دانشنامه امام خمینی ره جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه : م‍رت‍ض‍وی‌، سیدض‍ی‍اء، ‏‫۱۳۳۷ - ‏، گردآورنده

‏عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه امام خمینی/ به کوشش سیدضیاء مرتضوی.

‏مشخصات نشر : تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)‏‫، ۱۴۰۰.‬

‏مشخصات ظاهری : ‏‫۱۰ ج.‬ : مصور، عکس‏‫ ؛ ۲۲ × ۲۹ س‌م.‬

‏شابک : ‏‫۴۹۵۰۰۰۰۰ ریال‬‏‫: ‏‫دوره‬‬‏‫‭978-964-212-573-9 :‬‬

‏وضعیت فهرست نویسی : فاپا

‏مندرجات : ج.۱. آداب‌الصلاه - اسلام ناب محمدی.--ج.۲. اسم اعظم- بهشت و جهنم.--ج.۳. بهشتی، سیدمحمد - ثقفی، خدیجه.--ج.۴. ثواب و عقاب - حمله به مدرسه فیضیه.--ج.۵. حوزه علمیه قم - روشنفکری.--ج.۶. رهبری - صدور انقلاب.--ج.۷. صدوقی، محمد - فلسطین.--ج.۸. فلسفه - مالکیت.--ج.۹. ماهیت - نامه‌ها.-- ج.۱۰. نبوت - یقین.

‏موضوع : خمینی ، روح‌الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، ۱۲۷۹ - ۱۳۶۸. -- دایره‌المعارف‌ها

‏موضوع : Khomeyni, Ruhollah, Leader and Founder of IRI -- Encyclopedias

‏شناسه افزوده : موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)

‏شناسه افزوده : Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works

‏رده بندی کنگره : ‏‫‬‭DSR۱۵۷۶‭/ض۹د۲ ۱۴۰۰‬

‏رده بندی دیویی : ‏‫‬‭‬‭۹۵۵/۰۸۴۲۰۹۲

‏شماره کتابشناسی ملی : ۷۸۹۴۴۴۱

‏اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

**مقالات و مجلات

عصر امام خمینی عصر ظهور حضرت ولی الله الاعظم (عج)

چکیده:

گرچه امام(ره) دورانی را آغاز نمودند که رجعت دوباره مسلمانان به ارزش ها و آموزه های اسلامی و انزوای عقاید و افکار الحادی و ماتریالیستی در سطح جهان و حیات دوباره ادیان الهی و پیروان آنها و اسلام گرایی بی سابقه در میان مسیحیان دنیا به ویژه غربیان بخشی از ویژگی های منحصر به فرد آن می باشد، لیکن شواهد و دلائل متقن و متعدد حاکی از آن است که اینها «تمام مقصود» قیام الهی امام(ره) نبوده، و امام کبیر ما با وقوف بر رسالت خطیر و الهی خود، غایت قُصوای انقلاب اسلامی و هدف نهایی آن را امری فراتر از موارد مذکور؛ یعنی زمینه سازی انقلاب جهانی اسلام و فراهم آوردن مقدمات ظهور منجی عالم بشریت حضرت ولی عصر(عج) می دانستند، و براساس همین اعتقاد، امام بزرگوار به هدایت و رهبری انقلاب اسلامی و تحولات توفندة ناشی از آن پرداختند. چنان که حضرت امام(ره) سال ها پیش از پیروزی انقلاب با هدف وقوف کامل یاران خود به اهداف بلند انقلاب اسلامی و افزایش سطح آمادگی آنان، به توضیح مراحل مورد نظر به پیشروی پرداخته و تصریح نمودند: که: برپایی حکومت اسلامی در ایران و احیای مجدد اسلام در کشورهای اسلامی تنها بخشی از آرمان های مقدس و موردنظر می باشند، و

زمینه سازی ظهور حضرت ولی الله الاعظم، ارواحنا فداه، هدف بلند و نهایی انقلاب اسلامی است.⁽¹⁾اساساً بر همین مبنی است که امام کبیر ما امت خداجوی خود و فرزندان شهیدان گرانقدر انقلاب را به این نکته مهم متذکر گردیدند که: به جمهوری اسلامی که ثمره خون پدرانتان است تا پای جان وفادار بمانید و با آمادگی خود و صدور انقلاب اسلامی و ابلاغ پیام شهیدان زمینه را برای قیام منجی عالم و خاتم الاوصیاء، مفخرالاولیاء، حضرت بقیةالله، روحی فداه، فراهم سازید.⁽²⁾حضرت امام(ره) با دعا تمنای قلبی خود را در این زمینه به صراحت اظهار نموده و اعلام داشتند: امیدوارم که این انقلاب یک انقلاب جهانی بشود و مقدمه برای ظهور حضرت بقیةالله، ارواحنا فداه، بشود.⁽³⁾امیدوارم که این نهضت و این انقلاب منتهی بشود به ظهور امام عصر ، سلام الله علیه، و امیدوارم که این انقلاب ما به همه دنیا و مستضعفین صادر بشود.⁽⁴⁾از این رو بسیاری از صاحب نظران بصیر بر این باورند که جهان معاصر آبستن وقایع و حوادثی بس عظیم و خیره کننده بوده و عصر نوینی که امام خمینی(ره) آغازگر آن بودند در حقیقت«ظهور صغرای» حضرت ولی اللهالاعظم امام زمان(ع) مقدمه ای بر ظهور کبرای آن عزیز غائب از انظار می باشد. براین اساس باید معتقد بود

که عصر امام خمینی آغاز عصری است که در آن: اسلام ابر قدرت ها را به خاک مذلت می نشاند، اسلام موانع بزرگ داخل و خارج محدوده خود را یکی پس از دیگری برطرف و سنگرهای کلیدی جهان را فتح خواهد کرد .⁽¹⁾آری، عصر امام خمینی آغاز عصری است که: با صدور انقلابمان که در حقیقت صدور انقلاب راستین و بیان احکام محمدی(ص) است سیطره و ظلم جهان خواران را خاتمه می دهیم و به یاری خدا راه را برای ظهور منجی و مصلح کل امامت مطلق حق امام زمان(ع) هموار می کنیم.⁽²⁾و همانگونه که امام کبیرمان تأکید فرمودند: انقلاب ما محدود به ایران نیست، انقلاب مردم ایران نقطه شروع انقلاب بزرگ جهان اسلام به پرچمداری حضرت حجت، ارواحنا فداه، است که خداوند بر همه مسلمانان و جهانیان منت نهد و فرجش را در عصر حاضر قرار دهد.⁽³⁾و علائم واضح و نشانه های غیر قابل انکار حاکی از آن است که در این عصر: گویا جهان می شود مهیّا برای طلوع آفتاب ولایت از افق مکه معظمه و کعبه آمال محرومان.⁽⁴⁾نویسندة کتاب عصر امام خمینی(ره) تلاش کرده است که در اثر خود ویژگی ها و شاخصه های این عصر را بیان کند. او با تتبع فراوان کتاب ها و نشریات مختلف و

با بررسی دقیق تحلیل ها و اظهارنظرهای صاحب نظران کشورهای اسلامی و اندیشمندان جهان غرب در صدد ارائه تصویری جامع از عصر پیش از ظهور که به تعبیری عصر امام خمینی(ره) خوانده می شود برآمده و موفقیت های فراوانی نیز در این زمینه کسب کرده است. این کتاب در یک مقدمه و چهار بخش به شرح زیر سامان یافته است: 1 شخصیت و عصر امام خمینی(ره)؛ 2 عصر امام خمینی(ره) و رویکرد دینی و معنوی انسان معاصر؛ 3 علل رویکرد دینی و معنوی انسان معاصر؛ 4 عصر امام خمینی(ره) و نهضت عظیم اسلام گرایی. مطالعه این کتاب را به همه عزیزانی که در پی به دست آوردن اطلاعات جامعی در زمینه تأثیر انقلاب اسلامی بر جریانات فکری، فرهنگی عصر حاضر و ارتباط این انقلاب با ظهور امام عصر(عج) هستند، توصیه می کنیم.

منابع

1 . ر.ک. سرمقاله روزنامه رسالت 25/8/76.

2 . صحیفه نور، ج19، ص297 .

3 . همان، ج16، ص88.

4 . همان، ج13، ص21.

5 . همان، ج20، ص32.

6 . همان، ج20، ص32.

7 . همان، ج21، ص108.

8 . همان، ج18، ص11. میر احمدرضا حاجتی

. . . و آن روز قلب ملت از کار ایستاد

15 چکیده: آنروز که عاشق جمالت گشتم دیوانه روی بی مثالت گشتم دیدم نبود در دو جهان جز تو کسی بیخود شدم و غرق کمالت گشتم امام خمینی (س) بدیهی است رهبری و هدایت هر انقلابی پس از پیروزی به مراتب مشکلتر از دوره های پیش از پیروزی زیرا تا زمان حصول پیروزی انگیزه های فراوانی برای وحدت کلمه به منظور استیلا یافتن بر دشمن مشترک وجود دارد. حتی افراد و گروههایی یافت می شوند که به رغم عدم خلوص کافی، برای دستیابی به اهداف خاص خود، ضمن قلمداد دادن خود به همراهی و همفکری با مردم، در مبارزه شرکت می کنند و معارضه آشکاری با رهبری مبارزه و انقلاب ندارند، اما پس از پیروزی انقلاب، به دلیل سهم خواهی که از خصلتهای افراد و گروههای ناخالص است نغمه های جدایی آنها ساز می شود و این روند در برخی موارد به شکل گیری توطئه های گوناگون علیه انقلاب و رهبری آن منجر می گردد. چنین واقعیتی را در انقلاب اسلامی ایران نیز شاهد بودیم که نمونه های بارز آن توطئه ها و کارشکنیهای منافقین، ملی گراها و دیگر گروههای وابسته به شرق و غرب بود. از سوی دیگر قدرتهای استعماری نیز به ستیز با انقلاب پرداختند و با تحمیل جنگ ناخواسته، محاصره

اقتصادی تبلیغات مسموم و اعمال فشارهای سیاسی به دشمنی با انقلاب و مردم مسلمان ایران پرداختند اما رهبریهای خردمندانه و هوشیارانه امام خمینی (س) و مقاومت بی نظیر مردم تمام نقشه های شیطانی مستکبران عالم علیه انقلاب را نقش بر آب ساخت. رحلت جانگداز امام خمینی (س) این توهم پوچ را در دشمنان قسم خورده انقلاب به وجود آورد که انقلاب اسلامی از مسیر خود منحرف می شود و توده ها به بی تفاوتی کشیده خواهند شد، اما از آنجا که انقلاب اسلامی ایران، ریشه در اعماق قلوب مردم داشت، هیچ گاه تصور خام مخالفان اسلام و انقلاب و مردم، مصداق نیافت و مجلس خبرگان، یک روز پس از ارتحال امام، با انتخاب یکی از فرزندان رشید اسلام و شاگرد خلف و شایسته امام خمینی - حضرت آیت الله خامنه ای - بر تداوم راه رهبر راحل، مهر تایید زد و امروز همه جهان بر این نکته اعتراف دارند که پایانی برای انقلاب اسلامی متصور نیست و ایران اسلامی به عنوان تنها ملجا و مامن محرومان و پشتیبان مستضعفان شناخته شده است. امروز هر ایرانی مسلمان و آزاده بر خود می بالد که کشورش در شمار مستقل ترین و آزادترین ممالک دنیاست و رهبرش راهی را می پیماید که بنیانگذار فقید جمهوری اسلامی ایران، از نخستین روزهای قیام به

پیروان راستین و وفادارش نشان داده است. در تاریخ 28 اردیبهشت سال 1368 تیم پزشکی حضرت امام از اولین علائم خونریزی در دستگاه گوارش معظم له اطلاع یافت و بلافاصله معاینات و بررسیهای لازم صورت گرفت انجام معاینات، دو زخم در معده حضرت امام را مشخص می نمود که یکی سطحی و دیگر نسبتا عمیق بود. با مشاهده زخمها مشاوره با پزشکان متخصص بیماریهای گوارشی صورت گرفت. مشخصات ظاهری زخمها حکایت مشکوکی از احتمال وجود بیماری بدخیم می کرد. مطالعات پرتونگاری و عکس برداری از معده امام نشان دهنده ضایعاتی نگران کننده بود. بزرگترین زخم چهار تا پنج سانتی متر و حاشیه آن نامنظم و کاملا برجسته و متورم بود و در معده آثار خونریزی و خون تازه وجود داشت. این مشاهدات توسط اندوسکوپی و مشاهده داخل معده توسط دستگاه صورت گرفته بود که شرح آن توسط پزشکان تیم مراقبت از امام، آقایان دکتر عارفی و دکتر فاضل داده شده است. روز یکشنبه 31 اردیبهشت ماه آزمایشات تکمیلی انجام شده و وضعیت قلبی و عمومی حضرت امام مورد بررسی دقیق واقع شد، چرا که تصمیم گیری در مورد انتخاب درمانی جراحی در شخصی با سن امام و با وضعیت قلبی و عمومی ایشان تصمیم گیری بسیار دقیق و حساسی بود. در چنین شرایطی با محاسبه بسیار دقیق وضعیت بیماری

و خطرات ناشی از عدم انجام عمل جراحی در مقایسه با انجام آن، انتخاب نهایی صورت گرفت. مشکلی که از نظر جسمانی برای حضرت امام پیش آمده بود از دو جنبه جان معظم له را تهدید می کرد. یکی ایجاد خونریزی وسیع و کشنده و غیرقابل کنترل و دیگری احتمال ایجاد سوراخ در جدار معده و ورود محتویات معده به داخل حفر شکم در آن صورت یا به سرعت مرگ مستولی می شد و یا باید تن به انجام عمل جراحی در شرایطی بسیار نامناسب داد که احتمال خطرش بسیار بیشتر از زمانی بود که جراحی با آمادگی کامل قلب و وضعیت عمومی بدن صورت می گیرد. شرح حالی که حضرت امام از وضعیت جسمانی و دستگاه گوارش ارائه می فرمودند حاکی از افزایش میزان خونریزی در دستگاه گوارش بود و روز به روز بر میزان آن افزوده می شد. از طرفی مطالعات اندوسکوپی با دستگاه اندوسکوپ وسعت و عمق قابل توجه زخمها را نشان می داد و بخصوص در مورد یکی از زخمها حاکی از نازک شدن خطرناک جدار معده بود. بنابراین قضاوت پزشکان متفقا در پیشگیری از دو عارضه بسیار خطرناک و کشنده که امکان وقوع آن در آینده ای نزدیک حتمی می نمود برانجام عمل جراحی قرار گرفت. بنابراین این تصمیم گیری با فرزند امام حضرت

حجت الاسلام والمسلمین حاج احمد آقا در میان گذاشته شد و ایشان نیز مساله را با مسئولان مملکتی در میان گذاشت. جوانب کار برای مسئولان کاملا توضیح داده شد و پس از موافقت موضوع با حضرت امام مطرح شد. امام پس از حصور اطلاع از تصمیم پزشکان با خونسردی فرمود: "هر طور صلاح است همان طور عمل کنید. " مقدمات عمل جراحی برای روز دوم خرداد آماده شد و امام به بیمارستان منتقل گشت. زمانی که امام، جماران را به سوی بیمارستان ترک می کرد در سر پایینی کوچه جلو بیت به اطرافیان فرمود: "من از این سرازیری که پایین می روم دیگر بالا نمی آیم" و بنا به گفته اطرافیان حالتی حاکی از آرامش و ثبات در برخورد با مساله مرگ در موقع گفتن این جمله کاملا حس می شد. بررسی های قلب، وضع امام را، حتی بهتر از آنچه تصور می شد نشان داده بود و با تزریق یکی دو واحد خون، کم خونی ناشی از خونریزیهای مکرر نیز اصلاح شد. بنا به گفته دکتر فاضل جراح امام، معظم له نماز شبشان را خواند که از تلویزیون نیز بخشی از آن پخش شد. امام پس از ادای نماز صبح جهت جراحی آماده شد. یکی دو لوله نازک برای رساندن مایعات و نشان دادن فشار داخلی وریدهای مرکزی

در رگها قرار گرفت و در ساعت 45/7 دقیقه امام توسط یک برانکارد به اتاق عمل منتقل گشت. بنا به گفته دکتر فاضل در اتاق عمل، تیم جراحی مرکب از دکتر فاضل، دو جراح، یک تکنسین، پرستار اتاق عمل، دو نفر متخصص بیهوشی، یک تکنسین بیهوشی و دو متخصص قلب آماده انجام عمل شدند. بیهوشی که یکی از حساسترین مراحل انجام عمل بود با موفقیت انجام شد و ساعت 30/8 دقیقه انجام جراحی آغاز گشت و جریان عمل توسط تلویزیون مدار بسته ای در معرض مشاهده اشخاصی که در بیرون اتاق عمل حضور داشتند قرار گرفت. جراحی کمتر از دو ساعت طول کشید و در ساعت 20/10 دقیقه به پایان رسید. طبق اظهارات دکتر فاضل، وقتی شکم امام باز شد مشاهده گشت که قسمت میانی معده دچار ضایعه است. بزرگترین زخمی که قبلا ذکر شد در خم بزرگ معده وجود داشت و جدار معده را به نحو خطرناکی نازک نموده بود. ضایعه ای کوچک با قطری حدود شش میلیمتر در قسمت چپ کبد به صورت یک دانه مشاهده می شد و غدد لنفاوی کمی بزرگ بود که مشابه آن در افراد عادی نیز دیده می شود و اندازه طحال طبیعی بود. قسمتی از معده که مبتلا بود، برداشته شد و قسمتهای باقیمانده به هم

متصل گشت و از غدد لنفاوی و کبد نیز نمونه برداری شد و در طول عمل مشکل خاصی پیش نیامد. سپس امام به بخش آی. سی. یو منتقل شد، بخشی که از نظر مراقبتهای ویژه دارای امکانات کامل جهت کنترل خطرات احتمالی است. لوله داخل نای یا تراشه حضرت امام برای 24 ساعت آینده باقی ماند تا وضع تنفسی حضرت امام کاملا مطمئن شود. در فاصله کوتاهی پس از عمل، جلسه ای با حضور مسئولین کشور تشکیل شد و با مشورت دو تا سه نفر از تیم پزشکی، نحوه اطلاع دادن مساله به مردم مشخص شد. نکته ای که در این موضوع مورد توجه قرار گرفت جلوگیری از ایجاد نگرانی زیاد بود و همان روز ساعت دو بعدازظهر متنی از اخبار رادیو برای مردم خوانده شد مبنی بر اینکه حضرت امام به علت خونریزی گوارشی و برای کنترل آن، مورد عمل جراحی موفقی قرار گرفته اند و حال ایشان رضایت بخش است. علی رغم لحن اطلاعیه که حاکی از موفقیت آمیز بودن جراحی امام بود ملت عاشق و دلباخته امام ناگهان برای اولین بار از کسالت جدید امام مطلع و این موجب بروز نگرانی شد. ولی در طی روزهای بعد که رسانه های گروهی و سیمای جمهوری اسلامی ایران از بهبود حال امام گزارش می دادند دلهای نگران مردم

با ناباوری می رفت که دلهره و اضطراب را از خود بیرون کند. که. . . ساعت 30/8 بعدازظهر روز شنبه سیزده خرداد اولین خبر نگران کننده از اخبار شبکه سراسری پخش شد: این اطلاعیه امشب از سوی دفتر حضرت امام به این شرح انتشار یافت: بسمه تعالی به اطلاع ملت شریف و عزیز ایران می رسانیم امروز در ساعت سه بعدازظهر در سیر درمان حضرت امام مدظله العای مشکلی پیش آمد. پزشکان با همه کوشش خستگی ناپذیر خود برای درمان حضرت امام به مراقبت و درمانهای لازم سرگرمند و از همه لت خداجوی درخواست می کنیم دعاهای خالصانه خود را ادامه دهند. امید و انتظار می رود که ادعیه شما مردم مورد اجابت حضرت حق قرار گیرد. دفتر امام خمینی متعاقب پخش این اطلاعیه از اخبار شبکه سراسری، هزاران دلباخته امام به سوی جماران شتافتند تا از حال امام خویش با خبر شوند. مردم با ناله و اشک راه جماران را در پیش گرفته بودند تا بیقراری و اضطراب خویش را تسکین دهند. در میان آنان صدها تن از جانبازان انقلاب به چشم می خورند. خانواده های شهدا، زنان، مردان، پیر و جوان خیابانی را که به جماران منتهی می شد پر کرده بودند و اندوهبار حال امام خود را جویا می شدند، ولی هیچ کس پاسخی نمی داد. رفت و آمدهای پر

جنب و جوشی به بیت حضرت امام صورت می گرفت و چشمهای راهیان بیت، بیشتر اوقات گریان بود. نزدیکهای صبح خبرهای رسیده غم انگیز و غم انگیزتر می شد. تا اینکه در اخبار ساعت هفت بامداد روز چهارده خرداد. . . و اما بشنوید از روزهای پس از عمل جراحی از داخل بیمارستان. در اطلاعیه روز دوم خرداد چیزی از تشخیص بیماری امام گفته نشد چرا که در حقیقت از اسرار مملکتی به شمار می رفت و گذشته از آن حال حضرت امام در آن موقع خوب و رضایتبخش بود و بنابراین ظاهر امر حاکی از موفقیت عمل جراحی حضرت امام بود و بر طبق مفاد آن مساله منتفی شده بود. در واقع در چند روز اول هم اوضاع به خوبی پیش می رفت. امام پس از عمل به راحتی به هوش آمد، منتها به دلیل وجود لوله تراشه در داخل نای قادر به صحبت کردن نبود و به دستورات پزشکان مبنی بر باز و بسته نمودن چشم و حرکات دستها و پاها پاسخ مثبت می داد. ساعت شش بعدازظهر همان روز یعنی در دوم خرداد ناگهان اختلالی در منحنی نوار قلب حضرت امام پیدا شد که نگران کننده بود و حدود یک ساعت و نیم به طول انجامید که با درمانهای لازم مرتفع شد و پس از آن در

همان روز مصاحبه ای توسط پزشکان حضرت امام صورت گرفت و اطلاعاتی در اختیار مردم قرار گرفت. فردای آن روز حال امام بهتر بود و چند تن از مسئولین مملکتی و حجت الاسلام والمسلمین حاج احمد آقا خدمت امام رسید. همان روز لوله داخل تراشه حضرت امام برداشته شد و امام قادر به صحبت کردن شد. ضمنا قرار شد وضعیت امام از طریق اطلاعیه ای به اطلاع مردم برسد. در روز پنج شنبه چهارم خرداد وضع کلیوی امام مختصر اشکالی پیدا کرد که پیش بینی آن می شد که تدابیر لازم اندیشیده شد. در این شرایط به گفته اطرافیان و پزشکان، معظم له حاضران را دلداری می دادند. روز سوم پس از عمل، از نظر بروز مشکلات عفونی و پیدا شدن اشکال تنفسی و تب از روزهای دیگر اهمیت بیشتری داشت; و در بخشهای جراحی پس از انجام عمل در روز سوم بیشتر از روزهای دیگر احتمال وقوع عوارض وجود دارد. روز جمعه پنجم خرداد ماه یعنی روز سوم پس از عمل عده ای از اعضای خانواده امام و آقای هاشمی رفسنجانی نیز به حضور ایشان رسیده بودند. تا ظهر اتفاقی که نگران کننده باشد نیفتاد و امام با آقای هاشمی صحبت کرد و وقتی آقای هاشمی اجازه خواست که سلامتی حضرت امام را از طریق خطبه های نماز

جمعه به اطلاع مردم رساند، امام اجازه داد و مطالبی فرمود که توسط آقای هاشمی به اطلاع مردم رسید و طی آن امام عزیز به مردم سلام رسانید و از کسانی که ابراز احساسات نموده بودند، تشکر کرد. ولی در ساعت دوازده و پنج دقیقه همان روز امام ناراحتی تنفسی پیدا کرد و در نوار قلبی تغییراتی پیدا شد که بنا به اظهارات پزشکان بیش از دو سال طول کشید ومختصری هم تب ایجاد شد که با تدابیر لازم درمانی و خروج لوله های تزریقات از رگها مرتفع شد. روز شنبه به خوبی و بدون وجود واقعه نگران کننده ای سپری شد و فقط به دلیل وجود علائم خونریزی در دستگاه ادراری، بررسی داخل مثانه با دستگاه و بدون بیهوشی عمومی و صرفا با بی حسی موضعی انجام شد و نکته مهمی مشاهده نشد. بعلاوه یک عکسبرداری هم با استفاده از ماده حاجب از معده صورت گرفت که نشان دهنده جوش خوردن بخیه های عمل بود و شب همان روز تصاویری از حضرت امام از طریق سیمای جمهوری اسلامی ایران ملت پخش شد که همه مشاهده نمودند، سپس لوله معده خارج شد و رژیم مایعات شروع شد. فردای آن روز به جز مختصری کاهش فشار خون، مشکل دیگری پیش نیامد و امام نماز

را با وضو خواند و شب مختصری هم غذا میل کرد روز دوشنبه هشتم خرداد وضع تنفسی و ریوی امام دچار مشکل شدو ظاهرا مقداری مایع در داخل ریه ها جمع شده بود که می توانست ناشی از سه عارضه باشد: یکی اینکه ریه ها دچار عفونت شده باشند، دیگر اینکه وضع قلبی و نارسایی قلب موجب تجمع مایع در ریه شده باشد و سوم اینکه بیماری اصلی که معده را گرفتار کرده است ریه ها را هم مورد تهاجم قرار داده باشد. مشکل ریوی کماکان ادامه داشت و اختلالات کلیوی نیز به درمان پاسخ نمی داد. روز چهاشنبه جلسه مشاوره ای با تعداد زیادی از پزشکان متخصص سراسر کشور تشکیل شد و وضع بیماری امام از جنبه های مختلف مورد بررسی قرار گرفت. در کنار مشکلات متعددی که وجود داشت، تغییرات نگران کننده فرمول شمارش خون حاکی از پیشرفت بیماری اصلی امام بود که لزوم انجام سریع شیمی درمانی را مطرح می ساخت، ولی مساله ای که تیم پزشکان در این مورد با آن روبرو شد این بود که معمولا اگر شیمی درمانی پس از عمل جراحی لزوم داشته باشد آن را دو تا سه هفته پس از جراحی به تعویق می اندازند تا آثار سؤ ناشی از شیمی درمانی مشکلی را در وضع عمومی بدن ایجاد نکند، ولی آزمایشات خون

حضرت امام در هر لحظه مبین مشکلات بیشتری بود و ناچار پزشکان، شیمی درمانی را شروع کردند و این در حالی بود که وضعیت عمومی بدن از نظر وضع ریوی و کلیوی در شرایط چندان مطلوبی به سر نمی برد. روز شنبه سیزدهم خرداد دفع ادراری به کلی مختل شده بود و کلیه ها که وظیفه دفع ادرار را به عهده دارند به درمانها جواب نمی دادند و این موضوع باعث تشدید مساله ریوی نیز می گشت و ریه ها نیز پر از مایعی بود که خروج آن با درمانهای انجام شده امکانپذیر نبود. ساعت یازده صبح همان روز، نوار قلب تغییراتی را نشان داد و فشار خون کم کم کاهش یافت، در بیمارستان پزشکان، حاج احمد آقا، بعضی از مسئولان مملکتی و نوه امام نزد معظم له بودند و بنا به اظهارات نوه حضرت امام ایشان شاید بیش از 100 بار شهادتین گفته بود. امام نماز ظهر و عصر را خواند و حدود ساعت سه بعدازظهر یک ایست قلبی پیش آمد که با ماساژ قلبی و تنفس مصنوعی دوباره قلب به کار افتاد و دستگاهی جهت کمک به ایجاد ضربان قلب در جلوی سینه امام کار گذاشته شد. این وضعیت تا ساعت 30/8 دقیقه بعدازظهر ادامه داشت که وضع نگران کننده از طریق اخبار شبکه سراسری سیمای

جمهوری اسلامی به اطلاع مردم رسید و موج عاشقان امام به سوی جماران روان گشت. وضعیت عمومی حضرت امام اصلا خوب نبود ولی بعدازظهر گویی مجددا کمی به هوش آمده بود. کهولت سن، بیماری صعب العلاج و وضع نامناسب قلبی دست به دست هم داده بودند تا ملتی را داغدار کنند. کاری از دست پزشکان بر نمی آمد. علی رغم تلاش همه جانبه و درمانهای متعدد و مختلف، کاری از پیش نمی رفت. انبوه جمعیت هر لحظه در جماران بیشتر و بیشتر می گشت، اشکها از نگرانی جاری بود و دستها به سوی آسمان بلند. چشم حاج احمد آقا مانند چشم میلیونها انسان دیگر، چشم میلیونها فرزند دیگر امام، اشک آلود بود. دستان امام لرزش داشت و در لحظات آخر با صدایی لرزان فرموده بود: "من می دانم زنده نمی مانم، اگر مرا برای خودم نگهداشته اید به حال خودم بگذارید و اگر برای مردم است هر کاری می خواهید بکنید. " در سراسر ایران دستها به دعا برداشته شد، حتی در خارج از مرزها عاشقان امام ضجه کنان بقای امام را از یگانه استدعا می کردند، ولی در ساعت 20/10 دقیقه بعدازظهر روز شنبه سیزدهم خرداد ماه سال 1368، دعای امام بر دعای میلیونها انسان غلبه یافت و قلب ملت از کار ایستاد. انالله و انا الیه راجعون.

"امام خمینی سیاستمداری بزرگ و بزرگ سیاستمدار"

21 چکیده: از بعد سیاسی امام خمینی یک شخصیت بی نظیری بود که دوست و دشمن بر آن اذعان داشتند. عنوانهایی نظیر تئوریسین بزرگ، صاحب نظر برجسته، تحلیل گر سیاسی فوق العاده، استراتژیست بلند پایه، آینده نگری قوی، جهان بین منحصر به فرد، دارای دکترین عالی و پیچیده، ژرف نگر، غیر قابل پیش بینی و دارای پیچیدگی بسیار دور بخشی از عنوانهایی بود که شخصیتهای جهانی به حضرت امام خمینی داده اند، واقعیت این است که حضرت امام امت همه عنوانها و القاب فوق را داشت ولی اینها همه صفات امام نبود، بلکه ناظران بین المللی هر کدام از دیدگاه خاصی امام عزیز را می دیدند. اینک با توجه به محدودیت کلام گوشه هایی از ویژگیهای سیاسی امام راحل را به شکلی کاملا موجز و خلاصه ذکر می کنیم.

1- خودباوری به جای خودباختگی: یکی از برجسته ترین اهداف امام عزیز تلقین روح خود باوری به عموم مسلمانان و بخصوص به مردم خود بود. بنیان گذار جمهوری اسلامی در این استراتژی الهی خود از دو تاکتیک معروف استفاده می نمود:

الف - تحقیر قدرتها و ابرقدرتها رهبر کبیر انقلاب اسلامی که به خوبی به جنایتهای کشورهای امپریالیستی در تحقیر ملتهای دربند آگاهی داشت و آثار ذلتبار سلطه ابرقدرتها را بر ملتها مشاهده نموده بود، درصدد برآمد که اولا آنها را کوچکتر

از آنچه هستند و نشان می دهند معرفی کند، ثانیا بر مبنای قاعده تایید باطل، باطل است، سعی وافر بر نفی تاثیرگذاری و موقعیت برتر آنها داشتند. تکرار جمله امریکا هیچ غلطی نمی تواند بکند، از امریکا در ذهن و فکر مردم ما کشوری و قدرتی ترسیم نمود که قدرت هیچ کاری را ندارد. الحق همین جمله کاخ ابرقدرتی امریکا را فرو ریخت و حتی امکان واکنش مناسب در برابر طوفان سهمگین انقلاب اسلامی را از او گرفت. حال آنکه امریکا به عنوان یک واقعیت، ابرقدرتی بود که به خود حق می داد و می دهد که در امور داخلی کشورها مداخله نماید. در ویتنام آنهمه جنایت مرتکب شود، گرانادا را به اشغال خود درآورد، لیبی را بمباران و در نیکاراگوئه دخالت نظامی نماید. نوریه گا را از اریکه قدرت در پاناما به زیر کشد و از اسرائیل حمایت بی قید و شرط نماید و به اعراب بی اعتنایی کند. این درست است که امریکا و چهار کشور دیگر عضو دائم شورای امنیت و دارای حق وتو هستند. ولی واقعیت چیزی دیگری است. به نظر بسیاری از صاحبنظران سیاسی امریکا حرف آخر را در شورای امنیت می زند. اگر سازمان ملل را به مدرسه ای تشبیه کنیم و شورای امنیت را به کلاس، امریکا رئیس این مدرسه، انگلیس معلم کلاس، فرانسه

در حکم مبصر کلاس، شوروی چون شاگرد ساعی و درسخوان این کلاس و چین مانند دانش آموز مستمع آزاد کلاس است؟ ! ! با همین دید و تحلیل است که مشاهده می کنیم امریکا در بحران اشغال کویت در مدت کوتاهی تعداد زیادی قطعنامه را در شورای امنیت بر علیه عراق به تصویب رساند، حال آنکه کشورهایی نظیر فرانسه و شوروی که هوادار سنتی عراق بودند از انجام هرگونه واکنشی ناتوان شدند و نتوانستند به نفع عراق کاری انجام دهند. همین امریکا در دیدگاه خدابین امام بزرگوار هیچ گونه محلی از اعراب را نداشت و به شدت تحقیر شد. دیگر قدرتها هم به فرا خور حال و به مناسبتهای گوناگون مورد طعن و عتاب و شماتت قائد عظیم الشان قرار گرفتند. این یکی از استراتژیهای امام بود.

ب - القای روح بزرگمنشی و عزت اسلامی رهبر کبیر انقلاب اسلامی سعی بسیار زیادی داشتند که عزت از دست رفته را به مسلمانان برگردانند و این مهم جز با تفهیم جهان بینی عظیم اسلامی مقدور نبود. بنابراین توجه بنیانگذار جمهوری اسلامی بعد از شکستن ابهت و صولت قدرتها، تشریح و معرفی اسلام ناب بود. همان اسلامی که عزت را منحصر به مسلمانان می داند " ولله العزة ولرسوله وللمومنین". امام عزیز معتقد بودند به میزانی که مسلمانان از

اسلام فاصله بگیرند، به لحاظ سیاسی به همان میزان به قدرتهای جهانی وابسته می شوند. در این استراتژی همه مساعی حضرت امام مصروف تبلیغ اسلام و توجه به مسایل اسلامی بود. به گونه ای که مسلمانان هرگز احساس نیاز به دیگر ایدئولوژیهای وابستگی آور را نکنند.

2- اعتراف جهان به صلابت سیاسی امام در سال 1365 در پایان سمینار منطقه ای سفرای کشورمان که دسته جمعی به محضر امام نایل شدیم. توفیق زیارت خصوصی معظم له نیز طبق معمول دست داد. در آن ملاقات خصوصی حضرات آقایان: مهدوی کنی و انواری و نیز جناب آقای دکتر ولایتی نیز حضور داشتند. چند لحظه ای به سکوت گذشت. بنده از محضر امام بزرگوار اجازه خواستم که مطلبی را به عرض برسانم. امام عزیز اجازه فرمودند. آنگاه گفتم: چندی پیش سفیر شوروی در تهران (آقای بویلدیروف سفیر وقت شوروی) به دیدن من آمد و طی گفتگویی گفت: ما و شما هیچ اختلافی با هم نداریم. من در پاسخ گفتم: اتفاقا ما با شما خیلی اختلاف داریم. اولین اختلاف ما ایدئولوژی ماست که هیچ فصل مشترکی با ایدئولوژی شما ندارد. دوم حضور نظامی شما در افغانستان است که ما کاملا مخالفیم. سوم حمایتهای شما از صدام است که مساله مهم ما و شماست و در این زمینه ما سیاست شما را رد

می کنیم و اصلا این سیاست برای ما قابل درک نیست. سفیر شوروی گفت: ما و شما همسایه ایم و این را خدا خواسته است؟ با خنده گفتم: مگر شما هم خدا را قبول دارید؟ سفیر شوروی گفت: آن خدایی که امریکا را با آنهمه عظمت به دست انقلاب شما تا این اندازه زبون و ذلیل کرده است، ما هم این خدا را قبول داریم. چهره حضرت امام بسان گل باز شد و با لبخندی که حاکی از رضایت و خرسندی بود، فرمودند: همین طور است، آن دیگری هم (مقصود امریکا) درباره انقلاب اسلامی همین طور فکر می کند. آنگاه خود حضرت امام به موضوع بسیار مهمی اشاره کردند که در تایید همین مطلب بود. ایشان فرمودند: چند روز پیش من فلان رادیو را گوش می دادم (حضرت امام اسم رادیو را بردند ولی برای اینکه تبلیغی برای این رادیو نشود از ذکر نام آن خودداری می کنم) از قول سران کاخ سفید می گفت: تا زمانی که فلانی - حضرت امام خمینی (س) - زنده است شوروی جرات تعرض به ایران را ندارد. نگرانی ما زمانی است که فلانی نباشد و روسها بخواهند به تمامیت ارضی ایران تجاوز نمایند. مقصود حضرت امام این بود که اگر مثلا ابرقدرت شرق در مورد عظمت انقلاب اسلامی چنان خاضعانه اظهار نظر می کند

دیگر قدرت غربی هم تصور مشابهی از انقلاب اسلامی دارد و هر دو به گونه ای از انقلاب واهمه دارند. عظمت انقلاب اسلامی حاصل خودباوری و طرد و رد قدرتهای مادی بود و این خصیصه را امام عزیز در مردم ایجاد فرمودند. 3- دیپلماسی ایجاد مشکل برای دشمنان انقلاب اسلامی یکی از استراتژیهای بارز رهبر کبیر انقلاب اسلامی ایجاد مشکل و درد سر دائمی برای قدرتهایی بود که در صدد ایجاد مشکل برای انقلاب اسلامی بودند. اصولا استراتژی ابرقدرتها مشغول کردن کشورهای جهان سوم با مسایل داخلی به شکل های گوناگون است تا این کشورها نتوانند به مسایل اساسی خود بپردازند. اختلافهای داخلی، جنگ عقیدتی، درگیری منطقه ای، توطئه تجزیه طلبی و مسایلی از این قبیل موانعی است که کشورهای مستقل فرصت پرداختن به موضوعهای مهم را نداشته باشند. امام بیدار و بیدارگر، پیوسته می کوشیدند تا با ایجاد دردسر تازه برای دشمنان انقلاب اسلامی نه تنها ابتکار عمل را از دست آنها بگیرند، بلکه به عکس آنها را با مشکل جدید، روبه رو نمایند. اشغال لانه جاسوسی امریکا و افشای اسناد و مدارک و شخصیتها و عوامل امریکایی در کشور و کشف سناریوهاییکه واشنگتن جهت شکست انقلاب اسلامی تهیه دیده بود و بالاخره بازداشت 444 روزه جاسوسان امریکایی، کاخ سفید را به جد با مشکلهای عدیده ای

مواجه کرد که هم و غم "کارتر"، رئیس جمهوری وقت آمریکا و دستیارانش، آزادی گروگانها بود و امام عزیز به کارتر اجازه نداد از پیمان کمپ دیوید که موجب ضعف و ذلت اعراب بخصوص مصر در برابر اسرائیل شد و خطر اعراب برای اسرائیل حداقل برای دو دهه منتفی گردید - استفاده لازم را بنماید و اشغال لانه جاسوسی از کارتر یک زمامدار بی کفایت ساخت که در مسایل مهم قدرت تصمیم گیری را نداشت و کارتر که با تحمیل پیمان "کمپ دیوید" به مصر خواب انتخاب مجدد در انتخابات را می دید به کلی از پیروزی مایوس شد و رقیب انتخاباتی اش حداکثر استفاده را از گروگانها نمود و این هم یکی دیگر از استراتژیهای امام امت بود. 4- افشای استراتژی دشمنان اسلام بنیانگذار جمهوری اسلامی اهتمام خود را مصروف آگاه نمودن امت اسلامی از نقشه ها و طرحهای شیطانی دشمنان اسلام و مسلمانان می کردند و در این راه به اعتراف دوست و دشمن موفقیت بسیار زیادی کسب نمودند. یکی از این موارد موضع محکم و انعطاف ناپذیر امام، سیاست بر علیه نویسنده مزدور کتاب موهن "آیه های شیطانی" بود. دشمنان انقلاب اسلامی که از توطئه های گوناگون علیه انقلاب اسلامی سودی نبرده بودند، ایدئولوژی انقلاب را نشانه رفتند و تیرهای مسموم خود را به طرف آن شلیک کردند.

این بار نیز امام پر صلابت انقلاب در مقابل تمامیت کفر جهانی را هدف قرار دادند و با اعلام ارتداد نویسنده سرسپرده آن کتاب و صدور فتوای تاریخساز واجب القتل بودن وی، بار دیگر حکم روشن اسلام را بیان فرمودند. دشمن زبون و سراسیمه و مایوس از هر کاری به تنها عملی که مقدورش بود دست زد و با اجلاسی عجولانه تصمیم به احضار سفرای خود از تهران کرد تا شاید رهبر انقلاب را به عدول از این حکم الهی وا دارد که صد البته بی اثر بود. از این پاتک امام بت شکن چند مساله روشن شد: الف - به طور کامل دشمن در موضع ضعف و انفعال قرار گرفت. ب - ماهیت دشمنان اسلام و انقلاب اسلامی بیش از پیش مشخص گردید. ج - تشتت و تفرق آنها آشکار گردید که اصولا وحدت جز در سایه ملاحظات اعتقادی میسور نیست. آنجا که قرآن کریم می فرمایند: "تحسبهم جمیعا و قلوبهم شتا". در همین مورد روشنتر از همیشه افتراق و تشتت دنیای کفر برملا گردید; به طوری که یکی از سفرای اروپایی که با اکراه تهران را موقتا ترک می کرد، طی تماس تلفنی گفت: من با بی میلی تهران را ترک می کنم ولی هفته آینده باز خواهم گشت. همین طور هم

شد و سفیر مزبور پس ازحدود دو هفته به تهران بازگشت. د - شجاعت یافتن مسلمانان در برابر کفار، بطوری که از اندونزی تا مراکش و تا پشت دفتر نخست وزیر انگلیس مسلمانان فریاد "مرگ بر رشدی" سر دادند و خواستار اجرای حکم حضرت امام شدند. ه - روشن شدن قدرت و صلابت وحدت مسلمانان - که به راستی اگر مسلمانان وحدت کنند عزت گذشته را باز می یابند - و صولت و ابهت یافتن انقلاب اسلامی. در این مورد به یک خاطره اشاره می کنم: دو سال پیش که پنج تن از برجسته ترین ائمه جمعه کشورهای تانزانیا، زامبیا، زیمباوه، موزامبیک و افریقای جنوبی به تهران آمده بودند و توفیق دیدار آنها در دفترم دست داد. یکی از آنها با اشاره با فتوای ارتداد سلمان رشدی که به ساحت مقدس رسول الله - صلی الله علیه و آله و سلم - اسائه ادب کرده بود، گفت: حکم حضرت امام چونان ضربتی بود که مولی امیرالمومنین - علیه السلام - در جنگ خندق بر پیکر کفر مجسم یعنی عمروبن عبدود وارد آورد. ز - واکنش مساعد و مستعد کنفرانس اسلامی در برابر این حکم، وزرای خارجه کنفرانس اسلامی در اجلاس قاهره که به همین منظور تشکیل شده بود، با توجه به طوفان عظیمی که این حکم ایجاد کرده،

به اتفاق آرا حکم حضرت امام خمینی رهبر ژرف اندیش جهان اسلام را تایید کردند و دیپلماسی انگلیس یک بار دیگر در برابر قدرت و جاعت بی مانند امام احیاگر اسلام عقیم ماند و ناکام گردید. 5- امام خمینی انقلابی ترین سیاسی و سیاسی ترین انقلابی اندیشه های امام خمینی - رضوان اللهتعالی علیه - مرزهای قراردادی را در نور دید و به اقصی نقاط عالم بسط و گسترش یافت. گستره پایگاه امام قلوب دردمندان و محرومان بود. همان تازیانه خورده ها که زنجیر اسارت قرون و اعصار بر پا و گردن و دستشان سنگینی کرده بود و امروز نام امام خمینی همواره با واژه های زیبایی آزادی، استقلال، خودباوری، ظلم ستیزی و مبارزه مستمر بر علیه بیداد، مترادف است. نام امام خمینی الهام بخش مبارزان و یاد امام خمینی امید آفرین دردمندان برای روزهای بهتر و آینده روشنتر است. امروز آزادگان جهان از امامت خمینی به عظمت یاد می کند و از اینکه در قرنی که به قرن امام خمینی شهره خواهد شد تعلق دارند، بر خود می بالند. فی المثل دریادار چیکاتا، عضو شورای انقلاب غنا و مرد شماره دو این کشور، با نهایت تواضع می گوید: امام خمینی متعلق به ما سیاهان زجر کشیده و شلاق خورده است. او به ما درس آزادی و آزادگی را بیاموخت و به ما آزاد

زیستن در سایه مبارزه دائمی با دشمنان آزادی را تلقین کرد او در پایان این گفتگو گفت: ما برای تلفظ نام امام خمینی حرف (خ) را در زبان انگلیسی وارد کرده ایم. علیمحمد بشارتی

بهار در سوگ

20 چکیده: بهار، از خم کوچه، عبور کردی و رفتی بسان سرو خرامان، ظهور کردی و رفتی به سوگ تو همه گریان، ز داغ تو همه نالان چه غمگنانه از اینجا، عبور کردی و رفتی به یادگار چه خواندی؟ که در بهار نماندی! کتاب خاطره ها را، مرور کردی و رفتی دل از شباب بریدی، به کوی دوست رسیدی تو باغ آینه را غرق نور کردی و رفتی از این سراچه گذشتی، فسانه در ننوشتی تفرجی گذرا بر قبور کردی و رفتی نشان پیر گرفتی، اگر چه دیر نماندی! به ذهن ترد گیاهان خطور کردی و رفتی صدای سبز تو جاریست در ضمیر درختان تو رقی به نظر چون حضور کردی و رفتی فروردین 73 و اسفند 74 در سوگ یادگار امام (س) - غلامحسین عمرانی

"تعریف آفتاب"

22 چکیده: نگاهی به مضامین و موضوعات کتاب "یک ساغر از هزار" عنوان اثر: یک ساغر از هزار سیری در عرفان امام خمینی به قلم دکتر فاطمه طباطبایی چاپ اول: زمستان 1379 - شمارگاه: 3000 قیمت: 1750 تومان مرکز پخش فروشگاه عروج 6706833 - 6404873 در مقدمه چنین آمده است: "در زندگی انسانها، مردان بزرگی گاه وبیگاه ظهور کرده اند و آنان را به سرچشمه های نور و پاکی و عروج بسوی آفریدگار رهنمون شده اند. سرحلقه این گروه همان پیامبران الهی و اولیا خدایند و به دنبال ایشان عارفان و حکیمان و دانشمندان قرار دارند، سالار انبیاء الهی، پیامبر بزرگوار اسلام و پس از ایشان علی (ع) و اولاد طاهرینش چراغ هدایت و راهنمایی بشریت بوده اند و در دوره غیبت کبری ناموس دهر و امام عصر و فقها و علمای دهر و راه آن بزرگوار با علم و عمل خویش پرچم هدایت خلق را در اهتزاز نگاه داشته اند و در قرن حاضر که معرفت دینی و اخلاقیات و ارزشها رفته رفته رو به خاموشی گرائیده و بحران عظیم معنویت بر همه جا سایه افکنده بود، خدای تبارک و تعالی مقدر فرمود تا مردی مقتدر از تبار رسولان و اولیا، متفکری سرنوشت ساز، انسانی با انگیزه الهی و فقیهی عارف و عارفی حکیم و حکیمی سیاستمدار

از ایران برخیزد تا بشر را از ظلم و تاریکی رهایی بخشد و بسوی یکتاپرستی و راه راست هدایت نماید". (گزیده ای از مقدمه ناشر) انتشار کتاب یک ساغر از هزار را می شود گفت، ارائه ای از یک معنای متعالی، که نه تنها ادراکی است از دور، بلکه ادراکی است عمیق و انتهای این ادراک از دریچه شناخت شناسی، موقعیتی که صاحب قلم از جنبه شناخت شناسی رفتاری و سیره عملی امام خمینی در طی سالیان زندگی در ابعاد روحی، فردیت و جمعیت امام خمینی داشته ست به قلم آورده و در مقام ارائه یک سند قابل استناد و زنده می توان گفت در شرایط امروز در حوزه انسانی و عرفانی از مقام و کرامات و حضور سراسر هماهنگ روحی امام سخن به میان آمده است. این باب، در حوزه ای اتفاق افتاده است که صاحب قلم از دیرزمان در موقعیت اصحاب سر امام بوده است و پیوندهای روحی، عاطفی، عرفانی، پدرانه و جذبه های شخصیت آن حضرت بر صاحب قلم تاثیر و شناخت سالیان و لحظ ها، دوره ها و حتی تاثیر خمیرمایه اندیشه ای نیز قطعا داشته است. آنچه صاحب قلم را برای بیان ادراک های روحی سالیان هم نفسی و هم گرایی با مرادش مهیا و عازم می داشته پای بندی به مکتبی است که پرورده جوهره اش، صاحب قلمی است که

رسالت دفاع از حقیقت و حق را بر هر مصلحتی ترجیح داده است و ناگفته های روحی اش را با متی که خاستگاهش دفاع از سلوک پیر است به تحریر آورده. "یک ساغر از هزار" ، مشتمل است بر هشت باب: 1- احیاگری امام خمینی از منظر عرفان و دعا

2- تجلی عرفان در اندیشه امام خمینی

3- عرفان حماسی و حماسه عرفان امام خمینی

4- فطرت از دیدگاه امام خمینی

5- منزل اطمینان طمانینه به وصیت نامه سیاسی - الهی امام خمینی

6- عشق، رهگشای حقیقت

7- مقامات عرفانی

8- مصاحبه ها، سخنرانی ها، خاطرات و نکته ها.

این اثر در مجموع با اتکاء به توانمندی های صاحب قلم در هر یک از ابواب با گستره ای که کلام و قلم در تحقیق شناخت وجوه و ابعاد شخصیت امام خمینی و تا افق حوصله پرتو افشانده است به حد کفایه از حق مطلب برآمده و عهده خویش را از اندیشه بر وسعت بی انتهای کاغذ نگاشته است تا مخاطب به غنای پیوند روحی و ادراک های لحظه ها و سالهای این الفت از این طریق پی برد و در باب مقالات در مبحث: "طریقه سلوک شیخ الانبیاء" چنین می خوانید: "حضرت ابراهیم (ع) روی خویش بسوی کسی کرد که آسمانها و زمین را از عدم به وجود آورد و این اولین مرحله معرفت است، از

شرک بیرون آمدن و در مراحل بعدی بتدریج از ظلمات عالم طبیعت بیرون می آید، در این هنگام ابوبیت نفس طلوع می کند. و حجاب چهره جان می شود و به صورت ستاره ای در آسمان وجود او می درخشد، معمار توحید، افول آن رامی نگرد. سپس به منزل "قلب" گام می نهد، در این هنگام ماه قلب از افق وجودش طلوع می کند و او نیز ربوبیت "قلب" و حجاب شدن آن را می نگرد. دیری نمی پاید که افول و غروب آن را نیز نظاره می کند، از این مقام نیز می گذرد و باز ربوبیت مقید را در چهره و حجاب آفتاب روح، نورافشان و درخشان می بیند، او در این مقام نیز سکنا نمی گزیند، زیرا که او به دنبال ربوبیت مطلق است نه مقید و می داند، این مقیدات حجابهایی هستند که گرچه برخی از آنها نوریند، اما در حجاب بودن آنها تردیدی نیست. آنچه آمده است برداشتن است از منازل سلوک و اشاره ای است به "حق مطلق" که راه می گوید و این امری مطلق است و توجهی است که امام خمینی با استناد و استفاده از سفرنامه ابراهیم خلیل آنرا یاد آور شده است و صاحب قلم به مثابه ذکر و شاهدی آنرا در این باب به بیان طریقت و گواه سلوک و راه و در تلاش گریز از شرک و

روی به ربوبیت حق آوردن و بدین ترتیب است که صاحب قلم می گوید: "بدین ترتیب می بینیم دعای شریف سحر در حقیقت سیری است در این مراتب که سالک مبتدی، اول بها می بیند و ابهی، جمال می بیند و اجمل! اما پس از عبور ازین مرحله اولین درمی یابد "تر" و "ترین" در این ساحت، معنا و مفهوم ندارد، هرچه هست حقیقت جمال است و حسن، نه مشتقات آن، آنگاه این مسافر کوی اسما و صفات برای همسفرانی که در کاروان آفرینش لنگ لنگان پیش می روند سفرنامه می نویسند و آنان را راهنمایی و ارشاد می کند". و صاحب قلم را در این بحث نه نیازی است که استنادی بیش از این آرد که با توکل به کنه حق می تواند با اتکایی نو از یافته های اعمالیه و نگاشته های مرادش بر مخاطب این معنا را به تحریر کشد که سالک و رهرو هرکدام به تانی از معنای ادراکی حق و شرک می روند تا به مثابه جاری بودن روح خویش در اشیاء بنگرند و هریک به ابناء خویش جوهری تازه از آنچه نور به شیئی می تابد ببینند و امام خمینی، جز نور حق و گریز از شرک ندید و مقام انسانی اش در تابش نور حق چنان رفیع است که مرید و صاحب سرش نیز بدین قلم در این گواه چنین

آورده است و مرتبه حق را ادایی همیشگی گفته است، این نه بدان معنا است که امام خمینی نیازی بدین دفاع و دفاعیه دارد، بلکه اظهر من الشمس است و می درخشد، بلکه مراتب حق سپاسی و حق شناسی صاحب قلم را در طریق و سلوکش تا آنچه باشد به تو نیز یادآور می شود و در یک کلام چنین می گوید: "خلاصه پیام رهبر هدایت این است که برای رسیدن به "مطلق" از "مقید"ها باید گذشت، برای رسیدن به نور "حقیقی" غروب نور "مجازی" را باید دید، زیرا خورشید "حقیقت" پس از غروب "مجاز" طلوع می کند، و سرتاسر این دعا درخواست طلب است. " صاحب اثر در مبحث مقالات"یک ساغر از هزار" به پندها و پندارها متوسل نیست، که به شناخت عینی و تصویر حقایق دیگر حیات اتکا دارد و آنچه در مرام و طریق و سیر آموخته است به رشته تحریر درمی آورد و اینگونه است که باورها را در شناخت شناسی یک اندیشه مکتوب می دارد. و در مقام صبر صاحب قلم در این باب از وسعت اندیشه و تکیه پیر بر این مقام می گوید و نه به روایت که به مصداق عمل و می نویسد: "بزرگان عرفان گفته اند: "الایمان نصفان، نصف صبر و نصف شکر"، چراکه به جای آوردن طاعات و ترک کردن

مکروهات و منهیات احتیاج به صبر دارد، زیرا شخص به ایمان رسیده همه رویدادها را نتیجه قضا و قدر الهی می داند و هرگز امری را خارج از اراده خداوندی نمی بیند پس، اگر امری دلخواه او شد شاکر می شود و اگر مکروه او بود بر آن صبر می کند، بدین ترتیب مومن صابر و شکور است. " صاحب قلم در بیان نظرگاه امام خمینی در مقام صبر چنین می نویسد: "امام خمینی در بیان مقام صبر، تعریف خواجه عبدالله و محقق طوسی را پذیرفته و می گویند: صبر متقدم به دو امر است، یکی آنکه از آن ناملایم که بر او وارد می شود کراهت داشته باشد در باطن، و دیگری آنکه خودداری کند از اظهار شکایت و جزع" "انسان در جای دیگر از حقیقت سخن می گویند و آنرا از جنود عقل و لوازم فطرت مخموره می دانند و در مقابل، جزع و بی تابی از جنود جهل و از لوازم فطرت محجوبه می شمارد و در این معنا از نظر امام خمینی، فطرت اصلی انسان، خداخواه و خداجوست و خدابین. و به قول این کلام، حضرت امام خمینی، بعد از بیان این تعاریف، اشاره می کند که صبر مقامی است برای متوسطان; یعنی کسانی که هنوز در راهند و به مقصد نرسیده اند، زیرا مادامی که نفس از واردات از

جانب حق تعالی کراهت دارد و در کمون و بطونش از آنها جزع داشته باشد، مقام معارف و کمالاتش ناقص است و بعد در مقام درجات صبر به بحث نمی نشینند و پیرامون "رضا" و "تعریف رضا" در معنی، لغت و عمل که موجب خشنودی و خوشدلی و تسلیم شدن است و در اصطلاح عرفانی عبارت است از رفع کراهت قلب نسبت به مقدرات و شیرین شدن سختیهای احکام قضا و قدر می گویند و آنکه در عمل رضا یکی دیگر مقامات و منازل عرفان است که سالک پس از مقام توکل آنرا کسب می نماید. در مبحث سخنرانی، موضوع اصلی نگرشی است بر عرفان امام خمینی، که این موضوع در مبحث مقالات به تفصیل آمده است و به تشریح ابعاد آن در این حوصله نمی نشینیم و بررسی دیدگاههای عرفانی از دیدگاه شیخ الرئیس موضوع اصلی دیگر از این مباحث است. انسان در عرفان موضوع دیگری است از این مبحث که در مراسم بزرگداشت رحلت پیر و مراد صاحب قلم، در جمع استادان و دانشجویان دانشکده پزشکی دانشگاه اصفهان در سال 1369 برگزار شده است. موضوع تجلیات ربوبی در آثار بانو "امین" محور و مرکزیت این بحث، نگاه به مقام و مرتبه و درجه انسانی و پای بندی های بانو امین در کنگره بزرگداشت خانم امین در اصفهان

است که در خرداد ماه 1371 برگزار شد. در این مجلس که مبنای آن نگرش بر ابعاد وجودی بانو "امین" است که در مقام و ساحت حق شناسی و سپاس از حقیقت ذات باریتعالی طریق و سلوک داشته اند صاحب قلم با اتکا به آرای حضرت امام درباره کسانی که به خویشتن بینی و خویشتن شناسی می رسند می نویسند: "امام خمینی برای کسانی که از راه حق و خودسازی می خواهند به معرفت حق برسند تذکر می دهند که قدم اول، تفکر است، اینکه فکر کنید و خود را بشناسید و ببینید چه هستید، چه امتیازی دارید، از کجا آمده اید و به کجا خواهید رفت. بانو "امین" چنین احساس کرده و می فرمایند: احساس کردم که نیاز مبرم به شناخت چنین حقیقت مجهولی دارم، اما نمی دانستم که آن حقیقت چیست و حقیقت آن چیست؟ و راه رسیدن به آن حقیقت چگونه است تا اینکه خداوند بر من منت نهاد و چشم بصیرت مرا به نور توحید آراسته گردانید. شاید توجه به اینکه در مبحث شناخت مقام تعالی زن سخن رفته است، از زن و مردی که نیک بیندیشند، آنکه ساحت و مقام حضور زن را از آنکه واژه هستی را از جوهر عاطفه به معنی ترکیب و پرورش انسان مبدل می کند شک نکند و پرداختن دائمی این موضوع و

تذکرهای همواره آن به مقام والای چنین حضوری از جمله صفاتی است که در مشرب و نظر و عمل حضرت امام همواره بدان پرداخته و در این سخنرانی نیز صاحب اثر به کنکاش و جستجو در ابعاد این راز همیشگی تاریخ، همت گماشته"دفاع از منزلت" و شخصیت معرفتی و رسالتی زن سخن به میان آورده اند و با ارائه مضامین عملی و نظری بانوی مجاهد خانم امین و با اتکاء به آراء حضرت امام در این خصوص یادآور شده اند که مصادیق و نمونه های آنچه که آن حضرت در صفات و رفتار و منش زبان زد می دانند در سیره و سلوک و طریق بانو "امین"، صاحب سخن به مخاطب می شناسد که این نیز در سیره دفاع از حقیقت جوهره وجودی زن است که از اصول و خاستگاه آن حضرت است و به گونه ای دلنشین دفاعی است از منظر تعالی بخش نگاه پیر و مراد صاحب قلم به مقام و منزلت زن در هستی. بعد از مبحث مقالات که به شیوایی نگاشته شده است بیشتر صفحات و یا بهتر ست بگویم اکثر صفحات این اثر که به 564 صفحه می رسد به بخش و یا باب سخنرانی اختصاص دارد و در این فصل، هرچند که دامنه آرا و تفکر صاحب سخن به فراخور موضوعات و کنگره های

متفاوتی که در هر یک شرکت داشته اند، موضوعی متفاوت محور بحث بوده است، اما به لحاظ آنکه همواره م آخذ فکری صاحب سخن برگرفته از آراء و تفکر پیر و مرادش بوده است، جابجا می توان اتکا و مراجعه به بنیانهای فکری حضرت امام را در گستره نظر و تفکر آن حضرت از طرف صاحب سخن را بخوبی و با تسلط کامل بر تحلیل و اخذ نتیجه یافت. این برداشتهای عمیق فکری، حاصل شناختی است که در طی سالیان حیات و به دقت و به اعتبار پیوندی عمیق درنهایت روح و ادراک واقع گردیده است و در مبحث بعد از سخنرانی ها جمعی از صفحات نیز به خاطرات و نکته های اخلاقی اختصاص دارد که در نوبه خود حاوی نکاتی است شیرین و نافذ و دارای جوهر پاسداری از اخلاق و منش و کرامت، هر چند که شاید انتشار چنین مجموعه ای از حیث آنکه کاربرد م آخذی دارد و جنبه سندیت آن بیشتر مدنظر صاحب قلم و صاحب سخن بوده است و تلاش شده است تا دریچه ای گشوده شود به وسعت بی کران هستی و چشمه های لایزال فکری حضرت پیر، اما از جنبه ساختاری و پدیداری آثار و کتاب به نظر می رسد اگر در یک مجلد و بصورت مجموعه آثار منتشر نمی شد، جنبه های فرمیک و تاثیرگذاری مطالب عمیق تر و

اصولی تر به نظر می رسید، یعنی آنکه مجموعه مقالات در یک مجلد مجزا و با تعداد 250 صفحه و با ارائه فرمی منطبق با ویژگی های کتابهایی که حاوی مقالات و آرائه صاحب قلم هستند و بخش سخنرانی ها هم که در نوع خودش فرهنگ شفاهی و شنیداری معمولا اثرگذارتر و مؤثرتر است و در باب فصاحت کلام و بیان آراء حضرت امام ، سرکار خانم " فاطمه طباطبایی" حق مطلب را بخوبی ادا کرده اند، بهتر بود که مجموعه سخنرانی ها در یک جلد و بصورت مجزا منتشر می شد. شاید اینگونه و این تفاوت فرم در ارائه موضوعات کمکی به مخاطب بود تا در انتخاب موضوع مورد نظر سهل تر به تصمیم برسد و مخاطبان امروزی که در سرای سرعت و شتاب زیست می کنند، به تبدیل شدن کتاب حجیم"یک ساغر از هزار" به کتابهای مختلف و دم دست تر، مخاطبان بیشتری را از این سرچشمه می نوشاند، این فرصتی است که در چاپهای آتی فراهم می آید. ضمنا یکی از مقالات کتاب مورد بحث، تحت عنوان "عشق رهگشای حقیقت" در همین شماره مجله حضور درج شده است. سهراب هادی

«آقا» گفتند:

9 چکیده: من او را با تمام مستحبّات خودم شریک کرده امگفتگویی در محضر همسر مکرّم حضرت امام خمینی«قده» به مناسبت بیستمین سالگرد شهادت آیت اللّه مجاهد و فقیه فرزانه، شهید حاج آقامصطفی خمینی«ره»، فصلنامه حضور که از سوی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی انتشار می یابد، در آخرین شماره خود، متن گفتگوی با همسر مکرّم حضرت امام خمینی«قده» در باره آن شهید عزیز را منتشر ساخته است. این گفتگوی کوتاه که توسط سرکار خانم مصطفوی، فرزند حضرت امام«قده»، صورت گرفته، نکات خواندنی و ارزنده ای را در بر دارد. در بیستمین سالگرد شهادت آیت اللّه مجاهد علامه شهید حاج آقامصطفی خمینی(ره) پای صحبت همسر گرامی حضرت امام خمینی(س) می نشینیم. مادر! چنانچه مطلع هستید اول آبان، بیستمین سالگرد شهادت داداش است، و اگر اجازه می فرمایید چند سؤال کوتاه در باره ایشان از شما می کنیم و امسال به همین مناسبت مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام(س) سمیناری در قم برگزار می کند. لطفا ابتدا در باره تولد ایشان و خوابی که دیده اید توضیح فرمایید. چند ماهی از ازدواجمان گذشته بود و من مطلع بودم که باردارم، شبی خوابی دیدم که دیگران تعبیر کردند که بچه پسر است.در خواب پیرزنی را دیدم که قبلاً هم قبل از ازدواج او را به خواب دیده بودم و می شناختم. بعد از

سلام و تعارفات به او گفتم: کجا می روی؟ گفت: پیش حضرت زهرا(س) می روم. گفتم: من هم می آیم، و با هم رفتیم تا به یک در بزرگ باغ رسیدیم، شبیه دری که «باغ قلعه» در قم داشت. وارد باغی شدیم که درخت تبریزی در آن زیاد بود. توی باغ یک قطعه فرش افتاده بود که روی آن یک ملحفه مثل پتو چهارلا شده بود و خانمی با لباس اطلس آبی با گلهای بزرگ مخملی (مثل یک کف دست) نشسته بود، کت تنشان بود و مثل آن کت را مادربزرگم داشت. خانم گیس داشتند و موهایشان تا پایین صورتشان بود، با صورتی کشیده و سبزه. من سلام کردم و خیلی مؤدبانه با آن پیرزن کنار فرش نشستیم. بعد از مدتی خانم بلند شد و رفت. چند دقیقه ای طول کشید، بچه ای که در کنار فرش توی گهواره پارچه ای (مانند قدیم) بود به گریه افتاد. من بلند شدم و رفتم پیش بچه و عقیده ام شد که آن بچه، امام حسین(ع) است. بچه را بلند کردم، یعنی زیر بازوهایش را گرفتم و با احترام بلند کردم. بچه حدود هشت ماهه بود و بچه چاقی بود.همین موقع خانم آمد و یک کاسه بلور و بشقاب هم زیر آن بود و آبی هم توی کاسه بود که

به نظرم آمد شربت است و برای پذیرایی از ما آورده بودند، کاسه و بشقاب را به دست من دادند و بچه را از من گرفتند و نشستند. من هم کاسه را آوردم و گذاشتم جلوی پیرزن تا احترام کرده باشم و او هم با دست کاسه را به طرف من داد. دقیقه ای گذشت و بیدار شدم و همه گفتند که فرزندم پسر است و نام آن را هم «حسین» بگذاریم. و چطور اسم مصطفی را انتخاب کردید؟من خیلی دوست داشتم که نامش «مصطفی» باشد و نمی دانم آقا چه دوست داشتند، ولی من ایشان را راضی کردم و گفتم چون نام پدرتان مصطفی بوده است، بسیار مناسب است و آقا هم راضی شدند و اسمش را «محمد» گذاشتیم، لقبش را «مصطفی» و کنیه اش را «ابوالحسن» گذاشتیم، ابوالقاسم نگذاشتیم که هر سه مشابه حضرت رسول(علیه السلام) نشود. تولد او در چه تاریخ و در کجا بود؟21 رجب سال 1309 هجری شمسی در قم، در محله ای نزدیک «عشق علی» که حالا خراب شده است و به آن «الوندیه» می گفتند. دومین خانه ای که اجاره کردیم همین خانه بود. اولین خانه را آقای حاج سیداحمد زنجانی پیدا کرده بودند که شش ماه در آن بودیم، ولی به جهاتی که نمی دانم، صاحبخانه نمی خواست یا کرایه اش سنگین بود، بیرون

آمدیم. در باره تحصیل او و مدرسه رفتن او توضیح دهید. مصطفی خیلی دیر زبان باز کرد و تا چهار سالگی فقط چند کلمه می گفت.وقتی شش ساله شد او را به یک مکتب در نزدیکی منزل گذاشتیم که خیلی در حرف زدنش تأثیر داشت. هفت سالگی به مدرسه موحّدی رفت، کسی هم به درس خواندن او توجهی نداشت. اوایل، یعنی تا کلاس سوم، گاهی من او را نگه می داشتم تا درس بخواند. ولی بعد که بزرگتر شد، اصلاً نمی آمد تا درس بخواند فقط به دنبال بازی بود و شبها می آمد و مقداری نان و پنیر و چای می خورد و می خوابید. شما همیشه شبها نان و چای می خوردید؟ نه، او کوچکتر که بود زودتر می خوابید و چیزی می خورد (هر چه حاضر بود). گاهی آبگوشت، یا تاس کباب بود و گاهی هم من برایش کته و تخم مرغ درست می کردم. بعدها که 12 10 ساله شد، بیدار می ماند تا با ما شام بخورد. از شروع دوران طلبگی بفرمایید.بعد از آنکه شش کلاس درس خواند، دیگر به مدرسه نرفت، زیرا در آن زمان مرسوم اهل علم نبود که بچه ها را به دبیرستان بفرستند. به همین دلیل مشغول تحصیل علوم طلبگی شد.در هفده سالگی، آقا پیشنهاد کرد که عمامه بر سر بگذارد و لباس روحانی بپوشد.

البته، او در اول خیلی رضایت نداشت، ولی آقا چند نفر از دوستان خود را دعوت کرد و در مراسمی او را برای این کار آماده کرد. ظاهرا بعد از آن، وقتی از منزل خارج شده بود و دوستانش او را دیده بودند، به او تبریک گفته بودند و تشویق کرده بودند. به این ترتیب، او هم بسیار به تحصیل علاقه مند شد و در طلبگی به سرعت رشد کرد، به طوری که معروف بود که خوب درس می خواند و طلبه فاضلی شده است، تا کم کم که بیشتر رشد کرد و خودش به مقامات علمی رسید، حوزه درس تشکیل داد و مدرس شد. حالا مقداری هم در باره ازدواج ایشان بفرمایید. ازدواج مصطفی در 22 سالگی بود. یک وقت شایع شد که ما با آقامرتضی حائری وصلت کرده ایم، به طوری که مصطفی می گفت: «وقتی آقای حائری از صحن حرم بیرون می آید، رفقا می گویند که پدرزنت آمد.»این شایعه به گوش آقا رسیده بود و یک شب آقا از من پرسید که دختر آقای حائری را دیده ای؟ من هم کمی توضیح دادم. آقا گفت: «چطور است این دروغ را راست کنیم؟» گفتم که هر طوری صلاح می دانید. فردا صبح هم آقا پیغام فرستاده بود و ظهر آنها جواب داده بودند و باز

آقا پیغام داده بود که همان شب بروند برای صحبت. بعد به ما خبر دادند که مردها رفته اند و ما زنها هم بعدا رفتیم و قرار عقد گذاشته شد.اما در مورد فرزندان؛ اولین فرزند آنها «محبوبه» بود که مننژیت گرفت و مرحوم شد. دومین فرزند «حسین» است که معمّم و جوان خوبی است، و سومین فرزند «مریم» است که دکتر شده است. در باره فعالیتهای داداش در دوران انقلاب و دستگیری و تبعید او و آنچه خودشان برای شما تعریف کرده اند بفرمایید. بعد از تبعید آقا به ترکیه، مصطفی جواب گوی مردم و اجتماعات بود و به فعالیت ادامه داد. به همین جهت او را هم گرفتند و به زندان بردند. دو ماه در زندان بود و بعد از دو ماه او را آزاد کردند، چون عقیده ساواک این بود که دیگر مردم متفرق شده اند و حوادث را از یاد برده اند. مصطفی هم تا آزاد شد به قم آمد و به صحن رفت، و آنجا جمعیت جمع شد و با سلام و صلوات او را به خانه آوردند. دو یا سه روز هم در منزل بود ولی وقتی دیدند که مردم قم هنوز آرام نشده اند، ریختند و او را هم گرفتند و به ترکیه تبعید کردند.مصطفی می گفت: «چه خوب شد که

مرا بردند، چون آن شب را در یک منزل خیلی شیکی گذراندم و جاهای شیک را هم دیدم.»این خواست خدا بود که مصطفی را به نزد آقا ببرند، زیرا آقا خیلی تنها بود و مصطفی مونس خوبی برای او بود. فعالیتهای آنها در ترکیه چه بوده است؟در این یک سال که آنها در ترکیه بوده اند، همه فعالیت آنها کار علمی بوده است. بعدا شنیدم که مصطفی در ترکیه دو کتاب نوشته است. و آن طوری که خودشان می گفتند، داداش از آقا مراقبت می کرده و حتی غذا درست می کرده است. در ترکیه گاهی هم مصطفی با علی بیک (نگهبان آنها) به تماشای اطراف می رفته است. ورود آقا و داداش به عراق به چه صورتی بوده است؟ آیا شما از آن وقایع اطلاع دارید یا خیر؟ دولت ایران با ترکیه توافق کرده بود که آقا یک سال در ترکیه بماند، ولی دولتهای خارجی به دولت ترکیه اعتراض کرده بودند که مگر ترکیه زندان ایران است که زندانیان سیاسی را به آنجا تبعید می کنند؟ به همین جهت دولت ترکیه بعد از یک سال از نگه داشتن آقا امتناع کرد و با آقا مشورت می کنند که دوست دارند به ایران برگردند یا اینکه به عراق بروند. آقا در جواب گفته بودند: «من باید فکر

کنم». روز بعد می روند خدمت آقا و قبل از اینکه آقا نظر خود را بگوید اعلام می کنند که تصمیم بر این شده است که آقا به عراق بروند.دولت ایران می خواست آقا به عراق بروند تا با وجود علما و مراجع تقلید آنجا مثل آقای حکیم و آقای شاهرودی و آقای خویی، آقا فراموش شود.داداش می گفت: «ما را آوردند به فرودگاه ترکیه و سوار هواپیمای عراق شدیم و من دقت کردم و دیدم که هیچ کس از مأموران ترکیه به هواپیما نیامدند. در فرودگاه بغداد مقداری پول ایرانی را تبدیل کردم و با آقا بیرون آمدیم و رفتیم کاظمین.»سال قبل، من و داداش به عراق رفته بودیم و در کاظمین مهمانخانه ای بود به نام «اخوان» که اصلاً ایرانی بود و با داداش دوست شده بود. آنها به همان مهمانخانه می روند و آقا برای زیارت به حرم می روند و مصطفی هم مشغول تلفن می شود. به آقا شیخ نصراللّه خلخالی که از دوستان آنها بود و از کارگردانان حوزه عراق بود تلفن می کند و وقایع را توضیح می دهد. آقا شیخ نصراللّه هم طلاب و فضلای عراق را جمع می کند جهت استقبال از آقا.آنها دو روز در کاظمین می مانند و بعد به سامراء می روند و یک شب هم در آنجا می مانند (آقا دیگر در

تمام مدتی که در عراق بودیم به سامراء نرفت). از آنجا به سمت کربلا حرکت می کنند. در کربلا مورد استقبال قرار می گیرند و آقای شیرازی منزل خودشان را به امام می دهند و آقا تا آخر همان منزل را در کربلا داشتند.آقای خلخالی در نجف منزلی را اجاره می کند و به طلبه ها پول می دهد که زندگی تهیه کنند و به سرعت برای آقا در نجف یک منزل با اثاثیه تهیه می شود و وقتی آقا به نجف می آیند، آقایان نجف همه به احترام آقا در منزل آقا جمع می شوند و استقبال می کنند. حالا که مطلب به اینجا کشیده شد، مختصری هم در باره دستگیری آقا در قم بگویید. یک شب من دیدم صدای همهمه از کوچه می آید، از اتاق بیرون آمدم و بدون چادر بودم، دیدم که یک نفر از پایین پرید بر سر دیوار خانه. من جا خوردم و در همان تاریکی ایستادم. هیچ کس توی حیاط نبود، من تا خواستم آقا را صدا بزنم دیدم یکی دیگر هم آمد روی دیوار و نفر سوم. تا خواستم بگویم آقا، دیدم از اتاق بیرون آمدند و من با دست اشاره به دیوار کردم، آقا گفتند: آمدم.به سمت من آمدند و کلید قفسه و مهر خودشان را به من دادند و گفتند: «این

پیش شما باشد تا خبر ثانوی من به شما برسد.» من هم گفتم: «به خدا سپردمت.» آقا رفت به طرف مأمورین و با آنها رفت بیرون و احمد هم که حدود 18 ساله بود به دنبال آنها دوید. ظاهرا توی کوچه یک اسلحه به طرف او گرفته بودند و او را به منزل برگرداندند. بعدها که آقا به نجف رفتند توسط آقاشیخ عبدالعلیّ قرهی نامه ای دادند که من مهر را توسط آقای اشراقی به او دادم. رابطه داداش با شما و آقا چطور بود؟داداش خیلی هم مرا دوست داشت و هم آقا را. و خیلی مطیع بود و خیلی احترام می کرد. و دوست داشت محبتش را اظهار کند. مثلاً خودش به بازار می رفت و یک لباس برای من تهیه می کرد و می آورد. و آقا هم خیلی به مصطفی احترام می گذاشت. مثلاً به ما می گفت: ناهار نخورید تا مصطفی بیاید. حتی پایش را جلوی مصطفی دراز نمی کرد. البته هیچ وقت آقا پایش را دراز نمی کرد ولی به مصطفی احترام خاصی می گذاشت. وقتی در 30 سالگی فهمید که مصطفی مجتهد است به او اجازه اجتهاد داد.به مصطفی احترام خاصی می گذاشت. وقتی در 30 سالگی فهمید که مصطفی مجتهد است به او اجازه اجتهاد داد.مصطفی مورد احترام دیگران هم بود. در مسجد شیخ

انصاری درس داشت و می گفتند درس او شلوغ تر از درس آقا می شد. در ضمن خودش هم کتاب می نوشت و به همین دلیل که موقعیت علمی و اجتماعی داشت مورد توجه بود. و همیشه از ایران نیز عده ای مهمان داشت.شب آخر نیز عده ای مهمان داشت که سحر صغری فهمیده بود فوت کرده؛ تسبیح در دست و در حال خواندن زیارت عاشورا.او نه فقط خیلی احترام به آقا می گذاشت، خیلی هم مراقبت می کرد، در غذا و در بقیه مسائل خیلی رعایت می کرد حتی اینکه آقا تنها نماند. و در کارهای آقا نظارت می کرد. وقتی کسالتی پیدا می شد، فورا دکتر می آورد و سؤال می کرد که غذا چیست. مقید بود که یا هر روز یا یک روز در میان بیاید و با آقا بنشیند و صحبت کند.از سیاست خیلی حرف می زدند. اخبار و مسائل جامعه را به آقا منتقل می کرد، چرا که هم بیشتر در اجتماع بود و هم با ایرانیها در ارتباط بود.به طور کلی این پدر و پسر با هم رفیق بودند و به هم خیلی علاقه داشتند. مرگ داداش هم آقا را خیلی ناراحت کرد. من زن بودم و داد می زدم و گریه می کردم، ولی او مرد بود و مردی که اطرافش بودند و نمی توانست گریه کند. در مردم می گفت من

مصطفی را برای آینده اسلام می خواستم ولی در شب من می دیدم که گریه می کرد. مگر می شود پدر گریه نکند! آقا روز، خودش را نگه می داشت ولی من شبها بیدار بودم و می دیدم که واقعا گریه می کرد. برای مصطفی به طور خاصی گریه می کرد.همین علاقه بود که برایش چهل نفر را برای نماز وحشت گرفت. و شب هفت شام داد به طوری که هر که می خواهد بیاید بخورد. از شما شنیده ام که او را در مستحبات شریک کرده بود.یک روز داشت نماز مستحبی می خواند (قبل از ظهر). گفتم: آقا بدهید مقداری برای مصطفی نماز بخوانند چرا که شاید در بچگی نمازش را با اشکال خوانده باشد (البته نمازش را از 12 سالگی به طور مرتب می خواند). آقا گفتند: «من او را با تمام مستحبات خودم شریک کرده ام» و آقا خیلی مستحبات داشت. آخرین سؤال که دیگر شما هم خسته شده اید، اینکه آقا مقید بودند که داداش با شخصیتی ممتاز از سایر شهدا معرفی نشود. مثل فوت آقای اشراقی که نگذاشتند به عنوان داماد ایشان برنامه خاصی باشد. آیا شما در این زمینه مطلب خاصی دارید؟ یک روز گفتم: امسال برای داداش سالگرد نگرفتید. گفت: «آن هم مثل سایر شهدا». یعنی نظرش این بود که برای مصطفی به این عنوان که پسر

اوست برنامه ای نباشد و امتیازی نداشته باشد. زهرا مصطفوی

«امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایان سفر حج، سفر ا لی اللّه»

1 چکیده: اکنون که مسلمین کشورهای مختلف جهان به سوی کعبه آمال و حج بیت اللّه روی آورده و این فریضه عظیم الهی و کنگره بزرگ اسلامی، در ایامی متبرکه و در مکانی متبرک برپا گردیده است، مسلمانان مبعوث از قبل خداوند تعالی، باید علاوه بر محتوای عبادی از محتوای سیاسی و اجتماعی آن بهره مند شوند و به صرف صورت قناعت نکنند. همه کس می داند که برپا نمودن چنین کنگره عظیمی، برای هیچ مقامی و هیچ دولتی امکان پذیر نیست و این امر خداوند متعال است که این گردهمآیی بزرگ را فراهم آورده، مع الأسف مسلمین در طول تاریخ نتوانستند از این نیروی آسمانی و کنگره اسلامی استفاده شایانی به نفع اسلام و مسلمین بنمایند.جهات سیاسی زیادی در اجتماعات، جماعات و جمعات و خصوصاً اجتماع گرانبهای حج می باشد که از آنجمله اطلاع بر گرفتاری های اساسی و سیاسی اسلام و مسلمین است که با گردهمآیی روحانیون و روشنفکران و متعهدان زائر بیت اللّه الحرام ممکن است طرح و با مشورت از راه حل ها مطلع و در بازگشت به کشورهای اسلامی در مجتمع های عمومی گزارش داده و در رفع آنها کوشا شوند و از جمله وظایف در این اجتماع عظیم دعوت

مردم و جوامع اسلامی به وحدت کلمه و رفع اختلافات بین طبقات مسلمین است که خطبا و گویندگان و نویسندگان، در این امر حیاتی اقدام نمایند و کوشش کنند در بوجود آوردن جبهه مستضعفین که با وحدت جبهه و وحدت کلمه و شعار لااله الا اللّه از تحت اسارت قدرت های شیطانی اجانب و استعمارگران و استثمارگران بیرون آیند و با اخوت اسلامی بر مشکلات غلبه پیدا کنند.خواهران و برادران عزیز! در هر کشوری که هستید از حیثیت اسلامی و ملی خود دفاع کنید و بی پروا در مقابل دشمنان خود یعنی آمریکا و صهیونیزم بین المللی و ابرقدرت های شرق و غرب، بدون هیچ ملاحظه ای از ملت ها و کشورهای اسلامی دفاع کنید و مظالم دشمنان اسلام را بر ملا کنید.برادران و خواهران مسلمان من! آگاهید که تمام منافع مادی و معنوی همگی ما را ابرقدرت های شرق و غرب می برند و ما را در فقر و وابستگی سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی قرار داده اند. به خود آئید و شخصیت اسلامی خود را بیابید. زیر بار ظلم نروید و هشیارانه نقشه های شوم جهانخواران بین المللی را که در رأس آن آمریکاست افشا کنید.... امروز جهان اسلام به دست آمریکا گرفتار است. شما برای مسلمانان قاره های مختلف جهان پیامی از خداوند ببرید، پیامی که به

غیر از خدا بردگی و بندگی هیچ کس را نداشته باشید.)7/7/58(توجه داشته باشید که سفر حج سفر کسب نیست، سفر تحصیل دنیا نیست، سفر الی اللّه است. شما دارید به طرف خانه خدا می روید، تمام اموری که دارید انجام می دهید به طور الوهیت باید انجام بدهید. سفرتان از این جا که شروع می شود «وفد» الی اللّه است، سفر به سوی خدای تبارک و تعالی است. باید همانطوری که مسافرین الی اللّه مثل انبیاء علیهم السلام و بزرگان از دین ما مسافرتشان الی اللّه در تمام زمان حیاتشان بوده است و یک قدم تخلف نمی کردند از آن چیزی که برنامه وصول الی اللّه بوده است، شما هم الآن «وفود» الی اللّه دارید می روید. شما در آن جا که می روید، در میقات که می روید لبیک به خدا می گوئید، یعنی تو دعوت کردی و ما اجابت. مبادا یک عملی انجام بدهید که خدای تبارک و تعالی بفرماید که خیر، شما را من قبول ندارم برای این که شما اسلامی نیستید. مبادا این سفر را سفر تجارت قرار بدهید و امور تجاری در این سفر مطرح باشد پیش تان، چه آقایان اهل علم و چه کاروان ها و چه رؤسای کاروان ها و چه سایر حجاج، سفر، سفر الی اللّه است نه سفر به سوی دنیا، آلوده به

دنیا بکنید.این سفر الهی را شما می روید رجم شیطان می کنید. اگر چنانچه خدای نخواسته خودتان از جنود شیطان باشید رجم خودتان را هم می کنید. شما باید رحمان رحمان بشوید تا رجمتان رجم رحمان و جنود رحمان به شیطان باشد. شما وقوف می کنید در این مواقف کریمه، وقوف در این مواقف کریمه مبادا آلوده بشود به یک معصیتی، به یک خلافی، به یک چیزی که علاوه بر اینکه پیش خدا آبرو از دست برود پیش دنیا آبروی اسلام از دست برود. امروز آبروی اسلام بسته به وجود شماست که می روید دستجمعی در این مواقف کریمه و سایر مسلمین شما را مشاهده می کنند شما باید الگو باشید برای جمهوری اسلامی،

«امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایان شهید مدرس

1 چکیده: آنها از مدرس می ترسیدند. مدرس یک انسان بود، یکنفری نگذاشت پیش برود کارهای او را تا وقتی کشندش.یکنفری غلبه می کرد بر همه مجلس، بر اهالی که در مجلس بودند غلبه می کرد... مجلس آنوقت تا مدرس نبود مثل اینکه چیزی در آن نیست. مثل اینکه محتوا ندارد. مدرس با آن عبای نازک و با آن عرض بکنم قبای کرباسی وقتی وارد می شد، مجلس می شد یک مجلس طرح هایی که در مجلس داده می شد، آن که مخالف بود مدرس مخالفت می کرد و می ماساند مطلب را. وقتی که روسیه در یک قضیه ای (که الآن یادم نیست) اولتیماتوم داد به ایران و آوردند به مجلس و قوای نظامی اش هم حرکت کرده بودند به طرف تهران یا قزوین که این را قبول کنند. مجلس(آنطور که حالا نقل می کنند) مجلس بهت شان زده بود که باید چه بکنند. قوا، قوای شوروی است، مقاومت نمی توانیم بکنیم، قبول این هم که خیانت است. آنجا نوشته است که یک روحانی با دست لرزان آمد و گفت حالا که ما باید از بین برویم چرا خودمان از بین برویم؟ ما این را ردش می کنیم. رد کرد، همه هم قبول کردند. آنها هم هیچ کاری نکردند. اینها می بینند یک انسان

وقتی در یک ملت پیدا بشود می تواند که مجرای امور را از آن طریقی که آنها می خواهند برگرداند، آن چیزی که آنها می خواهند نگذارند بشود، کوشش کردند نگذارند انسان پیدا بشود. )16/3/58(... شما ملاحظه کرده اید، تاریخ مرحوم مدرس را دیده اید که یک سید خشکیده لاغر عرض می کنم لباس کرباسی... یک همچو آدمی در مقابل آن قلدری که هرکس آنوقت را ادراک کرده می داند که زمان رضاشاه غیر زمان محمدرضا شاه بود، آنوقت یک قلدریی بود که شاید تاریخ ما کم مطلع بود، در مقابل او همچو ایستاد، در مجلس، در خارج فلان که یک وقت گفته بود سید چه از جان من می خواهی؟ گفته بود که می خواهم تا تو نباشی، می خواهم تو نباشی. این آدم... می آمد در مدرسه سپهسالار که مدرسه شهید مطهری است حالا، درس می گفت: من یک روز رفتم درس ایشان، مثل اینکه هیچ کاری ندارد، فقط طلبه ای است دارد درس می گوید. اینطور قدرت روحی داشت، در صورتی که آنوقت در کوران آن مسائل سیاسی ... بود که باید حالا بروند مجلس و آن بساط را درست کند. از آنجا، پیش ما، رفت مجلس. آنوقت هم که می رفت مجلس، یک نفری بود که همه از او حساب می بردند. من مجلس آنوقت را هم دیده ام، کانّه مجلس منتظر بود

که مدرس بیاید. با این که با او بد بودند ولی مجلس کانّه احساس نقص می کرد وقتی مدرس نبود. وقتی مدرس می آمد مثل اینکه یک چیز تازه ای واقع شده، این برای چه بود؟ برای اینکه یک آدمی بود که نه به مقام اعتنا می کرد و نه به دارائی و امثال ذلک، هیچ اعتنا نمی کرد.... از هیچ کس نمی ترسید. وقتی که رضا شاه ریخت به مجلس... فریاد می زدند آن قلدرهای اطرافش که زنده باد کذا و زنده باد کذا، مدرس رفت و ایستاد و گفت که مرده باد کذا، زنده باد خودم، خوب، در مقابل او شما نمی دانید حالا، در مقابل او ایستادن یعنی چه و او ایستاد. این برای این بود که از هواهای نفسانی آزاد بود، وارسته بود، وابسته نبود.)7/6/61(در عصر شکوفایی انقلاب اسلامی ، بزرگداشت مجاهدی عظیم الشأن و متعهدی برومند و عالم بزرگواری که در دوران سیاه اختناق رضاخانی می زیست، لازم می باشد. زیرا در زمانی که قلم ها شکسته و زبان ها بسته و گلوها فشرده بود، او از اظهار حق و ابطال باطل دریغ نمی کرد.در آن روزگار در حقیقت حق حیات از ملت مظلوم ایران سلب شده بود و میدان تاخت و تاز قلدری هتاک در سطح کشور باز و دست مزدوران پلیدش در سراسر ایران تا مرفق به

خون عزیزان آزاده وطن و علمای اعلام و طبقات مختلف آغشته بود. این عالم ضعیف الجثه با جسمی نحیف و روحی بزرگ و شاداب از ایمان و صفا و حقیقت و زبانی چون شمشیر حیدر کرار، رویارویشان ایستاد و فریاد کشید و حق را گفت و جنایات را آشکار کرد و مجال را بر رضاخان کذایی تنگ و روزگارشان را سیاه کرد و عاقبت جان طاهر خود را در راه اسلام عزیز و ملت شریف نثار کرد و به دست دژخیمان ستمشاهی در غربت به شهادت رسید و به اجداد طاهرینش پیوست.در واقع شهید بزرگ ما مرحوم مدرس که القاب برای او کوتاه و کوچک است، ستاره درخشانی بود بر تارک کشوری که از ظلم و جور رضاشاهی تاریک می نمود. و تا کسی آن زمان را درک نکرده باشد، ارزش این شخصیت عالی مقام را نمی تواند درک کند. ملت ما مرهون خدمات و فداکاری های اوست. و اینک که با سربلندی از بین ما رفته، برماست که ابعاد روحی و بینش

«امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایان» نزول قرآن»

1 چکیده: در ماه مبارک رمضان قضیه ای اتفاق افتاد که ابعاد آن قضیه و ماهیت آن قضیه در ابهام الی الابد باقی مانده است برای امثال ماها و آن نزول قرآن است. نزول قرآن بر قلب رسول اللّه در لیلة القدر، کیفیت نزول قرآن و قضیه چه بوده است و روح الامین در قلب آن حضرت قرآن را نازل کرده است و از طرفی خدا «انّا انزلناه فی لیلة القدر» این نزول قرآن در قلب پیغمبر در لیلة القدر کیفیتش چیست؟باید بگویم غیر از خود رسول اکرم و آنهائی که در دامن رسول اکرم بزرگ شدند و مورد عنایت خدای تبارک و تعالی، عنایات خاص او بودند، برای دیگران مطلقاً در حجاب ابهام است که مسأله تنزل چی است، نزول در قلب چی است، روح الامین چی است، کیفیت وارد شدن روح الامین با قرآن در قلب رسول اللّه چی است، «لیلة القدر» چی است؟ اینها مسائلی است که به نظر سطحی یک مطالب آسانی است و گاهی هم یک حرف هایی گفته شده است لکن به شما عرض کنم کیفیت نزول قرآن در ابهام باقی مانده است برای امثال ما و کیفیت نزول ملائکة اللّه در لیلة القدر و ماهیت

لیلة القدر و این دعوتی که خدای تبارک و تعالی به حسب آن چیزی که از رسول اکرم منقول است که «دعیتم الی ضیافة اللّه» ضیافت چی هست و کی پذیرفته است این ضیافت را و برای مقدمات پذیرش این ضیافت چی هست و خود ضیافت چی هست. باید عرض کنم که غیر از خود رسول اکرم صلی اللّه علیه و آله و سلّم کسی به این ضیافتی که خدای تبارک و تعالی دعوت کرده است، آنطور که او اجابت کرده است کسی اجابت نکرده است. دعوت مراتب دارد، اجابت هم مراتب دارد. آن مرتبه اعلاء اجابت آنی است که پس از حصول مقدمات و ریاضاتی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلّم کشیده اند منتهی شد به اینکه خدای تبارک و تعالی از او ضیافت کرد به نزول قرآن. قرآن آن نعمتی است که در ضیافتی که از رسول خدا شده است، آن نعمتی است که در آن سفره ای که از ازل تا ابد پهن است پیغمبر اکرم برخوردار از آن بوده...... آن چیزی که انسان را به ضیافتگاه خدا راه می دهد این است که غیر خدا را کنار بگذارد و این برای هر کس میسور نیست، برای افراد انگشت شماری که در رأس آنها رسول اللّه

است میسور بوده. آن توجه قلبی به مبدأ نور و اعراض از ماورای او، او را لایق کرد به ضیافة اللّه و لایق کرد برای این که قرآن یکمرتبه به طور بسیط در قلب او وارد بشود. لیله مبارکه یکی از احتمالاتش بنیه خود رسول اکرم است که مشکات نور اللّه است و احتمالات دیگر هم هست. مهم ادراک این معناست که مراتب کمالات انسان برای ورود در ضیافت خدا زیاد است و باید از مقدمات شروع بشود. مقدمات هم همانی است که توجه به غیر نداشتن و غیری را ندیدن و جز خدا ندیدن و توجه به هیچ چیز غیر از او نداشتن. در اینجا باید عرض کنم که از همه مردم این معنا مطلوب است و اگر بخواهند در ضیافت خدا وارد بشوند به اندازه وسع خودشان باید از دنیا اعراض کنند و قلب شان را از دنیا برگردانند...)21/3/62(ماه مبارک رمضان که ماه، مبارک است ممکن است برای این باشد که ماهی است که ولی اعظم، یعنی رسول خدا واصل شده و بعد از وصول، ملایکه را و قرآن را نازل کرده است. به قدرت او ملایکه نازل می شوند، به قدرت ولی اعظم است که قرآن نازل می شود و ملایک نازل می شوند. ولی اعظم، به حقیقت قرآن می رسد

در ماه مبارک و شب قدر و پس از رسیدن، متنزل می کند به وسیله ملایکه که همه تابع او هستند قرآن شریف را، تا به حدی که برای مردم بگوید. قرآن در حد ما نیست، در حد بشر نیست. قرآن سرّی است بین حق و ولی اللّه اعظم که رسول خداست، به تبع او نازل می شود تا می رسد به این جایی که به صورت حروف و کتاب در می آید که ما هم از آن استفاده ناقص می کنیم. و اگر سرّ «لیلة القدر» و سرّ «نزول ملایکه» در شب های قدر که الآن هم برای ولی اللّه اعظم حضرت صاحب سلام اللّه علیه این معنا امتداد دارد سرّ اینها را ما بدانیم، همه مشکلات ما آسان می شود. تمام مشکلاتی که ما داریم برای این است که ما محجوبیم از این که واقعیت را آن طور که هست و نظام هستی را به آن

«امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایان»

1 چکیده: ... پرستار ... (این شغل پرستاری از شغل های بسیار شریفی است که اگر چنان چه انسان با وظایف انسانی و شرعی خودش عمل بکند، این یک عبادتی است که در فراز عبادت های درجه اول است. البته مسؤولیت هایی هم دارد، هم در پزشک و هم در نرس ها و هم در همه قشرهایی که در بیمارستان ها هستند یک مسؤولیت های بزرگی هست برایشان. پزشک ها همچو نباشد که برای جمع آوری مال و منال این خدمت را انجام بدهند. خدمت بکنند، خدمت بکنند و نظرشان خدمت به انسان ها که بندگان خداست باشد تا این شغل عبادت بشود... پرستاری از بیمار امر بسیار مشکلی است لکن خیلی ارزشمند است. انسان با یک بیماری به طور محبت، به طور برادری، به طور خواهری مراعات احوال او را بکند و این برای انجام یک وظیفه انسانی - الهی باشد، از عبادات بسیار ارزشمند است. شما متوجه باشید که شغل شما شغل بسیار شریفی است و از آن طرف مسؤولیتش هم زیاد است، مسؤولیتش را خود شما می توانید جبران بکنید، به محبت کردن به مرضی. این ها احتیاج دارند به محبت بیش از آن که احتیاج به دوا دارند. یک مریضی که از خانه اش آمده است در بیمارستان، این مریض خودش را مثل این که یک غریب می داند،

اگر چنان چه این پرستارها با او با ملایمت، با رفتار انسانی، با محبت، مثل برادر و خواهر با او رفتار کنند، این حس غربت از او منفصل می شود و آرامش برایش حاصل می شود و این آرامش روحی در بهبودی او کمک می کند... شما توجه داشته باشید به این که با این بیماران خوش رفتاری کنید، کمک کنید آن ها را، دلجویی کنید از آن ها. این ها افسرده هستند، باید دلجویی کنید. این شغل شما از آن شغل های بسیار ارزنده است.))59 / 2 / 23( ( کار صحیح در بیمارستان ها یک ویژگی خاصی دارد. سر و کار با یک عده ای دارید شما و خصوصا پرستارها که این ها بیمارند، دل شکسته اند، محتاج به پرستاری روحی دارند، محتاج به آرامش روحی دارند و شما با این مریض ها، با این بیمارها هرچه حبت بکنید و هرچه پرستاری مادرانه و خواهرانه و برادرانه و پدرانه بکنید این در روحیه بیمار مؤثر است و بر خوب شدن، رعت خوب شدن بیماران نیز مؤثر است و در بارگاه خدای تبارک و تعالی خدمت به این جمعیت، خدمت به این بندگان خدا بسیار ارزشمند است.) )60 / 3 / 18( (هم پزشک مهم است، هم پرستار مهم است... و چیزی که بسیار اهمیت دارد برای پزشکان و پرستاران و آنهایی که تماس با مریض ها و

بیمارها و مجروح ها دارند این است که روح عطوفت در آن ها باشد. یکی از اموری که کمک می کند به خوب شدن مریض ها و اعاده صحت برای آن ها، این است که پزشک آن ها، پرستار آن ها، به آن ها تقویت روانی بدهد. اگر انسان اعتقادش شد که خوب می شود از این مرض، این کمک می کند به اعاده صحت و اگر نظرش این طور شد که در این مرض دیگر خوب نمی شود، این او را به هلاکت زودتر می برد. و این به عهده پزشکان است و پرستارهاست، چه پرستارها از خانم ها و برای خانم ها باشند و چه از آقایان برای آقایان باشند.)(61 / 9 / 26(

«امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایان امام علی (ع)»

1 چکیده: (من این عید سعید را به همه مسلمین جهان و به ملت بزرگ خودمان و به همه مظلومان در طول تاریخ تبریک عرض می کنم.) (درباره حضرت امیر سلام الله علیه این قدر گفته شده است و نوشته شده است و باز هم حقش ادا نشده است; یعنی این معجزه الهی تاکنون معلوم نشده است که چه شخصیتی است. همه طوایف مختلفی که در اسلام هستند و خصوصا در شیعه مذهب ها، این حضرت را به خودشان نسبت می دهند; عرفا، حکما، فقها، فلاسفه و اقشار مختلفه حتی دراویش، صوفیه و حتی کسانی که به اسلام اعتقاد ندارند از کلمات ایشان استشهاد می کنند.) (این موجود یک اعجازی است که نمی شود در اطراف او آن که هست صحبت کرد، هر کس به اندازه فهم خودش و به اندازه نظری که دارد در این باب صحبت کرده است و حضرت غیر از این معانی است; یعنی ما نمی توانیم به آن جایی که بتوانیم از ایشان به آن جور که هستند مدح کنیم. آن صفات متضاده که در اشخاص نمی شود باشد، در ایشان هست.) (هر کسی یک بعدی از او را گرفته است و خیال کرده است که بعد واقعی این است و تاکنون آن بعدی

که ایشان دارند، آن بعد معنوی ای که ایشان دارند، برای کسی کشف نشده است، مگر برای اشخاصی که همطراز او هستند.) (حضرت امیر - سلام الله علیه - در بسیاری از اموری که برایش خیلی سخت بود، دندان روی جگر می گذاشت و موافقت می کرد برای مصالح کلی، برای مصالح اسلام، ما اگر تبعیت از او داریم، باید این طور باشیم، اگر یک مقدار هم تبعیت داریم، یک مقداری همین طور باشیم. در هر صورت آنی که در یک همچو موقعی برای ما باید خیلی مورد نظر باشد، این که الآن دارند از اطراف دنبال این می روند که ما را از باطن از بین ببرند، در داخل ما را خرد کنند، نتوانستند در خارج بکنند، نقشه ها همه نقش بر آب شد و از بین رفت لکن حالا الآن این نقشه، نقشه مهمی است که می خواهند در داخل، هی چیزهایی می گویند «در کجا چی واقع شده، معلوم شد چه شده است، کی با کی دعوا دارد، کی با کی چه دارد» و اینها تاثیر دارد اگر چنانچه توجه نکند انسان به خدای تبارک و تعالی، از خدای تبارک و تعالی در واقع نخواهد این را که انسان را از این شرها نجات بدهد، ممکن است انسان در دام بیفتد.) )23/12/65( (حضرت امیر سلام

الله علیه حقیقتا مظلوم است و مظلوم بوده است، حتی در بین شیعیان هم مظلوم است. وقتی می خواهند تعریف کنند از حضرت امیر، تعریف می کنند به چیزهایی که بر خلاف واقع است و توهین به حضرت است، مثلا می گویند که انگشترش را که می خواسته هدیه بدهد به فقیر، قیمتش خراج شامات بوده است! آن کسی که لباسش آن است، انگشتر می پوشد که قمیتش خراج باشد؟! این یک دروغی است که اگر روایت هم داشته باشد، دروغ است - در صورتی که ندارد - وقتی می خواهند معرفی کنند حضرت امیر را، به این جهات معرفی می کنند، به همین جهات چیز. یا آنهایی که عارف لفظی هستند - عرفان حقیقی که کم است در دنیا - آنها هم وقتی که می خواهند از حضرت نقل کنند، یک حرف های درویشی نقل می کنند. آنی که هست واقعیتش را که نمی دانند، و این جهات ظااهری هم که حضرت داشته است برای جهالت هایی که بوده است، منحرف کردند از واقعیتش.) )11/12/66( (علی ابن ابی طالب فقط بنده خدا بود و این بزرگترین شاخصه اوست که می توان از آن یاد کرد، و پرورش یافته و تربیت شده پیامبر عظیم الشان است و این از بزرگترین افتخارات اوست. کدام شخصیت می تواند ادعا کند که عبدالله است و از همه عبودیت ها بریده است،

جز انبیاء عظام و اولیاء معظم که علی(ع) آن عبد وارسته از غیر و پیوسته به دوست که حجب نور و ظلمت را دریده و به تمدن و به معدن عظمت رسیده است، در صف مقدم است. و کدام شخصیت است که می تواند ادعا کند از خردسالی تا آخر عمر رسول اکرم در دامن و پناه و تحت تربیت وحی و حامل آن بوده است جز علی بن ابی طالب که وحی و تربیت صاحب وحی در اعماق روح و جان او ریشه دوانده. پس او بحق عبدالله است و پرورش یافته عبدالله اعظم.) )27/2/60( (بعضی کمالات حضرت که شاید یک قدری مخفی مانده باشد از ادعیه حضرت معلوم می شود. دعای کمیل یک دعای عجیبی است، بسیار عجیب. بعض فقرات دعای کمیل از بشر عادی نمی تواند صادر بشود. «الهی و سیدی و مولای و ربی صبرت علی عذابک فکیف اصبر علی فراقک» کی می تواند این طور بگوید؟ کی این طور عشق به جمال خدا دارد که از جهنم نمی ترسد، لکن می ترسد که وقتی که در جهنم برود، نازل شده از مقام خودش و به مرتبه ای برسد که محروم بشود از عشق او؟ از فراق حضرت حق تعالی ناله می زند. این عشقی است که در باطن قلب او گداخته شده همیشه و تمام

اعمالی که از او صادر می شود، از این عشق صادر می شود، از این عشق به خدا صادر می شود. ارزش اعمال روی این عشق و محبتی است که به حق تعالی هست، روی این فنا و توحیدی است که در انسان هست و این سبب شده است که «ضربة علی یوم الخندق افضل من عبادة الثقلین». فرضا که این ضربت را کس دیگر از دفاع اسلام زده بود اما از روی عشق نبود، کارش هم اسباب این شده بود که اسلام ترویج پیدا کند، لکن چون مبدا، مبدا عشقی نبود، «افضل من عبادة ثقلین» نخواهد شد. انگیزه اعمال انگیزه روحانیت اوست نه صورت او.) (36/6/32(

«امام خمینی در کلام شهیدان»

2 چکیده: «این وصیت نامه ها انسان را می لرزاند و بیدار می کند» - (امام خمینی(ره» «مادر جان... اکنون همان صدای هل من ناصر ینصرنی از گلوی قلب تپنده ملت یعنی «حسین زمان» بیرون آمده و... این آرزوی شما بود که در رکاب حسین باشیم، ما آرزوی شما را برآورده خواهیم کرد.»(روحانی شهید محمد مهدی مازنی از: نوکنده) «وجود امام خمینی و برکات آن را تنها کسانی می توانند حقیقتا درک کنند که درجست و جوی تاریخ تحول باطنی انسان های کره زمین که خاستگاه تحولات ظاهری،اجتماعی و اقتصادی و سیاسی حیات او نیز هست، به تاریخ انبیاء رجوع می کنند،هم آنانند که در وصف امام خمینی می گویند:(او بت شکنی دیگر از تبار ابراهیم بود). (شهید سید مرتضی آوینی از: تهران) «ای امام تو بودی که به اسلام جان دیگردادی، به نماز و روزه ها و تمام عبادت ها جان و روح دیگری دادی و روح حقیقی و واقعی را آوردی و به حق که برای نماز قیام کردی و به حق از برای امر به معروف و نهی از منکر قیام کردی.» (شهید مرتضی چگینی از: تهران) «حافظ ولایت فقیه باشید و امام و رهبرمان را هم چون نگین انگشتری در میان خود نگه داری کنید و در پشت سر امام حرکت کرده و او را تنها نگذارید که پیروزی شما به امید خدا

نزدیک است.» (دانشجوی شهید لطف الله فلاح اسلامی از: بهبهان) «امروز که این راه را انتخاب کردم می دانم به کجا می روم و می دانم چرا هیچ سوالی و شکی در من نیست و آگاهانه فریاد حسین زمان امام خمینی را لبیک گفتم.» (شهید عبدالرضا علیخانی از: آبادان) «یادتان باشد که تمام آن چه ما آن را عزت و قدرت می نامیم از سوی خداست و واسطه آن در وهله اول امام زمان(عج) و بعد مجاهدت های این امام بزرگوار،بت شکن قرن، این اسوه شجاعت و صبر و دلیری است.»(شهید محمود طیبی از: اهواز) «می رویم تا خط امام بماند، خطی که از ابراهیم آغاز شده و در تداوم سرخ خویش با دست های پاک محمد و علی به قلب پرشور امام امت رسید تا رنجبران زمین را ازجور حکومت قابیلیان برهاند.» (شهید مهدی رجب بیگی از: تهران) «سلام و درود بر تو ای آزاد مرد، درود ما بر تو ای حامی مستضعفان، درود برتو ای درهم شکننده بت ها وبتکده ها، سلام بر تو ای رهایی دهنده امت از قیداستعمار، درود بی پایان ما بر تو ای خمینی، رهبر امت... .» (طلبه شهید محمد جواد مهرجردی یزدی از: مهرجرد یزد) «حرف امام خمینی عین قرآن است و قرآن در حرف امام خلاصه می شود ، خونم که به زمین می ریزد گوید: ای مسلمین: اطاعت از

امام، اطاعت از امام، اطاعت ازامام!.» (طلبه شهید نورعلی محمدی نژاد از: بابل) «من چگونه ندای هل من ناصر یادگار اباعبدالله الحسین(ع) امام خمینی و یادگاران سربازان سیدالشهدا(ع) را بشنوم و بی تفاوت باشم.» (روحانی شهید غلامرضا علی زاده از:بشرویه) «دل بر نیروی خدا بستم، از نیرنگ اهریمن چه باک؟ راه ما راه خداست، مکتب مادین خداست همراه ما رهبر ما روح خداست و به سوی تمام آنان که پیکارشان به راه خداست و ایثارشان برای حق خداست دست بیعت دراز می کنیم.» (بسیحی شهید علی اصغر نوروزی از: تهران) «مبادا تحت وسوسه های شیطان و استکبار دست از این عارف پیر و مجاهد تمامی سنگرهای حق بردارید. مبادا از دستورات امام بی توجه رد شوید که فردایی نه چندان دور در مقابل شهدای عظیم الشان این انقلاب باید پاسخگو باشید.» (شهید دولت عابدی از: بجنورد) «از ملت شهیدپرور ایران خواهانم که گوش به فرمان ابرمرد تاریخ، بت شکن زمان، خمینی کبیر باشند و تنها این مرد بزرگ را به پیشوایی و رهبری قبول نمایند زیرا که قرآن کریم فرموده است: (اطیعواالله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم»). (شهید گل محمد نعیمی از: بجنورد)

«هو الرحمن»

23 چکیده: تقدیم به مردی که بمب ساعتی مرگ انسانیت را خنثی کرد در فصل سنگین غربت و در قطبی ترین شب تاریخ شهر نیزه های بلند، آنگاه که افسونگران بورژوا و چماقداران شکمباره هوادار تاج و تخت در لجن زار شب نشینیهای شیطانی خود غرق بودند و آنگاه که شریعتمداران اسلام آمریکایی در دارالتبلیغ تقیه و ترس، اسلام خویش را ترویج می کردند و منتظران دروغین، شاه را سایه خدا می دانستند و هلال حجت خویش را در آب گل آلود می جستند و صیادان شیاد از این آب، ماهی می گرفتند و آنگاه که متحجرین حوزه ای حوزه تنها بر سر مسائل " غسل" و "نفاس" جدل می کردند و منورالفکرهای کوردل دانشگاهی فقط به تصحیح نسخه بدلها دلخوش بودند و با بحث بر سر "ایسم ها" سرگرم و آنگاه که روشنفکران غرب زده "هرهری مذهب "به پز فکل و کراوات می رسیدند و جماعت هنرمندان بی رگ و مرفهین بی درد "کافه تریا" آیه یاس نشخوار می کردند و آنگاه که چپ های ساده لوح بدبخت به خال کوبی "داس و چکش" رفقا مشغول بودند، و آنگاه که دخترکان معصوم آیات خدا نذر اهل قبور، زنده بگور می شدند و آنگاه که یکی از عقل می لافید و یکی طامات می بافید و آنگاه که سیاست بی دیانت بود و دیانت بی سیاست، منادی بر دار بود و آزادی در بند،

استقلال در غل بود و عدالت در زنجیر، صلاح راکد بود و فساد رایج، ظالم بر تخت بود و مظلوم بدبخت، مومن ذلیل بود و فاسق عزیز، یزید عربده "هل من مزید" می زد و حسین بانگ "هل من ناصر" و آنگاه که حرامیان هم شریک دزد بودند و هم رفیق قافله، سنگ بسته بود و سگ یله و گله بی شبان و گرگها حریص; بناگاه نهیب مردی برخاست که بوی مهیب هزار زلزله می داد، غریو مردی که بغض تمام مغضوبین مستکبرین در گلویش ترکید و خشم همه نفرین شدگان زمین در مشتش منفجر گردید. مردی که: خروش بیداریش، خواب رنگین همه خواب آلودگان را آشفته ساخت و هیمنه نهیبش نوعروسان پرده نشین را از حجله برون آورد. مردی که: برق نگاهش بارقه امید در دل همه ناامیدان افکند و رعد صدایش پشت همه دشمنان خدا را لرزاند. مردی که: در کوچه باغ حنجره سبزش، هزار، هزار چلچله بهار را فریاد می زد. فریادگری از قبله داد و بیدارگری از اقالیم قبله. مردی از تبار پابرهنگان و سرداری از سلاله سربداران. مردی از عشیره خورشید و سفیری از قبیله توحید. مردی از نبیره ابراهیم (ع) مردی از آل محمد صلی الله علیه وآله مردی از کوثر علی (ع) و زهرا (س) مردی که خاکش

با شبنم عشق، گل شده بود و خونش با خون حسین عجین بود. مردی از روح خدا! مردی خمینی! خمینی و "ما ادراک الخمینی"! ؟ و من و تو چه دانیم که خمینی کیست؟ خمینی آخرین آیت کبری بود در غیبت کبری. خمینی جلوه ای از بقیةالله بود، که چون ستاره ای بدرخشید و ماه مجلس شد و دل رمیدگان جهان را انیس و مونس شد. خمینی مردی بود از سرزمین های سبز خدا، مردی که از باغهای سرخ شهادت می آمد و عطر لاله دربرداشت و شور عاشورا در سر، مردی که داغ هزار لاله بر دل و درد هزار ساله در دل داشت مردی که پیشانیش، مشرق آفتاب بهاری بود و بوی خدا از ردایش جاری بود. مردی که نرگس آفتابش همواره نگران دشتهای شقایق بود و پنجره قلبش همیشه به سمت بنفشه زاران می تپید. مردی که از نگاهش عشق می بارید و دست هایش در آسمان دلهایمان آئینه می کاشت. مردی که از چشمانش کلاغان باغ می ترسیدند و از رد پایش شغالان راغ می گریختند. مردی که: وسعت دشت دلش لبریز از گل و گیاه و پرنده بود و از کوهسار بلند سینه اش چشمه های نور می جوشید مردی که: در مقدمش جاده های یخ زده عاطفه جاری می شد و از نسیم نفسش تنور لاله افروخته می گشت. مردی

که از غیر خدا نمی ترسید ولی پشت مستکبران از سطوت نامش می لرزید مردی که: در عمل نه با حرف! یک موی کوخ نشینان را بر تمام کاخ نشینان عالم برتری می داد مردی که: بوی قرآن می داد. مردی "نه شرقی و نه غربی"! که شرق را شگفت زده کرد و غرب را لرزاند و عالمی را به خود مشغول ساخت. مردی که: طلسم دو هزار و پانصد ساله حکومت ستم شاهی را شکست. مردی که: "تز نجات مارکسیسم" را بر هم زد و جادوی کهنه "کاپیتالیسم" را باطل کرد. مردی که: بمب ساعتی مرگ انسانیت را خنثی نمود. مردی که: راه رستگاری و نجات انسان را از اسارت ماشین در عصر بربریت مدرن نشان داد. مردی که پس از چهارده قرن، بار دیگر مشام جهان را با عطر رویائی انبیاء آشنا ساخت و دماغ باغ بی برگی عالم را یکبار دیگر از بوی ناب و نکهت بکر گل محمدی صلی الله علیه وآله آکنده کرد، و با عطر خویش دکه عطاران مدعی و بوتیک ادکلن های تند و متعفن "ایسم های" بشری را بست. مردی که: روح توفان، لطافت گل، ترنم باران، صلابت کوهستان، هیبت آتشفشان، عمق دریا، آرامش صحرا، صفای سپیده، بوی سحر، صداقت آئینه و درخشش خورشید را با خود داشت. مردی که

مرگ و زندگیش برای خدا بود او آمد و اسلام را از اسارت قفسه های کتابخانه ها آزاد ساخت و در متن جامعه جاری کرد. او آمد و فلسفه را با زندگی پیوند زد و راه زندگی را از دست اندازهای سفسطه هموار کرد. او آمد و عرفان را از عزلت خانقاه به میادین نبرد آورد. او آمد و راز سبز زیستن را به ما آموخت و رمز ماندن در مرگ سرخ را به ما نشان داد. او آمد و مس وجودمان را به کیمیای نظر، زر نمود و چشم صیرفیان دهر را خیره کرد. گرچه طبع نازکش، حتی از نفس فرشتگان ملول می گشت، اما بخاطر دوست و برای ما "در این درک هستی آلوده زمین" قیل و مقال عالمی را کشید و از ملامت ملامتگران نهراسید و ما را از هفتاد خوان خطر که هزار رستم را جرات گذر از یکی از آنها نبود، به سلامت عبور داد و زمینه را برای تربیت یاران مهدی (عج) آماده ساخت و رسالت عظیم خویش را در بحرانی ترین برهه زمان بر دوش ما گذاشت و انقلاب عزیز اسلامی، این امانت بزرگ الهی و اعجاز شگفت قرن را به ما سپرد و خود با ضمیری روشن و نفسی مطمئن به آسمان عروج کرد و روح توفانیش در ساحل

قرب حق تعالی آرمید. گرچه اینک آن سردار حماسه بزرگ 15 خرداد 42 و صاحب معجزه شگفت 22 بهمن 57 و فرمانده فاتح 8 سال دفاع مقدس با خیل عظیم یاران شهیدش در باغ بهشت اردو زده است و در "معقد صدق عند ملیک مقتدر" در جمع شهداء کربلا قهقه مستانه می زنند و سرود رستگاری سرمی دهند اما هنوز نرگس مستش از آن سوی ملکوت نگران دشتهای شقایق است و هنوز هر صبح و شام از ملکوت بام بلند بهشت زهرا ما را به حضور و وحدت، سازندگی و تهذیب فرامی خواند و هرازگاهی از حنجره آسمانی سید سبز حضرت خامنه ای عزیز، ما را بسوی افقهای روشن امید و سرزمینهای سبز خدا به پیش می خواند. باشد که تا آخرین نفس و تا آخرین نفر تا رسیدن به سرمنزل مقصود به پیش تازیم و لحظه ای برای وصول به غایت آمال او، درنگ ننماییم و خود را در رزمی بی امان علیه هرچه کفر و نفاق در رکاب سوار سپیده حضرت بقیة الله الاعظم (عج) آماده سازیم. همان موعود سبزی که در رجعت سرخش تردیدی نیست همان موعودی که هسته هستی و میوه آفرینش است، همان مهری که فروغ دل انبیاء و نور چشم اوصیاء و غایت آمال همه مشتاقان است، آن بهاری که

لاله ها به احترام او برخاسته اند، نرگسها نگران مقدمش و شقایق ها آیینه افروز رخسار اویند همان دلبری که صد قافله دل همره اوست. و آن نگاری که آتش اشتیاقش هنوز از پس خاکستر این همه سال گل می کند. آن ابرمرد شکست ناپذیری که مفاتیح غیب در دست اوست و جنود آسمان و زمین با اوست مردی سترگ، مردی شگفت، مردی که "مثل هیچکس نیست" مردی که فیض روح القدس، علم آدم (ع) ، هیبت ابراهیم (ع) ، ید بیضا و عصای موسی (ع) ، انگشتری سلیمان (ع) ، حسن یوسف (ع) ، صبر ایوب (ع) ، دم مسیحا، لطافت گل محمدی صلی الله علیه وآله، ذوالفقار علی (ع) و عصمت زهرا (س) با اوست. مردی که خدا با اوست. به خدا سوگند! بهشت در نسیم صلواتش سبز می شود و دوزخ از شبنم عشقش سرد می گردد. اینک آن آفتاب در سایه غیب، شاهد اعمال و نگران رفتار ماست. مبادمان یک لمحه از چشم او بیفتیم، که می پوسیم. مباد آئینه خاطر آن آئینه دار خدا را مکدر کنیم که زندگی بر ما سیاه خواهد شد. "وجود نازکش آزرده گزند مباد" و جان ما و عالمی فدایش باد! که: "بی همگان به سر شود ولی بی او هرگز"! همه امید و دلخوشی ما به

اوست که خواهد آمد. خواهد آمد و درمقدمش گردان، گردان گرد می روید، جنگل، جنگل پرنده می خواند و صحرا، صحرا لاله می رقصد. خواهد آمد و انتقام همه لاله های سرخ پرپر را از بادهای خزانی خواهد گرفت. خواهد آمد و بر دل سوختگان مرهم خواهد گذارد. خواهد آمد و غم نان بر سفره هیچ دلی نخواهد گذاشت و اندوه خدا خواهد آورد. خواهد آمد و آهوان رمیده را ضمانت خواهد کرد و گرگهای دریده را خجل خواهد ساخت. خواهد آمد و واژه ظلم و ستم از فرهنگ ها خواهد رفت. خواهد آمد و در دولت کریمه سبزش قاموس عدالت و قسط برای همه یکسان معنی خواهد شد. خواهد آمد با رایت آفتاب بر دوش و آن را بر بلندترین قلل کرامت و بزرگواری به اهتزاز درخواهد آورد. خواهد آمد و چشم ما را به جمال خود و زمین را به نور پروردگار خویش روشن خواهد ساخت. خواهد آمد و به اتفاق حسن و ملاحت بی نظیر خود جهان را خواهد گرفت. خواهد آمد و قلب جهان در انتظار سرخ آن لحظه سبز می تپد. او خواهد آمد و در این کمترین تردیدی نیست، چرا که خدایش وعده داد: ونرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض ونجعلهم ائمة ونجعلهم الوارثین - صدق الله العلی العظیم ابوالفضل فیروزی

(نی نوا) بهمن 73 - محلات (ص 972(

«وحدت» از دیدگاه عرفانی - دینی سیاسی امام خمینی قدس سره قسمت اول

9 چکیده: ... شاید هیچ واژه ای به اصالت و محتوا و جذابیت واژه "وحدت" نباشد، و شاید راز این، آن باشد که این واژه، در اصل، گویای حقیقتی والا و ژرف و ابدی و ازلی است که همانا ذات یگانه حق - سبحانه و تعالی - است... محققان ژرف اندیش از عرفا و حکما برآنند که جلوه حق یگانه، نیز یگانه است که: "الواحد لا یصدر منه الا الواحد...". این ژرف اندیشان نازک نظر، برآنند که اصولا "کثرات"، "اوهام" اذهان تمرین نیافته و ابتدایی است وگرنه، آنها که مغز و قلبشان، به نور حق متعال نورانیت یافته است، جز "یک" نمی بینند و جز "یک" بر زبان نمی رانند... حکیم سبزواری فرموده است: ز "وحدت" دلا تا به کی در شکی؟ یکی دان، یکی بین، یکی گو، یکی! "وحدت" از دیدگاه عرفانی و فلسفی، جان و روح و مغز و ژرفا و محتوا و جانمایه "هستی" است... "وحدت" از این دیدگاه والا و بلند، تعبیر دیگری از "هستی" است... هستی در این نظر، مساوی است با وحدت و وحدت نیز مساوی است با وجود ... و نتیجه منطقی و عقلانی این سخن، آن است که "کثرات"، جملگی از مقوله اعدمند: "اعدم" "وجود" نما یا "نیستی"های "هستی"نما...

و اگر لختی در بحراندیشه فرو رویم... بارقه هایی از دریافت این حقیقت بلند، بر دل و جان واندیشه و احساس خواهد تابید... و بدینسان و بر این پایه است که عارفان والامقام و حکیمان بلندمرتبه، و در پیشاپیش آنان پیامبران خدا و از همه برتر و بالاتر، آخرین پیامبر خدا، حضرت محمدبن عبدالله - صلی الله علیه و آله - محورهای صادق و راستین و محکم و متین و جاودانه "وحدت" ابنای بشر در طول تاریخ زندگی آنان بوده اند...این بزرگواران گرانمایه که جانشان به نور وحدت جلا یافته بوده است، مردمان را به "وحدت" می خوانده اند، به وحدتی که متن حق و حقیقت مطلق است... و نیز، مردم را از کثرت و دوگانگی ها و اختلافها و افتراقها، می رهانیده اند که جز نیستی های هستی نما نیستند... این دعوت های جاودانه و همگانی و انسانی داعیان بزرگ وحدت در تاریخ است که تاکنون، بشریت را از لبه های خطرناک دوگانگیها و چندگانگیهای تباه کننده نجات داده و یگانگی و برادری و الفت و محبت و عشق و دوستی برای آنان به ارمغان آورده است. ... و اکنون، در برهه ای از تاریخ پرماجرای انسانی قرار داریم که بار دیگر، در گوشه ای از این کره خاکی، دعوت به "وحدت" از سوی یکی از رهروان راه انبیاء خدا، در جهان طنین افکنده است

... این رهرو راه انبیاء، یک عارف مجاهد و فیلسوف فقیه ایرانی مسلمان است که سالهای سال به کسب فضایل معنوی پرداخت و در فلسفه و "عرفان" سرآمد همگنان خود شد و پس از دهها سال که به مراقبه و تهذیب نفس و مطالعه و سیر در آفاق و انفس پرداخت، در مقطعی سرنوشت ساز و خطیر از تاریخ ایران و جهان، در عرصه سیاست و اجتماع ظهور کرد و پس از گذشت کمتر از دو دهه، توانست یکی از بزرگترین انقلابهای تاریخ و جهان را براساس دید توحیدی و وحدت گرایانه خود به پیروزی رساند ... این فیلسوف عارف و زاهد وارسته و مجاهد شجاع، "روح الله" نام داشت که در شهری کوچک و گمنام به نام خمین زاده شده بود و به نام زادگاه خود، "خمینی" شهرت یافت.... شاید برای خوانندگان ما، بخصوص ما نامسلمانان و غیرایرانیان شگفت آور باشد که انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی - رضوان الله علیه - را انقلابی وحدت گرایانه و مبتنی بر اساس بینش ژرف عرفانی "وحدت" و براین اساس، بر مبنای وحدت جامعه انسانی می دانیم. این شگفتی در نظر ابتدایی منطقی و معقول بنظر می رسد، زیرا همه کسانی که با نام انقلاب اسلامی ایران و امام خمینی آشنایی دارند، تنها بعد نفی کننده انقلاب را برجسته می بینند

یعنی آن بعدی از انقلاب را که بسیاری از مقولات تاریخی و فلسفی و سیاسی و اجتماعی را نفی می کند... مقولاتی که در عصر ما، فراگیر شده و در بسیاری از جوامع بشری، در میان سیاستمداران و دانشمندان و فرهیختگان و دانشوران واندیشه سازان و به تبع آنان در میان عامه مردم جهان، به صورت اموری مسلم درآمده و جایگاه یک دین جدید را یافته و بگونه ای، توافق جهانی و بین المللی بر سر آنها وجود دارد ... به عنوان مثال، "دین" در عرف رایج و مقبول بین المللی، امری فردی است و مربوط به وجدان بشر و رابطه قلبی او با خدا، و مقوله ای است جدای از سیاست ..."دین" دراندیشه پاره ای دین باوران و متدینان، امری فراتر و والاتر و ارجمندتر از امر سیاست و امور دنیوی است و در میان لائیکها و ملحدان مقوله ای مربوط به تاریخ گذشته انسانها که از وهم و خیال و شرایط ویژه زندگانی اولیه انسانها زاده شده و در طول قرون، در اذهان واندیشه ها بصورت رسوب کرده و ارثی و تاریخی برجای مانده است... مثال دیگری که مبتنی برمثال بالاست، برابری تمام انسانها در کلیه حقوق صرفنظر از نژاد و مذهب و ملیت است... مقوله ای که به پندار پاره ای، ادیان الهی را پشت سر گذاشته و همه آنها را نسخ

کرده است... برابری مطلق زن و مرد در حقوق، آزادی مطلق فردی انسانها بگونه ای که دولتها هیچ گونه حقی در محدود کردن این آزادیها نداشته باشند، "نسبیت" در حقانیت حقایق اخلاقی و دینی و نفی هرگونه عقیده و اخلاق قطعی و مسلم، اصالت دادن به بهره وریهای مادی و کامجوییهای جنسی بهرگونه ای که "فرد" بخواهد، "اباحی گری" و آزادی رابطه غیرشرعی زن و مرد، نفی "تقدس" اخلاقی و نگرش فیزیکی به مقوله اخلاق و حقوق و مقولاتی از این دست... امروزه، از مشهودات و مسلمات جوامع بشری است و چند قرن است که فیلسوفان و دانشمندان و مورخان و جامعه شناسان و هنرمندان دنیای جدید - که مرکز و محور آن غرب است - برای اثبات این مقولات، کتابها پرداخته و تصویرها، ساخته و جمعیتها و حزبها و نهضتها و انقلابها و حکومتها به راه انداخته و برپا ساخته اند ... ... و اینک، در چنین عصری که با گامهایی شتاب آلوده و غول آسا، که در مقیاس معمول محاسباتی، نمی گنجد و تنها با رایانه های پیشرفته و اعجازگر، قابل بررسی است، مدارج والا و بالای علم و تکنولوژی و فن آوری و آفرینندگی و سازندگی را در می نوردد. ... در گوشه ای از این کره خاکی، مردی بپاخیزد و براساس دعوت پیامبران خدا و آخرین آنها حضرت محمدبن عبدالله (ص) دعوتی آغازد و

حکومتی برپا سازد که برپایه نفی همه یا اکثر این مقولات و مقبولات رایج و حاکم جهانی باشد ...، روشن است که شگفتی جهانیان را برمی انگیزد! ... به ویژه اگر چنین قیام و انقلاب و نظامی داعیه دار "وحدت" هم باشد.... ... نخستین پرسشی که ذهن اندیشه وران را به خود معطوف می دارد این است که چگونه دعوت و حکومتی که برپایه یک دین مشخص از میان ادیان موجود جهانی، برپا شده است، جهانیان را به "وحدت" فرا می خواند؟ ! و این، از این پندار برمی خیزد که میان دعوت به وحدت و ماهیت ذاتی حکومت دینی تناقض وجود دارد و چنین پنداشته می شود که هرگاه در جامعه ای حکومتی برپایه یک دین خاص برپا شود و یک دین خاص، "اصل" و "پایه" و "اساس" همه چیز و منجمله حکومت شود، مردم دیگر و ادیان و عقاید دیگر، به صورت فرعی و جنبی و حتی زاید و زیانبخش درخواهند آمد; و این، سرآغاز دوگانگی ها و برتری جوئیها و دعواها و اختلافات و بالاخره درگیریها و جنگها خواهد شد و این، ذاتا با "وحدت" بشری منافی است، ... تاریخ بشری، در گذشته های دور و نزدیک، آکنده از این دوگانگیها و چندگانگیهای دینی بوده و امروزه روز هم در اینجا و آنجای جهان حتی در قلب پایتختهای کشورهای مترقی

و پیشرفته، بقایای این گونه درگیریها و جنگها بر اثر رسوبات برجای مانده از تاریخ گذشته، به چشم می خورد... حالا روی دیگر سکه را می بینیم: گفتیم شگفتی از دعوت به "وحدت" از سوی رهبر دینی یک انقلاب دینی از آنرو است که شگفت زدگان، تنها بعد نفی کننده دین و انقلاب را برجسته می بینند اما به استناد آنچه در آغاز این سخن آوردیم، برآنیم که نشان دهیم که نه تنها ژرفای دعوت به "وحدت" ادیان جهانی و من جمله دین اسلام و نیز دعوت به وحدت امام خمینی، در جهان معاصر - حتی میان خود ماها - شناخته شده نیست، بلکه اساسا اساس دعوت پیامبران خدا و نیز عرفا و حکمای بزرگ الهی نیز ناشناخته مانده است...با تاملی در آنچه در آغاز آوردیم درمی یابیم که پیامبران و حکما و عرفای الهی، همه چیز را همه... پدیده های هستی را... از ذره تا سیاره... تا کهکشان...و از جمله همه انسانها را جلوه تجلی خدای واحد می بینند و این باور عارفانه و والای توحیدی که برپایه بارقه های شهود عرفانی و تاملات طولانی عقلانی در دل و جان و مغز و روان آنان تجلی یافته است، اینان را به قله رفیع و شامخ و والای انسانیت بالا برده و فاصله جان آنها را با هستی و آفریدگار هستی، به

حد "قاب قوسین اوادنی" رسانیده است بدانگونه که نخست، خدا را می بینند و پس از آن، جهان را... یگانه پرستی و وحدت نگری این جانهای پاک و این اندیشه های نورانی و این احساسهای جوشان و خروشان، تا بدانجاست که خود و همه هستی را فانی در ذات باری می بینند و به خود و سراسر هستی همچون آئینه ای که جلوه گاه کمال و جلال و جمال حق است می نگرند... و مگر آئینه، چیزی جز تصویر روبروی خود را نشان می دهد؟ ...اینان خود و جهان را پرتوی از خورشید حق مطلق می دانند و مگر پرتو خورشید می تواند جدای از خورشید باشد؟ اینان هستی مطلق را به دریایی مانند می کنند که دائم در موج است و مگر موج دریا جدای از دریاست؟ و یا چیزی جز دریاست؟ پس در این شهود والا و در این تعقل ژرف و در این احساس نورانی و در این نگرش بلند، نه تنها همه انسانها، که همه هستی، از وحدتی بنیادین برخوردار است و همانگونه که اشارت رفت، جهان هستی، ذاتا واحد است و "وحدت" و "وجود" دو واژه ای هستند که از یک حقیقت حکایت می کنند، ... و اینک برای نمونه، کلماتی از امام خمینی رهبر انقلاب اسلامی می آوریم که به صراحت از این حقیقت بلند سخن گفته است. باید بخاطر داشته باشیم که امام

خمینی یک فیلسوف و یک عارف است که روزگاری دراز از سالهای آغازین عمر خود را تا نخستین سالهای شصت سالگی، به تامل و تحقیق و مجاهده و مراقبه و تهذیب نفس گذراند ... و آنچه می خوانیم، برگرفته از آثاری است که از امام خمینی در آن ایام برجای مانده است. در این آثار، شاهد نگرش والای او هستیم. نگرش وحدت گرای او به جهان و انسان در پرتو دریافت او از "توحید" ذات باری تعالی در ابعاد دینی، فلسفی و عرفانی ... در اینجا مجال آن نیست و نیز در خود این سخن کوتاه که بیشتر ناظر به وحدت در جامعه انسانی است، نیست که بر لبه اقیانوس بیکران و مواج توحید دینی و عرفانی و فلسفی امام خمینی بنشینیم و یا در نزدیکیهای ساحلی، لبی از دریا تر کنیم... و یا در این بحر مواج به شناگری و یا کشتی سواری بپردازیم ... ولی برای نشان دادن چشم اندازی گذرا و تند به نقل چند جمله دراین باره می پردازیم. امام خمینی می نویسند: "وحدت مساوق با وجود و از کمالات موجود "بما هو موجود" است و معنی "مساوق" در این حال این است که...در خارج حقیقت وجود، عین حقیقت وحدت است; چنانچه کثرت، هر جا باراندازد، نقص و عدم و شر و ضعف

و فقور باراندازد... "... وجود، اصل حقیقت کمال و سرچشمه جلال و جمال است، پس صرف وجود، صرف وحدت و صرف کمال است پس صرف وحدت نیز صرف کمال است. (چهل حدیث 614( و در جای دیگر می نویسند: "... سالک الی الله و عارف بالله، در نظری، جمیع افعال و موجودات را ظهور مشیت مطلقه و فانی در آن بیند و در این نظر، سلطان وحدت غلبه کند... همان، 652 و در جای دیگر: "حق تعالی صرف وجود و صرف کمال است و صرف وجود و صرف کمال، با بساطت و وحدت تامه ای که دارد، جامع جمیع کمالات و مستجمع همه وجودات است ..." همان، 610 سطور بالا تنها اشاره ای به دیدگاه عرفانی والای امام خمینی است که به پندار نگارنده، ریشه دینی و عرفانی و فلسفی او راجع به وحدت در جامعه انسانی و مراتب دیگر وحدت است. امام خمینی (ره) کل جامعه بشری را یک واحد می داند و مقصد همه انبیاء و اولیاء را "توحید کلمه" و "توحید عقیده" در کل جامعه انسانی می داند. آنچه ذیلا می آید، مواردی است از مکتوبات و بیانات امام خمینی که در زمینه وحدت اجتماعی در کل جامعه بشری (و نیز در میان ارباب ادیان و نیز مسلمانان) ایراد کرده اند ... امام در همان

سالهای مراقبه و تهذیب نفس چنین نوشته اند: "... یکی از مقاصد بزرگ شرایع و انبیای عظام - سلام الله علیهم - که علاوه بر آنکه خود مقصود مستقل است، وسیله پیشرفت مقاصد بزرگ و دخیل تمام در تشکیل مدینه فاضله می باشد، "توحید کلمه" و "توحید عقیده" و اجتماع در مهام امور و جلوگیری از تعدیات ظالمانه ارباب تعدی است که مستلزم فساد بنی الانسان و خراب مدینه فاضله است. و این مقصد بزرگ که مصلح اجتماعی و فردی است انجام نگیرد مگر در سایه وحدت نفوس و اتحاد همم و الفت و اخوت و صداقت قلبی و صفای باطنی و ظاهری (که) افراد جامعه به طوری شوند که "بنی نوع آدم "تشکیل یک شخص دهند و "جمعیت" به منزله یک شخص باشد و افراد به منزله اعضا و اجزای آن باشد و تمام کوششها و سعیها حول یک مقصد بزرگ الهی و یک مهم عظیم عقلی، که صلاح جمعیت و فرد است، چرخ زند و اگر چنین مودت و اخوتی در بین یک نوع یا یک طایفه پیدا شد، غلبه کنند بر تمام طوایف و مللی که در این طریقه نباشند ..." . در این عبارات، امام خمینی سخن از مقاصد و شرایع و انبیای الهی گفته اند و تصریح کرده اند که این

مقصدی است که در مورد عموم انسانها باید تحقق یابد تا "بنی الانسان" یعنی همه آحاد انسانها - از هر مذهب و مسلک و طریقه و مرام، "فاسد" نشوند و مدینه فاضله که از دیرباز زبان فلاسفه و مصلحان جامعه انسانی مطرح شده بوده است خراب نگردد. از دیدگاه عرفانی امام خمینی، " وحدت نفوس"، "اتحاد همم"، "اخوت"، "صداقت قلبی باطنی و ظاهری" اهداف بلندی است که پیامبران خدا داشته اند تا بدان وسیله "بنی نوع آدم" تشکیل یک شخص دهند و جمعیت به منزله یک شخص باشد و افراد به منزله اعضاء و اجزای آن. این عبارات به وضوح نشان می دهد که به اعتقاد امام خمینی، دعوت انبیاء برای ایجاد "وحدت نفوس" در میان همه افراد بشر بوده است. انبیاء، برای اصلاح بشر مبعوث شده اند و تلاش کرده اند که میان انسانها، اخوت و صداقت پدید آورند و همه آنها را دارای یک هدف والا و بالا سازند که همانا تکامل مادی و معنوی و کشف اسرار جهان و آبادسازی زمین و سیر الی الله است. "اتحاد همم" یعنی که همه همتها و تصمیمها و اراده ها، یکسو و یک جهت، قافله بشریت را در سازندگی مادی و معنوی به عالیترین ذروه عرفان و معنویت و تلالو و جلا و صفای ضمیر و برادری و صمیمیت

و الفت و محبت و مودت و تعاون و تعاضد و کمک کاری و همیاری و تکامل مادی و معنوی ارتقاء می دهد و همه عوامل عقب افتادگی انسانها را از نادانی و تنگ نظری و محدودنگری و فریفتگی به کامجوئیهای مادی بازدارنده در ژرفای جان او از بین ببرند، و جان او را پاک و مطهر و پرجلا و متلالی کنند و او را به تلاش و سختکوشی و فعالیت و نشاط و بهسازی خویش و پیرامون خویش وادارند ... و این مقاصد عالی، همه، از دیدگاه امام خمینی (ره)، برپایه عرفان شهودی و توحید الهی و نگرش "توحیدی" به جهان و انسان پدید می آید ... در چنین جامعه توحیدی ای، کل انسانها یک واحد شخصی اند و افراد آدمی، اعضاء و جوارح آن ... بنی آدم اعضای یک پیکرند که در آفرینش زیک گوهرند چو عضوی به درد آورد روزگار دگر عضوها را نماند قرار توکز محنت دیگران بی غمی نشاید که نامت نهند آدمی پس، از دیدگاه امام خمینی، "توحید کلمه" و "توحید عقیده" و "اجتماع در مهام امور"، برای جلوگیری از ستم ستمکاران و تباهی انسانها و نابودی مدینه فاضله، یک آینده جهانی است که همه آدمیان را دربرمی گیرد ... اما ... مگر ستمکاران و مستکبران و لذت جویان و دنیاپرستانی که فرزندان آدم را

به استثمار می کشند و به بهای بدبختی و نادانی و عقب افتادگی آنان، کاخهای ستم خود را برپا می سازند و پرچمهای ظلم و ستم برمی افرازند و بساط عیش و نوش و سرمستی و کامجویی برپا می کنند ...، به آسانی به این دعوت پاسخ می گویند دست از مطامع دنیوی و لذت جوییهای مادی و استثمار خلق و ستم به مردم و محروم سازی محرومان و واپس زنی عقب افتادگان و هر آنچه برای تحکیم و تثبیت وضع موجود از ایشان ساخته باشد، دریغ می دارند؟ ؟ ! ! - پاسخ برای همگان روشن است: ابدا! ، اینان در برابر دعوت پیامبران، می ایستند - که ایستادند - و با آنان می جنگند - که جنگیدند - و به استثمار و تباه سازی دین و دنیای مردم ادامه می دهند - که ادامه دادند - و تاریخ بشر مشحون از این درگیریها و ایستادگیهای سپاه حق و باطل و نور و ظلمت است ... و چنین است که جهان متمدن و پیشرفته امروزی نیز، پس از قرنها تلاش و کوشش پیامبران و فیلسوفان و عارفان و مصلحان جامعه بشری، امروزه روز هم از تعدی و ستم و انباشته شدن ثروتها و امکانات در دست عده ای اندک و عقب افتادگی و ستمدیدگی و ناداری و بیماری عده بیشماری از ابناء انسان، به سختی رنج می برد

و چشم و دل مصلحان بیدار دل و دلسوخته، در سراسر جهان به سوی دعوت حق است که خواب ستمگران و مترفان و مسرفان را برآشوبد و طرحی نو دراندازد و جهان را از ظلم و ستم و بیدادگری و افزون خواهی و دنیاطلبی و تبعیض و تحقیر و تسلیم خواهی برهاند... ... با تصویری که گذشت، این نکته روشن شد که آنچه از جنگ و خونریزی و تعدی و ستم و پایمال کردن حقوق مردم جهان، در طول تاریخ تا به امروز، به وقوع پیوسته است، برخاسته از طمع طمعکاران و ستم ستمکاران و لذت جویی شهوت پرستان و دنیاپرستی دنیاپرستان بوده است ... جنگها و خونریزیها از جاه طلبیها و مقام پرستیها و برتری طلبیهای انسانهای گمراه و تباه سرچشمه گرفته است، کسانیکه به دعوت پیامبران و مصلحان و خیرخواهان بشر گوش ندادند و به کژراهه کامرانی و مقام پرستی و دنیاخواهی و زیاده طلبی گام نهادند... و در یک کلام: در طول تاریخ، این انسانهای سرکش و عاصی و ناسپاس و شهوت پرست و کامجو و ستمگر و منکر خدا و معنویت و تقوا و پارسایی و معاند با حق و حقیقت و صلاح و سداد و راستی و پاکی بوده اند که با به راه انداختن دشمنیها و دوگانگیها و اختلافات و بالاخره جنگها زندگی انسانها را تباه

و روزگار آنها را سیاه کرده اند ... و همینهایند که امروزه روز هم در برابر هر دعوتی که به "وحدت" جامعه بشری و از سوی هرکس و هر ارگان و هر جمعیتی صورت می گیرد، سخت موضع می گیرند و برای بقا و دوام بساط فرعونیت و استکبار و استثمار خود، فریادهای حق طلبانه مردم جهان را در سراسر پهنه گیتی فرو می خوابانند ... چه شاهدی از روزگار تباه مردم آفریقا و جنگهای خانمان برانداز این قاره نگون بخت بهتر؟ و چه نمونه ای از اوضاع مردم محروم و مظلوم فلسطین که پنجاه سال است در آوارگی و دربدری بسر می برند گویاتر؟ و چه نموداری از بوسنی مظلوم و خونین، هویداتر؟ ...و نمونه های بسیار فراوان دیگر... و تازه، این همه پس از سالهاست که از جنگ خانمانسوز جهانی اول و دوم می گذرد، جنگی که میان پیشرفته ترین ملل متمدن جهان رخ داد و پیشرفته ترین سلاحها در آن بکار رفت و دنیا را زیر و رو کرد و میلیونها انسان را به کام مرگ فرستاد و هزاران هزار بنا و معبد و کارگاه و دانشگاه را ویران ساخت و میلیونها انسان مصدوم و مجروح و معلول بجای گذاشت و هنوز هم که هنوز است، دانشمندان سخن از آثار باقی مانده از اشعه اکتیویته ناشی از بمبارانهای اتمی و شیمیایی جنگ

دوم می گویند ... راستی وقتی انسان، اوراق سیاه جنگهای خانمان برانداز بشری را ورق می زند، بر خود می لرزد که چگونه این جنگ افروزان ضد انسان و بشریت - یا وارثان آنان! - از انسان و حقوق انسان سخن می گویند و از مدنیت و عدالت و برابری انسانها دفاع می کنند! !؟ ؟ شگفتی راستین این است ...! ! باری: به طوری که گذشت امام خمینی (ره) به پیروی از انبیاء و عرفا و حکما و مصلحان بشریت، "وحدت" را اساس و پایه تشکیل مدینه فاضله و جلوگیری از ستم در اجتماع بشری می داند. اکنون برای آنکه این دیدگاه امام را بهتر بشناسیم به بیانی دیگر از ایشان می پردازیم که آحاد مردم را چون قطره هایی می بیند که چون فراهم آیند، دریا می شوند و کارهای سترگ از ایشان می آید: امام خمینی می نویسند: "یک جامعه ای که یک مقصدی دارد و می خواهد که آن مقصد را تا آخر ببرد و مقدماتش را فراهم کند و به نتیجه برسد، آن جامعه (و افراد آن) را می شود تشبیه کرد به قطرات و نهرها و سیل ها و دریاها. قطره های باران هر قطره ای وقتی از قطره های دیگر جدا باشد یک برگ را هم تر نمی کند; اگر ... میلیونها قطره ... از هم جدا باشند ... اگر میلیاردها قطره، ... قطره قطره باشند،

باز کاری از آنها نمی آید ... حالا اگر اتصال با هم پیدا کردند ... یک نهری را تشکیل می دهد ... قطرات دیگر هم که اتصال پیدا کردند، نهر دیگری را تشکیل می دهند ... (که) می شود یک زمینی را آبیاری کنند ... لیکن محدود است انتفاع از آن .. . اما اگر چنانچه نهرها بهم متصل شد، و یک سیلی و رودخانه ای راه انداخت، قدرتش زیاد می شود یعنی (وقتی) قدرتهای کوچک و ضعیف جمع شدند، وقتی که با هم شدند یک قدرت واحد پیدا شد که این قدرت واحد نسبت به این قطره به اندازه ای است که عدد آن قطرات است ...، ضریب آن قطرات است و شاید گاهی هم قدرت بیشتر می شود ... این رودخانه ها با هم اتصال پیدا بکنند و به شکل یک دریا درآیند، قدرت بسیار زیاد خواهد شد..." "... جامعه ... هم همین طور است ... اگر صد میلیون، یکی یکی باشد یعنی صد میلیونی باشد که هر کدام خودشانند. کاری به دیگری ندارند، این صد میلیون جمعیت هیچ کاری از آنها نمی آید و مثل آن قطره می مانند که یک برگی را ی توانست حرکت بدهد ...". "یک نفر آدم یک قدرتی دارد اما قدرتش بسیار بسیار محدود است ...اگر ... این یک نفر، یک جا، یک جمعیتی با او هم عقیده شدند و با

هم در یک مقصد شرکت کردند ...این یک قدرتی است که از آن کارهای محدود می آید ... اما اگر بنا باشد یک جمعیت دیگری باشند که با این، مخالف باشند ... و مزاحمت کنند، به واسطه این مزاحمتی که واقع می شود، کارها خنثی می شود یعنی نه او (آن جمعیت) به مقصد خودش می رسد و نه این جمعیت به مقصد خودشان می رسند ... "شما فرض بکنید صدتا، دویست تا جمعیت که هر کدامشان مجتمع داشته باشند، دویست تا جمعیتی که ... کارهای مختلف و عقاید مختلف دارند و مزاحمت از هم می کنند، این دویست تا قدرت، به واسطه این مزاحمتهایی که می شود خنثی می شود (و) همه ناکام خواهند شد ..." به طوری که ملاحظه می شود، امام خمینی طبیعت و اجتماع را با یک دید می نگرد و درباره هر دو پدیده، یک حکم قائل است ... واقعیت، همین است: در جامعه انسانی، همان احکامی جاری است که در ناموس خلقت، جاری است ... و "وحدت" با این دیدگاه، هم ناموس خلقت است و هم قانون بشریت ... با آنچه گذشت روشن شد که یک بعد مهم و اساسی از دیدگاههای امام خمینی (ره) که خواهیم گفت در انقلاب اسلامی نیز تبلور یافته است; از دید بسیاری از ناظران حتی خود ما نیز پنهان

مانده است. زیرا جهان معاصر، و خود ما مسلمانان ایرانی انقلاب کرده نیز بیشتر به جنبه های "ممتاز" و "جدایی ساز" افکار امام خمینی - و به تبع آن، انقلاب اسلامی - عنایت داشته ایم و از آن سخن گفته ایم ... در حالیکه این بعد، در حقیقت "نیم رخ"اندیشه های امام و انقلاب است ... این نکته از نظر جامعه شناسی حائز اهمیت بسیار فراوان است که از آن رو که امام خمینی انقلاب اسلامی را براساس نفی استبداد داخلی و استکبار خارجی و طرد هرگونه ظلم و ستم و انحراف و پلشتی اخلاقی و سیاسی و اجتماعی، پایه ریزی کرد عاملی که بدون آن، نمی توانست "انقلاب"ی صورت پذیرد از این رو، در جهان، و در میان خود ما نیز، این بعد از انقلاب، یعنی بعد "نفی" و " طرد" و "ستیز"، جلوه برجسته یافت و جالب تر و مهم تر آنکه این بعد، حتی گاهی با "حذف متعلق" یعنی بدون اینکه متوجه استکبار و استبداد و ظلم و ستم هم باشد متوجه پاره ای از مستضعفان فکری و دگراندیشان خودی و بیگانه و حتی پاره ای از اعضاء "خانواده انقلاب" نیز شد! ! ... برجستگی این بعد که متاسفانه هنوز هم در میان خودی و بیگانه برجسته است موجب آن شده است که نه تنها بیگانگان از انقلاب و دشمنان آن، بلکه خود

ما ایرانیان انقلاب کرده و هوادارانمان در اینجا و آنجای جهان، نیز فرصت آن نیابند که به جنبه های عام و جهانی و دعوت به وحدت و صلح جهانی ای که امام خمینی و انقلاب اسلامی - به تبع انبیاء و حکما و فلاسفه و مصلحان جهانی - منادی آن است و در این نوشته به شواهدی از آن از زبان امام اشارت رفت، عنایت کنند ... و از

این رو است که در آغاز این سخن گفتیم که بسیاری، از اینکه امام خمینی و انقلاب اسلامی، همه مردم گیتی را به وحدت و همبستگی فرامی خواند، شگفت زده می شوند ...! در سطور آینده خواهیم دید که چگونه این دو بعد از افکار واندیشه های امام خمینی که در حقیقت، روح جاری در انقلاب اسلامی است مکمل یکدیگر و حتی قوام بخش به یکدیگرند بدین معنی که جداسازی دو بعد منفی و مثبت افکار امام و روح انقلاب اسلامی، شناخت ما را از همان بعد برجسته و تاحدی شناخته شده نیز ناقص و ابتر خواهد کرد ... باری: برای دریافت بعد ناشناخته افکار وحدت طلبانه امام خمینی و نیز بعد فراملی و جهان شمول انقلاب اسلامی ناچار باید به دیدگاه عرفانی و فلسفی امام نسبت به "انسان" و "تعالی جویی" ذاتی انسان و "بی نهایت طلبی" فطری انسان اشاره ای گذرا بکنیم ... امام خمینی به تبع آموزشهای دینی و فلسفی و عرفان، خود به این حقیقت والا دست یافته بود که انسانها عموما در جستجوی حق مطلق و کمال مطلق و جلال مطلق و جمال مطلقند و آنچه موجب تفاوت دیدگاهها و اختلاف بینش ها و دریافتها و رویکردهای اندیشه و کردار و رفتار در افراد و جوامع می شود همانا اشتباه در "مصداق"یابی است... وگرنه فطرت و سرشت همه انسانها، یکسان آفریده

شده و همه، عاشق حق و راستی و پاکی و دادگری و دانش پیشرفت و تکاملند ... النهایه هر فردی در اجتماع یا هر اجتماعی در خانواده بشری، راهی جدای از دیگری و نام و نشانی سوای از دیگری، برمی گزیند. در قرآن آمده است: "فاقم وجهک للدین حنیفا فطرة الله التی فطر الناس علیها لا تبدیل لخلق الله". یعنی: "روی خود را با خلوص به دین استوار دار. این سرشتی است که خدا مردم را بر آن سرشته است. آفرینش خدا دگرگونی ناپذیرست.. " (1) ادیان ابراهیمی و ادیان دیگر موجود در میان جوامع بشری، همگی خود را نجات بخش بشریت و ندای وجدان همه انسانها می دانند و این بدین معنی است که هر فردی در جامعه و هر جامعه ای در خانواده بشری عقیده و آرمان واندیشه و رفتار و کردار خود را، نشات گرفته از وجدان و درک و دریافت و خواست و درخواست عام بشری می داند ... واقعیتی که به طوری که اشاره کردیم در قرآن کریم و عرفان و فلسفه اسلامی بر آن صحه گذاشته شده و امام خمینی نیز بر پایه همین اندیشه و بینش و نگرش سخن گفته و مطلب نوشته و به اقدام و قیام اجتماعی و سیاسی دست یازیده است... و بنابراین، التزام به یک دین

و آیین و سعی در تبلیغ مبانی و تلاش و مجاهده و قیام و اقدام در راه تحقق آرمانهای آن حتی در حد یک مبارزه پیگیر و حاد سیاسی و تاسیس حکومت و تشکیل دولت براساس آن، به هیچ رو، منافی با نگرش وحدت گرایانه به جامعه انسانی و تبلیغ این نگرش و تلاش در راه به وجود آوردن آن نیست... پیشتر، آیه ای را که مشتمل بر فطرت واحد و یکسان تمامی انسانها بود تلاوت کردیم و اینک آیه دیگری را تلاوت می کنیم که بر وجود آیین ها و روشهای گوناگون صحه گذاشته است: "... لکل جعلنا منکم بشرعة و منهاجا و لو شاء الله لجعلکم امة واحدة. ولکن لیبلوکم فیما آتاکم. فاستبقوا الخیرات ..." این آیه نشان می دهد که آیین ها و روشهای اجتماعی گوناگونی که مشتمل بر ادیان و مذاهب و مسلکها و مرامهای مختلف است با وحدت جامعه انسانی و فطرت واحد انسانها منافات ندارد. سهل است ...لازمه آزمایش انسان و پیشرفت و تکامل اوست: "ولو شاءالله لجعلکم امة واحدة ولکن لیبلوکم فیما آتاکم ..." یعنی: "اگر خدا می خواست شما را یک امت قرار می داد ولی می خواهد شما را در آنچه به شما داده بیازماید ..." آیات فراوان دیگر قرآن بر محور دعوت به تفکر و تامل و برانگیختن نیروی عقل و خرد در

آدمیان و تصریح به نفی اکراه و جبر و قهر در امر پذیرش دین، نشانه های دیگری است از آنکه آیین اسلام، و کتاب مقدس آن - قرآن - خود را برپایه خردورزی واندیشه وری و تامل در آفاق و انفس و پرهیز از پیروی کورکورانه و مقلدانه و هوسبازانه از آئینهای رسوب کرده و به جای مانده از نیاکان استوار ساخته است ... و این پایه ها، پایه های مقبول خرد بشری در سراسر جهان است ... و همه انسانها در سراسر جهان، این مبانی عام عقلانی و خردورزانه را باور دارند ... جز زورمداران و زورگویان و زرپرستان یا تزویرگران ...! ... می ماند جنگهایی که بر اثر دعوت انبیاء پدید آمده است: این جنگها بر دو گونه است: یکی جنگهایی که میان پایه گذاران ادیان یعنی خود پیامبران الهی با دشمنانشان پیش آمده است. دیگر، جنگهایی که میان پیروان ادیان با یکدیگر، یا پیروان ادیان از یکسو با ملحدان از سوی دیگر پیش آمده است. اشاره وار می گوییم که جنگهای نخست، پیوسته از سوی دشمنان آغاز شده و از فشارها و سخت گیریها و دستگیریها و تبعیدها و محاصره های اقتصادی و بایکوتهای اجتماعی و سیاسی گرفته تا تازیانه زدن ها و دربند کشیدن ها و بالاخره کشت و کشتار دین باوران و پیروان آیینهای نوپای الهی... به جز صفحات تاریخ،

شاید این مدعا، آیه ای در قرآن است که نخستین آیه "اذن" جهاد است: " - اذن للدین یقاتلون بانهم ظلموا و ان الله علی نصرهم لقدیر" یعنی: "به کسانی که (دین باورانی که) با آنان می جنگند، اجازه داده شد (که بجنگند) چرا که بر آنان ستم رفته است و خدا به یاری ایشان تواناست ..." با این اشاره گذرا می توانیم اطمینان یابیم که جنگهای میان پیامآوران اصلی ادیان و دشمنان آیین های جدید را، دشمنان بوجود آورده اند نه پایه گذاران ادیان. این، البته یک ادعاست که شاهدی کوتاه از قرآن برای آن آوردیم اما برای اثبات آن باید اوراق تاریخ ادیان را - البته تاریخ اولیه و همزمان با پایه گذاران ادیان را - به دقت مطالعه کرد. و اما: جنگهایی که میان پیروان ادیان به وقوع پیوسته است: این جنگها از جمله، که بخش عظیمی از تاریخ اسلام و مسیحیت را تشکیل می دهد، شامل جنگهایی است که بین خود مسلمانا ن - عمدة شیعه و سنی - درگرفته و نیز جنگهایی که بین مسلمانان و خود مسیحیان - عمدتا کاتولیک و پروتستان به وقوع پیوسته و قسم سوم جنگهایی که بین مسلمانان و مسیحیان - عمدتا جنگهای صلیبی - رخ داده است... این جنگها، بطور اغلب و شاید همه،انگیزه های جاه طلبانه و قدرتمندانه داشته و

معلول رقابت در قدرت و منازعه در سلطنت و حکومت بوده است... البته نمی توان وجود پاره ای درگیریهای موسمی و موضعی را نادیده گرفت که مشتمل بر قیامهای حق طلبانه و ظلم ستیزانه و به منظور دفاع از کیان و حیثیت یک طرف جنگ بوده است. اما متاسفانه باید گفت: نگرش تاریخی جوامع گوناگون دینی نسبت به هم و نیز نگرش پاره ای مورخان ملحد یا لائیک نسبت به تاریخ ادیان، آمیخته با اشتباهی عظیم است که با نفرت تاریخی و رسوبات منفی بجای مانده از پدران و نیاکان همراه است و این، در حافظه تاریخی پیروان ادیان، به صورت یک عقده ناگشوده و یک زخم آماس کرده و التیام نیافته باقی مانده که هرچند گاه یکبار، سرباز می کند و به صورت جنگ مسلحانه یا درگیریهای لفظی در قالب مباحثات کلامی بروز می کند، آنچه در بوسنی میان مسیحیان اورتودکس و مسلمانان می گذرد و یا آنچه در پاکستان میان سنیان و شیعیان آن سامان رخ می دهد و یا آنچه در بریتانیا میان ایرلندیهای کاتولیک و پروتستان، بصورت زخمی جانکاه بر جای مانده است و... بقایای همان جنگهای گذشته است که اگر عناصری از حق طلبی و دفاع از کیان و حیثیت دینی و اجتماعی و سیاسی در آن وجود داشته باشد، - که دارد - اما ریشه، در گذشته دور

و دراز تاریخ دارد ... باری، این بخش از تاریخ بشر یعنی جنگهای دینی و مذهبی، از دیدگاه ملحدان و لائیکها و عموم کسانی که دوره "دین" را از نظرگاه تاریخی خود، "سرآمده" می دانند، به گونه ای کاملا تحریف شده تفسیر و تعبیر شده است بدین معنی که اینان، این جنگهای توانفرسا و طولانی را معلول تعلیمات ادیان و مذاهب و پی آمده از تعصبات اجتناب ناپذیر دینی و مذهبی دانسته، دین را با جنگ همسان تلقی کرده و برآن شده اند که برای ایجاد وحدت جامعه بشری، باید "فاتحه" ادیان را خواند و دوره دین را خاتمه یافته تلقی کرد ... چیزی که پاره ای از نوآوران عصر رنسانس و به خصوص پس از آن - که الحاد و بی دینی رونق گرفت - دعوت به آن می کردند .. . روح حاکم بر اغلب اندیشه وران و مورخان و جامعه شناسان و سیاست شناسان و حقوقدانان عصر ما، همین است و از این رو است که به طوری که اشاره شد دعوت به وحدت از سوی یک رهبر انقلابی - مذهبی حضرت امام خمینی - قدس سره - در میان اینگونه مجامع، با شگفتی تلقی می شود که بطوری که گفتیم علت اصلی آن دیدن بعدهای نفی کننده و عدم درک مبانی مشترک و اثباتی و یا درک ناصحیح از گذشته تاریخ ادیان

است. اینان چون به روح متعالی و والای ادیان الهی که مبشر وحدت جامعه بشری اند پی نبرده اند، نمی توانند دعوت به وحدت بشری را با دعوت به اسلام و انقلاب اسلامی و وفاداری نسبت به اصول و مبانی و اخلاقیات و شرعیات دینی همآهنگ کنند و لذا میان آنان تنافر و تضاد می بینند... ... این اشتباه، نه تنها از سوی بیگانگان از اسلام و انقلاب اسلامی است، بلکه خود ما مسلمانهای انقلاب کرده ایرانی هم بسیاریمان از روحانی و دانشگاهی و افراد سیاسی گرفته تا افراد عادی چنین می پنداریم که اسلام و انقلاب اسلامی در طبیعت و ذات خود، با عصر جدید ناسازگار است و به اصطلاح، ما با همه دنیا سر جنگ داریم و متاسفانه پاره ای از بیانات و مکتوبات امام خمینی - قدس سره - و رهبر کنونی انقلاب حضرت آیةالله خامنه ای دامت برکاته نیز که ناظر بر دفاع از کیان اسلام و ایران و انقلاب اسلامی در برابر تهاجمات و یورشهای زورمدارانه و سلطه طلبانه قدرتهای استکباری و اقمار و عوامل آنهاست، در میان خود ما نیز حمل بر ستیزه جوئی و جنگ طلبی ذاتی اسلام و انقلاب اسلامی می شود ... و سخن آخر آنکه: چهره خشنی که در دنیا از انقلاب اسلامی ایران و نیز اصولگرایی اسلامی در سراسر جهان اسلام

پرداخته اند معلول دو برداشت و دو عملکرد غلطی است که هم بیگانگان و هم خود ما مسلمانهای انقلابی، در پرداختن آن سهیم بوده و هستیم . پی نوشت: 1. پرتو همین آموزش ها در ادبیات ما دیده می شود: هرکس به زبانی سخن از نفس تو گوید بلبل به غزلخوانی و قمری به ترانه »»»» راه تو به هر روش که پویند خوش است وصف تو به هر جهت که جویند خوش است روی تو بهر دیده که بینند نکوست نام تو به هر زیان که گویند خوش است »»»» ... چشم دل بازکن که جان بینی آنچه نادیدنی است آن بینی گر به اقلیم عشق رو آری همه آفاق گلستان بینی بر همه اهل آن زمین به مراد گردش دور آسمان بینی تا بجایی رساندت که "یکی" از جهان و جهانیان بینی با "یکی" عشق ورز از دل و جان تا به عین الیقین عیان بینی: که یکی هست و هیچ نیست جز او وحده لا اله الا هو محمد جواد حجتی کرمانی

آئینه محبت ( نامه های خانوادگی حضرت امام )

1 چکیده: [بسم الله الرحمن الرحیم. از آنجا که همیشه واسطه بین حضرتعالی و مسئولین و غیرمسئولین در امور سیاسی اینجانب می باشد و از آنجا که گاهی دستورات حضرتعالی با خطوط فکری بعضی از دست اندرکاران و یا گروهها و افراد عادی برخورد جدی دارد، تحلیها و تفسیرها شروع می گردد و بعضیها اینگونه تشکیک می کنند که مثلاً خبر واحد است و یا معلوم نیست و از این قبیل. آیا چه قبل و بعد از انقلاب حتی کلمه ای بر آنچه فرموده بودید اضافه و یا کم کرده ام؟ و یا نعوذبالله مطلبی را به حضرتعالی به دروغ نسبت داده ام؟ و یا خدای نخواسته عمدی بر خلاف رضای حضرتعالی کاری انجام داده ام؟ ارادتمند، احمد خمینی]» زمان: 3 آذر1363 30 صفر 1405، مکان: تهران، جماران.1 برادر امام خمینی.

آئینه محبت (نامه های خانوادگی امام خمینی (72))

1 چکیده: بسم اللّه الرحمن الرحیم.به نام خداوند بخشنده مهربانخدمت رهبر کبیر انقلاب و نایب برحق امام زمان سلام؛ امیدوارم این سلام گرم و ناقابل من را که از فرسنگ ها راه دور می آید بپذیری. سلامی مملو از مهر و محبت؛ سلامی که از اعماق قلبم برمی خیزد و به سوی شما می آید. سلامی که از این تونل های پرپیچ و خم جاده ها گذشته و هزاران خاطره های گوناگون در برگرفته و برای شما بازگو می کند. سلامی که از وجود اینجانب به شما امام عزیز گزارش ها می دهد. ان شاءاللّه که حالت خوب بوده و در پناه ایزد متعال به سلامتی هر چه تمام تر زندگی کنی و در پناه امام زمان خوش و خرم باشی. من زنی 32 ساله هستم که شش دختر دارم. من گردنبندی که از دسترنج خودم تهیه کردم، می خواهم برای شما بفرستم؛ امیدوارم که قبول فرمایید.امام عزیز، ما شما را خیلی دوست داریم و خیلی دل مان می خواهد شما را زیارت کنیم ولی چون نمی توانیم به دیدن شما بیاییم می خواهیم یک چیزی از شما داشته باشیم. از شما خواهش می کنیم که جواب نامه را به دست خودت برایمان بفرستی و همراه آن یک دعا برایمان بنویس که بخوریم تا سلامت باشیم. دیگر عرضی ندارم جز سلامتی

شما. خدایا، خدایا، تا انقلاب مهدی خمینی را نگهدار، از عمر ما بکاه و به عمر او بیفزای.26/4/62 به امید پیروزی اسلام زهرا جعفری» زمان: تیر 1362 / شوال 1403 مخاطب: جعفری، زهرابسم اللّه الرحمن الرحیمفاطی دختر عزیزم،(1) از من می خواهی برای تو چیزی بنویسم؛ چه بنویسد کسی که خود مبتلای به نفس اماره بالسوء است و هرگز نتوانسته بلکه نخواسته این بت بزرگ را بشکند. اکنون در آستانه شهراللّه و مقام ضیافت اللّه هستیم و من خود اقرار دارم که لایق این ضیافت نیستم. شهر شعبان المعظم که شهر امامان است در شرف گذشتن و ما خود را نتوانستیم مهیا کنیم برای شهراللّه. دعاها را گاهی با لقلقه لسان خواندم و از آنها چیزی حاصل نشد در این آخر شهر عرض می کنم، اللّهُمَّ انْ لَمْ تَکُنْ غَفَرْتَ لَنا فیِما مَضی مِنْ شَعبانَ فَاغْفِرْ لَنا فِیما بَقِیَ مِنهُ.(2) از رحمت حق مأیوس نیستم و مباش، در دنیا [مباد] روزی که گناهان به آنجا رسد که از رحمت حق مأیوس شویم. دخترم این چند روز خواهد گذشت چه با عیش و نوش و چه با رنج و تعب؛ چه با غفلت از فطرت و چه با توجه به آن. عزیزم، خداوند جل و علا نور هدایت را در همه مخلوقات خصوصا انسان نهفته

است. فطرت اللّه، ما را خواهی نخواهی به او متوجه کرده و همه مخلوقات در هر حدی که هستند و به هر مذهبی که گراییده اند جز به حق تعالی و کمال مطلق به هیچ چیز توجه ندارند به حسب فطرت؛ گرچه خود ندانند و معتقد به غیر آن باشند انسان کمال مطلق را می جوید و می خواهد چه آنان که به توهمّ بت را می پرستند و چه آنهایی که حق جل و علا را منکرند و به دنبال ریاست. ملحدها گمان می کنند متوجه به دنیا و خواستار ریاست و زعامت هستند، لکن به حسب واقع متوجه و خواهان قدرت مطلقه هستند و در جستجوی کمال مطلق و خود گمان خلاف می کنند و شاید عذاب و عقاب برای همین جهل و توهّمات باشد. تو که مثلاً دنبال لباس خوب هستی و زینت بهتر، دنبال حق می گردی و کاخ نشینان نیز دنبال قدرت مطلق هستند وَ انْ مِنْ شَیءٍ إلاّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبیحَهُمْ.(3) وَ قَضی رَبُّکَ الاّ تَعْبُدوا الاّ ایّاهُ.(4) بنا بر وجهی این کلام دامنه دارد. بهتر آنکه درز بگیرم و تو را و خود و همگان را به خدای تعالی بسپارم. والسلام علیک و علی عباداللّه الصالحین.روح اللّه الموسوی الخمینی‍» زمان: اردیبهشت 1366 / شعبان 1407 مکان: تهران،

جماران 1 خانم فاطمه طباطبایی، همسر آقای سیداحمد خمینی.2 «پروردگارا اگر ما را در ایامی که از «شعبان» گذشته است نیامرزیده ای پس ببخشای ما را در باقیمانده آن.» دعای آخر ماه شعبان.3 بخشی از آیه 44 سوره اسراء: «و هیچ موجودی نیست جز آنکه او را تسبیح می کند ولی شما تسبیح شان را نمی فهمید.»4 بخشی از آیه 23 سوره اسراء: «پروردگارت مقرر داشت که جز او را نپرستید.» امام خمینی

آثار علامه شهید حاج سید مصطفی خمینی

12 چکیده: بسم الله الرحمن الرحیم علامه شهید حاج آقا سید مصطفی خمینی - رحمة الله علیه - از نوابغ و برجستگان حوزه های علمیه بود که در راه علم و عمل به مدارج عالی نائل شد. وی از طرف پدر وارث نبوغ ذاتی حضرت امام (س) و نورانیت و فرهیختگی نمونه ایشان بود، و از جانب مادر به خاندان علم و عمل"ثقفی "ارتباط داشت. جد مادری ایشان آیت الله "آقا میرزا محمد ثقفی" صاحب تفسیر "روان جاوید" و "حاشیه بر درر الفوائد" (نوشته آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حائری) بوده، و جد اعلای ایشان آقای میرزا "ابوالفضل تهرانی" صاحب کتاب "شفاء الصدور در شرح زیارت عاشورا" فرزند آقای میرزا"ابوالقاسم کلانتر" صاحب تقریرات شیخ اعظم انصاری - رحمة الله علیه - "مطارح الانظار "می باشد. نبوغ ذاتی علامه شهید به ضمیمه پشتکار زیاد ایشان در تحصیل، موجب رشد ناگهانی وی در حوزه ها گردید; چنانچه در مدت کوتاهی همه فضلا و علمای حوزه علمیه قم، ایشان را فردی قابل و از امیدهای حوزه می دانستند. علامه شهید با آنکه در سال 1343 - که پس از تبعید حضرت امام (س) به ترکیه از سوی رژیم شاه دستگیر وسپس تبعید گردید -، بیش از 34 سال نداشت; ولی چنانچه از گزارشهای ایشان

بدست می آید، در همین مدت کوتاه نیز به تالیف چندین کتاب موفق گشته است. کتب علامه شهید در قم: 1- کتاب "الاجارة": که به طور مبسوط در دو دفتر به رشته تحریر درآمده است. 2- کتاب"القواعد الحکمیة": این کتاب درباره قواعد کلی فلسفی است که ظاهرا مفصل و بزرگ بوده، و بهمین دلیل در بسیاری از نوشته های شهید، نامی از این کتاب برده شده، مطالب گوناگون فلسفی به این کتاب ارجاع شده است. 3- کتاب"القواعد الفقهیة": ظاهرا علامه شهید تعدادی از قواعد فقهیه را بطور جداگانه مورد بحث و دقت نظر قرار داده اند، و در نوشته های خود به وجود چنین یادداشتهایی اشاره می کنند که از آن جمله قاعده"لاضرر" و"لاتعاد" را می توان شمرد. 4- "حاشیه بر الاسفار الاربعة": نویسنده این حواشی درسهای اسفار خویش را در نزد اساتید بزرگ فن زمان خود تحصیل کرده است. ایشان قسمتی از اسفار را در نزد آیت الله آقای "سید ابوالحسن رفیعی قزوینی" آموخته است، استادی که امام راحل (ره) در جوانی بین سالهای 1308 - 1304ه. ش در محضر ایشان، به تحصیل شرح منظومه اشتغال داشته اند و ایشان را در تبیین مطالب آن کتاب با توصیف "نهایت خوبی" ستوده اند. شهید قسمت دیگری از اسفار را نزد علامه اکبر، فیلسوف عصر، عارف واصل، حضرت امام راحل -

حشره الله مع النبی الاکرم آموخته اند و در ضمن تحصیل، متن کتاب را تصحیح، و بر حواشی آن نکات تحقیقی و نظرات خویش را تحریر کرده اند. 5 - حاشیه بر" المبدا والمعاد" نوشته صدرالمتالهین: این حواشی علاوه بر آنکه چندان زیاد نیست، متاسفانه در هنگام تجدید صحافی قسمت اعظم آن از بین رفته و غیرقابل استفاده شده است. 6- رساله ای در بحث قضای صلوات. 7- رساله ای در بحث"الخلل فی الصلاة": این رساله در قم نوشته شده و در دسترس نمی باشد، البته رساله دیگری نیز به همین نام در نجف اشرف نوشته شده است که در ادامه این مقاله درباره آن توضیحاتی داده خواهد شد. 8- الفوائد الرجالیة: این کتاب در مورد بعضی بحثهای رجالی نوشته شده است که نویسنده در کتب خود به آن مباحث ارجاع می دهد. بدیهی است تعیین مباحث و فهارس احتمالی کتب مفقوده شهید، نیازمند فحصی کامل در دیگر آثار اوست که امید است چنین کوششی از سوی طلاب علاقه مند صورت پذیرد. کتب علامه شهید پس از تبعید در سال 1343، پس از دستگیری و تبعید حضرت امام (س) به ترکیه، هماهنگی و هدایت نهضت عظیم اسلامی برعهده فرزند جوان آن حضرت قرار گرفت، و حاج آقا مصطفی (ره) در این مهم آنچنان کفایتی از خود نشان داد

که دستگاه حاکمه وجود ایشان و آزادی عمل وی را منافی اهداف خود تشخیص داده، پس از زندانی کردن ایشان، وی را نزد حضرت امام (س) تبعید کرد. حاج آقا مصطفی (ره) در تبعیدگاه بیگانگان فرصت را مغتنم شمرده به کسب فیض از محضر مراد و استاد خویش پرداخت. چنانکه از آن شهید نقل شده است بحثهای علمی پدر و فرزند آنچنان گرم بوده است که گاهی ماموران امنیتی ترکیه به گمان آنکه میان ایشان جر و بحث رخ داده است به اتاقشان سرکشی می کرده اند. در فرصت نه چندان بلند تبعید در ترکیه، حضرت امام (س) به نگارش کتاب کم نظیر" تحریر الوسیلة" اشتغال داشته اند در حالی که از میان کتب فقهی، فقط دو کتاب" وسیلة النجاة" و"العروة الوثقی" در اختیار ایشان بوده است، و از میان کتب روائی فقط یک دوره کتاب شریف"وسائل الشیعة" را بهمراه داشته اند. این نکته مهم تاریخی که نشان دهنده تبحر حضرت امام (س) بر مسائل فقهی است، از ابتدای رساله "الواجبات فی الصلوة" نوشته آیة الله شهید در ترکیه بدست می آید. کتاب "تحریر الوسیلة"مشتمل بر یک دوره کامل مسائل فقهی است که نه در عروة الوثقی و نه در وسیلة النجاة، اثری از بعضی ابواب آن نمی توان یافت. حضرت امام (س) در مقدمه کتاب"تحریر الوسیلة" اگرچه به یک

نکته اشاره فرموده اند که تحریر الوسیلة همان حاشیه های ایشان بر وسیلة النجاة است، که در متن جداگانه ای درج گردیده است; ولی بر هر بیننده ای براحتی آشکار می شود که بسیاری از مباحث مهم فقهی که در"تحریر الوسیلة" ذکر شده است، در هیچکدام از دو کتاب فقهی در دسترس امام نبوده است، و با همه این احوال حضرت امام (س) کتاب خویش را با ذکر فروعات متعدد به رشته تحریر درآورده است. علامه شهید در دوران اقامت در ترکیه دو رساله از خود برجای گذاشته است: 9- الواجبات فی الصلاة: ایشان در این رساله، متعرض اقوال گوناگون و احتمالات زیادی شده اند که اکثر آنها را از ذهن و حافظه خویش استفاده می کرده اند. علامه شهید در ضمن نگارش این کتاب بعضی نکات تاریخی از جمله رسیدن نمایندگان دستگاه شاه به محضر امام و اعلام اخراج ایشان از ترکیه را متذکر شده اند. 10- الفوائد والعوائد: این رساله یادداشتهای پراکنده درباره مسائل مختلف اصول، فقه، کلام و عرفان است و در جملاتی مغلق و کوتاه نظریه ای در آن مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. برای مثال ایشان بحث استصحاب کلی و اقسام آن را در این کتاب طرح کرده و درباره عدم امکان جریان چنین استصحابی به استدلال می پردازند. در فایده دیگری درباره معاد

جسمانی بحث کرده است. در فائده ای درباره دعا، و در دیگری درباره عقاب و ثواب سخن به میان آمده ا ست. یکی از این فوائد دارای موضوع جالبی است که بطور معمول در کتب اصول متذکر آن نشده اند، و آن تاثیر زمان و مکان در تغییر حجت و ادله است. علامه شهید در این باره می فرماید : پس از گذشت دوران طولانی در علوم مختلف و آشکار شدن این نکته که چه بسیار خطاهایی در علوم و فنون رخ می دهد، دیگر نمی توان تحقیقات علوم را به تنهایی و بدون مشاوره دیگر متخصصین انجام داد و اگر کسی بدون مراجعه به نظرات دیگران و مشورت با ایشان نظری را ابراز کند، این نظریه در دیدگاه عقلا حجیت ندارد. در نتیجه این بیان تشتت آرا به حداقل رسیده، و وضع علمی و رشد حوزه ها به کمال می رسد. تاریخ نگارش این رساله در ذیل همین فائده"روز شنبه 22 جمادی الاولی" ذکر شده است. کتب علامه شهید در نجف اشرف پس از اخراج حضرت امام (س) و فرزند ایشان از ترکیه، و حرکت ایشان به سوی نجف اشرف، فعالیتهای سیاسی شهید عزیز در جنبه های گوناگون آغاز گردید. از یک سو، حضور امام (س) در عراق و مهد حوزه های علمیه هزار ساله شیعه، حساسیتهایی را برمی انگیخت که

گروهی از ناآگاهان سعی داشتند تا امام را در میان علمای نجف منزوی کنند، و ایشان را به صورت فردی معرفی کنند که درصدد به دست آوردن مرجعیت است. از سوی دیگر، ارتباطات حضرت امام (س) در نجف با ایران و سایر کشورهای اسلامی و غیراسلامی بیشتر بود، و لازم بود تا هماهنگیهای بسیاری میان افراد انقلابی و طرفدار نهضت اسلامی امام صورت گیرد که همه این هماهنگیها به علامه شهید حاج آقا مصطفی ختم می شد، و ایشان در کنار امام در عراق رابط اصلی میان افراد و امام بودند. مرحوم حاج آقا مصطفی برای شکستن جو انزوا و معرفی امام به عنوان یک مجتهد زبردست و یک فقیه مسلط بر علوم مختلف اسلامی به فعالیت پرداخت. حضور ایشان در جلسات درس اساتید بزرگ نجف و نقد و ایرادهای ایشان و حضور ایشان در مجامع علمی و ابراز نظرهای شجاعانه و مستدل وی، توجه همگان را به ایشان و پدر و استاد و مراد وی "حضرت امام (س) " جلب کرد و درس حضرت امام (س) در نجف اشرف از دروس بسیار شلوغ گردید. سبک امام در تدریس و تحقیق مطالب و استقصای ادله و اقوال، و تسلط ایشان بر قواعد، و تبحر ایشان بر علوم عقلی، و بررسی مطالب و کتب

معاصرین و اساتید بهمراه سؤال و جوابهای طولانی در مجلس درس میان استاد و شاگردان، ذابیت خاصی به درس امام (س) می بخشید که در حوزه های عراق در آن زمان بی نظیر بود. علامه شهید در کنار فعالیتهای سیاسی و برعهده داشتن مسائل دفتر امام (س) ، خود به تدریس و تدوین کتب بسیاری پرداخت. ایشان در دوران اقامت در نجف تقریبا یک دوره کامل "اصول" را تدریس کرد و همزمان با تدریس، نظرات خویش را تحریر کرد که نتیجه آن کتاب شریف "تحریرات فی الاصول" است. 11- تحریرات فی الاصول: این کتاب که یک بار در ایران توسط یکی از شاگردان ایشان جناب آقای حجت الاسلام والمسلمین "سیدمحمد سجادی" به چاپ رسیده است، محتوی مباحث علم اصول از ابتدا تا بحث استصحاب تعلیقی است. نویسنده در این کتاب ناظر براقوال اکثر کتب اصولی قبل از خود می باشد و به همین دلیل، هم به عنوان شرحی برکتب اصولی و هم به عنوان نقدی بر آرای اصولیین معرفی می شود. این کتاب که نشان دهنده تبحر نویسنده در اصول و علوم عقلی است، بی شک از مهمترین کتب اصول در میان معاصرین است و به نظر می رسد اگر چاپ کتاب به نحو مطلوبی صورت گرفته و نقائص اغلاط و فهارس و تحقیقات آن جبران شود، اساتید اصول

خود را از مراجعه به آن بی نیاز ندانند. علامه شهید در عین آن که کتاب خود را بطور مفصل و با استقصای تقریبا بی نظیر در مسائل اصولی نگاشته است; ولی در حد لزوم مباحث کم اهمیت و کم فایده اصولی را از کتاب خویش حذف کرده، بلکه در بعضی از مباحث به طرح عناوین جدیدی می پردازد، مثلا طرح بحث مهم تمسک به عموم در شبهات مصداقیه و مفهومیه عام از این موارد است. وی در سراسر کتاب به شرح نظرات استاد اعظم، حضرت امام (س) پرداخته و در موارد متعددی در نقد و بررسی آن می کوشد. معرفی علمی و کامل این کتاب کبیر اصولی در شماره های آینده مجله حضور به علاقه مندان به عمل خواهد آمد. و در این مختصر بطور فشرده به تعدادی از کتب و علمایی که بطور مکرر مورد توجه علامه شهید واقع شده اند، و مطالب اصولی ایشان مورد نقد و بررسی شهید قرارگرفته است، اشاره می شود. علما و آیات عظام از قبیل: 1- رهبر کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی (ره) . 2- آیت الله بروجردی که نگارنده کتاب، در فقه و شاید در اصول از محضر ایشان استفاده کرده است. 3- آیت الله شیخ محمد حسین غروی اصفهانی (کمپانی) . 4- آیت الله آقا ضیاء الدین عراقی. 5- آیت الله آقای نائینی.

6- آیت الله آقای حاج شیخ عبدالکریم حائری. 7- آیت الله حجت کوه کمره ای که در بعضی موارد از ایشان به عنوان"جد اولادی" تعبیر می کند. 8- آیت الله میرزا محمد ثقفی که در بعضی موارد نام ایشان با عنوان جدی المحشی بکار می برند. 9- آیت الله آقای سید ابوالقاسم خوئی که در بعضی موارد با عنوان بعض المعاصرین از ایشان یاد می کند. 10- آیت الله آقای شیخ محمدرضا اصفهانی. 11- آیت الله آقای میرزا حبیب الله رشتی که به نظر علامه شهید از بزرگترین فقها در دوران تشیع است. 12- آیت الله ایروانی. و بسیاری دیگر از اساتید معاصر و متقدم بر ایشان که نکته ای از ایشان شنیده یا خوانده یا در تقریرات دروس ایشان مطالعه نموده است، مورد نظر علامه قرار گرفته اند. ایشان علاوه بر توجه به کتب متاخرین، مطالب متقدمین را نیز اعم از شیخ اعظم انصاری و آخوند صاحب کفایه و حواشی کتب ایشان و همچنین قوانین و هدایة المسترشدین و فصول را بطور جدی مورد دقت قرار داده اند. علامه شهید در دوران اقامت در نجف اشرف به نگارش چندین کتاب فقهی پرداخت و در صدد بود تا مجموعه ای عظیم از مباحث فقهی را تحریر کند. ایشان از مجموعه فقهی خود که در طول مدت مدیدی نگاشته است، به "الکتاب الکبیر" تعبیر می کند ولی

متاسفانه شهادت ایشان توفیق اتمام این مجموعه را همچون مجموعه اصول و تفسیر از ایشان گرفت، و توفیق آغازگری و شعله وری انقلاب اسلامی ایران را نصیب ایشان کرد. کتبی که از آن عزیز در دست است عبارتند از: 12- کتاب الصوم: این کتاب نیز توسط دو تن از شاگردان ایشان آقایان حجج اسلام سیدمحمد سجادی و محمدعلی رازی زاده (علیپور) به چاپ رسیده است. علامه شهید این کتاب را در پی تدریس مباحث صوم در یکی از ماههای مبارک رمضان نگاشته است، و شاید تنها کتاب فقهی است که آن مرحوم تدریس نموده، و باقی کتب فقهی ایشان بدون تدریس و فقط جهت انجام تحقیقات نوشته شده است. ایشان در این کتاب که شامل دو بحث نیت و مفطرات است بطور مشروح به طرح نظرات و نقد آنها پرداخته و در ضمن مباحث خود فروع متعددی را مطرح نموده است. نویسنده در این کتاب مطابق کتاب "العروة الوثقی" بحث کرده و فروع دیگری را از کتب مفصل همچون "جواهر الکلام" و "تذکرة الفقهاء "ضمیمه نموده است. ایشان در بحثهای فقهی خویش بشدت با استدلالهای عقلی مخالفت می کند و چه بسا در یک مساله هیچکدام از استدلالهای عقلی را مطرح نکند و در مقابل، تکیه زیادی بر فهم عرفی زمان ائمه معصومین علیهم

السلام داشته، سعی می کند تا ارتکازات عرف را بدرستی تشخیص داده، در فهم روایات تاثیر دهد. 13- کتاب الطهارة: این کتاب به حجم 514 صفحه دست نوشته بوده، و از ابتدای بحث میاه تا آخر آن و از ابتدای بحث نجاسات و احکام نجاسات تا فروعات بحث میته (چهارمین نجسی که در این کتاب ذکر شده است) می باشد. تاریخ نگارش کتاب بطور دقیق روشن نیست فقط در صفحه 420 که از اول تا آن قسمت صحافی جداگانه ای از بقیه کتاب پیدا کرده است، چنین عبارتی به چشم می خورد: " الظاهر ان الفراغ عن هذا التسوید کان فی النصف الثانی من العشر التاسع من القرن الحاضر 1394. . . " که نشان می دهد این کتاب چرکنویسهای بحث طهارت بوده و در حدود سال 1394 ه. ق نوشته است. علامه شهید بحثهای طهارت را خود در نزد حضرت امام (س) در شهر قم تحصیل کرده است و ممکن است، قبل از تبعید نیز، در هنگام تحصیل کتابی در این زمینه نوشته باشد. به دلیل حضور ایشان در درسهای حضرت امام (س) ، مطالب بسیاری از این کتاب ناظر بر نظریات فقهی امام راحل است. یکی از ویژگیهای بحثهای علامه شهید در کتب فقهی ایشان، عدم تکرار بحثهای رجالی و اصولی در مطایای

فقه است، به این بیان که اگر بحثی اصولی یا رجالی مرتبط با مباحث کتاب باشد، رد و استدلالهای علوم دیگر را در ضمن علم دیگر نمی آورد، و بهمین دلیل کتب فقهی ایشان از زوائد خالی و اکثر نکات آن مفید، خلاصه و اختصاصا فقهی است. علاوه بر روش مذکور، خلاصه نویسی و حذف توضیحات، مگر در موارد ضروری، کتب علمی ایشان را از دسترس فهم طلاب خارج کرده، و آنها را به اساتید فن و آگاهان به مبانی و نظرات مختلف محدود نموده است; به تعبیر دیگر، علامه شهید برای طلاب و فضلای سطح پایین دست به قلم نبرده بلکه مطالب خویش را برای حوزه ها و علمای حوزه و پیشرفت علم به رشته تحریر درآورده است. ایشان در کتاب الطهارة چنانکه ذکر شد فقط درباره چهار نجس که عبارتند از: بول، خر، منی و میته بحث کرده است. 14- کتاب البیع: این کتاب در چند مجلد تنظیم شده است که متاسفانه فقط جلد اول آن در 518 صفحه و تا بحث"تعاقب ایدی" در دسترس قرار دارد، و از جلد دوم آن فقط بحث" ولایت فقیه" موجود است و ظاهرا این کتاب که از عراق به ایران منتقل شده در نقل و انتقالات در ایران مفقود شده است، و در صورت

پیدا شدن آن در اختیار علاقه مندان قرار خواهد گرفت. این کتاب که ناظر بر کلمات استاد اعظم، فقیه محقق عصر، حضرت امام (س) و به ترتیب کتاب "البیع" ایشان و شیخ اعظم انصاری است، حاوی مطالب ارزشمندی در بحثهای معاملات می باشد، و یکی از کتب ارزشمند در بحث بیع است. البته چنانچه از متن کتاب استفاده می شود علامه شهید در درج اقوال به کتب اصلی کمتر مراجعه کرده، و بیشتر به نقل اقوال متاخرین اکتفا نموده است و شاید به دلیل آن باشد که در مباحث معاملات کمتر از مباحث عبادات، اجماعات و شهرتهای فقها مورد توجه می باشد; چنانکه خود نویسنده در جایی از کتاب البیع متذکر شده است که اجماعات محکیه ای که علمای لاحق بدون غور در تحصیل آن از سابقین می گیرند، مورد اعتنا نمی باشد. چنانکه در چنین مسائلی (مثل لزوم صیغه در بیع) اجماع محصل نیز قابل اثبات نیست و اگر هم اجماعی باشد قابل اعتماد نیست، زیرا اگر مساله ای خیلی مهم و مورد ابتلا باشد و از سوی شارع ردعی صادر شده باشد، حتما آن عبارت به ما منتقل می شود. این کتاب نیز مثل دیگر کتب شهید بازبینی نشده است (مگر چند صفحه اول آن) و به همین دلیل عبارات مغلق و پیچیده آن بهمراه مطالب سخت و

فشرده، دقت ویژه ای را از خواننده می طلبد. 15- کتاب الخیارات: این کتاب نیز به سرنوشت مشابهی با کتاب البیع دچار شده است; زیرا از این کتاب 958 صفحه ای، از ابتدا تا صفحه 540 مفقود شده است و از وسط بحث مستند خیار عیب تا آخر موجود است. خوشبختانه در انتهای این کتاب تاریخ 17 محرم 1396 ثبت شده است که چون تقریبا نزدیک زمان به پایان رسیدن درس خیارات توسط حضرت امام (س) در نجف اشرف است، نشان می دهد که علامه شهید همزمان با تحصیل این کتاب نزد پدر محقق خود، به ثبت کتاب اشتغال داشته است. ما درباره این کتاب توضیحی نخواهیم داد; بلکه فقط نکته ای را که ایشان در ذیل این کتاب نوشته اند درج می کنیم: "هذا تمام الکلام فیما یتعلق بهذه المسالة، و قد فرغنا عنه فی ایام العطلة لاجل تسخیر حکومة العراق - خذلها الله تعالی - طلاب العلوم الدینیة و هدم اساس الحوزة العلمیة فی النجف الاشرف. و قدکانت من الایام السالفة اعداء الدین مریدین امثال هذه الجنایات و الکوارث المهلکة; الا ان الله تعالی من ورائهم محیط، فان الاسلام یبلغ حد الشعر و لا ینقطع. و کل ذلک مما یرجع الی فتور مراجع العراق و مستند الی عدم رشدهم. و لوکان مرجع العراق فی هذه الایام

حسب ما یترائی من اشباه المسائل العصریة السید المحقق الخمینی الوالد - مدظله - لما کان الامر کما وقع. و فی المسالة تفصیل یحتاج الی بسط البحث حول شرائط زعیم المذهب - تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل. سحرلیلة الاثنین من شهر محرم الحرام من یوم السابع عشر من سنة 16 " .1396- المکاسب المحرمه: نام این کتاب در ضمن کتب شهید آمده است، ولی مشخص نیست که این کتاب آیا در شهر قم نوشته شده است یا در نجف اشرف و هیچ اثری از آن در دست نیست. البته قرائنی وجود دارد که حکایت می کند کتاب "المکاسب المحرمه" در نجف اشرف نگاشته شده است. 17- الخلل فی الصلاة: این کتاب در 182 صفحه نوشته شده است، و از آنجایی که مباحث خلل نماز آمیخته با بحثهای اصولی و قواعد "لاتعاد"، "الفراغ والتجاوز" و " حدیث رفع" است، بحثهای عمیق نویسنده نشان دهنده تبحر او در اصول و فقه می باشد. در قسمتهای قبل متذکر شدیم که علامه شهید درباره حدیث " لاتعاد" رساله ای نوشته اند که در این کتاب به بحثهای آن ارجاع داده اند. آیت الله شهید در نگارش مطالب کتاب، آنچنان مستقلانه به تنظیم ابواب و فروعات پرداخته است که بدرستی روشن نمی شود آیا این مباحث را - که تا بحث "

خلل واقع شده در قیام" رسیده است - مطابق دروس فقه حضرت امام (س) در نجف اشرف نوشته است یا خیر؟ اگر نگارش این کتاب بهمراه شرکت در درس حضرت امام (س) باشد، بنابراین می توان ادعا کرد که این یادداشتها آخرین نوشته های آن شهید بزرگوار است، مخصوصا با توجه به آنکه مطلب آن نیمه کاره و بدون ذکر هیچ تاریخی رها شده است. 18- الحاشیة علی العروة الوثقی: این کتاب مشتمل بر مباحث اجتهاد و تقلید و مقداری از مباحث کتاب الطهارة (میاه ، نجاسات) و بحث صوم (تا ارتماس) و در حدود 90 صفحه می باشد. این حاشیه به صورت فتوا و اکثرا بدون ذکر استدلال نوشته شده است، و در بعضی از موارد به کتب دیگری که در مباحث مشابه تدوین شده است ارجاع داده می شود. ظاهرا کتابت این حواشی در ضمن مباحث فقهی و پس از تدوین کتب کبیر است، زیرا از آن شهید کتاب الطهارة و کتاب الصوم مفصلی باقی است که در همین مجموعه ذکر شده است و مباحث این تعلیقات نزدیک به مباحث آن کتب است. و اگر تدوین حواشی این کتاب در ضمن نگارش کتب مفصلی در مباحث مشابه انجام شده باشد، ممکن است شهید علامه در بحث اجتهاد و تقلید نیز دارای رساله ای باشند که

از آن اثری در دست نیست. 19- تحریر العروة الوثقی: این کتاب در 69 صفحه از ابتدای بحث تقلید و احتیاط تا بحث کیفیت تنجس اجسام طاهر نوشته شده است، و احتمالا همزمان با نگارش حواشی عروه می باشد. انگیزه نگارش این کتاب را شهید در ابتدای کلام خویش آورده است که چون فراغتی از حوادث مختلفه یافته است و کتاب شریف "العروة الوثقی" نوشته "سید محمدکاظم یزدی" دارای فروعات و امثله زیادی است که نیازی به آن نیست و در مسائل زیادی نیز تکرار ممل صورت گرفته است، آن شهید تصمیم به تهذیب کتاب گرفته و کتابی فتوایی مطابق فتاوای خویش نوشته است. ایشان در این کتاب و هم در کتاب حاشیه عروه شرط " با ورع بودن مرجع تقلید" را بواسطه اجتماع مرجعیت و زعامت در عصر کنونی مورد تاکید قرار می دهد و می فرماید: در بعضی مواقع که شرائط زعامت و مرجعیت با هم تهافت کند باید شرائط زعامت را بر مرجعیت مقدم دانست. و این سخن را در مورد تقلید بیان کرده و ضمیمه می کنند که شرائط زعامت حتی مقدم بر اعلمیت است. 20- الحاشیة علی تحریر الوسیلة: کتاب شریف تحریر الوسیلة از کتب پر فرع و دقیق در فقه امامیه است، که چنانکه قبلا توضیح داده شد حضرت امام

(س) این کتاب را در شهر "بورسا" در ترکیه هنگام تبعید نوشته اند. پس از نگارش این کتاب شریف، توجه بسیاری به حسن ترتیب و فتاوای آن و مخصوصا بحثهای مهم و کم رنگ شده در حوزه ها - که بسیاری از کتب مفصل و نیمه مفصل در عصر اخیر فاقد آنها بودند - جلب شده و مورد تعلیقه و حواشی متعددی قرار گرفته است. تعدادی از اساتید بزرگ حوزه های علمیه به شرح یا تعلیقه بر این کتاب اشتغال داشته و به عنوان متن بعضی دروس خارج قرار گرفته است. یکی از حواشی و تعالیق مهم بر این کتاب توسط علامه شهید نوشته شده است، و متاسفانه مانند بسیاری از نوشته های ایشان این مجموعه نیز متفرق و ناقص است. " حاشیه بر تحریر الوسیلة" شامل 61 صفحه درباره بحث میاه (تقریبا کامل) ، و چند صفحه درباره خلل صلاة، و 56 صفحه در بحث صوم (النیة و القول فیمایجب الامساک عنه تا ثامن بجز خامس) ، و 41 صفحه درباره نکاح (از مساله 11 تا 23( ، و 119 صفحه مکاسب محرمه (کامل) ، و 49 صفحه در بیع تا بحث بلوغ ، و 129 صفحه درباره خیارات (تا مساله دوم احکام الخیار) ، می باشد. این تعلیقات حالت شرح و اشکال داشته و استدلالی

است، و در پایان بحث خیارات تاریخ 1396، و در اواسط صوم تاریخ آن چنین ضبط شده است. "قدتم الفراغ یوم الثلثاء من الاسبوع الاخیر من شهر رمضان العام 1394، فی النجف الاشرف علی مهاجرها آلاف الثناء و التحیة، و نسال الله ان یوفقنا لاتمامه فی سایر شهور الصیام ان شاء الله تعالی. " نویسنده در این کتاب از نوشته های خویش در مباحث گوناگون فقهی با عنوان " کتابنا الکبیر" یاد می کند که مؤید همان نکته ای است - که پیش از این متذکر شدیم - که علامه شهید درصدد بوده است تا با پیوند میان کتب خویش کتاب کبیری در فقه بنویسد. 21- تفسیر القرآن الکریم: این تفسیر که از ابتدای قرآن کریم شروع می شود و تا آیه 46 سوره بقره رسیده است، در چهار مجلد توسط حجت الاسلام والمسلمین آقای سیدمحمد سجادی به چاپ رسیده است. نگارش این کتاب همزمان با تدریس درس قرآن در نجف اشرف در مسجد شیخ انصاری (ره) صورت گرفته است. این کتاب که از نظر سبک تفسیری بی نظیر است، یکی از مفصل ترین تفاسیری است که از صدر اسلام تاکنون نوشته شده است. نویسنده در این مجموعه درباره هر آیه به چند نکته و چند جنبه توجه کرده است: 1- رسم الخط: در این قسمت به چگونگی نوشتن کلمه

قرآنی می پردازد، مثلا درباره رسم الخط در لفظ "بسم الله"، "الرحمن" ، "الذین "و"استوی" بحث کرده اند. 2- صرف: درباره بحثهای صرفی که مربوط به هر آیه می شود بحث شده است که صرف آیه شاهد و مطابق با کدام قول

از نظرات صرفی است. 3- نحو و اعراب: استفاده ای که نحویین از ترکیب آیات و اعراب می توانند داشته باشند مورد توجه در این قسمت است. 4- لغت: بحث درباره معنای هرکدام از کلمات بطور جدی در این قسمت دنبال شده است. 5- معانی و بیان: نکات و ظرافتهای ادبی و آنچه در کتب معانی و بیان مطرح می شود - که در آیات قرآن کریم به کار گرفته شده - بدقت مورد بررسی قرار گرفته است. 6- تجوید و قرائت: علم قرائت که اختصاصا برای استفاده از قرآن ساخته شده است، آنچنان در این تفسیر مورد نظر است که نشان دهنده تسلط نویسنده بر علوم نه چندان متداول در حوزه هاست. 7- تاریخ و شان نزول آیات. 8- اصول فقه و فقه: در این تفسیر بطور مفصل درباره بحثهای فقهی و اصولی مربوط به آیه طرح سؤال شده است. برای نمونه، ایشان در ذیل آیه 23 و 24 سوره بقره "و ان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فاتوا بسورة من مثله و ادعوا شهدائکم من دون الله ان کنتم صادقین فان لم تفعلوا و لن تفعلوا فاتقوا النار التی وقودها الناس والحجارة اعدت للکافرین". بحث کرده اند درباره اینکه آیا جایز است از غیر خداوند استعانت کرد و کمک

خواست و همچنین بحث کرده اند که آیا بر سنگهای معدنی می توان سجده کرد و آیا لفظ "ارض" بر سنگهای معدنی نیز صدق می کند یا خیر و ارتباط مساله فقهی با این آیه به دلیل آن است که "حجارة" ارض است و در آیه کریمه بنابر نقل ابن مسعود مقصود از حجاره یک نوع سنگ معدنی است. و در مساله اصولی بحث کرده اند که آیا آیات مذکور دلیل بر نفی مفهوم شرط می باشد یا خیر زیرا در آیه اول نمی توان مفهوم شرط را معتبر دانست و گفت: "اگر شکی ندارید در نزول آیه، پس سوره ای مثل قرآن نیاورید! " و در آیه دوم نمی توان گفت: " اگر توانستید مثل قرآن بیاورید، پس از آتش جهنم نپرهیزید! " ایشان درباره "الاسماء کلها" می فرماید که چون تاکید خلاف اصل است پس ذکر کلها دلیل است برای کسانی که می گویند کلمات جمع همراه با الف و لام معنای عموم را نمی فهماند. و همچنین لفظ "الاسماء" هم بمعنی علائم و هم مسمای آنهاست، پس لفظ واحد در چند معنی بکار رفته است، و ممکن است کسی آن را دلیل این نظریه بداند که یک لفظ می تواند در یک جمله چند معنی داشته باشد. و همچنین چون خداوند ملائکه را به کاری که قدرت نداشتند تکلیف کرده

است، پس شاید کسی از این آیه استفاده کند که تکلیف به عاجز صحیح است و مسائل دیگری که از حوصله این مختصر خارج است. 9- کلام: بسیاری از مباحث کلامی به تناسب علم کلام و معارف قرآنی مرتبط با آیات الهی است. به همین دلیل اکثر کتب تفسیری آمیخته به بحثهای اعتقادی می باشد. علامه شهید در تفسیر خویش به مباحثی از علم کلام که مربوط به آیات می شود اشاره و درباره آنها بحث می کند; مثلا در ذیل آیه شریفه "مالک یوم الدین" درباره دلیل ثبوت این صفت برای باری تعالی، و درباره ثبوت معاد برای رسیدگی به حساب و جزای اعمال; بلکه درباره اختصاص معاد به عقلا و مستحقین جزا، و درباره اینکه آیا "یوم الدین" اکنون فعلیت دارد تا چنین صفتی برای خداوند بالفعل باشد یاخیر بحث می کند. 10- فلسفه: علامه شهید با تبحری که در علم فلسفه الهی داشته، میان آیات قرآن کریم و بسیاری از مسائل فلسفی ارتباط برقرار کرده، و در ضمن این تفسیر به بررسی این ارتباط پرداخته است. به چند نمونه اشاره می کنیم: در ذیل آیه "ایاک نعبد و ایاک نستعین" درباره حصر عبادت تکوینی در خداوند، و اینکه استعانت فقط از خداوند ممکن است، و بطلان جبر اشعری، و اثبات نظریه اشاعره که

قدرت همراه فعل است نه مقدم بر فعل، بحث می کند. و در ذیل آیه 28 و 29 سوره بقره درباره حدوث نفس و نظرات مختلف در آن بحث می کند; زیرا در آیه مذکور آمده است "وکنتم امواتا فاحیاکم" و خطاب به یک نفر است، پس ممکن است صورت قبلی به حیات تبدیل شود، و روح در آن دمیده شده باشد. و از این آیه دخالت واجب و تاثیر او در حیات و ممات نیز استفاده می شود، و همین آیه مرتبط با بحث اعاده معدوم است. همچنین از آیه شریفه "هوالذی خلق لکم مافی الارض" استفاده می شود که واجب تعالی برای سافل کار انجام می دهد; زیرا خدا برای انسان خلق کرده است و این نکته مخالف قواعد فلسفی است. ذکر آیه "ثم استوی الی السماء" مربوط به تعدد اراده فعلی الهی می شود که مورد اختلاف میان حکما و اصحاب ظاهر است. بعلاوه علامه شهید از همین آیه و اینکه عالم میان دو مرتبه علیا و سفلی است بحث تناهی ابعاد عالم را مطرح می کند، و مسائل دیگری که به همین دو آیه مرتبط می شود. 11- عرفان: همانگونه که در قسمتهای قبل ذکر شد، مباحثی از عرفان با آیات کریمه قرآن مرتبط است که علامه عارف این ارتباطها را بدقت بررسی کرده است. برای

مثال، در ذیل آیه "نسبح بحمدک" پس از نقل کلام صاحب فصوص و حاشیه حضرت امام (س) درباره تنزیه موجودات به تحقیق مساله می پردازد. و در ذیل آیات مربوط به خلق حضرت آدم (ع) مباحث عرفانی زیادی را درباره آن حضرت و حضرت حواء و هبوط و غیره مطرح کرده اند. از علامه شهید کتاب عرفانی خاصی برجای نمانده است، و ایشان نیز نامی از چنین کتابی نمی برند، و تنها یادداشتهای عرفانی آن شهید ، مباحث عرفانی کتاب تفسیر و مباحث کوتاه در ضمن "العوائد و الفوائد" است. 12- علم حروف: علامه شهید در ضمن برخی از آیات به مباحث علم اعداد و حروف و نظر آن علوم درباره آیات کریمه اشاره می کند، و گاهی از علوم غریبه نیز نام می برد. ما در این قسمت به ترجمه عبارتی از علامه شهید درباره این علوم اکتفا می کنیم: "بدان که علم حروف و اعداد از علوم شریفه است که متکفل علوم غریبه می باشد، و دارای مبادی علمی و محاسبات دقیق است. گروهی نیز به آموزش این علوم مشغولند و سالهای طولانی این آموزشها تداوم داشته است. درباره این علوم کتب بسیاری تدوین شده که تعدادی از آنها نیز به چاپ رسیده است. علم جفر و رمل نیز از مشتقات این علم می باشد، و شکی

نیست که علم جفر از علوم شریفه ای است که درباره آن آثار و اخباری نیز وارد شده است. " 13- اخلاق: در ضمن این تفسیر در موارد متعددی به مباحث اخلاقی و نصایح خواندنی اشاره شده، و در ضمن این مباحث به فلسفه اخلاق، مباحث اخلاقی علمی، روایات و امثال آن پرداخته است. علاوه بر آنچه بطور مکرر در این تفسیر آمده است بعضی مباحث نیز بطور پراکنده مورد توجه قرار گرفته، از جمله مباحث علم عروض و موسیقی درباره آیه "بسم الله الرحمن الرحیم". این تفسیر مشتمل بر بسیاری از مسائل علوم قرآن می باشد، و علامه شهید در این مباحث و طرح مسائل آن نشان داده است که در این زمینه نیز دارای ابتکارات و اجتهادات بسیاری است. پس از بررسیهایی که متذکر شدیم، نویسنده روش دیگری را نیز در تفسیر دنبال کرده است و آن اظهار تفسیر آیات بنابر مسالک گوناگون است. یعنی، یک فقیه با توجه به ذهنیتهای فقهی آیه را چگونه تفسیر می کند، و یک متکلم چه تفسیری می کند، و یک فیلسوف با توجه به مباحث فلسفی چه تفسیری ارائه می دهد، و همچنین عرفا چگونه مقصود آیه را بیان می کنند. حتی در بعضی موارد مشرب ادبی یا اخباری رانیز در نظر می گیرد. مدت کتابت این تفسیر طولانی است;

زیرا در اواخر مباحث "بسم الله الرحمن الرحیم" تاریخ شب سه شنبه 14 صفر 1390 ثبت شده، و ظاهرا پس از آن مباحث دیگری نیز اضافه شده است. و در پایان جلد چهارم تاریخ "سحر روز جمعه ماه جمادی الاولی 1397" ذکر شده است. 22- دروس الاعلام و نقدها: این عنوان بر صفحات جزوه ای 70 صفحه ای مشتمل بر نقل درس بزرگان نجف و نقد آن به چشم می خورد. در ابتدای این جزوه می فرماید، پس از تبعید از ترکیه به عراق، ایشان به جهات مختلفی در درس اعلام نجف شرکت کرده است، و بعضی از آنها را به رشته تحریر در آورده و نکاتی را که در نقد آن مطالب به نظر شریفش می رسیده در دنباله دروس نوشته است. اعلام نجف که ایشان از درسهای آنها در این جزوه کوتاه نقل قول کرده است پنج نفرند که نام آنها را به ترتیب در جزوه می آوریم. 1- آیت الله العظمی سید محمود شاهرودی قدس سره، درسهای مربوط به علم اجمالی ایشان در 6 قسمت از جزوه آمده است. 2- حضرت امام (س) ، درسهای بیع ایشان، بحث معاطات، در 11 بخش ذکر شده است. 3- آیت الله العظمی خوئی قدس سره، درسهای اصول، بحث اجتماع امر و نهی ایشان، در 5 قسمت آمده است. 4-

آیت الله شیخ محمدباقر زنجانی قدس سره، درسهای استصحاب ایشان در دو بخش ذکر شده است. 5- آیت الله العظمی سیدمحسن حکیم، درسهای فقه ایشان در بحث عقد شرکت و عقد مزارعه در 5 گزارش در این جزوه به چشم می خورد. متاسفانه تاریخ دقیق این جزوه در دست نیست ولی از روی نقل دروسی که در آن شرکت کرده اند حدود سال نگارش جزوه را می توان حدس زد. خاتمه برای حسن ختام این مقاله کوتاه درباره حیات علمی شهید حاج آقا مصطفی (ره) ، مناسب است به چند عبارت کوتاه از آن شهید درباره استاد و مراد وی حضرت امام (س) اشاره کنیم، تا نظر علامه شهید - با آن مقامات علمی - درباره پدر بزرگوار خویش بر خوانندگان روشن شود. شهید در اکثر کتب خود از حضرت امام (س) به "الوالد، المحقق، مد ظله" یا "الوالد العلامة" تعبیر می کند، و در جایی می نویسد: "النحریر الاکبر و العالم الاعظم و المبتکر المفخم". در مساله طلب و اراده می نویسد: "المحقق الفحل النحریر فی الفن الوالد المعظم الجلیل مدظله العالی"، و در تفسیر چنین می نویسد: "الاستاذ الملاذ الوالد الممتاز فی کلیة العلوم التدوینیة"; چنانچه در مقدمه تفسیر حضرت امام (س) را اینگونه معرفی می کند: "الوالد المحقق العارف برموز الکتاب وبعض اسراره".

آثار و ابعاد تربیتی و معنوی اسرار و معارف حج از دیدگاه امام خمینی قدس سره

چکیده:

4 چکیده: وَ لِلّٰهِ عَلَى النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً... (1)«و بر مردم است حج خانه خدا، هر آن کس که توان رفتن به آنجا را داشته باشد.»مقدمهحج، از باشکوه ترین شعائر اسلامی و نمایش شکوهمند انسان هایی است که از اقصی نقاط عالم در یک نقطه، مکه وادی امن، گِرد می آیند؛ وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً... (2)؛ «و ابراهیم گفت: ای پروردگار من، این شهر را جای امنی گردان.»و حاجی آنگاه که با قافله عرفان راهیِ این خانه می شود و جامه های رنگین دنیا از تن خویش برمی کند و با پارچه ای سفید و یکدست، میان دریایی از انسان ها به سوی خدا می شتابد، این عمل او لبیک به فرمان الهی است که فرمود: وَ لِلّٰهِ عَلَى النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً... (3)«و بر مردم است حج خانه خدا، هر آن کس که توان رسیدن بدانجا را داشته باشد.»حج، محل دفن آرزوها و آمال انسان هاست.حج، برنامه و دستوری است برای سازندگی انسان ها.متاعی که در حج می فروشند جز به زحمت تن و تصفیه روح به دست نمی آید.در هریک از اعمال و مناسک حج، اسراری است که مقصود آنها تربیت آدم است؛ از پوشیدن حوله احرام گرفته تا لبّیک گفتن، سپس دم فروبستن ولبّیک

نگفتن به هنگام دیدن دیوارهای مکّه، ورود به مسجدالحرام، دیدن کعبه و طواف خانه خدا، نماز پشت مقام ابراهیم، سعی در صفا و مروه و تقصیر و در روزهای بعد رفتن به مواقف ثلاث، حضور در عرفات و مشعر و منا و از احرام در آمدن و بازگشت به سوی مکه و انجام اعمال مخصوص و... همه، جز آداب و برنامه هایی برای تربیت و تصفیه روح بشر، چیز دیگری نیست. و اینک پرداختی به بعضی از آداب، که از ظاهری با اهمیت تر برخوردار است و تفسیر حضرت امام خمینی قدس سره درباره اسرارو ابعاد معنوی اعمال حج:1 حضور در میقاتاوّلین منزلی که حاجی بدان وارد می شود و آغازین عمل اوست، حضور در میقات است.حاجی وقتی به میقات وارد می شود، هرآنچه از دنیا و بهره های آن به همراه دارد؛ مانند لباس های فاخر، زینت های مرسوم و متداول، وابستگی ها و علقه های مادّی همه را از خود دور می سازد و به لباس احرام مزیّن می شود.2 جامه احرامحاجی آنگاه که لباس احرام به تن می کند، می تواند مراتب و درجات بالایی از حضور را درک کند؛ زیرا از دنیا به جز به یک جامه، آن هم جامه ای که آراسته و پیراسته نیست و ظاهری ساده دارد، و چیز دیگری همراهش نیست.جامه سپید احرام نشانه پاکی و صفا و علامت طهارت

است.عمل حاجی به قلب و جوارح اوست؛ بدیهی است قلبی که به طهارت و پاکی می اندیشد نمی تواند ظاهری ناآراسته داشته باشد. او باید جوارح خود را نیز پاک سازد؛ از همین رو به غسل و شست وشو قبل از به تن کردن جامه احرام سفارش شده است.آنگاه که لباس احرام به تن می کند، طبق دستور اسلام حتی از بعضی از حلال ها هم باید بپرهیزد تا بندگی آموزد. از نگاه در آینه و زینت دربدن، حتّی از پوشاندن سر و روی پا و... ممنوع می شود. جامه احرام جامه بندگی و اطاعت است.«این که لباس دوخته را از تن بیرون می آوری؛ یعنی آن لباس گناه و عصیان را که تاکنون تاروپود آن را بافتید و دوختید و در بر کردید بیرون آورید وگرنه چه فرقی است بین لباس دوخته و نادوخته؟! البته چنین نیست که عبادت در لباس دوخته قبول نباشد، چون انسان در طول سال در لباس دوخته نماز می خواند و عبادت می کند؛ اما در حج قبول نیست، و این برای آن است که می خواهند اسرار حج را به انسان تفهیم کنند که او روزی را هم در پیش دارد که باید با لباس ندوخته وارد آن روز شود و آن روز مرگ است که کفن در بر می کند و در قیامت با همان کفن ظهور

و حضور پیدا می کند... امام سجاد علیه السلام به شبلی فرمود: معنای کندن لباس دوخته شده؛ یعنی خدایا! من دیگر لباس گناه در بر نمی کنم و از هر گناهی توبه کردم.»(4)آری، حاجی تا وقتی جامه رنگین دنیا بر تن دارد، پس هنوز مشغول است و هنگامی که جامه رنگین از تن کند و جامه احرام پوشید، دیگر هیچ ندارد و از تمام تعلقات می رهد و چون خسی در میقات در انبوه زائران گم می شود؛ چون قطره ای در اقیانوس.3 در معنای لبیک«لبّیک أللّهمّ لبّیک، لبّیک لا شریک لک لبّیک، إنّ الحمد والنعمة لک والملک لا شریک لک لبیک»حاجی از میقات خارج می شود در حالی که لبّیک گو است، به عشق دیدار کعبه سر از پا نمی شناسد و به عشق دیدار پروردگار اشک شوق می ریزد. حضرت امام خمینی قدس سره می فرمایند: «در لبّیک لبّیک «نه» بر همه بت ها گویید و فریاد «لا» بر همه طاغوت ها و طاغوتچه ها کشید.»(5) یعنی با هرچه ظلم و جور است ستیز کنید و از هوای نفس و شیطان درون گرفته تا شیاطین برون و بت های زمان.راز گفتن لبیک در این است که ای خدا، از این لحظه ملتزم می شوم که تنها در مسیر طاعت تو گام بردارم و چیزی جز حق بر زبانم جاری نکنم و زبانم را بر معاصی

حرام گردانم. زائر خدا در حج با خدای خویش پیمان و میثاق می بندد؛ و در اصل تمامی اعمال حج پیمانی است که بین معبود و عبد بسته می شود.به فرموده امام خمینی قدس سره :«لبیک های مکرّر از کسانی حقیقت دارد که ندای حق را به گوش جان شنیده و به دعوت اللّه تعالی به اسم جامع، جواب می دهند. مسأله مسأله حضور در محضر است و مشاهده جمال محبوب. گویی گوینده از خود در این محضر بی خود شده است. وجواب دعوت را تکرار می کند و دنباله آن سلب شریک به معنای مطلق آن می نماید که اهل اللّه می دانند نه شریک در الوهیت فقط. گرچه سلب شریک در آن نیز شامل همه مراتب تا فنای عالم در نظر اهل معرفت است و حاوی جمیع فقرات احتیاطی و استحبابی است مثل، «... الحمد لک والنعمة لک...» و حمد را اختصاص می دهد به ذات مقدس، همچنین نعمت را و نفی شریک می کند و این نزد اهل معرفت غایت توحید است و به این معناست که هر حمدی و هر نعمتی که در جهان هستی تحقق یابد حمد خدا و نعمت خداست، بدون شریک و در هر موقف و مشعری وقوف و حرکتی و سکون و عملی این مطلب و مقصد اعلی جاری است و خلاف آن شرک به معنای اعم

است که همه ما کوردلان به آن مبتلا هستیم.»(6)آری، زائر به هنگام گفتن لبّیک باید از هرچه به معنای تعلّق و تملّق است پرهیز کند تا شرط حضور در محضر باری تعالی را به دست آورد و در این آزمون سرفراز شود.او به دعوت خدای سبحان پای در میقات گذارده و لباس احرام بر تن کرده و از منزل و مأوای خویش برای دیدار کعبه و زیارت بیت عتیق دور شده و تمام زخارف دنیا را یکجا رها کرده و دنیا را به اهل خود واگذارده و اینک در محضر خداست. البته انسان همیشه در محضر خداست؛ چرا که به فرمایش امام راحل قدس سره «عالم محضر خداست و...» ولی در همین محضر گسترده الهی، محضرهای خاصی نیز وجود دارد که انسان فقط در حالت ها و موقعیت های خاص می تواند وارد آن شود و اگر صاحب خانه دعوتی نکند شرط حضور در این محضر عرفانی به دست نمی آید. پس معنای محضر الهی و کشف جمال ربوی در سخن امام این است که انسان باید به مرتبت کشف و شهود برسد و برای رسیدن به این مرتبه، زمانی بهتر از موسم حج و مکانی بهتر از دیار وحی نیست؛ جایی که انسان به دعوت خدای متعال آنجا حضور یافته و به ندای خداوند

سبحان لبیک می گوید. حاجی در اصل میهمان خداست و میهمان اگر بخواهد از میزبان کمال استفاده را ببرد، باید در محضر او باشد.حاجی با لبّیک خود اعتراف می کند که: تو بی شریکی و خدای واحد واحدی.این اعتراف زبانی باید در عمل انسان نیز پیاده شود. بسیارند انسان هایی که زبان به سلب و نفی شریک برای خدای متعال می گشایند امّا قلب و دلشان جایگاه شیطان است و اینجاست که باید زائر در مقام معامله با خدا درآید و تمام تعلّقات را رها سازد و رضایت او را کسب کند و خطاب به پروردگار بگوید: الهی، حمد برای تو است، چون تو محمودی. نعمت از آنِ تو است، چون تو منعمی. همه فقیراند و ملک و حکومت برای تو است. ملکا ذکر تو گویم که تو پاکی و خدایی نروم جز به همان ره که توام راهنمایی حضرت امام قدس سره در این باره می گوید: «مراتب معنوی حج که سرمایه حیات جاودانه است و انسان را به افق توحید و تنزیه نزدیک می نماید؛ حاصل نخواهد شد مگر آنکه دستورات عبادی حج به طور شایسته و مو به مو عمل شود... و لبّیک های شما جواب دعوت حق تعالی باشد و خود را محرم برای وصول به آستانه محضر حق تعالی نمایید و لبیک گویان برای

حق، نفی شریک به همه مراتب کنید و از خود که منشأ بزرگ شرک است به سوی جلّ و علا هجرت نمایید.»(7)حضرت امام رحمه الله «خود» و «خودیت» را منشأ بزرگ شرک می داند. خود چیست؟«خود» همان غرور، کبر، نخوت و منیّت است؛ همان صفاتی که فرعون را واداشت تا ادعای ربوبیّت کند! پس منشأ همه آفات خودپرستی است.4 ورود به حرم و مکّهحاجی آنگاه که دیوارهای مکّه را می بیند، از گفتن لبیک باز می ایستد و با آمادگی تمام، برای انجام شعائر الهی، پا به بلداللّه الحرام می گذارد.مکّه معظمه و مشاهد مشرفه، موطن حوادث و نهضت های انبیا و پیامبر اسلام است. آنجا محل نزول جبرئیل امین و خاستگاه پیامبران بزرگ الهی است.نور نبوّت پیامبر خاتم در این سرزمین متجلّی شد و اسلام، این دین کامل، از این دیار به جهانیان عرضه گردید. پیامبر بزرگ اسلام چه سختی ها و بلایایی را در سرزمین مکه به دست ابوسفیان ها و ابوجهل ها کشید، لیکن از پای نایستاد و اسلام، آن نهال نوپا را به درختی تنومند و پرثمر تبدیل کرد. امام خمینی قدس سره درباره عظمت مکه و کعبه می گوید: «مکّه جایی است که همه انبیا خدمتگزار او بودند.»)5)8 در بیان فلسفه طواف ...وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ (9) ؛ «خانه آزاد را طواف کنید.» خانه ای که کسی نمی تواند مالک

آن شود. آری، زائران عاشق با طواف پیرامون کعبه که آزاد از هر قیدی است، درس بندگی و آزادگی می آموزند.حضرت امام راحل گردش به دور خانه را رهایی از قیود دنیا شمرده می گویند:«در طوافِ حرمِ خدا، که نشانه عشق به حق است، دل را از دیگران تهی کنید و جان را از خوف غیر حق پاک سازید و به موازات عشق به حق از بت های بزرگ و کوچک و طاغوت ها و وابستگانشان برائت جویید که خدای تعالی و دوستان او از آنان برائت جستند و همه آزادگان جهان از آنان بریء هستند.»(10)پس انسان به هنگام طواف، در مدار توحید قرار می گیرد و از هرچه شرک و پلیدی است، دور می شود.6 حجرالأسود دست راست خداستطواف از رکنی که حجرالأسود در آن است آغاز می شود و حاجی از مکان حجرالأسود، آموزش بندگی می بیند. حجرالأسود یمین خدا در زمین است. سنگی که گویند در آغاز سیاه نبود بلکه سفید و درخشان بود همراه با مقام ابراهیم به زمین نازل شد و پیامبر فرمود: حجرالأسود یاقوتی سفید از یاقوت های بهشت بوده و خداوند آن را به سبب لمس دست گناهکاران، دگرگون ساخت.امام خمینی قدس سره درباره استحباب استلام حَجَر می گوید:«در لمس حجرالأسود بیعت با خدا بندید که با دشمنان او و رسولانش و صالحان و

آزادگان دشمن باشید و به اطاعت و بندگی آنان هرکه باشد و هرجا باشید سر ننهید و خوف و زبونی را از دل بزدایید که دشمنان خدا و در رأس آنان شیطان بزرگ زبونند، هرچند در ابزار آدم کشی و سرکوبی و جنایتشان برتری داشته باشند.»(11)همچنین درباره فلسفه عمل طواف به دور کعبه، در جمله ای کوتاه می فرمایند:«گردش به دور خانه خدا نشان دهنده این است که به غیر از خدا، گرد دیگری نگردید.»(12)کعبه برترین نشانه خدا در روی زمین است و زائر خانه خدا همچون فرشتگان که حول عرش خداوند همیشه در گردشند، می چرخد. قرآن می فرماید: وَ تَرَى الْمَلاٰئِکَةَ حَافِّینَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ... (13)«فرشتگان را می بینی که به تسبیح و ستایش خداوند به طواف عرش مشغولند.»همانطور که طواف فرشتگان در عرش خدا نشانه عشق آنان به خداست، بنده نیز باید همانند ملائک به مقام تسلیم و رضا برسد و کعبه را طواف کند.طواف یکی از بهترین حالات بنده در مقام تعظیم و تکریم خدا است.انسان می تواند در مطاف معرفت های بسیاری بیاموزد؛ زیرا که در دایره توحید، معرفت هسته مرکزی است و آنکس که به دور معرفت می چرخد نور خدا در دلش جلوه گر می شود.7 صفا و مروه إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ .(14)«صفا و مروه از شعائر الهی است.»به فرموده امام سجاد

علیه السلام اسرار بسیاری در سعی میان صفا و مروه وجود دارد. انسان در مسعی می آموزد که باید از گناه به سوی خدا فرار کند و سعی کند که با سرعت به طرف خدا برود.حاجی در هنگام سعی بین صفا و مروه در حالت تردید بین خوف و رجا است.هروله و دویدن بین صفا و مروه، از گناه به سوی اطاعت و از غیر به حق دویدن است. معنای تردد بین دو کوه صفا و مروه؛ یعنی خدایا! من بین خوف و رجاء به سر می برم، نه خوف محض دارم و نه رجاء محض. نه آنچنان است که فقط بترسم و هیچ امید نداشته باشم و نه آنچنان است که همه امید باشد و هیچ ترس نباشد.(15)معنای خوف آن است که نسبت به کارهایی که در این دنیا انجام می دهیم، همیشه خائف باشیم و گرنه حسّ غرور در وجود ما جوانه می زند و درخت کبر و نخوت ریشه می گیرد. و معنای رجاء و امید این است که به لطف حف امیدوار باشیم که این امیدواری مایه نشاط او و راهنما به سوی تکامل باشد.این است که امام خمینی قدس سره می فرمایند:«و در سعی بین صفا و مروه با صدق و صفا سعی در یافتن محبوب کنید که با یافتن او، همه بافت های دنیوی گسسته

شود و همه شک ها و تردیدها فرو ریزد و همه خوف و رجاهای حیوانی زایل شود...»)8)16 اسرار عرفاتحاجی از مکّه هجرت می کند و به عرفات، بیابان عرفان می رسد؛ بیابانی که محلّ شناخت است، شناخت حق و دریافت نور. جایی که کسی دیگری را جز به مسلمانی نمی شناسد. حاکم و زیردست و وزیر و رعیت امتیازی بر یکدیگر ندارند. در عرفات آنچه با عنوان یک اصل پذیرفتنی است بی نشان بودن از تمام نشان هاست.حاجی در عرفات بدنبال گمشده ای می گردد که از دیدها و نظرها پنهان است.چشمهای ناسوتی است که پرده ناسوت را کناری می زند و حجاب را برطرف می کند تا به نور جمال بقیةاللّه(عج) روشن شود.قلب های رقیق و عاطفه مند است که در عرفات و در محضر حق حضور می یابد و اشگ می بارد و سرانجام ثمر می گیرد.عرفات آیتی از آیات الهی است. نشانه ای از رحمت حق است. در عرفات میزبان قائم آل محمد است.امام خمینی قدس سره می فرماید:«با حال شعور و عرفان به مشعرالحرام و عرفات بروید و در هر موقف، به اطمینان قلب بر وعده های حق و حکومت مستضعفان از چنگال استکبار جهانی باشید و راه های نجات را از حق در آن مواقف کریمه طلب کنید.»(17)در جای دیگر می گوید:«با حال شعور و عرفان به مواقف ثلاث (عرفات و مشعر و منا) بروید»عرفات و

مشعر و منا کامل کننده حجّ است آدمی در این مکان ها، بادیدن دریایی موّاج از انسان ها به یاد صحرای محشر می افتد که همه انسان ها برای حساب رسی اعمال در آنجا گرد می آیند. این دریای موّاج انسانی از چه روی بدینجا آمده اند. آیا اینان برای طلب دنیا در اینجا جمع گردیده اند؟! آیا در اینجا جز از نشاط روح و معنای تعالی و جستجوی حق طلبانه چیزی هم از دنیا و تجمّلات آن وجود دارد؟!امیر مؤمنان حضرت علی علیه السلام علت حضور زائر در عرفات اینگونه می فرماید: «می دانید وقتی زائر و انسان حج گزار احرام بست چرا باید به عرفات رود و بعد بیاید کعبه را طواف کند؟ برای آنکه عرفات خارج از مرز حرم است و اگر کسی میهمان خداست ابتدا باید به بیرون دروازه رود و آن قدر دعا و ناله کند تا لایق ورود به حرم شود.»(18)حاجی در سرزمین عرفات از جبل الرحمه، کوه رحمت بالا می رود تا دعای عرفه را آنجا بخواند، دعایی که سرتاسرش عرفان و معناست، در قسمت چپ آن کوه بود که سید شهیدان حسین بن علی علیهماالسلام رو به کعبه آن دعای معروف را قرائت کرد.9 بیتوته در مشعرامام خمینی فرمودند با حال شعور و عرفان به مشعرالحرام و عرفات روید. فَإِذٰا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفٰاتٍ فَاذْکُرُوا اللّٰهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرٰامِ... (19) ثُمَّ أَفِیضُوا مِنْ حَیْثُ أَفٰاضَ النّٰاسُ (20)مشعرالحرام محدوده حرم است، اینجا محدوده حرم امن و ورودی حرم الهی است. اینجا محلی است که باید شب را در آن بتوته کرد.در این مکان است که باید به جمع آوری سنگ ریزه و به تعبیر تهیّه سلاح پرداخت و به جنگ شیطان رفت.10 فلسفه اعمال منامنی بر وزن رضا یعنی امید و آرزواز عرفات و مشعر که می گذری به منا سرزمین عشق و آرزوها قدم می گذاری. پس آرزویت را از خدا بخواه، اما آنچه بر تو حلال نیست و استحقاق آن را نداری، آرزو نکن و به فرموده امام صادق علیه السلام «لا تمنّ مالا یحلّ لک ولا تستحقّه».(21) سزاوار نیست که زائر خدا در چنین مکانی، به دنبال حوائج دنیوی باشد بلکه باید به قصد قربت خواسته های مشروع و معنوی و مادی خویش را طرح نماید.امام صادق علیه السلام در علّت نامگذاری این سرزمین به «منا» فرمودند: هنگامی که جبرئیل در این محلّ به حضرت ابراهیم علیه السلام گفت: «تمنّ ابراهیم»؛ یعنی ابراهیم! آرزوی خود را بیان کن، این مکان «منا» نام گرفت. و آرزو در منا به معنای آرزوی دنیوی نیست بلکه آرزویی است همراه با اصرار و عاطفه ورزی.انسان ها با آروزهایی که دارند، زندگی می کنند و اصولاً بندگی بسیاری از انسان ها در گرو آرزوهایی است که

4 چکیده: وَ لِلّٰهِ عَلَى النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً... (1)«و بر مردم است حج خانه خدا، هر آن کس که توان رفتن به آنجا را داشته باشد.»مقدمهحج، از باشکوه ترین شعائر اسلامی و نمایش شکوهمند انسان هایی است که از اقصی نقاط عالم در یک نقطه، مکه وادی امن، گِرد می آیند؛ وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هٰذٰا بَلَداً آمِناً... (2)؛ «و ابراهیم گفت: ای پروردگار من، این شهر را جای امنی گردان.»و حاجی آنگاه که با قافله عرفان راهیِ این خانه می شود و جامه های رنگین دنیا از تن خویش برمی کند و با پارچه ای سفید و یکدست، میان دریایی از انسان ها به سوی خدا می شتابد، این عمل او لبیک به فرمان الهی است که فرمود: وَ لِلّٰهِ عَلَى النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً... (3)«و بر مردم است حج خانه خدا، هر آن کس که توان رسیدن بدانجا را داشته باشد.»حج، محل دفن آرزوها و آمال انسان هاست.حج، برنامه و دستوری است برای سازندگی انسان ها.متاعی که در حج می فروشند جز به زحمت تن و تصفیه روح به دست نمی آید.در هریک از اعمال و مناسک حج، اسراری است که مقصود آنها تربیت آدم است؛ از پوشیدن حوله احرام گرفته تا لبّیک گفتن، سپس دم فروبستن ولبّیک

در دل و نهان خود دارند و چه آرزویی بهتر که در سرزمین آرزو انسان از خدا آرزوی خیر و عاقبت نیکو کند.وقوف در منا برای حاجی به سبب اعمالی که دارد از دیگر مواقف طولانی تر است پس رمز و راز منا نیز از دیگر مکان های بیرون از مکّه می تواند بیشتر باشد.امام خمینی قدس سره در باره سرّ رفتن به منا می فرماید:«پس به منا بروید و آرزوهای حقّ را در آن جا دریابید که آن قربانی نمودن محبوب ترین چیز خویش در راه محبوب مطلق است و بدانید تا از این محبوب ها که بالاترینش حبّ نفس است و حبّ دنیا تابع آن است نگذرید، به محبوب مطلق نرسید و در این حال است که شیطان را رجم کنید و شیطان از شما بگریزد و رجم شیطان را در موارد مختلف با دستورهای الهی تکرار کنید که شیطان و شیطان زادگان همه گریزان شوند.»(22)رمی جمرات در منا از مهم ترین ارکان اعمال ایام تشریق است و در روایات آمده است که ابلیس برای بار اول در جمره عقبه خود را بر حضرت ابراهیم علیه السلام نمایاند و آن حضرت با سنگریزه هایی او را از خود دور ساخت و ابلیس دیگر بار در جمره وسطی و اولی راه را بر او بست و ابراهیم علیه السلام بار دیگر

او را با پرتاب سنگ گریزان کرد. و ابلیس به هنگام فرار به سرعت گریخت. و جمره و اجمار به معنای شتاب کردن و گریختن است؛ زیرا که شیطان در این مکان از برابر ابراهیم گریخت و اینک تو با رمی جمره و انداختن سنگ بر شیطان ظاهر، شیطان درون را نیز سرکوب کن تا از شیطان پیروی نکند.از دیگر وظایف زائر در منا ذبح قربانی است؛ در همان مکانی که ابراهیم اسماعیل خویش را به قربانگاه برد تا به فرمان ایزدی امتحان سختی را پس دهد؛ فَلَمّٰا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قٰالَ یٰا بُنَیَّ إِنِّی أَرىٰ فِی الْمَنٰامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ مٰا ذٰا تَرىٰ قٰالَ یٰا أَبَتِ افْعَلْ مٰا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ مِنَ الصّٰابِرِینَ (23)«ابراهیم به اسماعیل می گوید: خداوند مرا در خواب مأمور کرد که تو را ذبح کنم! آیا حاضری؟ اسماعیل رو به پدر کرد و گفت: آنچه به تو امر شده انجام ده، به خواست خدا مرا از صابران خواهی یافت.»آیا امتحانی بالاتر و سخت تر از این وجود دارد که پدری سر فرزند خود را از تن جدا کند؟! البته خداوند رحیم تر از آن است که چنین مقدّری را برای ابراهیم فراهم کند.امام صادق علیه السلام فرمود: «إذْبَح حَنْجرة الْهَوی وَ الطَّمَع عِنْدَ الذَّبِیحَة».(24)«با قربانی کردن، حلقوم هوا و

طمع را ذبح کن و از خود دور گردان.»امام علیه السلام در بیان روشنشان، بزرگ ترین شیطان ها را شیطان درون و هوای نفس می دانند. انسان همراه با وظیفه قربانی به ظاهر گوسفند در راه خدا، باید نفس خود را بکشد و هوای خویش را سرببرد تا چشمش به دنیا و جمال آن نیفتد، پس تمام اعمال حج، جلوه معنوی و ملکوتی مخصوص به خود را همراه دارد. قربانی در ظاهر، قربانیِ باطن می طلبد. اگر زائری در منا سرخود را می تراشد و به زیبایی اش لطمه می زند. در اصل، غرور و تکبرش را منکوب می کند.مویِ سر، جمال و زیبایی انسان است و همانطور که می دانید، در احکام فقهی آمده است که اگر شخصی موی سر کسی را به زور و اجبار بتراشد، به زیبایی و جمال او لطمه زده و غرورش را شکسته است و باید دیه بدهد، ولی حاجی به هنگامی که از قربانگاه منا برمی گردد، باید سر به زیر تیغ بگذارد و زیبایی ظاهری خود را در راه خدا فدا کند.اذن ورود به حرمپس از انجام اعمال مواقف سه گانه، زائر از پروردگار خویش اذن ورود به حرم و بازگشت به مکّه را می طلبد تا برای انجام اعمال حجّ تمتع آماده شود.

پى نوشت ها

:1 آل عمران : 972 بقره : 1263 آل عمران :

974 عرفان حجّ ، ص485 صحیفه نور، ج19، ص1976 صحیفه نور، ج19، ص427 صحیفه نور، ج19، ص428 صحیفه نور، ج20، ص1459 حج : 2910 صحیفه نور، ج20، ص1811 همان.12 صحیفه نور، ج9، ص22413 زمر: 7214 بقره: 15815 عرفان حج، جوادی آملی، ص7016 صحیفه نور، ج20، ص1817 صحیفه نور، ج19، ص19718 اصول کافی، ج4، ص244؛ وسایل الشیعه، چاپ جدید، ج11، ص22519 بقره: 19720 بقره: 19821 عرفان حج، جوادی آملی، ص22.86 مصباح الشریعه، ج2، ص43523 صافات: 10224 نشریه زائر، ویژه ایام حجّ، شماره 17، سال 7731. محسن صالحی مازندرانی

آراء و اندیشه های تربیتی امام خمینی

چکیده:

5 چکیده: هر یک از مکاتب تربیتی بر نگرشی خاص از هستی و انسان مبتنی هستند و وجوه امتیاز هر یک از این مکاتب را باید در تفاوت نگرش آنها به هستی و انسان جستجو کرد. با رجوع به اندیشه هایی که با عنوان مکتب تربیتی در روزگاری شهرت داشته اند، اهمیت و جایگاه دیدگاههای هستی شناختی و انسان شناختی نمایان می شود. در سایه آگاهی از دیدگاه مبنایی این مکاتب، درمی یابیم که داوری ادیان الهی بویژه اسلام درباره انسان منشأ وجود تفاوتهایی در مکتبهای تربیتی دینی نسبت به دیگر مکاتب بشری است. دانشمندان مسلمان، اعم از فیلسوفان و عارفان و متکلمان و اخلاقیون، در مواضع گوناگونی آرای خویش درباره هستی و انسان را ابراز داشته اند و همواره به سبب ایمان به اسلام کوشیده اند که در نظریات خود از تعارض با آموزه های قرآنی و روایی بپرهیزند. این اندیشه مندان، در عین پویش و کوشش عقلانی برای دستیابی به آرایی استوار، از منبع وحی و متون دینی نیز الهام گرفته اند و بی شک، تعالیم دینی در بنیان و پیکرة نظام اندیشه ایشان جایگاهی اساسی داشته است. در میان دیدگاههای عالمان مسلمان می توان آرایی کم و بیش مشابه و حتی یکسان را درباره جهان و انسان سراغ گرفت. مبدأ این شباهت و هماهنگی، تفکر

دینی و تأثیرپذیری قرآنی ایشان است. البته گاه آرایی متفاوت و تصاویری بکلی ناهمسان از هستی و انسان نیز در میان این آراء دیده می شود. نکته شایان توجه این است که اگر به تصویری کلی و جامع از نظامهای فکری رایج میان عالمان مسلمان نظر کنیم، درخواهیم یافت که بسیاری از امور مشابه در حقیقت تفاوتی بنیادین با یکدیگر دارند. این تفاوت تا بدان جاست که حتی توحید یعنی سنگ بنای دین و دین باوری نیز در نزد ایشان تفسیری واحد ندارد، اگرچه همه موحدند. توحید یک عارف با توحید یک متکلم تفاوت بسیار دارد و حتی توحید فیلسوفان نیز با هم یکی نیست. فلاسفه مشایی و حکیمان متألّه، به خدا، انسان و جهان یکسان نمی نگرند. این نکته درخور توجه، ما را به یک روش در شناخت آرا و تفکرات رهنمون می سازد و آن نگاهی جامع به نظریات اندیشه مندان مختلف است. برای دستیابی به دیدگاه تربیتی یک عالم، نمی توان به بررسی سخنان صریح او در وادی تربیت بسنده کرد، زیرا بسا مواردی که معنای حقیقی آثار تربیتی تنها با شناخت بنیانهای فکری او دریافتنی باشد. تلاش برای شناخت مکتب تربیتی امام خمینی نیز اگر بخواهد قرین توفیق باشد، باید از کاوش در مبانی انسان شناختی و جهان شناختی ایشان آغاز گردد. با آگاهی

از این مبانی، جایگاه و اهمیت دیدگاهها و توصیه های اخلاقی و تربیتی ایشان آشکار می شود. پیش از ورود به بررسی دیدگاههای مبنایی امام خمینی، ذکر چند نکته لازم به نظر می آید. 1 در میان علمای مسلمان، فیلسوف تربیتی و مربی در اصطلاحی که امروز رایج است وجود ندارد، در نتیجه نمی توان در ترسیم مکتب تربیتی هر یک از ایشان، به پاسخهایی صریح درباره همه مسائل مطرح در تعلیم و تربیت دست یافت. به این ترتیب باید کوشید پس از شناخت مبانی فکری آنها، با بررسی نظر تربیتی خاص که در برخی مواضع ابراز داشته اند، به استنباط نظریات آنها در دیگر موارد پرداخت، تا از این رهگذر به تصویری نسبتاً جامع از مکتب تربیتی اندیشمند موردنظر دست یافت. طبیعی است که این کوشش در تحقیقات مختلف، نتایجی کاملاً یکسان به بار نمی آورد. 2 دیدگاههای عالمان مسلمان درباره هستی و انسان را می توان به مکاتب کلامی، فلسفی، عرفانی و مکتب محدثین تقسیم کرد. در هر یک از این شاخه ها وجوه اشتراک فراوانی را میان اندیشه مندان می توان یافت، ولی این حقیقت مانع از آن نیست که هر اندیشه مند، در عین حال دیدگاههایی خاص خود داشته باشد و یا اینکه در مواردی نظر او مشابه اندیشه مندان حوزه ای دیگر باشد؛ مثلاً یک فیلسوف از جهاتی

همچون عارفان بیندیشد و یا متکلمی از مرزهای فلسفه عبور کند. 3 با توجه به مطالب گذشته، محصور داشتن مکتب فکری امام خمینی در یکی از شاخه های فلسفی، عرفانی و یا فقهی دشوار است و اساساً شاید ویژگی مهم ایشان جمع سازوار و هوشمندانه ای است که میان عناصری از فقه، فلسفه و عرفان پدید آورده اند. عناصر اندیشه ایشان را می توان مورد بررسی تاریخی قرار داد و مبدأ و منشأ هر یک را شناسایی نمود، لکن نوشته حاضر در پی تحقیق تاریخی درباره این آرا و نظریات نیست؛ ولی در یک قضاوت کلی می توان دیدگاههای انسان شناختی و هستی شناختی ایشان را عرفانی قلمداد نمود. دستیابی به این منظر عرفانی برای ایشان، با گذر از معبر فلسفه و بویژه حکمت متعالیه صورت گرفته است و تجلی این نظرگاه در سطح اندیشه اجتماعی، پیوندی عمیق با فقه یافته است، به گونه ای که نمی توان از تأثیر و تأثر فقه و عرفان امام بر یکدیگر چشم پوشید. نکته اخیر در چگونگی شکل گیری دیدگاههای تربیتی ایشان بسیار بااهمیت است، زیرا آرای تربیتی حضرت امام همچنانکه از مبانی انسان شناختی و هستی شناختی جدایی ناپذیر است، از دیدگاههای حکومتی ایشان نیز غیرقابل تفکیک است و نظرهای حکومتی ایشان در نظریه ولایت فقیه که دیدگاهی فقهی است عرضه شده است. 4 تعلیم

و تربیت، به عنوان یک شاخه پژوهشی دانشگاهی مستقل، در پیشینه فرهنگی مسلمین جایگاهی ندارد؛ اگرچه فیلسوفان، عارفان و اخلاقیون به بخشهای مهمی از مباحث فلسفه تعلیم و تربیت پرداخته اند. برای آنکه بتوان دیدگاههای یک اندیشمند را در قالب مسائل و مباحث امروزین فلسفه تعلیم و تربیت درآورد، بحثهای تطبیقی بسیار مفید است؛ ولی در تحقیق حاضر جز در مواردی که مقایسه آرا ما را در فهم جایگاه و اهمیت یک نظر یاری می رساند از مباحث تطبیقی خودداری خواهد شد. س مجموعه ویژگیهای انسان همچون آگاهی، فقرآگهی، اختیار و نیازمندی به دین، از او موجودی مسئول می سازد س در اندیشه اسلامی، موفقیت چنان تعریف می شود که راه را بر یأس و تیره انگاشتن آینده می بندد و زمینة اطمینان خاطر و اتکا به نفس را فراهم می آورد انسان انسان از دیدگاه امام خمینی و بسیاری از دیگر اندیشه مندان مسلمان، دارای ویژگیهای زیر است: 1 انسان موجودی وابسته و فقیر در برابر حقیقتی متعالی و بی پایان یعنی خداست؛ 2 موجودی آگاه است؛ 3 موجودی مختار است؛ 4 موجودی کمال جوست و کمال جوی او نامحدود است؛[1] 5 تربیت پذیر است و انبیا برای تربیت او فرستاده شده اند؛ 6 بدون دستگیری وحی، در رسیدن به کمالات خویش توفیقی نخواهد داشت؛[2] 7 موجودی مسئول است. در میان اوصاف

فوق، وصف نخست، یعنی فقر وجودی صفت ویژة انسان نیست؛[3] زیرا همه هستی مخلوق، فقیر و وابسته به خداست[4] و انسان به عنوان جزئی از هستی مخلوق، وجودی فقیر و وابسته دارد، تنها تفاوت این است که انسان می تواند بر فقر خویش آگاهی یابد.[5] این آگاهی، او را به تکاپویی از سر بصیرت به سوی کمال مطلق می کشاند؛ یعنی او را که تکویناً به حقیقت مطلق هستی متوجه است، با توجهی آگاهانه به سوی کمال مطلق سوق می دهد. این رتبه از آگاهی، یعنی شناخت فقر خویشتن و آگاهانه به سوی حق شتافتن، نقطه اوج ویژگی دوم انسان است. ویژگی سوم یعنی مختار بودن انسان تعیین کنندة جهت حرکت اوست. جهت حرکت انسان وابسته به شناختی است که او از خود دارد. اگر او به فقر همه جانبة خویش در برابر خدا معترف باشد جهت حرکت او به سمتی است و اگر از فقر خویش غافل باشد جهت دیگری را برای حرکت خود برمی گزیند. طبیعی است اگر موجودی که خود را فقیر می یابد به مبدأ غنا توجه کند. به عبارت دیگر اگر انسان در ویژگی اول و دوم خویش به رتبه «فقر آگهی» رسید، دارا بودن قوه اختیار باعث حرکت کمالی شتابدار او می شود؛ یعنی ویژگی چهارم او (کمال جویی نامحدود) را در بالاترین

و بهترین شکل ممکن تحقق می بخشد. لکن اگر قوه آگاهی انسان، او را به استشعار نسبت به فقر خویش رهنمون نشود، آنگاه فقر وجودی و تکوینی انسان، او را در حدّ دیگر موجودات، طالب کمال خواهد کرد و به سوی آن هدایت خواهد نمود، با این تفاوت که در این فرض، اختیار او در دام «اشتباه کمال» گرفتار خواهد آمد، یعنی اموری را برمی گزیند که کمال حقیقی نیستند و تلاش او در راه دستیابی به آنها فرجامی ناخوشایند خواهد داشت. این کمال غیرحقیقی را کمال موهوم می خوانیم.[6] انسان همواره در معرض خطر گزینش کمال موهوم است. این خطر با خصیصه تربیت پذیری که در نهاد انسان نهاده شده است، قابل پیشگیری است. تربیت پذیری انسان می تواند وسیله ای باشد تا از خطا برهد. این ویژگی آنگاه برای انسان مفید واقع می شود که مربی او از منبع علم مطلق بهره مند باشد و با اتکا به چنین علمی از اشتباه در مصداق کمال منزه باشد. مجموعه ویژگیهای انسان همچون آگاهی، فقر آگهی، اختیار و نیازمندی به دین، از او موجودی مسئول می سازد، زیرا اگر انسان در توجه خویش به کمال از آگاهی و اختیار خویش بهره نگیرد و موجودی مسئول نباشد، گویی در کیفیت خلقت او امری غیرحکیمانه رخ می دهد و ویژگیهای آگاهی، اختیار و

تربیت پذیری او عبث و بیهوده خواهد بود. با این توضیحات، به خوبی درمی یابیم که چگونه ویژگیهای انسان مرتبط با هم و معنابخش به یکدیگرند. برای آنکه ارزش و جایگاه اینگونه آرای انسانی شناختی بیشتر آشکار شود، بحثی مختصر درباره «نامتناهی بودن کمال جویی انسان» و «فقر آگهی» او می آوریم. یکی از ویژگیهای انسان جدید، یعنی انسان پس از عصر روشنگری در اروپا، حصارشکن بودن اوست. انسان جدید همواره خواسته است خود را از همه باورهایی که او را مقید می کنند برهاند و به این وسیله، راه را بر تحقق هویتی بی حد و مرز از خویشتن بگشاید. پس همواره کوشیده است تا اراده خویشتن را از سلطه هر اراده دیگری آزاد کند و به این ترتیب، حد وجودی خویش را گسترده سازد. این دیدگاه در ارزشهای انسان امروز تجلی یافته است، چنانکه انسان غربی بر توجه داشتن خویش به آینده می بالد و آینده گرایی و تجددطلبی را ویژگی ارزشمند خود قلمداد می کند و در مقابل، انسان شرقی را گذاشته نگر و سنت گرا می خواند. خصلت نوگرایی چون در انسان غربی نهادینه شد، پیامد شگرفی را با خود به همراه داشت و آن پیشرفت پرشتاب و گیج کننده ای است که هر روز بر ابعاد آن افزوده می شود و به گونه ای هوش ربا، حدود پیشرفت و توسعه را

فراختر و بیکرانه تر جلوه می دهد، و این البته گسترش مرز مادی انسان است. انسان غربی با داشتن چنین تجربه ای، به تخطئه تفکر دینی می پردازد و دین را عامل تقید و بازماندن از پیشرفت می شمارد و توفیق در پیشرفت مادی خویش را مرهون روگردانی از دین می داند. بازدارندگی دین نسبت به انسان، به دو صورت بیان شده است: 1 باور دینی به معنای پذیرش وجود اراده ای مافوق است، که همواره اراده انسان را تحدید و تهدید می کند. وجود اراده ای حاکم بر اراده انسان، اتکای او بر خویشتن را متزلزل می نماید و زمینه عدم اطمینان به خود و آینده را فراهم می آورد. در نتیجه، انسان دین باور همواره چشم به راه تصرف قوای فوق طبیعی در طبیعت و حیات است و از برنامه ریزی و آینده نگری دوری می کند. 2 دین باوری و دینداری، به معنای پذیرش الگویی از پیش تعیین شده برای سلوک فردی و اجتماعی انسان است و این مانع از نوگرایی و افق شکنی انسان است. این خصوصیت اگرچه ظاهراً در ادیان دارای شریعت، راسختر و گسترده تر است، ولی محدود به آن نیست؛ زیرا دیگر ادیان نیز کمال انسان را پیشاپیش تعریف می کنند و مجال نواندیشی در ترسیم اهداف زندگی را از او می گیرند. این دو تقریر از بازدارندگی دین باوری، هر دو پاسخی

محکم و کافی در اندیشه امام خمینی و اساساً در تفکر اصیل اسلامی دارد. اشکال نخستین را با دو مقدمه می توان پاسخ گفت: 1 بی شک انسان بدون خدا ادعای احاطه علمی و عملی بر عناصر و عواملی طبیعی را نمی تواند داشته باشد؛ زیرا تجربه بهترین گواه مخدوش بودن این ادعاست. چه بسیار از برآوردهای علمی و پیش بینی های آزمایشگاهی، که به دلیل عدم احاطه بر همه عوامل مؤثر در طبیعت به خطا می رود؛ و چه بسیار اقدامات عملی انسان، که علی رغم ابتنا بر یافته های علمی ناکام می ماند. این همه، ناشی از ناتوانی بشر در شناخت همه جانبه طبیعت است. همه بزرگان علم و دانش معترفند که معلومات بشر در برابر مجهولات او ناچیز است و اساساً گشوده شدن باب هر دانشی، به معنای رویارویی انسان با مجهولات تازه و پرشمار دیگری است. 2 اکنون اگر هدف انسان تصرف در طبیعت باشد، بی شک ناکامیهای او در شناخت و تصرف در طبیعت و آگاهی روزافزون او از کم عمق بودن دانش و توانایی اش، بر عدم اطمینان و اتکای او بر خویشتن دامن می زند و آینده را در نزد او تیره و مبهم جلوه می دهد. موفقیت در عمل، برای او به گونه ای معنا شده است که رسیدن به آن امری قطعی و بدون تخلف نیست،

لذا همواره در انتظار ناکامی به سر می برد. نهایت اینکه می کوشد با در نظر آوردن آثار و فواید موفقیت (در اصطلاح خودش)، شادابی و امید را برای خود تأمین کند. اما در اندیشه اسلامی، موفقیت چنان تعریف می شود که راه را بر یأس و تیره انگاشتن آینده می بندد و زمینه اطمینان خاطر و اتکا به نفس را فراهم می آورد. موفقیت از دیدگاه اسلام تنها در زندگی روزمره تأثیر نمی کند، بلکه دامنه آثار این نظر تا تعریف مفاهیمی همچون سعادت گسترده می شود و در دست یافتنی بودن زندگی توأم با سعادت، عمیقاً مؤثر واقع می شود. برای توضیح این دیدگاه، سخن پرآوازه امام خمینی رساست که: «ما مأمور به وظیفه ایم نه نتیجه». در این جمله کوتاه، جلوه های بسیاری از آرای مبنایی امام را می توان یافت. در این سخن، مسئول بودن انسان به روشنی نمایان است؛ اما آنچه که در تکون این سخن تأثیر اساسی دارد، این داوری است که خداوند بر امور این عالم و از جمله رفتارهای ما ناظر است و در پاداش و کیفر ما، معیار، نسبت است که میان خود و خدا برقرار می کنیم، نه آنکه پیروزی ظاهری معیار ارزیابی ما در پیشگاه خداوند باشد. این سخن همچنین بر عدالت خداوند متکی است و آرامش حاصل از اعتقاد به این سخن، ناشی

از آن است که خداوندی علیم و عادل بر عمل و انگیزه ما نظر دارد و هنگامی که انگیزه ما رسیدن به کمال مطلق باشد و از اتقان در کار فروگذاری نکرده باشیم، دیگر جایی برای دلهره و اضطراب نمی ماند و توفیق در کار، قطعی و بدون تخلف است. شکست در این دیدگاه بی معناست و پیروزی و شکست ظاهری، معیار موفقیت نیست. امام حسین(ع) به همان میزان موفق است که پیامبر اکرم(ص) در اوج پیروزیهای نظامی بر کفار. بی شک هرگاه ارادة خداوند دانای دادگر شکستی ظاهری را بر ما روا می دارد، در حقیقت راه رسیدن به کمال را بر ما می گشاید. شکست ظاهری آزمایش خداست و پیروزیها نیز همه از خداست و اینگونه آزمایشهاست که به خلوص انسان کمک می کند و امکان صعود او را مهیا می سازد. دومین اشکالی که نسبت به دین باوری مطرح شد نیز، در انسان شناسی امام خمینی پاسخ شایسته ای دارد. امام مکرراً در سخنان خویش بر پایان ناپذیری کمال خواهی در انسان تأکید نموده اند. اگر غایت و مقصد انسان قرب خداوندی باشد که خود نامتناهی است، به هیچ روی نمی توان این تعیین پیشین مقصد را به معنای محدودسازی انسان در قید و بند انگاشت؛ زیرا این غایت از پیش تعیین شده، خود چنان است که انسان در یافتن معرفت و

تقرب نسبت به خداوند هیچ گاه نمی تواند به کنه ذات او دست یابد و هرگز نمی تواند از تکاپو برای سلوک در راه او و معرفتی برتر نسبت به او باز ایستد. این تکاپوی جاودان البته به معنای دست نایافتنی بودن مقصد نیست، بلکه به معنای بی انتها بودن مدارج معرفت و تقرب است. بی انتهایی مدارج، راه را برای توسعه وجودی انسان بازمی گذارد و از سکون و ایستایی او جلوگیری می کند. به این ترتیب، درمی یابیم که تعالیم اسلام درباره انسان چگونه می تواند مبنای مکتبی تربیتی قرار گیرد، که در عین استواری و روشنی، واجد پویایی و بالندگی باشد و از تحجر و واپسگرایی نیز مبرا باشد. فطرت یکی از مباحث مهمی که دربارة شناخت انسان صورت گرفته است بحث فطرت است. «فطرت حالت و هیئتی است که (خداوند) خلق را بر آن قرار داده (است)»[7] فطرت را می توان ویژگی مشترک برخی از اوصاف انسان دانست. این ویژگی مشترک را می توان اینگونه خلاصه کرد. همة افراد بشر در آن مشترکند، عالم و جاهل و شهری و روستایی، سفید و سیاه، غربی و شرقی و زن و مرد و... . اکتسابی نیست. «هیچیک از عادات و مذاهب و طریقه های گوناگون در آن راهی پیدا نکند و خلل و رخنه ای در آن از آنها پیدا نشود، اختلاف

بلاد و اهویه و مأنوسات و آراء و عادات که در هر چیزی، حتی احکام عقلیه، موجب اختلاف و خلاف شود، در فطریات ابداً تأثیر نکند.»[8] «اختلاف افهام و ضعف و قدرت ادراک لطمه ای بر آن وارد نیاورد.»[9] به این ترتیب اگر صفتی از اوصاف انسان همگانی نباشد، اکتسابی باشد و عادات، مذاهب، شرایط محیطی، قوت و ضعف ادراک و امثال آن در آن صفت تأثیر کند و آن را از بین ببرد، آن صفت را نمی توان فطری دانست. فطریات انسان از این قبیل اند: آگاهی به وجود مبدأ علیم و حکیم و قدیر. آگاهی به توحید. عشق به کمال مطلق. آگاهی به جهان آخرت.[10] آگاهی نسبت به وجود انبیاء و ضرورت ارسال رسل. وجود اوصاف فطری در انسان به معنای بی نیازی انسان از تربیت نیست. زیرا کار انبیاء، مربیان و معلمان اخلاق حفظ صفا و سلامت فطرت انسانها از گزند انحرافات و فساد است. «نفس در بدو فطرت، خالی از هر نحو کمال و جمال و نور و بهجت است چنانکه خالی از مقابلات آنها نیز هست. گویی صفحه ای است خالی از مطلق نقوش، نه دارای کمالات روحانی و نه متصف به اضداد آن است. ولی نور استعداد و لیاقت برای حصول هر مقامی در او ودیعه گذاشته شده است.»[11]

انسان چون تحت تعلیم و تربیت انبیاء و مربیان قرار می گیرد استعدادهای فطری خویش را به فعلیت می رساند. بنابراین تربیت مانع از آن می شود که امور طبیعی محیطی و امثال آن و نیز اعمال اختیاری ناصواب فطرت انسان را بپوشانند و به فعلیت رسیدن کمالات او را ناممکن سازند. «نفوس انسانیه در بدو فطرت و خلقت جز محض استعداد و نفس قابلیت نیستند و عاری از هرگونه فعلیت در جانب شقاوت و سعادت هستند و پس از وقوع در تحت تصرف حرکات طبیعیة جوهریه و فعلیة اختیاریه، استعدادات متبدل به فعلیت شده و تمیزات حاصل می گردد.»[12] اعتقاد به وجود اوصاف فطری در انسان در کنار اعتقاد به ضرورت تعلیم و تربیت برای تحقق استعدادهای انسان، زمینة مساعدی را برای نشاط فعالیت تربیتی مربیان و نهادهای تربیتی فراهم می سازد و اهتمام آنان به دوران کودکی را افزایش می دهد. چرا که اهتمام تربیتی در دوران کودکی به منزلة پیشگیری از تحقق موانع رشد و کمال خواهد بود و فعالیتهای تربیتی مربیان خردسالان همسان با فعالیت نهادهای بهداشتی تلقی خواهد شد. و این همواره بر همة مربیان آشکار بوده است که پیشگیری به مراتب عملی تر و آسان تر از درمان است. در اندیشة تربیتی امام خمینی اولویت دادن به سنین کودکی، نوجوانی و جوانی

یک اصل تربیتی است. کلیاتی دربارة دیدگاههای سیاسی و اجتماعی امام خمینی دیدگاههای سیاسی و اجتماعی امام نیز همچون دیگر آرائشان تحت تأثیر نگرش فلسفی و دینی ایشان است. اجتماع انسانی و مناسبات و نظامهایی که بر آن حاکم است، در اندیشه و عمل اعضای خود تأثیرگذار است. مهمترین تأثیری که اجتماع بر اعضای خود می گذارد تعیین نگرش او دربارة غایت وجودی انسان است. اجتماع بر اساس ارزشهایی که دارد آرزوهایی را در جان انسانها شکل می دهد و عمل آنها را در جهت تحقق بخشیدن آن آرزوها مصروف می دارد و به این وسیله در سرنوشت، سعادت و شقاوت آنان تأثیر می کند. دین از آنجا که سعادت همه جانبة بشر را منظور دارد نظامات اجتماعی را نیز تحت هدایت خود قرار می دهد و همزمان به مصالح فرد و اجتماع توجه می کند و تأمین همة نیازهای او در تمام ابعاد را بر عهده می گیرد، در حالی کهمکاتب مادی تنها به بعد مادی حیات انسان می پردازند.[13] س شکست ظاهری آزمایش خداست و پیروزیها نیز همه از خداست و این گونه آزمایشهاست که به خلوص انسان کمک می کند و امکان صعود او را مهیا می سازد س در جامعه ای که با مفاسد و مظالم مبارزه می شود انسانها از آلوده شدن و انحراف فطرت خداجوی خود مصون می مانند و

زمینه برای تحقق هدف آفرینش از خلقت انسان فراهم می شود تنظیم شایستة مناسبات انسانی زمانی به وقوع می پیوندد که ارزشها و امتیازات اجتماع به گونه ای باشد که انسانها بر اساس تقوا و پاکی ارزیابی شوند و جامعه از امتیازات پوچ و بی اساس خالی باشد.[14] در جامعه ای که با مفاسد و مظالم مبارزه می شود انسانها از آلوده شدن و انحراف فطرت خداجوی خود مصون می مانند. و زمینه برای تحقق هدف آفرینش از خلقت انسان فراهم می شود. در جامعة اسلامی مناسبات افراد جامعه با یکدیگر بر اساس عدالت استوار است و مبارزه با ظلم و جور و اقامة عدالت اجتماعی فریضه ای است بر گردن مسلمین و عبادتی ارجمند است.[15] افزون بر رعایت عدالت در خصوص روابط داخلی جامعه رابطة جامعه اسلامی با دیگر جوامع نیز باید به گونه ای باشد که با اهداف خلقت و مقاصد شریعت سازگار باشد. استقلال سیاسی و اقتصادی از جمله اهداف سیاسی و اجتماعی است.[16] این هدف هم به کیفیت روابط جامعه اسلامی و دیگر جوامع شکلی خاص می بخشد و هم روابط داخلی افراد جامعه را به سمت تلاش و پویایی سوق می دهد. در سایة استقلال است که نظام اسلامی قادر خواهد بود تکالیف الهی خویش را عملی سازد و اهدافی از این دست را پی گیرد: دعوت

مسلمانان به پیروی از اصول تصاحب قدرت در جهان،[17] حمایت از مبارزان، گرسنگان و محرومان در سراسر جهان،[18] مبارزه با نظام کفر جهانی و به اهتزاز درآوردن پرچم لااله الاالله بر قلل رفیع کرامت و بزرگواری.[19] انجام تکالیف و تحقق اهداف فوق نیازمند ثبات داخلی جامعه اسلامی است و این ثبات در سایة عدالت، نظم و اتحاد پدید می آید. علاوه بر ثبات داخلی توانایی علمی و قدرت نظامی نیز از مقدمات ضروری رسیدن به این اهداف است. در اینجا مقصود برشمردن اهداف سیاسی و اجتماعی به شکل طبقه بندی شده نیست ولی الگوی کلی برای طبقه بندی اهداف از همین مختصر قابل دریافت است. در طبقه بندی اهداف برترین هدف، زمینه سازی برای تأمین نیازهای انسان در جهت رسیدن به کمال مطلوب انسانی است. اوصاف انسان و اجتماع مطلوب عبودیت و کرامت است. عبودیت منشأ مسؤولیت و دین مداری انسان است و کرامت مبدأ استغناء و استقلال انسان و جامعة مسلمانان در برابر دیگران. یکی از مباحث مهم در ارتباط با چگونگی تنظیم روابط داخلی اجتماع اسلامی بحث از آزادی است. تعیین حدود آزادیهای اجتماعی با رجوع به منابعی امکانپذیر است. این منابع از این قرارند: 1 چیستی انسان. 2 غایات وجودی انسان. 3 نسبت انسان با خدا و طبیعت. 4 اهداف اجتماع. بنابراین آزادی

را باید در گستره ای وسیع تر از مفهوم اجتماعی آن بررسی کرد، در سطور آتی بحث کوتاهی دربارة آزادی خواهیم داشت. آزادی سخن از آزادی و مباحث دامنه داری که درباره آن صورت پذیرفته، بیشتر معطوف به مفهوم اجتماعی و سیاسی آن بوده است. اگرچه فیلسوفانی به جستارهایی عمیقتر در خصوص ریشه های درونی آزادی در انسان نیز پرداخته اند، نظر به مفهومی که امروزه از کلمه آزادی به ذهن متبادر می شود، توجه بسیاری از اندیشه مندان معاصر به مفهوم اجتماعی این اصطلاح بوده است. ولی بی شک آزادی را در گستره ای وسیع نیز می توان مورد بررسی قرار داد، برای این بررسی باید بر تعریفی از آزادی متکی بود و از ذاتیات این مفهوم آگاهی داشت. آزادی را می توان جواز اعتباری اعمال قوة اختیار تعریف کرد. توضیح اینکه قوه اختیار در انسان امری است تکوینی؛ یعنی انسان چنان آفریده شده که در طول زندگی از گزینش ناگزیر است و به تعبیری، در انتخاب اختیار، مختار نیست. انسان مختار در اعمال قوه اختیار خویش به موانع و محدویتهایی برمی خورد، بعضی از این محدودیتها تکوینی است؛ بنابراین، گستره اعمال اختیار را محدود می کند. محدود بودن قوای جسمی و روحی و محیط طبیعی، حصارهایی تکوینی هستند که انسان را محاصره نموده اند. نوع دیگری از محدودیتها نیز وجود دارد که

به محیط اجتماعی بازمی گردد. در محیط اجتماعی، برخورد و تزاحم انتخاب و اختیار افراد موانعی برای آنان پدید می آورد. هرگاه برای رفع تزاحم، قوانین و قواعد عرفی و حقوقی وضع می شوند، مرزهایی غیرتکوینی یعنی اعتباری نیز مجال اعمال اختیار را تنگ می کنند. به این ترتیب، هیچ انسانی را نمی توان مطلقاً آزاد دانست، چرا که همه انسانها در تنگنای محدودیتهای تکوینی و اعتباری محصورند. بنابراین، همواره در آزادی، سخن از حدود و ثغور آن خواهد

بود، زیرا نفی آزادی مطلق قولی است که جملگی برآنند و هر آینه کسی در لفظ به آزادی مطلق انسان فتوا دهد، در مقام عمل بر فتوای خویش خط بطلان خواهد کشید. پیش از بحث درباره دیدگاه اسلام و امام خمینی در باب آزادی، چارچوبی را برای بررسی مطرح می کنیم. آزادی انسان در افق روابط او قابل شناسایی است. این روابط را در چهار صورت می توان در نظر گرفت. و آنگاه با معیاری واحد و بر حسب شناختی که از دو طرف رابطه داریم، محدوده آزادی شناخته می شود. چهارگونه رابطه انسان از این قرار است: رابطه انسان با خود، دیگران، طبیعت و خدا. اکنون می توان پرسش از حدود آزادی را در خصوص هر یک از این چهار رابطه مطرح کرد. پیش از طرح یک به یک چهار رابطه، معیار واحدی را مطرح می کنیم. معیار مذکور در سایه شناخت غایت و هدف حیات انسان به دست می آید. در بیانی کلی می توان گفت: معیار ساری و جاری در هر چهار مورد، این است که هرگاه آزادی انسان در به کارگیری قوه اختیار خویش، در دستیابی به غایت وجودی او مفید باشد، انسان آزاد است. پس اگر هدف نهایی انسان قرب خداوند باشد، در هر محدوه ای که آزادی موجب تقرب به خدا شود

پذیرفته است و در محدوه هایی که مانع و یا مخل حرکت تقربی انسان شود، پذیرفته نیست. 1 آزادی انسان در رابطه با خود مقصود از خود در اینجا، مجموعه جسم و جان است؛ یعنی اعضا و اندامهای بدن و مجموعه شناختها، عقاید و آرمانها و احساسات هر فرد. انسان تکویناً چنان است که می تواند جسم خویش را حفاظت کند یا نابود سازد. جسم خویش را بیاراید یا بیالاید، بنوازد یا بیازارد، بپروراند یا مهمل گذارد. آیا انسان با وجود این توانایی مجاز است هر یک از دو سوی این دو راهها را برگزیند؟ پاسخ این پرسش در مبانی انسان شناختی که پیشتر گفته شد، یافت می شود. اگر انسان موجودی مخلوق، فقیر، هدفدار و مسئول است، هرگز چنین آزادی ای ندارد. آلودن، آزردن و نابودسازی بدن برای تقرب به خداوند به کار نمی آید، بلکه ابزار تلاش برای قرب به خداوند را از او می گیرد؛ بنابراین، تنها یکی از این دو راه را باید برگزیند. آیا انسان مجاز است که ذهن و احساس خود را در معرض هر پیامی قرار دهد؟ آیا مجاز است عقل و احساس خویش را به دست الکل، مواد مخدر، سکس و امثال آن بسپارد؟ با بیان فوق ممنوعیت این کار آشکار است و نیازمند توضیح نیست. با داشتن

چنین نگرشی است که مبارزه با مفاسد اجتماعی بی خوف و هراس ملامت ملامت گران، مورد توجه حکومت اسلامی قرار می گیرد. 2 آزادی در رابطه با دیگران آزادی در رابطة با دیگران همان گونه ای از آزادی است که بیشتر مورد توجه فیلسوفان و جامعه شناسان بوده است. و تحت عناوینی همچون آزادی عقیده و بیان مطرح شده است. در فرهنگ اسلامی نیز آموزه های گرانقدری در این خصوص وجود دارد. امام نیز در مواقع گوناگون بر آزادی بیان و عقیده تأکید کرده اند و محدوده های آن را مشخص نموده اند.[20] همواره جوامع غیرالهی از مناسبات انسانی تبعیض آمیز رنج برده اند. در جوامع غیرالهی اراده و اختیار برخی از انسانها به وسیلة اراده و اختیار انسانهایی دیگر محدود می شود. در جامعه الهی اسلامی اختیار انسانها در عرض یکدیگرند. تنها عاملی که می تواند آزادی یک انسان را محدود سازد ارادة تکوینی و تشریعی خداوند است. بنابراین محدود شدن حوزة عمل یک انسان توسط انسان دیگر تنها زمانی رخ می دهد که انسان حاکم بر اساس منصبی الهی و در چارچوب شریعت به این محدودسازی مبادرت کند. فرمودة امیرالمؤمنین علی علیه السلام «لا تکن عبد غیرک لقد خلقک الله حرّا» بیانگر همین حقیقت است. انسان تنها بندة خداست و فقط زمانی مجاز به محدود ساختن خویش است که عمل خود را بیرون از

مرزهای تعیین شده از سوی خداوند بداند. پیروی از حکم دیگران بر هیچ انسانی روا نیست مگر آنکه حکم فرد دیگر در طول حکم خداوند باشد. بنابراین انسان در تنظیم روابط خود با دیگران باید نخست به رابطة خود و خداوند نظر کند. قلمرو روابط انسان با دیگران گسترده است، روابط خانوادگی، مقررات اجتماعی و آزادیهای سیاسی، تماماً در این نوع از رابطه انسان قابل ارزیابی هستند. در هیچ یک از این عرصه ها انسان در عمل و عکس العمل خود مطلقاً آزاد نیست، زیرا او در خانواده و جامعه خویش تحقق خویشتن را می جوید. در نتیجه، هر فرد می تواند فقط در جهت ایجاد خانواده، شهر و جامعه ای حرکت کند که از خود او موجودی متقرب به سوی حق می سازد، یعنی موانع صعود او به مقام بندگی را برمی چیند و محیط مناسب برای رشد او را پدید می آورد.[21] س از دیدگاه امام خمینی همة عالم مدرسه بشر برای تعلیم و تهذیب است س «علم نور است ولی در دل سیاه و قلب فاسد دامنة ظلمت و سیاهی را گسترده تر می سازد» نکته شایان توجه این است که قرب به خداوند فقط هنگام تحقق جامعه ایده آل عملی نیست، بلکه هرگاه فرد در تحقق جامعه ایده آل به وظیفه خویش عمل کند، انسان متقرب الی الله

است و به سوی هدف غایی خویش در حرکت، و این رمز برابری انسانها از حیث نسبتی است که با کمال انسانی دارند. یعنی هر انسان در هر جامعه و در هر مقطع تاریخی می تواند هدف خویش را قرب الهی در نظر بگیرد و به میزان تلاشی که با توجه به شرایط محیطی صورت می دهد، به قرب حق نایل آید. مبارزه و مشارکت سیاسی، مسئولیت پذیری، امر به معروف و نهی از منکر، قوانین احزاب، مدیریت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جامعه و... اگر تماماً در چارچوب چنین نگرشی معنی شوند، تصویری اسلامی از این مضامین به دست خواهد آمد. 3 آزادی در رابطه با طبیعت محیط طبیعی انسان به اقتضای حکمت الهی برآورندة همة نیازهای اوست و اعمال قوة اختیار آدمی گاه موجب آسیب محیط طبیعی به گونه ای می شود که تأمین نیازهای برخی از انسانها مختل می شود و حرکت کمالی آنها با دشواری مواجه می گردد. اگر پی آمد عملی در رابطة با طبیعت اختلال در نظام نیازها شود آن عمل ممنوع و خارج از محدودة آزادی انسان است.[22] ضرورت حفظ محیط زیست وجوب تلاش برای باروری بیشتر طبیعت در همین مقوله قابل تبیین است. 4 آزادی در رابطة با خدا روابط انسان با خداوند را می توان در دو دسته تقسیم کرد، رابطة

معرفتی و رابطة عملی: رابطة معرفتی معرفت جویی انسان نسبت به خداوند و صفات او. رابطه عملی بندگی و اطاعت از پروردگار. رابطة معرفتی آزادی در خصوص اعمال اختیاری انسان قابل طرح است و مجموعة فعالیتهای ذهنی انسان برای دستیابی به شناخت وجود و صفات خداوند اعمالی اختیاری هستند. تکاپوی ذهنی برای معرفت به وجود خدای متعال از دیدگاه الهی واجب است و خودداری از چنین عملی ممنوع است یعنی خارج از قلمرو آزادی انسان است. در باب صفات خداوند نیز تلاش برای تحصیل معرفت نسبت به صفات خداوند ضروری است و محدودة آن را وحی تعیین می کند. معرفت خداوند از چنان اهمیتی برخوردار است که بعثت انبیاء را برای تحقق معرفةالله دانسته اند[23] و چنان دقیق است که نیازمند کسب مقدمات فراوان است.[24] اگرچه اصل آگاهی و اقرار به وجود خدای یکتا امری نظری است.[25] رابطة عملی قاعده ای که رابطة عملی انسان با خداوند را تنظیم می کند، بندگی و اطاعت از پروردگار است. ولی قلمرو اطاعت و بندگی بسیار گسترده است. بخش وسیعی از این قلمرو در واقع همان روابط سه گانة انسان با خود، دیگران و طبیعت است. بخش اختصاصی آن مربوط به نیایشها و مناسک عبادی انسان است. کیفیت و کمیت نیایش و انجام اعمال و مناسک عبادی در

محدوده ای از ضوابط قرار دارد. این ضوابط را خداوند تعیین فرموده است، حداقلها و چگونگی های این اعمال از سوی وحی معلوم شده است. حداکثرها با مراجعه به تکالیف و اهداف انسان در مجموع حیات خویش قابل شناخت است. به این ترتیب اگر زیاده روی در نماز و دعا موجب ترک وظایف اجتماعی و یا باعث ضعف و بیماری جسمانی باشد روابط انسان با خود و دیگران را مختل می کند و در نتیجه مجاز نخواهد بود. توجه: بحث از آزادی تنها بحث از محدوده ها نیست بلکه پس از شناخت قلمروهای آزاد حیات، استفاده از این آزادیها برای تحقق اهداف حیات تکلیف انسان خواهد بود و هرگاه آزادیهای مشروع انسان مورد تهدید قرار گیرد مسؤولیت اجتماعی و الهی انسان مقتضی قیام برای اعادة آزادی است زیرا نبود آزادیهای مشروع موجب اختلال در تحقق هدف حیات یعنی رسیدن به کمال انسان از طریق اختیار است. اهداف تعلیم و تربیت از دیدگاه امام خمینی همة عالم مدرسه بشر برای تعلیم و تهذیب است. گسترة آموزش و پرورش از این منظر فراتر از محدودة مدارس و دانشگاه ها خواهد بود و شناسایی اهداف تعلیم و تربیت منحصر به شناخت اهداف نهادهای رسمی تعلیم و تربیت نمی شود. به همین جهت مناسب است اهداف تعلیم و تربیت را به

گونه ای مطرح ساخت که همزمان راهنمای افراد و نهادهای مختلفی همچون آموزش و پرورش، آموزش عالی، رادیو و تلویزیون، مطبوعات، حوزه های عملیه و... قرار گیرد. پیش از این مقداری دربارة اهداف اجتماعی تعلیم و تربیت سخن گفتیم اکنون با طبقه بندی اهداف می کوشیم جایگاه هر یک از اهداف فردی و اجتماعی را در طراحی کلی اهداف روشن سازیم. هدف هر فعالیت آگاهانه می تواند یکی از این دو حالت را داشته باشد: 1 مطلوب لنفسه. 2 مطلوب لغیره. اموری که مطلوبیت آنها جنبة مقدّمی، واسطه و ابزاری نداشته باشد مطلوب لنفسه هستند و هرچه که به سبب وسیله و واسطه شدن برای تحقق امری دیگر مطلوب قلمداد شود، مطلوب لغیره است. بنابراین اگر سلسله ای از اهداف را در نظر بگیریم که هر کدام وسیله و واسطة دستیابی به هدف بالاتر باشد تمامی عناصر این سلسله مشمول تعریف هدف لغیره یا هدف واسطی خواهند بود و فقط هدفی که در بالاترین مرتبة سلسله قرار می گیرد هدف لنفسه است که آن را هدف غایی می خوانیم. ویژگیهای هدف غایی هدف غایی نیز مانند هر هدف دیگری باید قابل شناخت و دستیابی باشد. افزون بر این چون هدف غایی تعلیم و تربیت در حقیقت هدف همة انسانهاست در نتیجه دستیابی به آن باید همگانی باشد یعنی

برای همة انسانها دست یافتن به آن امکانپذیر باشد. اهداف دیگر ممکن است متعلق به گروه سنی خاصی باشد و یا در شرایط خاصی قابل پیگیری باشد ولی هدف غایی باید همگانی باشد و در همة زمانها و مکانها قابل وصول باشد. بی آنکه همگانی بودن و همه زمانی بودن هدف غایی فراهم آید ناگزیر باید هدف غایی را هدف فردی بدانیم یعنی هدف غایی تعلیم و تربیت باید به گونه ای باشد که پی گیری آن وابسته به اموری خارج از اراده و توانایی فرد نباشد. زیرا اگر رسیدن به هدفی فقط در شرایط خاصی، مثلاً فراهم بودن شرایط اجتماعی خاصی، امکان پذیر باشد کسانی که در آن شرایط اجتماعی قرار ندارند از رسیدن به آن هدف محروم و مأیوس خواهند بود. چنین هدفی همگانی نخواهد بود و در نتیجه نمی تواند هدف غایی تعلیم و تربیت باشد. یکی از ویژگیهای هدف غایی حیات و به تبع آن هدف غایی تعلیم و تربیت این است که به زندگی انسان معنا می بخشد و برای ادامه حیات انگیزه فراهم می کند بنابراین هدف غایی باید چنان باشد که تا واپسین دم حیات انسان به دنبال آن باشد. ممکن است گفته شود بنابراین هدف غایی امری است که هیچگاه به آن نمی رسیم. در پاسخ می گوییم هدف غایی را

باید چنان تعریف کرد که در عین قابل دستیابی بودن نقطه ای محدود نباشد چرا که اگر نقطه ای محدود و بدون دامنه باشد لحظه ای که فرد به آن دست می یابد لحظة بی معنا شدن زندگی است و رسیدن به هدف غایی دیگر نه تنها مطلوب نخواهد بود بلکه به سبب تحمیل بی معنایی به زندگی امری نامطلوب خواهد بود. برای گریز از این معضل ناگزیر هدف غایی را باید به صورت امری ذومراتب ترسیم کرد. هدف غایی بنابر آنچه گفتیم به طور خلاصه هدف غایی تعلیم و تربیت باید همگانی، همه زمانی، فردی و ذومراتب باشد هدف غایی در اسلام هر چهار ویژگی مذکور را داراست. قرب خداوند هدف غایی تعلیم و تربیت اسلامی است. انسان به عنوان موجودی آگاه و مختار و مسؤول مکلف است نیروهای خود را به سوی این هدف بکار گیرد و نهادهای اجتماعی نیز همه در خدمت تحقق این هدف هستند انسان در هر شرایط سنی، زمانی و محیطی (محیط طبیعی و اجتماعی) می تواند به خداوند تقرب جوید یعنی می تواند هدف غایی تعلیم و تربیت اسلامی را در نظر گیرد و به سوی آن بشتابد. در خاتمة بحث از هدف غایی تأکید بر دو نکته لازم است: 1 هدف غایی تعلیم و تربیت همان هدف غایی خلقت و

حیات بشر است. 2 هدف غایی همزمان هدف مورد توجه مربی و متربی است. یعنی مربیان و نهادهای تربیتی جامعه هدف غایی فعالیتهای خود را تقرب متربیان به خداوند می دانند و متربی نیز خودآگاهانه در فعالیتهای تربیتی و آموزشی مشارکت می کند و هدف او از این مشارکت رسیدن به هدف غایی یعنی قرب خداوند است. اهداف واسطی اهداف واسطی چنان که از نام آنها پیداست واسطه و وسیلة رسیدن به هدف غایی هستند. اهداف واسطی تقسیمات گوناگونی دارند. دسته ای از آنها را می توان اهداف فردی نامید و دسته ای را اهداف واسطی. در تقسیمی دیگر می توان اهداف واسطی را به دو گروه اهداف شناختی و اهداف عملی تقسیم کرد. در اینجا برای دسته بندی اهداف واسطی از تقسیم اخیر بهره می گیریم. اهداف شناختی 1 شناخت اصول دین از مبدأ تا معاد خداشناسی، شناخت ذات و صفات خداوند خودشناسی پیامبرشناسی دین شناسی معادشناسی[26] 2 شناخت معارفی که جنبه زیستی حیات انسان را تسهیل کند. شامل آشنایی با علوم و فنون و تخصصهایی که تأمین نیازهای اولیه در گرو آنهاست. تأمین خوراک، پوشاک و مسکن و امنیت (در برابر عوامل طبیعی). 3 شناخت معارفی که مقتضای زندگی در اجتماع است. شناخت اجتماعی، آگاهی از آداب، سنن و قوانین اجتماعی. شناخت سیاسی. شناخت اخلاقی. اهداف شناختی

تماماً جنبة نظری دارند. یکی از مهمترین انواع شناختهایی که به انسان در جهت رسیدن به هدف غایی یاری می دهد شناخت اخلاقی است مقصود از شناخت اخلاقی آگاهی از محاسن اخلاق مثل صبر، شکر، حیا، تواضع، رضا، شجاعت، سخاوت، زهد، ورع و تقوی، استقلال فکری، خودباوری و دیگر محاسن اخلاق و علم به کیفیت تحصیل آنها و همچنین علم به اخلاق مذموم و قبیح از قبیل حسد، کبر، ریا، حقد، غش، حب ریاست و حب دنیا و نفس، خودباختگی فکری، مسؤولیت گریزی و علم به کیفیت تنزه از آنهاست.[27] اهداف عملی اهداف عملی متناظر با اهداف شناختی در سه گروه قابل دسته بندی هستند: 1 اهداف عملی متناظر با شناخت اصول دین. توانایی انتخاب عمل، اتخاذ روش و انجام افعال متناسب با غایت وجودی خود و توانائیهای ذهنی و جسمی خویش. تقوای عملی به معنای ناظر دیدن خداوند در زندگی. ناظر دیدن خداوند در اینجا به معنای اذعان نظری به نظارت خداوند نیست بلکه در مقام عمل این نظارت را باور داشته باشد. مهارت در عمل به واجبات و ترک محرمات. 2 هدف عملی متناظر با شناختهای زیستی. مهارت کافی در انجام وظایف حرفه ای و نیز تولید یا تهیه نیازهای اولیه. 3 اهداف عملی متناظر با شناخت معارف مربوط به زندگی در

اجتماع. رعایت عملی هنجارهای اجتماع اسلامی اعم از هنجارهایی که در شکل قانون وضع شده اند و آداب و سنن. مهارت در اجرای قواعدی که فرایند اجتماعی شدن را موجب می شوند. مشارکت فعال در امور سیاسی. قیام برای اقامه حکومت اسلامی و انجام تکالیف در برابر حکومت اسلامی. یافتن ملکات اخلاقی. اهدافی که تاکنون به آن اشاره شد عمدتاً اهداف فردی هستند، اهداف اجتماعی تعلیم و تربیت در اسلام را با شناخت اهداف اجتماعی اسلام می توان شناخت. به این ترتیب بطور خلاصه اهداف تعلیم و تربیت در اسلام پدید آوردن شناخت، روحیه، انگیزه و مهارتهای عملی لازم در جهت تحقق اهداف اجتماعی اسلام است. اهدافی که خود به انواع مختلفی همچون اهداف فرهنگی، سیاسی و اقتصادی قابل تقسیم اند. اهداف فرهنگی گسترش سواد عمومی. س در سیرة تربیتی امام خمینی همواره امیدآفرینی و استفاده از روشهای ایجابی را مقدم بر روشهای سلبی می یابیم استقلال عملی و فرهنگی.[28] ترویج فرهنگ اسلامی. ایجاد و تقویت روحیة تعاون و وحدت کلمه و... . توسعه و ترویج هنر متعهد.[29] اهداف سیاسی استقلال سیاسی. توسعه سیاسی به معنای افزایش مشارکت مسؤولانه آحاد جامعه در سرنوشت سیاسی خود. اجرای قوانین اسلام و ایجاد روحیه تبعیت از قانون. مبارزه با نظام کفر جهانی و به اهتزاز درآوردن پرچم لااله

الاالله بر قلل رفیع کرامت و بزرگواری.[30] حمایت از مستضعفان و مسلمین جهان.[31] تقویت بنیة دفاعی. عدالت قضایی. اهداف اقتصادی استقلال اقتصادی. عدالت اقتصادی. مبارزه با فقر و محرومیت. مبارزه با اسراف و تبذیر. اصول تعلیم و تربیت اصول تعلیم و تربیت گزاره هایی خبری هستند که نهادهای تربیتی و مربیان را در انتخاب سیاستها و روشهای وصول به اهداف هدایت می کنند. دامنة تأثیر اصول فراگیر است و چهره تعلیم و تربیت را رنگی خاص می بخشد. از مجموع دیدگاههای انسانشناختی و هستی شناسانة امام خمینی می توان آموزه های ذیل را به عنوان اصول تعلیم و تربیت استنباط کرد. 1 اصل برابری انسانها در نسبت با هدف غایی تعلیم و تربیت این اصل مربیان را کمک می کند تا موضوع فعالیت خویش را انسان بطور عام قرار دهند و به این ترتیب پاسخگوی ویژگی کمال خواهی انسانها در همه سنین، همة مکانها و همة زمانها باشند. این اصل غفلت از سالخوردگان و یا طبقات اجتماعی خاص را پیشگیری می کند و در عین حال زمینه را برای تحقق سلامت روانی جامعه فراهم می آورد. چنانکه پیشتر گفتیم مسؤولیت تعلیم و تربیت متوجه نهادهایی همچون آموزش و پرورش، صدا و سیما و... است و همزمان همة آحاد اجتماع خود نیز مکلف به مشارکت مسؤولانه در تحقق اهداف تعلیم و

تربیت هستند. این اصل پویایی فرد در پی گیری هدف غایی را دائمی می کند و دامنة فعالیت نهادهای مسؤول را از دوره کودکی و نوجوانی فراتر می برد. 2 اصالت هدف اصالت هدف دیدگاهی است که مربی را کمک می کند تا در اتخاذ روش متعصب نباشد. برای توضیح بیشتر لازم است نخست روشهای دستیابی به اهداف تعلیم و تربیت را به دو دسته تقسیم کنیم. الف) روشهای مستنبط از شریعت: یعنی احکامی که از دیدگاه تربیتی جنبة روشی دارند. ب) روشهایی که عالمان تعلیم و تربیت با رجوع به منابع عملی و با توجه به مسائل دینی و فرهنگ ابداع کرده اند. مثالی برای گروهی نخست: ممکن است تعزیرات را در مجموعة احکام جزایی اسلام به منزلة روشی تربیتی تلقی کنیم. روش بازدارنده ای که بهره گیری از آن در اختیار قاضی است. یعنی قاضی با استفاده از آگاهی های تربیتی، اجتماعی و سیاسی خود و در عین حال با توجه به شرایط فرد خطاکار تصمیم می گیرد که او را به شیوه ای خاص تنبیه و تعزیر کند تا خود خاطی از تکرار خطای خود بازداشته شود. اکنون اگر قاضی به هدف تشریع مجازات تعزیر توجه داشته باشد از صدور حکم واحد در همة شرایط و نسبت به همة افراد اجتناب خواهد کرد. هدایت کنندة او در انتخاب

شیوه های متنوع، «هدف» است. احکام شرعی ای که جنبة روش تربیتی دارند را می توان دوگونه دانست: گونه ای از آنها در اصل تشریع به گونه ای جعل شده اند که امکان انعطاف آنها وجود داشته باشد. در این گونه موارد چگونگی تأثیر توجه به «هدف» در اتخاذ روش آشکار است مثالی که آوردیم از این قبیل است. گونه ای دیگر از احکام شرعی به این وضوح و صراحت انعطاف پذیر نیستند. در چنین مواردی هم توجه به شرایط زمان و مکان و تغییر و تبدلهای عارض بر موضوعات و متعلقات احکام باید همواره مورد توجه فقیه باشد. اگر حکمی شرعی جنبة تربیتی داشته باشد و از این دسته از احکام باشد ارزیابی فقیه از شرایط زمان و مکان و تبدلات احتمالی موضوع تحت تأثیر توجه او به هدف تشریع آن حکم قرار می گیرد. بنابراین در فرایند تربیت روشها از انعطاف بیشتری برخوردارند و این ناشی از اصالت هدف است. هدف نامتغیر تعلیم و تربیت هدف غایی است و دیگر اهداف از درجه ای از انعطاف پذیری برخوردارند. در باب روشهای ارائه شده توسط مربیان و دانشمندان انعطاف پذیر ساختن روشها آسانتر است. سرعت و صحت تصمیم مربی در تغییر و تحول روش تحت تأثیر مستقیم توجه او به «هدف» است. امام خمینی همواره به پویایی فقه از زوایای مختلف می نگریست

و بی شک با توجه به اینکه ایشان همواره چون یک مربی عمل می کردند در اتخاذ شیوه تربیت نیز توجه به اصالت هدف را مدنظر داشته اند. 3 تقدم تزکیه بر تعلیم در نفس که مهذب نشده علم حجاب ظلمانی است.[32] هر نظام تعلیمی وظیفه دار انتقال مفاهیم به دانشجویان خود است. انتقال مفاهیم امکان تداوم حیات علمی را فراهم می کند و تولید اندیشه را استمرار می بخشد. علوم در هر رشته و با هر موضوع مقدمه ای برای تحقق اهداف فرد و اجتماع هستند بنابراین مادام که یک علم نقش مقدمی خود را به درستی ایفا کند مطلوب و به لحاظ ارزشی دارای ارزش مثبت خواهد بود و اگر تحقق اهداف جامعه را دچار اختلال سازد ارزش منفی خواهد داشت. اما علم از آن جهت که علم است چیزی جز آگاهی انسان از واقعیات خارجی و یا اعتبارات اجتماعی و اخلاقی نیست و این آگاهی فی حد ذاته دارای بار ارزشی نمی باشد. پس چگونه است که گاه آن را ارزش مثبت می دهیم و گاه ارزش منفی؟ در پاسخ می گوییم منشأ ارزشی علم، شخص عالم است. اگر فراگیرنده یا دارندة علم، دانش خویش را همچون نردبانی برای صعود به رتبة قرب خداوند مورد استفاده قرار دهد، علم او ارزشمند خواهد بود و اگر چنین نکند

علم او از یکی از این دو فرض خارج نخواهد بود: یا نسبت به تحقق هدف غایی فرد خنثی است و یا نقش منفی و اختلال آور دارد. فرض اول نادرست است زیرا تحصیل چیزی که تأثیر مثبت در تحقق هدف غایی ندارد خود تضییع زمان و نیروست و تضییع زمان و نیرو خود اختلالی در مسیر وصول هدف غایی است. بنابراین باید علم را به جانی راه داد که پس از فراگرفتن علم، آن را در جهت تحقق هدف غایی فرد و اهداف واسطی اجتماعی و فردی بکار گیرد. بنابراین جان انسان تزکیه یافته شایسته پذیرایی علم است. اراده و تصمیم انسان تحت تأثیر خواستهای اوست و خواستهای انسان برخی جنبة نفسانی و برخی جنبة عقلانی و متعالی دارند. خواستهای متعالی انسان چیزی است که تحقق آن به تحقق هدف غایی می انجامد. خواستهای نفسانی انسان اگر در حد تأمین نیازهای طبیعی او برآورده شوند به تعادل شخصیت او یاری می دهند و در تحقق هدف غایی تأثیر مثبت می گذارند. ولی اگر تأمین این خواستها از حد نیاز طبیعی تجاوز کند دستیابی به خواسته های متعالی دچار مشکل می شود. انسان در مقام انتخاب و عمل همواره در میدان اثرگذاری امیال نفسانی و خواستهای متعالی است. انسانی که می تواند در پاسخگویی به امیال نفسانی

از حدّ لازم تجاوز نکند و به هنگام تعارض خواستهای متعالی و نفسانی، خواست متعالی خود را مقدم دارد انسان مهذب و تزکیه یافته است. بنابراین «تزکیه» را می توان به مجموعة فعالیتهایی تعریف کرد که در فرد ملکه تقوی را پدید می آورد تا در مقام عمل از حدود اخلاقی و شرعی تجاوز نکند. اگر کسی دارای چنین ملکه ای باشد توانایی حاصل از علم برای او مبارک خواهد بود در غیر این صورت مصداق «چو دزدی با چراغ آید گزیده تر برد کالا» خواهد شد. «علم نور است ولی در دل سیاه و قلب فاسد دامنه ظلمت و سیاهی را گسترده تر می سازد، علمی که انسان را به خدا نزدیک می کند در نفس دنیا طلب باعث دوری بیشتر از درگاه ذی الجلال می گردد.»[33] اضافة این مطلب لازم است که علم از سویی در صورتی که به جان متقی وارد شود سازنده است و از سویی دیگر با ورود به جان متقی زمینة ارتقاء رتبة تقوی را فراهم می کند بنابراین علم و تقوی باید همزمان تحصیل شوند تا زمینة ارتقاء یکدیگر را فراهم آورند. س امام خمینی به شاگردان خود، شجاعت نقد آراء گذشتگان را القاء می کردند و در سایة همین ویژگی، درس ایشان مجتهدپرور بوده است «هر قدمی که برای تحصیل علم برمی دارید قدمی هم

برای کوبیدن خواسته های نفسانی، تقویت قوای روحانی، کسب مکارم اخلاق، تحصیل معنویات و تقوی بردارید. تحصیل این علوم در واقع مقدمة تهذیب نفس و تحصیل فضایل، آداب و معارف الهیه می باشد. تا پایان عمر در مقدمه نمانید.»[34] نتیجه حاصل از این سخنان این است که فرد در مقام عامل مسؤول تربیتی نسبت به خود و نهادهای تربیتی به عنوان کارگزاران آموزش و پرورش باید همواره با توجه به هدف غایی و اهداف اجتماعی، زمینه را برای پرورش اخلاقی و معنوی متربیان فراهم آورند و به انتقال مفاهیم علمی و تحقق صوری اهداف اجتماعی مانند تربیت متخصصان و امثال آن بسنده نکنند. «در زمینة تهذیب و تزکیه نفس و اصلاح اخلاق برنامه تنظیم کنید.»[35] رعایت این اصل بسیار سازنده و در عین حال سخت دشوار است زیرا رعایت جنبه های ارزشی در تربیت مربیان و حفظ روحیة آزاداندیشی

علمی بطور همزمان کاری ظریف و پیچیده است. امام خمینی خود در عین حفظ آزاداندیشی علمی به جنبه های تربیتی و تقوایی اعمال خود اهتمام داشتند. برای مثال ایشان در عین صلابت در بحث علمی (طلبگی) هرگز فراموش نمی کردند حفظ حریم مؤمنان و کوشش در جهت تربیت آنان خود یک تکلیف است و عامل به آن تکلیف در تقرب به خداوند موفق تر است.[36] 4 اصل اولویت سنین کودکی و جوانی این اصل در دو زمینه هدایتگر مربیان و متربیان است. از سویی هر فرد را متوجه این حقیقت می کند که در تخصیص فرصت و انرژی خود برای آموختن و پرورش یافتن بهترین زمان دوران کودکی و نوجوانی است. این حقیقت در مورد جوانان بطور خاص بسیار مؤثر است زیرا فرد در ایام جوانی کاملاً آگاهانه در فرایند تربیت خویش مشارکت می کند، در عین حال اشتغالات دیگر در دوران جوانی فراوان است و امکان تزاحم فعالیت سازندة تربیتی با فعالیتهای دیگر همچون تلاش برای اعاشه و رفاه بیشتر است. جوان با توجه به اصل اولویت سنین جوانی از عارضة تسویف برای اصلاح دوری خواهد گزید. این اصل متولیان تربیتی جامعه را نیز در این جهت هدایت می کند که در تخصیص منابع و امکانات کشور برای امر تربیت ضمن پرهیز از غفلت

نسبت به میانسالان و حتی سالخوردگان، اهتمام اصلی خود را بر تربیت کودکان و نوجوانان و جوانان قرار دهند. این هدایتگری در سیاستهای گزینش دانشجو، تنظیم برنامه های رسانه های گروهی و مانند آن آشکار می شود. امام خمینی فرموده اند: «هر چه سن بالا رود امور منافی سعادت انسان زیادتر شده قدرت کمتر می گردد. به سن پیری که رسیدید دیگر مشکل است موفق به تهذیب و کسب فضیلت و تقوی شوید نمی توانید توبه کنید زیرا توبه با لفظ «اتوب الی الله» تحقق نمی یابد، بلکه ندامت و عزم بر ترک لازم است، پشیمانی و عزم بر ترک گناه برای کسانی که پنجاه سال یا هفتاد سال غیبت و دروغ مرتکب شده، ریش خود را در گناه و معصیت سفید کرده اند حاصل نمی شود.»[37] ایشان در ترغیب مسؤولان به توجه بیشتر به نوسالان و نوجوانان می فرمایند: «شما اگر بتوانید این بچه ها را تربیت کنید به طوری که از اول خدا خواه بار بیایند، توجه به خدا داشته باشند، شما اگر عبودیت الله را و پیوند با خدا را به این بچه ها تزریق کنید، این بچه ها زود قبول می کنند. اگر عبودیت خدا را و تربیت الهی را، و آنکه هرچه هست از اوست به اینها القاء کنید و آنها بپذیرند، خدمت کرده اید به این جامعه.» از همین

روست که در بیانات ایشان تربیت در خانواده و در دامان مادر اهمیت ویژه ای می یابد و سالهای نوجوانی و جوانی به کرّات از سوی ایشان به عنوان سالهای خودسازی و ترک تعلقات معرفی می شود.[38] روشهای تعلیم و تربیت روشهای تربیتی و تعلیمی را می توان در سطوح مختلفی بررسی کرد. روشها در زمینه های مختلفی کاربرد دارند. از جمله در انتقال مفاهیم، ایجاد عادتهای ذهنی و مهارتهای فکری، ایجاد مهارتهای عملی، پدید آوردن نگرشهای کلی، ایجاد روحیات مناسب برای حرکت به سوی اهداف، روشنگری در باب اهداف و... . بررسی روشهای تربیتی از دیدگاه اندیشه مندی همچون امام خمینی قاعدتاً نمی تواند به محدودة روشهای آموزش مفاهیم و امثال آن تعلق گیرد چرا که روشهایی از این دست نوعاً در سیرة آموزشی ایشان در زمان تدریس در حوزه ها قابل جستجوست و متأسفانه جز مقداری خاطرات شاگردان ایشان در این زمینه، منبع دیگری در اختیار ما نیست. ولی ایشان در دو مقام دیگر به استفاده از روشهای تربیتی مبادرت کرده اند که دارای اهمیت فراوانی است. این دو مقام عبارتند از مقام معلّم اخلاق و مصلح اجتماعی. اگر به سخنان و عملکرد ایشان در این دو مقام توجه کافی نمائیم خواهیم توانست روشهایی را از سیرة عملی ایشان استنباط کنیم. روش چنانکه از واژه و جایگاه

آن پیداست طریقی است که رسیدن به هدف را ممکن می سازد. بنابراین روشها را بر اساس میزان توفیقی که در رساندن به هدف دارند می توان مورد ارزیابی قرار داد. به این ترتیب می توان ویژگیهایی را که موجب ترجیح یک روش بر روش دیگر می شود اینگونه خلاصه کرد: 1 بالا بردن احتمال رسیدن به هدف. 2 قابلیت بکارگیری فراگیر نسبت به متربیان. 3 بالا بردن سرعت رساندن به هدف. 4 سادگی بکارگیری آن. 5 نداشتن عوارض جانبی منافی با هدف. 6 کم بودن هزینه آن. با توجه به ویژگیهای فوق تحت تأثیر سه عامل باید به انتخاب روش مبادرت کرد: 1 ویژگیهای متربی و مربی. 2 امکانات و تجهیزات و اعتبارات. 3 شرایط محیطی یا شرایط زمانی و مکانی. روش انعطاف با در نظر گرفتن مطالب فوق یکی از اصول اساسی و مقدماتی برای انتخاب روش را انعطاف پذیری معرفی کنیم. انعطاف پذیری در انتخاب روش حاصل یکی از اصول تعلیم و تربیت است که آن را اصالت هدف نامیدیم. اصالت هدف به هیچ روی به معنای توجیه کنندگی هدف نسبت به وسیله نیست بلکه هدف و مختصات آن از عوامل تعیین روش است. این اصل حاکم بر انتخاب روش را می توان به صورت یک روش نیز معرفی کرد و گفت هرگاه مربی تحقق

اهداف تربیتی خود را اصل قرار دهد و دائماً به بازنگری کارآمدی فعالیتهای خود بپردازد در واقع روش انعطاف پذیری را برگزیده است با این مقدمه انعطاف پذیری را اولین روش تربیت مورد توجه امام خمینی معرفی می کنیم و گواه بر این مدعا را توجه همیشگی ایشان به ارزیابی شرایط زمان و مکان می دانیم. روش محبت و امید در سیرة تربیتی امام خمینی همواره امیدآفرینی و استفاده از روشهای ایجابی را مقدم بر روشهای سلبی می یابیم. ایشان با تفکیک افراد به دو گروه مغرض و افراد بی غرض، استفاده از روشهای سلبی را دربارة گروه دوم کاملاً ناروا و در مورد گروه اول هم فقط در صورت ضرورت روا می دانند. ایشان خود دربارة دروس اخلاقی که در حوزة علمیه قم داشته اند می گویند هرگاه از رحمت خداوند سخن می راندم و می دیدم که قلبها نرم می شود و اشکها جاری می گردد. ایشان با این سخن بر سازندگی روش ایجابی تأکید می کنند. همچنین سلوک ایشان در مقام مصلح و رهبر سیاسی و اجتماعی همواره حکایت از مقدم داشتن روش محبت و امیدآفرینی دارد. ایشان همواره عملکرد مثبت مردم را مورد تشویق قرار می دادند و از خوبی و وفاداری مردم به اسلام سخن می راندند و جز در برابر معاندان تهدید به برخورد سلبی نمی کردند. ایشان حتی در برخورد

با معاندان فریب خورده از راه نصیحت وارد می شدند و به آنان امید می دادند که راه برای توبه و بازگشت باز است. چنانکه در وصیت نامة سیاسی الهی ایشان، فریب خوردگان گروهکها مورد خطاب پدرانه قرار می گیرند و آخرین تلاش را برای هدایت آنان با لحنی مهرآمیز و مصلحانه انجام می دهند. استفاده از همین روش به ایشان توفیق بالایی در حفظ وفاداری مردم و قدرت شگرفی در بسیج توده های مردم به سوی اهداف تربیتی و اجتماعی می داد. روش نفی عادات ذهنی و عملی یکی از موانع حرکت انسان به سوی هدف غایی و دیگر اهداف تربیتی و اجتماعی تأکید بر عادتهای ذهنی و عملی است. عادات ذهنی مانع درک صحیح واقعیت خارجی است و عادات عملی هم گاه موانعی عینی برای تحقق اهداف می شوند. امام خمینی به شاگردان خود همواره شجاعت نقد آراء گذشتگان را القاء می کرده اند و در سایه همین ویژگی چنانکه مشهور است درس ایشان مجتهدپرور بوده است. حریت علمی محصول بکارگیری این روش است. دربارة نفی عادات عملی آنگاه که مانع رسیدن به اهداف اصیل باشند هم سلوک سیاسی ایشان شاهد مناسبی است. فتواهای شجاعانه ایشان که پدیدآورنده رفتاری ظاهری خاصی در جامعه می شد نیز گواه همین حقیقت است. روش تحول محتوی روشی که اکنون دربارة آن سخن می گوییم به

ظاهر با روش قبلی متعارض است ولی با اندکی دقت خواهیم دید که این دو مکمل یکدیگرند. امام خمینی هرگاه یک عادت و یا سنت راسخ را مانع دستیابی به هدف می دیدند و همزمان نفی آن را بی تأثیر ارزیابی می کردند از راه تحول محتوی وارد می شدند. برخی از سنتها به خاطر درون مایة خود ضد ارزش هستند اگر پیوسته آن سنت را با اصلاح درون مایه حفظ نماییم افزون بر رفع جنبة ضدارزشی آن خواهیم توانست از مقاومتهای ناآگاهانه مردم و متربیان نیز دوری جوئیم. برای مثال روز کارگر که در اکثر کشورهای جهان برگزار می شود، در سالهای آغازین پیروزی انقلاب همواره با شعارهای کمونیستها و دیگر چپ گرایان قرین بود بسیاری تصور می کردند بزرگداشت روز کارگر از سوی گروههای اسلامی به معنای همنوایی با چپ گرایان تلقی خواهد شد و باید از بزرگداشت این روز پرهیز کرد. اما امام با توجه به جو سنگین تبلیغات چپ نمایان نسبت به ضد کارگر بودن دیدگاه و حکومت اسلامی شجاعانه روز کارگر را بزرگداشتند و با پیام هوشمندانة خود محتوای جدیدی را در این قالب دمیدند. ایشان در پیام خود بر اصلی ترین مبانی اعتقادی اسلام تأکید کردند و خداباوری را سرلوحه سخن خود قرار دادند «خدا هم کارگر است» و از سویی دیگر ابعاد عدالت خواهی

و حمایت گری اسلام از اقشار مولّد و مستضعف را مورد تأکید قرار دادند و به این وسیله از یک سنت قرین با درونمایه های غیرمکتبی، سنتی نوین را بنا نهادند. یکی دیگر از مواردی که ایشان از این روش به بهترین وجه استفاده کردند تحولی است که به هدایت ایشان در مراسم عزاداری پدید آمد ایشان با بیان آموزه هایی همچون «اشک سیاسی» باورهای عامیانه و گاه ناصواب در باب عزاداری را منزوی ساختند و سنت پایدار و ارزشمند عزاداری را با ارتقاء درون مایه روبرو ساختند. مقایسة این روش با روش گذشته با توجه به مطالب ذیل آسان خواهد بود. نفی عادات ذهنی و عملی فقط زمانی سودمند است که نفی آن به تضعیف موقعیت مربی و یا مکتب مورد اعتقاد او نیانجامد. بنابراین نفی عادات ذهنی و عملی مادام که از دیدگاه «نهی از منکر» به صورت یک تکلیف درنیامده باشد می تواند به تأخیر افتد. یعنی نفی کننده، در انتظار موقعیت مناسب و دارای تأثیر عملی بنشیند. به طور خلاصه موانع نفی عادات ناصواب ذهنی و عملی را در دو گروه می توان تقسیم کرد. موانع بیرونی: ناآگاهی مردم. عوامفریبی آگاهان مردم فریب. سوءاستفاده دشمن. &pma ; lcxei ; موانع درونی: تحجر ذهنی و فکری. دنیاطلبی. ترس. در این میان رفع موانع درونی شرط لازم برای

نفی عادات نادرست است و رفع موانع بیرونی شرط کافی است. تفاوت روش «نفی عادات أ» با روش «تحول محتوی» در این است که استفاده از روش نخست نیازمند رفع هر دو دسته از موانع است. ولی استفاده از روش «تحول محتوی» نیازمند به رفع موانع درونی است. به عبارت دیگر موانع درونی بکارگیری روش «نفی عادات» مانع استفاده از روش «تحول محتوی» نیز هستند. هرگاه کسی این موانع را مرتفع سازد و رفع موانع بیرونی را در شرایط خاصی ناممکن بداند از روش «تحول محتوی» استفاده می کند.

پى نوشت ها

: [1] . چهل حدیث ص 127. [2] . همان، 237. [3] . همان، ص 70 و ص 643. [4] . همان، ص 444 و ص 550. [5] . همان، ص 222. [6] . چهل حدیث، ص 184 و 182. [7] . چهل حدیث، ص 180. [8] . همان، ص 181. [9] . همان، ص 181. [10] . همان، ص 181 187. [11] . همان، ص 272. [12] . همان، ص 323. [13] . ر.ک به: صحیفة امام، ج 13، ص 432. [14] . ر.ک به: همان، ج 5، ص 388. [15] . ر.ک به: همان، ج 21، ص 407. [16] . همان، ج 17، ص 33. [17] . همان، ج 21، ص

آرمان های انقلاب اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره)

6 چکیده: اشارت اگرچه مبحث «تغییرات اجتماعی» از دیرباز مورد توجه متفکران مختلفی، از ارسطو و افلاطون گرفته تا نظریه پردازان جدید متاخر همانند مارکس، مارکوزه و آرنت، بوده - و در این خصوص طیف متنوعی از تئوری ها پیشنهاد شده است - با این حال حساسیت و اهمیت موضوع می طلبد تا از منظر تازه ای این پدیده مهم سیاسی، مورد بازنگری قرار گیرد . به همین دلیل مشاهده می شود که علی رغم حجم عظیم تحقیقات به عمل آمده، در زمینه «شناسایی انقلاب» ، هنوز هم گفتنی های بسیاری وجود دارد که جای آنها در مطالعات موردی، خالی است . مهم ترین مصداق این ادعا وقوع انقلاب اسلامی در ایران است که تعدادی از متفکران بنام این رشته را به تجدید نظر در یافته های قبلی شان وادار کرده است . ضرورت این بازنگری از صبغه مذهبی انقلاب ما ناشی می شود و این که انقلاب اسلامی در نوع خود منحصر به فرد می باشد و لازم است تا در گونه شناسی انقلاب، جایگاه متمایزی را به خود اختصاص دهد، لذا ما در این نوشتار به ارائه یک تقسیم بندی جدید از انقلاب ها همت می گماریم که در آن انقلاب ها بر اساس آرمان های انقلابیون، از یکدیگر تفکیک می شوند . این تقسیم بندی در کنار دیگر موارد

مشابه - تقسیم بندی هایی که بر اساس ملاک های فلسفی، تاریخی، اقتصادی، انسانی، اخلاقی و . . . صورت پذیرفته اند می تواند در معرفی هرچه بهتر انقلاب اسلامی مؤثر باشد . انقلاب ها را می توان از این دیدگاه به سه دسته تقسیم نمود: نخست: انقلاب هایی که آرمان عالی و اولیه آنها نیل به یک جامعه بی طبقه - جامعه ای که در آن مساوات اقتصادی نمود کامل داشته باشد - است . تحولات انقلابی رخ داده در کشورهای مارکسیستی را می توان در این قسمت جای داد . دوم: انقلاب هایی که تاسیس یک جامعه مبتنی بر آزادی فردی و رفاه شخصی را آرمان متعالی خود برگزیده اند و هر آنچه را که به نحوی در تقابل با این آزادی افسار گسیخته باشد به کناری می نهند . جوامع به اصطلاح لیبرال چنین فرآیندی را پشت سر گذاشته اند و هم اکنون سعی دارند در قالب شعارهای انسان دوستانه، کالاهای فرهنگی خود را به دیگر کشورها صادر نمایند . سوم: انقلاب هایی که اصل را بر تربیت «انسان های الهی» گذارده اند و تاسیس یک جامعه خداپسند را آرمان عالی خود قرار داده اند . در این انقلاب ها فقط تامین معاش دنیوی و آسایش عمومی ملاک نیست، بلکه غرض اصلی به کارگیری این ابزار برای تحقق یک وضعیت متعالی تر در درون جامعه می باشد و آن

این که جامعه ای صالح و پاک ایجاد شود که افراد در درون آن بتوانند به تکامل معنوی خویش نایل آیند . انقلاب بزرگ حضرت رسول (ص) نمونه عالی این دیدگاه است و در عصر حاضر «انقلاب اسلامی ایران» را داریم که در نوع خود منحصر به فرد می باشد . اگرچه امکان دست یابی به نمونه هایی که ترکیبی از دو یا سه دیدگاه فوق باشند، وجود دارد، اما عمده ترین آنها - در این مقال - همان است که پیش از این گفته شد . برای درک هر چه بهتر این گونه شناسی تذکر مطالب زیر ضروری است . 1( اساسا انقلاب در گفتمان اسلامی، تعریف خاص خود را دارد و برای همین منظور لفظ ویژه ای نیز جعل شده است . همان گونه که می دانیم انقلاب به معنای «زیر و رو شدن» ، «واگردیدن» و «برگشتن» در سده هفدهم به عنوان یک اصطلاح شایع و مقبول در حوزه سیاسی مطرح می شود که معنای اصطلاحی آن «واژگونی تمام عیار حکومت و یا دولت و جایگزینی حاکم و یا دولت جدید از طریق خشونت» می باشد . اگرچه این مفهوم در طی زمان از ظرافت و ابعاد تئوریک تازه ای برخوردار شده است - به گونه ای که امروز با طیف وسیع و متنوعی از تئوری های انقلاب مواجه ایم

(1) اما در مقام ارزیابی باید اعتراف کرد که همه اینها از تبیین جامع انقلاب اسلامی عاجزند . چرا که مقوله انقلاب در بینش اسلامی تعریفی به خصوص دارد که با تعاریف مشابه از حیث محتوا متفاوت است . کلمه «انقلاب» اگرچه در گفتمان اسلامی به معنای سیاسی اش نیامده، ولی اصطلاح «امر به معروف و نهی از منکر» به طور واضح و آشکاری بر این معنا دلالت دارد . این اصطلاح شامل تمامی اشکال و صور تغییر اجتماعی از اصلاح گرفته تا انقلاب می شود و دارای سه مؤلفه اساسی است: (2) نخست: بعد آرمانی انقلاب که به انگیزه متعالی «آمر به معروف و ناهی از منکر» باز می گردد . بر این اساس تنها آرمان مشروع برای اقدام به انقلاب «به سامان کردن امور جامعه متناسب با سیره و ارزش های نبوی» است و اگر این بعد معنوی از انقلاب ستانده شود، دیگر انقلاب، اسلامی نیست . (3) دوم: بعد مادی انقلاب، که به شکل تعارض انقلابی ها با حکام ستمگر متجلی شده و در اصطلاح رایج از آن به خشونت یاد می شود . سوم: بعد معرفتی انقلاب است که به «آگاهی توده های انقلابی» برمی گردد . توضیح آن که آمر به معروف و ناهی از منکر باید با آگاهی در این راه گام بردارد

و اگر به مقتضای آگاهی کاذب و یا جهل خود دست به حرکتی بزند، دیگر نمی توان آن را «انقلاب اسلامی» قلمداد کرد . (4) با توجه به آن چه گفته شد، می توان «انقلاب» را این گونه تعریف کرد: انقلاب عبارت است از «امر به معروف و نهی از منکری که توسط مردمی آگاه، متحول و شعور یافته با انتخاب و اختیار، به طور همزمان و جمعی در مقابل سلطان یا پادشاه و هیات حاکمه ستمگر، طی مراحلی خاص برای تغییر در ساخت ها، نهادها، ارزش های مسلط و به تعبیری بهتر، احیای سنت های رسول خدا و اماته بدعت ها، تحریفات و منکرات، تحت رهبری فردی واجد شرایط به طریقی خشونت آمیز، صورت می گیرد» . (5) بدین ترتیب معلوم می شود که «انقلاب اسلامی» از حیث محتوا و تا حدودی در روش، از دیگر انقلاب ها متمایز است و آنچه تحت عنوان «بعد آرمانی انقلاب» طرح می گردد ناظر بر همین وجه است . 2( انقلاب اسلامی ایران در این نوشتار به محدوده تاریخی 1342 تا 1357 منحصر نمی شود، بلکه دوران تاسیس جمهوری اسلامی را نیز در بر می گیرد، لذا تفکیک تحولات ایران به دوران انقلاب و حکومت صحیح به نظر نمی رسد، چرا که تبعات سویی را به دنبال دارد; از آن جمله تفکیک فوق به طرح این شبهه منجر

می شود که مقتضیات، اهداف، روش و اصول مورد قبول دوران حکومت با دوره انقلاب متفاوتند، در حالی که اندیشه اسلامی این استدلال را برنمی تابد و معتقد است ارزش ها، آرمان ها و خواسته های انقلابی در دوران تاسیس دولت باید دنبال شوند و از این حیث این دو مرحله پیوند درونی دارند و به عبارت بهتر، دوران تاسیس مرحله تحقق عینی آرمان های انقلابی است . به همین خاطر، در نوشتار حاضر سعی شده است مجموعه آرمان های انقلاب در قالب ساختاری واحد، برای آگاهی بخشی به مسؤولان و مردم ارائه گردد . 3( ماهیت اصلی این بحث اساسا «آسیب شناسانه» می باشد، بدین معنی که مؤلف سعی دارد با قبول اصل مذکور در بند دوم، آرمان هایی را که انقلاب برای تحقق آنها رخ داده، به طور روشن و شفاف از زبان امام خمینی (ره) ارائه دهد و بدین وسیله مسؤولان را از رسالت خطیرشان و ملت را از جایگاه رفیع شان - مبنی بر جلوگیری از بروز هرگونه انحرافی در روند مستمر انقلاب - آگاه سازد . بدیهی است که آگاهی، شرط اول برای عمل صالح است و تذکر این مطلب می تواند برای همگان مثمر باشد . البته تقسیم بندی حاضر را نمی توان تنها الگوی ممکن مطرح کرد، چه بسا هدف فوق از طریق ارائه الگوهای دیگری نیز تامین شود

که در آن صورت می توان آنها را مکمل بحث حاضر طرح و بررسی کرد . 4( با توجه به تعریف ما از انقلاب معلوم می شود که «رهبری» در آن نقش عمده ای ایفا می نماید، بنابراین در نگارش تحقیق حاضر روشی اتخاذ شده است که بتواند در تبیین آرمان های انقلاب مؤثر و کارآمد باشد . برای این منظور ضمن اتخاذ رویکردی توصیفی - ترکیبی به «انقلاب اسلامی» ، مجموع سخنان امام خمینی (ره) را فراروی خود قرار داده، سعی نموده ایم با ارائه ترکیبی مناسب از گفتارهای ایشان دو غرض کلی را تامین کنیم: نخست: آرمان های اصیل انقلاب را از زبان امام خمینی (ره) متذکر شویم . دوم: «بایدها» ی سیاست های اجرایی جمهوری اسلامی و ملت ایران را برای آبادانی هرچه بیشتر کشور در دهه های آتی، مشخص نمائیم . لذا در ضمن سطور آتی به شرح آرمان های انقلاب اسلامی در سه حوزه فرهنگی، تربیتی، اقتصادی و سیاسی خواهیم پرداخت . الف) آرمان های فرهنگی - تربیتی آرمان های فرهنگی - تربیتی عمده ترین حوزه تاملات نظری انقلابی ها را تشکیل می دهد و از این حیث انقلاب اسلامی کاملا متاثر از رهیافت فرهنگی اسلام است، آن جا که اسلام خود را دین انسان ساز معرفی می نماید . بر همین اساس امام (ره) «تربیت انسان صالح» را در راس برنامه های

انقلابی اش قرار داده، صریحا اظهار می دارد: «آن قدر که انسان غیر تربیت شده مضر است به جوامع، هیچ شیطانی و هیچ حیوانی و هیچ موجودی آن قدر مضر نیست و آن قدر که انسان تربیت شده مفید است برای جوامع، هیچ ملائکه ای و هیچ موجودی آن قدر مفید نیست . اساس عالم بر تربیت انسان است» . (6) به همین خاطر است که می بینیم آرمان های انقلابی امام خمینی (ره) بیشتر صبغه تربیتی می یابد که می توان آنها را در دو بعد مورد بررسی قرار داد:

1 . بعد فردی: تربیت انسان هایی فرهیخته و متقی شهید مطهری، در تبیین این بعد از انقلاب اسلامی بیان داشته اند: معنویت از ارکان واقعی این انقلاب بوده و مایه حیات انسان می باشد، لذا تحقق یک جامعه اسلامی که در آن ارزش های الهی نمود تام دارند، به پرورش انسان هایی منوط است که به آداب و ارزش های اسلامی مزین باشند . (7) به تعبیر دیگر «حکومت صالحان» از این حیث حکومتی است که در آن افراد به ایمان الهی تمسک جسته، تهذیب نفسانی را پیشه خود ساخته و به طور کامل ارزش های الهی را بر مملکت وجودی خویش مسلط ساخته اند به گونه ای که در آن از خودبینی و غول سرکش «منیت» هیچ گونه خبری نیست . مطلب فوق از این حیث قابل توجه می نماید که

در بینش های غیر الهی امر خطیر پرورش انسان ها به فراموشی سپرده می شود و معمولا مسائل اقتصادی، سیاسی و . . . به غلط در کانون تحلیل ها و حرکات انقلابی قرار می گیرند، در حالی که امام خمینی (ره) اصل اولیه را بر تحول افراد گذارده صراحتا می فرمایند: «تمام عبادات وسیله است . . . که آنچه بالقوه است و لب انسان است به فعلیت برسد و انسان بشود . . . یک انسان الهی بشود» . )2 )

8 . بعد اجتماعی: ایجاد یک جامعه خداپسند معنویت به نظر امام (ره) به مملکت درونی افراد منحصر نیست، و چنان نیست که قوای درونی افراد را به اعتدال و سلامت رهنمون شود، بلکه فراتر از آن، نسیم معنویت باید در تمام زوایای اجتماعی بوزد و برای این منظور لازم است تا «تبلیغ» اصول اسلامی به صورت نهادی در درون جامعه اسلامی دنبال شود و در ضمن، فرهنگ دعوت به «ارزش های متعالی اسلامی» در میان کلیه آحاد اجتماعی جاری و حاکم شود . به همین خاطر امام خمینی (ره) نخست رو به عموم مردم نموده، وظیفه الهی آنان را تبیین می نمایند و سپس مؤسسات مختلف تربیتی را - تک تک - مورد خطاب قرار داده رسالتشان را یادآور می شوند . به طور کلی آرمان های تربیتی امام خمینی (ره) را

می توان به شکل ذیل دسته بندی کرد: گروه اول: آرمان های همگانی . نخست: حاکمیت روحیه دلسوزی نسبت به سرنوشت انسان ها بر جامعه: «پیغمبر اسلام برای این که مردم تربیت نمی شدند غصه می خوردند، به طوری که خدای تبارک و تعالی او را تسکین می داد . . . و هر انسانی باید این طور باشد که متاسف باشد برای آنهایی که نمی آیند به خط اسلام و خط انسانیت» . (9) بنیان «امر به معروف و نهی از منکر» در جامعه اسلامی بر اصل فوق گذارده شده است و این که در جامعه اسلامی افراد نمی توانند نسبت به سرنوشت دیگران بی اعتنا باشند، لذا از روی «دلسوزی» و نه «طمع» و یا «کینه» برای نجات آنها از ضلالت به پا می خیزند و به اصطلاح امر به معروف و نهی از منکر می نمایند . وجود چنین روحیه ای است که جامعه آرمانی را به قبول اصل دوم رهنمون می شود و آن پذیرش «مسؤولیت دسته جمعی» در قبال هدایت جامعه می باشد . دوم: داشتن مسؤولیت دسته جمعی از نکات جالب توجه در کلام امام (ره) یکی این است که ایشان هیچ گاه یک مؤسسه یا نهاد خاص را مسؤول و عهده دار تربیت مردم نمی دانستند، بلکه ضمن اشاره به کارکرد و رسالت هر یک از این نهادها، نهایتا متذکر می شدند که ملت و

دولت لازم است در راه اصلاح فرهنگ جامعه دست به دست هم بدهند و کاستی ها را رفع نمایند; به عنوان مثال، اگر چه مدارس را مکلف به تربیت صحیح دانش آموزان می نمایند (10) ولی به همان بسنده نکرده، والدین و خانواده های آنها را نیز مورد خطاب قرار داده، سؤولیت شرعی شان را یادآور می شوند (11) و در کنار همه اینها به دیگر نهادهای اجتماعی گوشزد می نماید که، باید این نسل را از مفاسد و بلایای اجتماعی حفظ کنند، لذا یک جامعه آرمانی جامعه ای است که افراد آن در قبال سرنوشت تمامی مردم مسؤولند . گروه دوم: آرمان های ویژه مؤسسات تربیتی - فرهنگی البته امام خمینی (ره) واقع گرا تر از آن بودند که امر خطیری هم چون تربیت انسان ها را تنها به احساس درونی افراد موکول سازند . برای همین، روی تک تک مؤسسات تربیتی انگشت گذارده و نحوه فعالیت های آنها را متذکر می شوند . آنچه در این جا مد نظر می باشد، نه شیوه های عملی، بل اصول کلی حاکم بر کلیه مؤسسات است که در مجموع نشان دهنده وضعیت آرمانی مؤسسات تربیتی در جامعه اسلامی است، وضعیتی که در آن اصول ذیل نمود تام دارند: اصل اول: صالح بودن کارگزاران امور تربیتی حوزه ، دانشگاه، رادیو، تلویزیون، مطبوعات و . . . دیگر نهادهای تربیتی آن گاه

می توانند مثمر واقع شوند که در مقام نخست خود «صالح» باشند، لذا وجود نهادهای صالح از جمله بلندترین آرمان های امام (ره) به حساب می آیند . «آن قدر که کشور ما از دانشگاه و فیضیه صدمه دیده است از جاهای دیگر ندیده است . باید هر دوی اینها مهذب باشند و علمای اسلام و اساتید دانشگاه با هم پیوند داشته باشند» . (12) اصل دوم: وجود توافق عمومی بین کلیه مؤسسات برای نیل به هدفی واحد (به ویژه حوزه و دانشگاه) هماهنگ بودن نهادهای تربیتی برای نیل به این هدف مقدس کرارا مورد تاکید امام (ره) قرار گرفته است و ایشان به تناسب در مواقع مختلف این اصل مهم را تذکر داده اند که: «دانشگاهیان و جوانان برومند عزیز هرچه بیشتر با روحانیون و طلاب علوم اسلامی پیوند دوستی و تفاهم را محکم تر و استوارتر سازند و از نقشه ها و توطئه های دشمن غدار غافل نباشند» . (13) و یا این که: «لازم است طبقات محترم روحانی و دانشگاهی با هم احترام متقابل داشته باشند . از تبلیغات سوئی که بر ضد آنها در این چند صد سال شده . . . تا از تفرقه استفاده هرچه بیشتر ببرند احتراز کنند» . (14) اصل سوم: جمع تعهد و تخصص در کلیه نهادها مقام تربیت برای

معلمانی است که در کار خود تخصص دارند و نسبت به اهداف متعالی آن از تعهد لازم برخوردارند، لذا حضرت امام (ره) سفارش اکید دارند که این منصب تنها به کسانی واگذار شود که دارای ویژگی فوق باشند و اگر روزی برسد که تمامی مسؤولان اجتماعی متعهد و متخصص باشند، در آن صورت وصول به یک جامعه اسلامی به میزان قابل توجهی ممکن و میسور به نظر خواهد رسید: «ما انسان دانشگاهی می خواهیم نه معلم و دانشجو، دانشگاه باید انسان ایجاد کند . . . مهم این است که یک کسی که از دانشگاه بیرون می آید بفهمد که من با بودجه این مملکت تحصیل کرده ام . . . و باید برای این مملکت خدمت بکنم» . (15) و یا این که: «ما با تخصص مخالف نیستیم، با علم مخالف نیستیم، با نوکری اجانب مخالفیم . . . ما می خواهیم متخصصینی در دانشگاه ربیت بشوند که برای ملت خودشان باشند» . (16) تعبیر دیگر حضرت امام خمینی (ره) در این خصوص: «حضور حزب اللهی ها» ی باسواد و متدین در تمامی صحنه های انقلاب می باشد که نهادهای تربیتی با توجه به اهمیت شان در اولویت هستند . (17) ادامه دارد پانوشت ها: 1( برای قرائت تاریخچه این بحث نگاه کنید به: - هانا آرنت، انقلاب، عزت الله فولادوند، تهران، خوارزمی،

1361 . - کارل ورت، پیتر، انقلاب، ابوالفضل صادق پور، تهران، زوار، 1348 . - ارسطو، سیاست، حمید عنایت، تهران، بی نا، چ4، 2 . 1364( از جمله کارهای انجام شده در این زمینه که حکم بنیان اولیه بحث انقلاب را دارند می توان به کتب ذیل اشاره نمود: - مرتضی مطهری، پیرامون انقلاب اسلامی، تهران، صدرا، 1368 . - مرتضی مطهری، پیرامون جمهوری اسلامی، تهران، صدرا، بی تا . - ابوالفضل عزتی، اسلام انقلابی و انقلاب اسلامی، تهران، هدی، بی تا . - عباسعلی عمید زنجانی، انقلاب اسلامی و ریشه های آن، تهران، کتاب سیاسی، 67 . - جلال الدین فارسی، انقلاب تکاملی اسلام تهران، آسیا، بی تا . 3( از این جمله حضرت سیدالشهدا استنباط شده است که فرمودند: «همانا من خود خواهانه و از سر خودخواهی و همچون ستمگران قیام ننموده ام، بل خواهان امر به معروف و نهی از منکر هستم و این که بر اساس سیره جدم، حضرت رسول (ص) حرکت نمایم» . 4( گفتنی است که دیدگاه شیعه نسبت به اهل تسنن در این زمینه انقلابی تر است، به طوری که در میان اهل تسنن هستند فقهایی که به تحریم انقلاب حکم داده اند، اما شیعه قیام علیه حاکم غیر الهی را نه تنها جایز بل واجب معرفی کرده است . بدین منظور می توان به

فتاوای علمای هر دو فرقه در ذیل عنوان «امر به معروف و نهی از منکر» در سطح حاکمان مراجعه نمود . 5( شایان ذکر است که در این خصوص تحقیقی به قلم آقای محمد رضا حاتمی در دست بررسی و انتشار است که تحت عنوان «تئوری انقلاب از دیدگاه اسلام» به تحلیل دیدگاه اهل تشیع و تسنن پیرامون، «جواز شرعی انقلاب» پرداخته است . مؤلف واژه معادل انقلاب اسلامی را در فرهنگ اسلامی «امر به معروف و نهی از منکر» می داند . 6( صحیفه نور، ج14، ص7 . 103( ر . ک: مرتضی مطهری، پیرامون جمهوری اسلامی، تهران، صدرا، ص60 و 172 و 8 . 174( امام خمینی، تفسیر سوره مبارکه حمد، ص9 . 74 - 5( صحیفه نور، ج19، ص10 . 215( امام خمینی (ره) : «نقش خانواده ها و [خصوصا] مادر در نونهالان و پدر در نوجوانان بسیار حساس است و اگر فرزندان در دامن مادران و حمایت پدران متعهد به طور شایسته و با آموزش صحیح تربیت شده و به مدارس فرستاده شوند، کار معلمان نیز آسان تر خواهد بود» . (صحیفه نور، ج15، ص11 )161 - 2( امام خمینی (ره) : «معلم امانت داری است که غیر همه امانت ها، انسان امانت اوست . . . شما باید این عده ای که در ست شماست [را] تعلیم کنید

و اهمیت تربیت را از تعلیم بیشتر بدانید» . (صحیفه نور، ج14، ص12 )29 - 30( صحیفه نور، ج14، ص 13 . 3 - 112( وصیت نامه حضرت امام خمینی (ره)، چاپ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص14 . 12( صحیفه نور، ج2، ص15 . 20( همان، ج13، ص16 . 209 - 211( همان، ج14، ص 17 . 4 - 232( امام خمینی (ره) : «باید توجه داشته باشید که در این سازمان مسلمانان متعهد حتی یک نفرشان نباید بیرون بروند، مگر تخلفاتی بکنند که این یک مساله دیگری است و فرقی با دیگران ندارند» . (صحیفه نور، ج21، ص03( . اصغر افتخاری - دانشجوی دوره دکترا

آرمان وحدت اسلامی در اندیشه امام خمینی

اشاره

5 چکیده: 1- اندیشه وحدت: در تاریخ پر فراز و نشیب اسلام، تفرقه بین مذاهب و ملل اسلامی، از مسائل پیچیده و بنیان کن جوامع اسلامی بوده است که خسارتها و لطمه های مادی و معنوی جبران ناپذیری بر پیکر امت واحده اسلامی وارد ساخته است، این زخم خونین در چهره زیبای امت اسلامی از دید مصلحان امت پنهان نمانده و نگرانی آنان را برانگیخته است. از اینرو در مقاطع تاریخی متعدد مصلحانی درصدد ایجاد وحدت بین مسلمین برآمده تا التیام بخش درد از قلب امت اسلامی باشند، هر یک از اینان اهداف ویژه ای را نیز دنبال نموده اند. یکی از چهره های شاخص مصلحان وحدت طلب امت اسلامی، سید جمال الدین اسدآبادی است. وی به همراه شاگردش «شیخ محمد عبده» وحدت اسلامی را از مهمترین اهداف آرمانی خود می دانست و در این راه تلاش و کوشش فراوانی به عمل آورد، در این راستا وی وطن خاصی برای خویش انتخاب نکرد، و در طول عمر مبارزاتی خود به کشورهای متعدد سفر نمود و سکنا گزید. دیگر فردی که در راه وحدت اسلامی اقدام نمود، رئیس جامع الازهر مصر، شیخ محمود شلتوت بود که فتوای جواز پیروی از فقه شیعه را صادر نمود و مذهب تشیع را در ردیف چهار مذهب فقهی اهل

سنت به رسمیت شناخت، تاسیس مرکز «دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه» در قاهره توسط آیت الله محمدتقی قمی در ایجاد این گرایش معتدل در شخص شیخ محمود شلتوت مؤثر بود و تلاشهای بی شائبه آیت الله بروجردی در صدور فتوای شیخ شلتوت و به رسمیت شناخته شدن مذهب شیعه در کنار مذاهب چهارگانه اهل تسنن که وحدت اسلامی را وارد مرحله نوین کرد، نقش بسزایی داشت. علی رغم این تلاشهای وحدت طلبانه علمای شیعه و اهل تسنن، دولتها و ملتهای اسلامی همچنان در تب و تاب تفرقه می سوختند و استعمارگران شرق و غرب با دامن زدن به آتش تفرقه به غارت منابع کشورهای اسلامی می پرداختند، توطئه و فتنه گریهای دشمنان امت اسلامی برای ایجاد تفرقه و سوء استفاده از شرایط تفرقه آمیز برای به یغما بردن منابع و ذخایر زیرزمینی و روزمینی کشورهای اسلامی بویژه، طلای سیاه (نفت) آنان از یک سو و جهالت و نادانی پیروان مذاهب مختلف اسلامی بر سر مسائل کوچک و ناچیز و فراموشی اصول مشترک از سوی دیگر دست به دست هم داده بود تا روز به روز آتش تفرقه برافروخته شده و فاصله بین مسلمانان بیشتر و عمیق تر شود، اما آغاز نهضت اسلامی امام خمینی در سال 1342 و وقوع انقلاب اسلامی 1357 ایران نقطه عطف تفکر وحدت اسلامی - وحدت شیعه و سنی از یک

طرف و وحدت کشورهای اسلامی از طرف دیگر - بود که شخص امام خمینی (ره) منادی این وحدت بود. اندیشه وحدت امام خمینی علی رغم آنکه جنبه عبادی - سیاسی داشت آرمان ویژه ای بود که این مقاله درصدد تبیین نسبی این آرمان است. باید پرسید، انگیزه های امام خمینی (ره) در تفکر وحدت چه بود و چه اهدافی را تعقیب می نمود؟ در پاسخ به این سؤال به نظر می رسد; اندیشه وحدت از دیدگاه امام خمینی وسیله و ابزار اصلی نفی سبیل و سلطه غیر مسلمان بر امت اسلامی بوده و وحدت رمز پیروزی و بقای امت اسلامی است.⁽¹⁾«از جمله چیزهایی که برای قیام مسلمانان و مستضعفان جهان علیه چپاولگران جهانی و مستکبران جهانخوار لازم به تذکر است آن است که نوعا قدرتهای ستمگر از راه ارعاب و تهدید یا بوسیله بوقهای تبلیغاتی خودشان و یا بوسیله عمال مزدور بومی خائن شان مقاصد خود را اجرا می کنند در صورتی که اگر ملتها با هوشیاری و وحدت در مقابلشان بایستند موفق به اجرای آن نخواهند شد»⁽²⁾.

2- ضرورت وحدت امام خمینی پیامدهای تفرقه را بخوبی شناخته بود و می دانست که تفرقه در میان امت اسلامی در ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و نظامی تاثیرات منفی بسیاری برجای گذاشته است که

رفع آنها بسیار مشکل است و نیاز به زمان زیادی دارد و تنها راه جلوگیری از صدمات و لطمات ناشی از این تفرقه، وحدت و برادری است که باید حول محور اسلام عزیز و تعالیم حیات بخش آن صورت گیرد که در این راستا ضرورتهای وحدت را نیز تشخیص داده بودند تا بدان وسیله امت اسلامی به مسیر و صراط مستقیم الهی رهنمون گردد. اولین ضرورت وحدت از دیدگاه امام، قیام در راه خدا بود تا جامعه بشری بطور کلی اصلاح گردد: «قال تعالی: قل انما اعظکم بواحده، ان تقوموالله مثنی و فرادی» . خدای تعالی در این کلام شریعت از سرمنزل تاریک طبیعت تا منتهای سیر انسانیت را بیان کرده و بهترین موعظه هایی است که خدای عالم از میان تمام مواعظ انتخاب فرموده و این یک کلمه را پیشنهاد بشر فرموده این کلمه تنها راه اصلاح در جهان است»⁽¹⁾. در این راستا بایستی، عدالت در جهان گسترش یابد⁽²⁾و حزب مستضعفین جهان تشکیل گردد: «اگر یک حزبی در عالم پیدا بشود، یک حزب عالمی، حزب مستضعفین که همان حزب الله است، اینهمه مشکل رفع بشود»⁽³⁾و مسلمین جهان به رشد سیاسی کافی برسند.⁽⁴⁾و بازگشت به فرهنگ خودی و خودباوری و سعی در خودکفایی از غرب نهراسند⁽⁵⁾

و در برابر قدرتها ایستادگی کنند.⁽¹⁾ضرورت بعدی وحدت جلوگیری از توطئه و تفوق استکبار جهانی به سرکردگی امریکا است که با ایجاد تفرقه و اختلاف بین مسلمین سعی در رسیدن به هدف خود دارد. امام راحل می دانست که: «دشمن اصلی اسلام و قرآن کریم و پیامبر، ابرقدرتها خصوصا آمریکا و ولیده فاسدش اسرائیل است که چشم طمع به کشورهای اسلامی دوخته و برای چپاول مخازن عظیم زیرزمینی آنان در این توطئه شیطانی تفرقه انداختن بین مسلمانان به هر شکل که بتوانند می باشند» .⁽²⁾امام می خواست با وحدت و ایجاد همبستگی اسلامی بین مسلمانان،⁽³⁾همه ملل اسلامی به استقلال و آزادی دست یابند، زیرا مسلمین باید برای بدست آوردن استقلال و آزادی این کلید پیروزی را بدست آورند و برای وحدت کلمه کوشش کنند،⁽⁴⁾و به استکبار جهانی اجازه ندهند که در مقدرات کشورهای اسلامی دخالت کند.⁽⁵⁾امام خمینی برای ایجاد صلح و صفا، وحدت را ضروری می دانست و می فرمود «جمهوری اسلامی مایل است با همه همجواران و دیگران با صلح و صفا زندگی کند»⁽⁶⁾و در جای دیگری نیز فرمودند: «امیدوارم صلح جهانی بر پایه استقلال ملتها و عدم مداخله در امور یکدیگر و مراعات اصل حفظ تمامیت ارضی کشورها بنا گردد» .⁽⁷⁾از نظر

امام لازمه صلح و صفای جهانی زیست مسالمت آمیز با همه کشورهای عالم است. «دولت و ملت جمهوری اسلامی، طالب اخوت ایمانی با مسلمانان جهان و منطقه و طالب زیست مسالمت آمیز با همه کشورهای عالم است»⁽¹⁾بنابراین خواهان گسترش روابط بر اساس اصل احترام متقابل است «روابط، با تمام خارجیها بر اساس اصل احترام متقابل خواهد بود، در این رابطه نه به ظلمی تسلیم می شویم و نه به کسی ظلم می کنیم»⁽²⁾«ما با همه ملتهای عالم می خواهیم دوست باشیم، با همه دولتهای عالم به حسب طبع اولی می خواهیم دوست باشیم می خواهیم که روابط حسنه، با احترام، متقابل نسبت به هم داشته باشیم. »⁽³⁾امام خمینی (ره) بر این اعتقاد است که حکومت اسلامی حکومتی است آزاد و مستقل و روابطش با شرق و غرب به یک نحو است و اگر آنها روابط حسنه داشته باشند، دولت اسلام هم با آنها روابط حسنه دارد و اجازه نمی دهیم کسی در مقدرات مملکتمان دخالت کند⁽⁴⁾بنابراین «. . . با همه اقشار بشر و با تمام مستضعفین عالم روابط حسنه داریم به شرط اینکه روابط متقابل و احترام متقابل باشد» . ⁽⁵⁾پس می توان گفت امام خمینی با توجه به وظایف شرعی خود برای اصلاح بشر ایجاد همبستگی بین همه مستضعفین جهان و

مسلمانان دنیا، گسترش عدالت اجتماعی، بوجود آوردن صلح و صفا در همه جهان، خودباوری و نفی سبیل، جلوگیری از دخالت ابرقدرتها در مقدرات کشورهای ضعیف و مسلمانان و چپاول ذخایر آنها و گسترش روابط مبتنی بر احترام متقابل و حسن همجواری وحدت مسلمین و مستضعفین جهان را ضروری می شمرد و آن را تنها عامل و رمز پیروزی و بقاء هر امتی می دانست و بنابراین بر ایجاد وحدت تاکید فراوانی می نمود. 3- لوازم و امکانات وحدت: هر آرمان و هدفی لوازمی دارد که بدون آنها تحقق ناپذیر است علاوه بر اینکه برای نیل به آرمان و اهداف بایستی امکانات مورد نیاز نیز فراهم شود، تا آرمان و اهداف در حد آمال و آرزو باقی نمانده بلکه بوسیله این امکانات مورد نیاز انسان به اهداف خود و سرمنزل مقصود برسد. اندیشه وحدت امام خمینی نیز آرمان امام، و دارای لوازمی بود که امکانات تحقق آن باید فراهم می گردید، ضروری ترین مساله در این رابطه عدالت است زیرا «عدالت لازمه توحید است» و برای ایجاد وحدت اسلامی; بایستی عدالت اسلامی به عنوان زمینه اصلی وحدت گسترش یابد، زیرا در جهان پر ظلم و بیداد و هر جامعه ظلمانه ای وحدت هرگز تحقق نخواهد یافت امام می فرمودند که «انبیاء از آدم تا خاتم تشریف آوردند. . .

برای اینکه پرچم توحید و عدالت را در بین ملتها برپا کنند»⁽¹⁾استقلال و آزادی از دیگر لوازم وحدت است و حتی می توان گفت استقلال عملی کشورهای اسلامی از مهمترین آنهاست «. . . زیرا وقتی، ما می توانیم در مقابل همه دنیا بایستیم بگوییم ما نه طرف مغضوب علیهم می رویم و نه طرف ضالین، نه طرف غرب می رویم نه طرف شرق می رویم، وقتی ما می توانیم این طور باشیم و به صراط مستقیم عمل کنیم که همه مان با هم باشیم، همه ید واحد باشیم. » ⁽²⁾می دانیم که انسانها، بطور فطری شعبه شعبه و در فرقه های مختلف آفریده شده اند و دارای عقاید و سلایق گوناگونی می باشند. مسلمانان نیز بر این اساس دارای عقاید و نظرات متفاوتی می باشند که این اختلاف عقیده موجب تنش و درگیریهای زیاد مابین آنها شده است، اما از نظر امام خمینی اختلاف عقیده نباید مانع وحدت شود و می توان با داشتن عقاید متفاوت، وحدت نیز داشت «عقاید مختلف اسباب اختلاف خارجی چرا بشود»⁽³⁾بنابراین همه انسانها و به تبع آن همه مسلمانان باید عقاید و سلایق شخصی و فرقه ای و نژادی و. . . خود را نادیده گرفته و با تاکید بر اصول مشترک انسانی و اسلامی خود، حول محور توحید زمینه های پیاده شدن حاکمیت

همه جانبه اسلام فراهم گردد. امام خمینی برای تحقق آرمان وحدت خویش از امکانات موجود بهره می جست و حتی امکانات جدیدی را فراهم می نمود، یکی از این امکانات مساله فلسطین و اشغال آن توسط رژیم اشغالگر قدس یعنی اسرائیل بود که ایده تشکیل «اسرائیل بزرگ یعنی از نیل تا فرات»⁽¹⁾را در سرداشت و برای تحقق این ایده خود به کشورهای اسلامی تجاوز می نمود و مسلمانان ساکن این سرزمین را کشتار می نمود یا از خانه و کاشانه خود آواره می کرد، امام برای مقابله با خوی تجاوزگری و خونخواری رژیم اشغالگر قدس و محو اسرائیل از صحنه روزگار، آخرین جمعه ماه مبارک رمضان را به عنوان روز جهانی قدس اعلام نمود تا همه مسلمانان در یک روز بر علیه اسرائیل به حرکت و خروش درآیند، «. . . من روز قدس را روز اسلام و روز رسول اکرم می دانم و روزی است که باید ما تمام قوای خودمان را مجهز کنیم و مسلمین از آن انزوایی که آنها را کشانده بودند خارج شوند و با تمام قدرت و قوت در مقابل اجانب بایستند و ما در مقابل اجانب ایستاده ایم» .⁽²⁾امام (ره) آزادسازی قدس را تکلیف همه مسلمانان می دانستند «. . . اصولا این تکلیف همه مسلمین است که

قدس را آزاد کنند و شر این جرثومه فساد را از بلاد اسلامی قطع کنند»⁽¹⁾که این امر جز با اتحاد همه مسلمین امکان پذیر نمی باشد. مراسم سالانه حج ابراهیمی از دیگر امکاناتی بود که امام برای تحقق وحدت امت اسلامی از آن بهره گرفت. و مراسم برائت از مشرکین را که می رفت به حافظه تاریک تاریخ و فراموشی ابدی سپرده شود دوباره احیاء نمود تا همه حجاج از هر کشوری که باشند، سیاه و سفید، آسیایی، افریقایی، اروپایی و آمریکایی، شیعه و سنی و . . . با شرکت در راهپیمایی برائت از مشرکین گوشه کوچکی از وحدت امت اسلامی را جلوه گر سازند و با اجتماع در کنار همدیگر از امور مسلمین و دردها و آلام آنها آگاه شده و برای رسیدگی به این دردها چاره جویی کنند و توجه داشته باشند «. . . که مکه معظمه و مشاهد مشرفه آینه حوادث بزرگ نهضت انبیاء اسلام و رسالت پیامبر اکرم است. . . » .⁽²⁾بنابراین امام (ره) استقلال، آزادی، و عدالت را لازمه و زمینه ساز وحدت اسلامی و همه مستضعفین جهان می دانست و اصولا اختلاف عقیده را مانع تحقق وحدت تلقی نمی کرد و برای پیاده شدن مقاصد اسلام و حاکمیت همه جانبه آن وحدت را تنها وسیله ممکن

می دانست و برای جامه عمل پوشانیدن به آرمان وحدت اسلامی از امکاناتی نظیر مساله فلسطین و آزادی قدس و مراسم حج و برائت از مشرکین که مورد اتفاق همه فرق و مذاهب اسلامی بود استفاده می کرد و مسلمانان جهان را به تفاهم و اتحاد همه جانبه دعوت می نمود. 4- انگیزه وحدت: امام خمینی در آرمان وحدت خود انگیزه های گوناگونی داشت که الهام گرفته از مکتب اسلام ناب محمدی بود از نظر امام دین مبین اسلام و حکومتهای الهی با سایر حکومتهای مادی تفاوتهای اصولی دارد، زیرا حکومتهای غیرالهی فقط در پی تحقق و حفظ نظم کشور خود بوده، و حداکثر کاری که انجام می دهند این است که نگذارند کسی به دیگری ظلم و تعدی بکند، در حالی که اسلام و حکومتهای الهی برای هر مساله احکام خاص خود را دارد⁽¹⁾و یکی از این مسائل مهم دفاع از کیان اسلام است که به وحدت مسلمین بستگی دارد، «از امور مهمه ای که بر همه واجب است دفاع از اسلام، دفاع از جمهوری اسلامی است»⁽²⁾که به وحدت بستگی دارد و مساله وحدت برای حفظ کیان اسلام امری حیاتی است، از طرف دیگر تفرقه امر منکری است که باید از آن جلوگیری شود زیرا امر به معروف و نهی از

منکر از واجبات الهی است و برای اطاعت امر خدا باید امر به معروف و نهی از منکر نمود که «بزرگترین منکر، غلبه اجانب بر ماست، این منکر را باید نهی کنید، حکومتها را نهی کنید از مخالفتی که با هم دارند و با ملت دارند با دشمنان اسلام که خدا فرموده مراوده نکنیم محبت می کنند، الآن منکری بالاتر از این نیست که مصالح مسلمین را به خطر انداخته است، این وظیفه همه شماست، که می خواهید برای خدا کار کنید، همه ما باید این دشمنی را نهی کنیم و وحدت اسلامی را شعارمان کنیم با وحدت و زیر پرچم لااله الا الله بودن» .⁽¹⁾وحدت نیز امر معروفی است که موجب صلح و آرامش در دنیا می شود و باید برای تحقق شرایط صلح، آیین وحدت و اخوت را ایجاد نمود و آن را مستحکمتر کرد زیرا «. . . ما دنبال این هستیم که دنیا در صلح و آرامش باشد اسلام از اول دارای یک همچو مقصدی بود و خصوصا در بین مؤمنین، در بین مسلمین، اخوت را سفارش فرموده است بلکه ایجاد تشریع فرموده است» .⁽²⁾انگیزه دیگر امام انسان سازی است تا در سایه وجود انسانهای کامل عدالت نیز گسترش یابد و زمینه های آسیب پذیری جامعه مسلمانان از بین

برود، در غیر اینصورت آسیب پذیری آنان حتمی است. زیرا «. . . آن روز آسیب به ما می رسد که از باطن بگندیم افراد باطنشان بگندد و این گند هم سرایت کند و یک دسته ای را از بین ببرد و متعفن کند» ⁽¹⁾در حالی که تربیت یافتگان مکتب انبیاء و ائمه سلام الله علیه هرگز خلاف نمی کنند که در پی این تخلف جامعه نیز آسیب ببیند. انگیزه دیگر تامین استقلال و آزادی و حفاظت از استقلال و آزادی و شرافت انسانی مسلمانان می باشد، بنابراین امام می فرمایند، «اگر ما تسلیم آمریکا و ابرقدرتها می شدیم ممکن بود امنیت و رفاه ظاهری درست می شد و قبرستانهای ما پر از شهدای عزیز ما نمی گردید، ولی مسلما استقلال و آزادی و شرافتمان از بین می رفت آیا ما می توانیم اسیر امریکا و دولتهای کافر شویم تا بعضی چیزها ارزان شود و شهید و مجروح ندهیم؟ »⁽²⁾دیگر انگیزه امام در آرمان وحدت حل معضلات کشورهای اسلامی و مسلمین جهان است لذا امام همه آنها را به وحدت فرا می خواند و برقراری روابط دوستانه بین آنها را توصیه می کند.⁽³⁾اما امام بر این نکته واقف است که هر «هدف بزرگ دارای اشکالات و گرفتاریهای بزرگ نیز هست»⁽⁴⁾مساله وحدت امت اسلامی و همه مستضعفین جهان نیز

اهداف بزرگی است که موانع بزرگی در سر راه آن قرار دارد. ولی با عنایت به اینکه فطرت و سرشت انسان و هستی بر وحدت استوار و تنیده شده است و همه هستی به سوی هدف واحدی رهسپار است «با صبر و تحمل انقلابی به پیش می رویم تا عدل الهی و اسلام عزیز»⁽¹⁾را در جهان گسترش دهیم، از اینرو امام به همه مسلمین جهان توصیه می نماید، «ای مسلمانان بر فرهنگ اسلام تکیه زنید و با غرب و غربزدگی مبارزه نمایید و روی پای خودتان بایستید و بر روشنفکران غربزده و شرقزده بتازید و هویت خویش را دریابید که روشنفکران اجیر شده بلایی بر سر ملت و مملکتشان آورده اند که تا متحد نشوید و دقیقا به اسلام راستین تکیه ننمایید، بر شما آن خواهد گذشت که تا کنون گذشته است. »⁽²⁾بنابراین انگیزه امام برای وحدت را می توان در دفاع از کیان اسلام، امر به معروف و نهی از منکر، انسان سازی و تربیت انسانهای صالح، تامین استقلال و دفاع از این استقلال و آزادی و شرافت انسانی و گسترش عدل الهی و اسلام عزیز در جهان و جلوگیری از اختلاف و پیروی از هواهای نفسانی دانست. . . خلاصه نمود. 5- دامنه و گستره وحدت: وحدت مورد نظر امام خمینی

دارای دامنه وسیعی است و از ملت شیعه ایران تا کلیه مسلمین جهان و مستضعفین عالم و حتی همه انسانهای روی زمین را شامل می شود، بنابراین امام به همه آنها توصیه می کند که با الگوگیری از انقلاب اسلامی ایران خود را بیابند و اعتماد به نفس پیدا کنند که «. . . اتکال به نفس بعد از اعتماد به خداوند منشا خیرات است. »⁽¹⁾انقلاب اسلامی ایران موجب احیاء و بیداری نفوس مستضعفین و محرومین و مسلمین جهان شد و خیرات و برکات زیادی را به همراه آورد. این انقلاب پیام آور وحدت و آزادی و استقلال برای مستضعفین جهان و مسلمانان دنیا بود، که همه اینها ناشی از خودیابی مردم مسلمان ایران بوده است. بعد از مردم مسلمان ایران این وظیفه امت اسلامی است که در ایجاد وحدت بکوشند «امتها خودشان باید امت واحد باشند، مجتمع باشند خودشان را از هم جدا ندانند، مرزها را اسباب جدایی قلبها ندانند»⁽²⁾اگر چه امروزه مسلمانان جهان توسط مرزهای جغرافیایی از همدیگر جدا شده و بیش از 50 کشور کوچک و بزرگ تشکیل داده اند، لکن به حکم الهی و بنا به مقتضیات و شرایط زمانی بایستی تحت لوای اصول مشترک اسلامی و انسانی پیوندهای خود را مستحکمتر نمایند که به لطف الهی

افق روشن آن هویدا شده است. «امروزه دورنمای صدور انقلاب اسلامی. . . در جهان مستضعفان و مظلومان دیده می شود و جنبشی که از طرف مستضعفان و مظلومان جهان علیه مستکبران و زورمندان شروع شده در حال گسترش است» .⁽¹⁾علاوه بر امت اسلامی روحانیون هر دینی نیز وظیفه دارد برای تحقق آرمانهای انبیاء که وحدت یکی از مهمترین آنهاست اقدام نمایند «روحانیون مسیح، روحانیون مسلم، روحانیون یهود، . . . در مرتبه اول واقعند برای تحقق دادن به آرمان انبیاء که همان وحی الهی است. . . »⁽²⁾همچنین علماء و روشنفکران کشورهای اسلامی وظیفه دارند در ایجاد وحدت اسلامی کوشش کنند که تنها راه پیروزی و بقای آنهاست. بنابراین پیشنهاد می نمایند «علماء و روشنفکران همه کشورهای اسلامی به انگیزه پیدا کردن راهی برای نجات کشورهای اسلامی از چنگال ابرقدرتهای غربی و شرقی و برای بیرون کردن سران کشورهای اسلامی از تحت سلطه جهانخواران و برای ایستادگی در مقابل استعمار و استثمار طرحی بریزید که هرچه بیشتر با یکدیگر در تماس باشند و اساس طرح را بر بیداری خلقهای محروم بگذارند و به یقین باور کنند که راه را خواهند یافت و پیروز خواهند شد» .⁽³⁾بالاخره حجاج بیت الله الحرام وظیفه دارند در مناسک حج ابراهیمی زمینه ساز

وحدت اسلامی باشند و با برپایی مراسم برائت از مشرکین وحدت عینی مسلمانان جهان را به رخ ابرقدرتها بکشند زیرا مناسک حج و مراسم برائت از مشرکین مظهر و اوج وحدت، همانگونه که امام می فرمایند: «فریاد برائت همه مردمانی است که دیگر تحمل تفرعن آمریکا و حضور سلطه طلبانه آن را از دست داده اند و نمی خواهند صدای خشم و نفرتشان برای ابد در گلویشان خاموش و افسرده بماند و اراده کرده اند که آزاد زندگی کنند و آزاد بمیرند و فریادگر نسلها باشند، فریاد برائت، فریاد دفاع از مکتب، فریاد دردمندانه ملتهایی است که خنجر کفر و نفاق قلب آنان را دریده است» .⁽¹⁾پس امام دامنه شمول وحدت را فراگیر دانسته و از همه انسانها و مستضعفان جهان، مسلمانان عالم و همه فرقه ها و مذاهب اسلامی و حتی از روحانیون ادیان مختلف و روشنگران مسلمانان می خواهد که در راستای ایجاد اتحاد ملل بر اساس اصول مشترک انسانی و اسلامی بکوشند و از همه شعائر برای ایده وحدت خواهی خود بهره می جوید. 6- اهداف وحدت: امام خمینی در آرمان وحدت خود اهدافی را دنبال می کرد که می توان آنها را با چند معیار تقسیم بندی نمود که عبارتند از: اهداف داخلی، اهداف خارجی و اهداف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و نظامی. اهداف داخلی وحدت

شامل این موارد است: آزادی و استقلال،⁽¹⁾رفع ایادی اجانب،⁽²⁾و قطع کردن دستهای خیانتکار و جنایتکاران،⁽³⁾عظمت و شرافت،⁽⁴⁾پیشبرد اهداف اسلام، تحقق همه جانبه اسلام در ایران ⁽⁵⁾استقرار حکومت دمکراسی صحیح نه دمکراسی غربی و شرقی فاسد، ⁽⁶⁾بقای انقلاب اسلامی، ⁽⁷⁾تحقق عدالت اجتماعی،⁽⁸⁾بسط عدالت فردی و اجتماعی.⁽⁹⁾اما اهداف خارجی آرمان وحدت امام عبارتند از: ایجاد معرفت برای بشر⁽¹⁰⁾برقراری صلح و آرامش در جهان،⁽¹¹⁾پیاده کردن دمکراسی و آزادی حقیقی،⁽¹²⁾تحقق یک انقلاب عمیق عمومی در سراسر جهان در مقابل جهانخواران ضد بشریت،⁽¹³⁾بازیابی استقلال روحی و دور کردن احساس حقارت در مقابل حکومتهای جور از خود،⁽¹⁴⁾استقلال شکسته شدن سلطه جهانخواران بر ملتهای مستضعف جهان،⁽¹⁵⁾بدست آوردن حق تعیین سرنوشت توسط ملتها و بیداری دولتها،⁽¹⁶⁾استقرار حکومت اسلام در همه اقطار عالم،⁽¹⁷⁾تشکیل امتی شکست ناپذیر و بنیانی مرصوص،⁽¹⁸⁾ایجاد هویت اسلامی برای مسلمانان،⁽¹⁹⁾رهایی از فقر علمی در جوامع اسلامی،⁽²⁰⁾رسیدگی به درد مسلمانان.⁽²¹⁾امام خمینی در نظر داشت در کوتاه مدت حکومت اسلامی را در ایران مستقر نموده و با نفی استعمار و استبداد و کسب استقلال و آزادی، در میان ملت عدالت اجتماعی را

تحقق بخشیده و آن را بسط و گسترش دهد و از نظام جمهوری اسلامی ایران الگوی ویژه ای برای همه مسلمانان جهان و مستضعفین عالم ارائه نماید تا آنها نیز به استقلال و آزادی نایل شده و دست اجانب و ابرقدرتان را از سرزمین خود کوتاه نمایند بنابراین می فرمودند که همه مردم همه انسانها باید دولت اسلامی را تقویت کنند تا بتوانند اقامه عدل کنند. حفظ معنویات و تقویت معنویات مردم و اقامه عدل بین خودشان و نجات دادن مظلومان از دست ظالمان اما هدف بلندمدت امام آن بود که با برقراری صلح و آرامش در جهان و استقرار دمکراسی و آزادی حقیقی و گسترش عدالت در آن بشریت به معرفت جدیدی نایل گردیده و حکومت اسلامی در همه عالم مستقر شود تا امتی شکست ناپذیر و بنیان مرصوص تشکیل شود و جوامع اسلامی هویت اسلامی خود را یافته و از فقر علمی رهایی یابند و با تشکیل ارتش مشترک از کیان اسلام و امت اسلامی دفاع نمایند و هرگز به جهانخواران اجازه ندهند که ذخایر آنها را به یغما برند. این اهداف هر یک در مقوله ای سیاسی اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و نظامی تقسیم بندی می شوند، اهداف سیاسی عبارتند از استقلال و آزادی همه ملل جهان و مسلمانان، برقراری صلح و آرامش در جهان،

پیاده شدن دمکراسی و آزادی حقیقی، تحقق عدالت فردی و اجتماعی، کسب حق تعیین سرنوشت ملتها، تشکیل امت اسلامی، تشکیل حزب مستضعفین جهان، حفظ عظمت و شرافت، پیشبرد اهداف سیاسی اسلام، تحقق اسلام در همه ابعاد، تحقق انقلاب عمومی در سراسر جهان، شکستن سلطه جهانخواران بر مستضعفان، برچیدن پایگاه نظامی شرق و غرب و تشکیل ارتش دفاعی اسلامی و رسیدگی به دردها و امور مسلمین و حفظ نظام جمهوری اسلامی. اهداف اقتصادی عبارتند از: کسب استقلال و خودکفایی. گسترش عدالت اقتصادی، پیاده کردن اهداف بین الملل اسلامی در جهان و جلوگیری از استعمار و استثمار و بدست گرفتن مقدرات اقتصادی خود. اما اهداف اجتماعی: تحقق عدالت اجتماعی، منع فساد و فحشاء و انواع کجرویها، برقراری صلح و آرامش، تشکیل امت اسلامی و بنیان مرصوص، بیداری از خواب غفلت و. . . اهداف فرهنگی: حفظ عظمت و شرافت، بقاء انقلاب اسلامی، جلوگیری از فساد و فحشاء و نابودی پایگاه ظلم و فساد، ایجاد معرفت برای بشر، بازیابی استقلال روحی و دور کردن احساس حقارت در مقابل دشمنان، ایجاد هویت اسلامی برای همه مسلمانان، رهایی از

فقر علمی در جوامع اسلامی و. . . اما تشکیل ارتش مشترک اسلامی برای دفاع از کیان اسلام و برچیدن پایگاه نظامی شرق و غرب از کشورهای اسلامی از اهداف سیاسی - نظامی امام در دعوت به وحدت بود. 7- خلاصه و نتیجه گیری اندیشه وحدت امام خمینی (ره) از مهمترین و نابترین اندیشه های آرمانی معظم له محسوب می شود که این اندیشه نقطه عطف تاریخی در وحدت اسلامی محسوب می شود، آرمان وحدت امام از آنجا ناشی می شود که تفرقه در میان امت اسلامی نتایج ذلت باری ببار آورده که جبران آنها شاید هرگز امکان پذیر نباشد، زیرا اجانب بر مسلمین سیطره یافته و جوامع اسلامی تحت سلطه استعمار فروپاشیده اند، مسلمانان شخصیت و شرافت انسانی خود را از دست داده و در همه ابعاد عقب مانده اند بنابراین استقلال و آزادی و عظمت خود را از کف داده و به شرق و غرب وابسته شده اند، با توجه به این شرایط ننگین است که امام ضرورت وحدت را شدیدا لمس و احساس می کند و برای اصلاح جامعه بشری قیام می نماید تا با ایجاد همبستگی اسلامی و بالاتر از آن بین مستضعفین جهان از دخالت ابرقدرتها در مقدرات کشورهای اسلامی جلوگیری نموده و آنان را به سر منزل پیروزی رهنمون گردد. امام استقلال و آزادی و عدالت را لازمه

و زمینه ساز وحدت تلقی می کرد و از امکاناتی همچون مساله فلسطین، مناسک حج، مراسم برائت از مشرکین. . . برای ایجاد وحدت بهره گیری می کرد و با انگیزه دفاع از کیان اسلام، امر به معروف و نهی از منکر، انسان سازی، کسب استقلال و آزادی و شرافت برای همه انسانها و مسلمانان، گسترش عدل الهی و اسلام در جهان و جلوگیری از اختلاف و تفرقه ایده وحدت طلبانه خویش را ابراز نمود، امام دامنه و دایره شمول وحدت را بسیار وسیع و فراگیر می دانست بطوری که همه انسانها، مستضعفین عالم، مسلمانان جهان، همه مذاهب اسلامی و حتی دیگر ادیان الهی را در برمی گرفت و اهداف گوناگونی را در جنبه های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و نظامی، پیگیری می کرد که در دو سطح داخلی و خارجی و برنامه زمانی کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت قابل تقسیم بندی است. و بالاخره وحدت اسلامی مورد نظر امام ثمرات فراوانی برای مسلمین ببار آورده در آینده نیز ثمرات شیرینی پدید خواهد آورد که پدیده انقلاب اسلامی ایران، جنبشهای آزادیبخش اسلامی و دیگر ملل مستضعف، هراس استکبار جهانی از مسلمین و سیادت و آقایی مسلمانان از آن جمله است. بنابراین آرمان وحدت امام خمینی موجب پیروزی و رمز بقاء امت اسلامی است.

منابع

الهی رهبر کبیر انقلاب اسلامی و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، چاپ چهارم، [تهران]; سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، [1368]، ص 8

2 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد هیجدهم، ص 91

3 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد اول، ص 3

4 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد هفدهم، ص 77

5 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد هشتم، ص 278

6 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد اول، ص 175

7 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد یازدهم، ص 186

8 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد پانزدهم، ص 125

9 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد نوزدهم، ص 46

10 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد هفدهم، ص 137

11 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد ششم، صص 122، 123

12 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد پانزدهم، ص 125

13 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد هفدهم، ص 228

14 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد یازدهم، ص 267

15 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد هیجدهم، ص 13

16 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد دوم، ص 259

17 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد دهم، ص 252

18 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد چهارم، ص 199

19 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد پنجم، صص 114، 115

20 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد هفدهم، ص 77

21 .. امام

خمینی، صحیفه نور، جلد نوزدهم، ص 194

22 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد بیستم، ص 34

23 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد هیجدهم، ص 101

24 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد هشتم، صص 233، 234

25 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد چهارم، ص 31

26 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد بیستم، ص 132

27 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد اول، صص 234

28 .-235. امام خمینی، صحیفه نور، جلد بیستم، ص 13

29 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد ششم، ص 116

30 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد شانزدهم، ص 240

31 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد هفدهم، ص 98

32 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد هفدهم، ص 51

33 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد نوزدهم، صص 73

34 .-74. امام خمینی، صحیفه نور، جلد شانزدهم، ص 47

35 .. همان منبع. 36. امام خمینی، صحیفه نور، جلد سیزدهم، ص 83

37 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد هفدهم، ص 65

38 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد دهم، ص 223

39 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد هیجدهم، ص 11

40 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد یازدهم، ص 92

41 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد هیجدهم، ص 236

42 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد بیستم، ص 43 .111. امام خمینی، صحیفه نور، جلد اول، ص 250

45 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد اول، ص 250

46 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد پانزدهم، ص 175

47 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد نهم، ص 48

48 .. همان منبع، ص 238

49 .. همان منبع، ص 8

50 .. همان منبع، ص 9 و صحیفه نور، جلد هفدهم، ص 77

51 .. همان منبع، ص 9

52 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد نوزدهم، ص 143

53 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد سیزدهم، ص 116

54 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد هشتم، ص 114

55 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد شانزدهم، ص 113

56 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد اول، ص 162

57 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد شانزدهم، ص 81

58 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد چهاردهم، ص 146

59 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد چهاردهم، ص 146

60 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد ششم، ص 169

61 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد بیستم، صص 111

62 .-112. همان منبع، ص 234

63 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد بیست و یکم، ص 19 و صحیفه نور جلد نوزدهم، ص 43

64 .. امام خمینی، صحیفه نور، جلد نوزدهم، ص 641. دکتر محمد رحیم عیوضی

آزادی از نگاه امام خمینی (ره)(3)

اشاره

4 چکیده: 3- آزادی، توطئه و همسویی با دشمنان و زمینه سازی برای سلطه اجانب از ابعاد دیگر توطئه، «همسویی با دشمنان» است. ارائه تحلیل هایی که توسط رادیوهای بیگانه، ترویج می شود یکی از قرائن و علائم چنین مطبوعاتی است. این سؤال به طور جدی مطرح است که به کدام دلیل، باید در داخل به مطبوعاتی اجازه انتشار و یارانه داده شود که همان اندیشه ها، تحلیل ها و اخبار رادیوهای دشمنان ایران را تبلیغ و منعکس می کند. در اندیشه امام خمینی(ره)همسویی با بیگانگان، خود نوعی توطئه محسوب می شود که با سوء استفاده ازفضای آزاد سیاسی و مطبوعاتی انجام می گیرد: «ما بعد... که به همه فرصت دادیم، توطئه گر را پیدا کردیم، قلم هایی که توطئه گر بودند و می خواستند باز سلطه اجانب را بر مملکت ما مسلطکنند. آنها را گفتیم که نباید این کار را بکنند و باید محکمه ببینند که آیا اینها چکاره هستند...؟ اینها از اسرائیل خیلی شان ارتزاق می کردند و بلندگوی اسرائیل بودند، بلندگوی امریکابودند، منتها با صورتهای دیگر. یک ملتی حق دارد که کسی که...توطئه کند... از آن جلوگیری کند.» ⁽¹⁾عجیب آن که برخی مطبوعات نه تنها ایفاگر نقش بلندگوی آمریکاو اسرائیل می باشند بلکه گاه با تحلیل هایی خواهان ارتباط بادشمنان درجه اول ایران مانند امریکا نیز هستند. همسویی بادشمنان لزوما به معنی تامین مالی این مطبوعات به وسیله بیگانگان

نمی باشد; گرچه در صورت اثبات این ادعا، جرم آنهامضاعف خواهد شد و اگر اثبات نشود، همچنان اتهام همسویی بابیگانگان متوجه این مطبوعات می باشد و توطئه گر محسوب می شوند. الهام گرفتن برخی مطبوعات از بیگانگان، آن چنان است که گویی یک تحلیل گر رادیو اسرائیل درحال ارائه و تجزیه و تحلیل وقایع است. این نوع عملکرد، صریحا توطئه ای است که هیچ نقش مفیدی نمی تواند برای انقلاب اسلامی ایفاء نماید. امام خمینی(ره)در پاسخ به این سؤال که علی رغم آزادی، چرا فلان روزنامه بسته شد؟ فرمودند: «توطئه بود در کار و با صهیونیستها روابط داشت. ازآن جا الهام می گرفت و بر ضد منافع مملکت و کشور می نوشت و درتمام آن روزنامه هایی که توطئه گر بودند... این روزنامه هاجلوشان گرفته شد... این خلاف آزادی نیست، این جلوگیری از توطئه است که همه دنیابوده است.» ⁽¹⁾به یقین الهام گرفتن از دستگاههای خبری صهیونیست، نوعی رابطه و همسویی با آنان می باشد. حرکت مطبوعات در مسیر خبرسازی دشمن نیز از موارد همسویی بابیگانگان است; به این معنا که جوی ایجاد شود که مطلوب دستگاههای خبر پراکنی دشمنان باشد. این نوع بازگذاشتن مطبوعات به اسم آزادی، قابل قبول نیست. «اگر یک روزنامه ای توطئه بر ضدمسیر ملت می خواهد بکند.... اگر بخواهد توطئه بکنند و راهی برودکه دشمن های یک ملت آن راه را می روند وترویج بکند، از کارهای دشمن های یک ملتی

بنویسد. چیزهایی که مربوط به دشمن های یک ملت است. اگر این طور باشد، این طور آزادی را ملت، نمی توانند بپذیرند.» ⁽¹⁾بسیاری از این گونه مطبوعات تنها در صدد بیان اخبار و وقایع نیستند بلکه با قلمزنی در مسیری که خوشایند غرب است، مقاصدی دیگر را دنبال می کنند. «این قلم ها تا وقتی در اختیارامریکا... باشد... قضیه غرض و عقده ای است که دارند و می خواهنداین عقده را صاف کنند.» ⁽²⁾برخی از مطبوعات خصوصا در وقایع اخیر، آن چنان در ارائه تحلیل ها و اخبار کذب، هماهنگ با رسانه های تحت نفوذ صهیونیست وآمریکا عمل می نمایند که گویی قبلا تبانی کرده اند. آزاد گذاشتن مطبوعاتی که هماهنگ و همسو با دشمنان می باشند، مردود است وقابل تحمل نمی باشد و جلوگیری نکردن از این گونه مطبوعات، سؤال برانگیز است. ابعاد همسویی با دشمنان دشمنان انقلاب اسلامی از بدو انقلاب تاکنون به وسیله رسانه های خود در محورهای زیر در صدد تضعیف، براندازی و ایجاد بدبینی بوده اند. طبعا هریک از جریان ها و مطبوعاتی که در این محورهاگزارش، خبر و تحلیل ارائه نمایند، به عنوان «همسو» تلقی می شوند: تضعیف اشخاص و نهادهایی که اسلامیت نظام را تقویت می نمایند،مانند ولایت فقیه و شورای نگهبان. مطرح نمودن افرادی که در رژیم طاغوت یا بعد از آن به عنوان عوامل فرهنگی ضد دینی فعالیت می نموده اند، مانند فرماسونرها،کانون نویسندگان و... تضعیف نهاد و ارگان هایی

که امام خمینی(ره)موسس و مبتکر آن بوده و یا براهمیت و نقش آنها تاکید فرموده اند، مانند دادگاه ویژه روحانیت، سپاه پاسداران، بسیج، دستگاه اطلاعاتی کشور و... ارائه تحلیل هایی که با مصالح کشور، نظام و انقلاب تضاددارد. ارتباط با آمریکا. و هرگونه سوژه ای که توسط این رسانه ها ارائه می شود. این موارد و دهها مورد دیگر، خوراک تبلیغاتی رادیوهای بیگانه می باشند که به طور مستمر از جانب رسانه های مداخله گر انجام می گیرد و متاسفانه در داخل نیز دنبال می شود. 4- آزادی، توطئه و افراد نفوذی تمام نظام ها با مشکل «نفوذی ها» مواجه می باشند و تنها نظامی توانایی مقابله با دشمن خود را خواهد داشت که در شناسایی این افراد موفق باشد. نفوذ در ارکان تاثیر گذار برقوانین و افکارعمومی، از اهداف عمده افراد نفوذی است. در این میان نقش دستگاههای امنیت و اطلاعات و نیز دستگاههای نظارتی، انکارناپذیرو ضروری است. امام خمینی(ره)نیز با توجه به اهمیت فوق العاده این امر،بارها مسوولین را متوجه این افراد در تمام دستگاهها خصوصا درمجموعه رسانه های نوشتاری و صدا و سیما نموده اند. «باید آنهایی که در راس مطبوعات هستند توجه داشته باشند که مبادا در بین آنها اشخاصی خودشان را جا بزنند... و می خواهند خود را در هرچه و در هرجایی که پیدا بشود به یک صورتی داخل کنند... ولی بایدشما فکر بکنید که این شخص سابقه اش چه بوده و

چکاره است... انتخاب افراد برای مطبوعات امر مهمی است خصوصا برای رادیوتلویزیون; چون اشخاص زیادی در رادیو تلویزیون و مطبوعات هستندکه می خواهند وارد شوند... و راه را منحرف کنند.» ⁽¹⁾گرچه هشدار امام مربوط به سالها قبل می باشد اما نه توطئه دشمنان پایان پذیر است و نه ملاکهایی که از سخنان امام به دست می آید غیر قابل شناخت است. ایشان نفوذی ها را این گونه معرفی می نمایند: «اینک باز تفاله های رژیم سابق درصددند که با کمک و همکاری گروهک های واپس زده و قلمداران غرب و شرق زده و تجدید حیات کنندو با قلم های به ظاهر خلقی و زبان های فریبنده در داخل و خارج،جمهوری اسلامی را متزلزل کنند.» ⁽²⁾ملاحظه می شود که دورویی و عدم موضع گیری شفاف در قبال نظام،شعارهای عوام پسندانه، همکاری با گروهک ها و غرب و شرق زدگان درداخل و خارج، وابستگی به مجریان فرهنگی رژیم طاغوت، سوء سابقه و... از علائم شاخص «نفوذی ها» است. از سوی دیگر سوابق درخشان افراد، به هیچ عنوان نمی تواند مانع از این باشد که برخی از انقلابیون جاهلانه یا عامدانه در دام توطئه و همکاری با گروهک ها و خودباختگان غربی داخلی و خارجی نیفتند. برخی از خودی ها آن چنان با گذشت زمان دچار تغییر عقاید وافکار نسبت به آرمان ها می شوند که شاید حتی از گذشته خود به خاطر نرسیدن به اهداف و توقعات فردی و یا

حزبی، پشیمان شده ودر آینده نقش یک نفوذی را ایفاء نمایند. این گونه افراد برفرضی که همچنان خودی محسوب شوند اما نباید رها از آرمان های اسلامی انقلاب باشند و حتی اگر مستوجب مجازات نباشند، جلوگیری از آنهالازم است. جیره خواران و مزدوران نیز از فضای آزاد سیاسی، در جهت اهداف دیکته شده بیگانگان قدم بر می دارند. این گونه افراد و کسانی که در مسیر اینان گام برمی دارند نیز توطئه گرانی می باشند که برخوردبا آنان اجتناب ناپذیر است: «وقتی که دیدند آزادند، توطئه هاشروع شد; توطئه قلمی که می خواستند مسیر ملت ما را منحرف کنند واینها همان اشخاصی بودند که جیره خوار شاه سابق یا جیره خوارامریکا و امثال امریکا بودند.» ⁽¹⁾تغییر در آرمان های ملت، ملاک دیگر شناخت «نفوذی ها» است. ازنظرگاه امام خمینی(ره)بررسی سوابق و احوال کسانی که بر ضد اسلام و روحانیت و برضد مسیر ملت عمل می نمایند، لازم است. این گونه افراد مستقیم یا غیر مستقیم، عمال مخالفین نظام می باشند که نمی توان با حسن نیت به آنان نظر نمود: «اشخاصی که قلم دست می گیرند بر ضد اسلام، بر ضد روحانیت، بر ضد مسیر ملت قلمفرسایی می کنند، بشناسید آنهارا. سوابق اینها را به دست بیاورند. مطالعه در احوال و سوابق اینها بکنند.» ⁽²⁾در ادامه امام خمینی(ره)تمام زحمات مردم در انقلاب اسلامی رابرای اسلام می دانند و کسانی را که بر خلاف آن حرکت

می کنند راعمال اجانب معرفی می نمایند: «ما احتیاج به وحدت کلمه داریم. زحمت ملت ما برای اسلام بود... آنهایی که عمالشان را وادار کردندبر ضد اسلام، بر ضد روحانیت عمل کنند و قلمفرسایی کنند... » ⁽¹⁾در ادامه با خطاب به همه اقشار، برشناخت این افراد که دشمن اسلام می باشند، تاکید می فرمایند: «علمای اعلام! خطبای عظام! دانشگاهی! بازاری! کارگر! دهقان! همه بیدار باشید و دشمن های خودتان را بشناسید، دشمن های اسلام را بشناسید.» ⁽²⁾ضدیت با اسلام و تحریف آن و زیر سؤال بردن احکام دینی، ازنشانه های بارز مطبوعاتی است که نفوذی ها در آن اعمال نظرمی نمایند: «وقتی ما دیدیم که در یک روزنامه ای از یک اشخاصی مطالب نوشته می شود که این ها عمال اجانب هستند و می خواهند مملکت ما را باز به خرابی بکشانند. از آن طرف مقالاتی و مطالبی که راجع به... مسائل اسلام است یا تحریف می شود یا نوشته نمی شود،این طور مطبوعات را ما نمی توانیم احترام قایل بشویم.» ⁽³⁾آنان که در مسیر توهین به مقدسات و ضدیت با اسلام می نویسند بابررسی های موشکافانه می توان به ارتباطشان با خارج و یا تحریک غیر مستقیم توسط اجانب پی برد. امام خمینی(ره)در تمام این موارد برخورد قاطع با اینان رالازم می دانند: «مطبوعات و مجلات وروزنامه ها منتشر شد و هیچ کس جلوگیری نکرد; در عین حالی که به همه مقدسات ما توهین گردید... تا آن فتنه را دیدیم

و فهمیدیم شما فتنه گر هستید، شما منافقینی هستید که می خواهید فتنه کنید... توطئه کردید بر ضد اسلام، بر ضد کشور اسلام... شمااشخاصی هستید که با سرحدات و خارج روابط دارید... دیگرنمی توانیم اجازه بدهیم آزادانه هرکاری می خواهید بکنید، شماراسرکوب خواهیم کرد.» ⁽¹⁾نقش مخرب «افراد نفوذی در مطبوعات» آن چنان است که امام خمینی(ره)بارها تاکید برشناخت و جلوگیری از ورود این گونه افراد را در مطبوعات می کنند: «چند نفری را که یقین داریدآدم های مستقیم هستند، در مسیر ملت و کشور هستند و وابستگی به هیچ جا ندارند، مطالعه و درست در آن دقت کنند و بعد از دقت، درروزنامه یا مجله نوشته شود.» ⁽²⁾دستگاههای فرهنگی کشور در جلوگیری و شناسایی و جلوگیری ازورود افرادی که انحرافات فکری در گذشته داشته اند، وظیفه ای انکارناپذیر دارند. از منظر امام خمینی(ره)به کسانی که سوابق سوء داشته اند، نمی توان اعتماد کرد و نمی توان مطبوعات را عرصه تاخت و تاز آنان قرار داد. «اگر کسی افکارش منحرف بود و حالابیاید ادعا بکند که من برگشته ام، ما باید قبول کنیم، اما نبایداو را مجله نویس کنیم... بسیاری از اشخاصی هستند که می آیند ومی گویند توبه کردیم، البته توبه آنها قبول است لکن نمی شود آنهارا سرکاری گذاشت که آن کار اهمیت دارد; برای اینکه ما نمی دانیم این شخص به حسب واقع توبه کرده است یا می خواهد با کلمه توبه،ما را بازی دهد.»⁽³⁾

اصل «برائت افراد» در عرصه مطبوعات وخوش باوری در مسائل سیاسی، از نظر امام خمینی(ره)مردود است; بدین جهت امام خمینی(ره)در ادامه می فرمایند: «نباید رادیو تلویزیون رابه دست او بدهیم... و یا مجله ای که برای تربیت افراد و برای ترویج مسیر اسلامی ملت است، به دست او بدهیم و یانوشته هایش رابه دست او بسپاریم. ما نباید خوش باور باشیم.» ⁽¹⁾و باز هم امام خمینی(ره)تاکید بر بررسی سوابق افراد در تمام عرصه ها و خصوصا در مطبوعات می نمایند: «اشخاصی که اداره می کنندیک جایی را باید از اول ارزیابی شود که این اشخاص چکاره بوده اند; سوابقشان چیست و تحصیلاتشان در کجا بوده، چه رویه ای درتحصیلات داشته اند.» ⁽²⁾خطر فوق العاده نفوذی در مطبوعات، چنان است که ممکن است انقلاب را در جهت مخالف اهداف خود سوق دهد و باز این نقش حساس در انتخاب درست افراد گوشزد می شود: «این از مسائل مهم کسانی است که بخواهند خدمتی بکنند، مجله ای بیرون بدهند یا روزنامه ای بنویسند. اولین مساله آنها... انتخاب افراد است. چون افراداگر چنانچه اشخاصی منحرف باشند... یک وقت متوجه می شوید که انحراف پیدا شده است; چون اشخاصی اند که می توانند انسان را به دامان امریکا... بکشانند. ملتی که برای این که از زیر این سلطه ها خارج شود آن قدر مجاهده کرده است، آن قدر جوان داده است.. . یک وقت می بینید راه مجله، راه مطبوعات، راه رادیوتلویزیون...

به واسطه ورود اشخاصی... منحرف شده... این ازمسائل مهمی است که... اغماض از آن جایز نیست.» ⁽¹⁾با ملاحظه سخنان امام خمینی(ره)در مورد مطبوعات،به این نکته پی می بریم که روش «تساهل و تسامح در عرصه مطبوعات» کاملا ازدیدگاه امام خمینی(ره)مردود است. انقلاب اسلامی ایران شجره طیبه ای است که هنوز سالها باید از آن مانند گوهری محافظت شود. توطئه ها همچنان ادامه دارد. دشمنان اکنون روزنه ای برای ورودو رخنه در پیکره این نظام مقدس پیدا کرده اند و آن «عنوان آزادی» است. آنان که سالها قبل حتی با اسم اسلام مخالف بودند وآنان که دارای دیدگاه هایی کاملا منحرف از شعارهای اصیل انقلاب اسلامی داشته اند، اکنون مرموزانه و موذیانه وارد میدان مطبوعات شده اند. امام خمینی(ره) معمار و بنیانگذار انقلاب اسلامی است وکلام او چراغی است فرا راه ما که او را پیشوای خود می دانیم. حال جای این پرسش است که به راستی در این موقعیت خطیر، فرزندان امام خمینی(ره)دردولت، مجلس و قوه قضائیه چه تدبیری اندیشیده اند؟

منابع

1- صحیفه نور، ج 10، ص 229

2 .- همان، ج 9، ص 85

3 .- همان، ج 7، ص 18

4 .- همان، ج 13، ص 253

5 .- همان، ص 248

6 .- همان، ج 14، ص 263

7 .- همان، ج 10، ص 229

8 .- همان، ج 7، ص 29

9 .- همان، ج 7، ص 29

10 .- همان، ج 7،ص 29

11 .- همان، ج 6، ص 191

12 .- همان، ج 8، ص 264

13 .- همان، ج 13، ص 249

14 .- همان، ج 13، ص 249

15 .- همان، ج 13، ص 249

16 .- همان، ج 13، ص 249

17 .- همان، ص 248 و 942. ابوالقاسم آرزومندی

آزادی از نگاه امام خمینی(ره) (2)

اشاره

6 چکیده:

ب- آزادی و فساد و بی بندوباری

از موارد دیگر که باید در آزادی مطبوعات و آزادی تشکل ها واحزاب مورد توجه قرار گیرد و در سخنان امام پیوسته به آن اشاره شده است، فساد و بی بندوباری ناشی از آزادی است. «اینهایی که فریاد از آزادی می زنند... اینها همان دمکراتیک غربی می خواهند، آزادی غربی را می خواهند یعنی بی بندوباری.» «آزادی در حدود قانون است... آزاد نیستیم که فساد بکنیم.» «اسلام از فسادها جلوگرفته.» «ما اسلام می خواستیم، اسلام هم آزادی دارد اما آزادی بی بندوباری نه، آزادی غربی، نمی خواهیم، بی بندوباری است او.» چاپ آگهی های توریستی به مکان هایی که معروف به فساد وبی بندوباری است در روزنامه ها و مجلات، چاپ عکس های رقص، گزارش نویسی های مبتذل برخی از مجلات به اسم تهیه گزارش از وضعیت فرهنگی و نقل الفاظ سخیف دختران و پسران در مصاحبه ها و گزارش هاو چاپ عکس های مهیج و موارد بسیار دیگر که در مطبوعات مشاهده می شود نشان دهنده این است که از آزادی کمال سوء استفاده شده است. امام خمینی(ره)وظیفه مطبوعات را «خدمت برای کشور»می دانند و ورود مطبوعات و رسانه ها را در این زمینه حرکتی درخلاف خدمت برای کشور می دانند. «مطبوعات، سینما... اینها برای خدمت به یک کشور است... نه این که هرکس پاشود و یک مجله ای درست کند و هرچه دلش بخواهد در آن باشد و هرعکسی بهتر مشتری داشته باشد توی

آن بیندازد. عکس های مهیج، عکس های مهوع در آن بیندازدکه مشتری هایش زیاد بشود. آن وقت اسمش مطبوعات است. و عرض می کنم. ضاحب قلم است و آزادی می خواهد!» با کمال تاسف، مشاهده می شود بازهم سیاست تساهل و تسامح دراین وادی خطرناک نیز، موجب ورود مطبوعات در فساد و بی بندوباری شده است و جلوگیری نکردن از این مطبوعات عرصه را برای ورود دراین زمینه با جسارت بیشتر فراهم نموده است و این برخلاف نص صریح سخنان امام خمینی(ره)است. ج- آزادی و توطئه از دیگر مواردی که دولت جمهوری اسلامی باید به شدت با آن مقابله نماید، سوء استفاده مطبوعاتی است که به اسم آزادی قلم،مطالب و تحلیل های توطئه آمیز را به خوانندگان و مخاطبین خودالقاء می نمایند. این جملات امام خمینی(ره)که «وقتی دیدند آزادند، توطئه هاشروع شد، توطئه قلمی...» ، «آزادی بیان هست ولی آزادی توطئه و آزادی فسادکاری نیست.» «معنی آزادی این نیست که کسی بخواهدتوطئه کند. در توطئه هم آزاد است؟! نه در توطئه آزاد نیست.» ودهها جمله نظیر این جملات، همه بر دو مطلب اساسی دلالت می کنند: اول این که، در فضای باز و آزاد، توطئه ها نیز شروع می شود. دوم این که، باید از هرگونه توطئه جلوگیری شود. این که چون تمرین آزادی می کنیم نباید از انتشار این گونه مطبوعات جلوگیری شود;این استدلالی بسیار ساده لوحانه و بی پایه و اساس است.

باید تمام دستگاههای نظارتی کشور که وظیفه کنترل مطبوعات را برعهده گرفته اند، آگاه باشند که جلوگیری نکردن از این گونه مطبوعات،خیانت به نظام مقدس اسلامی است. «جمهوری اسلامی از اول که پیروز شد، آزادی... داد... لیکن به تدریج فهمیده شد که اینها یا توطئه گرند یا جاسوسی می کنند. ازطرف دیگر... نه اسلام اجازه می داد و نه عقل که یک دسته از عنوان دولت یا غیر دولت برای سرنگونی جمهوری اسلامی سوء استفاده نموده و یا جاسوسی کنند و ماساکت باشیم. با این مقدار فداکاری... بازگذاشتن دست کسانی که قصد توطئه نسبت به اسلام و ملت را دارند خیانت است.» از دیدگاه امام، سهل انگاری در این زمینه برای خوشایند غرب،جایز نیست. «امکان ندارد اجازه دهید در یک چنین محیط اسلامی،برای این که شرق و غرب خوششان بیاید سهل انگاری شود. آزادی ای که صحیح است و برای اسلام و کشور مضر نباشد. از اول بوده... خداوندبه شما کمک کند تا توطئه گرها را به سزای اعمالشان برسانید.» این سخنان که در دیدار با جمعی از سربازان گمنام «اطلاعات سپاه» ایراد شده است، شناسایی و برخورد باتوطئه توسط مطبوعات را منحصر در دستگاه فرهنگی نمی داند، بلکه دستگاههای امنیتی کشور را نیز موظف به برخورد با توطئه در هر لباس و به هرعنوان می نماید. مصادیق «توطئه» از دیدگاه امام خمینی(ره) با نگاهی گذرا برسخنان امام، پی به این نکته می بریم که معمولادر

مواردی که امام خمینی(ره) «منع از توطئه» می نمایند یکی ازمصادیق توطئه را نیز در صدر یا ذیل آن عنوان می کنند. به عبارت روشن تر «مفهوم توطئه» مبهم نیست تا برداشت های مختلف را به دنبال داشته باشد. با اندک توجه در عملکرد مطبوعات و جناح ها وگروههای سیاسی می توان فهمید که با نوعی توطئه رو به رو می باشیم یانه و کدام گروه و خط همچنان وفادار مانده است. با جستجوی محدودی که در سخنان امام خمینی(ره)داشته ایم به موارد متعددی از «مصادیق توطئه» به طور صریح و غیر صریح برمی خوریم. ذیلا اهم این موارد برشمرده می شود: 1- مضر به انقلاب، جمهوری اسلامی و مصالح آن; انقلاب اسلامی حاصل تلاش و خون بهای هزاران شهید است که اکنون به امانت به نسل های بعد از خود گذاشته اند. حفظ این نظام و رعایت مصالح آن از اولویت های اساسی در «آزادی» است. امام خمینی(ره)در مواردمتعدد، هرحرکتی برخلاف این نظام را به عنوان «آزادی» ردمی نمایند و آن را از مصادیق توطئه می شمرند. «قلم آزاد است مسائل را بنویسد لکن نه این که توطئه برضد انقلاب بکند.» وحرمت آزادی قلم تا آنجاست که مصالح کشور و انقلاب را در نظربگیرد. «آزادی قلم و آزادی بیان معنایش این نیست که کسی برضدمصلحت کشور، قلمش آزاد است که بنویسد، برخلاف انقلابی که مردم خون پایش داده اند بنویسد... برای مطبوعاتی، احترام قائل هستیم که بفهمد آزادی

بیان و آزادی قلم یعنی چه.» دفاع از انقلاب اسلامی که تحفه الهی و ودیعه شهیدان است. باید به عنوان اصل در تمام آزادی ها مورد توجه قرار گیرد; چه این که هرگونه ضدیت، با آن خیانت است. «باید مطبوعات در خدمت کشور باشند، نه برضد انقلاب کشور. مطبوعاتی که برضد انقلاب کشورهستند، اینها خائن هستند.» و این ضدیت و خیانت، همان توطئه ای است که گاهی نشانه آن به این شکل است. «ما از بعضی مطبوعات توطئه می فهمیم برای این که می بینیم که مسائلی که به ضد انقلاب است با آب و تاب و با تفسیر و طول می نویسند(و)مسائلی(را)که وفق انقلاب است یا نمی نویسند یا با اشاره رد می شوند. این طورمطبوعات مورد قبول ملت نیست.» بزرگنمایی نقاط ضعف جمهوری اسلامی ایران، نیز از موارد تضعیف نظام است که از نظرگاه امام، قابل قبول نیست. «ما نبایدخودمان به جان جمهوری اسلامی بیفتیم برای این که فرض کنیداعوجاجی در فلان جا واقع شده... حالا ما قلم به دست بگیریم و. ..به رخ جمهوری اسلامی بکشید.» کسی منکر نقاط ضعف جمهوری اسلامی نیست و ما باایده آل ها وآرمان ها فاصله زیادی داریم اما آیا اگر برخی از جراید، وقایعی را که مورد بهره برداری دشمنان قرار می گیرد به طور مرتب با آب و تاب نقل نمایند و تا آنجا به وقایع بپردازند که خواسته خودشان را تامین نماید، آیا این ضدیت

نیست؟ و آیا وقتی متوجه شدیم که فلان حادثه مورد توجه رسانه های غربی قرار گرفته است و یا تحلیل های غلط موجبات تضعیف نظام و بدبینی را فراهم می آورد، مانیز باید به همان شیوه غربی هرچه بر قلم جاری شد بنویسیم؟ این روش ژورنالیستی ضدیت باانقلاب است که در دیدگاه امام خیانت است. آزادی بدون رعایت مصالح کشور و انقلاب نیز از مصادیق ضدیت باانقلاب و توطئه شمرده شده است. «... باید روی موازین مطبوعاتی... رفتار کنند. آزادی معنایش این نیست که کسی برضد مصلحت کشور قلمش آزاد است... برخلاف انقلابی که مردم خون پایش داده اند بنویسد; همچو آزادی صحیح نیست. قلم آزاد است که مسائل را بنویسد لکن نه این که توطئه برضد انقلاب بکند.» چارچوب «مصالح نظام» در آزادی احزاب و تشکل های سیاسی نیزباید مراعات شود «همه مردم آزادند، مگر حزبی که مخالف مصلحت مملکت باشد.» ضدیت با مصلحت نظام از طرق مختلف، قابل تشخیص است; بزرگنمایی مشکلات، زیر سوال بردن ارگان ها و نهادهای اساسی انقلاب به اسم انتقاد، بازگویی تحلیل های مغرضانه و فرصت طلبانه رسانه های غربی به وسیله مطبوعات و احزاب داخلی و... از موارد ضدیت با نظام ومصالح آن است. هیچ یک از نظام های دمکراسی با تمام ادعاهایشان، مخالفت بانظام و مصالحشان را بر نمی تابند. بدون شک نظام اسلامی ما نیزآسیب ناپذیر نیست و حفظ آن نیاز به دشمن شناسی در تمام ابعاددارد. باید توجه داشت

که در دنیای امروز «دخالت نظامی» برای براندازی نظام ها توسط قدرت های استکباری به عنوان آخرین راه حل است. براندازی حکومت های مستقل، به طرق بسیار دقیق روانی وجاسوسی در درون حکومت، یکی از روش هایی است که قدرت های بزرگ برای به زانو درآوردن حکومت های مخالف با خود انجام می دهند. شعار «آزادی» و «دمکراسی» که در حال حاضر توسط رادیوهای بیگانه به زبان های مختلف تبلیغ و ترویج می شود یکی از راهبردهای موذیانه استکبار است. این دو شعار ضمن این که عوام پسندانه ترین شعار است، بسیاری از روشنفکران ممالک را نیز تحت تاثیر قرارداده است. حتی دولتمردان نیز فریب این شعارها را می خورند و گاه آن چنان مصالح و اهداف نظام با این دو شعار استحاله و نادیده گرفته می شوند که مخالفین را به نابودی و توطئه علیه نظام ترغیب می نماید و حکومت را از هرگونه اقدام موثر که بیمه کننده نظام باشد، باز می دارد و این روش موذیانه توسط استکبار به وسیله عوامل داخلی در حال وقوع است. د- توطئه و تفرقه اختلاف افکنی، خط دیگر توطئه است که در قالب آزادی به وقوع می پیوندد. انقلاب اسلامی ایران به برکت «وحدت» مردم با مسوولین و مسوولین با یکدیگر تاکنون به حرکت خود ادامه داده است. امام خمینی(ره)بارها ضمن موثر دانستن این عامل در پیروزی ها، برحفظ این نعمت بزرگ تاکید فرموده اند. یکی از بهترین طرق حفظ وحدت،شعائر و شعارهای اسلامی است.

شعارهای وارداتی غربی هیچگاه نمی توانید بین مسوولین و مردم همدلی ایجاد نمایید و این به دودلیل است: اول، تعارض بسیاری از شعارهای غربی با شعائر اسلامی. دوم، نامانوس بودن این شعارها با تفکرات دینی مردم وروحانیت. دولتمردان به جای تکرار الفاظ غربی که غایه الامال زندگی غربی با تفکرات مادی گرایانه آنهاست، باید شعائر اسلامی را به عنوان محور و اصل برای جوانان تشریح نمایند و در این میان، نقش روحانیت اصیل وفقهای عادل دشمن شناس، غیر قابل انکار است. دشمنان نیز سعی کرده اند با کمرنگ کردن ارزش های اسلامی و ترویج الفاظی که ساخته و پرداخته خودشان است، اصل وحدت را نابودکنند; پس عنوان «آزادی» نباید باعث غفلت مسوولین مربوطه ازعوامل و مجریان این خط توطئه در داخل بشود. در این زمینه،تاریخ مشروطیت می تواند درسی بزرگ برای ماباشد. اختلاف افکنی به وسیله مطبوعات و احزاب در مشروطیت باعث تضعیف و نابودی انقلابیون و روحانیون اصیل(به عبارت دیگر به وجود آورندگان انقلاب)و قدرتمند شدن دشمنان داخلی و در نهایت به دست گرفتن حکومت توسط آنان شد. برهمین اساس بارها امام خمینی(ره)برعبرت گیری از مشروطیت اشاره فرموده اند: «درصدر مشروطیت هم با ایجاد گروههای مختلف نگذاشتند که مشروطه به ثمر خودش برسد، او را برخلاف مسیر خودش راندند. امروز هم همان شیاطین، همان ها که مخالف بااین نهضت بودند می خواهند نگذارند... مردم ایران بیدار باشید... اگر...خللی واقع شود... در این صف فشرده

ملت ایران، خطر در پیش است.» در ادامه امام خمینی(ره)ضمن این که تفرقه افکن را توطئه قلمداد می نمایند بر طرد و نابودی این عناصر تاکید می کنند. «تفرقه افکن ها را از بین خودتان بیرون کنید، ما نخواهیم گذاشت که این تفرقه افکنی ها رشد کنند، آنها را در نطفه خفه می کنیم. آزادی غیر از توطئه است... شیاطین در مخفی گاهها توطئه می کنند وباید ما باهم یک صدا باهم به پیش برویم. » از نگاه امام، درج هر مطلب تفرقه افکنانه ای، توطئه آمیز است. «مطبوعات موظفند. .. از درج مقالاتی که مضر به انقلاب و موجب تفرقه می شود خودداری کنند که این خود توطئه محسوب می شود.» هیاهو و جنجال آفرینی توسط مطبوعات از مواردی است که باید باآن مقابله شود. جالب است که از فضای کنونی مطبوعات، بسیاری علی رغم شعارقانون گرایی، هرگاه قانون یا مطلبی مطابق میلشان نباشدبرعلیه آن هیاهو ایجاد می نمایند. از دیدگاه امام، عاقبت این گونه جنجال آفرینی ها، به تباهی کشیده شدن و تفرقه است. «همه این آقایانی که ادعای این را می کنند که ما طرفدار قانون هستیم... ملتزم باشند که اگر قانون بر خلاف رای من هم بودخاضعم... دیگر دعوایی پیش نمی آید، هیاهو پیش نمی آید. اگر بناشد که یک جایی... دادستان بخواهد روی قوانین عمل بکند، بخواهیم بگوییم خیر ما دادستان را قبول نداریم، این معنای دیکتاتوری(است).» جنجال برعلیه قوای

موضعه قانون، موجب استقرار دیکتاتوری و به تباهی کشیده شدن است «دیکتاتوری همین است که نه به مجلس سرفرود آورد، نه به قوانین مجلس و نه به شورای نگهبان و نه به تایید شورای نگهبان و نه به قوه قضاییه... بعد از آن که قانون وظیفه را معین کرد، هرکس بخواهد که برخلاف او عمل بکند، این یک دیکتاتوری است که به صورت مظلومانه حالا پیش آمده و بعد به صورت قاهرانه خواهد آمد و بعد این کشور را به تباهی خواهد کشید واین کشور وقتی به تباهی کشیده شد و این مردم متفرق شدند، این همان وظیفه ای است که برای ابرقدرت ها باید انجام بدهد، این آدم انجام داده... اگر من این نصیحت ها را می کنم... از هیاهو وجنجال دست بردارید. روزنامه ها از هیاهو و جنجال ست بردارند،قلم دارها از هیاهو و جنجال دست بردارند، نویسنده ها دست بردارند، گوینده ها دست بردارند.» امام خمینی(ره)با توجه به نقش تاثیر گذاری تیتر روزنامه ها بر افکار و نیز نقش تیتر در هدایت به سوی واقعیت، از درج تیترهای محرک و نامناسب منع می نمایند «مطبوعات موظفند ازتیترهایی که موجب تحریک... است خودداری کنند. » ، «یکی وقتی قلمی می خواهد مساله ای را که کوچک است بزرگ کند، تیتر بزرگ بنویسد و هرچه دلش می خواهد بنویسد... که البته این غرض ورزی است.» با مطالعه در نظرات امام، به خسارتهای جبران ناپذیر به وسیله تفرقه پی می بریم و بدین جهت است که می فرمایند:

«اگر یک نفر... بخواهد به هم بزند این وحدت را، این معصیت خدا را کرده است.» این عواقب سوء، موجب تلقی توطئه از تفرقه افکنی می شود که به هر عنوان آزادی، دمکراسی، مطبوعات و... که باشد، بایدجلوگیری شود. ابوالقاسم آرزومندی

آزادی در اندیشه روح الله

7 چکیده: 1- اول مرتبه تمدن، آزادی ملت است. 2- آزادی یک امانت الهی است که خداوند نصیب ما کرد. 3- آزادی را اسلام به ما داد. قدر این آزادی را بدانید و قدر این اسلام را بدانید. 4- ما مصائب را به خاطر رسیدن ملتمان به آزادی و استقلال تحمل خواهیم کرد. 5- اسلام هم آزادی دارد، اما آزادی بی بند و باری نه، ما آزادی غربی نمی خواهیم. 6- باید همه مان بیدار باشیم، متوجه باشیم به این که از آزادی سوء استفاده نکنیم. 7- انحطاط و سقوط بشر به علت سلب آزادی او و تسلیم در برابر انسانهاست. 8- از آزادیهای مخرب باید جلوگیری شود. 9- می خواهند آزادی شما را با آزادی سلب کنند. آزادی ناسالم در شما ایجاد کنند و آزادی حقیقی را از شما بگیرند. 10- آزادی صادراتی آزادیی است که بچه های ما را به فحشا می کشاند. 11- آزادی که در اسلام است، در حدود قوانین اسلام است. 12- جلوی آزادی هرگز گرفته نشده است و نمی شود و مردم آزادند، الا آنجایی که بخواهند تباهی بکنند و بخواهند ملت را به عقب برانند. 13- ما آزادی که اسلام در آن نباشد، نمی خواهیم. 14- ایران امروز جایگاه آزادگان است. 15- ما می خواهیم آزاد باشیم، ما در

مملکتمان استقلال می خواهیم، آزادی می خواهیم. 16- آنها که تصور می کنند مبارزه در راه استقلال و آزادی مستضعفین و محرومان جهان با سرمایه داری و رفاه طلبی منافات ندارد، با الفبای مبارزه بیگانه اند. 17- دستگاه جبار که برای احدی از افراد ملت آزادی قائل نیست و سال هاست سلب آزادی از ملت را وسیله مقاصد خود قرار داده، گمان کرده به اسم «آزادی» بانوان می تواند ملت مسلمان را اغفال کند تا مقاصد شوم اسرائیل را اجرا کند. 18- آخوندها با این سیاه روزی هایی که نصیب مملکت است، مخالفند. این کهنه پرستی است؟ علمای اعلام با این زدن ها، کشتن ها، قلدری ها، دیکتاتوری ها و استبدادها مخالفند. این کهنه پرستی است؟ علمای اسلام در صدر مشروطیت در مقابل استبداد سیاه ایستادند و برای ملت آزادی گرفتند. قوانین جعل کردند، قوانینی که به نفع ملت است. 19- اسلام انسان را آزاد خلق کرده است و انسان را مسلط بر خودش و برمالش و برجانش و بر نوامیسش خلق فرموده، امر فرموده است که مسلط است انسان. آزادی انسان، هر انسانی در مسکن آزاد است. در مشروب و ماکول آنچه خلاف قوانین الهیه نباشد، آزاد است. در مشی آزاد است. حکم اسلام است که اگر کسی حمله برد به منزل کسی برای آن کسی که مورد حمله واقع شده است، جایز است کشتن

او، اسلام تا این قدر با آزادای ها موافق است. اسلام ارتجاع سیاه است؟ 20- اسلام سرمنشا همه آزادی ها، همه آزادگی ها، همه بزرگی ها، همه آقایی ها، همه استقلالها است. 21- نادیده گرفتن حقوق صدها میلیون مسلم و مسلط نمودن مشتی اوباش بر مقدرات آنها و مجال دادن به رژیم غیر قانونی ایران و دولت پوشالی اسرائیل برای غصب حقوق مسلمین و سلب آزادی و معامله قرون وسطایی نمودن، جنایاتی است که در پرونده روسای جمهور آمریکا ثبت می شود. 22- آن پدر که علمای بزرگ و فقهای عظیم الشان و آزادی خواهان را به جرم حق گویی حبس و زجر و شکنجه و تبعید و کشتار کرد و این پسر که همان معامله را سختتر با علما و خطبا و آزادی خواهان و روشنفکران و سایر طبقات نمود. آن پدر که چنان سلب آزادی از ملت کرد که نه حق یک کلمه حق گویی داشت و نه مجلس و نه مطبوعات و این پسر که همه می بینید... ملت ایران مسلمان است و اسلام را می خواهد. آن اسلامی که در پناه آن آزادی و استقلال است، رفع ایادی اجانب است... 23- آن روزی که تاریخ پرافتخار اسلام را که مبداء عدالت و آزادی و رشد فکری و اجتماعی و سیاسی است، به تاریخ ارتجاعی شاهنشاهی مجوسی گرایی برگرداندند... یک

نفر از اینها (نویسندگان فرصت جو) نفس نکشید. 24- اسلام بیش از هر دینی و بیش از هر مسلکی به اقلیت های مذهبی آزادی داده است. آنان نیز باید از حقوق طبیعی خودشان که خداوند برای همه انسانها قرار داده است، بهره مند شوند. ما به بهترین وجه از آنان نگهداری می کنیم. در جمهوری اسلامی کمونیستها نیز در بیان عقیده خود آزادند. 25- مسایلی که منافات با حیثیت و شرافت زن ندارد، آزاد است. 26- ما همه یک صف هستیم و یک حرف را می زنیم. ما همه می خواهیم شاه و رژیم سلطنتی نباشد، یعنی آزادی و استقلال باشد. اسلام ضامن وحدت کشور، در عین آزادی و استقلال، است. 27- رهبری سیاسی از سلطه بیگانه آزاد می شود... جامعه آینده ما، جامعه آزادی خواهد بود و همه نهادهای فشار و اختناق و همچنین استعمار از میان خواهد رفت... انسانی که امروز در نظام پلیسی از فعالیتهای فکری و آزادی در کار محروم شده است، تمام اسباب ترقی واقعی و ابتکار را به دست خواهد آورد. 28- طرز حکومتی که ما پیشنهاد می کنیم، حکومت جمهوری اسلامی است و اساسش بر آزادی و استقلال کشور و عدل و تعدیل تمام دستگاههای دولتی است. 29- الف- در حکومت اسلامی همه افراد دارای آزادی در هرگونه اظهار عقیده ای هستند ولیکن

آزادی در خرابکاری را ندارند. ب- در اسلام آزادی انتخاب شغل بر هر فردی بر حسب ضوابط قانونی محفوط است. 30- در جمهوری اسلامی، هر فردی از حق آزادی عقیده و بیان برخوردار خواهد بود ولیکن هیچ فرد و یا گروه وابسته به قدرت های خارجی را اجازه خیانت نمی دهیم. 31- من می بینم بدبختی هایی که از دست همین اشخاصی که فریاد آزادی می کشند، برای ملت ایران، من بدبختی را دارم می بینم. بدبختی ملت ما آن وقتی است که ملت ما از قرآن جدا باشند، از احکام خدا جدا باشند، از امام زمان جدا باشند. ما آزادی در پناه اسلام می خواهیم. استقلال در پناه اسلام می خواهیم. 32- آزادی در حدود قانون باید باشد، قوانین اسلام را باید ملاحظه کرد. در چهار چوب قوانین اسلام، در چهار چوب قانون اساسی، بیان آزاد و بحث آزاد [است]. 33- این ها از آزادی، این ها را می خواهند. آزادی غربی می خواهند. و آن این است زن و مرد باهم لخت بشوند و بروند توی دریا. بروند توی نمی دانم جاهای دیگر شنا کنند. این تمدنی است که آقایان می خواهند. این تمدنی است که در رژیم سابق تحمیل بر مملکت ما شد.... ما تا زنده هستیم نمی گذاریم این آزادی هایی که آنها می خواهند تا آن اندازه ای که می توانیم آن آزادی ها تحقق پیدا

کند. 34- برای خدا و اسلام داد زدید. گفتید، اسلام را می خواهیم. آزادی می خواهیم، استقلال می خواهیم. حکومت اسلام، حکومت اسلامی، همین آزادی و استقلال را به شما می دهد. منتها شما تشریح کردید مطلب را و الا حکومت اسلامی یعنی آزادی، یعنی استقلال. 35- خدا به شما نعمت آزادی را داده و شما را در امتحان این آزادی قرار داده که ببیند که شما با این آزادی چه می کنید. آیا این نعمت خدا را کفران می کنید و با آزادی خودتان مردم را رنج می دهید یا این نعمت را تشکر از آن می کنید و این آزادی را حسن استفاده از آن می کنید. 36- اسلام دین مستند به برهان و متکی به منطق است و از آزادی بیان و قلم نمی هراسد و از طرح مطلب های دیگر که انحراف آنها در محیط خود آن مکتب ها ثابت و در پیش دانشمندان خودشان شکست خورده هستند، باکی ندارد. 37- اگر تمام آزادی ها را به ما بدهند، تمام استقلال ها را به ما بدهند و بخواهند قرآن را از ما بگیرند، ما نمی خواهیم. ما بیزار هستیم از آزادی منهای قرآن، ما بیزار هستیم از استقلال منهای اسلام. 38- اینها می خواهند یک مملکت غربی برای شما درست کنند که آزاد هم باشید. مستقل هم باشید اما نه خدایی در کار باشد

و نه پیغمبری و نه امام زمانی و نه قرآنی و نه احکام خدا، نه نمازی و نه هیچ چیز دیگر. 39- آزادی به شکل غربی آن که موجب تباهی جوانان و دختران و پسران می شود، از نظر اسلام و عقل محکوم است. 40- در جمهوریت اسلام، تمام آزادی ها هست. اشرف آشوری

آزادی مطبوعات از منظر امام خمینی

7 چکیده: 1. سرآغاز گروهی بر این باورند که مطبوعات آزاد می توانند جامعه ای را به سعادت و بهروزی رسانده و اسباب پیشرفت و ترقی یک کشور را فراهم سازند. سید جمال الدین اسدآبادی، که از جمله اندیشمندان و مصلحان بزرگ معاصر است، چنین اندیشه ای درباره مطبوعات دارد. او وجود مطبوعات آزاد را یکی از علل ترقی و پیشرفت ملل اروپا به شمار آورده و می گوید: «یکی از وسائلی که باعث ترقی غرب گردیده آزادی مطبوعات است. این آزادی خوب و بد حکام را بدون استثنا نشر می دهد. آنهایی که صفات خوب دارند بر آن می افزایند و آنان که به فساد و خودپرستی مبتلا هستند ناچار به ترک آن می شوند. هیچ کس به آزادی نشریات اعتراضی نمی کند، مگر وقتی که ضد حق و حقیقت بوده و یا تهمت باشد. کسی که از طرف مطبوعات به او تعدی شده حق دارد حق پایمال شده خود را در محکمه قانونی بخواهد، ولی جراید ما در ایران کاملا بر ضد این مطلب اند. از کار خوب، خوب می گویند و از کار زشت هم خوب. نزد آنها تفاوت ندارد و میان خوب و بد تمیزی نیست و سراسر آنها اغراق است و علت این کار مایل نبودن حکام و امرا به اصلاح جراید است» !

(1) آیا به راستی آنگونه که سید جمال می گوید یکی از اسباب ترقی جوامع و به اصطلاح امروز، توسعه، مطبوعات آزاد و مستقل است؟ اساسا کارکردهای مطبوعات در یک جامعه که می تواند یکی از عوامل پیشرفت و ترقی ملتها تلقی شود چیست؟ آیا مطبوعات از آزادی مطلق برخوردارند و یا این که دارای مرزها و محدودیتهایی هستند؟ هدف از این پژوهش بررسی نوع نگرش امام خمینی نسبت به جایگاه و کارکرد مطبوعات است. بنابراین پاسخ به پرسشهای فوق در اندیشه امام خمینی، راهنمای مباحث این پژوهش خواهد بود. آزادی مطبوعات که در حوزه آزادیهای سیاسی قرار می گیرد، در واقع یکی از مهمترین و برجسته ترین مصادیق آزادیهای سیاسی است. آزادی سیاسی در جامعه اسلامی به این معنا است که: «افراد جامعه اسلامی در تکوین و هدایت نظام سیاسی جامعه دارای نقش و اثر باشند، نه این که تنها یک قشر یا جمع یا وابستگان به یک نژاد در جامعه حق و توانایی تصرف در اداره امور کشور را داشته باشند. آزادی سیاسی یعنی این که همه مردم با قطع از وابستگیهای قومی، زبانی و نژادی و دینی در یک جامعه بتوانند آن نظام را به سوی مطلوب خودشان هدایت کنند. طبیعی است وقتی در جامعه ای اختلاف رای و نظر پیدا شد، عقیده ای

که طرفداران بیشتری دارد (البته در چارچوب اصول و ارزشهای پذیرفته شده آن نظام) رای و حرفش متبع خواهد بود و دیگران باید از آن تمکین کنند. » (2) در ادامه همین تعریف می خوانیم: «وقتی گفته می شود در جامعه اسلامی مردم آزادی سیاسی دارند، بدین معنا است که هم حق انتخاب دارند و هم حق فعالیت سیاسی، انتشار مطبوعات، روزنامه، ایجاد تشکلها، سازمانها، احزاب، اجتماعات سیاسی و بیان افکار و نظرات سیاسی. » (3) در واقع می توان گفت آزادی سیاسی، بیان ارتباط متقابل حاکمان و شهروندان است و اینکه مردم در تکوین و هدایت نظام سیاسی خویش دارای نقش و اثرند و می توانند نظام سیاسی را به سوی مطلوب و خواست خویش هدایت کنند; البته با قطع نظر از وابستگیهای قومی، زبانی، نژادی و دینی که در تمامی افراد یک جامعه ممکن است وجود داشته باشد. به هر روی بنابر تعریفی که از آزادی سیاسی ارائه شد، مردم می توانند با استفاده از مطبوعات به بیان آزادانه نظرات و افکار سیاسی خویش مبادرت ورزیده، در نظام سیاسی مشارکت جویند و دارای نقش و اثر شوند و نظام سیاسی را به سوی اهداف و خواسته های خویش هدایت کنند. ضمن اینکه می توانند درخواستها و انتظارات خود را نیز از نظام سیاسی مطرح سازند. در یک نظام

سیاسی اسلامی با توجه به آموزه ها و آموخته های دینی، همه مردم می توانند در اداره امور کشور دخالت و مشارکت نمایند. (4) یکی از بهترین شیوه های ابراز نظر و رای، استفاده از مطبوعات و رسانه های عمومی است. مطبوعات آزاد و مستقل از نظام سیاسی به واقع زبان گویایی هستند که خواستها، مطالبات، انتقادات و اعتراضهای مردم را به گونه ای شفاف در معرض دید مسئولین نظام قرار می دهند. همان طور که مطبوعات وابسته به حکومت نیز تنها به انعکاس خواستها و نظرات اصحاب قدرت می پردازند ولاغیر. شاید از ارائه تعریف برای مفهوم «آزادی مطبوعات» بی نیاز باشیم، اما برای ایضاح این مفهوم و دیدگاه این مقاله به ذکر تعریفی از آن بسنده می شود. به موجب اصل آزادی مطبوعات «افراد، حق نشر افکار و عقاید خود را از طریق نوشته ها یا مطبوعات دارا می باشند. بدون اینکه نشر آنها موکول به تحصیل اجازه یا محکوم به سانسور باشد. » (5) سید جمال الدین اسدآبادی تعریف جالب توجهی از روزنامه به دست می دهد و آن این است که: «معنی روزنامه آن است که حقیقت را باید بنویسد و فصلهایی که نافع به حال ملت است باز کند، عیب را بگوید و علاج معایب را بنویسد، نه آنکه روزنامه را پر از اغراقات و مملو از مبالغات کراهت آمیز کند.

بهتر است که این جور روزنامه ها را کسی طبع و نشر نکند و خود را ذلیل و رسوای خاص و عام نسازد. » (6) بنابراین در اندیشه سیدجمال روزنامه و به طور کلی رسانه های عمومی باید به بیان حقایق مبادرت ورزیده و آنچه به حال ملت نافع است منتشر سازند، نه این که در حق صاحبان قدرت سیاسی به تملق گویی و چاپلوسی بپردازند. حضرت امام نیز در بیان ویژگی ممالک متمدن، وجود مطبوعات آزاد را از شاخصهای عمده آن به شمار می آورد. در اندیشه ایشان در چنین جوامعی مردم باید بتوانند به طور آزادانه عقاید و آرای خود را در سطح عموم و بویژه مطبوعات منعکس سازند: «مملکت متمدن آن است که آزاد باشد، مطبوعاتش آزاد باشد، مردم آزاد باشند در اظهار عقاید و راءیشان. » )2 )7. الگوهای نظری نظام مطبوعات امروزه با توجه به فضای حاکم بر جامعه سیاسی و مطبوعاتی کشور به دیدگاههای متعدد و متعارض درباره نظریه حضرت امام خمینی درباره مطبوعات برخورد می کنیم. پرسش اساسی این است که الگوی نظری حاکم بر اندیشه های حضرت امام کدام است؟ در باره نظام مطبوعات تا کنون نظریه های متفاوت و گوناگونی از سوی صاحب نظران ارائه شده است. (8) گر چه در اینجا مجالی برای شرح و بسط همه الگوهای

نظری نظام مطبوعات نیست، اما به مهمترین این نظریه ها برای انتخاب چارچوب نظری این پژوهش اشاره ای کوتاه می شود. به طور کلی می توان الگوهای نظری حاکم بر نظام مطبوعات را در قالب سه نظریه کلی مطرح ساخت: اقتدارگرایی، آزادی گرایی و مسئولیت اجتماعی. الف. نظریه اقتدارگرایی بر اساس این نظریه که متاثر از فضای اقتدارگرانه اواخر دوران رنسانس ست حقیقت بیش از آن که محصول تلاش توده ها باشد، حاصل تلاش انسانهایی معدود و خردمند است که بار هدایت توده ها را بر دوش می کشند. انسانهای خردمند نیز همان نخبگان حاکم اند که به دلیل بهره هوشی و فکری بالا قیم توده ها هستند و وظیفه هدایت و آگاهی بخشی به آنها را بر عهده دارند. به سخن دیگر، حقیقت و قدرت دو روی یک سکه اند و هر چه افراد به کانون قدرت نزدیکتر باشند، دسترسی به حقیقت نیز بیشتر می شود. در این نظریه مطبوعات عمدتا در دست دولت است، لذا هرگونه اعتراض و انتقادی به مثابه تهدیدی برای امنیت و ثبات دولت، زیان آور تشخیص داده شده و با آن مقابله می شود. به طور کلی می توان گفت در این نظریه، نخبگان سیاسی حاکم تصمیم می گیرند که روزنامه یا نشریه ای منتشر کنند یا خیر. در واقع براساس این الگو نخبگان به جای مردم می اندیشند، جریان سازی می کنند و هدایت فکری

مردم را از این طریق بر عهده می گیرند. (9) به هر حال این نظریه نگاهی حداقل گرایانه از مطبوعات و آزادی آنها دارد. برخی نظریه حضرت امام درباره مطبوعات را در قالب این الگو تبیین و تفسیر می کنند. (10) بنابراین از سخنان و اندیشه امام محدودیت و مرزهای مطبوعات را می فهمند و به طبع خواستار ایجاد محدودیتهای هر چه بیشتر (قانونی و غیرقانونی) در این باره می شوند. این برداشت و دیدگاه از سخنان امام، مطبوعات را نه یک عامل مثبت بلکه عامل تخریب و تضعیف دین و نظام دینی جامعه و نیز تزلزل نظام سیاسی حکومت دینی به شمار آورده و آن را به حال جامعه مخل و مضر می داند. بر این اساس وجود مطبوعات آزاد و مستقل از حکومت در جامعه اسلام باعث سست شدن و متزلزل گشتن بنیادهای دینی مردم و تضعیف نهادهای دینی می گردد. همچنین در این نگاه، فعالیت مطبوعات مستقل و آزاد حتی در چارچوب قانون نیز ممکن است امنیت ملی و نظم عمومی را مخدوش سازد. بنابراین مطبوعات باید در دمت حاکمیت باشند و هر آنچه را که حاکمان می گویند و اراده می کنند، برآورده سازند. مردم مصالح خود را درست تشخیص نمی دهند و باید برای آنان تصمیم گیری نمود و به محدودیت هر چه بیشتر مطبوعات پرداخت. این دیدگاه رسانه ها را در

خدمت حاکمیت و قدرت سیاسی می داند و بس. گر چه می توان یادآور شد که ممکن است چنین مخالفتی با مطبوعات ریشه در انگیزه ها و پیکارهای سیاسی جناحی و حزبی داشته باشد; اما واقعیت این است که چنین دیدگاهی را به وضوح می توان در سطح جامعه و نظام رسانه ای کشور یافت. ب. نظریه آزادی گرایی این نظریه که متاثر از رشد دموکراسی سیاسی و آزادی دین، گسترش تجارت آزاد، قبول اقتصاد آزاد و جو فلسفی روشنگری است، فضای اقتدارگرایی را تقلیل داد و مفهوم جدیدی به نام آزادی گرایی را مطرح ساخت. به هر حال این نظریه در اواخر سده هفدهم شدت گرفت و وارد قرن هجدهم شد و در قرن نوزدهم جریان یافت. لیبرالیسم به مثابه نظام اجتماعی و سیاسی نوظهور، چارچوبی بود که نهادهای مختلف از جمله نهاد مطبوعات با توجه به اصول فلسفی حاکم بر آن نقش خود را ایفا می کردند. این نظریه از آنجا آغاز شد که در سده هفدهم انگلیس شاهد کنترل بیش از اندازه ولت بر فعالیتهای مطبوعاتی بود. دولت انواع و اقسام کنترلها و سانسورها را با این توجیه که آزادی مطبوعات تهدیدی برای امنیت و ثبات دولت است، اعمال می کرد، نداهای آزادی خواهانه متفکران لیبرالیسم در واقع واکنشی بود علیه اعمال قدرت بیش از اندازه. به هر تقدیر

این نظریه عمدتا بر پایه لیبرالیسم کلاسیک و بر ایده دولت محدود، حکومت قانون، منع قدرت خودسرانه و بسته به صلاحدید و تقدیس مالکیت خصوصی قرار دارد. آزادی فی مابین مردم و مسئولیت افراد در قبال سرنوشت خویش استوار است. براساس این نظریه سهم لیبرالیسم در رسانه های همگانی شامل اصرار بر اهمیت فرد، تکیه بر قدرت استدلال فردی و مفهوم حقوق طبیعی است که آزادی دین، آزادی بیان و مطبوعات جزئی از آن محسوب می شود. بر طبق این الگو، انسان حیوانی منطقی و خردمند و یک هدف است و نباید به مثابه یک وسیله صرف به او نگاه کرد. انسان به مثابه یک ارگانیسم متفکر قادر به تصمیم در مورد منافع خود است و می تواند محیط اطراف خود را سامان بخشد. موجودی است که به دلیل توانایی تفکر، یادآوری، بهره گیری از تجارب مختلف، تجزیه، تحلیل و نتیجه گیری منحصر به فرد بوده و از سایر حیوانات متمایز است. تحقق ابعاد بالقوه انسانی از اهداف نهایی محسوب می شود و جامعه و دولت نیز نباید هدفی جز انسان و شکوفایی ابعاد وجودی او دنبال کنند. (11) به هر روی این دیدگاه نگاهی حداکثرگرایانه نسبت به آزادی مطبوعات دارد. گروهی دیدگاه امام خمینی را در چنین چارچوبی مطرح می سازند و از سخنان امام آزادی مطلق مطبوعات را مراد

می کنند. (12) و طبعا خواستار ایجاد زمینه هایی هستند که مطبوعات بهتر و بیشتر بتوانند به انعکاس رویدادها، وقایع و حقایق بپردازند. از این منظر مطبوعات می توانند در راه رشد و ترقی و نیز توسعه سیاسی جامعه گام بردارند و سعادت و بهروزی را برای مردم به ارمغان آورند. همچنین در این نگاه فعالیت مطبوعات و رسانه ها در چارچوب قانون نه تنها مخل امنیت ملی و نظم اجتماعی و برهم زدن آرامش جامعه نیست، بلکه مقوم امنیت ملی نیز شمرده می شود. از زاویه این نظریه، حاکمیت و قدرت سیاسی در خدمت رسانه ها و مطبوعات هستند. به هر تقدیر هر دو دیدگاه مورد اشاره (دیدگاه محدود و اقتدارگرایانه و دیدگاه حداکثر و آزادی گرایانه) تفسیر و قرائت خویش درباره مطبوعات را به سخنان حضرت امام مستند می سازند و از کلام ایشان برای برداشت خود سود می جویند. پرسش این است که کدام نظریه با اندیشه های حضرت امام همخوانی بیشتری دارد؟ آیا می توان گفت بررسی اندیشه امام در ارتباط با مطبوعات در قالب هیچ کدام از این دو دیدگاه نمی گنجد و با هر دو ناسازگاری دارد و باید به دیدگاه سومی قائل شد؟ پاسخ این پرسش پس از ذکر الگوی سوم روشن خواهد شد. ج. نظریه مسئولیت اجتماعی این نظریه که در واقع تکامل یافته نظریه آزادی گرایی است، علاوه

بر پذیرش کارکردهای آزادی خواهانه مطبوعات، کارکردهای ویژه ای از قبیل تعهد و مسئولیت در برابر مردم و جامعه نیز برای آن قائل می شود. مضموم اصلی این نظریه این است که آزادی و تعهد دو روی یک سکه اند و همانطور که مطبوعات حق دارند از دولت و سایر نهادها انتقاد کنند، مسئولیتی نیز در قبال مصالح و منافع ملی و امنیتی و پاسخ به نیازهای جامعه دارند. مطابق این نظریه دسترسی عموم به اطلاعات صحیح بر دسترسی مطبوعات به آزادی کامل بیان ارجحیت دارد. به میزانی که مطبوعات مسئولیت خود را بفهمند و آن را پایه ای برای سیاستهای عملی خود قرار دهند، این نظریه می تواند پاسخگوی نیازهای جامعه باشد. اما اگر مطبوعات مسئولیتهای خود را فراموش کنند، بر دوش نهادها و مراکز دیگر است که بر کارکردهای اساسی ارتباطات جمعی نظارت کنند و اطمینان حاصل کنند که این کارکردها به بهترین شکل انجام می گیرد. طرفداران این نظریه می گویند: 1. مطبوعات باید شرحی واقعی، جامع و روشن از حوادث روزمره ارائه کنند; 2. مطبوعات باید ابزاری برای مبادله آرا و انعکاس انتقادات باشند; 3. مطبوعات باید آیینه تمام نمای گروههای موجود در جامعه باشند; 4. مطبوعات باید منعکس کننده و تصریح کننده اهداف و ارزشهای جامعه باشند. 5. مطبوعات باید به اطلاعات دسترسی داشته

و به دانش روز مجهز باشند. از سویی در این نظریه مردم نیز در برابر مطبوعات تعهداتی دارند. مردم باید علاوه بر آگاهی از قدرت قابل ملاحظه رسانه های همگانی متوجه باشند که این قدرت در دست افراد معدودی متمرکز است و مطبوعات در تامین نیازهای جامعه با ناکامی هایی نیز مواجه است. اگر در نظریه آزادی گرایی عمدتا بعد منفی آزادی، یعنی «آزادی از» (آزادی از قید و بندهای بیرونی) مورد نظر بود، در نظریه مسئولیت اجتماعی سعی می شود بر مفهوم آزادی مثبت تاکید شود، یعنی آزادی برای دستیابی به اهدافی مطلوب بر طبق این نظریه حکومت نباید صرفا آزادی را مجاز سازد، بلکه باید به طور فعال آن را تقویت کرده و گسترش دهد و در مواقع ضروری از آزادی شهروندان خود حمایت کند. (13) در این نظریه آنچه قابل مشاهده است، دیدگاهی است که در میان دو نظریه پیشین جای می گیرد. شاید بتوان گفت چارچوب نظری مناسب با سخنان امام در باره مطبوعات، نظریه «مسئولیت اجتماعی» است. چرا که در نگاه ایشان مطبوعات کارکرد دوگانه ای می یابند: هم می توانند در جنبه مثبت و پیشبرد استعدادهای مردم و رشد و تعالی آنان و توسعه نظام اسلامی حرکت کنند و به تعهد و مسئولیت خود عمل نمایند و هم اینکه می توانند در جهت منفی

و به رکود و سکون و ابتذال کشیدن جامعه و خلاف مصالح عمومی مشی نمایند و برخلاف تعهد و مسئولیت خود عمل کنند. این نظریه قادر خواهد بود اندیشه های امام خمینی درباره مطبوعات را هم در قبل و هم در بعد از پیروزی انقلاب اسلامی توضیح و تبیین نماید. ایشان در قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در مواردی از اینکه مطبوعات آزاد هستند و به مقدسات تعرض می کنند اعتراض نموده و خواستار محدودیت آنها می شود: «چرا این مطبوعات را آزاد می گذارند؟ چرا نسبت ناجوانمردانه و ناروا می دهند؟ اگر روحانیت برود، مملکت پشتوانه ندارد. چرا این مطبوعات این قدر آزاد است؟ » (14) در این موارد، توجه و تاکید امام بر این موضوع است که مطبوعات حافظ ارزشهای مردم باشند و به باورها و مقدسات اسلامی که مورد پذیرش عموم مردم مسلمان ایران است اهانت و تعرض نکنند. همچنین در همان ایام در کلام امام مشاهده می کنیم که ایشان از فقدان آزادی مطبوعات سخن گفته اند و در انتقاد از رژیم این مساله را مطرح می کنند که چرا بر طبق قانون اساسی نمی گذارد مطبوعات آزاد باشند تا آنچه به آن عقیده دارند را مطرح سازند: «شما بنشینید به این قانون اساسی عمل کنید. قانون اساسی مطبوعات را آزاد کرده است; شما آزاد می کنید؟ !

ما مرتجعیم که می گوییم بگذارید به قانون اساسی عمل بشود، بگذارید مطبوعات آزاد باشد. . . » (15) و نیز «ما حرفمان این است که آقا به قانون اساسی عمل کنید; مطبوعات آزادند; قلم آزاد است; بگذارید بنویسند مطالب را. » (16) آنچه در این جا مورد نظر امام است این است که مطبوعات بتوانند خواست و اراده عمومی را منعکس کنند و از رژیم و مسئولان و سیاستهای آن انتقاد کنند و کسی آنان را وادار به سکوت و سانسور ننماید. بنابراین بر طبق این الگو تناقضی در کلام حضرت امام درباره مطبوعات نمی توان یافت و این نظریه مناسبترین الگویی است که در قالب آن می توان سخنان امام درباره مطبوعات را تجزیه و تحلیل نمود. بر طبق این الگو، دیدگاه سومی درباره اندیشه امام شکل می گیرد. از این منظر مطبوعات کارکردی دوگانه می یابند: هم باید به منافع و مصالح مردم توجه کنند و به روشنگری درباره آن بپردازند و هم اینکه از آنچه به ضرر منافع و مصالح عمومی است دوری گزینند. در این نظریه دولت هر زمان که تخلفی از سوی مطبوعات مشاهده کند وارد عمل می شود و به وظیفه نظارتی خود در قبال مطبوعات عمل می نماید. به هر روی این نظریه را می توان الگوی متوسط یا مطلوب

آزادی مطبوعات به شمار آورد و دیدگاه حضرت امام را در چنین الگویی سنجید و ارزیابی کرد. 3. کارکردهای مطبوعات در اجتماع مطبوعات امروزه به دلایل متعدد مورد توجه قرار گرفته اند. یکی از آنها نقشی است که مطبوعات در رشد و توسعه سیاسی جامعه و بسط فرهنگ عمومی ایفا می کنند. چنان که «در غرب آثار مکتوب، شمار نسخه های کتب، مجلات و نشریات، تعدد و تنوع عناوین آنها، میزان بهره وری مردم از کتاب و مطبوعات، میزان مراجعه مردم به کتابخانه ها، میزان سرانه خرید کتاب و نشریه و. . . از شاخصهای اصلی رشد و توسعه محسوب می گردند. » (17) در جامعه ما نیز هم اینک مطبوعات رونق قابل ملاحظه ای یافته اند. تنوع و تعدد نشریات به گونه ای است که تقریبا جریانهای فکری - سیاسی گوناگون در سطح جامعه را پوشش می دهد. از سوی دیگر علاوه بر تعدد و تکثر مطبوعات، مشاهده می شود که روی آوردن مردم به مطبوعات نیز به نحو چشمگیری افزایش یافته است. به هر حال هدف بیان این نکته است که امروزه نه تنها از نقش مطبوعات در جامعه ما کاسته نشده است، بلکه روز به روز نیز بر رونق آن افزوده می گردد و مخاطبان بیشتری را به سمت خود جلب می نماید. (18) با توجه به الگوی پذیرفته شده برای تحلیل

سخنان امام یعنی الگوی مسئولیت اجتماعی، مطبوعات کارکردی دوگانه می یابند. در واقع مطبوعات چونان «ژانوس دو چهره» ای (19) است که هر چهره آن کارکردی ویژه و سمت و سویی خاص می یابد. به تعبیر حضرت امام: «روزنامه ها و مجلات می توانند که یک کشوری را رشد بدهند و هدایت بدهند به راهی که صلاح کشور است و می توانند که به عکس عمل بکنند. » (20) بنابراین مدیران مطبوعات می بایست با توجه به مسئولیت و نقش این رسانه مهم در اجتماع، به حیات مداوم خویش بیندیشند و همواره خیر و صلاح جامعه را در نظر آورند و از هرگونه افراط و تفریط اجتناب ورزند و حد میانه و مطلوب و مسئولیت اجتماعی خویش را از کف ندهند. بر همین اساس است که امام انتظار دارد مطبوعات و به طور کلی تمامی رسانه های خبری و اطلاع رسانی در نقش مربی گری و هدایتگری جامعه ظاهر گردند: «تمام رسانه ها مربی یک کشور هستند، باید تربیت کنند کشور را، افراد یک کشور را و باید خدمت کنند به ملت. » (21) در این کلام، هم به نقش تربیتی رسانه ها اشاره شده است و هم به خدمت آنها به ملت. در واقع انتظار دیگر حضرت امام از مطبوعات این است که در خدمت مردم باشند و آمال و آرزوهای مردم

را منتشر نمایند: «مطبوعات باید در خدمت کشور باشند، مطبوعات باید منعکس کننده آمال و آرزوهای ملت باشند. مسائلی که ملت می خواهند، آنها را منعکس کنند. » (22) باید گفت مقصود ایشان از خدمت به کشور، داشتن نقش تربیتی و انسانسازی مطبوعات است. ایشان در این باره می فرماید: «مجله باید در خدمت کشور باشد، خدمت به کشور این است که تربیت کند، جوان تربیت کند، انسان درست کند، انسان برومند درست کند، انسان متفکر درست کند تا برای مملکت مفید باشند. » (23) بنابراین یک کارکرد اساسی مطبوعات در اندیشه امام انسانسازی و تربیت جوانان است. در واقع امام بر این باور است که مطبوعات نقش مهم و راهگشایی در تربیت متفکران و دانشمندان و سیاستمداران آینده جامعه اسلامی بر عهده دارند. مطبوعات در الگوی مسئولیت اجتماعی از هدر رفتن نیرو، انرژی و استعداد جوانان جلوگیری کرده و آنان را به سمت و سویی سوق می دهند که قوه اندیشه و عقلانیت و ایمان را در آنان بارور سازند. نه اینکه آنان را به سمت ابتذال و فساد سوق دهند و به پوچی و بیهودگی و سرگشتگی دچار سازند. به هر روی از آنجا که آینده یک کشور بسته به میزان کار و تلاش و بهره مندی جوانان آن به لحاظ اندیشه، استعداد، ذوق، خلاقیت،

عقلانیت و ابتکار است، مطبوعات می توانند نقش اساسی و عمده ای در این راه بازی کنند. کارکرد دیگر مطبوعات در اندیشه امام این است که مطبوعات یک عامل مهم برای حفظ آزادی و استقلال کشور هستند. تداوم و استمرار «آزادی» و «استقلال» که با تاسیس نظام «جمهوری اسلامی» پدیدار گشت، به هوشیاری و بیداری همه اقشار جامعه بستگی دارد که از مهمترین پاسداران این اصل اساسی یعنی «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» مطبوعات هستند. سخن حضرت امام چنین است که مجله «اگر مطلبی دارد، مطلبی باشد که بسیج کند این را برای حفظ استقلال خودش، برای حفظ آزادی خودش، برای حفظ مملکت خودش. اگر مجله این مجله است، مجله اسلامی است و مجله جمهوری اسلامی. » (24) بنابراین علاوه بر نقش اساسی مطبوعات در انسانسازی، کارکرد دیگر مطبوعات در نقش بسیج گری افراد جهت حفظ استقلال و آزادی و جمهوری اسلامی، نمود می یابد. طبیعی است که اگر مطبوعات نقش نخست خود یعنی انسانسازی را درست انجام دهند و در سمت و سوی آن سیر کنند، در نقش دوم یعنی بسیج گری افراد نیز موفق خواهند بود. البته بسیج گری برای حفاظت از استقلال و آزادی در ابعاد مختلفی تجلی می نماید. شاید بتوان گفت یکی از کارکردهای اساسی مطبوعات، نقشی است که این رسانه مکتوب در توسعه سیاسی و بسط

فضای دموکراتیک در جامعه ایفا می کند. در یک نگاه تئوریک مطبوعات نقش نورافکن را ایفا می کنند. در واقع مطبوعات به مثابه نورافکن، صحنه سیاسی را در مقابل مردم برملا می کنند و زاویه ای را تاریک باقی نمی گذارند. با روشن شدن این نورافکن، مسئولان و دست اندرکاران، در این فضای روشن کاملا احساس می کنند که در معرض دید افکار عمومی قرار دارند. بنابراین در این نگاه مطبوعات فضایی را ایجاد می کنند که عملکرد همه مسئولان و همه نهادها و سازمانها (دولتی و خصوصی) در معرض دید و قضاوت مردم قرار می گیرد و مسئولان خود را در مواجهه با مردم می بینند و ملزم به پاسخگویی و تصحیح عملکردهای نادرست و غیرموجه خود هستند. از سوی دیگر مطبوعات می توانند «مردم سالاری» را نهادینه کنند. هنگامی که موازنه قوا بوجود می آید و قوای سیاسی دیگر نمی توانند همدیگر را هضم کنند، سعی می کنند فضا را کمتر خشونت بار کنند. خاصیت اصلی مطبوعات این است که عدم تقارنهای اطلاعاتی را رفع می کنند. یعنی با توزیع مجدد اطلاعات و معرفتها باعث می شوند در فضای ذهنی، تکثر قدرت و موازنه قوا بوجود آید. همین که در فضای ذهنی آدمها تکثر بوجود آمد و موازنه قوا ایجاد شد، در فیزیک جامعه هم این تکثر هویدا می شود. بنابراین مطبوعات می توانند در مقابل رسانه های

بزرگی چون رادیو و تلویزیون موازنه قدرت را برقرار کنند. اینکار ایجاد نوعی فضای دموکراتیک است و از این منظر به آزادی، دموکراسی و مردم سالاری مدد می رسانند. (25) همچنین به نقش دیگری از مطبوعات می توان اشاره کرد و آن اینکه مطبوعات و رسانه های گروهی با توجه به اینکه اساسا پدیده های مدرنی هستند و مستقل از اینکه چه پیامی را به مخاطبانشان عرضه می کنند، با روشنتر کردن فضا باعث ایجاد جریان آزاد اطلاعات می شوند و جریان آزاد اطلاعات

خود به خود به پیدایش و تحکیم طبقه متوسط جدید کمک می کند. این طبقه ای که معمولا در جهان سوم و کشورهای در حال گذار هستند، حامل اصلی دموکراسی است. بنابراین رسانه ها، مستقل از پیامی که عرضه می کنند، خودشان در جهت دموکراتیزه کردن فضای سیاسی مؤثر و مفیدند. (26) به هر تقدیر باید توجه داشت که مطبوعات در سده های گذشته سهم بسزایی در توسعه دموکراسی داشته اند و بدین لحاظ نیز شایسته عنوان «رکن چهارم قدرت» گشته اند. روزنامه ها و مطبوعات سلاح و ابزار سیاسی نیرومندی را تشکیل می دهند که در رسیدن به توسعه سیاسی می توانند نقش مهمی را بر عهده بگیرند. حتی می توان گفت: «شمار فراوان وسایل خبری نیز همچون تعدد احزاب سیاسی یکی از عناصر چندگانگی رژیم است. یعنی تعدد احزاب سیاسی اگر همراه با تنوع وسایل خبری نباشد، خیالپردازانه و صوری است. » (27) شاید بتوان گفت یک مزیت اساسی مطبوعات مستقل و آزاد و غیردولتی این است که تضمین کننده عقاید و نظریات گوناگون در یک نظام سیاسی است. بدین گونه است که می توان گفت در کدام حکومت مردم سالاری حاکم است و در کدام حکومت استبداد و خودراءیی حکم می داند. از دیگر کارکردهای رسانه ها و بویژه مطبوعات، نقد عملکرد مسئولان نظام سیاسی و دفاع از حقوق اولیه مردم در برابر

حاکمیت سیاسی است. البته مفروض ما در اینجا این است که حاکمیت سیاسی در ایران، دینی است، پس طبیعی است که در آن به حقوق مردم احترام گذارده شود و به خواسته های مشروع و قانونی آنان گردن نهاده شود. در یک حکومت دینی شیعی، مردم نظام سیاسی را از خود می دانند و به تبع سبت به کارکردهای آن حساسیت بیشتری از خود نشان می دهند. بنابراین بروز هرگونه نابهنجاری و انحراف در نظام سیاسی و نیز در کارگزاران نظام، با واکنش مردم همراه است و حس مسئولیت آنان را برمی انگیزاند و آنان را به انتقاد و اعتراض وادار می سازد. بی تردید در یک حکومت مبتنی بر آموزه های دینی، مردم مؤمن، متدین و دیندار نمی توانند شاهد بی عدالتی و ستمگری و رواج فساد و منکرات و. . . باشند. اکمیت سیاسی دین، به معنای برقراری عدالت و احیای حقوق اساسی مردم و نفی هرگونه فساد در جامعه است. بنابراین مردم در برابر هرگونه ظلم و تجاوزگری از سوی هر فرد و گروهی که در حکومت اسلامی بروز و ظهور یابد، واکنش نشان می دهند و در مقابل آن سکوت را روا نمی دانند. مطبوعات، ابزار و وسیله ای مناسب برای رساندن صدای مردم و دادخواهان به مسئولان است. یکی از پژوهشگران از آیه 148 سوره نساء (28) اینگونه استنباط کرده است که

«هر گاه ظلمی دیده شد باید در رسانه ها منعکس شود. ضمن آنکه رسانه ها ابزار ارزیابیها از عملکرد حکومت و مرکزی برای ارائه نظرات مشورتی مردم است و می دانیم که چنین کارکردی نیز از نظر قرآن، کارکردی ارزشمند است. » (29) کارکرد مهم دیگر مطبوعات در اندیشه امام خمینی، ایجاد امیدواری و اطمینان در مردم است. مطبوعات در این نقش، منادی امید و تقویت کننده حس اعتماد به نفس و اطمینان در مردم اند و از آنچه باعث یاس و ناامیدی و دلسردی مردم می شود باید اجتناب ورزند. حضرت امام در این باره می فرماید: «نویسنده های ما، گویندگان ما، همه شان دنبال این باشند که به این ملت امید بدهند، ماءیوس نکنند ملت را، بگویند توانا هستیم، نگویند ناتوان هستیم، بگویند خودمان می توانیم و واقع هم همین طور است، می توانیم، اراده باید بکنیم. نویسنده های ما بهترین خدمتشان امروز این است که این ملتی که ایستاده در مقابل شرق و غرب و نمی خواهد تحت نظام شرق یا نظام غرب باشد، امید به آنها بدهند که می توانید تا آخر وابسته به شرق و غرب نباشید. اگر این نویسنده ها، این گوینده ها به جای اینکه به هم اشکالتراشی بکنند، به جای اینکه به جان هم بریزند، با هم امید در ملت ایجاد کنند، اطمینان در ملت ایجاد کنند، استقلال روحی

در ملت ایجاد کنند، اگر این خدمت را این رسانه های گروهی، این مطبوعات، این نویسندگان، این گویندگان، این اطمینان )4 )30. محدودیتهای آزادی مطبوعات مقصود از محدودیتهای آزادی مطبوعات، مرزهایی که نظامها و حکومتهای استبدادی و دیکتاتوری بر مطبوعات اعمال می کنند و نیز قید و بندهایی که از سوی جهال و نادانان (که آزادی را تشخیص نمی دهند) بر جامعه و نظام مطبوعات ممکن است تحمیل گردد، نیست، بلکه مقصود محدودیتهای مشروع و قانونی ای است که در سخنان امام ذکر شده است و در قانون اساسی و قوانین عادی نیز بر آنها صحه گذارده شده است. روشن است که اجرای حدود و قید و بند برای مطبوعات، به خاطر سوء استفاده هایی است که از آزادی می شود و مصالح عمومی جامعه و مبانی اسلامی را به خطر می اندازد. چنین محدودیتهایی نه در قالب نظریه اقتدارگرایی، بلکه در قالب نظریه مسئولیت اجتماعی قابل تفسیر و تبیین است و با آزادی مطبوعات ناسازگاری ندارد. محدودیتهای آزادی مطبوعات که در کلام امام خمینی به آنها اشارت رفته است به قرار زیرند: الف. قانون این نگرش امام را در تمام سطوح آزادی به وضوح می توان دید. به طور کلی از دید ایشان آزادی تا اندازه ای مجاز و روا است که از مرز قانون نگذرد. از آنجا که

قانون تامین کننده امنیت برای عموم مردم است و رفتار افراد در اجتماع را به نظم در می آورد، بنابراین نقطه قابل اتکا و اساسی ای برای حفظ و گسترش آزادیها و بویژه محدوده آزادی مطبوعات است. این چنین است که مطبوعات از تعرضها و تهاجمهای احتمالی محفوظ مانده و به تعهد و مسئولیت خود در سطح اجتماعی نیز عمل خواهند نمود. اصل 24 قانون اساسی می گوید: «نشریات و مطبوعات در بیان مطالب آزادند، مگر آن که مخل به مبانی اسلام یا حقوق عمومی باشند. تفصیل آن را قانون معین می کند. » در این اصل از یک سوی آزادی بیان برای مطبوعات فرض گرفته شده است و از سوی دیگر با دو قید، محدود شده است: نخست اینکه به مبانی اسلام خللی وارد نشود و دیگر اینکه مخل حقوق عمومی نباشند. همان گونه که در پایان این اصل نیز اشاره شده است، در فصل چهارم و ششم قانون مطبوعات، مصوب 1364 مجلس شورای اسلامی، به تفصیل مصادیق این دو قید مشخص شده است. (31) حضرت امام در موارد متعددی آزادی را در محدوده قانون دانسته اند: «در هر مملکتی آزادی در حدود قانون است. مردم آزاد نیستند که قانون را بشکنند. » (32) ب. مقدسات «روزنامه ها آزادند آزادانه مطالب بنویسند، مسائل بنویسند، اما آزاد هستند

که اهانت به مثلا مقدسات مردم بکنند؟ » (33) در مواردی دیگر می فرماید: «روزنامه ها خودشان را اصلاح کنند. خیانت نکنند به اسلام و مسلمین. خون مظلومان ما را هدر ندهند. تبلیغات سوء را منعکس نکنند. توطئه ها را جلوگیری کنند. » (34) ج. توطئه، تحریک و تضعیف «ما در طول پیروزی انقلاب گوشزد کردیم که آزادی مطبوعات مورد نظر ما است، لکن از خیانت و توطئه به طور جدی و بدون اغماض جلوگیری می شود. مطبوعات موظفند از تیترهایی که موجب تحریک و یا تضعیف مردم می شود و یا مخالف واقع است خودداری کنند و خود را با مسیر انقلاب تطبیق دهند و نیز از درج مقالاتی که مضر به انقلاب و موجب تفرقه می شود خودداری کنند که این خود توطئه محسوب می شود. » (35) د. تهمت، دروغ و شایعه «من ارباب جراید و رسانه ها و گویندگان را نصیحت می کنم که دست از شایعه افکنی ها بردارند و مسائل بیهوده و مطالب دروغ را برای زیادشدن تیراژ پخش نکنند که اگر احساس توطئه و فساد شود، ملت با آنها به طور دیگر عمل می کنند. از آزادی سوء استفاده نکنید و مسیر ملت را رها ننمایید و از بزرگ نشان دادن وقایع کوچک بپرهیزید که صلاح ملک و ملت در آن است. » (36) همچنین «. .

. (روزنامه ها) آزادند که فحش به مردم بدهند؟ آزادند که تهمت به مردم بزنند؟ همچو آزادی نمی تواند باشد. آزادی توطئه نمی تواند باشد. اگر روزنامه ای بخواهد توطئه بکند و راهی برود که دشمنهای یک ملت آن راه را می روند، ترویج بکند از کارهای دشمنهای یک ملتی اگر اینطور باشد، اینطور آزادیها را ملت ما نمی تواند بپذیرد. » (37) ه . غرض ورزی و استفاده نادرست از آزادی «تویی که حالا قلم به دست گرفته ای و برای همه می نویسی، از همه ارگانها انتقاد می کنی، آزادی، ولی آیا شما در سه سال پیش از این می توانستی قلم را به دست بگیری و یک کلمه راجع به یکی از این ارگانها صحبت کنی؟ قلمت را می شکستند و پدرت را در می آوردند. شما قدر آزادی را نمی دانید. الان آزادی پیش بعضی از اشخاص ملعبه شده است که هر چه دلشان می خواهد باید بنویسند و هر چه دلشان می خواهد بگویند. » (38) در جمع بندی موارد ذکر شده می توان گفت که در اندیشه سیاسی امام خمینی اصل بر آزادی مطبوعات است. چنان که در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی آزادی به نحو مطلق بر مطبوعات و جامعه حاکم بود. اما پس از مدتی به خاطر سوءاستفاده های فراوانی که از آزادی شد، قوانینی در جهت تنظیم دامنه مطبوعات، وضع و به مورد اجرا

گذارده شد. سخنان حضرت امام در این زمینه راهگشا است. ایشان در این باره می فرماید: «ما آزادی دادیم به آنها، آزادی مطلق، که در ظرف این چند ماه قریب دویست حزب و گروه و زیاد مطبوعات و مجلات و روزنامه ها منتشر شد و هیچ کس جلوگیری نکرد. در عین حالی که به همه مقدسات ما توهین کردید، در عین حالی که با حکومت آنطور رفتار کردید، و با اسلام آنطور رفتار کردید در مطبوعاتتان، معذلک به شما تعرضی نشد، تا آنکه فتنه را دیدیم و فهمیدیم که شما فتنه گر هستید بعد از اینکه توطئه شما ثابت شد و مردم فهمیدند شما چه اشخاصی هستید، دیگر نمی توانیم اجازه بدهیم آزادانه هرکاری می خواهید بکنید، شما را سرکوب خواهیم کرد. » (39) از این سخنان حضرت امام نظریه آزادی گرایی استنباط می شود. به عقیده ایشان در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی، آزادی مطلق برای همه افراد و گروهها وجود داشت، ولی این آزادی به سوء استفاده منتهی شد و به سمت براندازی نظام نوپای اسلامی پیش رفت. در نتیجه از آزادی مطبوعات به نحو محسوسی کاسته شد و محدودیتهایی بر مطبوعات اعمال شد. در جایی دیگر نیز حضرت امام بر این مطلب تاکید دارند که: «از اول که انقلابمان واقع شد، تمام آزادیها در ایران بود و مجالی به

تمام دستجات دادیم و هیچ ابدا جلوگیری از هیچی نشد. لکن توطئه ها شروع شد. وقتی که دیدند آزادند، توطئه ها شروع شد، توطئه قلمی که می خواستند مسیر ملت ما را منحرف کنند. ملت ما طرفدار آزادی است، طرفدار همه جور آزادی است ولیکن طرفدار توطئه نیست، طرفدار تباهی نیست. » (40) بنابراین در نگاه امام اصل بر آزادی مطبوعات است و تا زمانی که مطبوعات به تعهد و مسئولیت جمعی خود پایبند باشند، هیچ محدودیتی بر آنان اعمال نخواهد شد. در ابتدای پیروزی انقلاب نیز اصل بر همین مبنا بود. اما با شیوع بحرانها و مسائلی که ناشی از سوءاستفاده از این «اصل مبارک» بود، دوران کوتاه و موقت آزادی گرایی به سرآمد و الگوی نظری دیگری خود را بر جامعه تحمیل نمود. البته در مورد این الگو اتفاق نظر حاصل نیست. برخی معتقدند الگوی نظری اقتدارگرایی حاکم شد (41) و برخی نیز معتقدند الگوی نظری مسئولیت اجتماعی برقرار گشت. واضح است که آن آزادی گرایی سالهای آغازین پیروزی انقلاب از میان رفت ولی باید توجه داشت که با وضع قوانین (قانون اساسی و نیز قانون مطبوعات مصوب شورای انقلاب) (42) الگوی مسئولیت اجتماعی حاکم شد. یکی از پژوهشگران مسائل سیاسی در تبیین الگوی مشروعیت نظامهای سیاسی در ایران معاصر از الگوهای متفاوتی نظیر

آزادی و دموکراسی، دین، عدالت و عصر ترقی (43) سخن به میان آورده و معتقد است که الگوی آزادی هیچ گاه متولی نظم سیاسی نبوده است. به همین دلیل نیز به محض آنکه نظم سیاسی قوام و ثبات یافته است، آزادی به عنوان اولین گفتار از نظم سیاسی خارج شده است. به باور وی دوره های متناوبی از نظم سیاسی، اقتدارگرایی و هرج و مرج وجود دارد و همواره یک نظم سیاسی مستقر به پرسش گرفته می شود و به چالش فراخوانده می شود تا نظم سیاسی اقتدارگرای دیگری به جای آن بنشیند. به این ترتیب آزادی و دموکراسی گفتار این دوره گذراست و بلافاصله پس از جابه جایی و استقرار نظم جدید حذف می شود. وی حذف الگوی آزادی پس از پیروزی انقلاب اسلامی و استقرار نظم جدید را با همین الگو توجیه می نماید. بنابراین در این نگاه، الگوهای دیگر مشروعیت نظامهای سیاسی، همه نظم آفرین اند اما الگوی آزادی و دموکراسی جنبه سلبی دارد و به نقد نظم سیاسی موجود می پردازد که همواره مخالفین نظام سیاسی به دنبال آن بوده اند و از آن سخن گفته اند. به هر روی مخالفان یک نظام سیاسی با استفاده ابزاری از الگوی آزادی و دموکراسی، نظم موجود را به چالش می کشند، اما پس از استقرار نظم سیاسی جدید، این الگو به فراموشی

سپرده می شود و به عبارتی از اولین قربانیان استقرار نظم جدید است. اما به راستی پرسش این است که آیا می توان چنین مطالبی را به حضرت امام نسبت داد و قائل شد که ایشان از الگوی آزادی و دموکراسی به عنوان ابزاری علیه رژیم پهلوی دوم سود جسته است و نمی توان در اندیشه ایشان نشانی از ثبات و قوام این الگو یافت؟ به عبارت دیگر آیا امام خمینی عالما آزادی را به عنوان ابزاری برای مخالفت با نظم سیاسی موجود به کار گرفته است و در غیر این صورت در اندیشه ایشان مساله ای با عنوان آزادی مطرح نبوده است؟ پاسخ من به این پرسش منفی است. به نظر می رسد طرح مساله آزادی و بویژه آزادی مطبوعات در اندیشه سیاسی امام فقط برای مبارزه با نظم سیاسی مستقر نبوده است، بلکه طرح بحث آزادی در اندیشه سیاسی حضرت امام ناشی از بنیادهای نظری تفکر سیاسی ایشان بوده است. همانگونه که پیش از این نیز ذکر شد، تحلیل و تبیین آزادی مطبوعات در اندیشه امام خمینی بیش از هر الگویی با الگوی مسئولیت اجتماعی میسر است ولاغیر. با توجه به این الگوی نظری است که می توان به بررسی آرای امام در این باره در دوره های مختلف (قبل از انقلاب اسلامی، سالهای آغازین پیروزی

انقلاب اسلامی و پس از آن تا رحلت ایشان) پرداخت. همان طور که ایشان به دفاع از آزادی مطبوعات در دوره پهلوی پرداخته است، در دوره جمهوری اسلامی نیز از این وضعیت دفاع کرده است; و همان گونه که به آزادی بی حد و حصر مطبوعات در تعرض به مقدسات مردم در دوره پهلوی هشدار داده است در دوره جمهوری اسلامی نیز این مطلب را گوشزد کرده است که مطبوعات حریم مقدسات را نگهدارند و به آنها تعرض نکنند. بنابراین از کلام امام می توان فهمید که مطبوعات هنگامی تحدید شدند که به سمت براندازی نظام سیاسی جمهوری اسلامی پیش رفتند و صرف استقرار نظم سیاسی جدید نمی تواند استدلال مناسبی برای حذف الگوی آزادی و دموکراسی باشد. در شرایط پس از پیروزی انقلاب اسلامی مطبوعات رشد چشمگیری داشتند و حتی برخی مطبوعات ارگان رسمی گروههای مسلحی بود که به مبارزه با نظام سیاسی جدید پرداخته بودند. طبیعی بود که نیروهای نظم سیاسی جدید برای حفظ آنچه برای آن مبارزه کرده بودند، به سمت راه کارهایی بروند تا نظم سیاسی قوام و ثبات و دوام بیشتری بیابد و از هرج و مرج موجود در جامعه کاسته شود. و این گونه بود که دوران الگوی آزادی گرایی، که در واقع به محک تجربه گذاشته شده بود، به سرآمد

و دوران الگوی مسئولیت اجتماعی آغاز گشت. علاوه بر این برگزاری قریب بیست انتخابات سراسری در کشور با توجه به شرایط حساس و بحرانی نظیر جنگ تحمیلی و. . . نشانه روشنی است بر اینکه جنبه های آزادی گرایانه در الگوی مسئولیت اجتماعی برجسته بوده است. به هر تقدیر آزادی جزو مسائل بنیادین اندیشه سیاسی امام به شمار می رود، نه اینکه صرفا به سبب مبارزه با نظم سیاسی و به عنوان ابزاری از آن سود جسته باشد. علاوه بر این مدعای ما این است که الگوی آزادی و دموکراسی مشروعیت نظام سیاسی در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی خاتمه نیافته است، بلکه آنچه تغییر و تبدیل یافته است، سیر از الگوی نظری آزادی گرایانه به نظریه مسئولیت اجتماعی بوده است. 5. جمع بندی و نتیجه گیری آنچه در صفحات پیشین ذکر شد، بخشی از مباحثی است که حول و حوش آزادی مطبوعات قابل طرح است. در این نوشتار بیش از این مجالی نیست تا به ابعاد و زوایای دیگر این بحث به نحو مبسوط پرداخته شود. نتایج و یافته های این پژوهش عبارتند از: یکم. آزادی مطبوعات از جمله مصادیق مهم و اساسی آزادیهای سیاسی است. با سنجش میزان آزادی مطبوعات می توان به مقایسه نظامهای سیاسی پرداخت و وابستگی و استقلال نشریات را در حکومتهای گوناگون مورد

بررسی و مقایسه قرار داد و میزان مردم سالاری را در آنها سنجید. در نظامهایی که مطبوعات دارای ارج و قرب اند و فضای سیاسی مساعدی بر جامعه حاکم است، مردم به بیان آزادانه نظرات و افکار سیاسی خود در محدوده قانون مبادرت می ورزند. در جوامع استبدادی بیان آزادانه دیدگاهها در مطبوعات میسر نیست. دوم. الگوی نظری حاکم بر اندیشه سیاسی حضرت امام درباره مطبوعات، نظریه مسئولیت اجتماعی است. با این الگو می توان به بررسی و تحلیل اندیشه امام پرداخت و به تناقضهای احتمالی که در متن، محتوا و اندیشه ایشان رخ می نماید، پاسخ داد و به تبیین و توجیه آنها پرداخت. اساسا در اندیشه ایشان نمی توان از الگوی اقتدارگرایی سخن گفت. این الگوی نظری با توجه به محدودیتهای گسترده ای که بر مطبوعات و نیز مردم اعمال می نماید، با اندیشه حضرت امام ناسازگار است. همچنین الگوی آزادی گرایی نیز در نگاه امام تا آنجا ارزشمند است که از آن سوءاستفاده نشود. اما چون جامعه و گروههای سیاسی هنوز به آن مرحله از رشد فکری نرسیده اند و یا این که منافع آنها اقتضا نمی کند که از آزادی به گونه ای درست و صحیح و بدون نظارت نهادهای نظارتی استفاده کنند، لذا چاره ای جز گرایش به سمت الگوی نظری مسئولیت اجتماعی نمی ماند. این الگو تکامل یافته

نظریه آزادی گرایی است. بر طبق این الگو دیدگاه سومی از اندیشه حضرت امام می توان داشت که یک دیدگاه متوسط و مطلوب از آزادی مطبوعات را به نمایش می گذارد و افراط و تفریط در آن راه ندارد. سوم. در اندیشه امام خمینی مطبوعات در جامعه کارکردی دوگانه می یابند; هم می توانند نقش مثبتی در رشد و تعالی جامعه و نیز توسعه سیاسی ایفا نمایند و هم اینکه در جهت اضلال و گمراهی و عقب ماندگی فرهنگی و علمی جامعه مشی کنند. کارکرد مثبت مطبوعات در اندیشه امام ظهور در نقش هدایتگری و مربیگری جامعه است. به عبارتی نشریات چونان مربی و معلمی دلسوز باید به تربیت و ساختن استعدادهای افراد بپردازند. کارکرد دیگر، حفاظت و حراست از استقلال میهن و آزادی در نظام جمهوری اسلامی است و تشویق و تحریک مردم در اجرای چنین نقشی از وظایف مطبوعات در نظام اسلامی است. همچنین مطبوعات در فقدان احزاب سیاسی و نهادهای جامعه مدنی در نقش واسط میان مردم و حاکمان ایفای نقش می کنند و عملکرد مسئولان را به زیر تیغ نقد می کشند و کارهای کارگزاران نظام را در معرض دید همه قرار می دهند. روشن کردن فضا و بیان وقایع و حقایق به جریان آزاد اطلاعات نیز کمک می رساند. بنابراین در این کارکرد وظیفه مطبوعات

و رسانه های عمومی نقد عملکرد مسئولان نظام سیاسی و دفاع از حقوق اولیه مردم در برابر حاکمیت و قدرت سیاسی است. کارکرد دیگر مطبوعات در اندیشه امام، بارور ساختن نور امید در دلهای مردم است و اینکه ایمان و اعتماد به نفس و اطمینان به خویش و عدم اتکای به بیگانگان را در ذهن و جان مردم شعله ور سازند. بنابراین در پاسخ به پرسش ابتدای این نوشتار می توان گفت که مطبوعات نقش عظیمی در بسط فرهنگ و توسعه سیاسی در جامعه ایفا می کنند و به پیدایش نهادهای جامعه مدنی مدد می رسانند. علاوه بر این زمینه نقد حاکمان را در جامعه فراهم می آورند و با انعکاس درست وقایع و حقایق، عملکرد مجموعه دولت را در معرض قضاوت افکار عمومی قرار می دهند. چهارم. از آنجا که تبیین سخنان امام در الگوی نظری مسئولیت اجتماعی میسر است، طبعا مطبوعات در عین برخورداری از آزادی، محدودیتهایی را نیز متحمل می شوند. در اندیشه حضرت امام نخستین چیزی که مطبوعات را محدود می کند، قانون است. بنابراین ایشان معتقد به اصل آزادی است اما در محدوده قانونی آن. قانون تضمین کننده بقا و سلامت آزادی مطبوعات و عامل نظم در جامعه است. محدودیتهای دیگر آزادی مطبوعات در اندیشه امام عبارتند از: اهانت به مقدسات، توطئه، تحریک و تضعیف،

تهمت، دروغ و شایعه، غرض ورزی و استفاده نادرست از آزادی و ترویج فساد و ابتذال در سطح جامعه. به هر روی در پاسخ به پرسشهایی که در ابتدای این پژوهش مطرح شدند می توان گفت که امروزه یکی از اسباب ترقی و تعالی جوامع، رونق مطبوعات و رسانه ها است. نشریات مستقل و آزاد به عنوان رکن چهارم قدرت در نظامهای مدعی مردم سالاری و دموکراسی، نقش اساسی در هدایت جامعه به سمت اهداف مطلوب و معقول بر عهده دارند. همچنین برطبق نظریه مسئولیت اجتماعی، مطبوعات از آزادی مطلق برخوردار نیستند و محدودیتهای قانونی بر آنان اعمال می شود. البته این محدودیتها تا اندازه ای است که به آزادی بیان مطبوعات و استقلال آنها لطمه جدی وارد نسازد و آنها را که باید سخنگوی مردم باشند، وابسته به حکومت و حاکمان نگرداند. در چنین وضعیتی است که مطبوعات بر طبق الگوی نظری مسئولیت اجتماعی هم به تعهد و هم به مسئولیت خویش در قبال جامعه عمل می کنند.

منابع

ارائه داده اند. ذکر این تعریف علاوه بر اینکه تعریفی در حوزه اندیشه اسلامی است، معرف دیدگاهی است که بر نظام جمهوری اسلامی ایران نیز حاکم است. گفتنی است در میان تعاریفی که از مفهوم آزادی سیاسی ارائه شده است نیز این تعریف جامع تر از آنهاست. برای مطالعه بیشتر درباره این مفهوم بنگرید به: دکتر منوچهر طباطبایی مؤتمنی. آزادیهای عمومی و حقوق بشر. (تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1370( ; کارل کوهن. دموکراسی. ترجمه فریبز مجیدی. (تهران: خوارزمی، 1373( ; فرانس نویمان. آزادی و قدرت و قانون ترجمه عزت الله فولادوند. (تهران: خوارزمی،1373.)

کند و یا موهن و افتراآمیز باشد. دکتر سیدمحمود هاشمی. حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. (تهران: دانشگاه شهید بهشتی، 1374( ج 1، ص 5. و نیز بنگرید به: دکتر محمد جعفر لنگرودی. ترمینولوژی حقوق. (تهران: کتابخانه گنج دانش، 1374( ص 6 .32. نامه ها و اسناد سیاسی سیدجمال، به کوشش سید هادی خسروشاهی، ص 55. به نقل از کاظم قاضی زاده. اندیشه های فقهی - سیاسی امام خمینی. (تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری، 1377( ص 7 .291. کوثر، مجموعه سخنرانیهای حضرت امام خمینی، همراه با شرح وقایع انقلاب. (تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1371( ج 1، ص 346، 8 .28/8/1357. در مورد نظریه های مربوط به آزادی مطبوعات اظهار نظرهای مختلفی مطرح شده است که از دو تا شش نظریه را در برمی گیرد. برای تفصیل این نظریه ها بنگرید به گفت و گوی روزنامه انتخاب با دکتر علی اصغرکیا. یکشنبه 24 مرداد 1378، ش 103، ص 5. گفتنی است در مقاله ای دیگر از وی مطالب گفت و گو با روزنامه انتخاب تکرار شده است: ایران، یکشنبه 31 مرداد 1378، ش 9 .1311. دکتر علی اصغر کیا. روزنامه انتخاب، همان روزنامه ایران، همان. 10. کتاب ششمین جشنواره مطبوعات. اداره کل تبلیغات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (تهران: چاپ اول، 1378( ص 11 .18.

دکتر علی اصغر کیا. دو منبع پیشین. 12. کتاب ششمین جشنواره مطبوعات. پیشین، ص 13 .18. دکتر علی اصغر کیا، دو منبع پیشین. 14. کوثر. پیشین، ج 1، ص 11/4/1341 .25. این سخنان انتقادآمیز امام ناظر است بر آزاد بودن مطبوعات در اهانت به مقدسات و روحانیت که در آن ایام امری شایع و رایج بوده است. 15. همان، ج 1، ص 115، 16 .26/1/1343. همان، ج 1، ص 120، 17 .26/1/1343.

محمد ابراهیم انصاری لاری. نظارت بر مطبوعات در حقوق ایران. (تهران: سروش، 1375( ص 18 .14. البته امروزه از جایگزینی مطبوعات الکترونیک به جای مطبوعات چاپی مکتوب سخن به میان آمده است و پیش بینی ها نیز حکایت از رونق مطبوعات الکترونیک دارد. بنابراین تا چندی بعد شاید اثری از روزنامه ها و مطبوعات چاپی نتوان یافت. بنگرید به گفت و گوی روزنامه ایران با صاحب نظران در این باره. 16 آبان 1378، ش 1375، سال پنجم، ص 19 .6. ژانوس نخستین پادشاه افسانه ای کشور لاتیوم (در ایتالیای کنونی) بود. براساس این افسانه، خداوند به این پادشاه آن چنان روش بینی داد که هم به گذشته و هم به آینده عارف و آگاه است. گذشته بینی و آینده نگری وی سبب شد که با دو چهره نمایش داده شود. در پول مردم رم نیز این پادشاه با دو چهره آمده است. موریس دو ورژه در کتاب اصول علم سیاست از تشبیه سیاست به ژانوس پادشاه خداگونه خواسته است دوگانگی ماهوی سیاست را به تصویر بکشد. موریس دو ورژه اصول علم سیاست. ترجمه دکتر ابوالفضل قاضی. (تهران: دادگستر، 20 . )1376. صحیفه نور، ج 14، ص 21 .248. همان، ج 6، ص 22 .193. همان، ج 6، ص 23 .192. همان، ج 8، ص 24 .24. همان.

که به اساس جمهوری اسلامی لطمه وارد کند; 2. اهانت به دین مبین اسلام و مقدسات آن; 3. اهانت به مقام معظم رهبری و مراجع مسلم تقلید; 4. اشاعه فحشا و منکرات و انتشار عکسها و تصاویر مطالب خلاف عفت عمومی; 5. تبلیغ و ترویج اسراف و تبذیر. همچنین مصادیق اخلال به حقوق عمومی نیز در این قانون عبارتند از:

یا مراجع مسلم تقلید; 4. افشای اسرار;

اخیر الگوی مسئولیت اجتماعی را داشته ایم. 42. اولین قانون مطبوعات نظام جمهوری اسلامی در تاریخ 20 مرداد 1358 یعنی شش ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی توسط شورای انقلاب اسلامی ایران به تصویب رسید. در هنگام تصویب این قانون هنوز ایران صاحب قانون اساسی جدید نشده بود. لذا این قانون متکی به اصلی در قانون اساسی و در توضیح و تفصیل آن نبود و صرفا پاسخی بود به هرج و مرج مطبوعات آن زمان و راهی بود برای نظارت بر چاپ و انتشار نشریات متعدد و متنوعی که بدون هیچ ضابطه و معیار مشخصی در سراسر کشور چاپ و منتشر می شدند. به نقل از محمدابراهیم انصاری، پیشین، ص 118 و 43 .119. برای تفصیل بیشتر بنگرید به گفت و گوی صبح امروز با محمدجواد غلام رضا کاشی. «مشروعیت سیاسی در ایران معاصر» . دوشنبه، 3 آبان 1378، ش 247، ص 6. شریف لک زایی

آفریقا امام خمینی را می شناسد

18 چکیده: روز یکشنبه بیست و نهم شهریور سالجاری آقای سید الایمان دیارا، نخست وزیر دولت آشتی ملی ساحل عاج به همراه سفیر جمهوری اسلامی ایران در این کشور و هیئت همراه از حسینیه جماران، بیت حضرت امام و نگارستان امام خمینی بازدید کردند. طی این بازدید که نزدیک به دو ساعت به طول انجامید، آقای سیدالایمان دیارا در گفتگوی کوتاهی با خبرنگار حضور به تشریح دیدگاههای خود درباره حضرت امام پرداخت. وی گفت: از دوران جوانی ام از طریق رسانه های عمومی با امام خمینی آشنا شدم و هنگامی که امام در عراق تبعید بودند و پس از چهارده سال مبارزه مستمر به نوفل لوشاتو عزیمت کردند، سیر مبارزاتی ایشان را پیگیری می کردم تا اینکه در سال 1979 امام خمینی نوفل لوشاتو را به مقصد ایران ترک کردند. آن موقع تازه فهمیدم که عظمت این انسان چقدر زیاد است و همواره آرزوی دیدار با این مرد بزرگ را در سر داشتم. امروز پس از سالها انتظار در حالی به محل سادة زندگی ایشان آمدم که خودشان در بین ما نیست اما عطر وی قابل استشمام است. نخست وزیر دولت آشتی ملی ساحل عاج در پاسخ به پرسشی دربارة نقش حضرت امام در بیداری ملل مسلمان و احیاء دین اسلام گفت: یکی

از آثار بیاد ماندنی وی تحت تأثیر قرار دادن جوامع اسلامی و شاخص کردن آنها در جهان در برابر ادیان دیگر بود. به لطف شخصیت معنوی این مرد بزرگ است که امروزه جهان اسلام به عنوان یک قدرت مطرح است. من فکر می کنم که حضرت امام را بیشتر باید بشناسیم. او به واسطه بزرگی اش بود که فراتر از مرزهای ایران رفت و دنیا را تکان داد. او به واسطه عظمتش مرزهای زمینی را درنوردید و جهان عرب و جهان اسلام را به حقیقتشان نزدیک کرد. انسانها به ویژه مسلمانان بی دلیل به عقاید و اندیشه های او علاقه مند نشده اند. بلکه عدالت خواهی و ندای خوشبختی را که ایشان سردادند موجب زنده ماندن شخصیت وی در جهان شده است. سیدالایمان دیارا در بخش دیگری از این مصاحبه تصریح کرد: من بیش از دو دهه در سطح اول سیاسی فعالیت دارم. در اروپا و در آمریکای لاتین به عنوان سفیر حضور داشتم و به طور یقین می گویم که آفریقا امام خمینی را به خوبی می شناسد و به پیام او که پیام الهی بود کاملاً آگاهی دارد. این نه تنها در آفریقا بلکه در دیگر نقاط دنیا نیز قابل رؤیت است. نخست وزیر دولت آشتی ملی ساحل عاج شناساندن امام خمینی را به جهانیان به ویژه به

جهان اسلام یک ضرورت می داند و در پاسخ به این سؤال که چه شیوه هایی را برای شناساندن شخصیت امام پیشنهاد می کند اظهار داشت: بزرگی شخصیت امام خمینی موجب می شود که هرکسی برای درک اندیشه های او به منابع مختلف روی آورد. امّا اینکه بتوانیم برای اینگونه مطالعات زمینه مناسبی را فراهم کنیم موضوعی است که نباید از نظر دور داشت. باید پیام های امام را ترجمه و در اختیار دوستداران او قرار بدهیم. او پیام های بسیاری دارد که می تواند هرکدام زمینه خوشبختی قومی و ملتی را بهمراه داشته باشد. در پایان آقای دیارا در حالی که به فضای حسینیه و بیت امام اشاره می کرد گفت: امام خمینی برای ایران افتخار بزرگی است. مگر می شود به ایران آمد و از خمینی یادی نکرد.

آمریکا در اندیشه روح الله

12 چکیده: 1- وقتی که فریاد اسلام خواهی مردم کشورما در پانزده خرداد به گوش آمریکا رسید و وقتی که برای اولین بار غرور آمریکا واقتدار و ابرقدرتی او در اعتراض به مصونیت کارگرانش در ایران شکسته شد. .. محمدرضاخان دستور داد که صدای اسلامخواهی ملت مارا خاموش کند. صحیفه نور، ج 20، ص 2 .116- آمریکا می خواهد که همه کشورها را زیر نفوذ خود داشته باشدولی ما چنین تصوری را نمی توانیم بپذیریم و ملت از آن خسته شده است. صحیفه نور، ج 4، ص 3 .186- امریکا و شوروی اینان برای مقاصد شوم خود... بهترین راه را در حمله به فرهنگ های ملت دانسته و دانشگاه ها را به خدمت گرفتند. صحیفه نور، ج 19، ص 4 .203- مهمترین و دردآورترین مساله ای که ملت های اسلامی و غیراسلامی کشورهای تحت سلطه با آن مواجه است، موضوع آمریکاست،دولت امریکا به عنوان قدرتمندترین کشورهای جهان برای بیشتربلعیدن ذخایر مادی کشورهای تحت سلطه از هیچ کوششی فروگذارنمی کند. امریکا دشمن شماره یک مردم محروم و مستضعف جهان است. صحیفه نور، ج 13، ص 5 .83- امریکا و شوروی عملا جهان را به دو بخش آزاد و قرنطینه سیاسی تقسیم کرده اند. در بخش آزاد جهان این ابرقدرتها هستندکه هیچ مرز و حد و قانونی نمی شناسند... اما در بخش قرنطیه سیاسی که متاسفانه! اکثر

ملل ضعیف عالم و خصوصا مسلمانان درآن محصور و زندانی شده اند هیچ خصوصیات و اظهارنظری وجودندارد. همه قوانین و مقررات و فرمول ها همان قوانین دیکته شده و دلخواه نظامهای دست نشاندگان و در برگیرنده منافع مستکبران خواهد بود. صحیفه نور، ج 20، ص 6 .230- آمریکاست که اسلام و قرآن مجید را به حال خود مضر می داند ومی خواهد آنها را از جلوخود بردارد. آمریکاست که روحانیون راخار راه استعمار می داند و باید آنها را به حبس و زجر و اهانت بکشد. صحیفه نور، ج 1، ص 7 .111- درندگانی هستند که از هیچ جنایت و خیانتی برای مقاصد شوم جنایتکارانه خود دست نمی کشند و برای ریاست و مطامع پست خوددوست و دشمن را نمی شناسند و در راس آنان آمریکا این تروریست بالذات دولتی است که سرتاسر جهان را به آتش کشیده و هم پیمان او صهیونیست جهانی است. صحیفه نور، ج 21، ص 8 .172- اگر آمریکا از یک جایی یا از جاهایی تعریف می کند، تعریف از خودش است، برای اینکه می بیند همه مطیع او هستند و این که از ماتکذیب می کند وهر روز یک چیزی می گوید، برای این که می بیندکه این ملت مطیع او نیست. صحیفه نور، ج 20، ص 178 و 9 .179- این ملتی که الان دارند فریاد می زنند «مرگ بر آمریکا»مقصودشان کارتراست، ملت آمریکا که

به ما کاری نکرده، ملت آمریکا بفهمد مطلب را; اگر بفهمد مطلب را ملت آمریکا به حسب وجدان انسانی اش با ما موافق است. صحیفه نور، ج 11، ص 10 .9- تحمیل کاپیتولاسیون بر ملت مظلوم ما به وسیله شاه مخلوع سابق از بزرگترین جنایات آمریکا بود که با مخالفت روحانیون وملت متدین مواجه گشت و از آن پس چه ستم ها و چه جنایات که برملت ما وارد نشد... ملت ایران را از سگهای آمریکا پست ترکردند. مجموعه کوثر، ج 1، ص 11 .170- آمریکا می خواهد با تمام قوا بین مسلمین اختلاف بیندازد. صحیفه نور، ج 15، ص 12 .243- مصیبت عظیم آن است که آمریکا که قریب نیم قرن برمسلمانان جهان بخصوص منطقه هرچه خواسته است ستم کرده و مخازن آنان را غارت نموده است، دولتها نه تنها از ترس آمریکانمی توانند اظهار مظلومیت مظلومان را حتی در کشورهای خودشان بشنوند، بلکه چنانچه دیدیم با ملت غارت زده ایران که با نهضت اسلامی خود می خواهد فریاد مظلومانه سردهد... چه ها کرده و درمخالفت با ایران حتی از آمریکا و اسرائیل گوی سبقت را ربودند. صحیفه نور، ج 17، ص 13 .28- روحانیت اصیل درتنهایی و اسارت خون می گریست که چگونه آمریکا و نوکرش پهلوی می خواهند ریشه دیانت و اسلام را برکنند وعده ای روحانی مقدس نمای نا آگاه یا بازی خورده و عده ای

وابسته که چهره شان بعد از پیروزی روشن گشت، مسیر این خیانت بزرگ راهموار می نمودند. صحیفه نور، ج 21، ص 14 .92- اگر چنانچه بنشینید سرمسند و با حرف و با فحاشی، به هم مسائل را غفلت از آن بکنید، این همان است که قدرتهای بزرگ می خواهند تا این مملکت خرابه بماند و صدای مردم در آید، این همان است که شما هم عمان آمریکایید منتها ملتفت نیستید... ودر عذاب با آنهایی که از عمال آمریکا بودند با توجه، مشترک هستید با کم و زیادش. صحیفه نور، ج 13، ص 15 .76- به ایستادگان در مقابل آمریکا و سایر قدرتها دعا کنید وبدانید که ما با آمریکا در ستیزیم و امروز دست آمریکا ازآستین دولت عراق بیرون آمده است و به امید خدا این ستیز تااستقلال واقعی ادامه دارد. صحیفه نور، ج 13، ص 16 .84- من بارها گفته ام و هم اکنون اعلام می کنم که ایران باید تاقطع تمام وابستگی های سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی خود ازآمریکا به مبارزات قاطع خود علیه این جهانخوار بی رحم ادامه دهد و بعد در صورتی که ملت بیدار و شریف ما اجازه دهد، ارتباطبسیار عادی خود را در حد سایر کشورها با آمریکا بر قرارمی کنند. صحیفه نور، ج 11، ص 17 .265- ایران دستش را پیش آمریکا ان شاء الله تا ابد دراز نمی کندولو

اینکه فانی بشود. آنها گمان می کنند که ما برای فرض کنیدکه یک نفت یا برای چیزی تسلیم آمریکا می شویم درصورتی که نه;ما تا فنای خودمان تسلیم دیگر نمی شویم. صحیفه نور، ج 11، ص18 .266- جهان باید بداند که ایران راه خود را پیدا کرده است و تاقطع منافع آمریکای جهانخوار این دشمن کینه توز مستضعفین جهان با آن مبارزه ای آشتی ناپذیر دارد. صحیفه نور، ج 15، ص 19 .125- آمریکا ضربه از اسلام خورده است و از اسلام می ترسد. صحیفه نور، ج 11، ص 20 .221- جوانهای ما توجه داشته باشند به اینکه امریکا با سرنیزه نمی آید به میدان شما، با قلم می آید به میدان شما، با قوای انتظامی نمی آید به اینجا، با آن اشخاص که دارد و دارد این امور را می گرداند به دست آنها، با آنها می آید به میدان ما. صحیفه نور، ج 10، ص 21 .156- اگر آمریکا پشتیبانی از اسرائیل نمی کرد، اسرائیل می توانست فلسطین را غضب کند، می توانست ادعا کند که جولان مال ماست و آن را برای خودشان ثبت کند؟ اگر امریکا نبود و این قدرت شیطانی نبود، این همه فساد در بلاد مسلمین حاصل می شد؟ این همه خونریزی هایی که در بلاد مسلمین می شود با تحریکات آمریکاست و امریکا و آنهایی که با او هستند. صحیفه نور، ج 18، ص 22 .93- آمریکای جهانخوار باید بداند

که ملت عزیز و خمینی تانابودی کامل منافعش او را راحت نخواهد گذاشت و تا قطع هردودست آن به مبارزه خدایی خود ادامه خواهند داد. صحیفه نور، ج 14، ص 23 .266- ننگ و نفرین ابدی بر وابستگان و پیروان شیاطین شرق و غرب خصوصا شیطان بزرگ امریکای جنایتکار که با نقشه های شیطانی شکست خورده گمان کرده، ملتی را که برای خداوند متعال و اسلام بزرگ قیام نموده و هزاران شهید و معلول تقدیم نموده، با این دغلبازی ها می تواند سست کند و یا از میدان به در برد. صحیفه نور، ج 15، ص 24 .154- باید سعی کنیم تمامی اشکال نفوذ امریکا چه اقتصادی و چه نظامی، چه سیاسی و فرهنگی را از بین ببریم و من امیدوارم که ملت ایران به این مهم هرچه زودتر برسد. صحیفه نور، ج 15، ص 25 .119- من به شما عرض می کنم تا شما زنده اید، آمریکا بر نمی گردد. شوروی هم بر نمی گردد، در نسل های آتیه اگر ملت ها در نسل های آتیه به همین روش حرکت کردند... هم ان شاء الله نخواهد شد. صحیفه نور، ج 17، ص 26 .260- آن که می تواند ما را وابسته کند و در دامن آمریکا یاشوروی بکشد، دانشگاه است. برای اینکه همه چیز ما در دانشگاه(است.) همت کنید، باهم دانشگاه را اصلاح کنید. صحیفه نور، ج 13، ص 27

.208- راه مبارزه با اسلام امریکایی از پیچیدگی خاصی برخورداراست که تمامی زوایای آن باید برای مسلمانان پابرهنه روشن گرددکه متاسفانه هنوز برای بسیاری از ملتهای اسلامی مرزبین اسلام آمریکایی و اسلام ناب محمدی و اسلام پابرهنگان و محرومان و اسلام مقدس نماهای متحجر و سرمایه داران خدانشناس و مرفهین بی دردکاملا مشخص نشده است و روشن ساختن این حقیقت که ممکن نیست دریک مکتب و در یک آیین، دو تفکر متضاد و دو در رو وجود داشته باشد، از واجبات سیاسی بسیار مهمی است... وظیفه همه علماست که با روشن کردن این دو تفکر، اسلام عزیز را از ایادی شرق و غرب نجات دهند. صحیفه نور، ج 21، ص 28 .8- تنها هنری مورد قبول قرآن است که صیقل دهنده اسلام ناب محمدی، اسلام ائمه هدی، اسلام فقرا دردمند، اسلام پابرهنگان،اسلام تازیانه خوردگان تاریخ تلخ و شرم آور محرومیت ها، باشد. هنری زیبا و پاک است که کوبنده سرمایه داری مدرن و کمونیسم خون آشام و نابود کننده اسلام رفاه و تجمل، اسلام التقاط، اسلام سازش و فرومایگی، اسلام مرفهین بی درد و در یک کلمه، اسلام آمریکایی باشد. صحیفه نور، ج 21، ص 29 .30- خطر امریکا به حدی است که اگر کوچکترین غفلتی کنید،نابود می شوید... ما به، در صدور انقلابمان به جهان کوشش کنیم وتفکر اینکه ما انقلابمان را صادر نمی کنیم،

کنار بگذاریم... صحیفه نور، ج 12، ص 30 .19- هدف اجانب، قرآن و روحانیت است، دستهای ناپاک اجانب بادست این قبیل دولتها قصد دارد قرآن را از میان بردارد وروحانیت را پایمال کند. ما باید به نفع یهود، آمریکا و فلسطین هتک شویم، به زندان برویم، معدوم گردیم، فدای اغراض شوم اجانب شویم. صحیفه نور، ج 1، ص 1341(.27 ه .ش) 31- باید یک وزارت فرهنگی، یک فرهنگ صحیح باشد و فرهنگ هم حقش است دست ما باشد. خوب ما در این ملکت یک وزارتخانه نداشته باشیم؟ همه وزرا از آمریکاست. خوب یکی هم از ما، خوب بدهید این فرهنگ را دست ما، خودمان اداره می کنیم. صحیفه نور، ج1، ص 32 .97- قانونی در مجلس بردند، در آن قانون اولا ما را ملحق کردندبه پیمان وین و ثانیا الحاق کردند به پیمان وین که تمام مستشاران نظامی آمریکا با خانواده هایشان با کارمندهای فنی شان،با کارمندان اداری شان، با خدمه شان، باهرکس که بستگی به آنهادارد، اینها از هر جنایتی که در ایران بکنند، مصون هستند. دولت با کمال وقاحت از این امر ننگین طرفداری کرد. ملت ایران را از سگ های امریکا پست تر کردند. اگر چنانچه کسی سگ آمریکایی را زیر بگیرد، بازخواست می کنند، اگر چنانچه یک آشپز آمریکایی شاه ایران را زیر بگیرد، مرجع ایران را زیر بگیرد، بزرگترمقام را زیر بگیرد، هیچ کس

حق تعرض ندارد، چرا؟ برای اینکه می خواستند وام بگیرند از آمریکا. صحیفه نور، ج 1، ص 33 )4/8/1343( .104- تمام گرفتاری ما از این آمریکاست، تمام گرفتاری ما ازاین اسرائیل است. اسرائیل هم از آمریکاست. این وکلا هم ازآمریکا هستند. این وزرا هم از امریکا هستند، همه تعیین آنهاست، اگر نیست، چرا نمی ایستند در مقابل داد بزنند؟ صحیفه نور، ج 1، ص 34 .106- دنیا بداند که هر گرفتاری که ملت ایران و ملل مسلمین دارند، از اجانب است، از امریکاست... امریکاست که به اسرائیل قدرت می دهد که اعراب مسلم را آواره کند، آمریکاست که وکلا رایا بی واسطه یا با واسطه بر ملت ایران تحمیل می کند. امریکاست که روحانیون را خار راه استعمار می داند و باید آنها را به حبس و زجر و اهانت بکشد... صحیفه نور، ج 1، ص 35 )4/8/1343( .111- دانشجویان خارج و داخل و انجمن های اسلامی در هرجاست،بی درنگ... صدای خود را به مجامع بین المللی برسانند و به رئیس جمهور امریکا بفهمانند که ملت های اسلامی جنایات این خاندان راخصوصا در سالهای اخیر از روسای جمهور امریکا می دانند. دولت آمریکا با پشتیبانی از این عناصر در نظر مسلمین در راس ستمکاران و جنایتکاران تاریخ است. صحیفه نور، ج 1، ص 36 .243- این بی عرضه ها که در مقابل سلاطین یا در مقابل رئیس جمهورها خصوصا رئیس جمهور آمریکائی با

لفعل این قدر خاضعند واین قدر چاپلوسند و خودشان را وابسته و پیوسته به اینهامی دانند، همین بی عرضه ها، بی عرضگی شان وقتی که وارد می شوند درجمعیت خودشان چون مسلط هستند، اینها را اذیت می کنند، آنجادستبوسی می کنند و چاپلوسی وقتی که می رسند به مملکت خودشان شروع می کنند به کارهای هرزگی. صحیفه نور، ج 1، ص 37 )19/10/56( .270- اعلامیه حقوق بشر را اینهایی امضا کرده اند، که سلب آزادی بشر را در همه دوره هایی که کفیل بوده اند ... کرده اند... امریکا یکی از آنهاست که تصویب کردند این را و امضا کردند این مطلب را که حقوق بشر باید محفوظ بماند و یکی از حقوق بشر«آزادی» است، این آمریکایی که اعلامیه حقوق بشر را به اصطلاح امضا کرده است، شما ببینید چه جنایاتی بر این بشر واقع کرده است. صحیفه نور، ج 2، ص 38 .23- ملت مظلوم ایران باید در هرچند صباحی پرچم های سیاه افراشته کنند و در سوگ بنشینند. برای جوانان عزیز و عزیزان اسلام که به دست عمال آمریکا و به امر شاه در خاک و خون کشیده شدند. صحیفه نور، ج 2، ص 39 .39- ما حرفمان از اول تا حالا این بوده است که ما یک مملکتی داریم برای خودمان می خواهیم، ما نمی خواهیم آمریکا سرپرست ماباشد. ما نمی خواهیم همه منافع ملت را آمریکا ببرد. صحیفه نور، ج 2، ص 40 .120- ما

می گوییم که آن کس که به مملکت خیانت اصل را کرده است،آمریکاست. الان ما سرو کارمان با آمریکاست، اینها دیگر شاخ وبرگش هستند. شاه یکی از شاخه های امریکاست. صحیفه نور، ج 2، ص 531. اشرف آشوری

آمریکا««امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایان

1 چکیده: (ما نمی توانیم دیگر زیر بار آمریکا برویم . آمریکا اگر تمام افراد ما را هم از بین ببرد، دیگر نمی تواند در اینجا بیاید منافع خودش را جبران کند و منافع خودش را تامین کند و ملت ما را به ستم و زور در تحت شکنجه و اختناق قرار بدهد . آمریکا باید این را بداند که دیگر گذشته است از این که او خیال بکند که می تواند باز در ایران با این شیطنت ها برگردد . . . ما در مقابل آمریکا ایستاده ایم تا آخر و نخواهیم گذاشت آمریکا باز برگردد یا آن اشخاصی که تبع او هستند برگردند و ملت ما تا آخرین نفس برای دفاع از حق حاضر است و تحت بار ظلم نخواهد رفت). )12/5/59( (در آستانه هجوم ابرقدرت ها به کشورهای اسلامی، همچون افغانستان و کشتار بیرحمانه و وحشیانه مسلمانان افغانی (که نمی خواهند اجنبی در مقدرات آنان دخالت کند و یا با امریکا که در هر فسادی دست دارد) و همزمان با هجوم همه جانبه اسرائیل جانی، به مسلمین در فلسطین و . . . همزمان با طرح جنایتکارانه اسرائیل برای انتقال پایتخت خود به بیت المقدس و گسترش جنایات و کشتار وحشیانه مسلمانان آواره از وطن خویش و در وقتی که

مسلمانان بیشتر از هر زمان احتیاج به وحدت کلمه دارند . . . مسلمین باید به خیانت این سرسپردگان امریکا به اسلام و مسلمین توجه داشته باشند . از مهمترین و دردآورترین مساله ای که ملت های اسلامی و غیر اسلامی کشورهای تحت سلطه با آن مواجه است، موضوع امریکاست . دولت امریکا به عنوان قدرتمندترین کشورهای جهان برای بیشتر بلعیدن ذخایر مادی کشورهای تحت سلطه، از هیچ کوششی فروگذار نمی کند . امریکا دشمن شماره یک مردم محروم و مستضعف جهان است . امریکا برای سیطره سیاسی و اقتصادی و فرهنگی و نظامی خویش بر جهان زیر سلطه، از هیچ جنایتی خودداری نمی نماید . او مردم مظلوم جهان را با تبلیغات وسیعش که به وسیله صهیونیسم بین الملل سازماندهی می گردد، استثمار می نماید . او با ایادی مرموز و خیانتکارش، چنان خون مردم بی پناه را می مکد که گوئی در جهان هیچ کس جز او و اقمارش حق حیات ندارند . . . اگر ما با آمریکا و یا سایر ابرقدرت ها و قدرت ها کنار آمده بودیم، گرفتار این مصائب نبودیم; ولی مردم ما دیگر به هیچ وجه حاضر نیستند تن به خواری و ذلت دهند و مرگ سرخ را به زندگی ننگین ترجیح می دهند . ما برای کشته شدن حاضریم و با خدای خویش

عهد نموده ایم که دنباله روی امام خود سیدالشهداء (ع) باشیم). )21/6/59( (من بار دیگر خطر آمریکا را به جهان بخصوص منطقه و ایران گوشزد می نمایم . امروز تمامی آنانی که علیه جمهوری اسلامی ایران متحد شده اند، با واسطه یا بدون واسطه در رابطه با آمریکا می باشند . ملت ایران باید با قاطعیت با این خطر بزرگ مبارزه نماید). )22/11/59( (امروز اگر بر اینها ثابت نشده باشد که این طرح هایی که آمریکا می دهد مخالف با مصالح خود منطقه هست و مخالف با مسلمین هست، باید بسیار نادان باشند . آمریکا باز از طرح ها دست بردار نیست . آمریکا می خواهد با تمام قوا بین مسلمین اختلاف بیندازد . شما ببینید که در این طرحی که اخیرا دادند، بین طوایفی از مسلمین، بین حکومت های مسلمین اختلاف واقع شد و بیشتر خواهد شد و اگر این طرح هم شکست خورد و شکست خورده است، طرح دیگر خواهد داد و باید مسلمین توجه داشته باشند که طرح امریکایی برای شرق و برای ملل اسلامی و دولت های اسلامی صرفه ندارد . باید همه مسلمین توجه کنند و به حکومت های خود تذکر دهند که زیر بار طرح های آمریکایی که از این بعد، یکی بعد از دیگری خواهد آمد نروند و بازی نخورند از این شیاطین . اینها می خواهند شما

را آلت دست قرار بدهند و ذخایر شما را بچاپند . آمریکا نظر سوء به شما دارد . شما را برای مصالح خودش می خواهد استخدام کند و استخدام کرده است . چرا شما ذخایر خودتان را در راه مقاصد شوم و پلید آمریکا صرف می کنید؟) (06/9/11(

آموزش و انتشار افکار امام خمینی (س) راه مقابله با تبلیغات غرب است

5 چکیده: اشاره: دکتر رابرت محمد مولانا آلونتو رئیس امور فرهنگی مناطق مسلمان نشین کشور فیلیپین است. وی تحصیلات خود را در رشته علوم سیاسی به پایان رسانده و همچنین دارای دکترای علوم اسلامی است. ایشان در نشر و ترویج آراء واندیشه های حضرت امام خمینی در فیلیپین نقش موثر و فعال داشته است. دکتر آلونتو برای شرکت در کنگره بین المللی "امام خمینی (س) و فرهنگ عاشورا " چند روزی مهمان کشورمان بودند. وی که از دوستداران مخلص امام خمینی است در پاسخ به پرسش خبرنگار ما در مورد اینکه چرا نام فرزندش را "روح الله" گذاشته است با چشمان پر از اشک واقعه مهم زندگی خویش را شرح داد; مصاحبه حضور با این برادر مسلمان فیلیپینی را با هم می خوانیم: حضور: با توجه به موقعیت کشورتان آشنایی شما با امام خمینی و انقلاب اسلامی ایران، چگونه و از کجا شروع شد؟ دکتر آلونتو: ابتدا، پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1979، با امام آشنا شدم، همانطور که می دانید، هر فعالیت اسلامی یا هر پیشرفتی در اسلام - خارج از کشور ما - همیشه برای ما جالب بوده است. زیرا ما مسلمان هستیم و مشکلات زیادی در کشورمان داریم; بنابراین پیروزی

انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی (ره) برای ما بسیار مهم و دلپذیر بود; ما معتقدیم که پیروزی انقلاب اسلامی، اولین پیروزی ملتی مسلمان بود که توجه مسلمانان فیلیپین را به خود جلب کرد. من با مطالعه کتاب "حکومت اسلامی" با آثار امام آشنا شدم و کتاب مذکور اولین اثری بود که از ایشان می خواندم. حضور: با توجه به آنچه فرمودید تحلیل مختصری از نحوه تاثیرگذاری آراء واندیشه های حضرت امام خمینی و انقلاب اسلامی بر مسلمانان کشور فیلیپین بیان بفرمایید. دکتر آلونتو: انقلاب اسلامی ایران، تاثیر شدیدی بر مسلمانان کشور ما داشته زیرا: اولا شاهدی بر علاقه مسلمانان فیلیپین به اسلام بود; ثانیا - آنان را برمی انگیخت تا جنبش اسلامی را که به رهبری امام خمینی (ره) در ایران صورت گرفته بود، دنبال کنند; ثالثا به آنان امید داده بود. پیروزی انقلاب اسلامی به مسلمانان فیلیپین امید بخشیده و آنان را با رهبری اسلامی; یعنی امام خمینی (ره) آشنا کرده است. حضور: به نظر شما در وضعیت کنونی که اسلام مستقیم و غیرمستقیم مورد تهاجم غرب به رهبری امریکا قرار دارد و اکثر دستگاههای تبلیغاتی دنیا زیر سلطه آنان است، چگونه می توان با ادامه راه امام خمینی از کیان اسلام دفاع کرد؟ دکتر آلونتو: ابتدا کار عظیمی را

که به رهبری امام خمینی (ره) انجام گرفته است، باید در نظر داشته باشیم. حال که ایران تنها کشور دارای حکومت اسلامی است; کاری که می توان کرد، آموزش و انتشار افکار امام خمینی (ره) به کشورهاست. و چون افکار او تاثیری قوی در توده مسلمانان خارج از ایران و کل مسلمانان جهان دارد، پس راه حلهایی را می توان یافت; مثلا ایران اسلامی می تواند با جنبشهای اسلامی خارج از ایران همکاری و با تبلیغات غرب مبارزه کند. در مورد وسایل ارتباط جمعی، ایران می تواند کارهای زیادی انجام دهد تا با تبلیغات غرب مقابله کند. ایران باید به دیگر جنبشهای اسلامی کمک کند و بدینوسیله با تبلیغات غرب که از تکنیکهای جدید در رسانه های جمعی استفاده می کند، مقابله نماید. نهضتهای اسلامی خارج از ایران پا برجا هستند و حکومت اسلامی می تواند دست در دست این جنبشها فعالیت کند و در تقویت اسلام در این کشورهای مسلمان بکوشد; این تنها راه موثری است که ایران اسلامی برای ادامه راه امام باید در پیش گیرد. حضور: آیا شما در کشور خودتان در مورد این راه حلهایی که می فرمایید اقدامی هم انجام داده اید؟ دکتر آلونتو: در واقع ما به سهم خودمان تلاش زیادی کرده ایم و سعی می کنیم تعلیمات اسلامی امام خمینی (ره) را منتشر

کنیم. ما عقیده داریم که فقط گسترش و انتشار تعالیم اسلامی امام خمینی (ره) است که مردم ما را پرورش می دهد، قوه تشخیص آنها را بالا می برد و با مفاهیم اسلامی آشنا می کند; زیرا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، نوع اسلامی که مردم ما می شناختند، اسلامی بود که توسط پادشاهان ترویج می شد و این چیزی بود که امام خمینی آن را اسلام امریکایی نامیدند. بنابراین، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، هنگامی که افکار اسلامی امام منتشر شد، مردم ما با این نوع طرز تفکر اسلامی آشنا شدند; و این از طریق برادرانی که با کارهای امام آشنایی داشتند، امکان پذیر شد. در ضمن ما چند مجله اسلامی نیز به صورت محلی داریم. البته من کتابی از امام که به زبان محلی ما ترجمه شده باشد نمی شناسم. فقط ترجمه های انگلیسی مقالات و کتابهای ایشان به دست ما رسیده است. کتابهای بسیار کمی به زبان محلی ما ترجمه شده که از آثار امام نیست; بلکه از شخصیتهایی چون حضرت امام حسین (ع) است. نقش خود من که رئیس امور فرهنگی در مناطق مسلمان کشورم هستم، سعی در ترویج هرچه بیشتر تعالیم امام خمینی (ره) است. بنابراین آنچه ما در حال حاضر می خواهیم انجام دهیم، برگزاری سمینارها، کنفرانسها و گردهماییهایی برای پیشبرد

اسلام است که امام در زمان زندگیشان می خواستند انجام دهند. حضور: مسلما این فعالیتهای مخلصانه موثر و نتیجه بخش بوده است اگر ممکن است نکاتی در مورد مبارزات اسلامی مردم مسلمان فیلیپین برایمان بیان کنید: دکتر آلونتو: مسلمانان کشور من تاریخی طولانی از مشکلات را پشت سر گذاشته اند. آنها چهارصد سال بر ضد استعمارگران و امپریالیستهای خارجی جنگیده اند. اسپانیا حدود 350 سال آنها را زیر سلطه داشت و پس از اسپانیاییها، امریکاییها آمدند و 50 سال در آنجا حکم راندند. بنابراین بیش از چهارصد سال مردم فیلیپین در داخل کشور خودشان، بر ضداستعمارگران و امپریالیستها جنگیدند و هدف اصلی دفاع از مرزهای اسلام در جنوب آسیا بود. پس کمابیش مردم ما با این نوع مقابله آشنا هستند. لکن آمدن مبلغان از عربستان سعودی هم بود. نوع اسلامی که امام مطرح کرده است با اسلامی که محصول تشخیص امپریالیستهای غرب است، تفاوت دارد و به همین دلیل مردم دچار سردرگمی شده اند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مردم ما کوشیدند با اسلامی که امام معرفی کرده است، آشنا شوند; اسلامی واقعی که سرانجام آن را یافتند. و می خواهم بگویم که اسلام حقیقی به شکل عمومی و فراگیر در میان مردم ما در حال شکل گرفتن است و آنان چیزهای مهمی را در مورد توسعه

جنبشهای اسلامی می آموزند. حضور: به اعتقاد شما چگونه می توان در جهت نیل به اهداف اسلامی، مسلمانان جهان را متحد کرد؟ دکتر آلونتو: ما نمی توانیم به طور کامل به وحدت دست یابیم; زیرا دشمنان اسلام همیشه سعی کرده اند که میان مسلمانان تفرقه بیندازند. منافقان بسیاری وجود دارند که می توان آنها را دشمنان اسلام نامید; اما کاری که نهضتهای اسلامی می توانند بکنند، قوی و محکم کردن روابط با رهبری اسلامی در ایران است. زیرا من معتقدم که توده مسلمانان به اسلام وفادارند. حضور: به نظر شما مشکل اساسی جوامع مسلمان در رسیدن به وحدت، آزادی و استقلال چیست؟ دکتر آلونتو: جهان اسلام در حال حاضر با مشکلات بزرگی مواجه است. کشورهای اسلامی زیر سلطه دولتهای غیراسلامی قرار دارند. ما یک ابرقدرت داریم که همان امریکاست و حکمرانان مسلمان نما زیر سلطه این قدرت قرار دارند. و اگر مسلمانان نتوانند جامعه و دولتهای حاکم خود را تغییر دهند و جوامع و دولتهای اسلامی بنا کنند، این مشکلات هرگز برطرف نخواهد شد. حضور: در مورد این گردهمایی که همه ساله در ایران اسلامی تشکیل می شود و مهمانان خارجی و مسلمان از گوشه و کنار عالم در آن حضور می یابند نظر شما چیست و چه انتظاراتی از این نوع گردهماییها دارید؟ دکتر آلونتو: من معتقدم تلاش

برای برگزاری چنین سمینارها و کنفرانسهایی در ترویج آموزشهای امام بسیار موثر است و باید بیشتر از این انجام شود. می دانید واقعه عاشورا و آنچه در کربلا به وقوع پیوست صدها سال پیش بود; اما با برگزاری مراسم بزرگداشت و سوگواری، یاد امام حسین (ع) و خاطره کربلا ابدی و جاودانی شد. ما با ادامه این نوع سمینارها و کنفرانسها می توانیم تاثیر مشابهی در جوامع مسلمان بگذاریم و افکار اسلامی را پس از امام خمینی (ره) ترویج دهیم. حضور: شنیده ایم که شما نام فرزندتان را روح الله گذاشته اید. چطور شد این اسم را انتخاب کردید؟ دکتر آلونتو: البته می دانید این یک موضوع خصوصی است; اما من دوست دارم آن را با شما در میان بگذارم. همسرم و من تا 18 سال پس از ازدواج از داشتن فرزند محروم بودیم و دیگر به کلی از داشتن بچه ناامید شده بودیم. تا اینکه همسرم در سال 1989 م. )1368 ه.ش.) به ایران آمد و به دیدار امام - که در آن زمان به شدت بیمار بودند - و سپس به زیارت امام رضا (ع) رفت و برای داشتن فرزند دعا کرد، سال بعد از رحلت امام من هم به ایران آمدم و برای زیارت به مشهد رفتم. همسرم قبل از پایان

ماه رمضان در سال 1990م. پس از نماز، امام را در خواب دید، من هم خواب امام را دیدم، پس از این خواب همسرم متوجه شد که باردار است. ما هر دو امام را بسیار دوست داریم. ما همه داریم به اسلام باز می گردیم و بیداری اسلامی ما بخاطر امام است. اگر امام نبود ما چنین اشتیاقی به اسلام پیدا نمی کردیم. پس از رحلت امام هنگامی که بچه بدنیا آمد، ما تصمیم گرفتیم که اسم پسرمان را روح الله بگذاریم. می دانید وقتی همسرم باردار شد و ما به دکتر مراجعه کردیم، او پرونده پزشکی ما را مطالعه کرد و از باردار شدن همسرم شگفت زده شد و نمی توانست آن را باور کند; زیرا ما هیچ وقت دارویی مصرف نکرده بودیم. بدینسان پس از گذشت 18 سال از ازدواجمان خداوند فرزندی به ما عطا کرد. حضور: امیدواریم خداوند شما، خانواده و فرزندتان و همه مومنان و مسلمانان را حفظ فرماید و موفق بدارد. از شرکت شما در این مصاحبه متشکریم. ان شاءالله اقامت خوبی در ایران اسلامی داشته باشید. دکتر آلونتو: من هم به نوبه خود از مجله شما تشکر می کنم که به من چنین فرصتی داد تا از عقایدم صحبت کنم همچنین می خواهم از دولت اسلامی تشکر کنم، به خصوص از رهبر

انقلاب اسلامی ایران که برای ما این امکان را فراهم کردند تا دوباره به ایران بیاییم و در کنار برادران مسلمانمان باشیم. انقلاب اسلامی ایران، تاثیر شدیدی بر مسلمانان کشور فیلیپین گذاشته و به آنان امید بخشیده است. فقط گسترش و انتشار تعالیم اسلامی امام خمینی مردم را پرورش می دهد، قوه تشخیص آنها را بالا می برد و با مفاهیم اسلامی آشنا می کند. کاری که نهضتهای اسلامی می توانند بکنند: قوی و محکم کردن روابط با رهبری اسلامی در ایران است. اگر امام نبود ما چنین اشتیاقی به اسلام پیدا نمی کردیم. تنها راه موثر برای ادامه راه امام خمینی، کمک به جنبشهای اسلامی و قدرت بخشیدن به اسلام در کشورهای مسلمان است. قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، نوع اسلامی که مردم ما می شناختند، اسلامی بود که توسط پادشاهان ترویج می شد و این چیزی بود که امام خمینی آن را اسلام امریکایی نامیدند. گفتگو با دکتر مولانا آلونتو

آیت الله خمینی و جهان معاصر

19 چکیده: تاریخ کهن و معاصر جهان با نام های بسیاری از دانشمندان، ادبا و فلاسفه ارزشمند عصر و آثار پربهایی که هر یک از آنها بر جای نهاده اند و یا خدمات شایسته ای که انجام داده اند آراسته است. آیت الله خمینی یکی از آنهاست. او ایرانی است و در سالهای آخر قرن بیستم در عرصه روحانیت و سیاست ناگهان چون ستاره ای درخشان طلوع کرد، مردم را به قیام علیه یکی از رذیل ترین استبدادهای جهانی فراخواند و با پیروزی غیرقابل انکار علیه آن نام خویش را جاودان ساخت. احساس می شود ارزیابی صادقانه، عمیق و همه جانبه تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران در سه دهه اخیر و نقش برجسته آیت الله خمینی در آن هنوز امری بی نهایت دشوار به نظر می رسد، هرچند لزوم کاوش و ارزیابی علمی این تحول بزرگ تاریخ روز بروز بیشتر و ضرورت ترسیم واقعی سیمای پیشوای بنیادگذار آن در ابعادی به مراتب گسترده تر افزونی می یابد. یادآور می شود که دین مبین اسلام که حضرت محمد(ص) پایه گذار آن محسوب می شود، در قرن هفتم میلادی، (سیزده قرن پیش) ظاهر شد. حیات مسیحیت بیش از 20 قرن است و قبل از آن ادیان جهانی دیگری چون بودائیسم و سپس یهودیت بوجود آمده اند. در ارتباط با این واقعیت به عیان مشاهده می گردد که در

شرایط کنونی جهان گرایش محسوس مردم جهان به مذاهب وسیع تر، عمیق تر و عیان تر از هر بار است و ارزش های والای مذهبی علیرغم تکامل حیرت انگیز انواع علوم و فنون انسانی، کاربردهای معنوی خویش را در ابعادی به مراتب وسیع تر به عرصه ظهور نهاده اند. و نقش همگانی آنها در آراستن زندگی روزمره مردم بیش از هر بار احساس می گردد. این واقعیت قابل انکار نیست که در دورة معاصر کتب مذهبی بیش از هر وقت مورد توجه مردم قرار گرفته است و وجود آنها اینک نه فقط در خانه، بلکه حتی در مراکز اداری و غیراداری آشکارا به چشم می خورد. به عیان مشاهده می گردد که در بسیاری از کشورهای جهان، از جمله ایران زندگی سیاسی و اجتماعی مردم هرچه بیشتر با مذهب پیوند می خورد، غنای مادی و معنوی جامعه بتدریج با زندگی روزمره مردم تلفیق می گردد و نظام سیاسی و اجتماعی بیش از پیش با ارزش های توانبخش مذهبی، خود را می آرایند. با توجه به این امر منطق حکم می کند و این امر ضرور به نظر می رسد که در آمیختگی های مذهبی را با زندگی مردم نه تنها نباید حذف کرد، بلکه باید بیش از پیش مورد حمایت قرار داد. به نظر من تنها از این طریق است که می توان ارزش های والای مذهبی را در

جوامع پر تب و تاب معاصر پیاده کرد و بهتر از هر بار با زندگی مردم درآمیخت و با حیات سیاسی و اجتماعی جامعه تلفیق کرد. ضروری است تا توجه خویش را بویژه به این معطوف داریم که در این راستا چگونه باید عمل کرد. روحانیت چه نقشی می تواند ایفا کند و وظایف مبرمی که در برابر آن قرار گرفته است چیست؟ چگونه می توان و باید مذهب را با دولت در هم آمیخت و از این طریق کاربرد اجتماعی جامعه را بیش از پیش افزایش داد: نظام سیاسی مذهبی امام خمینی در ایران نمونه ای زنده و بی نهایت پرجوش و طبیعی است که در برابر ما قرار دارد. پنهان نیست که پایه های مستحکم بنای جامعه سیاسی کنونی ایران بر صخره تنومند و بسیار مستحکم روحانیت گذارده شده است. معمار این بنا نیز آیت الله خمینی است که در سال های قبل از انقلاب اسلامی ایران با ارزیابی های دقیق و توانائی های غیرقابل انکار علمی خویش از رژیم سلطنتی، توانست با تکیه بر ارزش های بی تردید مذهبی اسلام، با دست خالی، بدون سلاح و سپاه در برابر رژیم شاه قرار گیرد و مردم را به جنگ تن به تن با ارتش چند ده هزار نفری او که هم از نظر سیاسی و هم از نظر اجتماعی

جامعه معاصر ایران را تحت فشار قرار داده بود برانگیزد. در آن وقت رژیم شاه از هر جهت در تضاد آشکار با ارزش های مذهبی اسلام قرار گرفته بود. و خمینی این واقعیت آشکار را با هوشیاری صادقانه خویش دریافت که مردم در هر حال مذهب را بر هر نوع رژیم سیاسی موجود ترجیح می دهند، به آن باور دارند و راهنمائی های پیشوایان صادق مذهبی را با جان و دل می پذیرند. در نتیجه خمینی ارزش های والای اسلامی را در برابر واقعیت های هولناک جامعه آن روز ایران قرار داد و مردم را به قیام علیه استبداد سلطنتی که فاقد هرگونه پایگاه معنوی و مذهبی در جامعه آن روز ایران بود فراخواند. تفکر سیاسی خمینی عمیق، دلایل او صادقانه، اصیل و روشن و بیانگر خواست های مردم ستمدیده کشوری بود که قرنها در زیر ستم ستور ستمکاران سلطنتی دست و پا میزدند. در این نبرد مذهب برنده ترین سلاح خمینی بود، سلاحی که در اندک زمان توانست دودمان یکی از بزرگترین و پایدارترین نظام های پلید سلطنتی جهانی را بر باد دهد. در سال 1979 هنگامی که این تبعیدی نستوه در میان استقبال میلیونها نفر از طرفداران خود به ایران بازگشت کمتر کسی باور می کرد که این مرد سالخورده و محجوب، با دست خالی و فقط با

تکیه بر کلام خداوند متعال در قرآن بتواند رژیم شاه را براندازد و آخرین دودمان سلاطین جبار ایران را برای همیشه وادار به گریز از ایران نماید. شعار اساسی انقلاب اسلامی ایران عدالت اجتماعی بود. ولی خمینی با توجه به واقعیت های زمان آن را در چارچوب وسیع تری، انقلاب علمی و فنی جهان قرار داد. چرا که در غیر این صورت دولتی که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران بوجود می آمد همانند رژیمی بود که هم اکنون در عربستان سعودی وجود دارد. انقلاب اسلامی با گام نهادن در راه همواری که به منظور تکامل سریع و همه جانبه خود در پیش گرفت یک معضل بزرگ مذهبی سیاسی را که از قرون گذشته تاکنون همواره مطرح است به آسانی حل کرد. این معضل در عمل پیچیده و حل آن تا قبل از انقلاب اسلامی ایران آسان نبود. این معضل که در طول قرنهای متمادی روحانیون و دانشمندان را یکسان بخود مشغول داشته است موضوع لزوم تلفیق مذهب با سیاست است که در بالا به آن اشاره شد. در ظاهر چنین بنظر می رسد که مذهب را با سیاست میانه ای نیست، مذهب نباید در سیاست دخالت کند و سیاست نباید پای در حریم بلند مذهب بگذارد. تأکید می ورزند که روحانیت یک دانش آسمانی است، مذهب با درون

انسان، با اندیشه و تفکرات او سر و کار دارد، در حالیکه هدف سیاست اداره کشور و تکامل تدریجی جامعه است. روحانیت تنها به این اصل تکیه می کند که «من باور دارم» در حالیکه سیاست بر پایه واقعیات بنا شده است. خمینی این معضل را با خردمندی بسیار حل کرد. او دین و سیاست را با یکدیگر تلفیق کرد و نشان داد که سیاست دور از مذهب وجود ندارد و مذهب بدون سیاست، بدون شرکت مستقیم در آن، ناتوان و بی پشتوانه است. واقعیت های روزمره زندگی، تکامل شناخت دانش از یک سو و وظایف و تکالیف مذهبی در زمان ما به عیان نشان می دهد که بین این دو ستون استوار زندگی، مذهب و دانش نقاط مشترک بسیار وجود دارد. در ارتباط با این امر می توان به قرآن مجید استناد ورزید که بارها و بارها به این ارتباط و لزوم درآمیختگی این دو با یکدیگر اشاره کرده است. جمهوری اسلامی ایران از آغاز تأسیس خود تاکنون در این چارچوب عمل کرده است. نظام کنونی ایران با تلفیق مدبرانه مذهب و سیاست، با ایجاد هماهنگی و همکاری شایسته بین این دو پدیده آشکار در زندگی انسانها برای نخستین بار توانست کاربرد نظام سیاسی حاکم بر جامعه معاصر ایران را بعد از پیروزی انقلاب

اسلامی در سال 1979 بیش از پیش افزایش دهد. این واقعیتی است آشکار که هیچکس نمی تواند وجود آن را نادیده انگارد. این حقیقت نیز غیرقابل کتمان است که اگر انقلاب اسلامی ایران در این راه گام نمی گذاشت و بعد از پیروزی بر رژیم شاه مذهب و سیاست را هر یک در بیراهه زندگی رها می کرد چون شمعی ناتوان بتدریج روشنائی خود را از دست می داد. خم می شد و در خاموشی ابدی فرو می رفت. انقلاب اسلامی با ایجاد هماهنگی بین سیاست و مذهب ثابت کرد که مذهب عبارت از عدم حضور در زندگی واقعی مردم نیست، بلکه باید همواره همراه با جامعه حرکت کند و در سرازیرها و سربالائی های حیات، دوش به دوش مردم و جامعه حرکت نماید. در این راستا اگر بپذیریم که فرهنگ جهانی و تمدن انسانی اقیانوسی است از ارزش های معنوی که رودهای وسیع، پرآب و پرحرکت مذهبی بی توقف به آن فرومی ریزند، در آن وقت در خواهیم یافت که انقلاب پرشور و حیات بخش خمینی نیز رودیست که با سرعت و عظمتی غیرقابل توصیف به این اقیانوس بی انتهای حرکت و جنب و جوش انسانی فرومی ریزد. برای این امر، این واقعیت غیرقابل انکار است که من به عنوان یک اروپائی به کار و فعالیت عظیمی که امام خمینی در دوران

حیات خود انجام داد، به انقلاب اسلامی ایران، به عنوان یادگار شایسته او، آن قلب کبیری که جهان را لزراند ارج می نهم. دکتر احمد صالح یوسفانستیتوی «پژوهش های فلسفی» آکادمی علوم بلغارستان

آینده نگری امام خمینی

اشاره

7 چکیده: آینده نگری و کشف قوانین اجتماعی و چگونگی تحولات، مورد علاقة شدید افراد، دولتها و محققین بوده است. زیرا اطلاع از روند جریانات و پدیده های متحول اجتماعی و سیاسی و اطلاع از سرنوشت افراد و جوامع، لازمة خصلت کنجکاوی و علاقمندی به کشف اوضاع و احوال آینده است. از اینرو عده ای فرصت طلب و سودجو با سوءاستفاده از این نیاز دست به کار شده و مدعی پیشگوئی و اطلاع از آینده شده اند و بعضاً موقعیت، شهرت و ثروت قابل توجهی کسب کرده اند. رهبران و مردان برزگ در طول تاریخ لحظه ای از تفکر و تدبر نسبت به آینده نیاسودند و همیشه برای هدایت مردم و جامعه به سوی اهداف تعیین شده به آینده می نگریستند، و تلاش می کردند بر اساس نگرش خودشان وضعیت جوامع را شکل دهند. تحقق اهداف در آینده یکی از انگیزه های اصلی حرکت، تلاش، فداکاری و تحمل انواع شدائد و مصائب می باشد، و به این دلیل یأس و ناامیدی در تمامی مکاتب و مذاهب مذموم و محکوم شده است. حضرت امام به خاطر احساس مسؤلیت و دلسوزی نسبت به مردم، اسلام و کشور همیشه به آینده می اندیشید. وی در بخشی از وصیتنامة خود نوشته اند: «اینجانب که نفسهای آخر را می کشم، بحسب وظیفه شطری از آنچه در حفظ

و بقاء این ودیعة الهی [انقلاب اسلامی] و شطری از موانع و خطرهایی که آن را تهدید می کند برای نسل حاضر و نسلهای آینده عرض کنم.»[1] در قرن اخیر آینده شناسی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. زیرا غالباً تلاش می کنند موقعیت خود را در آینده بهبود بخشند و یا لااقل وضعیت فعلی خود را حفظ نمایند. آینده شناسی با امور متعدد و پیچیده ای همراه است که احاطه و تسلط بر آنها بسیار مشکل است. اما از آنجا که روند تحولات و تغییرات جوامع تابع قوانین و سنتهای ثابت و لایتغیر است، بنابراین در صورت شناخت و انطباق قوانین با واقعیتها، تا حدودی می توان آینده نگری را بدست آورد، و اوضاع و احوال را تقریباً پیش بینی کرد. اگرچه همین اندازه تقریب و تخمین نیز برای همگان مطلوب و مورد علاقه می باشد. «... شناخت آینده، با مطالعة آینده های ممکن، مطلوب یک جامعه است. اطلاعات اولیة ما برای این مطالعات، تاریخ و وضع فعلی است... بنابراین با احتمال زیادی می توان گفت که جامعة ما، با این گذشته اش که می شناسیم، چه مجموعه ای از آینده ها در انتظارش است. این که کدام یک از آینده های ممکن به وقوع بپیوندد بستگی به گامهایی که ما اکنون یا در آینده برخواهیم داشت. به همین دلیل آینده های بالقوة اقوام

و تمدنهای متفاوت مجموعه های یکسانی نیستند، گرچه همپوشی (سنخیت و تشابه) دارند. بنابراین گذشتة [و حال] هر قوم استعداد تغییرات آینده هر قوم را تعیین می کند».[2] ظهور و سقوط انقلابها، پیروزی و شکست دولتها، اقتدار و ضعف ملتها و اقوام از جمله مهمترین مباحثی است که در چند دهة اخیر در حوزة علوم انسانی مورد بحث و تحقیق گسترده قرار گرفته و نظریه های گوناگونی پیرامون آن ارائه شده است. جامعه شناسی سیاسی، فلسفه تاریخ و روانشناسی اجتماعی از جمله رشته هایی هستند که به این موضوع پرداخته اند و به دلیل اهمیت موضوع همچنان یکی از مباحث مهم می باشد. دعوت قرآن به مطالعة در تاریخ و عبرت گرفتن از رویدادها و به کارگیری آنها در زندگی برای آن بود که نه تنها امت اسلامی به سرنوشت تلخ و اسفبار دیگران در آینده مبتلا نشود، بلکه شاهد و الگویی برای امتهای دیگر باشد.[3] س حضرت امام به خاطر احساس مسؤلیت و دلسوزی نسبت به مردم، اسلام و کشور، همیشه به آینده می اندیشید س امام خمینی: «هیچ چیزی به زشتی دنیاگرایی روحانیت نیست، و هیچ وسیله ای هم نمی تواند بدتر از دنیاگرایی، روحانیت را آلوده کند» به طور خلاصه می توان گفت که ادیان و مکاتب فکری و فلسفی هر یک به گونه ای تبیین ویژه ای از چگونگی

روند تحولات اجتماعی و سیاسی و آیندة جوامع و دولتها ارائه کرده اند. غالب نظریه های غیردینی پس از مدتی بطلان آنها در عمل ثابت و به تاریخ اندیشه های سیاسی سپرده می شوند. زیرا شناخت انسان و ویژگیهایش و ارائه نظریه ای جامع و واقع بینانه کاری بسیار مشکل و در مواردی غیرممکن است. مارکسیسم معروفترین و جنجالی ترین نظریه ای است که مدعی شناخت انسان و چگونگی تحولات اجتماعی و حرکتهای آینده بود، و طرفداران بسیاری در گوشه و کنار جهان داشت، و امیدهای زیادی برای آینده ایجاد کرد. زیرا که داعیة تغییر جهان، تشکیل جامعة ایده آل انسانی و حل تمامی مشکلات بشر را داشت. با وجود هفتاد سال حکومت و برخورداری از امکانات فوق العاده در سطح بین المللی، محکوم به شکست و فروپاشی گردید و از صحنة سیاسی اجتماعی حذف شد. مارکسیسم با ارائة نظریة «ماتریالیسم تاریخی» برای تمام ملتها برنامة انقلابی ارائه کرد، و می خواست جهانی آزاد از قید «فئودالیسم، کاپیتالیسم و امپریالیسم» بسازد و خلقهای جهان را از قید فلسفه های غیرعلمی برهاند و کلیة نظامهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را مغلوب مارکسیسم نماید. اما به علت عدم واقع بینی و عدم درک منطقی از روند تحولات، نه تنها مارکسیسم بلکه دهها انقلاب ناسیونالیستی، نهضت استقلال طلبانه و مذهبی یکی بعد از دیگری شکست خوردند و از

حرکت باز ماندند. هر یک از جریانهای سیاسی و مکتبهای فلسفی بر مبنای دیدگاه خود در این زمینه نظریه و تحلیلی ارائه کردند. هر یک از انقلابها و نهضتها در شرایطی خاص شکل گرفتند و پس از طی مراحلی بعضی از آنها شکست خوردند و سقوط کردند. همچنانکه حضرت امام فرموده اند: «مسألة انقلابات در دنیا و انقلابهایی که در ایران شده است، اصل انقلاب بسیاری از وقتها به نتیجة ابتدائی رسیده، لکن در ادامه اشکال پیدا شده است. می گویند کشورگیری آسان است لکن کشورداری مشکل.»[4] اگرچه شکل ظهور و سقوط انقلابها متفاوت است، ولی قطعاً مشترکات زیادی دارند که می تواند مبنای تحلیل و عبرت گیری باشد، زیرا محور تمامی اوضاع و احوال جوامع و تحولات آنها انسان است. به همین دلیل شناخت انسان برای شناخت تحولات و دلایل آن ضروری است. گرچه در علوم انسانی امروز غالباً آثار اعمال انسانها که در واقع معلول خصلتها و روحیات می باشند بیشتر بحث و بررسی می شود، و در نتیجه بسیاری از نظریه ها در عمل اعتبار خود را از دست می دهد. در فلسفة اجتماعی و سیاسی حضرت امام خمینی عنایت ویژه ای به انسان، حالات نفسانی، ابعاد روحی و دگرگونی آن وجود دارد. بعضی تصور می کنند بیان ویژگیها و آثار رفتاری و درونی انسان توسط وی

صرفاً بحثی اخلاقی و فردی است. در دیدگاه امام تمامی آنچه در صحنة اجتماعی واقع می شود محصول انسان و اعمال اوست و بعد از هرگونه تغییر و تحول در انسان ها، باید شاهد تغییر و تحول در جامعه بود. «... شما دانشگاهیان کوشش کنید که انسان درست کنید. اگر انسان درست کردید مملکت خودتان را نجات می دهید.»[5] س هرقدر انسجام و هماهنگی مردم و دولت بیشتر باشد به همان نسبت اقتدار و دوام حکومت بیشتر و طولانی تر خواهد بود س میزان وابستگی دولتها ارتباط معکوسی با پایگاه مردمی و پاسخگویی به نیازهای جامعه دارد تهدیدها و آسیبهای انسانی هر یک از خصلتهای مثبت و منفی در تحولات اجتماعی نقش خاصی دارند، و لذا شناخت آنها می تواند در ارائة وضعیت آینده مؤثر و برای مقابله با آسیبها و تهدیدات سازنده و مفید باشد. در اینجا به چند خصلت که در تحلیل و شناسائی آینده نقش مهمی دارند اشاره می شود. 1 کفران و نسیان فراموشی و بی توجهی نسبت به گذشته و عدم شکر و سپاس نعمات موجود و غفلت از هدف و آینده نگری، از خصلتهای مشترک غالب انسانها می باشد. چنین افرادی زمانی که از شرایط سخت و فشارهای سنگین رها می شوند، به جای آنکه آزادی و رسیدن به قدرت و نعمات را قدر

بدانند و خدا را شکرگزار باشند، با فراموشی گذشته و کفران موقعیت موجود و بی توجهی به آینده، به تدریج خصلتهای گذشتگان در آنان شکل می گیرد، انسان جدیدی می شوند که با گذشتة آنان به کلی متفاوت و حتی به نقطة مقابل آن تبدیل می گردند. حضرت امام خطاب به جمعی از مسؤلین فرمودند: «همة اینهائی که فاسد هستند به تدریج فاسد شدند، هیچکس یکدفعه فاسد نشده است، و هیچ یک از ما هم باید تصور نکنیم که مأمون از این هستیم که فاسد بشویم، همه در معرض فساد هستیم، همة ما دست به گریبان شیطان، و خصوصاً شیطان نفس، همه گریبانمان به دست اوست. هیچ کس هم از ابتدا فاسد فاسد نبوده و هیچ کس هم مأمون نیست از اینکه به فساد و به دام شیطان نیفتد.»[6] امام بارها در سخنان و نوشته های خود تأکید بر حفظ انقلاب و اسلامیت آن داشته اند و متذکر شده اند که بی توجهی و فراموشی این نعمت بزرگ و موهبت عظیم الهی خسارات و مشکلات زیادی را به دنبال دارد. 2 دنیاگرایی و زیاده طلبی آنانکه در جریان فعالیتها و مبارزات برای تغییر حکومتها و رژیمها شرکت و فداکاری می کنند، تحت تأثیر خصلت مثبت کمال طلبی، عدالت جویی و در شکل تکامل یافته و عالی آن خداخواهی می باشند. ولی پس از پیروزی و

کسب قدرت، غالباً با در اختیار گرفتن امکانات، و موقعیتهای برتر اجتماعی و سیاسی، زیاده طلبی، برتری جویی و بدتر از آن ثروت اندوزی و مصرف زدگی را در پیش می گیرند. برخورداری از قدرت و رفاه و بی توجهی به مسئولیت و موقعیت، رؤسا و مدیران کشور را به تجمل گرایی، جدایی از مردم و سستی نسبت به انجام وظایف سوق می دهد. دلیل اصلی تأکید مکرر امام بر ساده زیستی و زهد و بی توجهی به مظاهر مادی دنیا، خصوصاً برای مسؤلان همین نکته می باشد. «هیچ چیزی به زشتی دنیاگرایی روحانیت نیست، و هیچ وسیله ای هم نمی تواند بدتر از دنیاگرایی روحانیت را آلوده کند. چه بسا دوستان نادان یا دشمنان دانا بخواهند با دلسوزی های بی مورد سیر زهدگرایی آنان را منحرف سازند و گروهی نیز مغرضانه یا ناآگاهانه روحانیت را به طرفداری از سرمایه داری و سرمایه داران متهم نمایند. در این شرایط حساس و سرنوشت ساز که س بسیاری از دولتهای مستقل و انقلابی بعد از مدتی به علت ناتوانی در تأمین نیازها و جلب رضایت مردم به تدریج وابسته و ضدمردمی می شوند س در آینده نگری امام خمینی، مهمتر از وحدت و خطرناکتر از تفرقه و تجزیه نیروها وجود ندارد روحانیت در مصدر امور کشور است، خطر سوءاستفاده دیگران از منزلت روحانیون متصور است باید به شدت مواظب حرکات خود بود...

ما باید تحت هر شرایطی خود را عهده دار این مسئولیت بزرگ (حمایت از محرومین و عدالت اجتماعی) بدانیم و در تحقق آن اگر کوتاهی بنماییم خیانت به اسلام و مسلمین کرده ایم.»[7] چون مصرف زدگی و دنیاطلبی حد و مرزی ندارد، لذا آنانکه تمایل و گرایش به این امور پیدا کنند جامعه را به سمت استثمار اقلیت از اکثریت، زورگویی، بی عدالتی و ایجاد فاصلة طبقاتی می کشانند. این وضعیت منشأ تضاد و تشنجهای اجتماعی، سیاسی و سرانجام دور جدیدی در تحولات می شود چه بسیار گروههای انقلابی، مردمی و مسلمان پس از مدتی دگرگون و به حکومتی فاسد، طاغوتی و ضداسلام تبدیل شدند. 3 خودخواهی (کبر) در حالی که حفظ خود و طولانی کردن حیات مادی امری طبیعی است، در زمانی که از حد اعتدال و طبیعی خود خارج شود به کبر (خودخواهی و خودبزرگ بینی) و استکبار منتهی می شود. «محور قرار گرفتن خود» و «تبعیت از هوای نفس» و «فراموشی خدا»، آثار و تبعات زیادی در فرد، جامعه، رفتارها و ارزش گزاریها دارد. بی توجهی به این موضوع مهم یکی از عوامل اصلی و اساسی در تحلیلهای انحرافی و غیرواقع بینانه از پدیده های اجتماعی، سیاسی است. «کسانی که توجه به دنیا دارند، نمی شود اختلاف نداشته باشند. هرکسی برای خودش می خواهد... اگر همة انبیاء جمع بشوند با

هم اختلاف نمی کنند. یک کلمه اختلاف ندارند. ... لکن اگر دو تا کدخدا در یک ده باشد اختلاف پیدا می کنند. اگر دو عالم باشد، روحانی واقعاً، ممکن نیست با هم اختلاف داشته باشند... از ابتدا نمی آید نفس اماره بگوید بیا برو جهنم، یا ابلیس بگوید بیا برو جهنم. یا نفس اماره بگوید یاالله پاشویم دعوا راه بیاندازیم. نخیر، ابتدا از اول شروع می شود یک قدم جلو می رود، آدم ازش غفلت می کند، تبعیت می کند، یک قدم دیگر جلو می رود، یک وقت می بیند که سر از این بیرون آورد که با هم دارد اختلاف می کنند.»[8] واقعیت این است که عدم بررسی عمیق خصلتها و رفتارهای اجتماعی انسان، از جمله خودخواهی، تکبر، تبعیت از نفس، برتری طلبی و بی توجهی به ابعاد گوناگون پی آمدهای اینگونه خصلتها که ریشه در خودخواهی و «نفس پرستی» دارد، موجب شده است که سیاستمداران در مورد وقایع آینده صرفاً به کلی گویی و احتمالات اکتفا کنند که غالباً هم منطبق با واقع نمی باشد. بررسی اوضاع و احوال آیندة کشور و انقلاب و روند تحولات آینده بدون شناخت عمیق فرهنگ، اخلاق و روحیات غالب بر افراد جامعه، غیر واقع بینانه و غیرمنطقی خواهد بود. لذا حضرت امام هیچگاه از این موضوع غافل نبود. اگرچه بسیاری از مردم افکار و ارزشهای عمیق وارزندة امام را

کمتر شناختند و کمتر از آن به آن عمل کردند، ولی این امر مانع از آن نبود که وی در هر فرصتی و با استفاده از هر امکانی این موضوع مهم را با عبارات به ظاهر متفاوت و در معنا یکسان، برای مسؤلان و مردم تکرار نکند. امام علی علیه السلام در خطبة قاصعه، ضمن تبیین دقیق ویژگیهای انسان، فلسفه اساسی ظهور و سقوط دولتها، انقلابها و تمدنها را بیان فرموده است. در بخشی از خطبه آمده است: س امام خمینی: «از هرگونه اختلافات بپرهیزید که چون موریانه، خوب و بد را نابود می کند» س اختلاف نظر مذموم نیست، آنچه مذموم و محکوم است، نزاع، جدائی، رودررویی، و تجزیه نیروهاست «از آنچه بر امتهای قبل از شما بخاطر رفتارهای ناپسند و اعمال مذموم به آنان رسید، دوری کنید. پس وضعیت آنان را در شرایط خوب و بد مورد توجه قرار دهید، و مبادا که شما مانند آنان باشید. هرگاه که تفاوت وضعیت آنان را بررسی کردید، هر کاری که موجب عزت آنان و دوری دشمنان از آن و پایداری امنیت در میان آنان و فراوانی نعمتها برای آنان و بازگرداندن اقتدار به آنان شد، اختیار کنید.»[9] در جریان مبارزات و فعالیتهای انقلابی برای برهم زدن و ساقط کردن نظام حاکم، ملاحظات شخصی،

قومی، منافع فردی و گروهی نادیده گرفته می شود. به عبارت دیگر منافع فردی فدای مصالح و منافع جامعه می گردد. در این دوران برقراری عدالت، اجرای قانون، حاکمیت ارزشهای پذیرفته شده محور شعارها و خواسته ها قرار می گیرد، و بهمین دلیل تودة مردم برای خلاصی از وضعیت موجود و رسیدن به جامعة آرمانی به حرکت درمی آیند. و در صورت استمرار و تحقق ارادة آنان به پیروزی می رسند. پس از پیروزی، مردم زجر کشیده، استثمار شده و تحقیر شده تحقق شعارهای دوران مبارزات را دارند. اما به تدریج به دلیل «خودخواهی» و «برتری طلبی» عده ای طبقة جدید شکل می گیرد که نظرات و منافع متفاوتی با نظرات و منافع مردم دارند، و اقلیتی متفاوت را با ویژگیهای خاص خود به وجود می آورند. این اقلیت ممتاز به تدریج جامعه را به سوی تفرقه و درگیری و فاصلة طبقاتی سوق می دهند. از این رو برای جلوگیری از تضعیف موقعیت سران، ملاحظات خاص و تبعیضات شکل می گیرد. ادامة وضعیت جدید تجزیة نیروهای فعال و سازنده، فاصله گرفتن مردم از نظام جدید و تضعیف تدریجی آن را به دنبال خواهد داشت. «میلوان جیلاس» از نویسندگان سرشناس مارکسیست، و همرزم «مارشال تیتو» در جنگ جهانی دوم، و از پایه گذاران یوگسلاوی در این زمینه نوشت: «... پس از انقلاب اکتبر 1917

(شوروی) طبقة سرمایه دار و دیگر طبقات کهن اجتماعی منهدم شدند، ولی «طبقة جدیدی» جای آنها را گرفت. این طبقه پس از قبضه کردن قدرت، حکومت مطلقه ای را بنا نهاد که مطلقیت آن از دیگر طبقات اجتماعی در طول تاریخ شدیدتر بود. او این طبقة جدید را «بوروکراسی سیاسی» می خواند... این طبقه پس از پیدایش روابط جدید اقتصادی، از درون جامعة کهن شکل گرفت، و از آن رو در رأس حکومت قرار گرفت که نظام دلخواه خود را برپا کند و جامعه را زیر سلطه و سیطرة خود درآورد. در واقع «طبقه جدید» پس از حاکمیت نظام جدید شکل گرفت».[10] و به قول یکی از نویسندگان: «گروهی از دولتمردان بر اتحاد شوروی حاکم شدند که «سخنگوی» هیچ گروه اجتماعی نبودند، آنها فقط تابع ملاحظات و منافع خود بودند.»[11] تهدیدها و آسیب های داخلی پدیده های اجتماعی مانند وضعیتهای متفاوت انسانی است. همانگونه که سلامتی، حیات و اقتدار فرد در معرض تهدیدها، آسیبها و آفات می باشد، جامعة انسانی نیز چنین است، اگرچه نوع و شکل و چگونگی مقابله و خنثی کردن آنها متفاوت می باشد. هر جامعه به میزانی که تهدیدها و آسیبها بر ضد موجودیت، هویت، امنیت، مصالح و منافع خود را بهتر بشناسد، بهمان نسبت امکان بقا دارد. لذا ارتباط مستقیم و محکمی

بین آینده شناسی و آسیب شناسی وجود دارد. بر اساس یک اصل فلسفی، بقاء معلول وابسته به بقاء علت است. به عبارت دیگر مادامی که علل و انگیزه های ایجاد یک حرکت سیاسی اجتماعی وجود دارد، آثار و پی آمدهای مناسب با آن نیز وجود دارد و هرگاه علت یا علل حرکت از بین رفت، طبیعتاً آثار و تبعات آن نیز از بین می رود. از اینرو حضرت امام فرمود: «بی تردید رمز بقاء انقلاب اسلامی همان رمز پیروزی است و رمز پیروزی را ملت می داند ونسلهای آینده در تاریخ خواهند خواند، که دو رکن اصلی آن انگیزة الهی و مقصد عالی حکومت اسلامی و اجتماع ملت در سراسر کشور با وحدت کلمه برای همان انگیزه و مقصد.»[12] به این ترتیب پاسخ یکی از جنجالی ترین بحثها و نظریه های سیاسی فرهنگی روشن می شود. نظریه هائی که بحث می کند از اینکه آیا شرایط داخلی تعیین کننده اوضاع و احوال کشور می باشد و یا سلطة خارجی و سیاستهای استعماری وضعیت کشور را شکل می دهد. هرگونه عامل خارجی برای تأثیرگذاری و دخالت می بایست با استفاده از نقاط ضعف و شرایط داخلی عمل کند، و تا زمانی که زمینة داخلی وجود نداشته باشد عامل خارجی نمی تواند تأثیرگذار باشد.[13] قرآن کریم در این زمینه می فرماید: «ان الله لایغیر ما بقوم حتی یغیروا ما

بانفسهم»[14] قطعاً خداوند اوضاع و احوال هیچ ملتی را تغییر نمی دهد مگر آنکه مردم تمامی آنچه را که در خودشان دارند تغییر دهند. دولتهای استکباری و استعماری با استفاده از تمامی امکانات سعی در ایجاد ضعف و زمینه های تأثیرگذاری می نمایند و در صورت موفقیت می توانند سیاستها و برنامه های خود را به اجرا درآورند. مهمترین تهدیدها و آسیبهای داخلی عبارتند از: 1 تجزیة نیروهای داخلی مهمترین تکیه گاه دولتها تودة مردمی است که بر آنان حکومت می کنند. هرقدر چسبندگی و انسجام و هماهنگی مردم و دولت بیشتر باشد به همان نسبت اقتدار و دوام حکومت بیشتر و طولانی تر خواهد بود. هرگاه دولتها به دلیل عدم وحدت ملی و یا فاصله گرفتن با مردم دچار ضعف شوند، قادر به تأمین نیازها و تحقق آرمانها و اهداف مورد نظر نیستند، اینگونه دولتها برای جلوگیری از سقوط خود به قدرتهای خارجی تکیه می کنند و نظام وابسته شکل می گیرد. میزان وابستگی دولتها ارتباط معکوسی با پایگاه مردمی و انسجام ملی و توانایی آنها در تأمین امنیت ملی و پاسخگویی به نیازهای جامعه دارد. بهمین دلیل است که بسیاری از دولتهای مستقل و انقلابی بعد از مدتی به علت ناتوانی در تأمین نیازها و جلب رضایت مردم، به تدریج وابسته و ضدمردمی و فاسد می شوند. در فلسفة

سیاسی و اندیشة اجتماعی حضرت امام بعد از توجه به خداوند متعال کمتر موضوعی به اهمیت وحدت نیروها و حفظ آن بوده است. زیرا هیچ امری در آینده نگری وی مهمتر از وحدت و خطرناکتر از تفرقه و تجزیه نیروها نبوده است. لذا تقریباً در تمام سخنرانی های و پیام ها با عبارات مشابه به این موضوع مهم پرداخته اند. «... رمز پیروزی ما وحدت کلمه بوده است. اکنون با کمال خضوع می خواهم از اختلافات دست برداشته و برای فردای خود فکر اساسی کنید، و از هرگونه اختلافات بپرهیزید که چون موریانه خوب و بد را نابود می کند!»[15] امام در وصیت نامة تاریخی خود نوشته اند: «... توصیه اینجانب به مسلمین و خصوص ایرانیان به ویژه در عصر حاضر آن است که در مقابل این توطئه [تفرقه افکنی] عکس العمل نشان داده و به انسجام و وحدت خود بهر راه ممکن افزایش دهند و کفار و منافقان را مأیوس نمایند.»[16] در خصوص وحدت و هماهنگی مردم و دولت خطاب به آنان در وصیت نامة نوشته اند: «... در مشکلات دولت جمهوری اسلامی با جان و دل شریک و در رفع آنها کوشا باشید و دولت و مجلس را از خود بدانید و چون محبوبی گرامی از آن نگهداری کنید، و به مجلس و دولت ودست اندرکاران توصیه می نمایم که قدر

این ملت را بدانید و در خدمتگزاری به آنان خصوصاً مستضعفان و محرومان و ستمدیدگان که نورچشمان ما و اولیاء نعم همه هستند، و جمهوری اسلامی ره آورد آنان و با فداکاریهای آنان تحقق پیدا کرد، و بقاء آن مرهون خدمات آنان است فروگذار نکنید، و خود را از مردم و آنان را از خود بدانید.»[17] امام علی علیه السلام در خطبة قاصعه، در تبیین تحولات گذشته و در راستای آینده نگری و حفظ موجودیت و اقتدار نظام اسلامی فرمود: «دوری و اجتناب از تفرقه و اصرار بر دوستی و وحدت، تأکید و توصیه بر اجرای آن داشته باشید. از هر امری که ستون و محور قدرت آنان [گذشتگان] را شسکت و قدرت آنان را سست نمود دوری کنید. کینه جوئی و دشمنی و پشت کردن به یکدیگر و رد کردن دستهای یکدیگر (به جای دوستی و اتحاد)، از جمله دلائل شکست آنان بود. عاقبت و پایان کار امتهای گذشته را بررسی کنید. زمانی که تفرقه در میان آنان واقع شد و دوستی ها به پراکندگی کشید، کلام و نیت آنان دوگانه شد و به گروههای مختلف تقسیم شدند، و به جنگ یکدیگر پرداختند، خداوند لباس عزت را از آنان خارج کرد و فراوانی نعمت را از آنان گرفت و تاریخ آنان را وسیلة عبرت

و پند برای پندگیرندگان شما قرار داد.»[18] اختلاف نظر و رأی امری عادی و طبیعی است. به ندرت افرادی پیدا می شوند که در تمام امور نظرات یکسانی داشته باشند. بنابراین افراد می توانند تبادل نظر و بحث و گفتگو کنند و در صورت اختلاف نظر باید طبق قوانین و مقررات عمل نمایند. به عبارت دیگر وجود اختلاف مذموم و محکوم نیست و چه بسا می تواند سازنده و مثبت باشد مشروط بر آنکه همه مطیع قانون باشند. آنچه مذموم و محکوم است، نزاع، جدائی، رودررویی، و تجزیه نیروها می باشد. 2 نادیده گرفتن مردم و نیروهای صالح آنچه تمامی انقلابها را در معرض شسکت و سقوط قرار داده این است که، مردم کوچه و بازار با فداکاریها و از جان گذشتگیهای خود، قهرمانانه نظام ضدمردمی و منحط را ساقط می کنند، و همین که دوران جهاد پایان یافت فراموش می شوند، و دیگر بدرد نمی خورند! کسانی که سالهای جنگ و جهاد را در دیگر کشورها با راحتی گذرانیده اند و با جامعه و انقلاب مردمشان بیگانه بوده اند و حال دکتر، مهندس، پزشک و متخصص شده اند بازمی گردند، و پستهای حساس کشور را اشغال می کنند، و خونبهای شهیدان را میز، اتومبیل و حقوقهای کلان می کنند، و دلخوشی مردم این است که آنان از انقلاب و دوستی با مردم سخن می گویند! به عنوان

مثال می توان به انقلاب ملت الجزایر و مبارزات قهرمانانة آنان بر ضد استعمار فرانسه پس از جنگ جهانی دوم اشاره نمود. انقلابی که برای پیروزی آن یک میلیون نفر از نه میلیون نفر جمعیت کشور قربانی شدند. پیروزی انقلاب امیدهای زیادی را در میان ملتهای تحت سلطه و استعمارزده خصوصاً مسلمانان به وجود آورد. به طوری که انقلاب الجزایر الگو و آرمان مقدس ملتهای مسلمان بود. ملت ایران پس از استقلال الجزایر جشنها گرفتند و شادی ها نمودند و آنچه که در توان داشتند برای کمک به آنان ارسال کردند و آرزوی تکرار آن را برای خود داشتند. اما هنوز دو دهه س نظریه های مردم مداری، مردم سالاری و دموکراسی، زمانی می تواند واقعیت داشته باشد که منافع، حقوق و حیثیت مردم در هر حال حفاظت و حراست شود س در آینده نگری امام، نقش مردم و مدیریت نظام همراه و همگام دیده شده است از پیروزی انقلاب و تشکیل دولت مستقل نگذشته بود که آثار جدایی مردم از دولت و ضدیت گروههای مختلف با یکدیگر نمایان شد. سرکوب و خفقان به اشکال گوناگون مسلط شد، بطوری که مردم در انتظار فرصتی برای سرنگونی نظام جدید بودند. وابستگی به دولتهای خارجی و از بین بردن فرهنگ ملی و دینی تشدید شد. زبان فرانسه بر زبان

عربی برتری یافت و مسلمانان متعهد و متدین منزوی و از دستگاههای دولتی به تدریج اخراج شدند. سرانجام در آغاز دهة چهارم تصمیم به برگزاری انتخابات به منظور انتخاب نمایندگان مردم برای ادارة کشور گرفته شد. با این تصور که پس از سه دهه طرد مسلمانان از دستگاههای اداری امکان انتخاب مسلمانان متعهد وجود ندارد. اما ملت الجزایر که در انتظار فرصتی

بود که انتقام خود را از دستگاه حاکم بگیرد، فرصت را مغتنم شمرد و افراد موردنظر خود را انتخاب کرد، به این ترتیب دوران جدیدی از جنگ داخلی در تاریخ سیاسی آن کشور آغاز شد که همچنان ادامه دارد. قرآن کریم می فرماید: اذا اردنا نهلک قریة امرنا مترفیها ففسقوا فیها فحق علیها القول فدمرناها تدمیرا (اسراء: 16( «هرگاه قرار است که مردم سرزمینی هلاک شوند، صاحبان قدرت و ثروت راه فسق (خروج از حق) و تبهکاری پیشه می کنند که در آن صورت نابودی آنان قطعی می شود و در چنین شرایطی همه را هلاک می کنیم.» اقلیت ممتاز و گروه خواص به دلیل برخورداری از رفاه و موقعیت برتر، به تدریج دچار نسیان، غفلت، استغنا و سرانجام طاغوتی می شوند. فساد گروه مزبور نقش مؤثری در فاسدسازی جامعه دارد و به این دلیل تمامی افراد جامعه گرفتار عذاب خواهند شد اگر چه اقلیتی صالح در میان آنان وجود داشته باشد. امام خمینی در این زمینه در وصیت نامه چنین نوشته اند: «وصیت اینجانب به وزرای مسئول در عصر حاضر و در عصرهای دیگر آن است که علاوه بر آنکه شماها و کارمندان وزارتخانه ها بودجه ای که از آن ارتزاق می کنید مال ملت و باید خدمتگزار ملت خصوصاً مستضعفان باشید، و ایجاد زحمت برای مردم، و

مخالف وظیفه عمل کردن حرام، و خدای نخواسته گاهی موجب غضب الهی می شود، همة شماها به پشتیبانی ملت احتیاج دارید. با پشتیبانی مردم خصوصاً طبقات محروم بود که پیروزی حاصل شد، و دست ستم شاهی از کشور و ذخائر آن کوتاه گردید، و اگر روزی از پشتیبانی آنان محروم شوید شماها کنار گذاشته می شوید، و همچون رژیم شاهنشاهی ستمکار به جای شما ستم پیشگان پست ها را اشغال می نمایند.»[19] عبارات فوق اگرچه بسیار ساده و روان مطلب را تبیین می نماید، ولی نکات بسیار مهمی را متذکر می شود که در نوشته های دیگران با چنین صراحت و روشنی دیده نمی شود. از اینگونه عبارات در سخنان حضرت امام فراوان وجود دارد. زیرا توجه به مردم و حقوق آنان و بهره گیری از استعدادها و نیروهای آنان یکی از خطوط اساسی خط مشی (استراتژی) امام در دوران مبارزات و پس از پیروزی انقلاب اسلامی بوده است. مردم نیز متقابلاً این واقعیت را به خوبی شناخته و پاسخ مثبت دادند. نظریه های مردم مداری، مردم سالاری و دموکراسی، زمانی می تواند واقعیت داشته باشد که منافع، حقوق و حیثیت مردم در هر حال حفاظت و حراست شود و حق الناس به معنای واقعی آن موردتوجه قرار گیرد. بعید است جز ایمان به خداوند و قیامت در زمامداران و مدیران بتواند حکومت مردمی واقعی

را محقق گرداند. 3 انحراف مدیران مردم به صورت نیروهای پراکنده و بالقوه ای می باشند که نیازمند رهبری می باشند که آنان را جمع و متحد، تبدیل به قدرت متمرکزی نماید. به دلیل اهمیت فوق العادة نقش مدیران در تحولات اجتماعی و سیاسی است که در جامعه شناسی سیاسی، پیرامون آن بحثها و نظریات زیادی وجودی دارد. عده ای معتقد به محوریت و منحصر بودن نقش رهبران در تحولات و قائم به فرد بودن انقلابها، و عده ای معتقد به نقش تعیین کنندة پیوند مردم و رهبران و گروهی معتقد به حاکمیت شرایط می باشند. بهرحال واقعیت این است که مردم تحت تأثیر رهبران و عملکرد آنان و همچنین انگیزه های اعتقادی و منافع جمعی به انقلاب کشیده می شوند و یا از انقلاب فاصله می گیرند. به عبارت دیگر تأثیر متقابل مردم و رهبران در درازمدت تعیین کنندة سرنوشت انقلابها می باشد. در جریان انقلاب اسلامی ایران، قبل و بعد از پیروزی نقش رهبری و مردم و پیوند آنان کاملاً روشن است. حضرت امام خمینی از ابتدای شروع نهضت اسلامی تا آخرین روزهای حیات خود، این اصل اساسی را در رهبری خود حفظ کرد و قطعاً یکی از دلائل موفقیت رهبری معظم له و پیروزی انقلاب اسلامی همین موضوع بوده است. پیوند مردم و رهبری نه در کلام و شعار بلکه در ایمان

و عمل، مؤثر و کارساز است. چه بسیار رهبرانی بودند و هستند که داعیة مردمی بودن داشتند، ولی مردم نه تنها باور نکردند، بلکه آنان را دشمن خود می دانستند. چنین رهبرانی در انقلابهای معاصر بسیار بوده است. مردم نیرویی هستند که به همراه رهبران انقلاب را به پیروزی می رسانند، ولی آنان در سطح مدیران و مقامات نظام انقلابی قرار نمی گیرند. آنان خواستار بهبود وضعیت زندگی و آزادیهای اساسی می باشند که، تنها در درازمدت امکان پذیر است. آن هم در صورتی که رهبران و مقامات مصمم به اجرای برنامه های بنیادی و تحقق عدالت در کشور باشند، وگرنه مردم از انقلاب روی برمی گردانند، و آگاهانه و یا ناآگاهانه به ضد انقلاب تبدیل می شوند. حضرت امام امکان تغییر روحیات و خلقیات و انعکاس آن در رفتارها و سیاستگزاریها را از نظر دور نداشت و لذا با عبارات مختلف از قبیل «یاد خدا بودن»، «خود را ندیدن»، «به قیامت فکر کردن»، «بی اعتنایی به زخارف دنیا» و «ساده زیستن» خواسته اند زمینه های انحراف و دور شدن از مقصد و هدف را از بین ببرند. وی در وصیت نامة خود این موضوع را مورد توجه قرار داد و چنین نوشت: «وصیت اینجانب به رهبر و شورای رهبری در این عصر، که عصر تهاجم ابرقدرتها و وابستگان به آنان در

داخل و خارج کشور به جمهوری اسلامی، و در حقیقت به اسلام است در پوشش جمهوری اسلامی و در عصرهای آینده آن است که خود را وقف در خدمت به اسلام و جمهوری اسلامی و محرومان و مستضعفان بنمایند، و گمان ننمایند که رهبری فی نفسه برای آنان تحفه ای است و مقام والایی. بلکه وظیفة سنگین و خطرناکی است که لغزش در آن اگر خدای نخواسته با هوای نفس باشد ننگ ابدی در این دنیا و آتش غضب خدای قهار در جهان دیگر در پی دارد. از خداوند منان هادی با تضرع و ابتهال می خواهم که ما و شما را از این امتحان خطرناک با روی سفید در حضرت خود بپذیرد، و نجات دهد. و این خطر خفیف تر برای رؤسای جمهور حال و آینده و دولتها و دست اندکاران، به حسب درجات و مسئولیتها نیز هست که باید خدای متعال را حاضر و ناظر و خود را در محضر مبارک او بدانند.»[20] پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «صنفان من امتی اذا صلحا صلحت امتی و اذا فسدا فسدت امتی، الامراء و العلماء» دو گروه از امت من اگر صالح باشند امت من صالح می شود و اگر فاسد باشند امت من فاسد می شود. زمامداران (مدیران) و دانشمندان. در

آینده نگری امام، نقش مردم و مدیریت نظام همراه و همگام دیده شده است. به این س آنچه بیش از هرچیز برای استکبار جهانی اهمیت دارد، از خود بیگانه شدن ملتهاست س نجات از شر وابستگی در گرو یک جهاد علمی عظیم و همگانی است ترتیب که ضمن تأکید بر اهمیت دستگاه مدیریت و رهبری کشور و تأثیر آن بر روند تحولات آینده، مردم نیز دارای نقش و مسئولیت سنگین و حساس می باشند. به طوری که مردم می توانند تأثیر تعیین کننده ای در دستگاه مدیریت و رهبری به صورت مستقیم یا غیرمستقیم داشته باشند. تأکید بر شرکت در انتخابات، حضور در صحنه های سیاسی و اجتماعی، انجام امر به معروف و نهی از منکر و شرکت در نمازهای جمعه، در این راستا می باشند. «وصیت من به ملت شریف آن است که در تمام انتخابات چه انتخاب رئیس جمهور و چه نمایندگان مجلس شورای اسلامی و چه انتخاب خبرگان برای تعیین شورای رهبری یا رهبر در صحنه باشند. و اشخاصی که انتخاب می کنند روی ضوابطی باشد که اعتبار می شود. ... از این قرار عدم دخالت ملت، از مراجع و علماء بزرگ تا طبقة بازاری و کشاورز و کارگر و کارمند، همه و همه مسئول سرنوشت کشور و اسلام می باشند، چه در نسل حاضر و چه در

نسلهای آتیه، و چه بسا در بعض مقاطع عدم حضور و مسامحه گناهی باشد که در رأس گناهان کبیره است.»[21] 4 تضعیف فرهنگ انقلاب فصل اساسی نظریه های مربوط به انقلابها مربوط به چگونگی و محتوای اعتقادات و فرهنگ مردم قبل و بعد از انقلاب است. آنانکه پیرامون ظهور و سقوط انقلابها مطالعه و تحقیق می کنند، قبل از هرچیز به دقت در مورد باورها، اعتقادات و ارزشهای مطلوب و نامطلوب مردم بررسی و پس از آن به تحلیل جریان انقلاب و علل شکست و سقوط آنها می پردازند. اگر امروز بحث از تهاجم فرهنگی و در نهایت استحالة فرهنگی است دقیقاً در راستای تحقق این اصل اساسی و بنیادی در حرکتهای انقلابی جهان است. زیرا در آستانة تحول اشکال سلطه، آنچه بیش از هرچیز برای استکبار جهانی اهمیت دارد، از خود بیگانه شدن ملتها، و خود را هیچ دانستن و صاحبان ابزار و ثروت را خدایگان دانستن می باشد. برای رسیدن به این هدف و یکسان شدن فکر و عقیده و جهانشمول شدن سلطة مادی، و تحقق نظریة دهکدة جهانی، باید فرهنگهای دینی و مقاوم موقعیت خود را از دست بدهند، و همه به صورت مصرف کنندگان محصولات فکری و مادی آنان درآیند. انقلابهای معاصر تلاش جدی و پی گیر برای ارتقاء سطح آگاهی و

بینش سیاسی و فرهنگی مردم نداشتند درگیر اختلافهای داخلی و کسب قدرت و موقعیت حزبی و شخصی شدند. عقب ماندگی فرهنگی و سیاسی مردم، قدرت تشخیص واقعیتها و دشمن شناسی آنان، متناسب با نیازها و شرایط زمان و مکان نبود. ادامة این وضعیت به تضعیف انقلاب و در درازمدت به سقوط آن منجر شد. علت ناکامی نهضت مشروطه ما جز این نبود که رهبران بی آنکه به مردم آگاهی اجتماعی و بینش سیاسی داده باشند، به هدایت آنان در راه حل نهایی پرداختند. و یکبار دیگر دیدیم که ثمرة چنین حرکتی بر جامعه ای که به آگاهی نرسیده و فرهنگ انقلابی ندارد، جز مجموعه ای از شعارهای مترقی! اما ناکام نبود. تاریخ کشورهای اسلامی خصوصاً ایران نشان می دهد که ایمان اسلامی مردم عامل اساسی حفظ موجودیت و تداوم حیات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی آنان بوده است. حضرت امام با آگاهی از این واقعیت و تجربیات گذشته، در آینده نگری خود بر حفظ انگیزه ها و باورهای اسلامی به عنوان یکی از مهمترین عوامل تداوم انقلاب عنایت ویژه ای داشتند. زیرا علاوه بر اینکه یکی از علل اصلی وقوع انقلاب اسلامی بود که طبعاً عامل بقاء نیز هست عامل مهمی در حفظ وحدت ملی و هماهنگی دولت و ملت نیز می باشد. «اینجانب به همة نسلهای حاضر و آینده وصیت می کنم

که اگر بخواهید اسلام و حکومت الله برقرار باشد و دست استعمار و استثمارگران خارج و داخل از کشورتان قطع شود [استقلال و اقتدار داشته باشید] این انگیزه الهی را که خداوند تعالی در قرآن کریم بر آن سفارش فرموده است[22] از دست ندهید.»[23] فرهنگ عمومی و ساختارهای باقی مانده از دوران گذشته، مشکل بزرگی است. اگرچه در ابتدا مسأله و مانع مهمی محسوب نمی شود، ولی پس از گذشت مدت کوتاهی، زمانی که بحث از دفاع و ایثار برای حفظ و تداوم نظام جدید می شود، به دلیل نهادینه و ریشه دار نشدن ارزشهای انقلاب، اکثریت مردم با روحیات و خلقیات به جای مانده از گذشته با مسائل جدید برخورد می کنند. به طوری که بهترین سیاستها و برنامه ها در مرحلة اجرا با مشکلات پیچیده ای مواجه می شوند، و عملاً یا به اجرا درنمی آیند و یا به شکلی ناقص انجام می شوند. متأسفانه فرهنگ عمومی دوران گذشته اثرات عیمقی بر وضعیت کشور پس از پیروزی انقلابها دارد، و دولتها معمولاً توجهی جدّی به این موضوع نمی کنند. عدم پیشرفت طرحها، عدم حاکمیت قانون، فاصلة طبقاتی، نابسامانیهای نظام اداری، ناهنجاریهای اجتماعی و اخلاقی بخشی از آثار و تبعات فرهنگ عمومی نامناسبی است که برای تغییر و تحول آن می بایست اقدامات گسترده ای صورت گیرد. در غیر این صورت عدم تعادلها،

ناتوانی در پاسخ به نیازهای مردم و جامعه، عقب ماندگی بیشتر فرهنگی و اقتصادی، موجب تضعیف تدریجی نظام و سرانجام سقوط و انحطاط را به دنبال خواهد داشت. تهدیدها و آسیب های خارجی شرایط درونی و داخلی در هرگونه تغییر و تحول نظام عامل اصلی و اساسی است، و عوامل خارجی مادامی که زمینه های داخلی مناسب باشند، می توانند مؤثر باشند. عوامل خارجی برای اثرگذاری و ایجاد تغییرات موردنظر بر نقاط ضعف و ضربه پذیر تکیه می کنند. زیرا اگر به نقاط قوت و قدرت حمله کنند قطعاً چیزی جز شکست نصیبشان نخواهد شد. زمانی دشمن حمله می کند که موازنهٍ قوا به نفع او تغییر کرده است. بنابراین در صورت برقراری موازنة قوا یا برتری و تفوق نیروهای خودی بر دشمن، امکان حمله و اثرگذاری وجود ندارد، و یا بسیار ضعیف است. واقعیت این است که هر کشور و نظام، دشمنانی دارد. که شناخت آنان و خصوصاً تهدیدها و آسیبهایی که از طرف آنان وجود دارد یک ضرورت حیاتی است. در آینده نگری حضرت امام مهمترین تهدیدهای خارجی عبارتند از: 1 وابستگی هرگاه دولتها به دلیل از بین رفتن وحدت ملی، و یا فاصله گرفتن از مردم دچار ضعف می شدند، و قادر به تأمین نیازها و تحقق آرمانها و احیاناً برقراری امنیت ملی نیستند، برای جلوگیری

از سقوط خود به قدرتهای خارجی تکیه می کنند و نظام وابسته شکل می گیرد. وابستگی به قدرتهای خارجی زمانی تشدید می شود که «ضعف علمی و فنی»، «از خود بیگانگی» و «تشبه به غیر» امری عادی و جاری درآید. در چنین وضعیتی بسیاری از سیاستها و برنامه های کشور تابعی از دیدگاهها و نظرات و منافع قدرتهای مسلط خواهد بود، و دیگر مصالح و منافع و امنیت ملی و به تبع آن استقلال معنا و مفهومی ندارند. «باید هشیار و بیدار و مراقب باشید که سیاست بازان پیوسته به شرق و غرب با وسوسه های شیطانی شما را به سوی این تاراجگران بین المللی نکشند، و با ارادة مصمم و فعالیت و پشتکار خود به رفع وابستگیها قیام کنند، ... و بر دولتها و دست اندکاران است چه در نسل حاضر و چه در نسلهای آینده از متخصصین خود قدردانی کنند، و آنان را با کمکهای مادی و معنوی تشویق به کار نمایند، و از ورود کالاهای مصرف ساز و خانه برانداز جلوگیری نمایند، و به آنچه دارند بسازند تا خود همه چیز بسازند.»[24] حضرت امام در پیامی که به مناسبت پذیرش قطعنامه 598 خطاب به مردم و مسؤلین منتشر کردند، مطالب مهم و متعددی را بیان کردند. از جمله متذکر شدند: «من به همة مسؤلین و دست اندرکاران سفارش

می کنم که به هر شکل ممکن وسایل ارتقاء اخلاقی، اعتقادی، علمی و هنری جوانان را فراهم سازید، و آنان را تا مرز رسیدن به بهترین ارزشها و نوآوری ها همراهی کنید، و روح استقلال و خودکفایی را در آنان زنده نگهدارید.»[25] قطعاً نجات همة کشورها از شر وابستگی، در گرو یک جهاد علمی عظیم و همگانی است، که دولتها و ملتها با عزمی قاطع و با قدرت به انجام آن اقدام نمایند. وابستگی به فروش نفت و وارد کردن بخش قابل ملاحظه ای از کالاهای حیاتی و اساسی، قطعاً یکی از ضعفهای بزرگی است که دشمنان به عنوان اهرم فشار بر ضد جمهوری اسلامی و منافع آن به کار می گیرند و با تشدید فشار سعی در به سازش کشاندن و عقب نشاندن نظام از مواضع ارزشی و انقلابی دارند، لذا هرگونه اقدامی در جهت کاهش و در درازمدت قطع وابستگی به فروش نفت و واردات کالاهای اساسی یک ضرورت ملی برای حفظ استقلال و ارزشهای انقلاب اسلامی است. متذکر می شود که برقراری روابط سیاسی، تبادل تجاری فرهنگی، همکاری علمی و فنی در صورت حفظ مصالح و منافع ملی هیچ منافاتی با استقلال کشور ندارد، و اگر اینگونه روابط مطالعه شده و دقیق انتخاب و اجرا شود در راستای اهداف اساسی نظام خواهد

بود. 2 تحمیل جنگ و توطئه های گوناگون ایجاد اختلاف و درگیری بین کشورهای مختلف و رقابت تسلیحاتی، تحمیل حکومتهای کودتایی و ضدمردمی، محاصره و تحریم اقتصادی، بخشی از تهدیدها و آسیبهای خارجی است که بر ضد دولتهای مردمی خصوصاً انقلابی و اسلامی، توسط قدرتهای بزرگ و استکباری به اجرا درمی آید. دولتهای و ملتها باید با وحدت و هوشیاری به مقابله با اینگونه تهدیدها اقدام کنند، در غیر اینصورت به تدریج گرفتار تفرقه و ضعف می شوند. وجود جنگهای قومی، نژادی، مذهبی، جنگهای مرزی و تجزیه طلبانه، کشورهای مختلف را وادار به رقابت با یکدیگر برای خرید سلاحهای بیشتر و پیچیده تر و از بین بردن ثروت و اندوخته های ملی و عقب ماندن از توسعه و پیشرفت می کند. حضرت امام نگران توطئة کشورهای بزرگ بر ضد کشورهای اسلامی خصوصاً ایران بود و به این دلیل بارها به ملتها و علمای اسلام هشدار داد و نصیحت کرد که فریب شیاطین و دشمنان را نخورند و ناآگاهانه ابزار سیاستها و عامل منافع و استثمار آنها نشوند. «علماء اعلام و خطباء محترم کشورهای اسلامی، دولتها را دعوت کنند که از وابستگی به قدرتهای خارجی خود را رها کنند و با ملت خود تفاهم کنند. در این صورت پیروزی را در آغوش خواهید کشید، و نیز ملتها را

دعوت به وحدت کنید و از نژادپرستی که مخالف دستور اسلام است بپرهیزند.»[26] آنچه که این روزها در جهان اسلام می گذرد، حاصل توطئه ها و ترفندهای استکبار جهانی و در رأس آن امریکا می باشد. بهمین دلیل حضرت امام امریکا را بزرگترین دشمن اسلام و مسلمین و «شیطان بزرگ» معرفی کرد، و اسرائیل را عامل اجرای سیاستها و حافظ منافع آمریکا در قلب جهان اسلام می دانست. نکتة مهم این است که خنثی کردن توطئه ها و تهدیدها و مقابله با آنها بستگی به شرایط داخلی دارد، اگرچه از خارج تحمیل می شوند. الهم انصر الاسلام والمسلمین واخذل الکفار والمنافقین والسلام

پى نوشت ها

: [1] . صحیفة امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1378، چاپ اوّل، ج 21، ص 403. [2] . دکتر منصوری، رضا: «ایران 1427«، ناشر طرح نو، تهران، 1377، صفحه 241. [3] . «و کذلک جعلناکم امه وسطاً لتکونوا شهداء علی الناس و یکون الرسول علیک شهیدا» (سوره بقره، آیة 143( [4] . صحیفة امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1378، چاپ اوّل، جلد 15، ص 336. [5] . همان، ج 8، ص 67. [6] . همان، ج 14، ص 369. [7] . همان، ج 21، ص 99. [8] . همان، ج 20، ص 224. [9] . «واحذروا

ما نزل به الامم قبلک من المثلات بسوء الافعال و ذمیم الاعمال فتذکروا فی الخیر و الشر احوالهم، واحذروا ان تکونوا امثالهم. فاذا تفکرتم فی تفاوت حالیهم فالزموا کل امر لزمت العزه به شأنهم و زاحت الاعداه له عنهم و مدّت العافیه علیهم، و انقادت النعمه له معهم، و وصلت الکرامه علیه حبلهم. (نهج البلاغه، (مرحوم) فیض الاسلام، صفحة 801. [10] . کولائی، الهه: «اتحاد شوروی از تکوین تا فروپاشی»، از انتشارات وزرات امور خارجه، چاپ اول تهران 1372، ص 313. [11] . همان منبع، ص 314. [12] . صحیفة امام (وصیت نامه سیاسی الهی)، ج 21، ص 404 [13] . همچنانکه در مورد فرد واکسینه شده به علت مصونیت، عوامل بیماری زا نمی توانند موفق بشوند. [14] . سورة رعد، آیه 11. [15] . صحیفه امام، ج 6، ص 194. [16] . همان، ج 21، ص 404. [17] . همان، ج 21، ص 412. [18] . «نهج البلاغه»، (مرحوم) فیض الاسلام، ص 802. [19] . صحیفة امام، ج 21، ص 426. [20] . همان، ج 21، ص 423. [21] . همان، ج 21، ص 421. [22] . اشاره به آیة «قل انّما اعظکم بواحده، ان تقوموالله، ... (ای پیامبر این موضوع مهم را به مردم) بگو که فقط و فقط شما را به یک امر دعوت

و توصیه می کنم و آن اینکه به خاطر خدا قیام و اقدام کنید. [23] . صحیفة امام، ج 21، ص 404. [24] . همان، ج 21، ص 417. [25] . همان، ج 21، ص 96. [26] . همان، ج 21، ص 824. دکتر جواد منصوری

آینه محبت ( نامه های خانوادگی امام خمینی 25)

1 چکیده: حاج آقا چهل اخترانی که پدر آقای کوثری است که روز عاشورا، حسینیه روضه می خواند فوت کرده. به فریده(1) تلفن کرده که به دفتر اطلاع بدهید امشب در چهل اختران(2) فاتحه دارند.(3)به آقای حاج شیخ عبدالعلی(4) تلفن کنید که ایشان وچند نفرازدفتر قم بروند به مجلس ختم حاج آقا علی. مجلس ختم ا مشب است. _______________________» زمان: ؟ ، مکان: تهران جماران، موضوع: شرکت اعضای دفتر امام خمینی در مجلس ختم آقای چهل اخترانی، مخاطب: حجت الاسلام والمسلمین عبدالعلی قرهی1. خانم فریده مصطفوی، دختر امام خمینی، ساکن قم.2. از محله های قدیم شهر مذهبی قم که مسجد آن معروف است، واقع در خیابان طالقانی (آذر).3. یادداشت فوق را همسر امام خمینی برای امام نوشته است.4. حجت الاسلام والمسلمین آقای عبدالعلی قرهی، مسئول امور مالی امام در نجف و از اعضای دفتر امام در قم.[ بسم الله الرحمن الرحیم. رهبر عزیز و بزرگوار خوبمان، سلامان شاءالله حال شما خوب باشد که اگر حال شما خوب باشد و سرحال باشید، ما هم خوشحال خواهیم بود. دو سال است که بنیاد شهید برای ما فرزندان شهدا، اسرا و مفقودین اردوی سراسری می گذارد و در اردوی هر ساله آرزوی دیدار با شما را داریم؛ اما نتوانسته ایم. امسال که

برای سومین بار برای اردو می رویم از شما که به جای پدرمان هستید، می خواهیم که برای ما پیامی بدهید و ما را چند نصحیت بکنی که ما پس از پدرمان چه کارهایی باید انجام بدهیم و در جامعه چه بکنیم.خداحافظ شما. ان شاءالله بتوانیم روزی با شما دیدن کنیم.خدایا، خدایا، تا انقلاب مهدی خمینی را نگهدار.یک فرزند شهید که از جانب همه شرکت کنندگان این آرزو را دارد. ]» زمان: تیر 1364 / شوال 1405، مکان: تهران جماران، مخاطب: فرزند شهید.

آینه محبت (21)

1 چکیده: نامه های خانوادگی امام خمینی(1)(این شماره، در بزرگداشت سالگرد رحلت مرحوم حجت الاسلام و المسلمین حاج سیداحمد خمینی«قده» تقدیم می شود.)بسم اللّه الرحمن الرحیمالحَمدُ للّهِ ربِّ العالَمین، و الصَّلاةُ وَ السَّلامُ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطّاهِرینَ، وَ لَعْنَةُ اللّه عَلی أَعْدائِهِمْ اجْمَعین. اشْهَدُ انْ لا الهَ الاّ اللّهُ وَحْدَهُ لا شَریکَ لَهُ، وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدا عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، وَ انَّ عَلیّا امیرَالْمُؤْمنینَ وَ اولادَهُ الْمَعصومینَ صلواتُ اللّه علیهِمْ خُلَفائُهُ، وَ انَّ ما جاءَ به رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله حقٌّ، و أنَّ القبر و النشور و الجنّة و النار حقٌّ، وَ انَّ اللّهَ یَبْعَثُ مَنْ فی القبور.وصیتی است از پدری پیر که عمری به بطالت گذرانده و توشه ای برای زندگی ابدی برنداشته و قدمی خالص برای خداوند منّان نگذاشته و از هواهای نفسانی و وساوس شیطانی نجات نیافته، لکن از فضل و کرم خداوند کریم مأیوس نیست و به عفو و عطوفت او دل بسته و همین تنها زاد راه او است، به فرزندی که از نعمت جوانی برخوردار است و فرصت برای تهذیب نفس و خدمت به خلق خدا در دست دارد و امید است چنانچه پدر پیرش از او راضی است خداوند بزرگ از او راضی باشد و توفیق خدمت به محرومان که

شایستگان ملتند و مورد سفارش اسلامند، هر چه بیشتر به او مرحمت فرماید.فرزندم، احمد خمینی رَزَقَک اللّه هِدایَته ! جهان چه ازلی و ابدی باشد یا نه و چه سلسله های موجودات غیر متناهی باشند یا نه، همه فقیرند چون هستی، ذاتی آنان نیست. اگر با احاطه عقلی، جمیع سلسله های غیر متناهی را بنگری آوای فقر ذاتی و احتیاج در وجود و کمال آنها به وجودی که بالذات موجود است و کمالات، ذاتی آن است، می شنوی، و اگر به مخاطبه عقلی خطاب به سلسله های فقیر بالذات نمایی که «ای موجودات فقیر چه کسی قادر است رفع احتیاج شما را نماید؟» همه با زبان فطرت هم صدا فریاد می زنند که ما محتاجیم به موجودی که خود همچون ما فقیر نباشد در هستی و کمال هستی؛ و این فطرت نیز از خود آنان نیست. فِطْرَةَ اللّهِ الَّتی فَطَرَ النّاسَ عَلَیها لا تَبدیلَ لِخَلقِ اللّه(2) فطرت توحید از خداوند است و مخلوقات فقیر بالذات مبدل نمی شوند به غنیّ بالذات و امکان ندارد چنین تبدیلی. و چون بالذات فقیر و محتاجند جز غنیّ بالذات، کسی رفع فقر آنان را نخواهد کرد و این فقر که لازم ذاتی آنان است همیشگی است، چه این سلسله ابدی باشد یا نباشد، ازلی باشد یا نباشد، و از هیچ کس

جز او کارگشایی نخواهد شد و هر کس هر کمال و جمالی دارد از خود نیست بلکه جلوه کمال و جمال اوست. وَ ما رَمَیْتَ إِذ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللّه رَمی(3) در هر چیز و هر فعل و هر گفتار و کردار صادق است و هر کس این حقیقت را دریابد و ذوق کند، به کسی جز او دل نبندد و از کسی جز او حاجت نخواهد.سعی کن در خلوات، در این بارقه الهی فکر کنی، و به طفل قلبت تلقین کن و تکرار کن تا به زبان آید و در ملک و ملکوت وجودت این جلوه خودنمایی کند، و به غنیّ مطلق بپیوند تا از هر کس جز او غنی شوی، و از او توفیق وصول بخواه تا تو را از همه کس و خودی خودت ببرد و تشریف حضور دهد و اذن دخول.پسر عزیزم او جلّ و علا اول و آخر و ظاهر و باطن است؛ هُوَ الاوّلُ و الاخِرُ و الظّاهِرُ و الْباطِن(4) أَ یَکُونُ لِغَیْرِکَ مِنَ الظُّهُورِ ما لَیْسَ لَکَ حَتّی یَکُونَ هُوَ الْمُظْهِر لَکَ، مَتی غِبْتَ حَتّی تَحْتاجَ الی دَلیلٍ یَدُلُّ عَلَیْکَ و مَتی بَعُدْتَ حَتّی تَکُونَ الاثارُ هِیَ الّتی تُوصِلُ الَیْکَ، عَمِیَتْ عَیْنٌ لا تَراکَ عَلَیْها رَقِیبا.(5) غایب نبوده ای که تمنا کنم تو را

پنهان نئی ز دیده که پیدا کنم تو را او ظاهر است و هر ظهوری ظهور اوست و ما خود حجاب هستیم. انانیّت و انیّت ماست که ما را محجوب نموده، «تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز»(6) به او پناه ببریم و از او تبارک و تعالی با تضرّع و ابتهال بخواهیم که ما را از حجاب ها نجات دهد: إلهی هَبْ لی کَمالَ الإنْقِطاعِ الَیْکَ، وَ انِرْ أَبْصارَ قُلُوبِنا بِضِیاءِ نَظَرِها الَیْکَ حَتّی تَخْرِقَ أَبْصارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ فَتَصِلَ الی مَعْدِنِ الْعَظَمَةِ، وَ تَصِیرَ ارْواحُنا مُعَلَّقَةً بِعِزِّ قُدْسِکَ، الهی وَاجْعَلْنی مِمَّنْ نادَیْتَهُ فَأَجابَکَ وَ لاحَظْتَهُ فَصَعِقَ لِجَلالِکَ.(7) پسرم! ما هنوز در قید حجاب های ظلمانی هستیم و پس از آنها حجاب های نور است، و ما محجوبان هنوز اندر خم یک کوچه ایم.پسرم! سعی کن اگر از اهل مقامات معنوی نیستی انکار مقامات روحانی و عرفانی را نکنی که از بزرگ ترین حیله های شیطان و نفس اماره که انسان را از تمام مدارج انسانی و مقامات روحانی باز می دارد، واداری اوست به انکار و احیانا به استهزای سلوک الی اللّه که منجر به خصومت و ضدیت با آن شود و آنچه تمام انبیای عظام صلوات اللّه علیهم و اولیای کرام سلام اللّه علیهم و کتب آسمانی خصوصا قرآن کریم کتاب جاوید انسان ساز، برای

آن به وجود آمده اند، در نطفه خفه شود.قرآن این کتاب معرفةاللّه و طریق سلوک به او، با دست دوستان جاهل از طریق خود به انحراف و انزوا کشیده شد و آرای انحرافی و تفسیرهای به رأی که آن همه ائمه اسلام علیهم السلام از آن نهی فرمودند، در آن راه یافت و هر کس با نفسانیت خود در آن تصرف نمود. این کتاب عزیز در محیطی و عصری نازل شد که تاریک ترین محیط و عقب افتاده ترین مردم در آن زندگی می کردند و به دست کسی و قلب الهی کسی نازل شد که زندگی خود را در آن محیط ادامه می داد، و در آن حقایق و معارفی است که در جهان آن روز چه رسد به محیط نزول آن سابقه نداشت و بالاترین و بزرگ ترین معجزه آن همین است. آن مسائل بزرگ عرفانی که در یونان و نزد فلاسفه آن سابقه نداشت و کتب ارسطو و افلاطون بزرگ ترین فلاسفه آن عصرها از رسیدن به آن عاجز بودند، و حتی فلاسفه اسلام که در مهد قرآن کریم بزرگ شدند و از آن استفاده ها نمودند به آیاتی که صراحت زنده بودن همه موجودات جهان را ذکر کرده، آن آیات را تأویل می کنند، و عرفای بزرگ اسلام که از آن ذکر می کنند همه از اسلام اخذ

نموده و از قرآن کریم گرفته اند، و مسائل عرفانی به آن نحو که در قرآن کریم است در کتاب دیگر نیست.و اینها معجزه رسول اکرم است که با مبدأ وحی آن طور آشنایی دارد که اسرار وجود را برای او بازگو می نماید و خود با عروج به قله کمال انسانیت حقایق را آشکارا و بدون هیچ حجاب می بیند و در عین حال در تمام ابعاد انسانیت و مراحل وجود، حضور دارد و مظهر اعلای هُوَ الاَوَّلُ وَ الآخِرُ و الظّاهِرُ و الْباطِن(8) می باشد، و می خواهد همه انسان ها به آن برسند و چون نرسیده اند گویی رنج می برد، و شاید طه. ما انْزَلْنا عَلَیْکَ القُرآنَ لِتَشْقی(9) اشاره لطیفه ای به آن باشد و شاید ما اوذی نبیٌّ مثل ما اوذیت(10) نیز مربوط به همین معنی باشد.آنان که به این مقام یا شبیه به آن رسیده اند اعتزال از خلق و انزوا اختیار نمی کنند، بلکه مأمور به آشنا نمودن و آشتی دادن گمراهان، با این جلوه ها هستند، اگر چه کم توفیق یافته اند. و آنان که با رسیدن به بعض مقامات و نوشیدن جرعه ای از خود بی خود شدند و در صعق باقی مانده اند گرچه به کمالاتی بزرگ راه یافته اند لکن به کمال مطلوب نرسیده اند. موسی کلیم صلوات [اللّه [و سلامه علیه که از تجلی حق به

حال صعق افتاد با عنایت خاصّه افاقه یافت و مأمور خدمت شد، و رسول اللّه خاتم با رسیدن به مرتبه عالی انسانیت و آنچه در وهم کس نیاید، به مظهریت اسم جامع اعظم با خطاب یا ایُّهَا المُدَّثِّرُ قُمْ فَأَنْذِر(11) مأمور هدایت شد. پسر عزیزم! آنچه اشاره کردم با آنکه خود، هیچم و از هیچْ، هیچ تر، برای آن است که اگر به جایی نرسیدی انکار مقامات معنوی و معارف الهی را نکنی و از کسانی باشی که دوستدار صالحین و عارفین باشی هر چند از آنان نیستی و با دشمنی دوستان خدای متعال از این جهان رخت نبندی.فرزندم! با قرآن این بزرگ کتاب معرفت آشنا شو اگر چه با قرائت آن؛ و راهی از آن به سوی محبوب باز کن و تصور نکن که قرائت بدون معرفت اثری ندارد که این وسوسه شیطان است. آخر، این کتاب از طرف محبوب است برای تو و برای همه کس، و نامه محبوب، محبوب است اگر چه عاشق و محبّ، مفاد آن را نداند و با این انگیزه حبّ محبوب که کمال مطلوب است به سراغت آید و شاید دستت گیرد. ما اگر در تمام لحظات عمر به شکرانه اینکه قرآن کتاب ما است به سجده رویم از عهده بر نیامده ایم.پسرم! دعاها و

مناجات هایی که از ائمه معصومین علیهم السلام به ما رسیده است، بزرگ ترین راهنماهای آشنایی با او جلّ و علا است و والاترین راهگشای عبودیت و رابطه بین حق و خلق است و مشتمل بر معارف الهی و وسیله انس با او است و ره آورد خاندان وحی است و نمونه ای از حال اصحاب قلوب و ارباب سلوک است. وسوسه های بی خبران تو را از تمسک به آنها، و اگر توانی از انس با آنها، غافل نکند. ما اگر تمام عمر به شکرانه آنکه این وارستگان و واصلان به حق، ائمه ما و راه نمایان مایند به نیایش برخیزیم از عهده بر نخواهیم آمد.از وصیت ها[ی] من که در آستان مرگ، و نفس های آخر را می کشم به تو که از نعمت جوانی برخورداری، آن است که معاشران خود و دوستان خویش را از اشخاص وارسته و متعهد و متوجه به معنویات و آنان که به حبّ دنیا و زخارف آن گرایش ندارند و از مال و منال به اندازه کفایت و حد متعارف پا بیرون نمی گذارند و مجالس و محافلشان آلوده به گناه نیست و از اخلاق کریمه برخوردارند، انتخاب کن که تأثیر معاشرت در دو طرف صلاح و فساد اجتناب ناپذیر است، و سعی کن از مجالسی که انسان را از یاد خدا غافل می کند پرهیز

نمایی که با خو گرفتن به این مجالس ممکن است از انسان سلب توفیق شود، که خود مصیبتی است جبران ناپذیر.بدان که در انسان اگر نگویم در هر موجود به حسب فطرت، حبّ به کمال مطلق است و حبّ به وصول به کمال مطلق، و این حبّ محال است از او جدا شود و کمال مطلق محال است دو باشد و مکرر باشد، و کمال مطلق، حق جلّ و علا است، همه او را می خواهند و دلباخته به اویند گرچه خود نمی دانند و در حجب ظلمت و نورند و با این حجب، پندارند چیزهای دیگر می خواهند و به هر کمال یا جمال یا قدرت یا مکانت که رسیدند به آن حد قانع نیستند و گمشده خود را در آن نمی یابند.قدرتمندان و ابرقدرتان به هر قدرتی برسند دنبال قدرت فوق آن می گردند، و علم طلبان به هر مرتبه از علم برسند، مافوق آن را می خواهند و گمشده خود را که خود غافل از آنند در آن نمی یابند. اگر به قدرت طلبان، قدرت تسلط و تصرف در همه عالم مادی، از زمین ها و منظومه های شمسی و کهکشان ها و هر آنچه فوق آنها است، بدهند و بگویند: «قدرت دیگری فوق اینها و عالمی یا عوالمی دیگر فراتر از اینها است، آیا می خواهی به آنها برسی؟» محال

است تمنای آن را نداشته باشند، بلکه به لسان فطرت می گویند: «ای کاش به آنها نیز دست یابیم!» و به همین گونه است طالب علوم، بلکه اگر شک کند که مقام دیگری فوق آنچه دارد هست، فطرت مطلق جوی او گوید: «ای کاش بود و من هم قدرت تصرف در آن داشتم، یا سعه علم من آن را نیز شامل بود!»آنچه همه را مطمئن می کند و آتش فروزان نفس سرکش و زیادت طلب را خاموش می نماید، وصول به او است، و ذکر حقیقی او جلّ و علا چون جلوه او است استغراق در آن آرامش بخش است. ألا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوب(12) گویی فرماید: توجه توجه! به ذکر او فرو رو، تا قلبت که سرگشته و حیرت زده از این سو به آن سو و از این شاخه به آن شاخه پرواز می کند، طمأنینه حاصل کند.پس ای فرزند عزیزم! که خداوند تو را با ذکر خود مطمئنّ‌القلب فرماید، نصیحت و وصیت پدر سرگشته و حیرت زده ات را بشنو و به این در و آن در برای رسیدن به مقام و شهرت آنچه مورد شهوات نفسانیه است مزن، که به هر چه برسی از نرسیدن به مافوق او متأثر می شوی و حسرت بالاتر را می بری و ناراحتی های روحی ات افزون می شود؛ اگر گویی: تو خود چرا به

خود این نصیحت را نکنی؟ گویم: انْظُرْ إلی ما قال، لا إلی مَنْ قال(13) این حرف صحیح است، اگر چه از مجنونی یا مفتونی صادر شود، در قرآن کریم پس از آنکه می فرماید: «آنچه مصیبت در زمین و در نفوس شما وارد می شود قبلاً ثبت است در کتاب»(14) گوید: لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُم وَ اللّهُ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُور(15) انسان در این عالم در معرض تحولات است، گاهی مصیبت هایی بر او وارد می شود و گاهی دنیا به او رو می آورد و به مقام و جاه و مال [و] منال و قدرت و نعمت می رسد و این هر دو پایدار نیست، نه آن کم و کاستی ها و مصیبت ها تو را محزون کند که عنان صبر از دستت برود، که گاه شود آنچه مصیبت و کمبود است برای تو خیر و صلاح باشد: عَسی أنْ تُکْرِهُوا شَیْئا وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُم(16) و در اقبال دنیا و رسیدن به آنچه شهوات اقتضا می کند خود را مباز و تکبّر و فخر بر بندگان خدا مکن که بسا باشد که آنچه را خیر می دانی شرّ باشد برای تو.پسرم! آنچه مورد نکوهش و سرمایه و اساس شقاوت ها و بدبختی ها و هلاکت ها و رأس تمام خطاها و خطیئه ها است، حبّ

دنیا است که از حبّ نفس نشأت می گیرد. عالم ملک مورد نکوهش نیست بلکه مظهر حق و مقام ربوبیت او است و مهبط ملائکة اللّه و مسجد و تربیت گاه انبیا و اولیا علیهم سلام اللّه است و عبادتگاه صُلحا و محلّ جلوه حق بر قلوب شیفتگان محبوب حقیقی، و حبّ به آن اگر ناشی از حبّ به خدا باشد و به عنوان جلوه او جلّ و علا باشد، مطلوب و موجب کمال است و اگر ناشی از حب به نفس باشد، رأس همه خطیئه ها است، پس دنیای مذموم در خود تو است، علاقه ها و دلبستگی ها به غیر صاحب دل موجب سقوط است. همه مخالفت ها با خدا و ابتلا به معصیت ها و جنایت ها و خیانت ها از حبّ خود است، که حبّ دنیا و زخارف آن و حبّ مقام و جاه و مال و منال از آن نشأت می گیرد در عین حال که هیچ دلی به غیر صاحب دل به حسب فطرت بستگی نتواند داشت لکن این حجاب های ظلمانی و نورانی که ما را و همه را از صاحب دل غافل دارد و به گمان و اشتباه خود، غیر صاحب دل را دلدار می داند، ظلمات فوق ظلمات است. ما و امثال ما به حجاب ها[ی [نورانی نرسیدیم و در حجاب های ظلمانی اسیر هستیم.

آنکه گوید: هَبْ لی کَمالَ الإنْقِطاعِ الیکَ وَ انِرْ أَبْصارَ قُلُوبِنا بِضِیاءِ نَظَرِها الَیْکَ حَتّی تَخْرِقَ أَبْصارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ فَتَصِلَ الی مَعْدِنِ الْعَظَمَة از حجاب های ظلمانی گذشته است شیطان که در مقابل امر خدا ایستاد و به آدم خضوع نکرد، در حجاب ظلمانی خود بزرگ بینی بود و خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ انَا خَیْرٌ مِنه(17) گویان از ساحت ربوبی مردود شد، و ما نیز تا در حجاب خودی هستیم و خودبین و خودخواه هستیم، شیطانی هستیم و از محضر رحمان مطرود، و چه مشکل است شکستن این بت بزرگ که مادر بت ها است!و ما تا خاضع او و فرمانبردار او هستیم خاضع برای خدا و فرمانبردار او جلّ و علا نیستیم و تا این بت شکسته نشود، حجاب های ظلمانی دریده و برداشته نشود. اول باید بدانیم که حجاب چیست که اگر ندانیم، نخواهیم توانست در صدد رفعش یا لااقل تضعیفش برآییم و یا لااقل هر روز به غلظت و قوت آن نیفزاییم. در حدیثی است که «بعض اصحاب رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله خدمت ایشان بودند صدایی به گوششان رسید، سؤال کردند: چه صدایی است؟ فرمودند: صدای سنگی بود که هفتاد سال قبل، از لب جهنم حرکت کرده بود و حال به قعر جهنم رسید، آنگاه مطلع شدند

که کافری هفتاد ساله مرده است.»(18) اگر حدیث صادر شده باشد، شاید آن بعض از اهل حال بوده یا با تصرف رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به گوششان رسیده، برای تنبیه غافلان و هوشیار جاهلان، اگر هم حدیث که الفاظش را یاد ندارم صادر نشده باشد لکن مطلب همین است، ما یک عمر رو به جهنم سیر می کنیم و یک عمر نماز که بزرگ ترین یادگاه خدای متعال است پشت به حق و خانه او جل و علا و رو به خود و خانه نفس به جا می آوریم و چه دردناک است که نماز ما که باید معراج ما باشد و ما را به سوی او و بهشت لقای او برد به سوی خود ما و تبعیدگاه جهنم برد.پسرم! این اشارت ها نه برای آن است که امثال من و شما راهی برای معرفت اللّه و عبادت اللّه به آن گونه که حق او است، پیدا کنیم با آنکه از اعرف موجودات به حق تعالی و حقّ عبادت و بندگی او جل و علا نقل شده است: ما عَرَفناکَ حَقَّ مَعْرِفَتِکَ وَ ما عَبَدْناکَ حَقَّ عِبادَتِکَ(19) بلکه برای آن است که عجز خویش را بفهمیم و ناچیزی خود را درک کنیم و خاک بر فرق انانیّت و انّیّت خود ریزیم

بلکه از سرکشی این غول بکاهیم، باشد که توفیق یابیم مهاری و لگامی بر او زنیم، که از خطر عظیمی که جان را یادش می سوزاند، رهایی یابیم.و هان! آن خطر که در لحظات آخر جدایی از این عالم و کوچ به سوی جایگاه ابدی است، آن است که آن کس که مبتلا به حبّ نفس است و دنبال آن حبّ دنیا با ابعاد مختلف آن است که در حال احتضار و کوچ بعض امور بر انسان ممکن است کشف شود و دریابد که مأمور خداوند او را از محبوب و معشوق او جدا می کند، با دشمنی خدا و غضب و نفرت از او جل و علا کوچ کند و این عاقبت و پیامد حبّ نفس و دنیا است و در روایات اشارت به آن شده است. شخصی متعبد و مورد وثوق نقل می کرد که «بر بالین محتضری رفتم و او گفت: ظلمی را که خدا بر من می کند هیچ کس نکرده، او مرا از این بچه هایم که با خون دل پرورش دادم می خواهد جدا کند. و من برخاستم و رفتم و او جان داد» شاید بعض عبارات که نقل کردم اختلاف مختصری با آنچه آن عالم متعبد گفتند داشته باشد، در هر صورت آنچه گفتم اگر احتمال صحت هم داشته

باشد، به قدری مهم است که انسان باید برای چاره آن فکری بکند.ما اگر ساعتی تفکر کنیم در موجودات عالم، که خود نیز از آنهاییم و بیابیم که هیچ موجودی از خود چیزی ندارد و آنچه به او همه رسیده، الطافی است الهی و موهبت هایی است عاریت، و الطافی که خداوند منّان به ما فرموده چه قبل از آمدن ما به دنیا و چه در حال زیستن از طفولیت تا آخر عمر و چه پس از مرگ به واسطه هدایت کنندگانی که مأمور هدایت ما بوده اند، شاید بارقه ای از حبّ او جل و علا که محجوب از آن هستیم در ما پیدا شود و پوچی و بی محتوایی خود را دریابیم و راهی به سوی او جل و علا برای ما باز شود یا لااقل از کفر جحودی نجات یابیم و انکار معارف الهی و جلوه های رحمانی را برای خود مقامی محسوب نکنیم و به آن افتخار نکنیم که تا ابد محبوس در چاه ویل خودخواهی و خودبینی شویم.در نقلی است که «خداوند تعالی به یکی از انبیای خود خطاب کرد که یکی را که از خود بدتر می دانی به ما عرضه کن، و او لاشه مردار حماری را چند قدم کشاند که عرضه کند و پشیمان شد. خطاب شد که اگر

آورده بودی از مقام خود سقوط کرده بودی.» من نمی دانم که این نقل اصلی دارد یا نه، لکن در آن مقام که اولیا هستند شاید نظر به برتریِ خود سقوط آورد که آن خودبینی و خودخواهی است، اگر چه به این گونه.راستی چرا پیمبر خاتم صلی اللّه علیه و آله و سلم از ایمان نیاوردن مشرکان آن گونه تأسف و تأثر جان فرسا داشت که مخاطب شد به خطاب لَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ عَلی آثارِهِم انْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهذا الحَدیثِ أسَفا(20) جز آنکه به همه بندگان خدا عشق می ورزید و عشق به خدا عشق به جلوه های او است. او از حجاب های ظلمانی خودبینی ها و خودخواهی های منحرفان که منجر به شقاوت آنان و منتهی به عذاب الیم جهنم که ساخته و پرداخته اعمال آنان است، رنج می برد و سعادت همه را می خواست؛ چنانچه برای سعادت همه مبعوث شده بود و مشرکان و منحرفان کوردل با او که برای نجات آنان آمده بود دشمنی می کردند.ما و تو اگر توفیق یابیم که بارقه ای از این عشق به جلوه های حق که در اولیای او است در خود ایجاد کنیم و خیر همه را بخواهیم به یک مرتبه از کمال مطلوب رسیده ایم. خداوند تعالی دل های مرده ما را به فیض رحمت خود و رحمت برگزیده خود که

رحمةً للعالمین است حیات بخشد.و اهل معرفت می دانند که شدت بر کفار که از صفات مؤمنین است و قتال با آنان نیز رحمتی است از الطاف خفیه حق است، و کفار و اشقیا در هر لحظه که بر آنان می گذرد بر عذاب آنان که از خودشان است افزایش کیفی و کمیّ الی ما لا نهایة له حاصل می شود. پس قتل آنان که اصلاح پذیر نیستند رحمتی است در صورت غضب و نعمتی است در صورت نقمت، علاوه بر آن رحمتی است بر جامعه، زیرا عضوی که جامعه را به فساد کشاند چون عضوی است در بدن انسان که اگر قطع نشود او را به هلاکت کشاند.و این همان است که نوح نبی اللّه صلوات اللّه و سلامه علیه از خداوند تعالی خواست وَ قالَ نُوحٌ رَبِّ لا تَذَرْ عَلی الاَرْضِ مِنَ الْکافِرِینَ دَیّارا انَّکَ انْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبادَکَ و لا یَلِدُوا إلاّ فاجِرا کَفّارا(21) و خداوند تعالی می فرماید وَ قاتِلُوهم حَتّی لا تَکُونَ فِتْنَة.(22) و بدین انگیزه و نیز انگیزه سابق، تمام حدود و قصاص و تعزیرات از طرف ارحم الراحمین رحمتی است بر مرتکب و رحمتی است بر جامعه. از این مرحله بگذرم ...[به خاطر طولانی بودن نامه، بخش پایانی آن را در شماره بعد مجله خواهیم آورد.]پی نوشتها: » زمان: 8

اردیبهشت 1361/4 رجب 1402 مکان: تهران، جماران مخاطب: حجت الاسلام و المسلمین سیداحمد خمینی1 سوره روم، آیه 30: فطرت الهی که مردم را بر آن آفرید، آفرینش خدا را دگرگونی نیست.2 سوره انفال، آیه 17: و (ای پیامبر) هنگامی که تو تیر افکندی، نه تو، بلکه خدا افکند.3 سوره حدید، آیه 3: اوست اول و آخر و پیدا و پنهان.4 آیا ممکن است برای غیر تو از ظهور نصیبی باشد که برای تو نیست، تا آنکه او وسیله ظهور تو گردد؟! کی غایب بوده ای که نیازمند برهان باشی تا به تو دلالت کند؟ و کی دور بوده ای تا آثار (مخلوقات) وسیله رسیدن به تو باشند، کور باد چشمی که تو را مراقب خود نبیند. إقبال الاعمال، 5.349 دیوان حافظ.6 بار الها! بریدگی کامل (از تعلقات) را برای توجه به خودت ارزانی ام فرما، و چشم دل هایمان را به فروغ نظر کردن به خودت روشن گردان، تا دیدگان دل، پرده های نور را دریده و به معدن عظمت و جلال برسد، و جان هایمان به عزّ قدس تو تعلق یابند.الها، مرا در شمار آنان قرار ده که صدا زدی پس پاسخت داد و نیم نگاهی به آنان کردی پس در برابر جلال تو مدهوش شدند. إقبال الأعمال، 7.687 سوره حدید، آیه 3: اوست اول و آخر و پیدا

و پنهان.8 سوره طه، آیه 1 2: (ای طاهر و ای رسول)، ما قرآن را بر تو فرو نفرستادیم که به مشقّت بیفتی.9 هیچ پیامبری آن گونه که من اذیت شدم آزار ندید: الجامع الصغیر، ج2، ص10.144 سوره مدّثر، آیه 1 2: ای جامه به خود پیچیده، برخیز و بیم ده.11 سوره رعد، آیه 28: آگاه باشید که یاد خدا باعث آرامش دل هاست.12 «به گفته بنگر، نه به گوینده»، غررالحکم و دررالکلم، ج1، 13.394/11 سوره حدید، آیه 22، ما أَصابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الأَرضِ وَ لا فِی أَنْفُسکُمْ إلاّ فِی کِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها.14 سوره حدید، آیه 23: تا هرگز بر آنچه از دست شما رود دلتنگ نشوید، و به آنچه به شما رسد دلشاد نگردید و خداوند دوستدار هیچ متکبّر و خودستایی نیست.15 سوره بقره، آیه 216: چه بسا چیزی را ناگوار شمارید در حالی که برای شما خیر است.16 مرا از آتش آفریدی و من از او برترم. اشاره است به آیه 12، سوره اعراف.17 علم الیقین، ج2، ص1002؛ مسند احمد بن حنبل، ج2، ص18.371 آن چنان که حق معرفت تو است، تو را نشناختیم و آن گونه که حق عبادت تو است، تو را عبادت نکردیم. مرآة العقول، ج8، ص19.146 سوره کهف، آیه 6: «ای رسول نزدیک است

که اگر امت به قرآن ایمان نیاوردند، جان عزیزت را از شدت حزن و تأسف بر آنان هلاک سازی.»20 سوره نوح، آیه 26 27: و نوح عرض کرد: خدایا هیچ یک از کافران را در روی زمین زنده مگذار، اگر آنها را باقی گذاری بندگانت را گمراه می کنند و فرزندی جز فاجر و کافر به دنیا نمی آورند.21 سوره بقره، آیه 193: و با آنان (کافران) جهاد کنید تا فسادی باقی نماند.

آینه محبت (نامه های خانوادگی امام خمینی )

1 چکیده: مرحوم حجةالاسلام والمسلمین حاج سید احمد خمینی در زمانی که اسناد و آثار مکتوب امام خمینی را جهت درج در مجموعه آثار امام بازبینی می کردند، در ذیل این نوشته امام خمینی، چنین مرقوم داشته است:«جناب آقای حمید انصاری، بارها خدمت امام عرض می کردم که دفاع از من در فرهنگ جنابعالی نیست و دیدیم هم نشد جز نامه ای که در آن بدین معنا هم اشاره شده بود، فکر می کنم این دفاع هم با فرهنگ معظم له سازگاری ندارد، ایشان چون مظلومیت مرا دیده اند ناچار به عنوان دفاع از مظلوم این را نوشته اند، لذا این نامه را نیاورید و بگذارید آنچه راجع به من می گفته اند گفته باشند، خدا به اعمال انسان داناتر است.احمد خمینی 3/12/72«.پس از رحلت یادگار امام، از فرزند ایشان، حجةالاسلام والمسلمین آقای سید حسن خمینی که به موجب وصیت پدر و مقررات قانونی، تولیت مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام را عهده دار می باشند درخواست کردیم اجازه دهند این سند ارزشمند که گویای بسیاری از رنجهای امام و فرزند و منسوبین و یاران ایشان است و پاسخی است به تردیدها و شبهه هایی که غرض ورزان می افکنند، را منتشر سازیم و در مجموعه آثار امام نیز درج شود. ()» زمان: 23 آبان 1361 27

محرم 1403، موضوع: شهادت امام خمینی در باره فرزندش برای رفع ظلم و تهمتهای ناروا. حمید انصاری

آینه محبت 31

1 چکیده: [محضر مبارک حضرت امام خمینی سلام علیکبا درود و سلام به رهبر کبیر انقلاب اسلامی ایران و با درود و سلام بر شهدای عزیز انقلاب اسلامی اینجانب گلابی پور حسین مادر شهید و یک زن روستایی هستم. مدتها آرزو داشتم که از نزدیک آن امام بزرگوار را ملاقات نمایم، موفق نشدم؛ ولی امیدوارم که شما را زیارت کنم. ضمنا یک هدیه ناقابل از دستبافت خودم حضور حضرتعالی تقدیم کردم که از آن استفاده نمایید. امام بزرگوار حال که شما را زیارت نکردم اگر صلاح می دانید چند کلمه از دستخط حضرتعالی را مرقوم فرمایید تا با دیدن آن دستخط به آرزویم رسیده باشم. امیدوارم که خداوند منان سایه شما را بر سر ما و همه مسلمین جهان مستدام بدارد ان شاءالله. به امید پیروزی هر چه زودتر رزمندگان و نابودی صدام و صدامیان. گلابی حسین پور

آینه محبت(نامه های خانوادگی حضرت امام خمینی(34)

اشاره

1 چکیده: زمان: 26 تیر 17 / 1363 شوال 1404مخاطب: حجت الاسلام و المسلمین سیداحمد خمینی(1)... پسرم! مجاهده کن که دل را به خدا بسپاری و مؤثری را جز او ندانی، مگر نه عامّه مسلمانان متعبّد، شبانه روزی چندین مرتبه نماز می خوانند و نماز سرشار از توحید و معارف الهی است، و شبانه روزی چندین مرتبه إیّاکَ نَعْبُدُ و إیّاکَ نَسْتَعینُ(2) می گویند و عبادت و اعانت را خاص خدا در بیان می کنند، ولی جز مؤمنان به حق و خاصّان خدا، دیگران برای هر دانشمند و قدرتمند و ثروتمند کُرنش می کنند و گاهی بالاتر از آنچه برای معبود می کنند، و از هر کس استمداد می نمایند و استعانت می جویند و به هر حشیش(3) برای رسیدن به آمال شیطانی تشبث می نمایند و غفلت از قدرت حق دارند.بنابراین احتمال که مورد خطاب کسانی باشند که ایمان به قلب آنها رسیده باشد، امر به تقوا به اینان با احتمال اول فرق ها دارد. این تقوا، تقوای از اعمال ناشایسته نیست، تقوای از توجه به غیر است، تقوای از استمداد و عبودیت غیر حق است، تقوای از راه دادنِ غیر او جلّ و علا به قلب است، تقوای از اتکال و اعتماد به غیر خداست. آنچه می بینی همه ما و مثل ما بدان مبتلا است و

آنچه باعث خوف من و تو از شایعه ها و دروغ پراکنی ها است و خوف از مرگ و رهایی از طبیعت و افکندن خرقه نیز از این قبیل است که باید از آن اتّقا نمود. و در این صورت مراد از وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ افعال قلبی است که در ملکوت، صورتی و در فوق آن نیز صورتی دارد و خداوند خبیر است به خطرات(4) قلب همه. و این نیز به آن معنی نیست که دست از فعالیت بردار و خود را مهمل بار آور و از همه کس و همه چیز کناره گیری کن و عزلت اتخاذ نما که آن بر خلاف سنّت الهی و سیره عملی حضرات انبیای عظام و اولیای کرام است. آنان علیهم صلوات اللّه و سلامه برای مقاصد الهی و انسانی همه کوشش های لازم را می فرمودند، اما نه مثل ما کوردلان که با استقلال، نظر به اسباب داریم بلکه هر چیز را در این مقام که از مقامات معمولی آنان است از او جلّ و علا می دانستند و استعانت به هر چیز را استعانت به مبدأ خلقت می دیدند و یک فرقِ بین آنان و دیگران همین است. من و تو و امثال ما با نظر به خلق و استعانت از آنها، از حق تعالی غافل هستیم و آنان

استعانت را از او می دانستند به حسب واقع، گرچه در صورت، استعانت به ابزار و اسباب است، و پیشامدها را از او می دانستند گرچه در ظاهر نزد ماها غیر از آن است. و از این جهت پیشامدها، هر چند ناگوار به نظر ما باشد، در ذائقه جان آنان گوارا است.پسرم! برای ماها که از قافله ابرار عقب هستیم، یک نکته دلپذیر است و آن چیزی است که به نظر من شاید در ساختن انسان که در صدد خود ساختن است دخیل است. باید توجه کنیم که منشأ خوش آمد ما از مدح و ثناها و بدآمدن مان از انتقادها و شایعه افکنی ها حبّ نفس است که بزرگ ترین دام ابلیس لعین است. ماها میل داریم که دیگران ثناگوی ما باشند گرچه برای ما افعال شایسته و خوبی های خیالی را صدچندان جلوه دهند، و درهای انتقاد گرچه به حق برای ما بسته باشد یا به صورت ثناگویی در آید. از عیبجویی ها، نه برای آنکه به ناحق است، افسرده می شویم و از مدحت و ثناها، نه برای آنکه به حق است، فرحناک می گردیم، بلکه برای آنکه عیب من است و مدح من نیست، [من] است که در اینجا و آنجا و همه جا بر ما حاکم است. اگر بخواهی صحت این امر را دریابی، اگر امری

که از تو صادر می شود عین آن یا بهتر و والاتر از آن از دیگری، خصوصا آنها که همپالکی تو هستند صادر شود و مداحان به مدح او برخیزند برای تو ناگوار است، و بالاتر آنکه اگر عیوب او را به صورت مداحی در آورند، در این صورت یقین بدان که دست شیطان و نفس بدتر از او در کار است.پسرم! چه خوب است به خود تلقین کنی و به باور خود بیاوری یک واقعیت را که مدح مداحان و ثنای ثناجویان چه بسا که انسان را به هلاکت برساند و از تهذیب دور و دورتر سازد. تأثیر سوء ثنای جمیل در نفس آلوده ما، مایه بدبختی ها و دورافتادگی ها از پیشگاه مقدس حق جلّ و علا برای ما ضعفاءالنفوس خواهد بود. و شاید عیبجویی ها و شایعه پراکنی ها برای علاج معایب نفسانی ما سودمند باشد که هست، همچون عمل جراحی دردناکی که موجب سلامت مریض می شود. آنان که با ثناهای خود ما را از جوار حق دور می کنند دوستانی هستند که با دوستی خود به ما دشمنی می کنند و آنان که پندارند با عیبگویی و فحاشی و شایعه سازی به ما دشمنی می کنند، دشمنانی هستند که با عمل خود ما را اگر لایق باشیم اصلاح می کنند و در صورت دشمنی به ما دوستی

می نمایند.من و تو اگر این حقیقت را باور کنیم و حیله های شیطانی و نفسانی بگذارند واقعیات را آن طور که هستند ببینیم، آنگاه از مدح مداحان و ثنای ثناجویان آن طور پریشان می شویم که امروز از عیبجویی دشمنان و شایعه سازی بدخواهان. و عیبجویی را آن گونه استقبال می کنیم که امروز از مداحی ها و یاوه گویی های ثناخوانان. اگر از آنچه ذکر شد به قلبت برسد، از ناملایمات و دروغ پردازی ها ناراحت نمی شوی و آرامش قلب پیدا می کنی، که ناراحتی ها اکثرا از خودخواهی است. خداوند همه ما را از آن نجات مرحمت فرماید.3 احتمال دیگر آن است که خطاب به اصحاب ایمان از خواص اهل معرفت و شیفتگان مقام ربوبیت و عاشقان جمال جمیل باشد که با چشم قلب و معرفت باطن همه موجودات را جلوه حق می بینند و نور اللّه را در همه مرائی مشاهده می کنند و کریمه اللّهُ نُورُ السَّمواتِ وَ الارْضِ(5) را به مشاهده معنوی و سیر قلبی دریافته اند رَزَقَنا اللّهُ و إیّاکُم.به این احتمال، امر به تقوا به این طایفه از عشّاق و خواص، فرق ها با دیگران دارد و ممکن است تقوا از رؤیت کثرت باشد و شهود مرائی و رائی، تقوا از توجه به غیر باشد هر چند به صورت توجه به حق از خلق، تقوا از ما رَأَیْتُ

شَیْئا إلاّ وَ رَأَیْتُ اللّهَ قَبْلَهُ وَ مَعَهُ و بَعْدَهُ.(6) باشد که خود مقام عادی خُلَّص اولیا است که پای «شیء» در کار است، تقوا از مشاهده اللّه نور السَّموات و الارض باشد، تقوا از مشاهده هُوَ مَعَکُم(7) و وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذی فَطَرَ السَّمواتِ وَ الارْض،(8) تقوا از جلوه جمال حق در شجره باشد و از این قبیل آنچه مربوط به رؤیت حق در خلق است. و به این منوال، امر به نظر آنچه تقدیم برای فردا کردیم، همان حالات مشاهده حق در خلق و وحدت در کثرت که صورت مناسب به خود را در عوالم دیگر دارد.4 احتمال آنکه خطاب به آنان از خُلّص اولیا باشد که از مرحله رؤیت حق در خلق و جمال حضرت وحدت در کثرتِ فعلی گذشته اند و از غبار خلق در آینه مشاهدات شان اثری نیست و از شرک خفیّ در این مرحله تخلّص یافته اند، لکن دل به تجلیات اسماء حق داده و عشّاق دلباخته حضرت اسماء هستند و تجلیات اسمائی آنان را از غیر فانی، و جز جلوات اسماء چیزی مشاهده نمی نمایند. در این احتمال امر به تقوا، اتّقا از رؤیت کثرات اسمائی و جلوات رحمانی و رحیمی و دیگر اسماء اللّه است، گویی بانگ به آنان می زند که از ازل تا ابد یک

جلوه بیش نیست، و سایر فقرات به مناسبت همین امر تعبیر می شوند، و از اینکه گذشتند، شاهد و مشاهده و شهودی در کار نیست و فنا در «هو» مطلق است و لا هُوَ إلاّ هُو(9) است. 5 جامع ترین احتمالات آن است که هر لفظی چون «آمَنوُا» و «اتَّقُوا» و «انْظُروُا» و «ما قَدَّمَتْ» و هکذا، به معنی مطلق شان حمل شود و همه، مراتب آن حقایق هستند که الفاظ، عناوین موضوعند برای معانیِ بی قید و مطلق از حدّ و حدود. و احتمالات دیگری هم اگر باشد در این احتمال مندرج و از مراتب همین است، بنابراین هر گروه و طایفه ای از مؤمنان را به معنی حقیقی شامل می شود و مصادیق عنوان مطلق هستند و این مطلب راهگشای فهم بسیار از اخباری است که تطبیق آیاتی را بر یک گروه یا یک شخص نموده اند که توهم می شود اختصاص را، و این گونه نیست بلکه ذکر مصداق یا مصادیق است. بدین منوال که ذکر شد از احتمالات راه برای فهم آیه مبارکه وَ لا تَکُونُوا کَالَّذینَ نَسُوا اللّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُم اولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ(10) که پس از آیه کریمه متقدمه است، باز می شود. و حسب احتمالات متقدّمه در این آیه شریفه نیز مناسب آن احتمالات مختلف المراتب و متحدالحقیقه احتمالاتی است که تفصیل آن

را مجال نیست و فقط به ذکر یک نکته بسنده می کنم و آن، آن است که نسیان حق موجب نسیان انفس می شود، چه «نسیان» به معنی فراموشی باشد یا به معنی ترک، در هر دو معنی هشدار شکننده ای است. لازمه فراموشی حق تعالی آن است که انسان خود را فراموش کند، یا بگو حق تعالی او را به فراموشی از نفس خود کشاند و در همه مراحل سابق، صادق است. در مرحله عمل، آن کس که خدا را و حضور او جلّ و علا را فراموش کند به فراموشی از خویشتن خویش مبتلا شود یا کشیده شود، بندگی خود را فراموش کند، از مقام عبودیت به فراموشی کشیده شود و کسی که نداند چی است و کی است و چه وظیفه دارد و چه عاقبت، شیطان در او حلول نموده و به جای خویشتنِ او نشسته، و شیطان عامل عصیان و طغیان است و اگر به خود نیاید و به یاد حق برنگردد و به همین حالِ طغیان و عصیان از این جهان منتقل شود، شاید به صورت شیطان مطرود حق تعالی در آید.و به معنی دیگرش که به معنی ترک باشد، دردناک تر است زیرا اگر ترک اطاعت حق و ترک حق موجب شود که حق او را ترک کند و به خود

واگذارد و عنایات خود را از او قطع فرماید شک نیست که به خذلان دنیا و آخرت منتهی می شود. در ادعیه شریفه(11) معصومین می بینیم دعای برای عدم ایکالِ ما به نفس خویش تأکید شده است؛ چه آنان علیهم السلام می دانستند پیامدهای این مصیبت را، و ما از آن غافل هستیم.پسرم! گناهان را، هر چند کوچک به نظرت باشند، سبک مشمار انْظُرْ إلی مَنْ عَصَیْتَ(12) و با این نظر، همه گناهان، بزرگ و کبیره است. به هیچ چیز مغرور مشو و خدای تبارک و تعالی را که همه چیز از او است و اگر عنایت رحمانی اش از موجودات سراسر عالم وجود لحظه ای منقطع شود، اثری حتی از انبیای مرسلین و ملائکه مقربین باقی نخواهد ماند؛ چون همه عالم جلوه رحمانیت او جلّ و علا است و رحمت رحمانی او جلّ و علا به طور استمرار با کوتاهی لفظ و تعبیر مُبقی نظام وجود است «و لا تکرارَ فی تجلّیه جلَّ و علا»(13) و گاهی تعبیر شود از آن به بسط و قبض فیض علی سبیل الاستمرار، در هر حال حضور او را فراموش مکن و مغرور به رحمت او مباش، چنانچه مأیوس نباید باشی. و مغرور به شفاعت شافعان علیهم السلام مباش که همه آنها موازین الهی دارد و ما از آنها بی خبریم.

مطالعه در ادعیه معصومین علیهم السلام و سوز و گداز آنان از خوف حق و عذاب او سرلوحه افکار و رفتارت باشد. هواهای نفسانی و شیطانی نفس اماره ما را به غرور وا می دارد و از این راه به هلاکت می کشاند.پسرم! هیچ گاه دنبال تحصیل دنیا، اگر چه حلال او باشد، مباش که حبّ دنیا، گرچه حلالش باشد، رأس همه خطایا است؛(14) چه خود حجاب بزرگ است و انسان را ناچار به دنیای حرام می کشد. تو جوانی و با قدرت جوانی که حق داده است می توانی اولین قدم انحراف را قطع کنی و نگذاری به قدم های دیگر کشیده شوی که هر قدمی، قدم هایی در پی دارد و هر گناهی گرچه کوچک به گناهان بزرگ و بزرگ تر انسان را می کشد، به طوری که گناهان بسیار بزرگ در نظر انسان ناچیز آید بلکه گاهی اشخاص به ارتکاب بعض کبائر به یکدیگر فخر می کنند و گاهی به واسطه شدت ظلمات و حجاب های دنیوی، منکر به نظر معروف، و معروفْ مُنکر می گردد.من از خداوند متعال جلّ اسمه مسئلت می کنم که چشم دل تو را به جمال جمیل خود روشن فرماید و حجاب ها را از پیش چشمت بردارد و از قیود شیطانی و انسانی نجاتت دهد تا همچون پدرت پس از گذشت ایام جوانی و فرا

رسیدن کهولت بر گذشته خویش تأسف نخوری، و دل را به حق پیوند دهی که از هیچ پیشامد وحشتناک نشوی و از دیگران دل وارسته کنی تا از شرک خفیّ و اخفی خود را برهانی.دنباله این آیات تا آخر سوره، مسائل بس شیوا است که اینجانب را حال و مجال نیست که به آنها بپردازم.بارالها! احمد را نزد خود محمود، و فاطی را مفطوم،(15) و حَسَن را احسن فرما، و یاسر را به یُسر(16) برسان، و این خانواده منتسب به اهل بیت عصمت(ع) را با عنایات خاصه خود تربیت کن و از شرّ شیاطین درونی و برونی حفظ فرما و سعادت دارَیْن را به آنان عطا فرما. و آخر وصیت من آن است که در خدمت به ارحام،(17) خصوصا مادرت که به ما حق ها دارد کوشش کن و رضای آنان را به دست آور. و الحمدللّه اوّلاً و آخرا، و الصلوة علی رسول اللّه و آله الاطهار و اللعنُ علی أعدائهم.به تاریخ 17 شوال 26 / 1404 تیر 63 روح اللّه الموسوی الخمینی‍

پى نوشت ها

: 1 بخش اول این نامه در شماره پیش آمد.2 سوره فاتحه، آیه 5: (خدایا) فقط تو را می پرستیم و از تو یاری می خواهیم.»3 خار و خاشاک.4 آن چیزهایی که وارد بر قلب می شود، افکار و پندارها.5 سوره نور، آیه 35:

«خدا نور آسمان ها و زمین است.»6 چیزی را ندیدم جز آنکه پیش از آن، و با آن، و پس از آن خدا را دیدم. علم الیقین، 7.49 :1 بخشی از آیه 4 سوره حدید: «او (خدا) با شماست هر کجا باشید.»8 سوره انعام، آیه 79: «رو به سوی کسی کردم که آسمان ها و زمین را آفرید.»9 او نیست به جز او.10 سوره حشر، آیه 19: «همانند آنهایی نباشید که خدا را فراموش کردند پس خدا خودشان را از یادشان برد، اینان فاسقانند.»11 از جمله در دعاهای زیادی از معصومین علیهم السلام آمده است که: «لا تَکِلْنی الی نفسی» مرا به خودم وا مگذار. «لا تَکِلْنی إلی نفسی طَرفة عینٍ». (خدایا) چشم به هم زدنی مرا به خودم وا مگذار. الکافی، 10 / 524 :2؛ کنزالعمال، 3498 / 139 :2، و نیز امام چهارم (علیه السلام) عرض می کند: «و انظر لی فی جمیع اموری فإنّک إن وکَّلتنی إلی نفسی عجزتُ عنها و لم أَقُم ما فیه مصلحتها؛(خدایا) در تمام کارهایم مرا یاری ده که اگر مرا به خودم واگذاری بدانها قادر نخواهم بود و آنچه را که مصلحت است نتوانم کرد.» صحیفه سجادیه: 120، دعاؤه(ع) عند الشدّة و الجهد و تعسّر الامور، و در دعای دیگری عرض می کند: «و لا تکلنی إلی حولی و

قوّتی ...؛ (خدایا) مرا به قدرت و نیروی خودم وا مگذار.» صحیفه سجادیه: 328، دعاؤه(ع) فی یوم عرفة.12 بنگر چه کسی را نافرمانی کرده ای. بحارالانوار، 13.3 / 77 :74 تکرار در تجلّی خداوند نیست، یعنی او را دو تجلی مثل هم نمی باشد.14 مضمون روایتی است از امام سجاد(ع): «حبُّ الدنیا رأس کلّ خطیئةٍ» و روایتی است از امام صادق(ع): «رأس کلّ خطیئةٍ حبُّ الدنیا». الکافی، 15.1 / 315 :2 جدا شده از آتش.16 آسانی.17 بستگان و خویشان.

آینه محبت

1 چکیده: [بسم اللّه الرحمن الرحیم. السلام علیکم، ان شاءاللّه که حال همگی تان خوب باشد و هیچ گونه کسالتی نداشته باشید که مبادا دشمن شاد شوید. ما هیچ کاری نداریم با شما عزیزان، جز اینکه دعا کنیم و دعا کنیم. من نمی دانم و نمی توانم احساسات درونی حاکی از عشق به امام عزیز را چطور بیان کنم فقط این را می دانم که می خواهم و نمی توانم؛ می دانم که رهبر عزیزتر از جانم به علت کثرت نامه ها نمی توانند نامه من حقیر را بخوانند (من هم توقع ندارم؛ چون وجود امام از همه چیز مهم تر و باارزش تر است) ولی شما را به خدا که یک خط (دست خط امام) برایم بنویسید. اینجانب فعلاً معلم (مربی تربیتی) می باشم و قبل از اینکه معلم شوم حقوق یک ماهم را نذر جد امام کردم. دو بار به دفتر تلفن زدم یک بار گفتید پول را بیاورید جماران گفتم چون راهم دور است و از شهرری می باشد، گفتید بفرستم. الان همراه این نامه پول را که مبلغ ناقابل دو هزار و سیصد تومان می باشد می فرستم، باشد که ان شاءاللّه برسد. فقط اگر رسید دو کلمه برایم بنویسید که رسیده است تا بدانم نذرم ادا شده است و پول را نزد خود امام عزیزتر از جانم بدهید. دخل و تصرف با

خود ایشان می باشد. اگر خطم بد است ان شاءاللّه می بخشید وقت باارزشتان را بیشتر از این نمی گیرم. خدا به همراه همگی تان باشد. خداوند بر طول عمر امام کبیرمان بیفزاید، ان شاءاللّه. به امید پیروزی و آزادی تمام سرزمین های اشغالی از دست صهیونیست ها و امپریالیست ها از ایران تا قدس عزیز، ان شاءاللّه. 61/3/29 اکرم یزدی زاده]» زمان: تیر 1361 شعبان 1402، مکان: تهران، جماران موضوع: پاسخ به نامه یک خانم معلم مخاطب:

آیین برادری به روایت نامه ها

31 چکیده: رابطه متقابل حضرت امام خمینی و آیةالله پسندیده حقیقتا مثال زدنی، و الگویی است در آداب اخوت و معاشرت اسلامی. در یک سوی این رابطه فقیه و مرجعی نامدار و رهبری برجسته چون امام خمینی قرار دارد که اندیشه و نهضت الهی اش جهان را درنوردیده و علاوه بر ایجاد و استقرار نظام اسلامی در ایران موج دین گرایی و اسلامی خواهی را در جهان طنین افکنده است و در سوی دیگر برادری بزرگ که سالهایی چند سمت سرپرستی و استادی امام را داشته است. اسناد و نامه های امام و خاطرات فراوانی که یاران و آشنایان آن حضرت نقل کرده اند جز این گواهی نمی دهند که امام خمینی در تمام مدت عمر حتی یکبار از منش اسلامی در برخورد متواضعانه و سراسر تجلیل و احترام با برادر بزرگ خویش عدول نکرده است. این تکریم و تواضع نه تنها در امور مهم و مراودات آن دو بزرگوار و نه تنها در نوع خطابها و نامه ها و رفتار در مجالس رسمی بلکه در جزئی ترین مسائل نیز فراوان به چشم می خورد. علیرغم موقعیت برجسته امام و انتظار و پذیرش عمومی، حضرت امام هیچگاه حاضر نشد قدمی جلوتر از برادر بزرگ خویش حرکت کند و پیش از او از محلی خارج و یا وارد شود.

از زبان یادگار امام شنیده و خوانده اید که حتی در حساسترین لحظات تاریخی انقلاب در روز 12 بهمن که میلیونها چشم برای خروج امام از هواپیما لحظه شماری می کردند، آن حضرت حاضر نشد پیش از آنکه آیةالله پسندیده از هواپیما خارج شود، بیرون روند. تمام نامه های حضرت امام خطاب به ایشان با نهایت توجه و احترام و تکریم مرقوم شده اند. نامه ها با عناوینی همچون "حضور مبارک حضرت مستطاب حجةالاسلام والمسلمین آقای پسندیده دامت برکاته" و بعضا مطالب نامه با جمله: "فدایت شوم" و یا "تصدقت گردم" آغاز می شود و در اغلب آنها تقاضای توجه به سلامتی و ابراز نگرانی از مختصر کسالت ایشان به چشم می خورد. در صدها نامه ای که حضرت امام از نجف اشرف به فرزند عزیزشان حاج احمد آقا - رحمةالله علیه - و یا دیگر فرزندان و منسوبین نوشته اند کمتر نامه ای یافت می شود که در آن توصیه و سفارش عایت حال و احترام آیةالله پسندیده - و به تعبیر امام: "حضرت آقا" - نشده باشد. چند نمونه از این توصیه ها: خدمت حضرت حجةالاسلام والمسلمین عم مکرم سلام برسانید. برای ایشان نگران هستم. می ترسم این رفت و آمد برای مزاج ایشان ناراحتی تولید کند و موجب استراحت ایشان در قم نباشد. پدرت . . . حضرت آقای عموی معظم مادامی که قم

هستند خیلی مواظبت از ایشان بکنید هم از جهت کرسی و مکان و هم از حیث غذا و سایر امور خصوصا احترامات. . . . . . خداوند تعالی به شما توفیق عنایت کند حضرت آقا را تنها نگذارید البته به ایشان نباید بد بگذرد. . . . . . از مواظبت آقای عم بزرگوار کوتاهی نکنید. ایشان ضعیف المزاج هستند و باید رسیدگی شوند. . . . . . خدمت آقا سلام برسانید و به ایشان در این هوای سرد زمستانی خدمت کنید مبادا بد بگذرد. . . . . . خدمت حضرت آقای عم محترم سلام برسانید، مرقومات ایشان تماما جواب داده شده است و فرستاده شده است. . . . . جواب مرقوم آقای عمو را از طریق دیگر فرستادم. امید است برسد. از ایشان خیلی توجه کنید و خدمت به ایشان فرض است از برای شما. . . کتاب "وعده دیدار" انتشارات مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی حقیقتا فرزندان امام نیز در طول دوران تبعید آن حضرت و سالهای پس از پیروزی انقلاب، سفارش اکید پدر را به شایسته ترین نحو عملی ساختند و پس از رحلت امام، یادگار عزیز آن حضرت: مرحوم حاج احمد آقا چونان فرزندی مهربان به مراقبت و حتی پرستاری از عموی بزرگوارش -

که بنا به دعوت حاج احمد آقا به محلی در جوار منزل ایشان نقل مکان نموده بود - پرداخت و پس از ارتحال یادگار امام، فرزند برومند ایشان به شایستگی تمام وصیت پدر را در خدمت به حضرت آیةالله پسندیده تا آخرین لحظات حیات ایشان عملی نمود. نکته حائز اهمیت آنکه اختلاف رای و نظر آیةالله پسندیده با امام در مواردی از مسائل مختلف جزئی و کلی که با صراحت و صمیمیت توام با احترام در نامه های ایشان یافت می شود، کمترین اثری بر رابطه متواضعانه و آکنده از احترام و تکریم امام نسبت به ایشان نداشت چنانکه این اختلاف سلیقه ها نه تنها بر میزان اطاعت و ارادت آیةالله پسندیده به حضرت امام اثر منفی نداشت، بلکه میزان احترام و تبعیت کامل معظم له نسبت به رهبر کبیر انقلاب اسلامی در مکاتبات سالهای اخیر ایشان افزونتر از گذشته گردیده بود و در عین حالی که نقطه نظرات خویش را صادقانه و صریح عرضه می نمود، نسبت به صحت و سقم آنها نظر امام را جویا می شد و در مقام عمل آنچه را که امام می خواستند عینا اجابت می کرد و در این مقام تا به آنجا پیش رفته بود که حتی سفر خویش و نقل موقت مکان از قم به تهران را نیز از محضر امام کسب

تکلیف می کرد. آن فضای آزاد و آزاد اندیشی و این رفتار متواضعانه و کریمانه و این رابطه سراسر محبت و صمیمیت و مسئولیت پذیری که قریب به یک قرن بین این دو بزرگوار جاری و ساری بوده است حقیقتا درسی است آموزنده برای ره جویان وادی تعلیم و تربیت. نامه حضرت امام از ترکیه به آیة الله پسندیده 20 محرم الحرام 85 بسم الله الرحمن الرحیم حضور محترم جناب مستطاب حجت الاسلام والمسلمین آقای پسندیده دامت برکاته. به عرض عالی می رساند: ان شاءالله تعالی وجود محترم خالی از نقاهت و ملال است. سعادت و عزت آن حضرت را از خداوند تعالی مسئلت می نماید. حال اینجانب بحمدالله وله الشکر خوب است و به هیچ وجه نگرانی ندارم و جنابعالی و سایرین هم نگران نباشید، آنچه خداوند تعالی مقدر فرموده عین صلاح است از خداوند تعالی خواستار است که ما را راضی فرماید از مقدرات. خدمت همه خویشاوندان سلام برسانید. والسلام علیکم و رحمةالله مصطفی بحمدالله سالم و سلام ابلاغ می نماید. روح الله الموسوی خمینی بسم الله الرحمن الرحیم چون در این اوقات وصول قبوض وجوه به اینجانب و ایصال صاحبان وجوه بسیار مشکل است، لهذا به جمیع اهالی محترم ایران و افغانستان و پاکستان و سایر بلاد اعلام می نماید که مهر و امضاء حضرت مستطاب حجةالاسلام والمسلمین آقای

حاج سید مرتضی پسندیده دامت برکاته اخوی معظم اینجانب و وکیل من در این امور به منزله مهر و امضای اینجانب است و مومنین هر چه وجوه از هر باب به معظم له برسانند، مورد قبول اینجانب است و برئ الذمه می شوند و محتاج به مهر و امضای اینجانب نیستند. والسلام علی المومنین و عبادالله صالحین تاریخ 20 شهر جمادی الثانیه 1395 روح الله الموسوی الخمینی برادر بزرگوارم قربانت شوم شما را به خدای متعال قسم می دهم به حرفهای دکتر ترتیب اثر دهید. چرا موجب نگرانی همه می شوید. خداوند لازم نموده است که در مواقع احتمالی ضرر، انسان از آنچه موجب است اجتناب کند اگر چه ترک حج وصوم و صلوة باشد. . . روح الله الموسوی الخمینی نام و چهره نورانی حضرت آیةالله پسندیده برای مقلدین امام، نام و چهره ای آشناست و در آن سالهای سخت خفقان که حتی بردن نام امام و پرداخت وجه شرعی به وکلای امام جرم سنگین محسوب می شد آن بزرگوار کار و موقعیت خویش را در شهرستان خمین رها کرد و افتخار وکالت شرعی امام خمینی را با همه خطراتش بر آسایش و آرامش زندگی ترجیح داد و با استقرار در منزل حضرت امام در قم، مطمئن ترین حلقه ارتباط مقلدین و امام گردید. به لحاظ ارتباط دیرین و گسترده حضرت امام با آیةالله پسندیده

و اعتماد عمیق امام به ایشان و صداقت و امانتداری معظم له نسبت به امام هیچکس به اندازه آیةالله پسندیده در انتقال اخبار و گزارش مسائل مختلف قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی با امام خمینی مکاتبه نداشته است. تعداد نامه ها و گزارشهای باقیمانده از آن بزرگوار از هزار متجاوز است. ایشان به عنوان وکیل امین امام و پیام رسان امین مردم آنچه را که در ملاقاتها و نامه ها از ایشان خواسته بودند تا به اطلاع امام برساند عینا و در نهایت امانتداری طی نامه هایی پیاپی به حضرت امام منعکس می نمود. این نامه ها سرشار از نکته های خواندنی و حاوی نقطه نظرات شخصی ایشان از کلی ترین مسائل گرفته تا بیان جزئی ترین خبرها و نقل گفته ها و شنیده های بی شمار مردم و بیان مشکلات و درد دلهای اقشار مختلف و بخصوص بیان نقطه نظرات گروهها و جریانات سیاسی در مسائل گوناگون نهضت و امور اقتصادی و سیاسی و جنگ و. . . می باشد. بسیاری نامه های رسمی ایشان با جمله "جعلت فداک" یا "روحی فداک" شروع می شود که حاکی از محبت و اطاعت و اعتقاد عمیق قلبی آن بزرگوار به حضرت امام می باشد و در اینجا تنها به چند نمونه از این نامه ها بسنده می کنیم: 18 ج 84 2 (آبان ماه 43( به عرض

حضور مبارک می رساند: روزنامه اطلاعات در صفحات وسط تقریبا حدود بیست سی کلمه در هفته گذشته 21 یا 22 یا 23 مهر ماه نوشته بود: "سپس لایحه الحاق ایران به پیمان وین تصویب شد" دیگر هیچ مطلبی ننوشته بود. در کیهان هم ظاهرا همینطور بوده و مجاز نیستند چیزی بنویسند. آنچه تقریبا مظنون یا معلوم است این است که در دو سه ماه قبل این موضوع در مجلس سنا مطرح شده و مذاکره هم شده و تصویب نمودند ولی اجازه طبع آن داده نشده و بعدا در همان 21 یا 22 مهر در مجلس شورا مطرح و تصویب شده و آقای مهندس ریاضی از دست این قانون می گویند به آمریکا فرار کرده که در ایران نباشد. و اما مطلب این است که برای مصونیت آمریکاییها و مستشارهای آنها این پیمان تصویب شده که ایران به پیمان وین ملحق می شود و ظاهرا پیمان این است که ممالک کاملةالوداد باید در ممالک همدیگر از تعرضات قانونی و غیره مصون باشند و اگر تخلف یا جرایمی کردند در سفارتخانه خودشان رسیدگی و محاکمه شود و در واقع مثلا اتباع ایران در ایران باید هرگاه با آمریکاییها اختلاف داشتند در سفارت آمریکا محاکمه و رسیدگی شود. الداعی - سید مرتضی پسندیده اول جمادی الاول 84 (مهر

ماه 1343( به عرض حضور مبارک می رساند: . . . بعضی تقاضا داشتند یک نفر برای امام جماعت و مسجد و منبر تعیین فرمایید، ولی فعلا اقتضاء ندارد تا رمضان چه پیش آید. . . . هرگاه بخواهید اعلام خطر فرمایید باز اسرائیل و عمال اسرائیل در ایران و بهائی ها را رها نفرمایید که مع الاسف تحت حمایت دول بزرگ برای اضمحلال اسلام و تضعیف دیانت و علماء کوشش دارند. خیلی اهانت به مقامات نباشد. . . . از قانون در ایران فقط اسمی باقی مانده. دادگستری نیز قادر نیست انجام وظیفه نماید. از قانون اساسی اسمی باقی نمانده. به قول شاعر: "از گربه همان گوشی و دمی هست و را" باقی همه عنکبوت را می ماند. ایام سعادت و برکات مستدام، ظل عالی برقرار الداعی - سید مرتضی پسندیده شب 17 شهر صفر 84 (تابستان 1343( قربانت شوم . . . چون امشب شب یکشنبه است و با آقایان عظام حسب المعمول منزل حضرت آقای نجفی باید برویم، به این مختصر تصدیع افزا شدم. روزها هم آقایان حجج، مجلس روضه و تعزیه داری دارند و آقایان وعاظ و طلاب بسیار منظم، و خدمت می نمایند. . . . گویا در مرزهای عراق یک تمرکز قوایی شده - به منظور گزارش آمد - ولی اطلاع صحیح

در دست نیست مصاحبه آقای وزیر دادگستری مقنع نیست چون اگر طرحی خود مجلسی ها بدهند و تصویب کنند وزراء چه می کنند؟ مظنون است خود دولت طرحی را تهیه و به دست زنها به مجلس بدهند. هر چند فعلا صلاح دولت هم نیست. آنچه احساس می شود برای تضعیف اسلام و مسلمین که هدف قطعی غربیهاست کم کم اصول اسلامی را تغییر می دهند تا نتیجه ای که می خواهند بگیرند. والسلام علیکم - الاحقر - سید مرتضی پسندیده روحی فداک با تقدیم دعوات، چون هوای قم گرم و ناراحت کننده است، هرگاه اجازه و صلاح بدانید تابستان را در تهران در حالت استراحت باشم و در این صورت مقرر فرمایید پنجم یا ششم شوال یک ماشین برای ساعت هشت و نیم صبح قم باشد که تهران در منزل بنده زاده اقامت کنم و اگر صلاح در ماندن قم است توقف کنم. زیادتر تصدیع ندهم و عرضی ندارم. . . والسلام علیکم والرحمة - سید مرتضی پسندیده 18 حج 404 روحی فداک با تجدید دعوت و تبریک عید سعید غدیر، با بودن داعی در تهران مجوزی برای امضای قبوض رسید به اسم داعی و امضای چکهای بانکی و پرداخت به مؤسسه تعاون اسلامی قم برای قم به نظرم نمی رسد. عقیده دارم آقای تهرانی (آقای حاج شیخ محمد صادق)

یا آقای قرهی یا آقای اسلامی هرکدام را صلاح می دانید تعیین فرمائید و مرا معاف فرمائید یا داعی به آقای قرهی و آقای تهرانی اختیار امضاء بدهم بسته به نظر عالی است. والسلام علیکم والرحمة - پسندیده حمید انصاری

آیینه محبت

1 چکیده: نامه های خانوادگی حضرت امام خمینی (23) (1)... پسرم! اگر می توانی با تفکر و تلقین نظر خود را نسبت به همه موجودات به ویژه انسان ها نظر رحمت و محبت کن، مگر نه این است که کافّه موجودات از جهات عدیده که به احصا در نیاید مورد رحمت پروردگار عالمیان می باشند، مگر نه آنکه وجود حیات و تمام برکات و آثار آن از رحمت ها و موهبت های الهی است بر موجودات، و گفته اند: کلُّ موجودٍ مرحومٌ(2) مگر موجودی ممکن الوجود امکان دارد که از خود، به نفسه، چیزی داشته باشد یا موجودی مثل خود ممکن الوجود به او چیزی داده باشد، در این صورت رحمت رحمانیه است که جهان شمول است. مگر خداوند که ربّ‌العالمین است و تربیت او جهان شمول است تربیتش جلوه رحمت نیست، مگر رحمت و تربیت بدون عنایت و الطاف جهان شمول می شود. پس آنچه و آن کس که مورد عنایات و الطاف و محبت های الهی است چرا مورد محبت ما نباشد؟ و اگر نباشد، این نقصی نیست برای ما؟ و کوتاه بینی و کوتاه نظری نیست؟هان! من پیر شدم و نتوانستم این نقیصه و سایر نقیصه های بی شمار را از خود بزدایم، تو جوانی و به رحمت و ملکوت حق نزدیک تری، سعی کن این نقیصه را از خود بزدایی. خداوند تبارک تو را

و همه را و ما را توفیق آن دهد که این حجاب را برداریم و آنچه مقتضای فطرت اللّه است بیابیم. در سابق، از این مقوله شمّه ای گفتم، اکنون اشارتی به آن می رود که کمک به رفع این حجاب می کند.ما به فطرت الهی عشق به کمال مطلق داریم و از این عشق، عشق به مطلق کمال که آثار کمال مطلق است خواهی نخواهی داریم، و لازمه این فطرت گریز از نقص مطلق که لازمه اش گریز از مطلق نقص است نیز داریم. پس ما خود هر چند ندانیم و نفهمیم عاشق حق تعالی که کمال مطلق است و عاشق آثار او که جلوه کمال مطلق است می باشیم، و با هر کس و هر چه دشمنی داریم و از هر چه و هر کس گریز داریم، نه کمال مطلق است و نه مطلق کمال، بلکه نقص مطلق است یا مطلق نقص که در طرف مقابل است و نقیض آن است، و نقیض کمال، عدم آن است. و چون در حجاب هستیم، در تشخیص گمراهیم و اگر حجاب برخیزد آنچه از او جلّ و علا است محبوب است و آنچه مبغوض است از او نیست، پس موجود نیست.و بدان که در تعبیرات نسبت به مقابلات مسامحات است و مطلب فوق هر چند موافق برهان

متین است و موافق نظر عرفانی و شناخت است و در قرآن کریم به آن اشارت رفته است لکن باور کردن و ایمان به آن بسیار مشکل است و منکران بسیار زیادند و مؤمنان بسیار کم، و حتی آنان که از طریق برهان این حقیقت را ثابت می دانند کمتر به آن باور دارند و مؤمن هستند، و ایمان به امثال این حقایق حاصل نشود مگر با مجاهدت و تفکر و تلقین.و شاید خود این مدعی که بعض امور برهانی می تواند مورد باور و ایمان نباشد، به نظر مشکل باشد یا بی پایه، ولی باید دانست که امری است وجدانی و در قرآن کریم به آن اشارت رفته است مثل آیات کریمه سوره تکاثر. و اما وجدان، شما می دانید که مردگان هیچ حرکتی ندارند و نمی توانند به شما آسیب رسانند و هزاران مرده به قدر یک مگس فعالیت ندارند و در این عالم پس از مرگ و قبل از روز نشور زنده نخواهند شد، لکن قدرت آرام خوابیدن، به تنهایی با مرده ندارید، و نیست این مگر برای آنکه علم شما را قلب شما باور نکرده، ایمان به آن در شما حاصل نشده، لکن مرده شوران که با تکرار عمل باورشان آمده با آرامش خاطر با آنان خلوت می کنند.و فیلسوفان با براهین عقلیه

ثابت می کنند حضور حق تعالی را در هر جا، لکن تا آنچه عقل با برهان ثابت نموده، به دل نرسد و قلب به آن ایمان نیاورد، ادب حضور به جا نیاورند، و آنان که حضور حق تعالی را به دل رساندند و ایمان به آن آورده اند گرچه با برهان سر و کار نداشته باشند، ادب حضور به جا آوردند و از آنچه با حضور مولا منافات دارد اجتناب کنند. پس علوم رسمی هر چند فلسفه و علم توحید خود حجابند و هر چه بیشتر شوند حجاب غلیظتر و افزون تر گردد.و چنانچه می دانیم و می بینیم لسان دعوت انبیاء علیهم السلام و اولیای خُلَّص سلام اللّه علیهم لسان فلسفه و برهان رایج نیست بلکه آنان با جان و دل مردم کار دارند و نتایج براهین را به قلب بندگان خدا می رسانند و آنان را از درون جان و دل هدایت می نمایند. و می خواهی بگو: فلاسفه و اهل براهین حجاب ها را افزون کنند و انبیاء علیهم السلام و اصحاب دل کوشش در رفع حجاب کنند، لهذا تربیت شدگان اینان، مؤمنان و دل باختگانند و تربیت شدگان و شاگردان آنان، اصحاب برهان و قیل و قالند و با دل و جان، سر و کار ندارند.و آنچه گفتم به آن معنی نیست که به فلسفه و علوم برهانی و عقلی

نپرداز و از علوم استدلالی روی گردان که این خیانت به عقل و استدلال و فلسفه است، بلکه به آن معنی است که فلسفه و استدلال راهی است برای وصول به مقصد اصلی و نباید تو را از مقصد و مقصود و محبوب، محجوب کند، یا بگو این علوم عبورگاه به سوی مقصد هستند و خود مقصد نیستند و دنیا مزرعه آخرت است(3) و علوم رسمی مزرعه وصول به مقصودند، چنانچه عبادات نیز عبورگاه به سوی او جلّ و علا است، نماز بالاترین عبادات و معراج مؤمن است و همه از اوست و به سوی اوست. می خواهی بگو: تمامی معروف ها پله هایی است از نردبان وصول به او جلّ و علا و همه منکرات بازدارندگان راه وصول هستند و عالم همه سرگشته او و پروانه جمال جمیل اویند.و ای کاش که ما از خواب برخیزیم و در اول منزل که یقظه است وارد شویم؛ و ای کاش که او جلّ و علا با عنایات خفیه خود از ما دستگیری فرماید و به خود و جمال جمیلش رهنمود فرماید؛ و ای کاش که این اسب سرکش چموش نفس، آرام شود و از کرسی انکار فرود آید؛ و ای کاش این محموله سنگین را زمین می گذاشتیم و سبک بارتر رو به سوی او می کردیم؛

و ای کاش که چون پروانه در شمع جمال او می سوختیم و دم در نمی آوردیم؛ و ای کاش که یک گام به قدم فطرت برمی داشتیم و اینقدر پای به فرق فطرت نمی گذاشتیم و ای کاش های بسیار دیگر که من در پیری و در آستان مرگ از آنها یاد می کنم و دسترسی به جایی ندارم.و تو ای فرزندم، از جوانی خود استفاده کن و با یاد او جلّ و علا و محبت به او و رجوع به فطرت اللّه بزیست و عمر را بگذران. و این یاد محبوب هیچ منافات با فعالیت های سیاسی و اجتماعی در خدمت به دین او و بندگان او ندارد بلکه تو را در راه او اعانت می کند، ولی بدان که خدعه های نفس امّاره و شیطان داخلی و خارجی زیاد است و چه بسا انسان را با اسم خدا و اسم خدمت به خلق خدا از خدا باز می دارد و به سوی خود و آمال خود سوق می دهد.مراقبت و محاسبه نفس در تشخیص راه خودخواهی و خداخواهی از جمله منازل سالکان است. خداوند ما و شما را در آن توفیق دهد. و چه بسا شیطان باطنی با ما پیران به گونه ای و با شما جوانان به گونه دیگری خدعه کند.با ما پیران با سلاح یأس از حضور و

یاد حاضر براند که هان از شماها گذشته و شماها اصلاح شدنی نیستید و ایام جوانی که وقت کشت و درو بود رفت و در ایام ضعف پیری و کهولت که قدرت اصلاح از دست رفته و ریشه هواها و معاصی در تمام ارکان وجود نفوذ کرده و شاخه دوانده و تو را از لیاقت محضر او جلّ و علا انداخته و کار از کار گذشته، چه بهتر که این چند روز آخر عمر از دنیا استفاده هر چه بیشتر کنی.و گاه با ما پیران نیز مانند شما جوانان عمل می کند، به شما می گوید شما جوانید و در این فصل جوانی وقت تمتّع و لذّات است، اکنون مطابق شهوات خود رفتار کن، ان شاءاللّه در اواخر عمر راه توبه و باب رحمت خداوند باز است و خداوند ارحم الراحمین است، و هر چه گناهان بزرگ تر و بیشتر باشد، پشیمانی و رجوع به حق در آخر عمر زیادتر و توجه به خدای تعالی بیشتر و اتصال به او جل و علا افزون تر خواهد بود، چه بسیار مردم بوده اند که در جوانی بهره های جوانی را برده و در ایام پیری تتمه عمر را با عبادت و ذکر و دعا و زیارت ائمه علیهم السلام و توسل به شفاعت آنان گذرانده و سعادتمند از دنیا رفته اند.

به ما پیران نیز از این وسوسه ها می شود که معلوم نیست به این زودی بمیری، فرصت باقی است، چند روز آخر عمر توبه کن، علاوه باب شفاعت پیامبر صلی اللّه علیه و آله باز است و مولا امیرالمؤمنین علیه السلام نخواهد گذاشت دوستانش را عذاب کنند و در وقت مردن او را خواهی دید و از تو دستگیری خواهد کرد و از این مقوله های فراوان که به گوش انسان می خواند.پسرم! اکنون با تو که جوانی صحبت می کنم. باید توجه کنی که برای جوانان توبه آسان تر و اصلاح نفس و تربیت باطن سریع تر می تواند باشد. در پیران هواهای نفسانی و جاه طلبی و مال دوستی و خود بزرگ بینی بسیار افزون تر از جوانان است، روح جوانان لطیف است و انعطاف پذیر و آنقدر که در پیران حبّ نفس و حبّ دنیا است، در جوانان نیست. جوان می تواند با آسانی نسبی خود را از شرّ نفس امّاره رها سازد و به معنویات گرایش پیدا کند. در جلسات موعظه و اخلاق آنقدر که جوانان تحت تأثیر واقع می شوند، پیران نمی شوند. جوانان متوجه باشند و گول وسوسه های نفسانی و شیطانی را نخورند. مرگ به جوانان و پیران به یک گونه نزدیک است. کدام جوان می تواند اطمینان حاصل کند که به پیری می رسد و کدام انسان از حوادث دهر مصون

است؟ حوادث روزانه به جوانان نزدیک تر است.پسرم! فرصت را از دست مده و در جوانی خود را اصلاح کن. پیران نیز باید بدانند که تا در این عالم هستند می توانند جبران تبهکاری ها و معصیت ها را بکنند و اگر از اینجا منتقل شدند کار از دست آنان خارج است. دل بستن به شفاعت اولیاء علیهم السلام و تجرّی در معاصی، از خدعه های بزرگ شیطانی است. شما به حالات آنان که دل به شفاعتشان بسته و از خدا بی خبر شده و به معاصی جرئت می کنید بنگرید، ناله ها و گریه ها و دعاها و سوز و گدازهای آنان را ببینید و عبرت بگیرید. در حدیث است که حضرت صادق علیه سلام اللّه در اواخر عمر، بستگان و فرزندان خود را احضار نمود و قریب به این مضمون به آنان فرمود که: «فردا با عمل باید در محضر خداوند بروید و گمان نکنید بستگی شما به من فایده دارد.»علاوه بر آن احتمال دارد که شفاعت نصیب آنان شود که با شفیع ارتباط معنوی شان حاصل باشد و رابطه الهی با آنان طوری باشد که استعداد برای نائل شدن به شفاعت داشته باشند و اگر این امر در این عالم حاصل نشود شاید بعد از تصفیه ها و تزکیه ها در عذاب های برزخ، بلکه جهنم، لایق شفاعت شوند و خدا

دانا است که امَدِ آنان تا چه اندازه است.علاوه بر آن، آیاتی در قرآن کریم در باره شفاعت وارد شده است که با توجه به آنها نمی توان برای انسان آرامش پیدا شود، خداوند می فرماید: مَنْ ذَا الَّذی یَشْفَعُ عِنْدَهُ الاّ بِاذْنِه(4) و می فرماید: وَ لا یَشْفَعُونَ الاّ لِمَنِ ارْتَضی(5) و امثال آن، که در عین حال که شفاعت ثابت است لکن نصیب چه اشخاصی و چه گروهی و با چه شرایطی و در چه وقت شامل حال می شود، امری است که نمی توان انسان را مغرور و جری کند. امید به شفاعت داریم لکن این امید باید ما را به سوی اطاعت حق تعالی کشاند، نه معصیت.پسرم! سعی کن که با حق النّاس از این جهان رخت نبندی که کار بسیار مشکل می شود. سر و کار انسان با خدای تعالی که ارحم الراحمین است بسیار سهل تر است تا سر و کار با انسان ها. به خداوند تعالی پناه می برم از گرفتاری خود و تو و مؤمنین در حقوق مردم و سر و کار با انسان های گرفتار. و این نه به آن معنی است که در حقوق اللّه و معاصی سهل انگاری کنی، اگر آنچه از ظاهر بعض آیات کریمه استفاده می شود در نظر گرفته شود، مصیبت بسیار افزون می شود و نجات اهل معصیت به وسیله

شفاعت، به گذشت مرحله های طولانی انجام می گیرد.تجسم اخلاق و اعمال و لوازم آنها و ملازمه آنها با انسان، از ما بعد موت تا قیامت کبرا و از آن به بعد تا تنزیه و قطع رابطه به وسیله شدت ها و عذاب ها در برازخ و جهنم و عدم امکان ربط با شفیع و شمول شفاعت، امری است که احتمال آن کمر انسان را می شکند و مؤمنان را به فکر اصلاح به طور جدی می اندازد. هیچ کس نمی تواند ادعا کند که قطع به خلاف این احتمال دارد مگر آنکه شیطان نفسش چنان بر او مسلط باشد و با او بازی کند و راه حق را بر او ببندد که او را منکر روشن و تاریک کند. و چنین کوردلان بسیار هستند. خداوند منان ما را از شر خودمان حفظ فرماید.وصیت من به تو ای فرزندم آن است که مگذار خدای نخواسته فرصت از دستت برود و در اصلاح اخلاق و کردار خود بکوش هر چند با تحمل زحمت و ریاضت، و از علاقه به دنیای فانی بکاه و در دو راهی هایی که برایت پیش آید، راه حق را انتخاب کن و از باطل بگریز و شیطان نفس را از خود بران.و از امور مهمی که لازم است وصیت نمایم اعانت نمودن به بندگان

خدا، خصوصا محرومان و مستمندان که در جامعه ها مظلوم و بی پناهند، هر چه توان داری در خدمت اینان که بهترین زاد راه تو است و از بهترین خدمت ها به خدای تعالی و اسلام عزیز است به کار بر و هر چه توانی در خدمت مظلومان و حمایت آنان در مقابل مستکبران و ظالمان کوشش کن. دخالت در امور سیاسی سالم و اجتماعی یک وظیفه است در این حکومت اسلامی، و کمک به متصدیان امر و دولت مردان وفادار به جمهوری اسلامی نیز یک وظیفه اسلامی انسانی ملی است که امیدوارم ملت شریف و بیدار از آن غفلت نکنند و همان گونه که تا کنون در صحنه حاضر بودند و هستند و با کمک آنان حکومت اسلامی و جمهوری می توانست استقرار و استدامه پیدا کند، از این پس نسل حاضر و نسل های آینده با وفاداری بر آن و پشتیبانی از آن، هر چه بیشتر استقرار یابد و ادامه داشته باشد. و همه باید بدانیم که تا بر عهد خداوند تعالی باقی باشیم خداوند از ما پشتیبانی می فرماید و همان گونه که تا کنون توطئه های تبهکاران داخل و خارج را به طور معجزه آسا خنثی فرموده، از این پس ان شاءاللّه تعالی با تأییدات خود خنثی خواهد فرمود.و امید است ارتش معظم و سپاه

پاسداران عزیز و بسیج و سایر نیروهای نظامی و انتظامی و مردمی طعم شیرین استقلال و خروج از اسارت ابرقدرت های عالم خوار را چشیده باشند و آزادی خود را از اسارت اجنبی ها بر هر چیز و هر زندگی مرفه ترجیح داده و عار وابستگی به قدرت های شیطانی را بر دوش خویش نکشیده و در میدان مردانگی و فرزانگی مرگ سرخ شرافتمندانه در راه هدف و خدا را بر زندگی ننگین ترجیح داده و راه انبیاء عظام و اولیای معظم علیهم سلام اللّه و صلواته را انتخاب نمایند. از خداوند متعال عاجزانه خواستارم که این شور و شعف و عشق و علاقه مرد و زن و بچه و بزرگ ملت عزیز را هر چه بیشتر و آنان را در راه خدای بزرگ هر چه بیشتر پایدار فرماید و اسلام عزیز و احکام نورانی آن را در جهان گسترش دهد.پسرم! چند جمله هم در احوال شخصی و خانوادگی بگویم و پُرگویی را خاتمه دهم:بزرگ ترین وصیت من به تو فرزند عزیز، سفارش مادر بسیار وفادار تو است. حقوق بسیار مادرها را نمی توان شمرد و نمی توان به حق ادا کرد. یک شبِ مادر نسبت به فرزندش از سال ها عمر پدر متعهد ارزنده تر است. تجسم عطوفت و رحمت در دیدگان نورانی مادر، بارقه رحمت عطوفت ربّ‌العالمین

است. خداوند تبارک و تعالی قلب و جان مادران را با نور رحمت ربوبیت خود آمیخته آن گونه که وصف آن را کس نتوان کرد و به شناخت کسی جز مادران در نیاید و این رحمت لایزال است که مادران را تحملی چون عرش در مقابل رنج ها و زحمت ها از حال استقرار نطفه در رحم و طول حمل و وقت زاییدن و از نوزادی تا به آخر، مرحمت فرموده؛ رنج هایی که پدران یک شب آن را تحمل نکنند و از آن عاجز هستند. اینکه در حدیث آمده است که «بهشت زیر قدم های مادران است»(6) یک حقیقت است و اینکه با این تعبیر لطیف آمده است برای بزرگی عظمت آن است و هوشیاری به فرزندان است که سعادت و جنت را در زیر قدم آنان و خاک پای مبارک آنان جستجو کنید و حرمت آنان را نزدیک حرمت حق تعالی نگه دارید و رضا و خشنودی پروردگار سبحان را در رضا و خشنودی مادران جستجو کنید. مادران گرچه همه نمونه اند لکن بعض آنان از ویژگی های خاصی برخوردارند و من در طول زندگی با مادر محترم تو و خاطراتی که از او در شب هایی که با اطفال خود می گذراند و در روزها نیز دارم، او را دارای این ویژگی ها یافتم. اینک به

تو ای فرزند و به سایر فرزندانم وصیت می کنم که کوشش کنید در خدمت به او و در تحصیل رضایت او پس از مرگ من، همان گونه که او را از شماها راضی می بینم در حال زندگی و پس از من بیشتر در خدمتش بکوشید.و به احمد، پسرم وصیت می کنم که با ارحام و اقرباء خود خصوصا خواهران و برادر و خواهرزادگان، با مهر و محبت و صلح و صفا و ایثار و مراعات رفتار کند. و به همه فرزندانم وصیت می کنم که با هم یکدل و یک جهت باشند و با مهر و صفا رفتار نمایند و همه در راه خداوند و بندگان محروم او قدم بردارند که خیر و عافیت دنیا و آخرت در آن است. و به نور چشمی، حسین وصیت می کنم که از اشتغال به تحصیل علوم شرعیه غفلت نکند و استعدادی را که خداوند به او مرحمت فرموده ضایع نکند و با مادر و خواهر خود با مهر و صفا عمل کند و دنیا را سبک شمارد و در جوانی راه مستقیم عبودیت را پیش گیرد.و آخرین وصیتم به احمد آن است که فرزندان خود را خوب تربیت کند و از کودکی با اسلام عزیز آشنا کند و مادر محترم مهربانشان را مراعات کند و خدمتگزار

همه فامیل و همه متعلقان خود باشد. سلام خداوند بر همه صالحان. و از همه اقرباء خصوصا فرزندانم تمنا دارم که مرا از تقصیر و قصوری که در باره آنان کردم و اگر ظلمی نمودم ببخشند و از خداوند برایم طلب مغفرت و رحمت کنند، انَّهُ ارْحَمُ الرّاحِمین. و از خداوند منّان عاجزانه می خواهم که بستگان مرا در راه سعادت و استقامت توفیق مرحمت فرماید و آنان را به رحمت واسعه خود غریق نماید و اسلام و مسلمین را قدرت بخشد و دست مستکبران و ابرقدرتان ظالم را از ستمکاری قطع فرماید.وَ السَّلامُ وَ الصَّلاةُ عَلی رَسُولِ اللّهِ خاتَمِ النَّبیین وَ عَلی آلِهِ الْمَعْصُومینَ، وَ لَعْنةُ اللّه عَلی اعْدائِهِمْ اجْمَعینَ الی یَومِ الدّین.چهارشنبه 8 اردیبهشت 1361 4 رجب 1402 روح اللّه الموسوی الخمینی پی نوشتها: 1 زمان: 8 اردیبهشت 4 / 1361 رجب 1402 مکان: تهران، جماران مخاطب: حجت الاسلام و المسلمین حاج سید احمد خمینی (این نامه به خاطر طولانی بودن به دو بخش تقسیم شد که بخش نخست آن را در شماره پیش، به مناسبت سالگرد رحلت یادگار امام آوردیم.)2 هر موجودی مشمول رحمت خداوند است. فصوص الحکم، ج1، ص178، فصّ زکریاویّة.3 الدنیا مزرعة الاخرة، عوالی اللالی، ج1، ص4.66 / 267 سوره بقره، آیه 255: چه کسی، جز به فرمان او،

می تواند در پیشگاهش به شفاعت برخیزد.5 سوره انبیاء، آیه 28: و هرگز شفاعت نمی کنند مگر آنان را که مورد رضایت (خدا) هستند.6

قال رسول اللّه(ص): الجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدامِ الاُمَّهات . کنز العمال، ج16، ص164 / 93454.

ابعاد سیاسی و اجتماعی اسلام از منظر امام خمینی قدس سره

5 چکیده: در آغاز و پیش از تبیین دیدگاه های حضرت امام قدس سره درباره احکام و دستورات سیاسی و اجتماعی اسلام به بررسی عوامل و سیر تطور دیدگاه «جدایی دین از سیاست» می پردازیم. عوامل بروز دیدگاه جدایی دین از سیاست این دیدگاه در عربی علمانیت و در غرب سکولاریسم نام گرفته است و نتیجه درگیری و تنازع فرهنگی اروپا با کلیسا و مسیحیت و دستاورد فکری است که پس از نهضت فکری در اروپا ایجاد شده است. به اعتقاد مورخان این دیدگاه از سال 476 میلادی شروع شده و خواستگاه آن غرب است و دارای شاخصه های زیر است: 1( جدایی دین از دولت; 2( طرد قوم گرایی و طایفه گری سیاسی; 3( آزادی دین از سیطره دولت و دولت از سیطره دین و... طرد هر نوع مظهر تقدس. مرحوم شهید مطهری در کتاب ارزشمند علل گرایش به مادیگری، عوامل ایجاد آن را از نظر کلامی و سیاسی چنین برشمرده اند: الف) کلیسا به دلیل مفاهیم نارسایی که در الهیات عرضه داشت و علاوه بر آن رفتار غیر انسانی اش با توده مردم به ویژه طبقه دانشمندان و آزاد فکران، از علل عمده گرایش به مادیگری است. در قرون وسطی که مساله خدا به دست کشیش ها افتاد، آنان مفاهیم کودکانه

و نارسایی درباره خدا به وجود آوردند که با حقیقت وفق نمی داد و افراد باهوش و روشنفکر را نه تنها قانع نمی کرد، بلکه متنفر می ساخت و بر ضد مکتب الهی بر می انگیخت. ب) کلیسا علاوه بر عقاید خاص مذهبی، یک سلسله اصول علمی که دارای ریشه های فلسفی یونانی و غیر یونانی بود، در ردیف اصول عقاید مذهب مسیح قرار داد و مخالفت با آن علوم را جایز نمی شمرد که باعث جدایی و تنفر دانشمندان با مکتب آنان شد. ج) مبارزه سخت و بی امان برای حفظ عقاید سخیف روحانیان کلیسا و کشتار وسیع مردم و دانشمندان مخالف، نیز باعث مبارزه با دین و مذهب شد.این مبارزه گرچه در غرب با موفقیت همراه شد، ولی در شرق با توجه به گستره خاص اسلام و مفاهیم ارزشی و پر محتوای آن توفیق چندانی به دست نیاورد. استعمار، مروج جدایی دین از سیاست در کشورهای اسلامی، دین در همه شؤون زندگی مردم نفوذ دارد. هر فردی طبق دستور اسلام خود را در سرنوشت جامعه مسؤول می داند، این احساس مسؤولیت عمومی مانع مهمی برای مداخلات بیگانگان و نقشه های استعماری است. از این رو استعمارگران در صدد برآمدند دین را محدود کنند و زمزمه انفکاک سیاست از دیانت را سردادند و در جوامع اسلامی این فکر را پدید

آورند که سیاست یعنی شیطنت، دغل کاری و حقه بازی و چنین کاری برای یک مسلمان، شایسته و سزاوار نیست، همچنین القا می کردند که اسلام برای تلطیف روح جامعه و اصلاح امور اعتقادی و عبادی و روحی مردم آمده است و کاری به اعمال روزمره آنان ندارد. القای این طرز تفکر باعث شد تا اسلام به یک سلسله امور اعتقادی و عبادی و اخلاقی منحصر شده و همه ابواب جهاد و قضا و شهادت و امر به معروف و نهی از منکر از زندگی مردم کنار گذاشته شود. این نقشه آنچنان ماهرانه اجرا شد که عدم مداخله در امور اجتماعی و سیاسی نوعی قداست و دخالت در آن بزرگترین عیوب شمرده شد. متاسفانه این تفکر در میان مسلمین طرفداران بسیاری یافت و مشهور است که نخستین بار اندیشه علمانیت در دنیای اهل سنت توسط علی عبدالرزاق بیان شد، او معتقد بود: 1( دین و سیاست جدا و مستقل از یکدیگرند; 2( پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فقط مبعوث به رسالت و ابلاغ وحی و دین بود، نه منصوب به سیاست و حکومت; 3( هیچ یک از منابع اسلامی دلالت روشنی بر خلافت ندارد; 4( سیاست و حکومت چون امری بشری است نیازمند علوم بشری است. نفوذ و رواج دیدگاه پرهیز از

سیاست در بین دینداران متاسفانه با رواج تفکر ناصحیح در ناپسند شمردن سیاست، کم کم گروهی از دینداران از بستر امور اجتماعی و سیاسی فاصله گرفتند و حضور در این صحنه را ناروا شمردند. حضرت امام قدس سره در این باره خطاب به روحانیت فرمودند: وقتی شعار جدایی دین از سیاست جا افتاد و فقاهت در منطق ناآگاهان غرق شدن در احکام فردی و عبادی شد... به زعم بعضی افراد، روحانیت زمانی قابل احترام و تکریم بود که حماقت از سر و پای وجودش ببارد والا عالم سیاسی و روحانی کاردان، کاسه ای زیر نیم کاسه داشت و این از مسایل رایج حوزه ها بود که هر کس کج راه می رفت، متدین تر بود، یاد گرفتن زبان خارجی کفر و فلسفه و عرفان گناه و شرک به شمار می رفت. از نشانه های دیگر رواج تفکر دوری از سیاست و اجتماع آن است که در دو قرن اخیر در تدوین و تنظیم رساله ها و احکام فقهی مسایل مربوط به سیاست دینی و حکومت حذف شد. شهید مطهری در کتاب ارزشمند پیرامون انقلاب اسلامی می فرماید: در اوایلی که جلسات انجمن اسلامی مهندسین تشکیل شده بود، در آن جا بحثی داشتم راجع به امر به معروف و نهی از منکر. به این مناسبت در تاریخچه این بحث مطالعه ای کردم و در دنبال این مطالعه

به نکته شگفت انگیزی برخورد کردم که اسباب تعجبم شد. مساله این بود که متوجه شدم در دویست سال اخیر مسایل مربوط به امر به معروف و نهی از منکر از رساله های ما برداشته شده است. در صورتی که قبلا در کنار مسایل مربوط به نماز و روزه و خمس قرار داشت و گویا خود به خود در اذهان، این یک بحث زاید تلقی شده بود. براین ویلسون در مقاله «سکولاریزاسیون» عکس العمل کشورها و ادیان مختلف را در برابر پدیده جدا انگاری دین و دنیا بررسی کرده و می نویسد: بعضی از کشورهای مسلمان مانند مصر و ترکیه در جهت آن پیش رفته اند، ولی در برخی از آن ها همچون ایران احیای نهضت های اصول گرایانه از فشارهای سختی که با این فرایند همراه است و نیز میزان بسیج پذیری علایق و گرایش های دینی دست کم در بخش های پیچیده تر جامعه بر ضد تجدد حکایت دارد. برخورد غیر عقلانی و ناصحیح کلیسا و اهداف استعماری دشمنان دین و بشریت باعث شد در غرب به طورکلی مذهب و حکومت دو مساله جدا از یکدیگر شوند و مرکز حکومت و مذهب از هم جدا گردند. اما در میان جوامع شرقی و کشورهای اسلامی تز جدایی دین از سیاست به رغم توفیقات کمی که به دست آورد، هرگز فراگیر نشد. در کنار آن نهضت امام

خمینی قدس سره این تفکر را با شکست روبرو کرد. انقلاب اسلامی به مردم جهان و دینداران فهمانید که اسلام هم دنیا دارد و هم آخرت، هم متکفل دنیای انسان ها و هم آخرت آنها است. جمع دنیا و آخرت سیاست است و سیاست یعنی اداره یک مجموعه با تدبیر و فراست. سیاست به معنای مکر و حیله نیست. به فرمایش امیر بیان حضرت علی علیه السلام آنچه آن ها دارند مکر و حیله و فجور است، نه سیاست. امام قدس سره در این باره می فرمایند: اسلام برای شما و برای همه بشر و همه توده های عالم تحفه آورده است. تحفه همگانی و برای همه. در راس برنامه های اسلامی هدایت است که شما را هدایت کند به راهی که هم دنیای شما تعمیر بشود و معمور باشد و هم آخرت شما. دلایل حضور دین در سیاست از منظر امام خمینی قدس سره امام خمینی قدس سره با درایت و روشن بینی ویژه ای که از برکت تقوا و عرفان و احکام نورانی اسلام کسب کرده بودند، به خوبی اسلام را می شناختند و دریافته بودند که دین اسلام تمام شؤون زندگی بشر را در برگرفته است. قوانین همه جانبه اسلام گواه روشنی بر حضور دین در اجتماع و اداره جامعه بشری است. امام قدس سره در این باره می فرماید: احکام شرع حاوی قوانین

و مقررات متنوعی است که یک نظام اجتماعی را می سازد... در این نظام حقوقی هر چه بشر نیاز دارد فراهم آمده است... از طرز معاشرت با همسایه و اولاد و عشیره و قوم و خویش و همشهری... و امور خصوصی و زندگی زناشویی گرفته تا مقررات مربوط به جنگ و صلح. ایشان همچنین با اشاره به سیره نبوی می فرمایند: رسول اکرم صلی الله علیه و آله در راس تشکیلات اجرایی و اداری جامعه مسلمانان قرار داشت علاوه بر ابلاغ وحی و بیان و تفسیر عقاید به اجرای احکام و برقراری نظامات اسلام همت گماشته بود. حضرت امام خمینی قدس سره با اشاره به لزوم ایجاد نظام اجرایی برای انجام قوانین عمومی و با توجه به عمومیت قوانین اسلام می فرمایند: اصولا قانون و نظامات اجتماعی مجری لازم دارد. در همه کشورهای عالم همیشه این طور بوده است که قانون گذاری به تنهایی فایده ندارد... پس از تشریع قانون بایستی قوه مجریه به وجود آید... . امام قدس سره با تاکید بر این نکته مهم که اگر قوانین اجرا نشود کاملا بی فایده خواهد بود، بر ضرورت تشکیل حکومت و دخالت دین در امور اصرار ورزیده و می فرمایند: هر که اظهار کند که تشکیل حکومت اسلامی ضرورت ندارد، منکر ضرورت اجرای احکام اسلام شده است و جامعیت

احکام و جاودانگی دین مبین اسلام را انکار کرده است. امام راحل قدس سره با تکیه بر دو عنصر «جامعیت» و «کاملیت» دین اسلام و قوانین شامل آن که تمامی شؤون فردی و اجتماعی انسان را دربر می گیرد و در بردارنده قوانین و چارچوب ها و نظامات اجتماعی و سیاسی و اقتصادی است بر حضور دین در صحنه اجتماع و اجرای آن توسط حاکمان و زمامداران با کفایت تاکید نموده و می فرمایند: اسلام مثل مذاهب دیگر یعنی مذاهبی که حالا ظاهرش به ما رسیده است نیست. [این دین] همه چیزهای انسان را می سازد. هم انسان را از حیث عقل می سازد، هم انسان را از حیث اخلاق و تهذیب اخلاق می سازد، هم انسان را از حیث ظاهر و آداب ظاهری می سازد، هم در اموری که انسان به آن احتیاج دارد. مثل [دیگر] حکومت ها نیست که فقط در امور اجتماعی شان و سیاسی شان دخالت داشته باشند اما کاری به این نداشته باشند که خودش توی خانه چه می کند... عالم همه تحت نظرش است. مکتب اسلام و قوانین آن محدود و محکوم به زمان و مکان خاصی نیست بلکه دینی جهانی و جاودانی برای همه نسل ها و در همه عصرها است و هرگز قوانین آن تعطیل پذیر نیست. اجرای حدود نیز به حاکم و حکومت نیاز دارد. حضرت امام قدس سره

در این باره می فرماید: مذهب اسلام از هنگام ظهورش متعرض نظام های حاکم در جامعه بوده است و خود دارای سیستم و نظام خاص اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی است که برای تمامی ابعاد و شؤون زندگی فردی و اجتماعی قوانین خاص دارد. بنیانگذار جمهوری اسلامی با اشاره به جهانی بودن اسلام و مبانی سلیم سیاسی آن که راه هدایت همه ملت ها و کشورها است می فرمایند: اسلام در بعد سیاسی، کشورها را در همه زمینه ها بدون تشبث به دروغ و خدعه و توطئه فریبنده به اداره و مشیت حکومت سالم هدایت می کند و روابط با کشورهای دیگر را که به زیست مسالمت آمیز و خارج از ظلم و ستمکاری متعهد هستند، محکم و برادرانه می کند... . و نیز می فرمایند: اسلام[مربوط به] طایفه خاصی نیست. اسلام برای بشر آمده است نه برای مسلمین و نه برای ایران. انبیاء مبعوثند بر انسان ها... . حضرت امام قدس سره با اشاره به این نکته ظریف که تمام احکام و دستورات اسلام دارای روح و معنای اجتماعی و سیاسی است می فرمایند: می شود گفت که بی استثنا دعوت های خدا حتی در آن چیزهایی که وظایف شخصی افراد است، روابط شخصی افراد ست بین خود و خدا، از معنای اجتماعی و سیاسی برخوردار بوده است. و باز در همین باره می فرمایند: اسلام احکام اخلاقیش هم سیاسی است،

همین حکمی که در قرآن هست که مؤمنین برادر هستند. این یک حکم اخلاقی است، یک حکم اجتماعی است، یک حکم سیاسی است. امام راحل قدس سره با تاکید بر توجه اسلام به امور مردم و جوامع آنان، به دستورات دینی که بر مسایل اجتماعی مسلمانان اهتمام دارد اشاره کرده و می فرمایند: اسلام دین سیاست است. دینی است که در احکام آن، در مواقف آن سیاست به وضوح دیده می شود. در هر روز اجتماعات تمام مساجد کشورهای اسلامی از شهرستان ها گرفته تا... روزی چند مرتبه اجتماع... احتیاجات منطقه و جهات سیاسی و اجتماعی، جهات اقتصادی طرح بشود تا مردم مطلع بشوند... . نماز جماعت و مواقف حج و عزاداری عاشورای امام حسین علیه السلام و... همه اش سیاست است. و بی توجهی به این نکته مهم باعث انحطاط جوامع مسلمان شده است، ایشان در این باره می فرماید: بزرگترین درد جوامع اسلامی این است که هنوز فلسفه واقعی بسیاری از احکام الهی را درک نکرده اند و حج با آن همه راز و عظمتی که دارد هنوز به صورت یک عبادت خشک و یک حرکت بی حاصل و بی ثمر باقی مانده است. یکی از وظایف بزرگ مسلمانان پی بردن به این واقعیت است که حج چیست؟ و چرا... . در جای دیگر با اصرار بر اهمیت سیاست در دین می فرمایند: دیانت اسلام

یک دیانت عبادی تنها نیست... همین طور که یک مذهب و دیانت سیاسی تنها نیست، عبادی است و سیاسی، سیاستش در عبادت مدغم است و عبادتش در سیاست مدغم است، یعنی همان جنبه عبادی یک جنبه سیاسی دارد. از دلایل دیگر دخالت دین در امور اجتماعی و سیاسی; ضرورت اجرای احکام و قوانین است. امام راحل قدس سره در این باره می فرمایند: اسلام مکتبی است که برخلاف مکتب های غیر توحیدی در تمام شؤون فردی و اجتماعی و مادی و معنوی و فرهنگی و نظامی دخالت و نظارت دارد. از هیچ نکته ولو بسیار ناچیز که در تربیت انسان و جامعه و پیشرفت مادی و معنوی نقش دارد فروگذاری نکرده است. فراگیری و شمول احکام دین در تمامی زمینه های مادی و معنوی و دنیا و آخرت نشانگر حضور و دخالت دین در تمامی شؤون بشریت است امام قدس سره دراین باره می فرمایند: اسلام یک چیزی نیست که برای یک طرف قضیه فکر کرده باشد. اسلام در همه اطراف قضایا حکم دارد. تمام قضایای مربوط به دنیا، مربوط به سیاست، مربوط به اجتماع، مربوط به اقتصاد، تمام قضایای مربوط به آن طرف قضیه که اهل دنیا از آن بی اطلاعند. احکام و مقررات عبادی، معنوی و الهی و اخلاقیات و حلال و حرام تنها برای گفت وگو و بحث علمی

نیست مسلما اجرای آن لازم است. ضرورت اجرای آن در همه زمان ها نشان دهنده حضور دین در امور اجتماعی است. حضرت امام قدس سره می فرمایند: بدیهی است ضرورت اجرای احکام که تشکیل حکومت رسول اکرم صلی الله علیه و آله را لازم آورده منحصر و محدود به زمان آن حضرت نیست و پس از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله نیز ادامه دارد... بنابراین چون اجرای احکام پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله و تا ابد ضرورت دارد، تشکیل حکومت و برقراری دستگاه اجرا و اداره ضرورت دارد. آن عزیز از دست رفته در وصیت نامه اش به مهم ترین مزیت و ویژگی حکومت اسلامی اشاره فرموده و برتری حکومت دینی بر سایر حکومت ها را چنین بر می شمارند: پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله تشکیل حکومت داد مثل سایر حکومت های جهان لکن با انگیزه بسط عدالت اجتماعی. خلیل صنعتگر

ابعاد عملی و جامعه ساز در عرفان امام (س)

اشاره

29 چکیده: بسم الله الرحمن الرحیم - و به نستعین ابعاد عملی و جامعه ساز در عرفان امام (س) "ولکل وجهة هومولیها فاستبقوا الخیرات" (سوره بقره آیه 148.( "هر کسی را راهی است به سوی حق که بدان راه یابد پس بشتابید به خیرات". آن پیر یگانه و مراد جانانه به لحاظ جوانب شخصیت بی همتای خود، ابعاد گوناگون داشت که عرفان جنبه ای از آن است و در این مقوله نیز دارای ابعاد بسیاری است که شناخت آنها مستلزم شناخت کلی از شاخصهای والای، منش فرازمند اوست، چرا که درک کلیت مقدمه درک جزئیات هر پدیده ای است و کلیتی از موجود در ذهن متبادر نشود، جزئیات که ملازم آن کلیت است ادراک نگردد. و اما چگونه بحری در کوزه گنجد، و چگونه اوراق کتابی که عالم و آدم را در خویش جای دهد در پاره ورقی مندرج گردد. چرا که "وجود هرچه بسیطتر و به وحدت نزدیکتر باشد، کثرات را شاملتر و احاطه اش بر اشیای متضاد تمامتر خواهد بود." (1) و شناخت عارف کامل که مظهر تعیین مشیئت حق باشد به تحقیق و کماهو حقه در لفظ و کلام، جایگیر نیست، "زیرا عبارتها کوتاه است و اشارتها ناتوان و بیانها نارسا است" (2) . یک دهان خواهم به

پهنای فلک تا بگویم شرح آن رشک ملک (3) لکن بهره گیری از هر عظمتی بقدر استطاعت پسندیده اهل نظر است که: "مالایدرک کله لایترک کله". آب دریا را اگر نتوان کشید هم بقدر تشنگی باید چشید (4) و خود حکایتی محیرالعقول است که هرچه از این دریا بنوشی که تخفیف عطش را اعث شود، تشنگی مضاعف را سبب گردد. که این خود، نشان جاذبه آن نور کامل در شب ظلمانی است که سالک را نشانه جستجو است و بارقه ای از جلوه های جمال که عاشق شیدا را به صدگونه شیداتر می سازد. بازگردیم به جرعه نوشی از مینای مستی بخش عرفان عملی امام (س) و نقشی از مباحث کلی در این باب. که البته بررسی تحلیلی پیرامون جنبه های متفاوت آن فرصتها می طلبد به امید آنکه به یاری حق با استفاده از هر فرصتی، بخشی در حد توان نمایانده شود. اگر ساقی از آن جامی که بر عشاق افشاند، بیفشاند به مستی از رخ او پرده برگیرم (5) . آن وجودی که مقدر است حجت خدا را به عیان در هر عصر و زمانی بر خلق پدیدار سازد باید که فطرت خود را از آلایشها منزه دارد و طی طریق به سنت انبیای عظام بالاخص ذات مقدس نبی اکرم - صلی الله علیه

وآله - نماید: "هر سالکی را باید که حال در او پیدا شود، ولیکن باید که در حال نماند و از این مقام ترقی کند به مقام حکمت الهی و دائم از حق طلب کند." (6) حضرت امام (س) پیوسته در طلب بود و در راه وصول به وجنات حق به شیوه اهل نظر عمری در سعی و تلاش سپری کرد و آنچنان که از تاریخ مراحل عمر آن حضرت مستفاد می گردد، دقیقه ای از کشف دقایق علم و معرفت فروگذار نکرد تا عشق روی نمود و افراط عشق او را به درک مسئولیتی عظیم متوجه ساخت و عشق به انسان پس از وصول به محبت و عشق حق تعالی به آن وجود پاک محول گردید، که: "طلب از مطلوب خیزد نه از طالب" (7) و پس از آنکه مطلوب عالم امکان او را به راهبری خلق اشارت کرد از سر جان برخاست و راست قامت و آراسته بلایا را به جان خریدار شد که: "در جهان، حجم تحمل زحمتها و رنجها و فداکاریها و جان نثاریها و محرومیتها مناسب حجم بزرگی مقصد و ارزشمندی و علو رتبه آن است" (8) پس، نگریستن و والانگریستن به مصایب انسان و جستجوی راه نجات دستمایه ای شد که برخیزد و چراغ برگیرد و راه

از چاه بنماید که تجلی حق در آیینه ذات او، به طور طبیعی عرصه بروز و ظهور و دلالت به عوالم نجات انسان را ممکن ساخت زیرا: "هرچیز که تجلی حق در آینه ذات او تمامتر باشد، دلالتش به عالم غیب بیشتر خواهد بود" (9) پس بدین گونه علم نظری میدان عمل یافت و اهل ایمان را در زندگی مادی راهی فراپیش آورد که نتیجه آن تامین زمینه مناسب برای راهیابی به زندگی معنوی باشد و دلیل عالم غیب گردد. این است که عرفان امام از بعد نظری، ابعاد عملی می یابد و سیر و سلوک در عوالم و ملکوت سبب می شود که از افلاک به خاک بازگردد و دارندگان ایمان را از قیود غیر الهی برهاند و به قوانین الهی بازگرداند و بیراهه رفتگان را به راه آرد تا بتوان با تبلور اسلام ناب محمدی عرصه زندگی خاکی و سکوی پرواز را برای جهش به معارج معنوی آماده ساخت. برای رسیدن بدین منظور، به قدرت نیاز بود زیرا که قدرت وسیله ای برای ثبیت حقانیت و استقرار نظام حق است و تنها قدرتی که می تواند حقانیت حق را در عوالم انسانی تحقق بخشد، قدرتی است که سررشته اش به ذات حق منتهی شود که کامل و بی واسطه است زیرا: "قدرت از امهات صفات الهی

است و یکی ازائمه سبعه است که آنها عبارتند از، حیات و علم و اراده و قدرت و سمع و بصر و تکلم . . . و قدرت در اصطلاح حکیم عبارت از آن است که فاعلی ذاتا به گونه ای باشد که اگر خواست انجام دهد و اگر نخواست انجام ندهد" (10) چنین است که آن عارف کامل هیمنه جبروت، برگرفته از وصول به مدارج کمال را به زندگی سرزمینهای اسلامی جاری کرد و عشق را از اعلا مرتبه امکان در عالم خاک ساری نمود تا زندگی راه فطرت را جستجو کند و مایه حیات اصیل انسانی در نظام اجتماعی شکل گیرد و تبعات ایمان در زوایای ارتباطهای مادی متجلی گردد و آدمی حد خود را بشناسد و جوهر خود را دریابد که آدم تجلیگاه، قدرت حق است: "و وجود عالم بی آدم جسدی بود بی روح و جامی بی راح و آیینه ای صیقل ناکرده و آدم عین جلای مرآت عالم است". (11) فی الجمله، در این فصل، جلوه ای از جلوات شیدایی و کمال آن پیر کامل نمایانده شد که میل به یاری خلق عالم و مجری داشتن عشق برخاسته از توجه به جمال مطلق بر انسان و تسلط هیمنه عشق بر سرنوشت جامعه از بسیاری محبت که آن پیر

داشت به سالکان و مریدان خویش که: "حصول هیمان از افراط عشق است و عشق افراط محبت و محبت اصل ایجاد عالم و حصول محبت از تجلیاتی که وارده است از حضرت جمال حق" . (12) پس عارف کامل با نیروی عشق، خیرخواه بندگان حق است و پدری دلسوز و رافع ستم از فرزندان که سعی خود را به کار می گیرد تا از محبت متقابل فرزندان در هت براندازی ظلم و استقرار حکومت عدل بهره گیرد و برنامه زندگی را براساس فطرت انسان و اوامر حضرت پروردگار چنان پی ریزی نماید که مایه آرامش و راحت جسم و جان و زمینه ساز حرکت به سوی الله باشد. مروی کنیم بر سیر تحول و تکامل که با واسطه آن پیر یگانه در نظام زندگانی ملتی پدید آمده و با جریان طبیعی حیات پیوند دارد. "کارانه عشق در سیر تحول و تکامل" حضرت امام خمینی - رضوان الله تعالی علیه - با سیره علمی و عملی خود از آغاز اذهان عوام و خواص را به تربیت نفس و تفکر و تامل در سرنوشت جامعه متوجه ساخت و در جریان زندگانی مبارزاتی خویش مستقیم و غیرمستقیم راههای حرکت به سوی اخلاق در زندگی را آموزش داد با روش مستقیم یعنی سخنرانیها و نوشته های عمیق، مسلمانان بخصوص شیعیان را

به تفکر واداشت تا بدانند که در کجای جهان و در کدام نقطه هستی ایستاده اند، دردها کدامند و درمانها را در کدام قاموس باید جست؟ و با استفاده از روش غیرمستقیم، استقامت، شجاعت و شکست مرگ را در برابر اراده انسان، آموزش داد. عشق به کمال مطلق که پوچی و گذرایی زندگی مادی را می نمایاند و اسباب مادی را تنها وسیله ای برای راهیابی به شارع مستقیم به کار می گیرد، بتدریج در اذهان پدید آمد و سرگردانیها و بهت و حیرتهای ملت مظلومی که زیر بار تحقیر سر فرو کرده بود در برخورد با اراده آهنین مردی از تبار عشق و سردار عاشقان راه به گستره محبت آورد و رفته رفته در ذهنیت کل جامعه، به سوی عاشقی گرایید تا آنجا که همگان آن پیر روشن ضمیر را اسوه خود یافتند و فرمانش را به جان و دل خریدار آمدند. در طی مراحل از خویش به خویش و از صورت به معنی و از ماده به ماورا، آموزشهای این معلم دین سرمشق جماعت شد. ابتدا در پذیرش ستم نفس سرکش جولانی یافت تا از چشمه های آلوده شهوات سیراب شود و این مرحله تحقیر مقام والای انسانی بی نفس گرم پیر، سرمای یاس بر جانها مستولی ساخت و نیاز به بیدارگر را در

ضمیر پنهان شعله ور ساخت. سپس ندایی در سکوت مرگبار رعشه ای بیدار کننده را در پی آورد و همگان سر برآوردند و نگاههای مضطرب و ملتهب خود را به نور جمال منجی الهی خود جلا دادند، دوران خودسازی فرا رسید، آموزش صبر و انتظار، تحمل صیقل دهنده آماده شدن برای انفجاری عظیم کار خود را کرد. آنگاه نوبت آزمایش در دورانهای و مراحل مختلف پدید آمد، عشق به صفای زندگی و جاذبه حقیقت هستی به جای خون در رگها جهید و سودای فراگیر شیدایی کارآمد شد. ما زاده عشقیم و پسرخوانده جامیم در مستی و جان بازی دلدار تمامیم (13) و کلام خدا در جانهای شیفتگان روی نمود که: "یا ایهاالانسان انک کادح الی ربک کدحا فملاقیه." (14) ای انسان البته با هر رنج و مشقت در راه رسیدن به خدا بکوش عاقبت به ملاقات پروردگارت نائل خواهی شد. دریای متلاطم آدمیان به تموج در آمد، عشق کارها نمودار ساخت، سرها به پای معشوق حقیقی قربان شد، "عشق از اول سرکش و خونی بود "شعار به عمل و شوق به مشاهده انجامید و شهود جمال حق روی نمود، آغاز به انجامی هستی آفرین کشید، لاله های جنون ملکوتی در پیشگاه حضرت ربوبی روییدن گرفت و جوانه های شیدایی سر زد و شکوفه های عطرآگین

درخت دوستی پدید آمد. "بعضی را مطلوب طالب پیش آمد و بعضی را به وقت کمرگ مطلوب روی نمود و بعضی هم در آن طلب مردند، در هوس این در طلب مردن کاری بزرگ است". (15) این که گفته شد، شبنمی از رخسار گلزار دوست و دیداری از بیکرانگی جلوه های جمال اوست فصولی مشبع و جامع باید که شرح داده شود تا خطی از چهره رخشان او شاید که نمودار گردد. و این فصلها که مجالی دیگر و فرصتی درخور می طلبد، بعضی به شرح ذیل، فهرست وار می آید: 1- نوآوری در دیدگاههای جامعه شناسانه 2- توجه انسان به کاربرد اندیشه 3- انسان سازی در عرفان عملی 4- جلوه و شهود در عالم صورت و معنی 5- عوالم چندگانه در قاموس عشق 6- حجابها و حجاب درها 7- کار مایه عشق در تمیز نیک و بد و این همه از زاویه دید امام راحل جامعیتی در عالم جمع الجمع دارد تا به یاری حضرت پروردگار توفیق پرداختن به هر یک دست دهد. حبیب الله قلیش لی 5/1/70 خوانسار

پى نوشت ها

: 1و2. شرح دعای سحر امام (س) 3و4. مثنوی مولوی 5. باده عشق، اشعار عارفانه امام (س) 6. رسائل ابن عربی 7. عین القضات 8. وصیتنامه سیاسی، الهی امام (س) 9. شرح دعای سحر

امام (س) 10. شرح دعای سحر امام (س) 11. نقش الفصوص ابن عربی 12. نقش الفصوص ابن عربی 13. باده عشق، اشعار عارفانه امام (س) 14. سوره انشفاق، آیه 15 6. از سخنان شمس تبریزی

ابعاد ناشناخته امام خمینی (س)

11 چکیده: در این گفتار، نگارنده، سر آن دارد از ناشناختگی پاره ای از ابعاد مردی سخن گوید که دست تقدیر الهی، او را که عارفی وارسته و زاهدی از دنیا گسسته بود، در راس یک قدرت نوپا و نو جو و ستیزه گر و پرخاشجو و اصلاح گر و فریادگر قرار داد که تمامی دنیای ظلم و استکبار را در سراسر جهان، به ناوردگاه خود فراخواند و یک تنه و یک جا، با شرق و غرب دست و پنجه نرم کرد. . . این چهره همینکه به مبارزه جویی و یورشگری شناخته شد، ابعاد عرفانی و معنوی و اخلاص و معنویت و زهد و تقویت و بی پیرایگی و وارستگی و از دنیا گسستگی و به حق پیوستگی و عشق و ایثار و عبادت و راز و نیاز عاشقانه شبهای تار این مرد شگفت انگیز در سراسر جهان - و حتی در پاره ای موارد در زادگاه انقلاب اسلامی یعنی ایران نیز - از انظار مردم عادی پنهان گشت. . . بخصوص آنکه، پرچم حق و عدل و دادی که او، پرچم دار آن بود، اشارت بدان داشت که پرچم های ناحق و ظلم و بیداد، باید فرو کشیده شود و این، برای ستمگران و بیدادگران که در سراسر جهان

بر محرومان و مستضعفان، حکم می راندند، بسی گران و ناگوار بود. و اینان، با تمام وجود، بر آن شدند و پای بر آن فشردند که چهره واقعی این مرد را، دگرگونه و تحریف شده معرفی کنند. . . این شد که امروزه، بر اثر تبلیغات مستکبران که دشمن حق و جدا از حقیقتند، مردی که جز حق و حقیقت نمی خواست و جز رهائی مظلومان و محرومان و مستضعفان، هیچ در سر نداشت، در چهره مردی معرفی شده که سر از نظم جهانی در پیچیده و مقررات بین المللی را زیر پا گذاشته و به نظامات مقبول جهانی پشت پا زده است. بگذریم از خودمان و تعدادی کشورهای اسلامی و جهان سومی که به علائق همبستگی دینی و مذهبی یا منطقه ای و یا اشتراک در ستمدیدگی و استعمار زدگی و استضعاف دیر پا و رسوب کرده، به این شخصیت الهی - تاریخی، به دیده یک منجی و یک رهبر رها سازی و آزادی می نگریم - که تازه، این دید هم، به ابعاد شخصیت واقعی امام خمینی نزدیک نشده است - . . . تا چه رسد به آنها که اصلا توان دیدن واقعیت را از دست داده اند و از این رو با چشم دشمنانه بدو می نگرند. باری سخن از شخصیت مردی

است که نه تنها در میان دشمنان، که در میان دوستان و مریدان و پیروان نیز ناشناخته و حتی "غریب" مانده است. و این، کار آسانی نیست، بخصوص آنکه سخن از مدح و ثنای کسی که مدح و ثنای او، در راستای قدرت حاکم است، گاهی با تملق، اشتباه می شود، چیزی که روح این نگارنده به سختی از آن بیزار است. از خدا می خواهیم که این سخن را برای خودش خالص کند و از هرگونه شائبه شرک و ریا و تملق بپیراید . . . آمین برای شناخت ابعاد ناشناخته امام خمینی، باید ابتدا از مقیاسها و معیارهایی سخن گفت که آنها نیز ناشناخته اند! تقوی، اخلاص، زهد، بی علاقگی به دنیا، عبادت، سرشک شوق برای خدا در نیمه شب تار از دیدگان فرو ریختن، در جستجوی گمنامی و بی نام و نشانی بودن، مال فراهم نیاوردن، خشت بر خشت ننهادن، خانه نو بنا نکردن، در جایگاهی محقر زیستن و بدان دلخوش بودن، از خوراکیها و آشامیدنیهای رنگارنگ و گونه گونه دنیا کم بهره بودن، کم خوردن، لب و دم و دامن از شهوات شستن، خواسته های دلفریب و هوس برانگیز را از میان برچیدن و جز اینها و جز اینها. . . از ارزشهای بی شماری است که در قاموس "دین" و " وحی

"و "نبوت" و "رسالت" و در قلمرو معنویات و روحیات و در مقام شناخت انسان شناسانه و تربیتی مکاتب الهی و ادیان آسمانی از آن آنها، سخن بسیار فراوان رفته است. . . راستش آنست که مردم دنیا، عموما - مگر آنها که با روح و جان این آموزشهای ملکوتی والا آشنایند - در درک این مفاهیم و ارزشها، همچون کودکان نابالغی اند که تو بخواهی با آنها از جفت جوئی و همسر خواهی و کامجوئی سکرآور دختران و پسران بالغ و سالم و پر نشاط و پر احساس سخن گوئی! . . . کودک، از این همه، جز الفاظی گنگ و نامفهوم هیچ نمی فهمد! حقیقت آن است که درک و احساس دینی و معنوی و اخلاقی یک نوع " بلوغ" است و اگر کسی به این "بلوغ" نرسیده باشد، با او سخن از این مفاهیم گفتن، آب در هاون کوبیدن است. و این است رمز ناشناخته ماندن ابعاد شخصیت مردان الهی به طور عموم و از جمله آنها امام خمینی، حتی در بین دوستان و مریدان و پیروانشان. . . معمولا وقتی سخن از امام خمینی و ابعاد شخصیت او می شود، آنچه در ابتدا به ذهنها می آید نمودهای سیاسی - اجتماعی و صلابت و قاطعیت و شکست ناپذیری و بالاخره

" اصول گرایی" آن فقید یکتاست. و شما اگر به آنچه درباره امام - حتی در روزنامه ها و مجلات و رسانه های دیگر خودمان نیز - نوشته و گفته شده و می شود، بنگرید، بیش از 95 درصد را از این مقوله می یابید. . . و فی المثل، هم اکنون در تهران کنگره ای برپاست که دیدگاههای اقتصادی "امام خمینی" را بررسی می کنند. . . که البته "سعی"ای است لازم و "مشکور"; اما امام خمینی هیچگاه تنها یک شخصیت اقتصادی نبوده و دیدگاههای اقتصادی امام، هر چند که او در این زمینه، صاحب نظر بوده است، ولی آن "چیزی "نیست که ما را به شناخت واقعی امام خمینی رهنمون شود. همچنین است دیدگاههای آن فقید بزرگ درباره مسائل سیاسی یا نهادها و ارگانهای کشور یا روابط بین المللی و جز اینها. . . به پندار این نگارنده، ما اگر بخواهیم امام خمینی را در این مقوله ها بشناسیم، از شناخت این شخصیت ناشناخته، پیوسته، محروم خواهیم ماند زیرا در این مقولات، صاحبنظران بسیاری جز امام نیز سخن گفته اند و امام در این مقولات، چونان دیگران، صاحبنظری است که با تفاوت، گاهی فراتر از آنان سخن گفته است. . . و چه بسا اگر ما بخواهیم در امام خمینی یک نابغه سیاسی یا اقتصادی ببینیم، تا

ابد از دیدن جمال و شخصیت واقعی محروم بمانیم، زیرا که شخصیت امام، بسی والاتر و برتر از این مقولات خاص ولی در دسترس عموم است. . . به پندار حقیر این، گزافه است که، در صدد برآئیم امام را از نظر فنی و تخصصی در مقامی والاتر و برتر از متخصصان و صاحب فنان واقعی فنون مختلف بنشانیم زیرا اگر دقیق شویم، در این ارزیابی، گاه، کم می آوریم، آنگاه ممکن است، نه تنها عقیده ای به امام در این فن و آن فن تخصصی نیاوریم بلکه نسبت به برتری او در این یا آن فن، حتی بی اعتقاد شویم! همانند کسی که توقع آن دارد که پیغمبر خدا بمب بشکافد و میکروب سل کشف کند و سفینه به فضا بفرستد و چون پیغمبر چنین نکرده و دیگران کرده اند، او به خاطر این توقع نابجا، نه تنها به پیغمبران ایمان نیاورد بلکه به او کافر شود چنانکه در قرآن آمده است: و قالوا لن نومن لک حتی تفجر لنا من الارض ینبوعا او یکون لک بیت من زخرف او ترقی فی السماء و لن نومن لرقیک حتی تنزل علینا کتابا نقروه قل سبحان ربی هل کنت الا بشرا رسولا ؟ یعنی گویند: به تو ایمان نیاوریم تا مگر از زمین برایمان چشمه

ساری روان کنی! یا خانه ای طلاکاری شده داشته باشی یا بر آسمان برآئی! و به آسمان برآمدنت هم ایمان نیاوریم تا مگر برای ما نوشته ای باز آری که آن را فرو خوانیم! بگو: پروردگار من منزه باد! . . . مگر من جز بشری "فرستاده"ام؟ ! این سخنان نه بدان مفهوم است که امام خمینی فی المثل مرد سیاست و اقتصاد و. . . و. . . نبوده است. چرا بوده. ولی سخن ما، این است که امتیاز او اینها نبوده و ابعاد شخصیت او، فراتر از اینها بوده است. . . اینجاست که مشکل نویسنده، هم برای خودش، هم برای خواننده بیشتر نمود می کند! چه: نویسنده در این نوشتار کوتاه و عجولانه، برآنست که از ابعاد ناشناخته امام خمینی سخن گوید، چیزی که خودش بی هیچ تعارف - "کمیت"ش، در این مقوله "لنگ" است! باری. . . ولی. . . خود طرح و اقتراح این مقوله و کمک خواهی از واقع نگران صاحبنظر و حقیقت بینان صافی ضمیر برای بحث و بررسی در این ابعاد، خود گامی است که باید بدینسان برداشته شود. . . این یک واقعیت تلخ است که گذشته از دیگران خود ما نیز، هم در شناخت و هم در شناساندن امام، "سطحی نگر" و ظاهربینیم. . .

شاید هم حق با ما باشد! زیرا شاید توقع آن کسانی که در فضلیت و تقوا و زهد و عرفان و هر چه از این مقولات معنوی و ملکوتی است فرودستند، بتوانند در آن کس که در این مقولات، دستی بالاتر دارد، ذهن بکاوند و بگویند و بنویسند، توقعی نابجا باشد. . . بهر حال، با آنکه از این گفتار سطوری چند برنوشته شده، اما هنوز ما وارد اصل سخن نشده ایم! حقیقت آنست که آنچه امام خمینی را در دنیا شاخص و نام آور کرد و به جز ما مسلمانان ایرانی که از برکت روح مخلص و حقیقت جو و آرامش ناپذیر و والانگر او، اینک در فضای عطرآگین جمهوری اسلامی - با همه کم و کاستیهای مشهود مادی و معنوی - به سر می بریم، همه مسلمانان و حق جویان و ستم ستیزان این سو و آن سوی گیتی نیز، عاشق شیدا و مرید و پیرو صادق و متعصب او شده اند اینست که وی توانست با اراده والا و روحیه شکست ناپذیر و همت بلند خود، نظامی را از بیخ و بن برکند که دو هزار و پانصد سال در اعماق تاریخ، ریشه دوانیده بود و به جای آن، نظامی برنشاند که در همه جهان بی نظیر است، نه از آن جهت

که چیز تازه ای آورده! بلکه درست برعکس! از آن جهت که به کهن ترین و اصیل ترین و ریشه دارترین و پرسابقه ترین نهادهای جاودانه بشری یعنی همگی ادیان الهی و پیامبران آسمانی وابسته است! و این، یک حقیقت و واقعیت است که جمهوری اسلامی، نه تنها، از آئین خاتم الانبیاء و المرسلین حضرت محمد بن عبدالله صلی الله علیه و آله و سلم - پیروی می کند، بلکه در عین حال، احیاگر نام همه پیامبران خدا و زنده کننده آئین آنها در سراسر جهان است. . . بی جهت نیست که انقلاب اسلامی ایران نه تنها در خیزش و جنبش اسلامی، در سراسر جهان اسلام مؤثر بوده، بلکه موجب برانگیخته شدن احساسات دینی و احیای " قدسیت" مذهب در میان همه ادیان جهان و پیروان آن ادیان شده است. حالا سخن، اینست که در این داستان نیز، نگرش واقع بینانه که بسیاری از خود ما هم در این شماریم، کار امام خمینی را عبارت از سرنگون سازی یک نظام سیاسی و بر پاسازی یک نظام سیاسی دیگر می دانیم; در حالی که حقیقت و واقعیت - چه از لحاظ تاریخی و چه از لحاظ فلسفی و عرفانی و عقیدتی بسیار فراتر از این است. . . به پندار این نگارنده، فریادی که امام

خمینی برآورد و یک "دیو"! دو هزار و پانصد ساله، از هیبت این فریاد، قالب تهی کرد و ذوب شد و به زمین فرو رفت، فریاد یک "فرد"، در یک مقطع تاریخی نبود. . . این فریاد که - به لطف لایزال الهی - هر روز در جهان رساتر می شود. . . فریاد حقیقت خواهی و خداجوئی و ظلم ستیزی و عدل گرائی کل بشریت محروم و مظلومی بود که قرنها زیر شلاق ستم دوران، استخوان خورد کرده بود. این فریاد، انعکاس فریاد رعد آسای ابراهیم علیه السلام بود که نمرودیان را در آتش افکند; انعکاس فریاد موسی علیه السلام بود که فرعونیان را به دریا فرستاد، انعکاس فریاد عیسی علیه السلام بود که قیصران را از تخت فرو کشید و بالاخره انعکاس فریاد محمد صلی الله علیه و آله بود که بر کنگره ایوان کسرائیان شکاف انداخت. . . و در یک کلام: فریاد رعدآسای امام خمینی، از نهان جان جهان - با روح و زنده و تلاشگر و خداجو - بر می آمد، که جوهره واقعی آن توانست علاوه بر نابودسازی قدرتی دیرپا و تا دندان مسلح، در نظام دو قطبی جهان زلزله درافکند و یک پایه آن را تاکنون بکلی برکند. این لرزه که بر اندام "الحاد" مغرور و

سر تا پا مسلح و قدرتمند "شرق "افتاد و آن را از بیخ و بن برافکند، باید درست شناخته شود: شرق در بنیان "فلسفی" بسیار مغرورانه و متبکرانه خود، از کلیه عناصر پیشرفته ترین دست آوردهای "علمی" زمان، بهره جسته بود و با تکیه بر دیرینه شناسی و مردم شناسی و تاریخ و فرهنگ و هنر و فیزیک و شیمی و ریاضیات و همه دانشهای پیشرفته بشری، اعلام کرده بود که دوران "دین" سپری شده و مقوله "دین" تنها در "نهانخانه تاریخ" قابل بررسی است. . . "مارکسیسم - لنینیسم" به عنوان پیشرفته ترین و علمی ترین و مقتدرترین فلسفه و نظام با پشتوانه میلیونها انسان دادخواه و ستم ستیز و با فراهم آوردن نیرومندترین پشتوانه تسلیحاتی و فتح وسیعترین و پرجمعیت ترین کشورها که در نقشه جغرافیا، چشم هر بیننده را خیره می کرد "دین" را به عنوان "افیون جامعه "و " زائده امپریالیسم" و "توجیه گر کاپیتالیسم "معرفی می کرد و با تمام نیرو، به محو آثار کلیه مذاهب، در هر نقطه و مکان که جای پائی می یافت، همت می گماشت. . . و این فریاد کوبنده و "دیو" برانداز و "جمهوری اسلامی" ساز امام خمینی بود که این "الحاد" علمی و مسلط و مسلح و مقتدر را "از درون" متلاشی کرد.

گفتم: "از درون". زیرا در اثر گذاری انقلاب اسلامی ایران در فروپاشی کمونیسم، نباید از فرمولهای معمولی و روشن و معین سیاسی و بررسی روابط متقابل رائج که مورد بررسی و تحقیق محققان سیاسی است بهره بگیریم بلکه باید در این باره، از ابزارویژه ای که همانا شناخت ابعاد "فرامادی" انسان به معنی واقعی کلمه است سود جوئیم. . . به عبارت دیگر، اگر بخواهیم از راههای معمول سیاسی و به کارگیری معادلات معمول در عرصه جهان، به اثرگذاری انقلاب اسلامی در ایجاد "نظم نوین جهانی "که از فروپاشی کمونیسم آغازیده است بنگریم، شاید راه به جائی نبریم "و شاید اهل تحقیق بی نظر و حقیقت جو با همان فرمولها نیز به نتیجه ای برسند. . . " ولی من مطمئنم که پیروزی انقلاب اسلامی آن هم با چهره صد در صد واقعی ضد امپریالیستی که با ابرقدرت آمریکا، مواجهه ای آشتی ناپذیر پیدا کرد، فیلسوفان و دانشمندان و سیاستگزاران و تحلیلگران سیاسی اردوی "الحاد" را نسبت به همه آنچه مارکس و انگلس و لنین و استالین "بافته" و "ساخته "بودند دچار شک و تردید کرد و اینان، پس از چندی، به همه آنها "کافر" شدند زیرا آنها را سرابی بیش نیافتند. . . و این بود که کمونیسم در زادگاه پر صلابت خود که روزی "پشت پرده آهنین"

نام گرفته بود، از سر تا پا، فرو ریخت. . . و این، در پی و بنیان، یک فروپاشی فلسفی و فکری و روحی و اخلاق بود که می توان پنداشت بر اثر پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی - این وارث راستین مکاتب توحیدی - در ارکان فکری رهبران "الحاد" پدیدار شده بود. و مگر هر پدیده تاریخی بالاخره، به انسان منتهی نمی شود و انسان نیز بالاخره نه این دست و پا و سر و تن پیداست و بلکه روح و فکر و اندیشه و عقیده و اخلاق است؟ . . . پس اگر انسانهائی در سطحی عظیم، دچار یک فروپاشی روحی و روانی و اخلاقی و عقیدتی شدند، ناگزیر و ناچار، رژیمی هم که اینان بر پای داشته اند، دچار همان تلاشی و فروپاشی خواهد شد. باری: فریاد "دیو برانداز" امام خمینی، نه تنها رژیم دو هزار و پانصد ساله شاهنشاهی را در ایران به گورستان تاریخ فرستاد، بلکه "الحاد جهانی" را نیز سر به نیست کرد و: باش تا صبح دولتش بدمد کاین هنوز از نتایج سحر است آثار لرزش زلزله وار نظام امپریالیسم در مهد آن - آمریکا - در همین ایام در برابر چشم جهانیان نمودار است. "ان موعدهم الصبح الیس الصبح بقریب؟ " به سخن خود

بازگردیم: ما در دریافت واقعی آنچه "مشخصه" امام خمینی در جهان است، عموما ظاهر بینیم و امام را همچون دیگر انقلابیونی می نگریم که با نبوغ ذاتی همراه با مساعدت اوضاع، توانستند رژیمی را برکنند و به جای آن رژیم دیگری برنشانند. و راستی اگر شخصیت امام خمینی را در این ویژگی بنگریم پس امام چه فرقی با امثال لنین و گاندی و مائوتسه تونگ دارد؟ اگر ما ظاهر بین باشیم، کار این نامبردگان و نمونه های دیگری از آنان، گاه هم در کیفیت و هم در کمیت ظاهری، به پندار پاره ای بالاتر و مهمتر از کار امام خمینی رخ می نماید در حالی که این، روح و معنی و فلسفه و معنویت کار امام خمینی است که کار او را از کار اینان و جز اینان ممتاز می کند و در مقامی بسیار بالاتر و والاتر از حتی مقایسه با کار دیگران می نشاند. . . سخن به درازا نکشم: اشاره ای به ریشه گفتارم بکنم و بدان پایان دهم: انسانها، بر حسب علو روح و پیوستگی با خدا و حقیقت جهان ارزش گذاری می شوند. هر انسانی، هر قدر، به خدا و حقیقت جهان پیوسته تر باشد، دارای روحی والاتر و بالاتر است. و چون همه پدیده های تاریخ، از انسان پدید آمده است (نقش مساعد

طبیعت و جغرافیا را فراموش نمی کنیم) پس هر چه انسان والاتر باشد، پدیده تاریخی ای که از او پدیدار شده والاتر است و چون انسانیت انسان به والائی روح اوست، پس هر چه پدیده تاریخی، والاتر باشد، انسانی تر است. و این است آنچه امام خمینی و انقلاب اسلامی ایران را از سایر رهبران و انقلابها متمایز می کند. لب کلام آنکه: ابعاد ناشناخته امام خمینی، ابعاد ناشناخته انسانی اوست و همین ابعاد ناشناخته امام خمینی، ابعاد ناشناخته انقلاب اسلامی و رهبر معظم انقلاب اسلامی و نیز شهدای گرانقدر انقلاب اسلامی و جانبازان و آزادگان و مدافعان خستگی ناپذیر انقلاب اسلامی نیز هست. و این سخن را کسی با شما می گوید که خود در انقلاب اسلامی ایران و با شهدا و جانبازان انقلاب بزرگ شده و از فضای آن تنفس کرده و سالها شاگرد و مرید رهبر فقید و دوست و مونس و یار و یاور رهبر معظم بوده است. امید آنکه ما و شما بتوانیم معرفت خودمان را نسبت به انقلاب و امام و رهبر کنونی و شهدا و مدافعان انقلاب اسلامی افزون کنیم. بمنه و کرمه محمد جواد حجتی کرمانی

ابن عربی از منظر امام خمینی

7 1 چکیده: امام خمینی بنیانگذار "عرفان متعالی" است، همان گونه که مرحوم ملاصدرا نام فلسفه خویش را حکمت متعالیه نهاد . امام خمینی در آثار عرفانی خود چون شرح دعای سحر، مصباح الهدایة الی الخلافة والولایه و سر الصلاة و ... بسیار عمیق و لطیف به شرح یا نقد نگرشهای اهل عرفان می پردازد . او در آثار عرفانی خود از محیی الدین به عظمت یاد می کند . (1) امام تدریس کتب فلسفی و عرفانی را در سال 1347 هجری قمری که بیش از 27 سال نداشت آغاز نمود، ضمنا همزمان با تدریس فلسفه برای افراد شایسته و مورد اعتماد، به طور خصوصی و سری بحثی از علوم عرفان را نیز شروع کرد . (2) امام خمینی برخی متون عرفانی مانند شرح فصوص الحکم ابن عربی را به طور خصوصی در طول مدت هفت سال از محضر سالک واصل و عارف کامل آیت الله میرزا محمد علی شاه آبادی که خود از شاگردان دو حکیم و عارف بزرگ میرزا جهانگیرخان قشقایی و میرزا هاشم اشکوری بود، فرا گرفت . (3) چنانکه امام خود می گوید: "آقای شاه آبادی شرح فصوص که می گفتند فرق می کرد با شرح فصوص قیصری، ایشان از خودش خیلی مطلب داشت" . در حقیقت امام خمینی را

می توان یکی از حلقات سلسله شارحان ابن عربی به شمار آورد . (4) گویا معظم له شاگرد منحصر به فرد آیت الله شاه آبادی بوده اند . (5) به روایت خود حضرت امام خمینی آمده است: "عمده استفاده در علوم معنوی و عرفان نزد مرحوم آقای آقا میرزا محمدعلی شاه آبادی بوده است ... و از مدتها قبل از آمدن آقای بروجردی به قم، عمده اشتغال به تدریس معقول و عرفان و سطوح عالیه اصول و فقه بود . " (6) ایشان درباره آیت الله شاه آبادی می گوید: شیخ بزرگوار ما حقا حق حیات روحانی به اینجانب داشت که با دست و زبان از عهده شکرش برنمی آیم . (7) علامه شهید مطهری درباره آیت الله شاه آبادی می نویسد: او جامع المعقول والمنقول بود . در تهران به مقام مرجعیت و فتوا رسید . در سالهای اقامت مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری در قم، سالها به قم مهاجرت کرد و فضلا از محضرش کمال استفاده را می بردند، در عرفان امتیاز بی رقیبی داشت . استاد بزرگ ما، آیت الله خمینی (مدظله) در آن مدت از محضر پرفیض این مرد بزرگ استفاده برده بود و او را بالاخص در عرفان بی نهایت می ستود . (8) ایشان ریاضیات را به خوبی می دانست . در علوم غریبه همچون جفر، رمل،

اسطرلاب مهارت کامل داشت . همچنین به زبان فرانسه تسلط داشت . (9) آن مرحوم علاوه بر مقام علمی و عرفانی، یک مجاهد خستگی ناپذیر و جدی بود و در مسیر مبارزه با رضاخان پهلوی حدود یازده ماه در حرم حضرت عبدالعظیم متحصن شد . (10) در حقیقت وی از عرفان منزوی، عرفان حماسی ساخت . امام خمینی درباره اولین ملاقات خود با آیت الله شاه آبادی این چنین بیان کرده است: "مقداری با هم صحبت کردیم و یکی دو تا سوال از مرحوم آقای شاه آبادی بزرگ پرسیدم، وقتی جواب مشروح و کاملی شنیدم، مطلع شدم که ایشان اهل فلسفه و عرفان است . " (11) سرانجام پس از گفت و گوی بسیار، حضرت امام، آقای شاه آبادی بزرگ را برای تدریس عرفان راضی می کنند و شرح فصوص الحکم ابن عربی را به مدت شش سال نزد ایشان می خوانند . (12) حضرت آیت الله سبحانی می گوید: از نظر مسائل عرفانی تحت تاثیر استاد بزرگوارشان مرحوم شاه آبادی بوده اند و نسبت به ایشان خیلی عشق می ورزیدند . حدود شش سال خدمت ایشان شرح فصوص الحکم را می خواندند و در حاشیه فصوص حواشی و تعالیقی دارند . ایشان سالیان متمادی استاد بلامنازع حوزه علمیه قم بودند . (13) استاد سبحانی در جای دیگر می نویسد: امام

در قلمرو عرفان آثار ارزنده ای از خود به یادگار گذارده که متاسفانه بر اثر کمبود استاد این فن، افکار بلند ایشان به مجامع علمی عرضه نشده است . ایشان در این علم ذوق سرشار و اندیشه بلندی داشت که تنها آگاهان این فن از لطافت فکر وی باخبرند . (14) استاد سید جلال الدین آشتیانی می نویسد: حق متعال به لطف خاص خود، مرحوم مغفور امام را موفق به تحصیل در علوم منقول و معقول نزد اساتید بزرگ و نخبه نمود و بعد از شهریور بیست آن مرد بزرگ استاد مسلم در حکمت متعالیه و از اساتید مسلم در کتب عالیه سطوح در علوم منقول بودند . متجاوز از بیست سال شرح منظومه و اشعار تدریس کرده اند و یگانه مشعل فروزان علم توحید و معرفت ربوبی و استاد وحید در علم عرفان یعنی معرفت اسما الله و نفیس ترین دانش بشری موروث از اولیا یعنی علم توحید و ولایت و نبوت و شئون آن محسوب می شدند و مدتی برای برخی از ارباب معرفت، شرح قیصری بر فصوص را تدریس کردند . ولی محیط، لیاقت آموزش اشرف علوم و فنون را نداشت . روزی به آن جناب عرض کردم: حیف نیست که منع فیض می فرمایید؟ اگر همین نصوص قونوی را که با تعلیقات مرحوم

آقا میرزا هاشم اشکوری چاپ شده است، برای افراد مستعد تدریس بفرمایید، مشکلی پیش می آید؟ فرمود: مساوی است با انتحار، عیب دیگری وجود ندارد . (15) بی مناسبت نیست اشاره ای به جو حاکم ضد فلسفه و عرفان آن زمان از زبان فرزند امام حاج احمد آقا بشود . وی در این باره می گوید: مقدس م آبهای متحجر حتی در زمینه دروس عرفان و فلسفه، تحمل بینش امام را نداشتند، آنها شرایط را جوری مهیا ساختند که وقتی می خواستند کتاب منظومه را از جایی بلند کنند، از انبر استفاده می کردند و لمس کردن آن را نجس می دانستند یا به فرض اگر کسی فلسفه می خواند او را بی دین می دانستند . (16) خود حضرت امام خمینی درباره جو مسموم آن روز، با اشاره به خون دلهایی که در آن سالها از متحجرین خورده، با سوز و گداز چنین نقل کرده است: "یادگرفتن زبان خارجی، کفر و فلسفه و عرفان گناه و شرک به شمار می رفت . در مدرسه فیضیه فرزند خردسالم مرحوم مصطفی از کوزه ای آب نوشید، کوزه را آب کشیدند، چرا که من فلسفه می گفتم . تردیدی ندارم اگر این روند ادامه می یافت، وضع روحانیت و حوزه ها وضع کلیساهای قرون وسطی می شد . " (17) در پایان این نکته قابل ذکر است که عرفان

تا جایی که توجه به نکات مثبت و سازنده داشته و همردیف سایر امور ارزشی مانند علم و تفکر و جهاد و ... قرار دارد، مورد تایید و تاکید امام خمینی می باشد . اما اگر عده ای خود را از شریعت جدا نموده و مشغول آداب اختراعی مخالف اسلام ساخته از تزکیه و تهذیب غافل گشته اند آنها را حجاب و مانع از تعالی انسان دانسته . (18)

نظر امام خمینی درباره ابن عربی

در حوزه عرفان نظری، دو اثر بنیادین فتوحات مکیه و فصوص الحکم شیخ اکبر محیی الدین ابن عربی از اهمیت خاصی برخوردار است و حضرت امام خمینی به مجموعه آثار این عارف بنام عموما و به این دو کتاب خصوصا عنایت خاصی داشته اند . (19) در نگاهی کوتاه به سیر تکوین و بسط مکتب عرفان شیخ اکبر محیی الدین نام امام خمینی به عنوان یکی از شارحان و مروجان این مکتب به نظر می آید . و آنگاه با تاملی افزون، در اوج دوباره ای که مدرس عرفانی ابن عربی در یک قرن اخیر داشته، جایگاه امام خمینی به عنوان یکی از بزرگترین مدرسان عرفان و شارحان اندیشه ابن عربی در این سلسله مورد توجه قرار می گیرد . (20) لازم به ذکر است که به طور کلی اصل مباحث ابن عربی برای امام قابل

قبول بوده، ولی در بعضی جاها با او اختلاف نظر دارند . تعلیقه ای هم بر فصوص نگاشته اند . (21) استاد آشتیانی می نویسد: تعلیقات آن بزرگوار پر بها و دلرباست و حاکی از ذوق سرشار ایشان است . آن جناب دارای قلمی روان و جذاب است و در ذوقیات قریحه ای کم نظیر دارند . ایشان برخی مطالب شارح قیصری را نقد کرده اند و در برخی مباحث پاره ای از مطالب شیخ اکبر، ابن عربی را نیز مورد مواخذه قرار داده اند . (22) امام خمینی در آثار عرفانی خود مانند شرح دعای سحر، مصباح الهدایة الی الخلافة والولایة، تعلیقة علی الفوائد الرضویه، سر الصلوة، آداب الصلاة و چهل حدیث، در موارد متعدد از محیی الدین به عظمت یاد کرده است . و تحت عناوین با شکوهی مانند: شیخ کبیر، شیخ عارف، شیخ محقق، بزرگمرد، از او نام برده و به عنوان یکی از "بزرگان مشایخ ارباب عرفان" او را ستوده است و به نقل برخی از آرا و نظرات وی در آثار عرفانی خود پرداخته و در عین حال در مواردی هم که با نظر او موافق نبوده به نقد عالمانه نشسته است . (23) به ویژه در کتاب تعلیقات علی شرح فصوص الحکم . اکنون مناسب است برای آگاهی از دیدگاه حضرت امام درباره ابن

عربی به عنوان نمونه به چند مورد اشاره شود: یکی از مواردی که امام خمینی از کتاب فصوص الحکم محیی الدین یاد نموده در نامه ای است که خطاب به خانم طباطبایی مرقوم شده و در ابتدای آن آمده است: "یاد روزی که در ایام جوانی کتاب فصوص الحکم و دیگر کتب عرفانی را که بزرگان مشایخ ارباب عرفان به یادگار گذاشته اند در خدمت بعضی از مشایخ اهل عرفان (24) رضوان الله تعالی علیه استفاده نمودم ... باید بگویم که کتب مذکور با همه قدر و منزلتی که دارند و کمکهای بسیار ارزنده ای به معرفت قرآن - سرچشمه فیاض معرفة الله و کتب ادعیه ائمه معصومین، صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین، که آنها را حقا قرآن صاعد باید خواند و احادیث آن بزرگواران - می کنند، حلاوت و لطافت و جامعیت اسرار کتاب الهی را ندارند . فی المثل سوره مبارکه حمد مشتمل بر جمیع اسرار معارف الهیه است که تحمل آن از عهده این نویسنده دست و پا بسته خارج است، همین قدر بدان ای دختر عزیزم که در بسم الله الرحمن الرحیم، الحمدالله رب العالمین معارف و اسرار غیر قابل تحمل برای ماست . و اگر عارف صاحب سری در الحمدالله باقدم صاحب ولایت غور کند، می یابد که در عالم

هستی غیر از الله چیزی و کسی نیست که اگر بود، حمد مختص به ذات الوهی نبود (تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل) پس باید قلمها بشکنند اگر گمان شود ورای او هستند . تو نیز ای عزیز کتب عرفا و اولیا را بخوان به قصد فهمیدن یا ذوق کردن همین کلمه شریفه جامعه" . (25) از محتوای این نامه نظر حضرت امام درباره ابن عربی آشکار می شود، با این حال به چند نکته اشاره می گردد: 1 . امام خمینی تحصیل و فراگیری فصوص الحکم محیی الدین را به عنوان خاطره خوشی از ایام جوانی خود بیان نموده است . 2 . از محیی الدین ، با عنوان یکی از "بزرگان مشایخ ارباب عرفان" یاد شده است . 3 . حضرت امام از مباحث مطرح شده در فصوص الحکم استفاده علمی نموده است . 4 . کتاب فصوص الحکم یک اثر ارزشمند از ابن عربی معرفی شده که از او به یادگار مانده است . 5 . از نظر ایشان کتب عرفانی و از جمله فصوص الحکم دارای قدر و منزلت بسیار است و کمکهای ارزنده ای به معرفت قرآن و کتب ادعیه و احادیث ائمه علیهم السلام می کنند . 6 . امام خمینی خواندن کتب عرفا و اولیا را

به مخاطب خود سفارش کرده است که در آغاز نامه فصوص الحکم یکی از آنها به شمار آمده است . 7 . ایشان خواندن و فراگیری کتب عرفانی را به قصد فهمیدن یا ذوق کردن اسرار معارف الهی سفارش و توصیه نموده است . . نمونه دیگر: از مواردی که اشاره به نظر حضرت امام درباره محیی الدین دارد، نامه معروف و پیام تاریخی ایشان خطاب به گورباچف می باشد که در بخشی از آن آمده است: "دیگر شما را خسته نمی کنم و از کتب عرفا به خصوص محیی الدین ابن عربی نام نمی برم که اگر خواستید از مباحث این بزرگمرد مطلع گردید، تنی چند از خبرگان تیزهوش خود را که در این گونه مسائل قویا دست دارند، راهی قم گردانید تا پس از چند سالی با توکل به خدا از عمق لطیف باریکتر ز موی منازل معرفت آگاه گردند که بدون این سفر، آگاهی از آن امکان ندارد" . (26) (27) نظر امام خمینی درباره ابن عربی در فراز مذکور نیز به خوبی روشن است، در عین حال به چند نکته اشاره می شود: 1 . آنچه بیش از همه جلب توجه می کند این است که حضرت امام کتب عرفانی محیی الدین را به عنوان یکی از منابع شناخت اسلام معرفی

نموده است که می تواند خلا عقیدتی و فرهنگی حاصل از سقوط مارکسیسم را پر نماید . 2 . از شخص محیی الدین ابن عربی با عنوان "بزرگمرد" یاد شده است . 3 . به نظر امام خمینی مباحث کتب محیی الدین برخوردار "از عمق لطیف باریکتر از موی منازل معرفت" است . 4 . سطح علمی مباحث کتب عرفانی ابن عربی به گونه ای است که فقط خبرگان تیزهوش که در مسائل عرفانی قویا دست دارند می توانند از آنها آگاه گردند تا یک جامعه جدید مبتنی بر حقیقت و عدالت بنا کنند . 5 . فهم و درک مباحث مطرح شده توسط محیی الدین با مطالعه تنها امکان پذیر نبوده و حتما نیازمند استاد می باشد . جالب توجه است که تاریخ هر دو نامه که قسمتی از آنها نقل شد درآخرین سال عمر حضرت امام خمینی به فاصله چند ماه قبل از فوت ایشان بوده است . مطلب دیگر پیرامون نظر حضرت امام خمینی درباره محیی الدین ابن عربی، سخن استاد سید جلال الدین آشتیانی است که در انتهای مقدمه مبسوط خود بر کتاب مصباح الهدایة الی الخلافة والولایه چنین مرقوم نموده است: "مرحوم امام رضوان الله علیه از کثیری از اکابر ارباب عرفان به "خلص شیعیان امیر مومنان علیه السلام " تعبیر

کرده اند . نمونه آن بیانات ابن عربی است در جواب 153 سوال حکیم ترمذی در مسائل مختلف که برخی از آن مسائل از عویصات است . شیخ اکبر سالیان متمادی بعد از رحلت ترمذی در فتوحات مکیه (28) به این سوالات جواب داده است" . (29) نکته مهم در آثار عرفانی امام این است که بیشتر از همه به بزرگانی چون ابن عربی، ملاصدرا و دیگران که از نظر اهل ظاهر کافر محسوب می شدند و کسی جرات ذکر نام آنها را نداشت، امام با شهامت، عقاید و اندیشه های آنها را نقل کرده و پذیرفته است . (30) در اینجا ذکر این نکته نیز لازم است که یکی از ویژگیهای شخصیت عرفانی حضرت امام، استقلال فکری است که حاکی از تسلط و پختگی ایشان است . ایشان در مواجهه با نظرات دیگران همواره مانند صاحب نظری آگاه از مسائل و مباحث مربوطه ضمن حفظ استقلال فکری و مبانی مذهبی و آزاداندیشی به نقد و بررسی پرداخته و هیچ گاه مقلد و پیرو صرف نبوده است . امام در آثار عرفانی خود اغلب اقوال متکلمین، فلاسفه و عرفای پیشین را نقد و بررسی نموده و مشکلات آنها را با ابتکار و نوآوری برطرف می سازد . (31) آنچه در زیر می آید نظر یک

دانشمند غربی است درباره این ویژگی امام خمینی . در میان آثار عرفانی حضرت امام کتاب "تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس" جایگاهی ویژه دارد . این کتاب حاوی نظرات امام خمینی بر شرح فصوص الحکم قیصری است که در سن بیست و نه سالگی ایشان تحریر شد، ولی چاپ و منتشر نشد تا اینکه در اواخر عمر ایشان به حلیه طبع آراسته شد . تالیف این اثر علمی که اندکی بعد از دیگر آثار عرفانی نوشته شد، نشان دهنده پختگی بیشتر و استقلال فزاینده تفکر نویسنده آن است . وی آگاهانه تعلیقه های خود را محدود به موضوعاتی کرده است که در متن شرح فصوص طرح شده است . این تعلیقات مختصر و اکثرا مربوط به موضوع بوده و راهنمای مفیدی برای خواننده است . به نظر می رسد که وی با اصطلاحات بغرنج و مرموزی که توسط پیروان مکتب ابن عربی ساخته و پرداخته شده کاملا آشنا بوده است . او در بسیاری از موارد تفسیرهای قیصری را تصحیح کرده است . منابع و مستنداتی که در تعلیقات امام خمینی بر شرح فصوص نقل شده کمابیش شبیه همانهایی است که در متن اثر دیگر ایشان مصباح الهدایه آورده شده است . بیشتر منابع کتاب، یا از آثار ابن

عربی و یا آثار مکتوب پیروان مکتب ابن عربی می باشد . (32) یکی از پژوهشگران، اندیشه اصلاح اجتماعی امام خمینی را منبعث از بعد عرفانی ایشان دانسته می گوید: او مسائل عرفانی را از انزوا و قلب سالک به همه عالم هستی تسری داد و عرضه مباحث عرفانی را به جامعه نه تنها موجب تحقیر ندانست، بلکه نیاز جامعه را به عرفان از هر علومی بیشتر می دانست . بدین ترتیب عارف کامل یک مصلح اجتماعی نیز هست . (33) وی سپس می گوید: جوهر اندیشه حضرت ا مام دو عنصر محضر شناسی و مظهر شناسی است یعنی عارف وقتی در اثر ریاضت و سیر و سلوک خود را در محضر حق تعالی رسانید، همه جای عالم را محضر خدا می بیند و اگر خود را مظهر خدا و جلوه ای از او ببیند، روح شجاعت و حماسه در او تبلور می یابد، آن گاه از هیچ قدرتی جز خدا نمی ترسد، زیرا خود را در محضر خدا می بیند و این دو اساس اندیشه اصلاح اجتماعی و نهضت دینی است . (34) در اینجا مناسب است اشاره ای به بعد عرفانی شخصیت علمی حضرت امام بشود . استاد سید احمد فهری در این باره می نویسد: در میان ابعاد روحی امام، بعد عرفانش از دیرزمان برای این ناچیز خیره کننده

بود . و موقعی که آوازه شجاعت، درایت، قاطعیت و دیگر فضایلشان زبانزد همه بود، مرا حالت تاثر و تاسفی بود که چرا بعد عرفانی امام همچنان از مردم پوشیده است؟ و بارها این تاسفم را به دوستان اظهار کرده بودم . (35) با اینکه حضرت امام مدرس بزرگ فلسفه در عصر اخیر بود، مذاق عرفانی او غالب بر مذاق فلسفی اوست . چنانکه از رساله های عرفانی او این امر هویداست . (36) یادداشتها: 1 . نگرشی بر روش تحقیق در مسلکهای عرفانی، عباس ایزدپناه، فصلنامه حضور، شماره 17، ص186 . 2 . نهضت امام خمینی، ج1، ص38 . 3 . ر . ک: شرح رسالة المشاعر، مقدمه، ص77 پاورقی و نخبگان علم و عمل ایران، ص346 . 4 . سفر عشق، ص28 . با تلخیص . 5 . مجموعه آثار حکیم صهبا، ص68 و شرح مقدمه قیصری ، ص33 . 6 . مصاحبه با سید احمد خمینی، فصلنامه حضور، شماره اول، ص9 . 7 . صحیفه امام، ج18، ص407 . 8 . خدمات متقابل اسلام و ایران، ص615 و تفسیر سوره قارعه، ص299 . برای آگاهی بیشتر ر . ک: نقبا البشر، ج4 و گنجینه دانشمندان، ج4 و ریحانة الادب، ج3 و تاریخ حکما و عرفا و متاخر ...

و سیمای فرزانگان ص ... و آسمان عرفان . 9 . عارف کامل، ص25 . 10 . سیمای فرزانگان، ص87 . 11 . همان ماخذ، ص13 . 12 . همان ماخذ، 14 . 13 . بررسی ابعاد علمی شخصیت حضرت امام خمینی، مجموعه مقالات، گفتگو با آیت الله جعفر سبحانی، ص51 . 14 . جامعیت علمی و عملی امام خمینی، کیهان اندیشه، شماره 29، ص9 . 15 . در رثای امام عارفان، کیهان اندیشه، شماره 24، ص4 . 16 . فصلنامه حضور، شماره اول، ص17 . 17 . صحیفه امام، ج21، ص279 . و نیز ر . ک: چهل حدیث، ص455 . 18 . ر . ک: شرح و تفسیر دیوان امام خمینی، ص504 - 511 . 19 . سخن عشق، فاطمه طباطبایی، مقدمه، ص7 . 20 . سفر عشق، ص9 و 10، با تلخیص . 21 . مصاحبه با خانم فاطمه طباطبایی، کیهان هوایی، مورخ 13/3/71 . 22 . شرح فصوص الحکم، با مقدمه و تصحیح و تعلیق سید جلال الدین آشتیانی، ص ده مقدمه . 23 . ر . ک: همین کتاب، ص143 . برای آگاهی برخی از این نقدها رجوع کنید به: گزیده آرای نقادانه امام خمینی در عرفان، محمد هادی موذن جامی، کیهان اندیشه، شماره 35، ص76

. فلسفه (ادوار فلسفه و سلسله فلاسفه)، محمد نیکنام عربشاهی، ص90، با تلخیص . محمد بدیعی 1

احمد مهاجر قبیله ایمان

اشاره

19 چکیده: سیری در زندگی افتخارآمیز امین انقلاب و یادگار همیشه ماندگار خمینی کبیر حضرت حجة الاسلام والمسلمین حاج سید احمد خمینی قسمت اول (از تولد تا هجرت به پاریس) توضیح: آنچه از نظرتان می گذرد، مروری است گذرا بر زندگانی امین رازدار امام، یاور صدیق رهبری و تکیه گاه استوار نظام و چهره محبوب مردم; حضرت حجة الاسلام والمسلمین حاج سید احمد خمینی (ره) ، که در دو قسمت طی دو شماره از نشریه حضور درج خواهد شد. در قسمت نخست این مقاله که از تولد تا هجرت آن عزیز به پاریس را شامل است، ابتدا به محیط تربیتی و فضای سیاسی، اجتماعی آن ایام - به اجمال تمام - نظر افکنده ایم و آنگاه سیر فعالیت ها و مبارزات سیاسی یادگار امام را از سال 1342 تا زمان همراهی با پدر در هجرت به پاریس، عمدتا به روایت اسناد مبارزات افتخارانگیز او که در پرونده های ساواک منعکس گردیده و همچنین خاطراتی که از زبان وی آمده است، پی گرفته ایم. در قسمت دوم مقاله در شماره آتی فصلنامه حضور (خرداد سال جاری) ابتدا ارائه زندگینامه سیاسی آن مهاجر الی الله را از مقطع هجرت به پاریس تا لحظه رحلت مرور خواهیم کرد و سپس در فصولی دیگر: حیات

علمی، و خصایل و ویژگی های اخلاقی و انسانی، و آثار و برکات وجودی او در پهنه انقلاب و نظام اسلامی را - با اعتراف صریح به عجز و ناتوانی این قلم - برخواهیم شمرد. فهرست پیش درآمد از تولد تا پانزده خرداد 1342 15 خرداد سرآغاز تحولی بزرگ در زندگی احمد آغاز رسالت تاریخی احمد در غیاب پدر نخستین سفر مخفیانه به عراق و واکنش ساواک یادگار امام در زندان قزل قلعه (سفر دوم به عراق) جهاد احمد در منزلی که تاریخ ساز انقلاب شد ازدواج و فرزندان تلاش های احمد و درماندگی ساواک شاه شهریه امام و ناکامی ساواک در جلوگیری از پرداخت آن سفر به مکه، عراق و لبنان احمد در دیگر سنگرهای مبارزه (سالهای قبل از پیروزی) احمد و هجرتی دیگر همراه با امام در هجرت به پاریس احمد، مهاجر قبیله ایمان بسمه تعالی پیش درآمد: پیکر مجروح و مطهر او نیمه جان و بیهوش در "کوچه باغ" شهر قم نقش زمین شده بود. مامورین امنیتی به سرعت منطقه را ترک کرده و به پایگاه خویش در خیابان فرهنگ! ! جنب ایستگاه راه آهن قم بازگشته بودند. ورقهای کتب درسی اش در کوچه پراکنده بود. همه چیز حکایت از آن داشت که در این وقت خلوت صبحگاهی دموکراسی شاهانه ساواک! در

"کوچه باغ" قم حضور یافته است. رهگذران و همسایگان بمحض اطلاع، به کمک شتافتند. باور نکردنی است. چهره محبوبی که زیر ضربات ناجوانمردانه سپاهیان ستم اینچنین کبود گردیده و بر خاک افتاده است، سیمای آشنای "احمد" جوان برومند قائد اعظم است که نسل پانزده خرداد این چهره صمیمی را بخوبی می شناسند. مردمان برای به هوش آوردنش تلاش می کنند. اشک از چشمانشان سرازیر است. تلاش آنها به نتیجه می رسد. احمد به هوش می آید. جوانی ورزشکار و پر نشاط است. کتابهای ورق شده اش را از دست مهربان مردم می ستاند. و با همان صمیمت همیشگی اش از آن همه محبت و عاطفه مردم سپاسگزاری می کند و به سوی سنگر جهاد علمی خویش می شتابد. (1) مردی که خون خمینی در رگهایش جاریست در آغاز رسالت تاریخی خویش می رود تا نقش آفرین نهضت رهائی بخش امام گردد. او اینک، در غیاب پدر و برادر تبعیدی خود مسئولیتی دشوار بر عهده دارد. از تولد تا 15 خرداد وقتی که در روز بیست و چهارم اسفند هزار و سیصد و بیست و چهار هجری شمسی دیده به جهان گشود و نگاهش به چشمان پر جاذبه و سرشار از معنویت پدر افتاد، گوئی که از همان لحظه، سرنوشت زندگانی این نوزاد با سرنوشت شگفت انگیز پدر، برای همیشه و جدائی

ناپذیر گره خورده است. نخستین صدائی که در این عالم شنید آوای ملکوتی اذان بود که از زبان "روح الله" در گوش او طنین توحید می افکند. نامش را احمد برگزیدند، و چه نام با مسمائی: قرة العین امام و محمود همه آنان که دل به خمینی سپرده اند; و دیدیم آن روز هنگامی که رسانه ها از بیماری احمد خبر دادند مردمانی فداکار و بیشمار برای اهداء قلبهای خویش به این چهره محمود و محبوب انقلاب خمینی صف کشیدند و آن حماسه را آفریدند که قلم از وصفش عاجز و توصیفش جز با زبان عشق و مرکب اشک و بودن در آن فضای وصف ناشدنی ممکن نیست. هنگامی که او بدنیا آمد، وطن مظلوم و اسلامی، چهارمین سال حکومت خیانت پیشه دومین عامل بیگانه از خاندان منفور پهلوی را می گذرانید. چهار سال پیش از این قوای متجاوز متقفین خاک میهن را اشغال، و در یک بازی جدید، محمد رضا پهلوی را بر اریکه سلطنت استبدادی نشاندند. دو سال قبل از تولد احمد، امام خمینی که با دید تیزبین خویش دورنمای تیره و تاریک فرداهای ملت مظلوم ایران در سی و هفت سال آینده را مشاهده می کرد، اثر بزرگ سیاسی خویش را بنام "کشف الاسرار" تالیف و منتشر ساخت و در آن آشکارا از

ایده تشکیل حکومت اسلامی سخن گفت و مبارزه در مسیر تحقق آن را، تنها راه نجات از سیطره حکومتهائی دانست که نصب و عزلشان جز در مسیر تامین اهداف بیگانگان نبود. سال بعد "اردیبهشت 1323" انتشار نخستین بیانیه سیاسی امام خمینی در دعوت مردم ایران و حوزه های علمیه به قیام در راه خدا، نشان از آن داشت که او زمان انجام رسالت تاریخی خود و دست زدن به قیام هم جانبه اش را ارزیابی می کند. "حاج آقا روح الله" اینک در زمان ولادت احمد نامی پر آوازه در حوزه علمیه قم بود. مجتهد برجسته ای که مجلس درس فقه و اصول و فلسفه و عرفان او محفل انس فرهیختگانی چون شهید مطهری و امثال او بود. امام خمینی در کنار استاد عالیمقامش آیت الله العظمی حائری یزدی (ره) در تاسیس حوزه علمیه قم مشارکتی فعال داشت. و بعد از آن نیز برای تحکیم این حوزه و سپردن زمام آن به شخصیت نامداری همچون آیةالله العظمی بروجردی نقشی تعیین کننده داشته است، و اینک اندیشه طرح اصلاح حوزه را به عنوان گامی اساسی برای هدفهای مقدس بعدی انقلاب بزرگ خویش در سر دارد و برای تحقق آن تلاش می کند. مکتب فلسفی و عرفانی او و انتشار اندیشه های سیاسی، و سخن گفتن از اصلاح

و قیام و انقلاب، بر هم زننده آرامش خاطر دنیاطلبان و متحجرینی است که تحت تاثیر تبلیغات دیر پای استعمار، دین را از سیاست جدا کرده و با بی تفاوتی نظاره گر صحنه های دردناک و وضعیت اسفناک جهان اسلامند. سالهاست که شخصیت علمی "حاج آقا روح الله" و اندیشه های تابناک او بر این دسته از دنیا خواهان و مقدس م آبان و آنانکه در حوزه علمیه با حکومت سرو سری دارند، گران آمده است و در بد گوئی و سعایت از آن عالم ربانی، و تهمت و افتراء گوی سبقت را از دیگری می ربایند. جرمش این است که شعر عرفانی می سراید، درس عرفان و اخلاق و فلسفه می گوید، و از همه حساستر آنکه از سیاست و قیام سخن می راند. عرصه را چنان تنگ کرده اند که درس اخلاق امام باید مخفیانه و در نقطه ای دور افتاده از شهر قم برگزار شود و کار را به آنجا رسانده اند که "مصطفی" فرزند ارشد امام و همان برگزیده ای که شهادتش موج آفرین حرکتی شد تا جهانیان پیروزی شکوهمند انقلاب را شاهد گردند، وقتی که در کنار پدر در مدرسه فیضیه از کوزه ای آب نوشید، متحجرین فتوا به اجتناب از آن کوزه دادند چرا که فرزند روح الله، مدرس عرفان و فلسفه است و دینش با سیاست عجین

است و این در منطق آن کوته فکران گناهیست نابخشودنی! بدین ترتیب دوران طفولیت "احمد" در محیطی می گذرد که محفل روحانی خانواده خمینی کبیر را بحث از چگونگی انجام تکلیف الهی در آن فضای آشفته گرما می بخشد. نیمه های شب زمزمه مناجات ملکوتی پدر و آوای قرآن از زبان آن عارف بالله شنیده می شود و روزها سخن از علم و جهاد است، سخن از چگونگی نجات مردم مظلوم ایران از یوغ شاهان ستمگر، و سخن از کشف اسرار است. سخن از رهایی اسلام از زنگار خرافه ها و پیرایه ها، و چگونگی بازیابی مجد و تمدن اسلامیست و خلاصه آن که سخن از مبارزه ای دشوار و طولانی در چندین جبهه، در میان است و پر واضح است که دربدری، تبعید، حبس، و یا شهادت در انتظار اعضای این خاندان معزز است که تقدیر الهی رسالت پرچمداری احیاء دین خدا و تحقق آرمان دست نیافته شیعه یعنی تشکیل حکومت الهی را در عصر حاضر بر عهده آن نهاده است و هر یک از اعضای این خانواده مطهر را سهم و مسئولیتی است که با آغوش باز پذیرای آن گردیده اند. وضع معیشتی خانواده در این ایام که ولادت احمد نازنین شادمانش ساخته، به سختی و دشواری می گذرد، اگر روزگارانی خاطرات ناگفته آن بیان

شوند، جهانیان جنبه ای دیگر از زندگانی حیرت انگیز و حیات آفرین مجدد بزرگ اسلام را خواهند شنید. پدر شهریه نمی ستاند و از صرف وجوهات شرعی برای گذران زندگی خود حتی در سخت ترین شرائط پرهیز می کند. با آنکه حاج آقا روح الله موقعیتی برجسته نزد بزرگان حوزه علمیه آن زمان داشت و مشاور امین و بازوی توانای آنان بود و علم و فقاهتش از وی چهره ای ممتاز ساخته بود که اگر می خواست می توانست انواع امکانات معیشتی را برای اهل بیت خویش سامان دهد اما روح بلند خالق آثار جاودانه اخلاقی و عرفانی همچون "شرح چهل حدیث"، "سرالصلوة"، "آداب الصلوة"، "شرح دعای سحر" و "مصباح الهدایه" مستغنی تراز آن بود که دل به دنیا بسپارد و ارزش وارستگی و زندگی زاهدانه را بر تنعمات حیات دنیوی ترجیح دهد. امام خمینی معتقد بود و می فرمود که جهاد و مبارزه در راه خدا را با رفاه و تجملات دنیا سازگاری نیست و آنان که جز این می پندارند با الفبای مبارزه ناآشنایند. احمد دوران کودکی و نوجوانی را در محیطی رشد می کرد و پرورش می یافت که مقدورات محدود مالی مادر و عایدی بسیار اندک ملک موروثی پدر در خمین به عنوان تنها ممر گذران زندگی آنان برای تامین احتیاجات اولیه زندگی نیز کافی نمی نمود اما امام

خمینی نه این زمان و نه قبل از آن و نه حتی روزگارانی که به عنوان رهبری مقتدر و محبوب بر یک کشور پهناور و بلکه بر میلیونها نفوس دلباخته حکومت می کرد، ذره ای از منش زاهدانه خود عدول نکرد و همین خصلتها و منشها، و آن سخنها و سیاستها و مجاهدتها، و آن عرفان و مناجاتها بود که آموزگار غیر رسمی و دائمی یادگاری شدند به نام همیشه ماندگار "احمد" که قاب عکسش تا ابد دل عاشقان خمینی است. قلم از شدت داغ هجرانش سرکشی می کند و از وادی نگارش زندگینامه به وادی عشق می لغزد. اصحاب قلم بر من ببخشایند که این لغزش اختیاری نیست، فرمان دل داغداریست که در این چهل روزی که از فراقش می گذرد گوئی چهل سال درد هجران کشیده است و نمی دانم وقتیکه رنج فراق با دل خدمتگزاری کوچک در آستان بزرگ خمینی چنین کند با آن دل رنج کشیده مادر و همسر، فرزندان و خواهران و خاندانش چه می کند؟ خدایا به "صبر خمینی" سوگندت می دهیم که اجری شایسته دل دریائی به این آموزگاران شکیبائی و مقاومت عطایشان فرما. آری، احمد در دامن مادری پرورش می یابد که بحق او را "بانوی بزرگ انقلاب اسلامی" و بانوی صبر و استقامت لقب داده اند همان بزرگواری که خداوند لیاقت

آن را عطایش کرده تا همسر و همدم وانیس دل شخصیتی چون امام خمینی باشد. زنان نسل انقلاب، اسوه ای چون او دارند که این چنین در صحنه های سخت گذشته و حال انقلاب، پیشتازان نهضت خمینی اند. دامن پر مهر بانوی فاضله و فداکار: خدیجه ثقفی بود که فرزندانی چون "مصطفی و احمد" پرورانید و آنان را برای یاری دین خدا در آن هنگام که خمینی کبیر قیام الهی خویش را آغاز کند، از هر جهت مهیا ساخت. در محیط خانوادگی که احمد در آن رشد کرده است برخلاف فرهنگ حاکم بر اغلب خانواده های مذهبی آن دوران از فرمانفرمائی مقتدرانه پدر و تحمیلها و اجبارهای والدین در امور شخصی فرزندان اثری نیست. چارچوب برخوردهای تربیتی امام همان شرع انور است که در آن به شخصیت فرزند و آزادی عمل او در محدوده شرع بهای لازم داده می شود. محیط خانوادگی آنان بنا به شواهد و مدارک فراوان و نقلهایی که خوانده و شنیده ایم فضایی آکنده از محبت، سادگی و مسئولیت پذیری و آزادی عمل بوده است و بطور طبیعی در چنین محیطی رفتارها و راهنماییهای دلسوزانه والدین، تنها به عنوان معیارهایی در مسیر انتخابهای دائمی و آگاهانه و آزادانه فرزندان عمل می کند. و این خود فرزندانند که مسئولیت انتخاب و تعیین مسیر آینده

و سرنوشت خویش را - به تناسب موقعیت های سنی و رشد عقلانی و عاطفی هر دوره - بر عهده می گیرند. و البته واضح است که سایه بلند هدایت پدری همچون امام، و صلابت و نفوذ کلام او، و پرتو نورانی و پرجاذبه مربی ای چون خمینی، چنان بر روح و جان فرزندان نفوذ دارد که گویی در محضر او توان تخطی نیست، و این همان تسلیم آگاهانه و مقدسی است که مکتب تربیتی اسلام عرضه داشته است. در چنین شرائطی است که احمد نخستین تجربه اجتماعی خویش را در دوران تحصیلات ابتدائی فرا می گیرد و از نزدیک با مشکلات و تضادهای موجود در جامعه آن روز آشنا می شود. او از کودکی بسیار پر تحرک و سرشار از جنب و جوش بود، نه از کودکان منزوی. سری پر شور و دلی غوغائی داشت. گوئی که در پی گمشده ایست که ابتداء هر چه می گردد کمتر می یابدش و با چنین احساس و نیازی ناشناخته بود که بعد از دوره ابتدائی ادامه ، تحصیل در علوم جدیده را برگزید. سال سوم دبیرستان به ورزش فوتبال روی آورد و همزمان با تحصیل، عضو تیم فوتبال قم شد و مدتی نیز کاپیتان این تیم بود. او در رشته طبیعی از دبیرستان حکیم نظامی قم دیپلم گرفت. 15

خرداد سرآغاز تحولی بزرگ در زندگی احمد قیام تاریخی پانزده خرداد سال 42 که در پی دستگیری امام خمینی در سحرگاه پانزده خرداد اتفاق افتاد، نقطه عطف مبارزات مردم ایران و سر فصل انقلاب اسلامی، و سر آغاز هجرت و تحولی بزرگ در زندگانی "احمد" قهرمان فصل های آینده نهضت امام خمینی بود. شاهد فریادهای حق طلبانه امام بودن و سرآسیمگی و ددمنشی رژیم شاه را دیدن و دستگیری پدر بزرگوار را هنگام نماز شب مشاهده کردن، و در پی آن، فریادهای "یا مرگ یا خمینی" زنان و مردان پیشتاز نهضت را شنیدن و با آنان همصدا گشتن و غروب فضای غم گرفته قم انقلابی و در و دیوارهای خون رنگ آن را در شامگاه پانزده خرداد نظاره کردن، و حوادث تلخ و شیرین ماههای پس از قیام را به ارزیابی نشستن، که در یک سوی آن حماسه پیشتازان نهضت بود و در سوی دیگرش: سکوت و بی تفاوتی راحت طلبان، و نفاق و دوروئی مقام خواهان دنیا طلب; مشاهده این حوادث تجربه هائی سنگین و گرانقدر بودند که احمد را برای انتخاب نهائی و دشوارش در تعیین مسیر آینده زندگی خویش مددکار می شدند. در غیاب پدر بزرگوار که دوران حبس و حصر را در تهران می گذرانید، حاج آقا مصطفی فرزند دیگر امام

خمینی که در آن زمان خود از چهره های فرهیخته وادی علم و جهاد در حوزه علمیه قم بود، سامان دهی امور بیت و دفتر امام را در قم بر عهده داشت و این موقعیت در آن ایام، خود فرصتی پدید آورد تا احمد در حساس ترین مرحله زندگی به خویشتن خویش بپردازد. کارگزاران رژیم شاه غرق در خیالبافی ها بر این تصور بودند که کشتار بیرحمانه مردم در 15 خرداد، و به زندان و تبعید فرستادن یاران خمینی و سرکوبی همه جانبه قیام، کار نهضت را یکسره ساخته و صدای آن برای همیشه خاموش گردیده است. نخستین سخنرانی امام بعد از آزادی (فروردین 1343( بافته های رژیم را درهم ریخت. روشنگریها و انتشار بیانیه های انقلابی و پیگیری اهداف مبارزه ادامه یافت تا آنکه در روز چهارم آبان 1343 رهبر کبیر انقلاب اسلامی مستقیما نهضت الهی خویش را در مصاف با عامل اصلی خیانتها یعنی هیات حاکمه آمریکا، رودررو قرار داد. نطق کوبنده امام و اعلامیه تاریخی او علیه احیای کاپیتولاسیون، ضربه ای مهلک بود که تنها تبعید امام به خارج از مرزهای وطن و قطع تمامی ارتباطهای او با ایران و حوزه های علمیه بود که شاه راخیالبافانه به ادامه دخالتهای آمریکا و تداوم سلطنت خیانت پیشه اش امیدوار می ساخت. آغاز رسالت تاریخی احمد در غیاب پدر

احمد در سحرگاه سیزده آبان 1343 دوباره شاهد محاصره منزل پدر، از سوی صدها کماندوی اعزامی از مرکز و دستگیری رهبر قیام، در حال مناجات و نماز شب، بود. حضرت امام به اهل بیت خویش سفارش می کند که در آن لحظه مداخله نکنند و در برابر آنچه که مقدر الهی است شکیبا باشند، روح خدا خمینی کبیر را سراسیمه به تهران برده و از آنجا یکسره به نخستین تبعیدگاهش ترکیه می برند. رنجهای دوران غربت و تبعید در خاندان خمینی آغاز می شود. "مصطفی" در غیاب پدر پاسداری از ارزشهای انقلاب را برعهده دارد و دیگر اعضای خاندان نیز هر یک رسالت خویش را در این طریق مقدس به خوبی ایفا می کنند. دیری نمی پاید که فرزند برومند امام، آیت الله حاج آقا مصطفی نیز دستگیر و پس از چندی نزد پدر به تبعیدگاه ترکیه و سپس عراق روانه می شود. کارگزاران رژیم شاه گمانمی کنند آخرین سنگر را فتح کرده و پرونده نهضت را بسته اند، غافل از آنکه خداوند حکیم و قادر، نگاهبان نهضتی است که آن عارف الهی بنیان نهاده است، و این خداست که راه استمرار آن را هموار خوهد کرد. این ایام آغاز ارتباطهای گسترده احمد با چهره های برجسته روحانیت و عناصر مبارز و قشرهای دیگر جامعه است. او چندی است که

گمشده خویش را با آگاهی و تجربه شخصی و شناخت عمیق یافته است. نور اندیشه و راه و رسم خمینی عزیز چون خورشیدی تابناک بر پهنه قلوب حق جویان تابیده است و به ویژه نسل جوان را به بازیابی خویش و موقعیت فرهنگ و دین و کشور خود در آن زمانه پر آشوب فراخوانده است. با داشتن حجتی آشکار چون "خمینی" که هیچ نقطه ابهامی در سراسر زندگی و اهدافش نیست، گرد جهان گردیدن و از حقیقت پرس و جو کردن آئین خردمندان نیست، و احمد در نسل خویش نخستین کسی است که پیمان بسته تا پایان عمر در این راه مقدس گام نهد و جانفشانی کند. حضور یادگار امام بعد از تبعید پدر و برادر، در منزلی که کانون قیامش لقب داده اند و حضور تنی چند از محدود یاران وفاداری که هنوز ساواک به شناسایی وبازداشت آنان موفق نشده است، سبب گردیده تا مشعل قیام در این جایگاه شریف خاموش نگردد. این حضور مخاطره آمیز دردسرهای تازه ای برای کارگزاران رژیم فراهم آورده و چنانکه بعدا خواهیم دید، خواب ایادی استعمار را آشفته ساخته است. اندکی پس از انتقال امام خمینی و آیت الله حاج آقا مصطفی از ترکیه به عراق نمی گذرد که مادر احمد، بانوی فداکار انقلاب نیز به

جمع آنان در نجف اشرف می پیوندد. تا رنج دوران طولانی غربت و تبعید را با رهبر قیام و فرزند دلبندش تقسیم کند. و اما رنج فراق عزیزان، رنج شنیدن زخم زبانهای مغرضین و ایادی نفوذی رژیم در حوزه، و تلخی دیدن دوروئیها و بی تفاوتیها، و از سوی دیگر سنگینی رسالت حفظ حرمت انقلاب کبیر خمینی و انتقال پیام نهضت 15 خرداد و گرم نگهداشتن کانون مبارزه، سهمی است که برای "احمد" تقدیر کرده اند. شایسته فرزند خمینی است که از این امتحان الهی سربلند بیرون آید. و دیدیم روزی که دهها هزار خانواده شهیدان انقلاب و میلیونها نفوس سیه پوش، پرچم عزا بر دوش، پیکر مطهر یادگار خمینی را تا جوار مرقد مطهر آن راهنمای سترگ با اشک روان و زمزمه حزن انگیز وداع، بدرقه کردند، ملت ایران و انقلابیون جهان بر آن شایستگی گواهی دادند. نخستین سفر مخفیانه به عراق و واکنش ساواک وقتی که در بامداد سیزده آبان 43 سپاهیان اعزامی شاه و مامورین امنیتی، امام خمینی را برای اعزام به تبعیدگاه می بردند آنچنان سراسیمه و وحشتزده بودند که اجازه ندادند تا حضرت امام وظایف خطیر "احمد" را در روزها و سالهای آینده بازگو کند. بدین سبب، احمد از همان روزهای اولیه تبعید امام در پی آن بود تا در

اولین فرصت به محضر پدر بشتابد و تکلیف را از او بجوید. نخست، راهی به ذهنش خطور می کند که اشاره آنرا از زبان بی تکلف و صمیمی خود او بشنویم که می گوید: " آمدم تهران و تیم شاهین دعوتم کرد راستش خواستم به وسیله آن تیم از ایران خارج شوم و بعد برنگردم، ولی انتخاب نشدم و بحق که انتخاب شدم، چون سایرین بهتر از من بودند. چون در این مسئله [رفتن به خارج] شکست خوردم، آنوقت خودم دست به کار شدم و یواشکی روانه عراق شدم، از راه آبادان. . . " (2) چنانکه اشاره کردیم، یادگار امین امام تصمیم می گیرد برای دیدار عزیزان و انتقال اخبار حوادث نهضت و کسب تکلیف خویش، به محضر پدر بزرگوارش در تبعیدگاه بشتابد. در اواخر سال 1344 خطر کرده و به همراه یکی از دوستانش به نام کاظم، مخفیانه و از طریق آبادان - پس از مدتی سرگردانی - رهسپار عراق و شهر نجف اشرف می شود. و این در حالی است که ساواک، که جسته و گریخته از سفر احتمالی "احمد" خبردار شده است، از زیرکی های او سردرگم گردیده و هنوز منتظر آن است تا از اداره گذرنامه خبر مراجعه او را به قصد عزیمت به عراق در پاسخ به بخشنامه مورخ 19/8/1344 سپهبد نصیری رئیس کل سازمان

اطلاعات و امنیت کشور بشنود. در این بخشنامه خیلی محرمانه آمده است: /8/44"19 - خیلی محرمانه به: ریاست شهربانی کل کشور (اداره اطلاعات) درباره: احمد مصطفوی خمینی فرزند روح الله خواهشمند است دستور فرمائید چنانچه نامبرده بالا تقاضای صدور یا تمدید گذرنامه و پروانه خروج نمود قبل از هرگونه اقدام مراتب را به این سازمان اعلام نمایند. از طرف رئیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور. سپهبد نصیری" چندین فقره بخشنامه و دستورالعمل مشابه از رئیس کل ساواک، اداره سوم و اداره نهم و ساواک شهر قم، در همین رابطه درپرونده مبارزاتی حضرت حجت الاسلام والمسلمین حاج سید احمد خمینی به چشم می خورد که سردرگمی سازمان عریض و طویل امنیتی رژیم شاه را در برابر بی باکی و فراست فرزند برومند خمینی نشان می دهد. هنگامی ساواک مرکز از سفر احمد خبردار می شود که تلفنگرام فوری از ساواک همدان بدین شرح می رسد : "روز گذشته سید احمد خمینی فرزند آیت الله خمینی از عراق وارد و. . . در منزل شهاب الدین اشراقی سکونت اختیار نموده است. " در ذیل همین تلفنگرام، ساواک کل در مرکز می نویسد: "آقای صابری به ساواک قم بنویسید. این شخص در هفته گذشته از عراق به قم مراجعت نموده و پس از ورود به قم جهت ملاقات اشراقی به

همدان رفته، ضمن اینکه ساواک قم در این زمینه اطلاعی نداده، این فعالیتها را نموده - دستور مراقبت بدهید. اعمال وی دقیقا تحت نظر باشد هدف از آمدن وی روشن گردد. " متعاقب این گزارش و دستورالعملهای بعدی، ساواک قم مراقبت از منزل امام و رفتارهای احمد را افزایش می دهد. (اما چند ماه پس از این دوباره احمد مخفیانه از مرز عبور می کند و این بار نیز ساواک در هنگام بازگشت او، در مرز از سفر وی خبردار می شود) ! در روزهای اولیه پس از بازگشت از نخستین سفر، ساواک تهران نسخه ای از نامه ارسالی او به نجف اشرف را بدست می آورد. گزارش این نامه در سند سری ساواک مرکز چنین آمده است: "شخصی که نامش را احمد مصطفوی ذکر نموده ضمن ارسال نامه ای از قم به آدرس عراق (نجف اشرف) ، شیخ نصراله خلخالی، مطالبی بشرح زیر نوشته است. صبح چهارشنبه با کاظم حرکت و در خسروی 24 ساعت ما را نگهداشته اند البته در یک قهوه خانه ولی توی خیابان آزاد بودیم. صبح پنجشنبه ما را که بتعداد 43 نفر بودیم به ژاندارمری قصرشیرین بردند تعداد زیادی از اینها را در بغداد دستگیر کرده بودند در آنجا چیزی نپرسیدند فقط اسم و فامیل و اسم پدر و شغل که تمام

را بغیر از شغل که گفتم کاسب، راست گفتم بهرحال از ژاندارمری ما را بسازمان امنیت قصرشیرین بردند در آنجا سئوالاتی از ما کردند که تمام آنها دروغ گفته شد. مثلا شغل گفتم کاسب. گفت چه کسبی؟ گفتم میوه فروشی. کجا؟ خیابان باجک. خانه شما کجاست؟ جنوب شهر (3) . دیگه نروی. چشم. برای چه رفته بودی؟ زیارت. بفرمائید. ظهر کارمان تمام شد با چهار نفر دیگر ماشین سواری دربست برای کرمانشاه گرفتیم. عصر به کرمانشاه رسیدیم. شب در آنجا بودیم و صبح رفتیم همدان. با اینکه چند ساعتی همدان بودم ولی منزل آقای اشراقی را پیدا نکردم و از آنجا به اراک و از اراک به قم رفتیم. در خسروی پولی از ما گرفته نشد. آقای حاجی شیخ یک ساعت بعد از ما رسید. تلگراف امروز صبح زده شد. رادیوپیک از قرار معلوم گفته که آقا خیال دارند تابستان به شام بروند و رادیو ملی گفته شاه تلگرافی به آقای حکیم کرده که می خواهم بیایم نجف. ایشان گفته باید بروی منزل آقای خمینی. این دو موضوع در رادیو گفته شده ولی اگر دروغ باشد رادیو دروغ گفته. . . " در ذیل این گزارش، ساواک تهران نوشته است: "آقای صابری این خبر و فتوکپی نامه را به ساواک قم و تذکر

بدهید سعی نماید نامبرده را شناسایی کند. سوابق احمد مصطفوی قبلا از فیش استعلام نماید - رونوشت اطلاعیه را به ساواک کرمانشاه

بدهید و توجه بدهید که دقت بیشتری در مصاحبه با اشخاص معمول گردد و مشخصات این شخص با استفاده از دفاتر مرزی و آمار و گذرنامه و غیره خواسته شود. " در پی این گزارش، اداره کل ساواک به روسای ساواک قم و همدان بدین شرح دستور می دهد: از : اداره کل سوم (316) درباره احمد مصطفوی خمینی فرزند روح الله بازگشت به 295 / ق م - 4/2/45 "نامبرده بالا در هفته گذشته از عراق به قم مراجعت و پس از ورود به قم جهت ملاقات شهاب الدین اشراقی به همدان رفته ضمن اینکه آن ساواک گزارشی در این مورد نداده استنباط می شود که مشارالیه جهت انجام ماموریتهایی به ایران آمده ازجمله نامه ای که فتوکپی آن ضمیمه می باشد جهت شیخ نصرالله خلخالی به عراق ارسال داشته و ضمن آن مسائلی را مطرح کرده که حائز اهمیت بوده. . . علی هذا خواهشمند است دستور فرماید اعمال و رفتار مشارالیه دقیقا تحت کنترل قرار داده و هدف از آمدن وی به ایران روشن گردد. ضمنا تحقیق و اعلام نمایند وجوه مربوطه از چه طریقی و به چه نحو جمع آوری گردیده و توسط شهاب الدین اشراقی به حوزه علمیه قم حواله شده است. " مدیرکل اداره سوم - مقدم 25/5/45 از: اداره کل

سوم (316) به: ریاست ساواک همدان درباره: سید احمد خمینی فرزند روح الله خمینی "خواهشمند است دستور فرمائید ضمن کنترل اعمال و رفتار مشارالیه تحقیق و اعلام نمایند نامبرده بالا قصد اقامت دائم در همدان را دارد یا خیر؟ ضمنا اطلاع واصله حاکیست که شهاب الدین اشراقی بعضا وجوهی جهت حوزه علمیه قم حواله می نماید تحقیق نمایند که این وجوه به چه نحو جمع آوری و از چه طریقی حواله می گردد. " مدیرکل اداره سوم - مقدم 26/5/45 احمد در ایام نخستین اقامت کوتاه مدتش در نجف اشرف (در سال 44 و 45( تکمیل معارف دینی را در آنجا پی می گیرد و از محضر امام و برادر ارجمندش کسب فیض می کند، و حدود 5 ماه بعد - و طبعا بنابه توصیه حضرت امام - کانون گرم خانواده را به قصد انجام رسالتش در ایران ترک گفته و مخفیانه راهی وطن می شود. در مسیر بازگشت در مرز خسروی بازداشت و به سازمان امنیت آنجا منتقل می شود و چنانکه اسناد فوق که تنها چند سند از صدها اسنادمبارزات او در پرونده های ساواک می باشند، نشان می دهند او در بازجوئیهایش زیرکانه مامورین را فریبمی دهد هویتش در مرز برای ساواک در این مرتبه شناخته نمی شود و پس از آزادی، از طریق کرمانشاه و همدان راهی قم

می شود. یادگار امام در زندان قزل قلعه (بازگشت از سفر دوم) احمد پس از بازگشت از عراق، تلاش خستگی ناپذیر خود را در تحصیل علوم دینی و دیدار از خانواده های زندانیان و تبعیدیان و انتقال پیامها و سفارشهای امام به منسوبین و مبارزین و نمایندگان شرعی امام در ایران و تنظیم امور بیت امام در قم، ادامه می دهد. در پایان همین سال (45) دوباره عازم عراق می شود و این بار مخفیانه از طریق خرمشهر به آن سوی مرز می رود و پس از یک هفته مخفی کاری و طی طریق، خود را به نجف اشرف که قبله گاه مبارزین گردیده بود می رساند. در همین سفر است که او رسما به سلک روحانیت درمی آید و "عمامه " را که نشانی ست بر مسئولیت پذیری و تقدس راه انتخاب شده، بدست مبارک امام خمینی بر سر می نهد. در این سفر نیز او ضمن فراگیری سفارشها و وصایای مبارزاتی حضرت امام، از فرصت استفاده کرده و از محضر درس پدر و برادر بزرگوار و دیگر اساتید حوزه نجف بهره می گیرد. حضرت حجت الاسلام والمسلمین احمد خمینی اینک لیاقت آنرا یافته است تا رابط رهبری انقلاب با مبارزین مسلمان در کانون قیام یعنی ایران اسلامی باشد و از اینرو پس از چندی با ره توشه

هایی گرانبها و پیامهای مبارزاتی امام به ایران رهسپار می شود. این بار نیز به هنگام عبور از مرز در روز هشتم تیر ماه سال 1346 دستگیر می شود. بخشنامه ها و آموزشهای قبلی ساواک سبب می شوند تا او را در سازمان امنیت قصرشیرین شناسایی و مراتب را به مرکز، به صورت تلگراف رمزی به شرح ذیل گزارش نمایند: خیلی خیلی فوری 1- به : کل سوم 2 316- از : کرمانشاه 3- تاریخ گزارش : 8/4/46 "برابر اعلام ساواک قصرشیرین با توجه به شماره 27/5/45-39016/316 آن اداره کل روز جاری احمد مصطفوی همراه عده ای سوقی بساواک مذکور تحویل و در بازجوئی خود را فرزند آیت اله خمینی معرفی می نماید ضمن اینکه همراه وی مدارکی موجود نیست و اکنون بطور موقت در ساواک قصرشیرین بسر می برد خواهشمند است دستور فرمائید سبت به ترخیص نامبرده نظریه ابلاغ تا اقدام گردد. " "افشائی" "بعرض تیمسار ریاست ساواک رسید مقرر فرمودند به مرکز منتقل گردد. " 9/4 احمد را از قصر شیرین به تهران منتقل و در زندان مخوف قزل قلعه محبوس می نمایند. رسید تحویل او به زندان بقرار زیر در پرونده منعکس است: "غیرنظامی یکنفر بنام احمد شهرت مصطفوی بوسیله مامورین اداره کل سوم تحویل زندان قزل قلعه گردید مامور زندان: استوار یکم تیموری" 10/4/46 رئیس کل

اداره سوم ساواک در تهران از طرف سپهبد نصیری رئیس کل ساواک مطلق العنان شاه در تاریخ 1/4/46 طی نامه ای به دادرسی نیروهای مسلح شاهنشاهی! ! دستور صدور قرار تامین را صادر می نماید (که این نامه و آنهم به دادرسی نیروهای مسلح در مورد یک روحانی! خود نشانه ای از وضعیت استقلال قوا و حاکمیت ساواک است) در این نامه می خوانیم: از: ساواک به: تیمسار ریاست اداره دادرسی نیروهای مسلح شاهنشاهی (دادستانی) درباره: سید احمد مصطفوی فرزند روح الله "بدینوسیله شش برگ اوراق تحقیقاتی نامبرده که به اتهام اقدام بر ضد امنیت داخلی کشور دستگیر گردیده به پیوست ایفاد می گردد. خواهشمند است دستور فرمائید ضمن صدور قرار تامین مقتضی پرونده مقدماتی را جهت تکمیل تحقیقات به این سازمان اعاده فرمایند. " "رئیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور، سپهبد نصیری" 11/4/46 متعاقب دستورالعمل فوق در تاریخ 12/4/46 قرار بازداشت موقت احمد صادر و به زندان قزل قلعه ابلاغ می شود. از: شعبه 3 بازپرسی دادستانی ارتش به: ریاست سازمان اطلاعات و امنیت "درباره: غیر نظامی سید احمد فرزند روح الله شهرت مصطفوی به اتهام اقدام بر ضد امنیت داخلی کشور در تاریخ 12/4/46 قرار بازداشت موقت صادر گردیده است" با تقدیم عین پرونده مقرر فرمایند قرار صادره را برویت متهم رسانیده و پرونده را پس

از تکمیل اعاده دهند. " "رئیس شعبه (3) بازپرسی دادستانی ارتش - سرهنگ ستاد سرفراز" "گیرندگان: 1- ریاست زندان قزل قلعه جهت اطلاع و بازداشت متهم 2- دایره آمار و بازرسی قوانین" احمد در جلسات متعدد و مفصل بازجویی از گفتن هرگونه مطلبی که ساواک را در مورد اقامت وی در ایران حساس نماید خودداری می کند. پاسخهای او در همان حدی است که در ضمن بازجویی مطمئن می شود که بازجو از آن اطلاع دارد و یا مدرکی در اختیار دارد، در مواردی که بازجو از مسافرتها و تماسها و مصاحبتهای او سئوال می کند او زیرکانه به عادی سازی مطلب پرداخته و اسامی افراد را به صورت مبهم و بدون مشخصات قابل شناسایی بیان می دارد که سئوالات زیر نمونه ای از آن است: "س: در عراق چند روز اقامت داشتید. محل اقامت سرکار کجا بود به کدامیک از شهرها مسافرت نمودید و در هر شهری چند روز اقامت داشتید. افرادی که با سرکار تماس گرفتند چه کسانی بودند؟ " ج: در عراق قریب به صد روز اقامت داشتم محل اقامت بنده در نجف منزل خودمان. به شهرهای کربلا، سامراء، کاظمین برای زیارت. در کربلا مدت زیادی بودم و در سامراء سه روز و در کاظمین سه روز دو مرتبه به کاظمین مسافرت کردم و

یک مرتبه به سامراء و به کربلا تعداد مسافرتم معلوم نیست چون زیاد بوده من با کسی تماس نگرفته ام چون در آنجا غریب بودم ولی در آنجا مشغول به درس بودم و ناچارا با چند نفر هم صحبت بودم آقا یوسف و آقا حیات و شیخ عباسعلی بود، از اینکه فامیل اینها را ذکر نکردم برای اینکه نمی دانم چون در آخوندی مرسوم نیست. "! مصطفوی "س - بار اول از چه طریق و به چه مدت مسافرت نمودید جریان مسافرت قبلی خود را نیز مشروحا مرقوم فرمائید. " "ج - بار اول از طریق آبادان و باز ما این بار در مدرسه قائمیه رفته و از آنجا به وسیله عبدالجاسم مرا بردند که می گفتند از زیردستان محمد سلطان است و محمد سلطان را من دیدم ولی می گویند او رئیس بقیه است و در آبادان مغازه دارد نمی دانم چه مغازه ای و مدت مسافرت مثل این مرتبه بود یعنی نزدیک های عید رفتم و بعد هم برای این موقع برگشتم آن مرتبه از طریق آب با کشتی مرا با صد نفر دیگر بردند ولی من تنها بودم یعنی کسی حاضر نیست با من مسافرت کند چون من پسر حضرت آیت الله هستم و مردم می ترسند. یک هفته توی راه بودیم و بعدا در چند

فرسخی نجف پیاده شده سوار ماشین شده و به نجف رسیدیم ساعت تقریبا هشت صبح رسیدم. چون کسالت پیدا کردم، چه آن دفعه ، چه این دفعه، از این جهت دکتر گفت باید بری ایران یک جای خنک آخر نجف درجه حرارتش گاهی به 52 می رسد و واقعا مشکل بود برای من مریض و الان هم من کسالت دارم. مقصودم از آبادان اینست که از آبادان به عراق رفتم و این مرتبه از خرمشهر. مصطفوی س - بلاخره تصریح ننمودید از ایران به عراق نامه نوشته اید یا خیر و ظرف این مدت هم بدان اشاره شد با چه کسانی مکاتبه داشته اید؟ ج - من از ایران به عراق نامه ای ننوشته ام به غیر از نامه برای مادرم با هیچ کس مکاتبه نداشته ام چون کسی را در عراق ندارم که نامه براش بفرستم. مصطفوی س - اسامی دوستان خود را در عراق مرقوم فرمائید. ج - همانطور که ذکر کردم آقا حیات، آقا یوسف، آقا شیخ عبدالعلی و آقا فرقانی هم آشنایم بود. البته تمام اینها آشنا بودند چون من دوست در عراق ندارم. مصطفوی س - شما از بیان حقایق خودداری می فرمائید و تا حد مقدور کتمان حقیقت می نمائید با اینکه در ابتدای بازجویی تذکر داده شد به سئوالات

جواب کامل داده و آنچه اتفاق افتاده است تشریح نمائید مع الوصف به توصیه مزبور عمل ننمودید. علیهذا بیان نمائید شیخ نصرالله خلخالی کیست و چند بار برای وی نامه نوشتید و چه مطالبی را برای او ذکر نموده اید . مبنای آشنایی و روابط خود را نیز با وی مشروحا بنویسید. ج - کسی که کاره ای نبوده و نیست! کسی که تاکنون هیج سابقه ای نداشته چگونه شما می خواهید او را با سئوال گیج کنید. بنده به تمام سئوالهای جنابعالی پاسخ صحیح دادم و راجع به شیخ نصرالله خلخالی نمی دانم چگونه باید بنویسم. مرد هفتاد ساله آیا دوست من است! مردی که از پدر من بزرگتر است آیا رفیق من می تواند باشد! چون احتمال این معنی که پست نامه برای پدر من نمی برد و نامه ممکن است نرسد از این جهت من نامه هایم را به ایشان می نویسم تا ایشان به مادرم نامه ها را رد کند من هیچگونه حقایقی را مخفی نکردم. مصطفوی س - شما چند مرتبه به همدان مسافرت کرده اید تاریخ مسافرت و ایام اقامت و مذاکرات انجام شده در آنجا با اشخاص را به ترتیب توضیح دهید. ج - من دو مرتبه به همدان مسافرت کردم برای دیدار از خواهرم، فاصله بین دو سفر تقریبا یک ماه شد و

تاریخش را یادم نیست فقط قریب یکسال پیش می شود و مدت دو سه روز آنجا بودم و مذاکراتی با هیچکس نداشته ام چون اهل مذاکره نیستم. مصطفوی س - شما در نامه های ارسالی به مادر خود در مورد شایعات مربوط به پدر خود چه مطالبی ذکر کرده اید. ج - من نامه هایی که به مادرم می نوشتم چیزی ذکر نمی کردم مثلا ممکن است نوشته باشم به پدر بگوئید که اصحاب بیرونی همگی خوب و سلام می رسانند و الا از این چیزها دیگر تجاوز نمی کرده. مصطفوی س - شما در نامه های خود در مورد اخبار رادیو پیک ایران به چه مطالبی اشاره کرده اید. ج - به هیچ مطالبی، اصلا من کاری به این کارها ندارم و اگر هم نوشته باشم مطالب خیلی ساده بوده. در بازجویی ها هیچ چیز دستگیر ساواک نمی شود و از همینجاست که مسئولین دوایر مختلف ساواک برای پوشاندن ضعفهای خود دچار تناقض در تحلیلها و گزارشها می شوند. چنانکه در قسمتی از گزارش بازجویی می نویسند: "موضوع اتهام: اقدام بر ضد امنیت داخلی کشور گردش کار: طبق محتویات پرونده و مدارک موجود، نامبرده ضمن مسافرتهای غیر مجاز به عراق و تماس با روحانیون افراطی و مخالف دولت، اخبار و شایعات ناصحیحی را در اختیار متعصبین مذهبی و طرفداران آیت

الله خمینی قرار داده و بدینوسیله افکار و عقاید آنان را علیه دولت تحریک می نموده. " و در قسمتی دیگر می نویسند: "نظریه: در تحقیقات معموله شواهد و مدارکی بدست نی آمده است که دال بر داشتن فعالیت مضره نامبرده فوق باشد. " و از سوی دیگر رژیم شاه بعد از تبعید امام خمینی و بعد از واقعه ترور حسنعلی منصور (نخست وزیر شاه و امضاء کننده لایحه ننگین کاپیتولاسیون) بوسیله هیاتهای موتلفه و دستگیری عاملین آن، در تبلیغات داخلی و خارجی خود تمام سعی اش بر آن است که وضعیت رژیم را با ثبات جلوه داده و اعلام دارد که هیچگونه صدای اعتراض و مخالفتی وجود نداشته و قیام 15 خرداد پایان یافته و اثری از آن و رهبری آن نیست. از اینرو بازداشت فرزند برومند امام که مخفیانه صورت گرفته اما بتدریج خبر آن منتشر شده است را به اصلاح خویش نمی داند، ضمن آنکه ساواک به وی متذکر شده است که می تواند تقاضای گذرنامه کرده و برای همیشه و بی سروصدا از ایران خارج شود و در نجف اقامت گزیند. ساواک بر این باور است که کنترلها و مراقبتها و مزاحمتهای دائمی و قطع ارتباطهای وی باعث خواهد شد تا او به درخواست خود ایران را ترک نماید، غافل از آنکه احمد با دستی پر

از نجف برگشته است تا در کانون خطر بماند، و بابهره گیری از تیز هوشی و زیرکیهای خدادادی و تجربه هایی که کسب کرده است برای احیاء نام و یاد امام در حوزه، و تحکیم و تعمیم رابطه رهبری قیام با مبارزین داخل کشور تلاش کند و داغ فراموش شدن نام امام و حماسه 15 خرداد را بر دل کارگزاران ساواک بگذارد. نمونه ای از تحلیلهای ساواک را در نظریه رهبر عملیات یکی از بخشهای ساواک بدین شرح می خوانیم: "منبع: 1051 تاریخ وقوع: 30/5/46 تاریخ گزارش: 2/6/46 - خیلی محرمانه نظریه رهبر عملیات: سید احمد خمینی که سابقا دانش آموز بوده و اخیرا به لباس روحانیت درآمده و روی این اصل و با توجه به موقعیت پدرش وجهه ای در حوزه علمیه قم کسب نموده و عزیمت وی به ایران و قم باعث نزدیکی و علاقه مندی بیشتر طلاب به مشارالیه می گردد و امکان دارد نامبرده در قم به اتفاق طرفداران پدرش دست به یک سلسله فعالیتهای خلاف بزند و اصلح است اعمال و رفتارش دقیقا تحت کنترل قرار گرفته و چنانچه وی به نجف عزیمت و در آنجا اقامت نماید به صلاح خواهد بود. " بخش 316 ساواک با دلایل و توهماتی که قبلا اشاره کردیم نظریه ذیل را به رئیس کل ساواک

پیشنهاد می نماید: "از: بخش 316 تاریخ: 19/4/46 گزارش - خیلی محرمانه درباره: سید احمد شهرت مصطفوی فرزندآیت الله خمینی محترما بطوریکه استحضار دارند نامبرده بالا در تاریخ 8/4/46 همراه با عده ای سوقی وسیله مامورین عراق تحویل ساواک قصر شیرین گردیده و در اجرای اوامر تیمسار ریاست ساواک به مرکز اعزام و با صدور قرار از طرف بازپرس نظامی بازداشت شده است. مشارالیه در تحقیقات معموله اظهار داشته دو مرتبه به نحو غیر مجاز به عراق مسافرت کرده و علت مسافرتهای خود را دیدار پدرش (آیت الله خمینی) و زیارت عتبات بیان نموده است در بازرسی معموله مدارکی از او بدست نی آمده و برابر اعلام نمایندگی ساواک در عراق یاد شده در حدود هشت ماه قبل بطور غیر مجاز از مرز خرمشهر به عراق مسافرت. . . نظریه: با توجه به اینکه از شخص مزبور سوابق مضره ای موجود نمی باشد در صورت تصویب سبت به تبدیل قرار تامین و آزادی وی اقدام گردد موکول برای عالی است. ضمنا آیت الله حکیم ضمن ارسال نامه ای برای آیت الله عبدالله تهرانی (چهلستونی) خواستار آزادی فرزند آیت الله خمینی شده است. " در ذیل همین سند دستور رئیس ساواک چنین منعکس شده است: خبر برای روزنامه ها تهیه شود که سید احمد فرزند خمینی که در نجف ساکن ست بوسیله

مامورین عراقی در تاریخ . . . به مامورین مرزی ایران تحویل شد ضمنا تحقیقاتی که انجام شده نامبرده دو مرتبه بدون در دست داشتن گذرنامه بطور قاچاق تاکنون از مرز ایران عبور کرده و در نتیجه به وسیله مامورین عراقی به اتفاق . . . نفر که بطور قاچاق عبور کرده بودند تحویل شده اند. 21/5 در مورد ترخیص سید احمد مجددا مراتب به عرض رسید موافقت فرمودند از آزادی و یبهره برداری کامل از کسانی که توصیه برای آزادی او را نموده اند، بنمائید. " روزنامه های کیهان و اطلاعلات مورخ 23/5/46 عینا نظریه رئیس ساواک را به عنوان خبر مطبوعاتی! ! چاپ می کنند سرانجام یادگار امام خمینی در تاریخ 24/5/46 از زندان قزل قلعه آزاد و چند روز بعد راهی قم می شود که تلگراف خیلی محرمانه رئیس ساواک مرکز به ساواک قم گویای هراس رژیم از حضور آن عزیز در حوزه علمیه است: "از: اداره کل سوم (316) - خیلی محرمانه به: ریاست ساواک قم درباره: احمد مصطفوی خمینی فرزند روح الله نامبرده بالا در هفته گذشته از عراق به قم مراجعت و پس از ورود به قم . . . استنباط می شود که مشارالیه جهت انجام ماءموریتهایی به ایران آمده. . . دستور فرمائید اعمال و رفتار مشارالیه

را دقیقا تحت کنترل قرار داده و هدف از آمدن وی به ایران روشن گردد . . . " با آنکه احمد در ضمن بازجوئیهایش، صراحتا در مورد نامه هایی که او با پوشش نام مرحوم شیخ نصرالله خلخالی به نجف فرستاده است مورد استنطاق قرار می گیرد و یقین دارد که ساواک نامه مخفی او را از پست گرفته و در پرونده موجود است، با چنین اطلاعی و اطمینان از اینکه هرگونه مکاتبه پستی او را ساواک، به خصوص پس از آزادی او کنترل خواهد کرد، اما بلافاصله پس از آزادی، نامه ای صراحتا به امام خمینی بوسیله پست به آدرس "نجف اشرف حضرت آیت الله خمینی" ارسال می کند. و همین شگردها و زیرکیهای فرزند "روح الله" است که در طول دوران طولانی که نقشی محوری در امور نهضت و ارتباط مبارزین با امام و تکثیر و انتشار صدها سخنرانی و اعلامیه امام را بر عهده داشته است، تشکیلات گسترده ساواک را به بازی می گیرد و آنها را در مقابل شیوه های پیچیده منحصر به فرد خود درمانده می سازد که این درماندگی در سراسر اسناد و پرونده های مبارزات او در ساواک مشهود است. وی با ارسال این نامه اولا خبر بازداشت، آزادی و سلامتی خود را به امام می رساند و بطور ضمنی و

غیر مستقیم بدون آنکه مدرکی را بدست ساواک دهد به پدر بزرگوارش این حقیقت را تلویحا می رساند که در بازجوئیها چیزی اتفاق نیافتاده و رابطه ای لو نرفته است. وی در این نامه تعمدا چندین بار تاکید می کند که در زندان به او خوش گذشته! و حتی مایل بوده که بیشتر در آنجا بماند این تاکید و تعمد برای آنست تا وقتیکه مسئولین ساواک در مورد این نامه دست به تحلیل می زنند به یکی از این دو نتیجه گمراه کننده برسند: او را فردی غیر نرمال بدانند که زندان را استراحتگاه می داند! (جالب آنکه این پیش بینی به وقوع پیوسته و بعضی از تحلیلگران احمق ساواک در تحلیل بازجوئیها و اینکه نامه های وی اظهار نظرهایی از این قبیل کرده اند! ! و یا آنکه در تحلیل دیگر خود به این نتیجه برسند که او مایل است تا دستگیر شود و برای مدتی طولانی در زندان بماند تا از این طریق، همانند سالهای 42 و 43 شعله های قیام دوباره افروخته شود. چنانکه با انتشار تدریجی خبر دستگیری فرزند امام در همان ایام نیز صدای اعتراض و ارسال نامه های اعتراض آمیز علما بالا گرفت. ضمن آنکه احمد قلب امام خمینی را طپش هستی و حیات خود و انقلاب می داند و از بیم آنکه مبادا اخبار

مربوط به دستگیری و زندانی شدن وی باعث ملال آن قلب مبارک شوند، از طریق این نامه رفع نگرانی می کند. و از همه اینها گذشته برای تربیت یافته مکتب امام خمینی، آنجا که رضای حق حاصل باشد و عمل به تکلیف شود چه زندان باشد و چه خارج آن، خشنود است و چنانکه در سندهای بعدی خواهیم خواند او در برابر دلسوزی یکی از دوستانش در مورد مزاحمتهای دائمی ساواک می گوید: "اینها نمک آش مبارزه است و من راهی را می روم که پدر و برادرم رفته اند. " قسمتی از نامه یادگار امام پس از آزادی از زندان به قرار زیر است: بسمه تعالی دست پدربزرگوارم را از دور می بوسم. امیدوارم به سلامت بوده باشید . . . . . . . مرا در سازمان قصر شیرین گرفته و بعد از دو روز به کرمانشاه و بعد از نصف روزبه سازمان تهران و از آنجا به قزل قلعه. نمی دانم آب و هواخوری چند روز طول کشید ولی بقدری خوش گذشت که در عرض عمرم اینقدر خوشی نکرده بودم. و عقیده داداش که می گفتند زندان خیلی خوب جائیست تایید کردم. از قول من خدمت ایشان لابد سلام می رسانید. دو روز است تهران هستم و قصد دارم فردا یعنی جمعه 28 مرداد قم مشرف

شوم. انشاءالله باز خدمتتان می رسم و دست مبارکتان را می بوسم. . . . برعکس قزل قلعه هوای تهران گرم است. به سازمان نفرین می کنم که چرا مرا به هوای گرم آورد با اینکه بارها متذکر شده بودم که اینجا خیلی به من خوش می گذرد مرا تا آخر تابستان نگه دارید! ولی اینکار را نکردند و از هوای خنک آنجا محروممان کردند، انشاءالله هوای آنجا تا بحال خیلی خنک شده باشد. جهاد احمد در منزلی که تاریخ ساز انقلاب شد برخلاف تصور اولیه ساواک نه تنها فشارها و حبسها باعث فراموشی نام امام نشد بلکه بعد از تبعید آن حضرت با همه مخاطرات، مردم عشقشان را به مرجع و مقتدایشان به هر وسیله ای ابراز می دارند و به خصوص از زمانی که یادگار امام تلاش خود را برای فعال نمودن منزل امام در قم افزایش داده، حتی علنا مجالس تجلیل از امام خمینی در این محل برگزار می شود که گزارش ذیل - که در سال 1346 یعنی اوج خفقان پلیسی و حکومت فاشیستی ساواک می باشد - نمونه ای از آن است: "منبع - 212 تاریخ وقوع - 17/6/46 تاریخ گزارش: 19/6/46 - خیلی محرمانه نظریه رهبر عملیات - در ایام سوگواری اغلب در منزل خمینی مجلس روضه خوانی وسیله برادرش پسندیده و یا شیخ

علی اکبر اسلامی برگزار و عده زیادی از مردم در آن شرکت می نمایند و با توجه به اینکه وعاظ ضمن سخنرانی در خاتمه منابر خود به بانی مجلس یعنی خمینی دعا نموده و از وی تجلیل فروان به عمل می آورند و این امر باعث کسب وجهه و محبوبیت بیشتر خمینی می گردد لذا بهتر است در صورت امکان ترتیبی داده شود که برای برگزاری این گونه مجالس در منزل خمینی به نحو غیر مستقیم محدودیتهائی فراهم نمود. " و این هم سندی دیگر از راه افتخارانگیز احمد در روزهای سخت غربت و مظلومیت که در آن یکی از منابع ساواک دزدانه سخنان طلبه ای را استراق سمع نموده و گزارش آنرا به ساواک داده است: "1- به: 2 316- از: 3 21- شماره گزارش: 4 838/21- تاریخ گزارش: 7 13/3/47- منبع: 9 1219- تاریخ وقوع: 12/3/47 - خیلی محرمانه موضوع: اظهارات احمد خمینی طلبه ای بنام شیخ الاسلامی روز فوق اظهار داشت یکی از رفقای وی بنام حسین جاوید کرمانی ساعت 22 هنگامی که از جلو منزل خمینی عبور می کرده مشاهده نمود که یک نفر پاسبان از تردد در منزل مذکور مراقبت می نماید وی با سید احمد پسر خمینی مواجه شده و اظهار تاسف نموده که هنگام شب نیز مامورین دست بردار نیستند. سید احمد خمینی

در پاسخ اظهار داشت (اینها نمک آش مبارزه است من راهی می روم که پدر و برادرم رفته اند و ناراحتیها برایمان تاثیر ندارد. نظریه منبع - نظری ندارد. نظریه رهبر عملیات - مفاد گزارش فوق صحیح بنظر می رسد و به استحضار می رساند چون سید احمد مایل است به عراق عزیمت نماید و تا کنون از طرف شهربانی با تقاضای او موافقت نشده اصلح است وی نیز مثل مصطفی به عراق تبعید و تا بدینوسیله از فعالیتهای او در ایران جلوگیری گردد%ق " ازدواج و فرزندان حضرت حجة الاسلام والمسلمین حاج سید احمد خمینی - رض - پس از تحقیق و مشورت با حضرت امام و دیگر اعضای خانواده در تاریخ 11/7/1348 با دختر فاضله حضرت آیة الله سلطانی طباطبایی که از خاندانهای شریف و محترم روحانیت در قم می باشند که اعقابشان نسل در نسل از مجتهدین بنام حوزه ها بوده اند، ازدواج نمود و ثمره این وصلت مبارک سه فرزند پسر: جناب حجة الاسلام والمسلمین حاج سید حسن خمینی و جناب حجة الاسلام حاج سید یاسر خمینی و آقای سید علی خمینی می باشند. این عزیزان نور چشمان حضرت امام و مورد مهر و عطوفت آن حضرت بوده اند و مطمئنا دعای خیر امام خمینی و پدر نامداری همچون حاج احمد آقا و مادر فدارکارشان

بدرقه راه پر مسئولیت آنان است و بحمدالله آثار استعداد درخشان و پیشرفتهای علمی و تلاش موفقشان در کسب فضائل انسانی و اخلاقی این عزیزان در سیمایشان که یادآور سیمای جذاب معنوی حضرت امام می باشد هویداست و گویی که خدای متعال تقدیر کرده است تا مشعلی را که

امام خمینی با یک عمر مجاهده و تلاش در این خاندان محترم افروخته است باید همچنان نورافشانی کند. خداوند را بر این نعمت سپاس می گوییم. امیدواریم که فرزند برومند آن عزیز سفر کرده، حضرت حجة الاسلام حاج سید حسن خمینی که اینک در جایگاه خطیر وصایت پدر نشسته است با تاییدات الهی و دعای خیر امت وفادار به امام موفق گردد تا همچون پدر بزرگوارش از نام مطهر "خمینی" و آثار و ارزشهایی که او بنیان نهاده است به شایستگی تمام پاسداری کند. خدایش یاور و نگهدار باد. تلاشهای احمد و درماندگی ساواک شاه اسناد زیر یکی از دهها اسنادی است که نشان می دهد تلاشهای هوشمندانه فرزندان امام خمینی در مسیر پیگیری اهداف مبارزه ساواک شاه را درمانده ساخته اند: "به ریاست ساواک قم از اداره کل سوم (136) تاریخ 11/11/48 - خیلی فوری درباره مصطفی و احمد مصطفوی خمینی فرزندان آیت الله خمینی عطف به 12/7/48-3087/21 اطلاعات واصله حاکی است نامبردگان بالا به منظور به ثمر رساندن اهداف مضره خود با پاره ای از عناصر افراطی در تماس می باشند. خواهشمند است دستور فرمائید با استفاده از تمام امکانات موجود اعمال و رفتار و تماسهای سید احمد خمینی را تحت مراقبت دقیق قرار دهند و مکاتبات مشارالیه و نیز تلفن او را کنترل و نتیجه

را مستمرا منعکس سازند. مدیر کل اداره سوم - مقدم" "خیلی محرمانه موضوع فرزند آیت الله خمینی بقرار اطلاع فرزند آیت الله خمینی با نام مستعار "عزت" در مناطق کردنشین با فراریان ایرانی ارتباط برقرار نموده است. ملاحظات. جهت اطلا ع و تحقیق سریع و اعلام نتیجه. 10/7/48 3509/316" منزل امام در قم کانون ارتباط مبارزین و مرکز تجمع عاشقان خمینی بود. دیوارهای گلی و اتاقهای ساده و فضای مردمی این منزل یادآور مناجاتها و فریادگریهای حضرت روح الله و یادآور 14 سال تلاش خستگی ناپذیر "احمد" درپیگیری اهداف قیام، پس از تبعید رهبری آن است. این منزل در زمره مواریث انقلاب اسلامی و پیشگامان حماسه 15 خرداد است. منزلی است که تداعی کننده کار بزرگ خمینی در تحقق عینیت دین و سیاست و وحدت بخشیدن به مرجعیت و رهبری است; و این همان نیاز و آرمانی است که شیعه برای تحققش قرنها مجاهده کرد، و چه بسیار سنجیده اقدام کرد آن یادگار هوشیار امام خمینی که پس از ارتحال حضرت آیة الله العظمی اراکی این مکان مطهر را در اختیار رهبری بزرگوار انقلاب اسلامی نهاد تا عینیت و وحدت مذکور همچنان استمرار یابد. او با این اقدامش عملا بر این حقیقت گواهی داد که در قاموس فرهنگ امام خمینی،

اعتقاد به تعمیم ولایت فقیه در تمامی شئونی که خدای متعال برای امام جامعه اسلامی قرار داده است سرفصل ایده ها و آرمانهای امام خمینی است. در سالهای پس از تبعید حضرت امام، به گواهی صدها سندی که از پرونده های ساواک به دست آمده است، رژیم شاه و دستگاههای امنیتی او بیشترین تلاش را بکار گرفت تا یاد و نشان این کانون قیام و صاحب آن را از دلها بزداید. اما به شهادت همین اسناد و آنچه که ملت ایران شاهد بودند آن همه توان و امکانی که بسیج شد، در برابر مقوله ای به نام "ایمان و عشق و استقامت" تاب مقاومت نیاورد و رنگ باخت. با همه مراقبتها و کنترل تلفنها و گماردن مامورین امنیتی و جلوگیری از تردد مردم و احضار و بازداشتهای مکرر گردانندگان آن، این بیت شریف به همت معدودی از پیمان بستگان با خمینی کبیر، مرکزیت تجمع پیروان امام و محل ارتباط مبارزین معتقد به امام و مرکز سامان دهی و تنظیم امور شهریه امام در حوزه های علمیه بود و این نقش برجسته در تاریخ نهضت امام بیش از همه مدیون مجاهده و تدبیر و شجاعت و فراست "احمد" یادگار عزیز خمینی است که در برابر هر ترفندی که ساواک به کار می بست تا قفل تعطیلی بر این مکان

شریف زند، او از قبل کلیدهای گشایش را آماده داشت و چنان عمل می کرد که ذهن کارگزاران امنیتی دوایر و ادارات تو در توی ساواک در تحلیل وقایع این منزل را درمانده ساخته بود. نشانه های این درماندگی را در تناقض در تصمیم گیریها و تحلیل های مندرج در اسناد ساواک به روشنی در می یابیم. نقل تمامی اسناد در این نوشتار نمی گنجد فقط از باب نمونه به چند مورد آن بسنده می کنیم. قبل از آن به خاطرات یادگار امام از وقایع و حوادث مربوط به این منزل در آن ایام، اشاره می کنیم (4) . ایشان می فرمودند (نقل به مضمون) : "وقتی که در بازگشت دوم مخفیانه ام به عراق دستگیر و زندانی شدم، از آنجا که ساواک در مراحل بازجویی از اهداف بعدی ام چیزی دستگیرش نشد، بر آن شد تا پس از آزادی، از طریق کنترل و تعقیبهای غیرعلنی، اطلاعاتی از چگونگی ارتباط امام با ایران و نحوه جمع آوری و ارسال وجوهات شرعیه مقلدین امام و چگونگی رداخت شهریه را بدست آورند. لذا مدتی از تردد مردم و زائرین و روحانیون منزل امام در قم ممانعت نمی کردند، به امید آن که عوامل نفوذی و مخفی آنها اطلاعات بیشتری بدست آورند. ما نیز با رعایت اصول مخفی کاری و شناختی که از

شیوه های ساواک داشتیم، از این فرصت کمال استفاده را بردیم و بعد از چندی ساواک متوجه شد که روش آنها نه تنها کارساز نبوده بلکه گردانندگان امور بیت امام موفق شده اند که ارتباطهای گسترده ای از طریق همین منزل برقرار نمایند. و علاوه بر آن، مجالس روضه خوانی و وعظ و خطابه در مناسبتهای مختلف در آنجا باعث تجمع گسترده علاقمندان به امام و افزایش شور و احساسات انقلابی مردم می شد. ساواک رویه اش را عوض کرد. بازداشتها و احضارها و اخطارها و مزاحمتهای مکرر شروع شد. تبعید وکلای شرعی امام در قم و دیگر مناطق و تبعید آیت الله پسندیده (در چندین مرحله) در دستور کار ساواک قرار گرفت. مدتی طولانی با گماردن مامورین شهربانی و امنیتی از ساعت 7 صبح تا 8 شب و برای مدتی نیز تا 11 شب به طور رسمی از تردد روحانیون و مراجعین به منزل امام جلوگیری می شد. در این ایام ما صبرمی کردیم ساعتی بعد از تمام شدن کشیک مامورین از طرق مختلف و منازل مجاور، یاران امام در آنجا گردهم می آمدند و مسائل مان را دنبال می کردیم و قبل از طلوع آفتاب متفرق می شدیم بسته شدن منزل و جلوگیری از تردد مقلدین و علاقمندان امام و تبعید نمایندگان امام و ایجاد تضییقات برای

منسوبین و یاران و نقل آن از زبان مراجعینی که از مناطق مختلف به قم می آمدند خودش عاملی در جهت ترویج نام امام و بحث از نهضت و اهداف امام شده بود بهره برداری از این موضوع از سوی مبارزین خارج کشور و طرح آن در اعلامیه های آنان نیز تبلیغات رژیم را که می کوشید قیام پانزده خرداد را کم بهاء و آثار آن را فراموش شده جلوه دهد خنثی می کرد. دوباره ساواک به روشهای قبلی خود بازمی گشت و این سر در گمی در تصمیم ها و اقدامات ساواک تا پیروزی انقلاب ادامه داشت. در تمام این مدت منزل امام مرکز اتصال انقلابیون و یاران امام بود. " "نمونه ای از اسناد ساواک در این رابطه: "نظریه رهبر عملیات - در ایام سوگواری اغلب در منزل خمینی مجلس روضه خوانی وسیله برادرش پسندیده و یا شیخ علی اکبر اسلامی برگزار و عده زیادی از مردم در آن شرکت می نمایند و با توجه به اینکه وعاظ ضمن سخنرانی در خاتمه منابر خود به بانی مجلس یعنی خمینی دعا نموده و از وی تجلیل فراوان بعمل می آورند و این امر باعث کسب وجهه و محبوبیت بیشتر خمینی می گردد. لذا بهتر است در صورت امکان ترتیبی داده شود که برای برگزاری اینگونه مجالس در منزل خمینی

به نحو غیرمستقیم محدودیتهائی فراهم نمود". ساواک مرکز در تاریخ 27/6/46 ذیل سندی دیگری از گزارش فوق این نظریه را اظهار نموده است: "نظریه - با عرض اینکه منزل خمینی در قم کانون تبلیغی به نفع وی شده و همچنین در ایام روضه خوانی مرکز تجمع روحانیون افراطی می گردد بنابراین چنانچه تصویب فرمایند به ساواک قم اعلام شود. در صورت امکان از طریق شهربانی محل سبت به جلوگیری از تشکیل جلسات روضه خوانی در منزل خمینی اقدام نمایند". متعاقب گزارشات فوق، دستور جلوگیری از برگزاری مراسم روضه خوانی در منزل امام صادر می شود. اما فرزند برومند امام و همچنین حضرت آیت الله پسندیده اعتنایی به اخطار ساواک نمی کنند. از ساواک تهران ابلاغ می شود که آیت الله پسندیده حق سکونت در قم را ندارد. دستور گماردن مامورین شهربانی برای جلوگیری از تردد مردم صادر می شود. اما این تضییقات نیز نمی توانند نورافشانی کانون قیام را خاموش سازند. یکی از عوامل مخفی ساواک که در جمعیت حاضر در منزل امام بوده در تاریخ 12/2/47 گفتگوی خصوصی یادگار امام با یکی از دوستانش را که استماع کرده به شرح زیر گزارش می کند: "خیلی محرمانه نخست وزیری سازمان اطلاعات و امنیت کشور گزارش: درباره رفت و آمد در منزل آیت الله خمینی محترما معروض می دارد: برابر اعلام

ساواک قم در تاریخ 6/2/47 سید احمد خمینی فرزند آیت الله خمینی ضمن مذاکره خصوصی اظهار داشته هر شب از ساعت هشت به بعد رفت و آمد در منزل وی (خمینی) به طور آزادانه صورت می گیرد و جلسات برقرار است. ساواک مذکور اضافه نموده پس از اینکه مدتی منزل مشارالیه تحت مراقبت مامورین شهربانی بوده و از ورود به منزل نامبرده جلوگیری به عمل آمده لکن بعلت سهل انگاری و مسامحه مامورین شهربانی مجددا رفت و آمد شروع شده و ضروریست به منظور ممانعت از تردد در این محل تصمیمات لازم اتخاذ شود. خلاصه پیشینه: پس از تبعید خمینی از ایران طرفداران و ایادی او کتابخانه و منزل وی را پایگاهی جهت بحث و تبادل نظر و احیانا اتخاذ تصمیماتی قرار داده بودند که چون ادامه آن وضع به مصلحت نبود لذا با انجام تشریفات قانونی کتابخانه و منزل خمینی بازرسی و رفت و آمد در این محلها تحت کنترل مامورین شهربانی قرار گرفت. نظریه: از ساواک محل خواسته شد با نفوذ در این جلسات ماهیت اصلی آنان را آشکار نماید. " مسئولین ساواک تهران در ذیل گزارش فوق چنین اظهار نظر می کنند: " به منظور تضعیف خمینی و ایادی وی اصلح است از طریق شهربانی کل کشور به شهربانی قم دستور داده شود

کماکان توسط مامورین از رفت و آمد افراد به منزل خمینی جلوگیری بعمل آورند. " وجود عنصر انقلابی و خستگی ناپذیری به نام "احمد خمینی" و بزرگواری چون آیة الله پسندیده و تنی چند از اصحاب "روح الله" در منزلی که خشت خشت دیوارهای گلی آن، دفتری است از 15 سال مقاومت بیدارگران قبیله ایمان، سبب شده اند تا نقشه های پی در پی و حساب شده ساواک نقش برآب شود و آرزوی تعطیلی آن بر دل کارگزاران رژیمی که از این خانه مبارک و صاحب آن کینه ها دارند، بماند. سه سند زیر نمونه ای است از تلاش بی ثمر ساواک شاه و نقش کلیدی "احمد" در خنثی کردن این تلاشها: [سند اول]: "خیلی محرمانه از : ساواک قم تاریخ : 30/2/47 به : مدیریت کل اداره سوم 316 درباره: رفت و آمد در منزل خمینی عطف به 18/2/47 - 10892/316 بطور کلی مراقبت از منزل خمینی وسیله مامورین شهربانی قبلا تا ساعت 8 شب ادامه داشته و پسر نامبرده چندین شب از ساعت هشت شب به بعد از فرصت استفاده و با بازگذاردن درب منزل شروع به تشویق ایادی و تجمع آنان در منزل نموده که پس از اطلاع، مراقبت مستمر و مداوم تا ساعت 11 شب از منزل وی ادامه دارد و به احمد پسر

خمینی نیز تذکرات لازم در این خصوص داده شد. رئیس ساواک قم - مهران" [سند دوم]: "به: ریاست شهربانی قم از : ساواک قم درباره: منزل خمینی پیرو شماره 5086/21 - 10/12/48 چون تشکیل هیچگونه اجتماعی در منزل خمینی به مصلحت نمی باشد لذا خواهشمند است دستور فرمائید از تشکیل مجالس، جلوگیری و نتیجه را به این سازمان اعلام دارند. رئیس سازمان اطلاعات و امنیت قم - مهران" [سند سوم]: "پسر کوچک آیت الله خمینی که مدتی است به قم آمده همه روزه در خانه اش روضه خوانی برقرار و رفت و آمد مردم به منزلش همچنان ادامه دارد. ضمنا اشخاصی که سهم امام خود را بابت خمینی تا کنون به دیگران بطور مخفیانه پرداخت می کردند از موقع حضور پسر خمینی در قم مردم این وجوه را بطور آزادانه به نامبرده پرداخت می نمایند. " شهریه امام و ناکامی ساواک در جلوگیری از پرداخت آن ساده زیستی و زندگی زاهدانه از افتخارات روحانیت شیعه در طول تاریخ بوده است. و حفظ و ا ستمرار این افتخار وظیفه ای است بر عهده کسانی که به این کسوت مقدس در آمده اند. طلاب علوم دینی که در حوزه های علمیه تمام وقت خویش را مصروف تحصیل علوم و معارف دینی و تهذیب نفس می کنند عمدتا گذران زندگی زاهدانه آنها از محل شهریه اندکی است

که از سوی مراجع تقلید از محل وجوهات شرعی مردم (سهم مبارک امام (ع» پرداخت می شود. بعد از رحلت آیت الله العظمی بروجردی (ره) علی رغم اینکه امام خمینی با طرح هرگونه بحث و سخنی درباره مرجعیت خویش مخالفت می ورزید، اما مجتهدان متعهد و یاران انقلابی آن حضرت در حوزه ها با شناختی که از خصائل منحصر بفرد و ویژگیهای علمی ایشان داشتند و تحقق آمال دست نیافته جامعه اسلامی را در زعامت دینی آن بزرگوار می دیدند، دست بکار شدند. قرار گرفتن امام خمینی بر مسند مرجعیت شیعه نخستین آثار تحول آفرین خویش را در قیام ملت ایران علیه تصویب نامه انجمنهای ایالتی و ولایتی، و سپس قیام حماسه آمیز 15 خرداد سال42 جلوه گر ساخت. بعد از تبعید حضرت امام به استناد هزاران برگ اسناد پرونده های ساواک، بیشترین تلاش رژیم شاه معطوف به خنثی کردن عواملی بود که پیوند عمیق جامعه اسلامی را با مرجع خویش مستحکم می ساخت. جلوگیری از پرداخت وجوهات شرعی به نمایندگان حضرت امام و ممانعت از رداخت شهریه امام خمینی در حوزه های علمیه در صدر لیست برنامه های ساواک قرار گرفت. در اینجا نیز نقش برجسته یادگار امام خمینی در ناکام ساختن هدفهای ساواک بیش از هر کس دیگر، و به استناد همان اسناد مشهود است. هجرت آیت الله پسندیده از خمین

به قم و استقرار ایشان در منزل حضرت امام و ایفای نقش بعنوان وکیل امام خمینی و تلاشهای بی وقفه "احمد" در خنثی کردن توطئه های ساواک و مقابله با ایادی نفوذی رژیم در حوزه ها، و فداکاری دیگر یاران و نمایندگان امام سبب شدند تا علی رغم دوری امام از وطن ارتباطهای گسترده ای بین مقلدین امام و آن حضرت برقرار شود. رژیم شاه که از تضییقات و اخطارهای قبلی خود نتیجه ای نگرفته بود در آبان ماه 1346 به منزل امام خمینی یورش برد و کلیه کتابها و اسناد و وسائل موجود را ضبط و فرزند برومند امام و دو تن از نمایندگان امام خمینی، حضرات آقایان علی اکبر اسلامی و حاج شیخ حسن صانعی را بازداشت نمود. سند زیر گزارشی است از این اقدام: "به: کل سوم 316 از: قم تاریخ گزارش: 22/8/46 موضوع: کشف 333 "ساعت 10 صبح روز جاری با تشریفات قانونی از منزل روح الله خمینی واقع در یخچال قاضی با حضور سید احمد فرزند ایشان و شیخ علی اکبر اسلامی و شیخ حسن صانعی نمایندگان خمینی بازرسی و کلیه کتب و اوراق موجود در منزل ضبط و در ساواک نگهداری که لیست تنظیمی آن به انضمام صورتجلسه مربوطه پستا تقدیم خواهد شد ضمنا از تردد و تجمع

در منزل، وسیله مامورین شهربانی اقدامات لازم معمول گردیده است - مهران". تحلیل گران ساواک دلخوش از اقدامات پلیسی فوق به امید مختل شدن پرداخت شهریه امام نشسته بودند که این انتظار بیهوده را در سند زیر مشاهده می کنیم: "گیرنده: مدیریت کل اداره سوم 316 فرستنده: ساواک قم تاریخ: 6/9/46 شماره: 3238/21 - خیلی محرمانه موضوع: خمینی پس از بازرسی منزل خمینی و عدم اجازه رفت و آمد به منزل وی، وضع پرداخت شهریه خمینی به طلاب به صورت نامرتبی در آمده و مقسمین خمینی از وضع موجود نگران و در حال حاضر برای پرداخت شهریه به طلاب شهرستانها و حفظ موقعیت قبلی یک نفر از روحانی از هر شهرستان را انتخاب که شهریه طلاب آن شهرستان را در قم پرداخت نماید و این روحانیون بعضا از بیم دستگیری از بار این مسئولیت شانه خالی می کنند و طلاب طرفدار خمینی هم موقعیت خود را در مخاطره دیده و با فرا رسیدن ماه مبارک رمضان حوزه علمیه را ترک می کنند در صورت تصویب و موافقت به منظور متلاشی نمودن تشکیلات مقسمین خمینی هر یک از آنان پس از شناسائی دستگیر و پس از اخذ بیوگرافی و عکس، به تهران اعزام و در مرکز پس از یک سلسله تحقیقات از آنان تعهدی مبنی بر عدم دخالت در این

امور اخذ و آزاد گردند. به استحضار می رساند که این اقدام از هر جهت نتایج خوبی خواهد داشت و روحانیون دیگر نیز این وظیفه را متقبل نخواهند شد و طبیعتا در پرداخت شهریه خمینی به طلاب تاخیر حاصل و طلاب نیز به مرور به آیات دیگر خواهند گروید%ق رئیس ساواک قم - مهران" چند روز از خوش باوری ساواک بیشتر نمی گذشت که عجز خود را در برابر تلاش خستگی ناپذیر "فرزند روح الله" نظاره کردند گزارش زیر نمونه ای است از آن: "شماره گزارش: 26363/20 ه 3 تاریخ گزارش: 15/9/46 - خیلی محرمانه موضوع: پرداخت شهریه طلبه های قم اخیرا چون منزل خمینی در قم مورد بازرسی قرار گرفت و دفتر شهریه طلبه ها نیز ضبط گردیده بود. لذا [ناخوانا] شهریه آنها توسط مقسمها و پسر خمینی در مدارس دینی بین طلبه ها تقسیم می گردد. ب آقای صابری نتیجه اقدامات سری ساواک قم را در مورد شناسائی مقسمین پرداخت شهریه مربوط به خمینی را روشن فرمایند. 16/9" سال بعد گزارشات ساواک حاکی از آن بود که نه تنها شهریه امام تعطیل نشده بلکه افزوده نیز گردیده است. ساواک این بار دست به اقدامی بیهوده تر می زند که سالها ادامه می یابد. دستور شناسائی و بازداشت کلیه پرداخت کنندگان وجوه شرعیه به امام و عاملین جمع آوری آن و بازداشت وکلای شرعی

امام، به ساواکهای سراسر کشور ابلاغ می شود، غافل از آنکه این دستورالعمل احمقانه به معنای آن است که بخش عظیمی از آحاد ملت ایران را باید دستگیر کنند. نمونه ای از بخشنامه فوق را در سند زیر مشاهده می کنیم: "به ریاست ساواک تهران (ه 3( از : اداره کل سوم شماره : 100345/316 تاریخ: 23/10/47 - خیلی محرمانه در باره: جمع آوری وجوه و ارسال آن جهت خمینی عطف به /20 37288 ه17/10/47 -3 برابر اطلاعات واصله پرداخت شهریه خمینی در نجف و سایر حوزه های علمیه از جمله قم رو به تزاید گذاشته و با آن همه محدودیتی که بعمل آمده یاد شده کماکان شهریه خود را پرداخت و حتی گفته می شود وضع وی در حال حاضر بمراتب بهتر از زمانی است که در ایران بسر می برده علیهذا با توجه به اهمیت موضوع خواهشمند است دستور فرمائید با استفاده از کلیه امکانات موجود نسبت به شناسائی افرادیکه به خمینی وجوه شرعیه می پردازند و همچنین عاملین جمع آوری و ارسال آن به عراق، اقدام و نتیجه را سریعا به این اداره کل اعلام دارند. ک مدیر کل اداره سوم - مقدم 28/10" بدین ترتیب، نه دستگاههای امنیتی و پلیسی شاه و نه تبلیغات و رسانه های رژیم و نه تبلیغات خارجی و حمایتهای بی دریغ آمریکا از شاه

نتوانستند چراغ افروخته قیام خمینی را در کانون آن خاموش سازند. رابطه رهبری قیام با مبارزین علیرغم دوری از وطن روز به روز توسعه یافت. نام امام خمینی هر روز پر آوازه تر گردید. حضور اندیشه و آرمان و شخصیت آن حضرت به عنوان مرجع نامدار شیعه در حوزه های علمیه بیشتر و بیشتر شد. شهریه اش - بنابه اعترافات فوق - قطع نگردید و ادامه یافت و افزون شد و توطئه ها یکی پس از دیگری خنثی شدند. 14 سال این جبهه گیری با همه دشواریها و فراز و نشیبهایش در رویارویی اصحاب و یاران امام با جبهه اصحاب طاغوت تداوم یافت. نقطه امید و اتصال انقلابیون و مرکز هدایت و دفاع از حقانیت جبهه حق را کانونی بود به نام منزل امام خمینی در قم که در غیاب قائد اعظم، فرزند برومندش احمد عزیز را در خود جای داده بود. نقل داستان حماسی این خانه و صاحب آن و اصحاب با وفایش در این مقال نمی گنجد و کتابی قطور به قطر 15 سال هجرت و جهاد می طلبد. فقط به ذکر یک نوشته از قهرمان نهضت امام خمینی در همین رابطه بسنده می کنیم. حضرت حجت الاسلام والمسلمین حاج سید احمد خمینی در دفتر خاطراتش چنین نوشته است: "امروز روز هیجدهم اسفند مطابق با

اول محرم الحرام 1390 است. امروز بنا بود اینجا روضه خوانی شود ولی از طرف سازمان و شهربانی از اینکار جلوگیری به عمل آمد. این کار آنها گرچه به عقیده من بضرر آنها بود ولی واقعا نفع مخلص در آن خلاصه می شد. . . امید است خدای متعال مرا به راه راست هدایت فرماید و فردی بدرد بخور برای جامعه قرار دهد. تمام این موضوعات تمام شدنی است و تمام ماها هم می میریم آنچه بدرد می خورد راستی و درستی است و به وظیفه عمل کردن. امید است که بتوانم وظایف خود را به نحو احسن انجام دهم. در سه سال پیش درب منزل را بستند و در سه ماه پیش باز کردند و دوباره مامور برای اینجا قرار دادند. هرچه پیش آید خوش آید. الخیر فی ما وقع. اگر بخواهم علل باز شدن و بسته شدن اینجا را بنویسم صفحات زیادی را باید سپید کنم که فعلا، اولا وقتش نیست و در ثانی حالش نمی باشد. این چند کلمه را نوشتم شاید بعدها گذری بیافتد، چشمم به روی خطوط سقوط کند و یادی از دوران جوانی خود کنم. "احمد خمینی - دوشنبه اول محرم الحرام90 ساعت 9 صبح" سفر به مکه، عراق و لبنان سومین سفر یادگار امام خمینی به نجف اشرف

با دستی پر از اخبار مربوط به استمرار مبارزه در ایران و مشتعل بودن مشعل قیام در حوزه های علمیه صورت می گیرد. "احمد" فرزند برومند امام در سال 1352 ایران را به سوی سه مقصد مهم ترک می کند: زیارت خانه خدا و کسب ره توشه های معنوی برای جهاد در سالهای دشوار آینده; زیارت مشاهد مشرفه در عراق و بوسه زدن بر ضریح مطر مولاعلی (ع) مظهر عدالت و صبر و مظلومیت ، و عقده گشودن دل در جوار تربت سالار آزادگان و شهیدان (ع) و یاران باوفایش ، و زیارت دیگر اماکن متبرکه آن دیار و دیدار با مرجع و امام و پدر بزرگوارخویش : "حضرت روح الله" و دیدار با مادر و برادر، که دست ظلم دودمان پهلوی - و البته - دست جنایتکار آمریکا، آن اولیای خدا را به دیار غربت روانه ساخته است; و سومین مقصد: سفر به لبنان و دیدار با فرزندان نهضت خمینی در آن سامان. "احمد" چنانکه از خدا خواسته بود این سفر پر موفقیت را نیز همچون گذشته به انجام رسانید. او سخنهای فراوانی با پدر، از انتقال مسائل نهضت گرفته تا طرح سؤالات مربوط به دروس علمی و طرح مسائل حوزه ها و غیره داشت که در این سفر بازگو نمود، کسب فیض و تکلیف کرد

و از امام خویش وظایف و ماموریتهای مقدس را برای سالهای آینده آموخت و برگرفت، و در لبنان با امام موسی صدر مسائل منطقه و وضعیت شیعیان و مبارزه افتخارآمیزی که در پیش روی داشتند را به ارزیابی نشست و در تماس با شهید چمران و عناصر مبارزی همچون جلال الدین فارسی، پیگیری اهداف نهضت امام در آن سامان را به بحث گذاشت و مدت اندکی نیز در پایگاه نظامی شهید چمران آموزش نظامی دید و در اواخر سال 1352 به ایران بازگشت. دستگاه امنیتی رژیم شاه همچون گذشته در خواب غرور و نخوت شاه روزگار می گذرانید و دلخوش به دستورالعملهای شداد و غلاظ پلیسی و تعقیب و مراقبتهای بی نتیجه ای بود که در مقابل فراست و کیاست فرزند امام، سالهاست که رنگ باخته اند. دو سند زیر از پرونده های ساواک نمونه ای است از اسناد مربوط به پیگیری سومین سفر یادگار امام خمینی به عراق و سفر او به لبنان: [سند اول]: "به : ریاست ساواک تهران از : اداره کل سوم 312/ تاریخ : 2/12/52 درباره : سید احمد خمینی فرزند روح الله نامبرده بالا که چندی پیش به عراق مسافرت نموده بود از عراق به لبنان رفته و در منزل موسی صدر اقامت نموده بود اینک ساواک قم اعلام داشته، یاد

شده در تاریخ 27/11/52 به تهران مسافرت نموده. علیهذا خواهشمند است دستور فرمائید با دادن آموزشهای لازم به منابع و همکاران افتخاری، که مشارالیه مورد شناسایی آنان می باشد ترتیبی اتخاذ نمایند تا ضمن مراقبت از اعمال و رفتار وی مشخص گردد این شخص چه دستورالعملی از پدرش یا موسی صدر دریافت داشته و از نتیجه این اداره کل را آگاه سازند. " مدیر کل اداره سوم. ثابتی - 2/12 [سند دوم]: در پی نامه فوق، سؤالهای ساواک که برای دریافت و تحلیل پاسخها به ادارات مختلف سازمان امنیت ابلاغ است به قرار زیر می باشد: "درباره : احمد مصطفوی خمینی 1- درباره علت ملاقات نامبرده بالا با موسی صدر 2- مدت اقامت مشارالیه در منزل موسی صدر و اینکه در این مدت چه اشخاصی به منزل وی رفت و آمد داشته اند (با مشخصات آنها) 3- در مدت اقامت در منزل موسی صدر چه صحبتها و چه مسائلی بین آنها مطرح شده است. 4- آیا نامبرده به طریقی با عراق و با پدر و برادرش تماس گرفته است یا خیر؟ و اگر تماس گرفته به چه وسیله ای بوده است و مسائلی که مطرح شده است روشن شود. " "احمد" در دیگر سنگرهای مبارزه (سالهای قبل از پیروزی) تماس با حضرت آیة الله خامنه ای،

آقای هاشمی رفسنجانی

، شهید اندرزگو و شهید محمد منتظری (سفر به پاکستان) : از ویژگیهای یادگار امین امام آن بود که تلاش برای تحقق هدفهایش را از نزدیک و در میدان عمل می آزمود. او معتقد بود که صرفا حضور در تصمیم گیریهای کلان و اشراف کلی بر مسائل داشتن به تنهایی کافی نیستند بلکه باید شخصا مسائل مربوط به هدفها را تجربه کرد. و لذاست که می بینیم با آنکه وی در دوران رهبری امام پس از پیروزی و دوره بعد از رحلت آن حضرت در مراکز مهم تصمیم گیری ها و شوراهای عالی امور کشور حضور داشت، اما همیشه از طریق سفرهای مکرر و بصورت ناشناس، بخصوص در مناطق محروم و دورافتاده از نزدیک با مشکلات و گرفتاریهای مردم در تماس بود و از هر طریق و پیشنهادی که می توانست این ارتباط را مستقیم تر و ملموستر نماید استقبال می کرد و چنانکه مسئولین کمیته امداد امام و بنیاد 15 خرداد و بنیاد شهید در خاطرات خود نوشته اند (5) ایشان برای آنکه درد و رنج محرومین را بیشتر لمس کند و خود در رفع مشکلات آنان مستقیما مشارکت داشته باشد، مصرانه خواستار عضویت در این نهادها شده و می خواست که به عنوان یکی از کارکنان این دو نهاد در اجر معنوی رسیدگی به امور

مستضعفین سهیم گردد. در میدان مبارزه نیز او همان مبنا را برگزیده بود و با آنکه نقشی انکارناپذیر در تنظیم ارتباطهای مبارزین با رهبری انقلاب داشت، خود نیز در موارد متعددی در امر تکثیر و انتشار پیامها و کتابهای امام و تشکیل گروههای مبارز و مشارکت در جلسات هیئتها و انجمنهای مذهبی و انقلابی و حتی فراگیری فنون نظامی و سامان دهی تظاهرات شرکت می نمود. در پرونده های ساواک سندهای فراوانی وجود دارند که از رفت و آمدهای مکرر وی به منزل مبارزین، شرکت در جلسات منزل شهید سعید آیة الله سعیدی، شرکت در جلسات مجمع وعاظ انقلابی تهران و همچنین هیئتهای مذهبی و انقلابی تهران و شمیران، تامین بودجه برای گروههای مبارزاتی حکایت دارد. در یکی از این سندها در مورد نقش یادگار امام در تظاهرات سال 1350 طلاب انقلابی قم - که نگارنده این سطور نیز توفیق حضور در آنرا یافته بود - آمده است: "از : ساواک قم به : مدیریت کل اداره سوم 312 - خیلی محرمانه تاریخ : 12/11/50 . . . موضوع دخالت سید احمد خمینی در تظاهرات . . . تا آنجا که کسب اطلاع شده وی شخصا در داخل جمعیت تظاهرکننده نبوده است ولی آنچه بنظر می رسد آنکه گرچه وی شخصا در تظاهرات شرکت نداشته

و همانطور که در تلگراف شماره 24/10/50 - 5131/21 نیز به عرض رسیده تظاهر به عدم مداخله در این قضایا را نموده لکن وجود نامه سید عبدالرسول حجازی خطاب به وی در مورد سید ملکشیر میرهاشمی که طی شماره 5286/21 - 5/11/50 تقدیم گردیده خود مؤید دخالت غیر مستقیم و انجام تحریکاتی از ناحیه مشارالیه در این زمینه می باشد. - رئیس ساواک قم - مهران" و در پایان سند دیگری به تاریخ 9/9/51 - که در آن گزارش تشکیل جلسه وعاظ در منزل آقای فخرالدین حجازی و شرکت یادگار امام و شهید سعید حاج شیخ فضل الله محلاتی و جمعی دیگر در آن جلسه و تصمیم آنها مبنی بر تشکیل جمعیت اهل منبر تهران آمده است - می خوانیم: " . . . در این جلسه سید احمد خمینی اظهار نموده است این جلسه اگر هزینه هایی داشته باشد من می پردازم". در اینجا فرازهایی از خاطرات حضرت حجت الاسلام والمسلمین حاج سید احمد خمینی از دوران مبارزات را نقل می کنیم که در سال 1361 به اصرار جناب حجت الاسلام والمسلمین سید محمود دعائی سرپرست روزنامه اطلاعات، برای اولین و آخرین بار بازگو شده است: "در مدتی که قم بودم مثل سایر طلاب در رساندن اعلامیه های امام و یا اعلامیه هائی علیه دولت

و رژیم سابق به مردم تلاش می کردیم، تا کم کم به این فکر افتادم که احتیاج به وسایل تکثیر داریم. "آمدم پیش آقای هاشمی در تهران. او توسط آقای توکلی یک دستگاه فتوکپی برایمان تهیه کرد و من قبلا اطاقی را در من یکی از آشنایانمان اجاره کردم و آنجا مشغول کار شدیم. از کسانی که ازابتدا با ما بوده آقای موسوی خوئینی ها و آقای واحدی است. . . . کم کم کارمان وسعت پیدا کرد و جایمان تنگ شد. منزلی در نزد یکی منزل امام در قم بنام آقای واحدی خریدیم. پول آن را با التماس از این و آن تهیه کردیم. زیرا آقای پسنده تا از کم و کیف قضیه مطلع نمی شدند پول نمی دادند و مطلب را هم که نمی شد بگوئی . این منزل دست و بالمان را باز کرد. آقای موسوی خوئینی هاکه خود با گروههای دیگری هم ارتباط داشت یک دستگاه ماشین تکثیر برای ما تهیه کرد. قبلا از ماشینهای ساده تر استفاده می کردیم. آقای موسوی خوئینی ها دستگیر شد. توسط خانمشان به من خبر داد که ایران را ترک کنم. مدت پانزده روز رفتم پاکستان. اتفاقا آقای هادی قم بود. اوضاع پاکستان را از او پرسیدم البته بدون اینکه ایشان مطلع شود که چه می خواهم بکنم. بلافاصله با

آقای محمد منتظری هم تماس گرفتم، آمد مرز ایران و پاکستان. این دو هفته ای که پاکستان بودم تجربه های خوبی کسب کردم. در مراجعت، آقای واحدی را از کم و کیف قضیه مطلع کردم و در ضمن شخصی به ما معرفی شد تا در ایران به وسیله او با گروهی دیگر همکاری نمائیم. اتفاقا ما مشغول چاپ کتاب"خدمت و خیانت روشنفکران" جلال بودیم. در ضمن برای اینکه مطمئن شویم از نظر اعتقادی کارمان صدرصد درست باشد با آقای خامنه ای در مشهد تماس گرفتیم که ماءمور تماس، من شدم و بارها پیش ایشان رفتم و ایشان را هم تا اندازه ای در جریان کارهایمان قرار داده ام، البته در این موقع آقای هاشمی زندان بود والا قبلا با ایشان مشورت می کردیم. [به هر حال] بوسیله شهید منتظری با گروه فوق ارتباط برقرار کردیم. در اوائل، همسرم مسئول ارتباط با آنان شد تا مطمئن شوم کسی از طرف مقابل ما را زیر نظر نگیرد. کار هم بدین صورت می شد که هفته ای دو روز صبح ها آنها وسایلی که داشتند در قبرستان نو در مقبره ای می گذاشتند و عصر آنها را بر می داشتیم و هفته ای دو روز ما این کار را می کردیم. به محمد منتظری پیغام دادم این کار مشکل است ما هم حاضر نیستیم با گروهی که

دقیقا نمی شناسیم بصورت آشکار کار کنیم. او که در آن موقع با آقای غرضی و آقای جنتی[علی] در سوریه کار می کرد، فردی را فرستاد پیش من بنام سعید که بحمدالله هم امروز مشغول کار برای جمهوری ای هستند که خود زحمتش را کشیده اند. مشکلی از حیث کار نداشتیم. مجموعه ما تمام دستگاهها را داشتیم، از کاغذ خرد کنی گرفته تا چاپ. با دستگیری آقای خوئینی ها تصمیم گرفتیم آقای خاتمی را وارد عمل کنیم که بحمدالله ایشان از هر حیث ما را یاری کردند. آقای هاشمی دستگیر شد بدنبال دستگیری او ناچار با اصفهانیهایی که یکی دو نفر آنان را آقای هاشمی به من معرفی کرده بود تا درصورتیکه دستگیر شد با آنان تماس بگیریم ( این کار را بعد از یکی دو هفته کردم) که یکی از آنان آقای روحانی، روحانی خوب اصفهان است. بدنبال آن یک خانه تیمی در اصفهان و یکی در تهران تشکیل دادیم. البته آقای روحانی را در جریان این کار نگذاشتیم چون احتمال دستگیری ایشان زیاد بود. متاءسفانه بین دوستان سوریه اختلاف جزئی ای پیدا شد که نزدیک بود دامن ما را هم بگیرد. تا من بودم نگذاشتم ولی وقتی من رفتم به عراق و بدنبال شهادت برادرم در آنجا ماندگار شدم یکی دو مصادره در

قم صورت گرفت. که آقای واحدی در یکی از آنها شرکت داشت در نامه ای که برایم بوسیله یکی از دوستان که آن هم بوسیله آشیخ عباس معروف - شهید اندرزگو . . . ؟ - بله، بوسیله آن سید جلیل القدر بدستم رسید در این نامه این مسئله را جدی مطرح کردند. از همانجا تذکر دادم که این کار به صلاح کار تشکیلاتی ما نمی باشد، ولی بر سر مسئله ای که هنوز اجازه ندارم بگویم این کار بالا گرفت و وسایل انتشاراتی که در یکی دیگر از منازل تیمی بود که سعید (واسطه) از آن مطلع بود شبانه به منزل تیمی دیگر انتقال پیدا کرده بود . - یک وقتی گفته شده بود سینمای قم را گروه شما منفجر کرده اند؟ - یکی از دوستان در مصاحبه اش گفته بود که سینمای قم را من و یا گروه ما منفجر کرده اند. در حالیکه این با واقعیت تطبیق نمی کند. شهید اندرزگو شبی را در منزل ما گذارند که مدعی بود این کار را در همان روز انجام داده است. این مسائل را امروز گفتم زیرا شما گفتید آنچه در مورد مسائل مبارزاتی خود می دانید بگوئید والا همانگونه که در این مدت هیچ نگفته بودم امروز هم نمی بایست می گفتم" (6) شگفتی کار دشوار، اما

موفق و افتخارانگیز تربیت یافته مکتب"روح الله" در امور مبارزه آنجا آشکار می شود که دریابیم فعالیتهای مبارزاتی او در شرایطی انجام می پذیرفته که چشمهای نامحرم ساواک لحظه ای از رفت و آمدهای او غافلنمی شده و آن عزیز می بایست با رعایت مستمر اصول مخفی کاری و با استفاده از فراست منحصر به فرد خویش ماءمورین مخفی تعقیب کننده اش را فریب داده و سردرگم سازد. سه سند زیر نشانی است از مراقبتهای دائمی ساواک و سختی کار مبارزه یادگار امام در آن شرایط: 1-"از: مرکز به: ساواک قم - خیلی محرمانه سید احمد خمینی روز 21/12/48 به مشهد وارد و اظهار داشته چون وجودش در ایام سوگواری در قم لازمست در نظر دارد روز /25/12 48 به قم مراجعت کند. ضمن تعیین علت عدم انعکاس مسافرت وی دقیقا اعمال نامبرده را مراقبت و نتیجه را اعلام نمایند - مقدم" 2-"از: ساواک قم به: مدیریت کل اداره سوم 316 - خیلی محرمانه درباره: سید احمد خمینی در مراقبتهائیکه از نامبرده بالا بعمل آمده، مشارالیه به اتفاق طلبه ای به نام کیانی ساعت /0840 روز 16/5/49 از بنگاه مسافربری گیتی نورد قم وسیله اتومبیل شماره 75277، از تهران به اصفهان عزیمت و در تاریخ 18/9/49 به قم مراجعت نموده - رئیس ساواک قم - مهران" 3-"به: ریاست ساواک قم

در دو جبهه مقدس جهاد و اجتهاد، گام می زند. اینک در سال 56 وقتی که او ایران را به مقصد نجف ترک می کند رابطه رهبری انقلاب با حوزه های علمیه و مبارزین داخل کشور به گسترده ترین و مطلوبترین وجه ممکن رسیده است. تکلیف گروههای مخالف رژیم از لحاظ پایبندیشان به رهبری قیام روشن گردیده و در صفوف انقلابیون پالایش لازم صورت گرفته است. کانالهای ارتباط با نجف برقرار و شبکه ارتباط روحانیت و مومنین به نهضت امام در سطح کشور، به همت یاران فداکار امام و فرزند مجاهدش تنظیم شده اند. و از سوی دیگر فرزند خمینی کبیر که چندین سال است درس خارجه فقه و اصول را از محضر بزرگان حوزه قم فراگرفته، اینک برای تکمیل نیازهای علمی خویش و پاسخ یافتن به پرسشهای علمی اش، فرزانه ای چون امام را می طلبد. و در سوی دیگر او به ابعاد جهانی انقلاب اسلامی و گسترش ارتباطات انقلاب در خارج از مرزها و کسب فیض دانش و عرفان از محضر پدر می اندیشد. تقدیر الهی احمد را بار دیگر به نجف می کشاند تا نقشی تازه در نهضت امام بر عهده گیرد. از سوی دیگر، چنانکه در خاطرات یادگار امام نقل کردیم، همرزمان او پس از دستگیری در سال 56 به وی پیغام می دهند که بخشی

از روابط مبارزاتی آن عزیز لو رفته و باید ایران را ترک کند. بدین ترتیب "احمد" برای چهارمین و آخرین بار وطن را به قصد انجام رسالتی دیگر به سوی نجف اشرف ترک می کند. دیدن داغ جگر سوز استاد و همراه و همرزمش و تنها برادر مهربان اش شهید آیة الله حاج آقا مصطفی خمینی در آبانماه 1356 در نجف اشرف، ابتلا و امتحانی خطیر برای احمد داغدار است. امتحانی که پدر، آنرا لطف خفیه الهی نامید و دیدیم که همین شهادت آغازگر خیزش 19 دیماه قم و سپس چهلمهای پیاپی و پدید آمدن صحنه کارزار پیروان امام با دژخیمان رژیم، در میدانی به وسعت سرتاسر ایران بزرگ گردید. بنا به نقل یاران امام در نجف، به محض ورود حاج احمد آقا در سال 56 به نجف اشرف، شهید بزرگوار آیت الله حاج آقا مصطفی به اعضای دفتر و روحانیون مبارز آنجا تاکید می فرمود که از آن پس در تنظیم امور سیاسی و مبارزاتی به وی مراجعه کنند. به موازات اوج گرفتن ابعاد نهضت، بعد از شهادت حاج آقا مصطفی - رض - ، بیت و دفتر امام خمینی در نجف اشرف با بهره مندی از شخصیتی چون "احمد" که تجربه طولانی مبارزه و سامان دهی ارتباطها، و مدیریت منزل امام در قم

در سالهای دشوار پس از تبعید امام را با خود داشت، به سرعت تبدیل به کانونی مطمئن برای پاسخگویی به نیازهای ارتباطی نهضت و رهبری آن گردید. احمد خستگی ناپذیر در آن ایام پر حادثه، در نجف اشرف توانست خلاء وجود با برکت شهید حاج آقا مصطفی را در کنار پدر پر کند. با رهبری الهی حضرت امام خمینی، دامنه قیام به سراسر ایران و به جمع دانشجویان و مسلمانان انقلابی خارج از کشور کشیده شد و در این میان، "احمد" رازدار امین امام و حامل پیامهای پی در پی رهبر و نقطه اتصال شبکه گسترده ارتباطها بود. تماسها و فعالیتهای یادگار امام در نجف نیز در منگنه مراقبتها و کنترلهای دائمی ساواک و مامورین امنیتی سفارت شاه در بغداد قرار داشت و علاوه بر اینها، سازمان امنیت عراق نیز در همکاری با ساواک، مامورینی ویژه برای کنترل تماسهای آن مهاجر الی الله گمارده بود. سند زیر گویای این همکاری پشت پرده دو رژیم بغداد و تهران در زمان شاه علیه نهضت امام خمینی، حتی بعد از هجرت آن حضرت به پاریس است: "از : اداره کل سوم به : ریاست اداره همکاریها بدینوسیله فتوکپی نامه سعدون شاکر رئیس سرویس عراق و ضمیمه آن با ترجمه فارسی مربوط، جهت آگاهی و ضبط

در سوابق به پیوست ایفاد می گردد. مدیر کل اداره سوم - ثابتی" [پیوست سند فوق، ترجمه گزارش کنترل مکالمات تلفنی فرزند برومند امام است که بوسیله مامورین عراقی ضبط گردیده و در پرونده ساواک بدین شرح آمده است: ] اطلاعات "کسانی که با خانه آقای خمینی در نجف تماس گرفتند: آقا کریم که با احمد خمینی سخن گفت و درباره قم و آقای شراعی و آقای استری از او جویا شد. ثوندی از پاریس تماس گرفت و با همسر احمد گفتگو کرد. تلگرافی به یاسر عرفات از خانه احمد خمینی. گفتگوهائی که از راضی در خارج از کشور و احمد خمینی روی داد و دومی اطلاع داد که دوستشان علی اکبر آقامنشی در حالی که نامه ای از آقا با خود داشت در راه سوریه دستگیر گردید و از او خواسته شد که پاسخ را نامه بدهد. احمد با شخصی در خارج از عراق تماس گرفت و از او خواست که با صدوقی یدر پاریس تماس پیدا کند و به او اطلاع بدهد که ما آزادی کامل داریم. گفتگوهائی از خانه خمینی روی داد. متکلم رضوانی یک شنونده بنام کریم، سخن می گفت; و او اطلاع داد که در روز یکشنبه در تهران اعتصاب عمومی خواهد بود. تماس های دیگری از سوی اشخاصی در

خارج از عراق با خانه خمینی پیرامون همین موضوع گرفته شد. " همراه با امام در هجرت به پاریس هجرت سرنوشت ساز امام خمینی از نجف به پاریس، آغاز فصل فروپاشی ارکان رژیم سلطنتی در ایران و بصدا آورنده زنگهای شکست آمریکا در حساسترین و امن ترین پایگاهش بود. در این هجرت و ماجرای شگفت نیز، "احمد" مشاور و همراه پدر بود. و این نقش تا بدان حد آشکار و مؤثر بوده است که حضرت امام خمینی - سلام الله علیه - حتی در وصیتنامه جاودانه خویش نیز از آن یاد کرده و تصریح می فرماید که تنها مشاور آن حرکت تاریخی و تاریخ ساز، "احمد "بوده است. در اینجا فرازهایی از چگونگی هجرت امام به پاریس را از زبان همراه همیشگی امام، نقل می کنیم که در قسمتی از خاطرات شنیدنی اش از آن هجرت بزرگ می گوید: "علت هجرت امام به پاریس، به جریاناتی که چند ماهی قبل از این تصمیم روی داد، برمی گردد. با اوج گیری مبارزات مردم ایران، دو دولت ایران و عراق در جلساتی متعدد که در بغداد تشکیل گردید، به این نتیجه رسیدند که فعالیت امام نه تنها برای ایران که برای عراق هم خطرناک شده است. توجه مردم عراق به امام، و شور و احساسات زائرین ایرانی چیزی

نبود که عراق بتواند به آسانی از کنار آن بگذرد. و بدین جهت برادر عزیزمان آقای دعائی را خوا ستند تا خیلی روشن نظرات شورای انقلاب کشور عراق را به عرض امام برساند. آقای دعائی نظرات عراق را برای حضرت امام بیان داشت که ملخص آن عبارت است از: 1- حضرتعالی چون گذشته می توانید در عراق به زندگی عادی خود ادامه دهید ولی از کارهای سیاسی ای که باعث تیرگی روابط ما با ایران می گردد، خودداری نمایید. 2- در صورت ادامه کارهای سیاسی باید عراق را ترک کنید. تصمیم امام، معلوم بود. رو کردند به من و فرمودند: "گذرنامه من و خودت را بیاور" و من چنین کردم. آقای دعائی عازم بغداد شد ولی از گذرنامه ها خبری نشد. چندی بعد سعدون شاکر رئیس سازمان امنیت عراق خدمت امام رسید و مطالبی در ارتباط با روابط ایران و عراق، اوضاع عراق و منطقه و گزارشاتی از این دست را به عرض امام رسانید، ولی در خاتمه چیزی بیشتر از پیغام قبلشان نداشت. ا ما م خیلی صحبت کردند که متاسفانه ضبط نشد; مثلا فرمودند: "من هر کجا بروم و فرشم را (اشاره به زیلوی افشار) پهن کنم، منزلم است. " و یا گفتند: "من از آن آخوندها نیستم که تنها به خاطر زیارت،

دست از تکلیفم بردارم. " و از این قبیل . . . برادرم دعائی به بغداد احضار شد و تصمیم آخر فرماندهی عراق مبنی بر اخراج امام به او گفته شد و در مراجعت، گذرنامه ها را به همراه داشت. با اجازه امام، تصمیم معظم له مبنی بر سفر به کویت، به دوستان نزدیکمان در نجف گفته شد; به 8 - 7 نفر از خصوصی ترین افراد. بلافاصله دو دعوتنامه برای من و امام توسط یکی از دوستانمان در کویت تهیه شد. (نام فامیل ما مصطفوی است، لذا دولت کویت تشخیص نداده بود) . سه ماشین سواری تهیه شد و فردای آن روز بعد از نماز صبح حرکت کردیم. در یکی از ماشینها، من و امام و در دو تای دیگر دوستان نزدیک. . . زمانی که می خواستیم سوار ماشین شویم، در تاریکی مردی غیر معمم نظرم را جلب کرد; دقیق شدم، آقای دکتر یزدی بود. او برای گرفتن پیامی از امام برای انجمن های اسلامی ایران در کانادا و آمریکا آمده بود که مواجه با این وضع شد. تا آن لحظه او به هیچ وجه از جریان مهاجرت امام اطلاع نداشت. دکتر هم سوار یکی از آن دو ماشین شد . . . صبحانه در یک قهوه خانه صرف شد: نان و

پنیر و چای. نماز ظهر در مرز عراق به امامت امام خوانده شد. . . از مرکز شخصی آمد که خلاصه صحبت یکساعته اش این بود که ورود ممنوع!بازگشتیم; عراقیها منتظرمان، اهلا و سهلا. از دو بعد از ظهر تا 11 شب معطلمان کردند. مرحوم املایی با زرنگی خاص خودش، روانه بصره شد و نجفیها را از چند و چون قضیه آگاه ساخت و با مقداری نان و پنیر و کتلت و از این قبیل چیزها برگشت. امام شدیدا خسته شده بودند و من برای ایشان شدیدا متاثر بودم. امام از قیافه من فهمیدند که من از این که ایشان را این همه معطل کردند، ناراحتم. گفتند: "تو از این قضایا ناراحت می شوی؟ " گفتم: "برای شما شدیدا ناراحتم. " گفتند: "ما هم باید مثل بقیه در مرزها بلا سرمان بیاید تا یکی از هزارها ناراحتی ای که بر سر برادران مان می آید لمس کنیم; محکم باش. " گفتم: "چشم". درحالی که ما توی اطاقی کثیف[در مرز کویت و عراق] گرد امام، که دراز کشیده بودند، جمع شده بودیم، تفالی به قرآن زدم: اذهب الی فرعون انه طغی، قال رب اشرح لی صدری و یسرلی امری" باور کنید که نیروی تازه ای گرفتم. . . چهار نفری عازم بصره شدیم. در هتلی نسبتا خوب

و تمیز، شب را به صبح رساندیم. من و امام در یک اطاق، آقایان فردوسی و املایی در اطاق دیگر. با تمام خستگی ای که امام داشتند، بعد از سه ساعت استراحت، برای نماز شب بلند شدند. نماز صبح را با امام خواندم و بعد از نماز، از تصمیمشان جویا شدم. گفتند: " سوریه" گفتم: "اگر راه ندادند، اگر آنها هم برخوردی مثل کویت کردند، بعد کجا؟ " کشورهای همسایه یکی یکی بررسی شد، کویت که نگذاشت، شارجه و دوبی و از این قبیل به طریق اولی نمی گذارند، عربستان که مرتب فحش می داد، افغانستان و پاکستان که نمی شد; می ماند سوریه، و امام درست تصمیم گرفته بودند ولی بی گدار به آب نمی شد زد; می بایست وارد کشوری شد که ویزا نخواهد و از آن جا با مقامات سوری تماس گرفته شود که آیا حاضرند بدون هیچ شرطی ما را بپذیرند یعنی امام به هیچ وجه محدود نگردند. چراکه اگر محدودیت بود، عراق که منزلمان بود. فرانسه را پیشنهاد کردم، زیرا توقف کوتاهمان در فرانسه می توانست مثمر ثمر باشد و امام می توانستند بهتر مطالبشان را به دنیا برسانند; امام پذیرفتند. خوابیدیم. ساعت 8 صبح به ماموران عراقی گفتم: می خواهیم برویم بغداد. گفتند: می توانید برگردید نجف. گفتم نمی رویم. ساعتی بعد آمدند که مرکز می گوید تصمیمتان چیست؟

گفتم: "پاریس". . . شب را در بغداد بودیم; دوستانمان را دوباره دیدیم. امام همان شب برای زیارت به کاظمین (ع) مشرف شدند; احساسات مردم عجیب بود; صبح به فرودگاه رفتیم. هواپیما را معطل کردند. دو ساعت تاخیر داشت، جمبوجت بود. ما پنج نفر در طبقه دوم بودیم به اضافه سه نفر که نمی شناختیمشان. حالت عجیبی برای دوستان بدرقه کننده دست داده بود; نمی دانستند به سر امام چه می آید. ماموران، آقای دعایی را خواستند; با حالتی متغیر برگشت. خجالت کشید که به امام بگوید; به من گفت که گفتند امام دیگر برنگردد. (چه پر رو و وقیح) . . . رسیدیم پاریس. . . همان شب از کاخ الیزه آمدند پیش من که: "ما مواجه شدیم با این قضیه، چه بخواهیم و چه نخواهیم، آیت الله آمده است. اگر مطلع می شدیم نمی گذاشتیم". وقت خواستند. امام گفتند بیایند. آمدند و گفتند حق ندارید کوچک ترین کاری انجام دهید، و امام گفتند: "ما فکر می کردیم این جا مثل عراق نیست، من هر کجا بروم حرفم را می زنم; من از فرودگاهی به فرودگاهی دیگر و از شهری به شهری دیگر سفر می کنم تا به دنیا اعلام کنم که تمام ظالمان دنیا، دستشان را در دست یکدیگر گذاشته اند تا مردم جهان صدای ما مظلومان را نشنوند ولی من

صدای مردم دلیر ایران را به دنیا خواهم رساند، من به دنیا خواهم گفت که در ایران چه می گذرد. (7) " بدین ترتیب نوفل لوشاتو کانون خبرساز جهان شد. مردی از آنسوی شرق آمده است تا پیام مکتب توحیدی انبیا را در آن دیار خدا فراموشان پناه برده به ماشین و اصالت پول و سرمایه، و بیگانه از معنویت و ارزشهای الهی، طنین اندازد و مظلومیت جهان سوم، و غربت اسلام، و رهائی انسان را در قلب اروپا فریاد کند و عمق تزویر و فریبکاری مدعیان تمدن و آزادی را به جهانیان صلا دهد و از اصالت انقلاب اسلامی و الهی خویش و حماسه ای که ملت بزرگوار و پیشتاز ایران در این راه مقدس آفریده اند، دفاع کند. خورشید فروزان سیمای خمینی کبیر را در این هجرت بزرگ، ماهتابی همراهی می کند به نام مبارک "احمد". انشاءالله در شماره بعدی حضور، زندگانی مرد هجرتهای دائمی نهضت خمینی را از این مقطع تاریخی تا لحظه عروج و هجرت نهایی آن عزیز، به روایت اسناد و خاطره ها و همچنین فصل مربوط به حیات علمی آن عالم و عارف مجاهد را به خامه قلم می بریم، البته اگر عمری باقی باشد و داغ هجرانش مجال دهد. والسلام حمید انصاری - سردبیر اردیبهشت 1374

پى نوشت ها

: 1. برگرفته از

خاطرات حجة الاسلام احمد خمینی در مصاحبه با روزنامه اطلاعات 2 7/2/1361. روزنامه اطلاعات 7/2/61 مصاحبه با یادگار حضرت امام. 3. صحیح آن "جوب شور" نام محله ای در قم است که در سند ساواک اشتباها جنوب شهر ذکر شده است. 4. این مطالب نقل به مضون سخنان یادگار امام است که برای تکمیل اطلاعات مربوط به جایگاه منزل امام خمینی در حوادث نهضت، جهت درج در کتاب "کوثر، شرح وقایع انقلاب اسلامی" - که اکنون سه جلد آن منتشر شده است -

از ایشان شنیده ایم. (انصاری) 5. ر. ک: ویژه نامه های رحلت یادگار امام در مطبوعات، اسفند و فروردین 6 74. روزنامه اطلاعات مورخ 9/2/61، مصاحبه با حضرت حجة الاسلام والمسلمین سید احمد خمینی 7. خاطرات حضرت حجت الاسلام والمسلمین حاج سید احمد خمینی به نقل از کتاب " کوثر"، شرح وقایع انقلاب اسلامی، ج 1 ص 634. نویسنده:حمید انصاری،قسمت اول

احمد یاور مستضعفین و محرومین

33 چکیده: اشاره: از آنجا که یادگار عزیز امام همواره در مواضع خود حمایت از محرومین و مستضعفین را سرلوحه اعمال خود قرار داده و نه تنها در بیان و گفتار بلکه حتی در عمل هم ایثارگرانه آمادگی خود را جهت خدمت به محرومین نظیر عضویت افتخاری در بنیاد پانزده خرداد و درخواست فعالیت عملی در بنیاد شهید و کمیته امداد امام خمینی اعلام نموده بود، بلکه با توصیه های مکرر به مسئولین چنین اموری مانند" مؤسسه تعاون امام خمینی" که خود از بنیانگذاران آن بودند توصیه خدمت به محرومین می کردند که نامه ذیل نمونه ایست از این موضوع که خطاب به حجة الاسلام والمسلمین آشتیانی از مؤسسین این مؤسسه مرقوم فرموده اند: حضور بسم الله الرحمن الرحیم جناب حجة الاسلام آقای حاج شیخ علی اکبر آشتیانی دامت افاضاته یکی از کارهای بسیار پسندیده خدمت به محرومان و مستضعفان است که از اصول خدشه ناپذیر انقلاب اسلامیمان و از مواردی است که امام عزیزمان بیشترین توجه را بدان داشتند. گردانندگان مؤسسه باید تلاش کنند تا در یاری رساندن به مردم محروم به آنچه رضای خداست، عمل کنند و همیشه امتیاز از آن کسانی باشد که محروم تر و محتاج ترند. بدین نکته خود توجه دارید که در این کار از افرادی باید استفاده

کرد که از جمیع جهات مورد اعتماد باشند تا خدای نخواسته با مسئله ای روبرو نشوید که از حیثیت روحانی شما بکاهد. انشاءالله با تحمل زحمت در این امر خیر دل امام راحلمان را شاد کنید. خداوند به همه دست اندرکاران اجر و ثواب عنایت فرماید و به شما که از یاران با وفای حضرت امام هستید خیر دهد. انشاء الله. والسلام احمد خمینی - 70/4/62

احمد، پدر بزرگوارش را اسوه و الگو قرار داده بود

21 چکیده: خدمت حضرت آیت الله صانعی از مدرسین بزرگوار و گرانقدر درس خارج حوزه علمیه قم رسیدیم و ضمن عرض تسلیت رحلت حجت الاسلام والمسلمین حاج سید احمد خمینی خدمت ایشان، ضمن تشکر از اینکه وقت شریفشان را در اختیار مجله حضور قرار دادند، با کسب اجازه از محضر شریفشان اولین سئوال را خدمتشان عرض می کنیم . حضور: حضرت آیت الله سئوال اول ما، در مورد نقش استثنایی و منحصر به فرد حاج سید احمد آقا به عنوان مشاور و امین حضرت امام، در اداره بیت ولایت و رهبری و ایجاد ارتباط بین گروههای انقلابی و حضرت امام، در سه مقطع دوران تبعید، و تشکیل حکومت اسلامی به دوران ده ساله اداره حکومت را خواستیم حضرتعالی توضیحاتی را برای خوانندگان ما مرحمت بفرمائید. بسم الله الرحمن الرحیم با اظهار تاسف و تاثر نسبت به مصیبت بزرگ و رحلت مرحوم حجت الاسلام و المسلمین حضرت آقای حاج سید احمد آقا فرزند بزرگوار امام و با درخواست صبر و آرامش و اطمینان و استقامت از خداوند بزرگ برای همه کسانیکه در این مصیبت بزرگ متاثر شدند و رنج دیده اند از مادر بزرگوارشان از فرزندانشان، از همه کسانیکه سببا و نسبا به ایشان ارتباط داشتند، خانواده عارفه و محترمشان، خواهران معظمه

شان برای همه آنها و برای همه مسلمانهائی که مصیبت زده شده اند از خداوند متعال درخواست صبر می کنیم ولی از خداوند می خواهیم که او را با سیدالشهداء صلوات الله علیه و با امام شهداء پدر بزرگوارشان و با همه شهداء اسلام محشور گرداند و خداوند به همه ما توفیق بدهد که اگر راجع به زندگی ایشان چیزی را یاد داریم و یا یاد می گیریم برای ما سرمشقی باشد و در زندگی به آن عمل کنیم چون اگر ما، امثال حضرت آقای احمد آقاها را اسوه و الگو قرار ندهیم بعید است که بتوانیم بگوئیم ائمه معصومین صلوات الله علیهم اجمعین یا پدر بزرگوارش را اسوه و الگو قرار داده ایم بخاطر اینکه او خود از کسانی بود که پیروی و تشیع و شیعه بودن را به معنای واقعیش در زندگی عمل کرده بود و اگر ما هم او را اسوه قرار بدهیم در حقیقت همان ائمه معصومین صلوات الله علیهم اجمعین و پدر بزرگوارشان و همه شهداء را اسوه قرار داده ایم. در رابطه با نقش آن بزرگوار نسبت به نهضت، انقلاب، حکومت و مقاطعی که ذکر کردید همه آنها در یک جمله خلاصه می شود اینکه او یدی توانا و بازوئی قوی برای امام امت بودند و رکنی محکم و معتمدی مطمئن

برای فرزندان انقلاب و برای همه انقلابیون بوده اند و یا به عبارت دیگر یک انسان مطیع امام و فقاهت امام بود و این ارزش فراوان دارد که انسان با یک بزرگواری و با فقیه و اعلم علی الاطلاقی در عصر خود زندگی کند پسر او باشد نزدیکترین افراد نسبت به او باشد و در عین حال از نظر اطاعت گویا برده و غلامی حلقه بگوش باشد، انسان باید خیلی مراحل از خودسازی را طی کند تا چنین باشد چون زیادی و کثرت مراوده و پدر و فرزند بودن سبب می شد که آدم اهمیت اطاعت از نظرش کم و کاسته شود ولی ایشان در عین حالی که این خصوصیت را داشت راجع به اطاعت گویا برده و عبدی بود در رابطه با امام در یک جلسه ای که بنده هم بنا بود باشم و ایشان در آن قضیه صاحب سهم بودند و بنا بود خدمت امام باشیم وقتی خدمت امام رسیدیم در آن قضیه ایشان دم در ایستاده بود جوری ایستاده بود که من اصلا تعجب کردم که این عظمت و ابهت امام را چه جور یافته است که حتی جرات نشستن را ندارد و من همان وقتها هم تعبیر می کردم که من فکر می کنم ضربان قلب مرحوم آقا سید احمد آقا با

اجازه امام است و ضربان قلبی که یک ضربان تکوینی است اما من فکر می کنم ضربان قلب ایشان بدون اجازه امام نباید باشد حرکت پلک های چشم ایشان من می گفتم بدون اجازه امام نمی تواند باشد یعنی آن چنان مطیع بود و آن چنان عبد بود نسبت به امام و این مرحله بسیار بالائی بود و نقشی را که ایشان داشت عمده این بود که هم علاقمند بود به نهضت و به انقلاب و به فرزندان نهضت و انقلاب و هم امین امام بود و هم صاحب سر بود ممکن است کسی امین باشد اما علاقمند نباشد صاحب سر باشد اما علاقمند به فرزندان انقلاب نباشد، علاقمند به نهضت نباشد چه در زمان نهضت که دوستان را هدایت می کرد وقتی که امام مدتی در نجف بود و ایشان در قم بودند یا در سایر مواقع و چه در زمان حکومت و انقلاب و نجف و ارتباطش با ایران و چه بعد از حاکمیت امام و ارتباطش با مسولین و با مردم علاقه او به نظام و به انقلاب و به نهضت و امانت او سبب شد که کارهای فراوانی را به پیش ببرد و دوستان انقلاب و فرزندان انقلاب به ایشان علاقه داشتند "و هل الدین کله الاالحب "یعنی این چنین نبود که

یک مسئولی با مرحوم آقای احمد آقا اگر ارتباط دارد به واسطه اینکه او پسر امام امت است یا او مسئولی است و اختیاراتی از امام دارد و بناست به واسطه این مسول این اختیارات منتقل بشود یا کاری داشته باشد باید ایشان منتقل کند. نه، تنها آن نبود یک انسان متخلقی بود یک انسان وارسته و مورد علاقه بود ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات سیجعل لهم الرحمن ودا همه کسانیکه او را می شناختند به او علاقمند بودند یعنی شما نمی توانید پیدا کنید کسی را که او را بشناسد و به او علاقمند نباشد و قدرت و حرکت در انقلاب و نهضت و حکومت اگر همراه علاقه باشد موفقیتش ده برابر بلکه صد برابر خواهد بود چون دین غیر از حب و علاقه چیز دیگر نیست. رسول الله صلوات الله و سلام علیه غیر از حب و علاقه به ذوالقربی خودش طبق فرمان خدا چیزی نخواست چون همان علاقه است که سبب می شد که انسان کسی که مورد علاقه اش است اسوه و الگو قرار دهد و اعمال خودش را همانند او قرار دهد و جالب این بود که علاقه از دو طرف بود یعنی هم مردم به ایشان علاقه داشتند و هم او به همه دوستانش علاقمند بود و مراقب بود

مواظب بود که مبادا نسبت به دوستانش کوچکترین صدمه ای بخورد اگر به هر دوستش به هر علاقمندش به هر فرزند انقلابی روی یک جهاتی صدمه ای می خورد مشکلی پیش می آمد او در حد توانش آن صدمه را جبران می کرد آن مشکل را رفع می کرد یا دلداری می داد یا اگر مسئله ای بنا بود پیش بیاید آن مساله را پیشگیری می کرد من خودم یادم هست بعد از آنی که آن نظر را راجع به سن بلوغ دختر دادم و در رساله ها منتشر شد و در حوزه های علمیه هم منتشر شد اعتمادا به آن موثقه عمار نه به حساب روشنفکری به حساب همان فقه صاحب جواهری و فقه سنتی، وقتی عرض کردم پس بلوغ دختر سیزده سال است و اگر آن نشانه های دیگر نباشد دو روز بعدش بود که آن بزرگواری که خدا او را با سیدالشهداء و امام الشهداء محشورش کند منزل ما آمد با آقای اخوی آمدند، ایشان آمد و فرمود که این نظری که شما دادید یکی از نظرهای خوب و جالبی است برای یک جامعه اسلامی که امیدوار کننده است اما نکته ای را درباره این نظر به شما توجه می دهم که مبادا خدای ناخواسته در حوزه های علمیه و در بین علماء این نظر سبب بشود که شما ضربه ای بخورید. شما چنین کنی و

چنان کنی که این نظر حفظ بشود، خود شما هم حفظ بشوید و امام در این مواقع اینطور حرکت می کردند و ایشان راه امام را به من تذکر دادند و فرمودند که راه این است و من بسیار شکرگزار خداوند شدم و بعد هم خودم خجالت زده شدم که بنده کجا و بزرگواری آن آقازاده بزرگوار کجا که از تهران حرکت کرده و در قم به منزل ما آمده که این دو تا مطلب را تذکر بدهد. هم درد را بگوید و هم درمان را. و یا در یکی دو مرحله حساس دیگر در مسائل حوزه که پیش می آمد من دیدم که ایشان خودشان می آمدند اینجا و اظهار لطف می کردند می فرمودند که نظر من این است. نظر شما چیست؟ این جوری باید حرکت کرد. این به همان معنای واقعی که کرامت نفس اقتضاء می کند که آدم نگذارد که خدای نخواسته یکی از دوستانش، یکی از ارادتمندانش قصوری پیدا کند و این قصورش به ضرر انقلاب و اسلام تمام بشود. خلاصه آنچه که باید در زندگی این بزرگوار چه در مجله حضور چه در غیر مجله حضور نوشته شود و الگو قرار گیرد اطاعت محض او از مقام امامت و پدر بزرگوارش، امانت و پاکی، تواضع و فروتنی و دوستدار بودن

نسبت به دوستان انقلاب بود. و از ویژگیهای دیگر ایشان تواضع، اطاعت محض، عدم تخلف، بود که از حرفهای دوستان یافتید و شنیدید. حضور: به نظر شما اساسی ترین کار یادگار گرامی حضرت امام را بعد از رحلت جانسوز والد بزرگوارشان به نظر حضرتعالی چه بود؟ آیت الله صانعی: در ضمن آن عرایضم روشن شد اساسی ترین کاری که ایشان می کرد این بود که علاقه به انقلاب و به نظام و به فرزندان انقلاب و نظام داشت. امین امام بود و این اساسی ترین کار و ریزترین و ظریف ترین کار در رابطه با امامت امام سلام الله علیه است که شخص امین و نسبت به مسائل آگاه در رابطه با مردم باشد و امام غیر از احمد آقا در بین فرزندان و اقوام خودش کسی که این مقدار مورد اطمینان و این مقدار موردعلاقه اش باشد نداشته و کسی دیگر نبوده. البته در غیر از اقوامشان هم بودند، اما در اقوامشان و فرزندانشان در امانت کسی به منزله احمد آقا نرسیده والا دوستان دیگری که امام به آنها عنایت داشت بسیاری شان در حد بالائی از امانت و علاقه به انقلاب بوده اند، اما هیچ کدام مثل حضرت آقای احمد آقا نبودند که نزدیک به امام باشند و این چنین اظهار علاقه کنند. یادم است که در

یک قضیه ای که نسبت به ایشان صحبتی شده بود امام با کمال بزرگواری فرموده بود که مرجعیت را زیر سؤال نبرید هر کاری می خواهید بکنید اما مرجعیت را زیر سؤال نبرید در رابطه با اینکه گفته می شد نعوذبالله خدای نخواسته حاج احمد آقا ممکن است مثلا خودش روی علاقه ای که به انقلاب و به نظام داشت حرفی را بزند که امام در آنجا فرمودند که مرجعیت را زیر سؤال نبرید این هم خود دلیلی بر مظلومیت امام و مظلومیت ایشان بود. من از همه دوستانی که دست اندر کار این قضیه هستند تقاضا می کنم که ابعاد علمی و فقاهتی ایشان مطرح بشود. چون خود ایشان به حوزه علمیه عنایت داشتند دوستان هم عنایت کنند که سوابق تحصیلی ایشان، سخنرانیهائی که گاهی ایشان در سمینارهای ائمه جمعه یا در کنفرانس های بین المللی داشتند نسبت به مسائل اسلامی، نسبت به فقه امام و تحقیقات امام، اینها را مطرح کنند و به مردم تذکر بدهند که ایشان بهر حال در حد اجتهاد بوده یعنی حدود هشت سال نه سال ایشان درس خارج فقه رفته بود. من یادم هست ایشان اینجا با یکی از دوستان مباحثه می کردند، جواهر را درس خارج می خواندند جواهر را مباحثه می کردند یک شب که خدمتشان بودیم گفت ما با این رفیقمان جواهر را مباحثه

می کنیم ولی بیشترین دقت شما روی این نحو "ذلک و غیر ذلک های" صاحب جواهر هست و این کار مشکلی است خود این نکته گویای دقت ایشان در فقه است. که من از آن به بعد دنبال این نکته بودم و بارها به رفقاء عرض می کردم اگر صاحب جواهر یک جا می گوید امثال این یا غیر از این، اینجور نیست که فقط نیش قلم باشد. صاحب جواهر عنایت دارد و باید رفت پیدا کرد. ایشان می گفت که اگر کسی یک صفحه جواهر را بخواند و امثال ذلک و غیر ذلک را بیان کند من معتقدم که به مرحله اجتهاد رسیده. خودشان مدتی کارشان این بوده - اگر با دوستانشان مصاحبه ای بشود و خصوصیات علمی ایشان مطرح بشود خیلی جالب است - می فرمود: ما در کنار درس خارج جواهر را مباحثه می کنیم ولی عنایت دارم نحو ذلک و غیر ذلک ها را بیابم این احاطه و دقت فقهی را می فهماند. بهرحال چون به ایشان حجت الاسلام و المسلمین می گفتند نباید ما خیال کنیم که معلوماتش کم بوده است، بلکه معلوماتش در حد اجتهاد بوده به نظر من. من یک وقت از ایشان درخواست کردم که شما بیاید در حوزه بمانید. و سطوح عالیه را تدریس بفرمائید کفایه و رسائل را تدریس بفرمائید. از شما

استفاده کنند شما یادگار امام هستید. ایشان هم تقریبا در همین فکر بود ولی خواست و اراده خدا مهلت نداد. منتهی از خداوند می خواهیم فرزند بزرگوارشان جناب حجت الاسلام والمسلمین آقای سید حسن آقا بتوانند راه پدر و پدر بزرگ شان را بهتر ادامه بدهند. هر چند مسئولیت ایشان خیلی سنگین است ولی باید از خدا درخواست کرد که خدا به ایشان توفیق بدهد که بتوانند راه را ادامه بدهد و خودشان هم خواستند و این یادگار امام را ماها باید حفظش کنیم. ماها باید در کنارش باشیم تا بتوانیم بهتر از آثار امام سلام الله علیه استفاده کنیم. والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

احکام حجاب

2 چکیده: س: آیا واجب است که زن وجه و کفّین خود را بپوشاند؟ ج: واجب نیست مگر در صورت مفسده. س: اگر واجب نیست آیا اولویت دارد یا نه؟ج: خوب است.س: در هر یک از این صور اگر با عدم رضایت شوهر روبه رو شود؛ مثلاً شوهر بگوید من راضی نیستم که صورت خودت را بپوشانی چه صورت دارد؟ ج: مرد حق ندارد در این جهت زن را تکلیف کند.س: آیا در مورد حجاب، خانم ها فقط باید چادر سر کنند یا هر پوششی که حجم بدن و به طور کلی حجاب واقعی را برای زن فراهم کند می تواند حجاب باشد. ج: در حجاب، لباس خاصی معتبر نیست هر چند چادر بهتر است، و از لباسی که جلب توجه کند احتراز شود.س: آیا پیدا بودن چانه خانم ها در عکس با احکام اسلام منافات دارد؟ ج: مانع ندارد.س: لطفا بفرمایید حدود پوشش شرعی مرد نسبت به زن نامحرم تا کجاست؟ ج: نظر زن به بدن مرد اجنبی جایز نیست، ولی بر مرد لازم نیست خود را بپوشاند.س: اگر از زنی همسرش عکس بگیرد به صورتی که رعایت حجاب نشده باشد، آیا با توجه به اینکه برای چاپ و ظهور باید به عکاسی برده شود و نامحرم آن را رؤیت می کند اشکالی مترتب

می شود؟ ج: اگر ظاهرکننده زن را نمی شناسد و مفسده ندارد اشکال ندارد.س: 1 آیا حجابی که امروزه رایج شده است (خانم ها خودشان را با روپوش و مقنعه یا روسری پوشیده اند) کافی است؟ و با این حالت اگر رانندگی کنند جایز است؟ 2 اگر برای زیبایی چهره، بینی خود و یا عضو دیگر بدن را عمل جراحی کنند از جهت لمس نامحرم و آزار رسیدن به بدن چه حکمی دارد؟ج: 1 اگر مقدار لازم پوشیده شود لباس مذکور اشکال ندارد به شرط آنکه جلب توجه نامحرم نکند و بهتر است چادر بپوشد.ج: 2 اگر نامحرم جراحی می کند جایز نیست.س: استفاده از جوراب های ضخیم با دامن و چادر در بیرون منزل چگونه است؟ و همین طور لباس های رنگارنگ یا رنگ های شاد با چادر در بیرون منزل؟ ج: مانع ندارد، مگر آنکه به نحوی باشد که جلب نظر کند و موجب مفسده شود.س: خواهری علاقه مند به حجاب است، ولی پدر و مادرش (که در ظاهر مسلمان هستند ولی در عمل مخالف) با حجاب دختر مخالفت می کنند، و در صورت «پوشش» به او انواع تهمت ها و برچسب ها می زنند. حکم خداوند در این مورد چیست؟ ج: در رعایت حجابِ واجب رضایت پدر و مادر معتبر نیست، و اگر او را امر می کنند که حجاب نداشته

باشد، دستور آنها را مخالفت کند و حجاب را مراعات نماید.س: با توجه به اینکه وجه و کفّین مستثنا است اگر احتمال بدهد که اجنبی به او تعمدا نگاه می کند آیا پوشانیدن وجه و کفّین هم لازم می شود؟ ج: لازم نمی شود، مگر در صورت فساد.س: استثنای دست و قرص صورت از حجاب بانوان و جواز نگاه بدون ریبه و مفسده، با آرایش است یا ساده؟ و آیا زینت هایی مانند انگشتر جایز است اظهار شود؟ و اگر صورت آرایش شده باشد پوشاندن واجب است یا خیر؟ ج: اگر در صورت آرایش موجود باشد باید پوشانده شود، و بر مرد اجنبی نیز نگاه کردن جایز نیست و همچنین در کفّین اگر دارای زینت ولو مثل انگشتر باشد.س: جلساتی که با حضور برادران و خواهران صورت می گیرد، آیا باید حائلی به صورت پرده و امثال آن در بین آنان باشد یا نه؟ ج: لازم نیست.س: آیا حلقه ازدواج جزء زینت آلات به حساب می آید یا نه؟ج: اظهار آن جایز نیست.

احکام نفقه، سکونت و تمکین

1 چکیده: س: اگر زن اطاعت از شوهر ننماید و هیچ گونه به سخن وی وقعی نگذارد و از خانه خود بدون اجازه شوهر بیرون رود از یک ماه بیشتر و کمتر آیا حق نفقه و سکنی دارد یا خیر؟ آنچه حکم اللّه است مرقوم فرمایید. ج: در فرض مرقوم حکم به نشوز زن می شود و حق نفقه و سکنی ندارد.س: آیا شوهر می تواند زوجه خود را که دچار ناراحتی های عصبی است مکلّف به اقامت در شهر نماید؟ با وجودی که می داند زندگی در شهر برای همسرش مناسب نیست و باعث تشدید بیماری وی می گردد؟ ج: اگر برای زن «حرجی» یا «ضرری» باشد، شوهر نمی تواند او را تکلیف به ماندن در آن محل نماید مگر آنکه با تهیه وسایل رفاهی، ضرر و حرج را از زن رفع نماید.س: مردی هستم متأهل و ساکن تهران. ده سال است ازدواج کرده ام. همسرم اهل تبریز می باشد. به خاطر مسئولیت های شغلی در تهران امکان سکونت در تبریز را ندارم. همسرم نیز مایل به سکونت در تهران است ولی وابستگی های قومی و تعهدات فرهنگی او را وادار نموده که نتواند در تهران و در منزل شوهرش اقامت گزیند. در طول ده سال گذشته این دوری ها، ناراحتی های بسیاری برای ما ایجاد کرده و باعث

اختلال فکری و روحی من و همسرم گردیده است. حل شرعی این مسئله را بیان فرمایید؟ ج: اگر منزل مسکونی شما در تهران موافق شأن همسرتان باشد، متابعت در سکنی بر او لازم است و در صورت تخلف، ناشزه محسوب می شود مگر اینکه انتخاب مسکن برای زن در ضمن عقد شرط شده باشد.س: در تحریرالوسیله باترجمه جلد 3، صفحه 532، کتاب نکاح «فصل فی المهر»، مسئله 11، فرموده اید: «بل لها ان تمتنع من التمکین و تسلیم نفسها حتی تقبض مهرها الحالّ.» ما در دادگاه با زنانی مواجه می شویم که می گویند ما به شوهرمان تمکین نمی کنیم، چون مهرمان را نداده و مطالبه می کنیم ولی نمی دهد. آیا این مسئله شامل این طور زنان می شود که قبلاً تمکین کرده اند و چه بسا بچه هم از شوهر خود پیدا کرده اند؟ یا مخصوص زنانی است که برای اولین بار شوهر می خواهد با آنان نزدیکی کند؟ج: اگر قبلاً تمکین کرده، حق امتناع ندارد.س: آیا این موضوع که زن باید در عمل زناشویی از شوهر خود تمکین کند، حدی دارد؟ یا اینکه به طور نامحدود هر گاه شوهر خواست، باید زن تمکین کند؟ (البته در مواقعی که عذر شرعی نداشته باشد.) ج: هر گاه شوهر بخواهد، زن باید تمکین کند.س: آیا به این دلیل که کودک باید دو

سال کامل شیر بخورد، می توان از نزدیکی با شوهر اجتناب کرد؟ (چون در آن صورت احتمال مجدد حاملگی و قطع شیر هست.) ج: در فرض مرقوم در صورت درخواست شوهر، زن حق امتناع ندارد.س: دختری که به عقد فردی در آمده و هنوز مدخوله نیست از شوهرش تقاضای نفقه می نماید اما شوهر می گوید تا زن تمکین نکند، نفقه اش را نمی دهد و زن اظهار می دارد که تا تمام مهریه را نگیرد، تمکین نمی کند. آیا او مستحق نفقه حال و گذشته هست یا نه؟ ج: در فرض مسئله که زن برای گرفتن مهریه، تمکین نکرده، نفقه ساقط نمی شود.س: اگر زن در برابر شوهر خود تمکین نکند و یا خود را برای شوهرش آرایش نکند و شوهر بترسد که به گناه بیفتد، وظیفه اش چیست؟ آیا می تواند برای جلوگیری از افتادن در گناه، زنش را کتک بزند یا او را طلاق بدهد و یا بدون رضایت او زن دیگری بگیرد؟ ج: اختیار طلاق با شوهر است و باید خود را از گناه نگه دارد و زن اگر تمکین نکند، ناشزه است و استحقاق نفقه ندارد.س: تکلیف شرعی مرد در مورد استمتاع از همسر ضد انقلاب و تارک واجبات شرعیه و نفقه او چیست؟ ج: اگر مسلمان است، حکم سایر زن های مسلمان را دارد و

البته او را ارشاد کنید.س: اینجانب از زنم که چند سال پیش طلاقش داده ام فرزندی دارم که اکنون هشت سال دارد و هر ماه خرج او را به مادرش تحویل می دهم تا از او نگهداری نماید ولی اکنون می خواهم فرزندم را تحویل گرفته و خود عهده دار نگهداریش باشم؛ در صورتی که مادرش از تحویل او به من خودداری می نماید و من هم دیگر نمی خواهم خرج ماهیانه او را بدهم در این صورت وظیفه شرعی و اسلامی من چیست؟ آیا می توانم حتما فرزندم را از دست مادرش که شوهر دیگری دارد بگیرم؟ و در صورت عدم تحویل مادرش، آیا درست است که خرج و مخارج او را قطع نمایم؟ خواهشمند است جواب مرحمت فرمایید؟ ج: حق حضانت فرزند پسر تا دو سال و فرزند دختر تا هفت سال با مادر است و بعد از آن، مادر حق ندارد و پدر می تواند فرزند را تحویل بگیرد. ولی در هیچ صورت نمی تواند نفقه بچه را قطع کند و با تزویج مادر در اثناء مدت حضانت، حق حضانت او ساقط می شود و پدر حق پیدا می کند.

احکام نگاه

2 چکیده: س: نگاه کردن مرد به تصویر زن در تلویزیون و نگاه کردن زن به تصویر مرد در تلویزیون چه حکمی دارد؟ ج: حکم عکس را دارد.س: اگر برادرم از من عکس بگیرد آیا جایز است که یک مردنامحرم آن را ظاهر کند؟ ج: اگر ظاهرکننده شما را نمی شناسد مانع ندارد.س: آیا من می توانم از زن نامحرم عکس بگیرم؟ج: اشکال ندارد، ولی نباید به غیر وجه و کفّین او نگاه کنید. س: آیا نگاه کردن بدون قصد شهوت و ریبه به موی سر و بدنزنانی که در فیلم های سینما و تلویزیون بدون حجاب نقش بازی می کنند حرام است؟ج: حکم نظر به عکس را دارد.س: آیا نگاه کردن زن به صورت و موی مرد ناطق تلویزیون و یاج: اگر بدون مفسده باشد اشکال ندارد.س: آیا نگاه کردن مرد به خواهرزنش جایز است؟ج: جایز نیست.س: در تلویزیون برنامه ای است به نام ورزش و مردم (ورزشکاران با شورت و عرقگیر مشغول مسابقات فوتبال، والیبال یا ورزش های دیگر هستند) آیا نگاه کردن زنان و دختران جوان مسلمان به این برنامه جایز است؟ ج: اگر مفسده ای نداشته باشد مانع ندارد.س: دیدن فیلم هایی که در آنها زنان و دختران بی حجاب بازی کرده اند، چه صورتی دارد؟ ج: اگر آنها را نمی شناسد و دیدن آنها مفسده ندارد

جایز است.س: آیا زن می تواند با لباس های گشاد و با روسری و شلوار در پیش مرد نامحرم ورزش کند؟ ج: از این عمل احتراز شود.س: آیا برای کسی که حجاب دارد، اگر نامحرم عکس بدون حجاب او را ببیند اشکال دارد؟ ج: اگر صاحب عکس را نشناسد و مفسده نداشته باشد اشکال ندارد.س: دبیری مشغول تدریس در دبیرستان های دخترانه می باشد، حجاب دخترها در کلاس شرعی است (فقط وجه و کفّین باز است) ولی بدون نگاه به آنها امکان کنترل کلاس و تدریس نمی باشد. در صورتی که نگاه به صورت دخترها ایجاد مفسده کند آیا واجب است از آنان بخواهند که صورت خود را بیشتر از حدّ معمول بپوشانند؟ یا واجب است که معلم، کلاس را ترک کند؟ ج: چنین معلمی باید کلاس را ترک کند.س: در تلویزیون جوانان با زیرپیراهن و شلوار خیلی کوتاه توپ بازی و یا دوچرخه سواری می کنند و در همه جای ایران خانم ها و دخترها آن را نگاه می کنند. آیا این کار اشکال دارد؟ ج: اشکال ندارد، مگر آنکه موجب مفسده باشد.س: هنگام مراقبت از بعضی جاهای حساس (مانند مقرّهای سپاه و بسیج و خانه های شخصیت های مملکتی) پاسدارها و نیروهای انتظامی مجبور هستند به خانه های اطراف یا به پشت بام ها یا توی خانه ها نگاه کنند. آیا این امر از

نظر شرعی صحیح است؟ ج: مقررات شرعی را باید مراعات نمایند.

اخلاق دانشجویی از زبان امام خمینی (قدس سره)(1)

اشاره

12 چکیده: علم توحید هم اگر برای غیر خدا باشد، از حجب ظلمانی است; چون اشتغال به ماسوی الله است. اگر کسی قرآن کریم را با چهارده قرائت لما سوی الله حفظ باشد و بخواند، جزحجاب و دوری از حق تعالی چیزی عاید او نمی شود. اگر شما درس بخوانید، زحمت بکشید، ممکن است عالم شوید، ولی باید بدانید که میان «عالم» و «مهذب» خیلی فاصله است. مرحوم شیخ (1) ، استاد ما، رضوان الله تعالی علیه، می فرمود اینکه می گویند: «ملا شدن چه آسان، آدم شدن چه مشکل» صحیح نیست. باید گفت: «ملا شدن چه مشکل، آدم شدن محال است!» کسب فضایل و مکارم انسانی و موازین آدمیت از تکالیف بسیار مشکل و بزرگی است که بر دوش شماست. گمان نکنید اکنون که مشغول تحصیل علوم شرعیه می باشید و فقه که اشرف علوم است می آموزید، دیگر راحتید و به وظایف و تکالیف خود عمل کرده اید. اگر اخلاص و قصد قربت نباشد، این علوم هیچ فایده ای ندارد. اگر تحصیلات شما، العیاذبالله، برای خدا نباشد و برای هواهای نفسانیه، کسب مقام و مسند، عنوان و شخصیت در این راه قدم گذاشته باشید، برای خود وزر و وبال اندوخته اید. این اصطلاحات اگر برای غیر خدا باشد، وزر و وبال

است. این اصطلاحات هر چه زیادتر شود، اگر با تهذیب و تقوی همراه نباشد، به ضرر دنیا و آخرت جامعه مسلمین تمام می شود. تنها دانستن این اصطلاحات اثری ندارد. علم توحید هم اگر با صفای نفس توام نباشد، وبال خواهد بود. چه بسا افرادی که عالم به علم توحید بودند و طوایفی را منحرف کردند. چه بسا افرادی که همین اطلاعات شما را به نحو بهتری دارا بودند، لیکن چون انحراف داشتند و اصلاح نشده بودند، وقتی وارد جامعه گردیدند، بسیاری را گمراه و منحرف ساختند. این اصطلاحات خشک اگر بدون تقوی و تهذیب نفس باشد، هر چه بیشتر در ذهن انباشته گردد، کبر و نخوت در دایره نفس بیشتر توسعه می یابد. و عالم تیره بختی که باد نخوت بر او چیره شده، نمی تواند خود و جامعه را اصلاح نماید و جز زیان برای اسلام و مسلمین نتیجه ای به بار نمی آورد و پس از سال ها تحصیل علوم و صرف وجوه شرعی، برخورداری از حقوق و مزایای اسلامی، سد راه پیشرفت اسلام و مسلمین می گردد و ملت ها را گمراه و منحرف می سازد و ثمره این درس ها و بحث ها و بودن در حوزه ها این می شود که نگذارد اسلام معرفی گردد، حقیقت قرآن به دنیا عرضه شود، بلکه وجود او ممکن است مانع

معرفت جامعه نسبت به اسلام و روحانیت گردد. من نمی گویم درس نخوانید، تحصیل نکنید، باید توجه داشته باشید که اگر بخواهید عضو مفید و مؤثری برای اسلام و جامعه باشید، ملتی را رهبری کرده به اسلام متوجه سازید، از اساس اسلام دفاع کنید، لازم است پایه فقاهت را تحکیم کرده صاحبنظر باشید; اگر خدای نخواسته درس نخوانید، حرام است در مدرسه بمانید; نمی توانید از حقوق شرعی محصلین علوم اسلامی استفاده کنید. البته تحصیل علم لازم است، منتها همان طور که در مسائل فقهی و اصولی زحمت می کشید، در راه اصلاح خود نیز کوشش کنید. هر قدمی که برای تحصیل علم بر می دارید، قدمی هم برای کوبیدن خواسته های نفسانی، تقویت قوای روحانی، کسب مکارم اخلاق، تحصیل معنویات و تقوی بردارید (2) .

پى نوشت ها

: 1. برگرفته از کتاب جهاد اکبر. 2. حضرت آیت الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی)1355-1276 ه.ق)، از فقیهان بزرگ و مراجع تقلید شیعه در قرن چهاردهم هجری. در نجف و سامراء به درس استادانی چون میرزای بزرگ شیرازی، میرزا محمد تقی شیرازی، آخوند خراسانی، سید کاظم یزدی و سید محمد اصفهانی فشارکی، حاضر شد. در سال 1340 ه . ق. به اصرار علمای قم، در آن شهر رحل اقامت افکند، و حوزه علمیه قم را تشکیل داد. از آثار اوست:

دررالفوائد در اصول، الصلوة، النکاح، الرضاع، المواریث، در فقه.

اراده الهی ازدیدگاه امام خمینی

12 چکیده: فصلنامة حضور در شماره 9 مطلبی را از امام خمینی با عنوان «پاسخی منتشر نشده از آن حضرت» به چاپ رسانید. مطلب مذکور پاسخی بود به یکی از مریدان آن حضرت که در باب ارادة حق تبارک و تعالی سؤال کرده و ایشان جواب کاملی به آن داده بودند که متن سؤال و جواب به طور کامل منتشر شد. در این زمینه و سایر مقولات عرفانی با توجه به دیدگاههای امام خمینی، مطالب و مقالاتی چند در شماره های مختلف مجلة حضور به چاپ رسیده است. در مقالة حاضر، نویسنده مستقیماً در رابطه با آنچه در شماره 9 مجلة حضور چاپ شده بود، مقالة کوتاهی نوشته اند که در پی به نظر خوانندگان گرامی می رسد. پیرامون صفات حق تعالی مباحث گسترده ای صورت گرفته و از ابعاد و زوایای گوناگونی مورد بحث قرار گرفته که قسمت عمده ای از علوم اسلامی را به خود اختصاص داده است: متکلمین و فلاسفه و عرفا در این نکته که حضرت حق مستجمع جمیع صفات کمال و جمال است و هر صفت کمالی را خداوند به نحو اتم و اکمل دارا است، متفق القولند. و هر کدام به زبان خود و در قالب مفاهیم خود به این مهم پرداخته اند. از بین این مکاتب، فلاسفه

بحث صفات را برهانی کرده و در اثبات آن براهین متقنی اقامه کرده اند و حتی معتقدند گرایش ما سواءالله به او به خاطر کمالاتش است. حضرت امام این فیلسوف عارف ومحقق مدقق نیز از طرفداران این نظریه است و مطالبی که در برخی آثار می بینیم بر این گفته صحه می گذارد. هرچند که برخی براهین حضرت در واقع تقریری از براهین حکماء پیشین می باشد اما غور در آنها حاکی از عمق نگرش ایشان است. ایشان از واجب الوجود با عنوان کمال مطلق تعبیر می کند و معتقد است که: «کمال مطلق همه کمالات است و الا مطلق نیست و هیچ کمالی و جمالی و جمیلی ممکن نیست در غیر حق ظهور کند که این غیریت عین شرک است و اگر نگوییم الحاد است.»[1] می بینیم که حضرت امام اعلی الله مقامه در این چند جمله کوتاه به قاعدة بسیط الحققیه اشاره فرموده اند ولی در اینجا چون بحث ما بر روی صفت اراده است، درصدد اثبات صفات کمال بر ذات اقدس الله نیستیم بلکه آن را اصلی مسلم گرفته و از این مباحث تنها به عنوان مقدمه ای برای ورود به بحث اصلی استفاده کرده و بدون اطاله کلام از آن می گذریم. مطلب دیگری که برای شروع بحث ناگزیر از بیان آن هستیم، اشاره ای به

اقسام صفات است. کمالات و صفات واجب تعالی تقسیمات گوناگونی دارد که یکی از آن، تقسیم به صفات ذاتی و فعلی است. صفات ذاتی یعنی صفاتی که فرض ذات به تنهایی برای انتزاع آن کفایت می کند و صفات فعل یعنی صفاتی که فرض آن، منوط به فرض غیر است و غیر از واجب تبارک و تعالی هر چه هست، فعل اوست. پس صفات فعلی، صفاتی خواهد بود که از مقام فعل واجب یعنی ماسواء الله انتزاع می شود. البته این دیدگاهی است که مورد قبول فلاسفه و متکلمین امامیه است و اختلاف نظر بسیار زیادی در این زمینه به ویژه بین امامی با اشاعره و معتزله وجود دارد؛ زیرا اشاعره صفاتی را که بعنوان صفات ذاتی بیان کردیم از لوازم ذات می دانند و معتزله ذات مقدس را نائب مناب صفات او می دانند اما از این اختلافات که بگذریم حضرت امام نیز در اسماء و صفات الهی قائل به دو مقام هستند: 1. مقام اسماء و صفات ذاتیه: در این مقام ذات مقدس واجب تعالی به حیثیت واحده و جهت بسیطة محضه، کل کمالات و جمیع اسماء و صفات را داراست و تمام کمالات به حیثیت بسیطة وجودیه رجوع می کند. چون ذات مقدسش صرف وجود و وجود صرف است، صرف کمال و کمال

صرف نیز است. 2. مقام اسماء و صفات فعلیه: این مقام، مقام ظهور و تجلی اسماء و صفات ذاتیه است که مقام معیت قیومیه است و آیة شریفة «هو معکم این ما کنتم» بدان اشاره دارد. ایشان آیة شریفة «هو الاول و الاخر و الظاهر و الباطن» را جامع این دو مقام می دانند. حضرت امام در باب صفات حق سبحانه بسیار دقیق بحث کرده اند. وقتی نظرات حکماء را که در این باره بررسی می کنیم گفته اند، صفات حق یا صفت ذاتند و یا صفت فعل، به عبارت دیگر آنان یک دسته از صفات را صفات ذاتی و صفات دیگر را صفات فعلی می دانند اما نظر مبارک حضرت امام این تفاوت را با نظر حکماء دیگر دارد که ایشان می فرمایند که صفاتی که در یک مرتبه صفات ذات هستند، همان صفات در مرتبة دیگر (مرتبه فعل) صفت فعل به شمار می روند و این تفاوت در مورد صفت اراده کاملاً مشهود است؛ مثلاً حضرت امام، اراده را هم صفت ذات و هم صفت فعل می دانند و حال آنکه عمده بحث فلاسفه ای چون علامه طباطبائی رضوان الله تعالی علیه در این است که آیا اراده، صفت ذات است یا صفت فعل[2]؟ و جالب توجه این است که بر اینکه اراده صفت ذات نیست، برهان اقامه

می کنند اما از نظر حضرت امام جمیع اسماء و صفات حق تعالی در دو مرتبه و در دو مقام است: یکی مقام اسماء و صفات ذاتیه، که این مقام در حضرت واحدیت ثابت است، مثل علم ذاتی حق و قدرت ذاتی حق و اراده ذاتی که از شؤون و تجلیات ذاتیه حق تبارک و تعالی است. دیگری مقام اسماء و صفات فعلیه است که به تجلی و به فیض مقدس برای حق تعالی ثابت است.[3] مسئله دیگری که در باب صفات مطرح است، عینیت و غیریت صفات ذاتی با ذات حق است و علیرغم اختلاف آرایی که در این زمینه وجود دارد، قول حضرت امام و برخی حکمای دیگر معتبرترین اقوال است. ایشان معتقد به عینیت و اتحاد صفات با ذات هستند؛ به این دلیل که صرف وجود، صرف کمال و جمال است و هیچ حیثیت کمالی، نمی تواند خود را از صرف وجود کنار بکشد؛ چون هرچه کمال است، به حقیقت وجود برمی گردد و اگر غیر از این باشد اشکالات عدیده ای پیش می آید: 1. در عالم وجود دو اصل بلکه چندین اصل بوده باشد و حال آنکه در عالم واقع تنها وجود اصیل است. 2. ذات حق تبارک و تعالی مرکب باشد که لازمه اش نیازمندی و نقص است. 3. راه یافتن

جهات امکانی در ذات حق است و اشکالات دیگری که بیانشان به طول می انجامد.[4] حضرت امام قائل به قول عینیت صفات با ذات، در موارد زیادی از آن سخن گفته اند و آن را برهانی کرده اند و اصحاب اقوال دیگر را مورد نقد قرار داده اند.[5] از این بحث های مقدماتی که بگذریم، اراده یکی از صفات کمال است که همة الهیون آن را پذیرفته اما در حقیقت اراده با یک سری پرسش هایی مواجه شده اند. آیا اراده صفات ذات است یا فعل؟ آیا اراده حادث است یا قدیم؟ آیا اراده مطلق است یا مقید؟ و بسیاری از سؤالات دیگر که در این مقال به این امور می پردازیم. برای روشن شدن منشأ اختلافاتی که به آن اشاره خواهیم کرد، ذکر چند مقدمه ضروری است: مقدمه اول؛ تفاوت اراده در انسان و خداست. اراده در انسان به معنای شوقی است که پس از داعی ایجاد می شود.[6] اما اراده به این معنا نمی تواند در ذات مقدس راه داشته باشد هرچند که از محدثان اهل سنت، اراده را در خدا و انسان به یک معنا دانسته اند که واضح البطلان است؛ زیرا لازمه چنین صفتی، این است که صاحب آن موجودی مادی و دارای جهات امکانی باشد و ساحت حق اجل از آن است که متصف به چنین صفتی

شود. تفاوت معنای اراده در انسان و خدا منشأ یک سری اختلافات شده است؛ زیرا اغلب گمان کرده اند که اگر بگوییم اراده صفات ذاتی حق است، لازمة آن راه یافتن جهات امکانی در حق است. برخی از فلاسفه بخصوص اصحاب حکمت متعالیه ارادة حق تعالی را علم او به نظام احسن تعریف کرده اند که این علم عین ذات حق و داعی او بر ایجاد موجودات است و علاوه بر این داعی دیگری ندارد؛ و فیه عین الداع عین علمه نظام خیر و هو عین ذاته[7] مقدمه دوم؛ نکته دیگر که ذکر آن برای تکمیل و تنویر بحث لازم است, بررسی اراده خداوند در روایات است. در برخی احادیث می بینیم که معصومین علیهم السلام فرموده اند «و ارادته فعله» یعنی ارادة حضرت حق عین فعل اوست. در اصول کافی بخشی تحت عنوان «اراده انها عن صفات الفعل»[8] اراده حق تعالی را از دیدگاه ائمه معصومین علیهم السلام بیان کرده که اغلب مؤید و مبین ارادة فعلی حق است و از آن جمله، روایتی است که حضرت امام صادق(ع) نقل فرموده اند که فردی خدمت حضرت امیرالمؤمنین(ع) رسید و از ارادة حضرت حق سؤال کرد که آیا خداوند همیشه اراده داشته است؟ حضرت در جواب فرمود که اراده بدون مرید نمی شود و خدای تعالی از قدیم

قادر و عالم بود و سپس اراده کرده است[9] این روایت و روایاتی از این قبیل زمینه را فراهم کرد که قائلین به ارادة فعلی حق در تأیید کلام خویش به آن استناد کرده و منکر اراده حق در مقام ذات مقدس شدند. با توجه به مقدماتی که بیان کردیم. روشن می شود که دانشمندان اسلامی از شیعه و سنی در کشاکش بین عقل و دین قرار گرفته و هر کدام دیدگاه خاصی را اتخاذ کرده اند که برخی از آنها نقایصی دارند که به راحتی نمی توان از آنها چشم پوشید. هر کدام از مکاتب فلسفة اسلامی از اراده تعاریف و تعابیر گوناگونی آورده اند که بیان آنها مجالی گسترده می طلبد اما از ذکر برخی از آنها ناگزیریم. صدرالحکماء و المتألهین از یک طرف در تعریف اراده گفته است که: «اراده و المحبه واحد کالعلم و هی فی الواجب تعالی عین ذاته و هی بعینها عین الداعی»[10] و از طرف دیگر مرید بودن خداوند را چنین بیان کرده است که: «معنی کونه سبحانه تعقل ذاته و تعقل نظام الخیر الموجود و فی الکل من ذاته و انه کیف یکون»[11] در تعریف اول صراحتاً ذاتی بودن ارادة حق تعالی را مدنظر قرار داده و اینکه آن عین ذات مقدس و در عین حال عین

داعی است. اما در تعریف دوم اراده، مؤخر از ذات مقدس تصور شده که لازمه اش صفت فعل است. علامه طباطبائی رضوان الله تعالی علیه از یک طرف درصدد پذیرفتن نظر استدلالی حکماء بوده و حتی پس از قول ملاصدرا در باب اراده ذاتی بر آن صحه گذاشته و براهین وی را مورد تأیید قرار داده است. بنابراین با بازگشت اراده به علم ذاتی موافق بوده و از طرف دیگر همان طور که قبلاً هم گفتیم بحثی را در اثبات ارادة فعلی حق سبحانه مطرح و آن را صفت فعل به حساب آورده است. ایشان در واقع می خواستند که جمع بین روایات و براهین کنند و از این رو تشویش در نظرات ایشان به چشم می خورد. اگر در نظرات این بزرگواران دقیق شویم صفات ذات حق را در علم و قدرت و حیات منحصر کرده اند[12] و سمیع و بصیر و اراده را به علم حق تعالی برمی گردانند. حضرت امام کاملاً با چنین نگرشی به صفات حق تعالی مخالف هستند و آنان را که چنین دیدگاهی دارند محجوبین خوانده اند.[13] متکلمین نیز چون خداوند را فاعل بالقصد می دانند، معتقدند که ارادة خداوند علم به مصالح افعال است؛ یعنی علم حق به خیر بودن فعل برای ایجاد آن کافی نیست بلکه داعی زاید بر علم نیز

لازم است و این داعی یعنی علم فاعل بر فایدة مصلحتی که بر آن فعل مترتب است[14] به این ترتیب دیدگاهها دربارة ارادة واجب تعالی مختلف شده است. این بحث تنها، مسأله ای از مسائل فلسفه اسلامی است که حضرت امام کتابی مستقل در این زمینه نوشته و جوابگوی بسیاری از اشکالات دربارة حق تبارک و تعالی بوده اند. از نظر ایشان متکلمین و برخی از فلاسفه بین احادیثی که مربوط به ارادة فعلی است، با احادیث در ارادة ذاتی حق را خلط کرده و از این رو اراده ذاتی را منکر شده اند. پس حضرت امام اعلی الله مقامه معتقدند که اراده دارای دو مرتبه است: یکی اراده در مقام ذات که واقعیت اراده است و آن عین ذات و ملازم با اختیار است و اگر ارادة حق جل و علا را از مرتبه ذاتش نفی کنیم، لازمه اش این است که فاعلیت الهی مثل فاعلیت فاعل های طبیعی باشد بدون اینکه در فعل خویش اختیاری داشته باشند، آن را انجام می دهند؛ مثل آتشی که در سوزاندن خود مختار نیست و حال آنکه خداوند از چنین وصفی مبراست.[15] گفتیم که برخی از حکماء از جمله ملاصدرا اگرچه برخی مواقع نظر به ذاتی بودن اراده دارند، در ضمن آن معتقدند که این اراده ذاتی کشف

تفصیلی در عین اجمال است،[16] ولی به نظر حضرت امام کشف تفصیلی خودش نوعی کثرت است و در مقام ذات مقدس کثرتی وجود ندارد. و حتی علم به او تعلق نمی گیرد؛ زیرا اگر علم غیر از معلوم باشد و یا اراده غیر از مراد باشد، مستلزم نوعی کثرت است. پس باید علم و اراده و معلوم و مراد یک چیز باشد و هیچکدام نیز اثری نداشته باشد، نه بالذات و نه بالعرض. و اگر کسی بگوید که علم و اراده به غیر ذات تعلق می گیرد، لازمه اش این است که در مرتبة وجودی خود چیزی علاوه بر ذات داشته باشد و چون چنین نیست و در آن مقام غیر از ذات مقدس چیزی نیست و علم تنها به ذات تعلق می گیرد. آنجا مقام غیب محض است و ارادة آن مقام عین علم است.[17] نه اینکه اراده به علم برگردد. مرتبة دیگر اراده عبارت است از ارادة فعلی حق که آن همان قسم از اراده است که احادیث معصومین علیهم السلام مؤید آن است، اما اینکه چرا حضرت امیر(ع) تنها به این مورد اشاره فرموده اند، حضرت امام معتقدند همان گونه که علم باریتعالی دارای مراتب ذاتی و فعلی است، اراده نیز چنین است. و حضرت امیر در اینجا فقط به مرتبة فعلی صفت اراده

اشاره فرموده است. اما اینکه چرا از اراده، مقام فعل آن از علم و قدرت مقام ذاتی آن را اراده کرده اند, این است که ذهن انسان نوعاً در علم و قدرت متوجه مرتبة ذاتی آن است و حال آنکه وقتی از اراده سؤال می شود سؤال از چیزی است که به اشیاء خارجی تعلق می گیرد و چون شیء خارجی محل حوادث است، گمان می شود که تغییر در اشیاء مستلزم تغییر در اراده و تغییر در اراده اگر ذاتی باشد مستلزم تغییر در ذات است. حضرت امیر(ع) با توجه به فهم مخاطب از اراده، مرتبة فعلی و از علم و قدرت، مرتبة ذاتی آن را مدنظر قرار داده اند.[18] در اینجا ممکن است اشکالی به ذهن خطور کند که اگر علم و اراده حق عین ذات مقدس است ناگزیر باید بپذیریم که خداوندی که همه چیز را می داند، باید همه چیز را هم بخواهد، یعنی اراده حق تبارک و تعالی به شرور تعلق بگیرد و چون این شرط تالی فاسد دارد، پس حق تعالی ارادة ذاتی ندارد و تنها ارادة فعلی دارد. حکماء متعالیه به این اشکال جواب داده اند و حضرت امام به عنوان پیرو حکمت متعالیه تصریح کرده اند که افاضه خیرات منافاتی با جواد مطلق ندارد. لازمه ذات مقدس او اختیار

افاضة خیرات است و معنای ارادة حق همین است که افاضه خیرات بر حسب ذات مورد رضایت حق است و با وجود اینکه سمع و بصر عین ذات واجب تعالی است، ولی به شنیدنی ها و دیدنی ها تعلق می گیرد. پس ذاتش به هر معلومی عالم و به هر مبصر بصیر و به هر مسموعی سمیع است و ارادة حق تعالی در عین اینکه متعلق به خیر است عین ذات است.[19] که اگر ما این اشکال را بپذیریم در مورد سمع و بصر نیز به همین منوال است. اما جواب دقیق آن به گونه ای است که اصل اشکال را زیر سؤال می برد و به عبارت دیگر پذیرش آن، مقدمه ای بر ابطال اصل اشکال است؛ به این معنا که علم حضرت حق که عین ذات اوست، در عین حال که بسیط است، به طور تفصیل به همه اشیاء تعلق می گیرد و بر اساس قاعدة «بسیط الحقیقه کل الاشیاء» که جامع همة وجودها و کاشف از آنهاست، ولی این کشف در اصل به موجود، «بما انه موجود» تعلق می گیرد. بنابراین علم اولاً و بالذات به وجود و ثانیاً و بالعرض به مفاهیم و ماهیات تعلق می گیرد و هر چه وجود دارد خیر است. و شرور بالعرض متعلق علم حق تعالی هستند، این حکم در

مورد اراده نیز جاری است؛ یعنی متعلق اراده اولاً و بالذات خیرات است؛ چون هر آنچه وجود دارد، خیر است. شرور اموری عدمی هستند و نه علم و نه اراده به امور عدمی تعلق نمی گیرد.[20] متعاقب اشکال و جوابی که مطرح ساختیم، ارایة این بحث ضروری به نظر می رسد که آیا ارادة ذات مقدس شامل جمیع افراد و افعال و حوادث می شود یا نه؟ و به بیان دیگر آیا اراده حضرت حق مطلق است یا محدود؟ این یکی از بحث های مشترک بین فلسفه و کلام است که معمولاً تحت عنوان «شمول ارادة باری تعالی» در فلسفه و «جبر و تفویض» در کلام بحث می شود و جواب هایی که به سؤال مذکور داده اند بر سه نوع است که باعث بوجود آمدن سه مذهب و نظریة کاملاً متفاوت شده است: 1. عده ای که به جبریون و یا اشاعره معروفند، به بعضی از آیات[21] و روایات[22] استناد کرده و علت بین اشیاء را منکر شده اند و معتقدند که مبدأ یکی بیش نیست و هر حادثه ای که فرض شود، مستقیماً از ذات مقدس باریتعالی صادر می شود و هیچ چیز دیگر در صدور افعال و حوادث نقشی ندارد: نور با خورشید و یا آتش با گرما هیچ ارتباطی ندارد. منتهی ارادة حق بر این تعلق گرفته

که به دنبال آتش گرمایی باشد. افعال انسان نیز به همین صورت است. پس این گروه قدرت را منحصر در حق تعالی کرده و از غیر او نفی کرده اند. 2. گروه دیگری که درست نقطة مقابل گروه اول است، معتزله یا مفوضه هستند که به استقلال اشیاء در ایجاد معتقدند و از نظر آنها اراده خداوند دخالتی در حوادث این جهان ندارد و دخالت ارادة الهی صرفاً در این حد است که جهان را خلق کند، مثل نعوذ بالله ساعت سازی که ساعتی را می سازد و یا بنایی که بنایی را احداث می کند که هر دو ساعت و بنا بعد از ایجاد، نیازی به صانع خویش ندارد و بود و نبود موجد تأثیری در عملکرد آنها ندارد. حتی اگر صانعشان بمیرد، مشکلی پیش نمی آید. در مورد حق، تبارک و تعالی، نیز قضیه از این قرار است که اگر خدایی هم نباشد، چون اشیاء در ایجاد مستقلند به نحوی که تا حال آثارشان صادر می شد، بعد از این نیز صادر خواهد شد. 3. نظریه سومی نیز ارائه شده و آن نظریة «لاجبر و لاتفویض بل امر بین الامرین» است و فلاسفه و متکلمان امامیه قائل به این قول هستند و این نظریه برگرفته از احادیث و آیات است. از آنجا که مسأله

از اهمیت بیشتری برخوردار است اکثر بزرگان شیعه در این زمینه تأمل و اظهارنظر نموده اند ولی چون مجال پرداختن به تمام آنها نیست، تنها به نظر مبارک حضرت امام اکتفا می کنیم. دلیل عقلی متقنی برای اثبات نظریة سوم نمی توان ارائه داد. جز اینکه به ابطال دو نظریة اول بپردازیم؛ زیرا این مسأله سه شق بیشتر تصور ندارد، دو شق اول یعنی جبر و تفویض که باطل شود، شق سوم اثبات می شود. حضرت امام نیز به همین منوال عمل کرده اند. ایشان در این زمینه بیان جامع و کامل و مفصلی دارند که در اینجا به چند مورد آنها اشاره می کنیم: ابتدا باید دلیلی بر ارائه این مسأله در اینجا داشته باشیم و جایگاه مسأله «جبر و تفویض» را روشن کنیم و اینکه آیا حضرت امام این بحث را کلامی می دانند یا فلسفی؟ کتابهای کلامی اغلب برای «روشن شدن اختیار بندگان و تکلیف آنها» و فلاسفه برای «تبیین شمول ارادة الهی» این مباحث را مطرح می کنند. حضرت امام معتقدند که با اینکه این بحث در کتب کلامیه مطرح است ولی از فروع مسائل عقلی (شمول اراده و قدرت حق تعالی بحث و علیت) به شمار می رود. این بحث تنها در مورد انسان و افعالش نیست و حال آنکه اغلب

در کلام در باب رابطه انسان با افعالش به کار می رود. حضرت امام آن را در بحث علیت مطرح کرده اند، یعنی درصدد روشن کردن این مطلب هستند که آیا علل موجود در عالم خارج علل استقلالی هستند؟ و آیا آثار مرتبت بر آنها از خود آنهاست یا به قول اشاعره تنها تقارن دو اتفاق است؟ برای روشن شدن بحث ابتدا به تعریف جبر و تفویض می پردازیم. حضرت امام این دو را چنین تعریف کرده اند که جبر یعنی سلب آثار از مراتب وجود و نفی اسباب و مسببات و تفویض یعنی حق تعالی در امری از امور، عالی ترین مراتب وجود تا پایین ترین آنها، خود را از تصرفات قیومی در آنها منعزل کند و تصرف در امور را به موجودات دیگر واگذار کند خواه آن موجود کامل و خواه ناقص باشد. خواه صاحب اختیار باشد، خواه نباشد.[23] ایشان دلایل عدیده ای در رد هر دو آنها ارائه کرده اند که به چند مورد آنها اشاره می کنیم: 1. یکی از طرق ابطال جبر «قاعدة الواحد» است، چون بر اساس این قاعده از واحد صادر می شود و از مبدأ واحد بسیط من جمیع جهات، اشیاء متکثر و متضاد و متباین بدون واسطه صادر نمی شود.[24] 2. مذهب جبر مستلزم تعطیل است، علیرغم اینکه جبریون درصدد تنزیه

بودند، اما برای اینکه حیطه قدرت الهی را بیشتر نشان می دهند، به چنین عقیده ای روی آورده اند و حال آنکه حق تعالی وجود صرف است. نقص در او راه ندارد و آنچه از او صادر می شود وجود مطلق است و وجود ضعیف از حق تبارک و تعالی نمی شود و این موجب محدودیت قدرت حق تعالی نیست چون قوایل در قبول وجود، اختلاف دارند؛ بعضی از آنها مستقلاً وجود را قبول می کند مثل جواهر، ولی بعضی دیگر. در وجود یافتن مستلزم وجود دیگری هستند مثل اعراض، باید با واسطه باشند و نفی واسطه در این وجودات محال است.[25] 3. حقایق وجودی منشأ تأثیرند و هرجا که وجود قدم بگذارد، آثاری خواهد داشت و نفی آثار آنها مستلزم انقلاب است.[26] 4. با توجه به اصالت و تشکیک وجود هر مرتبه ای از مراتب وجود به مرتبة ما قبل خود تعلق ذاتی دارد، و فاصله ای میان او و مراتب بالاتر نمی تواند باشد وگرنه انقلاب ذاتی رخ می دهد که محال است.[27] اینها دلایلی است که حضرت امام در رد جبر اقامه فرموده اند، اکنون ببینیم که نظر ایشان در مورد تفویض چیست؟ ایشان معتقدند که جبریون بر حق تعالی و بندگانش ستم، و مفوضه حق هر دو آنها را پایمال کرده اند و بعلاوه ممکن را از محدوده اش بیرون

آورده و به حد وجوب رسانیده اند. ایشان دلایل زیادی در رد تفویض ذکر کرده اند که ما تنها به چند مورد آنها اشاره می کنیم: 1. فقر وجودی ممکنات: حق تعالی علت تامه تمام موجودات است. ولی در ضمن آن، هر موجودی به موجود عالی تر از خود ربط دارد. تا به عقل اول برسد که صرف ربط به حضرت حق است. پس تمام موجودات با واسطه یا بدون واسطه ربط محض به او هستند و استقلال وجودی ندارند. بنابراین تفویض، امری محال است و معنی ندارد موجوداتی که عین الربط به حق هستند، در آثار و افعالشان مستقل باشند.[28] به عبارت دیگر معالیلی که فاعل الهی دارند، با معلول های دیگر که فاعلشان موجودات امکانی است، این تفاوت را دارند که معلول هایی که فاعلشان غیر الهی است، تنها در بعضی از شؤون وجودی و در برخی جهات به علت استناد داده می شوند. ولی فاعل الهی چنین نیست و معلول به تمام وجود وابسته و عین ربط به اوست. و نیاز عین وجود چنین معلولاتی است.[29] 2. استقلال در تأثیر مستلزم استقلال در ایجاد است؛ یعنی موجودات وقتی می توانند استقلال در تأثیر داشته باشند که بتوانند تمام راهها را به روی اعدام ببندند تا معلول را به حد وجوب برسانند ولی در دایرة عالم

امکان چنین وجودی را نمی توان یافت؛ زیرا اولین عدمی که بر معلول جایز است، عدم آن با عدم علت خود است و در سلسلة ممکنات چنین چیزی نیست چون مستلزم انقلاب ممکن ذاتی به وجوب ذاتی است و بطلان آن واضح است.[30] یکی از فضلاء حوزة درس حضرت امام در قم می گوید که وقتی ایشان به این بحث می رسیدند با صدای بلند می فرمودند، «المستقل فی فعله یستلزم الاستقلال فی ذاته و هو علی حدالشرک».[31] با توجه به آنچه که گفته شد، جبر و تفویض، ابطال و نظریة «امر بین الامرین جبر و تفویض» که مذهب حق است اثبات شد. مطلبی که ذکر شد تنها مختصری در باب ارادة حق تبارک و تعالی از دیدگاه حضرت امام رضوان الله تعالی علیه است و ما در این مقال به این مختصر بسنده می کنیم. 1. «تفسیر سورة حمد»، امام خمینی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ دوّم، 1375. 2. «شرح چهل حدیث»، امام خمینی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ چهارم، 1373. 3. «محرم راز»، امام خمینی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ چهارم، 1373. 4. «طلب و اراده»، امام خمینی، ترجمه و شرح سید احمد فهری، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، 1363. 5. «مصباح الهدایة الی الخلافة والولایة»،

امام خمینی، مقدمة سید جلال الدین آشتیانی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ دوم، 1372. 6. «رسائل فلسفی»، محمد بن ابراهیم صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، تعلیق و تحقیق و مقدمه سید جلال الدین آشتیانی، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزة علمیه قم، چاپ دوم، 1362. 7. «الحکمة المتعالیه فی الاسفار الاربعة»، ملاصدرا، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1400 ه‍ .ق. 8.. «کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد»، علامه حلّی، تعلیقات سید ابراهیم موسوی زنجانی، مؤسسه اعلمی مطبوعات، چاپ اول، 1399 ه‍ .ق. 9 . «محاضرات فی الالهیات»، علی ربانی گلپایگانی، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ هفتم، 1419 ه‍ .ق. 10 . «شرح دعاء السحر»، امام خمینی، مقدمه سید احمد فهری، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم، 1373. 11 . «لب الاثر فی الجبر و القدر»، تقریراً لمحاضرات آیةالله العظمی السید امام خمینی، به قلم علامه محقق جعفر سبحانی، 1377 ه‍.ش، مؤسسه امام صادق(ع). 12 . «اصول من کافی»، کلینی. 13

. «تقریرات بر شرح منظومه». 14 . «حضور»، شماره 9. [1] . محرم راز، ص 12. [2] . البته لازم به ذکر است که هر دو امام و علامه طباطبائی از جمله این گروه هستند که معتقدند صفات بر دو دسته اند ذاتی و فعلی اما تفاوت امام با ایشان در مصداق صفات ذاتی و فعلی است. [3] . ر.ک. «تفسیر سوره جمعه»، ص 47 48. [4] . ر.ک. «طلب و اراده»، ص 12. [5] . ر.ک. «شرح چهل حدیث»، ص 607؛ «مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایة»، ص 19 20 23 26. [6] . ر.ک. «رسائل فلسفی»، ص 135. [7] . «شرح منظومه»، ص 184. [8] . «اصول کافی»، ج 1، ص 163. [9] . لم یزل الله مریدا؟ ان المرید لایکون الا المراد معه بل به لم یزل عالماً و قادراً و ثم اراد (اصول کافی، ج 1، ص 109(. [10] . «اسفار اربعه»، ج 6، ص 340 341. [11] . ر.ک. «اسفار اربعه»، ج 6، ص 136. [12] . ر.ک. «رسائل فلسفی»، ص 129. [13] . ر.ک. «تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس»، ص 64. [14] . ر.ک. «کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد»، مقصد سوم، فصل دوم، مسئله 3. [15] . ر.ک. «طلب و اراده»، ص 28. [16] .

البته اراده به آن معنایی که قبلاً از دیدگاه آنان ذکر کردیم که برگشتش به علم است. [17] . ر.ک. «حضور»، شماره 9، ص 6 7. [18] . ر.ک. «شرح دعاء السحر»، ص 115 116. [19] . ر.ک. «طلب و اراده»، ص 30. [20] . ر.ک. «همان»، ص 34. [21] . فاطر/ 8 ؛ رعد/ 62. [22] . از جمله لاحول ولا قوة الا بالله است. [23] . ر.ک. «شرح چهل حدیث»، ص 548. [24] . ر.ک. «تقریرات بر شرح منظومه»، فریده دوم، احکام صفات واجب؛ «طلب و اراده»، ص 70 71. [25] . ر.ک. «شرح چهل حدیث»، ص 645 646. [26] . ر.ک. «همان». [27] . ر.ک. «طلب و اراده»، ص 69. [28] . ر.ک. «تقریرات بر شرح منظومه»، فریده دوم، افعال حق تعالی. [29] . ر.ک. «طلب و اراده»، ص 65. [30] . ر.ک. «شرح چهل حدیث»، ص 645 646؛ «طلب و اراده»، ص 62 63. [31] . به نقل از «طلب و اراده»، ص 36. حوریة عظیمی

ارزشهای معنوی

4 چکیده: در زمان حیات پربرکت حضرت امام خمینی هزاران نامه از سراسر جهان بویژه از کشور عزیز خودمان به دفتر معظم له رسیده است که ایشان در حد مقدور به بسیاری از آنها پاسخ داده اند. مجله حضور اقدام به چاپ بعضی از این نامه ها کرده است و در این شماره نیز یکی از این نامه ها به نظر خوانندگان گرامی می رسد. نامه از خواهری از اهالی کوهدشت لرستان است که با پول و دست خود ژاکتی برای حضرت امام بافته و به ایشان تقدیم کرده است. با هم می خوانیم: "بسمه تعالی" محضر مبارک امام عزیز: سلام علیکم. "راستی این چه روزی است فکر می کنم خواب می بینم و اصلا باورم نمی شود چنین روزی را که امام این پیرجماران. نامه ام را بخواند و هدیه ناقابلم را بپذیرد. "به ای خدا من می توانم این سعادت را داشته باشم؟ ؟ " امام عزیز اینک با پول خود و با دست خود برایت ژاکتی بافتم به این امید که وسیله ای باشد در قیامت شاهد بگیرم که ای خدا من امام عزیز را و نائب امام زمانت را دوست دارم. تو روا مدار دستی که برای این امام ژاکت بافته از درگاهت ناامید برگردد. امام عزیز از شما خواهش می کنم که این هدیه ناقابل را که فرسنگ ها راه طی نموده بپذیری

و دلم را نشکنی زیرا که آرزو دارم. ولی امام جان دوست دارم چنانچه قابل استفاده نبود حداقل یک بار هم که شده ژاکت را تن کنی و آن را تبرک کنی که مایه افتخار من است. امام عزیز، خواهش دیگری هم دارم. اگر لطف نموده بوسیله خط خودتان چند کلمه ای برایم بنویسی، بی نهایت فرزندت را خوشحال می کنی و خدا را خیلی شکر می کنم و وصیت می کنم که آن چند کلمه را در قبرم همراه با خودم دفن کنند. "التماس دعا" "دخترت مهین محمدی" بسمه تعالی دخترم; نامه محبت آمیز شما با هدیه ارزشمندی که با دست خود بافته اید، واصل شد. از ارزشهای معنوی این نحو هدیه ها باید یاد کرد که آن ارزش ها نزد خداوند متعال ثبت می شود. خداوند تعالی امثال شما فرزندان متعهد را برای اسلام حفظ و افزون نماید، و ماها و شماها را با رحمت خویش قرین فرماید. والسلام علیک و رحمة الله 10 جمادی الاولی 1403- روح الله الموسوی الخمینی

از "شمسه عرفان" تا "محمد وجود"

13 1 چکیده:

(نشستی در آستانه انتشار دیوان اشعار امام خمینی با حضور آقایان:

اشاره

سهراب هادی، حسین کیا تنکابنی، علی اکبر ملکی و ارسلان عبدالرحمانی)

اشاره

چندی قبل دیوان اشعار امام خمینی که در شمار پرفروشترین کتابهای موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی است، با شکل و قطع رحلی در دستور تجدید چاپ قرار گرفت . گروهی از همکاران مجرب برای چاپ دیوان در شکلی نو و متناسب با مضامین اشعار حضرت امام مشغول به کار شدند . کار این گروه نزدیک به اتمام است و بزودی چاپ جدید دیوان اشعار حضرت امام را شاهد خواهیم بود . برای اطلاع از کم و کیف کار مصاحبه ای گروهی با همکاران اقدام کننده داشتیم که حاصل آن در پی به نظر خوانندگان گرامی می رسد . ضمنا از همکار عزیزان آقای مردای که از این میزگرد عکسهای خوبی تهیه کردند تشکر می کنیم . حضور: چندی قبل باخبر شدیم که تعدادی از همکاران موسسه در زمینه چاپ مجدد دیوان اشعار حضرت امام مشغول فعالیت هستند و تلاش می کنند تا این اشعار به صورت زیبا و هنری به جامعه عرضه شود . در ابتدا از همه دوستانی که دعوت ما را پذیرفتند و در این میزگرد شرکت کرده اند تشکر می کنم . چاپ هر

کتابی اساسا یک رویداد محسوب می شود، بخصوص چنین کتابی . هدف از این جلسه این است که از چگونگی روند این رویداد باخبر شویم و این کتاب و کم و کیف کار را بشناسیم . در ابتدا از آقای هادی که مسئولیت کار را بعهده دارند می خواهم توضیحاتی درباره چگونگی شروع و انجام مراحل کار بیان بفرمایند . سهراب هادی: متشکرم . مسئله اصلی این است که فرم و شکل کتاب به صورتی تهیه شود که با مبنا و مفاهیم مندرج در آن منطبق باشد و ما بتوانیم از جهت نگاه به ارزش هنری کار، پیوندی برقرار کنیم میان شکل کتاب و محتوای آن . در سالهای گذشته خوشنویسی اشعار حضرت امام را استاد جلیل رسولی عهده دار بودند و کتاب برای اولین بار در قطع وزیری و با فضای تذهیب که کار آقای آقامیری بود مرحله چاپ رسید و تا آنجا که من به خاطر دارم 37 چاپ شده است و این کتاب جز پرفروشترین کتابهای موسسه است و تاکنون 000/700 تیراژ داشته است . بعدا به این نتیجه رسیدیم که خوب است با توجه به توانمندیهای موسسه، دیوان حضرت امام را با یک ارائه تازه ای تجدید چاپ کنیم . بحث و بررسی زیادی صورت گرفت که اساس آن این بود

که مجموعه هیئت و شکل کتاب منطبق باشد با فضای هنری و اندیشه حضرت امام و آن خلوص و صمیمیتی که در مجموعه تفکر و جهان بینی شعری امام وجود دارد . مبنای چنین کاری می بایست برگرفته از هنر سنتی ایران باشد . به دلیل اینکه این هنر از دیدگاه غربی و تاثیر هنر غرب بر آن درامان بوده است و قادر است جنبه های تصویری انسان متعالی و انسان الهی را ارائه کند . در کشور ما هنر تذهیب و نگارگری پشتوانه و ذخیره عظیم و ارزشمندی دارد که مبتنی بر هویت تاریخی است و میراث فرهنگی ماست . همان طور که اندیشه های حضرت امام پاسدار و بیانگر هویت تاریخی، نگاه عرفانی مشرق زمین است . این دیدگاه، زاویه مناسبی بود برای شروع کار . بعد از آن با هنرمندان و دست اندرکاران و مراکز هنری و موزه های ایران ارتباطها و نشستهایی داشتیم و به این نظر رسیدیم که از ذخایر موزه رضاعباسی که یکی از موزه های بی نظیر در مجموعه عرضه هنر دوران اسلام و حتی معاصر است استفاده کنیم . رضا عباسی خود یکی از بزرگان تاریخ هنر ایران است و ما از بی نظیرترین کارهای او - حالا "آقای تنکابنی" بیشتر توضیح خواهند داد - انتخاب کردیم از جمله، شمسه رضا عباسی

را و بعد مسئله این بود که چگونه مراحل هنری و فنی کار را پی گیری کنیم . جلسات متعددی با دوستان حاضر داشتیم و همگی با صمیمیت و عشق و علاقه ای که به حضرت امام دارند تمام توانمندیها و تجارب خود را بکار گرفتند تا این کتاب به نحو احسن آماده سازی شود و ان شاالله بتوانیم در نمایشگاه کتاب آینده آن را به بازار نشر عرضه کنیم . چاپ و نشر این کتاب، یک رویداد خوب در عرصه هنر ایران است . حضور: آقای تنکابنی، حالا شما درباره نگارگری و اصطلاح "شمسه" که به نظر می رسد همان طرح خورشیدی وسط تذهیب کاری سنتی باشد توضیح بفرمایید . حسین کیا تنکابنی: بسم اللهالرحمن الرحیم . با تشکر . ابتدای این کار، فضای شکل شناسی براساس نسخه های چاپ شده قبلی بود . با توجه به اینکه ما فضای محدودی برای کار داشتیم - از لحاظ شمسه و حاشیه - براساس همین فضا به تفکیک کار پرداختیم . این شکل شامل یک شمسه و یک سرلوح می شد . شمسه طوری طراحی شده که در قالب یک مرجع گنجانده می شود . پیرو شمسه چهارتا لچک طلا دارد و بعد از آن هفت فضای رنگی میان طرح شمسه هست که عناصر رنگی آن جوری است که فضای مربع را به

فضای دایره که نماد آسمان است پیوند بدهد . یادداشتهای زیادی در حین کار برداشتیم تا بتوانیم تبدیل فضای مربع به دایره را با ترکیب بندی فضای رنگی که بسیار دشوار بود انجام دهیم . لچک بیرون کار را باطلا کار کردیم . بعد تمام فضای داخل را ریزکار کردیم . ریزکار کردنش هم به این علت بود که رمی خواستیم حتی الامکان به اصل کار - که اوج تعادل روحی را نشان می دهد - نزدیک شویم . مشکل ترین قسمت کار همین بود . چون چاپهای تفکیکی معمولا از اصل کار دور می شوند . بعضی ها عقیده دارند یک کار چهار رنگ بهتر جواب می دهد . البته زحمت زیاد این کار را آقای عبدالرحمانی کشیدند، چون کار کامپیوتری زیادی داشت . من حاشیه را قلم گیری و تفکیک کردم . ضمنا طلا گذاری در اصل کار بوده است . در تفکیک، فضاها برای رنگ گذاری باز می شود . حضور: شما درباره واژه شمسه توضیحی ندادید . تنکابنی: بله، طرحهای تذهیبی که در قالب دایره می گنجد، شمسه نام دارد . البته همان طور که اشاره کردم کمتر کار تذهیبی جامعیت این شمسه مورد نظر ما را دارد، چه از لحاظ طرح و چه از لحاظ مفاهیم عرفانی که در آن هست . حضور: واژه شمسه، انسان را به

یاد شمس یا خورشید می اندازد که از لحاظ عرفانی جنبه نمادینی دارد . به هر حال یک نکته قدری برای من مبهم ماند و آن اینکه اصل کار که در موزه است رنگهای اصیل خود را دارد، شما به چه صورتی این رنگها را با حفظ اصالت تهیه می کنید؟ تنکابنی: در رنگ گذاری چاپ تفکیکی معیار ما این است که هر رنگ جداگانه ساخته شود و داخل دستگاه ریخته شود . ما، در اینجا نمی توانیم فضای چهار رنگ داشته باشیم . بنابراین باید فضا را طوری باز کنیم و طوری قلم گیری کنیم که بشود در کامپیوتر رنگ فرضی را مشخص کرد و بعدا در زینک آن را ببندیم . توجه داشته باشید که بعضی از رنگها مثلا رنگ طلا را نمی توانیم با استفاده از چاپ چهار رنگ به آن برسیم . همین طور خیلی از رنگهای دیگر مانند شنگرف و لاجورد و غیره . اصولا رنگهای نگارگری ایرانی این طوری است . این است که خیلی ها سعی می کنند با روش تفکیک، تذهیب را چاپ کنند ولی مشکل اینجاست که معمولا از اصل کار دور می شوند . ما می خواستیم به اصل کار نزدیکشویم . حضور: کار مرحله لیتوگرافی چه صورتی دارد . بالاخره این رنگها در لیتوگرافی چگونه اصالت خود را حفظ می کند

. خیلی اوقات می بینم طرحهایی که ما برای مجله حضور کار می کنیم - با دیسکت یا تهیه فیلم از روی اصل کار - در لیتوگرافی آن شفافیت و قوت خود را حفظ نمی کند و در چاپ تیره و زمختمی شوند فکر می کنم آقای ملکی که سالهاست لیتوگرافی حضور را انجام می دهند و جزو گروه شما نیز هستند بهتر می توانند توضیح دهند . علی اکبر ملکی: بحثهای اصلی را آقای هادی و آقای تنکابنی گفتند . ما هم از ایشان ایده می گیریم . در ابتدا آقای تنکابنی که خودشان تذهیب کار هستند با ما صحبت کردند و درباره نحوه قلم گیری و نحوه رنگ گذاری هماهنگی شد . بعدا تکه کوچکی از کار را به عنوان نمونه آزمایش کردیم . وقتی رنگها ترکیب می شوند در چاپ افست که ما داریم ممکن است جواب ندهد . چهار رنگ اصلی که ما داریم نمی تواند جوابگوی بعضی از رنگها باشد . ناچار باید رنگهای مستقلی را انتخاب کنیم، بخصوص رنگهای این کار که مناسب تذهیب است و قوت بالا دارد . با توجه به اهمیت هنری - تاریخی این کار تذهیب و همچنین شعر حضرت امام که در این چارچوب ارائه خواهد شد و برای ما بسیار ارزشمند است، بایستی ظرافتهای لازم را در نظر می گرفتیم . به

همین خاطر حدود یکماه قبل از شروع کار درباره انجام آن بحث و تبادل نظر داشتیم . بعدا به لطف خداوند کار شروع شد و الحمدالله خوب پیشرفت . در مجموع بخش عمده کار شامل 13 رنگ می شود . چهار رنگ اصلی (زرد، قرمز، آبی و رمشکی) و 9 رنگ مکمل . لازم به توضیح است که رنگ طلای طرح بایستی با عیار بالا تهیه شود نه نوعی فرمول شیمیایی به عنوان آب طلا . در واقع فلز طلا را به صورت خمیر درمی آورند و با قلمهای مخصوص در فضاهایی که مشخص شده می کشند . در نتیجه ما باید همان رنگ یعنی طلا را روی چاپ هم داشته باشیم . از طرف دیگر طلا یک بازتابهایی دارد، نور را منعکس می کند و اگر دقت نشود یا جوری براق می شود که اصلا رنگی روی کاغذ باقی نمی ماند و یا آن قدر کدر می شود که دیگر رنگ طلایی نیست و حتی سیاه می شود . از این جهت در این جورکارها هر قسمت از رنگ نیاز به تفکیک و دورگیری دارد که آقای تنکابنی بخوبی این قسمت را انجام دادند و کار به ما تحویل شد . بعدا ما تفکیک رنگ را انجام دادیم و با اسکنر که در اختیار ماست و سیستم

پیشرفته ای دارد کار را فرستادیم به بخش کامپیوتر که در آنجا هم با ذوق و سلیقه و صبر و حوصله آقای عبدالرحمانی این کار ادامه پیدا کرد . بعد از کار کامپیوتری و با تایید آقای هادی که مدیریت کار را به عهده داشتند و همین طور آقای تنکابنی، فیلم و زینک کتاب را تهیه کردیم و زینکها رافرستادیم چاپخانه . چاپخانه ای هم که در نظر گرفتیم دارای دستگاههای چاپ بسیار پیشرفته هستند که توانایی چاپ چنین کارهایی را دارد . نمونه های چاپ شده هم مورد پسند دوستان قرار گرفته است که امیدواریم بقیه مراحل آن نیز بزودی به پایان برسد . حضور: فکر می کنم حالا نوبت آقای عبدالرحمانی است که توضیح بفرمایند این زحمتی که دوستان می گویند شما کشیده اید چگونه بوده، چکار انجام شده و کلا چقدر وقت برده است؟ ارسلان عبدالرحمانی: بسم الله الرحمن الرحیم . با تشکر از مجله حضور که چنین نشستی را فراهم کرد و با تشکر از دوستانی که کار بنده را تایید کردند . البته با توضیحاتی که حاج آقای ملکی و سایر دوستان دادند، من دیگر حرف زیادی ندارم فقط چند نکته کوتاه است که بد نیست محض اطلاع عرض کنم: این کار تذهیب و روش تفکیک و آماده سازی اولین کار از این

دست بود که ما با کامپیوتر انجام می دادیم و مدت زمانی که روی این تذهیب و این شمسه کار کردیم حدود 250 ساعت بود . چنین کاری را من قبلا نه جایی دیده بودم و نه خودم انجام داده بودم . البته این کار پر زحمت و سختی بود . نیاز به دقت زیاد داشت ولی ما خودمان را کارمند امام می دانیم و اگر کاری در رابطه با حضرت امام باشد با جان و دل می پذیریم و معتقدیم که این تلاشها باقی می ماند . تنکابنی: من هم اگر اجازه بدهید می خواستم در تایید صحبت آقای عبدالرحمانی به خاطره ای یا به رویایی که داشتم اشاره کنم . شاید باور نکنید من در این چند ماه اخیر در دل دغدغه ای داشتم که به هیچکس نگفته بودم ولی ذهن مرا مشغول کرده بود . از بعضی ها می شنیدم که چه لزومی دارد کار امام که خود به ساده زیستی معروف است، با چاپ ترکیبی 13 رنگ انجام شود . آیا این هزینه و این کار نفیس ضروری است؟ آیا امام راضی است؟ با خودم می گفتم بیشتر ذخایر خطی ما که الان در حوزه های داخل و خارج هست و از شاهکارهای هنر ایران است و نگارگری ایرانی و ادبیات ایرانی و عرفانی را گسترش داده همه با تذهیب کاریهای

ارزشمند بوده است؟ ولی خوب وجدانم راضی نمی شد و کمی نگرانی داشتم تا اینکه شبی خواب دیدم انگار نماز عیدفطر است و همه مردم به طرف مصلا می دوند . من هم با آنها به آن سمت دویدم . در مصلا دیدم امام به نماز ایستاده و آقای انصاری هم شت سر امام هستند . من رفتم دست راست آقای انصاری، پشت سر امام سجاده ام را پهن کردم و آماده نماز شدم . امام از سر سجاده بلند شدند رفتند آن طرفتر از توی دستمال دو تا اسکناس درآوردند و آنها را به من دادند و گفتند این مال شما . این رویا خیلی باعث آرامش خاطر من شد و من فکر می کنم پاسخ سئوالم را از خود امام گرفتم . حضور: رویای جالبی بوده . ما هم اعتقاد داریم امام ناظرماست، شهدا ناظر ما هستند . اما توضیحات آقای عبدالرحمانی ناتمام ماند . من می خواستم بدانم شما چه کاری را در کامپیوتر انجام دادید و چرا آن قدر طول کشید; با چه برنامه ای کار کردید؟ البته آقای عبدالرحمانی از همکاران مجله حضور هستند و در موسسه عروج چاپ همواره در مراحل اجرایی مجله حضور با صمیمیت همکاری دارند و تا حدودی با نوع کار ایشان آشنایی داریم ولی چون این کار مورد

بحث از نوع خاص و نادر بوده به نظر می رسد نیاز به توضیح بیشتر دارد . عبدالرحمانی: ما با امکانات کامپیوتری این کار تذهیبی را چندین بار تفکیک، رسامی و رنگ سازی و قلم گیری کردیم . قلم کاریهایی که آقای تنکابنی انجام داده بودند دوباره پرداخت کردیم . برای اینکه بتوانیم به آن 13 رنگ مورد نظر برسیم این رنگها را جدا کردیم، رنگ گذاری را هم انجام دادیم تا بتوانیم به اصل کار حتی المقدور نزدیک شویم . چون کار وقت زیادی لازم داشت و حدود سه ماه طول کشید . حضور: بله، واقعا انتشار یک کتاب یک رویداد مهم است . تا یک کتاب به چاپ برسد و روانه بازار اندیشه شود علاوه بر نویسنده، گروه بزرگی از ویراستار و حروفچین و نمونه خوانی گرفته تا بخشهای مختلف لیتوگرافی و چاپ و غیره همکاری می کنند و زحمت می کشند . اگر این کتاب چیزی باشد که به درد انسانها بخورد و انسانها را رشد بدهد، معنویت را گسترش بدهد، کمتر خدمتی به پای آن خواهد رسید . ان شا الله همگی ماجور باشید . بد نیست در این قسمت با صحبت آقای هادی مجددا بحث را ادامه بدهیم و اگر به یک جمعبندی هم برسیم بد نیست . هادی: توی این فرصت ارزشمندی که

ما برای تجدید چاپ دیوان حضرت امام داشتیم، به لحاظ ارتباط کاری چندین بار اشعار حضرت امام را مطالعه کردم . آن حالتی که آقای تنکابنی اشاره کردند به صورتهای دیگر برای من هم بود . در اینجا بخشی از یکی از غزلهای حضرت امام را برایتان می خوانم: "رخ نما تا همه خوبان خجل از خویش شوند" "گرکشی پرده ز رخ کیست که رسوا نشود" "چاره ای نیست به جز سوختن از آتش عشق" "آتشی ده که بیفتد به دل و پا نشود" "ذره ای نیست که از لطف تو هامون نبود" "قطره ای نیست که از مهر تو دریا نشود" "سر به خاک سر کوی تو نهد جان ای دوست" "جان چه باشد که فدای رخ زیبا نشود" این رخ زیبا، این خجل شدن، این آتشی که بر دل می افتد، این لطفی که همه سختی ها را به هامون تبدیل می کند و این سر بر سرکوی دوست نهادن و فدای رخ او شدن، یعنی به "جلال" رسیدن و از جمال گذشتن و همان عالم حضرت دوست را فهمیدن، همان محمد وجود است که در نگارگری ایران وقتی باب تصویرگری بسته می شود، باب نگارگری باز می شود تا محمد وجود . این اشعار به ما اطمینان روحی می بخشید . امام یک عارف بود که حیات را

برای "حق" به سمت "حق" هدایت کرد . و در عین حال جوان نگری خاصی داشت و در همه اقدامهای بزرگ و مسئولیتهای بزرگ به جوانها توجه داشت . از ابتدا که این طرح را بررسی می کردم ظرایف کار ذهن مرا مشغول کرده بود . یکبار به یاد صحبتی که با شما داشتم افتادم، با هم درباره نوری که به نقاط تاریک کار می افتد و راه را برای انسان روشن می کند صحبت کردیم . در چاپ این کتاب یاد حضرت امام نور راه ما بود . یکی از دغدغه های من هم این بود که فرمی را در بیان جهان بینی حضرت امام عرضه کنم که حالت هنری، زیبا، متناسب و منطبق با فرهنگ ما باشد و در عین حال اشرافیت نداشته باشد . ما با همکاران در این زمینه ها بسیار صحبت کردیم تا به این معنای بصری رسیدیم و با هماهنگی هایی که با آقای تنکابنی به عنوان یک هنرمند جوان داشتم به اطمینان لازم رسیدم و سپس با دوستان کار را شروع کردیم . در اینجا خوب است یادی هم از آقای "جواهرپور" داشته باشیم که در سال 1368 اشعار حضرت امام را تحریر و خوشنویسی کردند و در جریان چاپ جدید کتاب، ایشان آقای تنکابنی را معرفی کردند . موسسه هم زمینه های

لازم را فراهم آورد و این کار بزرگ صورت گرفت . در کار استاد بلند آوازه ایران رضا عباسی رنگ آفتاب مشرق زمین را می شود حس کرد . رنگ خاک مشرق زمین را می شود حس کرد . من بارها کارهای او را در موزه دیده بودم . رنگهایی که بکار برده . رنگ اخرا، نیلی، فیروزه ای و حتی طلا، همه اینها هست ولی هیچ جهت اشرافیت ندارد، بلکه بیان هویت عرفانی شرقی است . گویی این کارها بیانگر تصویری اشعار حضرت امام هستند، این گونه کارها را در نقاشی ایرانی و در معماری ایرانی به وفور داریم . این رنگها و این خطوط ارتباط انسان با خلقت را نشان می دهند . عناصر اقلیمی ما در این کارهاهست، جهان بینی ما، در آنها هست و حالا می بایست همه اینها را به صورت و در یک قاب تنظیم می کردیم که هیچ نقطه ای کم یا زیاد نداشته باشد و شعر امام را عرضه کند . مجموعه هستی شناسی حضرت امام به عنوان یک عارف، یک فیلسوف و یک متفکر دینی در اشعار او، در قالب کلاسیک متجلی است و تنها فرمی که به این نوع کار می خورد تذهیب سنتی ایران است که یک فضای روحانی را ایجاد می کند . ما، در کار خود هم پیر

راه داشتیم که آقای ملکی بودند و هم جوان که آقای تنکابنی و عبدالرحمانی بودند و همه با تمام توان وارد عرصه کار شدند و دیدیم به حول و قوه الهی هیچ مشکلی نداریم . وقتی کار پیش می رفت ما می دیدیم که در هیچ مورد هیچ برگشتی به عقب نداریم در حالیکه کارهایی از این دست همیشه اشکالاتی ایجاد می کند، برگشت به عقب دارد و این هم برای ما حیرت آور بود که چه سری در کار هست که همه چیز با یک خط روحی برای ما فراهم می شود . در مرحله چاپ هم آقای عبدالرحمانی چاپخانه ستاره سبز: مدیریت آقای قاسمی و آقای میرهاشمی را معرفی کردند که امکانات خوبی دارد و خود ایشان هم فردی هوشمند و توانمند است و کار در آن مرحله هم بخوبی پیش می رود . حضور: شما به تمام جوانب امر اشاره کردید . فکر می کنم اکثر پرسشهایی که من در ذهن داشتم پاسخ داده شد فقط در یکی دو مورد می خواستم دوستان توضیح بیشتری بدهند، یکی قطع کتاب و زمان دقیق انتشار آن است . هادی: قطع کتاب رحلی است و ان شا الله در نمایشگاه کتاب در اردیبهشت ماه سال آینده (1382) عرضه خواهد شد . تنکابنی: من نکته دیگری را اضافه کنم که

چون قطع اصلی شمسه 25 سانتیمتر بود - و بعضی ها اجرای آن را به این صورت غیر ممکن می دانند - قلم زدن تکه ای از آن دشواریهای خاصی دارد . در طی مدت شش ماه به هر جای اتاقم که نگاه می کردم این طرح جلوی چشمم بود، موقع خوابیدن، موقع بیدار شدن . اینکه ما بتوانیم این طرح را به تفکیک برسانیم مهمتر از اجرای خودکار است چون صنعت تفکیک چاپ هم این جازه را نمی دهد که البته تلاشهای آقای عبدالرحمانی در اینجا بسیار موثر بود . حضور: از چند تا از کارهای موزه رضا عباسی استفاده کردید؟ تنکابنی: از سه تا . ابتدا شمسه مقدمه، بعد سرلوحه با حاشیه مشترک صفحات . البته فضای کارها می باید با فضای خط نستعلیق اشعار ترکیب بندی مناسبی داشته باشد که توی کار رعایت شد . نکته دیگری را درباره شمسه که شما هم به نماد بودن آن اشاره کردید اضافه کنم . جمال شناسی در طرح شمسه اشاره دارد به بنیادی ترین اصل عرفان یعنی مقوله وحدت و کثرت . واقعیت پیروی آن مستلزم شناخت واقعیت ذاتی و درونی انسان است که نهایتا به مرحله وصول به دریای وحدت یا ذات حق تعالی که به "محمد وجود" موسوم است منتهی می شود . در واقع حاشیه شمسه نماد

زندگی انسان است و جریانهای روزمره او که از رنگ خاکی استفاده شده و طرحهای اسلیمی و چرخشی که معرف زندگی است . انسان از این مرحله اگر بتواند، عروج خود را به مرکز دایره (شمسه) آغاز می کند و مراحل دشواری را باید بگذارند تا به حق یعنی مرکز شمسه برسد . مرکز شمسه از رنگ طلای خالصی است که همان رنگ خاک است که مهر خورده باشد یعنی صیقلی شده باشد . همچو آهن گرچه تیره هیکلی صیقلی کن صیقلی کن صیقلی تا در او انوار قدسی رو نهد عکس حوری و پری در وی جهد تمام ذهنیت عرفانی امام در رنگ و شکل شمسه متجلی است . شمسه نماد عرفان شرق است . هر فضاسازی و هر شکلی در شمسه نماد مرحله ای از عرفان و وجود است . مثلا هشت طرح فضای اسلیمی انتزاعی نزدیک به مرکز علامت هشت فرشته ای است که می تواند به آن مرحله برسند . حضور: مقولات نمادین شمسه را خیلی خوب بیان کردید . آیا این شمسه را خود رضا عباسی که از نگارگران دوران صفویه است کار کرده است، همین طور سرلوح و حاشیه را؟ تنکابنی: شمسه رقم ندارد . یعنی معلوم نیست نقاش آن چه کسی است . البته اصل تابلو که

در موزه است ریختگی زیادی دارد و بنده لازم بود مرتبا به موزه سر بزنم و اسلاید آن را بررسی کنم و ریختگی ها در طرح ترمیم کنیم و علاوه بر آن مهم بود که اصالت رنگ حفظ شود . اما سرلوح و حاشیه توسط ابن وصال داوری (از خوشنویسان دوران قاجار) و فرزندانش تهیه شده و مربوط به تصاویر شاهنامه ای است که به شاهنامه داوری معروف است . همه این تصاویر در موزه رضا عباسی موجود است و به همین دلیل ما مثلا می گوییم شمسه رضا عباسی . البته خود رضا عباسی از نگارگران معروف ایران است . ما از روی اسلاید، طرحهای اورژینال و چهار رنگ را تهیه کردیم و مابقی رنگها را پس از اسکن کامپیوتری آقای عبدالرحمانی با کامپیوتر طراحی و آماده کردند . البته درباره نوع رنگ مطالعات لازم صورت گرفته بود . حضور: نکته دیگر جلد کار است . آیا جلد چاپ جدید دیوان مثل چاپهای قبلی است یا صبغه سنتی و تذهیب دارد؟ هادی: توضیحی عرض کنم . با اینکه بنیانهای هنر تذهیب و هنر کلاسیک ایران در این کار در خدمت ارائه اندیشه حضرت امام قرار دارد و تناسب کاملی با هم دارند معهذا ما فکر کردیم از مفاهیم هنر مدرن نیز بتوانیم استفاده کنیم

. طبعا هنرهای تجسمی هم در جریان زمان دچار تحولاتی شده اند . ما نمی توانیم بگوییم تمامی آنچه در هنر مدرن هست جنبه منفی دارد . بالاخره مخاطب امروزی هم سلیقه ای دارد . بر همین مبنا تصمیم گرفتیم جلد و کاور را از فرمهای انتزاعی و آبستر استفاده کنیم . فکر می کنم در ایجاد رغبت نسل جوان که به هر حال با سنتهای هنری ایران ممکن است کاملا وصل نباشند، بی تاثیر نباشد . در واقع این جلد که از قابلیتهای هنر نو استفاده می کند مدخلی است به فرم و شکل هنر کلاسیک ایران و محتوایی که در آن بستر ارائه می شود، یعنی نوعی تلفیق نگاه هنر معاصر با هنر کلاسیک ایرانی . حضور: اتفاقا موفقیت حضرت امام در رهبری انقلاب، بنیانگذار جمهوری اسلامی و اداره آن مبتنی بر توجه به عنصر زمان و مکان بوده است که متاسفانه خیلی ها به آن توجه ندارند . به هر حال پرسش دیگری که به نظر می رسد اینکه این نمونه هایی که شما در اینجا ارائه کردید جوری است که هر برگ آن خود به خود تابلو جایی از اشعار حضرت امام به خط زیبا و قاب دل انگیز و بسیار جالب توجهی است، آیا می شود بعدا بعضی از غزلیات حضرت امام را در یک ورق به صورت پوستر

و تابلو عرضه کرد؟ عبدالرحمانی: اگر به صورت مجزا هم بخواهیم از هر ورق کار به صورت تابلو، پوستر تهیه کنیم اشکالی ندارد و امکانپذیر است . چون اینها در کامپیوتر با وضوح بالا تهیه شده و اگر دو برابر هم بزرگ شود افت کیفیت ندارد . حضور: از شرکت دوستان در این میزگرد سپاسگزارم . ابوالفضل مروی 1

از زبان یاران

13 چکیده: ایشان که تمام عمر و جوانی خود را بعنوان یک فرزند با وفا و خادم صادق در کنار حضرت امام رضوان الله علیه گذراندند و پس از رحلت حضرت امام مواضع بسیار روشن و قاطع و صریح در حمایت از نظام و انقلاب و امام و اسلام داشتند. رئیس قوه قضائیه آیت الله محمد یزدی حجت الاسلام و المسلمین حاج سید احمد خمینی که در طول نهضت اسلامی ایران همواره در کنار امام و بعد از رحلت حضرت امام قدس سره مطیع رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله العظمی خامنه ای و پیرو مخلص ولی فقیه بود، باهوش سیاسی و راست خاصی که داشته منشا خدمات فراوانی به انقلاب اسلامی ایران گردید. او برای امام، اسلام و انقلاب خدمتگزاری صدیق و برای مسئولان نظام اسلامی یاوری دلسوز و هوشیار و برای ملت شرافتمند ایران و مستضعفین جهان پشتوانه ای قوی و گرانقدر بود. رئیس مجلس شورای اسلامی حجة الاسلام و المسلمین ناطق نوری بی شک سلامت و توان جسمی و قدرت کاری آن قائد عظیم الشاءن در دوران پرمخاطره دهساله، با وجود کهولت سنی و بیماری قلبی در میان عوامل و اسباب عادی از همه بیشتر به ابتکار، مراقبت و پیگیری دلسوزانه این فرزند مهربان مرحوم حاج احمد به تنهائی تمام شئون بیت امام را

سرپرستی و هدایت می کرد. او وزیر، معاون، مشاور، نگهبان و رابط حضرت امام با تمام مقامات مملکتی و مراجع تقلید بود. فرزند امام مایه امید ملت ایران و صاحب سر حضرت امام (ره) بود. آیت الله مهدوی کنی حاج سید احمد خمینی مجاهدی نستوه، آگاه و سیاستمداری روشن بین و آینده نگر بود. آن جناب بیشتر از هر چیز دیگر به عظمت اسلام و ثبات جمهوری اسلامی ایران می اندیشید. ستاره درخشانی که درخشندگی خورشید و ولایت را نشان می داد غروب کرد، غروبی که دل مومنین و مسلمانان انقلابی جهان را تکان داد و داغدار و محزون و مغموم نمود. سردار رشید انقلاب، یادگار امام راحل که چون سربازی فداکار پشتیبان انقلاب و مقام معظم رهبری بود از دست رفت. آیت الله آذری قمی حاج سید احمد آقا یک عنصر سیاسی وارسته و صاحب فکر، ابتکار و نظر بود که در همه حال خود را مرید متعبد و یک فرمانبر امام می دانست. حجت الاسلام والمسلمین محمد علی انصاری امام در مورد ایشان فرموده بود که احمد عزیزترین نفوس در نزد من است. حاج احمد آقا خمینی در محاورات و گفتگوها بسیار صریح بود. یک بعد از شخصیت ایشان تقوای بسیار بالا و مراقبت از خود بود. حبیب الله عسگراولادی عناوینی که

بعد از انقلاب به سراغ ایشان آمده بود و عظمتی که ایشان در کنار امام داشتند هرگز تغییری در گفتار و رفتار ایشان ایجاد نکرد، همان صداقت، صمیمیت و اخلاق حسنه ای را که قبلا داشتند تا آخرین لحظات حیاتشان در ایشان مشاهده کردیم. محمد علی رحمانی

از نگاه یاران

34 چکیده: برگرفته از خاطرات آیةالله توسلی سئل الصادق علیه السلام عن قول الله عز و جل اولم یروا انا ناتی الارض ننقصها من اطرافها از امام صادق (ع) سؤال شد از تفسیر آیه مبارکه که می فرماید آیا نمی بینید که ما همواره از گوشه های زمین می کاهیم حضرت در جواب فرمود منظور مرگ علماء است. تجلیل و تکریم از مقام شامخ آیةالله پسندیده گذشته از اینکه تجلیل از حضرت امام رضوان الله تعالی است به مناسبت احترام خاصی که آن حضرت در زمان حیات پر برکت خود نسبت به ایشان داشتند احترام به شخصیت والای ایشان از دستورات دینی است بخصوص شخصی که استاد حضرت امام در سطح، و مربی و سرپرست دوران کودکی معظم له بودند و در زمانی که کسی جرات نمی کرد بگوید دیانت از سیاست جدا نیست، ایشان عالمی بودند سیاسی. دوران رضا خان از رجال سیاسی روحانی بودند و ملاقات ها در آن زمان با مرحوم شهید مدرس داشتند و از طرفداران ایشان بودند و در خمین هم درمقابل خوانین و اشرار منطقه ایستادگی داشتند و در زمان رضا خان و دوران فرزندش محمدرضا همیشه در متن جریانات سیاسی دخالت داشت و در منطقه پشتیبان مردم درمقابل رژیم بود و بعد از پیروزی انقلاب همیشه مورد احترام مردم و سیاسیون بودند و از تفکرات او

درمقابل نقشه های شیطانی حکومت ها بهره مند می شدند. در زمان نهضت بسیاری از خبرهای محرمانه ای که به حضرت امام می رسید توسط ایشان بود همچنین با رجال سیاسی در ارتباط بود. از خصوصیات اخلاقی ایشان فردی بودند بسیار مودب. در زمانی که در خمین بودند هیچگاه نبود کسی به ایشان وارد شود و بدون عبا و عمامه در مجلس و اگر ملاقات کننده یک نفر باشند حاضر شوند از جهت نظافت کمتر کسی را این چنین یافتم. در تصرف وجوه شرعیه خیلی محتاط بود بقدری مقید بودند سر سال قمری به حسابش رسیدگی کند. در اواخری که در تهران بودند احتیاج به پولی پیدا کردند با اینکه از طرف حضرت امام وکیل تام الاختیار بودند از وجوهات مصرف نمی کردند حضرت امام پولی را برای ایشان فرستادند پیغام دادند اگر وجوهات است قبول نمی کنم و امام از مال شخصی خودشان که وجوه شرعی نبود برای ایشان فرستادند و حضرت امام ایشان را بسیار متدین می دانستند. و امام به مرحوم حاج احمد آقا سفارش سلامتی و نگهداری ایشان را می نمود و ایشان هم اتفاقا پیش پدر بزرگوارشان از عموی خود احترام می کرد و مقید بودند سفارشات امام نسبت به ایشان عملی شود و چند نفر را مامور کرده بود که از روی نوبت شب و روز در خدمت ایشان

باشند و از دیگر خصوصیات ایشان کثرت قرائت قرآن بود و خیلی با قرآن مانوس بودند و سجاده ایشان چه در قم و چه در جماران همیشه پهن بود میان هر نمازی قسمتی از وقت خود را به قرائت قرآن می گذراند. و از آنجایی که سن مبارکشان از 100 گذشته بود و دارای حافظه قوی بودند خاطرات شنیدنی خوبی داشتند دوستان هر وقت می خواستند از دوران گذشته اطلاعی پیدا کنند خدمت ایشان می رسیدند و نکات دقیقی را از دوران گذشته استفاده می کردند. آیةالله استادی ریاست شورای مدیریت حوزه علمیه: بسم الله الرحمن الرحیم انقلاب شکوهمند اسلامی ایران در درجه اول مرهون قیام و اقدام حضرت امام (قدس سره) و در درجه دوم مرهون خون پاک شهدای حادثه پانزده خرداد تا پیروزی انقلاب و نیز شهدای بعد از انقلاب و ثالثا وامدار تعداد محدودی از علما و فضلاء و مومنانی است که در فاصله سالهای حدود 42 تا 57 همراه و حامی و مروج امام خمینی و خط و خواسته او بودند و در این راه آنطور که حضرت امام دوست داشت و مایل بود فعالیت می کردند و از رنج و ناراحتی و زندان و تبعید و شکنجه و برچسب و شایعات و ملامت ها باکی نداشتند و راه امام را به معنی واقعی خود انتخاب

کرده بودند. یکی از این تعداد محدود که از جهاتی بر دیگران امتیازاتی داشت برادر بزرگوار امام، مرحوم آیةالله پسندیده بود. همگامی این برادر، با حضرت امام ثمرات فراوانی داشت: 1- در آن تاریخ لازم بود بیت امام در قم مانند زمان حضور امام با قداست هر چه تمامتر باز باشد و اداره گردد و مرجع مراجعات گوناگون مردم و پایگاهی برای انقلابیون باشد. آیةالله پسندیده این نقش را به احسن وجه ایفاء کرد. 2- حضرت امام وکیل تام الاختیار و امینی در ایران لازم داشت و این فقط می توانست در چند نفر تحقق یابد که در صدر آنها آیةالله پسندیده بود و سالهای سال این سمت را داشت. 3- برای انتقال بخشی از مسائل سیاسی، اجتماعی و غیره ایران به نجف اشرف، آیةالله پسندیده منبع بسیار مطمئن و مورد عنایت حضرت امام (قدس سره) بود. حکومت طاغوت چون به این خصوصیات واقف شده و موقعیت ویژه آیةالله پسندیده را در بین همراهان و پیروان امام درک -کرده بود به کرات برای ایشان ایجاد زحمت می کرد و حتی این پیرمرد سالخورده را به اینجا و آنجا تبعید می نمود. خدا رحمت کند مرحوم شیخ حسین حقانی تهرانی، و دوست صمیمی او حجةالاسلام مصطفوی کرمانی را که در خدمتشان به زیارت آیةالله پسندیده در تبعید

رفته بودم، همانجا مانند قم مراجعات داشت و با شجاعت و بزرگواری خاصی راه امام را ادامه می داد و با طاغوت مبارزه می کرد. وقار، اصالت، دقت و دیانت، تیزهوشی و آگاهی های فراوان سیاسی، بی توجهی در جهات مادی و خلاصه آقائی و بزرگواری امام امت را می توانستیم در او ببینیم. احترامی که او برای حضرت امام قائل بود ایمان مومنان به امام را محکم تر می کرد چون او بیش از همه با امام محشور بوده، و نوجوانی امام در سایه او طی شده بود و امام را بهتر از دیگران می شناخت. امام امت رضوان الله تعالی علیه هم نه فقط برای اینکه ایشان برادر بزرگترش بود بلکه به خاطر فضائل خاصی که در او بود احترام ویژه ای برای او قائل بود و همواره او را تکریم می کرد. خداوند این دو عزیز و دو برادر را با حضرت سیدالشهداء علیه السلام محشور کند. زهرا مصطفوی: حضرت امام برای دو نفر بطور خاص، احترام می گذاشتند چنانچه بارز بود: یکی برای خانم و یکی برای آقای پسندیده. وقتی اطلاع می دادند که آقای پسندیده تشریف آورده اند، امام به صورت خاصی به استقبال ایشان می رفتند. وقتی از امام می پرسیدیم که به چه دلیل اینقدر به آقای پسندیده احترام می گذارید، می فرمودند: شما نمی دانید; آقای پسندیده نسبت به من هم سمت

پدری دارند و هم سمت استادی. امام مکررا می فرمودند که اگر آقای پسندیده نبودند، من نمی توانستم درسم را به این راحتی ادامه بدهم; زیرا ایشان بدون آنکه من دغدغه زندگی را داشته باشم، زندگی مرا با نظارت بر اموال خمین اداره می کردند. محمدرضا پسندیده (فرزند آیةالله پسندیده) بسم الله الرحمن الرحیم از ویژگی های بارز آقا که خیلی هم توجه داشتند به آن عمل کنند، این بود که کمک کنند به افرادی که محتاج به کمک های معنوی یا مادی بودند. افرادی که گرفتاری پیدا می کردند از هر جهت، خدمت آقا می رسیدند و آقا نسبت به همه در حدی که می توانستند کمک می کردند و عمدتا نامه هایی را ایشان می نوشتند برای رفع گرفتاری افراد. در مرقوماتی که داشتند یک دفعه خدمت امام گفته بودند که آقا از این توصیه ها می کنند، حضرت امام فرمودند که آقا شنیدم که سفارش برای افراد می رسد. ایشان گفتند در نامه ها همیشه سفارش به رعایت قانون و حق و شرع است یعنی به آن کس که می نویسند، می نویسند که شما مطابق با قانون و شرع سنت به این کار رسیدگی بکنید و توجه بکنید. امام فرمودند که خوب این اشکال ندارد. و همینطور هم بود آقا برای هر کس که مرقوم می فرمودند همین را می نوشتند که مطابق با قانون و شرع به کار

ایشان رسیدگی بکنید و سعی بکنید رفع گرفتاری بکنید. این از صفات بارزی بود که ایشان داشتند و خیلی هم اصرار داشتند که عمل بشود برای آنکه مبنای قضیه جلب قلوب بود نه طرد قلوب. می گفتند که آن غلط است. من هیچکس را نباید طرد بکنم، حتی اونی هم که دشمن است. از خصوصیات دیگر شخصی ایشان تحمل خیلی خارج از اندازه ماها بود. ما یک همچون تحملی نداشتیم. آقا خیلی تحملشان زیاد بود. چه تحمل روحی و روانی و چه تحمل جسمی. آقا نمی شد یک وقتی از ایشان احوال بپرسید در عین ناراحتی جسمی شدید ناراحتی شان را ابراز بکنند، می گفتند نه الحمدلله خوبه همین اواخر پایشان هم که شکسته بود، خوب استخوان انتهای رانشان جدا شده بود اصلا شکایت نمی کردند، گله نمی کردند. اظهار درد اصلا نمی کردند. آقای کشاورز (نوه آیةالله پسندیده) 22 اردیبهشت سال 57 بود که ایشان را در سن خیلی بالا در هشتاد و سه چهار سالگی تبعید کردند به انارک، انارک یکی از بدترین شاید بد آب و هواترین نقاط کویری اطراف طبس و نائین است. به قول خودشان در حالی ایشان را تبعید کرده بودند که حتی اجازه نداده بودند که دندان های مصنوعی شان را بردارند. با هجوم آمده بودند و این کار را انجام داده بودند

و من در خدمت دایی ام آقای مهندس پسندیده که رفتیم، رسیدیم خدمتشان در یک بالا خانه خیلی محقر، خرابه ای می شود بگوئیم. از یک پله خرابه ای ما رفتیم بالا و وارد آنجا شدیم و من حالت آقا را دیدم حالا شاید بعضی از آقایان یزد و اینها مثلا شاید حضرت آیةالله صدوقی هم تشریف داشتند. حالت ایشان را که من دیدم، اشک آمد به چشمم. آقا فرمودند که شما چرا ناراحت شدید. در آن حالت قرص و محکم ایستاده بودند و آنجا واقعا در آن مدتی که ایشان بودند پایگاهی شده بود برای آن منطقه. من خاطرم هست که در خدمت آقا توی یکی از همین خیابانها داشتیم راه می رفتیم، خیابان های همین بخش و ده، مادر بخشدار دوید جلو و دست آقا را بوسید. یکبار همسر رئیس پاسگاه آنجا درحالی که به شدت گریه می کرد و ناراحت بود و می گفت ما دار و دسته یزید و شمر هستیم و دار و دسته امام حسین را زندانی کرده ایم آقا اگر لباس دارید من برایتان بشورم اگر کار دارید برایتان بکنم. آیةالله فقیه احمدی بسم الله الرحمن الرحیم با تاسف رحلت حضرت آیةالله جناب حاج سید مرتضی پسندیده اخوی حضرت امام رضوان الله تعالی علیه را به مقام حضرت ولی عصر سلام الله علیه و مقام معظم رهبری و به

علما و حوزه های علمیه تسلیت عرض می نمایم. ایشان شخصیتی شجاع و فوق العاده بودند و از نظر درک مبانی سیاسی و بلکه مبانی علمی ویژگی های مهمی داشتند. از نظر علمی حقا اگر در حوزه های علمیه ایشان به عنوان یک مدرس پیگیر ادامه کار داده بودند طبعا یکی از مراجع و یکی از علمای طراز اول بودند. ایشان از نظر هوش و ذکاوت حقا خصوصیاتی داشتند. ما در قم در همسایگی ایشان بودیم، بسیار رفت و آمد داشتیم و بر اثر همین رفت و آمدها می توانم بگویم ایشان خیلی شخص خلیق و در عین حال شجاع بودند که مسائل سیاسی را پشت سر هم رهبری می کردند مخصوصا در زمان تبعید حضرت امام (ره) که بسیاری از مسائل را در قم نظارت می کردند و طلبه ها، فضلا و حتی اساتید به ایشان دلگرم بودند. از نظر علمی هم حضرت امام (ره) مقداری در اوایل تحصیل پیش ایشان درس خوانده بودند مثلا ادبیات را. ایشان از زمان پهلوی و قبل از آن خاطراتی را به یاد داشتند که می توان گفت دارای حافظه بسیار قوی بودند. در یکی از مواقعی که به مدرسه فیضیه حمله شد (غیر از هجوم اول به فیضیه) و طلبه ها مضطرب بودند و پناه می آوردند به منزل ایشان و ایشان هم راهنمایی های لازم

را می فرمودند و حتی گاهی بعضی از بزرگان حوزه به ایشان ارجاع می دادند. در یک خاطره یادم می آید مرحوم آیةالله شیخ مرتضی حائری که از اساتید بزرگ بودند، هنگامی که طلاب رفته بودند خدمت ایشان و ماجرای حمله به فیضیه را تعریف کرده بودند، ایشان ارجاع دادند به مرحوم آیةالله پسندیده. در یک جریان دیگری هم نظیر همین مطلب بود که آقای حائری ارجاع به ایشان دادند و تقریبا این نکته را گفتند که طلاب و فضلا از آقای پسندیده حرف شنوی دارند. اگر چه در همان جریان هم که به ایشان ارجاع دادند، مرحوم آقای پسندیده دخالتی نکردند و فرمودند که این مطلب به " آقا" مربوط می شود و منظورشان حضرت امام (ره) بود، چون از حضرت امام (ره) خیلی با احترام نقل می کردند. بعضی از افراد بودند که با ایشان ارتباط داشتند از جبهه ملی و نهضت آزادی و حتی ایشان در اوایل انقلاب به امام توصیه می کردند که "آقا "راجع به اینها یک کمی ملاحظه کنید، اما در جریانی یادم می آید که مرحوم آقای پسندیده فرمودند که من دیگر آن آقایان را در منزل نپذیرفتم برای اینکه "آقا" میلشان نیست که آنها با من ارتباط داشته باشند. فهمیدم که اینها خیلی نسبت به "آقا" تسلیم نیستند. سلامت نفس،

شجاعت و ارادت ایشان به حضرت امام (ره) و خدمتی که به نظام و انقلاب اسلامی کردند بر هیچکس مخفی نیست و در آن شرایطی که بعضی از بزرگان حوزه را تبعید کردند از طرف رژیم طاغوت، یکی از تبعیدی ها ایشان بود، زیرا در یک جریان حساسی ایشان محور بودند و به نقاط بد آب و هوا تبعید شدند. ایشان فشار و تبعید، گرفتاری و مشکلات را تحمل کردند و وقتی آزاد شدند و فرصتی یافتند باز به قم تشریف آوردند. ایشان پشتوانه مبارزین بودند. یکی از ویژگی های آیةالله پسندیده بزرگ منشی ایشان بود. انشاءالله خداوند تبارک و تعالی ایشان را با اهل بیت عصمت و طهارت (ع) محشور بفرماید. حجت الاسلام والمسلمین مسعودی خمینی انا لله و انا الیه راجعون ارتحال جانسوز حضرت آیةالله پسندیده برادر بزرگ و بزرگوار حضرت امام راحل را به پیشگاه حضرت ولی عصر و مقام معظم رهبری و علما و حوزه های علمیه و کلیه مردم شهید پرور ایران تسلیت عرض می کنم. حضرت آیةالله پسندیده از افرادی است که بسیار وقت لازم دارد که خصوصیات اخلاقی و فضائل ایشان بیان شود. من حدود 40 سال هست که با ایشان ارتباط داشتم و از اول طلبگی خدمت ایشان می رسیدم. آیةالله پسندیده از مردانی بود که گر چه

خیلی سر و صدایی نداشت ولی در تمام عمر با فساد و ظلم مبارزه می کرد و همانند پدر بزرگوارشان که شهید شد، ایشان هم در این راه مجاهدت فراوان داشت. خصوصیات اخلاقی آیةالله پسندیده بسیار زیاد است. ایشان از افراد بسیار صبور و شکیبا بود و در کلیه مسائل و مصائب و مشکلات صبر بسیار عجیبی داشت که هیچگاه در تمام این مدت من گله ای از ایشان نشنیدم. حتی فرزند و پسر بزرگ ایشان که در راه اسلام از بین رفت و شهید شد، ایشان کوچکترین گله ای نداشت. آیةالله پسندیده از متانت خاصی برخوردار بود که از هر کس کوچکتر و بزرگتر با احترام و ادب پذیرائی می کرد. ایشان متانت بسیار بالایی داشت حتی کوچکترین فرزند که می آمد ایشان جلویش پا می شد و از نظر اخلاقی با رافت و مهربانی اسلامی برخورد می کرد. یکی از خصوصیات ایشان این بود که در طول 16 سالی که امام در تبعید بود حفظ و حراست شئونات امام را حقا بر عهده داشت و با تمامی وجوهات و سهم امامی که نزد ایشان می آوردند حتی یک قران هم از سهم امام مصرف نمی کرد و با مختصر درآمدی که از ملک پدری داشتند زندگی می کرد و بارها می شد حتی یک 5 ریالی را هم حساب داشت که نکند از

حساب وجوه در زندگیش وارد شود و بسیار مرد مقتصدی بود و می گفت این تجملات چیزی نیست که انسان پابند آن باشد. در سال 1340 که من دیده بودم یک چمدان کوچک داشت که همراه می برد و می آورد، تا آخر عمر همان چمدان را داشت و با آنکه مندرس شده بود می گفت لزومی ندارد که عوض شود. در عین اینکه پولها و وجوهات فراوانی در اختیارش بود و از طرف امام تام الاختیار بود، معذالک برای خرج اینقدر محتاط بود، آیةالله پسندیده از کسانی بود که در اواخر پیری تبعید شد به داران که من خدمتشان بودم و رفت و آمد داشتم. ایشان احترامی که نسبت به امام داشت حتی یک دفعه هم شکایت نکرد. درمقابل امام بسیار بسیار با احترام بود و امام هم از ایشان سخت احترام می کرد. حتی یادم هست چندین بار که آقای پسندیده می آمدند در اتاق امام، حضرت امام از جا پا می شدند و می فرمودند آقای اخوی بفرمائید اینجا و جای خودشان را به ایشان می دادند. حجت الاسلام والمسلمین علی اکبر آشتیانی ویژگی هایی را که مرحوم آیةالله پسندیده داشتند در این وقت کم نمی توان گفت. از زمان امام راحل که مبارزه را علیه نظام ستمشاهی شروع کردند با حضرت امام همراه و همگام بودند. در زمانی که حضرت امام در

تبعید بسر می بردند کانون مبارزه را این مرد مبارز به فرمان و رهنمودهای امام هدایت می کردند. مرحوم آیةالله پسندیده مورد علاقه شدید حضرت امام بود و امام احترام بسیار برای ایشان قائل بودند. شاید علت این بود که ایشان حق استادی و حق پدری به حضرت امام داشتند. زمانی که در جماران بودیم بعضی از اوقات مرحوم آیةالله پسندیده خدمت امام شرفیاب می شدند. ما از نزدیک شاهد بودیم که حضرت امام برای ایشان چه احترام خاصی قائل بود. یادم هست زمانی که حضرت امام از پاریس به ایران برگشتند، حجت الاسلام والمسلمین سید احمد آقا نقل می کردند که امام فرمودند تا حاج آقای پسندیده تشریف دارند من از هواپیما بیرون نخواهم رفت و به این کیفیت برای ایشان احترام قائل بودند، تا اینکه پیشنهاد شد و اول آقای پسندیده از هواپیما خارج شدند و بعد حضرت امام خارج شدند. یکی از خصوصیات آیةالله پسندیده تواضع ایشان بود. یکی دیگر از خصوصیات ایشان این بود که در حفظ بیت المال امین بود. واقعا همانگونه که در روایات اسلامی وارد شده، راجع به بیت المال دقت عمل داشتند. از نظر علمی هم آیةالله پسندیده دارای مراتب علمی بودند. در زمان ستمشاهی به جرم اینکه ندای امام راحل را لبیک گفته بودند و مبارزین را دلگرم می کردند

تبعید شدند. یکی از خصایص ایشان این بود که اهمیت به مسائل دینی می دادند. انشاءالله در یک وقت بیشتری مراتب علمی و تقوای ایشان را بیان می کنم.

ازدواج و تحصیل

2 چکیده: س: جوانی هستم که مشغول تحصیل می باشم. احتمال می دهم اگر ازدواج نکنم آلوده به گناه شوم، اگر هم ازدواج کنم دیگر قادر به ادامه تحصیل نخواهم بود. آیا در این صورت لازم است ازدواج کنم؟ ج: اگر بتوانید خودتان را از گناه حفظ کنید می توانید ازدواج نکنید و تحصیل نمایید و در غیر این صورت ازدواج لازم است.س: اینجانب دانشجوی رشته پرستاری سال اول هستم. هنوز یک ترم بیشتر نگذرانده بودم که انقلاب فرهنگی شد و دانشگاه تعطیل گشت. فعلاً شوهر کرده و صاحب یک دختر هستم. همسرم با درس خواندن من موافق نیست و می گوید «این امر واجب کفایی است، و اگر نُه ماه آینده کنکور انجام شود به اندازه کافی نیرو استخدام می شود» ولی شنیده ام «یکی از بزرگان» دانشجویان شاخه پزشکی و پرستاری را به بهانه بچه دار بودن از ترک تحصیل نهی کرده اند. خواهشمند است نظر حضرت امام را در این مورد بفرمایید.ج: اگر در ضمن عقد، شرط نکرده اند که زن به درس خواندن ادامه دهد باید برای خارج شدن از منزل برای درس از شوهر اجازه بگیرد، و بدون اذن شوهر نمی تواند خارج شود.س: زنی هستم که قبل از انقلاب فرهنگی در یکی از دانشکده های فنی مشغول به تحصیل بوده ام و مقداری از واحدهای درسی

را گذرانده ام. اکنون ازدواج نموده و دارای فرزند می باشم. لطفا نظر مبارک را در رابطه با ادامه تحصیل من و یا رها کردن آن با توجه به بازگشایی دانشگاهها بیان فرمایید؟ ج: زن برای خارج شدن از منزل باید از شوهر اجازه بگیرد، و چنانچه اجازه بدهد ادامه تحصیل مانع دارد.س: آیا تدریس خواهران در مدارس و یا دانشگاه یا جلسات درسی که برادران حضور دارند جایز است؟ ج: اشکال ندارد، با مراعات حجاب و نبود مفسده.س: هنگامی که شوهرم برای خواستگاری من آمده بود قرار بر این شد که اجازه بدهد من درس علوم اسلامی را بخوانم. حالا بعد از یک سال و چند ماه که از ازدواج ما گذشته می گوید «تو نباید درس بخوانی». من چه تکلیفی دارم؟ ج: با فرض اینکه شرط شده، زن می تواند به درس خواندن خود ادامه دهد.س: فردی دختری را به عقد نکاح دائم در آورده است، ولی هنوز دختر در خانه پدر و باکره می باشد. این دختر می خواهد برای تحصیل به مدرسه برود و شوهرش اجازه نمی دهد، آیا جایز است دختر بی اجازه شوهر به مدرسه برود؟ ج: برای خارج شدن از منزل باید از شوهر اجازه بگیرد، مگر اینکه در متن عقد شرط شده باشد.س: چنانچه در ضمن عقد، شوهری به همسرش

حق ادامه تحصیل داده باشد و زن دو سال بعد به اتفاق فرزند خردسال مشترک شان، خانه را ترک کند و بدون توجه به دعوت شوهر و راهنمایی معتمدان به دادگاه تقدیم دادخواست طلاق بدهد، و در منزل پدرش زندگی کند و مرد هفت ماه از دیدن تنها فرزندش محروم باشد، آیا ادامه تحصیل زن با استفاده از شرط مذکور مستلزم تمکین از شوهر است یا خیر؟ ج: با فرض اینکه حق ادامه تحصیل در ضمن عقد شرط شده، زن می تواند ادامه تحصیل دهد، لکن در وظایف زناشویی باید کاملاً از شوهر تمکین نماید، و گرنه استحقاق نفقه ندارد، علاوه بر اینکه معصیت کار است.س: زن مسلمانی که در آموختن مسائل دین احساس مسئولیت می نماید، آیا می تواند بدون رضایت شوهر خود برای یادگیری مسائل و معارف اسلام از منزل خارج شود؟ ج: اگر از مسائلی باشد که تحصیل آن بر زن واجب است و یاد گرفتن [آنها] منوط به خروج از منزل باشد اجازه لازم نیست، و در غیر این صورت باید اجازه بگیرد.

استاد علوم مختلف

11 چکیده: بسم الله الرحمن الرحیم "ان الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل علیهم الملائکة الا تخافوا و لا تحزنوا و ابشروا بالجنة التی کنتم توعدون [سوره فصلت آیه 30[ مرحوم آیت الله آقای حاج آقا مصطفی خمینی قدس سره الشریف از جمله رهروان پیشتاز بلکه رهبران امت اسلام و مصداق این آیه مبارکه است. او ربنا الله را با آغوش باز پذیرفت و تا آخر عمر شریف از آن دفاع کرد و در راه آن استقامت ورزید. او خوف از طاغوت نداشت و با ایمان به خدا با تمام ناملایمات در زندگی ساخت. بحق عاش سعیدا و مات سعیدا بود. خداوند او را با اجداد طاهرینش محشور فرماید. اینجانب با اینکه خودم را آشنای به همه ابعاد زندگی و فعالیتهای سیاسی و اجتماعی و علمی و اخلاقی و عملی و عرفانی آن بزرگوار نمی دانم، لکن به ملاحظه اینکه مدتی با این بزرگوار در نجف اشرف بودم و ارادت به ایشان داشتم، حق او می دانم که فی الجمله مطالبی را که در نظر دارم یادآور شوم. اینجانب اعتقاد دارم که مرحوم حاج آقا مصطفی از ارکان مهم نهضت اسلامی هستند و نقش ایشان در اصل نهضت و ادامه آن بسیار مؤثر است و علت پنهان بودن شخصیت ایشان امری

طبیعی است. اولا دوران نقش مؤثر ایشان دوران اختناق بود و ثانیا نور خورشید درخشان پدر بزرگوارش در آن وقت کافی از درخشندگیهای دیگر بود و الا خدمتی که مرحوم حاج آقا مصطفی به نهضت کرد بعد از امام در زمان خودش از دیگران کمتر نیست; او یار و یاور امام بود; او کمک امام در زمان غربت امام بلکه تنهایی امام بود. خوب به خاطر دارم بعد از ظهری در مدرسه مرحوم آیت الله بروجردی در نجف اشرف بودم، خبر رسید که حضرت امام از ترکیه به عراق آمده اند و در کاظمین هستند و مرحوم حاج آقا مصطفی به منزل مرحوم آیت الله العظمی خوئی رحمة الله علیه تلفن کردند، که منزلی برای حضرت امام تهیه کنند. همان روز به سمت بغداد و کاظمین حرکت کردیم. شب رسیدیم به مسافرخانه ای که حضرت امام آنجا بودند. امام در اتاقی مشغول استراحت بودند و اتاق دیگری بود که مرحوم حاج آقا مصطفی تنها در آن اتاق بیدار بودند و عمامه حضرت امام هم در آن اتاق بود و ما آن شب موفق نشدیم حضرت امام را ببینیم. صبح فردا هم حضرت امام تنها با مرحوم حاج آقا مصطفی به حرم حضرت موسی بن جعفر علیه السلام مشرف شدند و آنجا عده ای از روحانیین خدمت حضرت امام

رسیدند و همراه ایشان شدند در مدتی که حضرت امام در ترکیه بودند نقش مرحوم حاج آقا مصطفی آن است که خود حضرت امام می فرمودند: (من از ایشان شنیدم) "بودن مصطفی در ترکیه برای من خوب بود. " در مدتی هم که در نجف اشرف آن تنهایی رفع شد ولی محرم اسرار امام در مسائل نهضت و مورد اعتماد و مطمئن نزد حضرت امام مرحوم حاج آقا مصطفی بود. گرچه بظ اهر در امور دخالت مباشر و مستقیم نمی کرد ولی در باطن، امور اجتماعی و سیاسی حضرت امام را مدیریت می نمود و خلاصه اگر در آن وقت مرحوم حاج آقا مصطفی در دمت حضرت امام نبود مشکلات زیادی برای آن حضرت پیش می آمد و مرحوم حاج آقا مصطفی در این مسائل حق بسیاری بر نهضت و انقلاب دارد و اگر امام می فرماید مصطفی امید آینده اسلام بود، تنها یک عالم یا عابد یا عارف را تعریف نمی کند، بلکه با در نظر گرفتن نقش مؤثر حاج آقا مصطفی در نهضت اسلامی و پیشرفت انقلاب بوده است. البته او مردی عالم و مجتهد بود در عبادات و زیارات جدی بود; در حمایت از افراد ضعیف و بی بضاعت کوشش داشت; مامنی بود برای رفقای حضرت امام که در آن روز پناهشان حضرت امیرعلیه السلام و

خانه امام بود. در بحث، فرزند پدری بود که چون شیر غرش می کرد و در عین اینکه بحاث بود ولی انصاف می داد. اگر از طرف، صحبت صحیحی می دید قبول می کرد. در علوم مختلف وارد و استاد بود. خاطره ای از ایشان در سفری که در خدمت ایشان در پیاده روی کربلا بودم دارم و آن این بود که در باغهای کربلا رسیدیم و شب را آنجا ماندیم. رفقا دور ایشان جمع شدند و ایشان مشغول صحبت بود. بنا شد هر کدام از رفقا در یکی از علوم سوالی از ایشان بکند. یادم نمی رود که سؤالات زیاد از علوم مختلف از ایشان شد و حدود چهار ساعت طول کشید و ایشان در این مدت مشغول جواب این سؤالات بود، که واقعا من هنوز از تصور آن جلسه تعجب می کنم که شخص اینقدر با استعداد می شود که بدون مطالعه در این مدت این همه سؤال مختلف را جواب بدهد. در هر حال از خداوند متعال علو درجات آن فقید سعید را مسالت دارم. من المومنین رجال صدقوا ماعاهدوا الله علیه فمنهم من قضی نحبه و منهم من ینتظر و ما بدلوا تبدیلا. والسلام علیکم و رحمة الله 21/7/75 مصادف با /28ج1417/1 آیت الله محمد حسن قدیری

استقلال در اندیشه روح الله

اشاره

6 چکیده: ما ارزش حیات را به آزادی و استقلال می دانیم. بزرگترین آروزی من این است که مردم ایران از چنگال ظلم نجات پیدا کنند و صاحب کشوری باشند آزاد و مستقل. ما می خواهیم زندگی فقیرانه داشته باشیم; ولی آزاد و مستقل باشیم. یک مملکت اگر بخواهد، خودش روی پای خودش بایستد، مستقل بشوددر همه ابعاد، چاره ندارد جز این که، تفکر این که «ما بایداز خارج چیز وارد بکنیم»، از کله اش بیرون کند. بزرگترین فاجعه برای ملت ما، این وابستگی فکری است که گمان می کنند همه چیز از غرب (است) و ما در همه ابعاد فقیر هستیم. عمده این است که ما باور کنیم که خودمان می توانیم. اگر بخواهیم مستقل باشیم، باید مهیا باشیم که با همه چیزمقابله بکنیم. در راس برنامه ملت و دولت باید استقلال همه جانبه کشور، ازقوای انتظامیه گرفته تا قوای مقننه و قضائیه و اجرائیه، باشد. هر کس در هرجا که هست، کوشش کند و کوشش این باشد که ما بایدوابسته نباشیم. همت کنید تا آخرین رگ و ریشه های وابستگی این کشور، به بیگانگان، را در هر زمینه ای قطع نمایید. این وابستگی فکری، وابستگی عقلی، وابستگی مغزی به خارج،منشا اکثر بدبختیهای ملتها و ملت ماست. اگر ما از وابستگی فکری بیرون بیاییم، همه وابستگیها تمام می شود. یک

ایران آزاد ما می خواهیم و یک ایران مستقل ما می خواهیم،یک ایران قدرتمند می خواهیم، یک ایرانی ما می خواهیم که خود ملت بایستد و خود ملت اداره کند، مملکت را. اجازه نمی دهیم کسی در مقدرات مملکتمان دخالت کند. تا این دو دست ما طرف شرق و غرب دراز است، ما وابسته هستیم.ما که می خواهیم وابسته نباشیم، باید اول بیدار شویم; به این که ما خودمان هم شخصیت داریم. ما می توانیم کار انجام بدهیم. شما به فکر این باشید که همه چیزتان را خودتان درست کنید. احتیاج ما، پس از این همه عقب ماندگی مصنوعی به صنعتهای بزرگ کشورهای خارجی، حقیقتی است انکارناپذیر و این به آن معنی نیست که ما باید در علوم پیشرفته به یکی از دو قطب وابسته شویم. برای ما فرقی بین شرق و غرب نیست. ما با اتکاء به خدا و ملت شجاع استقلال واقعی را به دست می آوریم. ملت ایران تصمیم گرفته است که خود را از چنگال استعمار واستبداد نجات دهد و مستقل و آزاد باشد و سیاستهای خود را براین دو پایه طرح ریزی می کند و برای او مهم نیست که چه کسی این سیاستها را می پسندد و یا نمی پسندد. آزادیخواهی و استقلال طلبی شما در جبین تاریخ ثبت شد. ما اگر چنانچه بخواهیم اسلام را پیش ببریم، دیگر نباید نوکرباشیم. ملتها خودشان باید در فکر

اسلام باشند. استقلال مغزی شرط اول استقلال است. استقلال فکری شرط اول استقلال است. اگر شما بخواهید استقلال پیدا بکنید و آزادی حقیقی پیدابکنید، باید کاری بکنید که در همه چیز خودکفا باشید. وصیت من به وزرای خارجه در این زمان و زمانهای بعد آن است که مسؤولیت شما بسیار زیاد است; چه در اصلاح و تحول وزارتخانه و سفارتخانه ها و چه در سیاست خارجی حفظ استقلال و منافع کشور وروابط حسنه با دولتهای که قصد دخالت در امور کشور ما راندارند و از هر امری که شائبه وابستگی -با همه ابعادی که دارد- به طور قطع اهتراز نمایید. ملت ایران خواستار عدالتند و آزادی و استقلال و معتقدند جزدر سایه اسلام و با قوانین اسلام به آن نمی رسد. کشاورزان و کارگران اساس استقلال کشورند. روز کارگر، روز دفن سلطه ابرقدرتهاست. الان می دانید که محتاج به خارجیم، راجع به مواد غذایی، بایدخودمان این را جبران بکنیم و این به همت کشاورزان ما است. اساسا تربیت از دامان پاک مادر و جوار پدر شروع می شود وباید تربیت اسلامی و صحیح آنان استقلال و آزادی و تعهد به مصالح کشور پایه ریزی می شود. وابستگی یا استقلال در قید و بند بودن و اختناق یا آزادی،تابع تربیتهای دانشگاهی است. نظر روحانیت جز اصلاح حال ملت و بقاء استقلال مملکت نیست. جرم

علمای اسلام و سایر مسلمین آن است که دفاع از قرآن وناموس اسلام و استقلال مملکت می نمایند و با استعمار مخالفت دارند. استقلال و موجودیت هر جامعه از استقلال فرهنگی آن نشات می گیرد. کمال تاسف است که کشور ما که حقوق اسلامی و قضای اسلام وفرهنگ اسلامی را دارد، این فرهنگ را، این حقوق را نادیده گرفته است و دنبال غرب رفته است. تا این مغز استعماری را ما عوض نکنیم، یک مغز استقلالی جایش نگذاریم، نمی توانیم این مملکت را اداره کنیم. ارتش ما ضامن استقلال کشور ماست. ارتش وقتی می تواند استقلال و غرور خودش را حفظ کند که ببیندخودش هست، نه این که از خارج کسی بیاید و مستشارانی بیایند وبخواهند او را اداره کنند. ما نمی خواهیم آمریکا سرپرست ما باشد. مملکت اسلامی عار است که دستش را دراز کند، طرف آمریکا، که شما نان ما را بدهید.(1) پی نوشت: 1- کلمات قصار «پندها و حکمتها»، مؤسسه تنظیم و نشر آثارامام خمینی(ره). استقلال علیرضا وزیری طلیعه سخن در این مقاله با اشاره ای کوتاه به اصل «استقلال» به عنوان یکی از دستاوردهای درخشان انقلاب و جنگ و لزوم تلاش برای دستیابی به آن در همه زمینه ها، گفتاری در مورد ویژگی های درخشان جامعه اسلامی و ضرورت نفی سلطه کافران از دیدگاه قرآن می خوانیم. سپس در باره عوامل و زمینه های استقلال سیاسی،فرهنگی،

مکتبی، فکری، علمی، اقتصادی، نظامی و ... از نگاه دین و بزرگان دینی و فروغ اندیشه، و ترفندهای استکبار جهانی برای سلب استقلال و ممانعت از دستیابی به استقلال مطالبی ذکر خواهیم کرد و به تبیین وظیفه ما در مقابل این ترفندها خواهیم پرداخت.با توجه به آن که از مدت ها پیش بحث «آزادی» در جامعه مطرح شده است و هنوز هم ادامه دارد، ضروری می نماید بحث «استقلال»نیز به، عنوان یکی دیگر از شعارها و اصول بنیادی جمهوری اسلامی، در کشورمان بیش از پیش مطرح و بررسی شود و البته«استقلال» همواره از زبان مسئولان رده بالا مطرح می شده است به نظر می رسد که باید، در مطبوعات و محافل فکری نیز انعکاس بیشتری داشته است. حفظ استقلال مهم تر از به دست آوردن زود گذرآن است; از این رو این مقاله گامی در این عرصه است. باشد که قلم به دستان متعهد بیش از پیش، این مهم را تبیین نمایند واین دستمایه عزت را در سراسر کشور بانوایی نو طنین افکن سازند. با نگاهی گذرا به عرصه پهناور گیتی و پهنه تاریخ بشری بر این نکته واقف می شویم که در صحنه جهانی بشر به دو گروه عزتمند وذلتمند تقسیم می شود. عزتمندان، انسان هایی خودیافته و خودساخته و هدفدار و خدامحورندو از چنان استغنا و استقلال روحی برخوردارند که هیچگاه تن به ذلت

نمی دهند و زیر بار سلطه زورمندان نمی روند.پیامبران، امامان معصوم(علیهم السلام) و رهروان راه آنان دراین گروه جای دارند. امام خمینی(ره) یکی از برجسته ترین عزتمندان است و مردم ایران نمونه درخشان امتی عزتمند که، با تکاپویی خونبار، خود را اززیر سلطه بیگانگان خون آشام رهانیدند. قبل از انقلاب، سایه شوم حاکمیت طاغوت، بر ایران گسترده بود واجانب، چنگال ویرانگر سلطه فکری، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی،اقتصادی و نظامی خود را در تار و پود این کشور فرو برده بودند; کشور، به رغم آن که دارای استعداد ذاتی سرشاری بود، درقانونگذاری، صنعت، اقتصاد، کشاورزی و ... وابستگی شدیدی پیداکرده بود. خودباختگان غرب و شیطان بزرگ، «آنچه خود داشتندز بیگانه طلب می کردند». در این هنگامه ذلت بار، امام خمینی برخاست، ماهیت پلید ستمشاهی و پایه گذاران و حامیان آن راافشا کرد و سکوت مرگبار آن زمان را شکست: «در این زمان، سکوت مقابل ستمکاری، اعانت به ستمکاران است.»(1) در آن زمان،اجانب با خیال آسوده، این کشور را زیر چکمه های استعمار خویش گرفته بودند و از مصونیت کافی نیز برخوردار بودند; از اینرو،امام فریاد آورد که: «اعطای مصونیت به اجانب، سند بزرگ عقب افتادگی و بی حیثیتی و تسلیم بی قید و شرط است».(2) چه چیزباعث شد سلطنت ستمشاهی و مسلمانان آلت دست استعمارگران شده واز در سازش با آنان وارد شوند؟ امام(ره) می فرماید: «دوری دول اسلامی از قرآن کریم،

... سرنوشت ملت های مسلمان وکشورهای اسلامی را دستخوش سیاست سازشکارانه استعمار چپ و راست قرار داده است ... . اگر دول اسلامی و ملل مسلمان، به جای تکیه به بلوک شرق و غرب، به اسلام تکیه می کردند و تعالیم نورانی ورهایی بخش قرآن کریم را نصب عین خود قرار داده و به کار می بستند،امروز اسیر تجاوزگران صهیونیسم و مرعوب فانتوم آمریکاو مقهور اراده سازشکارانه و نیرنگ بازی های شیطانی شوروی واقع نمی شدند»(3) با افشاگریها و روشنگریهای امام راحل و همکاری امام، مردم به تدریج بیدار شدند و در صدد برآمدند که هویت گمشده و عزت دیرینه خود را باز یابند، از اینرو، عقربه فطرتشان به سوی کسی که «حیات طیبه» را نوید می داد، چرخید;امام، آنان را متوجه خود و تواناییهاشان کرد و فطرت غبارگرفته و عقول خفته را بیدار و از زنجیر اسارت آزاد ساخت. قیام امام(ره) با کمک مردم به تدریج توسعه یافت و با تحولی سراسری،سلطنت شاهنشاهی به زباله دان تاریخ افکنده شد; بیگانگان اخراج شدند; ذخایر آزاد شد و مردم بر سرنوشت خود مسلط شدند. امام بامقبولیت مردمی و خواست عمومی، رهبری انقلاب را تداوم بخشید.مردم خواهان حاکمیت اسلام شدند و در پرتو نور اسلام ناب محمدی(ص)، راه رسیدن به استقلال کامل در عرصه های گوناگون راپیش گرفتند.استکبار جهانی، که پایگاه خود را در ایران از دست داده بود،عراق را واداشت هجوم غافلگیرانه ای را

به این کشور آغاز کند.بدین ترتیب، جنگی تمام عیار میان ایران و استکبار جهانی درگرفت. مردم با پیروی از خمینی کبیر، به دارایی خود امید بستندو از خود مایه گذاشتند. این نگاه خود بسندانه موجب شکوفایی ملت ایران شد; از اینرو از درون شکوفا شدند، در مقابل همه دنیای استکبار ایستادند و استکبار را در صحنه نظامی و.. . به زانو درآوردند. بدین ترتیب، جهاد مقدس ملت ایران موجب عزت اسلام و سربلندی مسلمانان گردید و به فرموده مقام معظم رهبری«ملت ایران و انقلاب اسلامی موجب شد که ملتهای دیگر بیدارشوند... . اسلام با سلطه یک قدرت استکباری بر ملت مسلمان مخالف است.»(4) کشورهای دیگر زیر سلطه ابرقدرتها، که جرات اعتراض نداشتند. جرات یافتند: «انقلاب اسلامی ایران، این ابر یاس رااز افق زندگی و دید ملتها زدود ... و جوانان به اسلام گرایش پیدا کردند. »(5) کشور ما تاکنون گامهای بلندی را در دستیابی به استقلال پیموده است; اما هنوز برای رسیدن به قله استقلال باید باشتابی دو چندان، مقتدرانه و هوشمندانه به راه خودادامه دهد و استقلال خویش را تقویت کند و از دستاوردهای گرانسنگ خویش محافظت نماید. زیرا این استقلال در معرض هجوم بیگانکان است. بنابراین، ما دو وظیفه مهم و بنیادی داریم:پیشروی و مبارزه. گروه دوم ذلتمندانند که مستکبران سلطه گر وسازشکاران سلطه پذیرند. مستکبران که هیچ ملت و

گروهی را مستقل نمی خواهند، نیز، به رغم پندار سازشکاران، در زمره ذلتمندانند;رسول اکرم(ص) فرمود: «اذل الناس، من اهان الناس»(6) پست ترین مردم کسی است که مردمان را خوار می کند. امپریالیسم کرامت انسانی خویش را قربانی شهوات نفسانی کرده است ; از اینرو، عزت خود را در سیطره بر دیگران یا وابستگی به قدرتهای سلطه گر می جوید و در پی سلب استقلال کشورهای استقلال یافته است، زیرا عزتمندی دیگران را ذلت خود قلمداد می کند. ما در برابر چنین دشمن سرکش و بی ملاحظه ای قرار داریم و بایدبیندیشیم که چگونه با او، که قدرت مادی غول آسایی نیز دارد،رو به رو شویم؟ نخستین وظیفه ما چیست؟ امام خمینی(ره)می فرماید: «اول باید اساس استقلال مملکتمان را درست بکنیم.»(7) «استقلال، نشان درجه یک شجاعت و استقامت است.»(8)دشمنان می خواستند و می خواهند که ما مستقل نشویم و به استقلال کامل نرسیم; اما نتوانستند و نمی توانند زیرا «به شهادت تاریخ هیچ قدرتی نمی تواند، آتش قلب ملت مظلومی را که برای رسیدن به آزادی و استقلال قیام کرده است فرو نشاند.»(9)

پى نوشت ها

: 1- صحیفه نور، ج 1، ص 111. 2- همان، ص 133. 3- همان، 186. 4- روزنامه رسالت، 13/8/77، ص 3. 5- مقام معظم رهبری، همان ماخذ. 6- میزان الحکمه، ج 3، ص 444، ح 6532. 7- اندیشه امام خمینی(ره) در باره تغییر جامعه، غلامرضااورعی، (به نقل از صحیفه نور، ج 7،

ص 161 و 162.( 8- لحظه های سبز، ص 53. 9- صحیفه نور، ج 2، ص 112.

اسلام به شما افتخار می کند

3 چکیده: متن سخنرانی امام خمینی در دیدار گروهی از بانوان دارالمومنین شهرستان ساری که به مناسبت شهادت استاد مطهری خدمت حضرت امام رسیده بودند در تاریخ 19/2/58 بسم الله الرحمن الرحیم مرحبا به خانمهای محترمه که از راه دور برای ملاقات ما و برای تسلیت در این مصیبت تشریف آوردید. من از شما کمال تشکر دارم و سلامت و سعادت همه شما را از خداوند تعالی خواستارم. شما خانمهای عزیز در این نهضت سهیم هستید بلکه پیشقدم بودید. اسلام به شما خانمهای محترم افتخار می کند و ما هم افتخار می کنیم. خداوند شماها را حفظ کند; شماها که در زمان خود بزرگان را می پرورانید; شما که وظیفه مادری دارید و این بزرگترین وظیفه است که در اسلام به آن احترام گذاشته شده است; مادرانی که فرزندانی تربیت می کنند که آتیه ملت را حفظ می کند. شما الان هم در مبارزه شریک هستید. شما مادران، خودتان در این نهضت شریک بودید، و بانوان شریک هستند در این نهضت و در این مبارزه. الان هم شریک هستند. ما از این به بعد هم محتاج به وجود شما هستیم. و مباهات می کنیم به وجود شما که در اسلام آن طور با تصمیم و عزم راسخ همراهی کردید با اسلام و مسلمین. خداوند شماها را حفظ کند.

و من از شما تشکر می کنم و به شما دعا می کنم. والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

اسلامی شدن دانشگاهها در نگاه امام خمینی

9 چکیده: یکی از مهمترین عوامل اسلامی شدن دانشگاهها تدوین صحیح علوم انسانی بر اساس علوم اسلامی، هماهنگ با آخرین پیشرفتهای علوم انسانی در مغرب زمین می باشد. اما در اینجا باید نکاتی را در تحقق این امر بنیادین و سرنوشت ساز در عرصه دانشگاهها و مراکز آموزشی مورد توجه جدی قرار داد و آن اینکه در اسلام بعد از تاریخ صدر آن با عدم فعلیت تاریخی و سیاسی نظام ولایت در زمان حیات ائمه خصوصا بعد از شهادت امام حسن (ع) تا ظهور انقلاب اسلامی ایران، جنبه سیاسی و اجتماعی اسلام که در عرصه حکومت در انحصار خلفای بنی امیه و بنی عباس و بعدا سلاطین مستبد قرار گرفت، از جنبه فکری، اعتقادی و معنوی آن جدا گشت و در نتیجه با وجود رشد علوم الهی و حتی طبیعی و ریاضی در تاریخ و تمدن اسلامی، علوم انسانی از جامعه شناسی تا علم سیاست و اقتصاد به علت عدم وجود آزادیهای سیاسی به انحطاط کامل گرایید تا بعد از نهضت مشروطه، با روی کار آمدن حکومت وابسته پهلوی، با وجود طرفداری این رژیم در غربی کردن جامعه اسلامی مجددا به علت فقدان استقلال و آزادیهای ملی و سیاسی، علوم اجتماعی و انسانی علیرغم تاثیرپذیری سطحی و صوری از

تفکر و تمدن غرب مجال رشد و نضج کافی نیافت. تا با ظهور انقلاب اسلامی و تشکیل نظام مقدس مبتنی بر ولایت و رهبری حضرت امام خمینی (ره)، مسائل معنوی و علوم دینی با جنبه های سیاسی، اجتماعی و مادی، پیوندی مستحکم یافت که بعدا می بایست در انقلابی فرهنگی با تبیین و تفسیر علمی این پیوند مقدس به صورتی علمی و دانشگاهی در عرصه تدوین علوم انسانی بر اساس مبانی اصیل اسلامی که بعد از شهادت امام حسن مجتبی (ع) تا ظهور انقلاب اسلامی ایران به علت ظهور و حاکمیت حکومتهای غیر دینی و مستبد مسکوت ماند، صورت می پذیرفت. اما متاسفانه عدم تحقق این امر اساسی بعد از وقوع انقلاب اسلامی بتدریج موجب ازدیاد فقر فرهنگی در زمینه علوم انسانی و تجربی جدید و در نتیجه باعث تشدید وابستگی فکری برخی از اساتید دانشگاهی ایران به غرب گردید و این امر نیز تاکنون موجب ظهور برخی بحرانهای فکری، سیاسی و دانشگاهی در این سرزمین گردیده است و امروز بعد از تحقق نظام ولایت در این کشور با تهاجم و شبیخون فرهنگی غرب، دانشگاههای ایران عرصه تاخت و تازاندیشه های ضد اسلامی و ضد ولائی گشته است تا به حدی که برخی از مراکز پژوهشی علمی و فکری کشور نیز متاسفانه تحت تاثیر این امواج

سهمگین غیر اسلامی قرار گرفته اند. تا به آنجا که مقام معظم رهبری درباره این امر خطیر و حساس با صراحت هشدار داده و مکررا فرموده اند "آینده نظام وابسته به اسلامی کردن دانشگاهها می باشد" زیرا می دانیم که همه مسوولین نظام بدون استثناء درآینده همانند گذشته با تحصیل رسمی در دانشگاهها و یا در خارج از آن تحت تاثیر وضعیت فکری و اجتماعی آن می باشند. آنچه در این مورد ذکر آن بسیار سرنوشت ساز می باشد این است که از آنجا که بزرگترین پیام فرهنگی حضرت امام خمینی (ره) در ارتباط با نحوه تدوین علوم انسانی دانشگاهها بر اساس حقایق و تعالیم معنوی اسلامی در این فرموده موجز اما بسیار عمیق ایشان خلاصه می شود که "تمام علوم چه علوم طبیعی باشد و چه علوم غیرطبیعی باشد، آنکه اسلام می خواهد، آن مقصدی که اسلام دارد این است که تمام اینها مهار بشود به علوم الهی و به توحید بازگردد" (1) .اندیشمندان و اساتید متفکر و متعهد دانشگاهی و حوزوی می بایست با نوعی وحدت فکری و با نوعی همفکری علمی به تدوین علوم انسانی جدید با استفاده از برخی دستاوردهای علوم جدید در غرب براساس مبانی فکری و علمی علوم اسلامی و حقایق مکتب بزرگ اسلام مبادرت ورزند تا قادر به ایجاد تحول و تحقق انقلاب فرهنگی

مورد نیاز کشورمان گردند تا به این وسیله هم برخی معضلات عمیق فرهنگی کشورمان مرتفع گردد و هم رسالت جهانی و فرهنگی عمیق انقلاب بزرگ اسلامی در سطح جهان بحران زده معاصر محقق گردد. در اینجا لازم است برای فهم عمیق جمله مذکور حضرت امام که در دنیای علمی و فکری امروز جهان غرب و معاصر مورد توجه برخی بزرگترین متفکران معاصر قرن حاضر می باشد اشاراتی کنیم (تا مشخص گردد که امر تدوین علوم انسانی جدید بر اساس حقایق دین اسلام که یکی از مهمترین ارکان اسلامی شدن دانشگاهها و همه مراکز فکری و آموزشی کشور است خود نیاز به کاری فکری و نظری در سطح همه علوم اسلامی و بشری با حضور همه اندیشمندان اصیل اسلامی و عالم به معارف جدید بشری دارد و به همین علت جز با تفکر و اجتهادی زنده و همه جانبه و جدید ممکن نمی باشد به عبارت دیگر تحقق این امر اساسی نیازمند یک جهاد فرهنگی و علمی بزرگ می باشد که تنها با صدور چند بخشنامه عملی و یا نصیحت واندرز اخلاقی در سطح دانشگاهها هرگز ممکن نمی باشد. در اینجا برای اینکه به ژرفای سخن بزرگ معظم له وقوف کامل یابیم نظر یکی از بزرگترین فیزیکدانان و جهان شناسان تمام تاریخ علم مغرب زمین یعنی"ماکس پلانگ" را در نیمه

اول قرن حاضر متذکر می گردیم "به این ترتیب به جایی می رسیم که علم حدودی را که از آنها نمی تواند تجاوز کند معین می نماید و در عین حال نواحی دیگری را نشان می دهد که از حوزه فعالیت وی خارج است... نقطه عزیمت ما از سرزمین یک علم خصوصی بود و در ضمن به یک رشته مسائل رسیدیم که همه جنبه فیزیکی خالص داشتند ولی در پایان کار از جهانی که فقط جنبه حسی داشت به یک جهان واقعی متافیزیکی رسیدیم. (2) "برخی موانع اسلامی شدن دانشگاهها" البته تحقق سخن حضرت امام (قدس سره) مبنی بر لزوم بازگشت همه علوم به علم شریف توحید نیازمند تحقق "انقلاب فرهنگی" بزرگی است که متاسفانه تاکنون در عرصه دانشگاهها و مراکز پژوهشی تحقق نیافته است زیرا غالب اساتید رشته های فلسفه و الهیات و عرفان که می بایست تاکنون به تدوین چارچوب و تعریف دقیقی از نگرش اسلام در خصوص جهان بینی فلسفی متناسب با تفکر و تمدن معاصر جهان برای هدایت علوم انسانی پایه و فنی اهتمام می ورزیدند با بی تفاوتی و سکوت از اهتمام به چنین مساله سرنوشت سازی خودداری نمودند و حتی برخی از آنها با وجود اعتقادات دینی و آشنایی با تفکر جهان غرب، حضور در چنین عرصه حیاتی و ارتباط غیر مستقیم و علمی با

عرصه حکومت و سیاست کشور اسلامی را نوعی کار "ایدئولوژیک" و سیاسی صرف تلقی کردند. از سوی دیگر با وجود چنین خلاء و فقر فرهنگی، بعضی از اساتید علوم اجتماعی، اقتصادی و سیاسی که فاقد فهم عمیق نسبت به مبانی فلسفی برای ایجاد چارچوب مورد نیاز انقلاب فرهنگی در این سرزمین الهی می باشند، تحت تاثیر مکاتب اجتماعی و سیاسی غرب با طرفداری ازبینش و فرهنگ علوم انسانی غرب، مروج غربگرایی در عرصه علوم انسانی و سیاسی می باشند و در این میان برخی از متخصصان علوم پایه و فنی که مطالعاتی آزاد در مباحث فلسفی و دینی دارند با تلاش در "عصری کردن معرفت دینی" سعی در انطباق اسلام با مکتب "نئوپوزیتوسیم" غرب که در واقع مروج مکتب "ماتریالیسم جدید و علمی" می باشد دارند و در این جهت گروه کثیری از عالمان علوم پایه و فنی به صورت سطحی و شخصی معتقدند که علوم مذکور هیچ ارتباطی با رشته هایی چون فلسفه و خصوصا عرفان و الهیات و دین ندارند و بلکه در تباین و تخالف باعلوم مذکور هستند و خود دارای قلمروی کاملا مستقل می باشند. چنین بینش مادی و حسی هم اکنون در میان بسیاری از دانشجویان و برخی اساتید علوم پایه و فنی و همچنین علوم اجتماعی و سیاسی به علت

فقدان و حضور یک جریان نیرومند و مترقی فرهنگ اسلامی که درگذشته با متفکران و بزرگانی چون علامه طباطبایی، استاد شهید مطهری و... چنین بینش اصیل و بنیادین برای نسل گذشته را فراهم نمودند و این تلاش عظیم فرهنگی در انطباق متعادل تعالیم عالیه اسلام با مقتضیات عصرجدید خود زمینه فرهنگی مورد نیاز را برای تاسیس حکومت و انقلاب اسلامی در دو دهه گذشته بوجود آورد، ندای اقتباس کامل تفکر و تمدن غرب از جمله توسعه فرهنگی، اقتصادی و سیاسی و همچنین کسب علوم جدید و حتی بینش برخی مکاتب فلسفی و الحادی و اومانیستی مغرب زمین را در برخی مراکز دانشگاهی و پژوهشی سر داده اند تا به این وسیله نادانسته جامعه اسلامی ما را با یک بحران فرهنگی و فکری ژرف و ریشه دار مواجه سازند. در این میان برخی از عالمان و مدیران مراکز آموزشی و پژوهشی و اجرایی کشور به علت سنخیت رشته تخصصی خود با علوم مادی به نحوی غیر صحیح هنوز همانند قرون 18 و 19 اروپا توهم می کنند که علوم جدید مادی مغرب زمین دارای ارزشی مطلق و کاملا عینی می باشد در حالی که در قرن حاضر برخلاف پندار بسیاری از آنها که سعی در تفسیر نامتعادل میان دین و حقایق ماورالطبیعی بر اساس علوم جدید

مادی غرب دارند بسیاری از فیزیکدانان و جهان شناسان بزرگ غرب همچون "ماکس پلانگ"، "انیشتین" و خصوصا "جینز" و "ادینگتون" و... سعی کامل در انطباق و تفسیر مبانی علم فیزیک جدید با برخی حقایق متافیزیکی و حتی عرفانی دارند که در اینجا ما تنها به ذکر گفتار یکی از این بزرگان و دانشمندان متعادل و عالیقدر اروپا مبادرت می ورزیم. (3) "از این دورنما ما یک جهان روحانی را در کنار جهان فیزیکی تشخیص می دهیم" و درست در چنین شرایط فکری جهان معاصر، برخی متجددان غربگرای داخلی مدعی اقتباس فرهنگ و الگوی توسعه نامتعادل معاصر جهانی می باشند و به این وسیله دانشگاهها و مراکز پژوهشی کشور را علیرغم برخی پیشرفتهای علمی و فنی اخیر که اصلاح و تکمیل آن بصورت متعادل وهمه جانبه بسیار ارزشمند و مغتنم می باشد با بحرانی فرهنگی مواجه ساخته اند به نحوی که بارها رهبر معظم انقلاب با شکوه از روند کار دانشگاهها و مراکز مربوطه خواستار اسلامی شدن دانشگاهها و مراکز پژوهشی شده اند و تصریح نموده اند که سرنوشت آینده کشور بستگی به همین تحقق اسلامی کردن دانشگاهها و مراکز پژوهشی مربوطه دارد. اما در پاسخ به چنین خواست بنیادین و ضروری بسیاری از مسوولین تصور می کنند که تنها با صدور چند آیین نامه صوری و یا اجرایی و اداری

می توان به انجام چنین مسئله خطیر مبادرت ورزید غافل از آنکه مسئله اسلامی شدن دانشگاهها در مرحله نخست با ایجاد تحولی فرهنگی و فکری در عرصه علوم فلسفی و دینی و انسانی که خود می تواند منجر به تحقق توسعه ای همه جانبه در همه عرصه های فرهنگی، اقتصادی، علمی و سیاسی گردد، ممکن و میسر می باشد تا به این وسیله کشور اسلامی ما قادر به رفع مشکلات و نیازهای مادی و همچنین معنوی خود و بلکه امت بزرگ اسلامی گردد تا بتواند در دنیای به بن بست رسیده و بحرانی و متناقض جهان کنونی که دچار تعارضاتی ریشه ای در همه عرصه های فلسفی، علمی، اخلاقی، سیاسی و زیست - محیطی است با پی ریزی یک تمدن متعادل و بزرگ اسلامی در آینده ای نه چندان دور که امروزه سخت مورد نیاز جامعه بشری است. منادی رهایی بشر از بن بست و بحران موجود در تمدن مبتنی بر پیشرفت و آشوب و یا علم و توحش مدرن معاصر گردد. "مسئله اسلامی شدن دانشگاهها در نگاه امام خمینی" از اینرو در پایان این بخش متذکر می گردم که از نظر بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران نه تنها علوم انسانی از فلسفه و عرفان تا علوم اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، هنر و ادبیات ارتباطی مستقیم با برخی مبانی و اصول اعتقادی و معنوی اسلام

دارند بلکه حتی علوم طبیعی و ریاضی نیز ریشه در همین مبانی مابعدالطبیعی که در دو علم شریف فلسفه و عرفان اسلامی مطرح می باشد، دارند (نه آنچنانکه صرفا در قرون وسطی و گذشته به آن توجه می گردید) . از اینرو معظم له در ارتباط با حوزه های علمیه نیز (که می تواند نقشی تعیین کننده در اسلامی کردن دانشگاهها داشته باشد) برخلاف گذشته دعوت به صلح و وحدت میان علوم اسلامی از فقه تا فلسفه و عرفان که در گذشته به علت عدم تحقق نظام سیاسی ولایت در برخی موارد، علمای علوم مذکور در تضعیف و مخالفت با یکدیگر اصرار می ورزیدند داشتند ایشان در پیامی دیگر فرمودند" فقها، هنرپیشگان... که در اینجا برخلاف سنت گذشته قایل به ارتباط میان "فقه و سینما" گشتند. چیزی که در نظر بسیاری خود امری اعجاب آور و بی سابقه می باشد و یا ایشان با طرح نقش عظیم "زمان و مکان" در اجتهاد و بدنبال آن با صدور فتاوای بزرگی در خصوص شطرنج، موسیقی و هنر خواستار تحولی جدید در عرصه نگاه سنتی و حوزوی حوزه های علمیه نسبت به مسائل مذکور و جدید بودند و همچنانکه قبلا بیان گردید دنیای مغرب زمین بعد از تجربه چند قرن اندیشه های اومانیستی و الحادی در مخالفت با علوم دینی و الهی هم اکنون به جهت بروز بحرانهای

بزرگی در عرصه تفکر و نیز اخلاق و سیاست با وجود فقر معارف مسیحی و دینی در آن سرزمین مجددا متذکر لزوم تحقق پیوندی متعادل (نه آنچنانکه علمای مسیحیت مطرح می کنند) میان همه علوم انسانی و حتی تجربی و طبیعی با برخی اصول مابعدالطبیعی و دینی و معنوی می باشند که جا دارد تدوین کنندگان اندیشمند و متعهد اسلامی در عرصه طرح و نقد مواد علمی، آموزشی و پژوهشی کشورمان با توجه به نکات مذکور به ایفای نقش بسیار بزرگ خود در عرصه مباحث علمی و دانشگاهی جمهوری اسلامی ایران و بلکه جهان بشری موفق گردند. در پایان مجددا متذکر می گردم برای اسلامی شدن دانشگاهها و تدوین علوم انسانی جدید بر اساس حقایق عالیه اسلامی در ابتداء باید متوجه برخی مبانی و محورها و یا اساسا امکان تاسیس علوم انسانی جدید در مراکز علمی دانشگاهی و حوزوی در جمهوری اسلامی ایران و بلکه جهان معاصر گردید (که ما در مباحث گذشته تا حدودی به بیان برخی از آنها مبادرت ورزیدیم) تا براساس وقوف و تذکر نسبت به آنها بتوانیم قادر به تاسیس و تدوین علوم انسانی و برخی مبانی فلسفی علوم تجربی و پایه موفق گردیم. زیرنویس ها: 1- صحیفه نور، ج 5 ص 2 33- علم به کجا می رود، ماکس پلانگ، ترجمه احمد آرام،

ص 3 15- مقاله "واقعیت، علیت و عرفان" ادینگتن، فلسفه علمی (جلد دوم) ترجمه جمعی از مترجمین. نعمت الله باوند

اسلامیت و جمهوریت از دیدگاه امام خمینی

8 چکیده: مفهوم جمهوری کلمه جمهوری به معنای توده مردم است و بالتبع حکومت جمهوری نیز ترجمان حکومت توده مردم می باشد . لغتنامه دهخدا و فرهنگ معین حکومت جمهوری را این چنین تعریف کرده اند: حکومتی که زمام آن در دست نمایندگان لت باشد . واژه جمهوری ماخوذ از لغت cilbupeR و برگرفته از ریشه لاتینی acilbupseR به معنی چیز یا امر ( seR ) مربوط به همگان ( ( sucilbuP می باشد . پس از مصطلح شدن واژه جمهوری در ادبیات فارسی، مراد از آن نوعی نظام سیاسی بود که به جای پادشاه و سلطان، که اقتدار موروثی داشت یک نفر از طرف مردم برای مدت معینی برای اداره امور کشور انتخاب می شد . جمهوریت نوعی سامان سیاسی است برای قید زدن به قدرت از یک سو و اعتلای مقام اخلاقی افراد جامعه از سوی دیگر . جمهوریت گفتمانی است که در نهایت معطوف به نفی سلطه است به همین دلیل تاکید بر آزادی مدنی (مثبت)، هم نافی آزادی لیبرالی (طبیعی و منفی) است و هم ضد جباریت فردی و ساختار توتالیتر . در گفتمان جمهوریت حاکمیت سیاسی از یک سو با قید زدن به قدرت نقش سامان دهی سیاسی پیدا می کند و از سوی دیگر به محقق شدن اداره اخلاقی - انسانی شهروند می انجامند . 1 جمهوری

بهترین صورت حکومت دموکراسی است منتهی جمهوری بیان کننده صورت و قالب حکومت است و دموکراسی بیان کننده محتوای آن، در واقع حکومت جمهوری به حکومت فردی، استبدادی، موروثی و خاندانی خاتمه می دهد و قدرت را به مردم می سپارد . از منظر منطق حقوقی و سیاسی، هنگامی که واژه جمهور و جمهوری برای شکل نظام سیاسی و ساختارهای حکومتی آن به کار می رود، مقصود همان نظام نمایندگی مستقیم و یا غیر مستقیم یا به نوعی تفکیک قواست که در سده های اخیر به اتکای حمایت اکثریت شهروندان یک کشور، فرد و یا گروهی با گرایش حزبی خاص برای مدت معینی قدرت مشروع را به دست می گیرد و با اختیارات و تکالیف معینی که به وسیله نوعی قانون مادر (یا قانون اساسی) مدون گردیده مبادرت به اداره امور کشور می کند . از جهات نظری، این فرد یا حزب مادامی که پاسخگوی خواسته های مردم است از حمایت آنان برخوردار می باشد و در پناه مشروعیت کسب شده به اعمال اراده حاکمه مردم ادامه می دهد، در غیر این صورت حزب یا گروه دیگری جای آن را می گیرد . 2 در حکومت جمهوری، اکثریت مردم کنترل سیاسی را اعمال می کنند، قدرت نهایی را در دست دارند و در موضوعات مهم سیاست ملی تصمیم می گیرند . لازمه چنین

حکومتی آن است که هیچ کس صاحب مقام رسمی نباشد مگر آنکه مردم آزادانه او را قدرت داده باشند و قدرت او نیز در اختیار و تحت نظارت مردم باشد در جامعه جمهوری همه افراد مردم برابر و آزادند . برابری بدان معناست که هیچکس حق ندارد بیش از دیگری حق مالکیت را به خود اختصاص دهد، مگر اینکه نمایندگی داشته باشد . بنابراین در حکومت جمهوری، حکومت متعلق به عموم مردم است که به نسبت مساوی در این حق شریکند . اما چون در وضع کنونی تمدن بشری عملا ممکن نیست که تمام مردم حکومت کنند، از طرف آنان عده ای برگزیده می شوند و حکومت را در دست می گیرند، اما این عده که وکیل مردمند، همیشه باید تحت نظارت مردم باشند زیرا در غیر این صورت ممکن است که از قدرت به ضرر دیگران بهره برداری کنند . 4 دیگر مشخصه جمهوری، آزادی است که مانند برابری از حکومت جمهوری جدا شدنی نیست زیرا جایی که آزادی نباشد مردم توانایی اظهار نظر درباره حکومت ندارند و هنگامی که توانایی اظهار نظر نداشتند، حکومت متعلق به آنها نیست و جایی که حکومت متعلق به مردم نباشد، جمهوری نیست در واقع آزادی تضمینی است برای محدود کردن قدرت حکومت . 5 نظام جمهوریت در

مکتب اسلام اسلام با تاسیس نهاد حکومت (به هر شکل یا بدون توجه به شکل خاصی) آن را مامور تحقق و جامه عمل پوشاندن مصالح یا مقاصد عامه شریعت کرده است . ضرورت تاسیس نظام سیاسی، جهت اعتلای دین و اقامه ارزشهای بشری می باشد . در قرآن کریم ضمن نفی نظامهای استکباری، سخنی از نوع بخصوصی از اشکال حکومتی (سلطنتی، اریستوکراسی، جمهوری و غیره) به میان نیامده اما ابواب متعددی در بیان نظامات حکومتی و چگونگی اداره جامعه آمده است . در نظام جمهوریت اسلامی کسی حق قانونگذاری نداشته و قانونی جز حکم شارع قابلیت اجرا ندارد . در نظام مجلس، برنامه ریزی به جای نهاد قانونگذاری قرار گرفته که در پرتو احکام اسلام، کیفیت انجام خدمات عمومی را در سراسر کشور ترسیم می نماید . مصوبات مورد اجرا که برپایه قوانین ثابته و لایتغیر الهی و بر مبنای مقتضیات زمان طرح و وضع می گردند، از قرآن و سنت نشات می گیرد و توافق قاطبه مردم را در بر دارد . بنابراین در این طرز حکومت، حاکمیت در انحصار خداوند است . در قرآن مجید آیات بسیاری حکومت را به خدا نسبت می دهد . (انعام57/، 62 . یوسف40/، 67 . نسا60/ . کهف26/( و اصول و مقررات اسلام بر همه افراد و نیز

بر دولت اسلامی حکومت تام دارد . حکومت اسلامی به مفهوم تبعیت از چنین قانونی است . همه آحاد جامعه اسلامی از رسول اکرم (ص) تا جانشینان آن حضرت و سایرین تا ابد بدون استثنا تابع قانون الهی اند و فقط عقیده خداوند به عنوان منبع و سرچشمه عدالت و نگهدار قانون همیشه ثابت و پایدار خواهد بود . با این توصیف ، کتاب و سنت از بالاترین میزان مشروعیت برخوردار است و تمامی نهادهای دولت (قوای مقننه، اجرایی، قضاییه) و کلیه سیاستها باید متعهد به اجرای احکام اسلام و اهداف آن باشند . چنین سیستمی تساوی افراد را در مقابل قانون که از حیث تاریخی ریشه در ادیان الهی دارد، به رغم تفاوتهای نژادی، جنسی، اجتماعی و غیره به سبب منشا مشترکشان با شرایطی برابر می بیند . در جمهوری متکی بر فرهنگ سیاسی اسلام، مدیریت سیاسی جامعه یا رهبری، به آن سیاستی می پردازد که براساس ایدئولوژی الهی و ارزشهای اسلامی مبادرت به تنظیم روابط قوای حاکمه و هماهنگی میان آنها نماید . در این سیاست کلیه روابط انسانی باید در چارچوب مفاهیمی چون تربیت و هدایت برقرار گردد تا زمینه شکل گیری یک جمعیت سازمان یافته هدف دار میسر شود . این نوع رهبری سعادت به مفهوم مادی و رفاه به معنای دنیایی آن را به

دنبال خواهد داشت، اما نه به عنوان یک هدف . بلکه حرکت هدف دار برخورداری ملت از یک سازمان سیاسی و نظام اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی منطبق با موازین مکتب اسلام است . 6 سازگاری یا عدم سازگاری اسلام با جمهوریتساختار ذاتی دین اسلام با جمهوریت کاملا سازگاری دارد . ساختار ذاتی اسلام یک ساختار باز است . سیستم تفکر دینی اسلام از آغاز یک سیستم تفکر باز بود، نه یک سیستم تفکر بسته . در اسلام سیستم تعامل و ارتباط میان خدا و انسان و فهم پیام خداوند به وسیله انسان یک سیستم کاملا باز است . دین اسلام آن طور که در تاریخ گسترش پیدا کرده، چون یک گوی است که از هر طرفش نوری ساطع است: یک طرف تصوف است، طرف دیگر فلسفه است، طرف دیگر فقه و کلام است، یک طرف دیگر علوم قرآن و حدیث است و همین طور ... همه اینها چه در پیدایش و چه در گسترش کاملا باز هستند، چون در درون سیستم اسلامی هیچ عاملی پیش بینی نشده است که به فقیه بگوید الزاما باید چنان فکر کنی و چنان فتوا بدهی، یا گونه ای خاص از تفکر را برای فیلسوف یا متکلم یا مفسر معین و الزام کند . این سیستم همواره

در طول تاریخ باز بوده است . توجه به باز بودن سیستم تفکر و عقلانیت دینی در اسلام، این نتیجه را می دهد که چون در ساختار ذاتی اسلام، متولیان رسمی تفسیر دین پیش بینی نشده و خود مخاطبان پیام خداوند، مفسران آن پیام هستند، هیچ گاه محتوای پیام به صورت یک مرجع اقتدار فرعی بیرونی به محدود کردن الزامی تفکر و عمل مخاطبان (یعنی مردم مسلمان) نمی پردازند . محتوای پیام حقیقتی است که خود مردم آن را می فهمند و می پذیرند . این فهم در واقعیت خارجی حق خود مردم است و نه حق یک طبقه و یا شخص خاص . اختلاف فهمها و تفسیرها نیز به وسیله خود مردم اتفاق می افتد . مردم هستند و پیام، چون دو نقطه معلق در فضا که هیچ سیستم بسته ای را تشکیل نمی دهد . در یک ساختار ذاتی - از این نوع که گفته شد - پیام فقط مردم را می شناسد و هیچ چیز دیگر را به رسمیت نمی شناسد . درست در همین نقطه است که اگر از بعد سیاسی به این واقعیت دینی نگاه کنیم، درمی یابیم که برای پیروان چنین دینی، "جمهوریت" به معنای تصمیم گیری خود مردم برای تعیین اهداف و اعمال راه کار سیاسی خودشان، طبیعی ترین وضعیت سیاسی است ممکن است پاره ای از مخاطبان این

پیام آن را چنین تفسیر کنند که در درون آن دستورها و ارزشهای معینی ناظر بر امور سیاسی وجود دارد، این کار ممکن است، ولی مهم این است که چون تفسیر پیام متولی رسمی ندارد، قبول چنان تفسیری و یا مناقشه و نقد آن نیز حق خود مردم است و قبول آن جز این نخواهد بود که جماعتی با اراده و میل خود تفسیر معینی را بپذیرند و در مشارکتهای سیاسی خود را منطبق با آن سازند و این عین تصمیم گیری برای سرنوشت سیاسی خویش است و کاری است که در انتخاب جمهوریت اتفاق می افتد . 7 جمهوری اسلامی آن چیزی که در شعار و خواسته مردم مسلمان ایران در سال 1375 از برجستگی و درخشندگی خاصی برخوردار بود و می توان آن را جز سوم این شعار محسوب کرد، "جمهوری اسلامی" بود . "استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی" یعنی مردم استقلال و آزادی خویش و مملکت را در سایه حکومت جمهوری اسلامی جستجو می کردند و با این بیان استقرار هر نوع حکومتی با هر پیشوند و پسوندی را نفی کرده و تنها حکومتی را طلب می کنند که هم استقلال و آزادی آنان را تامین کند و هم به هویت اسلامی و دینی آنان ارزش و اقتدار بدهد و لذا حکومت جمهوری اسلامی

را بعنوان جز سوم شعار اصلی و اساسی و محوری خود انتخاب کردند . حضرت در قبل و بعد از انقلاب اسلامی در باب حکومت مطلوب خود و ملت ایران در قالب پیامها و مصاحبه ها و پاسخ به سوالات، نوع حکومت آینده ایران را توضیح داده اند که در ذیل برخی بیانات ایشان نقل می گردد . - سوال: شما تصریح فرموده اید که راغب به ایجاد حکومت اسلامی هستید، همانند حکومتی که در ایام [امام] علی (ع) وجود داشت آیا معنی آن این است که به هنگام سقوط خاندان پهلوی، حکومت خلافت اسلامی را برپا خواهید داشت؟ جواب: "حکومت جمهوری اسلامی" مورد نظر ما از رویه پیامبر اکرم (ص) و امام علی (ع) الهام خواهد گرفت و متکی به آرای عمومی ملت خواهد بود و شکل حکومت با مراجعه به آرای ملت تعیین خواهد گردید . - سوال: دولت پیشنهادی شما چگونه خواهد بود و چه کسی آن را اداره خواهد کرد؟ جواب: "راجع به چگونگی دولت و رژیم، پیشنهاد ما جمهوری اسلامی است و چون ملت مسلم است و ما را هم خدمتگزار خود می داند، از این جهت حدس می زنیم به پیشنهاد ما رای دهد . ما از طریق رفراندوم، با ملت، یک جمهوری اسلامی تشکیل می دهیم و اما شخص، این تابع آرای مردم است

و الان شخص معینی در نظر نیست . "8 "با قیام انقلابی ملت، شاه خواهد رفت و حکومت دموکراسی و جمهوری اسلامی برقرار می شود . در این جمهوری یک مجلس ملی مرکب از منتخبین واقعی مردم، امور مملکت را اداره خواهند کرد . "9 سوال: آیا ممکن است توضیح بفرمایید که مقصود از حکومت اسلامی، جمهوری اسلامی چیست؟ جواب: " ... تمام ملت از سرتاسر کشور فریاد می زنند که ما حکومت اسلامی می خواهیم و اما رژیم اسلامی و جمهوری اسلامی، یک رژیمی است متکی بر آرای عمومی و رفراندوم عمومی و قانون اساسی اش قانون اسلام و باید منطبق با قانون اسلام باشد . "10 "ملت ایران خواسته های خود را که عبارت از سرنگونی سلطنت پهلوی و برچیده شدن نظام شاهنشاهی و برقراری حکومت اسلامی است، اعلام کرده است و من جمهوری اسلامی را به ملت ایران پیشنهاد کرده ام که بعد از سقوط شاه به آرای عمومی می گذاریم و هیچ گروه و شخصی نمی تواند با خواست ملت ایران مخالفت کند و الا محکوم به نابودی است . "11 "ما خواهان استقرار یک جمهوری اسلامی هستیم و آن حکومتی است متکی به آرای عمومی، شکل نهایی حکومت با توجه به شرایط و مقتضیات کنونی جامعه ما، توسط خود مردم تعیین خواهد شد .

"12 "مبارزات کنونی ایران یک حرکت کاملا اسلامی است است و در جهت تغییر کامل نظام شاهنشاهی و استقرار حکومت جمهوری اسلامی است . "13 "هدف ما برقراری جمهوری اسلامی است و برنامه ما تحصیل آزادی و استقلال است" . 14 "نظام حکومتی ایران جمهوری اسلامی است که حافظ استقلال و دموکراسی است و براساس موازین و قوانین اسلامی اعلام می شود . "15 "هدف همان است که در سخنرانیها و اعلامیه های خود ذکر نموده ام: الف) سرنگونی سلطنت پهلوی ... ب) به پا داشتن حکومت جمهوری اسلامی مبتنی بر ضوابط اسلام، متکی به آرای ملت . "16 جالب آنکه امام خمینی در 21 آبان 1357 ضمن اشاره به ویژگیهای حکومت جمهوری اسلامی به کسانی که مدعی اند حکومت اسلامی برنامه ندارد و یا کسانی که بی اطلاع از اسلامند و می گویند اصولا جمهوری اسلامی بی اساس است، شدید انتقاد می کند . و در مصاحبه ای دیگر می فرمایند: "ما خواستار جمهوری اسلامی هستیم . "جمهوری" فرم و شکل حکومت را تشکیل می دهد و اسلامی یعنی محتوای آن فرم قوانین الهی است . "17 امام خمینی یک ماه قبل از پیروزی انقلاب در پاسخ به سوال خبرنگاری که می پرسد، شکل این جمهوری چطور خواهد بود؟ می فرماید: "آنچه مهم است ضوابطی است که در این حکومت باید حاکم باشد

که مهم ترین آنها عبارت است از این که اولا متکی به آرای ملت باشد به گونه ای که تمامی آحاد ملت در انتخاب فرد و یا افرادی که باید مسوولیت و زمام امور را در دست بگیرند شرکت داشته باشند و دیگر اینکه در مورد این افراد نیز خط مشی سیاسی و اقتصادی و سایر شئون اجتماعی و کلیه قواعد و موازین اسلامی مراعات می شود . در این حکومت به طور قطع باید زمامداران امور دائما با نمایندگان ملت در تصمیم گیریها مشورت کنند و اگر نمایندگان موافقت نکنند، نمی توانند به تنهایی تصمیم گیرنده باشند . " 23/10/1857 در زمینه نوع حکومت، اصل اول قانون اساسی می گوید: "حکومت ایران، جمهوری اسلامی که ملت ایران براساس اعتقاد دیرینه اش به حکومت حق و عدل قرآن، در پی انقلاب اسلامی پیروزمند خود به رهبری مرجع عالیقدر تقلید آیت اللهالعظمی امام خمینی، در همه پرسی دهم و یازدهم فروردین ماه یکهزار و سیصد و پنجاه و هشت هجری شمسی برابر با اول و دوم جمادی الاول سال سال یکهزار و سیصد و نود و نه هجری قمری با اکثریت 2/98 درصد کلیه کسانی که حق رای داشتند به آن رای مثبت داد . " حکومت جمهوری اسلامی در مقدمه قانون اساسی تعریف شده و راجع به آن آمده است: " ...

حکومت از دیدگاه اسلام برخاسته از موضع طبقاتی و سلطه گری فردی یا گروهی نیست، بلکه تبلور آرمان سیاسی ملتی هم کیش و هم فکر است که به خود سازمان می دهد، تا در روند تحول فکری و عقیدتی راه خود را به سوی هدف نهایی (حرکت به سوی الله) بگشاید ... " پس "مسئله جمهوری مربوط می شود به شکل حکومت که مستلزم نوعی دموکراسی است، یعنی این که مردم حق دارند رنوشت خود را خودشان در دست بگیرند و این ملازم با این نیست که مردم خود را از گرایش به یک مکتب و یک ایدئولوژی و از التزام و تعهد به یک مکتب معاف بشمارند . "19 "و اسلامی بودن این جمهوری به هیچ وجه با حاکمیت ملی و یا به طور کلی دموکراسی منافات ندارد و هیچ گاه اصول دموکراسی ایجاب نمی کند که بر یک جامعه ایدئولوژی و مکتبی حاکم نباشد و ما می بینیم که احزاب معمولا خود را وابسته به یک ایدئولوژی معین می دانند و این امر را نه تنها بر ضد اصول دموکراسی نمی شمارند، که به آن افتخار هم می کنند، اما منشا اشتباه آنان که اسلامی بودن جمهوری را منافی با روح دموکراسی می دانند ناشی از این است که دموکراسی مورد قبول آنان هنوز همان دموکراسی قرن هیجدهم است که

در آن حقوق انسان در مسائل مربوط به معیشت، خوراک، مسکن، پوشاک و آزادی در انتخاب راه معیشت مادی خلاصه می شود . 20 عده ای بر این عقیده بودند که پیش کشیدن مسئله جمهوری اسلامی به جای جمهوری مطلق که حق حاکمیت متعلق به عموم افراد ملت است را زیرپا گذاشته است و به عناوین مختلف سعی در تغییر این مفهوم داشتند که به جای"جمهوری اسلامی" از عبارات دیگری که در جهان مطرح و رایج است استفاده شود و برخی جمهوری دموکراتیک، برخی جمهوری اسلامی دموکراتیک و . .. پیشنهاد می کردند و شاید این اعتقاد افرادی بود که اسلامی بودن آن را مغایر با دموکراسی و حاکمیت مردم و حق تعیین سرنوشت خویش می دانستند و چون برخی دموکراسی رامترادف با آزادی می پنداشتند حال آنکه آزادی یک اصل و دموکراسی به معنای مشارکت مردم در اداره امر خویش، یک روش و حاصل تجربه بشر است - معتقد بودند که قید اسلامی در حکومت اسلامی با این نوع آزادی منافات دارد و حاکمیت مطلق مردم را از بین می برد، اما غافل از این که مکتبی که در منشور و تعالیم خود اصل آزادی را پذیرفته است می تواند از دموکراسی به عنوان یک روش بهره مند شود، از این رو است که می توان به این باور

رسید که اندیشه اسلامی با دموکراسی به مثابه موفق ترین روش در اداره امور جامعه تعارض و تضادی ندارد . و این که شکل و محتوای آینده حکومت باید فقط جمهوری اسلامی باشد ولاغیر حضرت امام در یکی از سخنرانیهایشان فرمودند که من به جمهوری اسلامی رای می دهم نه یک کلمه بیش و نه یک کلمه کم . یعنی امام هم برخلاف اسلامی بودن جمهوری و هم با اضافه کردن عبارات و اصطلاحات دیگری مثل، "دموکراسی"، "دموکراتیک" بر جمهوری اسلامی مخالفت می نمودند زیرا آن را خلاف خواست و اراده ملت می دانستند و اهانتی به اسلام . "دشمنان تا توانستند راجع به "جمهوری اسلامی" مخالفت کردند، مثلا جمهوری باشد . اسلام را می خواهیم چه کنیم؟ جمهوری دموکراتیک باشد، اسلامش نباشد، آخرش که آن حزب حزبیهایشان صحبت می کرد، "جمهوری اسلامی دموکراتیک" . ملت ما این را قبول کرده گفتند، آنچه ما می فهمیم . اسلام را می فهمیم و جمهوری را می فهمیم چی است . اما دموکراتیکی که در طول تاریخ پیراهنش را عوض کرده است، هر وقت به یک معنی، الان هم این دموکراتیک در غرب یک معنی دارد و در شرق معنی دیگر دارد . افلاطون یک چیزی می گفت، ارسطو یک چیزی می گفت، این را ما نمی فهمیم، ما چیزی را که نمی فهمیم چه ادعایی داریم

که ذکرش کنیم و بر آن رای بدهیم، آنچه که می فهمیم اسلام را می دانیم چی هست . یعنی می دانیم که رژیم عدل است . که در آن عدالت است . از حکامی که در صدر اسلام بودند مثل علی بن ابیطالب فهمیدیم چه کاره است، چه می کند و جمهوری را هم معنایش را می فهمیم که باید ملت رای بدهند، اینها را قبول داریم، اما آن دموکراتیک را حتی پهلوی اسلام هم بگذارید ما قبول نداریم، علاوه بر این معنی این اهانت به اسلام است، شما این را پهلویش می گذارید، معنایش این است که اسلام دموکراتیک نیست و حال آن که از همه دموکراسی ها بالاتر است، از این جهت ما اصلا آن را قبول نمی کنیم، پهلوی آن بگذارید مثل دینی است که بگویید "جمهوری اسلامی عدالتی" این توهین به اسلام است، زیرا عدالت متن اسلام است . از این جهت این را هم ملت قبول نکردند و بعضی از اصحاب قلم و روشنفکران جدیت داشتند که این کلمه اسلام نباشد و ما این طور فهمیدیم که چون از اسلام ضربه دیدند می خواهند این نباشد . خوب همه قدرتها دیدند که نفت اینجا از دستشان گرفته شده است و این را چه کسی گرفته است؟ ملتی که اسلام را فریاد می زنند ... "

21 پس امام آن چیزی را که موجب از بین رفتن اسلام و اسلام خواهی ملت ایران می دانستند تغییر محتوای انقلاب یعنی، اسلامی بودن آن بود و از اضافه نمودن واژه هایی چون دموکراسی و دموکراتیک و ... بر جمهوری اسلامی ممانعت می ورزیدند . شهید مطهری مقصود و نظر امام از این کار را این طور بیان می نماید: "در اسلام آزادی فردی و دموکراسی وجود دارد، منتها با تفاوتهایی که میان بینش اسلامی و بینش غربی وجود دارد، با توجه به این نکته روشن می شود که در عبارت جمهوری دموکراتیک اسلام، کلمه دموکراتیک حشو و زاید است، به علاوه در آینده وقتی که مردم در دولت جمهوری اسلامی یک سلسله آزادیها و دموکراسیها را دیدند خواهند گفت که اینها نه به دلیل اسلامی بودن این جمهوری، که به دلیل دموکراتیک بودن آن حاصل شده است . یعنی جمهوری اسلامی دو جنبه پیدا خواهد کرد، بنیادهای دموکراتیک و بنیادهای اسلامی و آنچه که به آزادی و حقوق فردی و دموکراسی ارتباط پیدا می کند مربوط است به بنیادهای دموکراتی . این جمهوری نه به بنیادهای اسلامی و در مقابل یک سلسله قواعد، عبادات و معاملات وجود دارد که به جنبه اسلامی حکومت مربوط می شود . ما می خواهیم تاکید کنیم که چنین نیست . در اسلام هم

دموکراسی و آزادی هست و دموکراسی در اسلام یعنی انسانیت رها شده و حال آنکه این واژه در قاموس غرب به معنای حیوانیت رها شده را متضمن است . " دلیل دیگر که در تاکید برخلاف کلمه دموکراتیک مورد نظر امام بوده، رد تقلید از غرب و تقلید کورکورانه از معیارهای آنان است، استدلال امام این است که نمی خواهد چشم ملتش به غرب دوخته شده باشد، این دنباله روی نه تنها کمکی به ملت ایران نمی کند، بلکه در نهایت به تضعیف روحیه و شکست او منجر می شود . از نظر امام به کار بردن این کلمه نوعی خیانت به روحیه مستقل این ملت است . زیرا ما گوهر آزادی را در فرهنگ خودمان داریم و بی نیازیم از این که دست طلب به سوی دیگران دراز کنیم . "22 ولایت فقیه در جمهوری اسلامی ایجاد حکومت اسلامی آرمان ملت مسلمان ایران در طول تاریخ بوده است و در قرن اخیر اقدامات موثری از سوی مردم جهت دستیابی به این آرمان دیرینه صورت گرفت . سقوط رژیم دو هزار و پانصد ساله شاهنشاهی در ایران توسط مردم مسلمان، که به انگیزه برپایی حکومت اسلامی صورت گرفت خود بهترین دلیل بر آگاهی و پذیرش مردم و استقبال آنان از نظام ولایت فقیه بود . با پیروزی انقلاب

اسلامی و تشکیل نظام اسلامی بر مبنای ولایت فقیه، تئوری حکومت اسلامی آنگونه که امام خمینی ارائه نموده بود عینیت یافت . در جمهوری اسلامی و به میمنت انقلاب اسلامی که بر پایه سه رکن رهبری فقیه عادل زمان و حضور گسترده ملت مسلمان و با تکیه بر مکتب اسلام به پیروزی رسید، نظریه ولایت فقیه در چارچوب نظام جمهوری اسلامی و با تصویب قانون اساسی شکل گرفت و واقعیت پیدا کرد . حکومت ولایت فقیه حکومت قوانین الهی بر همه مردم است . در اینجا به چگونگی شکل گیری نظریه ولایت فقیه در قالب قانون اساسی می بردازیم . بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و در مراحل اولیه شکل گیری نظام اسلامی وهمزمان با تدوین قانون اساسی در مجلس خبرگان، تلاش وسیعی جهت ممانعت از تصویب اصل ولایت فقیه از سوی عناصر بی اعتقاد به مبانی حکومت اسلامی آغاز گردید، این جریان در تبلیغات انسجام یافته ای سعی در القای شبهاتی در ارتباط با شکل و کارآمدی نظام مبتنی بر ولایت فقیه را داشتند که بارزترین آنها سعی در دیکتاتوری جلوه دادن این نظام بود . امام خمینی که خود بزرگترین مبارز ضد استبدادی و استعماری در تاریخ معاصر محسوب می گردد، در ارتباط با مساله نفی دیکتاتوری ولایت فقیه می فرمایند: "خیال می کنند که اگر چنانچه

ولایت فقیه پیش بیاید قضیه قلدری پیش می آید، در صورتی که در اسلام این حرفها نیست . اینها فقط حرف می زنند . اینکه می گویند دیکتاتوری پیش می آید نه این است که ندانند این طور نیست، لیکن اینها از اسلام متنفرند . قضیه ولایت فقیه یک چیزی نیست که مجلس خبرگان ایجاد کرده باشد، ولایت فقیه چیزی است که خداوند تبارک و تعالی درست کرده است . همان ولایت رسول الله است و اینها از ولایت رسول الله هم می ترسند . شما از ولایت فقیه نترسید . فقیه نمی خواهد به مردم زورگویی کند . اگر یک فقیهی بخواهد زورگویی کند، این فقیه دیگر ولایت ندارد . در اسلام قانون حکومت می کند . پیغمبر اکرم (ص) هم تابع قانون بود، تابع قانون الهی . اگر پیغمبر یک شخص دیکتاتور بود و یک شخصی بود که می ترسیدند که مبادا یک وقت همه قدرتها که دستش آمد دیکتاتوری بکند، اگر آن شخص دیکتاتور بود، فقیه هم می تواند دیکتاتور باشد . جلوی دیکتاتوری را می خواهیم بگیریم . نمی خواهیم دیکتاتوری باشد، می خواهیم ضد دیکتاتوری باشد . ولایت فقیه ضد دیکتاتوری است، نه دیکتاتوری" و یا در موضعی دیگر تاکید می نمایند: "آن اوصافی که در ولی است، در فقیه است که به آن اوصاف، خدا او را

ولی امر قرار داده است، با آن اوصاف نمی شود که پایش را یک قدر غلط بگذارد . " و یا در نوشتاری منشا تولی فقیه در امور شرعی، سیاسی و اجتماعی را اینگونه تبیین می نمایند: "فقهای جامع الشرایط از طرف معصومین نیابت در تمام امور شرعی و سیاسی اجتماعی دارند و تولی امور در غیبت کبری موکول به آنان است . " بدین ترتیب با تاکید بلیغ امام

راحل و تصریح بر اینکه حکومت مبتنی بر ولایت فقیه لزوما مساوی با حکومت اسلامی در عصر غیبت است این اصل اساسی اسلام قانونیت یافت و پس از گذشت قرنها از غیبت کبری حضرت ولی عصر (عج) اولین حکومت اسلامی مبتنی بر نصب آن حضرت به مفهوم کامل و همه جانبه آن استقرار یافت و تلاش معاندان آگاه و ناآگاه ره به بیراهه برد . در این مقطع زمانی اگر قاطعیت، صلابت، مدیریت و دوراندیشی بی نظیر رهبر کبیر انقلاب اسلامی و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران و فقیه زمان حضرت امام خمینی نبود، چه بسا که دشمنان اسلام توسط وابستگان مغرض خود می توانستند مسیر انقلاب را به انحراف بکشند . نظریه های مشروعیت ولایت فقیه 1 - نظریه انتصابی مطلقه فقه (ارجحیت اسلامیت بر جمهوریت) بر طبق این نظریه که به "نظریه ولایت استقلال فقیه" نیز معروف می باشد، منبع مشروعیت ولایت فقیه، خداوند است و هیچ کس بدون او حق ولایت ندارد . در این چارچوب، فقیه عادل و واجد شرایط از سوی ائمه معصومین (ع) به شکل عام منصوب می شود و نقش مردم همانند نقشی است که در زمینه ولایت امامان معصوم (ع) مطرح است یعنی پذیرش مردم و اظهار اطاعت از فقیهی که نبض امر را به دست گرفته است . بنابراین

بر طبق این نظریه فقیه عادل از جانب شارع مقدس منصوب شده و مشروعیت خود را از آن ناحیه کسب می کند و حکم وی بر جمعیت احکام اول و ثانوی مقدم است . چنین فقیهی چون نایب امام زمان (عج) است، همه اختیارات پیامبر (ص) و ائمه اطهار (ع) را در امر حکومت داراست و اینگونه نیست که اختیارات فقیه در دایره محدودی باشد بلکه او صاحب ولایت مطلقه است . براساس این نظریه، نظریه"چون ولایت فقیه امانتی است الهی، رای و انتخاب مردم در ثبوت آن نقشی ندارد و چنان نیست که اگر مردمی رای ندادند، او امام و ولی امر نباشد و دخالتش در امور غاصبانه باشد . "23 همچنین این نظریه بر این اعتقاد است که "تاثیر حضور مردم در صحنه عمل و اظهار رای آنان در قلمرو فکر نه تنها ضامن اجرای ولایت فقیه است بلکه مایه موفقیت اصل دین و حاکمیت قرآن و زمامداری پیامبر اکرم (ص) و رهبری امامان معصوم ( علیهم السلام) می باشد و هرگز نباید بین تاثیر خارجی حضور مردم و بین تاثیر آن د رایجاد حق حاکمیت و علیت نسبت به اصل ولایت فقیه خلط نمو دو به بهانه تکریم آرای عمومی، حق حاکمیت را مجعول خلق دانست و جنبه ربوبی او را رها

کرد . "24 حضرت امام خمینی نیز قائل به این نظریه بود . بطوریکه در کتاب کشف الاسرار که در سال 1322 شمسی تالیف شده چنین می نویسد: "کسی جز خدا حق حکومت برکسی را ندارد، حق قانونگذاری ندارد . به حکم عقل، خدا باید برای مردم حکومت تشکیل دهد و قانون وضع کند . اما قانون همان قوانین اسلام است که وضع کرده و پس از این اثبات می کنیم که این قانون برای همه و همیشه است . "25 مباحث استدلال ولایت فقیه ایشان که در سال 1347 نیز نگاشته شد به منشا الهی بودن حاکمیت تصریح دارد: "تبیعت از رسول اکرم به حکم خداست ... پیروی از متصدیان حکومت یا ولی الامر نیز به حکم الهی است، آنجا که می فرماید: " اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم . "26 حاکمیت اسلامی حکومت قانون است . حاکمیت منحصر به خداست و قانون، فرمان و حکم خداست . قانون اسلام یا فرمان خدا و بر همه افراد و بر دولت اسلامی حکومت تام دارد . همه افراد از رسول اکرم گرفته تا خلفای آن حضرت و همه افراد تا ابد، باد تابع قانون باشند . اگر رسول اکرم خلافت را عهده دار شد به امر خدا بود، خدای تبارک و تعالی

آن حضرت را خلیفه قرار داده است . بعد از آن هم خدای متعال از راه وحی رسول اکرم صلی الله علیه و آله را الزام کرد که فورا وسط بیابان امر خلافت را ابلاغ کند . "27 البته حضرت امام در طول سالهای پس از پیروزی انقلاب علیرغم احترام فراوان به رای و نظر مردم، بر مشروعیت الهی حکومت تاکید دارند: "ولایت فقیه در کار نباشد طاغوت است . اگر به امر خدا نباشد، رئیس جمهور با نصب فقیه نباشد غیر مشروع است! وقتی غیر مشروع شد طاغوت است ... طاغوت وقتی از بین می رود که به امر خدای تبارک و تعالی کسی نصب شود . "28 امام در روش عملی خویش نیز در مواردی که نصب مهم ملازم با تصرف در امور کشور انجام داده اند، به مبدا نصب اشاره کرده اند . به عنوان نمونه، به مواردی اشاره می شود: "به موجب حق شرعی و براساس رای اعتماد اکثریت قاطع مردم ایران، شورایی به نام شورای انقلاب تعیین شده است . "29 در مورد حکم نخست وزیری مهندس بازرگان نیز در تحریض مردم به اطاعت از ایشان چنین فرمودند: "من که ایشان را حاکم قرار دادم یک نفر آدمی هستم که به واسطه ولایتی که از طرف شرع مقدس دارم ایشان

را قرار دادم . ایشان واجب الاتباع است . یک حکومت عادی نیست، یک حکومت شرعی است . مخالفت با این حکومت مخالفت با شرع است . "2 30 - نظریه ولایت انتخابی فقیه (ارجحیت جمهوریت بر اسلامیت) براساس این نظریه منشا مشروعیت ولایت فقیه، مردم هستند و نقش اصلی را در تحقق زعامت ولی فقیه ایفا می کنند . در واقع آرای مردمی شرط صلاحیت ولی فقیه است . بعبارت دیگر، فقیه عادل جامع تمامی شرایط لازم برای رهبری باید واجد شرایط دیگری هم باشد تا صلاحیت ولایت ایشان احراز شده و حکومت وی مشروعیت یابد و آن شرط، همان انتخاب از سوی مردم می باشد . طرفداران این عقیده با استناد به بعضی از روایات و یا اصل شورا و مساله بیعت، به توجیه نظر خود پرداخته اند . این دسته، فقیه را در تصرف و دخالت مستقل نمی دانند . بلکه علاوه بر نظر فقیه، رای ملت را هم در حل و فصل امور شرط می دانند . 31 آیت الله آذری قمی، شیخ انصاری را معتقد به این نظریه دانسته و اذعان می نماید که بنابر نظر شیخ، ولایت فقیه و حکومت اسلامی برخاسته از رای جمهور مردم می باشد و مقتضای نظریه، نظریه شیخ (قده)، لزوم انتخاب فقیه جامع الشرایط برای رهبری است . 32 اگرچه امام خمینی

در ذیل طرفداران این نظریه قرار نمی گیرد ولی ایشان در موارد متعددی به لزوم پیروی از آرای مردم و عدم جواز تحمیل بر مردم اشاره می کنند و حتی در برخی از موارد به صراحت مشروعیت نظام را ناشی از آرای مردم می دانند: "ما بنای بر این نداریم که یک تحمیلی بر ملتمان بکنیم . اسلام به ما اجازه نداده است که دیکتاتوری بکنیم . ما تابع آرای ملت هستیم . ملت ما هر طور رای داد، ما هم از آنها تبعیت می کنیم . ما حق نداریم، خدای تعالی به ما حق نداده است، پیغمبر اسلام به ما حق نداده است که به ملتمان چیزی را تحمیل کنیم . "33 افزون بر این سیره عملی و نظری حضرت امام مملو از عبارت "مردم" و "ملت" است و شاید به جرات بتوان گفت که هیچ فقیهی در طول حیات خود به اندازه وی، مردم را واجد نقش ندانسته و آنها را مورد خطاب و تکریم قرار نداده است . "اینجا آرای ملت حکومت می کند . اینجا ملت است که حکومت را در دست دارد و این ارگانها را ملت تعیین کرده است و تخلف از حکم ملت برای هیچ یک از ما جایز نیست و امکان ندارد . "34 "ما تابع آرای ملت هستیم

. "35 "انتخاب با ملت است . "36 "ملت باید الان همه شان ناظر امور باشند . "37 "هیچ گروه و شخصی نمی تواند با خواست ملت ایران مخالفت کند والا محکوم [رو] به نابودی است . ملت ایران خواستار حکومت اسلامی است . "38 به هر حال مجموعه بیانات فوق و دیگر سخنرانیهای ایشان بیانگر این است که ایشان ارزش و اهمیت زیادی برای رای مردم قائل می شدند و هرگز مشروعیت الهی را دستاویزی برای سرکوبی خواسته های مردمی و ایجاد دیکتاتوری قرار نمی دهند . 3 - نظریه ولایت الهی - مردمی فقیه (مشروعیت دوگانه) بر طبق این نظریه، نظام ولایت فقیه دارای مشروعیتی دوگانه است یعنی آنکه منبع مشروعیت ولی فقیه علاوه بر شارع مقدس، مردم نیز هستند بعبارت دیگر مشروعیت ولایت فقیه، نه صرفا از ناحیه شارع مقدس است و نه صرفا از ناحیه مردم، بلکه نوعی مشروعیت الهی - مردمی و یا مشروعیت مضاعفی است که ضامن هر دو پایه اسلامیت و جمهوریت نظام دینی می شود . در چنین نظامی حق خدا رای مردم برای تعیین حاکم اسلامی و رضایت آنان برای اعمال حاکمیت فقیه، شرط اساسی و مهم در انتصاب الهی فقیه عادل از ناحیه شارع مقدس است . به عبارت دیگر فقط فقیه منتخب و مورد رضایت مردم،

منصوب شارع مقدس بوده و حق ولایت سیاسی دارد . در مشروعیت دوگانه "مشروعیت مردمی" نهایتا به "مشروعیت الهی" مستند می شود زیرا حق مردم در طول حق انحصاری حاکمیت الهی بوده و هرگز در عرض آن نیست . تفاوت نظریه "مشروعیت مردمی" و "مشروعیت دوگانه" در این است که طرفداران نظریه "مشروعیت مردمی" معتقدند خداوند انسان را بر سرنوشت اجتماعی خویش حاکم کرده است و حق ولایت سیاسی و حاکمیت از سوی خداوند به تمام مردم تفویض شده است، مردم نیز حق خداداد خویش را با رعایت ضوابط الهی به فقیهان عادل واجد شرایط واگذار می کنند . به عبارت دیگر، در نظریه"مشروعیت مردمی" فقیه واجد شرایط، صلاحیت اعمال ولایت و مشروعیت خویش را صرفا از جانب مردم می گیرد، اما در نظریه"مشروعیت دوگانه"، فقیهان عادل و واجد شرایط علاوه بر اینکه مشروعیت خویش را (یعنی همان حق انحصاری ولایت و حاکمیت الهی) با واسطه از مردم می گیرند، مستقیما نیز این ولایت الهی، از جانب خداوند به آنان تفویض می گردد . تفاوت نظریه کسانی که معتقدند منبع مشروعیت ولایت فقیه صرفا خداوند سبحان است (مشروعیت الهی) با معتقدان مشروعیت دوگانه نیز کاملا روشن است . زیرا در "مشروعیت دوگانه" شارع مقدس حق حاکمیت و ولایت را به هر فقیه واجد شرایطی واگذار نمی کند بلکه صرفا این

حق به فقیهان منتخب مردم تفویض می گردد . در نظریه "مشروعیت الهی" فقیه برای کسب صلاحیت اعمال ولایت خویش، لازم نیست که حتما منتخب مردم باشد . کما اینکه در نظریه"مشروعیت مردمی"، فقیه منتخب مردم برای کسب صلاحیت اعمال ولایت خویش غیر از همان انتخاب مردم به مشروعیت دیگری نیازمند نیست، اما در "مشروعیت دوگانه"، فقیه واجد شرایط باید علاوه بر اینکه منتخب مردم است حتما از سوی شارع نیز منصوب باشد و چنین فقیهی صرفا حق اعمال ولایت دارد . حضرت امام در سیره نظری و عملی خود تا حد زیادی نظریه مشروعیت الهی - مردمی را پذیرفته اند بطوریکه همواره د رکنار مشروعیت الهی از اعتماد اکثریت مردم یا آرای اکثریت قاطع ملت نام برده اند و تخطی از نظر آنان را صحیح نمی دانستند . مدعای تاکید حضرت امام بر مشروعیت مردمی حکومت در کنار مشروعیت الهی تفسیری است که خودشان نسبت به حکومت آینده ایران (پس از سقوط شاه) ابراز کرده اند ایشان در پاسخ خبرنگار فرانسوی چنین اظهار می کنند: "اما جمهوری به همان معنایی که همه جا جمهوری است، لکن این جمهوری بر یک قانون اساسی ای متکی است که قانون اسلام می باشد . اینکه ما جمهوری اسلامی می گوییم برای این است که هم شرایط منتخب و هم احکامی که در ایران جاری می شود،

اینها بر اسلام متکی است، لکن انتخاب با ملت است و طرز جمهوری هم همان جمهوری است که در همه جا هست . "39 در نحوه گزینش ولی امر جامعه اسلامی، حضرت امام فرموده اند: "اگر مردم به خبرگان رای دادند تا مجتهد عادلی را برای رهبری حکومتشان تعیین کنند، وقتی آنها هم فردی تعیین کردند تا رهبری را به عهده بگیرد، قهرا او مورد قبول مردم است، در این صورت او ولی منتخب مردم می شود و حکمش نافذ است . "40 این کلام تا حدودی به مشروعیت الهی - مردمی حاکم اشاره دارد . براساس مبانی فقهی امام که در کتب استدلالی ایشان آمده، مشروعیت حکومت الهی است گرچه اعمال ولایت بدون رضایت مردم مشروع و ممکن نیست و براساس جمله اخیر هم اعمال ولایت و هم انعقاد ولایت مبتنی بر حفظ شرایط الهی در حاکم و رضایت قطعی و انتخاب مردمی است . این مشروعیت را می توانیم الهی - مردمی بنمامیم . 41 جمهوریت و اسلامیت در رویه عملی امام خمینی با گذشت بیش از دو دهه از انقلاب اسلامی و طراحی نظام جمهوری اسلامی توسط معمار و ایدئولوگ انقلاب و همچنین تایید آن توسط مردم در 12 فروردین 58 و تصویب آن در چارچوب اصول قانون اساسی، هنوز هم عده ای در

تلاش هستند تا جمهوریت نظام را به نفع اسلامیت فدا کنند بطوریکه ایجاد تعارض مصنوعی بین این دو مفهوم اساسی یکی از چالشهای سیاسی جامعه ما می باشد طرح حذف جمهوریت از پایه و شاکله نظام سیاسی و تبدیل آن به حکومت اسلامی، بعنوان یک برنامه مشخص از سوی برخی از محافل قدرتمند سیاسی در جامعه دنبال شده که عالی ترین نمونه این تلاش، طرح شعار"حکومت عدل اسلامی" در سال 1376 بود که با حجم گسترده ای از کارهای نظری و تولیدات گفتاری و نوشتاری در دفاع از اسلامیت نظام و تضعیف جمهوریت آن صورت گرفت اینها حکومت عدل اسلامی را نقیض جمهوری اسلامی گرفتند و از نظامی که در قانون اساسی تحت عنوان جمهوری اسلامی فرمول بندی حقوقی شده بود به عنوان دوره گذر یاد کردند . نظامی که باید پس از سپری شدن دوره انتقال به حکومت عدل اسلامی تکامل یابد . البته در مقابل، عده ای تلاش می نمایند که با کم رنگ کردن محتوای اسلامی، مفهوم جمهوریت نظام را پر رنگ جلوه دهند که هر دو تلاش بعنوان یک چالش و زمینه تعارض در جامعه تبدیل شده است لذا رجوع به حوادث اول انقلاب و دیدگاه حضرت امام درخصوص جمهوریت و اسلامیت نظام می تواند راهگشا باشد . امام خمینی که به حق،

ایده جمهوریت با نام او در تاریخ ما گره خورده است و باید او را طراح اصلی جمهوریت در ایران دانست، هنگامی که در مهرماه سال پنجاه و هفت در پاسخ به پرسش خبرنگاری اعلام کرد . 42نظام مورد نظر انقلاب اسلامی، جمهوری اسلامی است، افق تازه ای را در چشم انداز حیات سیاسی ایران گشود . امام خمینی، از ابتدا بگونه ی پیگیر هدف از انقلاب و سرنگونی رژیم سلطنتی شاه را تاسیس جمهوری اسلامی ذکر می کردند و ملت نیز شعار "استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی" را به شعار اصلی انقلاب خود تبدیل کرد . امام خمینی در این خصوص می فرماید: "با قیام انقلابی ملت شاه خواهد رفت و حکومت دموکراسی جمهوری اسلامی برقرار می شود . در این جمهوری یک مجلس ملی مرکب از منتخبین واقعی مردم امور مملکت را اداره خواهند کرد . "43 ایشان در پاسخ به خبرنگار دیگری مبنی بر اینکه چه نوع جمهوری را در نظر دارید پاسخ دادند: "ما خواهان استقرار یک جمهوری اسلامی هستیم و آن حکومتی است متکی به آرا عمومی، شکل نهایی حکومت با توجه به شرایط و مقتضیات کنونی جامعه ما توسط خود مردم تعیین خواهد شد . "44 نظامی که بدینوسیله، به مردم انقلابی ایران و افکار عمومی جهان معرفی می شد نظامی بود که: "دقیقا

باید به آرا عمومی در همه جا احترام بگذارد . مطبوعات در نشر همه حقایق و واقعیات آزادند . هرگونه اجتماعات و احزاب از طرف مردم در صورتی که مصالح مردم را به خطر نیندازند آزادند" . 45 رهبری انقلاب اصل تاسیس چنین نظامی را هم که "حافظ استقلال و دمکراسی است" موکول به رای ملت در رفراندوم می دانستند و اعلام می کردند که ملت ایران با هر طرحی که لازمه اش بقا نظام شاهنشاهی و حفظ سلسله پهلوی است مخالف است و هیچ ابهامی در این پیشنهاد که ملت ایران با رفراندوم خود در سراسر کشور اعلام نموده، نیست . نظام حکومتی ایران جمهوری اسلامی ایران است که حافظ استقلال و دمکراسی است و براساس موازین و قوانین اسلامی اعلام می شود ما این پیشنهاد را در آتیه نزدیک به آرا عمومی رسما مراجعه می کنیم . 46 اصل اتکا حکومت به آرا مردم پذیرش رفراندوم بعنوان مبنای تاسیس نظام سیاسی جدید به طور مستمر و مکرر تا پیروزی انقلاب از سوی امام خمینی اعلام شد . 47 علاوه بر این، برای جلوگیری از هرگونه سؤ تفاهم و انسداد باب تعبیر و تفسیرهای نادرست از "جمهوری اسلامی" مورد نظر، امام خمینی مکرر توضیح داده اند که مراد از "جمهوری" همان معنایی است که در همه جا

هست . اما از آنجا که جمهور مردم مسلمان هستند، محتوای قوانین متخذ و منبعث از اسلام است . امام در پاسخ به سوال خبرنگاری فرانسوی که پرسیده بود جمهوری اسلامی برای ما فرانسوی ها چندان مفهوم نیست، زیرا که جمهوری می تواند بدون پایه مذهبی باشد . آیا جمهوری شما بر پایه سوسیالیسم است؟ مشروطیت است؟ دمکراتیک است؟ چگونه است؟ فرموده اند: "ما جمهوری به همان معنایی است که همه جا جمهوری اسلامی لیکن این جمهوری بر یک قانون اساسی ای متکی است که قانون اسلام باشد، لکن انتخاب با ملت است . "48 از نظر ایشان چون "اکثریت قاطع ملت ایران مسلمان است" این اکثریت می توانند یک جمهوری اسلامی تشکیل دهند . 49 بدین ترتیب اسلامیت نظام نه تنها نافی جمهوریت نیست بلکه اساسا متکی بدان است و حق حاکمیت ملی و جمهوریت حافظ و ضامن اسلامیت می باشد . علاوه بر اینکه در چنین جمهوریتی، حقوق اقلیتها هم تضمین شده است . بنام اسلام نه تنها نمی توان حق حاکمیت اکثریت ملت را سلب کرد بلکه به عنوان دفاع از اسلام، حقوق اقلیت را هم نمی توان نادیده گرفت . در دیدگاه رهبر کبیر انقلاب "احکام اسلام احکام مترقی و مبتنی بر دمکراسی و پیشرفته است . "50 دو هفته پس از پیروزی انقلاب نیز ضمن اشاره

به رفراندوم گذاشتن جمهوری اسلامی اعلام کردند که "کسانی هم که مخالف هستند آزاد و مختارند که اظهار مخالفت نمایند" و آزادند هرکس رای خود را در ارتباط با اصل جمهوری اسلامی بدهد . 51 امام خمینی در دوازدهم فروردین سال پنجاه و هشت نیز طی پیامی رادیو - تلویزیونی بمناسبت انجام رفراندوم خطاب به ملت فرمودند: "من اعلام می کنم جمهوری اسلامی را و این روز را روز عید می دانم . امیدوارم که هر سال روز دوازدهم فروردین روز عید ملت ما باشد که رسیدند به قدرت ملی و خودشان سرنوشت خودشان را بدست خواهند گرفت" و در ادامه تاکید کردند که "در اسلام اختناق نیست، در اسلام آزادی است برای همه طبقات ... دیگر قضیه سازمان امنیت در کار نیست ... دیگر دولت نمی تواند به ملت زور بگوید . دولت در حکومت اسلامی در خدمت ملت است . باید خدمتگزار ملت باشد . "52 بدین ترتیب با رفراندوم ملت رشید ایران، نظام جمهوریت برای نخستین بار در ایران تولد یافت و عصر تازه ای در حیات مردم ما آغاز شد . سرنگونی سلطنت و تاسیس جمهوریت بدین معنا بود که انسان نوینی در ایران پا به عرصه وجود گذاشته است . انسانی که دیگر صغیر و مهجور نیست و شایستگی آن را یافته تا خود سرنوشت و

تقدیر خویش را در دست گیرد . از آنجا که مردم به جمهور شهروندان ارتقا یافته بودند با رای مثبت به نظام جمهوری در رفراندوم دوازدهم فروردین به طیف نظامهای غیرجمهوری اعم از سلطنتی مطلقه، سلطنتی مشروطه و اشکال گوناگون حکومتهای یکه سالار و اتوکراتیک یا گروه سالار و اریستوکراتیک رای منفی داده بودند و به دلیل آن که مسلمان بودند و خواهان زیست اجتماعی منطبق با روح اسلام و در جهت سمت گیریها و آرمانهای اسلامی، با رای و اراده خویش ضامن و حافظ اسلامیت نظام شدند و به انواع جمهوریهای سکولار، لائیک و غیردینی نه گفتند، همان که در تعبیر امام خمینی مکرر شد که "جمهوری اسلامی نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد" 53نظامی که بدینوسیله رسمیت یافت . در میثاقی ملی و سندی قانونی و مشروعیت بخش بنام قانون اساسی، در دوازده آذرماه سال پنجاه و هشت با رفراندوم مجدد ملت اصول تفصیلی خود را تقرر بخشید . بر پایه این نیز نظام جمهوری اسلامی، جمهوری است زیرا که مشارکت ملت در تعیین سرنوشت خود را به رسمیت شناخته و اسلامی است چراکه تجلی اراده مردم مسلمانی است که خواسته اند ارزشها، آرمانها و قواعد اسلامی را در روابط میان خویش حاکم سازند . فصل پنجم آن یک سره به "حق حاکمیت ملت

و قوای ناشی از آنها" اختصاص یافته و به موجب اصل پنجاه و ششم آن "خداوند انسان را به سرنوشت اجتماعی خویش حاکم ساخته است و هیچکس نمی تواند این حق الهی را از انسان سلب کند یا در خدمت منافع فرد یا گروه خاص قرار دهد" . برپایه همین اصل ملت حق خداد حاکمیت را از طریق اصول قانون اساسی اعمال می کند . بدین ترتیب اسلامیت نظام نیز متکی و منبعث از جمهوری آن است و به همین دلیل است که حفظ اسلامیت حکومت در گرو حفظ جمهوریت آن می باشد . این همان مبنایی است که با تمسک بدان، امام خمینی نظام نوین را تاسیس کرد . با چنین منطقی است که تناقض ادعایی میان اسلامیت و جمهوریت رفع می شود و اصل یکصد و هفتاد و هفت قانون اساسی که دو عنصر اسلامیت و جمهوریت را عناصر بلاتغییر نظام سیاسی موجود معرفی کرده است معنا و مفهوم منطقی پیدا می کند . اراده جمهور ملت، در جریان انقلاب نظم کهن را فرو ریخت و نظمی نو جایگزین آن ساخت . اراده ای که در نظم نوین و برپایه قانون اساسی، سامان حیات سیاسی را رقم زد و جمهوریت خود را معطوف به اسلامیت نمود . تا زمانی که چنین اراده چنان جمهوری قوام و دوام

داشته باشد قانون اساسی و اصول و محتوای اسلامیت آن تضمین حیات و بقا به خود می گیرد . طبق اصول قانون اساسی هم ابتنا نظام سیاسی جدید و هم جریان امور و ساز و کارهای آن منبعث از منطق و روح جمهوریت است . اصول 56، 57، 6، 7 بند 8 اصل 3، 177 و ... مبین همین منطق جمهوریت و مردم سالاری است . در صورتبندی "جمهوری اسلامی" اگر اصل جمهوریت را اصلی ما تقدم و بنیادین هم ندانیم و برای آن قائل به موضوعیت نباشیم، حداقل آن است که جمهوریت برای اسلامیت، طریقیت دارد و در این حالت نیز قوام و بقا اسلامیت نظام وابسته به جمهوریت آن است . همچنان که برای تبیین رابطه دو رکن نظام، جمهوریت و اسلامیت اگر به نسبت فرم و محتوا نیز قائل باشیم آنچنانکه در برخی اشارات امام خمینی هم بدان تفوه رفته است . 54 باز هم حفظ محتوا جز با رعایت روشمندی و ساز وکارهای جمهوریت گرایانه امکان پذیر نیست . اما همانگونه که گذشت امام خمینی کرارا و آشکارا وجه جمهوریت نظام را به همان معنا گرفته اند که در تمام جهان معروف و معمول است . در واقع نگاهی گذرا بر عملکرد حکومتی حضرت امام در طول ده سال نشان می دهد

که علیرغم تمامی توطئه ها و وجود جنگ تحمیلی، شاخصهای جمهوریت و مردم سالاری مرتبا ارتقا یافت . نقش تاسیس جمهوری اسلامی و پذیرش جمهوریت، یعنی اینکه آحاد مردم حق تعیین سرنوشت دارند و می توانند در انتخابات شرکت کنند و هر فردی یک رای دارد بسیار مهم است . یعنی پذیرش حق رای یکسان بین مردم . نکته دیگر مردم گرایی شدید حضرت امام بود و بواقع اعتقاد خاصی به مشارکت مردمی داشتند . در همه فرمایشات ایشان از جمله وصیت نامه امام، شاید بعد از کلمه اسلام، کلمه مردم پر کاربردترین کلمه باشد اینکه ما همه چیز را از مردم داریم . اینکه مردم ولی نعمت ما هستند اینکه میزان رای ملت است، اینکه باید عصاره فضائل ملت در مجالس محقق شود . در واقع می توان ادعا کرد که تنها کسی که به جمهوریت به معنای واقعی اعتقاد داشت و آن را در کشور جا انداخت حضرت امام بود، جمهوری خواهی ویژگی منحصر بفرد امام بود و این ظلم بزرگی به حضرت امام می باشد که عده ای می گویند امام تحت شرایط اضطرار جمهوریت را پذیرفته بود . به هر حال علیرغم وجود تضاد نظری موجود بر سر اسلامیت و جمهوریت در جامعه، در صورتیکه به رویه عملی حضرت امام و همچنین به اصول قانون اساسی عمل شود نه

تنها هیچ تضادی بین این دو مفهوم بوجود نمی آید بلکه اینها بعنوان مکمل هم عمل می کنند و به تعبیر استاد شهید مرتضی مطهری "جمهوریت" شکل حکومت ما را تعیین می کند و "اسلامیت" محتوای آن را . بنابراین بهترین راه حل برای حل اختلاف ریشه ای بین طرفداران ولایت مطلقه فقیه و اسلامیت از یک طرف و حامیان ولایت انتخابی فقیه و جمهوریت، از طرف دیگر پذیرش نظریه ولایت الهی - مردمی است . در واقع پذیرش این نظریه علاوه بر اینکه جمهوری ستیزان مدعی دین سالاری و وفادار به ولایت مطلقه فقیه را خلع سلاح می کند حربه مدعیان مردم سالاری غیر معتقد به مشروعیت الهی ولایت فقیه را کند می کند و در عمل نیز موجب می شود همه نیروها بدون اختلاف در مبانی و اصول، مصروف کار آمدتر نمودن اساس نظام شود . پاورقیها: 1 . دکتر عباس منوچهری، گفتمان جمهوری و جمهور گفتمانی، جمهوریت و انقلاب اسلامی (مجموعه مقالات) ; (تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1377(، ص2 31 . دکتر سید علی اصغر کاظمی، مبانی نظری و اخلاقی جمهوریت، جمهوریت و انقلاب اسلامی (مجموعه مقالات)، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1377، ص3 71 . دکتر محمد معین، فرهنگ فارسی، آ - خ، (تهران: امیرکبیر، 1360(، ص4 1242 . مصطفی

رحیمی، اصول حکومت جمهوری، (تهران: امیرکبیر، 1358(، ص5 8 . همان، ص6 11 . عمید زنجانی، عباسعلی: فقه سیاسی، جلد دوم، چاپ دوم، (تهران: چاپخانه سپهر، 1367(، صص7 305 - 303 . مجموعه مقالات جمهوریت و انقلاب اسلامی، مقاله "جمهوریت و ساختار ذاتی اسلام"، از حجت الاسلام مجتهد شبستری ص8 280 - 282 . صحیفه نور، جلد 4، ص9 332 . صحیفه نور، جلد 4، ص10 244 . صحیفه نور، جلد 3،

ص11 514 . صحیفه نور، جلد 4، ص12 440 . صحیفه نور، جلد 4، ص13 248 . صحیفه نور، جلد 4، ص14 332 . صحیفه نور، جلد 4، ص15 263 . صحیفه نور، جلد 4، ص16 309 . صحیفه نور، جلد 4، ص17 349 . صحیفه نور، جلد 4، ص8 354 . صحیفه نور، جلد 5، ص19 436 . مرتضی مطهری، پیرامون انقلاب اسلامی ، انتشارات صدرا، (تهران: 1368(، ص20 81 . همان، ص21 83 - 84 . سخنرانی حضرت امام در جمع فرماندهان سپاه پاسداران، روزنامه جمهوری اسلامی، اردیبهشت 22 59 . مرتضی مطهری، همان، ص23 99 - 103 . آیت الله حسن طاهری خرم آبادی، ولایت فقیه و حاکمیت ملت، [بی جا]، انتشارات 22 بهمن، [بی تا]، ص24 94 . آیت الله جوادی آملی، ولایت فقیه، رهبری د راسلام، تهران: مرکز نشر فرهنگی رجا، 1368، ص25 21 . امام خمینی، کشف الاسرار، (بی جا)، نشر ظفر، 1323، ص26 184 . امام خمینی، حکومت اسلامی، ص27 55 . امام خمینی، حکومت اسلامی، ص28 54 . صحیفه نور، جلد 9، ص29 251 . صحیفه نور، جلد 4، ص30 207 . صحیفه نور، جلد 5، 31 31 . بهرام اخوان کاظمی، تداوم ولایت فقیه از دیدگاه امام خمینی، (تهران: مرکز

چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، 1377(، ص32 129 . ر . ک به: آیت الله آذری قمی، ولایت فقیه از دیدگاه فقهای اسلام، قم: موسسه مطبوعاتی دارالعلم چاپ اول، بهار 1371، ص33 )126 . صحیفه نور، جلد 10، ص34 181 . در جستجوی راه از کلام امام (دفتر نهم) ملت، امت، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1362، ص35 343 . صحیفه نور، جلد 10، 19/8/58، ص36 181 . صحیفه نور، جلد 3، 22/8/57، ص37 145 . صحیفه نور، جلد 13، 19/6/59، ص38 70 . در جستجوی راه از کلام امام (دفتر نهم) ملت، امت، صص39 14 - 13 . صحیفه نور، جلد 3، ص40 145 . صحیفه نور، جلد 21، ص41 129 . کاظم قاضی زاده، ولایت فقیه و حکومت اسلامی در منظر امام خمینی، (تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378(، ص42 102 - 3 . مصاحبه با خبرنگار فیگارو، صحیفه نور، جلد 2، ص43 159 . مصاحبه با رادیو - تلویزیون اتریش )10/9/57(، صحیفه نور، جلد 2، ص44 255 . مصاحبه با خبرنگار گاردین )10/8/58(، صحیفه نور، جلد 2، ص45 280 . مصاحبه، )11/8/58(، صحیفه نور، جلد 2، ص46 280 . صحیفه نور، جلد 3، ص16، جلد 4، ص205 و 47 179 . بنگرید به

صحیفه نور، جلد 3، ص27، 33، 43، 47، 52، 58، 72، 105، 142، 156، 257، 259، جلد 4، ص21، 37، 113، 159، 164، 48 169 . صحیفه نور، جلد ظ، ص145 و نیز جلد 4، ص49 172 - 138 . صحیفه نور، جلد 3، ص50 146 . صحیفه نور، جلد 4، ص51 209 . صحیفه نور، جلد 5، ص52 122 . صحیفه نور، جلد 5، ص53 238 . بعنوان مثال: صحیفه نور، جلد 5، ص54 181 . بنگرید به صحیفه نور، جلد 4، ص157 و 273 غلامرضا کریمی

اشعار

21 چکیده: ترجمه دو قطعه شعر از شعرای پاکستانیتقدیم به حضرت امام خمینی(ره)بهارخدای بهار زبانم را معطر کردهچه کسی است که بهار را تزیین کردهسالهای سال در آفتاب هجرت سوخته استکه برای بهار رنج برده استچگونه از کشور بیگانه به وطن برگشتکه بهار مرتب قصه های او را می خواند؟خوشبختی نصیب هرکس نمی شودسرنوشت هرکس بهار نمی شودآن لحظه تاکنون در چشم زنده استکه شهرها تنها ردای بهار داشتندرهبری او زیبندؤ هرکس نبوداین روزها نصیب هرفردی نخواهد شدخدا هنری به او بخشیده بودکه قلب و گل شکوفه کرده بودند بدون بهاراین شما بودید که رنگ و خوشبویی را ارزش دادیجز بهار، آن امام را چه بنامممن منتظر آن یک لحظه هستمکه باد بهار از این سو هم بگذرداکمل نعیمتقدیم به حضرت امام خمینی(ره)چراغ آگاهیآن فردی که در شبهای تیره چراغهای بصیرت را روشن کرددرس محبت داد و هنر پیوندهای دوستی را آموختآن کسیکه با چراغ آگاهی رویای خوشی در چشم ما پدید آوردو از کرشمه های خود معجزات بی شماری را نشان دادآن مفکّر که فکر ما را روشن ساختآن مسیحا که لبهای بسته را جرئت بخشیدآن شاعری که حرفها را مزین نمودآن کس که لهجه های ساکت را سرشار از عشق نمودآن کس که با نور خود اذهان تیره را قادر به درک نمودآن کسی که ثمر

داد و به ما شرف و عزت بخشیداو امروز در میان ما نیست ولی پیامش هم اکنون زنده استدر تمام مجالس ارادت نام او هم اکنون زنده استناصر علی سیددو قطعه شعر از شعرای تاجیکتقدیم به حضرت امام خمینی(ره)مست ِ رخ کبریاای شمع با فروغ که در قلب ماستیآیا تو موج نور ازل از خداستی؟دنیای وعظ با تو خمینی! صفا گرفتوقت نماز، مستِ رخ کبریاستیاندر پناه لطف حق از ذکر آیه هادر عالم سجود به ما رهنماستیمرشد به خلق گشتی و یک عمر یار حقچون دُر به بحر دین مبین پر ضیاستیاین عالم وجود به تمثیل حق بودگفتی هر آنچه هست بجز حق، فنا ستیدر وحدت وجود، غنا و کمال هستبنگر به چشم عقل اگر یار ماستیگردیده است عالم دین از تو پایدارحقار ز صدق، وارث آل عباستیهرچند در حیات، تو امروز نیستیدر مغز جان مردم عارف تو جاستیعبداللّه قادری(ممتاز)تقدیم به حضرت امام خمینی(ره)عطر عاشقانه های بهشتیبارانی آمدی،طوفانی رفتی!بارانی آمدیاز دریچؤ سبز آیه هابا تبسم طلوعو نگاه آبی ملکوتاز معبر رویایی ابرهاعطر عاشقانه های بهشتیو رنگ مستیِ جمال خدا آوردیبه ایرانِ روحمشکوفه های انقلاب عارفانه پاشیدیو افق تخلّیم راپر از مهتابی گلهاو کوکبی بالهای شاپرکان کردیای ساکن سپیده بارانِ ازلغریبی اشکم رادر فراق گلهای طوفانی می گریمکه می جویدصخرؤ عظیم مرقدت رادر حشرِ تراکم امواج بشرو نوسان

پنجه های برگ حسرتبه کاسؤ غنچه های سردارا لنجاتسه قطعه شعر از مرحوم استادمحمد علی مردانیساحل بحر عدمجوشد گلاب ناب ز چشم قلم مراتا بخشد از پیام تو تاثیر دم مرابا مرغ عشق شب همه شب همنوا شومتازه فتد به کوی تو هر صبحدم مراگلبانگ روح بخش موذن ز شوق وصلخواند در آستان حریم حرم مرادل بسته ام به رشتؤ مهرت که از کرمبخشد نجات از دل امواجِ یم مراتا از گل جمال تو خیزَد شمیم عشقنرگس دهد به تیر نگاهت قسم مراتا از خم ولای تو نوشم پیاله ایبنگر به خیل دُردکشان همقدم مراآنان که نیست در دلشان غیر درد دینبا خط خون به سینه زنند این رقم مرامنّت پذیر چشم توام ای طبیب دردکز یک اشاره ساخت طلبکار غم مراصبح وصال آمده پیر مراد کوتا ره برد به ساحل بحر عدم مراجُز گوهر ولای تو نبود بضاعتیتا وا رهاند از غم هر بیش و کم مراحسرت برد به شمع مزارم رقیب عشقچون بنگرد به حبل متین معتصم مرامردانی از کرامت عشق است کز ازلدادند ره به خلوت دل اهل دم مرادر کهکشان نگاهدر آسمان نگاهت تلولوئی پیداستکه تابناک تر از پرتو تخیل ماستقیامتی که بپا کرده ای ز قامت خویشاگر غلط نکنم خود قیامتی برپاستاثر ز غمزؤ مژگان خود چه می پرسیکه زخم سینؤ دلدادگان از

آن ایمانستقسم به آبی چشمت که از تموج اشکبه خاک عاطفه جاری هزارها دریاستحدیق عشق تو در ملک جان نمی گنجدکزین ترانه به هفت آسمان نوا برپاستدل از فراق تو لبریز خون و آتش عشقز لوح سینه گدازان چو آتش سیناستبه لحظه لحظؤ عمرت گل امید شکفتقضا به قامت سروت چو این قبا آراستتو کز عبیر دمت زنده شد امید چراشدی خموش وز هجرت به نُه فلک غوغاستمن از تشعشع خورشید معرفت دیدمکه آشیانؤ سیمرغ عشق در دل ماستبه هر کجا که سفر می کنم به بال خیالدر آستانؤ عشقت قیامتی برپاستزسوز سینه سرود این سروده مردانیکه محو جلوؤ معشوق و مست جام ولاستبیاد اوز خود سفر کن و ترک حجاب را دریابدر این سفر ثمر انقلاب را دریاباگرچه در چمن حسن جایِ گُل خالیستز نفخه نفحاتش گلاب را دریاببه دشت سبز بهاران ز دستبرد خزانغریو غلغلؤ شیخ و شاب را دریابزبغض فاجعه در اختفای کودک نیلمسیر مبهم و طغیان آب را دریاببه بام حجلؤ خورشید تا بیابی راهبه کوش و سایؤ آن آفتاب را دریابتو را که سینه گهر پرور است و مرجان خیزنتاج شاهد دُرّ خوشاب را دریابعنان بخت جوان را به دست نفس مدهشکوه دولت فصل شباب را دریابگرت بناست که سلمان عصر خودباشیبرو حقیقت اسلام ناب را دریابسکوت

مطلق مرداب را ز یاد مبرخروش قلمزم و مرگ حباب را دریابسحر چُو بَر رخ گل بوسه می زند شبنمخمار نرگس مست و خراب را دریابزخود بدر شو و با چشم دل به بزم وصالهزارها قمر بی نقاب را دریاباز این سرای دو در در طریق پیر مرادزخود سفر کن و ترک حجاب را دریاببه روی بال ملک در کنار کوثر عشقحضور حضرت ختمی م آب را دریابزنفخؤ دم جان بخش دوست مردانیعبیر نشئت ام الکتاب را دریاب

اصول نه شرقی و نه غربی امام خمینی

7 چکیده: اشاره: دکتر لقمان بایمتوف تبعه تاجیکستان در سال 1960 م/ 1339 در شهر باستانی خجند به دنیا آمد، پس از طی تحصیلات مقدماتی در این شهر موفق به اخذ مدرک فوق لیسانس از دانشکده تاریخ دانشگاه دولتی مسکو در سال 1984 گردید و مدت چند سال در انستیتو تاریخ اکادمی علوم روسیه در مسکو به کارهای تحقیقی اشتغال داشت. در ابتدای سال 1271 ش / 1993م از رساله دکتری خود تحت عنوان "اوضاع اجتماعی، اقتصادی و قیامهای مردمی ماوراءالنهر بر علیه مغول" دفاع نمود. ایشان همچنین چندین فرصت مطالعاتی در دانشگاههای دوشنبه (تاجیکستان) برلین لایپزیک، آلمان و اصفهان (ایران) داشته است. در حال حاضر نیز بنا به دعوت دانشگاه فردوسی به مدت یک سال به عنوان فرصت مطالعاتی با اساتید گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی همکاری علمی - آموزشی دارد. دکتر لقمان بایمتوف دارای بیش از 200 مقاله ارزنده تاریخی است که به زبانهای روسی، انگلیسی، اوزبکی، تاجیکی و فارسی تالیف شده اند. "شورش محمود تارابی"، "حمله چنگیزخان به ممالک غرب (کتاب اول) "، "خجند در عهد مغول"، "تیمور لنگ"، "سربداران سمرقند"، "جوانی تیمور لنگ"، "مغولان در آسیای مرکزی" و... نمونه ای از کتب تالیف شده ایشان می باشد. در وقت های آزاد دکتر بایمتوف

به شعر و ادب اشتغال می ورزد و برخی از حکایات ادبی و شعرهایش در تاجیکستان و روسیه به زبان های فارسی، روسی، ازبکی به چاپ رسیده است. آموزش اصول سیاست خارجی کشورهای دیگر برای تعیین اصول و خطمشی اساسی در روابط بین المللی جمهوری تاجیکستان بغایت مهم است. در صورتیکه اکنون حکومت جمهوری تاجیکستان و برخی از متخصصان امور سیاسی در لایحه برنامه های کلی سیاست خارجی جمهوری تاجیکستان را بکار می بندند. تحقیق بی غرضانه هر نوع برنامه های کلی سیاست خارجی دولتهای خارجی دور و نزدیک و همچنین تحلیل نظر سیاستمداران معاصر از این لحاظ خالی از فایده نیست. توجه ما به مسئله اصول اساسی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از سه جهت معطوف شد: اول اینکه امام خمینی پایه گذار اصول اساسی سیاست خارجی حکومت اسلامی ایران سیاست جدید در عصر حاضر است. ثانیا توصیه های سیاسی و نظرهای ایشان نسبت به سیاست خارجی و برنامه اساسی ایدئولوژی اسلامی از یکسو مخاطبین امام را معین می سازد و از سوی دیگر روشن کننده میزان علمی و پایدار بودن افکار سیاسی بنیانگذار انقلاب اسلامی ایران است. ثالثا مراجعه به افکار سیاسی امام خمینی بخصوص در مسائل اساسی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در انتخاب و کاربرد کل برنامه های سیاست خارجی جمهوری تاجیکستان نسبت به ممالک اسلامی نتیجه خوبی خواهد داد. امام خمینی در یکی از وصایای خویش

مخاطبانش را به صراحت مشخص و نوشتند که: "... و آنچه لازم است تذکر دهم آنست که وصیت سیاسی - الهی اینجانب اختصاص به ملت عظیم الشان ایران ندارد، بلکه توصیه به جامعه اسلامی و مظلومان جهان در هر ملت و مذهب می باشد..." پس مخاطبین امام خمینی به طور اجمال بدینصورت است یعنی نام ملت ایران، کل مسلمانان جهان، مظلومان جهان در هر ملت و مذهب. این مشخصات بر اساس قرآن (سوره 6 آیه 92. سوره 42 آیه 7( بوده و اغلب وصیتهای امام خمینی چنانکه فقها و سیاستمداران ایرانی تصدیق می نمایند برای همگان یعنی هم برای ملت ایران و هم برای جامعه ملل اسلامی و مظلومان جهان است. همینطور داهی انقلاب اسلامی علاوه بر ملت ایران، جامعه مسلمانان و مظلومان جهان را در هر ملت و مذهب مورد خطاب خود قرار داده و البته خواهیم دید که هم ظاهر و هم از باطن این خطاب طبیعت مشروطیت و منطقی را داراست. و از دیدگاه فقه اسلام خطابها و وصایای سیاسی امام دارای مضامینی اصلاحی است. امام مصلحی است که احیاگر مکتب انبیاء الهی است آنهم در جهانی که شرک و کفر با تمام امکانات و سعی همه نیروهای مذاهب را محاصره کرده اند او با تمسک به بت شکنی ابراهیم خلیل، و قاطعیت موسی

کلیم و حلم عیسی مسیح و با تکیه بر حکمت لقمان و با پشتوانه از اقیانوس بسی ژرف و عمیق معرفت پیامبر اکرم و اهل بیت طاهرینش صلای توحید سر داد و از میان راه، نه گامی به عقب نشست و نه لحظه ای تردید کرد. امام خمینی در یکی از خطابه های خود وظایف و اهداف سیاسی وزرای خارجه را در مرحله نزدیک و دور مشخص کرده منجمله تاکید می کند که سفارتخانه ها و وزارتخانه ها در امور خارجی قبل از هر چیز حفظ استقلال و منافع جمهوری اسلامی را بنمایند. امام می فرمایند: که در بهتر کردن روابط کشورهای اسلامی سیاستمداران باید بکوشند تا کل مسلمانان جهان متحد شوند. او می گوید وصیت من به وزرای خارجه در این زمان و زمانهای بعد این است که مسئولیت شما بسیار زیاد است چه در اصلاح و تحول وزارتخانه ها و سفارتخانه ها و چه در سیاست خارجی حفظ استقلال و منافع کشور و روابط حسنه با دولی که قصد دخالت در امور کشورها را ندارند و از هر امری که از وابستگی در همه ابعادی که دارد بطور قطع احتراز نمایید و باید بدانید که وابستگی در بعضی امور هر چند ممکن است ظاهر فریبنده ای داشته باشد یا منفعت و فایده ای در آن حال داشته باشد لیکن در نتیجه،

ریشه کشور را به تباهی خواهد کشید و کوشش داشته باشید در بهتر کردن روابط با کشورهای اسلامی و در بیدار کردن دولتمردان و دعوت به وحدت و اتحاد کنید که خداوند با شماست. چنانکه می بینیم توصیه امام خمینی به وظایف دولتی سفارتخانه ها، کنسولگریها و دیپلماتهای ایرانی که در دولتهای دیگر فعالیت دارند تبلیغ اسلام است. امام در نطق خویش در چهارم ژانویه 1981 در حضور دیپلماتهای ایرانی در این باب بروشنی تاکید نموده و بطور مخصوصی خاطر نشان کرده است که دیپلماتهای کشور اسلامی ایران برتر از دیگر سفیران و دیپلماتهایند و آنها باید در هر جا که باشند اسلام را تبلیغ نمایند این عقیده بعدها خیلی تکمیل تر شده و عاقبت از زمره وصیتهای سیاسی امام بر دیپلماتها و بخصوص بر وزرای امور خارجه در آمد. شک نیست، سفارتخانه های جمهوری اسلامی در کشورهایی که وجود دارند طبق وصایای سیاسی امام فعالیت می کنند و تا حدی که بر من معلوم است از راه امام در این زمینه دور نشده اند. وجود نشریات تبلیغی، فروشگاه کتاب و روزنامه ها و غیره از جمله اقدامات سفارتخانه ها است. واقعا در این رابطه امام خمینی در یکی از وصایای خویش پیرامون داشتن نشریات تبلیغی در سفارتخانه ذکر فرموده است: باید وزارت خارجه کوشش کند سفارتخانه ها نشریات

تبلیغی داشته باشند و چهره نورانی اسلام را برابر جهانیان روشن نمایند. مفهوم عمیق تر این رهنمود از جانب سیاستمداران اروپایی همان است که بعضی از متخصصین آن را صدور انقلاب اسلامی دانسته اند واقعا مسئله صدور انقلاب اسلامی پس از شعار نه شرقی و نه غربی در دائره افکار سیاسی رهبر انقلاب اسلامی ایران، وصیت خیلی جدی و مهمی است، زیرا امام خمینی پیاده کردن خواسته های اسلامی را در ممالک دنیا قطعی می داند. خود و طرفدارانش تبلیغ مذهب اسلام را از اهداف اساسی سیاست خارجی دولت اسلامی ایران دانسته اند و بارها بخصوص در اوقات اخیر تصدیق نموده اند که تبلیغ اسلام در ممالک دیگر نباید از طریق تهدید و اجبار باشد، بلکه باید صدور انقلاب اسلامی تنها با یک راه یعنی از راه تبلیغ صورت گیرد از جمله در قضیه افغانستان مشاهده می شود که نظریه ها و پیشنهادهای امام خمینی تنها راه حل مشکل افغانستان خواهد بود. باید یادآور شد که اساس اصول مذکور عبارت از عقیده جهاد است که در اغلب نطقهای امام خمینی آورده شده است. امام، کشور ایران را مملکت نمونه اعلام کرده و باور داشت که تمام ممالک جهان پس از این از راه ایران دنبال ایران خواهند رفت و برنامه ها و اصول حکومتی را در سیاست و دولت داری از دولت

اسلامی ایران اقتباس خواهند کرد. مسلم است چنانکه گفتیم زورآوری و تهدید در گسترش اهداف اسلامی بر سیاست خارجی حکومت ایران روشهای چندان معمول نیست. این را می توان در مناسبات بین ایران و جماهیر آسیای مرکزی بخصوص با جمهوری تاجیکستان که در آنجا بحران سیاسی حکمفرماست کارساز دانست. راه اساسی در اینکار پایدار کردن همکاری و مناسبات دولتی با تمام کشورهای دنیا بدون توجه به ساختار سیاسی و اجتماعی آنها و البته در جهت تامین استقلال ملی ایران است. امام خمینی همچنین در امور خارجی و دیپلماتیک برنامه حفظ استقلال ملی را از عمده ترین اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران دانسته است و همراه با این مسئله باید گفت که نظر امام خمینی سبت به حفظ استقلال کشور و ملت اسلام این روزها مورد توجه خاصی است و این طرز کاربرد سیاست را امروز نیز در عملکرد و مواضع سیاستمداران و وزارت امور خارجه ایران مشاهده می توان کرد. پوشیده نیست که امام خمینی تنها یک شخص عارف و فقیه نبوده بلکه بی شک از شخصیتهای سیاستمدار و دانشمند علوم تاریخ و جامعه شناسی نیز هست و اساس علوم انسانی را از نگاه اسلام و شریعت به غایت آموخته و بی علت نیست که شعار مشهور امروز نه شرقی و نه غربی را از جهت سیاسی در مسائل روابط

بین الملل خوب بررسی و حتی آنرا پیاده و قابل اجراء کرده است. به قصد آموزش و بهره گیری بیشتر از وصایای سیاسی و گفته های امام مفهوم نه شرقی و نه غربی را اغلب فقها و سیاستمداران ایران نه مانند ناظر بیطرف بلکه طرفدار و حمایتگر این شعار مطرح کرده اند زیرا ایشان واقعا باور دارند که تمام مسلمانان و مستضعفین جهان از راه امام خواهند رفت و امام برای ملت ایران بی حد عزیز و معتبر و نصایح ایشان امری تاریخی شده است و به گفته اندیشمند محترم سید علی قادری: "این باور و ایمان را اگر چه یک حالت اساسی و دریافتی دارد و این عزتی که خداوند به ما و ملت ما (ایرانیان) و مسلمانان جهان در این عصر عطا فرموده بواسطه نفس قدسی آن بزرگمرد بوده است و ما همه حیات سیاسی و عزت خود را مدیون او می دانیم." بی شک می توان گفت شعار سیاسی مورد نظر اساس منطقی و کلامی استواری را داراست و آن این است که امام در مسائل روابط بین الملل گاهی به صفت فقیه مصلح، گاهی همچون سیاستمدار عالی و گاهی به صفت فیلسوف موصوف است. از دیدگاه سیاست شناسان و فقیهان ایران، امام خمینی از احیاگران بی مانند و تواناست و بگفته ای در قرن معاصر اسلام را از هضم شدن

و حذف شدن در صحنه اندیشه های شرقی و غربی جهان نجات داد و دوباره آنرا احیاء کردند. چنانچه فقها و سیاست شناسان ایران تصدیق دارند با مراجعه به آثاری چون ولایت فقیه، اعلامیه، مصاحبه ها و کتابها مفهوم نه شرقی و نه غربی بیش از سیصد بار استفاده شده و واژه استقلال در معنای واقعی خود مطرح شده است. مفهوم نه شرقی و نه غربی تنها یک شعار سیاسی نیست، بلکه همچنین مفهومی فرهنگی و استراتژیکی است که مقام رهبری تقریبا در کل عرصه های سیاسی و دولتی کشور ایران مطرح کرده است. این شعار از لحاظ اهمیت قلب سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران است، بی سبب نیست که پیرامون نفوذ به این شعار در مردم ایران یکی از دانشمندان ایران چنین گفته است. "این شعار چنان نفوذی بر کل سیستم دارد که اگر آنرا از سیستم حکومتی ایران حذف کنیم ماهیت آنرا قلب کرده ایم... بنابراین علاوه بر آنکه شعار نظام است، استراتژی نظام نیز بر آن مبتنی است. خطا نخواهد بود اگر بگوییم انقلاب اسلامی در ایران همین تناسب موجود را در صحنه روابط بین المللی تا حدی ایجاد نمود و ایدئولوژی نه شرقی نه غربی نیروهای سیاسی و ایدئولوژیک بود که به سیاست خارجی ابرقدرت هایی چون اتحاد شوروی و آمریکا تاثیر جدی گذاشت. سیاست خارجی آمریکا از

روزی که انقلاب ایران بوقوع پیوست خیلی ساکن بود، یعنی از ابتدا تاکنون مخالف انقلاب ایران بوده و هست. اما در اتحاد شوروی نسبت به انقلاب اسلامی در همان دوره ای که انقلاب شده بود فکر و عقیده یکسان نبود یعنی نه تنها در رده های پایین دولتی بلکه در مقام رهبری شوروی نسبت به انقلاب اسلامی عقاید دگرگون می شد و تا مدتی ماهیت این واقعه بزرگ سیاسی و اجتماعی را در ایران درک نکرده بودند برعکس اینها حکومت جوان اسلامی ایران در مسائل روابط بین الملل برخلاف ایدئولوژی بلوکهای شرق و غرب، ایدئولوژی جدید یعنی شعار نه شرقی و نه غربی را در جهان اعلام کرد و پیوسته در کار سیاست و دولتمداری اعمال نمود. امام خمینی و نزدیکان ایشان کوشش زیاد بخرج دادند تا حاکمیت خویش را نه تنها از تاثیر نیروهای بیرونی حفظ کنند بلکه آنرا در تمام سرزمین های ایران استوار می کردند و هویت ملی را از دست نداده در صحنه روابط بین المللی تدریجا خارج از تاثیر بلوکها شدند. حکومت ایران تبلیغ کرده و می کند که اگر ملت خویش را بر سرزمین خود متکی و مستقر و معتقد به هویت ایرانی - اسلامی نکند. هویتش نخواهد ماند و اگر هویت نداشته باشد رابطه سلطه گران با او مثل رابطه گرگ و میش خواهد شد. مقصود از ایدئولوژی

نه شرقی و نه غربی آن بود که امام خمینی سلطه دیگران را نمی پذیرفت و امروز نیز شعار نه شرقی و نه غربی پابرجاست و این شعاری اساسی در ایدئولوژی سیاست خارجی حکومت ایران است، وزارت امور خارجه ایران همیشه تایید بر آن دارد که ملت ایران سلطه بیگانه را نمی پذیرد و از استقلال خویش چشم پوش نیست و به هیچ حاکمیت خارجی تن نخواهد داد. و در روابط بین الملل کوشش دارد تا ایدئولوژی خود را بکار بندد بدون آنکه آن را به کسی تحمیل کند هر چند که می بینیم بسیاری از کشورها بخصوص غربیان تا حال ایدئولوژی نه شرقی و نه غربی را در شک و شبهه می بینند. در ایدئولوژی امور خارجی جمهوری اسلامی ایران نه تنها شعارهای اسلامی و تبلیغ نقش مهمی دارد بلکه همراه با آن شعارهای ملی ایرانی یا ایران دوستی که در عهد شاه محسوس بود، در وصیتهای سیاسی امام البته همراه با تعلیمات اسلامی جایگاه مرکزی پیدا نموده است. امام همیشه روی این مسئله تاکید خاص می کند، وی به جوانان ایران تاکید می نماید که قوم ایرانی می تواند عالم را از قدرتهای بیگانه رها کند و تنها ایرانیان قادرند که اسلام را در تمام دنیا احیا نمایند. در خطابه خویش که در مورخه 21 مارس 1980 به مردم

ایران داشت گفته بود که ایرانیان باید اسلام را در کل جهان گسترش دهند و این از وظایف اساسی این ملت است. از این رو وارثان و طرفداران امام خمینی ساخت دولت اسلامی ایران را در جهان بی نظیر می دانند همانطور که گفتیم حفظ استقلال ملی و مذهبی اساس برنامه های سیاسی خارجی جمهوری اسلامی ایران است که امام خمینی احیاء کرده است: "توصیه اینجانب به مسلمین و بخصوص ایرانیان بویژه در عصر حاضر آنست که در مقابل این توطئه ها عکس العمل نشان داده و به انسجام و وحدت خود به هر راه ممکن افزایش دهند و کفار و منافقین را مایوس نمایند. "چنانکه می بینیم امام خمینی تضعیف قدرت سیاسی مخالفین را از نزدیکترین وظایف مردم ایران برشمرده است. در گفتارها و وصایای زیاد امام خمینی ملت ایران و بخصوص حکومت تازه اسلامی همچون نیروی اصلی و پیش برنده جامعه انسانی مورد بررسی قرار گرفته، و امام در مراجعه به ممالک اسلامی توصیه دارد که مسلمانان دنیا در کار دولتداری و سیاست از ایرانیان الگو بگیرند چنانچه او فرموده است: "به ملتهای اسلامی توصیه می کنم که از حکومت جمهوری اسلامی ایران و از ملت مجاهد ایران الگو بگیرید و به حکومتهای خود در صورتیکه به خواست ملتها عمل نکنند برای آنها سر

فرود نیاورید و با تمام قدرت آن دولتها را به جای خود بنشانید." و در جای دیگر نوشته است وصیت من به همه مسلمانان و مستضعفان جهان این است که شماها نباید بنشینید منتظر آن نباشید که حکام و دست اندرکاران کشورتان با قدرتهای خارجی بیایند و برای شما استقلال و آزادی تحفه بیاورند. این گفته های امام روشن است او مسلمانان دنیا را برای بدست آوردن استقلال کشور خویش دعوت می کند و باز در جای دیگر این مراجعه را قطعی کرده کل مسلمانان جهان را به جنگ و جهاد دعوت نموده است: "ای مستضعفان جهان وای کشورهای اسلامی و مسلمانان جهان بپاخیزید و حق را با چنگ و دندان بگیرید." این نمونه های قاطع و وصیتهای سیاسی امام خمینی در سالهای اول انقلاب اسلامی معمول بودند و این بی سبب نیست زیرا وصایای امام به آن هنگام که دولت جدید اسلامی ایران شکل می گرفت قدرتی ایدئولوژیک داشت. خطابهای امام خمینی به مسلمانان جهان حالا هم همین جهت ایدئولوژی را داراست و سفارتخانه های ایران در کشورهای مختلف وصیتهای امام را همچون شعارهای سیاسی و ایدئولوژی خاص جمهوری اسلامی ایران مورد استفاده قرار می دهند. "من اکنون به ملتهای شریف و ستمدیده و به ملت عزیز ایران توصیه می کنم که از این راه مستقیم الهی که

نه به شرق ملحد و نه به غرب ستمگر وابسته است بلکه بصیرتی است که خداوند بر آنها نصیب فرموده است محکم و استوار و متعهد و پایدار و پایبند باشند." چنانکه می بینیم امام خمینی بعنوان یک احیاگر اسلام فرموده است که تمام سیاست و حرکتهای اجتماعی عالم باید از شعار نه شرقی و نه غربی رنگ بگیرد و او مخصوصا نشان داده که این مفهوم همچنین باید زمینه استوار خارجی داشته باشد تا وضوعیت بیابد. باید ریشه اعتقاد اصیل اسلامی و ریشه مبانی فکری، نظامی و سیاسی اسلامی نیز داشته باشد و اینست که امام خمینی کل سیستم موجود و سلطه های بیگانه را برای ایران بیگانه خوانده و در امور سیاست خارجی و مناسبات بین الملل تمام آنها را رد نموده است. از نگاه امام خمینی اسلام در سیاست و ایدئولوژی قانون اصلی بشر است و آن برای کل عالمیان ارسال شده است. در دایره وصایای سیاسی امام خمینی نصیحت او به گروههای مخالف دولت نوبنیاد اسلامی جای مخصوصی را داراست. او خطاب به آنها تاکید می نماید که در زندگی راه اسلام را پیشه کنند و توبه و تضرع نموده و به کشور خویش بازگردند. او می گوید: من به شما اصحاب گروهکها چه آنان که به چپ گرایی معروفند گرچه شواهد و قرائنی دلالت

دارد که اینان کمونیست امریکایی هستند و چه آنان که از غرب ارتزاق می کنند و الهام می گیرند و چه آنها که با اسم خودمختاری و طرفداری از خرد و کوچک دست به اسلحه برده و مردم محروم کردستان و دیگر جاهای این کشور را از هستی ساقط کرده اند و مانع از خدمات فرهنگی و بهداشتی و اقتصادی و بازسازی دولت جمهوری در آن استانها می شوند مثل حزب دمکرات، کومله بر آنها وصیت می کنم که به ملت بپیوندند و تاکنون تجربه کرده اند که کاری جز بدبخت کردن اهالی آن مناطق نکرده اند و نمی توانند بکنند یا در جای دیگری می گویند: " نصیحت و وصیت من به گروهها و اشخاصی که در ضدیت با ملت و جمهوری اسلامی و اسلام فعالیت می کنند من به شما نصیحت می کنم دست از این کار بی فایده و غیرعاقلانه بردارید و گول جهانخواران را نخورید و در هر جا که هستید اگر به جنایتی دست نزده اید به میهن خود و دامن اسلام برگردید و توبه کنید که خداوند با شماست و او ارحم الراحمین است و جمهوری اسلامی و ملت از شما انشاءالله می گذرد و اگر دست به جنایتی زده اید حکم خداوند تکلیف شما را معین کرده باز از نیمه راه برگشته و توبه کنید و اگر شهامت دارید تن به مجازات

داده و با این عمل خود را از عذاب الیم خداوند نجات دهید و در هر جا هستید عمر خود را بیش از این هدر ندهید و به کار دیگری مشغول شوید که صفا در آنست. همین مضمون و همین هدف در وصیتهای امام خمینی به جوانان ایرانی همیشه اظهار شده است امام می فرماید: "نصیحت مشفقانه من به شما جوانان و نوجوانان (هواداران گروهکها) داخل و خارج آن است که از راه اشتباه برگردید و با محرومین جامعه که با جان و دل به صورت دلسوزانه به جمهوری اسلامی خدمت می کنند متحد شوید و برای ایران مستقل و آزاد فعالیت نمایید تا کشور و ملت از شر مخالفین نجات پیدا کند و همه با هم به زندگی شرافتمندانه ادامه دهید. امام خمینی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در نطقها و گفتارهای خویش عمده ترین برنامه سیاست خارجی کشور را معین ساخت که آنها را بصورت زیر می توان خلاصه کرد. 1- حفظ استقلال ملی و منافع ارضی کشور از هر گونه دخالت نیروهای بیگانه. 2- خدمت نمودن برای ایران مستقل و آزاد هم در بیرون و هم در داخل. 3- استوار کردن سلطه خاص ملت ایران نه شرقی و نه غربی و نپذیرفتن سلطه های بیگانه. 4- پایدار کردن روابط بین همدیگر با

دولتهایی که قصد دخالت در امور کشور ایران را ندارند. 5- گسترش روابط با کشورهای اسلامی و دفاع از حقوق همه مسلمانان جهان. 6- دعوت به وحدت و اتحاد دولتهای اسلامی. 7- تبلیغ اسلام ایرانی در ممالک اسلامی تا اینکه بگفته امام چهره نورانی اسلام برای جهانیان روشن شود. اصول و برنامه های احیا شده از جانب امام خمینی نسبت به امور خارجه و دیپلماسی ایران که در فصل دهم از ایران ثبت شده است بعنوان سیاست خارجی در قانون نامه جمهوری اسلامی ایران است. و اگر برنامه ها و روشهای سیاست خارجی حکومت ایران را از دیدگاه قانون اساسی این کشور تحلیل نماییم، می توانیم آنها را به دو گروه تقسیم کنیم: گروه اول: برنامه و روشهایی که برای روابط بین الملل کشورها هستند اینگونه برنامه ها و روشها در اکثر قوانین اساسی دولتهایی با دمکراسی ثبت شده است مانند برنامه ها و رعایت حقوق فردی، طرد دخالت کشورهای بیگانه در امور داخلی کشور، برنامه استقلال ارضی کشور، برنامه های روابط دوستی ممالک همجوار، تامین پناهندگی سیاسی به اشخاص، کمکهای بشر دوستانه و امثالهم اینگونه برنامه ها در قانون اساسی جمهوری اسلامی به صورت عمیقی مورد نظر بوده اند و جهتگیری علیه حقوق بین المللی ندارند. گروه دوم: برنامه و روشهایی که از اسلام، قرآن و از وصایای سیاسی امام خمینی و همچنین از آثار فقها

گرفته شده با ماهیت اسلامی خویش در سیاست خارجی دولت از عمده ترین روشها و اصول این کشور محسوب می شود. همانطور که مشاهده شد وصایای سیاسی امام خمینی بعدا برای دولت و ملت ایران حکم قانونی را گرفت. شعار نه شرقی و نه غربی پایه گذار دولت جدید اسلامی هم در سیاست داخلی و هم در سیاست خارجی شعار اصلی شده و به معنی استقلال مردم و دولت در قانون اساسی دولت جمهوری اسلامی ایران ثبت گردیده است. در همین ارتباط باید گفت که دولت جدید جمهوری تاجیکستان تغییرات جدی را که در سالهای اخیر در روند سیاسی جهان بوقوع پیوست و همچنین روابط بین الملل در عرصه های اقتصاد و سیاست، علم و فرهنگ را به نظر اعتبار گرفته، در برابر موقعیت دین و مذهب و بخصوص دین اسلام در جامعه انسانی را درست تحلیل نموده، سیاست دولت خود را نسبت به دول دور و نزدیک بخصوص جمهوری اسلامی ایران به صورت علمی و خیلی عمیق معین می سازد; زیرا علم قبل از سیاست با دگرگونیهای ایدئولوژیک در جهان آشنا می شود و پیشامد کارها را تا حدودی معین می نماید. در دو سه سال اخیر روابط جمهوری تاجیکستان با جمهوری اسلامی ایران مستحکمتر شده است اما وسعت همکاریها تا حد مطلوب هنوز هم فراهم نشده است. مسلم است که دو

طرف مایل و علاقمند به تکمیل و گسترش روابط بین همدیگر هستند. این روند و بینش خوب در سالهای آینده در همه زمینه ها ادامه خواهد یافت و شکی نیست که چنین خواهد شد. اما باید اشاره نمود که سیاست توسعه طلبی اواخر قرن بیستم بدون تردید به شرایط موجود و وضعیت فعلی روابط کشورها تاثیر خواهد گذاشت. اکنون فرصت گرانبهای تاریخی برای جبران جداییهای طولانی برای دو ملت فراهم شده است این اوضاع را علما و محققین خوب درک کرده اند و ضرورت دارد که این فرصت گرانبها از جانب دو کشور برای گسترش و پایدار کردن روابط فعلی و آینده به شکل صحیح مورد استفاده قرار گیرد تا تکرار اشتباه گذشته اجداد و پدران روی ندهد و حکومت تاجیکستان نیز از هر گونه سلطه گری ابرقدرتها پرهیز کند. وضع کنونی روابط دو کشور که اکنون در مراحل ابتدائی خود قرار دارد و ظاهرا در مسیر دولت حرکت می نماید و بی شک مناسبتهای امروز برای تکامل و بهبود روابط بیشتر و مفیدتر، شرایط را فراهم خواهد آورد. زیرا مسلم است در شرایط کنونی مقررات جدید در رفتارهای بین المللی در حال شکل گیری است کمترین تغییرات عملی که در صحنه یاست بین الملل بوجود می آید می تواند بر مناسبات کشورها تاثیر بگذارند. بنابراین در سیاست خارجی جمهوری تاجیکستان و جمهوری

اسلامی ایران بخصوص در مناسبات دو طرفه نباید به فشارها و تاثیرات دول نیرومند توجه داشته باشند بلکه باید در جهت حمایت از منافع کشورهای خود عمل نمایند; علاوه بر آن برای اصلاح هرگونه اشتباه و نقصان حرکت نموده و از منافع یکدیگر در نظام کنونی و آینده جهان حمایت کنند. گسترش همکاریهای جمهوری تاجیکستان و جمهوری اسلامی ایران را می توان در ترویج و زمینه های زیر مشاهده کرد: همکاریهای سیاسی در سطح بین المللی یا منطقه ای، همکاریهای اقتصادی در

سطح جهانی، ارتباط متقابل فرهنگی در سطح بین المللی و تمام اینگونه مناسبات باید بر اساس قوانین بین المللی صورت گیرد همچنین لازم است همکاریهای منطقه ای از جمله همکاری برای حل بحرانهای منطقه ای و داخلی جمهوری و سازمان همکاریهای کشورهای اسلامی و سازمان همکاریهای کشورهای فارسی زبان، سازمان همکاریهای اکو، همکاریها در سطح دو جانبه، و... صورت گیرد. ایران و تاجیکستان در این نوع همکاریها از امکانات وسیعی برخوردارند اما نواقص و کمبودهایی که در برخی همکاریها به چشم می خورد باید اصلاح شود تا اینکه زمینه تاریخی و گرانبها برای همکاریها میان دو کشور در امور مختلف نامحدود گردد. توسعه روابط دو جانبه در همه امور سیاسی و اقتصادی و فرهنگی حوزه فعالیت وسیعی دارد و بی شک مناسبترین و سودمندترین آنها توسعه همکاریهای اقتصادی و فنی و علمی میان دو ملت و دو کشور است. قبل از هفتمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ایران، آقای خاتمی یکی از کاندیداها در برنامه کلان توسعه اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی خویش (اردیبهشت 1376( در فصل سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران موقعیت جماهیر آسیای مرکزی را به عنوان یکی از اولویتهای سیاست خارجی خیلی خوب بررسی کرده و از جمله تاکید بر آن نموده که جمهوری اسلامی ایران اهداف گسترش روابط بین المللی بر اساس سه اصل عزت

حکومت و مصلحت دارد و البته اولویتها و برنامه های آقای خاتمی در مورد همکاری سیاسی، اجتماعی اقتصادی و فرهنگی با کشورهای آسیای مرکزی به خصوص با جمهوری تاجیکستان معین شده اند. با همان اولویتها جمهوری تاجیکستان نسبت به ایران خیلی نزدیک و از بسیاری جهت با همدیگر موافقت دارند و اکنون که آقای خاتمی و وزرای جدید در مجلس انتخاب شده اند تلاش بر آن دارند که برنامه رئیس جمهوری عملی گردد و امید است همکاری در رشته های مختلف بین دو کشور ایران و تاجیکستان به نفع یکدیگر باشد. منابع: 1- قرآن کریم. 2- قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - تهران، 3 .1371- مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز - سال چهارم، دوره دوم شماره 10، 4 .1374- مخاطبین در وصیتنامه سیاسی الهی حضرت امام خمینی - تهران، 5 .1371- برنامه کلان توسعه اقتصادی - اجتماعی سیاسی - فرهنگی آقای خاتمی ویژه هفتمین دوره انتخابات ریاست جمهوری. اردیبهشت 6731. دکتر لقمان بایمتوف

اصول و شیوه های تحقیق در آثار و اندیشه های امام خمینی

اشاره

13 چکیده: مقدمه توفیق در هر کاری - فکری یا عملی یا آمیخته ای از آندو - در گرو دو رکن اساسی است: یکی تعیین هدف که در فلسفه از آن به علت غایی تعبیر می شود و دیگر روش یا شیوه رسیدن به آن هدف که از آن به اسلوب، شیوه یا متد ( dohT em ) یاد می کنند. اهل منطق - منطق نظری و منطق عملی یا روش شناسی در علوم - به روش، اهمیت فوق - العاده ای داده اند. در منطق نظری آنجا که از ارکان و اجزای تشکیل دهنده علوم بحث می شود در بخش مبادی تصوریه و تصدیقیه علوم از روش تحقیق بعنوان یکی از رئوس ثمانیه یاد می شود و فرزانگان، پیش از ورود به اثبات مسائل علم، نخست روش تحقیق در آن علم را مشخص می کنند که اسلوبشان برهانی، تاریخی، تجربی یا نیمه تجربی است. کارشناسان روشهای تحقیق نیز می گویند: "پژوهشگر پس از تعیین و تنظیم موضوع تحقیق باید در فکر انتخاب روش تحقیق باشد. مراد از انتخاب روش انجام تحقیق این است که مشخص کنیم، چه روش تحقیقی برای بررسی موضوع خاصی لازم است. یکی از روانشناسان برجسته ( GrelliM.A ) می گوید: متاسفانه، آنچه که در یک تحقیق علمی مورد توجه دیگران

و حتی سرانجام، مد توجه خودمحقق هم قرار می گیرد موضوعی است که کشف شده است، اما اغلب روش کشف که اصلی ترین نقش را در یک پژوهش علمی دارد، نادیده انگاشته می شود." (1) در تعریف اجمالی روش تحقیق می توان گفت: مجموعه قواعدی است که پژوهشگر را برای دستیابی سریع و مطمئن به پاسخ پرسشهای تحقیقی مورد نظر یاری می کند. قرآن مجموعه نظام ارزشی و اعتقادی اسلام را صراط مستقیم و مسلکهای دیگر را سبل نامیده است که همان راه و بهترین روش نیل به سعادت و کمال دو جهان است: "و ان هذا صراطی مستقیما فاتبعوه ولا تتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبیله" (2) این راه مستقیم من است از آن پیروی کنید و از راههای پراکنده پیروی نکنید که شما را از طریق حق دور می سازد. چنانکه در سوره بقره، گزینش روش صحیح در انجام امور بعنوان مصداق نیکی شناخته شده است: "ولیس البربان تاءتواالبیوت من ظهورها و لکن البر من اتقی و اتواالبیوت من ابوابها" (3) کار نیک آن نیست که از پشت به خانه ها داخل شوید; بلکه نیکی این است که از خدا پروا کنید و از در خانه ها وارد شوید. گذشته از آیات یاد شده اصولا دعوت قرآن به پیروی از سنت رسول اکرم (ص) و اهل

بیت (ع) او همان دعوت به شیوه و روش آنهاست که در گفتار و کردار شان متجلی شده است زیرا سنت به مفهوم روش و اسلوب است که گاهی از آن به "سیره" و سبک تعبیر می شود. "و سنة النبی طریقته التی کان یتحراها" (4) سنت پیامبر (ص) شیوه و طریقه اوست که آن را سزاوار عمل می دانسته است. شرح و تفسیر صحیح آثار واندیشه های مربیان بزرگ بشریت بخصوص عالمان ربانی به لحاظ نقش کلیدی آنها در اعتلای تمدن بشری و دنیای اسلام، از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است; از همین روی، فردوسی شناسی، مولوی شناسی، حافظشناسی، شیخ مفیدشناسی و...جایگاه ویژه ای پیدا کرده است.امام خمینی - ره - آیینه زلال ثقلین است. برگزاری سمینارها و کنگره های متعدد نشان می دهد که د ر جامعه قدر شناس ما خمینی شناسی جایگاه ویژه ای یافته است و می رود که ابعاد ناشناخته و نا پیداکرانه آن انسان کامل بیش از پیش به جهان و نسلهای آینده معرفی شود. ولی باید توجه داشت که امام شناسی بسان شناخت هر شخصیت یا طرز تفکری روش و شیوه خاص خود را می طلبد که بی توجهی به اصول و ضوابط آن، تحقیق ما را با ناکامی مواجه خواهد ساخت. اینجاست که روش شناسی تحقیق در آثار امام جایگاه ویژه ای می یابد. این مقاله در صدد

است که اصول و قواعد کلی شیوه پژوهش در آثار امام را - باختصار - مورد بحث قرار دهد. بنابراین، نخست به بررسی بنیادهای تحقیق، نظری می افکنیم پس از آن ، اصول و مبانی تحقیق نظام مند و سیستمی در آثار واندیشه های امام راحل - ره - را ارائه خواهیم داد. بنیادهای تحقیق تحقیق در لغت، به معنای حقیقت یابی یا پی جویی حقیقت است و در اصطلاح،پی جویی حقیقت با شیوه سازمان یافته را گویند. این مفهوم به تعریف فکر در منطق کلاسیک نزدیکتر است. اهل منطق در تعریف تفکر گفته اند: "حرکة العقل بین المعلوم والمجهول". حکیم سبزواری در ضمن بیتی فکر را اینگونه تعریف کرده است: الفکر حرکة الی المبادی و من مبادی الی المراد یعنی، فکر عبارت است از حرکت عقل به سوی معلومات و از معلومات به سوی مطلوب.منطق دانان برای سیرتفکر، مراحلی برشمرده اند: حرکت به سمت معلومات، حرکت عقل میان معلومات برای یافتن مجهول و حرکت عقل از معلومات و مبادی به سوی مطلوب. (5) صورت دقیقتر این مراحل که در میان دانشمندان معاصر به "روش عمومی تحقیق" معروف است، عبارت است از: 1. مواجه شدن با موقعیت نامعلوم و مبهم که نخستین گام تحقیق است. 2. جمع آوری اطلاعات و مدارک; در این مرحله، محقق، به جمع آوری اسناد و مدارک می پردازد.

در صدد آن است که حقیقت پدیده ای را به دست آورد; بعنوان مثال، می خواهد سمی بودن مایع یا ماهیت دموکراسی غربی را اثبات کند. چنانکه گاهی می خواهد دیدگاه اسلام یا حکم شرعی آن مایع یا نظام سیاسی خاص را بررسی نماید. از سوی دیگر می دانیم که ماهیت پدیده ها از جهت خواص و ویژگیها متفاوت است; از همین روی برای پی بردن به حقیقت موضوعات، شیوه های مختلفی وجود خواهد داشت. فرضیه های مورد بررسی ممکن است مربوط به یکی از قلمروهای تاریخی، عقلانی، تجربی، شبه تجربی و شهودی باشند; یعنی، پدیده های تاریخی و حوادث مربوط به زمان گذشته با روش و اسلوب تاریخی بررسی می شوند; چنانکه پدیده های فراحسی و غیر قابل مشاهده و تجربه، شیوه عقلانی و برهانی می طلبند، همانگونه که واقعیتهای حسی و قابل تجربه با شیوه تجربی و پدیده های تربیتی و روانشناسی یا جامعه شناسی با اسلوب نیمه تجربی بررسی می گردند. گاهی نیز واقعیت بگونه ای است که دست تجربه وعقل از اثبات آن کوتاه و پای هر دو چوبین است، راه حقیقت یابی در قلمرو آن، شهود و مکاشفه عرفانی خواهد بود. همچنانکه اگر درصدد تبیین دیدگاه اسلام بر آییم باید روش اجتهادی را برگزینیم. ولی تحقیق همیشه بصورت مزبور انجام نمی گیرد در نتیجه، هدایت از گمراهی و تحقیق از تحریف سردر

می آورد. اینک نگاهی به دو اسلوب منفی در تحقیق و ویژگیهای شیوه صحیح می افکنیم تا شیوه های منفی و مثبت تحقیق در آثار امام خمینی - ره - به دست آید. شیوه های ناصواب و شیوه صحیح پژوهشگر ممکن است برای مدلل کردن فرضیه ها از یکی از سه شیوه پیروی کند: 1. برخورد گزینشی: تحقیق در گرو دو حرکت اساسی است: یکی جمع آوری اطلاعات و ملاحظه همه اسناد و مدارک متناسب با موضوع; دوم، تلاش برای یافتن بهترین راه حل برای مساله که مستلزم برخورداری پژوهشگر از ذهن خلاق و جوال است. در شیوه برخورد گزینشی محقق به رکن اول پژوهش توجهی ندارد. او به یک یا چند شاهد یا سند تمسک می جوید و بر اساس آن به داوری می نشیند. بعنوان مثال، او بسان پژوهشگری است که می خواهد فیل را از راه مشاهده یا لمس پا، یا خرطوم آن بشناسد. بدیهی است که چنین اسلوبی، چهره ای وارونه از واقعیت به ما نشان خواهد داد. 2. برخورد قالبی یا با موضع پیشین (پیش داوری) : در این اسلوب، پژوهشگر پیش از آنکه به اسناد و مدارک موضوع بپردازد، نتیجه را باور داشته و به آن یقین پیدا می کند. در نتیجه به سراغ اسناد و مدارکی می رود که باورهای وی را تایید کند و یا

با آن هماهنگ باشد و دلایل مخالف با باورهای خویش را توجیه یا انکار می کند. اینگونه از برخوردها بزرگترین آفت تحقیق است. مفهوم تفسیر به رای قرآن نیز که در روایات بشدت از آن سرزنش شده است به همین دو اسلوب در برخورد با آیات نظر دارد. تفسیر به رای یا افترا به خدا و دروغ زدن به او همان تحمیل گرایشهای فکری و باورهای خویش به قرآن است. چنانکه می دانید قرآن، گروهی را بخاطر نسبت دادن دروغ و بستن افترا به خدا ملامت کرده است همانگونه که در آیات متعددی برخورد گزینشی با وحی را با تعبیرهای مختلف مردود شمرده است مانند: "یقولون نومن ببعض و نکفر ببعض" می گویند: "به بعضی ایمان می آوریم و بعضی را انکار می کنیم. یا "بل کذبوا بما لم یحیطوا بعلمه و لما یاتهم تاویله" (8) بلکه چیزی را تکذیب کردندکه احاطه علمی به آن نداشتند و هنوز واقعیتش بر آنان روشن نشده بود. شهید صدر - ره - در قلمرو روش تحقیق در اقتصاد اسلامی به دو نکته تاکید ویژه ای دارد: یکی اینکه "الاقتصاد الاسلامی جز من کل" اقتصاد اسلامی جزئی است از کل پیکره معارف و نظامهای اسلامی. در تبیین این مدعا می نویسد: "در قلمرو شناخت اقتصاد اسلامی نباید آن را بطور مجزا

از سایر جنبه های اسلام مورد بررسی قرار دهیم مثل اینکه حکم اسلام به حرمت ربا یا تجویز مالکیت خصوصی را بگونه منفصل از خطوط کلی اقتصاد اسلامی بررسی کنیم. چنانکه روا نیست مجموعه اقتصاد اسلامی بعنوان پدیده ای جدا و بنیاد مذهبی مستقل از سایر ابعاد مذهب چون بعد اجتماعی و سیاسی و طبیعت روابط حاکم میان آن ابعاد مورد تحقیق قرار دهیم... بلکه ضروری است اقتصاد اسلامی را در ضمن مجموعه اسلام بطور عام که جنبه های متعدد زندگی جامعه را نظم می بخشد بشناسیم چنانکه یک پدیده حسی را ضمن یک نظام کلی که از مجموعه اشیایی ترکیب یافته است ادراک می کنیم." (9) استاد شهید صدر - ره - از شیوه ناصواب دوم زیر عنوان "اجتهاد و خودمحوری" یاد می کند و مهمترین جلوه های آن را چهار چیز می داند: "تبریرالواقع، دمج النص ضمن اطار خاص، تجرید الدلیل الشرعی من ظروفه و شرایطه و اتخاذ موقف معین بصورة مسبقة تجاه النص." (10) توجیه واقعیت، گنجانیدن نص در ضمن چارچوب خاص، جدا کردن دلیل شرعی از شرایط و مقتضیات خود و موضع گیری پیشین در برابر نص. از دیدگاه او، ممکن است پژوهشگر نص شرعی را به نفع واقع توجیه کند چنانکه عده ای، ادله حرمت ربا را به مبلغ معتنابه که از مرز معقول پا فراتر

نهاده - اضعاف مضاعف - اختصاص داده اند. جلوه دوم نیز ممکن است از واقعیتهای مانوس زندگی ناشی شده باشد یا از غیر آن. "فیحاول الممارس ان یفهم النص ضمن ذلک الاطار المعین فاذا وجده لاینسجم مع اطاره الفکرا همله." (11) پژوهشگر می کوشد تا نص را در ضمن چارچوب و قالب معین فکری خویش بفهمد پس چون آن را با چارچوب فکری خویش ناسازگار دید کنار می نهد. چنانکه ممکن است محقق دلیل شرعی را از شرایط حاکم بر آن جدا کند مثلا سکوت پیامبر (ص) در قبال مالکیت خصوصی معادن را دلیل امضای آن حضرت قلمداد کند. درباره نمود چهارم نیز می فرماید: "دو تفکر را در نظر بگیرید که می خواهند نصوص شرعی را بررسی کنند ولی یکی بیشتر متوجه کشف جنبه های اجتماعی (اصالت اجتماع) و دیگری متوجه رفتار و عملکرد فردی است با آنکه هر دو با نصوص واحدی سر وکار دارند ولی نتیجه گیریها و برداشتهای آنان متفاوت خواهد بود... این موضعگیری که ذهنیت محقق آن راتحمیل می کند و مربوط به عینیت موضوع نیست تنها به نادیده گرفتن برخی از مبانی قانون اسلامی محدود نمی شود بلکه به گمراهی در فهم نصوص و خطا در استنباط حکم شرعی منتهی می شود. این هنگامی است که پژوهشگر موضع فکری و باور پیشین خود را

بر نص تحمیل می کند، "فلا یوفق حینئذ الی تفسیره بشکل موضوعی صحیح." (12) در نتیجه به تفسیر عینی صحیح توفیق نمی یابد. البته مفسر یا هر پژوهشگری نمی تواند از هرگونه ذهنیت یا باور و معلومات پیشین بی نیاز باشد زیرا علم را فقط با علم می توان به دست آورد "وتلک الامثال نضربها للناس و ما یعقلها الا العالمون" (13) اینها مثالهایی است که برای مردم می زنیم و جز دانایان ادراک نمی کنند; یعنی، با معلومات می توان به معلومات جدید دست یافت. آنچه که شایسته سرزنش است باور و یقین به نتیجه - پیش داوری - پیش از بررسی اسناد بطور همه جانبه است نه برخورداری از باور و معلومات پیشین که لازمه هر تحقیقی است. در مورد شرح اندیشه های امام نیز محقق باید متوجه باشد که با تمسک به یک یا چند نمونه از سخنان امام نمی توان دیدگاه جامع آن بزرگ را نسبت به موضوعی خاص به دست آورد، چنانکه باید هشیار باشیم بجای شرح دیدگاههای امام، دیدگاههای خود را به نام آن بزرگوار سکه نزنیم و باورها و قالبهای پیش ساخته خود را براندیشه های او تحمیل نکنیم. سخنان امام به دلیل جامعیت و تعالی شخصیت واندیشه دارای ابعاد مختلفی است. از همین روی پیش باوران و قالبی اندیشان به آسانی می توانند امام را با خود هماهنگ کنند!

و یا جزئی نگران می توانند گوشه ای از کردار یا گفتار او را مستمسک قرار داده و جناح مقابل را در موضع اتهام قرار دهند ولی باید توجه داشت که اینگونه برخوردها محققانه نیست بلکه مصداق تفسیر به رای و برخوردی تحریفگرانه است. 3. برخورد نظام مند یا تحقیق جامع: در برابر دو شیوه ناقص و منفی یاد شده، روش صحیح تحقیق یا برخورد سیستمی با موضوع تحقیق قرار دارد. در این شیوه، پژوهشگر، اولا دو مرحله از مراحل تحقیق را که عبارت از برخورد با مشکل و جمع آوری اطلاعات بود طی می کند. پس از آن به ارائه فرضیه یا فرضیه ها می پردازد سپس به بررسی و تجزیه و تحلیل اسناد با روشهای متناسب با آن همت می گمارد و نتیجه را بصورت مدون یا شفاهی ارائه می دهد. بنابراین در این شیوه همه اسناد و مدارک مرتبط با موضوع تحقیق، جمع آوری و بررسی می شوند در حالیکه در روش نخست فقط به پاره ای از آنها توجه می شد. در این شیوه محقق با معلومات لازم ولی بدور از پیش داوری نتیجه می گیرد در صورتیکه در شیوه دوم، پژوهش در چارچوب قالب و باورهای پیشین محدود می شد. اینک باید توجه داشت که پژوهشگر ممکن است در یکی از قلمروها یا اهداف چهارگانه زیر در شخصیت، آثار واندیشه های

امام به تحقیق و بررسی بپردازد: 1. معرفی آثار و تصنیفات اجتهادی و فکری. 2. کشف دیدگاهها و مبانی فکری آن بزرگ از مطالعه آثار. 3. تحقیق در آفاق و ابعاد شخصیتی امام - ره - . 4. بررسی تطبیقی آثار و ابعاد شخصیتی آن حضرت. پژوهشگر در قلمرو نخست درصدد آن است که آثار اجتهادی و شاهکارهای علمی امام در زمینه های عرفانی، فلسفی، فقهی، اصولی، اخلاقی و... را به جامعه علمی و دین پژوهان معرفی کند ولی در محور دوم می کوشد دیدگاهها و مبادی فکری آن حضرت در زمینه های مختلف را از لابلای آثار پراکنده کشف و استخراج کند و سبک و نگرش او را برای دیگران تبیین کند. پژوهش در محور سوم ماهیت انسان شناسی دارد در این وادی هدف این است که ابعاد عرفانی، عقلانی، اخلاقی، حماسی، فقهی و... مورد تحلیل قرار گیرد و بعنوان الگوی انسان کامل و شخصیت ربانی به نسل حاضر و آینده معرفی شود و در بعد چهارم، درصدد آن است که آثار واندیشه ها و ابعاد شخصیتی امام را در مقایسه با شخصیتها و احیاگران بزرگ بشناسد و جایگاه شخصیت و آثار او را در کنار شخصیتهای تمدن ساز دیگر ارزیابی و ارزش گذاری کند. پژوهشگر پس از احراز صلاحیتها و شرایط

ویژه در قلمرو تحقیق حکمی و موضوعی در زمینه های هر یک از انواع جنبه های یاد شده، باید در بررسی و تحقیق خویش به اصول زیر عنایت کامل داشته باشد وگرنه تحقیق او جامع و حایز شرایط نخواهد بود. آن اصول عبارتند از: 1. لزوم اتخاذ شیوه ای متناسب و نظام مند در پژوهش: نخستین اصلی که تحلیلگراندیشه و آثار باید به آن ملتزم شود این است که باید توجه داشته باشد که امام عالمی است ربانی که به پدیده های فردی و اجتماعی با دیده وحی می نگرد و در مواردی نیز موضوع را تحلیل می کند. پس پژوهشگر آثار امام با دو قلمرو اساسی سر وکار خواهد داشت که هر کدام شرایط و ویژگیهای خاص خود را دارند; یکی قلمرو حکم شناسی و دیگر بعد موضوع شناسی. پژوهشگر، نخست باید محور تحقیق خویش را معین کند که آثار امام را از چه نگاهی می خواهد بررسی کند؟ آیا محور بحث حکم شناسی یا موضوع شناسی است؟ اینک می گوییم: کسی که می خواهد دیدگاههای حکم شناسانه امام را تبیین کند باید به شرایط و اصول روش اجتهادی مسلط و پایبند باشد چنانکه اندیشه های فیزیکی اینشتین را فقط فیزیکدانان می توانند تفسیر کنند. بعنوان مثال، دیدگاه امام درباره اصل ولایت فقیه با اصل آزادیهای سیاسی و فرهنگی، بحثی است

فنی و مشکل که تحصیل مبادی و مسائل آنها آموزشهای ویژه ای می طلبد. البته آثار امام در مواردی نیز جنبه موضوع شناسی محض دارد. مانند; شناخت او نسبت به سیستم سلطنتی یا نگاه او به صنعت و دانش تجربی که ناگزیر باید پژوهشگر، شیوه تحلیل موضوعی مناسب با آن را در پیش گیرد چنانکه در تحلیل حکمی آثار آن بزرگ پای موضوع شناسی در میان است زیرا هر حکمی بر موضوع خاصی بار می شود. پس لزوم جامع نگری در پژوهش اقتضا می کند که تحلیلگر حکمی نیز باید بعد زمان شناسی و موضوع شناسی قلمرو حکمشناسی خود را جدی بگیرد . برای مثال; کسیکه می خواهد پدیده جنگ و صلح یا سیاست اقتصادی متمرکز یا بازار آزاد را از دیدگاه امام بررسی کند حتما باید از ساختار موضوعی جنگ و صلح و مکانیسم نظام اقتصادی متمرکز و آزاد شناخت کافی داشته باشد زیرا حکم شناسیهای دقیق امام بر موضوع شناسی یا زمان شناسی دقیق معاصر مبتنی است. آنچه که باید به آن توجه داشت این است که امام - ره - چنانکه حکم شناسی را از زمان شناسی جدا نمی کند، به موضوعات نیز بطور جامع و نظام مند می نگرد بدانسان که او بر اساس ارتباط طبیعی میان رژیم پهلوی با سیاستهای استکباری

آمریکا و ساختار سیاسی و اداری نظام شاهنشاهی به لزوم حذف شاه و نفی اصلاحات و رفرمهای ادعایی او فتوا می داد و اصلاحات اساسی و انقلابی را با بقای رژیم ناممکن می دانست. 2. لزوم احاطه بر مبانی و مبادی نظری آثار: بدون احاطه بر مبادی تصوریه و تصدیقیه محور تحقیق نمی توان مسائل آن را بررسی و تبیین نمود. آثار واندیشه های امام به منزله حالات و عوارضی هستند که بر اصول و جوهرهای پنهان، ریشه می دوانند که در عرف علوم از آنها به اصول متعارفه و موضوعه تعبیر می شود. پژوهشگر نمی تواند بدون دستیابی به ملکوت آثار امام - ره - به ملک اندیشه های آن بزرگ احاطه علمی حاصل کند. سیره نظری و عملی امام بر یک سلسله اصول موضوعه یا مبادی تصدیقیه مبتنی است که عدم احاطه پژوهشگر بر آنها فهم آثار او را وارونه و سطحی جلوه خواهد داد، چنانکه اثبات مسائل دانش اخلاق بر فلسفه اخلاق و شناخت مسائل علوم بر فلسفه علوم متکی است. آنچه که می توان بعنوان مبادی تصدیقیه یا مبانی آثار واندیشه های امام از آن نام برد عبارتند از: محور بودن ثقلین، عینیت دیانت با سیاست، جمع میان فقه پویا و سنتی، تفکیک میان اسلام ناب محمدی (ص) و اسلام تحریف شده، جمع میان عشق عرفانی و حماسه

و حضور در صحنه های اجتماعی و تعقل، وحدت علم و دین، هماهنگی میان ولایت مطلقه فقیه با حکومت مردمی یا دموکراسی، وحدت آزادی با کنترل و هدایت پیامبرگونه و... این مبانی، اصول موضوعه یا مبادی تصدیقیه آثار واندیشه های امام را تشکیل می دهند که به نظر ما بدون شناخت و فهم عمیق آنها نمی توان به معرفی و تبیین جامع آثار امام همت گماشت. بنابراین، سیره نظری و عملی امام بسان سیره انبیا و اولیای الهی دارای سبک و مبتنی بر اصول و مبانی است که شناخت آنها در شرح و تفسیر افکار آن بزرگ نقش کلیدی ایفا می کند و عدم احاطه بر آنها ممکن است چنین تصوری پدید آورد که امام افکار واندیشه اش متناقض است و با یکدیگر همخوانی ندارد; بعنوان مثال چرا از سویی جامعه را به ولایت مطلقه فقیه فرا می خواند و از سوی دیگر بطور قاطع اعلام می دارد که: "میزان رای ملت است"؟ چرا از سویی بر فقه سنتی تاکید می کند و از سوی دیگر بر نقش زمان و مکان و پویایی فقه اصرار می ورزد؟ اینها و دهها معمای دیگر که کلید حلشان در فهم مبانی و اصول فکری آن حضرت نهفته است. 3. لزوم هم آوایی با امام دراندیشه و احساس: بر اهل تحقیق پوشیده نیست

که گفتار و کردار امام راحل ترجمان قرآن و سنت معصومین (ع) است و قرآن دریایی است ناپیدا کرانه که جز پاکان و راسخان در علم را به اعماق آن راه نیست "لایمسه الاالمطهرون" و "مایعلم تاویله الا الله و الراسخون فی العلم" (14) جز پاکان، حقیقت آن را لمس نتوانند کرد. و تاویل آن را جز خدا و راسخان در علم ندانند. هر دلی از سر او آگاه نیست محرم آن جز ولی الله نیست (15) به همین سبب عترت از کتاب خدا جدایی ناپذیر است چون قرآن صامت را فقط قرآن ناطق می تواند تبیین کند. گفتار و کردار معصوم (ع) تفصیل اجمال قرآن است. همانگونه که عمق قرآن را جز پاکان ادراک نمی کنند ژرفای سنت ائمه (ع) را نیز جز پاکان و نوادر روزگار و عالمان ربانی ادراک نتوانند کرد علی (ع) فرمود: "ان امرنا صعب مستصعب، لایحمله الا عبد مومن امتحن الله قلبه للایمان، و لایعی حدیثنا الا صدور امینه و احلام رزینه" (16) دانستن کار ما بسی دشوار است، کسی آن را بر نمی تابد جز بنده ای که خداوند قلب او را برای ایمان آزموده باشد و سخن ما را نمی فهمد جز سینه های امانتدار و عقلهای استوار. عقل رزین همان است که مولوی از آن به عقل

عقل یا عقل کل و عقل انبیا و اولیا یا خرد تعبیر می کند: "عقل عقلند اولیا و، عقلها بر مثال اشتران تا انتها" "عقل جزئی را قرین کن با خرد تا که بازآید خرد از خوی بد" شاید تعبیر "اولوالالباب" یا خرد ناب در قرآن نیز در همین مفهوم به کار رفته باشد. پس، باید میان عالم و معلوم، تجانس و سنخیتی باشد تا ادراک کامل تحقق پذیرد به گفته مولوی: پس قیامت شو قیامت را ببین دیدن هر چیز را شرط است این تا نگردی او، ندانیش تمام خواه کان انوار باشد یا ظلام عقل گردی عقل را دانی کمال عشق گردی عشق را دانی جمال (17) اینک باید دانست که سخن و سیره امام راحل، تفسیر و تجسم ثقلین است. کردار و گفتار آن ولی بحق پرتوی است از آفتاب قرآن و سنت. بدینسان، شرح و فهم سیره و سخن او نیز عقل رزین می طلبد "شمس تبریز تو را عشق شناسد نه خرد" یا: تو را شور حسینی می شناسد خمینی را خمینی می شناسد (18) یا به گفته حافظ: "شرح مجموعه گل مرغ سحر داند و بس که نه هر کو ورقی خواند معانی دانست ای که از دفتر عقل آیت عشق آموزی ترسم این نکته بتحقیق ندانی دانست" به

عبارت دیگر; سخن بزرگان را بزرگان می فهمند. سخنان و سیره امام راحل برخاسته ازاندیشه عادی نیست بلکه محصول افکار واندیشه عالی است. آنانکه می خواهند سخنان او را شرح کنند باید ازاندیشه عالی برخوردار باشند وگرنه نمی توان بااندیشه عادی به بررسی فکر واندیشه عالی همت گماشت. 4. لزوم توجه به قواعد اصولی - بخصوص اصول لفظی - در بررسی: سخنان امام مانند آیات قرآن و روایات و یا هر گفتار یا کردار دیگری مشتمل بر نص و ظاهر، عام و خاص، مفهوم و منطوق، محکم و متشابه است. بنابراین، قواعدی چون: حکومت و ورود، قاعده تخصیص و تخصص و جمع عرفی و... که در اصول لفظی و غیرلفظی جاری است عینا در شرح آثار واندیشه های امام جاری خواهد بود; یعنی، همانگونه که در ادله لفظی، نص بر ظاهر، خاص بر عام مقدم بود و مفهوم مانند منطوق حجیت داشت یا متشابه در پرتو محکم تفسیر می شد و در صورت تعارض جمع عرفی به عمل می آمد یا قطعی السند بر ظنی السند مقدم داشته می شد در شرح و بررسی آثار واندیشه های امام خمینی نیز طبق همان ضوابط عمل می شود. زیرا اصول و قواعد لفظی برای فهم مراد خداوند، سنت رسول اکرم (ص) و اهل بیت (ع) است. شارح و مفسر آثار آن بزرگ نیز

می خواهد خط امام را از گفتار و کردار او به دست آورد;

بدیهی است که اصول و قواعد لفظی و پاره ای از قواعد اصولی غیرلفظی اختصاص به تحقیق و بررسی در قرآن یا گفتار و کردار معصومین (ع) ندارد. نص، اثری است که بطور صریح بر مراد گوینده دلالت دارد و جز یک مفهوم از آن به ذهن نمی آید مانند: "علم توانایی می دهد" ولی " ظاهر "سخنی است که دارای دو معنی است ولی هنگام شنیدن آن فقط یکی از دو معنی به ذهن متبادر می شود مانند "نماز بپا دارید" که مفهوم واجب بودن نماز به ذهن متبادر می شود. عام سخنی است که بر شمول و فراگیری یک حکم دلالت دارد. مانند "هر عالمی را گرامی بدارید" ولی "خاص" سخنی است که حکم آن فقط مصادیق خاصی را شامل می شود. مانند "عالمان پروا پیشه را گرامی بدارید". یا امام - ره - آنجا که می فرماید: "ما انقلاب خود را به تمام جهان صادر می کنیم" بطور عام سخن گفته است ولی آنجا که می فرماید: "ما از اول گفتیم که انقلابمان را صادر می کنیم ولی صدور انقلاب به لشکرکشی نیست" (19) عموم عام را تخصیص زده و دایره آن را محدود کرده است; چنانکه سخن ممکن است علاوه بر منطوق، مفهوم داشته باشد منطوق همان دلالت مطابقی سخن است ولی مفهوم مدلول

التزامی است; برای مثال وقتی که آیه سوره حجرات می فرماید: "اگر فاسقی برای شما خبری آورد درباره آن تحقیق کنید." (20) مفهوم مخالف آن چنین می شود "اگر شخص عادلی برای شما خبری آورد تحقیق و تفحص لازم نیست. محکم، سخنی است که دلالت آن بر مقصود نیاز به تاویل ندارد ولی متشابه آن است که بدون تاویل و توجیه، مفهوم ظاهری آن غلط و غیرمعقول به نظر می رسد. برای مثال، آیه " وجوه یومئذ ناضره الی ربها ناظره" در آن روز صورتهایی شاداب و مسرور است و به پروردگارشمی نگرد، متشابه است ولی آیه " لاتدرکه الابصار و هو یدرک الابصار" (21) چشمها او را نمی بینند ولی او همه چشمها را می بیند، محکم است از همین روی آیه پیشین را تفسیر می کند. بنابراین، دعوت امام به حفظ فقه سنتی و فقه جواهری متشابه است (22) زیرا علاوه بر دلالت بر حفظ سبک و شیوه عمیق فقاهتی گذشتگان، بر جمود و پافشاری بر متون فقه استدلالی و مسائل گذشته و عدم نوآوری در اجتهاد نیز دلالت دارد ولی در پرتو توجه به نقش زمان و مکان و طرد تحجر و جمود می توان به مراد واقعی امام از آن سخن متشابه پی برد. همانگونه که در شرایط تعارض ظاهری میان آثار او

ممکن است قاعده حکومت و ورود یا جمع عرفی جاری گردد. برای مثال امام در جایی می فرماید: "میزان رای ملت است" که بر گرایش عمیق بر نظام دموکراسی دلالت دارد ولی ازسوی دیگر امام بر"ولایت مطلقه فقیه" تاءکید می کند: "همین ولایتی که برای رسول اکرم (ص) و امام در تشکیل حکومت و اجرا و تصدی اداره هست برای فقیه هم هست." (23) که خام اندیشان حمایت از نظام استبدادی یا "استبداد فقیه" را از آن می فهمند. لیکن این دو سخن به ظاهر متعارض کاملا قابل جمع است و آن اینکه امام نه دموکراسی به مفهوم غربی آن را تایید می کند و نه از نقش رهبری به مفهوم استبدادی آن حمایت می کند بلکه او طرفدار نظام حکومتی "الهی - مردمی" است; یعنی، نظامی که در آن شرایط رهبر توسط قرآن و سنت معین شده است و مردم نیز موظفند که بر اساس همان شرایط و ویژگیها رهبر را انتخاب کنند و مورد پشتیبانی قرار دهند. پس حاکمیت از آن خداست که از مجرای حاکمیت مردم و فقیه عینیت پیدا می کند. بنابراین، دموکراسی اسلامی، دموکراسی است که با نقش و حاکمیت مردم گره خورده است از همین روی از مفاسد و معایب دموکراسی غربی بدور است. این اصل در شرح اندیشه های عرفانی و غزلیات امام

نیز کارآیی خاصی دارد آنجا که می فرماید: "در میخانه گشایید به رویم شب و روز که من از مسجد و از مدرسه بیزار شدم" چنین به ذهن می آید که امام با اصل عقل و علم رسمی مدرسه سر سازگاری ندارد بلکه مشرب او مشرب عشق و ذوقیات عرفانی است ولی آنگاه که در وصیتنامه الهی - سیاسی اش می خوانیم: "اگر مراد از مظاهر تمدن و نوآوردها، اختراعات و ابتکارات و صنعتهای پیشرفته که در پیشرفت و تمدن بشر دخالت دارد باشد، هیچگاه اسلام و هیچ مذهب توحیدی با آن مخالفت نکرده و نخواهد کرد، بلکه علم و صنعت مورد تاکید اسلام و قرآن مجید است." (24) پی می بریم که تناقضی در میان نیست بلکه سخن بلند است و دقت بیشتری می طلبد. پس چنانکه ملاحظه شد توجه به اصول لفظی در شرح و تبیین آثار امام نقش کلیدی ایفا می کند. چکیده بحث پژوهشگر آثار امام باید نخست بر اساس بنیادهای تحقیق، موضوع تحقیق خویش را معین کند. پس از آن، به گردآوری اسناد و مدارک بپردازد سپس هدف تحقیق خویش را از میان اهداف چهارگانه تعیین کند; یعنی، مشخص سازد که آیا هدفش معرفی آثار علمی، استنباط اندیشه یا مبادی فکری و یا تحلیل ابعاد شخصیتی امام و یا بررسی تطبیقی آثار اوست؟ پس از

آن بر اساس شناسایی ماهیت فرضیه و موضوع تحقیق، باید شیوه مناسب بررسی را انتخاب کند; یعنی، اگر موضوع تحقیق و فرضیه ها جنبه حکمی داشته باشد شیوه اجتهادی و اگر ماهیت آن صرف مصداق و پدیده شناسی باشد، روشهای تحلیل موضوعی را انتخاب خواهد کرد. آنچه که در مرحله بررسی فرضیه ها بسیار سرنوشت ساز است این است که پژوهشگر باید مراقب باشد تا به دام شیوه های ناصواب; یعنی، روشهای گزینشی و پیش داوری گرفتار نشود بلکه اسلوب همه جانبه و نظام مند را برگزیند. آنچه که او را در گزینش و طی طریق حقیقت یاری خواهد کرد چهار اصل اساسی است: یکی اینکه پژوهشگر باید در بررسی خود، تحلیل حکمی را از موضوعی جدا کند و هر یک از آنها را با شیوه مناسب بطور نظام مند بررسی کند و بخاطر خطا در تحلیل موضوع به دام خطا در حکم گرفتار نشود. دیگر اینکه بر پژوهشگر لازم است بر اصول و مبادی فکری امام - مبادی تصدیقیه - تسلط کافی پیدا کند، بدیهی است که چون این مبادی غالبا از مقوله اصول متعارفه نیستند بلکه از مقوله موضوعه اند، پژوهشگر ناگزیر است درصدد اثبات و تنقیح آنان نیز برآید تا در تحلیل آثار واندیشه های امام که به منزله مسائلمی باشند با مشکل مواجه نشود

و یا تحقیق او سر از سطحی نگری برداشت عامیانه درنیاورد. دیگر اینکه چون آثار واندیشه های امام محصول شخصیت متعالی است، سنخیت میان عالم و معلوم ضروری خواهد بود بنابراین، پژوهشگر به میزان تعالی شخصیتی خویش بر آثار امام احاطه علمی خواهد یافت; یعنی، هر چه بیشتر از بعد احساس واندیشه با امام هم آوایی داشته باشد به همان میزان به آفاق فکری و شخصیتی او دست می یابد و در نهایت، جایگاه استخدام و به کارگیری قواعد و اصول لفظی در تحقیق حکمی و موضوعی است که پژوهشگر ناگزیر از توجه به آن است; زیرا این اصول و قواعد، اختصاص به وادی استنباط احکام از کتاب و سنت ندارند. من آنچه شرط بلاغ است مجملی گفتم تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل

پى نوشت ها

: 1. نادری، عزت الله و سیف نراقی، مریم، روشهای تحقیق و چگونگی ارزشیابی آن، ص 2 59. انعام/ 3 53. بقره/ 189. ر. ک، تفسیر نورالثقلین، ج ا، ص 178، حدیث 4 623. راغب اصفهانی، مفردات. 5. استاد مظفر، محمد رضا، المنطق، ص 23، چاپ دارالتعارف، بیروت 6. ر. ک، شریعتمداری، علی، روانشناسی تربیتی، ص 7 20 -19. نادری، عزت الله و سیف نراقی، مریم، روشهای تحقیق و چگونگی ارزیابی آن، ص 8 59. نساء/

50 و یونس/ 9 39. شهید صدر، محمد باقر، اقتصادنا، ص 291، چاپ دارالتعارف، بیروت 10. همان، ص 11 382. همان، ص 12 383. همان، ص 13 391. عنکبوت/ 14 43. واقعه/ 79 و آل عمران/ 15 7. از تپشهای این قلم. 16. نهج البلاغه دکتر شهیدی، خطبه 17 189. ر. ک، استاد همایی، جلال الدین، مولوی نامه، ج 2، ص 18 .925. از تپشهای این قلم. 19. روزنامه جمهوری اسلامی، 11/8/64، دیدار با کارداران کشورهای عربی و آفریقایی 20. حجرات/ 21 6. قیامت/ 22 و 23 و انعام/ 22 103. صحیفه انقلاب، ص 5، چاپ ارشاد 23. در جستجوی راه از کلام امام، دفتر 8، روحانیت، ص24 241. صحیفه نور، ص 9، چاپ ارشاد. عباس ایزد پناه

الهامی ازامام خمینی

11 چکیده: از دانشمند خوش ذوق, خدمتگزار و فداکارمرحوم حجت الاسلام سید علی محمد وزیری, دفتری به یادگار مانده به نام: مجمع الجواهر, در چهار جلد و دارای چهارصد و سی برگ, در بردارنده مقاله و یادداشتها و یادگارهایی از عالمان و ارباب فضل و کمال که به در خواست وی, در سفر و حضر, نگاشته اند و نیز نامه هایی که بزرگان به ایشان نوشته اند. 1 از جمله کسانی که در این دفتر مطلب به یادگار نوشته اند, می توان از امام خمینی و مرحوم آیت الله سید روح الله خاتمی نام برد.مرحوم خاتمی در هشتم ذی حجه 1366 , برابر با 1326/7/30 شمسی مطالبی در این دفتر نوشته است که در ادامه, فرازهایی از آن نقل خواهد شد.امام خمینی, سه سال پیش از تاریخ یاد شده, یعنی در یازدهم جمادی الاولای سال 1363 , برابر با سال 1323 شمسی, در چهل و سه سالگی, این نوشتار را, که نخستین بیانیه سیاسی ایشان به شمار می رود, به یادگار گذاشته است. این بیانیه پر شور, پس از بسمله, با این جمله آغاز می شود: (بخوانید و به کار ببندید). اما م در پایان این بیانیه هشدار دهنده می نویسد: (هان! ای روحانیین اسلامی, ای علمای ربانی, ای دانشمندان

دیندار, ای گویندگان آیین دوست, دینداران خدا خواه, ای خداخواهان حق پرست, ای حق پرستان شرافتمند, ای شرافتمندان وطن خواه, ای وطن خواهان باناموس, موعظت خدای جهان را بخوانید و یگانه راه اصلاحی که پیشنهاد فرموده, بپذیرید و ترک نفعهای شخصی کرده, تا همه به سعادتهای دو جهان, نایل شوید و با زندگانی شرافت مندانه دو عالم, دست در آغوش شوید: (ان لله فی ایام دهرکم نفحات الا فتعرضوا لها.) امروز, روزی است که نسیم روحانی الهی وزیدن گرفته و برای قیام اصلاحی, بهترین روز است. اگر مجال را از دست بدهید و قیام برای خدا نکنید و مراسم دینی را عودت ندهید, فرداست که مشتی هرزه گرد شهوتران, بر شما چیره شوند و تمام آیین و شرف شما را دستخوش اغراض باطله خود کنند. امروز شما در پیشگاه خدای عالم چه عذری دارید؟ همه دیدید کتابهای یک نفر تبریزی بی سر و پا را که تمام آیین شماها را دستخوش ناسزا کرد و در مرکز تشیع, به امام صادق و امام غایب, روحی له الفداء, آن همه جسارتها کرد و هیچ کلمه ای از شماها. امروز, چه عذری در محکمه خدا دارید؟ این چه ضعف و بیچارگی است که شما را فرا گرفته؟ ای آقای محترم که این صفحات

را جمع آوری نمودید و به نظر علمای بلاد و گویندگان رساندید, خوب است, یک کتابی هم فراهم آورید که جمع تفرقه آنان کند و همه آنان را در مقاصد اسلامی همراه کرده, از همه امضا می گرفتید که اگر در یک گوشه مملکت به دین جسارتی می شد همه یک دل و جهت از تمام کشور قیام می کردند.... شماها که به حق مشروع خود قیام نکردید, خیره سران بی دین از جای برخاستند و در هر گوشه, زمزمه بی دینی آغاز کردند و به همین زودی, بر شما تفرقه زده ها چنان چیره شوند که از زمان رضا خان, روزگارتان سخت تر شود: من یخرج من بیته مهاجرا الی الله ورسوله ثم یدرکه الموت فقد وقع اجره علی الله.) این بخش از بیانیه امام, دربردارنده دو نکته اساسی است: 1. تفرقه عالمان دین و زیانهای آن . 2. هجوم دشمنان, به بنیانهای دینی مسلمانان. این دو موضوع, امروز به گونه و شکل دیگری, کم و بیش, رخ نموده است. از یک سو غرب غارتگر, تمام توش و توان خود را برای در هم پیچیدن طومار اسلام به کار بسته است و به فرموده علی(ع): (الا وان الشیطان قد زمر حزبه واستجلب جلبه لیعود الجور الی اوطانه ویرجع الباطل

الی نصابه.)2 آگاه باشید که شیطان حزب خود را برانگیخته و سپاه خویش بسیج کرده, تا بار دیگر ستم در جای خود مستقر گردد و باطل به جایگاه خود باز گردد. یک نگاه به حال و روز کشورهای اسلامی, بویژه شیعیان, به خوبی این حقیقت را آشکار می کند: وضع جانکاه, دردآور و کشنده شیعیان عراق, شیعیان مظلوم و ستمدیده افغانستان و دردهای بی حد و مرز آنان, شیعیان لبنان و یورشهای پیاپی صهیونیستهای خون آشام, عربده کشیها و خون ریزی و غداره بندی وهابیان و ایادی آنان علیه شیعیان در پاکستان, فقر و بی خانمانی شیعیان کشمیر و هند, قتل و غارتهای مسلمانان الجزایر, قتل عام و آوارگی مسلمانان بوسنی و هرزگوین و بالکان, زندان های مخوف پاره ای از کشورهای اسلامی و زندانیان رزمنده و مبارز مسلمان, از یک سو; و هجوم بی محابا و پیاپی فکری و فرهنگی برای زدودن اسلام از صفحه تاریخ, از سوی غرب و همفکران سلمان رشدی و سلمان رشدیهای دست آموز غرب در بین مسلمانان و در داخل کشورهای اسلامی, تا مسلمان نماهایی که هر ساله, دهها کتاب, جزوه و مقاله برضد باورهای مسلمانان و شیعیان نشر می دهند3 و از دیگر سوی, با دریغ و افسوس, نبود همدلی, همراهی, همکاری, مهربانی

و مهرورزی در بین عالمان دین, آن گونه که باید باشد و این, فاجعه آفرین است و بر عمق فاجعه می افزاید. امام خمینی, این رخدادها را در آیینه زمان دیده که از پراکندگیها و از هم گسستگیها و تفرقه ها شکوه داشته است. پایان شوم و سرانجام پرادبار تفرقه را به خوبی و به روشنی در آن سالهای دور درک کرده که چنین دردمندانه از تفرقه و نبود همدلی و همراهی و مهربانی و جدایی دلها سخن گفته است. این تفرقه, اکنون نیز, کم و بیش وجود دارد. البته منظور تنها اختلافهای سیاسی نیست. راستی, چرا باید دو, یا چند عالم امامی, با آن همه نکته های مشترک و هدف واحد, در یک روستا, یا شهر, یا مرکز استان, یا کشور, آنقدر اختلاف سلیقه و نظر داشته باشند که دیدار آنها, اگر رخ بدهد, تنها در مجلسهای ترحیم باشد؟ آیا هیچ می دانیم که این گونه اختلافها و دوگانگیها, بزرگ ترین ضربه را به مردم می زند؟ و دشمنان, که نه این سوی درگیری را قبول دارند و نه آن سوی درگیری را, از خوشحالی در پوست خود نمی گنجند؟ علم و تجربه گواه است که هیچ عاملی در سست کردن پایه های اعتقادی و دینی دینداران, به اندازه

دو دستگی دو یا چند عام در یک روستا و یا شهر نیست. راستی چرا ما از اتحاد و هجوم سیل آسای دشمنان به همه هستی مسلمانان, در غفلت به سر می بریم و بسان خواب زدگانیم و توجه نداریم در پیرامون مان چه می گذرد و اختلاف سلیقه را تا این حد بزرگ کرده ایم؟ راستی چرا برای تالیف قلوب و اجتماع برادرانه عالمان دین کاری نمی کنیم؟ در این راه تاکنون, چه گامی برداشته ایم؟ در پاره ای از مسائل, روزها, بلکه هفته ها تحقیق و کاوش می شود و مبالغی کلان هزینه می گردد, سمینار و کنگره ها می گیریم که البته بجا هم هست و فایده های بسیاری دارد, از جمله: احیای آثار و مآثر عالمان و نمایاندن این که بزرگان چه کردند و چسان به وظیفه خود جامه عمل پوشاندند. آیا پسندیده نیست کنگره ای هم برگزار کنیم برای آشنایی به رسالت خود در این عصر و نیز برای نزدیک کردن قلبها به یکدیگر و تالیف قلوب بین عالمان و اجتماع آنان؟ بررسی علتهای پدید آمدن اختلاف, راهکارهای زدودن آن, با یک دبیرخانه همیشگی, پرتلاش برای تالیف قلبها و استوارسازی دوستیها و برادریها.5 راستی آن همه روایات شریفه در ارزش (زیاره الاخوان), (تذاکر الاخوان)6 و

روایات بسیار (اصلاح ذات البین) و روایات جایز بودن دروغ در مقام اصلاح و جمله شریفه مولی الموالی حضرت امیرالمومنین (ع): (اصلاح ذات البین افضل من عامه الصلاه والصیام.)7 و... آیا برای این وارد شده اند که ما آنها را برای مردم بخوانیم و دیگران را به آنها فرا بخوانیم؟ بسیاری از طلاب و فضلا که در مناسبتهای تبلیغی از قم, به جای جای ایران اسلامی سفر می کنند, از جمله نخستین پرسشهایی که با آن رو به رو می شوند و پاسخ درستی هم برای آن ندارد, پرسش از همین اختلافها و تفرقه ها و پراکندگیهاست. عالمان بزرگ مذهب ما, که به آنان و فهمیدن سخن آنان مباهات می کنیم, مانند: شیخ مفید, سید مرتضی, سید رضی, علامه حلی, شهید اول و شهید ثانی, قدس الله اسرارهم, با عالمان اهل سنت نشست و برخاست و مناظره و رفت و آمد و رابطه شاگردی و استادی داشته اند. حدود چهل تن از عالمان بنام اهل سنت, به شهید اول اجازه روایت داده و او را بسیار ستوده اند.8 شهید ثانی یک سال و اندی, در سال 942 و 943 در مصر در نزد شمار زیادی از عالمان اهل سنت به تحصیل پرداخته است.9 حرکت خردمندانه و سنجیده این بزرگان برای

حفظ تشیع و جلوگیری از گوناگون هجومهای مخالفان به شیعه, بسیار اثر داشته است. بی گمان اختلاف نظر و سلیقه دو عالم شیعی, هرگز به پایه اختلاف دو عالم شیعی و سنی نمی رسد. بنابراین, دیدار, گفت و گو, انتقاد دوستانه و دلسوزانه از یکدیگر, گرچه اختلاف نظر و سلیقه بسیار باشد, محذور شرعی ندارد. با چنین گردهماییها و جلسه هایی, اختلاف نظرها هر چند زیاد باشد و در جامعه هم منتشر شود, زیانی نمی رساند و اثر ناجوری نمی گذارد؟ دو عالم بزرگوار معاد باور می شناسم که از لحاظ نظری علی طرفی نقیض هستند: یکی به شدت طرفدار عرفان نظری و از پیروان مکتب ابن عربی و دیگری از مخالفان پر و پا قرص عرفان و حکمت متعالیه, ولی هر دو با هم صمیمی و گرم هستند و رفت و آمد دارند. آیا بهتر نیست ما بسیاری از انتقادهای از یکدیگر را دوستانه و در جمع یکدیگر مطرح کنیم و آنها را بر مرکب راهوار امواج سوار نکنیم و به دست دشمن و یهود و نصارا نسپاریم و نگذاریم مطالبی که تنها باید در حریم حوزه مطرح باشد, مشاهد هر جایی شود؟ شاید گفته شود: شماری اهل بدعت هستند و همنشینی با ایشان, نادرست و سبب ترویج بدعت

است. در پاسخ می گوییم: با اجتماع, نشست و برخاست, گفت و گو و سخن هم را شنیدن, بهتر می شود جلوی بدعت را گرفت, تا مخالفت در هر کوی و برزن و برفراز منبر. گیریم که بپذیریم با این امور, بدعتگذار, باز داشته نمی شود و از کژ راهه به شاهراه نمی آید, در این صورت, وقتی همه علمان از نزدیک و بدون واسطه, با آرای چنین بدعتگذاری آشنا شدند, همگی یکصدا و همنوا, او را از جامعه طرد می کنند و بهتر مانع رواج بدعت می شوند. امام خمینی در سال 57 گفته است: (یکی از اقسام روابط که من سابق می خواستم در قم ایجاد کنم و نگذاشتند ایجاد بشود (خداوند اصلاحشان کند ان شاء الله) من بنابراین گذاشتم که در تمام ایران, یک روز تعطیل, یک روز اجتماع باشد, اجتماع اهل علم. یعنی فرض کنید روز شنبه, یا شب شنبه, تهران یک اجتماع اهل علمی باشد, خراسان اجتماع اهل علمی باشد, فلان ده هم اجتماع اهل علمی باشد, این یک سازمانی بود, نگذاشتند, نفهمیدند.)10 بر اسا این رهنمود امام, خیلی بجاست که عالمان طراز اول و نیز طبقه دوم هر شهر, دست کم هر دو ماه یک بار, در منزل یکدیگر اجتماع کنند و با تبادل

نظر و رایزنی, در نزدیک کردن دیدگاهها به یکدیگر بکوشند و بر فرض که هیچ بحث و مذاکره ای هم نکنند, نفس همین اجتماع, مایه اجتماع قلبی و نیز سبب دلگرمی مومنان می شود و خناسان و فتنه انگیزان و آتش بیاران معرکه را خلع سلاح و رسوا می کند. اگر گفته شود وقت عزیز و گرانبهاست و نباید صرف برگزاری و حضور در چنین جلسه هایی شود. در پاسخ می گوییم: بی گمان فایده های چنین اجتماعی, خیلی بیش تر از بحث استصحاب تعلیقی و من الواضع و موضوع علم اصول و منی مالانفس له است که روزها و شاید هفته ها صرف بحث از آنها می شود. حقیقت آن است که امروزه اجتماع و نشست و برخاست و گفت و گوی عالمان, بیش تر تشکیلاتی است و کسانی که خارج از تشکیلات و تشکلهای رسمی هستند, چندان با یک دیگر انسی ندارند. برخلاف زمانهای پیش که رفت و آمد عالمان نامدار به شهرهای خود, یکی از انگیزه های اجتماع (بیش تر )و رفت و آمد می شد. با توجه به آنچه گذشت به نظر می رسد اگر موضوعی دیروز به نظر استاد شهید مطهری (مشکل اساسی در سازمان روحانیت) 11 بود, امروز مشکل اساسی همین کشمکشها و مشاجره

ها و اختلافهاست و بجاست که خردمندان قوم, تمام هم و غم و توش و توان خود را برای ریشه کن کردن و یا دست کم, کم کردن آن, به کار بندند. چنانکه در آغاز این نوشتار یادآور شدیم آیت الله سید روح الله خاتمی, حدود پنجاه و چهار سال پیش, در سال1366ه.ق در مجمع الجواهر مرحوم وزیری مطالب عبرت آموزی نوشته است و در همان نوشتار درباره روحانیت می نویسد: (تشتت افکار, بی نظمی دستگاه روحانیت... و هزاران دردهای دیگر, پیکر جامعه مسلمانان, بخصوص روحانیت را بسیار ضعیف ساخته و تهدید به نیستی می کند... افسوس! فرصتی که در این چند سال, گردش روزگار به دست ما داد که بایست آن را غنیمت شمرده و با درس عبرتی که از روزگار گذشته بایست گرفته باشیم, به نقاط ضعف و علل انحطاط خویش پی ببریم و با کمال سرعت به اصلاح آن بپردازیم و این دستگاه را مرمت[ کنیم] و پایه های آن را براساس محکم قرار دهیم که بتواند در مقابل گردبادهای مخالف روزگار که موقتا ساکن[ شده] و دیر یا زود, وزیدن خواهد گرفت, چندی مقاومت کند, کوچک ترین استفاده نکردیم که سهل است, شاید سوء استفاده هم کردیم و عما قریب این فرصت از دست ما رفته,

ما همانیم که بودیم و دشمنان ما همان و در اولین حمله از پای در خواهیم آمد و آیا مسوول آن کیست؟ من نمی دانم. بگذریم و بیش تر پریشان نگویم. خدا می داند هر وقت به این مسائل, به مناسبتی توجه می کنم, از شدت تاثر, پریشان[ می شوم] و از مغز پریشان, جز فکر پریشان تراوش نخواهد کرد. حضرت آقای وزیری ببخشید معذرت می خواهم که چند صفحه از کتابچه شما را به لاطائل اشغال کردم ولی اکنون که منظور شما از تنظیم این دفتر تامین نشده, بگذارید گفته های پریشان من هم در آن ثبت باشد.)12 باری, سیره رسول اکرم(ص), برای ما در این زمینه, بهترین الگوست. می دانیم که آن وجود مقدس, برای حفظ مصالح عالیه اسلام, چه کسانی را به خود جذب کرد و با چگونه کسانی, که از باطن و آینده آنها هم خبر داشت, نشست و برخاست می کرد. آیا این بزرگوار, وضع کنونی ما را می پسندد. آیا از این پراکندگی خشنود است؟ پراکندگی و تفرقه ای که دشمنان از آن سوء استفاده کرده و مجال یافته اند هرچه می خواهند احکام نورانی آن پیامبر عظیم الشان را به سخره بگیرند؟ ما همه مفتخر به پیروی از آن وجود مقدس هستیم, ولی

نکند درباره ما بگویند:وکل یدعون وصال و لیلیولیل لاتقر لهم بذاک اگر در شهری که دو عالم اختلاف سلیقه و نظر دارند یکی بگوید: (فلانی بی سواد است) و دیگری بگوید: (فلانی بی تقواست), آن وقت دین اسلام ترویج می یابد؟ می دانیم تنها داشتن و انباشتن اصطلاحات و انبار اصطلاحات شدن کمال نمی آورد, مادامی که تقوا همراه آن نباشد و تقوا هم که آمد, دیگر (نه منی هست و نه مائی) و جدالها هم رخت می بندند. از غرر سخنان امام خمینی است: (اگر همه انبیاء در یک زمان در شهری باشند, هیچ اختلافی بین آنها نخواهد بود.)13 هنگامی که در شرع مقدس ما, یکی از مصارف زکات تالیف قلوب کافران است: (والمولفه قلوبهم)14 چگونه این شرع به تفرقه و ناهمدلی عالمان رضایت می دهد؟ باری برای به پایین ترین حد رساندن دو دستگیها و ایجاد همدلی و همراهی, باید تحقیقات و کارها و تلاشهای فراوانی صورت پذیرد, ولی آنچه اکنون به نظر می رسد, در چند بند پیشنهاد می شود: 1. همان گونه که پیش تر, از امام خمینی نقل شد, عالمان هر شهری, بویژه آنان که گمان می رود اختلاف و رقابت دارند, ماهی یک بار, یا دو ماه یک بار, برنامه منظم دیدار در منزلهای

یکدیگر داشته باشند. 2. در هر شهری, سالی یک بار, کسانی که گمان می رود با یکدیگر اختلاف دارند, با اعلام قبلی, خود و مامومهای آنان در نماز جماعت یکدیگر شرکت بجویند و به یکدیگر اقتدا کنند. 3. از بروز عوامل تفرقه جلوگیری شود, در مثل, در هر شهری همزمان, بیش از یک نماز عید فطر یا عید قربان اقامه نشود. جای تعجب است که ما عوامل اتحاد را در اسلام, گاهی به عوامل تفرقه تبدیل می کنیم و از جمله همین نماز عید است. 4. توجه به یک اصل اخلاقی مهم و پای بندی به آن که در روایات اهل بیت(ع) سفارش شده است,در کاهش کشمکشها اثر فراوان دارد. که این اصل اخلاقی این است: آدمی به جای متهم کردن دیگران و مقصر دانستن آنان, خود را متهم کند و مقصر بداند. امام علی(ع) در خطبه همام در اوصاف پارسایان می فرماید: (فهم لانفسهم متهمون و من اعمالهم مشفقون.)15 یا می فرماید: (اعلموا عباد الله ان المومن لایمسی ولایصبح الا ونفسه مظنون عنده فلا یزال زاریا علیها.)16 بدانید ای بندگان خدا, مومن شب را به روز و روز را به شب نمی آورد, مگر آن که به نفس خویش بدگمان است و پیوسته بر او عیب می گیرد. استاد

آقای مصباح یزدی می گوید: (یکی از بزرگ ترین عیبهای نظام روحانیت تک روی و تک اندیشی است.... تقید به در نظر گرفتن خواست دیگران و همفکران و همکاری با آنان, کاری خلاف طبع است. لذا به سادگی نمی توان سخن دیگری را پذیرفت. فهمیدن این مطلب, شناخت این مشکل و راه حل آن, قدمی در راه اصلاح و پیشرفت است. ای کاش اختلاف نظرها و رفتارها, تابع تشخیص بود; یعنی دو نفر که از دو راه می روند, به دلیل تشخیص آنها بود, ولی متاسفانه در اغلب موارد این گونه نیست. در بسیاری از موارد, تشخیصها, منشا روانی دارد; یعنی چون می خواهد, این گونه تشخیص می دهد. حتی گاهی انسان متوجه نیست که چرا تشخیص او عوض شده است. در این حال, ریشه تغییر تشخیص او تغییر خواست اوست. باید به نظریات همدیگر احترام بگذاریم... به دنبال شناخت حق باشیم, سعی کنیم که همیشه حرف درست دیگران را تصدیق کنیم. با عمل به این نکته اخلاقی, علاوه بر خدمات علمی, می توان گام بزرگی در خودسازی برداشت. ارزش این کارها, بیش از سایر کارهاست. سایر کارها وقتی پر برکت می شود که از ضمیری پاک صادر شود....)17 5. توجه به سیره سلف صالح و پای بندی به آن,

اثر شگرفی در همدلی و همراهی دارد که در زیر نمونه هایی نقل می شود: الف. مرجع بزرگ, آقا سید ابوالحسن اصفهانی, به مخالفان خود کمک مالی می کرد. وقتی به او خرده گرفتند: فلانی شما را قبول ندارد, چرا به او کمک می کنید؟ پاسخ می دهد: مگر من جزو اصول دین هستم که هر کس مرا قبول نداشت, کافر باشد؟ گاهی می گفت: اگر فلانی مخالف من است, خانواده ا و که نباید دچار مشکل زندگی باشند. فرزندانش چه گناهی دارند؟ ب. مرجع بزرگ آقا سید احمد خوانساری, برای تامین پرداخت شهریه یکی از مراجع تهران, با واسطه و مخفیانه مبالغی پول می فرستد, به گونه ای که خود وی هم متوجه نمی شود که دهنده پول کیست! آقا سید احمد خوانساری برای این که مبادا کمی یا نبود شهریه آن مرجع, مایه وهن, یا تکدر خاطرش شود, چنین می کرد. ج. یکی از عالمان آذربایجان می خواست از آخوند خراسانی, اجازه کتبی بگیرد. روزی, پس از درس آخوند تقاضای کتبی خود را تقدیم وی کرد. در بین راه مجلس درس تا منزل به آخوند گفتند: (این شخص از مخالفان مشروطه است و به شما توهین می کند و مستحق اخذ اجازه نیست.) آخوند در پاسخ گفت: (شاید

طبق حجت شرعی به من توهین کرده است, نه بدون جهت و چون من نمی دانم طبق حجت شرعی بوده است یا نه, کارش را حمل بر صحت می کنم[ .و افزود]: برای این که مبادا تصمیم پس از رسیدن به منزل عوض شود, قلم بیاورید تا همین جا اجازه را بنویسم.) د. سید هبه الله شهرستانی می گوید: (در ایام مشروطیت, روزی در بیرونی منزل آخوند در نجف نشسته بودیم که سیدی وارد شد و به ایشان گفت: من مقلد سید کاظم یزدی هستم و می خواهم با فلانی معامله کنم و مهر و امضای سید را برای خریدار برده ام, ولی چون خریدار مقلد شماست, قبول نمی کند و می گوید: برو اجازه آخوند را بیاور. استاد ما آخوند, حرف او را قطع کرد و گفت: به او بگو آخوند گفت: اگر تو واقعا مقلد من هستی, باید مهر و امضای سید را روی سرت بگذاری و فوری اطاعت کنی.)18 ه‍ . میرزا مسیح مجتهد بر اثر سوء تفاهمی, آقا محمود, نواده وحید بهبهانی را تکفیر کرده بود. وقتی میرزا مسیح, برای زیارت حضرت معصومه(س) به قم مشرف شده بود, در مسجد امام حسن عسکری(ع) اقامه جماعت می کرد. از قضا آقا محمود هم پیش از وی برای

زیارت به قم آمده بود. وقتی آگاه شد میرزا مسیح اقامه جماعت می کند, در جماعت او حاضر شد و به وی اقتدا کرد. پس از نماز, نزدیکان آقا محمود, با شگفتی تمام از وی سوال کردند: (میرزا مسیح شما را تکفیر کرده و شما به او اقتدا می کنید؟) آقا محمود پاسخ داد: (چیزی نیست, منافاتی ندارد که امر بر میرزا مشتبه شده باشد و مرا کافر بداند, ولی من وی را عادل بدانم و طبق مبانی فقهی, هر دو نفر, مثاب و ماجور باشیم.) وقتی خبر ماجرا به میرزا رسید شگفت زده به دیدار آقا محمود شتافت و جدایی و کدورت, به پیوند و دوستی تبدیل شد.19 آن که زهرت دهد بدوده قندآن که از تو برد بدو پیوندآن که بد گفت نیکوئی گویشور نجوید تو را, تو می جویدشسنائیو. امام جمعه جهرم می گفت: (سالی هلال شوال در جهرم ثابت شد و من به بیت امام خمینی تلفنی گزارش دادم. آنان گفتند: شما موضوع را به اطلاع آقای گلپایگانی برسانید, اگر بر ایشان ثابت شود, امام حکم خواهد کرد.)20 ز. یکی از اساتید حوزه می گفت: (اندکی پس از پیروزی انقلاب, به اتفاق دو تن از اساتید برای تنظیم امور حوزه, به محضر امام خمینی شرفیاب شدیم. ایشان

پس از بیان رهنمودهایی گفتند: خدمت آیت الله گلپایگانی برسید و با صوابدید ایشان اقدام کنید. وقتی در این موضوع با آیت الله گلپایگانی گفت و گو کردیم, به ایشان خبر ندادیم که امام دستور داده اند خدمت شما برسیم. از قضا آیت الله گلپایگانی گفتند: شما نظر آیت الله خمینی را جویا شدید, هر چه ایشان بفرمایند, قبول دارم.) ح. شهید رجائی, درباره دیدار خود با آیت الله گلپایگانی می گوید: (من, دوبار در دوران نخست وزیری و یک بار در دوران تصدی وزارت آموزش و پرورش, خدمت ایشان رسیده ام و برایم بسیار بسیار جالب بود. دفعه اول, از ایشان سوال کردم, چه امری دارید؟ ایشان مجموعه مطالبشان این بود که: امام را با هر چه در توان دارید, تقویت کنید. باری برای دومین بار که می خواستیم جدا شویم, ایشان تکرار کردند: توصیه می کنم امام را, عظمتشان را, موقعیتی را که امروز در جامعه دارند, نه تنها حفظ کنید, بلکه تقویت کنید.) 21 آیت الله گلپایگانی در بیانیه ای به مناسبت رحلت امام خمینی می نویسد: (فقیهی بزرگ و مرجعی مسلم به جهان باقی شتافت که در زهد و عبادت و شب زنده داری و خوف از خدا وحق گویی و حقیقت طلبی و صفات ممتاز

دیگر, از آیات الهی بود.)22 ط. فیض کاشانی در مساله ای با ملا خلیل قزوینی, مباحثه کردند و به نتیجه یکسانی نرسیدند. سرانجام ملا خلیل, فیض را تخطئه کرد و سخن خود را درست دانست. از قضا, چند روز بعد, فهمید که حق با فیض بوده است; از این روی برای عذرخواهی پیاده به سوی کاشان به راه افتاد و وقتی به منزل فیض رسید, از دم در فریاد برآورد: (یا محسن قد اتاک المسیئ) پس از دیدار و سلام و تعارفهای معمول گفت: در مساله حق با شما بود و من اشتباه می کردم. این را گفت و بدون درنگ برگشت و گفت: من تنها برای بیان اشتباه خودم این راه را طی کردم و منظور دیگری نداشتم.23 ی. روزی استفتایی خدمت آقای علوی خوانساری آوردند که پاسخ دهد قبل از وی, عالم دیگری آن استفتا را پاسخ داده بود و از او خواستند نظر خود را ذیل آن بنویسد. آقای علوی, پس از مطالعه سوال و جواب, دریافت که آن عالم جواب را نادرست نوشته است; از این روی, بدون این که سخنی بر زبان بیاورد, به پرسش گر گفت: فردا برای گرفتن پاسخ مراجعه کنید, شب, استفتا و پاسخ آن و صورت درست را خدمت آن عالم

فرستاد و از او خواست با عوض کردن برگه استفتا, پاسخ صحیح را ذیل آن بنویسد و آن گاه خود وی هم, جوابش را ذیل آن نوشت و روز بعد, بدون این که استفتا کننده متوجه ماجرا شود, استفتا را تحویل او داد! این نوشتار را با سخنان امام خمینی به پایان می بریم: (شما خیال می کنید دعوای شما بین دو نفر پهلوان است؟ دعوای شما پیش خدا, اعظم از همه معاصی است.)24 (این دسته بندیها غلط است. این دسته بندیها فسق است. حوزه ها را ضایع می کند, این کارها.)25 (امانت گذاشته خدا این دیانت را, خیانت به این امانت نکنید. این جبهه بندیها, خیانت است. مگر شما از دو دین هستید؟ مگر مذهب شما, شعب مختلفه دارد؟ مگر ملاهای شما هر کدام به یک دینی دعوت می کنند؟ جبهه بندی یعنی چه؟ این دنبال آن ملا, آن دنبال آن ملا. اینها غلط است, اینها کفر است, اینها از کبایر, از اعظم کبایر است.... شما چیزی ندارید که سر آن دعوا کنید, سر دیانت است, دیانت هم دعوا ندارد. الحمد لله دیانت دارید, اما دیانت که دعوا ندارد سر همه اینها به دنیا بر می گردد.

انسان خودش را بازی می دهد. که تکلیف شرعی اقتضا می کند. تکلیف شرعی اقتضاء می کند که انسان اهانت کند به... همجنس خودش؟ این تکلیف شرعی است؟ دنیاست آقا اینها, هواهای نفس است.)26 (اگر شما صنف روحانیت, ایدهم الله تعالی, کارهایی خدای نخواسته انجام بدهید که از چشم ملت بیفتید ولو در دراز مدت, آن روز است که فانتوم لازم نیست دیگر خود ملت شما را کنار می زند... من خوفم این است که روحانیت نتواند آن چیزی که به عهده اوست, صحیح انجام بدهد.)27 پی نوشتها: 1. (سیمای فضیلت) /267. 2. (نهج البلاغه), صبحی صالح, ترجمه آیتی )63 )/28/, خ22. 3. (طرح تدوین کتاب شناسی بزرگ شیعه) / 131 133 ; مجله (کلام), شماره 2/ 20 5. 4. به فرموده حضرت علی(ع):(والله یمیت القلب ویجلب الهم اجتماع هولاء القوم علی باطلهم وتفرقکم عن حقکم.) نهج البلاغه خ27 5. امام خمینی به مرحوم وزیری در همان روزها گفته بود: (خوب است یک کتابی هم فراهم آورید که جمع تفرقه آنان کند.) الهامی که باید از امام خمینی گرفت همین است; یعنی کنگره ای باید برگذار کرد که جمع تفرقه آنان کند. 6. (کافی), ج157 /2 186 , 179 188 , کتاب الایمان و الکفر, باب زیاره الاخوان, باب تذاکر

الاخوان; (بحارالانوار), ج342 ,355/74, باب تزاور الاخوان و.... 7. (نهج البلاغه)/ 241, نامه ;47 (بحار الانوار), ج76, 44/43, (امالی), طوسی, /532, مجلس 18 , ح1145 . 8. (غایه المراد), ج221/ 1 226. مقدمه. 9. همان / 301. 10. (روحانیت و حوزه های علمیه از دیدگاه امام خمینی): تبیان, ج292/10. 11. عنوان مقاله ای است از استاد شهید مطهری که در کتابی به نام: (بحثی درباره مرجعیت و روحانیت), که به سال 1341 ش. در تهران نشر یافت. 12. (سیمای فضیلت) 278/277. 14. سوره (توبه), آیه 60. (انما الصدقات للفقراء والمساکین والعاملین علیها والمولفه قلوبهم). 15. (نهج البلاغه) /304, خ 193 . 16. همان / 251, خ176. 17. (مباحثی درباره حوزه)/203 205. 18. (سیمای فرزانگان), ج34; /3 (مرگی در نور)/95 96. 19. همان/338. 20. مجله (پیام حوزه), شماره 78/77. 21. همان/78. 22. همان77/76. 23. (الفوائد الرضویه) ;/173 (سیمای فرزانگان), ج3 ;/319 (روضات الجنات), ج81/6, این داستان را درباره مولی محمد طاهر قمی و فیض کاشانی نقل کرده است. 24. (روحانیت و حوزه های علمیه)/36. 25. همان/38. 26. همان 283/282. 27. همان /214. رضا مختاری

امام اخلاق

2 چکیده: تقارن ایام حماسه جاوید محرم با خرداد قیام، خرداد امام و خرداد عروج یادآور پیوند گسست ناپذیر عاشورا و فرهنگ عاشورا با انقلاب اسلامی و نهضت عاشورایی امام خمینی است. موضوع این مقالت کوتاه که نکاتی چند درباره اخلاق اجتماعی امام را اشاره دارد، همسو با موضوع سمینار بررسی سیره عملی و نظری حضرت امام خمینی است که همه ساله به همت جمعی از فرهیختگان رهرو راه امام ابعاد مختلف زندگی احیاگر بزرگ ارزشها را به بررسی می نشینند و در سالجاری: "اخلاق" این عالیترین مضمون زندگی حضرت روح الله به عنوان موضوع مباحث این گردهمایی پرشکوه و معنوی قرار دارد. دشواری و پیچیدگی مفهوم اخلاق، و بخصوص اخلاق اجتماعی از یکسو و معیت شخصیت حضرت امام و قله های رفیعی که آن بزرگ در وادی معنویت و سیر و سلوک عرفانی و اخلاقی طی کرده است و رازها و رمزها و زوایای ناشناخته و بعضا دست نیافتنی آن روح متعالی و مهذب از سوی دیگر چنان است که امکان ارایه مطلبی جامع را در نوشتاری محدود نمی دهد و اساسا حق آنست که در این باب، ارباب فضایل، و علم و اخلاق و بزرگانی که سالها از آبشخور مکتب تربیتی و اخلاقی امام سیراب شده اند سخن بگویند. بدون تردید رفتارهای اخلاقی و آداب معاشرت و اخلاق

اجتماعی حضرت امام ریشه در مبانی اعتقادی و اصول اندیشه دینی او دارد. اخلاق اجتماعی امام و رفتارهای تربیتی او بر همان اصولی مبتنی است که قیام و انقلاب، سیاست و رهبری، و فقه و فقاهت او بر آن اصول مبتنی است. عرفان امام و نظام معرفت دینی حاکم بر تار و پود وجود امام است که او را در عرصه فقه و فقاهت: مرجع مومنین، و در پهنه سیاست و حکومت: رهبر مسلمین، قرار داده است و همین عرفان و نظام معرفتی و عقیدتی است که وی را در عرصه اخلاق و رفتارها و روابط اجتماعی نیز امام و اسوه ساخته است. قیام و مبارزه و جهاد سیاسی امام خمینی در تداوم نهضت انبیاء و برای تحقق اهداف پیامبر مکرم اسلام - صلوةالله علیه - و در جهت حاکمیت آیین اسلام ناب محمدی (ص) بوقوع پیوست. همان آیینی که حضرت ختمی مرتبت در وصف رسالت و فلسفه بعثت خویش فرمود: "بعثت لا تمم مکارم الاخلاق". در این بینش است که حتی اجرای عدالت اجتماعی و برقراری قسط در جامعه انسانی نیز به مثابه عوامل زمینه ساز تحقق هدف غایی بعثت که نیل انسان و جامعه انسانی به عالیترین مدارج کمالات اخلاقی است مورد توجه رهبران دینی قرار می گیرد. و حضرت امام خمینی در

این وادی در اعصار و قرون پس از غیبت سرآمد روزگاران است. پس نکته نخست آنکه برای شناخت اخلاق و رفتارهای اجتماعی امام و انگیزه های بروز این رفتارها باید قبل از هر چیز مبانی اعتقادی امام را بشناسیم و اعتقاد راسخ قلبی و عملی او را به توحید به معنای عمیق عرفانی آن که عالم را محضر خدا و جلوه ای از جلوات حضرت حق - جل و علا - می دانست دریابیم و قرائت وی را از دین و شریعت و وحی، و تفسیر او را از اسلام ناب، و وظیفه مندی و تعبد و تکلیف گرایی او را که اساس همه رفتارها و منشهای فردی و جمعی او بوده است در جامعیت گفتار و رفتارش بدون تقطیع و گزینشهای سلیقه ای بازشناسی کنیم. هرکسی که می خواهد آداب معاشرت امام و اخلاق اجتماعی او را الگوی خویش سازد پیش از آن می باید اندیشه و شناخت و اعتقاد خویش را با اندیشه و نظام معرفتی امام محک زند. امروز اگر جهان بیگانه از دین و ارزشهای دینی و بویژه دنیای غرب در گرداب رذایل اخلاقی گرفتار است و بن بستهای اخلاقی کنونی نه تنها فریاد اصلاح طلبان و اندیشمندان خارج از گردونه قدرت را بلکه حتی صدای اعتراف و اعتراض حاکمان این جوامع را بلند کرده بدان سبب است

که فلسفه خلقت انسان و فلسفه بعثت انبیاء در این جوامع فراموش شده است. معنویت، ارزشهای الهی و اخلاقی و مکارم اخلاق در عصر ماشین و تکنولوژی به حاشیه رانده شده اند. این نظام شبه تمدن حاکم بر غرب بی تردید نه از ناحیه بمبهای اتمی و سلاحهای کشتار جمعی، که از ناحیه نبود اخلاق الهی و فضایل معنوی لامحاله محکوم به زوال و شکست است. و به تعبیر حضرت امام در نامه معروفشان به گورباچف، در باغ سبز غرب فریبی بیش نیست و درون آن سرشار از عوامل سقوط و فروپاشی است. چیزی که امروزه در غرب و روانشناسی غربی به نام علم اخلاق از آن یاد می شود همان اخلاق به اصطلاح علمی و نسبی ای است که دامنه نسبیت را تا حریم اصول بنیادین حاکم بر پهنه هستی کشانده است و واضح است که این نگاه را با چنین ابزاری امکان رویت خورشید حقیقت نیست و نتیجه چنین نگرشی همان است که وجود با عرضه بسیط و جلوه های بیکرانه اش تنها در حصار طبیعت تفسیر می شود و اخلاق و روابط فردی و جمعی انسانی محصور در این زندان، تفسیری جز ارزشهای نسبی دائما درحال تغییر نمی یابند. کارکرد عوامل ماوار طبیعت و حقایق غیبی در عالم هستی را در این نگرش راهی نیست و ارزشهای

مطلق را که جوهره اصلی و پایه تمدنهای واقعی و ماندگار هستند نفی می کند. عوامل تنظیم کننده روابط اخلاقی و اجتماعی و آداب معاشرت برآمده از این نگرش ماده انگارانه را جز حاکمیت قدرت، سرمایه، ماشین و تکنولوژی تشکیل نمی دهد. بدیهی است که بموازات سلطه ای که هریک از این عوامل برای صاحبان آنها در جوامع انسانی پدید می آورند اخلاق و فرهنگ و آداب اجتماعی نیز دگرگون می شود. و اینجاست که به تعبیر پاسکال: "اخلاق واقعی به اخلاق علمی می خندد". آری امروز جامعه انسانی بیش از هر زمان دیگر نیازمند اخلاق واقعی است و چنانکه گفتیم تامین این نیاز تنها از مسیر بازگشت بشر به فطرت دینی و الهی خویش می گذرد. و در همین رابطه است که تبیین اخلاق اجتماعی مردی که حقیقتا امام اخلاق بود و از همین رهگذر رستاخیز بزرگ و نهضت الهی خویش را برپا ساخت کاری است بس مهم و پاسخی است به نیاز عصر حاضر. نکته دیگر در شناخت اخلاق اجتماعی امام که در ادامه مبحث پیشین است آنکه یکایک رفتارهای اجتماعی امام و آداب معاشرتی که بدان پایبند بوده اند جملگی از سر ادای تکلیف و عمل به وظایف دینی در رفتارها و زندگی او جلوه گر شده اند. بنابراین مکتب تربیتی و اخلاقی امام خمینی همان مکتب تربیتی و اخلاقی اسلام ناب

است. حضرت امام تحت تاثیر محیط و شرایط تاریخی و اجتماعی به دسته ای از رفتارها پایبند و دسته دیگر را مردود نمی دانسته است بلکه دقیقا خود را مکلف به انطباق روابط و رفتارهای خویش با فرامین الهی و احکام اخلاقی دین می دانست و از همینجاست که در ادوار بسیار طولانی و متنوع زندگی امام تا آنجا که خاطره ها نقل می کنند و اسناد و مدارک آن گواهی می دهند تغییری در منشهای سرشار از فضایل اخلاقی امام در برخورد با دیگران مشاهده نمی کنیم. برای نمونه: همان حرمتی را که او برای مردم قبل از اقبال جامعه به او قائل بود عینا در رفتار و گفتارش در زمان پس از پیروزی و دوران حکومتش بر میلیونها قلوب و نفوس شاهدیم. به عبارت دیگر، حضرت امام در جریان خودسازی و جهاد با نفس که در دوران نوجوانی و جوانی و قبل از ورود به عرصه فعالیتهای سیاسی و زعامت دینی و رهبری قیام، در یکی از سخت ترین مراحل تکامل زندگی خویش و تحت تاثیر همان مکتب شناختی و عرفانی ای که اشاره کردم رویکردی آنچنان به آداب و اخلاق اسلامی داشته است که نه تنها در وادی مباحث نظری و تئوریک اخلاق اسلامی به عنوان صاحبنظری توانمند و فرزانه زمان خویش شناخته می شد بلکه در میدان عمل

نیز با مواظبت و مراقبت دائمی، آداب معاشرت اسلامی را چنان در باطن خویش پرورانده بود که ملکه روان خودساخته او شده بودند و همین امر سبب تعادل در برخوردها در تمام ادوار زندگی وی بوده است. بنابراین، اخلاق اجتماعی امام دقیقا برگرفته از آداب اخلاقی اسلام است. اگر کسی شخصیت امام را، و خداشناسی و تکلیف گرایی امام را، و میزان تعبد و تهذیب او را در حد وسع خویش شناخته باشد طبعا در بازشناسی رفتارهای اجتماعی و اخلاق و آداب معاشرت او جز اوج ارزشهای اخلاق اسلامی را نخواهد دید. رافت و رحمت در برخورد با مومنین و شدت وحدت در برخورد با مشرکان و کافران، امربه معروف و نهی ازمنکر با عنایت دقیق به شرایط و مراحل آن از نصیحت گرفته تا مبارزه منفی و رویارو، احترام به انسانها براساس تقوی و فضایل اخلاقی، عدالت در رفتارهای اجتماعی و فردی، سازگاری اجتماعی و مسئولیت پذیری در جمع و روحیه همکاری، نظم و انضباط، تالیف و تحبیب قلوب، حسن خلق، رفق و مدارا، گذشت و عفو، حلم و صبر، ستر عیوب و سعه صدر و مشورت، وقار و پرهیز از هزل در عین تواضع، خلوص نیت، تنفر و پرهیز از ریا و ریاکاری و خودخواهی، اجتناب اکید از مجالس غیبت و گناه، قدرشناسی

و توجه فوق العاده به زیردستان، صداقت و یکرنگی، حفظ کرامت انسانها و مردمی بودن، با مردم و برای مردم زیستن و خدا را در همه احوال و در تنهایی و در جمع حاضر و ناظر دیدن نمونه هایی است از خصایل اخلاق اجتماعی امام که درباره هریک از آنها خاطره های فراوان نقل شده است و حافظه آحاد ملت ایران و قدرشناسی بی بدیل این ملت بزرگوار در گرامیداشت یاد و نام او گواه این مدعاست. روحش بهره مند از رضوان الهی و راهش پررهرو باد. حمید انصاری

امام از نگاه جهان

23 چکیده: اشاره انقلاب اسلامی ایران در میان مسلمانان جهان بویژه لبنانیها از قدر و منزلت ویژه ای برخوردار است. گوشه ای از اظهار نظرهای شخصیتهای برجسته مبارز لبنان درباره انقلاب اسلامی ایران را با هم می خوانیم. شیخ سعیدشعبان رئیس جنبش توحید اسلامی لبنان: موفقیت جهانی اسلام به موفقیت انقلاب ایران وابسته است. سیدحسن نصرالله از مسئولان حزب الله لبنان: دفاع از جمهوری اسلامی ایران یک مسئولیت شرعی است و رابطه میان جمهوری اسلامی ایران و مسلمانان لبنان یک رابطه عقیدتی و ریشه دار است که از رهبری واحد اسلامی نشات گرفته است. شهید شیخ راغب حرب: ملت مسلمان لبنان انقلاب اسلامی ایران را از انقلاب خود می داند، جریان انقلاب اسلامی منافع ابرقدرتهای سلطه گر را به خطر انداخته است. سید عباس موسوی عضو حزب الله لبنان: برای مقابله با توطئه های استکبار جهانی و صهیونیسم، کلیه مسلمانان و جنبشهای آزادیبخش باید جمهوری اسلامی ایران را تکیه گاه خود قرار دهند و آن را سرآغاز حرکت خود بدانند. حسین غبریس از علمای حزب الله لبنان: تجاوز به انقلاب اسلامی ایران، تجاوز علیه امت اسلامی در همه جهان است. شیخ محمد شمس الدین نایب رئیس مجلس عالی اسلامی شیعه لبنان: انقلاب اسلامی ایران معجزه قرن بود و بزرگترین درسی را که به ما داد این بود که

با وحدت کلمه همه کاری را می توان کرد. هرچه در ایران روی می دهد مورد توجه تمام مسلمانان دنیاست. سعادت و نیکبختی ما، افتخار ما در این است که ببینیم این انقلاب پیروزمندتر، سرافرازتر شود. عمر کرامی نخست وزیر لبنان: ما همچنان از انقلاب اسلامی ایران که با خارج شدن از دایره نفوذ امریکا سد بزرگی را در برابر امپریالیسم در منطقه ایجاد کرد، پشتیبانی کرده و حرکت مقاومت ملت ایران را بهترین پشتیبان آرمانهای عربی خود می دانیم. بیداری اسلامی در جهان مرهون قیام امام خمینی است. علامه سید محمد حسین فضل الله: یک میلیارد مسلمان هرگز نخواهند توانست با استکبار مبارزه کنند مگر با وحدت و یکپارچگی. لذا به مسلمانان توصیه می کنیم فکر و اندیشه امام امت را سرلوحه مبارزات ضداستکباری خود قرار دهند. انقلاب اسلامی ایران توانست اعتماد به نفس قابل ملاحظه را در مسلمانان زنده کند و آنان دریافتند مکتب اسلام قادر است تحرک سیاسی لازم را برای حل مشکلاتشان فراهم سازد. ابوهشام (سید حسین موسوی) رهبر امل اسلامی لبنان: به نظر ما هر گامی که انقلاب اسلامی در راه سازندگی بردارد یک پیروزی برای ما و تمام مسلمانان جهان خواهد بود. ملتهای مسلمان عرب و غیرعرب در منطقه عاشق و مشتاق انقلاب اسلامی بوده و معتقدند که تنها

اسلام است که می تواند عهده دار مترقی ترین و عادلانه ترین نظام اجتماعی باشد. صادق المهدی: امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی در ایران به نیروی مبارزاتی و جهاد امت عرب و خلق فلسطین علیه صهیونیسم و امپریالیسم جان تازه ای بخشیدند. مردم ایران با اتکا به دین قیام کردند و برای پیروزی آن شهید دادند. هیچ کس ایرانیان را در این زمینه تحت فشار قرار نداده بلکه خود آنها اسلام را می خواهند، ایرانیان بیش از سایر کشورهای اسلامی برای اسلام قربانی می دهند چون دین اسلام برای آنها بسیار مقدس است. به کار بزرگ و شجاعانه ملت قهرمان ایران بسیار افتخار می کنم. چرا که سلطه طاغوت را برانداخت و ایران را از سیطره امپریالیسم امریکا بیرون کشید و آن را مجددا به آغوش اسلام باز گرداند، در واقع انقلاب اسلامی ایران، روح اسلام و روح جوانان مسلمان را تازه کرد و اعتبار اسلام را در پیشگاه جهانیان اعاده کرد. از سوی دیگر انقلاب ایران نشان داد که تمامی مسلمین دارای یک مساله مشترک هستند و در اوایل پیروزی خود با تمام توان از قضیه آزادسازی فلسطین و بیت المقدس پشتیبانی کرد. شاه نه تنها صهیونیزم را دشمن نمی دانست بلکه به آنها اسلحه داده و دوست صمیمی آنها نیز به شمار می رفت. پس از پیروزی انقلاب این دسیسه ها

و خیانتها از میان رفت. نابودی انقلاب اسلامی ایران، نابودی مقاومت لیبی، سوریه، فلسطین و لبنان است. انقلاب اسلامی ایران با تکیه بر منبع لایتناهی و توکل بر خدا و اتکا به ملتی با ایمان با توطئه های زیادی مقابله کرده و توانسته است با حفظ دیدگاههای اسلامی و استقلال طلبانه خود از استعمارگران دوری بجوید و به حیات با برکت خود ادامه دهد. این تحولات نشانه اراده قوی ملت ایران در برابر قدرتهای استعماری شرق و غرب است که می خواهند بر جهان حاکم شوند. علی رغم عقاید و نظریات مختلفی که درباره جمهوری اسلامی ایران ابراز می شود، ما بر این باور هستیم که این انقلاب نقش عظیمی در بیداری ملل اسلامی ایفا کرده است. این انقلاب به مسلمانان و به انسانهای مبارز آموخت که چگونه می توان در مقابل استکبار جهانی ایستاد و فکر و عقیده اسلامی را به ثبوت رساند. روزنامه الشعیب امام خمینی برای دفاع از محرومان جهان، پرچم اسرائیل را ا ز آسمان ایران اسلامی به زیر کشید و به جای آن برای نخستین بار پرچم فلسطین را برافراشت و دروازه های شرقی کشور ایران را به روی مجاهدین مسلمان افغانی باز گذاشت. امام خمینی - قدس سره - گورباچف را به اسلام دعوت کرد و حکم اعدام مرتدی همچون سلمان رشدی

را صادر کرد و با این عمل خود کاری کرد که پس از پیامبر بزرگوار اسلام و خلفای راشدین صورت نپذیرفته بود. امام به تشویق مسلمانان برای سازماندهی صدها موسسه تبلیغاتی در اروپا و امریکا همت گماشت و از این طریق هزاران تن از مردم این کشورها به اسلام گرویدند دستاوردهای درخشان 89 سال زندگی این مرد بزرگ را تاریخ با حروف طلا ثبت خواهد کرد. رئیس جمهور سودان جمهوری اسلامی ایران اولین دولت اسلامی تشکیل شده در قرن اخیر است. مردم سودان خواستار اجرای احکام اسلامی در کشور خود هستند و در این رابطه به تجربیات ایران نیازمندند. دیدار اخیر من با مقامات جمهوری اسلامی ایران بسیار رضایت بخش بود، من در آن دیدار خوستار ایجاد روابط نزدیک و پایدار با جمهوری اسلامی ایران شدم و گسترش روابط بین جمهوری اسلامی ایران و سودان را قدم مثبتی در جهت ایجاد هسته مرکزی وحدت کشورهای اسلامی می دانم. مردم سودان به هیچ وجه خواسته امپریالیسم مبنی بر صرف نظر کردن از اجرای احکام اسلامی در این کشور نخواهند شد. نشریه وحدت - چاپ استانبول عبد السلام جلود انقلاب اسلامی ایران موجب عزت و سرافرازی تمامی ملل اسلامی و مستضعفان و شکل گیری روح مقاومت و پایداری در برابر استکبار جهانی است. ایران سند و

پشتوانه ای قوی برای اسلام و مسلمانان و اعراب است. علت محبوبیت امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی ایران در میان ملتهای جهان آن است که انقلاب اسلامی و رهبری آن با امریکا و ارتجاع مقابله کرده و آزادی قدس را از اهداف نهایی خود اعلام کرده است. انقلاب اسلامی ایران تنها یک انقلاب علیه شاه مخلوع نبود، بلکه انقلابی در هت بیداری ملتها و نیروهای انقلابی به شمار می رود. این انقلاب را نمی توان تنها پیروزی اسلام و تمدن غرب دانست بلکه روشن ساختن اصالت اسلامی و بیرون آمدن از حالت خمودگی و رکود و گرایش به سوی سازندگی و جهشی به طرف ایفای نقش اصیل و تاریخی اسلام بوده است. انقلاب اسلامی ایران نشان داد با اتکا به اراده ملت دیگر احتیاجی به سلاحهای پیچیده نیست. کیم ایل سونگ رئیس جمهوری کره شمالی: به مبارزه مردم ایران ارج زیادی می گذاریم و پیروزی آنها را آرزومندیم. مردم ایران تحت رهبری حضرت آیت الله خمینی، رهبر مهم اسلامی خود، شدیدا تلاش می کنند که از حاکمیت کشور و تمامیت ملی دفاع کنند، در حالی که از زمان پیروزی انقلاب شجاعانه بر مشکلات گوناگون در راه پیشرفت خود غلبه کردند و زندگی نوینی را به وجود آوردند. مبارزه سرسختانه ایران علیه امپریالیسم امریکا را بسیار عالی ارزیابی می کنیم.

مردم ایران با شجاعت تجاوز امپریالیسم را عقب راندند. ملت ایران در غلبه بر مشکلات بسیاری که سد راهشان بود به موفقیتهای بزرگی دست یافتند. لئونید برژنف: ما موفقیتها و ترقی و تعالی ایران جدید و انقلابی را آرزومندیم و امیدواریم که مناسبات حسن همجواری میان ملل اتحاد شوروی و ایران در شرایط ثمربخش جدید بر پایه محکم احترام متقابل، حسن نیت و عدم مداخله در امور داخلی یکدیگر توسعه یابد. شاذلی بن جدید: الجزایر به عنوان یک کشور مسلمان به دور از پافشاری بر جنبه ناسیونالیستی، خود را در کنار جمهوری اسلامی ایران می داند و لازم می دانیم از تجربه ایران به عنوان یک کشور اسلامی قدرتمند در منطقه بهره مند شویم. انقلاب اسلامی ایران را انقلاب خود می دانیم. دکتر ابراهیم دسوقی شتا استاد زبانهای شرقی دانشگاه قاهره: بی گمان، انقلاب اسلامی ایران را اگر مهمترین رویداد تاریخ معاصر ندانیم، باید مهمترین رخداد سده چهاردهم هجری قمری دانست، پیروزی شگفت این انقلاب بایستی مورد بحث و پژوهش پیگیر پژوهشگران جهان قرار بگیرد، زیرا برای نخستین بار در تاریخ، مردمی ستمدیده با دستهای خالی و سینه های گشوده با یک سلاح، آن هم ایمان در برابر حکومت بیدادگر ایستادند و با پایداری و جانفشانی خود، تمام نیروهای سرکش طاغوتی را درهم شکستند و آن را

به مزبله تاریخ فرو افکندند، و این رویداد عظیم به نوبه خود نشان داد که سلاح ایمان، شکست ناپذیر است و همچنین اثبات کرد که اسلام تا چه اندازه با بنیادها و اصول انقلابی سرنوشت ساز ملتها هماهنگی و سازگاری دارد و تا چه اندازه کشورهای اسلامی می توانند، این سلاح را به کار گیرند، سلاحی که همچون آتش زیر خاکستر در دل مردم درخشش و حیات دارد. اندیشه های اسلامی، انقلاب را زایید و به همان سان نیز انقلاب باعث جوشش و تراوش اندیشه های انقلابی - اسلامی شد و آن را به صورت نیروی زنده و فعال در آورد. بی گمان این امر، مهمترین پایه های انقلاب است. ژنرال محمد ضیاء الحق رئیس جمهور فقید پاکستان: ایران انقلاب کرده است و همچنان در حال انقلاب اسلامی است. این انقلاب پدیده جدیدی در جهان امروز است. ایران نقش بسیار مهمی را در این پدیده ایفا نموده و اسلام راستین را منعکس کرده است. ایران تا کنون با عدم تعهد نسبت به ابرقدرتها تشخص خود را حفظ کرده است. این نقش قابل ملاحظه ای است و ما به این دلیل از ایران تقدیر می کنیم. اینجانب آنچه را که از انقلاب اسلامی مشاهده کردم بسیار قابل تعریف و تقدیر است. برهان الدین ربانی از رهبران مجاهدین افغانستان: همان گونه که

در صدر اسلام حضرت محمد (ص) بشارت پیروزی مسلمان بر قدرتهای بزرگ آن زمان را می دادند و کسی باور نمی کرد، حضرت امام خمینی نیز با یارانی اندک قیام اسلامی را آغاز کردند و در مقابل ابرقدرتهای غرب و شرق پیروز شدند. کلیم صدیقی مدیر مؤسسه تحقیقات اسلامی لندن: پژوهشهای آکادمیک در جنبش اسلامی عمر بسیار کوتاهی را گذرانده است. نهضت انقلابی اسلامی بایستی دقیقا ثبت و ضبط و تجزیه و تحلیل شود. انقلاب اسلامی ایران تا آینده ای دور، راهنما و الهام بخش نهضت اسلامی خواهد بود. از این رو، بررسی بسیار عمیق این انقلاب ضرورت و اهمیتی اساسی دارد. معنا و مفهوم "انقلاب" در متن اسلامی آن نیز بایستی از آن مفاهیمی از انقلاب که ملتها به طور عموم در ذهن دارند، متمایز گردد. انقلاب اسلامی یک حادثه نیست، بلکه زنجیره و سلسله ای از حوادث و جریانی پویا و مداوم است. این انقلاب نمی تواند جریانی باشد که به طور دفعی و سریع پایان یابد. زمانی طولانی، چندین سال، و شاید یک نسل یا بیشتر لازم است که این انقلاب خودش به صورت "معیار" و " قاعده" در آید. هیچ حالت متعارف و عادی شناخته شده ای که انقلاب اسلامی بتواند سریعا بدان باز گردد، وجود ندارد. انقلاب اسلامی بایستی آنگاه که کنترل

بر محیط خود را به دست گرفت، ثبات و وضع عادی خاص خود را بیابد و شاید باید که در مرزها و معاملاتش با جهان خارج همواره انقلابی بماند. تمام این مسائل و بسیاری مسائل دیگر از این دست باید همه جا مورد بحث و بررسی مسلمانان قرار گیرد. روزنامه اسپانیایی "ال موندو": ایران قدرت برتر منطقه و مشعلدار جهان اسلام است. ایران که اکنون نقش مهمی در شرایط جنگی منطقه دارد تنها کشور قابل اعتماد منطقه است. جمهوری اسلامی ایران برای رسیدن به شرایط فعلی هشت سال مبارزه در جنگ با عراق را که توسط غرب حمایت می شد، تحمل کرد و در نهایت به پیروزی رسید. در طول جنگ عراق با ایران، غرب مانند همیشه بدترین و مهلکترین تصمیم را گرفت و بدین وسیله صدام را به یک ماشین جنون آمیز کشتار تبدیل کرد. ایران اکنون از یک سو در جنگ بیطرف است و همزمان با آن از مردم عراق به عنوان مسلمانانی که مورد تجاوز قرار گرفته اند، حمایت می کند. ایران اکنون بدون هیچ زحمتی شاهد درگیری شیاطین بزرگ و کوچک است. ولی این امر مانع از این نشده است که آیت الله خامنه ای رهبر روحانی ایران دعوت به رحمت و عطوفت مذهبی بکند و رئیس جمهور این کشور نیز پیشنهاد صلح ارائه

نماید. عباس مدنی رهبر نجات اسلامی الجزایر: چراغی که امام خمینی (س) برافروخت، دلهای ما را روشن کرد. ملت الجزایر آماده است در کنار ملت ایران در یک صف واحد برای برافراشتن پرچم الله اکبر قرار گیرد. عبدالرحمن خلیفه رهبر اخوان المسلمین اردن: ایران کشوری است که می تواند جهان اسلام را رهبری کند. تمام مسلمان جهان نیازمند اهتمام و توجه ایران هستند. شینتارو آبه وزیر خارجه سابق ژاپن: من از نزدیک شاهد دستاوردهای انقلاب اسلامی و تلاش مردم ایران جهت ساختن ایرانی نو و با ثبات بودم و این را مرهون رهبری با درایت رهبر انقلاب اسلامی ایران می دانم.

امام الگوی آزادی انسان معاصر است (مصاحبه با سید حسن فطرت رضوی)

4 چکیده: اشاره: آقای سید حسن عباس فطرت رضوی از علمای کشور هندوستان هستند که چندی قبل در جریان دیدار از کشورمان به مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی آمدند و ضمن بازدید از مؤسسه، مصاحبه ای هم با مجله حضور انجام دادند که در پی به نظر خوانندگان گرامی می رسد. لازم به ذکر است که ایشان دارای تالیفاتی در زمینه موضوعات اسلامی هستند و کتابهای متعددی - از جمله بعضی از کتابهای امام خمینی و شهید مطهری - را به زبان هندی ترجمه کرده اند. ایشان همچنین در نشر اخبار و اطلاعات مربوط به امام خمینی و انقلاب اسلامی فعالیت زیادی داشته اند. حضور: ضمن تشکر از جنابعالی که برای اسلام زحمت می کشید، در ابتدا قدری درباره فعالیتهای سیاسی و تبلیغی خود، سابقه ای که دارید و نحوه ارتباط با امام خمینی توضیح بفرمایید. آقای سید حسن عباس فطرت رضوی: بسم الله الرحمن الرحیم. در زمان انقلاب هند من 13 ساله بودم و بعد از آن - در جوانی - در حزب کنگره هند فعالیت سیاسی خود را شروع کردم. همواره با استعمار انگلیس مخالف بودم و راهنمایی های گاندی را مدنظر داشتم. اکثر کتابهای او را نیز مطالعه کرده ام. از ابتدای طلبگی نویسندگی

را شروع کردم و در حین تحصیل در علوم اسلامی مقالات و کتابهای اسلامی را ترجمه می کردم. از هنگام آمدن امام خمینی به نجف اشرف به ایشان گرایش پیدا نمودم و دنباله رو ایشان شدم. از آن پس سخنرانیها و مقالات زیادی درباره امام انجام داده یا نوشته ام و مصاحبه هایی با رسانه های روز هند به صورت زنده داشته ام که بیشتر دارای ابعاد فرهنگی و به دو زبان عربی و انگلیسی بوده و بخصوص مصاحبه هایی که در رابطه با امام داشتم مورد پسند مردم واقع شده ست. حضور: شما در کجا معمم شدید و در درس کدامیک از علمای ایرانی شرکت کرده اید؟ فطرت رضوی: بنده در قم معمم شدم و تا سال 1983 در درس عده ای از علمای قم از جمله آقایان لنکرانی ، مومن و دیگران شرکت داشتم. حضور: شما که در جهت معرفی انقلاب اسلامی و شخصیت امام خمینی به مردم هند زحمت کشیده اید بفرمایید نحوه انتشار و اطلاع رسانی شما در این زمینه چگونه بوده است؟ فطرت رضوی: هندوستان کشور بزرگی است و دارای هشت ایالت می باشد که هرکدام زبان مخصوص به خود را دارد و زبان اردو فقط در یکی از ایالات شیعه نشین رواج یافته است. من به خاطر اینکه اطلاعات و اخبار انقلاب اسلامی ایران را

به همه مردم هندوستان برسانم از آغاز انقلاب مقالات و نشریات خود را جهت انتشار به خبرگزاری صداقت هندوستان می دادم. ولی از چهار سال قبل تاکنون با کمک دوستان شروع به انتشار نشریه ای هفتگی به نام "مسلم" کرده ام که مرکز آن در پونا واقع در 200 کیلومتری بمبئی در ایالات مهارا شترا می باشد. حضور: بسیاری از مسلمانان و غیر مسلمانان هندی به امام خمینی علاقه مند بوده اند و این مطلب را می توان از سخنان آنها، نامه هایی که برای امام نوشته اند یا مقالات و کتابهایی که در هندوستان چاپ شده است بدست آورد. علت اصلی چنین محبتی را در چه می دانید؟ فطرت رضوی: امام با شکستن نفس خود توانست بتهای زمان را بشکند و خداوند تبارک و تعالی که در هر زمانی مصلحی برای بشر می فرستد او را به عنوان یک مصلح خدایی برای مردم فرستاد تا به هدایت مردم و انتشار افکار اسلامی بپردازد و انسانهایی خداگونه پرورش دهد. او آمد تا جلوی قدرت استعمارگران و استثمارگران را بگیرد و راه نجاتی برای مردم مستضعف و مستمند باشد. او خود را آلوده پستهای دنیوی نکرد و حتی به وابستگان خود نیز اجازه گرفتن پست و مقام را نداد. امام زندگی علی وار داشت و از مزایا و منافعی که شاهان و سلاطین برای

خود قرار می دهند دوری جست و به همین دلایل مردم هندوستان جذب اعمال ایشان شدند. حضور: علاوه بر اقدامات و سیاستهای امام و روش رهبری و مبارزه ایشان کدامیک از آثار امام در هندوستان بیشتر مطرح بوده است؟ فطرت رضوی: در میان آثار حضرت امام دو مقوله بیش از همه در هندوستان مطرح بوده است: اول موضوع فتوای امام درباره سلمان رشدی و دیگری وصیتنامه سیاسی - الهی ایشان. بعد از حکم حضرت امام درباره سلمان رشدی ، دولت هندوستان کتاب او را تحریم کرد; اما علی رغم اعتراض و راهپیمایی مسلمانان دولت به او اجازه مسافرت به هند را داد و عده ای از کمونیستها و افراد لامذهب از او حمایت کردند. با این وجود علاوه بر مسلمانان، نویسندگان هندی نیز مقالاتی را علیه او به چاپ رساندند. حضور: در حال حاضر وضعیت کلی مسلمانان هندی - که تعداد آنها با توجه به آماری که ما شنیده ایم نسبت به جمعیت هند قابل ملاحظه است - چگونه است و چه موقعیتی دارند؟ فطرت رضوی: مسلمانان سابقا موقعیت ممتازی داشتند و با توجه به نظریات و عقاید آنها، بسیاری از نجسها - که در هندوستان همواره مطرود بوده اند - به اسلام گرایش پیداکردند و مسلمان شدند. ولی استعمارگران برای جلوگیری از گسترش اسلام کاری

کردند که هندوها با هم متحد شوند و با مسلمانان مقابله کنند و این توطئه اسباب تضعیف مسلمانان شد و آنان در حال حاضر در حوزه های فرهنگی واقتصادی راه نجات خود را می جویند. حضور: رابطه مهاتما گاندی و مسلمانان هندی را - که نقش مهمی در پیروزی انقلاب هند داشتند و به نوشته بعضی نویسندگان، عملیات تهور آمیز انقلابی را غالبا آنها انجام می دادند - چگونه ارزیابی می کنید؟ بعضی ها اتهام سرکوب و طرد مسلمانان را به ایشان وارد می کنند. فطرت رضوی: مهاتما گاندی نمی خواست مسلمانان را ناراحت کند و کنار بگذارد. آزار و کشتار مسلمانان در زمان جواهر لعل نهرو بواسطه تفرقه اندازی استعمارگران انگلیسی انجام شد. مهاتما گاندی خواستار جلوگیری از کشتار مسلمانان شده بود و به همین دلیل دست به اعتصاب غذا زد، اما خودش توسط عده ای از هندوهای متعصب ترور شد. به هر حال امروزه مسلمانان در هندوستان ضعیف شده اند. حضور: در حال حاضر روابط ایران و هند را خوب ارزیابی می کنند. با توجه به این موضوع نشر آثار حضرت امام در هند چه صورتی دارد؟ خصوصا که زبان فارسی مدتها زبان رسمی هندوستان بوده و اکنون نیز از زبانهایی است که متفکران هندی برای آن ارزش زیادی قائلند. فطرت رضوی: عده ای از معاندین و مغرضین که در دولت

هند نفوذ دارند می خواهند مانع از این روابط خوب باشند. آنها در واقع دشمنان اهل بیت عصمت و طهارت و ایران هستند. آنها و طرفدارانشان کتابهایی علیه حضرت امام و ایران نوشته اند و اجازه نداده اند مردم هند در حد لازم و مطلوب با امام خمینی و انقلاب اسلامی آشنا شوند. البته بسیاری از مردم و دانشمندان و متفکران هندی قدر امام و انقلاب اسلامی را می دانند و در این زمینه ها مقالات و کتاب می نویسند ولی قدرت چندانی ندارند. البته امام الگویی برای نوع انسان است، برای همه عالم، نه فقط برای مردان و زنان ایران. امام الگوی آزادی انسان معاصر است. برای نشر اندیشه ها و آثار امام یعنی برای گسترش ارزش و قدر انسان، در هر حالت و زمان باید تلاش و جدیت کرد. حضور: به عنوان آخرین سؤال می خواستم نظر شما را درباره مسلمانان کشمیر و وضعیت این منطقه مورد اختلاف هند و پاکستان بدانم و اینکه به طور خلاصه و مختصر چه تحلیلی از وضعیت این سرزمین مسلمان نشین دارید؟ فطرت رضوی: پاکستان از اول به این منطقه نظر داشت و هنوز هم دارد. قسمتی از کشمیر که ارزش اقتصادی زیادی ندارد در قبضه قدرت اوست، قسمتی هم در اختیار دولت هندوستان است. مسلمانان کشمیر خودشان می خواهند آزاد

باشند و دو طرف دعوا را قبول ندارند. مسلمانان می گویند هندوها ما را می کشند و هندوها می گویند کشمیریها این طورند. به هر حال نیت پاکستان هم خراب است. نیت آنها اسلام نیست. آنها به نام اسلام مردم کشمیر را تحریک می کنند. آنها خواهان سرزمین کشمیر هستند نه اسلام. مردم از دو طرف در فشارند و کشته می شوند. هیچکدام هم بر دیگری پیروزی ندارد. به نظر من در حال حاضر مردم مسلمان کشمیر نباید خود را درگیر استقلال طلبی کنند. تهیه و تنظیم : ابو الفضل مروی

امام امت و امت امام

اشاره

9 چکیده: رهبر ستوده خصال خصال حمیده حضرت امام خمینی (قدس سره) ویژگی منحصر به فردی داشت، راستی و درستی در برخوردهای اخلاقی، صداقت در گفتار و اخلاص در اعمال و کردار، از جمله خلق و خوی آن روح قدسی می باشد که باید وارستگی ناشی از پارسایی و تهذیب نفس را بر آن افزود، ارمغان این پالایش درون، اعراض از امور فناپذیر بود واین که مال و منال و مقام و جاه برای امام پشیزی ارزش نداشت و همین خصوصیات موجب گردید که قلوب امت اسلامی و حتی افراد غیر مسلمان متوجه ایشان گردد. در حقیقت مردم مسلمان و آگاه وقتی مشاهده کردند امام در حد اعلای کفایت، لیاقت، دیانت، بصیرت و معرفت قرار دارد و ضمن آگاهی از معارف اسلامی، مقتضیات زمان و شرایط اجتماعی - سیاسی را در نظر گرفته و با چنین مشخصاتی به فکر مصالح اسلام و مسلمین است، درک کردند که این بزرگوار شریک درد و رنج محرومان صالح است و می کوشد تا آلام و نگرانی های آدمیان را برطرف کند و در حد توان تشنگان و شیفتگان حق را به ساحل فلاح و رستگاری برساند و بدون آن که احساس نیاز کنند که باید از مقامی دیگر تاکید یا توصیه ای دریافت کند، امام

را به عنوان زعیم، رهبر و مرجع خویش برگزیدند و اکثریت قاطع امت به تقلید از او در مسائل شرعی و پیروی در مسایل سیاسی و اجتماعی گردن نهادند و در پیمودن این مسیر با وجود سختی ها و مصائب که در پی داشت هیچ عاملی موفق نگردید رشته عشقی را که بین امام و امت وجود داشت از هم بگسلد بلکه مردمان مشتاق مکارم و فضایل در راه آرمان مشترکی که با رهبر خویش داشتند که آن اعتلای اسلام و گسترش فرهنگ قرآن وعترت و حرکت به سوی شرف وکرامت انسانی بود، از هرگونه ایثار و جانبازی و بذل مال مضایقه نکردند و بر این پیوند هر چه که می گذشت به رغم بذرهایی که تفرقه افکنان، منافقان و افراد خبیث پاشیدند، استوارتر و پایدارتر گردیدند و فروزندگی این ویژگی در حدی رسید که نه تنها دوستان بلکه دشمنان آن را تایید کردند. به راستی راز این پیوند پاک و ارتباط مقدس در چه بود، چه سری در آن نهفته است؟ در پاسخ باید خاطر نشان ساخت امام با گام نهادن در مسیر حق، سیمایی ملکوتی را به دست آورد که همه حق جویان را در مقابلش به خضوع وامی داشت و دل های صاف و عاری از هرگونه آلودگی شایق شده بود، رمز دیگر

این انس مقدس در آن است که امام آنچه را در بیانات، سخنرانی ها، مصاحبه ها، مکاتبات، نامه ها، تلگرام ها، هشدارها و پیام ها و حتی نوشته های عرفانی و اخلاقی و سایر آثار فقهی و کلامی از مردم خواست بدان عمل کنند نخست خود در زندگی فردی و برخوردهای اجتماعی خویش به نحو احسن و شکلی مطلوب پیاده کرد، برای غواصی در اقیانوس معارف و فضایل، امواج بلا را پذیرفت، تبعید، زندان، فشار دشمنان، آوارگی، رنج کشیدن، از دست دادن فرزندی دانشمند و حکیم در راه هدفی مقدس - که از نشانه های بارز مقاومت بود ومردم نیز پذیرای آن شدند از جمله مرارت هایی بود که امام آنها را به جان خرید. موفقیت های ملکوتی حضرت امام خمینی مراحل و درجات عبادی و معنوی زیادی را پشت سر نهادند تا محبوب قلوب و مجذوب دل ها شدند، محور اساسی و مغز نوشته ها، سخنان و موضع گیری های امام و نیز قیام و قعودش در جهت کسب رضایت خداوند متعال بود و بر حسب فرموده های قرآنی و مضامین روایی هر کس از روی اخلاص و با رعایت زهد و پارسایی و پرواپیشگی قیام کند و در همه حال خدا را در نظر داشته باشد قدرت الهی با او همراه می گردد و پروردگار لایزال محبت او را چون جویبارهایی با صفا در اعماق قلب های مردم

جاری می سازد. امام خمینی نسبت به مردمان مسلمان و محرومان نیکو روش ارادت می ورزید و از آغاز نهضت تا زمان رحلت هرگز تفوق طلبی در وجودش دیده نشد و آن همه عواطف شدید، احساسات پاک و حمایت های باشکوه و توفیق های زیاد نتوانست ذره ای روح پاک مصفای امام را تحت تاثیر قرار دهد و جهت گیری های آن بنیان گذار جمهوری اسلامی را از موازین دینی و مفاهیم ارزشی دور کند بلکه امام در این جهت مصمم تر گردید و با نهایت صداقت بارها به مردم فرمود: «به من خدمتگزار بگوئید بهتر است تا رهبر بگوئید» امام قله قبیله قبله بود که با روشنگری ها و استقامت اعجاب برانگیز خود ناله های در گلو خفه شده و ضجه های در خون نشسته مردم را در عصر تیرگی ناشی از جور و خفقان فریاد کرد و آنچه را که مردم توان نداشتند بر زبان جاری سازند و حتی گروههای سیاسی و انقلابی آن دوران تصورش را هم از ذهن خویش عبور نمی دادند با قاطعیت و بدون هراس از بساط ستم و استکبار جهانی گفت. خشم مقدس و خروش معنوی امام درد و رنج نسلی بود که سالیان دراز با درد و الم خو گرفته و درین ورطه مهلک چشم به راه روزنه ای نورانی نشسته بود.این نسل زخم دیده آرمان پاک و

ایمان خویش را در امام دید و چون تشنه ای که همراه خضر در پی آب حیات در بیابانهای مخوف است در پی امام در تیرگی جور و شرایط آشفته ای که استکبار پدید آورده به دنبال جوانه های جاوید و جرعه های معنویت، روان گردید و سرانجام به چشمه زلال و مطهری که از اقیانوس بی کران یکتاپرستی منشا می گرفت رسید.آری امام آن دل های حیران را تسخیر کرد و قلب های مشتاق حق را همراه خویش کرد و همه را با هم متحد ساخت و با برافروختن مشعل عشق هرگونه ناخالصی، ریب و ریا را از این مجموعه دور ساخت. به همین دلیل مقام معظم رهبری - حضرت آیة الله العظمی خامنه ای - فرموده اند: «..و [امام] فرهنگ تسلیم را در جامعه دگرگون کرد و حصار ترس را فروریخت و ملتی را به سرچشمه پاک و زلال فطرت خدایی رهنمون شد...او احیا کننده بینش زمین و برافروزاننده شعله ایمان و آفریدگار عظیم ترین حماسه مردمی دوران ماست...اقیانوس بی تلاطم و بی هیجان این ملت را که در طول سالیان متمادی با تسلیم و سکون همچون خصلتی طبیعی خو گرفته بود، هیچ چیز جز این فریاد شور آفرین نمی توانست چنین متلاطم و خروشان کند...کلام امام دیوار سکوت قرن ها را فروریخت و مرگ را در نظر مردمی که به او امید

بسته بودند به یک اندازه خوار و بی مقدار کرد.اغراق نیست اگر بگوئیم که رژیم ددمنش برای خنثی کردن هر جمله از سخن و پیام امام صدها گلوله به سوی پیروان او شلیک کرد و ناموفق ماند...» (1) جاذبه امام به مراتب گسترده تر و فراگیرتر از دافعه ایشان بود، از این رو حامیان و یارانش افراد شگفتی هستند که در طول تاریخ کمتر می توان شبیه آنان را یافت و تنها در میان اصحاب رسول اکرم (ص) و ائمه طاهرین (ع) می توان مثل آنان را سراغ گرفت، تحمل سخت ترین شکنجه ها، مقاومت در برابر مصائب توان فرسا، استواری در راه هدف مقدس و در نهایت رسیدن به فوز عظیم شهادت از مشخصات حامیان امام است. چه بسیار افرادی که در حال فریاد شعار «یا مرگ یا خمینی» با گلوله های دژخیمان در خون خویش غلطیدند و همین شعار که در قیام خونین پانزده خرداد سال 1342 ه.ش شکل گرفت گویاترین سند تاریخی در زمینه شدت جاذبه امام است.آن پیشوای پارسا حرف دل مردم را بر زبان جاری می ساخت و بدون هیچ گونه بیمی برای دفاع از باروی باورها کمر همت بسته بود و مردم نیز جان خویش را برای دفاع از ارزشهای دینی که امام از آنها صیانت می کرد به صحنه آورده بودند.قطرات خون یاران

آن مرد خدا و عبد صالح بر در و دیوار شهرها و روستاها از عشق عظیم و عمیق مردم نسبت به ایشان حکایت داشت.شگفت آن که امام در زمانی تا اعماق قلوب مردم نفوذ کردند و امت مسلمان در شرایطی به ایشان ارادت ورزیدند که ایشان هیچ گونه رسانه خبری را در اختیار نداشتند و حتی روزنامه ها و نشریات علیه امام مقاله، گزارش، مطلب و خبر و امثال آن درج می کردند و این واقعیت مبین آن است که ارتباط مردم با رهبر متکی بر اعتقادات پاک و موازین دینی بود. مدیر عامل وقت صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در نخستین روزهای پیروزی انقلاب اسلامی به امام عرض می کند: مردم مایلند شما را ببینند، از تلویزیون خبرتان را بشنوند و...امام در جواب وی فرمودند: ما از طریق صدا و سیما با مردم آشنا نشدیم آشنائیمان با مردم قبل از این ها بود، قبل از این بود که صدا و سیما در اختیارمان قرار گیرد بنابراین ارتباط مردم با ما و ارتباط ما با مردم به این مسایل کاری ندارد. البته امام در تصمیم گیری ها و مطرح کردن مواضع خویش خشنودی خداوند را بر رضایت مردم ترجیح می دادند و اگر تشخیصشان این بود که با اجرای کار یا برنامه ای به مقصد الهی نزدیک می شوند

ملاحظه خشنودی یا ناراحتی افراد را نمی کردند. ایشان چه قبل و چه بعد از پیروزی و در طول مبارزه به منظور مطرح کردن رهبری و مرجعیت خویش حتی گامی برنداشت بلکه ملت از آرمان های پاک امام استقبال کرد.ویژگی های اخلاقی و روشن بینی و ایمان خالصش بر صفحه قلوب مردم نقش بست و این کشش معنوی از مرزهای ایران فراتر رفت و دیگر نقاط گیتی را در بر گرفت.بسیاری از قیام ها و نهضت های مذهبی که امروز جهان شاهد شکل گرفتن آنها در سرزمین های اسلامی و نواحی مسلمان نشین جهان می باشد از همین جاذبه نشات گرفته است. اعتماد به مردم امام از آغازین روزهای نهضت اسلامی به مردم اعتماد نمودند و ظرفیت الهی و گرایش های مذهبی آنان را مورد توجه قرار دادند، احترام به مردم و علاقه به افراد جامعه در فرمایشات حضرت امام به وضوح دیده می شود.آن روح قدسی به احساس مذهبی مردم و امکان بهره برداری از آن در جهت اهداف مقدس خویش و افزایش مجد و عظمت مسلمین باور داشت و در واقع قطره های ناچیز را بهم پیوست و سیل خروشانی فراهم ساخت که طومار ستم را درهم نوردید و توطئه های ابرقدرت ها را خنثی کرد و ارمغان این تلاش مقدس انقلاب اسلامی بود. اعتماد امام بر مردم تنها یک تاکتیک لحظه ای برای

پیروزی نهضت دینی نبود بلکه در درون آن اهداف مقدسی است که از ارزشهای دینی تاثیر پذیرفته است.امام در جمع اعضای هیات دولت، شورای نگهبان، شورای عالی قضایی و سایر مسؤولان نظام در عید فطر سال 1362 ه.ش به این حقیقت اشاره ای روشن دارند: «...انبیاء هم که مبعوث شدند برای این مبعوث شدند که معنویات مردم را و آن استعدادها را شکوفا کنند و علاوه بر آن مردم را، ضعفا را از تحت سلطه استکبار بیرون آورند.از اول انبیاء این دو شغل را داشته اند.شغل معنوی که مردم را از اسارت نفس خارج کنند، از اسارت خویش خارج کنند، که شیطان بزرگ است و مردم و ضعفا را از گیر ستمگران نجات بدهند این دو شغل، شغل انبیاست...» (2) با نهضتی که امام برپا کرد تنها تحول سیاسی اجتماعی ایجاد نشد بلکه جان های آدمیان به سوی خویشتن اصیل و سرشت الهی خویش برگشتند و احساس حقارت خودشان را در مقابل استکبار محو کردند و خود را در برابر تهاجم فرهنگ مخرب بیگانه آزاد و رها کردند، روی پای خویش ایستادند و به هویت اسلامی و انسان سازی که در متن تاریخشان می باشد بازگشتند و عزت و عظمت اسلامی را درک نمودند. رژیم شاه به دلیل وابستگی به ابرقدرت ها و این که پایگاه

حمایتیش خارج از کشور بود مدام به آنان لبخند می زد و چون در میان مردم جایگاهی نداشت به آنان (مردم) اخم می کرد و اعلام می نمود: هنوز مردم ایران به سطحی نرسیده اند که دموکراسی را تجربه کنند از این جهت قیمومت بر آنان امر لازمی است.اما روش امام کاملا عکس این شیوه مذموم بود و آن روح قدسی استراتژی لبخند به مردم و نفرت از خارج را اتخاذ نمود و تا آخر به آن پای بند بود.امام مردم را جانشین خدا بر روی زمین می دانست و بر این باور بود که آنان خوب و فداکارند و برای انجام هر تلاش مثبتی، مهیا هستند.نظرات مردم را در امور حکومتی پاس می داشت. امام به خلوص و فطرت پاک مردم اعتقاد داشت و با نگرش ژرف خود می فرمود: از طریق این سرشت پاک هر کار سختی امکان پذیر است و می توان به وسیله آن مردم را به راهی که باید بروند رهنمون ساخت. استاد شهید آیة الله مرتضی مطهری خاطر نشان ساخته است حضرت امام در پاریس در پاسخ به کسانی که به دلیل خسته شدن مردم توصیه به کند کردن حرکت نهضت داشتند، می فرمودند: هی نگوئید مردم خسته می شوند، شما مردم را نمی شناسید، این مردم تا آخر با ما خواهند آمد هر زمان ما روحانیان به میدان

آمده ایم آنها هم مهیا بوده اند.شهید مطهری می افزاید: من سرگذشت تمام رهبران بزرگ دنیا اعم از مذهبی و غیر مذهبی را به طور دقیق مطالعه کرده ام.اما هیچ کدام از آنها را به اندازه امام معتقد به مردم نیافتم، امام ضمن اعتماد و اطمینان به امت مسلمان برای آنان ارزش و احترام قائل بود و مردم را ولی عمت خود می دانست. (3) مهندس میر حسین موسوی می گوید: هنگامی که از طرف روزنامه جمهوری اسلامی خدمت امام رسیدیم پس از بیانات ایشان عرض کردیم: خیلی تنهائیم، حمله زیاد است، زیرا اول انقلاب بود و گروههای عجیب و غریب صدها نشریه در می آوردند و دائم در معرض اتهام بودیم، گفتیم در فشاریم، فرمودند: در آینده انقلاب کسی رستگار خواهد شد و با موفقیت پیش خواهد رفت که با مردم باشد اگر کنار بیفتد قطعا از بین خواهد رفت، شما بروید با مردم باشید، خط آنها را دنبال کنید.در واقع شرط پیروزی و استمرار انقلاب را با مردم بودن می دانستند.حتی می خواهم از این هم فراتر بروم: یک شب در منزل مرحوم حاج سید احمد آقا خدمت امام بودیم، بحث فداکاری مردم پیش آمد امام فرمودند: مردم خیلی جلوند، ما عقبشان داریم می رویم.یکی از دوستان گفتند خوب حالا ما اگر بگوئیم دنباله رو مردم هستیم برایمان مصداق

دارد ولی در مورد شما (یعنی امام) نمی توانیم این سخن را بگوئیم.شما جلوی مردمید، حداقل در کنارشان هستید، امام عصبانی شدند و فرمودند: مردم جلو هستند به دولت توصیه مردم را می کردند و می فرمودند این ها بر گردن شما دین دارند.آنها بر گردن ما دین دارند.در بیانات و پیام های امام نوعی خوشبینی به روح و جان مردم دیده می شود.قائل بودن عزت و عظمت برای انسانهایی که قبل از انقلاب اسلام توسط رژیم و کارگزاران او تحقیر می شدند و به حساب نمی آمدند در راس برنامه های امام بود. (4) همراهی با حماسه ای مقدس امام خمینی با تکیه به نیروی ایمان مردم و حمایت افراد جامعه با شکوه ترین تحول انقلابی را بر اساس ارزشهای قرآنی و روایی به نمایش گذاشت، همواره با مردم سخن گفت و خود را فردی از آنان و همچون مردم دانست و مثل افراد عادی جامعه زندگی کرد و در تمامی موارد اراده و انتخاب مردم برایش اهمیت داشت و برای رای افراد اجتماع ارزش قائل می گردید.یک روز مرحوم حاج احمد آقا، پدر دکتر بروجردی (داماد امام) را برای صرف ناهار دعوت کرد، در این مهمانی عده ای از یاران امام نیز حضور داشتند، امام به احترام پدر دکتر بروجردی پس از اقامه نماز در این جمع حضور یافتند.ناگفته نماند که این

گردهمایی با سفر حضرت آیة الله خامنه ای به سازمان ملل متحد واقع در نیویورک مصادف بود، در این زمان پدر دکتر بروجردی برای سلامتی امام دعا کردو اظهار کرد از برکت وجود رهبر انقلاب اسلامی اینک اسلام عزیز در مجامع بزرگی چون سازمان ملل مطرح می شود.امام با فروتنی فرمود: این ملت است که راه خود را یافته است و مسؤولان هم می دانند که چه باید انجام بدهند حال چه من باشم یا نباشم این راه ادامه خواهد یافت، این حضور ملت در صحنه است که برای ما عزت به ارمغان آورده است و افزودند من اطمینان دارم که ملت ایران در صحنه باقی خواهند ماند و حتی کیفیت حضورشان بهتر از وضع کنونی خواهد شد و بدین گونه با نهایت فروتنی و روح بلندی که داشتند نقش عمده را به مردم دادند. (5) از یکی از شخصیت های سیاسی پرسیدند شما که در مدت اقامت امام در پاریس ملازم امام بودید و سخنان ایشان را ترجمه می کردید، آخرین لحظه ای که شب خداحافظی از امام جدا می شدید و از پاریس به تهران می آمدید آیا رهبر به شما وعده ای داد؟ در جواب گفت: امام فرمودند من با شما خداحافظی می کنم و شما به میان ایرانیان که همچون موج دریا می خروشند می روید، اگر صادقانه خدمتگزار

باشید مردم شما را می پذیرند در غیر این صورت مطرود آنان خواهید شد و از صحنه های انقلاب اسلامی بیرون خواهید رفت، بعدها مشاهده کردیم که این فرمایش امام که رایحه ای غیب گونه داشت صورت عمل به خود گرفت. (6) نفوذ کلام امام به حدی بود که با یک سخنرانی در سطح جامعه طیفی تقویت و گروهی تضعیف یا منزوی می شدند، عده ای تایید و یا طرد می گشتند، اما در این میان آنان که مورد حمایت قرار می گرفتند ملت ها و خصوصا مسلمانان و محرومان صالح بودند و درست در مقابل آنان اهل استبداد، زورگویان، نفاق افکنان، غدرکنندگان و رفاه زدگان غرق در امور مادی و فناپذیر تضعیف می شدند.امام خمینی در موضع گیری ها، بیانات و سخنان خویش هم مردم را از فشارهای تحقیرگونه چند صد ساله رهانیدند و هم عزت و عظمت آنان را احیا کرده و هویت معنوی، مذهبی و ارزشی جامعه را مورد توجه قرار داده و با تکیه به این روان شناسی اجتماعی مردم را برای کارهای مهم، اساسی و سرنوشت ساز تربیت کردند، فرازهایی از بیانات امام که مؤید این ادعاست به شرح ذیل می باشد: «...مهم این است که ایرانی ها بفهمند که خودشان می توانند کار بکنند.در طول این زمان این معنا را همچو کرده بودند که ایرانی ها چیزی نیستند.ایران، افرادش، مردمش از سایر

افراد کمتر نیستند بلکه از بسیاری نژادها بالاترند.» (7) «...مردم خیلی خوبند، شاید نظیر ملت ایران در هیچ جا نباشد...من گاهی در ذهنم این معنا می آید که اگر چنانچه در آخرت - خودم را می گویم - جهنم بروم و آن کسی که به خیال این که من آدم هستم برای من یک کاری کرده است در بهشت باشد چه جواب بدهم...؟ این مردم خوبند، این خوبها را نگه دارید این مردم خوب را با خودتان همراه کنید» . (8) «الفاظ کوتاه هستند که از شما برادران و از این چهره های نورانی مستعد شهادت مدیحه بگویند شماها موجب سرافرازی همه لت شدید، ما به وجود شما افتخار می کنیم.» (9) و این گونه ملت ایران را وصف فرموده اند: «...خدای تعالی از شما [ملت] راضی است...اسلام از این پشتیبانی شما که با فداکاری خود و اهدای خون جوانان پرچم توحید را به اهتزاز درآوردید قدردانی می کند، این جانب با چشمی پرامید ولی فشرده از محبت، از هواداری شما ملت عزیز از هدف های بزرگ که سرنگونی رژیم شاه و برچیده شدن نظام شاهنشاهی و استقرار حکومت جمهوری اسلامی است احساس غرور می کنم...» (10) امام ملت ایران را در میان مردمان جهان بی نظیر می داند و می فرماید: «...از جمله مسائلی که باید به آن توجه کنیم و شکر

خدای تبارک و تعالی را بجا بیاوریم اینکه ببینیم ملت با ما چه کرده است.شما اگر در تمام ادوار و دنیا بگردید ملتی را همانند مردم ایران نمی توانید پیدا کنید که در رفع همه مشکلات پیشقدم باشند و همیشه میزان نوع ملت و توده ها هستند، مردم ما قبل از انقلاب و بعد از آن چنان در صحنه هستند که انسان متحیر می شود...» (11) ناصح صالح و نظارت صالحان امام به اتکاء بسیج توده های میلیونی، رژیم استبدادی را سرنگون کرد و ابرقدرت ها را از این که بتوانند به نقشه ها و اهداف شوم خویش برسند ناکام و مایوس کرد، البته باید متوجه این واقعیت بود که برخی رهبران سیاسی و حکومت ها در مواقع بحرانی و به هنگام وقوع خطرها از مردم استمداد می طلبند، از آنان تعریف و تمجید می کنند، در شعارها و تبلیغات به مردم بها می دهند و ادعا می کنند که برای جامعه ارزش قائل اند اما هدف اصلی آنان این است که قدرت خود را حفظ کنند و تشکیلات حکومتی را استحکام بخشند و با برطرف شدن خطرها و تهدیدها نقش و اهمیت مردم نیز کم رنگ شده و به تدریج ارزش خود را از دست می دهد.در نظام های پارلمانی نیز همین شیوه برخورد با مردم مشاهده می شود و به مردم به عنوان وسیله ای برای

کسب آرای زیادتر نگاه می کنند و پس از انتخابات فضای دیگری بوجود می آید که در اکثر موارد با نیازهای واقعی و خواست های منطقی جامعه در تضاد است و فشارهای سیاسی و اقتصادی وارد شده بر مردم را تشدید می نماید.عده ای از رجال سیاسی برای جلب حمایت مردم با نیرنگ های خاصی خویش را همرنگ جماعت می کنند، با مردم برای رفع مشکلات همراه و همگام می شوند و برایشان دل می سوزانند و برای رفع گرفتاری های آنان وعده و وعید می دهند و قول مساعد می دهند که با روی کار آمدن آنان، مصائب و آشفتگی های جامعه به تحلیل رفته و ابرهای تیره و تار حاکم بر آسمان زندگی آنان محو گشته و شرایط بهتری در انتظارشان است اما تمامی این مسایل ظاهری و پوسته ای و دروغین است و به هیچ عنوان دغدغه سعادت و نیک بختی آنان را ندارند و از این جهت برای برطرف کردن نابسامانی های جامعه، انحرافات، خرافات و کژروی هایی که چون علف های هرز و آفتهای مهلک، اجتماع را آسیب پذیر می سازد هیچ گونه تلاشی نمی کنند و بیشتر در فکر آن هستند که موقعیت خود، حامیان و تشکل های مرتبط با خویش را صیانت کنند. اما امام خمینی نه دنباله رو مردم بود و نه آنان را نردبان ترقی و قدرت خویش می دانست، دلسوز و خیرخواه مردم بود

و گرچه در خطرات و موقعیت های ناگوار به آنان تکیه می کند اما هدف اصلی او این است که با برطرف شدن شرایط دشوار و رسیدن به ساحل آرامش زمینه های رشد، تعالی و کمال انسانها بیش از گذشته فراهم شود لذا لحظه ای از آموزش، راهنمایی، موعظه و خیرخواهی مردم باز نمی ماند، با اشتباهات و انحرافات جامعه مبارزه می کرد و هر عاملی را که می خواست در میان اقیانوس خروشان امت جزیره سرگردانی و تفرقه ایجاد کند به مردم معرفی می نمود، آنجا که پای اصول و ارزشهای دینی به میان می آمد قاطعانه می ایستاد و هر کس در هر مقامی را که به دیانت یورش می برد مورد نکوهش و مذمت قرار می داد و به منظور جلب حمایت های مردم در هیچ شرایطی مسایل دیگر را به موازین شرعی و دستورات الهی رجحان نمی داد در عین حالی که مردم را به پای بندی به مقدسات مذهبی فرامی خواند برای آنها حق تشخیص و قدرت برگزیدن قائل بود و به نظریات و حتی انتقادات آنان توجه می کرد.در مقاطع انتخاباتی امام مکررا بر لزوم شرکت فعال مردم و هوشیاری آنان تاکید می ورزید و جریان هایی را که چون باتلاقی مانع حضور فعال مردم می شد مورد عتاب و خطاب قرار می داد.امام فراتر از این موضوع را در نظر داشت و از مردم

می خواست بر عملکرد فرد منتخب نظارت داشته باشند و آنان را موظف می ساخت جلو تخلفات و لغزش های مسؤولین را بگیرند: «...همه ملت موظفند که نظارت کنند به این امور...اگر دیدند که یک کمیته ای خدای نخواسته بر خلاف مقررات اسلام دارد عمل می کند بازاری باید اعتراض کند.کشاورز باید اعتراض کند، معلمین و علما باید اعتراض کنند...تا این کج را راست کنند...» (12) در بیان دیگری مردم را به مبارزه با کژ روی ها فرا می خوانند: «...اگر یک فرد خیلی به نظر مردم مثلا پایین از یک فردی که به نظر مردم خیلی اعلا مرتبه هم هست، اگر او یک انحرافی دید اسلام گفته برو به او بگو نهی کن.بایستد در مقابلش بگوید این کارت انحراف بود نکن...» (13) در دیدگاه امام هیچ مسؤولیتی خارج از نظارت مردمان مؤمن و مشفق نمی باشد و آحاد مردم حق تشخیص و قضاوت درباره رفتار و کارنامه مقامات را دارند: «..هر فرد از افراد ملت حق دارد مستقیما در برابر سایرین، زمامدار مسلمین را استیضاح کند، به او انتقاد کند و او باید جواب قانع کننده بدهد، در غیر این صورت اگر بر خلاف وظیفه اسلامی خود عمل کرده باشد خود به خود از مقام زمامداری معزول است.» (14) صفای صمیمیتبرخورد گرم، صمیمانه و عاشقانه امام خمینی با مردم

از فرازهای مهم در میان فضایل اخلاقی امام می باشد که بعد مهمی از شرح صدر ایشان را به نمایش می گذارد و البته شرح اشتیاق آن روح قدسی چیزی نیست که در قالب الفاظ گنجانده شود وگمان نمی رود در همدردی و تشخیص زبان واقعی مردم و بیان عمق اندیشه های آنان کسی چون امام پیدا شود که چون پدری رئوف و با سیمای مشحون از محبت و صفا دقیقا خواسته های فرزندان خویش را احساس کند و آنها را بهتر و بیشتر از هر کسی می شناسد و برای غمخواری آنان سفارش می نماید و یا این که در مقابل استکبار جهانی و دشمنان داخلی وخارجی دلی به استواری کوههای پولادین و بلکه با صلابت تر از آنها دارد ولی همین قلب مقاوم، در برابر مردمان رنج دیده و ستم کشیده چنان خاضع و نرم می شود که دیدن مناظر غم آلود و صحنه های مصیبت بار مردم، اشک تاثر را بر صورت پرصلابت او جاری می کند و وسعت این قلب به اندازه ای می گردد که در ملاقات با طبقات و اقشار گوناگون و با توجه به خواسته هایشان و نیز در خدمت بی شائبه به آنها هرگز احساس خستگی نمی کند و چه بسیار اوقاتی که حتی مسؤولین دفترا مام، از سماجت و اصرار برخی مراجعین به تنگ آمده ولی امام در برخورد

با آنان با کمال بردباری و گشاده رویی و نشاط روبرو گردیده است و هیچگاه در ارتباط با کار

مردم عصبانی نشده اند. یک بار عده زیادی از مردم به انتظار دیدن آن قائد بزرگ از داخل حیاط تا راه درازی صف کشیده بودند در این لحظه حضرت امام از جا برخاستند و بعد از قرار گرفتن در مقابل مردم، دستشان را بلند کردند و به احساسات پرشور آنان که با صلوات فرستادن توام گردیده بود، پاسخ دادند، دقایقی بعد که به جایگاه خود بازگشتند فرمودند: آخر من با این احساسات مردم چه کنم آنگاه چهره خود را میان دستمالی فرو بردند و به شدت گریستند. (15) در دوازدهم بهمن 1357 در فرودگاه تهران به منظور استقبال از امام، اجتماع عظیمی دیده می شد، در آنجا رهبر کبیر انقلاب مختصر صحبتی کردند و قرار بود در جلو دانشگاه بیاناتی داشته باشند و بعد به سوی بهشت زهرا بروند، اما جمعیت عاشق و ذوق زده آنقدر در آن محوطه جمع شده بودند که برخی دست اندرکاران متوجه عبور ماشین امام نشده بودند.در واقع امام زمانی پا به خاک ایران نهاد که شور و شعف فراوان بر مردم حاکم گردیده بود، بعد از سخنرانی در بهشت زهرا امام اظهار تمایل کردند که به داخل جمعیت بروند در آن زمان به قدری اجتماع حاضران فشرده بود که ایشان فرموده بودند: احساس کردم دارم قبض

روح می شوم و عکسی از ایشان موجود می باشد که نه عمامه دارند ونه عبا و میان جمعیت گیر افتاده اند و تعبیر خودشان این بود: بهترین لحظاتم همان موقعی بود که زیر دست و پای مردم داشتم از بین می رفتم و در آن روز نمونه بارز عشق مردم نسبت به رهبرشان و نیز خالصانه ترین عواطف امام نسبت به امت، به نمایش گذاشته شد.حضرت امام پس از سخنرانی در بهشت زهرا فرموده بودند: امروز به خاطر محبت مردم نزدیک بود از بین بروم یک وقت متوجه شدم که عمامه ندارم، کفش و عبایم نیست و دارم از بین می روم و در مرز بیهوش شدن بودم.ظاهرا اطرافیانم متوجه این مسایل می شوند و خیلی هم فریاد می زنند که: فشار نیاورید ولی فایده نداشت و جمعیت مرا روی دستان خویش بلند کردند و بعد به آمبولانس منتقلم کردند. (16) همین جویبار احساسات و عواطف پاک بود که کار را در قم و تهران (جماران) در روزهای اول به جایی رساند که برخی از مجاورین و همسایگان محل اقامت امام از کثرت جمعیت مشتاق نمی توانستند به خانه های خود بروند و برخی توسط نردبان رفت و آمد می کردند.یک روز در اثر ازدحام افراد در قم چندین نفر زیر دست و پای مردم مجروح و یک نفر کشته شد، امام

با شنیدن این خبر به حدی نگران شدند که فرمودند دیگر به محل دیدار عمومی (فیضیه) نمی آیم و همین ماجرا با ابعاد وسیع تری در جماران تکرار شد، سه نفر کشته و چندین نفر مجروح شدند و حتی آن روز پاسداران برای رهانیدن خود از میان سیل جمعیت تلاش می کردند همه این ها به خاطر آن است که دریافته بودند که امام به آنان عشق می ورزید و برای نجات و هدایت آنان به سوی نور و روشنایی چه خطرهایی را متحمل گردیده است. (17) خاطره ذیل که مربوط به سال 1343 ه.ش است ارتباط صمیمانه امام با مردم را به خوبی نشان می دهد.پس از این که امام از زندان آزاد شدند و به قم برگشتند عده زیادی برای دیدار با ایشان می آمدند، امام به تمامی علاقه مندان محبت می کردند.روزی مردی روستایی که از روستاهای مشهد آمده بود به محل اقامت امام وارد گردید، حالش منقلب بود و با شور و اشتیاقی خاص اشک شوق می ریخت امام با عنایت خاصی او را نزد خود نشانیدند و توصیه کردند یک استکان آب جوش یا چای برایش بیاورند.عین دو برادر کنار هم نشسته بودند، مرد روستایی با توجه به التهاب و هیجانی که داشت ساکت بود امام که کم حرفی ناشی از نگرانی و تشویش او را مشاهده کردند

از یک خصوصیت روان شناسی استفاده کردند، زبان به سخن گشودند و از او پرسیدند کارت چیست؟ و چند سؤال دیگر از وی کردند تا دغدغه خاطرش تسکین یابد و حالش به وضع عادی برگردد و این رفتار امام یادآور سیره رسول اکرم (ص) می باشد که در منابع روایی و تاریخی آمده است: یکی از ایرانیان با شوق و ذوق به دیدار آن خاتم رسولان رفته بود و تصور می کرد که شکوه و جلال پیامبر باید به قدرت سلاطین شبیه باشدولی چون به حضور حضرت محمد رسید و در کنار آن وجود مبارک نشست و پیامبر با او شروع به صحبت کردند فهمید که شکوه و جلال در اینجا وجود دارد اما معنویت بر آن حاکم است. (18) در آن زمان که امام از تهران به قم مهاجرت نمودند اکثر روزها مردم به دیدارشان می آمدند و ابراز احساسات می کردند، جمعیت در فضای نسبتا وسیع جلوی محل اقامت امام و آن سوی خشک رود قم موج می زد امام به پشت بام می آمدند و به ابراز احساسات مردم پاسخ می دادند بعضی به ایشان می گفتند به پشت بام نیایید خطر دارد.مردم بسته هایی را برای تبرک کردن به سوی رهبرشان پرتاب می نمودند و این وضع خالی از خطر نبود لکن امام می فرمودند: اینها با علاقه به اینجا

آمده اند. یک بار عده ای از اقشار مردم به مناسبتی به دیدار امام آمده بودند و حدود دو ساعت ابراز احساسات می کردند و شخصی می خواست با بلندگو آنان را آرام نماید تا امام سخنرانی کنند در تمام مدتی که برخی می گریستند، عده ای ذوق می کردند و گروهی حاجت های خود را می خواستند و جمعی التماس دعا داشتند دستان امام بالا بود.به راستی هیچ عاملی جز علاقه عمیق امام به مردم نمی تواند آفریننده چنین صحنه هایی باشد.در همان ایام عده ای می گفتند اگر خواستید به پشت بام بروید اجازه دهید ما نخست برویم اوضاع را بررسی کنیم سپس شما تشریف ببرید، لکن امام اعتنایی نمی کردند و تا سر و صدای مردم را از کوچه می شنیدند همان لحظه عمامه را بر سر نهاده، نعلین را به پا کرده و از پله ها بالا می رفتند و گاهی اطرافیان بعد از این که امام به پشت بام می رفتند، از حضور مردم مطلع می شدند آری امام دوست داشت به مردمی که با اشتیاق به دیدارش آماده اند احترام بگذارد. (19) در لحظات آخر زندگی دنیوی، حضرت امام به یکی از یاران خویش می فرمایند به مردم بگویند دعا کنند که خداوند مرا بپذیرد، مرحوم حاج احمد آقا عرض می کنند گفتن این عبارت مشکل است و مردم تحمل شنیدن این کلام را که بوی فراق و هجران دارد،

ندارند، اجازه دهید یا این سخن را به مردم نگوییم یا در کنارش سخنی بگوئیم که آنان را از حزن و اندوه بیرون بیاورد مثلا به آنان بگوئیم امام می فرمایند اگر من برگشتم در خدمت شما خواهم بود، امام برای شادی دل مردم فرمودند اگر با این کلمه راضی می شوند حرفی ندارم. (20)

پى نوشت ها

: 1. مقدمه صحیفه نور، به قلم حضرت آیة الله خامنه ای. 2. ویژه نامه سومین سالگرد رحلت امام خمینی، روزنامه جمهوری اسلامی (بدون تاریخ) 3.مجله حضور، شماره 19، ص4 .61 -60. همان نشریه، شماره اول، خرداد 1370، ص37; پا به پای آفتاب، ج4، ص5 .174 -173. پا به پای آفتاب، ج اول، ص6 .251. اظهارات حجةالاسلام والمسلمین سید جواد علم الهدی، صحیفه دل، ص7 .91. صحیفه نور، ج13، ص8 .50. همان، ص9 .19. همان، ج17، ص10 .185. در جستجوی راه از کلام امام، دفتر نهم (ملت امت)، ص11 .645 -644. همان، ص12 .661. صحیفه نور، ج7، ص13 .34 -32. همان، ج9، ص14 .195 -194. همان، ج4، ص15 .190. گل های باغ خاطره، ص16 .42. پابه پای آفتاب، ج 1، ص125 -124، ج2، ص17 .245. ویژگی هایی از زندگی امام خمینی، ص51 -50; سرگذشت های ویژه، ج2، ص18 .81 -80. پا به پای آفتاب، ج4، ص19 .110. همان، ج1، ص20 .147

-146. برگرفته از سخنرانی حاج آقا محمد علی انصاری در کنگره بین المللی بررسی ابعادی چند از شخصیت امام خمینی (تیر 1368( . غلامرضا گلی زواره

امام برحق زمانه

11 چکیده: «سخنرانی مولانا کوثر نیازی در جلسه عزای امام خمینی (ره) حال ما در هجر کمتر از یعقوب نیست او پسر گم کرده بود و ما پدر گم کرده ایم ماه محرم الحرام معمولا بعد از ماه ذیحجه می آید، اما اکنون محرم قبل از ماه حج آمده و ماتم و آه و ناله همیشه بعد از حج شروع میشود اما الان قبل از حج شروع شده است. امام خمینی سایه بالای سرما بود و با فوت ایشان ما یتیم شدیم بلکه دنیای اسلام یتیم شده است. و همچنین مظلومان دنیا یتیم شده اند. گرچه ایشان از 14 تن معصوم نبود اما بسیار خوش قسمت بود که در زمان امام مهدی (ع) بدنیا آمد. کاری را که امام در سطح ایران شروع کردند حضرت امام مهدی (ع) در سطح جهان تکمیل خواهند کرد. این انقلاب در یک کشور بود و آن انقلاب که بدست امام مهدی (ع) برپا می شود جهانی خواهد بود. آنهم زمانی که امام ظهور خواهند کرد و دنیا را سرشار از عدل و داد خواهند نمود و نور الهی همه جا را روشن خواهد ساخت و نور اسلام جایگزین کفر و ظلم و ستم خواهد شد و اسلام در تمام دنیا حاکم خواهد شد. این نظر آیت ا. . . روح ا. .

. خمینی به یک ملت مرده و ساکن، روح تازه ای دمیدند و رهبر نمونه اسلام شدند و در دیدگاه جهانی ایشان مقام و احترام شایسته ای را دارا هستند. علامه اقبال نظریه ای را که راجع به اسلام و از نظر سیاسی درباره امام دارد مثل آیینه ای است که عکس امام خمینی (ره) را در آن نشان میدهد و اینطور بنظر میرسد که این اشعار درباره امام خمینی سروده شده است که تفسیر این اشعار به این شرح میباشد: "تو از من درباره امامت حقیقی پرسیدی، انشاا. . . خدا تو را نیز مثل من صاحب اسرار کند. او کسی است که امام بر حق این زمانه خواهد بود. در آینه خیالم،ای دوست صورت و نقش تو بنظرم آمد، زندگی برای تو از این هم مشکلتر خواهد شد و احساس ضرر و زیان خونت را به جوش خواهد آورد. سختی و فقر زیاد آنچنان فشار خواهند آورد ولی تو در برابر آن همچون فولاد آبدیده خواهی شد. فتنه ها بر ملت برافروخته خواهد شد و امامت از آن او خواهد بود. با مروری بر تاریخ اسلام، مشاهده خواهد شد که علمای بر حق بسیار بوده اند که در میان آنها تعدادی بودند که با بیان کلمه حق و درستی، سرشان زیر تیغ جلادان رفت و یا به چوبه دار آویخته

شدند یا آتش زده شدند اما نتوانستند حاکمیت اسلام را بوجود بیاورند و نظام و حکومتی بر اصول و مبنای اسلامی را بر سر کار بیاورند. اما این افتخار به امام خمینی (ره) داده شد. ایشان نه تنها نظریه انقلاب را مطرح کردند. بلکه عملا نیز دنباله این حرکت را گرفتند و تشکیلات عظیمی را بعد از انقلاب بوجود آورند. سپس به عنوان رهبر پرچم نظام جمهوری اسلامی را برافراشتند و پایه های جمهوری را مستحکمتر کرده و انتخابات شروع شد. امام زندگی بسیار ساده ای را گذرانید. ایشان در کاخ های بزرگ و مجلل زندگی نکرد. بلکه محل مسکونی امام بسیار ساده بود و مثل حکمرانان و رهبران سابق و دیکتاتورها فرزندان خود بویژه پسرشان را برای حکومت انتخاب نکردند و این تصمیم را به مسئولین منتخب جمهوری سپردند که خودشان تصمیم بگیرند که چه کسی را انتخاب کنند. ایشان همچون یک فرد معمولی زندگی را ادامه دادند نه مثل یک دیکتاتور و صاحب مقام. ایشان در مقام علم و فضل و دانش در عرش بودند اما بروی زمین می خوابیدند. طرز زندگی ایشان تعبیر و تفسیر گفته پیامبر است که فرموده بودند و دعا میکردند که ای خدای من، مرا همچون مسکین ها زنده نگهدارد و در حالت مسکینی مرگ مرا عطایم کن و

عاقبت مرا نیز همچون عاقبت مسکینان قرار دهد. به همین دلیل است که این طرز زندگی امام به ما می فهماند که فوت ایشان سبب شد تا دریایی از مستضعفان در تشییع جنازه ایشان بحرکت درآیند. این تشییع جنازه نه تنها در تاریخ اسلام، بلکه در تاریخ بشری نیز همانندی نداشته است و نصیب هیچ کسی نشده است. آژانس خبری رویتر می گویند: "فقط مرتضی پویا نمی گوید که یک میلیون نفر در این تشییع جنازه شرکت کرده بودند. بلکه همه معترف بودند که بیش از میلیونها نفر در این مراسم حضور داشتند. " در این مراسم مساکین و محرومان آمدند و مشاهده شد که هیچ پادشاهی در این مراسم شرکت نکرد. اما وقتی ایندرا گاندی ترور شد چقدر از بزرگان مملکتی و پادشاهان کشورهای اسلامی در تشییع جنازه او شرکت کردند. وقتی در کشور ما ژنرال ضیاءالحق کشته شد چقدر از حکمرانان و روسای جمهور غیر مسلمان شرکت کردند. اما امام خمینی آن شخصی بود که علامه اقبال درباره اش نوشته است: "او امام ماست، امامی که همچون شمشیر عریانی بر علیه پاشاهان بود. " او همیشه پادشاهان را در زیر قدم خویش نگهداشته بود. کسی بود که می گفت شاهنشاه و سلطان همه بت هستند. تنها خداست که حاکم و پادشاه است و هیچ

قدرت دیگری وجود ندارد. حال چگونه پادشاهی می توانست در تشییع جنازه او شرکت کند. دنیای غیر مسلمانها، از او ترس و وحشت داشتند و پادشاهان و حاکمان نیز از او خوف داشتند شاه نیز خودش از او می ترسید و حکمرانان خارجی نیز از او وحشت داشتند. آقای مولانا محمدعلی جوهر د رتفسیر کلمه توحید چنین بیان داشتند که: توحید به آن می گویند که مرد مومن وقتی در برابر خداوند جل و جلال می ایستد، خداوند می فرماید: این بنده من است که از من راضی بود، ولی به خاطر من از تمام قدرتمندان دنیا ناراضی بود و این بود که امام بخاطر راضی کردن خداوند، از تمام مستکبران عصبانی بود و به همین خاطر مساکین به او عشق و محبت داشتند ولی پادشاهان و صاحبان قدرت و ثروت از او می ترسیدند. او پیرو سنت راستین پیامبر بود. همه سنت پیامبر را می دانند و می دانند که حضرت محمد (ص) در زمان خود، همه پادشاهان را به اسلام دعوت کرده بود. چه کسی سنت را پیروی کرد؟ چه کسی موفق شد که با پادشاه و یا رهبر هم عصرش و یا به رئیس جمهور یک کشور خارجی قاصدی بفرستد و آنها را به اسلام دعوت کند؟ آن چه مومنی بود که تمام دنیا این

شخص را به عنوان امام انتخاب کرده و در دلش شور و خروش بود تا زندگی و نحوه آنرا متحول کند. بخدا قسم او در فرهنگ اسلام یک شاهکار است. نامه ای که ایشان به رئیس جمهور روسیه فرستاد، در هر سطر آن فراست، حکمت و مواعظ عالی گنجانیده شده بود. این نامه بیهوده نبود و اثر زیادی بر حکومت روسیه گذاشت و آنها تصدیق کردند که آن نوشته پر از مطالب مهم و مفاهیم سنجیده می باشد. آنها گفتند ما پیرامون مطالب آن فکر خواهیم کرد. و من می گویم که اگر امروز نباشد به امید خدا روزی فرا خواهد رسید که این نامه گرامی امام اثر خودش را نشان دهد و همه خلایق نتیجه مثبت آنرا با چشم های سر خود مشاهده کنند. حال چه کسی پیروی از سنت پیامبر کرده است؟ اهل سنت را کی بوجود آورد؟ از صدها پادشاهی که بودند چه کسی موفق شد که یکی از پادشاهان و سلاطین هم عصر و زمانه خودش را به اسلام دعوت کند؟ این امام بود که پای در جای پای پیامبر گذاشت و سنت او را پیروی کرد و حق این است که او را اهل سنت بحساب آورد و او مستحق بود. چه کس دیگری میتواند باشد؟ چه کسی بود که

توانست زبان احمقی را که نسبت به ساحت رسول اکرم (ص) گستاخی کرده بود، ببرد. تا بحال در اسلام آباد 6 نفر جان خودشان را قربانی کرده و شهید شده اند. چه اعتصابی بر پا شد؟ کجا به گزارش درآمد؟ کجا مردم مضطرب شدند؟ از کجا جوابی داده شد و کجا صدای آن ناله ها و فریادها در پاکستان بلند شد؟ چه کسی بود که فریاد مسلمانان را شنید و به کمک آنها شتافت؟ او چه کسی بود که همچون یک شمشیر آخته شخصی را که به پیامبر اکرم گستاخی کرده بود را به سزای خود رسانید؟ و زبانش را برید؟ حال اگر امروز نشد، فردا سر این گستاخ را از بدن جدا خواهند کرد و من مطمئن هستم که او زنده از این مهلکه در نخواهد رفت. اقبال این شکوه و گلایه را کرده بود که: ندای من باعث شد که در عجم شعله های آتش بیفروزد اما اعراب هنوز در خواب هستند. آنجایی که بخاطر قدوم مبارک رسول اکرم (ص) خاکش سرشار از چشمه های نفت است و کسانی که مالک آن سرزمین هستند و با طلا و جواهر بازی می کنند در خواب غفلت هستند و بی خبر از همه جا می باشند. و بهتر است که بی خبر باقی بمانند، زیرا شخصی که فرزند رسول اکرم

بود و حافظ ناموس و آبروی پیامبر بود به شکل یک شمشیر عریان درآمد و جواب گستاخی کسانی که به پیامبر فحاشی کرده بودند را داد و گفت که باید سر از تن این پلیدان جدا گردد و امروزه این دنیای وسیع و عریض برای سلمان رشدی بسیار تنگ و کوچک شده است. در قرآن درباره آنهایی که دوزخی و جهنمی هستند چنین آمده است: "آنها نه زندگی میکنند و نه به زندگان می مانند و نه به مردگان و نه می میرند. " امروز رشدی نیز اینطور زندگی میکند، نه می میرد و نه به خوشی زندگی اش را ادامه میدهد. در یک خانه زندانی است و 12 سرباز خارجی گرداگرد خانه از او مراقبت می کنند. تازه باز هم هراس و وحشت دارد و بیرون از خانه نمی آید و نمی تواند از ترس از خانه خارج شود تا هوایی تازه کند. آیا او خیال میکند که با وفات امام خمینی او جان سالم بدر خواهد برد. او نمی داند که هزاران تن از فرزندان امام خمینی زنده و موجود هستند که به فتوای امام عمل خواهند کرد و او را به سزای عملش خواهند رساند. امام بسیار چیزها از خود باقی گذاشت و به یادگار برای ما به امانت سپرد. این یادگارها برای ما بسیار عزیزاند و

بسیار برای ما ارزشمند می باشند. یکی اینکه انقلاب اسلامی را برایمان آوردند. خدا را صدها هزار بار شکر که آیت ا. . . خامنه ای جانشین ایشان شدند و سیستمی را بوجود آوردند که برای انتقال قدرت چند ساعت هم وقت تلف نکردند. در حالیکه در همین جا (پاکستان) همین کار سالها وقت می خواهد. اگر بیاد داشته باشید بعد از انتخابات سال 1970، برای انتقال قدرت جنگ بزرگی بپاشد و آخرش هم پاکستان شرقی جدا شد و بعد اجبارا گروه اکثریت در پاکستان غربی بر سر قدرت آمدند و بیش از یک سال این امر طول کشید. اما چه نظام و نظمی را امام بوجود آورد که در عرض چند ساعت بعد از فوت ایشان، جانشین شان انتخاب شد و این برای استحکام و باقی نگهداشتن انقلاب اسلامی ایران و همچنین برای دنیای اسلام یک فال نیک است. انقلاب اسلامی ایران متاع و کالایی صرفا ایرانی نیست، بلکه متعلق به دنیای اسلام است و امید و آرزوی مستضعفان عالم میباشد. حمایت و حفاظت کردن از این انقلاب اسلامی، وظیفه هر مسلمان است. او در هر کجا که باشد، انقلاب اسلامی ایران را حامی خود حس خواهد کرد. انقلاب اسلامی در ایران بر پا شد و زمان زیادی باقی نمانده است که دنیای اسلام به

این اندیشه درآید و در تمام جهان اسلام انقلاب اسلامی برپا شود، که راه و روش آنرا امام خمینی به آنها نشان داده اند. یادگار دیگری که امام برایمان به جا گذاشتند و بسیار مهم است همانطوریکه قبلا برایتان گفتم فتوا و اعلام جهاد ایشان بر علیه گستاخی و بی حرمتی کسانی است که این فحاشی را به مقام رسول اکرم کرده اند. ما عهد می کنیم که به این فتوا جامه عمل بپوشانیم و هرگز نخواهیم گذاشت که جوهر این نوشته خشک شود و کیفر این گستاخی به رسول اکرم (ص) را عملی خواهیم کرد. امام از پیش ما رفت اما در روح ما زنده است در دلهای ما زنده است. ایشان در تاریخ زنده است و در تاریخ زنده خواهد ماند. یکی از نویسندگان بزرگ خارجی در جایی نوشته است که ایشان در ردیف لنین می باشد و همچون مائوتوسه تنگ می باشد. من گویم لنین و مائو انقلابی را برپا کردند اما آنها در مقابل انقلاب امام هیچ هستند. به این خاطر که در آنجا کارگران و محنت کشان تعداد اکثریت داشتند. اما در کشوری که امام انقلاب را به ارمغان آورد تعداد کارگران تنها 300 هزار تن بود و اکثرا طبقات شهری بودند. تاکنون تئوری این بوده است که انقلاب از جایی شروع

میشود که در آنجا تعداد کارگران و محنت کشان زیاد باشد. زمانی که در روسیه در سال 1917 انقلاب بزرگ روسیه به پیروزی رسید، آن کشور کارگری بود و مردم آن بیچاره و غیر مترقی بودند. در چین وقتی در سال 1949 انقلاب شد آنجا هم یک کشور عقب افتاده و غیر مترقی بود و مردمان آن کارگر و فقیر بودند. اما وقتی امام انقلاب ایران را برپا کرد ایران با همه مسائلی که داشت یک کشور مترقی بود و کشوری پولدار بشمار می رفت. تعداد کارگران در این کشور بسیار کم و تعداد طبقات شهرنشین بسیار بیشتر بود. اما امام انقلاب را آورد و تفکرات رایجی که پیرامون انقلاب وجود داشت را آتش زد و به خاکستر تبدیل کرد و ثابت کرد که درجه و مقام ایشان از لنین و مائو نیز بیشتر و بالاتر است. اکنون نیز این تئوری وجود دارد که در مقابل ارتش، مردم موفق نخواهند بود. شما به کشور چین نگاهی بیاندازید. در آنجا می بینید که مردم به عقب رانده می شوند و ارتش، بیچاره ها و محرومها را خورد کرده و زیر تانکها له میکند. در کشور ما نیز موقعی که ارتش به قدرت رسید بیشتر از نصف کشورمان از دست رفت. اما این امام بود که با رهبری

خردمندانه خود یک ارتش مقتدر و شکست نخورده را توانست به کمک ملت و نیروهای مومن ارتش شکست بدهد و انقلاب اسلامی ایران به پیروزی رسید. حال چنین رهبر عظیمی از بین ما رفته و دار فانی را وداع گفته است. حالا چه کسی می گرید؟ آری، تاریخ می گرید و انسانیت اشک می ریزد و خواهد ریخت. در سراسر دنیا، آنجا که محروم و ضعیفی باشد، گریه خواهد کرد.

امام به فهم و شعور بالای مردم اعتقاد داشتند

10 چکیده: حضور: از شما تشکر می کنیم که محبت فرمودید و قسمتی از اوقات شریف را در اختیار مجله قرار دادید تا در ارتباط با حیات پربار حضرت امام خمینی (س) دقایقی را به گفتگو بنشینیم. با توجه به اینکه در حساسترین فراز تاریخ انقلاب، جنابعالی عهده دار وظایف سنگینی در ارتباط با میهن اسلامی بودید و در موارد مختلف مورد تایید آن بزرگوار قرار داشتید. و از آنجا که بجز مطالبی که در وسایل ارتباط جمعی مطرح شده یا در بعضی از کتب آمده، از زوایای زندگی آن بزرگوار مطالب زیادی در دست نیست. از جنابعالی که در شرایط مختلف با ایشان محضور بوده اید، تقاضا می شود خاطرات ارزنده خود را بویژه از اولین دیدار با حضرتشان بیان بفرمایید. مهندس میرحسین موسوی: " بسم الله الرحمن الرحیم، البته برای من باعث افتخار است در خدمت برادران باشم که کار بزرگی را انجام می دهند ان شاءالله زودتر کارهایی را در مورد زندگی حضرت امام و خط مشی ایشان و اهداف ایشان می بینیم و آثار ایشان را ببینیم. این آثار مخصوصا در این موقعیت انتشارش فوق العاده مهم است و هر چقدر و هر نوع کار و هر نکته از ایشان می

تواند خیلی کمک کننده برای ملت و مردم و قشرهای مختلف باشد. البته ملاقاتهای بنده با حضرت امام بیشتر در قالب همین مسئولیتهای اجرایی بوده که بر عهده ام گذاشته شد به عنوان خدمت. اولین دیدار من با ایشان مثل همه مردم روز استقبال از حضرت امام (س) بود. البته در مدرسه رفاه، ما جزو کسانی بودیم که کارت داشتیم، ولی وقتی بیرون آمدیم با خانم (ایشان هم کارت داشت) مردم را دیدیم که با دست خودشان خیابانها را تمیز می کردند و کارهایی می کردند و فداکاریهایی را دیده بودیم، حقیقتش این است که خجالت کشیدیم به عنوان مستقبلین اصلی برویم فرودگاه. رفتیم و پیوستیم به خود مردم و در خیابان انقلاب اولین بار صورت نورانی حضرت امام را موقعی که ماشین ایشان رد می شد، آنجا زیارت کردیم و فردایش هم رفتیم، باز هم من نرفتم داخل، کمی مخلوط بود. هم اینکه افراد متعهد و انقلابی آنجا بودند و هم یک مقداری کشمکشهای سیاسی بود، در بین جناحهای مختلف و بعد رفتیم همان جایی که حضرت امام دست تکان می دادند در مدرسه علوی. آنجا زیارت کردیم تا موقعی که ما به عضویت شورای انقلاب انتخاب شدیم و با اعضای شورای انقلاب اولین بار به طور رسمی آمدیم همراه دولت موقت و

شورای انقلاب آن موقع ظاهرا رئیس ستاد تازه انتخاب شده بود و با یک هلیکوپتر رفتیم قم و آنجا خدمتشان رسیدیم و یک جلسه تاریخی هم بود برای اختلافاتی که پیش آمده بود بین دولت موقت و شورای انقلاب، بحثهای زیادی انجام شد و حضرت امام رهنمودهایی داشتند. و ظاهرا اگر اشتباه نکنم در شورای انقلاب تقریبا تحت این عنوان دوبار خدمتشان رسیده بودم. البته اطلاع ندارم که ایشان آشنایی داشتند یا نداشتند، احیانا ما توسط دوستان معرفی شده بودیم، بعد از آن موقعی که روزنامه جمهوری اسلامی تاسیس گردید به عنوان سردبیر روزنامه در قم خدمتشان رسیدیم که آن هم یک خاطره ماندنی است، رهنمودهای بسیار مهمی دادند که برای من خیلی موثر واقع شد، برای خط مشی روزنامه و برای جهتگیری بعدی بنده هم اثر گذاشت، قبل از آن هم ظاهرا یک بار ما (وقتی حزب جمهوری تشکیل شده بود) من از اول دفتر سیاسی حزب بودم و با شورای مرکزی حزب برای اولین بار در قم خدمت حضرت امام رسیدیم و آنجا هم یادم هست که رهنمودهایی دادند. احضور: برای ما رهنمودهای حضرت امام مهم است اگر ممکن است با توجه به حال و هوای آن روزها اشاره ای بفرمایید. - در مورد آن چیزهایی که شاید الان مهم

باشد و جزو مطالب اصلی است برای حضرت امام، که تقریبا می شناسید، می خواهم بگویم که دلیل بیان این خاطره به این مفهوم است که حضرت امام از اول تا آخر چگونه یک خطی را که محکم به آن اعتقاد داشتند، گرفتند و تا آخر رفتند. موقعی که برای روزنامه خدمتشان رسیده بودیم چون یک مختصری ما توضیح دادیم و بعد ایشان صحبتی فرمودند که فکر می کنم در صحیفه نور درج شده است. ولی به هر حال اگر نباشد به دست آوردنش چیز مشکلی نیست، منتهی بعد از ختم آن مطلب ما گفتیم که ما خیلی تنها هستیم، حمله زیاد هست، اول انقلاب بود، یک کمی جو غلیظ بود، نیروهای ضدانقلاب زیاد بودند و گروهکها و نشریات عجیب و غریب، صدها نشریات در می آوردند، و دایم در معرض اتهام بودیم. گفتیم که یک حالت فشاری هست. حضرت امام فرمودند: "امروز در آینده این انقلاب کسی رستگار خواهد شد، پیش خواهد رفت که با مردم باشد. با موج مردم باشد. اگر کنار بیفتد قطعا از بین خواهد رفت، شما بروید با مردم باشید، خط آنها را دنبال کنید". این یادم هست یعنی خط مشی مردم. حضرت امام قویا به مردم اعتقاد داشتند و احترام می گذاشتند و بودن با آنها را شرط پیروزی انقلاب و

استمرار انقلاب می دانستند و حتی من می خواهم فراتر از این بروم، یعنی خاطره ای دارم که خاطره پرمعنایی است، خیلی تکان دهنده برای خود بنده و دوستان. خدمتشان که بودیم این حالت بود و یک شب در منزل حاج احمد آقا سه یا چهار سال پیش خدمتشان بودیم. بحث فداکاریهای مردم پیش آمد، حضرت امام فرمودند که مردم خیلی جلو هستند، ما عقبشان داریم می رویم. یکی از دوستان فرمودند: خوب حالا ما اگر بگوییم دنبال رو مردم هستیم دنبال مردم می رویم، این برای ما مصداق دارد، درست است ولی در مورد شما نمی توانیم این حرف را بزنیم. شما در جلو مردم هستید، شما در کنار مردم حداقل هستید، من یادم هست که امام عصبانی شدند که مردم جلو هستند. واقعا ایشان به خوبی مردم، به انقلابی بودن مردم، به برگشت مردم به فطرت اسلامی شان و به زنده شدن آنها عمیقا معتقد بودند و من اعتقاد دارم که یکی از خطهایی که راجع به حضرت امام باید پیش گرفته شود، حتی قبل از پیروزی انقلاب اسلامی همین موضوع هست. ما بعد از سالهای 41-42 هم وقتی سخنان ایشان را گوش می کنیم حتی کتابهای اولیه ایشان را مطالعه می کنیم . . . با یک امیدی برای نشستن در

جان مردم نوشته اند و این نشان دهنده یک نوع خوش بینی به روح و جان مردم است; این خوش بینی به مردم، به توده های مردم را همان مردمی که قبل از انقلاب تحقیر می شدند و هیچ به حساب نمی آمدند، همه فکر می کردند نمی فهمند، قدرت دگرگونی ندارند و قدرت دگرگون کردن را ندارند. امام چنین اعتقادی نداشتند، ما فکر می کنیم که از همان اولین آثاری که می بینیم ایشان یک اعتقادی به فهم و شعور بالای مردم دارند و این رسالت را برای خودشان انتخاب می کنند که دایم پیامهایی را از خیر و خوبی و از اسلام به آنها برسانند. این یک نکته بسیار مهمی است، البته آخرین دفعه ای نبود که ایشان این مسئله را فرمودند، بارها در صحبتهای علنی که ایشان در رابطه با دولت می فرمودند، روی این مسئله تاکید می کردند. منتها صحبتهای خصوصی ایشان همین بود، یعنی یکی از ویژگیهای حضرت امام که البته این را خیلیها گفته اند. امام صحبتهای درونی و خصوصیشان را با صحبتهای بیرونیشان خیلی با هم فرق نداشتند مگر اینکه حالا یک سری راجع به یک مسئله خاص سیاسی باشد. آن هم به معنای اینکه به مردم اطلاع بدهیم، نبود. خوب، موردی پیش می آمد، تخصصی بود، یک چیزی، ولی در

رابطه با سیاستها در مورد مسائل کلی و توصیه ها همان چیزی را که در علن، ایشان می گفتند، به صورت خصوصی هم همان توصیه را می فرمودند. اگر علنی در رابطه با هیئت دولت، هفته دولت، نظایر اینها و مناسبتهای مختلف، به مجلس، دولت و به همه، توصیه مردم را می کردند و همین مسئله را می فرمودند: که اینها بر گردن شما دین دارند، آنها به گردن ما دین دارند، همین مسئله را به طور خصوصی هم می گفتند. اینطور نبود که عمومی، در جلو مردم یک چیزی بگویند و خصوصی چیز دیگر. ایشان واقعا این مسائل را رعایت می کرد. ما یک بار هم 3-4 نفره به عنوان اعضای روزنامه در آن اوج شلوغیهای بنی صدر خدمت ایشان (امام) رسیدیم. بنده بودم و آقای " محمدرضا بهشتی" (فرزند شهید بهشتی) و یکی دیگر از دوستان، احتمالا آقای آقازاده که آن روزها مدیر داخلی روزنامه جمهوری اسلامی بودند. باز هم ایشان همین صحبت را فرمودند. (بودن با مردم را) می گفتیم که فشار زیاد است، جو اینطوری است. ایشان فرمودند: شما طرف مردم را بگیرید. این خط قوی ای بود که ایشان در رابطه با مسائل سیاسی و مسائل سیاست داخلی به ما دادند و این معنا یک سیاست اینکه با مردم باید باشیم، نه اینکه

تظاهر به بودن با مردم بکنیم. به طور عمیق ایشان اعتقاد داشتند که همه نیروها باید در خدمت مردم گذاشته شود. بالاخره خداوند یاری می رساند و مسئله به انتها و انجام خوبی می رسد. احضور: شما فرمودید که ایشان در سر و علن یکی بودند و فرقی نداشتند، امام به هر حال با توجه به اینکه شرایط خاصی بود مخصوصا در زمان جنگ تحمیلی، در آغاز جنگ و در شرایط دشواری که جنگ تحمیلی شده بود، طبعا ایشان، رهنمودهای خاصی داشتند که به خاطر شرایط جنگی صلاح نمی دانستند بصورت علنی مطرح شود، اگر ممکن است در رابطه با شروع جنگ تحمیلی و موضعگیریهای ایشان که به طور خصوصی داشتند توضیحاتی بفرمایید؟ - در شروع جنگ تحمیلی بنده مسئولیتی نداشتم، آن موقعی بود که دولت شهید رجایی تشکیل شده بود و مرحوم شهید رجایی برای تصدی وزارت امور خارجه مرا پیشنهاد کرده بود و بنی صدر قبول نکرد و بعد مساله منتفی شد. من فقط توسط شهید بهشتی و دیگران خبر می شدم که اوضاع چه جور است؟ در شورای انقلاب هم آن موقع من نقشی نداشتم، منتها بحثهایی که می شد من یادم هست. یک جلسه ای بود حدود 20- 30 نفر از برادران بودند، از جمله حضرت آیت الله خامنه ای و آقای

هاشمی رفسنجانی و دیگر برادران در این سطح. همان 2-3 روز اول جنگ بود. شورای مرکزی حزب بود، بحث جنگ شد وقتی همه، بحثهایشان را مطرح کردند، بعضیها می گفتند که این جنگ 2-3 روزه تمام می شود. یک هفته بیشتر طول نمی کشد. آخر سر معمولا "آقای بهشتی" مسئله را جمع می کردند. حضرت امام (س) می فرمودند که خط مشی ما باید این باشد که اگر دشمن تا تهران را هم تسخیر بکند، ما باید مقاومت بکنیم. بعد فهمیدیم، خط حضرت امام برای ایستادن همین است، از آن طریق این خط منتقل شده بود. ایشان روی آن محکم ایستادند و روی مقاومت تکیه داشتند. خوب بارها مواردی را دیدیم که در موارد خطر که فشار زیاد بود محاصره، فشار، محاصره اقتصادی و نظایر اینها، یا بیم فشار توطئه های خیلی سنگینی از گروههای چپ و راست و امریکا و نظایر اینها حرف نهایی امام، وقتی که در این زمینه ها بحث و تحلیل می شد، ایشان خط کلی را می دادند که چکار باید کرد. آخر سر هم با خنده می گفتند که "بالاخره ما وظیفه خودمان را انجام دادیم، حالا حداکثر این است که بیایند همین جا که ما ایستاده ایم ما را بکشند، اوج پیروزی اوج سعادت ماست. یک چنین چیزی، به این

مضمون، همین کلام ایشان که دیگر، آخرین نقطه بود. آدم احساس می کرد که اعتقاد به اسلام، دیگر فراتر از این که نمی تواند باشد، همین است دیگر و باید همین را پذیرفت و همین کلام، همه کارها را ما احساس می کردیم، آسان می کرد. یعنی احساس می کردیم بعد از آن راههای زیادی به روی آدم باز می شود و ایشان به این مسئله عمیقا معتقد بودند و بیان می کردند. البته در تحلیل قضایا و مسائل گوناگون، ایشان ذهن بسیار تیز و سریعی داشتند و این را باز در دو، سه مصاحبه گفته ام. وقتی ما با فردی که قدری سنی از ایشان گذشته روبرو می شویم، معمولا مسائل را دیر جذب می کند، کندی در جواب دادن است. کندی در ارتباط دادن اجزاء به همدیگر است. و درک منطقی بخشهای مختلف از صحبت، که معمولا یک مقدار با دشواری صورت می گیرد. من نمی گویم صورت نمی گیرد. شما در ارتباط با حضرت امام، اصلا این خصوصیات را نمی یافتید. یعنی شما تا آخرین روزهای زندگی ربرکت حضرت امام، وقتی به ایشان مراجعه می شد، مسائل پیچیده ای بود و مسائلی که خوب تنوع هم داشت. یک موقع بحث ارزی بود، یک موقع بحث پولی بود، یک موقع بحث جنگ بود، یک موقع بحث سیاست خارجی بود و خوب تنوعی که داشت، بحث

مثلا سیاست، گروههای مختلف و مسائل گوناگون که در جامعه بود. و گفته می شد ایشان با سرعت عجیبی، مسائل را می گرفتند و بلافاصله هم واکنش نشان می دادند و سریع، طوری که آدم احساس می کرد که با یک ذهن جوان 22-30 ساله از نظر سرعت، (نمی خواهم بگویم از نظر پختگی) از نظر سرعت با یک چنین حالتی روبرو بودیم، و من این را تقریبا از همان اوایل درک کردم و به نفعم تمام شد. چون طبیعی است وقتی که خدمت ایشان می رسیدیم، نمی خواستیم وقت ایشان را بگیریم، چون وقت ایشان خیلی گرانبها بود و ما برای خودمان وقت محدودی قایل می شدیم. من در ذهنم این است که هر چیزی را همین که یک کلمه بگویم تلگرافی، ایشان دریافت می کند. بر این اعتقاد بودم و همینجور هم بود. برای همین در آن وقتی که باید قایل می شدند، موفق می شدم طیف وسیعی از مسائل را خدمتشان مطرح کنم. اول مطرح می کردم، چنانچه سئوالی هست یا تذکر دارید بفرمایید. خط مشی اصلاحی دارید، بفرمایید و شروع می کردم، خیلی سریع مسائل را می گفتیم. منتها توضیحی نمی دادم که حالا مقدمه ای و موخره بچینیم. اصل مسئله را می گفتیم. چنانچه احساس نیاز نمی کردم که ایشان را باید توجیه کنم. توضیح بدهم و حقانیت حرف را جستجو کنم می دانستم که ایشان قضاوت

و داوری دارند و اطلاعات دارند و سریعا می گیرند و مسائل را به هم انتقال می دهند و نتیجه گیری می کنند و اگر لازم باشد چیزی می فرمایند. این را تا آخر ما داشتیم. در رابطه با مسائل حاد و در همه برخوردها، این مسائل را داشتیم. البته ایشان خصوصیتی داشتند که باز هم ممکن است دیگران هم گفته باشند. وقتی که افرادی به ایشان رجوع می کردند، همه حرفهای خودشان را می زدند و ایشان همه حرفها را گوش می کردند. صحبتهایی که می شد، منتها نتیجه گیری واقعا ویژگی خاص خودشان بود که از مجموع آنها برداشتی داشتند و بیان می کردند که راسخترین، بهترین و قویترین بود، در موضعگیریها بهترین راه حلها را جلوی پا می گذاشتند، نکته ای که شاید اصلا ربطی به مسئله رهنمودها و یا راهنمایی های ایشان نداشته باشد ولی اثرش بیش از آن راهنماییها بود. آن حالت آرامش و طمانینه ایشان در برخورد با مسائل بود که کسانی که به ایشان رجوع می کردند، آن حالت به آنها سرایت می کرد. وقتی کشتی انقلاب این همه دچار موج و اضطراب و اینها بود و همه دلهره داشتند، وقتی که افراد خدمت ایشان می رفتند، من دیده بودم که همه با اطمینان برمی گردند. شخصیت ایشان بلافاصله در فرونشاندن این اضطرابها و دمیدن طمانینه و وقار به افراد، اثر

آنی داشت و این بی نهایت در گرداندن امور کشور موثر واقع می شد. افراد وقتی که از خدمت ایشان می آمدند بیرون، به نظر می آمد که به خاطر اینکه به افق بازتر و بلندتری نگاه می کنند، از آن مسایل خرد و کوچک کنده می شوند و یا آنها برایشان قابل حل تر است، سریعتر می توانند حل بکنند و به آن هدف بزرگتر بپردازند. این البته در خط مشی عمومی امام به عنوان یک اصل باید مورد توجه قرار بگیرد که به اعتقاد من حیاتی هم هست برای استمرار انقلاب خوب است همین جا توضیح بدهم. که چه بسا سئوالی پیش نیاید. امام برای ملت ما یک افق خیلی بلند و بزرگی را باز می کردند. وقتی که شما به یک قله خیلی بلندی تماشا می کنید و به آن دل می بندید و حرکت خودتان را برای رسیدن به آن تنظیم می کنید در بین راه فراز و نشیبها خیلی اثر نمی گذارد. ایشان (امام) همیشه شعارهای بسیار حیاتی و اساسی را برای ملت ما مطرح می کردند و نگاه مردم ما را به آن دورترها می دوختند. برای همین، چیزهای روزمره خرد به نظر می آمد، هیچ به نظر می آمد و مردم طبیعی می دانستند که این سختیها را پذیرا باشند. دید یک جامعه اسلامی و امت اسلامی باید همین باشد. شما شعارهایی

را که ایشان مطرح می کردند، خوب نگاه کنید. به عنوان یک اصل دائم در نظر داشتند که در همه برخوردهای عمومی همین بود. در برخوردهای خصوصی هم همین بود. وقتی که ما خدمت ایشان می رسیدیم و افراد خدمت ایشان می رسیدند، من همیشه احساس می کردم که هدفها فراموش نشده، وقتی به خدمتشان می رسیدیم، دوباره آدم احیا می شد. وقتی که هدف احیا می شود و به یاد راه حل برای آن چیزهای دیگری که آدم فکر می کرد خیلی گیر کرده راحتتر پیدا می شود، و با دلگرمی بهتری می شد حل کرد این را هم ایشان در سطح جامعه به کار می بردند و هم در برخوردهای کوچکتر. این کار بود، اینجور نبود که افراد در برخوردهای خصوصی بروند (خدمتشان) این آن چیزی هست که من خودم دیدم در امور مملکتی - و در آن جلسه با حضور حضرت امام خود بخود توجه به اهداف بلند انقلاب که از اول ترسیم شده بود پیدا نکنند. یک حضور ذهنی پیدا می شد و این خود خیلی کمک می کند به حل مسائل. شعارهایی که ایشان طرح می کردند برای جامعه اسلامی که این جمعیتهای عظیم را به حرکت در می آورد و قدرت بسیج وسیع را در مردم ایجاد می کرد، خط می داد، به نمازهای جمعه، به نیروهای مومن،

به خط خود ایشان (امام) . طرح این شعارها بسیار مهم است. مبارزه با آمریکا یکی از این شعارهای اساسی بود. گرچه مهمترین نبود، ولی یکی از مهمترین شعارهایی بود که ایشان مطرح می کردند، تحقق وحدت اسلامی است که ایشان در وصیتنامه باز هم یکی از سرفصلهای مهم است و بارها بر آن تاکید کرده اند. علی رغم اینکه ما به عنوان اینکه تحت عنوان صدور انقلاب مورد حمله قرار می گرفتیم که مبادا این حرفها گفته بشود در سطح بین المللی ایشان دایم به این مسائل تکیه داشتند. من فکر می کنم که در طرح این مسئله می تواند دو تا منظور پشت سرش پنهان باشد. یکی همان اعتقاد برآمده از اسلام، یکی هم مسلمان باید سیر بکند. دایم باید هدف جلوی رویش باشد و این تعیین کننده باید باشد که حضرت امام مطرح می کردند. از طرفی طرح این مسئله یک نوع بسیج است. در میان انسانها. انسانهایی که واقعا شیفته برقراری عدل و عدالت و برقراری حکومت اسلام در جهان هستند، و مبارزه با ظلم و سیاهی و تباهی که این انقلاب به وجود می آورد. این حرفها، حرفهای وحدت بخش قدرت بسیج حضرت امام از طرح این شعارهای اساسی سرچشمه می گرفت. می فرمودند: اگر این شعارها را به عنوان اینکه ممکن است مزاحمت ایجاد بکند و

مشکل ایجاد بکند، حذف بکنیم، اولین چیزی که از دست می دهیم قدرت بسیج مردم است. مردم حاضرند به خاطر هدفهای بلند حرکت بکنند، اگر هدف بلند حذف شد هیچ دلیلی وجود ندارد که این هدفهای کوچک، ماشین خودش را، خانه خودش را، بچه خودش را انتخاب نکند، چرا بیاید یک هدف دیگر را انتخاب بکند؟ در مبارزات، برای هدف، برای خدا، حاضرند بمیرند. بزرگترین هدف لقاءالله که ایشان بر آن تکیه می کرد و همینطور می آمد توی شعارهای اساسی و این چیزی بود که ما در ملاقاتها می دیدیم. این در ماورای هر نوع باصطلاح توصیه های مقطعی صورت می گرفت. حالا ممکن بود مثلا یک مسئله اقتصادی داشته باشیم، ایشان در این زمینه هم توصیه می کردند، ولی این شعارهای اصلی حاکمیت داشتند. احضور: مسائلی که اشاره می فرمایید بسیار ارزشمند و تحلیل گونه است. اگر مصادیق را هم بفرمایید، چون آنها هم برای کسانی که می شنوند و می خوانند سازنده خواهد بود; متشکریم. - مثلا در مورد افغانستان یک بار با ایشان بحث بود. آن موقعی که چنین تحلیلی وجود داشت که ما اگر در رابطه با افغانستان سازش می کردیم ممکن بود مسئله عراق را هم راحت تر حل بکنیم. همچنین در رابطه با همسایه شمالیمان، مسئله به صورت تحلیل مطرح شد نه به عنوان راه حل.

مسئله عمده ای که من یادم است، خوب مسئله جناحها که - ما به هیچ وجه در رابطه با افغانستان نمی خواهیم سازش کنیم - دلیل عدم سازش مهم است، چون ایشان می فرمودند "آنها یک ملت مسلمان هستند که ما در قبالشان وظیفه داریم" بعد ایشان مسئله را در یک افق بازتری که مربوط به همه امت اسلامی است، می دیدند نه اینکه مسئله ما را به طور ملی ببینند، مسئله افغانستان و عراق را جدا ببینند و بعد بگویند ما یک مسئله ای داریم مثل جنگ عراق، در اینجا اگر سازش بکنیم، باجی بدهیم یک چیزی می توانیم بگیریم، نه مسئله ای که برمی گردد به هستی و مسئله آینده جهان اسلام، چیزی نیست که ما به هر قیمتی شده در مورد آن بتوانیم کوتاه بیاییم. این مسئله از آن مواردی است که اصل و اصول و شعارهای اصلی حاکمیت پیدا می کرد و یکبار بحث در رابطه با مسائل سیاست خارجی بود و احتیاج به یک مقدار کارهای دیپلماتیک پنهان وجود داشت; با ایشان مشورت شد، ایشان مطلبی را فرمودند - که - من فکر می کنم یک اصل جاودانی برای همه سیاستمدارانی باشد که بخواهند با روش "ماکیاولیستی" عمل نکنند، (بلکه) صادقانه عمل کنند و بخواهند همان مسئله را در ارتباط با مردم حفظ کنند ایشان فرمودند،

کا ری نکنید که نتوانید به مردم توضیح بدهید. حرف مهم این است، کسی باید در (امور) اجرایی باشد تا بفهمد عظمت این حرف یعنی چه. یعنی شما در کار اجرایی یا در کار سیاسی در روز با صدها انتخاب روبرو خواهید شد. این کار را بکنیم، یا آن کار را بکنیم و این راه را بروم یا آن راه را بروم، چه بسا مثلا به ذهن برسد مصلحت است فلان کار باشد مثلا: فلان کار را ما پنهانی بکنیم. مثلا باز هم برای منظور خوب است، یک ملاکی ایشان می دهد، می گوید آن کاری که می کنید، کاری درونش نباشد که نتوانیم برای مردم توضیح بدهیم. اصل آن است که ما مردم را داشته باشیم. در ارتباط صادقانه نظام و حکومت با مردم، این مهمترین مسئله است. وقتی مسئولی، حتی پنهان، خلاف آن را عمل بکند، همان لحظه این شکاف ایجاد می شود. و این، همان چیزی است که ایشان جواز نمی داد برای این مسئله و با این مسئله مخالفت می کرد. برای همین شما می بینید که از اول زندگی سیاسی ایشان تا آخر هیچ نوعی تناقضی از مسائلی که گفته می شود و از گذشته، آینده تصمیمات پنهان و آشکار ایشان پیدا نمی شود. در کل نظام پیدا نمی شود. به خاطر اینکه به این مسئله

ایشان کاملا اعتقاد داشتند و توصیه می کردند. گفتم باز به این صورت فرموله اش که در آن موقع از ایشان شنیدم، همیشه در گوشم زنگ می زند "کاری نکنید که نتوانید به مردم توضیح بدهید" این خیلی مهم است، شما چه کاری را می توانید برای مردم توضیح ندهید، کاری که سازش باشد، کوتاه آمدن باشد. بعد وقتی که یک مسئولی در یک مسئولیتی کار می کند و در یک نظام اسلامی است، شخصیت او متعلق به خودش نیست و اگر خودش را در مقابل بیگانه کوچک کند، در واقع مردم را کوچک کرده است. هیچ فرقی نمی کند، علت اینکه کسی اگر (در امور) کوتاه بیاید، نمی تواند برای مردم توضیح دهد یکی اینکه جنبه شخصی دارد. دوم اینکه گویا از حق مردم خورده باشد، مثل اینکه مردم را کوچک کرده، مسائل مالی باشد یا اقتصادی باشد یا مثلا حق گروه اکثریت از مردم را به یک عده خاصی دادن باشد. در چنین مواردی امام یک ملاک می دهد. این را به عنوان یک سرلوحه بزرگ برای همه مسئولین باید نوشت، چیز مهمی است. نظیر این چیزها را ما از ایشان زیاد داشتیم و فوق العاده اهمیت بالایی دارد. اگر تمام کتاب شهریار "ماکیاولی" را یک طرف بگذارید و این کلام را یک طرف بگذارید، کاملا

دو تا دید مسلط و طرفداران حق در جهان و طرفداران باطل در جهان از حکومتها را کاملا تبیین می کند. آن کتاب آنها را تبیین می کند و این جمله به این مختصری تمام این طرف را می تواند توضیح بدهد و خیلی کلام بلندی است. احضور: علاوه بر مطالب ارزنده ای که فرمودید در بدو انتخاب و انتصاب شما مسئولیت سنگین نخست وزیری، حضرت امام (س) چه رهنمود ویژه ای داشتند؟ - نخست وزیری: البته برادران خبر دارند، بعد از انتخاب حضر آیت الله خامنه ای به ریاست جمهوری اسلامی چند نفر مطرح شد و مجلس موافقت نکرد و ایشان لطف کردند و ما را معرفی کردند. من هیچگونه سابقه ذهنی نسبت به این قضیه نداشتم و فکر هم نمی کردم. البته من اینطور شنیدم موقعی که این قضیه مطرح شد ایشان فرموده بودند (اول فرموده بودند که) شما در وزارت خارجه باشید. وزارت خارجه تازه آن موقع سرپرست پیدا کرده بود چون از اول انقلاب تقریبا یک فردی که بخواهد نظم بدهد نیامده بود، دولت موقت یک افرادی را گذاشته بود. بعدا هم یک مدت کوتاهی بنی صدر بود، یک مدت کوتاهی قطب زاده بود. بعد هم ابراهیم یزدی بود. من احساس کردم ایشان راضی هستند که من تصدی وزارت خارجه را داشته باشم. باز یک خاطره آنجا

دارم که خیلی جالب است، آن را بگویم، بعد برویم به نخست وزیری. آن موقع که ما وزارت امور خارجه بودیم شهریور 60 بعد از شهادت عزیزان رجایی و باهنر. ما خدمت ایشان رفتیم و گفتیم سازمان

ملل هست، برای اولین بار ما می خواهیم برویم شرکت بکنیم. ایشان گفتند: "من با اصلش موافقم، مخالف نیستم ولی شما پیش بینی کردید؟ شما را می گذارند؟ من یک کم توضیح دادم، گفتم که ظاهرا نشان می دهد که مطمئن نباشد. گفتند، مثلا خوب شما فکر کردید، شما بروید پشت تریبون بایستید و یکبار بلندگوها را خاموش کنند و شما را تحقیر بکنند. این نکته برای من تکان دهنده بود. تا این حد ایشان پیشگویی چیزها را می کنند و ما هم که بعد از آن حسابی حواسمان را جمع کرده بودیم. تا این اندازه ایشان اهمیت می دادند. اهمیت به شخص نبود. اهمیت به وزیر خارجه جمهوری اسلامی در پشت تریبون یک سازمان بین المللی بود که ممکن بود چیزی قطع بکنند که مورد تحقیر واقع بشود و لطمه آن به جمهوری اسلامی برگردد و مهمتر از این تا این اندازه به جزئیات فکر می کردند، به جوانب فکر کردند که خیلی شگفت آور بود. در مورد نخست وزیری چیز خاصی من از همان اولش یادم نمی آید. بعد از اینکه دولت معرفی شد، بعدا ما همه معرفی شدیم، بعد به فاصله چند ماه با وزرا خدمت ایشان رفتیم، صحبت شد. اولین توصیه ها را در همان جلسه اول بعد از اینکه وزرا معرفی شدند و ما خدمت ایشان رسیدیم در حضور

حضرت آیت الله خامنه ای - که آن موقع رئیس جمهور بودند - ایشان یک رهنمودهایی به دولت دادند. تا آن جایی که یادم می آید همان توصیه مردم مستضعف را می کنند، در صحبتهای خصوصی همان اوایل جز و چیزهایی که بنده به ذهنم می آید همان تکیه ایشان به رسیدگی به فقرا و مستضعفین و این جور چیزها بود. من اینطور به ذهنم می آید. اینطور برداشت خودم بود که جلسات اول ایشان داشتند محک می زدند که ما می توانیم کار بکنیم یا نه. هر دفعه که خدمت ایشان می رسیدیم اول یک چند سئوال می کردند که فلان چیز و . . . من ذهنم سئوالات چون سئوالهای کمی با جزئیات بود در این حد بود که اطلاع دارند، خبر دارند، نظر دارند، فکر می کردم بعد به مرور این سئوالها کم شد. سئوالها سئوالهای دقیقی هم بود، سئوالهایی بود که کاملا به مسائل عادی سیاسی کشور برمی خورد. ولی برای اداره کشور یک رئیس دولت بایستی قط عا آگاهی داشت ولی چه بسا به نظر خورد می آمد و کرارا این سئوالها را ما از ایشان می دیدیم. احضور: ممکن است به چند نمونه از این سئوالها اشاره بفرمایید؟ - چند نمونه بود، مثلا ایشان می فرمودند: "فلان شب گفتند که: صف نانواها زیاده شما شنیدید؟ مسئله چی هست؟ " یک چنین چیزی،

در صورتی که ما مسئله عامتری داشتیم که بخواهیم بحث بکنیم، می گفتند: مثلا یک خبری راجع به رابطه انگلستان و فرانسه با فلان مسئله ایران بود، چنین چیزی گفته شده بود، شما شنیدید این خبر که فرضا ایشان خبر آن را از رادیوهای بیگانه شنیده بودند، یا خبر به ایشان رسیده بود. وقتی که من می گفتم: آری، من خبر را شنیده ام. مستقیم می فرمودند: می خواستم ببینم چیست - می دیدم راحت شده بودند. می دیدند که من توجه دارم نسبت به این مسئله. سئوالها در مورد مسائل سیاست خارجی بود، در مورد مسائل داخلی بود، امثال اینها، یک چنین چیزهایی را داشتند یا مساله دانشگاه را من بارها دیده بودم که ایشان سوال می کنند. می گویند: فرضا در فلان جا چنین چیزی گفته شده است، شما خبر دارید؟ وقتی من شروع می کردم توضیح بدهم، می دیدم خاطر ایشان جمع هست. یک چنین مواردی بود. دولت در اوایل کار خود بعد از اینکه 2 یا 3 ماه که گذشت مسئله برنامه ریزی را مطرح کردیم و به دنبال تدوین ده تا لایحه زیربنایی در وزارت کشور. مثلا تعیین تکلیف بخش خصوصی و بخش عمومی و دولتی و تعاونیها، و مسئله مالیاتها و . . . و نظایر اینها. ده لایحه مهم بود. بعد کمیسیونهایی تشکیل شد. عده ای از وزارتخانه های مختلف،

حتی از روحانیون دعوت می شدند و اینها کار می کردند، اینها پایه های این لوایح را تنظیم می کردند تا بیاید در شورای اقتصاد مطرح بشود در دولت بیاید دوباره و بعد به اصطلاح جوسازی شدیدی علیه این قضیه صورت گرفت. اوایل به طوری که نامه ای به خدمت ایشان نوشته شد. (در میان اسناد دفتر امام باید باشد) که دولت متهم شده بود که می خواهد حکومتی سوسیالیستی بدتر از حکومت شوروی در ایران به وجود بیاورد. این نامه را ایشان دادند زیرنویس زدند برای من هم فرستاده شده بود. شما دقت بکنید که ما خدمت امام رفتیم و این منجر به آن شد که یک چند نفر از برادران جامعه مدرسین شرکت می کردند. دو نفر رفتند کنار. و دو نفر نماینده از طرف ایشان آقایان کریمی و روحانی، به دلایل جوسازی، آن لوایح حذف شد و حیف هم شد. به بن بست رسید مشکلی پیدا کرد. به هر حال حساسیتی نسبت به این مسئله پیدا کردند. بعد از مدتی خود ایشان شروع کردند به اطلاع و خبر گرفتن. و یک مقدار مسائلی را هم ما بردیم خدمت ایشان، اطلاعاتی را می بردیم. البته اخلاق من هم این بود که خدمتشان می رسیدم. از هیچ کس صحبت نمی کردم. بگوییم مثلا فلانی این را به من گفت، آن یکی فلان گفت،

یکی بدگویی می کرد، یکی دیگر خوب گفت و. . . اصل را کار خودم می گرفتم، به قول معروف حواس کلاه خودمان را داشتیم. کار مملکتی این هست و ما این کارها را می کنیم و شما اگر رهنمود دارید بفرمایید، منتها نسبت به مسائل پشت سر تک تک این اعضایی که اشاره کردم اطلاعات وسیعی داشتند و کاملا نشان می داد که از جوانب مختلف به (اطلاع) ایشان می رسد و خود ایشان مسائل را می گیرند. برای همین ما بعد از یک مدتی که گذشت، مثلا شاید یک سال و یک سال و خورده ای اعتماد خیلی قوی از ایشان نسبت به کارهای دولت ما شاهد بودیم که از طرف ایشان ابراز شد که بزرگترین پشتوانه دولت بود. من این را به این دلیل عنوان می کنم که چه بسا در بیرون در ذهنیتها همین چیزی شد که باصطلاح یک دفعه اتفاقی این مسئله پیش آمده و امام شروع کرده به حمایت، نه اینجوری نبود. امام دقیقا همه مسائل را نشان می دهد که جمعبندی می کردند، خیلی با تامل حرکت می کردند. می گذاشتند اطلاعات کامل و جمع بشود. هر کس حرف خودش را بزند، قشرهای مختلف هم با ایشان در تماس بودند. یکی از خصوصیتهای خوب بیت ایشان، البته خصوصیات خود ایشان که به این مسئله معتقد بودند و بیت هم

همینگونه عمل می کرد. طیفهای مختلف می آمدند و حرفهایشان را می زدند مسائلشان را مطرح می کردند، ایشان جمعبندی می کردند من اشاره هم کردم، ذهنیت خیلی خوبی از مسائل داشتند. بعدا که به یک نتیجه که می رسیدند، محکم روی آن نتیجه می ایستادند. بعد در مورد خط مشی دولت در ارتباط با مسائل اقتصادی و حرکتهای سیاسی حضرت امام (س) نه اینکه من بگویم ممکن است ایرادی در ذهن ایشان نباشد و یا با همه چیز دولت موافق بود. دولت باید مسئولیت کارهایی را که خودش کرده قبول می کرد. و قبول هم آن موقع می کرد. می خواهم بگویم که کل حرکت دولت را ایشان به این دلیل بعد از بررسیها و شنیدنها و این دریافت نامه ها قبول و آنگاه صلاح می دانستند که خطمشی ادامه پیدا کند. در ضمن در رابطه با همین تعاونیها شاید ما بیش از دوبار تلفن از بیت ایشان داشتیم که وقتی که فشار روی زندگی کارمندان ما می آمد حضرت امام گفته بودند مگر نمی شود از طریق تعاونیها مشکل کارمندان را حل کرد. دقیقا همین "مگر نمی شود از طریق تعاونیها مشکل کارمندان را حل کرد" که خوب این در موقعیتی بود که بودند افرادی که و نیروهایی که اسم تعاونی را مساوی سوسیالیسم، کمونیسم، بلشویک، اشتراک در نظر می گرفتند. در صورتی که اینطور

نبود. تعاونیها را آن کسانی که در قانون اساسی آوردند، فقهایی بزرگ بودند مثل شهید بهشتی، خود حضرت امام به کارآیی باصطلاح این اصول قانون اساسی و این روشها در رابطه با این مسائل وقوف داشتند و توصیه هایی هم داشتند. من نمی خواهم بگویم که چون تعاونی خاصی را توصیه می کردند. که این تعاونی به این شکل باشد. عین جمله را "مگر نمی شود از این طریق استفاده کرد و زندگی مردم را بهتر کرد. " حضور: از شرکت حضرتعالی در این مصاحبه کمال تشکر را داریم. مهندس موسوی

امام تجسم ارزشها

7 چکیده: امام چشمه حیات و گنجینه اسرار بود.انسان کامل بود.او به خصلتهای وال سجایا و مکارم اخلاق آراسته بود. جان او جام جهان نمای معنویت را می نمایاند. بر گفتار و رفتارش نور حقیقت پرتوافکنده بود. بااصول ارزشها می زیست و چیزی جز آن برایش مفهوم نداشت . در روزگاری که قدرتهای استکباری و جریانهای ضد مذهبی تلاش می کردند ارزشهای اخلاقی و معنوی رااز جوامع انسانی دور سازند و طبق اصول مادی وبرنامه های ضدارزشی خودانسانها را بار آورنداو نظامی بر اساس ارزشهای معنوی وانسانی که از معارف اسلام نشات می گرفت پدید آورد و تا آخرین لحظه های زندگی ذره ای از آن عدول نکرد. بیش از همه ملتزم به ارزشها بود. هیچ چیز و هیچ کس نتوانست براصول ارزشی امام غلبه یابد. تمام هویت و شخصیت آن فرزانه از همین ارزشها شکل گرفته بود. نخستین و کاملترین مصداق سخنانش خوداو بود. آن عزیز[ شجره طیبه] ای بود که[ اصلها ثابت و فرعها فی السماء]. او آیینه تمام نمای مکتب و معارف دینی بود. وجودش سرچشمه مکارم انسانی را به دیگران نشان می داد. به فرموده رهبرانقلاب : [آن بزرگوار قوت ایمان را با عمل صالح واراده پزلادین را با همت بلند و شجاعت اخلاقی را

با حزم و حکمت و صراحت بهجه را با صدق و متانت و صفای معنوی و روحانی را با هوشمندی و کیاست و تقوا و ورع را با سرعت و قاطعیت وابهت و صلابتت رهبری را با رقت و عطوفت و خلاصه بسی خصایص نفیس و کمیاب را که مجموعه آن انسان بزرگی جمع شود همه و همه را با هم داشت .1[ اکنون دراین نوشتار به گوشه هایی از صفات عالی آن شخصیت متعالی اشاره می کنیم : عزت و عظمت گوهر اصلی و جوهره ذاتی انسان ارجمند و گرامی است . سرشت انسان با عزت و شرافت نهاده گشته است . آدمی گنجینه استعدادها و تواناییهاست ازاین روی باید تجلیگاه ارزشها و منزلتها شود واز بردگیهای روحی فکری و....اجتناب کند. زیربنای اساسی فضایل همین احساس عزت و کرامت درانسان است چنانکه ریشه بسیاری از رذایل نیز در زبونی و فرومایگی اوست . آنچه محورارزشهای اخلاقی وانسانی است و به عبارت دیگر آن نقطه ای که با دست گذاشتن روی آن ارزشهای دیگر زنده می شوداحساس شرافتمندی و بزرگواری است . به همین جهت پیام مستقیم و ضمنی بسیاری از معارف دینی ایجاد و یا تقویت[ حسن شرافت] و[ عزت نفس] درانسان می باشد. رسالت پیامبران الهی نیز در

پی اثبات این مهم واحیای همین احساس بوده است . شعار: [انما بعثت لا تمم مکارم الاخلاق] 2 منادی آن است که پیامبر(ص ) می کوشد تا مکرمتهای خدادای را زنده سازد و راه و رسم زندگی بزرگوارانه و توام با عزت را پیش او نهد. آری شخصیت و ارزشمندی انسانها بویژه مسلمانان و مومنان راستین گرانبهاترین ودیعه ای است که خداوند به آنان سپرده است و نگاهبانی از آن را بر آنان لازم شمرده است : ان الله فوض الی المومن امره کله ولم یفوض الیه ان یکون ذلیلا خداوندانسان مومن را در همه کارهایش آزاد گذاشته واختیار داده است ولی به اواجازه نداده که ذلت پذیرد و بی مقدار باشد. آیا شنیده ای که خداوند می فرماید: عزت از کن خد پیامبر و مومنان است . پس مومن عزیزاست نه ذلیل واز کوه استوارتر و نفوذ ناپذیرتراست . حرمت و کرامت ازاصول ارزشی بشری است . هیچ چیز در دنیا بااین اصل برابری نمی کندازاین روی انسان نباید به کاری دست یازد که این اصل را خدشه دار و بی اعتبار سازد. امام حسین ( ع ) که انگیزه دفاع از حرمت و کرامت انسانی او را پذیرای دشواریهای فوق العاده ساخته بود می فرماید: به خدا قسم

آنچه در شرق و غرب عالم خورشید بر آن می تابد:از دریا تا خشکی از زمینهای هموار تا کوههاعتبار آنها نزداولیای خدا واهل معرفت مانند رفت و برگشت سایه ای بیش نیست . آیا آزاده ای نیست که این لقمه جویده و پسمانده دیگران را پیش اهلش ندارد؟ چیزی جز بهشت بهای نفس شما نیست به غیر آن نفروشید زیرا آن که به دنیا 4 خرسند و بسنده کند به چیز پستی بسنده کرده است . در فرهنگ و معارف دینی از هر گونه عمل و شیوه ای که ذلت آور باشد و تحقیر ناپذیری را به دنبال داشته باشد به شدت نهی شده است . امام صادق ( ع ) شیعیان راستین را کسانی می داند که دست نیاز و ذلت پیش دیگران نمی برند واز آبروی خود پلی برای رسیدن به متاع دنیایی نمی سازند:شیعتنا من لایسال الناس و لومات جوعا. 5 پیرو ما کسی است که دست نیاز پیش کسی نبرد گرچه از گرسنگی بمیرد. در طول تاریخ ادیان به مرداین برمی خوریم که دراوج عزت و کرامت می زیسته اند و همواره فضیلت بخش و کرامت آفرین انسانهای دیگر شده اند و آنان رااز بردگی واسارت به آزادگی و عظمت فراخوانده اند. درقرن حاضر آن که پرچمدار

عزت و عظمت مسلمانان بود و لحظه لحظه زندگیش در آرزوی آن سپری می گشت امام خمینی بود. آنچه تاروپود زندگی آن عزیزان را تشکیل می داد و بر آن پافشاری واصرار داشت عزت مسلمانان بود. کسی که اندک آشنایی با شخصیت امام داشته باشداین حقیقت را می یابد.از همان آغاز آنچه باعث ناآرامی و خروش او شد قراداد ننگین[ کاپیتولاسیون] بود: آیا ملت ایران می داند.... مجلس به پیشنهاد دولت سند بردگی ملت ایران راامضاء کرداقرار به مستعمره بودن ایران نمود سند وحشی بودن ملت مسلمان را به آمریکا داد قلم سیاه کشید بر جمیع مفاخر اسلامی و ملی م قلم سرخ کشید بر تمام لاف و گزافهای چندین ساله سران قوم ایران رااز عقب افتاده ترین ممالک دنیا پست کرد. 6. مبارزه امام با غربزدگی شرق زدگی استکبار و.... برای پیامدهای ذلت باری است که در آنها بوده و هست . بیگانگان نیزاقرار دارند که امام پرچمدار عزت و آقایی مسلمانان بود: فعالیت آیه الله خمینی موجب تحولات و دگرگونیهای بی نظیر در حیات اقتصادی در حیات اقتصادی سیاسی و معنوی جامعه ایران شد. سه نکته پایه واساس تعالیم امام خمینی در طول مبارزات او بود:اسلام استقلال 7و مقاومت در برابر سیطره و آقایی خارجیان . آری امام

برای آقایی و عزت مسلمانان تا پای جان و نثار خون شریفش ایستاده بود: ملاقات خد با خون سرخ شرافتمندانه بهتراز زندگی اشرافی زیر پرچم شرق و غرب است 8 . عرق عزت خواهی امام تا بدان اوج داشت که تاب تحمل ذات را برای شاه که دشمنی او بااسلام اظهر من الشمس بود نداشت ازاین روی برای او تلخ و ناگوار بود که شاه مملکت اسلامی گرچه غاصب در برابر بیگانگان کوچکی کند: وقتی عکس شاه معدوم را در برابر فلان رئیس جمهور آمریکا دیدم که آن طور ذلیلانه در مقابل اوایستاده بود بسیار ناراحت شدم و تلخی این منظره هنوز برای من باقی است که شاه مملکت اسلامی در برابر کافر خدانشناسی این طوراظهار کوچکی کند9. [ این سخن عمق زاویه دیدامام را می رساند.او عزت و زیست عزتمدارانه را با تمام وجود پاس می داشت .از همه مسلمانان با هر عقیده و عمل بجدانتظار داشت که این جریم مقدس را پاس بدارند.او برای باور بود که اگراین حریم بشکند و نامحرم در آن پا بگذارد همه برج و باروهای مقدس دیگر فرو خواهد ریخت ]. کدام حریم مقدس تراز حریم عزت است ؟ کسی که عزت نداشته باشد و در زیر چکمه دیگران چطور می تواند در

برابر خدای عزیز کرنش کند؟ کسی که به پستی خوی کرده است چگونه می تواند بلندی را پاس بدارد؟توجه به مرحومان و مستضعفان روح حاکم بر فرهنگ اسلام عدالت و برادری است . دفاع از محرومان و مستضعفان و تلاش برای بازپس گیری حقوق آنان ازاستثمارگران جزءاصول مسلم اسلام و وظیفه ای همگانی به شمار می رود. مسلمانان همیشه و همه جا باید بکوشند دست زالوصفتان و مستبدان را کوتاه کنند و حقوق به غارت رفته خود و محرومان را زنده سازند. لحظه ای مسامحه و درنگ ننمایند که دراین صورت مورد سرزنش و نکوهش قرآن قرار می گیرند: ومالکم لا تقاتلون فی سبیل الله والمستضعفین من الرجال والنساء چرا در راه خدا و در راه مردان زنان و کودکانی که تضعیف شده اند پیکار نمی کنید؟ بر مسلمانان متعهد و دین باوراست که به پیروی ازامام امیرالمومنین ( ع ) بیتشرین بها را به مستمندان بدهند و مراقب باشند که حقوق انسانی آنان ضایع نگردد. الذلیل عندی عزیز حتی آخذالحق له والقوی عندی ضعیف حتی آخذ ضعیف نزد من گرانقدراست تا هنگامی که حق او را بدو برگردانم بهره مند نزد من ضعیف است تا آن گاه که حق راازاو بازستانم . با توجه به این جهت گیری و

حمایت اسلام از طبقه محروم و مستضعف است که در طول تاریخ اسلام رادمرفانی دلسوز و فداکارانی مخلص علیه استثمار و بهره کشی نامشروع انسان ازانسان به مبارزه برخاسته اند. از آن جمله امام خمینی است که با تمام وجود به مستضعفان و پابرهنگان عشق می ورزید و در راه احیای حقوق آنان تلاش بی وقفه و پی گیر داشت .او در همین راستا می فرمود: ما باید تمام تلاشمان را بنماییم تا به هر صورتی که ممکن است خط اصولی دفاع از مستضعفین را حفظ کنیم .12 امام راحل خدمت به محرومان را برترین عبادت می شمرد: من گمان نمی کنم عبادتی بالاتراز خدمت به محرومین وجود داشته باشد. 13 در دیدگاه امام پایه های اصلی اسلام برارزشهای فرهنگی و معنوی بنا شده است واین ارزشها در شوره زار رفاه طلبی و سرمایه داری پژمرده و بی حاصل است . تنها در دلهای پاک و بی آلایش مستضعفان و پابرهنگان است که ارزشها بارور می شوند.ازاین روی امام خاستگاه اصلی انقلاب اسلامی و ولی نعمت دولتمردان را همین طبقات فقیر و مستضعف می دانست : ... [خون سلحشوران کوخ نشین کاخهای ستم را در هم کوبید.] 14 امروز به مستضعفان و مستمندان و زاغه نشینان که ولی نعمت ما

هستند خدمت کنید 15 امام مخاطبین اصلی انقلاب را مستضعفان می دانست واز آنان به عنوان جلودارانی که همیشه در صف مقدم دفاع ازانقلاب و دستاوردهای آن قرار دارند و برای حفظ و حراست آن خود را به آب و آتش می زنند یاد می کرد و عمیقا به آنان ارزش می داد: یک موی شما کاخ نشینان بر همگی کاخ نشینان ترجیح دارد. 16 او نه تنها خود حامی و مدافع حقوق مستضعفان و محرومان بود بلکه روحانیت اصیل رااز فراموش کردن این قشر عظیم برحذر می داشت : چیزی که روحانیون هرگز نبایداز آن عدول کنند و نباید با تبلیغات دیگران از میدان به در روند حمایت از محرومان و پابرهنه هاست چرا که هرکسی از آن عدول کنداز عدالت اجتماعی اسلام عدول کرده است . و ما باید تحت هر شرایطی خود را عهده داراین مسؤولیت بزرگ می دانیم و در تحقیق آن اگر کوتاهی بنماییم خیانت به اسلام و مسلمین کرده ایم . 17 امام کسانی را لایق و شایسته تصدی و رهبری جامعه اسلامی می دانست که از متن جامعه برخاسته و طعم تلخ ظلم واستضعاف را چشیده باشند: رئیس جمهور و وکلای مجلس از طبقه ای باشند که محرومیت و مظلومیت مستشعفان و محرومان

جامعه را لمس نموده و در فکر رفاه آنان باشند نه از سرمایه داران و زمین خواران و صدرنشینان مرفه و غرق در لذات و شهوات که تلخی محرومیت و رنج گرسنگان پابرهنگان را( اگر هم به فرض تقریبا محال بخواهند) نمی توانند بفهمند. 18 و در جای دیگر می فرماید: باانتخاب نمایندگان و پابرهنگان اسلام آمریکایی را طرد کنید. 19 صلابت و شجاعت زندگی امام در طول سالیان دراز با حوادث و بحرانهای بسیار روبرو بود.تمامی این حوادث و وقایع گواهی می دهد که او مردی مصمم شکست ناپذیر و نسبت به اصول وارزشها سازش ناپذیر واستوار بود. زمان طولانی مبارزه و ستیز با جباران سالهای پرمشقت تبعید و زندان و بالاخره مقطع حساس رهبری انقلاب و رودروریی با صدها توطئه رنگارنگ همچون : نفوذیه یاران نیمه راه مرتجعین لیبراله سلطنت طلبه مرفهان بی درد و مقدس مابان احمق و... همه و همه شاهد براین مدعاست که آن دیواره بلنداراده امام هرگز شکست برنداشت و روح پرتوان و باصلابتش ذره ای به سستی و یاس نگرایید. در کروان شداید و طوفان حوادث پناهگاه امن و مطمئنی برای دولتمردان و دست اندرکاران انقلاب بود. در زمانی که راه بر خیلی از دلسوزان انقلاب بسته می شد و گرد ناامیدی براندیشه ها

می نشست به کالبدافسرده واز پاافتاده آنان روح امید می دمید و کشتی انقلاب را همچون ناخدایی پرقدرت ازامواج پرخطر به ساحل نجات هدایت می کرد. درایجاد نهضت وادامه انقلاب و رهبری آن از هیچ ملامتی نهراسید.از چنان شهامتی برخوردار بود که در برابر هر گونه باطل ایستاد و با هر سنت غلط و بی اساسی مخالفت ورزید. دراین راه از تهدید وارعاب هیچ فرد و گروهی خم به ابرو نیاورد. در مقابل غوغا سالاریها و هجوم افکار عوام و یا خواص دست به محافظه کاری نزد و میدان را خالی نکرد. اودر حقیقت تابلوی درخشانی از رسول اکرم (ص ) و همراهانش به دست داد:محمد رسول الله والذین معه اشداء علی الکفار رحماء بینهم. 20 محمد (ص ) فرستاده خدا و آنان که همراه اویند در برابر کفار سرسخت و در بین خود مهربانند. آن روزی که به زندان می رفت و یا آواره مرزها بود با روزی که میلیونها نفر جان خود را تقدیم راه او می کردند در قدرت و صلابت تغییری نکرد. نه از تنهایی هراس به دل راه داد و نه از آن همه جمعیت و شکوه مغرور گشت . بحق مصداق سخن علی ( ع ) بود: لا یزیدنی کثره الناس حولی عزه ولا

تفرقهم عنی وحشه . 21 فراوانی مردم پیرامونم بر عزت من نیفزاید و پراکندگی آنان از گردم هراس ننماید. آری خمینی هیچ گاه هراسی به دل راه نداد حتی دراوج تنهایی : والله من به عمرم نترسیدم . آن شبی هم که آنها مرا می بردند آنها می ترسیدند من آنها را دلداری می دادم . 22 خمینی رااگر دار بزنند تفاهم نخواهند کرد. 23 اگر چنانکه ما برای مقاصداسلام بترسیم دین نداریم . 24 به فرموده رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیه الله خامنه ای : او بتها را شکست و باورهای شرک آلود را زدود.او به همه فهماند که انسان کامل شدن علی وار زویستن و تا نزدیکی مرزهای عصمت پیش رفتن افسانه نیست .او به ملتها نیز فهماند که قوی شدن و بنداسارت گسستن و پنجه در پنجه سلطه گران انداختن ممکن است . 25 حساسیت دینی امام مومنی کامل و مسملمانی تمام عیار بود. لازمه ایمان کامل تعصب و حساسیت در برابر گناه و گناهکاراست ازاین روی امام به دفاع از دین وارزشهای اسلامی اهمیت تام می داد. دراین راه ملاحظه هیچ کس و هیچ چیز را نمی کرد و ماننداجداد پاک سیرت و پرغیرتش غیرتمندانه می زیست . او بی وقفه با هرانحرافی که کیان

اسلام وامت اسلامی را به خطر می انداخت . به شدت مبارزه می کرد.از آنان نبود که ناهنجاریها و خلافها را ببیند و سر در لاک خود فرو برد و منتظر بماند که مصلح بزرگ ( عج ) قدم ب رعرصه بگذارد و جامعه را از ناپاکیها بپیراید: من از آنها نیستم که اگر حکمی کردم بنشینم و چرت بزنم من دنبالش راه می افتم .اگر خدای نخواسته یک وقتی دیدم مصلحت اسلام اقتضا می کند که حرفی بزنم می زنم و دنبالش راه می افتم و بحمدالله تعالی از هیچ چیز نمی ترسم والله تا حالا نترسیده ام .26 امام به خاطراعتراض بی جای جبهه ملی به لایحه قصاص اسلامی چنان به سر آنان نهیب زد که برای همیشه از صحنه فریبکاری و مردم فریبی دورشان ساخت . غیرت دینی او باعث شد در جریان سلمان رشدی چنان برآشوید که سردمداران کفر واستکبار را ناچار به پوزش نماید. عرق دینی محرک اصلی امام در حوادث گوناگون بود. جز عرق دینی و مذهبی انگیزه ای دیگر نداشت . آیه الله العظمی اراکی دراین زمینه می فرمایند: این مرد دینی است . سرتا پا حاضراست حتی برای کشته شدن هم حاضر است .... همین کتاب[ کشف الاسرار] را که نوشت از

عرق دیانتی اش بود... قسم می شود خورد به : واللفه که این مرد نیک نفس ... هیچ غرضی دراو جز 27 ترویج دین نیست . در روایت می خوانیم که : ان الله تعالی یحب من عباده الغیور28. خداوند متعال بندگان غیرتمند خود را دوست دارد. امام بنده محبوب خداوند بود که ابراهیم وارد آتش کین ابرقدرتها سوخت ولی شعار (و تاالله لاکیدن اصنامکم) ابراهیم را در قول و عمل به نمایش گذاشت و لرزه براندام همه بت پرستان قرن افکند. در تاریخ زندگی پربار خویش این کلمات صریح و زیبای غیرت آفرین را نگاشت : من به صراحت می گویم : ملی گراهااگر بودند براحتی در مشکلات و سختیها و تنگناها دست ذلت و سازش به طرف دشمن دراز می کردند. و برای این که خود رااز فشارهای روزمره سیاسی برهانند همه کاسه های صبر و مقاومت را یکجا می شکستند و به همه میثاقها و تعهدات ملی و میهنی ادعایی خود پشت پا می زدند. کسی تصور نکند که ما راه سازش با جهانخوران را نمی دانیم ولی هیهات که خادمان اسلام به ملت خود خیانت کنند... آن چیزی که در سرنوشت روحانیت واقعی نیست سازش و تسلیم شدن در برابر کفر و شرک است اگر بند بند استخوانهایمان

را جدا سازند اگر سرمان را بالای دار برنداگر زنده زنده در شعله های آتشمان بسوزاننداگر زن و فرزندان و هستی مان را در جلو دیدگانمان به اسارت و غارت برند هرگزامان نامه کفر و شرک راامضا نمی کنیم . 29 سازش ناپذیری اندیشه دینی در تضاد کامل با تفکر و سلطه گری است . هرگز بین این دو تفاهم و آشتی برقار نمی شود بلکه بقای هر یک در گرو نابودی دیگری است .امام به عنوان برترین مسلمانی که اندیشه اش بر محور جهانبینی توحیدی و تفکر عدالت خواهی شکل یافته بود و بر همان اساس زندگی می کرد هیچ گاه با کفر و ظلم سازش نکرد و همواره کفرستیزی و ستم سوزی را به عنوان یک اصل خدشه ناپذیر در سیاست و مبارزات خود مورد تاکید قرار می داد : [تا شرک و کفر هست مبارزه هست و تا مبارزه هست ما هستیم . ما بر سر شهر و مملکت با کسی دعوا نداریم ما تصمیم داریم پرچم الااله الاالله را بر قلل رفیع کرامت و بزرگواری به اهتراز درآوریم]. او براین عقیده و روشش خدا را گواه می گرفت و می فرمود: خداوندا! تو می دانی که ما سر سازش با کفر را نداریم . 30 امام نه

تنها با کفر و ظلم سازش نداشت بلکه ره گروه و فردی که خلق و خوی آنها را داشت و در عمل هماهنگ آنها حرکت می کرد سر ستیز داشت ازاین روی بر سر مرفهای بی درد سرمایه داران زالوصفت متحجرین و مقدس مابهای احمق و در خط استکبار و... فریاد می کشید و روحانیت اصیل را دشمن سرمایه داران زالوصفت می دانست : روحانیت متعهد به خون سرمایه داران زالو صفت تشنه است و هرگز با آنها سرآشتی نداشته و نخواهد داشت . 31 این ویژگی امام و راه او باعث شد که پیکر ستمگران بلرزد و محرومان و مستضعفان توان بگیرند و نورامید روشنی بخش زندگی تاریک و مایوسشان شود. او آن روح الله بود که با عصا و ید بیضای موسوی و بیان و فرقان مصطفوی به نجات مظلومان کمربست تخت فرعون های زمان را لرزاند و دل 33مستضعفان را به نورامید روشن ساخت . اطمینان واعتماد به مردم در صدسال اخیر مبارزات روحانیت فراز و نشیبهایی داشته است . بسیاری از حرکته در کام اختلافات از پا در آمدند و پا درآمدند و پاره ای دیگر به خنجر کین ازاین روی در دل بسیاری از بزرگان حوزه چراغ اطمینان واعتماد به مردم که همیشه فرا راه

مبارزات امیدآفرین و روشنی بخش بوده است بی فروغ گشت .اینان نسبت به ثمردهی هرگونه اقدام و قیامی تردید داشتند. به این گمان که در نیمه راه تنها خواهند ماند و پایگاه اجتماعی موجود را هم از دست خواهند داداز فعالیتهای اجتماعی دست کشیدند و سر در گریبان خویش فرو بردند.امام علی رغم جو حاکم و آیه های یاس که از بام تا شام گوش خیل عظیم طالبان علم خوانده می شد مبارزه را بااعتماد به مردم آغاز کرد.از آغاز تا فرجام در تمام تصمیم گیریها و حرکات خویش نسبت به مردم و همکاری آنان اعتماد واطمینان کامل داشت و براین باور بود که : مردم رفیق نیمه راه نیستند و در راه اسلام ناب وارزشهای معنوی وفا دارند. امام براساس باوری که داشت همواره به شخصیت مردم حرمت می نهاد و آنان را به عنوان عناصر وارکاواصلی انقلاب و نظام به حساب می آورد. هنگامی که شهید مطهری از ملاقات امام از پاریس برگشته بوداز وی می پرسندامام را چگونه دیدی ایشان در پاسخ می گوید: چهار تا آمن دیدم : 1. آمن بربه . 2. آمن بهدفه . 3. آمن بسبیله . 4. آمن بقومه .33 امام در پرتو توکل به خدا وایمان به هدف اعتماد کامل به

ملت خویش نیز داشت . همواره در گفته ها و نوشته هایش روی کمک و حضور مردم در صحنه های انقلاب واجتماع تکیه می کرد. در سخنرانی تاریخی دوازده بهمن سال 57 در بهشت زهراتکای به مردم را ضامن هشدارها و تهدیدهای خود علیه رژیم طاغوتی دانست پس از پیروزی انقلاب نیز در بحرانهای سیاسی اقتصادی و تبلیغاتی که دشمنان داخلی و خارجی به وجود می آوردند بر حضور مردم و وفاداری آنان اصرار داشت و به مدد آنان مشکلات را آسان می نمود: مردم را در همه امور شرکت بدهیم . دولت به تنهایی نمی تواند که این بار بزرگی که الان به دوش این ملت هست بردارد. همان طوری که ملاحظه می کنیداگر چنانچه این شور و شعف ملت و جوانهای عزیز نبود هیچ دولتی نمی توانست مقابله کند بااین قدرتهایی که همه قدرتشان ر قوه شان را پهلوی هم گذاشتند و به ما حمله کردند. بدون این که این ملت همراهی کند ما نمی توانستیم کاری بکنیم . هر چه داریم ازاینهاست و هر چه هست مال اینهاست . دولت عامل اینهاست . قوه قضائیه عامل اینهاست . قوه اجرائیه عامل اینهاست . قوه مقننه عامل اینهاست .ادای تکلیف باید بکنند شرکت بدهند مردم را در همه

امور.34 امام بیش از دیگران مردم را شناخته بود. همین اطمینان به مردم اکسیر گرانمایه ای بود که جانمایه حرکت و قیامش را تشکیل می داد. تنها کسی که توانست روحیه یاس و نامیدی مردم را تبدیل به روحیه اعتماد سازدامام بود. به همین جهت با یک دنیا خلوص و صداقت مسؤولان را به جذب و به کارگیری مردم فرا می خواند. سعی کنید با خدمتتان به مردم این حضور دائم را جاودانه نگهدارید. آنچه انقلاب اسلامی را حفظ کرده حضور مردم در صحنه است . مسئوولین کشور باید قدراین مردم فداکار و همیشه در صحنه را بدانند و خود را برای خدمت به آنان مجهز نمایند. 35 رهبر معظم انقلاب اسلامی ازاین ویژگی امام این گونه یاد می کند: آن اراده نیرومندی که کوههای عظیم در مقابل او به حساب نمی آمدند همواره در برابر فداکاریه شجاعت واحساسات پاک مردم سر تعظیم فرود می آورد. آن روح بزرگ و کوه ستبر به دفعات در برابر عظمت مردم تکان می خورد و می لرزید. 36 . نظم وانضباط در فرهنگ دینی موضوع نظم و برنامه ریزی چه درامور مادی و چه در مسایل معنوی بسیار سفارش شده است . در تجربه تاریخ بشری نیز نظم یکی از مهمترین عوامل موفقیت

مردان بزرگ بلکه عامل پیشرفت تمدنها و انسانه به شمار می رود. داشتن برنامه و نظم دقت در رفتار و منش سنجیده اساس زندگی است و غفلت از آن زندگی را خواهد فشرد. علی ( ع ) در آخرین لحظات زندگیش فرمود: اوصیکما و جمع ولدی واهلی و من بلغه کتابی بتقوی الله و نظم سفارش می کنم شما (حسن و حسین ) و همه فرزندانم و کسانم را و کسی که نامه من به او برسد به تقوا و نظم در کارها. دراهمیت وارزش نظم همین بس که حضرت پس از سفارش به تقوا و پاکی آن را در درچه اول ازارزشها قرار داده است . در جای دیگر خطاب به مومنان می فرماید: ساعات و لحظات زندگی خود را به گونه ای تنظیم کنید که در کنار عبادت و مناجات و کسب معاش و تامین زندگی به تفریح و نشاط جسمی نیز برسید 38 .امام الگوی جامع و کاملی بود که براثر نظم وانضباطی که در سراسر عمرش برقرار ساخته بود به بسیاری از موفقیتهای منحصر به فرد دست یافت .او در رعایت نظم در همه مراحل زندگی وامور روزمره حساس بود . یکی از شاگردان آن بزرگوار می گوید: یک صبح هم که در مسجد شیخ انصاری

مشغول تدریس بودند متوجه شدند که پس از چند دقیقه از آغاز درس چند نفری از فضلا و شاگردان یکی پیس از دیگری وارد می شوند.امام (ره ) آن طور که به خاطر دارم مقداری در مود نظم واستفاده از فرصتها و وقتها صحبت کردند واز این که اهل علم و طلاب بی نظم و بی حساب باشند و مثلا در درس که بناست شرکت کنند چند دقیقه دیرتر حاضر شوند سخت انتقاد نموده و هشدار دادند. 39 در مسایل خانوادگی و اشتغالات علمی چه در دوران تبعید و زندان و چه در دوران رهبری و اداره جامعه نظم دقیقی بر کارهای ایشان حکم فرما بود به گونه ای که خواندن روزنامه پذیرفتن مقامات و مسئوولین مملکتی انجام عبادات مستحبی خواندن دعا و قرائت قرآن همه و همه در وقت خاص خودش انجام می گرفت . یکی از بستگان نزدیک امام ! درباره نظم ایشان می گوید: ... تمام کارهایشان از نظم خاصی برخوردار بود. بعداز چند روز که آن جا ماندم متوجه شدم که در هر ساعت چه برنامه هایی دارند حتی وقتی به ایشان نگاه می کردم می دانستم که ساعت چنداست . گاهی از خانم درباره برنامه روزانه آقا می پرسیدم می گفتن: [ اگر

برنامه یک روز آقا را بگویم شما می توانید آن را در 360 روز ضرب کنید]. چون دقیقا روی نظم و برنامه عمل می کردند. به من هم توصیه زیادی در مورد نظم و برنامه ریزی داشتند. 40 زهد و وارستگی مهمترین مانع کمال آدمی وابستگی و دلبستگی او به دنیاست .این حالت اگر بر روح انسان حاکم گردد تمام ارزشها را تحت الشعاع قرار می دهد واز فروغ آنها می کاهد. برای رهایی از جلوه های فریبنده دنیا و مظاهر مادی راهی بهتراز[ زهد و ساده زیستی] نیست . زاهد با بی رغبتی به دنی آزاده ای است که بی تکلف زیسته و بدون تعلق راه زندگی را می پوید. زاهد پاک سیرتی است که بر بلندای معرفت دست می یازد و بااندیشه پرفروغش حیات چند روزه زندگی رااز زاویه اصلی آن می نگرد زاویه ای که از دید خاکیان و دلدادگان به دنیا پنهان است . از ویژگیهای دوستان خدا ( اولیاالله ) آن است که به درون دنیا می نگرند آن گاه که مردم برون آن را می بینند و به فردای خویش می پردازند و یا خود را سرگرم امروز ساخته اند. دون همتان به زرق و برقهای دنیا دل بسته اند و درانبوه ظلمتهای

غفلت و تشریفات زندگی و آزمندیهای آن غرق و سرگرداننداما وارستگان زاهداز قید مطامع موهوم گریخته و با صفای قناعت و ساده زیستی روحی سرشاراز معنویت را به دست آورده اند. امام خمینی از برجسته ترین چهره های زاهد و وارسته زمان بود. آن چنان در جاذبه معنویات قرار گرفته بود و به ملکوت عالم نزدیک شده و حقیقت و باطن دنیا را یافته بود که ذره ای به تعلقات و مادیات آلوده نگشت واز هر چه رنگ تعلق می گرفت آزاد بود. امام نه تنها چنین می اندیشید واز دنیا و مظاهرش گریز داشت بلکه در عمل و زندگی معیشتی نیز در همین راستا حرکت می کرد چه آنان زمان که در نجف و در حالت غربت و تبعید بود و چه آن روز که جلودار و رهبرانقلاب هیچ گونه تغییری در خوراک پوشاک مسکن و رفت و آمد ساده وی پدید نیامد. زندگی ساده او در تمام عمرش گواه صادقی بر روح بزرگ و زاهدانه اوست : زندگی زاهدانه وی در نجف و عدم استفاده از وسائل خنگ کننده در آن هوای گرم و فوق طاقت و عدم مسافرت به مناطق خوش آب و هو دقت در مصارف رومره فرش و لوازم منزل لباس و صورت دارائی که

طبق قانون اساسی به رئیس دیوانعالی کشور در آغاز زمامداری ارائه دادند و لیستی که پس ازرحلت آن عزیزاز دارائی ایشان تهیه شد همه و همه حکایت از زیستی زاهدانه می کند. حتی در جریانهای انقلاب نیز تا آن جا که به اوارتباط داشت از تجملات و تشریفات منع می کرد. هنگامی که کمیته استقبال در صدداستقبال با شکوه و با تشریفات ازایشان بود فرمود: مگر می خواهند کوروش را واردایران کنند؟ یک طلبه ازایران خارج شده و همان طلبه به ایران باز می گردد. من می خواهم همراه امتم باشم و پایمال شوم . 41 امام نه تنها خود زاهد و ساده زیست بود بلکه به اهل علم و مدیران کشور نیز همواره سفارش میکرد که گرفتار آفت تجمل و تشریفات نگردند: من اکثر موفقیتهای روحانیت و نفوذ آنان را در جوامع اسلامی در ارزش علمی و زهد آنان می دانم . وامروز هم این ارزش نه تنها نباید به فراموشی سپرده شود که باید بیشتراز گذشته به آن پرداخت . هیچ چیزی به زشتی دنیاگرایی روحانیت نیست و هیچ وسیله هم نمی تواند بدتراز دنیاگرایی روحانیت را آلوده کند. 42 تعبد و توسل یکی ازاسباب مهم موفقیت انسان مسلمان توجه به ادعیه و توسل به ائمه اطهار( ع )است

. توسلات انسان را در تحصیل علم کسب اخلاص و تهذیب نفس کمک شایانی است . توسلات انسان را دراین زمینه نیز دراوج بود. آنچه روح او را آرامش می داد واو را برای رهبری انقلاب و تحمل حوادث بسیار شگرف و شکننده آماده می ساخت همان حالات خوش دعا و توسل بود. خلوتهای عارفانه و عاشقانه تهجد و شب زنده داریهانجام نوافل شبانه روزی و راز و نیازهای سحرگاهی او هرگز ترک نشد. مرحوم شهید مطهری می نویسد: این مردی که روزها می نشیند واین اعلامیه های آتشین را می دهد سحرهاقل یک ساعت با خدای خودش راز و نیاز می کند. و آن چنان اشکهایی می ریزد که باورش مشکل است .این مردم درست نمونه علی ( ع )است . درباره علی ( ع ) گفته اند: [در میدان جنگ به روی دشمن لبخند می زد و در محراب عبادت از شدت زاری بی هوش می شد]. و ما نمونه آن را دراین مردم می بینیم43. هر گنج سعادت که خدا داد به حافظ از یمن دعای شب و ورد سحری بود امام فانی فی الله بود. فریاد جانش را در مناجات شعبانیه یافته و براین آهنگ دل داده بود. تمام لحظات در محضر خداوند می زیست واین

حضور رااحساس می کرد. دائم در حال ذکر و دعا بوداما هرگز تظاهر به آن می کرد و به قول آن عارف : ذکر سه وجه است : ذکری است که به زبان و دل از آن غافل این ذکر عادت بود. و ذکری به زبان و دل حاضراین ذکر طلب ثواب بود. و ذکری است دل را بگرداند و زبان را گنگ کند. قدر این ذکر کسی نداند جز خدای تعالی . 44 خدا را با زبان پاک می خواند با زبانی که معصیت او را نکرده و باعث خشنودی او گشته بود. ذکر و زیارت و تلاوت و زمزمه عاشقانه رفیق او بود. روزه های طاقت فرسا در گرمای نجف و نوافل شبانه روزی صیقل جانش بود. تا نماز را با نوافل نمی خواندافطار نمی کرد. هرگز زیارت مولایش امیرالمومنین ( ع ) را وقتی در نجف می زیست قطع نکرد. هیچ گاه طلوع فجر چشم او را خفته نیافت . جالب این که این حالات و عبادات هرگزاو رااز مسایل سیاسی و اجتماعی باز نداشت ! اخلاص و خدامحوری معیار سنجش وارزیابی تمامی اعمال و رفتار آدمی به انگیزه و نیت اوست . خوبی و بدی کارها بستگی به خاستگاه آنها دارد: الاعمال ثمارالنیات 45 النیه اساس

العمل 46 در روز واپسین نیزانسانها براساس انگیزه و نیاتشان برانگیخته می شوند.اگر نیت پاک و خالص باشد عمل دارای ملاک ارزشی خواهد بود. خلوص واخلاص به مثابه روح در پیکراعمال است که به اعمال شادابی و جهت می بخشد. در روزگار م امام خمینی مظهر و مصداق روشن و درخشنده این صافی و شاکی بود. درون رااز شائبه غیرخدایی پیراسته بود تمام کنشهای نفسانی را کنار زده بود نیت خالصش را چون گوهری صاف و شفاف پاس می داشت .انگیزه های خود را با هوا هوس نام و آوازه خودنمایی لذتهای دنیایی توجیهات و باورهای ناصواب آلوده نمی ساخت . بااکسیر خلوص ماهیت دانش و کردار خود را دگرگون می کرد. هیچ گاه رضای مخلوق را بر رضای خالق مقدم نداشت . در کردار و گفتارش اخلاص را سرلوحه قرار داد و همواره بدان سفارش می کرد : سعی کنید که انگیزه هانگیزه های الهی باشد. سعی کنید به مردم خودتان هر کجا هستند به کشورهای خودتان هر جا که هستند تزریق کنید که انگیزه هایشان الهی باشد. 47 برای شناخت امام پیش از هر چیز بایداو را در تجلی گاه مخلصین جستجو کرد.اوانسان کاملی بود که خلوص را غایت کامل و نهایت آمال می دانست . 48 سرتاسر

زندگی و تمام حرکتهای کوچک و بزرگ او با نام و یاد خدا شکل گرفت .او به جز رضای محبوب به چیزی نمی اندیشید. نمازی که در جماران به همراه روسای جمهور و سران چند کشورادا نمود با نمازی که در بیانهای عراق و مرز کویت خواند و نمازی که آخر عمر در بیمارستان انجام داد یکسان بود. رهبر معظم انقلاب اسلامی این بعداز شخصیت امام رااین گونه ترسیم می کنند. بزرگترین ستایش برای رهبر عزیز ماهمین است که او را[ عبدالله] یعنی بنده خدا و تسلیم اراده پروردگار... یاد کنیم49 .. امام در نخستین گام مبارزه واولین اعلامیه ای که صادر کرد آیه شریفه ذیل را تابلوی راه و روش خود قرار داد: انمااعظکم بواحده ان تقوموالله مثنی و فرادی .50 بگو: تنها پند من این است که برای خدا قیام کنید. محور واساس نیزانقلاب را به پیروزی رساند و رهبری کرد. بر همین آشنایانی که سالها بااو زندگی کرده و در صحنه های گوناگون او را آزموده اند همه و همه براین باورند که امام در تمام زندگیش ذره ای ریا وجود نداشت و قدمی برای مطرح کردن خود بر نداشت : خدا گواه است من برای رسیدن به مرجعیت حتی یک قدم بر نداشته ام ولی اگر

به سراغم بیایداز پذیرفتن آن باکی ندارم . 51 آری اخلاص امام به جایی رسیده بود که از تملق و چاپلوسی به شدت جلوگیری می کرد و می فرمود: من راضی نیستم کسانی را که به من علاقه مند هستند علاقه شان از قلب تجاوز نماید و آن راابراز نمایند. هر کسی به من علاقه دارد بگذارد در همان محدوده قلب بماند. کسی برای ریاست من حتی یک وجب هم قدم برندارد. 52 در تمام عمرش هیچ گاه دیده و یا شنیده نشده که کلمه ای را بر زبان آورد که نشانه تظاهر به دانش و معنویت باشد.از رفتاری که جلب توجه عوام کند بیزار بود. همواره خود را شرمنده و خدمتگزار مردم می دانست : هنگامی که ماجرای 15 خرداد را برای ایشان نقل کردند شب همان روزامام پس از برخاستن برای نماز به من فرمودند: آقا محمود! من برای مردم کاری نکردم تکلیف من خیلی سنگین شد. مردم چرااین جور کردند برای من من که برای مردم کاری نکردم . 53 احترام به عالمان راستین عالمان وارسته و صالح در فرهنگ دین از منزلت و عظمت والایی برخوردارند: یرفع الله الذین آمنوا منکم والذین اوتوالعلم درجات . 54 خدا جایگاه کسانی از شما را که ایمان آوردند و

به دانش دست یافتند چندین درجه بالا برده است . نگریستن به چهره عالم عبادت 55 وانسان دانش پژو محبوب خداونداست 56 . علی ( ع ) پاس حرمت عالمان را همسان احترام به پروردگار می شمرد: من وقر عالما فقد وقر ربه .57 در فرهنگ دین دیداراهل دانش برترین عبادت وارزشمندتراز تلاوت قرآن و برگزاری نمازهای مستحبی به شمار آمده است 58 0 این همه تکریم واحترام نسبت به عالمان در فرهنگ دین بدین جهت است که آنان انسانهای متعهد راهنمای مردم مخالف بدعته پاسدار اندیشه های ناب طرفدار حقوق محرومان روشن کننده چراغ امید در دل آنان و... هستند وگرنه این همه تکریم برای کسانی نیست که از تعهد و مسوولیت بهره ای نبرده اند. کسی که اندک آشنایی با تاریخ حوزه های داشته باشد می داند: تنها عالمان الهی بوده اند که از میان مردم برخاسته اند و همراه آنان زندگی کرده اند و در غم و شادی شریک آنان بوده اند و هر جا خطر و دشواری بوده است خود را سپر بلا نموده واز شرافت و عزت مردم دفاع کرده اند.اینها و صدها ویژگی دیگر زمینه تجلیل و تکریم از علمای صالح و راستین را فراهم نموده است . امام خمینی در پرتواین فرهنگ و

به پاس چنین خدماتی در سراسر عمر پر برکت خویش همواره براحترام و تکریم عالمان متعهد و دین باور تاکید می ورزید و ضمن بر شمردن امتیازات آنان از مقام و منزلتشان به بزرگی و عظمت یاد می کرد: تردیدی نیست که حوزه های علمیه و علمای متعهد در طول تاریخ اسلام و تشیع مهمترین پایگاه محکم اسلام در برابر حملات وانحرافات و کجرویه بوده اند. ...صدها سال است که روحانیت اسلام تکیه گاه محرومان بوده است و همیشه مستضعفان از کوثر زلال معرفت فقهای بزرگوار سیراب شده اند... علمای اصیل اسلام هرگز زیربار سرمایه داران و پول پرستان و خوانین نرفته اند و همواره این شرافت برای خود حفظ کرده اند... آنهابا زهد و تقوا و ریاضت درس خوانده اند... و هرگز زیربار منت و ذلت نرفته اند... به هر حال خصوصیات بزرگی چون قناعت و شجاعت و صبر و زهد و طلب علم و عدم وابستگی به قدرتها و مهمتراز همه احساس مسئوولیت در برابر توده ها روحانیت را زنده و پایدار و محبوب ساخته است . 59 امام در همه مراحل زندگی از دوران تدریس گرفته تا زمان مرجعیت و رهبری امت اسلامی همواره براین اصل ارزشی پافشاری داشتند و به هیچ وجه اجازه نمی دادند که

نسبت به بزرگان دین و علمای راستین کوچکترین اهانت و توهینی به عمل آید. یک روز مرحوم حاج آقا مصطفی پیام آوردند که آقا فرمودند: شنیده ام دراین جا منزل برخی غیبت واهانت به علما می کنند. بنده راضی نیستم کسی دراین خانه غیبت یا به کسی اهانت کند. 60 امام تنها یک معلم و مدرس نبود که فقط به رشد فکری شاگردان بیندیشد بلکه همراه درس و بحث به سازندگی واخلاق طلاب عنایت ویژه داشت و به آنان گوشزد می نمود که به وسیله احترام به بزرگان اسباب توفیق خود را فراخن سازند: آقایان باید خیلی مواظب خرده کاریها باشند. خیلی مواظب الفاظشان باشند مبادا خدای ناکرده به واسطه کلمه ای سلب توفیق از آنها شود یااز زمره محصلین واقعی خارج گردند و یااز طریق الهی و صراط مستقیم بیرون روند. 61 کاملا مراقب بود که به حریم بزرگان حوزه و مراجع توهین و یا انتقادی صورت نپذیرد. وقتی احساس می کند یکی از طلبه ها نسبت به محروم آیه الله بروجردی ایرادهایی دارداو را به گوشه ای فرا می خواند و می فرماید: شک نکنید درباره ایشان : راجع به اعلمیت آقای بروجردی و تقوای آقای بروجردی .62 امام راحل به همان نسبت که از علمای اصیل و

شایسته تمجید و تعریف می کرد و پاس حرمت آنان را می داشت نسبت به علمای سوء و نالایقی که نان دین می خورند و با نام حوزه و روحانیت زندگی می کنند ولی درد دین ندارند واحیانا سنگ اندازی و کارشکنی نیز می کنند می فرمود: البته این بدان معنی نیست که مااز همه روحانیون دفاع کنیم چرا که روحانیون وابسته و مقدس و مقدس نما و تحجرگرا هم کم نبودند و نیستند...امروز عده ای با ژست تقدس مابی چنان تیشه به ریشه دین و انقلاب و نظام می زنند که گویی وظیفه ای غیرازاین ندارند... ضربات روحانیت ناآگاه و آگاه وابسته به مراتب کاری ترازاغیار بوده و هست ... خون دلی که پدر پیرتان ازاین دسته متحجر خورده است هرگز از فشارها و سختیهای دیگران نخورده است ... تنها راه حل مبارزه و ایثار و خود بود که خداوند وسیله اش را آماده نمود. علما و روحانیت متعهد سینه را برای مقابله با هر تیر زهرآگینی که بر طرف اسلام شلیک می شد آماده نمودند و به مسلخ عشق آمدند... 63 بصیرت و دوراندیشی در منابع دینی با تعبیرهای گوناگون ازاین صفت ارزشمند یاد شده است . گاهی از آن به عنوان[ تفقه در دین] نام برده شده

که یک نوع درست فهمی و ژرف نگری همه جانبه و فراگیر نسبت به مجموعه دین است و گاهی نیز به عنوان[ فرقان] و وسیله تشخیص حق از باطل . قرآن عامل پیدایش این صفت برجسته را تقوا و وارستگی شمرده است : ان تتقواالله یجعل لکم فرقانا. 64 اگر تقوا پیشه سازید واز خدا بترسید برای شما وسیله ای برای جدایی حق باطل قرار می دهد. بالاخره از فرهنگ دینی چنین به دست می آید که بصیرت روشن بینی تیزهوشی هوشیاری کیاست فراست حزم دوراندیشی و...از ویژگیهای مومنان راستین وانسان دارای این ویژگی ازارزشی بالا وارجمند برخورداراست . علی ( ع ) می فرماید:عبادالله ان من احب عبادالله الیه عبدالله نظر فابصر... قدابصر بندگان خدا! همانا محبوبترین بنده خداوند بنده ای است که ... دیده و نیک نظر کرده ... راه خود را به چشم دل دید و آن را که خاص اوست رفت (به چپ و راست ننگرید) نشانه راهش را شناخت و خود را در گردابهای گمراهی غرقه نساخت . این ویژگی برای مومنان فضیلت وارزش و برای رهبران و راهنمایان وظیفه و شرط موفقیت است :قل هذه سبیلی ادعوالی الله علی بصیره انا و من اتبعنی66. بگواین راه من است که من و پیروانم با بصیرت

کامل همه مردم را به سوی خدا دعوت می کنم .این آیه نشان می دهد که[ رهبر] باید دارای بصیرت و آگاهی کافی باشد و گرنه دعوتش به سوی حق نخواهد بود. علی ( ع ) می فرماید:ان معی لبصیرتی مالبست علی نفسی ولا لبس علی . 67 همانا بصیرت و حقیقت بینی من با من همراه است . نه حق رااز خودم پوشیده داشته ام و نه بر من پوشیده بوده است . اصول یکی از راههای شناخت رهبران راستین از رهبران دروغین در این است که گروه اول برنامه واهداف خود را با صراحت و روشنی اعلام می دارند تا رهروان با بصیرت و شناخت دقیق راه راانتخاب کنند ولی رهبران دروغین برای سرپوش نهادن روی کارهای خود همواره در پرده ابهام سخن می گویند و دنبال برنامه های چند پهلو می روند. مردان الهی و پیشوایان راستین کسانی هستند که دیده انی امت را همراه با عقل و درایت به عهده دارند و با دوراندیشی و آینده نگری مسایل را پی می گیرند. به حوادث و وقایع چنان که هست می نگرندازاین روی هیچ گاه لغزشها واشتباهات آنان را غافلگیر نمی سازد چرا که : العالم بزمانه لاتهجم علیه اللوابس امام خمینی یکی از برجسته ترین انسانهای

تاریخ اسلام بود که به برکت خودسازی و تقوی به مقام بصیرت و فرقان (تیزهوشی و درست فهمی ) دست یافته بود واز دریچه بصیرت و حمت ازافق بالا و برتر به مسایل و حوادث می نگریست . به این جهت در تصمیم گیریها و موضع گیریهایش موفقترین و سودمندترین شیوه را برگزید وازاشتباه و دوباره کاری جلوگیری کرد. رهبر معظم انقلاب حضرت آیه الله خامنه ای این بعداز شخصیت امام رااین گونه ترسیم می کند: امام خمینی مردی حکیم دقیق و برخورداراز ذهنیتی بالا که قادر به پیش بینی بسیاری از وقایع بودند.اعتقاد داشتند که از آغاز نهضت دست هدایتگر خداوندانقلاب واسلام را پیش می برده است . 68 ژرف نگریهای امام در برابر سیاستهای رژیم ستمشاهی وانگشت گذاشتن روی نقطه های ضعف آن بر همگان روشن است . برخورد مناسب و درست امام با جریانات گوناگون از جمله منافقین حتی قبل از پیروزی انقلاب آن گاه که هنوز به طور کامل در لجنزار عفن خودخواهیها و خودمحوریها فرو نرفته بودند واز پشت امت مسلمانان را با خنجر کین مورد حمله قرار نداده بودند و بسیاری از مبارزان مهر تایید بر کارنامه آنان می زدندامام با هوشیاری خاص پرده ازالتقاط این گروه برداشت و دست رد به سینه آن

زد. همچنین موضع آگاهانه او در برابر مسایل گوناگون جنگ و پس از آن در قبول قطعنامه و برخورد به موقع با تحولات شرق همه و همه گواه بر بصیرت آن مرد بصیر بود. آنچه نوشتیم برخاسته از تتبع کافی و وافی در زوایای زندگی آن فرزانه نیست بلکه نمی است از یم .پاورقی ها: 1. روزنامه جمهوری اسلامی خرداد 1368. 2. مقدمه مکارم الاخلاق طبرسی . 3. بحارالانوار ج 92.97. 4. همان مدرک ج 309.78. 5. وسایل الشیعه ج 309.6. 6. صحیفه نور ج 109.1. 7. مجله حوزه شماره 397.37 به نقل از رادیو مسکو. 8. وصیتنامه سیاسی الهی امام خمینی . 9.پیک هجران ویژه نامه امام ضمیمه روزنامه رسالت خرداد 55.69. 10. سوره نساء آیه 75. 11. نهج البلاغه خطبه 37. 12. پیام انقلاب شماره 21.260. 13. منشورانقلاب اسلامی ذی حجه 1407. 14. مجله پاسداراسلام شماره 102. 15. همان مدرک . 16. در جستجوی راه از کلام امام ج 46.1. 17. صحیفه نور ج 244.20. 18. مجله پیام انقلاب شماره 65.260. 19. همان مدرک . 20. سوره فتح آیه 29. 21. نهج البلاغه نامه 36. 22. سرگذشتهای ویژه حضرت امام خمینی ج 26.3 ج 20.1. 23. صحیفه نور ج 65.1. 24. همان مدرک .72. 25. پیام رهبر معظم

انقلاب اسلامی 68/04/24. 26. مجله پاسدار اسلام شماره 01/17/ 27. مجله حوزه شماره 12. 28. نهج الفصاحه .182. 29. صحیفه نور ج 243.20. 30. مجله پیام انقلاب شماره 19.260. 31. حضرت امام 67/12/3. 32. مقام معظم رهبری 68/04/24. 33. پیرامون انقلاب اسلامی شهید مطهری .21. 34. صحیفه نور ج 04/20/ 64/04/2 .35. 68/04/24 .36 روزنامه جمهوری اسلامی . 37. نهج البلاغه نامه .47. 38. نهج البلاغه حکمت . 390. 39. پیک هجران ویژه نامه حضرت امام .57. 40. مجله زن روز شماره 05/1267/ 41. سرگذشتهای ویژه ج 11/1/ 42. صحیفه نور ج 244.21. 43. یادیار (ویژه نامه 30 خرداد 1369 روزنامه جمهوری اسلامی) 44. شرح بر مقامات اربعین .52. 45. غررالحکم چاپ دانشگاه ج 79.1. 46. همان مدرک .260. 47. صحیفه نور ج 65.20. 48. همان مدرک .112. 49. مقام معظم رهبری 68/01/14. 50. صحیفه نور ج 1. 51. سرگذشتهای ویژه ج 101.2. 52. همان مدرک ج 18.3. 53. همان مدرک ج 24.2 آقا محمود بروجردی . 54. سوره مجادله آیه 11. 55. الحیاه ج 271.2. 56. همان مدرک .279. 57. همان مدرک .271. 58. همان مدرک . 59. پیام حضرت امام به حوزه های علمیه اسفند 1367. 60. سیمای فرزانگان ج 252.3. 61. همان مدرک .251. 62. سرگذشتهای ویژه

ج 252.3. 63. پیام امام به حوزه های علمیه 16. 64. سوره انفال آیه 29. 65. نهج البلاغه خطبه 87. 66. سوره یوسف آیه 108. 67. نهج البلاغه خطبه 10. 68. مجله کمیته انقلاب اسلامی شماره 73.

امام خمینی (ره) «نخستین حیدر بی ذوالفقار»

15 چکیده: دلسوختگان، ارادتمندان و همه یاران امام راحل، هرگز آن روز اندوهبار و خبر سنگین وکوه شکن ارتحال آن عزیز را ازیاد و خاطر نخواهند برد. عروج آن بزرگ تا روزها امت اسلام را در سراسر عالم در وادی حیرت و سرگردانی و در دریای غم و ناباوری، فروبرده بود. جهان اسلام با چشمهای خونبار و گریان، پیکر آن پیر معرفت نیوش و تجسم عرفان و اخلاص و نماد اسلام ناب محمدی را می دید، اما نمی توانست بخود بقبولاند که از حسینه وفا و بیعت در پاسخ شور وشوق و فریاد بلند اطاعت امت، دیگر از سوی دستان مهرآسای یوسف کنعان، نسیم لطف و رایحه لایت برگونه آنها نخواهد وزید. هرکس به زبان خویش از آتش نهفته در درون سخن می گفت اما عظمت ارتحال بقدری فراگیر بود که به واقع هیچ گروه و جماعتی از هنرمندان، شاعران، اندیشمندان و ارباب قلم نتوانست کربلای ارتحال را رنگ جاودانگی بخشد و تصویری هرچند کم رنگ اما نزدیک به واقعیت از آن زلزله که در ارکان هستی و شورش که در خلق عالم افتاده بود ترسیم نماید. روح ملکوتی آن ربانی که چند صباحی مهمان ما زمینیان شده بود، در آستان قرب الهی و ملکوت اعلی در کمال اطمینان، آرام خفته

بود، اما این امت قدرشناس از آغاز اعلام خبر تا پایان مراسم تدفین با حضور میلیونی و دشمن شکن خویش تمام محاسبات شیطانی استکبار را نقش برآب کرد. هر وقت شکوه آن روزها را بیاد می آوریم و حرکت تاریخی مردم را تحلیل می کنیم، درمی یابیم که با هوشیاری چشمگیر این امت دلاور حتی در ارتحال امام هم زمینه وحدت و یکپارچگی مردم حاصل آمد و بنیانی چنان مرصوص در برابر دشمنان انقلاب بوجود آمد که هرگز تصورش را نداشتند. هنرمندان مختلف بخصوص شاعران که بی تردید در نازک طبعی و خیال انگیزی و لطافت روح آنها نسبت به افراد غیر هنرمند تردیدی نیست، با تمام توان و ذوق به چکامه سرایی پرداختند. اشعار ماندگار وسوزناک و دردمندانه و باروری را در توصیف آن " زلزله تنزیل" از خود بیادگار گداشتند. از آن میان به نقد و تحلیل نمونه ای ارزشمند از اشعار می پردازیم. "خسوف شقایق" نام مثنوی بلندی است از "احمد عزیزی" برای رحلت حضرت امام. اگر چه این مثنوی در کتاب دیگری با نام "زلزله تنزیل" چاپ شده و اندکی با این فرق دارد; اما چون انتخاب شاعر را از دیگران اصلح و بهتر می دانم، به استناد کتاب " آوازهای شرجی"، اثر احمد عزیزی که خود شعر را بدین صورت به چاپ سپرده است، این

نسخه را اصل قرار دادم. اگر شعر را به مثابه یک ساختمان تصور کنیم، بی تردید مصالح و موادی که در این بنا و ساختمان به کار رفته است گواه خوبی است برای روشن شدن استحکام و مقاومت یا سستی و ضعف این ساختمان تمثیلی. به همین دلیل برای روشن شدن مصالح این ساختمان، نخست به استخراج مواد و مصالح اثر می پردازیم که به زبان شعر و نقد، بدانان مفردات و ترکیب ها گویند: هیجا، مسیحا، چلیپا، زلزله ی تنزیل، طنین بال میکاییل، فرق حیدر، مه، قبض روح، روح رسول الله، خروش خون، خیرالناس، کریوه ی اخی عباس، سکان سکینه، سکینه مومنین، نوح امت، کشتی حق، قطب دین، صرع عشق، رعشه ایمان، جان خلق، یل نفس پلید انداخته، حسین با یزید انداخته، بقا نوش، پیرفانیان، خرقه پوش، حلقه روحانیان، حسن پیموده راه حسین، پرچم خون، گلوگاه حسین، معنی بیگانه، یکه مرد، الف در الف آمده، نفیرپنج تن، آل عبا، چار قطب ارض، روح خدا، لامکان در مکان، اوج لافتی، حیدر دوره خیبر زده. بیرق فریاد، ذوالفقار آباد، خیل انس و جن، تفسیر نفس مطمئن، نور مصطفی، آیینه دار، نخستین حیدر، حیدر بی ذوالفقار، غریو نینوا، زینبستان، مرید بیدل راه، خونخواهی از آیینه، خم، می، سقیم، یتیم، گل حق، لا لا کردن، کوچ بالا کردن، لب آیینه، حیرت گوی،

آیینه یاد، بچه های نازی آباد، صدای سرخ مظلومان، جان محرومان، قرآن ناطق، نقطه ای از باء بسم الله، یابن الحسن گویان، عصر ظهر نایب، قائم آل محمد، داغ مصطفی، یک دانگ رسالت، برج عدالت، کوی ایمان، ترازوی خدا، میزان، شیر دغل گیر، ولی عصر، مقداد، عمار، استخوانمردی ابوذر وار، کعبه الاحباری آل سعود، قافله ی فرصت، پیک بهاران، سربداران، هادی گم کرده را هان، مهدی بی پناهان، ولی مومنین، کعبه، تمثیل غم، داغ خمینی، بهشت سرخ زهرا، لاله جوش، جام پیر زهرنوش، فتنه چرخ مقرنس، آتش بیت المقدس، وقت عزا، حضرت صاحب زمان، قلب عرفان، عطر پاک عرفان، باغ کنعان، گل پیراهن، وهمی از بهاران، سایه ای از سربداران، خورشید عالم، تفصیل سواران، بوی سربداران، لاله های تازه جوش، گریه نوشیدن، جام خروش، روح مجروح خدا، تندیس، حیرتی آتش زدن، ابری تجلی وش، تیغه ی لا، خنجرستان، زنجیر غربت، بوسعیدستان، نخجیر، شن گریستن، چنگ مریدان، شاباش شهیدان، مرید، غیبت، تجلی، مصلای صلیب، صدنیستان عندلیب، بیرق دار بودا، امت و هم یهودا، آیینه دار ساز، سنت آواز، تیغ جلالی، برگ خشک خشکسالی، زخم نوشیدن، داغ محمل ها، شور حسینی، خوف خمینی، یک تیغه از ذوالفقار، تیغ اول، رقص ربانی، تیغ دوم، دل کفار، هول استکبار، سلاله ی بید، شیر نجف، تبعید، هیبت شیری، سد راه سکندر، قلاووز، قلندر، ظهورستان نام، کاسه راه، خدانوشیده، رخت خاک افکندن، سوره،

دامن البرز، اسطوره، زخم کهنه، آیینه داران سنگتان، جاده های بی خمینی، بوی خون، شیون، تاریخ زمین، روح بلند آب، عصیانگر خیزاب، از عدم می خوردن، خروس قریه، خانقاه نور، کوه طور، عدم پیمودگان، زشب برگشتگان، . . . از میان ترکیبها و مفردات شعر، بعضی از نوعی نوآوری و تلاش به منظور خلق ترکیب های بدیع و لطیف برخوردار است. از آن جمله: زینبستان، ذوالفقار آباد، یک دانگ رسالت، استخوانمردی، گریه نوشیدن، بوسعیدستان، شن گریستن، ظهورستان نام. ترکیبها و عناصر شعری ماخوذ و مؤثر از شبکه و خانواده مذهب و معارف اسلامی بدین قرار است: مسیحا، چلیپا، زلزله تنزیل، میکائیل، فرق حیدر، فیض روح، رسول الله، اخی عباس، نوح امت، قطب دین، ایمان، حسین، حسن، یکه مرد الف، پنج تن آل عبا، لافتی، حیدر، خیبر، خندق، ذوالفقار، انس و جن، تفسیر، نفس مطمئن، مصطفی، ذوالفقار، نینوا، زینبستان، قرآن ناطق، باء بسم الله، شیعیان، یابن الحسن، عصر ظهور نایب، قائم آل محمد، رسالت، عدالت، قسط، میزان، مقداد، عمار، ابوذر، کعبة الاحبار، هجرت، سربداران، مهدی، ولی مومنین، بیت المقدس، حضرت صاحب زمان، عزا، کنعان، روح خدا، آل شهیدان، مصلا، نجف، کعبه، ولایت، طور، . . . از شبکه و خانواده عناصر طبیعت به موارد زیر می توان اشاره کرد: زلزله، ارض، گل، خاک، گلشن، بهاران، لاله، لاله گون، لاله جوش، باغ،

شب، خورشید، دشت، صحرا، شن، البرز، زمین، آب، خیزآب، کوه، بیابان، ابر، بید. از لحاظ هماهنگی آوایی بین مصرع ها که یکی از ابزار و زمینه های ایجاد و تقویت موسیقی درونی است ابیات زیر قابل توجه است: ای یل نفس پلید انداخته ای حسین یا یزید انداخته یا در این بیت: ای گل حق این چه لالا کردن است این چه وقت کوچ بالا کردن است و در نمونه دیگر: بی خمینی خانقاه نور نیست بی خمینی هیچ کوهی طور نیست در نمونه های فوق، هماهنگی آوایی بین کلمات هر مصرع بسیار چشمگیر است. از لحاظ هماهنگی در محورهای افقی و عمودی باید گفت در مثنوی و اشعار بلند هماهنگی بیشتر در محور افقی است که خود را نشان می دهد. در صورتی که شاعر در بیان مطلب مورد نظر زیاد حاشیه برود و از این شاخ به آن شاخه بپرد، هماهنگی معنایی را در محور عمودی به هم می زند. در این شعر در مجموع، در هر دو محور هماهنگی لازم عایت شده است خصوصا در محور افقی. به نمونه های زیر توجه کنید: در یک مصرع از شکافتن و پاره شدن فرق حیدر و در مصرع دوم همین بیت از قبض روح رسول الله سخن می گوید که از جهت رابطه کاملا متناسبند. پاره شد چون فرق حیدر مه مگر

قبض شد روح رسول الله مگر در بیت دیگر با بیان سکان و سکینه مومنین و نیز نوح و کشتی و قطب دین، زمینه های هماهنگی را حاصل آورده است: ای تو سکان سکینه ی مومنین نوح امت، کشتی حق، قطب دین در ابیات و شواهد زیر نیز هماهنگی قابل توجهی بین مفاهیم و عناصر شعری مشهود است: یا خمینی کفه ی ایمان تویی در ترازوی خدا میزان تویی هادی گم کرده راهان پس کجاست مهدی ما بی پناهان پس کجاست؟ ای گروه مومنین وقت عزاستحضرت صاحب زمان صاحب عزاست دشت، تفصیل سواران می دهد باغ بوی سربداران می دهد می توان بر تیغه ی لا، لانه کرد می توان در خنجرستان خانه کرد ای سد راه سکندر باز گرد ای قلاووزای قلندر باز گرد! آه این روح بلند آبهاست این همان عصیانگر خیزابهاست ای به اوج لافتی شهپرزده حیدر این دوره ی خیبر زده از لحاظ تصویرسازی و طراحی شاعرانه در قلمرو صور خیال شواهد زیر چشمگیر است: شیعیان! زنجیر باید زد به خون تا بهشت سرخ زهرا لاله گون دختران چون اشک در آیینه اند مثل داغی کودکان برسینه اند ای زعطر پاک عرفان دامنتباغ کنعان در گل پیراهنت می توان بر تیغه ی لا، لانه کرد می توان در خنجرستان خانه کرد روح ها بر شطی از تن می روند دختران شیون به شیون می روند

ابر می گرید، بیابان نیز هم کوچه می نالد، خیابان نیز هم یکی از بارورترین تعابیر و ترکیب ها در این سوکسرود، ترکیبهای تجریدی است که اصولا کثرت استفاده از این ترکیب ها جز صبغه و رنگ شعری عزیزی شده است. به نمونه های زیر توجه کنید: زلزله ی تنزیل، بال میکاییل، قبض روح، خروش خون، کشتی حق، قطب دین، رعشه ی ایمان، جان خلق، بقا نوشیده، نفس پلید، معنی بیگانه، پرچم خون، روح خدا، اوج لافتی، بیرق فریاد، مرید بیدل راه، گل حق، لب آیینه حیرت، آیینه باد، صدای سرخ، قرآن ناطق، برج عدالت، کفه ایمان، ترازوی خدا، قافله فرصت، فتنه چرخ، قلب عرفان، عطر پاک عرفان، بوی سربداران، روح مجروح خدا، ابری تجلی وش، زنجیر غربت، و هم یهودا، تیغ جلالی، رقص بارانی، هول استکبار، سلاله ی بید، بوی خون، تاریخ زمین، روح آب، خانقاه نور، عدم پیمودگان. از لحاظ تلاش شاعر برای رهایی از تکرار ترکیب ها و شکستن نرم فرسوده یا تکراری زبان در قلمرو واژگان و ترکیب، همین تلاش، نوعی آشنایی زدایی را هم در پی دارد و خود یکی از روش های رستاخیز کلمات شمرده می شود. به شواهد زیر بنگرید: می توان آری به صحرا شن گریست لیک باید لال در باطن گریست تعبیر شن گریستن تحت تاثیر صحرا حاصل آمده است. یا: زخم می نوشند اینان

مست مستشیعیان شیرند حتی در شکست تعبیر"زخم نوشیدن"بیان شاعرانه دیگری است از زخمی و خونالود بودن با بار معنایی و پیام مقاومت. ای خدا نوشیده وفانی شده رخت خاک افکنده ربانی شده تعبیر"خدا نوشیده، بیان جدیدی است از اوج توحید و چیزی در حد فنافی الله; یعنی خالص و مخلص خدایی شدن. یا: از عدم می خورده پیرمست رفت عاشقان! انگار عشق از دست رفت تعبیر"از عدم می خوردن" اگرچه صددرصد تجریدی و نامصور است، اما تلاشی ست برای کشف جدید در خانواده و شبکه کلمات و نیز استفاده بسیار ظریف از واژه انگار. از لحاظ ایجاد بازتاب ها و تموج های تصویری در سایه بیان یک پیام یا "تم"، شواهد زیر را بررسی می کنیم: شیعیان! زنجیر باید زد به خون تا بهشت سرخ زهرالاله گون "تم" و مایه اصلی، اوج عزاداری واندوهی است که در اثر رحلت امام (ره) به پیروان و مقلدان شیفته اش دست داده است. اما بازتابها یکی زنجیرزدن، دیگر این زنجیرزنی را در مراسم تشییع سوگواری امام تا بهشت زهرا ادامه دادن، و نیز صفت لاله گون برای زنجیرزنهای خونالود، تصویرسازی و نقاشی شاعرانه را رنگ و جلا بخشیده است. یا در این بیت: از چمن سبزی گذشت، از لاله جوش چون تهی شد جام پیر زهرنوش اشاره به رحلت امام و

بیان خود ایشان در مورد قطعنامه که من جام زهر را سرکشیده ام، این می شود (تم) ، بار و پیام اصلی این بیت. اما بازتاب ها و " موتیو" عبارتست از: رفتن سبزی از چمن و نیز گذشتن جوش و حیات و شادابی از لاله، در اثر سرکشیدن و خالی شدن جام زهر به وسیله آن امام زهرنوش. در بیت بعد موضوع شعر، مقاومت و شکست ناپذیری شیعه و فرهنگ تشیع است که با بازتاب هایی چون زخم نوشی، مستی، شیربودن حتی در شکست، بیان شده است: زخم می نوشند اینان مست مستشیعیان شیرند حتی در شکستبا توجه به مفاهیم و مضامین مختلفی که در این شعر بلند مطرح و بیان شده است، پیامهای مختلفی را می توان از این شعر بیرون کشید. مهم ترین و اصلی ترین آنها عبارتند از: سوک و مصیبت بر هجران امام (ره) ، مقاومت وپایمردی شیعه در طول تاریخ، ظلومیت شیعیان، توصیف صحنه عروج امام و نیز عظمت این مصیبت. از جمله عناصر و کلماتی که از ساحت زبان مرسوم و جاری یا محاوره به کار گرفته شده است: بچه های نازی آباد، لالا کردن، کوچ کردن، آل سعود، بهشت زهرا، دختران، کودکان، قطب و مغناطیس، شن، لال، بودا، عزادار، خشکسالی، زخم، نور حسینی، خبط کردن، افیون، خیابان، کوچه، خروس، قریه، دودانگ، ولایت (به معنی منطقه و

محل) رقص، البرز و پرچم. از لحاظ کاربرد واژگان و عناصری از قلمرو و شبکه عرفان و تصوف، نمونه های زیر را می توان یادآور شد: قطب، عشق، پیر، فانی، خرقه پوش، مرید، بیدل، خم، می، حیرت، ولی، جام، عرفان، مست، و. . . . آخرین نکته که به عنوان تلمیحات چشمگیر می توان یادآور شد، موارد و شواهد زیر است: هین مگر هنگام هیجا آمده یا مسیحا بر چلیپا آمده اشاره به صلیب کشیدن حضرت عیسی مسیح (ع) است که در انجیل آمده است، اما علمای شیعه آن را با آن تلقی و برداشتهای فرقه ها و نحله های مسیحیت نمی پذیرند. پاره شد چون فرق حیدر مه مگر قبض شد روح رسول الله مگر اشاره به شهادت و ضربت خوردن حضرت علی و. . . است. معنی بیگانه با حرف آمده یکه مرد الف در الف آمده تلمیحی است به آیه قرآن که ". . . وان یکن منکم الف یغلبوا الفین باذن الله والله مع الصابرین" می باشد. ای به اوج لافتی شهپرزده حیدر این دوره ی خیبر زده اشاره به حدیث "لافتی الاعلی لاسیف الا ذوالفقار" و نیز جنگ خیبر. ای به خندق بیرق فریاد ما تیغ تو بر ذوالفقار آباد ما اشاره به جنگ خندق و نیز شمشیر حضرت علی، (ذوالفقار) . ای غریو نینوا در

هی هی ات زینبستان، زینبستان در پی ات اشاره به فاجعه کربلا و حضور قهرمان کربلا حضرت زینب (س) . گرچه این عصر نوظهور نایب است قائم آل محمد غایب است اشاره به دوران غیبت امام زمان (عج) و حضور نایب بر حقش امام خمینی (ره) . یا علی! مقداد کو، عمار کو استخوانمردی ابوذر وار کو؟ اشاره به اصحاب حضرت پیامبر (ص) و علی (ع) ; یعنی مقداد، عمار یاسر، ابوذر غفاری و نیز تلمیحی به داستان تاریخی حمله کردن ابوذر با استخوان به صاحبان زر و زور و تزیور. پی به پی پیک بهاران می رود هشت قرن از سربداران می رود اشاره به داستان و حماسه سربداران. فتنه ی چرخ مقرنس را ببین آتش بیت المقدس را ببین به فاجعه دلخراش اشغال بیت المقدس به دست صهیونیست های تجاوزگر اشاره دارد. یاد داری در مصلای صلیب ناله آن صد نیستان عندلیب اشاره به بیعت امت با امام در مصلای بزرگ تهران و ناله و گریه و زاری بلبلان سوکوار در رحلت امام (ره) . وه، چه خبطی آن سلاله ی بید کرد! شیر ما را در نجف تبعید کرد اشاره به تبعید بیش از 15 ساله امام به نجف اشرف توسط رژیم پهلوی. و هنرمندی شاعر در کشف تعبیر جدید، زیرا برای خاندان سست بنیاد پهلوی صفت "سلاله

بید" را برگزیده که بسیار بدیع و شاعرانه است. ابر می گرید، بیابان نیز هم کوچه می گرید، خیابان نیز هم اشاره به عزاداری فراگیر و اشک و اندوهی که از کوی و برزن و خیابان و شهر در رحلت امام جاری بود و نمونه های بسیار و کنایات و تلمیحات باریک دیگر که در این اثر عمیق و روان در بستر و لابه لای تعابیر زلال و زیبا نهفته است. آخرین نکته ای که در بررسی و نقد این چکامه قوی و بلیغ باید روی آن تاکید کرد تنوع توصیفها و قدرت خلاقیت در ترکیب سازی و صفت گزینی است برای آن حیدر بی ذوالفقار. ترسیم جدول خانوادگی ترکیبها و توصیفها خارج از حوصله این گفتار خواهد بود. اما به همین اشاره بسنده می شود که از لطیف ترین و غنایی ترین تعبیرها در تعریف آن آینه دار مصطفی تا حماسی ترین جلوه از آن حیدر خیبرزده را می توان در این شعر که خود کتابی از شور و شوق وسوگ نامه بغض آلود مریدی از مریدان شقایق و زبان حال امت بیدار و سلحشور و قدرشناس است که بخوبی می داند تا همیشه تاریخ بفرموده خلف صالح خمینی و رهبر فرزانه انقلاب"امام خمینی یک حقیقت زنده" بود. با استخراج تعاریف شاعرانه ای که در شعر از امام (ره) بدست داده است دامن سخن را فراجمع

می آوریم: امام خمینی: سکان سکینه مومنین، نوح امت، کشتی حق، قطب دین، یل نفس پلید انداخته، حسین با یزید انداخته، بقانوشیده، پیرفانیان، خرقه پوش حلقه روحانیان، حسن پیموده راه حسین، پرچم خون بر گلوگاه حسین. یکه مرد الف در الف آمده، معنی بیگانه با حرف آمده، نفیر پنج تن آل عبا، چارقطب ارض، حیدر این دوره خیبر زده، بیرق فریاد ما در خندق، تیغ او بر ذوالفقار آباد ما، بهترین تفسیر نفس مطمئن، آیینه دار نور مصطفی، نخستین حیدر بی ذوالفقار، گل حق، صدای سرخ مظلومان، جان محرومان، قرآن ناطق، نقطه ای از باء بسم الله، کفه ایمان، میزان در ترازوی خدا، شیر دغل گیر، شمشیر ولی عصر، مقداد زمانه، حیدر، عمار، استخوانمردی ابوذروار، شکافنده کعبة الاحبار آل سعود، هادی گم کرده راهان، مهدی بی پناهان، ولی مومنین، مایه سبزی چمن و جوش لاله، پیر زهر نوش، قلب عرفان، مردی که دامن از عطر پاک عرفان دارد. مردی که در گل پیراهن باغ کنعان دارد، خورشید عالم، روح مجروح خدا، پیر، شیر تبعیدی نجف، سد راه سکندر، قلندر، قلاووز، خدا نوشیده فانی، رخت خاک افکنده ربانی، روح بلند آبها، عصیانگر خیزابها، پیرمست، پیر از عدم می خورده. خسوف شقایق هین مگر هنگام هیجا آمده یا مسیحا بر چلیپا آمده! هین مگر این زلزله ی تنزیل بود

یا طنین بال میکائیل بود پاره شده چون فرق حیدر مه مگر قبض شد روح رسول الله مگر این خروش خون خیرالناس بود یا کریوه ی یا اخی عباس بود ای تو سکان سکینه ی مومنین نوح امت، کشتی حق، قطب دین ای زصرع عشق تو غلیان خلق رعشه ی ایمان تو در جان خلق ای یل نفس پلید انداخته! ای حسین با یزید انداخته! ای بقا نوشیده پیر فانیان خرقه پوش حلقه ی روحانیان ای حسن پیموده ی راه حسین پرچم خون بر گلوگاه حسین معنی بیگانه با حرف آمده یکه مرد الف در الف آمده ای نفیر پنج آل عبا چار قطب ارض را زیرقبا ای به تو، روح خدا در گل شده لامکان تا مکان نازل شده! ای به اوج لافتی شهپر زده حیدر این دوره ی خیبر زده ای به خندق بیرق فریاد ما تیغ تو بر ذوالفقار آباد ما ای سیه پوش تو خیل انس و جن بهترین تفسیر نفس مطمئن ای به نور مصطفی آیینه دار ای نخستین حیدر بی ذوالفقار ای غریو نینوا در هی هی ات زینبستان، زینبستان در پی ات ما مرید بیدل راه توایم ما زهرآیینه خونخواه توایم ای خم و می را به نی انداخته خلق را درهای و هی انداخته هین مرو خلقی سقیم خود مکن! امت ما را یتیم خود

مکن! ای گل حق این چه لا لا کردن است این چه وقت کوچ بالا کردن است ای لب آیینه حیرت گوی تو خاک بر چشمان ما بی روی تو ما همه آیینه ی یاد توایم بچه های نازی آباد توایم ای صدای سرخ مظلومان مرو! یا خمینی، جان محرومان مرو! دیگر آن قرآن ناطق، آه نیست نقطه ای از باء بسم الله نیستشیعیان! نالنده و مویان روید در پی اش یا بی الحسن گویان روید گرچه این عصر ظهور نایب است قائم آل محمد غایب استیا خمینی، بی تو گلشن بی صفاست! داغ تو همرنگ داغ مصطفاست! بی تو یک دانگ رسالت مانده است قسط در برج عدالت مانده استیا خمینی کفه ی ایمان تویی در ترازوی خدا میزان تویی یا علی! شیر دغل گیرت کجاست؟ یا ولی عصر! شمشیرت کجاست؟ یا علی! مقداد کو عمار کو؟ استخوانمردی ابوذر وار کو؟ آنکه بشکافد زهم وقت فرود کعبة الاحباری آل سعود وای بر ما قافله ی فرصت گذشت چارده قرن از پی هجرت گذشت پی به پی پیک بهاران می رود هشت قرن از سربداران می رود هادی گم کرده را هان پس کجاست؟ مهدی ما بی پناهان پس کجاست؟ ای ولی مومنین لب باز کن کعبه را از نو طنین انداز کن لاله در تمثیل این غم نارس است مهدیا! داغ خمینی مان

بس استشیعیان! زنجیر باید زد به خون تا بهشت سرخ زهرا لاله گون از چمن سبزی گذشت، از لاله جوش چون تهی شد جام پیر زهرنوش فتنه ی چرخ مقرنس را ببین! آتش بیت المقدس را ببین! ای گروه مومنین وقت عزاستحضرت صاحب زمان صاحب عزاست قلب عرفان بی تپش در سینه شد وه چه خاکی بر سر آیینه شد! ای زعطر پاک عرفان دامنتباغ کنعان در گل پیراهنتبی تو وهمی از بهاران مانده استسایه ای از سربداران مانده استشب شد و من همچنان دم می زنم دم از آن خورشید عالم می زنم جاده جاری گشته و ما می دویم شب شد و ما بی خمینی می رویم دشت، تفصیل سواران می دهد باغ، بوی سربداران می دهد ما شب خود را شبانی می کنیم در عدم ها دشتبانی می کنیم دختران چون اشک در آیینه اند مثل داغی کودکان برسینه اند کودکان این لاله های تازه جوش گریه می نوشند از جام خروش روح مجروح خدا تندیس شد قطب ما امروز مغناطیس شد شاعری پرسید از من در صعود بی خمینی می توان آیا سرود؟ من برایش حیرتی آتش زدم تکیه بر ابری تجلی وش زدم می توان بر تیغه ی لا، لانه کرد می توان در خنجرستان خانه کرد می توان زنجیر غربت را جوید می توان تا بوسعیدستان دوید می توان آری به صحرا شن گریست لیک باید لال در باطن گریست پیر از چنگ مریدان رفته

است رو به شاباش شهیدان رفته است ای مریدان! ما دچار هیبتیم حق تجلی کرده و در غیبتیم یاد داری بر مصلای صلیب ناله ی آن صد نیستان عندلیب ما که بیرق دار بودا نیستیم امت و هم یهودا نیستیم این فغان آیینه دار ساز ماست این تشنج سنت آواز ماست ما دلی داریم ازخون ریش ریش ما عزاداریم از ده قرن پیش شیعیان تیغ جلالی می خورند برگ خشک خشکسالی می خورند زخم می نوشند اینان مست مستشیعیان شیرند، حتی در شکست رخ مپوش از داغ محمل های ما ذوالفقار اینجاست، در دل های ما! هرکجا شور حسینی می شود یک خمینی، صد خمینی می شود رفت از خوف خمینی شب به غار این فقط یک تیغ بود از ذوالفقار تیغ اول رقص ربانی کند تیغ دوم ظلم را فانی کند تیغ اول تا دل کفار رفت نایب آمد هول استکبار رفت تیغ دوم کعبه را رقصان کند آنچه حیدر کرد با بت، آن کند وه چه خبطی آن سلاله ی بید کرد شیرما را در نجف تبعید کرد بیشه هرگز هیبت شیری نکاست از نجف جز شیر هرگز برنخاست ای سد راه سکندر بازگرد! ای قلاووزای قلندر باز گرد! ما ظهورستان نامت می شویم کاسه ی راه کلامت می شویم ای خدا نوشیده وفانی شده رخت خاک افکنده، ربانی شده بی تو ما را سایه، ما

را سوره نیست دامن البرز را اسطوره نیستبی تو زخم کهنه افیون می خورد شیعه می نالد، زمین خون می خورد آه ای آیینه داران، سنگتان! جاده های بی خمینی ننگتان! بوی خون در شیعیان بیدار شد باز تاریخ زمین تکرار شد روح ها بر شطی از تن می روند دختران، شیون به شیون می روند آه این روح بلند آبهاست این همان عصیانگر خیزابهاست از عدم می خورده پیر مست رفت عاشقان! انگار عشق از دست رفت از خروس قریه بانگی مانده است این ولایت را دودانگی مانده استبی خمینی خانقاه نور نیستبی خمینی هیچ کوهی طور نیست ای عدم پیمودگان! خنجر کجاست؟ ای زشب برگشتگان! حیدر کجاست؟ ابر می گرید، بیابان نیز هم کوچه می نالد، خیابان نیز هم به قلم: دکتر منوچهر اکبری

امام خمینی (ره) از منظر دانشمندان جهان

اشاره

6 چکیده: آغاز سخن: سخن گفتن در مورد ابعاد شخصیت و اندیشه های تابناک امام خمینی رحمه الله رهبر بزرگ جهان اسلام در عصر حاضر و پدید آورنده مهم ترین حادثه قرن بیستم کاری بس دشوار است. با اینکه تا به حال مقالات و کتاب های بسیاری در این زمینه نوشته شده است، در معرفی شخصیت کامل آن رادمرد جهان اسلام به پایان راه نرسیده ایم، بلکه هنوز برای شناخت کامل هویت آن شخصیت فرزانه راهی دراز در پیش داریم و باید اعتراف نمود که: من چه گویم یک رگم هشیار نیست وصف آن یاری که او را یار نیستیک دهان خواهم به پهنای فلک تا بگویم وصف آن رشک ملک ور دهان یابم چنین و صد چنین تنگ آید در بیان آن امین حضرت امام خمینی رحمه الله به عنوان فقیهی ژرف نگر و حکیمی خردمند و سیاستمداری دوراندیش و عارفی الهی، توانسته بود در پرتو مناجات های شبانه و توکل و معرفت و اخلاص، به منبع نورانیت الهی و اقیانوس بی کران عرفان و معنویت متصل گردد. به همین دلیل دست یابی به افق اندیشه های این شخصیت عظیم برای اندیشمندان اگر غیر ممکن نباشد، آسان نخواهد بود. امیر مؤمنان علیه السلام در مورد شخصیت چنین مردانی می فرماید: «هجم بهم العلم

علی حقیقة البصیرة، و باشروا روح الیقین، واستلانوا مااستوعره المترفون. و انسوا بمااستوحش منه الجاهلون و صحبوا الدنیا بابدان ارواحها معلقة بالمحل الاعلی. اولئک خلفاء الله فی ارضه و الدعاة الی دینه، آه آه، شوقا الی رؤیتهم; آنان با نور دانش به حقیقت ادراک و بصیرت رسیدند و جوهره یقین را با جان خود دریافته اند و آنچه را که بر افراد رفاه طلب دشوار می نمود راحت و آسان گرفته و با آنچه که نا آگاهان از آن بیم داشتند مانوس شدند. با بدن هایی همنشین دنیا گشتند که روح های آن ها به [قله های رفیع] عالم ملکوت پیوند خورده است. آنان جانشینان خدا در زمین او و دعوت کنندگان مردم به سوی دین اویند. آه! آه! چقدر مشتاق دیدارشان هستم! . (1) « در این مجموعه بر آنیم که بخش هایی از مهم ترین ویژگی های شخصیتی امام راحل را از زبان و قلم دانشمندان و متفکران آزاد اندیش جهان بشنویم، زیرا: خوشتر آن باشد که سر دلبران گفته آید در حدیث دیگران به امید اینکه به این بهانه بتوانیم زمینه آگاهی بیشتری نسبت به ویژگی های شخصیتی آن نادره دوران را فراهم نمائیم. برای سهولت امر این نوشتار کوتاه را در دو بخش تقدیم می کنیم. در بخش اول از دیدگاه اندیشمندان مسلمان و در بخش

دوم از سخنان صاحب نظران غیر مسلمان آگاه خواهیم شد. بخش اول: امام خمینی رحمه الله از منظر اندیشمندان مسلمان سخن را با روایتی مشهور که عده ای از بزرگان معاصر آن را با شخصیت حضرت امام خمینی رحمه الله تطبیق نموده اند آغاز می کنیم: امام هفتم حضرت موسی بن جعفر علیه السلام فرمود: «رجل من اهل قم یدعو الناس الی الحق، یجتمع معه قوم کزبر الحدید، لا تزلهم الریاح العواصف و لایملون من الحرب و لایجبنون و علی الله یتوکلون والعاقبة للمتقین; مردی از اهل قم [به پا می خیزد و] مردم را به حق [و حمایت از آن] فرا می خواند. گروهی به گرد او می آیند که مانند قطعه های آهن هستند، تندبادهای [حوادث و مشکلات] آنان را متزلزل نمی کند و از جنگ خسته نمی شوند و [از چیزی] نمی ترسند و بر خداتوکل می کنند. پیروزی نهایی از آن پرهیزگاران است. (2) « امام خمینی رحمه الله سازنده تاریخ معاصر دکتر مصطفی ایوب، دانشمند مسلمان آمریکایی و مسؤول گروه مطالعات ادیان در دانشگاه تامبل آمریکا در مورد رهبر کبیر انقلاب اسلامی ایران می گوید: «بنده معتقدم که تاریخ، امام خمینی رحمه الله را به عنوان بزرگترین شخصیت جهانی قرن بیستم معرفی خواهد کرد، زیرا او فردی بود که هم نبوغ سیاسی و هم نبوغ دینی داشت. درست

است که ولایت فقیه به عنوان یک مفهوم اسلامی شیعی از غیبت صغری همواره مورد بحث و بررسی بوده ولی امام خمینی رحمه الله به این مفهوم تفسیر دیگری دادند که امام معصوم علیه السلام از طریق علمایی که فقیه اند نقشی در حکومت دارد و آن علماء نایبان امام علیه السلام هستند و چنانچه در شخصی خصوصیاتی که امام عصر علیه السلام بیان کرده فراهم گردد، فقیه اول خواهد بود. بنده معتقدم که از جمله مهم ترین تاثیرات نهضت امام خمینی رحمه الله این بوده که حکومت در یک کشور بزرگ و با اهمیت اسلامی را از ماهیت لائیکی آن به ماهیت اسلامی و دینی مبدل ساخت و بدین ترتیب جمهوری اسلامی الگویی برای جنبش های اسلامی جهان گردید. من بر این باورم که از لحاظ قدرت فکری، امام تنها یک فرد یا پدیده فردی نبود بلکه یکی از سازندگان تاریخ بود. (3) « اثبات بطلان نظریه «دین افیون ملت ها» استاد فهمی هویدی مصری نویسنده مشهور روزنامه «الاهرام» ، مجله «المجله» و روزنامه «الشرق الاوسط» می گوید: «باید گفت: که به طور کلی ذهن انسان از بیان دستاوردهای امام عاجز است ولی می توان آن ها را در بندهای ذیل خلاصه کرد: 1- اعتبار بخشیدن دوباره به ملت ایران و متوقف نمودن دشمنی و بی

حرمتی به شخصیت مذهبی آنان که رژیم گذشته ایران درصدد بی ارزش کردن آن بود. 2- ایشان گفته هایی چون «دین عنصری است افیون ملل و عامل خمود و سستی» را رد کردند و ثابت نمودند که اگر از دین به درستی استفاده شود عنصری فعال و مؤثر در برانگیختن ملت هاست. 3- امام خمینی رحمه الله پیروزی مستضعفین و پیشرفت مهم مواضع اسلامی را در جهان معاصر محقق ساختند. 4- امام در مقابل قوای استکبار جهانی با قدرتی عظیم قد علم کردند و در مقابل ایشان سکوت نکردند. 5- در چهارچوب افکار مذهبی به پیروزی بزرگی دست یافتند و آن، تشکیل حکومتی جدید پس از سال ها انتظار بود و این دستاورد از اهمیت خاصی برخوردار است. (4) « اهتمام ویژه به حفظ اسلامیت نظام دکتر ادریس کتانی نویسنده معروف مراکشی و از اعضای مجمع کبار العلماء مغرب می گوید: «به عقیده من مهم ترین کارامام خمینی رحمه الله حفاظت از اسلامی ماندن انقلاب پس از پیروزی بود. برای توضیح مطلبم نیاز دارم قسمتی از تاریخ معاصر را که، خود شاهد آن بوده ام برای شما بازگو کنم. من در متن انقلاب بزرگ مردم الجزایر بودم. در آن انقلاب همه مردم مسلمان بودند و با شعارهای اسلامی و با دست خالی استعمار 130 ساله فرانسه بر

ماورءالبحر را پایان دادند. اما بلافاصله بعد از پیروزی انقلاب، سوسیالیست ها مسلمانان را کنار زدند و حاکمیت خود را بر مردم تحمیل کردند. زیرا انقلاب مردم اسلامی الجزایر کادر رهبری اسلامی نداشت. همان روزها، درست چند روز پس از پیروزی، «تیتو» ، «ناصر» و «نهرو» به الجزایر آمدند تا رسما سوسیالیست بودن مبارزات مردم را اعلام کنند. ولی نکته مهم در انقلاب اسلامی ایران، اصرار امام خمینی رحمه الله بر اسلامی ماندن حکومت بود. رمز موفقیت امام هم در این بود که با تکیه بر مردم مسلمان، گروه های مقاومت تشکیل داد و از نیروی انقلابی آنان کمک گرفت ونگذاشت صاحبان قدرت نظامی و سیاسی، حکومت را از دست مسلمانان بگیرند. تشکیل سپاه مردمی، دفاع از انقلاب وحضور مردم مسلمان در صحنه و استفاده از کادرهای اسلامی و مقاومت امام در رهبری اسلامی باعث شد تا غربی ها در تحلیل های خود دچار شکست شوند. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، یکی از افرادی که برای بررسی و دیدار از انقلاب ایران به کشور شما سفر کرد، یک وکیل دادگستری مغربی و دبیر کل حزب اتحاد سوسیالیستی مراکش بود که در بازگشت نوشت: «انقلاب و رهبری امام به نحوی است که غربی ها حتما در مورد آن نمی توانند تئوری های درستی ارائه کنند.» فرصت را غنیمت می شمارم و اعلام می کنم

که کتاب ها و نظریات زیادی از علمای اسلامی علیه امام خمینی رحمه الله دیده ام - چه در داخل و چه در خارج ایران - اما به عنوان یک عالم دینی اذعان می کنم که همه آن ها یا به خاطر جمود اندیشه است و جهل به مسائل سیاسی، یا دگم اندیشی در مسائل اسلامی عامل آن ها بوده است، که به هر حال نظریات معتبری ارائه نکرده اند. رضوان خداوند بر او باد. (5) « رهبر 79 ساله و ارتباط عمیق با نسل جوان آقای احمد هوبر از اندیشمندان مسلمان اهل سوئیس می گوید: «هنگامی که من از سال 1356 -57( 1978 -79( به مطالعه درباره امام خمینی رحمه الله به خصوص از منابع ایرانی شروع نمودم، به طرز عجیبی شگفت زده شدم، چراکه امام خمینی رحمه الله اولین رهبر مذهبی در قرن ماست که انقلابی را به وجود آورد که همزمان سه وجهه مذهبی، سیاسی و فرهنگی را در خود جمع کرده بود. تمام انقلابیون قرن ما نظیر لنین، مائوتسه تونگ یا آدولف هیتلر و موسولینی! یک انقلاب سیاسی و اجتماعی را به وجود آوردند; اما چون آنان بویی از مذهب نبرده بودند، راه و روش هایشان امروزه کهنه شده و طرفدارهایشان به پایان خط رسیده اند، ولی امام خمینی رحمه الله اولین رهبر مذهبی است

که دین، سیاست و فرهنگ را یک جا به کار گرفته و به همین دلیل نیز ادامه خواهد یافت. از جمله کارهای اعجاب انگیز امام خمینی رحمه الله ارتباط عمیق با نسل جوان است. با اینکه او بخش اعظم زندگی اش را شت سرگذاشته بود، اما نسل جوان را به میدان مبارزه می کشانید، اصولا روحیه و شرایط سنی نسل جوان طوری است که بیشتر از همسالان خود تاثیر می پذیرد تا از پیر مردی که در دوران انقلاب حدود 5 برابر سن جوان های کشور از عمر خویش را سپری کرده بود. این در حالی است که رهبران سایر انقلاب ها، در هنگام انقلاب، جوان یا میان سال بوده اند. رمز این توفیق را من در شخصیت منحصر به فرد امام خمینی رحمه الله می دانم که او نه تنها از ارزش های بزرگ اخلاقی - انسانی و ایمان عمیق مذهبی برخوردار بود بلکه عالمی دانشمند و فقیهی آگاه از مسائل جاری بود و درزمینه های سیاست و دانش اجتماعی و اقتصادی اطلاعات وسیعی داشت، زیرا بدون این دانش ها، یک عالم مذهبی به دور از اطلاعات گسترده جهان امروز نمی تواند چنین قدرت نمایی کرده و هیولای وحشتناکی را که به نمایندگی از امریکا و سایر قدرت ها در ایران حکومت می کرد به زیر بکشد. نکته ظریف دیگری را که من در

نهضت امام خمینی رحمه الله احساس کردم این است که انقلاب اسلامی ایران مستقیما از بطن مردم جوشیده است، نه اینکه مثل انقلاب فرانسه از روشنفکرانی چون «ژان ژاک روسو» ، «ولتر» ، «دیدرو» و دیگران تغذیه شود. به واقع باید انقلاب اسلامی را انقلاب مردمی نامید. (6) « شکوهمندترین مرد جهان در یک اتاق ساده اسماعیل ولی اف، رئیس مدرسه عالی دفاع نخجوان می گوید: «این واقعیتی تردیدناپذیر است که امام خمینی رحمه الله با آن شکوه و عظمتی که داشتند در کمال سادگی زندگی کردند. من خودم در محل سکونت امام خمینی رحمه الله حضور یافتم واز نزدیک اتاقی را که در آن زندگی می کردند دیدم. قبل از آنکه به آن مکان وارد شوم، احساس می کردم که وارد فضایی بزرگ خواهم شد که جلوی در آن ماشین هایی آخرین سیستم پارک شده است، گمان می کردم که ایشان هم در بنایی با شکوه زندگی می کنند، زیرا القائات سوء دشمنان انقلاب اسلامی به ما اینگونه تفهیم کرده بود. ولی وقتی در آن جا حضور یافتم همه تصوراتم تهی از آب درآمد، زیرا زندگی این انسان بزرگ با زندگی عادی ایرانی ها کاملا همانند و یکسان بود، بلکه باید بگویم که ایشان زندگی خود را صرف اعتلای مذهب و امت اسلامی کرده است. زندگی

امام از زندگی من که معلم هستم ساده تر بود. او همیشه زنده است و من در سایه اوست که به ایران آمدم. وقتی پشت در اتاق ایشان قرار گرفتم، از پشت پنجره عکس او را بوسیدم و در دلم گفتم: اماما! تو هرگز از یادها فراموش نخواهی شد. تو همیشه زنده ای. (7) « تاثیر کلام دکتر غیاث الدین صدیقی، متفکر آزاد اندیش انگلیسی و عضو پارلمان مسلمانان انگستان می گوید: «شخصیت امام رحمه الله تاثیر عمیقی بر دنیای جدید و به خصوص بر امت اسلامی داشته است. مدت ها بود که ما رهبری نداشتیم که آنچه را می گفت تاثیر داشته باشد. به نظر من این مهم ترین خصوصیت امام خمینی رحمه الله بود، مردم احساس می کردند که هر آنچه ایشان انجام می دادند، هیچ دلیلی جز برای عزت اسلام و کیان اسلامی نداشت. این مهم ترین دستاورد و این ویژگی شخصیت او بود. در جامعه اسلامی خیلی معمول شده است که هرگاه چیزی مطابق معمول وخوب پیش نرود مردم می گویند: «ما یک خمینی لازم داریم.» او نوعی استاندارد اخلاقی و رهبری در جامعه مسلمانان بنیان نهاده است و هرکسی که می خواهد برای خود کسی بشود، باید خصوصیت امام خمینی رحمه الله را داشته باشد. (8) « دفاع از مقدسات مسلمانان مولانا نواب بلدین نقشبندی از

دانشمندان برجسته اهل سنت می گوید: «امام خمینی رحمه الله جامعه ایرانی غرق در فرهنگ فاسد غرب را تبدیل به جامعه ای کاملا اسلامی کرده، آن بزرگ مرد تاریخ بشریت پس از سکوت طولانی جهان اسلام در برابر اهانت سلمان رشدی به مقدسات مسلمین، فتوایی صادر کرد که ابرقدرت ها و همه دول ضد اسلامی جهان را شوکه نمود. (9) « نمونه ای از رهبری صدر اسلام مولانا کوثر نیازی می گوید: «امام خمینی رحمه الله این مساله را ثابت کردند که برای استقرار حکومت اسلامی لازم نیست تمامی عوامل کامل و مهیا باشد. تمام آنچه که برای برپایی اسلامی «توحیدی» لازم است وجود «مجتهدی» متعهد است که به توده های مسلمانان در مقابل «منافقین» و جهان «کفر» الهام بخش باشد. روش سیاسی و شخصی امام خمینی رحمه الله مثالی برای رهبریت اسلامی شده است. نه ثروت ونه قدرت، هیچ کدام نتوانستند وی را فریب دهند. روش زندگی وی قابل مقایسه با رهبران صدر اسلام می باشد. امام خمینی رحمه الله به عنوان معلم و مشعل داری بزرگ درزمان معاصر و آینده مسلمین ظاهر گردیده اند. بدون اغراق می توان گفت: وجود امام برای مسلمین برکت، و اعمال و گفتار ایشان چون منبع ابدی وحی برای مسلمین است. (10) « او یک آیت حقیقی از الله بود پروفسور «حامد الگار»

استاد اسلام شناسی در دانشگاه کالیفرنیای آمریکا می گوید: «یک مسلمان هرچه قدر بخواهد از یک شخصیت بزرگ معنوی تعریف و تمجید کند، به خاطر آنکه بزرگی و عظمت تنها از آن خداست و نمی توان شخصی غیر از خداوند را با این صفات خواند، بهتر است در عوض به کارگیری چنین لفظی گفته شود که عظمت و بزرگی خداوند بنحو نادری در آن فرد جلوه پیدا کرده و او را به آیتی از «الله» مبدل ساخته است. امام خمینی رحمه الله قطعا چنین آیتی بود. هرکس که سعادت حضور درکنار او را داشته باشد می داند، زیارت وی حتی هنگامی که او یک کلمه سخن نیز نمی گفته، عمیق ترین تاثیر را بر روی آدمی می گذاشت. راز این تاثیر در همان ویژگی الهی نهفته است.» به عقیده این استاد آمریکایی مسلمان، یکی دیگر از ویژگی های رهبر کبیر انقلاب اسلامی ایران آرامشی بود که در امام وجود داشت. او در توضیح این سخن خود می گوید: «آرامشی که در امام وجود داشت، متعلق به فردی بود که با شیوه ای زاهدانه خود را غرق در «اندیشه و عبادت الهی» کرده بود، اما در عین حال آنچنان به اقدامات سیاسی مهمی دست می زد که به لحاظ گستردگی و تاثیر، در هیچ فرد انقلابی وجود نداشت وبه خاطر چنین ویژگی وی

بود که در شخصیت او نوعی تکامل و همه جانبگی ایجاد کرده بود، به طوری که از عابد گرفته تا عامی و از عارف گرفته تا قاضی، همه را تحت تاثیر قرار می داد. در یک کلام، «زندگی او تجلی عمل صالح و ایثار بود و او در این دنیا چنان به سر می برد که گویی دائما مجذوب عز قدس الهی است و دقیقا به این دلیل بود که میلیون ها مسلمان جهان از ممالک مختلف به او عشق ورزیده و به راهش ایمان آوردند. (11) « بخش دوم: امام خمینی رحمه الله از منظر دانشمندان غیر مسلمان سمبل مبارزه علیه ارزش های مادی غرب دکتر «دیمتری کیت سیکس» از متفکران مسیحی ارتدکس و استاد تاریخ روابط بین الملل کشور یونان می گوید: «برای ما مسیحیان ارتدکس یونان که تفوق جویی شیطانی ارزش های غربی را رد می کنیم، امام خمینی رحمه الله نمونه ای بود از یک مبارز جهانی، جهت استقرار حق به جای ارزش های مادی. اگر چه تبلیغات جهانی غرب سعی می کرد از ایشان یک تصویر فناتیک (12) ترسیم نماید، ولی ما می دانیم که وجود او مملو از مهر و محبت نسبت به تمام ملل روی زمین - که در مسیر خدا حرکت می کردند و برتری ارزش های مادیگری را رد می کردند - بود. (13) « شخصیت شگفت انگیز و

بی نظیر تاریخ معاصر «رابین وود زورث» ، نویسنده و محقق مسیحی از کشور آمریکا می گوید: «درباره آیت الله خمینی رهبر جمهوری اسلامی، صحبت ها و حب و بغض های فراوانی مطرح شده است. در فرصتی که برای دیدار او پیش آمد، فکر کردم در چنین موقعیت مهمی، تلاش لازم را به کار برم و نتیجه را هرچه شد قبول نمایم. از نظر دنیای غرب، امام خمینی رحمه الله مظهر سرسختی، غرور و انعطاف ناپذیری بود، حتی آن عده از غربی هایی که من آن ها را ملاقات کرده بودم و آن ها نیز قبلا امام را دیده بودند، ضمن آن که جذابیت رهبری ایشان را انکار نمی کردند ولی رفتار او را فاقد گرمی و خنده توصیف می کردند. حالا من فرصتی یافتم، تا خودم قضاوت کنم. فرصت برای دیدن کسی که برجستگی و شامخیت شخصیت او ایران را در برگرفته بود، آن که سیاستش باعث تحولات عمیق در ایران و برانگیختن خشم فراوان غرب شده بود. من در جلو هال (حسینیه جماران) قرار گرفتم، به محض حضور امام روی بالکن حسینیه، جمعیت حاضر یکپارچه از جای خود برخاستند و فریاد زدند خمینی، خمینی، خمینی. اولین باری بود که چنین رفتار عمیقا هیجان انگیز، شادمانه، مبارزانه و احترام آمیز را نسبت به یک انسان مشاهده می کردم. هنگامی که در باز شد

و او وارد شد، توفانی از انرژی برخاست. عبای قهوه ای، عمامه مشکی و محاسن سفیدش همه مولکول های ساختمان را به حرکت درآورد. توجه حضار آن چنان متمرکز و میخکوب شد که هر چیز دیگر غیر از او ناپدید شد. خمینی به مثابه هاله یک نور در حال حرکت به عمق وجدان و آگاهی همه کسانی که در حسینیه جماران حاضر بودند، نفوذ کرده بود. او تمام تصاویر تخیلی را که هرکس قبل از ملاقات با او در ذهن خود ساخته بود، منهدم می کرد. حضورش چنان پرقدرت بود که من خود را در محاصره هیجاناتم و در فاصله بسیار دور از ایده ها و تجارب شخصی قبلی ام احساس می کردم. من قبلا انتظار داشتم پیرامون حرکات سیما و انگیزه های او و شگفتی های طبیعت واقعی او به تحقیق بپردازم، ولی قدرت خمینی، توفیقات او و قدرت مطلق کنترل و احاطه نفسانی او، همه قالب های ارزیابی ذهنی مرا نابود ساخت و من خود را در حال گرفتن احساس و انرژی که توسط اشعه حضور او در حال تبلور بود یافتم. خمینی یک توفان بود، با این همه درنهاد این توفان یک سکون و آرامش مطلق وجود داشت. او بسیار شدید و آمرانه بود و در عین حال بسیار آرام بخش. او پاسخگو، باز و پرتاثیر بود. در

درون او یک حقیقت ساکن و غیر قابل حرکت وجود داشت، ولی همین بی حرکتی باعث حرکت کلی یک کشور شد. او یک انسان معمولی نبود، در واقع تمام کسانی را که قبلا ملاقات کرده بودم از عرفا و زهاد تا راهب های بودایی، حکمای هندی و دیگران، هیچ کدام دارای چنین حضور برق آسا و انرژی بخشی نبودند. برای آن ها که توانستند ببینند و احساس کنند، هیچ گونه ابهامی خمینی یک توفان بود، با این همه در نهاد این توفان یک سکون و آرامش مطلق وجود داشت. او بسیار شدید و آمرانه بود و در عین حال بسیار آرام بخش. او پاسخگو، باز و پرتاثیر بود. درباره کمالات والای خمینی باقی نماند. این عظمت و کمال در همه جا منعکس بود. در تنفسش، در حرکت اندام و دستانش، در آتش شخصیتش و در آرامش آگاهی و وجدانش ; همه چشم ها به سوی خمینی بود، در آنجا اثری از خودخواهی و خودپسندی نبود. همه حواس اوبه شکل سرسختانه و در عین حال برنامه ریزی شده ای به همان نقطه ای معطوف بود که به نحو زیبا و عارفانه ای جو آن جمع را جلب کرده بود. علی رغم آن اراده شدید و اخلاق پرصلابت و سازش ناپذیر، روحیه کاملا مثبت و هموار او در حرکت دستانش و صدای

صاف کردن حنجره اش و افکار متمرکزش متجلی شده بود. در حالی که صدها مسلمان عاشق میهن در مجلس، عظمت او را فریاد می زدند و با تحسین و ستایش مطلق از او به وفاداری عاشقانه اش سوگند یاد می کردند، او در درون خود بود و همچنان آرام و بی حرکت باقی مانده بود. چنین صحنه هایی خارج از مرز تصور و حدودی بود که من به آن ها خو گرفته بودم. خواننده ممکن است این توصیفات را مبالغه آمیز بداند. چنین کسی باید بداند که علیرغم همه شنیده های قبلی ام و علیرغم مطالب متضادی که قبلا دریافت کرده بودم، اولین و واقعی ترین تاثیر شخصیتی [امام] خمینی هیچ ارتباطی با مقولات مطرح شده علیه او نداشت. برای آنکه بتوانید واقعه فهم فوریه را که در شمال تهران (ملاقات در حسینیه جماران) اتفاق افتاد، تصور کنید به مثال های زیر توجه کنید: برای یک لحظه فشار نوزاد برای رهایی از رحم مادر و ورود به دنیای جدید را تصور کنید و یا لحضه ای که فرد به مردن آگاهی پیدا می کند. ریشه این حقایق خارج از چارچوب تجارب شخصی بود و برای من قبلا قابل تصور نبود، زیرا هرگز تجربه نکرده بودم. حقیقت این است که وقایع خود آفریننده تجارب اند. موضوعیت این تجربه به نظر می رسید اساس و ریشه

آگاهی مرا هدف قرار داده است. من مدل این تجربه را به نحوی بالا بردم که تمام احساسات و افکارم را به سوی آگاهی خود هدایت کرد. آری، امام خمینی رحمه الله آن انسان قوی، قدرتمند و شکست ناپذیر بود; و شخصیت او مهم ترین ویژگی اوست و مهم ترین ویژگی حرکت او شناساندن چنین شخصیتی بود. (14) « احیاگر روحیه اعتماد به نفس در مردم پروفسور «ام - اس - اگوانی» ، متخصص امور ایران و رئیس دانشگاه جواهر لعل نهرو می گوید: «آیت الله خمینی تنها کسی بود که از سال 1342 تا رحلتش سازش نکرد. هیچ فرد دیگری در قرن حاضر قادر به ایجاد تغییراتی بنیادی در جامعه ایران همچون معظم له نبوده است.» وی در مقایسه دوران انقلاب با زمان شاه اظهار می دارد: «رژیم شاه از مردم و حمایتشان دور بود، اما آیت الله خمینی با جلب حمایت توده مردم پیروز شد و بعد از سالیان طولانی، آموزش های اسلامی را عملا وارد زندگی مردم کرد. و مهم ترین دستاورد ایشان احیاء احترام و اعتماد به نفس در مردم بود. او تنها رهبری است که توانست جنبش را بر اساس ایدئولوژی و مذهب بنیانگذاری کند که هیچ یک از رهبران انقلاب های جهان نتوانستند به آن دست یابند. (15) « الهام بخش مسیحیان آزاده

دکتر جرج موستاکیس روحانی و نویسنده مسیحی از یونان می گوید: «من یک مسیحی هستم ولی به امام خمینی رحمه الله علاقه بسیار زیادی دارم. امام خمینی (ره) اصلاح کننده بزرگ امت اسلامی بوده است. من و سایر مسیحیان آزاده وظیفه خود می دانیم که از ایشان پیروی کنیم.» «زندگی مذهبی و سیاسی امام خمینی رحمه الله و مبارزات ایشان برعلیه استعمار به روشنی در روند تاریخ ثبت است.» این کشیش یونانی و استاد فلسفه و جامعه شناسی که وصیت نامه امام را به زبان یونانی ترجمه کرده است در ادامه می گوید: «من یک مسیحی هستم ولی به امام خمینی رحمه الله علاقه بسیار زیادی دارم. امام خمینی رحمه الله اصلاح کننده بزرگ امت اسلامی بوده است. من و سایر مسیحیان آزاده وظیفه خود می دانیم که از ایشان پیروی کنیم.» آقای مستاکیس سپس احساس خود را راجع به «حسینیه جماران» چنین بیان می کند: «اینجا زیباترین مسجدی است که در عمرم دیده ام، زیبایی و تقدس آن به خاطر مادیات نیست. به خاطر این نیست که از طلا و یا نقره و یا بلور ساخته شده باشد، بلکه به خاطر روح بزرگ امام خمینی رحمه الله است.» آقای جرج موستاکیس گفتار خویش را با دعای ویژه مردم یونان به پایان می برد: «پروردگارا! ای خداوند قادر

مطلق! روح محبوب امام عزیز، خمینی بزرگ را قرین آرامش ابدی خویش گردان و او را تحت عزت و جلال ملکوت و هم جوار ارواح طیبه ابراهیم، اسحق و یعقوب و تمامی انبیاء دیگر قرار ده. آمین. (16) « عشق عمیق یک ملت «دکتر فوسبری» کشیش و رئیس دانشگاه های کاتولیک آمریکای لاتین می گوید: «امام خمینی با استفاده از ریشه های فرهنگی اسلامی موجب حرکت تاریخی ملت خویش گشت. وی توانست با یک انقلاب مذهبی سیاسی، حرکت عظیمی در کشورهای اسلامی به وجود آورد. او راهی را به روی ما گشود که مهم ترین پیام آن امکان بازیابی ماهیت معنوی و قدرت الهی و ایمان به خدا بوده است. امام با بازگشایی این راه، وجدان معنوی غرب را شدیدا به لرزه در آورد هرچند رسانه های گروهی غرب سعی در پوشاندن و مخفی ساختن آن داشته باشند.» دکتر فوسبری، مراسم عزاداری ملت ایران را نمونه هایی از عشق عمیق یک ملت نسبت به معشوق خود دانسته و اشک ده ها میلیون ایرانی را در سوگ رهبر از دست رفته شان، عزای یک ملت در فقدان امام خود خوانده و اضافه می کند: «عکس العمل میلیونی مسلمانان در غم از دست دادن تنها یک سیاستمدار نبود، بلکه درد

جدایی کسی بود که ماهیت فرهنگی یک ملت را به وی بازگرداند و راه آزادگی را به جهانیان آموخت. (17) « اثبات پیروزی تفکر دینی در قرن بیستم پروفسور پروولسی ایتالیایی، استاد ایران شناسی در دانشگاه رم می گوید: «مهم ترین عملکرد آیت الله خمینی امکان پذیر نمودن یک انقلاب اسلامی بود، آن هم در کشوری که تمدن و فرهنگی قوی را در سابقه خود دارد. این کار باعث شد تا مردم ایران فرهنگ واقعی و قدیمی خود را که همان فرهنگ اسلامی بوده بشناسند و خود را متکی بر آن فرهنگ به جامعه جهانی بشناسانند. این در حالی بودکه تا قبل از انقلاب اسلامی، تنها آوایی که از ایران بلند بود و معیار شناخت جهانیان از کشور ایران اعلام می شد، صدای غربزدگی بود. بنابراین آیت الله خمینی رحمه الله آغاز کننده انقلابی بود که بالاخره فرهنگ اسلامی راستین ملت ایران را آشکار ساخت. (18) «

پى نوشت ها

: 1( نهج البلاغه، حکمت 2 .147( بحارالانوار، ج57، ص3 .216( شخصیت امام رحمه الله از دیدگاه رسانه ها، ص4 .14( همان، ص5 .62( همان، ص6 .47( فصلنامه حضور، ش27، ص66 به بعد، با تلخیص. 7( امام خمینی رحمه الله در حدیث دیگران، ص8 .4( امام خمینی رحمه الله درحدیث دیگران، ص9 .92( خورشید بی غروب، ص74 به نقل

از بولتن خبرگزاری، 10 .22/3/1368( خورشید بی غروب، ص11 .76( روزنامه کیهان، 12 .18/4/1368( فناتیک یعنی: متعصب در دین یا مذهب، طرفدار شدید یک فرقه یا یک حزب. (فرهنگ معین) . 13( شخصیت امام رحمه الله از دیدگاه رسانه ها و متفکران جهان، ص14 .58( همان، ص15 .49( خورشید بی غروب، محمد سپهری، ص16 .86( جمهوری اسلامی، 17 .24/11/1368( خورشید بی غروب، ص18 .92( شخصیت امام رحمه الله از دیدگاه رسانه ها و متفکران جهان، ص62. عبد الکریم پاک نیا

امام خمینی (ره) در پژوهشهای غربی

7 چکیده: اشاره: مقاله حاضر که به قلم پژوهشگر سرشناس لبنانی - عماد بزی - است، پیش از این در مجله پاسدار اسلام به چاپ رسیده بود. اما از آن جهت که دارای نکات ارزشمند و تازه ای است، آن را برای خوانندگان ارجمند نشریه "حضور" چاپ می کنیم، با این امید که مورد استفاده علاقه مندان و محققان قرار گیرد. سرویس مقالات "حضور" مقدمه: حضرت امام خمینی، از شخصیتهای بی بدیل روزگار هستند که در عصر مادی گرایی و دین ستیزی، علم احیای دین و بازگشت دوباره آن به صحنه را برافراشتند و آن سان موجی در عالم پدید آوردند که این عصر با نام مقدس او رقم خورد. پژوهشیان دنیای غرب و شرق از زوایای گوناگونی به تحلیل این شخصیت تاریخی پرداخته اند و با این که درپاره ای از موارد از درک شخصیت واندیشه های امام عاجز مانده و تحلیلهای ناپخته و سست بنیادی ارائه کرده اند، با این حال برخی از آنان از زوایای نوی به موضوع نگریسته و تحلیلهای قانونمندی ارائه نموده اند که آگاهی از آنها سودمند است و این مقاله نیز با وجود کاستیهایی در ارائه تحلیل، در این راستا به فارسی برگردان شده است. ظهور امام خمینی (ره) در صحنه سیاسی،اندکی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، وجدانهای غربی را در

دو بعد (دولتی و مردمی) تکان داد. غربیان فکر نمی کردند که از یک نهاد علمی - سنتی که به گمان آنها یکی از نهادهای جمود و فرو رفتن در فضاهای علمی و روحی است، مردی بیرون بیاید که انقلابی بزرگ را رهبری کند، دولتی هم آهنگ با زمانه تاسیس کند و غرب را نه تنها محکوم سازد بلکه با آن از موضع کسی سخن بگوید که رسالتی جهانی را برای همگان به ارمغان آورده است. هنوز که هنوز است رسانه های غرب گاه از او به عنوان کسی که "جهان را تکان داد" و گاه کسی که "مسیر تاریخ را تغییر داد"نام می برند و انقلاب او را در کنار انقلابهای کبیر فرانسه و روسیه - سه جنبش مهم سیاسی عصر حاضر که روشهای سیاسی را دگرگون ساخت و ویژگیهای فرهنگی این دوران را رنگی دیگر بخشید - می دانند. بررسی و کندوکاو درباره چنین شخصیتی طبق روشهای فکری متداول در پژوهشهای علمی، برای غرب امری ناگزیر بود. همچنان که وضعیت سیاسی حاکم میان جهان غرب و جمهوری اسلامی ایران در دهه هشتاد - که به آن "دهه خمینی" (1) گفته شد که در به هم خوردگی روابط نمود یافت - در این پژوهشهای غربی تاثیری ناگزیر برجای نهاد. کتابی با اطلاعات نادرست ذکر

این نکته ضروری است که تنها کتاب موجود در غرب که زندگی و راه و روش امام خمینی (ره) را مورد بررسی قرار داده، تالیف یکی از وابستگان رژیم پهلوی به نام امیر طاهری است. (2) این کتاب که در سال 1985 میلادی در ایالات متحده به چاپ " ( hallA fo tirips ehT [ iniemohK ] noituloveR cimalsi eht dna ) را برخود داشت، کینه توزانه با حضرت امام برخورد می کرد و متضمن اطلاعات نادرستی است که بخشی از آن به عمد و بخش دیگر براساس کج فهمی نویسنده به کتاب راه یافته بود. علاوه بر این، کتاب دیگری به زبان انگلیسی وجود دارد که مهمترین اندیشه ها و مفاهیم سیاسی، عرفانی و جهادی حضرت امام (ره) را دربر می گیرد. کتاب مذکور که در سال 1981 در ایالات متحده به چاپ رسید "اسلام، انقلاب: نوشته ها و اظهارات امام خمینی" ( noituloveR dna malsI : iniemohK mamI fo snoitaralceD dna sgnitirW ) نام دارد. حامد الگار در این کتاب برخی از مهمترین سخنرانیها، رهنمودها و نیز نوشته های اخلاقی و عرفانی حضرت امام همچون "جهاد اکبر"، "تفسیر سوره حمد" و نیز کتاب "حکومت اسلامی" را ترجمه می کند. این کتاب مهمترین منبع اندیشه های امام خمینی (ره) در غرب به شمار می رود و پژوهشگران هنگام تحقیق درباره امام و انقلاب اسلامی بدین کتاب مراجعه می کنند.

(4) روشهای پژوهشی غرب در بررسی شخصیت امام (ره) 1- روش تحلیلی روانشناسی تاریخی ( yrotsihohcysPP ) این روش بر تطبیق اصول تحلیل روانشناختی (5( ( sisylanaohcysP ) بر تاریخ، سیره، ادبیات و هنر استوار است. روش تحلیل روانشناختی به نظریات روانشناس مشهور زیگموند فروید )1856 -1939م) استناد می کند و برای تجزیه و تحلیل شخصیت، انگیزه ها، رویاها و لغزشهای انسان به کار می رود. این روش بر فرضیه ای استوار گشته که معتقد است انگیزه ها را غرایز تعیین می کنند، و سخن گفتن از این غرایز بسته به نیروهایی است که در ناخودآگاه انسان - آن جا که انگیزه های غریزی رودرروی تربیت اجتماعی می ایستند - پنهان است. عشق به خاندان از پژوهشهایی که در تحلیل شخصیت حضرت امام (ره) از این روش سود جسته اند کتاب "خمینی مخفی" ( neddiH ehT نوشته "بروس موزلیش (6) " است. "موزلیش" بر عواملی که تاثیر عمیقی بر شخصیت امام به جای گذاشته اند تاکید می ورزد و نخستین عامل را "عشق به خاندان" می نامد; یعنی امام که فرزند خاندان پیامبر (ص) است پیوند عاطفی شدیدی با اهل بیت (س) دارد. حقهایی که از اهل بیت پایمال شد، ستمهایی که بر آنها روا داشتند بخصوص شهادت حضرت علی و امام حسین - علیهما السلام - از عواملی است که نقش تعیین کننده ای در شکل گیری شخصیتی و بنای روحی حضرت

امام خمینی (ره) داشت. او می افزاید که این مسئله و نیز زمینه عرفانی حضرت امام، به ایشان احساس یافتن ثواب مطلق و حق مطلق را می بخشد. بخصوص مشرب عرفانی ایشان نیروی روحی عظیمی بدیشان می بخشد که امام را در رویارویی با دشمنان و دشواریهای زندگی یاری می دهد. گرایش به اسلام، ملت، انقلاب و حق "موزلیش"سپس به بررسی یکی از اصول "فروید" می پردازد که معتقد است: رهبران تاریخی اهمیت فراوانی به گرایشهای غریزی " ( odibiL decalpsiD ) می نامد. به گونه ای که گرایشهای غریزی و عاطفی به اشخاص جای خود را به گرایش به امور مجرد می دهند. این حالت در امام به صورت گرایش به اسلام، ملت، انقلاب، حق و...وجود دارد. وی سپس به تقدم دادن امور الهی بر روابط عاطفی توسط امام استشهاد می کند. به گفته او اگر دشمنان، فرزند وی، احمد را می کشتند کوچکترین خللی در اراده ایشان به جای نمی گذاشت . او سپس اضافه می کند که در پس سیمای آرام امام خمینی (ره) گونه ای از خشم خروشان پنهان است که "موزلیش" آن را "خشم نرگسی" می نامد... "موزلیش" سپس اشاره می کند که امام خمینی به این امر باور داشتند که جهان آکنده از دسیسه ها و توطئه هایی است که دشمنان اسلام در کار چیدن آن هستند. با تاثری که مسموم سازی حضرت امام

حسن (ع) در روحیه امام خمینی (ره) جای گذاشت، مسموم سازی بسامد بالایی در سخنرانیها و نوشته های ایشان داشته است. ایشان پیاپی تاکید می کردند که فرهنگ غربی افکار ملتهای جهان سوم را مسموم می کند و موسیقی غرب نیز اخلاق جوانان ایرانی را مسموم می سازد و آمریکا را "جرثومه ای زهرآلود" می دانستند. (8) مناسبترین زمان "موزلیش" سخن خود را با این گفته به پایان می برد که: امام خمینی (ره) رهبری است که مناسبترین زمان را برای فعالیت سیاسی خود انتخاب کرد، و انقلاب اسلامی در پس خود "انقلابی پنهان" دارد که با رهبری امام بر تمام جهان سروری خواهد یافت. 2- روش رهبری افسونگر ( pihsredaeL citamsirahC ) این روش که به تجزیه و تحلیل شخصیتهای برتر تاریخی می پردازد به "ماکس وبر" آلمانی )1860 -1924( از پایه گذاران علم نوین جامعه شناسی منسوب است. این روش بر شخصیتهای تاریخی دارای خصوصیات خارق العاده یا حداقل استثنایی که در زمانه های عسرت ظاهر می شوند، تاکید می ورزد; خصوصیت هایی که مشروعیت خود را از پیوند مشترک رهبر با پیروانش می گیرد و این پیوند ناشی از برخورداری و ممارست رهبر در این ویژگیهای بخصوص است که معمولا دور از دسترس انسانهای عادی است. وبر، نیروی افسونگر (کارزماتیک) را برترین نیروی انقلابی می داند که توانایی دگرگون سازی اوضاع موجود را داراست. بر اساس این نظریه

رهبری افسونگر ناخودآگاه صورت می گیرد و رهبران در آن زمینه سازی نمی کنند تا در جایگاه رهبری قرار گیرند. این رهبری اهمیتی به اعتبارات اقتصادی و سودگرایانه نمی دهد و رهبر افسونگر با پیروان خود "گروهی" را تشکیل می دهند. او دستیاران یا دوستانی ندارد بلکه همه پیرو و مرید او هستند. دو تحقیق به زبان انگلیسی وجود دارند که در تحلیل رهبری سیاسی حضرت امام (ره) بر این روش تکیه کرده اند. همچنان که تحقیق دیگری در همین روش به زبان هلندی نوشته شده است (9) که مشکل زبان مانع شد تا از آن بهره ای ببریم. از نمونه های این روش کتاب "پیامبران نوین و مثل های کهن: افسون ها و تقالید در انقلاب ایران" تالیف "مایکل کیمل" است. (10) "کیمل" سخن را با این نکته می آغازد که: انقلاب اسلامی ایران برای تحلیلگران سیاسی و اجتماعی منطقه به صورت معمایی درآمده است; زیرا با این که انقلاب اسلامی رو در روی امپریالیسم و بخصوص آمریکا ایستاد، در همان حال و به همان میزان نفرت و دشمنی خود را با شوروی و استراتژیهای سوسیالیستی در سیاست واقتصاد آشکار ساخت، و با اینکه این انقلاب، مردمی بود و بر نیروهای مردمی تکیه می کرد و بزرگترین راهپیماییهای تاریخ را با بیش از دو میلیون شرکت کننده در تهران و میلیونها

تن در شهرهای دیگر برپا می کرد، با این همه اکثر شرکت کنندگان از ساکنان شهرها بودند. این برعکس دیگر انقلابهای جهان سوم بود که کشاورزان و روستاییان پایه اساسی آنها را تشکیل می دادند. آنچه به گفته "کیمل" این معما را پیچیدگی بیشتری بخشیده شخصیت امام خمینی (ره) است که نقش اساسی را در پیروزی انقلاب و تشکیل حکومت ایفا کرده اند. "کیمل" برخی از گزارشگران غربی را که مدعی اند سلطه امام گستره پهناوری ندارد، یا اینکه چیرگی ایشان فاقد پایه های رهبری کارزماتیک است به باد انتقاد می گیرد. او در تعبیری توجه برانگیز می گوید که: امام خمینی (ره) "بدان اندازه از قدرت معنوی برخوردار بود که در همان حال بتواند فروتن و متواضع بماند." قاطعیت امام او می افزاید که: امام زاهدی بود که اهتمامی برای زیورهای دنیوی و امتیازات مقام خود قائل نبود. در مسائل انقلاب هیچ فرد یا گروهی در مقابل قاطعیت ایشان سزاوار چشمپوشی نبود. و به گفته امام حتی اگر فرزندان ایشان سزاوار اعدام می شدند آمادگی انجام این عقوبت را داشتند. "کیمل" معتقد است که منبع سلطه حضرت امام (ره) پیوند میان رهبر و پیروان اوست. امام تکریم مردم را نسبت به خودشان، باز به خود مردم نسبت می دادند و می گفتند: "آنها که همه چیز خود را در راه اسلام دادند مردم

بودند و عاقبت این مردم اند که پیروز خواهند شد". "کیمل" سپس روابط تبادل آمیز میان "کارزماتیسم" و دین را شرح می دهد و شکل آگاهی دینی را زمینه سلطه کارزماتیک امام می داند. این در حالی است که خود "کارزماتیسم" ذاتا یکی از دلایل حقانیت دین است. "کیمل" همچنین برفروتنی امام که همواره نقش خود را در پیروزی انقلاب انکار می کردند و منبع قدرت و پیروزی را اسلام می دانستند تاکید می کند، برای نمونه آن جا که می گویند: "روح انقلاب جهانی ما از اسلام است.اندیشه جهانی اسلام همیشه بر مسائل سیاسی - میهنی چیرگی داشته است". 3- امام خمینی (ره) و عرفان بر این جنبه مهم از شخصیت امام جز در سه - چهار سال آخر حیاتشان تاکیدی صورت نگرفته است. در این زمینه دو تحقیق مهم (11( ( hsunK rednaxelA ) است که در آن بر دستاوردهای عرفانی امام ، بخصوص در روزهای تلمذ ایشان نزد آیة الله محمد علی شاه آبادی تاکید می شود. "ناش" در نوشته خود بعد عرفانی حضرت امام را به جنبه های دیگر شخصیتی ایشان همچون سیاست و فعالیتهای انقلابی ربطی نمی دهد. او اهتمام خود را به عرفان به معنای آکادمیک آن یعنی کتابهایی که امام در این زمینه نوشته اند و نیز به سیر تطوراندیشه عرفانی ایشان در این کتابها متمرکز

می کند. تحقیق دیگر نوشته محقق مسلمان اردنی "سلمان البدور" است. او می کوشد تا عرفان امام را به اندیشه سیاسی ایشان پیوند زند. همچنان که می کوشد چگونگی رسیدن امام به این باور را که معتقدند عارف همان کسی است که باید حاکم باشد و هموست که شایستگی ولایت فقیه را داراست - البته بعد از کسب معرفت فقهی در حد مرجعیت - کشف کند. در این جا به بررسی تحقیق "الکساندر ناش" که "بازگشت به عرفان: خمینی و میراث فلسفه عرفانی اسلام" نام دارد می پردازیم. مولف، کتابهایی را که امام (ره) پس از هجرتشان به قم در باب عرفان نوشته اند و عمدتا نتایج تلمذ ایشان نزد آیة الله شاه آبادی بود، زمینه کاری خود قرار داده است. این کتابها به ترتیب : "شرح دعای سحر"، "مصباح الهدایة الی الخلافة والولایة"، "تعلیقه ای بر شرح فصوص الحکم" و "مصباح الانس" هستند. آرای عرفانی و متافیزیکی امام "ناش" در آغاز، کیفیت یافتن نسخه خطی کتاب "مصباح الانس" را که چهار سال پس از تبعید امام به ترکیه توسط ساواک از منزل ایشان مصادره شده بود ذکر می کند. (12) او پس از ارائه تعریفی از عرفان می گوید: علی رغم فراوانی منابع هیچکس درباره آرای عرفانی و متافیزیکی حضرت امام (ره) پژوهشی تحلیلی و پیراسته ارائه نکرده است. به

عقیده "ناش" اولین کتابی که امام نزد آیةالله شاه آبادی خوانده اند "اسفار" ملاصدرا بوده است. او می گوید مفاهیم مطرح شده در این کتاب تااندازه زیادی با نظریه "انسان کامل" ابن عربی همسانی دارد. سپس می گوید: امام پس از آن "شرح فصوص الحکم" قیصری را که "تاثیری دائمی بر مفاهیم عرفانی امام داشت" و پیوسته بدان استناد می کرده اند، آموخته اند. پس از این کتاب، امام کتابی را از "قونوی" شاگرد ابن عربی و شارح فلسفه عرفانی وی; یعنی کتاب تعلیقه ای بر "مفتاح الغیب" تلمذ کرده اند. این کتاب پس از "فصوص الحکم" و "اسفار" از مهمترین متون عرفانی حوزوی به شمار می رود. تلمذ امام نزد آیة الله شاه آبادی شش سال طول کشید تا اینکه استاد به تهران منتقل شد و به اعتقاد "ناش" امام فراگیری کتابهای مذکور را به تنهایی ادامه دادند. او اضافه می کند که شیوه عرفانی امام به فراگیری کتابهای عرفانی منحصر نگردید، بلکه امام تمام توجه خود را به سیر و سلوک اخلاقی معطوف ساختند. سیر و سلوکی که "ناش" آن را "ترک خواهشهای دنیوی و پیروی تمام از مسائل حلال و حرام" وصف می کند. وی وجوه شباهت فراوانی میان سلوک عرفانی امام و سلوک عارفان بزرگ کهن همچون غزالی، سید حیدر آملی وصدرالدین شیرازی می بیند، چراکه از سیره

عملی آنان در دایرةالمعارفهای رجالی - عرفانی برمی آید که آغاز زندگی علمی آنان با فراگیری روش تقلیدی در فقه و اصول و کلام، درک و پیگیری روشی خاص در تزکیه روحی و سیر و سلوکی شروع می شود که در پایان به اشراق و "معاینه حقیقت اشیا "منتهی می گردد. اندیشمند مستقل "ناش" سپس به بررسی تطوراندیشه عرفانی حضرت امام (ره) از میان کتابهایی که در این زمینه تالیف کرده اند می پردازد. به اعتقاد وی امام در "شرح دعای سحر" به عنوان یک اندیشمند مستقل و دارای اندیشه عرفانی متکامل و پیشرو ظهور نکرده اند. در " مصباح الهدایة الی الخلافة والولایة" این امر تا حد زیادی تغییر می یابد تا آنکه به دو کتاب "تعلیقه ای بر شرح فصوص الحکم" و " مصباح الانس" می رسیم که امام در این دو به بررسی و سنجش آرای شارحان این دو متن عرفانی که از مهمترین متون عرفانی حوزه به شمار می آید، می پردازند و در بسیاری از مواضع این آرا را نقد می کنند. علی رغم بررسی کتاب "اسفار" ایشان همچنین برخی از آرای ابن عربی را که بیشترین تاثیر را بر امام داشته است، نقد کرده اند. مولف سپس مفاهیم عرفانی مطرح شده در آثار حضرت امام را همچون "انسان کامل"، "تجلی اسما و صفات" و "صدور عالم" به طور مفصل شرح

می دهد. (13) به گونه ای که خواننده تازه کار را به تسلط کامل "ناش" به این مفاهیم و اصطلاحات باورمند می سازد. او در پایان، یک سوال مهم را مطرح می کند که: میزان تاثیر این پس زمینه عرفانی براندیشه و سلوک سیاسی و شخصیت انقلابی حضرت امام تا چه اندازه ای است؟ وی در پایان می گوید: عرفان در شخصیت امام تاثیر ژرفی را بر جای نهاد و عرفان در ایشان هرگز کاسته نشد. "ناش "درسهای تفسیر سوره حمد را که تلویزیون ایران در سالهای آغازین انقلاب پخش می کرد و نیز نامه امام به گورباچف که آکنده از اهتمامهای روحی و عرفانی است به عنوان شواهدی بر این ادعا ذکر می کند. 4- امام خمینی (ره) و اندیشه سیاسی بیشترین پژوهشهای غربی در آرای حضرت امام (ره) را این جنبه از شخصیت ایشان به خود اختصاص داده است [گرچه] انحصار بر این بعد از شخصیت امام چندان صواب نمی نماید. [باری] اگراندیشه های سیاسی حضرت امام و بخصوص نظریه ولایت فقیه نبود جهان متفرعن با این ضربه تاریخی مواجه نمی شد که باید برای سرنوشت بشریت به فکر برنامه ریزی بیفتد، و اینکه روابط انسانی و ملی باید بر اساس عدالت و حق استوار باشد نه سودجویی و بهره کشی. نمونه این روش کتاب "دین و سیاست در کتاب کشف الاسرار امام خمینی" نوشته "ونیسامارتین"

(14) است. "مارتین" در آغاز نگرشی عام را به محتویات کتاب "کشف الاسرار" ارائه می کندو به نقد و بررسی آرای برخی از محققان که معتقدند این کتاب موید حاکمیت سلطنتی است یا حداقل آنکه با آن تعارضی ندارد، می پردازد. او می افزاید که موضعگیری علمای ایران در برابر پادشاهان یکسان نبوده است و سپس اظهار تاسف می کند که هیچ کس موضعگیری فقهی علما را در برابر سلاطین دوران قاجار و پس از آن بررسی نکرده است. برعکس دوره صفوی که "نورمن کالدر" آرای علمای این دوره را درباره پادشاهان صفوی مورد بحث و بررسی قرار داده و بدین نتیجه رسیده است که بسیاری از علمای این دوران با سلاطین صفوی همکاری کرده اند، ولی در عین حال در کتابهای فقهی خود از این پادشاهان با عنوانهای "سلاطین جور" و"سلطان ظالم" یاد کرده اند. رضاخان - حاکم ستمگر "مارتین" می گوید: امام در کتاب "کشف الاسرار" با حاکم وقت موضعی سازگار و مماشات گونه اتخاذ می کنند. در عین حال که این حاکم ستمگر (رضاخان) را حکمرانی بد می دانند. او می افزاید: امام معتقد بودند مجلسی که متشکل از فقها باشد صلاحیت عزل و نصب حکمران را دارد. همچنان که معتقد بودند حاکم باید طبق قوانین شریعت رفتار کند. "مارتین" معتقد است که نظر امام درخصوص نقش فقیه در

"کشف الاسرار" با "ولایت فقیه" فرق می کند. ایشان در مورد نخست نمی گویند که فقها باید مستقیما سلطه را در دست داشته باشند. نظریه حکمرانی نیز در این کتاب اندکی مبهم است. با این حال امام برپایی حکومت را امری واجب و برقراری حاکمیت عادل را در دوران غیبت امری ممکن می دانستند. "مارتین" همچنین می کوشد به امکان تاثیرپذیری امام ازاندیشه های حسن البنا وابوالاعلی مودودی دست یابد، اما به نتیجه ای قطعی در این باره نمی رسد. او می گوید: با اینکه اندیشه سیاسی امام (ره) در سال 1942م )1321 ه.ش) یعنی سال نوشتن کتاب "کشف الاسرار" هنوز تبلور کافی نیافته بود، اما واضح است که امام به طور قاطع حکومت مشروطه را رد می کرده اند. از آن جهت که مجلس مشروعیت خود را از ملت و نه از شریعت یافته بود. به اعتقاد امام حکم خداوندی است که باید نافذ باشد. "مارتین" معتقد است مخالفت امام با مشروطه به سه عامل باز می گردد: 1- قانون وضع شده به طور کلی ناسالم است. 2- به طور اخص، این قانون مناسب ایران نیست. 3- قانون مذکور تمام نابسامانیهای اروپا را گریبانگیر ایران خواهد ساخت. امام مشروطه را با کمونیسم و دیکتاتوریسم همسان می دانند و حتی می گوید مشروطه از سلطنت برتر است. "مارتین" در پایان بدین نتیجه می رسد که می توان "کشف الاسرار" را از

دو جهت مقدمه ای برای ولایت فقیه دانست: نخست آن که شریعت تنها حکم مورد پذیرش است و دیگر آن که پدید آمدن سپاه پاسداران و دستگاههای تبلیغات انقلابی ریشه در "کشف الاسرار" دارند. پانوشتها: 1( در حقیقت کتابی نیز به همین نام یعنی"با نام خدا - دهه خمینی" وجود دارد که تالیف نویسنده آمریکایی "رابین رایت" است. 2( امیر طاهری در دوران رژیم پهلوی سردبیری روزنامه کیهان را برعهده داشت. او هم اکنون در پاریس زندگی می کند و گاهی به عنوان رایزن امور ایران در بعضی از کشورهای حوزه خلیج فارس کار می کند. وی دشمنی شدیدی با اسلام و انقلاب اسلامی دارد و کتابهای فراوانی درباره اسلام تالیف کرده است که در آنها دیگران را بخصوص علیه جنبشهای اسلامی تحریک می کند. 3( حمید دهباشی استاد پژوهشهای خاورمیانه در دانشگاه هاروارد این کتاب را چنین وصف می کند: "بخشی از آن بر روایتهای خیال آمیز استوار است و بخش پایانی آن داد می زند که دشمنانه است". آنچه مایه تاسف است آنکه با وجود دهها و حتی صدها استاد مسلمان متخصص در مسائل اسلامی و ایرانی در دانشگاههای غربی، هیچ کس خود را مکلف نکرده است تا از زندگی این شخصیت بزرگ کتابی بنویسد و علت این اهمال نیز نامعلوم است. "ماروین زونیس" در

یکی از تحقیقهای خود ذکر می کند که حامد الگار ازسال 1985 زندگی نامه مفصلی را از امام خمینی (ره) به زبان انگلیسی در دست نوشتن دارد اما تاکنون چیزی در این زمینه از الگار به چاپ نرسیده است. با این حال الگار پژوهش مهمی را درباره امام به نام "امام خمینی 1962 -1900: سالهای پیش از فعالیت انقلابی" به چاپ رسانده است. همچنین کتاب دیگری به زبان انگلیسی به نام "امام خمینی: زندگی و رهبری او" ( pihsredaeL dna efiL iniemohK mamI ) تالیف حسین موسویان سفیر کنونی ایران در آلمان وجود دارد که این کتاب نه از لحاظ حجم و نه از لحاظ مضمون افاده مقصود نمی کند. 4( کتاب کم اهمیت تر دیگری نیز وجود دارد که درباره مفاهیم اصلی اندیشه امام (ره) در زمینه سیاست، جامعه و اخلاق بحث می کند. این کتاب "ارزشهای اسلامی و نگرش جهانی خمینی به انسان، حکومت و روابط بین المللی" ( naM ot iniemohK ewivdlroW dna sevlaV malsI , snoitaleR lanoitanretnI dna etatS ehT ) نام دارد و تالیف نویسنده ای ایرانی به نام فرهنگ رجایی است. 5( این روش در میان مجامع دانشگاهی به "دانش یهودی" ( ecneicS hsiweJ ) مشهور است. شایان ذکر است که هم اکنون غرب دوره ای را سپری می کند که شاهد مرگ اندیشه های فروید و نظریات اوست. پژوهشهای متعددی

در این باره صورت گرفته است که از آن میان می توان به موارد زیر اشاره کرد: "فریب فرویدی". ( dcarF nadivreF ) تالیف ای. فولرتوری و "انحطاط و سقوط امپراتوری فرویدی" ( ripmE nadivreF eht fo llaFdna enilceD ehT ) تالیف هانس وایسنک. و سردبیر مجله روانشناسی تاریخی ( yrotsihohcysP ) به سفارش مجله "نیویورک" تحقیقی را درباره شخصیت امام انجام داد که در آن برخواندن منابع موجود در زمان تالیف (سال 1979( و مصاحبه هایی با مسئولان دولتی و استادان ایرانی و برخی از خویشان و نزدیکان امام (ره) استناد کرده است. این پژوهش از اولین پژوهشهایی به شمار می رود که سعی کرده است شخصیت حضرت امام را از طریق دانش روانشناسی تجزیه و تحلیل کند. "موزلیش" تحقیق منتشر نشده دیگری از زندگی امام دارد که مفصلتر از تحقیق فوق است. این تحقیق " خمینی، رهبر انقلابی" نام دارد و در کنگره تحقیقات تطبیقی انقلاب اسلامی که در نوزدهم و بیستم ژانویه 1989 در دانشگاه هاروراد برگزار گردید ارائه شد. شایان ذکر است پژوهشهای روانشناسانه شخصیتها عمدتا در اختیار سازمانهای اطلاعاتی قرار می گیرند. "موزلیش" خود ذکر می کند که جیمی کارتر رئیس جمهور پیشین آمریکا از اپ آدرخواست کرده است که روانشناسانی را مکلف سازد تا درباره شخصیت امام (ره) تحقیقی انجام دهند; که این تحقیقها هم انجام شد. 7( نیاز

به یادآوری نیست که بطلان مسائل مذکور امری آشکار است. اما احساس کردیم برای دادن تصویری روشن از موضوعهایی که نویسنده این تحقیق بدانها پرداخته ذکرشان امری ضروری است. 8( از تحلیلهای سست و دور از واقع که رد نمودن آنها بی نیاز از دلیل است.م 9( "افسون (کارزما) و انقلاب ماکس وبر در ایران" تالیف ران وان دورن ، مجله atcA- acitiloP , 9891, 42, 4, tcO , P 904-234. 01) استاد جامعه شناسی دانشگاه نیویورک. 11( پژوهشگر روسی در مدرسه عالی پژوهشهای شرقی روسیه. وی تحقیق مذکور را در دانشگاه واشنگتن در ایالت میسوری ایالات متحده هنگامی که با بورس موسسه راکفلر در آن دانشگاه به سر می برد انجام داد. نکته جالب توجه آن است که "ناش" در حاشیه بحث خود ذکر می کند: هنگامی که حضرت امام (ره) نامه تاریخی خود را به میخائیل گورباچف فرستادند و او را دعوت کردند که علمای روسی را به حوزه علمیه قم بفرستد تا از سرچشمه زلال معارف اصیل اسلامی بخصوص حکمت و عرفان بهره مند شوند، "ناش" نامه ای به سفارت ایران در مسکو ارسال کرده است و در آن علاقه مندی خود را در بهره وری از علمای قم در زمینه عرفان اظهار نموده اما جوابی دریافت نکرده است. 12( این جریان در "مقدمه ناشر" کتاب "تعلیقه ای

بر

شرح فصوص الحکم و مصباح الانس"، انتشارات پاسدار اسلام، تهران ، 1365، ص7 ذکر شده است. 13( کندوکاو در این گونه مفاهیم و ارزیابی "ناش" از آنها خارج از تواناییهای وی است. شاید از این روست که دست به تالیف این تحقیق زده است. 14( وی در سال 1984 در پی ارائه پایان نامه ای با عنوان "نقش مجتهدان تهران در انقلاب مشروطه ایران" مدرک دکترای خود را از دانشگاه لندن دریافت کرده است. عماد بزی - پژوهشگر لبنانی، ترجمه مهدی اسدی

امام خمینی (ره) در کلام شهیدان

4 چکیده: درود و سلام بی پایان بر نایب امام زمان امام خمینی، که با بیانات و اعمال خود اسلام را زنده کرد و همچون کوهی استواردر مقابل توطئه های دشمنان غربی و شرقی ایستادگی کرد. جانم فدای او که حکومت اسلام را احیا کرد و تا جایی که قدرت داشت سعی نمود قوانین اسلام را پیاده کند. دانش آموز شهید حمیدرضا رضایی از تهران محل شهادت شوش تاریخ 7/1/61 در واقع، امام رابطی است بین حضرت حق تعالی و مردم. و ازخداوند متعال می خواهم که همواره این ارتباط قوی و مستحکم وپایدار و پابرجا و با عزت و عظمت باقی بماند. آموزگار شهید محمد غلامی چیمه، از تهران محل شهادت شلمچه،تاریخ 8/11/65 به سوی نور دعوت کرد پس قدر این رهبر را بدانید و دست از یاری او برندارید، چون راه او راه پیامبران است، و هدفش اسلام می باشد. امیدوارم که امام را تنها نگذارید و همیشه پشتیبان وپیرو ولایت فقیه باشید. افسر شهید محسن کاظمی از تهران محل شهادت فکه، تاریخ22/1/62 و حال سخنی با تو ای امام، ای کوه استوار، ای دریای خروشان،ای مظهر مقاومت و تقوا، ای نمونه یک رهبر واقعی، ای نشانگرامامان، ای نایب مهدی (عج)، ای کسی که سخنت پشت تمامی ابرقدرتها را می لرزاند، ای قلب مسلمانان جهان، ای مناجاتگرشبهای جماران، ای

امام، مظهر خضوع و تواضع، ای ولی فقیه، ای دادگر مظلومان، ای شیر بیشه پیکار، ای معنی صبر واقعی و خلاصه ای علی زمانه، ما می رویم و تو به جای ما و تمامی شهدای اسلام حرم شریف امیر المؤمنین و حسین (علیهما السلام) را زیارت کن و درآن جا با مسلمین جهان نماز جمعه به پا دار. دانش آموز شهید علیرضا فرخ از تهران محل شهادت پنجوین تاریخ 30/8/62 ما باید از امام خود پشتیبانی کنیم; امامی که قلب نازنینش برای اسلام و مردم مستضعف می تپد، امامی که تمام مستضعفان دنیاچشم امید به او دوخته اند. ما باید از تفرقه دوری کنیم و ازکسانی که در خط امام حرکت می کنند پشتیبانی نماییم. خیاط شهید اکبر طالبی از تهران محل شهادت کرخه، تاریخ 21/7/60 وجود امام در این زمان در میان ملت ما نعمتی است گرانبها، وبر همه کس واجب است که قدر این نعمت را بداند. کارمند شهید حسن نور سعادت، از تبریز محل شهادت دشت عباس،تاریخ 3/1/61 باید شما حافظ ولایت و امام باشید و رهبر را همچون نگین انگشتری در دست، میان خود بگیرید. دانش آموز شهید حسن تقی پور، از تهران محل شهادت سقز، 29/2/63 در همه حال، گوش به فرمان رهبر کبیر انقلاب باشید تا بتوانیددر زیر پرچم لا اله الا الله انقلابمان را به جهان

صادر کنید. آری اطاعت از امام یک امر واجب است. دانش آموز شهید محمود تیشه دار، از تهران «کهن» ، محل شهادت فکه، تاریخ 23/1/62 خمینی می رود تا با شکستن این حصار ناپاکی، بشر را همانگونه که خداوند مقرر کرده است خلیفه و وارث زمین قرار دهد. دانش آموز شهید محمد کنعانی، از خلخال محل شهادت فکه، تاریخ 24/1/62 جهان کفرپیشه بداند که با شهادت مظلومانه ما، اگر چه امام غمگین می شود، اما پیوسته برای رسیدن به اهداف عالیه اسلام(یعنی برافراشتن پرچم خون رنگ تشیع و سرنگونی پرچم کفر) امام ما مصمم تر است. طلبه شهید سید محمود میرنظام، از شهر ری محل شهادت فکه، تاریخ19/11/61 تنها راه نجات اسلام و پیروزی نهایی انقلاب، پیروی همه جانبه ازامام امت خمینی بت شکن است، و قرار گرفتن در خط امام، که همان خط اسلام اصیل محمد (ص) است. نجار شهید داود جهانبخش نژاد، از شمیرانات، محل شهادت سومار،تاریخ 9/7/61 تهیه و تنظیم:دفتر تحقیق و پژوهش بنیاد شهید انقلاب اسلامی

امام خمینی (ره) درهم کوبنده صهیونیسم و تبعیض نژادی

11 چکیده: اشاره: صهیونیسم و تبعیض نژادی دو پدیده ای هستند که در عصر حاضر دستاویزی برای جنایات بیشمار مستکبران جهانی قرار گرفته اند، آقای پیتر کازانکو با ارسال مقاله ای از خارج کشور، نقش والای حضرت امام خمینی در مبارزه با دو پدیده مذکور و ایجاد وحدت و برادری در صفوف مسلمانان را تشریح کرده است. خلاصه ای از این مقاله در ذیل می آید. از نظر مسلمان الله، هدف است; شهادت، ایمان است; قرآن، قانون اساسی است; پیامبر، الگوست و جهاد فی سبیل الله، راه است. آیت الله خمینی در رهبری از همان شیوه ای استفاده کرد که پیامبر در قرن هفتم میلادی پس از هجرت به مدینه - که از ست ستمگران قریش صورت گرفته بود - به کار برده بودند. پیامبر نیز مبارزان مسلمان را مخفیانه به عنوان زائر به مکه اعزام می کردند تا مسلمانان بی خبر را از حکومت غیر اسلامی قریش آگاه سازند. (1) اسلام بر چند اصل اولیه متکی است; که وحدت یکی از آن اصول است. بر مبنای اعتقاد اسلامی این وحدت، پیوستگی و اتحاد اختیاری مردم است که با وحدت براساس رنگ و یا نژاد تناقض دارد و صرفا بر ایمان افراد متکی است. اصل وحدت، اصلی قرآنی است و همچنین

این اصل مختص افرادی است که در راه خدا نبرد می کنند. این اصل بیانگر آن است که خداوند افرادی را که برای حقگویی همانند عمارت استواری، در صفی واحد نبرد می کنند، دوست می دارد. این بدان معناست که امت اسلامی همچون پیکر واحدی است که اگر عضوی از آن به درد آید، اعضای دیگر را آرام و قرار نماند و بیماری یک عضو به سایر اعضا سرایت کند. بنابراین، بر مسلمانان واجب است که اختلاف عقیده را کنار گذارند; زیرا این اختلافها موجب پراکندگی و از هم پاشیدگی نیروی واحد می شود. منظور از نیروی واحد همان قدرت جامعه است که بتواند در برابر خطر خارجی از خود دفاع کند. از این رو، وحدت مسلمانان از عدالت و برابری، مجزا نیست; زیرا بر پایه زور و اجبار بنا نشده است و بر پایه حقوق و امتیازها در روابط انسانی متکی است. مساله عدالت در این مبحث بیانگر این نکته است که خداوند دادگران را دوست می دارد. مشکل تعارض را نیز در اینجا با استفاده از تعالیم قرآن می توان حل کرد. قرآن می فرماید: بین گروههایی که با هم برخورد و درگیری دارند، صلح و آشتی ایجاد کنید; اما اگر گروهی از تعالیم اسلام سرپیچی کردند، با آنان نبرد کنید تا به راه اطاعت از

الله بازگردند و هنگامی که به راه راست بازگشتند، با عدالت میان آنها صلح را برقرار سازید; زیرا خداوند عدالت گستران را دوست می دارد. (2) در نبردی که نام برده شد، قصد مجازات و تنبیه وجود ندارد و هدف آن نابودی و تخریب نیست; بلکه هدف آن اصلاح است و به قصد عدالت گستری در جامعه اعمال می شود. نگاهی دقیق به اهداف اسلام، این مطلب را روشن می کند که در درجه نخست کتاب مقدس قرآن و سنن اسلامی مساله وحدت و برادری را مطرح کرده است; این وحدت در اموری چون پرستش پروردگار یکتا، تربیت و پرورش کودکان به شیوه ای یکسان و نیز مساله زیارت نمود یافته است. اسلام دیدگاهی علمی دارد و از تعصبها مبراست. تاکید اسلام و مسلمانان بر مساله وحدت و یکپارچگی روشنگر این ادعاست. اسلام بر این نکته تاکید می ورزد که مسلمانان باید برای تحقق وحدت اسلامی اختلافهای خود را کنار بگذارند. امام راحل همیشه با شرک ملل به ظاهر اسلامی مخالفت می ورزید. و شرک را ریشه فساد و استثمار می دانست. بنابراین از نظر اسلام و مسلمانان، وحدت، امر مطلقی نیست که فقط هدف صرف باشد; بلکه رسیدن به وحدت برای امروز و فردای مسلمانان سودمند خواهد بود. مسلمانان، وحدت را جدا از برابری و عدالت نمی دانند

و از آن به عنوان همکاری در زمینه پرهیزکاری و تقوا یاد می کنند و آن را سپری در مقابل مظاهر خطا و گناه می دانند. وحدت مسلمانان دارای چهارچوبی است که در محدوده آن تلاشهای متحد جامعه که از زهد و تقوا ناشی می شود، قابل اجراست. تاکید بر مساله وحدت دو بعد اساسی دارد: بعد اول، الهی است و پایه و اساس آن را کتاب الله تشکیل می دهد; و بعد دوم، دنیوی است که زندگی انسان را به عنوان نمونه آن می توان نام برد. (3) شرح مذکور، گواه این مطلب است که وحدت در اسلام، همان برادری است. هیچ تفاوتی میان راه الله و انسانیت وجود ندارد. این مساله آشکارا با کفر و شرک ضدیت دارد; زیرا در میان ملل مسلمان دنیاپرستی مذموم است و عبادت و سیاست را تمایزی نیست. اسلام، دین زندگی است; یعنی همان زندگی با توازن و هدفمند در برابر الله. منظور از واژه "هدفمند" آن است که زندگی امروزی به سوی ابدیت در جریان است و از زندگی پس از مرگ گواهی می دهد. زندگی در متن جامعه و جهان واقع شده است، اسلام فقط یک ایدئولوژی یا نظریه نیست; بلکه نظامی از ارزشهاست که الهی هستند و با هدف تشکل زندگی به سوی خوبی در این

جهان و در زندگی پس از مرگ به اجرا درمی آیند. بخش توصیفی مقاله بیانگر دو عامل عمده است: عامل اول به خصوصیات امام خمینی (ره) برمی گردد. رهبری که حبس و بازداشت را تحمل کرد و همواره در ایمان خود به الله پایدار ماند; و عامل بعدی به مساله اسلام اشاره می کند. در دین اسلام بر مساله عدالت اجتماعی تاکید شده است با کمک این دو عامل می توان موضع امام خمینی را در برابر تبعیض نژادی و صهیونیسم بررسی کرد. منظور از اسلام، اسلام ناب است که دولت مردمی را به وجود می آورد و بر وحدت همبستگی مردم تاکید دارد و این همان آرمان مطلوب امام خمینی (ره) بود. این موضع گیری در مورد دولتهای مستبد و استعمارگر نیز که حکومت آنها بر پایه اختلاف و نفاق استوار است، صدق می کند. مسلمانان دارای هدف هستند و وظایف عمده ای را به عهده دارند که همان ایجاد وحدت و نبرد علیه شرک و بی عدالتی و غیره است; بنابراین، موضع امام نیز بر محور همین اهداف و وظایف قرار دارد. ابعاد اصلی این اهداف و وظایف، از بین بردن اختلافها و نفاق موجود میان آنها و ایجاد وحدت و برادری و حفظ یکپارچگی ارضی است. قبل از آنکه به موضع امام راحل علیه

صهیونیسم و تبعیض نژادی بپردازیم نگاهی گذرا بر تعاریف این مفاهیم، لازم است. صهیونیسم همان ایدئولوژی رهبران باند سیاسی یهود است; نه ایدئولوژی مردم یهود. دولت اسرائیل، مردمی نیست و صهیونیسم اسرائیل با مرکز بین المللی آن در ایالات متحده امریکا و انگلیس وابستگی نزدیکی دارد. صهیونیسم همان عمل سیاسی دولتمردان پلید یهودی است که آمیخته با تعصب، و بر ضد مسلمانان است. صهیونیسم مدعی برتری فرهنگی و نژادی یهودیان بر سایر ملل است; بنابراین صهیونیسم وسیله استعمارگرانه ای است که با اهمیت دادن به رنگ پوست، ملیت و غیره، بذر اختلاف و نفاق را میان مردم می پاشد. صهیونیسم با ستم، جنگ و استکبار عجین است و هیچ احترامی برای انسانیت قائل نیست. مساله برخورد میان فلسطینیها در خاورمیانه که به دلیل عدم وحدت بین آنان و ستم سران صهیونیسم و حامیان غربی آنها به وقوع می پیوندد، شاهد این مدعی است. بنابراین، مساله صهیونیسم و هدف استعمارگرانه آن بر گسترش اراضی، بر پایه تهاجم استوار است و مسائلی چون الحاق اراضی، تبعیض نژادی علیه اعراب، فشار ستمهای اقتصادی، سوزاندن دهکده ها و اموال مسلمانان و حتی ارعاب نیروهای پلیس را دربر دارد. صهیونیسم نهادی برخاسته از تعصب مذهبی و وحشت اخلاقی است. از نظر صهیونیستها استفاده از تمام وسایل موجود در راه

نبرد برای کسب، اعاده و تضمین سعادت و وجهه (اگر ضرورت داشته باشد)، گسترش و تسلط بر سرزمین یهود - همان جایی که ادعا می کنند زمانی مهد نژاد آنان بوده است - یگانه هدف قانونی برای یک یهودی است. این امر بیانگر آن است که صهیونیسم، مبنای اعتقادی استثمارگران است و از هر وسیله ای; مانند کشتار و ریا استفاده می کند. دلیل این امر، آن است که خود صهیونیستها این گونه استدلال می کنند که ایدئولوژی آنان ضدسامی است. (نگرش صهیونیستی ضدسامی ابعاد منفی دربردارد.) حال مساله تبعیض نژادی را بررسی می کنیم. واژه "آپارتاید" (تبعیض نژادی) از لغت "اپارت" که به معنای "جدا" است، مشتق می شود. "آپارتاید" به معنای رشد گروه مشخصی از مردم جدا از گروه دیگر است. "آپارتاید" همان سیاست تبعیض نژادی و جدایی طلبی است. این سیاست رژیم "پرتوریا" بود که در اصل با صهیونیسم تفاوت چندانی ندارد; زیرا مانند صهیونیسم، ایدئولوژی کاذبی است. نظریه هایی که سیاست تبعیض نژادی را تشکیل می دهند از حقیقت به دورند. (4) سیاست تبعیض نژادی، اختلاف و تفرقه را میان مردم افریقای جنوبی گسترش می دهد; در آنجا سیاهان، مظلوم و سفیدان، ظالم هستند. جوامع، مدارس و بیمارستانهای سیاهان و سفیدان به طور جداگانه اداره می شوند. دولت "آپارتاید"، مردمی نیست; زیرا بر وحدت و یکپارچگی مردم

متکی نیست. "آپارتاید" تفاوت زیادی با صهیونیسم ندارد; زیرا هر دوی اینها ابزار استعمارگرانه ای هستند که بذر نفاق را می پاشند و همچنین هر دو مورد حمایت کشورهای سرمایه داری و شیطانی غربی بویژه انگلیس و ایالات متحده امریکا هستند. حال به این پرسش که "میزان آشتی پذیری و سازش این دو ابزار استعماری با اسلام و امام خمینی (ره) ممکن است تا چه اندازه باشد؟ "پاسخ داده می شود. در درجه نخست، امام خمینی "صلح" و "عدالت" را تفکیک ناپذیر می دانستند و نیز بر وظیفه مقدس جلوگیری از تفرقه و اختلاف تاکید می کردند. نکته دوم، در مورد وظیفه مسلمانان، این است که نباید هنگام توطئه علیه صلح و انسانیت، ساکت بنشینند. نکته سوم، در مورد رژیمهای کاذب اسرائیل و افریقای جنوبی است که سیاست صهیونیستی و تبعیض نژادی را دنبال می کنند. این رژیمها، فعالیتهای سیاسی ضدمردمی دارند که براساس قوانین و سنن اسلامی و همچنین برای بهبود زندگی و سوق دادن جوامع به سوی بهتر شدن، باید با این اعمال مقابله شود. بنابر اعتقاد امام راحل، آنچه از خیانتها و استعمارگریهای غرب و شرق و همچنین سیاست تهاجمی امریکا برای نابودی کشورهای ستمدیده ناشی می شود، قابل اصلاح نیست. (5) امام خمینی (ره) وظیفه اسلامی خود می دانست که به حمایت از کشورهایی برخیزد که علیه

استعمار مادی و معنوی نبرد می کنند. حال درمی یابیم که دلیل موضع خصمانه امام خمینی نسبت به اسرائیل و افریقای جنوبی چه بوده است. آیت الله خمینی موضعی خصمانه در برابر صهیونیسم داشتند و معتقد بودند که اسرائیل سرچشمه و منشا بسیاری از مشکلات کشورهای اسلامی است; زیرا مانند شرکی است که در برابر یکتاپرستی قد علم کرده است. پس می توان نتیجه گرفت که ایجاد برادری میان ملل مسلمان و یکپارچگی و اتحاد و یکی بودن آنها، امری ضروری است و باید مورد حمایت قرار گیرد، این یکپارچگی باید به حدی برسد که کشورهای اسلامی در شادی و غم یکدیگر شریک شوند. در مورد موضع امام خمینی در برابر افریقای جنوبی باید گفت: ایشان همواره مظلومان را یکپارچه به شورش علیه ظالمان دعوت می کنند و بیرون راندن ظالمان را یک ضرورت می دانند; و معتقدند که سرزمین متعلق به خدا است و وارثان آن در محرومیت به سر می برند. حال به موضع خصمانه امام خمینی در قبال اسرائیل می پردازیم. آرمان مطلوب آیت الله خمینی آن بود که اسرائیل باید از سرزمینهای اشغالی بیرون برود ; سرزمینهایی که در طی جنگ شش روزه سال 1967 م، در قبال تامین صلح اشغال شد، و همچنین بنابر نظر ایشان که فلسطینیهای ساحل غربی و نوار غزه

نیز باید از همان امتیازها و حقوق بشری از قبیل حق تصمیم گیری در مورد مسائل داخلی، که اسرائیلیها و سایر ملل برخوردارند، بهره مند شوند. این نظریه از این اعتقاد امام در مورد مساله صلح و این حقیقت که صهیونیسم بخش جدایی ناپذیر شرک و استکبار است، نشات گرفته است. همین برخورد برای رژیم "آپارتاید" نیز قابل اجراست; نژادپرستان باید سیاست تبعیض نژادی را کنار گذارند و جامعه ای براساس وحدت ایجاد کنند; جامعه ای که تمام گروهها در آن شرکت داوطلبانه دارند. صهیونیسم و "آپارتاید" هرگز چنین اقدامی نمی کنند و همین امر نشاندهنده سیاست تهاجم طلبانه آنان است که امروزه با آن روبرو هستیم و فقط از راه زور و اجبار می توان، آنان را به این اقدامها وادار کرد. برای نتیجه گیری در مورد موضع امام خمینی در قبال صهیونیسم و سیاست تبعیض نژادی باید متذکر شد که: در درجه نخست، قوانین و سنن اسلامی با این دو عامل سیاستهای استعماری سازش ندارد; زیرا اسلام بر پایه عدالت، برابری، وحدت و برادری استوار است و این دو مساله کاذب - صهیونیسم و نژادپرستی - بر بی عدالتی، تهدید و تفرقه متکی هستند. نکته دوم، در مورد اهداف و وظایف مسلمانان است که ایجاد وحدت، مبارزه با بی عدالتی و تفرقه و همچنین

تبدیل بدیها به خوبی، از مهمترین وظایف اسلامی به شمار می روند. بنابراین موضع خصمانه امام خمینی علیه "صهیونیسم" و "آپارتاید" بی دلیل نیست و بیانگر آن است که صلح و عدالت تفکیک ناپذیرند. پاورقی: 1- کتاب مقدس قرآن )61، 4( . 2- سوره 49، آیه 8. 3- والفجر، جلد 4- اکتبر و نوامبر 1988. 4- نظریه نژادپرستی بر خصوصیات معرف یک جنس و یا نژاد; مانند رنگ پوست،اندازه بینی، بافت مو و غیره متکی است که اکنون ثابت شده است نوع تغذیه و آب و هوا و محیط زندگی در ایجاد آنها نقش مهمی را ایفا می کند. همچنین در گروههای مختلف مردم خصوصیات مشترکی از آنها وجود دارد. به عنوان مثال; آسیاییهایی وجود دارند که رنگ پوستشان مانند افریقاییها سیاه است; اما برابری همه نژادها در برابر خداوند از تعالیم قرآن است. 5- والفجر، صفحه 32. پیتر کازانکو مترجم :مریم تاج فر

امام خمینی (ره) پیام آور عزت

اشاره

6 چکیده: تاریخ صحنه نمایشی است که از هر سو به آن بنگری، جلوه ای تازه درمی یابی و هر قدر بازیگران این صحنه قدرتمندتر باشند، این صحنه بیشتر جلوه می کند . زندگی بزرگ مرد تاریخ اسلام و ایران، حضرت امام خمینی (ره) شاهدی بر این مدعای ماست . در مواجهه با نهضت حضرت امام (ره)، از اوایل دهه چهل تا سال 1368، تحلیل گران سیاسی، جامعه شناسان و علمای دین، هر کدام نوعی تفسیر ارائه می دهند . برخی وجوه دینی و احیاگری نهضت امام را برجسته می دانند و برخی بعد استبداد ستیزی و طاغوت سوزی آن را . وسعت و عظمت نهضتی که امام (ره) راهبر آن بودند، به اندازه ای است که کلیه این برداشت ها و تفاسیر را شامل می شود، اما شاه کلید قیام حضرت امام (ره) را شاید بتوان «عزت طلبی و عزیز پروری» دانست . امروز در خردادی دوباره، سعی بر این داریم تا در این مقاله، عنصر عزت و سمت و سوی عزت طلبی را در لابه لای سر فصل های حرکت امام (ره) بیابیم و نقش و اثر این عنصر را در انقلاب مردم ایران و نظام جمهوری اسلامی تبیین نماییم، بدان امید که آینده بهتری را برای نسل فردای خود ترسیم کنیم: سال ها می گذرد، حادثه ها می آید انتظار

فرج از نیمه خرداد کشم (1) عزت (ارجمندی) عزت و ارجمندی امری است وجدانی که تجلی آن را در عمل «عزت نفس» تعبیر می کنند و عزت نفس عبارت است از: احساس ارزشمند بودن . از دیدگاه روانشناختی، هر انسانی بر اساس ملاک ها و معیارهایی که در اختیار دارد، همواره خود را مورد ارزیابی و قضاوت قرار می دهد و به طور غیر مستقیم برای خود، ارزشی منفی و یا مثبت قائل می شود . مجموعه ارزیابی هایی که فرد از خود دارد، عزت نفس وی را تشکیل می دهد . «عزت نفس عبارت است از: میزان ارزشی که شخص برای خود قائل است .» (2) به عبارت دیگر، عزت نفس یک حس درونی از احترام به خود است که شامل توانایی ها و قضاوت های فرد از خودش می باشد . زمانی که فرد به قدرت خود، آگاهی، اعتماد و اطمینان دارد و کنترل درونی، خویشتن داری و خود گردانی دارد، عزت نفس را بالا ارزیابی می کنند . (3) اگر میزان عزت نفس کاهش یابد، احساس ضعف و ناتوانی در فرد به وجود می آید و بر عکس، با افزایش عزت نفس، احساس توانمندی و ارزشمندی در فرد احیا می شود و تغییرات مثبتی همچون افزایش پیشرفت و تلاش برای کسب موفقیت و داشتن اعتماد به نفس و بلند

همت بودن در او پدیدار می شود . (4) حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) می فرمایند: «العز ان تذل للحق اذا لزمک» ; (5) حضرت «ارجمندی» را فروتنی و تسلیم در مقابل حق تعریف می کنند . سر فرو آوردن در مقابل حق و صرف نظر کردن از خواسته های درونی، خاضع بودن در بارگاه ربوی و رضایت حق را بر رضایت خود ترجیح دادن و به عبارت دیگر، همان کنترل درونی و خود گردانی و خویشتن داری از باطل، حرام و ناحق علاوه بر جنبه های اخروی که به همراه دارد، موجب احساس آرامش و شرافت و احترام به خود در فرد می شود . جامعه و ارجمندی پایه های شخصیت فرد در خانواده پی ریزی می شود و میزان عزت نفس فرد، به نوع تربیت و منش خانواده وی بستگی دارد . اما نظام سیاسی حاکم بر جامعه و چگونگی عملکرد آن، به صورت مستقیم یا غیر مستقیم، نهاد خانواده و به تبع آن، فرد را هم تحت تاثیر قرار می دهد . بدون شک علمکرد «خانواده» در هر یک از نظام های استبدادی، توتالیتر، لیبرال، دموکراتیک، کمونیستی، آپارتاید و یا مذهبی با یکدیگر متفاوت خواهد بود . از دیدگاه روانشناختی، «برای هر مرحله از تاریخ، هویتی وجود دارد که در واقع تعبیر کننده دستاوردها، عملکردها، فعالیت ها، اندیشه ها، عقاید، اصول و عرف

حاکم بر آن مرحله است . این روند در طول تاریخ ثابت و جامد نیست، بلکه هر مرحله جدید از زمان، هویت خاص خود را دارد» . (6) ملتی که سال های متمادی تحت نظام سلطه و استبداد باشد و هر گونه حرکت و قیام وی سرکوب شود، تسلیم و ذلت پذیری صفت ثانویه آن می شود و تربیت فرزندان این ملت ها نیز تحت تاثیر این صفت قرار می گیرد . عزت، سرافرازی و ارجمندی در این جوامع معنایی ندارد و همین امر یکی از علل عقب ماندگی و توسعه نیافتگی آنها می شود . فرد و جامعه کنش متقابل بر یکدیگر دارند . هم چنان که جامعه بر میزان ارجمندی و سرافرازی فرد تاثیر می گذارد، فرد نیز در ایجاد یک جامعه عزتمند مؤثر است . بالا بودن عزت نفس در یک فرد به وی کمک می کند تا در امور زندگی خویش مستقل عمل کند و در تصمیم گیری ها وابسته به دیگران نباشد; مسؤولیت پذیر باشد و ناکامی ها و شکست را به خوبی تحمل کند، اعتماد به نفس داشته و به چالش های جدید مشتاقانه روی بیاورد . (7) و این در حالی است که پایین بودن عزت نفس، فرد را به سمتی سوق می دهد که به آسانی تحت تاثیر دیگران قرار گرفته و قریحه وی رشد چندانی نمی کند

و در نهایت، منجر به اظهار عجز و ناتوانی، بهانه جویی، یاس و ناامیدی و ضعف می شود . (8) جوامع متشکل از این افراد نیز رنگ و بوی آنان را گرفته و به سمت عزت و یا ذلت پیش می روند . چنان که دیده شد، عزت با مفاهیمی چون «کبر» و «غرور» تفاوت ماهوی داشته و از دیدگاه دینی، امری پسندیده است . آن چه بر ما گذشت از آن زمان که قوم آریا، این سرزمین را برای سکونت برگزید تا دولت ساسانیان، سلسله ها و پادشاهان فراوانی بر این مرز و بوم حکم راندند . قرن ها نظام اشرافیت، غصب حق مردم، وجود نظام طبقاتی و تضاد بین این طبقات، بهره کشی از محرومان و زور و فشار و خوار و ذلیل بودن در مقابل مستکبران موجب شد تا ایرانیان خود به استقبال سپاه اسلام رفته و دروازه های قلب خود را بر آنان بگشایند . هر چند که پس از آن باز دچار خلافت مستبدانه امویان و عباسیان و سلطنت غزنوی و سلجوقی و . . . شدند . حمله قوم مغول، تیر خلاصی بر تن این ملت دردمند بود . قومی که با فرهنگ و ادب و حتی انسانیت بیگانه و تنها هنرش «از کشته پشته ساختن» بود . حکومت شیعه «صفوی» نیز به ظاهر نتوانست

دردی از ملت ما درمان کند، چون قرائت ویژه صفویان از مذهب تشیع و ادامه آن تا دوره قاجار، تصوف و انزواطلبی و گسترش تکیه دولت و مراسم تعزیه و عزاداری را به دنبال داشت، اما از اصل دین که یکسره حیات و جهاد و امر به معروف و نهی از منکر است، جز نامی باقی نماند . در این دوران بود که با قراردادهای ننگینی چون «گلستان» و «ترکمن چای» هزینه خوش گذرانی و سفرهای فرنگ سلاطین و شاهزادگان مهیا می شد و آن چه مهم نبود، عزت و شرف مردم و تمامیت کشور بود . سرکوب پی در پی قیام های مردمی و دستگیری و تبعید رهبران آنان، افزایش حضور بیگانگان غرب و شرق از روس و انگلیس و توسعه دامنه اختیارات و امتیازات آن ها به صورت آشکار و پنهان تا پایان دوره قاجار ادامه یافت و در نهایت، با روی کار آمدن «رضاخان» همان اندک اقتدار و سلطه ایرانیان بر کشور خود خاتمه یافت . رضاخان دست نشانده مستقیم انگلیس و مامور به انجام رساندن اهداف آنان در داخل کشور ایران و تحت یک نظام داخلی و به ظاهر مستقل بود . پس از او، محمد رضا پهلوی این ماموریت را برای دولت آمریکا و انگلیس بر عهده گرفت .

با آن که شاه از «تمدن دو هزار و پانصد ساله ایران» و «رسیدن به دروازه های تمدن و پیشرفت» سخن می گفت، اما اوضاع به گونه ای بود که دیگر هیچ یک از مردم این ادعاها را باور نمی کردند . با وجود روشنگری های علما و اندیشمندان و جریانات و جنبش های ملی و مذهبی، قرن ها استعمار و استبداد، عزت نفس مردم را در هم شکسته و غرب و غربیان را قبله آمال آنان کرده بود . قیام و حرکت از نو اما سنت الهی بر این بنا شده که هر چند یک بار، بزرگ مردی از میان قوم خود برخاسته و فریاد آزادی و حریت سر داده و خون گرم عزت و شرف را در رگ های آن قوم جاری سازد . بزرگ مردانی چون شیخ حسن جوری تا شیخ فضل الله نوری، میرزای شیرازی، آیت الله مدرس، میرزا کوچک خان جنگلی، نواب صفوی و . . . هر یک از ایشان در برهه های مختلف تاریخ ایران با حضور و همراهی مردم، معادلات موجود در جامعه را بر هم زده و علم مردانگی و آزادیخواهی را برافراشتند . اما بی گمان قیام حضرت امام خمینی (ره)، در این میان، نمونه ای بی بدیل است . طول زمان قیام، نتایج و آثار و گستردگی و همه جانبه بودن قیام امام

(ره)، موجب می شود تا نهضت ایشان از بسیاری از جهات سرآمد دیگر جنبش ها و انقلابات مشابه باشد . رو به سوی عزت مبارزه آشکار امام خمینی (ره)، از فروردین 1340، یعنی پس از فوت مرجع بزرگ شیعه، حضرت آیت الله العظمی بروجردی (ره)، آغاز شد و با افزایش فشارها و انحرافات رژیم شاه شدت و تحکم بیشتری به خود گرفت . در طی سه دهه )1341 - 1368 ه . ش)، مهمترین سر فصل های نهضت امام خمینی را می توان چنین بر شمرد: مخالفت با لوایح انجمن های ایالتی و ولایتی و اجازه رای به زنان (پاییز 1341( . مخالفت با رفراندوم بهمن 1341 که بعدها از آن به «انقلاب سفید شاه و ملت!» یاد شد . محکوم کردن حمله کماندوها به دستور اسدالله علم، نخست وزیر وقت شاه به مدرسه فیضیه و کشتار طلاب و روحانیون (فروردین 1342( . نطق تاریخی امام (ره) در 13 خرداد 1342 و نصیحت و دعوت شاه به اصلاح امور و اعلام خطر اسراییل برای اسلام و مسلمین که منجر به حبس ایشان و قیام 15 خرداد شد . موضع گیری صریح در مورد قرارداد کاپیتولاسیون و اعلام عزای عمومی که موجب تبعید امام (ره) در 13 آبان 1343 شد . دعوت مردم به برپایی تظاهرات علیه شاه در اعتراض به

برگزاری جشن های 2500 ساله (پاییز 1350( . رهبری، هدایت و آگاه ساختن مردم در جریان انقلاب اسلامی از نجف تا پاریس و پس از آن در تهران . اتخاذ مواضع عزتمند در مقابل آمریکا در واقعه اشغال سفارت آن کشور و دستگیری جاسوسان مستقر در آن و حمله نظامی آمریکا به ایران در طبس . فرماندهی کل قوا در طی هشت سال دفاع مقدس . تاکید بر خودکفایی اقتصادی و فرهنگی . احیای سنت نماز عبادی، سیاسی جمعه و تاکید بر مراسم عزاداری ائمه اطهار (علیهم السلام) بویژه در ماه های محرم و صفر . اعلام روز «جهانی قدس» برای مسلمین و آزادگان سراسر جهان . احیای سنت برائت از مشرکین در مراسم حج مسلمین . نامه به گورباچف، رئیس و رهبر شوروی سابق و دعوت به اصلاح امور کشورش و تجدید نظر در اصول مورد قبول کمونیست ها (دی 1367( . اعلام حکم ارتداد سلمان رشدی، نویسنده ای که مقام رسالت را در کتابش مورد استهزاء قرار داده بود (بهمن 1367( . احیای اسلام ناب محمدی که مهمترین رسالت امام به شمار می رفت . برای هر یک از این سر فصل ها، شاید بتوان نمونه های متعددی از سخنان و عبارات حضرت امام خمینی (ره) را شاهد مثال آورد . دردمندی حضرت امام از فروشکستن عزت ایران

و ایرانی و ذلت اسلام و مسلمین، در سخنرانی 13 آبان 1343، کاملا مشهود است و پیام ایشان به حجاج بیت الله الحرام، در 6 مرداد 1366، از دعوت مسلمین به عزت و شرافت و ارجمندی و خوار و ذلیل داشتن کفار حکایت می کند . نامه امام (ره) به گورباچف صدر هیات رئیسه شوروی، در زمان خود یکی از بحث برانگیزترین حوادث واقعه بود و با نامه های حضرت رسول گرامی (صلی الله علیه وآله) به امپراتور روم و ایران، مشابهت داشت . بررسی هر یک از این موارد، خود مقاله ای جداگانه را می طلبد و علاقه مندان، خود می توانند با رجوع به آثار حضرت امام (ره) از چند و چون جزئیات آن ها آگاهی یابند . اما نهضت امام را در یک دید کلی، می توان هم از جنبه های عینی و بیرونی آن مورد توجه قرار داد و هم از لحاظ محتوی و مضمون دعوت و حرکت . هم آن چه که خمیر مایه بروز صفت «عزت طلبی» در قیام امام شد، مهم و قابل بررسی است و هم نتایج و تجلیات آن خمیر مایه و اساس . زیر ساخت های بنیادین حرکت عزت خواه امام (ره) حرکت هم سوی خیل عظیم انسان ها، حکایت از پتانسیل بالای رهبری می کند که این موج را به جنبش درآورده است . بدون شک محدوده

وعده و وعید و یا ارعاب و تهدید هر اندازه هم که وسعت داشته باشد، نمی تواند جماعتی را در ابعاد و کیفیت یاران حضرت امام خمینی (ره) به راه بیندازد . به عبارت دیگر، آن چه در وجود امام (ره) دلیل مقبولیت و پذیرش مردمی شد، از جنس زر و زور و تزویر و وعده و ارعاب و نیرنگ نبود . 1 - ویژگی های شخصیتی امام (ره) بعد معنوی و عرفانی حضرت امام، متناسب با دیگر ابعاد وجودی شخصیت ایشان، مانند سیاست، کیاست، علم، حلم و . . . رشد یافته بود و کمال انقطاع از غیر خداوند و دنیا و وارستگی از قدرت طلبی و زر اندوزی، ویژگی های منحصر به فردی را در شخص ایشان به وجود آورده بود . پاسخ امام (ره) به موقعیت های متعددی که برای کسب قدرت یا ثروت پیش آمد، همواره منفی بود . نخواستن در عین توانستن، «نه» گفتن زمانی که حتی با سکوت هم می شد به راحت و آسایش و قدرت رسید . حضرت امام (ره) پس از نزدیک به یک سال حبس، در فروردین سال 1343 از زندان شاه آزاد شدند . همان روز، روزنامه اطلاعات مقاله ای مبنی بر رفع سوء تفاهم و همگامی روحانیت با مردم و شاه در اجرای برنامه «انقلاب سفید!» منتشر

کرد و به آن عنوان «اتحاد مقدس» داد . امام خمینی (ره) پس از اطلاع از این مطلب، بلافاصله موضع خود را اعلام کردند: «اگر روزنامه اطلاعات جبران نکند، با عکس العمل شدید ما مواجه خواهد شد، خمینی را اگر دار بزنند، تفاهم نخواهد کرد .» (9) در دیدگاه امام، رفاه طلبی و قدرت خواهی با مبارزه در راه محرومین قابل جمع نیست و «تنها آن هایی تا آخر با ما هستند که درد فقر و محرومیت و استضعاف را چشیده باشند» ، (10) و «پست و مقام، وظیفه سنگین و خطرناکی است که لغزش در آن اگر خدای نخواسته با هوای نفس (همراه) باشد، ننگ ابدی در این دنیا و آتش غضب خدای قهار در جهان دیگر را در پی دارد .» (11) امام هیچ از دنیا نخواست و نداشت، حتی در مبارزه هم، همراه و یار نخواست: «که اگر خمینی یکه و تنها هم بماند، به راه خود که راه مبارزه با کفر و ظلم و شرک و بت پرستی، ادامه می دهد» ; (12) چرا که عزت در یاس از مردم و غیر خداوند است . (13) امام در پی کسب قدرت نبود تا دچار ذلت شود و در صدد جمع آوری ثروت نبود تا برای حفظ آن سازش کند .

زهد و پارسایی و عرفان و کیاست و حکمت توامان، قدرت عظیمی را فراهم می کند که با آن جهانی به حرکت درمی آید . (14) و این ویژگی روحانیت اصیل شیعه و اسلام ناب محمدی (صلی الله علیه وآله) است، آنان که اصول مبارزه را با گوشت و وست خویش درک کرده اند و عمری را با زهد و تقوا و ریاضت درس خوانده و حتی پس از کسب مقامات علمی و معنوی به همان شیوه زاهدانه خویش زیسته اند، (15) و چون در معرض دید و توجه قرار دارند، مردم این استغنا را می بینند، درک و باور می کنند و به آن ایمان می آورند و همه هستی خود را به پای آن می ریزند و امام این مردم را به «عزت» فراخواند . 2 - ملاک های عزت عزت و ارجمندی که امام خمینی (ره) مردم را به آن فرا می خواندند، بر ارزش های اصیل انسانی و اسلامی استوار بود و به رنگ و نژاد و ظاهر انسان و یا اعتبارات مادی مربوط نبود و با تکبر و غرور و خودستایی سنخیتی نداشت . آلمان هیتلری با عنوان برتری نژاد ژرمن بر دیگر نژادها، سفید پوستان نظام آپارتاید در آفریقای جنوبی، با برتر دانستن سفید پوستان بر رنگین پوستان و اشغال گران فلسطین با مطرح کردن برتری قوم یهود بر

دیگر اقوام، قصد تسلط بر جهان را داشته و دارند و امروز برتری قوای تسلیحاتی و نظامی، آخرین حربه سلطه برای آقایی بر دنیا به سرکردگی آمریکاست . امام (ره) افقی را در برابر دیدگان ما گشودند که حد فاصل آسمان و ملکوت بود (و نه حد فاصل زمین و آسمان) . آن چه امام مایه عزت می دانست، از جنس نور بود: «ما مفتخریم که پیرو مذهبی هستیم که می خواهد حقایق قرآنی را اجرا کند . . . ما مفتخریم که پیرو مذهبی هستیم که رسول خدا مؤسس آن بوده . . . ما مفتخریم که ائمه معصومین (علیهم السلام)، ائمه ما هستند . . . ما مفتخریم به نهج البلاغه، صحیفه سجادیه، صحیفه فاطمیه، مناجات شعبانیه و دعای عرفات . . . ما مفتخریم به حبس و تبعید و شهادت ائمه معصومین (علیهم السلام) در راه تعالی دین . . .» ، (16) و انسان زمانی عزیز است که با نور پیوند خورده باشد: «ما مفتخریم که اقشار مختلف ملت، خواهان پیاده کردن مقاصد قرآن و سنت الهی هستند . . . ما مفتخریم که زن و مرد، پیر و جوان و خرد و کلان ما، در راه تعالی اسلام و مقاصد قرآن فعالیت دارند» . (17) و آن سوی نور

که ظلم است و ظلمت، همیشه کسانی هستند که ذلت آدمیان را طالبند . آنان خواهان تحقیر و فرودستی انسانند . از ویژگی های بارز عزت طلبی و عزت مندی، تعلق آدمی به جبهه مقدسی است که خصلت جدی آن، وجود دشمنانی است که ظلمت وجودشان، جلوه نورانی این جبهه را دو چندان و بیش از پیش ماندگار و تاریخی می کند: «ما مفتخریم که دشمن ما، حسین اردنی این جنایت پیشه دوره گرد، حسن و حسنی مبارک هم آخور با اسرائیل و صدام عفلقی است . . . ما مفتخریم که رسانه های گروهی و تبلیغاتی جهان، ما را به هر جنایت و خیانتی که ابر قدرت های جنایتکار دستور می دهند، متهم می کنند .» (18) حضرت امام (ره) انسان مسلمان را با دارایی های اصیلش آشنا می کند و او را به واسطه آن دارایی ها عزیز می دارد: «من با جرات مدعی هستم که ملت ایران، بهتر از ملت حجاز در عهد رسول الله (صلی الله علیه وآله) و کوفه و عراق در عهد امیرالمؤمنین حسین بن علی (علیهماالسلام) می باشند .» (19) این انسان دیگر در مقابل ظلم و ظالم سر تسلیم فرو نمی آورد و خواستار رهایی از ذلت و وابستگی است تا با قطع دست اجنبی، فکر و تن خود را با هم، آزاد سازد . با جوشش درونی عزت، هویت

و فکر انسان از ذلت و اسارت آزاد می شود، پس باید زنجیرهای وابستگی ظاهری را هم از هم گسست و «با اراده مصمم و فعالیت و پشتکار به رفع وابستگی ها قیام کرد که نژاد آریا و عرب از نژاد اروپا و آمریکا و شوروی کم ندارد .» (20) حضرت امام در این بعد از حرکت خود، خمیر مایه های وجودی انسان را پرورش داده و عزت را از درون به بیرون و از قلب به عمل وی جاری می سازد . این انسان هم خود و اندوخته هایش را می شناسد و هم استعدادهایش را و هم آماده ساختن و فعالیت و مبارزه و جهاد است . جنبه های عینی نهضت عزت طلبی امام (ره) کمتر کسی است که بر جنبه های عینی و آشکار انقلاب اسلامی ایران واقف نباشد . مذهب که تا پیش از انقلاب در میان غربیان و غربزدگان و حتی روشنفکران، نمودی از جهل، خرافه و تحجر بود، با قیام امام چهره تابناک خود را آشکار کرد . امروز حتی در قلب کفر و تکنولوژی هم به قدرت اسلام اعتراف کرده اند . هانتیگتون، در نظریه معروف خود، «برخورد تمدن ها» ، اسلام را یکی از نیروهای برتر قرن می داند که ناگزیر با تمدن مسیحی - یهودی غرب چالش پیدا می کند . وی خود به

این نکته معترف است که این برخورد ناشی از عزت جویی و عزت خواهی مسلمانان است و نه وجود خشونت در اسلام: «منظورم این نیست که اسلام در اصل خشمگین و خونین باشد، عوامل زیادی در این امر دخالت دارد . یکی از آن ها احساس تحقیر تاریخی است . سرزمین های اسلامی در تاریخ جدید مستعمره غربی ها بوده است و این احساس تحقیر، خشم مسلمانان را علیه غربی ها برانگیخته است . مورد دوم مساله فلسطین است . در این مساله آن ها به خاطر حمایت همه جانبه آمریکا علیه اسرائیل نسبت به غرب و به خصوص آمریکا خشمگین هستند .» (21) امام عزت و شرف را از اسلام آموخت و در مقابل، اندیشه های دینی، احیای شرافت و عزت خود را وامدار امام هستند . شور عزت طلبی از آغاز تا پایان زندگی سیاسی - مذهبی امام با ایشان همراه بود و هرگز نهادینه نشد . امام (ره) در مقابل هر تحقیر و ذلتی، چه کوچک و چه بزرگ، نه تنها سکوت نکردند، بلکه واکنش نشان می دادند . اما حجم و گستردگی این عکس العمل ها، در طول نهضت امام افزایش یافت . آن چه در بیشتر سخنرانی ها و موضع گیری های ایشان به چشم می خورد، حمایت از مصالح مسلمانان و مستضعفان ایران و جهان است، که در این

گفتار و کردار امام مشهود بود . نکته مهم دیگری که در کل قیام امام (ره) - به عنوان یک حرکت صد درصد عزت جو برای مسلمانان جهان - باید به آن توجه کرد، موضع ایشان در مورد اسرائیل است . نوک تیز حملات امام همواره متوجه اسرائیل بود و در تمامی دوران مبارزه خود، از سال 1341 تا به آخر، نه تنها تغییر نکرد، بلکه شدیدتر نیز شد . از دیگر ویژگی های حرکت امام (ره)، این بود که ایشان از تمام ظرفیت اسلام برای دعوت از مسلمین به عزت و استقلال مدد می جستند . تاکید بر اقامه جمعه و جماعات و حضور در آن ها، تاکید به برگزاری مراسم عزاداری بویژه در ایام محرم و صفر، استفاده از کنگره بین المللی حج برای برائت از مشرکین و ایجاد وحدت بین مسلمین جهان، اعلام آخرین جمعه ماه رمضان به نام روز قدس و . . . را می توان از این موارد دانست . امام خمینی (ره) اسطوره شرق و غرب را در هم شکست و شوروی و آمریکا را با درایت و حکمت خود از اوج آقایی و قدرت به حضیض ذلت کشاند . موج اسلام خواهی و اسلام شناسی در شرق و غرب جهان، با همت امام، بالا گرفت و عزت امروز مسلمین

مرهون آن عزیز سفر کرده ای است که در اوج قدرت و شهرت، بی هیچ ریایی خود را «خدمتگزار» می خواند . امروز اگر به سایه راحت نشسته ایم مرهون استقامت آن سرو قامتیم این دست ها ادامه دست وفای اوست امروز اگر بزرگ تر از بی نهایتیم (22)

پى نوشت ها

: 1( امام خمینی (ره) . 2( زهرا انصاری و نسرین اسکویی، هویت، ص 3 . 66( همان، ص 4 . 67( همان، ص 5 . 68( میزان الحکمه، ج 6، ص 6 . 290( زهرا انصاری و نسرین اسکویی، هویت، ص 7 . 12( هریس کلمز و دیگران، روش های تقویت عزت نفس در نوجوانان، ص 8 . 13 - 14( همان، ص 9 . 14 - 15( لوح فشرده صحیفه امام (ره)، ج 1، ص 10 . 269( همان، ج 21، ص 11 . 86( همان، ج 21، ص 12 . 423( همان، ج 20، ص 13 . 318( اشاره به کلام حضرت علی (علیه السلام) : «العز مع الیاس» ، میزان الحکمه، ج 6، ص 14 . 292( اشاره به کلام حضرت محمد (صلی الله علیه وآله) : «اعز امر الله یعزک الله» ، میزان الحکمة، ج 6، ص 15 . 219( ر . ک: لوح فشرده صحیفه امام (س)، ج 21، ص 16 . 276( ر

. ک: همان، ج 21، ص 17 . 396 - 397( ر . ک: همان، ج 21، ص 18 . 397( ر . ک: همان، ج 21، ص 19 . 398( همان، ج 21، ص 20 . 410( همان، ج 21، ص 21 . 417( روزنامه جام جم، 18/12/81، درگیری تا سال 2020 تشدید خواهد شد، مصاحبه با ساموئل هانتیگتون . 22( علیرضا قزوه . مهتاب رضاپور

امام خمینی (س) در تاریخ

30 چکیده: وصیت امام (س) شاهکاری است از بیان موضع ایشان در مکتب اندیشه تشیع و شاهکاری است از موضع گیری وی در صحنه تاریخ که تمامی مکاتب اندیشه را در اسلام متحد می سازد. "بسمه تعالی" به نظر من، ما هنوز باید در صدد کشف و اکتشاف ابعاد عظیم روحانی و معنوی نهفته در اندیشه سیاسی و اجتهاد امام خمینی فقید (س) باشیم. من تا آنجا پیش می روم که پیشنهاد کنم که شاید یک موسسه کامل تحقیقاتی جدید جهت تحقیق و نگارش خدمات امام خمینی (س) اختصاص یابد. اما در خلال سالها من فرا گرفته ام که دادن هر پیشنهادی به برادران ایرانی ما بیهوده است. جواب استاندارد آنها این است که "ما از قبل مشغول چنین کاری بوده ایم" یا "ما قبلا آن را انجام داده ایم". و تقریبا در تمامی موارد نه چنان کاری انجام داده اند و نه قصدی برای انجامش دارند. در این ضمن ما باید وظایف خود را با جدیت انجام دهیم و پیام امام (س) را به تمامی امت برسانیم، حوزه ای که در آن (حضرت) امام (س) بیشترین خدمات را انجام داده است در (زمینه) فهم ما در مورد فرآیندهای تاریخ بوده است. امام (س) خود محصولی از روندهای خاص تاریخی بودند که از مدتها پیش شروع

شد. من اخیرا با کمک بعضی از محققان شیعی توانستم اصول اندیشه امام خمینی (س) را تا علامه حلی (جمال الدین ابومنصور حسن ابن یوسف، متوفی 1325( پی گیری کنیم. درهای اجتهادی که فقط دویست سال پیش توسط علمای اصولی گشایش یافت، امام خمینی (س) را قادر ساخت که در سال 1979 یک کشور اسلامی تاسیس نمایند. امام خمینی (س) به روشنی تشخیص داد که الهیات در حال التقاط با تاریخ است. وی عزم کرد که توازن میان تاریخ و دین شناسی را ترمیم نماید. در آثار همه مکاتب فکری اسلامی، تاریخ و الهیات مخلوط شده اند. مسلمانان تقریبا عادت مهلکی پیدا کرده بودند که تاریخ را به صورت دین شناسی بنویسند. این دو (مقوله) باید تفکیک می شد، بویژه در مکتب اندیشه تشیع که غییبت امام دوازدهم (عج) عذری واقع می شده است برای استفاده از یک جریان تاریخی به یک معنا، کلیه اجتهادات علمای اصولی در خلال دویست سال با یخزدایی تاریخ از یخچال الهیات صورت می گرفت امام خمینی (س) زمانی وارد صحنه شد (یا نازل شد؟ ) که آمادگی برای حمله نهایی به مسیر متمرد و نااستوار تاریخ وجود داشت. امام خمینی (س) (افسار) گاومیش تاریخ را گرفت و آن را آرام از چراگاه دین شناسی بیرون کرد. وصیت امام (س) شاهکاری است از بیان موضع ایشان

در مکتب اندیشه تشیع، و شاهکاری است از موضع گیری وی در صحنه تاریخ که تمامی مکاتب اندیشه را در اسلام متحد می سازد. امام خمینی (س) با تاریخ به صورت عاملی بی تفاوت در پیشرفت زمان برخورد کرد. خلوص دینی هیچ تضمینی برای پیشرفت تاریخی نبود. تاریخ نسبت به همه درجات تحریف حقیقت ناشکیبا است. حقیقت نیز یک واقعیت تاریخی است، نه یک اظهار وجود معنوی محض. عدم مقایسه حقایق واقعی با اهداف مطلوب و مواعید، منجر به تباهی اخلاق و ادعاهای دروغین نسبت به موفقیت و برتری می شود. تاریخ پر است از آنهایی که تسلیم این نوع خودفریبی شده اند. مقدار زیادی از رفتار سیاستمداران جدید اسلامی از این نوع است. بوروکراسیها تقریبا هیچ کاری نمی کنند جز سر فرود آوردن به خود - توجیهی و نجات خویشتن با گذشت زمان، تاریخ نیمرخی از انحراف و نیمه - حقیقتها را بروز می دهد و آنها را به حقایق سخت تبدیل می کند. امام خمینی (س) این خصیصه تغییرناپذیر را بر گسترده ترین پهنه ممکن زمان شناخته بود. اما حتی در این مدت کوتاه بعد از انقلاب اسلامی، این الگوی توسعه تاریخی قابل پی گیری و درک است. انتخاب بنی صدر به ریاست جمهوری، هدایت جنگ، نقش لیبرالها، رکود و عدم کارآیی بوروکراتیک، ماجرای انتخاب و انفصال آیت الله

منتظری، شکستهای سیاست خارجی . . . همگی نمونه هایی از تاریخ است که دارد انتقامش را می گیرد. هر تلاشی برای مخفی شدن در ورای دین، یا نگارش الهیات برای تطبیق با حقایق ناراحت کننده، میان بری خواهد شد برای از بین بردن میراث امام خمینی (س) . وقتی امام خمینی (س) در 1988 ناچار به پذیرش آتش بس در جنگ عراق شد، آن را "جام زهر" نامید اما از این تصمیم برحسب دین و الهیات دفاع ننمود. این تقوای یگانه او بود. شهامت پذیرش مسئولیت اعمال فرد، بخشی از تقوا است و یا باید باشد. در نظر من، امام خمینی (س) تمامی مفهوم تقوا را تغییر داد. این تقوا است که کیفیت ضروری رهبری، کشورداری و سیاست را تعیین می کند. باید چنان معنا شود که اهلیت بخشی از تقوا باشد. انسان فاقد اهلیت نیز می تواند متقی باشد، به شرطی که اهلیت محدودیتهای صلاحیت خود را بشناسد. اما کوشیدن و اصرار ورزیدن در انجام وظیفه ای فراتر از صلاحیت شخص ضد تقوا است. فرد مورد نظر ممکن است یک مقام کوچک اداری باشد یا یک مجتهد و یا حتی یک مرجع. در این مسائل امام خمینی (س) قاطع بود و سازشی. به خرج نمی داد. امام خمینی (س) همچنین تشخیص داد که جریانات تاریخ باید امت را متحد سازد.

هر آنچه که امت را تقسیم کند یا مانعی در وحدت باشد نمی تواند مطلوب اسلام باشد. او زمینه مشترکی را که روی آن امت می توانست بایستد یافته و تعریف کرده بود، بویژه در تقلای جهانی علیه نیروها و عوامل کفر بسیاری از سخنرانیها و پیامهایش برای حجاج برای رسیدن به این مقصود طراحی شده بود. حج را به عنوان زمینه روشن برای افشای نفاق در امت می دیدند. برای او حج به عنوان "عبادت" کافی نبود، ج بیان غایی قدرت اسلام بود. باین جهت است که او حج و آزادی قدس را محور تفکرش قرار داده بود. اینها مسائلی است که کشور اسلامی نباید در مورد آنها در صحنه دیپلماتیک مذاکره کند. اینها موضوعاتی برای دیپلماسی نیستند. امام خمینی (س) جهاد را در راس دستور کار بر امت قرار داد. به طور خلاصه، امام خمینی (س) دریایی از بینشهای نوین در اسلام در کلییتش بود. هر کوششی در محدود کردن شخص و اهمیت ایشان به ایران، یا یک مکتب فکری در اسلام، بی عدالتی بزرگی نسبت به او، به اسلام و شاید به (خود) ایران است. نویسنده کلیم صدیقی

امام خمینی (س) در کوتاهترین و زیباترین جمله

22 چکیده: یکی از مسابقاتی که در ایام مبارک دهه فجر توسط "اتحادیه انجمنهای اسلامی دانش آموزان استان تهران" با همکاری "موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س) " برگزار شد مسابقه ای بود تحت عنوان "آن روزهای خدایی". در این مسابقه دانش آموزان عضو انجمن اسلامی دانش آموزان استان تهران تلاش کردند تا حضرت امام خمینی (س) را در کوتاهترین و زیباترین جمله توصیف نمایند. حاصل این تلاش که بیانگر احساسات پاک و عشق و علاقه خالصانه آینده سازان انقلاب اسلامی به بنیانگذار جمهوری اسلامی است صدها کلام زیبا بود که به علت کثرت موارد و کمبود فضا فقط تعدادی معدود از این جملات پرشور جهت آگاهی خوانندگان درپی می آید: امام خمینی سرچشمه زمزم زلال حقیقت بود. او گوهری یکتاست که صدفش در دریای معرفت الهی پنهان است. امام خمینی (ره) همچون چراغ هدایتی است که باعث روشنایی صراطمستقیم در عصر جاهلیت ایران بود. امام خمینی (ره) همانند آب بودند چرا که آب نشانه پاکی، صداقت، یکرنگی و مهربانی است. امام (ره) پدر همه مردم مسلمان و مستضعف و آزاده است. امام خمینی (ره) مظهر وحدت و یگانگی تمام مسلمانان جهان است. امام خمینی فقیهی عادل، رهبری عالم، مجتهدی اعلم، سیاستمداری عارف، فیلسوفی محجوب و شاعری دلسوخته می باشند.

امام خمینی ابرمرد تاریخ و بیدارگر جهان بود. خمینی کبیر (ره) روح اسلام بود که در عصر حاضر در کالبد مرده و بی روح اسلام ایران دمیده شد و آن را دوباره زنده کرد. خمینی (ره) قرآن ناطق عصر خویش بود. امام خمینی (ره) حماسه ای فراموش نشدنی در قلب تاریخ بشریت است. امام مردی بود به استواری کوه و به مهربانی آفتاب، مردی جاودان در قلبها. امام عطیه کوثر بود و یادآور حیدر. او شجره پرفیض فیضیه بود که لحظه لحظه زندگیش مایه نظم و شیرازه دین خدا گشت. امام سرسبزترین بهار وجودمان است. امام گوهر دریای وجود است. امام داغدارترین شقایق عصر بود. امام ما دفتر ناگشوده ای از ایثار و جوانمردی و شکوه است که واژه ها در برابر عظمتش سرتعظیم خم کرده اند. امام خمینی (ره) منبع حیات تمامی مسلمانان است. امام خمینی چون شهاب نور در ژرفای شام کهکشان آسمان فتح را درنوردید. امام آن اولین بود که دومین نداشت. امام امید رویش فردا و چراغ هدایت انسانها بود. توصیف عاطفی و محبت به امام امام دریای بیکران محبت بود. توصیف حماسی وسعت دریاها، صلابت کوهها، در وجود امام خلاصه می شود. توضیح ابعاد شخصیتی امام امام خمینی شبنم پاکی بود که پاکیش همیشه به یاد گلبرگها خواهد ماند. احیای اسلام وصف آن پدر بزرگوار

از وسعت دامنه لغات خارج است. توصیف ادبی امام خمینی خورشیدی بود که با طلوع آن هزار چشمه نور در زندگی ملت ایران جوشید.

امام خمینی (س) و احیای نماز جمعه

11 چکیده: متن سخنرانی پروفسور حامد الگار در: کنگره بین المللی امام خمینی (س) و احیای تفکر دینی موضوع بحث بنده "امام خمینی (س) و احیای نماز جمعه" است، در ابتدا به سابقه نماز جمعه در تاریخ اسلام عموما و در تاریخ تشیع و ایران خصوصا اشاره می کنم. اولین نماز جمعه از طرف حضرت پیامبر اکرم (ص) در روز اول ماه ربیع الاول در پایان هجرت از مکه به مدینه برگزار گردید، و مکان آن در وادی "رامونا" بود که بعدها مسجدی به نام "جمعه" در آنجا ساخته شد. این مطلب که اولین نماز جمعه اسلام از طرف حضرت پیامبر (ص) در آستانه تاسیس اولین دولت اسلامی برگزار شد، برای ما بسیار اهمیت دارد و پیوند نزدیک و عمیق بین نماز جمعه با امور سیاسی و حاکمیت اسلام را به خوبی نشان می دهد و می توان گفت برگزاری نماز جمعه تجلی مهمی از حاکمیت اسلام بوده است. البته همین نماز جمعه اول از طرف حضرت پیامبر گرامی (ص) سبب نزول آن آیه شریفه که: هیا ایها الذین امنوا اذا نودی الصلوة من یوم الجمعة فاسعوا الی ذکر الله و ذروالبیع ذلکم خیر لکم ان کنتم تعلمونی از دیدگاه شیعه، نظر به این که حکومت و ولایت، حق ائمه اطهار (ع)

است، برگزاری نماز جمعه به عنوان تجلی حاکمیت مشروع در اسلام نیز از حقوق و وظایف ائمه اطهار (ع) می باشد، ولی در طول تاریخ به علت تحولات نامطلوبی که در حکومت اسلامی وقوع یافت، اکثر ائمه (ع) به استثناء مولای متقیان حضرت علی (ع) از برگزاری نماز جمعه محروم شدند (1) و حتی می توان گفت که در بین شیعیان هم نماز جمعه به طور جداگانه، در تاریخ زیاد برگزار نشده و اگر هم ترتیب یافته، ما از آن واقف نیستیم. از ابتدای سقوط حکومت اسلامی و تبدیل آن به نوعی سلطنت در زمان بنی امیه، متاسفانه نماز جمعه از مسیر اصلی خود خارج و دچار انحراف شد، و بین فقهای شیعه در زمان غیبت وجود مبارک حضرت صاحب الزمان (عج) مساله جواز و یا عدم جواز برگزاری نماز جمعه تا مدتها مطرح و مورد اختلاف بود. البته به مرور زمان اکثر فقهای شیعه به این نتیجه رسیدند که برگزاری نماز جمعه حکم وجوب تخییری دارد، یعنی مومنین شیعه در روز جمعه یکی از این دو فریضه را باید به جا بیاورد; نمازظهر و یا نماز جمعه. و احتیاطا جمع بین این دو هم از طرف بسیاری از دانشمندان شیعه توصیه شده است. با رسمیت یافتن مذهب تشیع در ایران در زمان صفویه،

مساله "نماز جمعه" اهمیت خاصی پیدا می کند و البته باز هم اختلافی بین نظرات علمای شیعه می بینیم; کسانی که از سرزمین های عربی به ایران مهاجرت کرده و به ترویج مذهب تشیع در ایران کمک کردند، عالمانی از قبیل علی کرکی که از جبل عامل لبنان به ایران مهاجرت کردند، در وجوب نماز جمعه بسیار مصر بودند و از آن طرف افراد دیگری از قبیل شیخ ابراهیم خطیفی با برگزاری نماز جمعه کاملا مخالف بودند و در نتیجه در طول دوران صفوی، نماز جمعه به طور مرتب برگزار نمی شد و میان علمای شیعه از هر دو طرف، اظهار نظرهای مختلفی رد و بدل شد. در اواخر قرن هجدهم میلادی اختلاف نظری که قرنها بین فقهای اخباری و اصولی در جریان بود، به نفع اصولیون خاتمه یافت; و با پیروزی جریان اصولی، در فقه شیعه مساله نماز جمعه اهمیت بیشتری پیدا کرد. با روی کار آمدن خاندان قاجار در اکثر شهرهای مهم ایران از جمله تهران، اصفهان، تبریز، قم و مشهد نماز جمعه برگزار می شد و امام جمعه نیز در اکثر این شهرها از طرف پادشاه و افراد درباری و گاهی با مشورت علمای محل تعیین می شد. همین مساله باعث شد که از اهمیت نمازجمعه کاسته شود، مخصوصا در زمان ناصرالدین شاه، امام جمعه آلتی

در دست حکومت بود. در زمان امیرکبیر، امام جمعه تقریبا حکم حامی دولت مرکزی را پیدا می کند و از آن زمان به بعد منصب امام جمعه تهران، موروثی می شود و کار به جایی می رسد که یکی از افراد این سلسله امام جمعه ها، در سن یازده سالگی به این منصب می رسد و با توجه به این که پیش نمازی و خطبه خواندن در این سن شرعا جایز نیست، تا رسیدن به سن بلوغ، وکالتا شخص دیگری نماز جمعه را برگزار می کرد. این نمونه ای از دوره قاجار است که در آن نماز جمعه بیشتر شیوع پیدا کرد ولی محتوای صحیح خود را از دست داد و یک نوع وابستگی به سیاست دربار فاسد قاجاریان داشت. در دوره خاندان پهلوی، وضع نمازجمعه با قبل از آن فرق چندانی نداشت و به قول مرحوم آیت الله طالقانی (رضوان الله تعالی علیه) در تمام این مدت، نماز جمعه حالت نیمه تعطیل داشت. تا جایی که بنده اطلاع دارم اولین کسی که خواهان تجدید موثر نماز جمعه در ایران در زمان خاندان منفور پهلوی شد، مرحوم نواب صفوی بنیانگذار نهضت فدائیان اسلام است. ایشان در کتابی که به نام "رهنمای حقیقت" تالیف نمودند، خواستار این شدند که: "... در تمام شهرهای کوچک و بزرگ نماز جمعه در مساجد بزرگی اقامه

شود و در روزهای جمعه، شاه، رجال حکومت از نخست وزیر تا پایین ترین مامور دولت، اشراف مملکت، روسای اصناف و طبقات مختلف، در مرکز و شهرهای کوچک به شرکت در نماز جمعه واداشته شوند." مرحوم نواب صفوی (ره) در آخرین کلام خود به "واداشتن" اشاره می فرمایند، یعنی حضور در نمازجمعه نظر به اهمیتش، "اجباری" باشد، البته این به معنی فتوا به واجب بودن نمازجمعه نیست، بلکه به نقش مهم نمازجمعه در جامعه برای آگاه کردن همه اقشار به مسایل جاری مملکت اشاره دارد. احیای واقعی نماز جمعه در ایران یکی از دست آوردهای عظیم انقلاب کبیر اسلامی ایران است و ما آن را مانند بسیاری از برکات، مدیون حضرت امام (س) هستیم. حضرت امام (س) در کتاب "کشف الاسرار" که در اولین سالهای سلطنت محمدرضا شاه انتشار یافت، اشاره کوتاهی به مساله نمازجمعه کردند، ولی در کتاب "تحریرالوسیلة" که در زمان تبعید به ترکیه تالیف فرمودند، به طور مشروح پیرامون آن مسایلی را ذکر کردند. البته بعضی از مسایل مربوط به نماز جمعه که در این کتاب آمده است، در اکثر کتب فقه شیعه و حتی غیر شیعه به چشم می خورد; مانند مسایل مربوط به محل برگزاری نماز، تعداد شرکت کنندگان و... ولی یکی از مسایل مربوط به نمازجمعه در کتاب تحریرالوسیله حضرت

امام (س) مساله ای است که نسبت به آن دوران کاملا تازگی داشت، ایشان در آن جا فرموده اند: "و بالجملة جمعة خطبتاها من المواقف العظیمة للمسلمین کسائر المواقف العظیمة مثل الحج و المواقف التی فیه العقیدین و غیرها و مع الاسف اغفل المسلمون علی الوظایف المهمة السیاسة فی هذا و فی غیرها من المواقف السیاسة دین الاسلامیة فالاسلام دین السیاسة بشوونها یظهر لمن له ادنی تدبر فی الاحکام الحکومیة و السیاسة و الاجتماعیة و الاقتصادیة فمن توهم عن الدین منفک عن السیاسة فهو جاهل لم یعرف الاسلام ولا سیاسة." حضرت امام (س) می فرمایند: نمازجمعه از اهمیت سیاسی فوق العاده ای برخوردار است و تاکید می کنند که اسلام، دین سیاست است و هر کس خیال کند که اسلام منفک از سیاست است، جاهل بوده و از اسلام و سیاست اطلاع ندارد. این بیان واضح و قاطع حضرت امام (س) از چندین نظر دارای اهمیت می باشد ولی در احیای نمازجمعه به عنوان تجلی ترکیب اسلام و سیاست نقش فوق العاده مهمی داشته است. قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در بعضی از شهرهای ایران از جمله قم و اصفهان از طرف روحانیت انقلابی و مردم، نماز جمعه اقامه، و مسایل روز، خیانت و وابستگی رژیم منفور سلطنتی، جنایات آمریکا و صهیونیسم مطرح می شد، ولی برگزاری رسمی نمازجمعه پس از

پیروزی انقلاب اسلامی در اولین تابستان آغاز شد و مرحوم آیت الله طالقانی (ره) در این امر نقش موثری داشتند و برخی از علما در تماس با حضرت امام (س) پیشنهاد کردند که برای تعیین امام جمعه در اکثر شهرهای ایران اقدام نمایند و حضرت امام (س) نیز به عنوان رهبر جمهوری اسلامی و ولی امر مسلمین، امام جمعه اکثر شهرهای مهم ایران را تعیین کردند. در گنگره جهانی ائمه جمعه و جماعات که شرکت کنندگان آن از طرف حضرت امام (س) پذیرفته شده بودند، ایشان در بیاناتی گهربار اشاره فرمودند که: "نماز جمعه یکی از بزرگترین پدیده های اسلامی و یکی از مهمترین ره آوردهای انقلاب اسلامی ما است. اگر این انقلاب اسلامی جز این نمازجمعه به ما چیز دیگری نداده بود برای ملت ما و مسلمین کافی بود." بنابراین برقراری نماز جمعه از نظر حضرت امام (س) فوق العاده اهمیت داشت، نه تنها به این خاطر که نماز جمعه به منزله حج کوچکی است و توده های مسلمان در یک شهر گرد هم جمع می شوند، بلکه مهم آن است که بعد از شرکت در نماز جمعه، از خطیب، دانشمند و عالمی که نماز جمعه را برگزار می کند چه مطالبی را می شنوند. حضرت امام (س) در سال 1357 ه.ش در دیدار با گروهی از علاقه مندان

و عاشقان آن حضرت فرمودند: در خطبه نماز جمعه مقدرات مملکت باید بیان شود، مسایل سیاسی مملکت جریان باید پیدا کند، مسایل اجتماعی در مملکت باید جریان پیدا کند گرفتاریها و اختلافات مسلمانها در آن خطبه ها باید حل شود و رفع شود، جنایات امثال محمدرضا خان باید در این خطبه های جمعه گفته شود و انتقاد شود، راههایی که ممکن است با آن راهها آن جانی ها را از بین برد در نماز جمعه باید گفته شود. نماز جمعه عبادت است لیکن عبادتی که مدغم در سیاست است، سیاست مدغم در عبادت است. در همین جمله اخیر باز هم پیوند و نزدیکی بین سیاست و دیانت و عبادت در نماز جمعه به چشم می خورد. اولین امام جمعه ای که از طرف حضرت امام (س) تعیین شد، مرحوم آیت الله طالقانی (ره) بودند و اولین خطبه ای که ایشان ایراد فرمودند در روز 5 مرداد 1358 ه.ش و یا 27 جولای 1979 میلادی بود. متن خطبه مرحوم آیت الله طالقانی (ره) اهمیت فوق العاده نمازجمعه را در جمهوری اسلامی ایران کاملا نشان می دهد. ایشان در آن خطبه بعد از خواندن آیه ای از سوره مبارکه جمعه درباره نماز جمعه فرمودند: این آیه دستور اجتماع توحیدی و عظیم جمعه است; همین اجتماعی که سالها در متن ما مسلمانان ایران به صورت نیمه تعطیل

درآمده بود. امروز طلیعه انجام این فریضه بزرگ الهی، این صف بزرگ توحید و جهاد است، ایشان افزودند: "وظیفه اصلی خطیب در نمازهای جمعه این است که نمازگزاران را با وظایفی که به عهده دارند و مشکلاتی که در طول هفته قبل با آن روبرو شده اند، آگاه و آشنا سازد. مساله دیگری که در اولین خطبه مرحوم آیت الله طالقانی (ره) اهمیت فوق العاده ای دارد این است که با توجه به این که شرکت کنندگان در نماز جمعه جمعیت محدودی هستند ولی این را نباید فراموش کرد که در همان اوقات در سراسر جهان اسلام، مسلمین برای برگزاری نماز جمعه جمع شده اند و یک نوع اتصال بین این جماعات وجود دارد. بنابراین می توان گفت که نمازجمعه نه تنها مظهر وحدت نمازگزاران است بلکه مظهری است برای وحدت تمام مسلمین. مرحوم طالقانی (ره) چنین فرمودند: این صفی است که اکنون در یک گوشه تهران با نبود امکانات لازم و در این چنین شرایطی تاسیس شده است و باید در این کشور شیعی و اسلامی ارتباطمان را با همه برادران سنی محکم کنیم و در همه جا کسانی که دارای چنین شرایطی که در فقه ما بیان شده است، هستند نمازجمعه را با جمعیت اقامه کنند. این صفی است که نه تنها در داخل مرزهای ایران باید

به هم پیوسته شود، بلکه حلقه ای است که با دیگر کشورهای اسلامی سست یا قطع شده بود و باید پیوسته شود. یکی از مهمترین جنبه های مبارک انقلاب اسلامی ایران این است که نه تنها در محدوده کشور ایران به پیروزی رسید بلکه یک انقلاب عظیم جهانی اسلامی به وجود آمد. ایران تا حدود زیادی بعد از پیروزی انقلاب، با وجود پشتیبانی وسیع مردم در سراسر کشورهای اسلامی، از حمایت دولتی سایر کشور محروم ماند و مجبور شد از حاکمیت خود دفاع کند و ارزش و اهمیت جهانی انقلاب اسلامی ایران در این است که نه تنها در ایران بلکه در تمام کشورهای اسلامی به عنوان الگویی درآمده است که کفار را به رعب می اندازد. گرچه ایران یک کشور بزرگ و تاریخی، با توانایی بالایی است، لیکن سبب خصومت آمریکا و اسرائیل با ایران، تنها انقلاب اسلامی ایران نیست، بلکه عامل نگرانی و وحشت کفار این است که در ایران اسلامی حرکتی پیروز شده که می تواند تمام مسلمین را به سوی رهایی، آزادی، استقلال، شرف و کرامت رهنمون کند. نمازجمعه ای که مرحوم طالقانی (ره) به دستور حضرت امام (س) برگزار نمودند، تجلی خوبی از همین مساله بود و از تمام خواهران و برادران ایرانی خواهش می کنم این مساله را همیشه به یاد داشته

باشند که اهمیت انقلابشان منحصر به خاک پاک ایران نیست و انقلاب اسلامی را نوعا، ذاتا و ماهیتا نمی توان در کشوری خاص، محدود کرد. یکی از تجلیات مهم حضور دایمی مردم در صحنه بعد از پیروزی انقلاب عبارت از شرکت آنها در نماز جمعه بود و جالب توجه است که حضرت امام (س) تمام اقشار ملت، از جمله "زنان" را هم به شرکت در نماز جمعه تشویق فرمودند. یکی از جمله استفتائاتی که بعد از پیروزی انقلاب از ایشان شده، این است که: آیا شرکت بانوان در نمازهای جماعت یومیه و نمازجمعه کراهت دارد یا خیر؟ حضرت امام (س) در جواب فرمودند: "کراهت ندارد، بلکه در بعضی موارد، مطلوب است." یعنی حضور خواهران محترم در نماز جمعه مطلوب است و در آنجابا مسایل روز آشنایی پیدا می کنند. احیای نماز جمعه در ایران مانند اکثر جنبه های انقلاب، انعکاس وسیعی در سایر کشورهای اسلامی داشته است، وقتی برای اولین بار پس از پیروزی انقلاب به ایران مسافرت کردم، در یکی از کشورهای مسلمان همسایه ایران توقف داشتم و در نمازجمعه یکی از مساجد بزرگ آن کشور حاضر شدم و ملاحظه نمودم که محتوای خطبه های نمازجمعه بسیار بی روح بود و بر شعور و آگاهی نمازگزار افزوده نمی شد، بلکه تنها تکرار مکررات بود، ولی وقتی در

نماز جمعه ای که در دانشگاه تهران برگزار می شد، شرکت کردم، جنب و جوش نمازگزاران مرا به یاد حج می انداخت، سرش اینکه نمازهای جمعه در ایران با الهام از تعالیم حضرت امام (س) برگزار می شود و معیار و مقیاسی در اکثر کشورهای اسلامی برای خطبه ها شده است. متاسفانه در بسیاری از کشورهای اسلامی، متن خطبه از طرف دولت تدوین و طراحی شده و برای قرائت به امام جمعه تحویل داده می شود و سرپیچی از دستورات دولت عواقب بدی را به دنبال خواهد داشت. و این که بعضا شاهد هستیم که حتی در همان کشورهای همسایه، گاهی امام جمعه از متن تهیه شده دولت خارج شده ومطالبی را که در رشد شعور و آگاهی مسلمانها تاثیر دارد مطرح می نماید، انعکاس و تاثیر نماز جمعه های عظیم ایران در بقیه کشورهای اسلامی است. اکنون نمازجمعه دیگر نمی تواند و نباید جنبه تشریفاتی داشته باشد، بلکه باید حالت تحرک و پویایی پیدا کند و این را مدیون حرکت مبارک حضرت امام (س) هستیم. پی نوشت: 1- گرچه بعضی بر این عقیده اند که در زمان حضرت امام حسن مجتبی (سلام الله علیه) نیز، نماز جمعه برگزار می شده است. متن سخنرانی پروفسور حامد الگار

امام خمینی ، انقلاب اسلامی و ادبیات معاصر

23 چکیده: نخستین کنگره بررسی تاثیر امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی بر ادبیات معاصر با حضور جمعی از نویسندگان کشور از 18 تا20 مهرماه سالجاری در اصفهان برگزار شد. افتتاحیه کنگره مزبور از ساعت 30/16 روز شنبه 18 مهرماه در سالن دکتر شریعتی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با تلاوت آیاتی از کلام الله مجید و سرود جمهوری اسلامی ایران آغاز و تا ساعت 20/8 همان روز ادامه یافت. جلسات کنگره در روزهای بعد تا 20مهرماه در نگارستان امام خمینی اصفهان ادامه پیدا کرد. در نخستین روز ابتدا مجری برنامه - آقای جواد محقق شاعر معاصر - ضمن خیرمقدم به شرکت کنندگان در کنگره قطعه شعری را قرائت کردند. پیام کوثر سپس حضرت آیت الله طاهری امام جمعه اصفهان و نماینده ولی فقیه در این استان به عنوان اولین سخنران در جایگاه حضور یافتند. ایشان گفتند: برنامه من فقط یک خیرمقدم است و بنای سخنرانی ندارم لاکن به خود اجازه نمی دهم که به جریان فردا اشاره نکنم. فردا دختر رسول الله به دنیا آمد. خداوند متعال راجع به همین کوثر به پیامبر اکرم دلداری می دهد. آن هنگام که ابراهیم - آخرین اولاد پیامبر - از دنیا رفت. منافقین خوشحالی می کردند و به یکدیگر بشارت می دادند

که محمد ابتر شد. سخنران سپس شرحی از طرز تفکر عرب جاهلی درباره فرزندان دختر و رفتار زشت و ننگین آنان نسبت به دختران و همچنین معجزه سوره کوثر که دشمنان رسول الله را ابتر اعلام می کند بیان داشت و افزود: معجزه قرآن الان مشهود است. اولاد زهرای اطهر همه جا هستند و اگر علامتی نداشته باشند که سید بودن ایشان را در انظار نشان دهد میل دارند بگویند که سید هستند و مهر رسول الله را دارند لاکن از دشمنان حضرت رسول الله یک نفر هم نیست که بگوید من فرزند فلان هستم. آیت الله طاهری سپس با تبریک تولد حضرت زهرا و همچنین تبریک تولد امام خمینی که با تولد مادر گرامی اشان مصادف بوده است درباره شگفتی و عظمت پیامهای امام و شیوه نگارش آنها به نکاتی اشاره کردند و گفتند: پیام هایی که امام به مناسبت حج یا مناسبتهای دیگر می نوشتند با یکدیگر تفاوت دارد. پیامهای حج امام را که می بینیم تکراری و تشریفاتی و شبیه به هم نیست. هرکدام دارای محتوایی غنی است ولی تازه این خیلی چیز مهمی نیست - هرچند وقتی خود ماها می خواهیم یک پیام کوچک بدهیم درست نمی توانیم بنویسیم - مهم آن است که حضرت امام قلم را برمی دارند و پیام را تا انتها بدون چرک

نویس و پاکنویس می نویسند و خط خوردگی هم ندارد مگر در بعضی موارد بسیار نادر. بعد از رحلت امام بود که فهمیدیم امام شعر هم می گفتند. بعضی ها اطلاع داشتند ولی عامه مردم خیر. آنهم وصیت نامه سیاسی و الهی امام که واقعا منشور انقلاب است. این ادبیات لطیف و گیرا و جذاب مگر بگوییم عنایت غیبی و نفس روح الامین است والا انسان هرقدر قوی باشد نمی تواند این گونه پیام بنویسد که آدمی هرچه بیشتر می خواند بیشتر لذت می برد و بیشتر به مواقف دقیق حضرت امام آشنا می شود. این کار انسان عادی نیست. هنر اصیل بعد از حضرت آیت الله طاهری آقای موسوی استاندار استان اصفهان در جایگاه سخنرانی قرار گرفت و ضمن خیر مقدم به شرکت کنندگان در کنگره و تبریک سالروز تولد حضرت زهرا و امام خمینی برگزاری کنگره بررسی تاثیر امام خمینی و انقلاب اسلامی بر ادبیات معاصر را گام مؤثری در راه شناخت افکار و اندیشه های امام و شیوه رهبری ایشان اعلام داشت و طی سخنانی زندگی در اسلام را بر پایه عقل و اندیشه و هدف پیامبران را تزکیه و تعلیم و استقرار عدالت در جامعه برشمرد و شیوه رهبری امام خمینی را مطابق شیوه رهبر پیامبر عظیم الشان اسلام دانست و افزود: انقلاب اسلامی، انقلابی ارزشی

است و تاثیر امام خمینی و این انقلاب بر ادبیات در دو بخش است: 1- احیاء مفاهیم اصیل اسلامی 2- وارد کردن واژه های اسلامی در عرصه اجتماعی و فرهنگی . استاندار استان اصفهان سپس طی بخشی درباره واژگان اسلامی بخصوص کلمه ناس که تاکید بر نظرات و افکار مردم و احترام به آنان دارد گفت: یکی از ارکان نظام اسلامی ما ، مردم هستند و اساسا موضوع دین، هدایت مردم است و خطاب قرآن هم به مردم است و امام هم در این راه از ادبیات قرآن استفاده و به هنرمندان توصیه می کند که در راستای اعتماد به نفس و امید دادن به مردم و شناساندن اسلام به مردم تلاش کنند. سخنران سپس با قرائت جملاتی از امام خمینی درباره هنر منجمله عبارت زیر و آرزوی توفیق برای کنگره در تبیین اندیشه های امام بخصوص شیوه رهبری ایشان، به سخنان خود پایان داد. "تنها هنری مورد قبول قرآن است که صیقل دهنده اسلام ناب محمدی - صلی الله علیه و آله و سلم - اسلام ائمه هدی - علیهم اسلام - اسلام فقرای دردمند، اسلام پابرهنگان، اسلام تازیانه خوردگان تاریخ تلخ و شرم آور محرومیتها باشد". سخنران بعدی حجة الاسلام والمسلمین بهجتی شفق امام جمعه اردکان و عضو هیئت رئیسه کنگره بودند

که ضمن تبریک دو ولادت حضرت زهرا و امام خمینی قطعه شعری را به همین مناسبت قرائت کردند: با هم مصادف است دو میلاد باشکوه زین اتفاق غرق نشاط است روزگار میلاد عصمت حق و میلاد روح حق یعنی خمینی آیت عظمای کردگار سپس گزارش کوتاهی از پیشنهاد طرح کنگره که توسط معاونت هنری مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی بعمل آمده بود و اقدامات بعدی آن (منجمله دعوت از صاحب نظران، تعیین جلسات لازم. تعیین موضوعات مورد بحث کنگره، فراخوان، مقالات رسیده - که حدود 100 مقاله و 200 اثر ادبی رسیده است - و تایید بیش از 50مقاله و انتشار خلاصه مقالات و نشریه فصلی قرار که از همین کنگره انتشار آن آغاز شده است) بیان کردند و مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی را همچون شجره طیبه ای دانست که برکات آن ادامه دارد. وی افزود: مجله "حضور" را قبلا داشتیم که بیشتر جنبه علمی و پژوهشی دارد و مجله " قرار" بیشتر ادبی و هنری خواهد بود. سخنران سپس گفت: شعر سالیان دراز افت کرده بود و از آن بوی تعهد و اخلاص نمی آمد. شعری که دلها را تکان دهد و از سرچشمه حکمت و عرفان برخیزد چندان نبود. روایتی است که گنجهایی زیر دست خداست که کلید آن

دست شعر است. این شعر چگونه می تواند از عرفان و حکمت خالی باشد. سخنران در خاتمه ضمن اشاره به تاثیر امام در ایجاد ادبیات متعهد اسلامی حرکات و اشارات امام حتی دست تکان دادن او را سازنده توصیف کرد و گفت: من خمینی را از آن خواهم که او هم خم است و هم می است و هم نی است مروارید دریای عقل آخرین سخنران قبل از ظهر آقای دکتر دینانی بودند که سخنان خود را با این بیت از ملک الشعرای بهار آغاز کردند: شعر دانی چیست، مرواریدی از دریای عقل شاعرآن افسونگر کین طرفه مروارید سفت وی ضمن بحثی درباره شعر و شاعری گفت: شخصیت امام ابعاد گوناگون دارد. ایشان یک حکیم، یک عارف، یک فقیه، یک شخصیت انقلاب - سیاسی و یک شاعر هستند. قبلا ببینیم شعر چیست. در مورد شعر تعاریف زیادی هست. بعضی آن را حادثه ای می دانند که در عرصه زبان اتفاق می افتد. بعضی تعاریف دیگری کرده اند. . . ولی من همان بیت ملک الشعرا را می پسندم. اگر از این دیدگاه به شعر نگاه کنیم بسیاری از مناظره های تاریخی به صلح بدل می شود. شعر بی نیاز از عقل و استدلال نیست. عشق هم از عقل است در درون عشق عقل است. . . سخنران سپس طی سخنان مشروحی از

عظمت شعرا و حکمای ایران بخصوص مولانا و حافظ یاد کرد و گفت: باور نمی کنم در صحنه شعر و ادب کشوری به پای ایران برسد. شاعری همچون گوته به شاعر بزرگ آلمانی و نیچه فیلسوف آلمانی که تاریخ فلسفه جهان را از ابتدا، طی مجلدات زیادی به نقد کشیده است، عاشق حافظ هستند. در حالی که فارسی نمی دانستند - موهبتی که فقط فارسی زبانان دارند تا حافظ و مولانا را بخوانند و بفهمند - آنان ترجمه اشعار حافظ را خوانده بودند. اگر نیچه فارسی می دانست شاید چند سال زودتر دیوانه می شد. چون نیچه آخر الامر دیوانه شد. متاسفم که فارسی زبانان حافظ نمی خوانند یا می خوانند و نمی فهمند. زبان حافظ در دنیا بی نظیر است انسانها باید فارسی بدانند تا بتوانند حافظ را بخوانند و آدم شوند. سخنران در ادامه ضمن توصیف جایگاه رفیع شعر آن را وسیعترین زبان دانست که بشر دارد و افزود: زبان شعر گسترده تر از زبان فلسفه است. شعر زبان احساسات نیست. این گفته درست نیست. هنر و هنرمند همزادند و با هم بوجود می آیند. شعر زبان وجود است. وی سپس با اشاره به تاثیر انقلاب اسلامی در هنر معاصر یکی از برکات این انقلاب را نجات از دوران ابتذال شعر که در حکومت شاهنشاهی رواج داشت برشمرد و رجعت به اصالتها منجمله

موسیقی اصیل ایرانی را مغتنم دانست و بر ادامه راه هنر متعهد و مردمی تاکید کرد. اولین بخش نشست روز نخست در ساعت 6 بعدازظهر برای اقامه نماز و پذیرایی از مهمانان خاتمه یافت و ساعتی بعد با تلاوت آیاتی از کلام الله مجید مجددا دنبال شد. یاد امام اولین سخنران بعداز نماز آقای دکتر حداد عادل رئیس فرهنگستان زبان فارسی بودند که طی سخنانی با مناسب دانستن برگزاری این گونه کنگره ها اظهار داشتند: ما دائما محتاج یادآوری امام و انقلاب هستیم. هم خود ما و هم نسلی که جریان انقلاب و زمان امام را درک نکردند وهم کسانی که حرفهای دیروز خود را فراموش کرده اند. وی درباره تاثیر امام گفت: تاثیر امام نه به عبارت رهبری انقلاب اسلامی بلکه به اعتبار خود او نیز هست. امام خمینی پیش از اینکه رهبر انقلاب باشد مردی حکیم، ادیب، نویسنده و شاعر بود. دیوان امام که جزیی از اشعار اوست گواه این امر است. امام با شاعران و ادبیات زمان خود آشنا بود. ادبیات آئینه زندگی است و طبیعی است که با انقلاب و تصویری که زندگی از این آئینه نشان می دهد تحول ایجاد شود. در هر انقلابی در جهان یک تحول در ادبیات می بینید. سبکها متحول می شود، بیان دگرگون می شود و.

. . ادبیات مفصل دورانهای متمایز از یکدیگر است. سخنران سپس ضمن شرحی درباره تاثیر امام خمینی و انقلاب اسلامی در ادبیات معاصر با اشاره به بعضی از ابعاد این تاثیر آن را در دو بخش : 1- تاثیر در صورت وساختار 2- تاثیر در محتوا و مضمون مورد بحث قرار دادد و گفت: انقلاب در هر دو جنبه مؤثر بوده است و تحول ایجاد کرده. از نظر صورت و ساختار رواج واژگانی که در ادبیات ما محجور بودند، واژگان قرآن و اسلامی مانند امت، مستضعف، استکبار، شهید، جهاد و . . . واژگان اصیل متعلق به مکتب اسلام. البته این واژگان از چند ده کلمه متجاوز نیست و آنقدرها نیست که منجر به عربی م آبی و تضعیف زبان فارسی شود. آقای دکتر حداد عادل یکی دیگر از تاثیرات مشهود در ادبیات انقلاب را توجه بیشتر به شعر در برابر نثر دانست و همچنین توجه به قالبتهای سنتی و کهن شعر که این قالبها به صورتی موجه و آبرومند در محافل مربوط به انقلاب شکل یافت و از میان انواع قالبهای کهن توجه به غزل بیشتر بوده است و بعد از آن رباعی و از غزلهای عرفانی و عشقی - عرفانی یا عرفانی - حماسی نمونه های والایی بوجود آمد و

از سرعت حرکت شعر نو کاسته شد. سخنران آنگاه به موضوع تاثیر امام و انقلاب اسلامی بر مضمون و محتوای ادبیات اشاره کرد و این تاثیر را بسیار مهمتر از تاثیر بر صورت و شکل برشمرد و طی سخنانی درباره بوجود آمدن مضامین متعالی در هنر، عبور هنرمند از ساحت دنیای تنک مادی، توجه به مفاهیم معنوی، ظلم ستیزی و مردم گرایی، پدید آمدن عفت در کلام و قلم شعرا و نویسندگان، تطهیر زبانها و قلمها در انقلاب و. . . نکاتی را یادآور شد و همچنین در مورد اینکه عده ای با بعضی پرده دریها تلاش دارند ارزشهای منسوخ دوران طاغوت را دوباره زنده کنند تذکر داد. وی اضافه کرد: ما از کمال مطلوب فاصله داریم. ما مسلمانان حضور شایسته ای در عرصه های ادبی و سیاسی و اجتماعی جهان نداشته ایم در پاره ای عرصه ها مانند امور رسانه ای و روزنامه نگاری بی تجربه بوده ایم و البته در این فرصت کم امکان تکوین و کمال نبوده است ولی باید آن را شناخت و برای آن اقدام کرد. وی همچنین گفت: ما در ادبیات داستانی در مقایسه با سایر ملل ضعیف هستیم. از طرف نویسندگان انقلاب رمان در خور انقلاب اسلامی با رعایت اصول فنی آن بوجود نیامده است. وضع در رمان تاریخی و داستان کوتاه نیز همین طور است. ما

به میزان تاثیر، ظرفیت و اهمیت داستان در جهت بخشیدن و تحول افکار نسل جوان پی نبرده ایم. آقای دکتر حداد عادل در ادامه بحث ضعف در عرصه هنر داستان را اسباب ضعف هنرهای نمایشی و فیلمنامه برشمرد و بر تامل و تفکر بر موضوعات ادبی تاکید کرد و گفت: آیا در ادبیات انقلاب اسلامی ما باید صرفا بر طاغوت ستیزی، دشمن ستیزی، جهاد، شهادت، ایثار و . . . تکیه کنیم یا علاوه بر آنها چشم اندازهای دیگری رانیز مدنظر داشته باشیم. هر زمان اقتضای خودش را دارد، . البته باید یاد ایثارها را زنده نگه داریم ولی می توانیم به اقتضای زمان مضامین ادبی را وسیعتر کنیم. اگر کسی طبیعت را توصیف کند آیا در حوزه ادبیات اسلامی هست یا خیر. من فکر می کنم نباید خود را محدود به مضامین خاص کنیم. اسلام و توحید ملاک ما باید باشد. با حفظ ارزشهای اسلامی، حفظ عفت شاعران و نویسندگان می توان در زمینه روابط بشری آفرینشهای ادبی داشت. می توانیم برای دوستی و عشق به صورت پاک و ملکوتی آن آثاری موافق ارزشهای اسلامی داشته باشیم و با این تجارب راه را برای نمونه های هنری در عرصه تئاتر و سینما باز کنیم. سخنران در خاتمه گفت: شاعر و نویسنده باید از هوی و شهوات و خودباختگی و تقلید

از دیگران خود را تطهیر کند تا بتواند در این عرصه وارد شود. عشق الهی سخنران بعدی آقای دکتر علیرضا انوشیروانی بود که مقاله ای را تحت عنوان "مطالعه تطبیقی عشق الهی در اشعار مولوی، ، هربرت و امام خمینی (س) "عرضه کردند. این مقاله کار مشترک خانم فهمیه ناصری و آقای دکتر انوشیروانی است که در آن به بررسی موضوع عشق از دیدگاه سه شاعر عارف یعنی جورج هربرت (شاعر مسیحی قرن17 انگلستان) مولانا (شاعر قرن ششم) و امام خمینی می پردازد. سخنران ابتدا طی سخنانی به تعریف "عشق" از دیدگاههای مختلف پرداخت و عشق را نیروی محرکه عالم هستی و ودیعه ای الهی نامید و با قرائت ابیاتی از مثنوی منجمله ابیات ذیل جنبه هایی از عشق راستین و حقیقی را بازگو کرد: جسم خاک از عشق بر افلاک شد کوه در رقص آمد و چالاک شد هرکه را جامه زعشقی چاک شد او زحرص و عیب کلی پاک شد شادباش ای عشق خوش سودای ما ای طبیب جمله علتهای ما ای دوای نخوت ناموس ما ای تو افلاطون و جالینوس ما وی گفت: مولوی، جورج هربرت و امام خمینی هر سه حب الهی و عشق حق را برگزیده اند. یحبهم و یحبونه (سوره مائده آیه 54( و در اشعارشان از درد مهجوری و

هجران سخن می گویند و با اینکه به زمانها و مکانهای متفاوتی تعلق دارند فقط به عشق الهی و فناء فی الله می اندیشند و هر سه از عشق می گویند به قول حافظ: یک قصه بیش نیست غم عشق و این عجب کز هر زبان که می شنوم نامکرر است سخنران سپس به بیان عشق از دیدگاه جورج هربرت پرداخت که عشق از دیدگاه وی عامل انسجام و حرکت جهان بوده و لازمه آن معرفت است و برای سالک ره عشق مراحلی را قایل است. آنگاه ترجمه اشعاری را از این شاعر پروتستان قرن 17 قرائت کرد منجمله اشعار ذیل: "عشق خود را برای کسب معرفت به من بیاموز تا اینکه این نور جدیدی را که من آموختم بتواند به من، خالق و مخلوق را نشان دهد سپس همراه با اشعه خورشید قادر خواهم بود به سوی تو عروج کنم. " " تو با تمام مهربانی خود، موجودات خود را شفا می بخشی، موجوداتی که با شهوتهای بی پایان بیمار شده بودند" "مسیح بصیرتی است که برای اولین بار راز شراب آسمانی عشق را نوشید" سخنران افزود: از جمله سمبل هایی که در اشعار هربرت به کار رفته است می توان شراب، آتش، پرواز، بال و شرینی را نام برد. از جمله تصاویر ذهنی که در شعر هربرت زیاد

بکار رفته تصویر آتش است. هر برت آتش را عامل دو چیز می داند: 1- از بین برای گناهان 2- افزودن عشق خداوند در قلب سالک دکتر انوشیروانی سپس به عشق از دیدگاه مولوی پرداخت: مولوی عشق را نیروی نهفته در همه موجودات می داند که آنها را به سمت کمال مطلق سوق می دهد. از نظر مولانا عشق به عنوان قدرت خلاق جهان بعلاوه نیاز و اشتیاق مطرح است. او نیز مانند هربرت معرفت را لازمه عشق می داند. عشق هم اشتیاق است و هم نیاز، ابن العربی می گوید که آفرینش جهان به وسیله عشق الهی است. خداوند گنجی مخفی بود که عاشق شناخته شدن بود بنابراین عالم را آفرید تا او را دوست بدارد. پس عشق، اشتیاق خداوند است برای شناخته شده. از طرف دیگر هستی به کمال نمی رسد مگر اینکه عاشق وار پابه مرحله عشق الهی بگذارد. عاشقی که عشق را نشناخته خویش را محتاج هر درساخته لذت هستی نمودن نیست را عاشق خود کرده بودی نیست را از نظر مولانا به وسیله عشق و به خاطر عشق عالم هستی انسجام دارد: آفرین بر عشق کل او ستاد صد هزاران ذره را داد اتحاد همچو خاک مفترق در رهگذر یک سبوشان کرده است این کوزه گر مولانا از سگ طبعی رهایی جسته، آگاهانه تزکیه

نفس کرده و بر من شیطانی خویش غلبه کردها ست: مرده شو تا مخرج الحی الصمد زنده ای زین مرده بیرون آورد سخنران در ادامه با شاهد مثال آوردن ابیاتی از اشعار مولانا به سمبلیهایی که در اشعار آن شاعر بزرگ بکار رفته است منجمله آتش، جام، شراب، شیرینی، شکر و . . . پرداخت و با بیتی ازمثنوی به گفتار خود در این بخش پایان داد. بس کن، گفتار رها کن، باز شهی قصد هوا کن باز روی باز بدان شه، باشه خود عهد و وفاکن وی سپس به بررسی اشعار امام خمینی پرداخت و گفت: در مورد اشعار امام خمینی باید به چند نکته توجه داشت. یکی رسالت امام برای اینکه ملتی را پس از قرنها زندگی در زیر یوغ ظلمت و گمراهی به سوی نور و مهمانی آفتاب رهبری نماید. امام گاه که از این وظیفه سنگین فراغتی می یافت، در خلوت و با زبان شعر حدیث درد فراق را با دلدار یگانه باز می گفت. حضرت ا مام هرگز سر شعر و شاعری نداشت. دیگر اینکه الفاظ ظاهری هیچگاه قدرت تشریح حال درون و باطن را ندارد. الفاظی که امام بکار برده اند ظاهرا همان است که دیگران نیز بکار گرفته اند ولی در کنه و اعماق این دریای مواج مرواریدهایی

نهفته است که تنها غواصان جسور و بی باک راه بدان توانند پیدا کرد. مضمون اصلی اشعار امام نیز عشق الهی است. در اشعار امام اصطلاحاتی از قبیل رخ ، زلف، می، شراب، ابرو و . . . بکار رفته است. سخنران آنگاه ضمن تفسیر عرفانی بعضی از اصطلاحات معمول در اشعار امام خمینی از قول شهید آوینی اضافه کرد: ". . . و چنین کسی را چشم روزگار جز در ائمه معصومین کجا دیده است که فقه و حکمت و عرفان و شعر و سیاست در وجود او د رغایت اعتدال جمع آمده باشد، هر یک به جای خویش" دکتر انوشیروانی آنگاه با شعری از امام خمینی به گفتار خود پایان بخشید: الا یا ایها الساقی ز می پر ساز جامم را که از جانم فرو ریزد هوای ننگ و نامم را دین و ادبیات سخنران بعدی آقای دکتر همایون همتی بودند که سخنان خویش را تحت عنوان "نسبت دین وادبیات" با یادآوری تولد مبارک زهرای اطهر و امام خمینی وتبریک این اقتران آغاز کردند. وی با تاکید بر لزوم مطالعات میان رشته ای درباره ادبیات و دین شناسی و تاریخ ادیان گفت: در جامعه ما تحقیق از دیدگاه دین شناسی نسبت به ادبیات صورت نگرفته و بعضی سخت از تضاد و حتی دشمنی این

دو سخن می گویند و اینک ما با تاکید بر دین اسلام نگاهی به ادبیات داریم. سخنران آنگاه در باب الهیات ادبی قرآن که در آن به قلم قول و بیان اشاره شده و با اشاره به نهج البلاغه شمه ای از عظمت ادبیات دینی را بیان کرد و توجه سخن شناسان و نکته دانان را به معجزه کلامی قرآن توصیف نمود و از آثار ادبی بزرگان و کلمات دین اسلام یاد کرد و رباعی ذیل را که منسوب به ملاصدراست (و بعضی نیز آن را به بابا افضل نسبت داده اند) قرائت کرد: آنان که ر ه عشق گزیدند همه در کوی حبیب آرمیدند همه در معرکه دو کون فتح از عشق است هرچند سپاه او شهیدند همه وی سپس با توصیف ادبیات به عنوان مطلق بیان اعم از شعر و نثر و . . . اهمیت آن را در نزد عرفا و فقهای اسلام مانند شیخ انصاری، عین القضاة همدانی و . . . بیان داشت و اشاره کرد که آنان رساله های فارسی نیز داشته اند و تخیل خلاق آنان از شیطنت خیال رسته است و با سوار شدن بر مرکب تخیل به سوی جانان سفر می کنند. عرفا می توانند با خیال خود چیزی را در عالم خارج بوجود آورند ولی افراد عادی هر

تخیلی می کنند چه در خارج باشد چه نباشد. سخنران سپس دلایل پیوند دین و سیاست را به شرح ذیل بیان داشت: 1- خداوند متکلم است (یک سخنگوست) 2- در ادیان متون مقدس وجود دارد و خداوند به آدمی خطاب کرده است و سخن پروردگار دارای معنا و مفهوم است. 3- ما برخلاف غربیها وحی را یک امر رمزآلود صرف نمی دانیم. برای وحی معرفت قائلیم. وحی از سنخ کلام و بیان است و عروج تنها یک تجربه خصوصی و غیر قابل فهم نیست. 4- در کنار الهیات نوعی تولید ادبی هم هست مانند روایات، سنت، کلمات قصار، دعاها و. . . این نوع ادبیات در کنار هر دینی شکل می گیرد. مطالعه دین بدون توجه به ادبیات ممکن نیست. در حال حاضر جای یک الهیات ادبیات خالی است که با توجه به اشعار امام باید ما آن را بنیانگذاری کنیم. سخنران آنگاه سخنان خود را با اشعاری از مولانا از جمله ابیات ذیل به پایان برد: گرچه تفسیر زبان روشنگر است لیک عشق بی زبان روشنتر است هرچه گویم عشق را شرح و بیان چون به عشق آیم خجل مانم ازآن جامعه کوثری آخرین سخنران نشست روز نخست آقای دکتر محمدرضا سنگری بودند که با قرائت سوره کوثر سخنان خود را آغاز کردند. ایشان

به جای بیان مقاله خویش تحت عنوان "مرگ اندیشی در ادبیات گذشته، معاصر ، انقلاب" گفت: اجازه بدهید به جای مقاله خود که در مجموعه مقالات این کنگره چاپ شده و قابل دسترسی دوستان است نکات لازم دیگری را به استحضار جمع برسانم. ما در زبان قرآن دو فرهنگ و دو تیپ را می توانیم بیابیم. یکی جامعه کوثری است که زایا، پویا، پیشرو و پیش برنده است که در کلمه کوثر خلاصه می شود و خلاق و زنده و زندگی بخش است. و یک فرهنگ و جریان هست که عقیم و نازاست، جریان ابتری است. اگر ما وارد جریان کوثری باشیم باید دو جز را رعایت کنیم. قرآن می فرماید: "فصل لربک و انحر" "صل" لازم است و "نحر" انقلاب ما چشمه ای از کوثر است و ادبیات ما جویباری از آن است و رسالت بزرگ همه ما تدوین تئوریهای این جریان و این کوثر. چند مسئله مهم است که باید به آنها توجه داشت: 1- تحریف هایی اتفاق می افتد و کم کم خود ما باور می کنیم که همان گونه بوده است. مثلا در آغاز انقلاب شعرای ما بیشتر به شعر نو رو آورده بودند، منظورم مضامین نو نیست چون در قالبهای کهن نیز مضامین نو هست، منظور من قالبهای شعر نوست. من خود از

سال 1359 تا شش ماه، تا شروع جنگ تحمیلی اشعار منتشره را بررسی کرده ام، بررسی آماری و قالبهای شعر نو را در اکثریت دیدم. چرا شعر نو آرام آرام کنار زده شده، قالبهای کلاسیک مطرح می شود. شعر نو پس از انقلاب حضوری جدی دارد. البته اشکالاتی هم دارد وشاعر کمتر بر پرداختهای صوری روی آورد. 2- اگر ما تاریخ سیاسی خود را ننویسیم دیگران تاریخ سیاسی ما را می نویسند. الان در آمریکا دارند تاریخ شفاهی ما را می نویسند. با این و آن مصاحبه می کنند و معلوم است که از کدا م منظر می نویسند. 3- تئوریهای قبلی شکسته شده ما با چه تئوری وارد کار شده ایم. شاملو می گوید زمان غزل گذشته و رفته ولی ماالان به غزل می پردازیم که رویکردی حماسی، عاطفی و انقلابی دارد، با چشم اندازهایی که در عصر تحول پدید آمده. اضلاع و ابعاد گمشده عاشورا و کربلا در زمان ما و در شعر ما هست. محتشم کاشانی فقط از یک دیدگاه - از دیدگاه سوگ - به کربلا نگریسته ولی در شعر امروز ما، سوگ، پیام، حماسه و شیفتگی وجود دارد. می گویند ادبیات ما تند است، عبوس است. ما نباید در برابر این حرفها کار کنیم؟ در جبهه ها همانقدر که تندخونی هست، طنز و لطافت هم هست.

4- متاسفانه بعضی از دوستان ما از بخشی از باورهای خود ممکن است فاصله گرفته باشند. در مجموعه های فعلی شاید کمتر از یک سوم اشعار اوایل انقلاب دوستان شاخص شاعر انقلاب چاپ می شود. 5- ما در برابر دیگران شرمساریم. از ما سؤال می کنند کتابی که ادبیات انقلاب را معرفی کند دارید و ما نمی توانیم پاسخ بدهیم. چه کسی می گوید باید مسایل را بعد از وقوع حادثه نوشت. ما که خالق اینها بوده ایم اگر ننویسیم چه کسی بنویسد؟ ما که در بطن حادثه بوده ایم اگر ننویسیم چه کسی برای نسل جوان و نسلهای آتی خواهد نوشت. ادبیات خودمان را خودمان باید بنویسیم و خودمان باید تدریس

کنیم. . . بعد از خاتمه سخنرانی دکتر سنگری یکی از اعضای هیئت رئیسه (آقای دکتر قبادی) سخنرانیهای انجام شده را ضمن دادن تذکراتی چند درباره رعایت وقت سخنرانی و غیره جمع بندی کردند و با توجه به طولانی شدن جلسه سخنرانی آقای دکتر رزمجو که قرار بود آخرین سخنران باشد به روز بعد موکول و در ساعت 5/8 پایان برنامه های روز اول اعلام شد. نفس گرم امام دومین روز کنگره از ساعت 9 صبح یکشنبه 19مهرماه در سالن سخنرانی نگارستان امام خمینی باتلاوت آیاتی از کلام الله مجید آغاز شد. سپس آقای دکتر رزمجو سخنرانی خود را آغاز کردند و درباره فضیلت که ازشجاعت ناشی می شود نکاتی را متذکر شدند و سپس مصداقهایی از زندگی امام خمینی و اهل دل بودن وعارف بودن ایشان را شرح دادند و گفتند: امام علاوه بر معرفت استدلالی به معرفت شهودی نیز رسیده بودند و دلیل آنهم کتابهایی مانند سرالصلاة، تفسیر سوره حمد، چهل حدیث و حتی نامه به گورباچف است که همه حاکی از معرفت شهودی امام است و یا این وصیت نامه سیاسی - الهی و مخصوصا دیوان مستطاب ایشان که در آن حضرت امام چهره یک عارف را دارد که از رمز و رازهای کمال و عشق و عرفان آگاه است. لازمه معرفت شهودی تهذیب

نفس و عبادت است که سرتاسر زندگی امام در تحصیل علم و تهذیب نفس سپری شد. سخنران آنگاه ابیاتی را از دیوان امام خواندند از جمله ابیات زیر: ذرات جهان، ثنای حق می گویند تسبیح کنان لقای او می جویند ما کوردلان خامششان پنداریم با ذکر فصیح، راه او می پویند »»» ابروی تو قبله نمازم باشد یاد تو گره گشای رازم باشد ازهر دو جهان، برفکنم روی نیاز گر گوشه چشمت به نیازم باشد »»» آنکس که بزعم خویش عارف باشد غواص به دریای معارف باشد روزی اگر از حجاب آزاد شود بیند که به لاک خویش واقف باشد »»» با فلسفه، ره به سوی او نتوان یافتبا چشم علیل، کوی او نتوان یافت این فلسفه را بهل که با شهپر عشق اشراق جمیل روی او نتوان یافتسخنران سپس با اشاره به درد آگاهی و علم شهودی امام همچنین شجاعت امام از دوران جوانی، یکی از رباعیات دوران جوانی حضرت امام را که علیه استبداد رضاخانی سروده بودند قرائت کرد: از جور رضاشاه کجا داد کنیم زین دیو بر که ناله بنیاد کنیم آن دم که نفس بود ره ناله ببست اکنون نفسی نیست که فریاد کنیم وی سپس شخصیت امام را عامل اساسی تاثیر در شعرای انقلاب شمرد و با خواندن اشعاری

از آقای حمید سبزواری و یادآوری شعر خون نامه خاک آقای نصرالله مردانی گفت: این عظمت امام بود که این گونه بر شعرا اثر کرد و این آمیزه حماسه و عرفان در ادبیات معاصر ناشی از وجود امام است. نفس گرم امام برای شعرای متعهد ما الهام بخش بود. تازگی مضامین سخنران بعدی آقای دکتر کاوس حسنلی بودند که مقاله خود را تحت عنوان "پرتویی از منشور ولی الله اعظم در ادبیات فارسی" عرضه کردند. سخنران ابتدا گزارشی را از تحقیق درباره سیمای حضرت امیرالمومنین علیه السلام در سه کتاب مجموعه شعر مربوط به وصف آن حضرت بیان کردند و درباره نحوه آمارگیری سروده های غیرتکراری و چگونگی فیش برداری از کتابهای مزبور که شامل عناوینی مانند ولایت حضرت امیر، وصایت، شجاعت، شفاعت، غدیر، ولادت در کعبه، جود و بخشش، خداگونگی، ذوالفقار دلدل (اسب آن حضرت) و. . . می شود و تعداد دفعات تکرار این عناوین را توضیح دادند و نتیجه گیری کردند که کدامیک از این موضوعات بیشترین اشعار و کدامیک کمترین را به خود اختصاص داده است. مثلا ولایت حضرت امیر با 148 فیش در بالاترین مرتبه و نهج البلاغه با 10 فیش در کمترین مورد موضوع شعر قرار داد. سخنران سپس با مقایسه اشعار قبل او بعد از انقلاب اسلامی تازگی

مضامین، و دیدگاه بعد از انقلاب شعرا را چه در قالبهای کهن و چه در قالبهای نو درباره حضرت علی علیه السلام مورد تایید و تاکید قرار دادند. شعر انقلاب سخنران بعدی آقای دکتر مجتبی جوادی نیا بودند که به علت طولانی بودن مقاله خود تحت عنوان "نگاهی به شعر انقلاب اسلامی" بخشی از آن را برای حاضرین بیان کردند. وی در این بخش ابتدا از ویژگی اساسی شعر انقلاب که به صورت کامل در جهت اهداف و آرمانهای ملتی است که شاعر از متن آن برخاسته، گفت: شعر انقلاب زبان یک ملت و شرح حال یک امت است. هدفدار و سازنده و مردمی است. شعر دربارها و میخانه ها و عشرتکده ها نیست. قضاوت در مورد شعر انقلاب اندکی دشوار است. بعضی ها معتقدند درباره آثار ادبی هر دوره باید پس از گذشتن حداقل 50 سال قضاوت کرد لاکن در این صورت توجهی به مقتضیات زمانی و مکانی مبذول نخواهد شد. سخنران در تعریف شعر انقلاب گفت: شعر انقلاب اسلامی، شعر مردمی به معنای واقعی آن است، شاعر همدوش، همسنگر، همدل و همزبان مردم است. با درد مردم رنج می برد و با شادی آنان شاد می شود. اگر به شعر انقلاب اسلامی به گونه باغستانی سرسبز بنگریم، سه درخت تناور سر به فلک کشیده

از لحاظ موضوع سخن توجه مان را جلب می کند: امام، شهدا و جنگ سه درخت تناور باغستان شعر شاعران مسلمانند. دکتر جوادی نیا درباره ویژگیهای شعر انقلاب اسلامی گفت: شعر در عصر انقلاب اسلامی فارغ از هیاهوی روشنفکر م آبانه دورانهای پیش - که البته بیشتر به سازش با طاغوت منجر می شد - جایگاه حقیقی خود را در میان عامه مردم به دست آورده است. شاعران انقلاب، فرزندان زمانه خویشند. وی ضمن اشاره به تاثیر وقایع بزرگ و انقلابها بر سروده ها و احساس شاعران ویژگیهای اساسی شعر انقلاب اسلامی را به این شرح برشمرد: 1- غفلت ستیزی و دعوت به بیداری مبادا خویشتن را واگذاریم امام خویش را تنها گذاریم زخون هر شهیدی لاله ای رست مبادا روی لاله پا گذاریم 2- بازگشت به خویشتن و مبارزه با طبقه روشنفکر غربزده سخنران در این قسمت گفت: مساله بازگشت به خویشتن که قبلا به شکل جدی و دقیق توسط متفکرانی همچون سیدجمال الدین اسدآبادی، اقبال لاهوری، دکتر شریعتی، جلا آل احمد و. . . مطرح شده بود به قلمرو شعر نیز راه یافت: روزی که روشنفکر در کوچه های شعر پرآشوب; دور از هیاهوها عرق می خورد، با جانفشانی حزب الله، تاریخ این ملت ورق می خورد. 3- بازگشت به عشق آسمانی و عارفانه در عصر پیش از انقلاب سرودن شعر گناه آلود (کفرگونه) و با

محتوای عشق مجازی و صوری رواج داشت و حتی گاهی به حوزه مقدسترین ارزشهای دین حمله می شد ولی در عصر انقلاب شعر عارفانه شاعران را در می یابد و عشق همراه با شهادت خون، ایثار و. . . همراه است. درختان را دوست می دارم که به احترام تو قیام کرده اند و آب را که مهر مادر توستخون تو شرف را سرخگون کرده استشفق آینه دار نجابتت و فلق محرابی که تو در آن نماز صبح شهادت گزارده ای سید علی موسوی گرمارودی 4- انتظار موعود انتظار سازنده و مثبت برای آمدن کسی که عدالت را جایگزین ظلم و جور می کند و حاکمیت مستضعفین را تضمین می نماید. آه می کشم تو را با تمام انتظار پر شکوفه کن مراای کرامت بهار در رهت به انتظار صف به صف نشسته اند کاروانی از شهید، کاروانی از بهار. . . علیرضا قزوه 5- پیوند حماسه و عرفان پیوندی که میان حماسه و عرفان در شعر دفاع مقدس شکل گرفته و از آغاز شکل گیری شعر انقلاب بویژه در قالب غزل نمود عینی یافته، خود جریانی را در شعر انقلاب پدید آورده که می توان آن را "غزل - حماسه" نامید. از پیشروان این جریان می توان به عباس صادقی (پدرام) اشاره کرد، همچنین نصرالله مردانی که در پیوند حماسه و عرفان نقش عمده ای داشته است.

شب شکن چشم بچرخان که بچرخانیمان در شب معجزه مستانه بر قصانیمان هله تا هلهله از اهل زمین برخیزد دهل آن گونه بزن تا یله گردانیمان یا من واژگون، می واژگون ، من واژگون رقصیده ام من بی سر و بی دست و پا در بحر خون رقصیده ام 6- ورود مسایل سیاسی و اجتماعی به شعر انقلاب مسایل سیاسی و اجتماعی از دیرباز در شعر فارسی مجال بروز و ظهور یافته اند و شعرای بسیاری اشعار ارزشمندی در این موضوع سروده اند اما انقلاب اسلامی ایران، با توجه به اینکه شگفت انگیزترین پدیده سیاسی چند دهه اخیر در جهان معاصر است شعر انقلاب اسلامی نیز پیوند خاصی با مسایل سیاسی و اجتماعی دارد و موضوعاتی نظیر یاد شهیدان، نکوهش ریاکاران و زراندوزان و مرفهین بی درد، بیان رنجهای مردم، رحلت امام خمینی، وفات یا شهادت یاران انقلاب و. . . در شعر انقلاب جلوه خاصی دارد. ادبیات و جهاد اکبر نفر بعدی که به سخنرانی پرداخت آقای دکتر یحیی یثربی بودند وی در سخنان خود ادبیات را محصول ظریف تر شدن هنرمند دانست و گفت: هنرمند چیزهایی را می بیند که در بینش روزمره دیگران نیست. هنر از روزمرگی بالاتر است. هنرمند از زیبایی و شکوه متاثر می شود. در حکومت آرمانی چه چیزی است که بر هنرمند اثر می گذارد. قطعا

دعوت به حکومت اسلامی، دعوت به حکومت آرمانی است. در حکومتهای دیگر نیز نیازهای مردمی (اگر حکومت مردمی باشد) و نیازهای حاکمان (اگر حکومت دیکتاتوری باشد) مورد نظر است ولی در حکومت آرمانی، ما از این حد بالاتر می رویم. سخنران سپس با قرائت بعضی از آیات قران کریم و تاکید بر اینکه به سوی خدا رفتن نه به مفهوم ترک دنیاست که سعادت از همین زندگی دنیوی آغاز می شود ، گفت: در نظام اسلامی دعوت به زندگی آرمانی سه مرحله دارد: مرحله تاسیس، مرحله دفاع و مرحله ترویج . وی سپس به بیان چگونگی مراحل مزبور و مسئولیت ادیب پرداخت و تاثیر انقلاب اسلامی را بر شعرای معاصر با قرائت اشعاری از آنان بیان کرد و در خاتمه طی بحثی درباره جهاد اکبر و لزوم پرداختن به این امر به عنوان یک عرصه وسیع برای کارهای ادبی بایادآوری عظمت حضرت امیر در جنگ با دشمن و رفتار با اسیر پیشنهاد کرد با توجه به این نمونه های تاریخی مسایلی از حوزه جهاد با نفس و جهاد اکبر - همانگونه که درباره جهاد اصغر و جنگ تحمیلی چنین شد - به تصویر کشیده شود و در عرصه ادبیات مورد توجه قرار گیرد. وی سپس با خواندن غزلی به سخنان خود خاتمه داد. ترسیم آزادی

سخنران بعدی حجة الاسلام دکتر احمدی بودند که طی سخنانی با اشاره به اینکه روح هرکس در آثار و نوشته های او متجلی است. جامعیت ادبیات انقلاب اسلامی را ناشی از جامعیت روح بلند امام خمینی دانست و گفت: امام خمینی تک سوار قرن است، در عرفان، در شجاعت در پای بندی به اصول. دوستانش بخوبی می دانستند او چگونه است و دنبالش رفتند و دشمنان و روشنفکران و به اصطلاح من روشن کفران هم حساب و کتابشان را از همان اول جدا کردند. سخنران بااشاره به خصوصیات امام از جمله سحرخیزی، عبادت، یاد آخرت بودن و بویژه زیارت مرتب مرقد مطهر حضرت امیرالمومنین (ع) ، تبلور روح امام را در پیروانش، در رزمندگان اسلام، در ادبا و شعرای انقلاب یادآور شد و گفت: امام برای ما آزادی آورد. امام در چهارچوب دین آزادی را ترسیم کرد. این نفحه از نفحات الهی است که باید قدرش را بدانیم و آن را پاس بداریم . بعد از این سخنرانی نشست صبح برای اقامه نماز و استراحت خاتمه یافت و شست بعدازظهر از ساعت 30/4 در همان محل نگارستان امام خمینی مجددا ادامه پیدا کرد و ابتدا بعد از قرائت آیاتی چند از کلام الله مجید آقای حمید سبزواری شاعر معروف پشت تریبون قرار گرفت. مسیر فرهنگی

وی ضمن خواندن قطعه شعری با مطلع: ای باغبان که از تو صفا یافت باغ ما درو از رخت خموش مبادا چراغ ما طی سخنان کوتاهی یکی ویژگیهای نهضت امام خمینی را ترمیم مسیر فرهنگی و ادبی اعلام کرد و گفت: وقتی نهضت امام شروع شد عده ای که مدعی آزادی و آزادیخواهی بودند یا سکوت کردند و یا حتی با انقلاب به مخالفت برخاستند. وی سپس ضمن دادن تذکراتی در باب لزوم وحدت و یکپارچگی شعرای انقلاب اسلامی و جذب همه آنها بر ضرورت دفاع از حریم انقلاب و اعتقادات اسلامی و مقابله با شعرای طاغوتی که همچنان در پی طرح ضد ارزشها هستند، تاکید کرد و با خواندن قطعه شعری دیگر به سخنان خود پایان داد. ابدیت و قیامتسخنران بعدی آقای دکتر حکمت ملاصالحی بودند که سخنرانی خود را تحت عنوان "مفهوم ابدیت و قیامت در شعر" عرضه کردند. وی با بیان جمله ای از ارسطو که "شعر فلسفه ای برتر و مهمتر از تاریخ است" شعر فارسی را فلسفی تر از فلسفه اعلام و ضمن بحثی درباره انقلاب اسلامی و موقعیت و پیام آن برای جهان معاصر گفت: این انقلاب آسمانی در زمینی ترین دوران زمین از آسمان بر زمین تابید. پیام این انقلاب برای دنیای معاصر چیست؟ عصر ما عصر دوران گرفتگی موجودات است.

ما چه پیامی برای بشر معاصر داریم، برای بشر دوران گرفته امروزی چه داریم؟ حقیقت و وجدان بشر زیر آواری از تنشها و تضادها رنج می برد و در معرض تهدید نابودی است. سخنران سپس بااشاره به پیام انقلاب اسلامی در مورد واقعیت مرگ و زندگی و حقیقت هستی و بحثی درباره مسئله مرزهای زندگی انسان از قبیل مرگ، زندگی، آزادی، رنج، زمان و ابدیت گفت: در هیچ دوره ای قابلیت های معنوی انسان بطرز فراگیر بمثابه یک اعتقاد و جهان بینی این چنین در خدمت دنیا و دنیوی گری نبوده است. در جهان معاصر امکانات روحی و توانایی بشر در خدمت دنیاست. امروزه بشر زیر آواری از تمدن و مدنیت و کارخانه ها و موتورها و. . . گرفتار است و ما در برابر کوه تعاریف انسان شناسانه چه تعاریفی برای دنیای معاصر داریم. درد ابدیت مسئله ای کهن و جهانشمول است. سخنران سپس با اشاره به توجه بشر به ابدیت و ساختن مقابر کهن حتی برتر از کاخها، مسئله ابدیت و قیامت در شعر پارسی را مطرح کرد و گفت: در دنیای ما کسی آگاه به قیامت و ابدیت خود نیست. درد انسان معاصر غفلت از ابدیت خویش است و لذا می خواهد خود را در زمان محقق کند. حضرت امام وقتی نامه گورباچف را در پاسخ

دعوت خویش دریافت کردند به شواردنادزه که پاسخ را آورده بود گفت: من می خواستم دریچه ای از عالم غیب بر شما بگشایم. دکتر ملاصالحی نهایتا بزرگترین ره آورد انقلاب آسمانی ایران و این حرکت اصیل و معنوی را گشودن درهای ابدیت و آسمان بر روی انسان و مرگ آگاه کردن او اعلام کرد که بشر معاصر متاسفانه از آن غافل است. ادبیات داستانی سخنران بعدی آقای غلامرضا مرادی بودند که فشرده ای از مقاله خود را تحت عنوان تاثیر انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی بر ادبیات داستانی بیان کردند. وی ابتدا ضمن اشاره به تاریخ حدود صدساله داستان نویسی در ایران و گسترش آن به سبک و شیوه ای که در غرب معمول است و اینکه تا قبل از انقلاب اسلامی داستان نویسی در ایران فاقد هویت و حاشیه امنیت کمتری بود نوشتن درباره جنگ را دارای عرصه بسیار گسترده ای دانست که در آن آثار بزرگی همچون "جنگ و صلح" اثر تولستوی، " ناقوسها برای که به صدا در می آید" از همینگوی و "پوست "اثر مالاپارته ایجاد شده است که بهتر از هر تاریخی تصویرگر رنجها، شادیها و پیروزیهاست و تاریخ دقیق و راستین از دل همین رمانها و داستانها استخراج می شود. وی سپس بازار ادبیات جنگ را دارای گرما و حرارت خاصی

اعلام کرد و با اشاره به جنگ تحمیلی عمده ترین آثار ادبی ایران اسلامی را متاثر از جنگ دانست و گفت: تا آغاز سالهای 70 بیش از 1160 داستان کوتاه درباره جنگ تحمیلی در مطبوعات چاپ شده و در همین زمان نیز قریب 220 داستان بلند چاپ شده است. ادبیات جنگ می رود تا در جامعه ایران اسلامی جای شایسته خود را پیدا کند و امید می رود که تحول داستان نویسی ما از همین نقطه شروع شود. از داستانها که بگذریم نوع ادبی دیگری که گاه شکلی داستان واره دارد خاطره نگاری از جنگ است. سخنران با اشاراتی به ادبیات جنگ در سایر کشورها، دین باوری و باورهای معنوی را یکی از موضوعات مهمی دانست که در اغلب نوشته های داستانی در کنار ادبیات جنگ بخشی از بطن و متن داستان نویسی امروز است که به نوعی"هنر قدسی" نزدیک شده لاکن بیان و نگرش شعارگونه داستان نویسی امروز باعث شده که این هنر در عرصه جهانی قابل عرضه و رقابت نباشد و با تکامل بیان و آشنایی با فنون داستان نویسی و فرم زیبا این نقیصه برطرف خواهد شد. وی در خاتمه با تقدیر از نویسندگانی که طی سالها آثار ارزشمندی را به انقلاب اسلامی هدیه کرده اند گفت: رمان انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی به نحوی که

در خور شان این انقلاب عظیم و شهدا و ایثارگران باشد هنوز آفریده نشده و هنوز شکل نهایی آن با قلم نویسندگان معتقد و مسئول آنگونه که بایسته است ترسیم نشده و در جایگاه جهان راه نجسته است. اما ادبیات انقلاب اسلامی میراث آزادی ماست و پاسداری از این میراث عظیم به عهده نویسندگان است که معنویت و اخلاق و حقیقت را در شکلی برتر و قالبی سنجیده و زبان زیبا و اثرگذار به ساحت انقلاب و وارثان حقیقی آن هدیه می کنند. اگر پذیرفتیم که "هیچ اندیشه و تفکری تا زمانی که به شکل هنری شایسته ای عرضه نشده است ماندگار نخواهد بود" آنگاه هیچ استبعادی نخواهیم داشت که در عرصه ادبیات انقلاب اسلامی به داستانهایی بیاندیشیم که زمانه را شگفت زده کند. زن و شعر انقلاب سخنران بعدی خانم محبوبه زارعی بودند که تحت عنوان چهره زن در شعر انقلاب سخنان خود را آغاز کردند و ضمن تعریف و توضیح عشق از دیدگاه متفکرانی همچون ویل دورانت، استاد مطهری، دکتر شریعتی ابیاتی از اشعار شعرای معاصر را درباره عشق قرائت کردند و ضمن توضیح عشق حقیقی و تفاوت آن با عشق مجازی یا حیوانی گفتند: عشق مجازی در شعر انقلاب بخصوص در دهه اول که مصادف با ایام جنگ است

جایی ندارد اما متاسفانه بعد از پایان جنگ جرقه هایی از توجه به عشق مجازی در بعضی از اشعار دیده می شود. سخنران سپس به بخش بعدی مقاله خود تحت عنوان زن و حماسه پرداخت و با خواندن اشعاری از شعرای معاصر چهره حماسی زن را در انقلاب اسلامی با عناوین زن و اندوه، زن و مادری، زنان مذهبی در شعر انقلاب و . . . ترسیم نمود و با تاکید بر لزوم تصحیح غلطهای چاپی بعضی از اشعار به سخنان خود پایان داد. چهل حدیث بعد از اقامه نماز مغرب و عشا و استراحت جلسه با سخنرانی آقای دکتر رسول نیمروزی ادامه یافت. ایشان سخنان خود را با عنوان "بررسی هوریستیک ( citsirueH ، منطق اکتشافی) و دیداکتیو ( evitcuded ، منطق استقرایی) کتاب "چهل حدیث" و نقش این کتاب در ادبیات معاصر" شروع کردند و با بیان اهمیت کتاب "چهل حدیث" که به صورت ترجمه ای از امام خمینی باقی مانده تسلط امام را در بازآفرینی، شیوایی، رعایت امانت در ترجمه و ایجاز متن مزبور یادآور شدند و گفتند: امام خمینی غیر از اینکه یک مصلح بزرگ قرن بیستم هستند واقعا از لحاظ ادبی هم نابغه ای بودند و بخصوص متن چهل حدیث واقعا جملات بسیار زیبایی دارد که تاثیر عمیقی بر اقشار مختلف بخصوص

طلاب، روزنامه نگاران و دانشجویان داشته است. نمادگرایی در شعر معاصر سخنران بعدی آقای دکتر قبادی بودند که خلاصه مقاله خود را تحت عنوان "شکوفایی نمادگرایی در شعر معاصر در پرتو اندیشه و سیره حضرت امام" بیان کردند و ضمن توضیحاتی درباره مفهوم نماد و نمادگرایی که عنصری سرکش و غیرقابل تعریف است گفتند: هر واژه جدید که به فضای متون ادبیات انقلابی راه یابد و رواج پیدا کند نماد نیست، بلکه نماد باید در ساختار و تصویرآفرینی های آثار یک دوره یا شخص اثر بگذارد. وی گفت: بعد از دوران طلایی ادبیات عرفانی در طول چندین قرن گذشته یعنی تقریبا از اواخر قرن نهم تا روزگار ما جلوه ها و زیبایی آفرینی های ادبیات نمادین در کشور ما رو به افول نهاده بود تا به برکت انقلاب اسلامی و انفاس قدسی حضرت امام در آثار و تعابیر ادیبانه و شعر آن بزرگوار که حاصل بهره مندی وی از سرچشمه فیاض قرآن و طی طریق در دریای بیکران عرفانی است، شاهد شکوفایی نمادگرایی در ادبیات معاصر هستیم. سخنران سپس با اشاره به جایگاه نمادین و قابلیت طبق بندی آن و اینکه در آثار امام خمینی بیشتر انواع نمادها وجود دارند، پاره ای از نمادهای بکار رفته در آثار حضرت امام را - از جمله کوثر، نور، صبح، قدس،

شهید - برشمرد و اثرپذیری شعرای معاصر را از طرز بیان امام و تصویرآفرینی ایشان بر اثر امام را با خواندن ابیاتی از شعرای معاصر مطرح ساخت. ادبیات انقلاب و کتابهای دبستانی بعد از آقای دکتر قبادی، آقای دکتر محمد دانشگر سخنان خود را درباره "بررسی تاثیر ادبیات انقلاب اسلامی بر کتابهای فارسی دبستان "آغاز کردند وی در ابتدا غزلی را از امام خمینی با مطلع زیر قرائت کردند: با که گویم غم دیوانگی خود جز یار از که جویم ره میخانه به غیر از دلدار و سپس به بررسی کتابهای درسی از اول ابتدایی تا پنجم ابتدایی پرداخت و از مطالب مربوط به انقلاب اسلامی، سخنان حضرت امام و تصویر ایشان و سایر مطالبی که در کتابهای مزبور درج شده است با مشخص کردن کیفیت هر یک از کتابهای مزبور بخشهای از آنها را دارای ضعف هایی دانست و اظهار امیدواری کرد که این گونه ضعف ها برطرف شود. غزل انقلاب سخنران بعدی آقای دکتر نعمت الله ایران زاده بودند که طی سخنان به بررسی سبک غزل انقلاب پرداختند ایشان ضمن بحثی درباره غزل و سوابق تاریخی آن در ایران، داستان وارگی و استفاده از اوزان طولانی و وزنهای سنگین را از خصوصیات غزلهای امروزی اعلام کرد و گفت: پس از پیروزی انقلاب اسلامی، وجود

صحنه های عاطفی و احساسی و تجربه مستقیم شاعران در صحنه های دفاع مقدس قالب غزل را از حیث معانی لطیف و پرشور بارور ساخت و روحیه رشادت و ایثار و جانبازی نوع خاصی از غزل یعنی پیوند حماسه و غزل را شکل داده است. سخنران سپس با اشاره به ظرفیت غزل، غزل انقلاب اسلامی را از حیث تنوع معانی و همچنین دگرگونی در ریخت و موسیقی مورد تاکید قرار داد و با قرائت ابیاتی چند از نمونه غزلهای شعرای معاصر به سخنان خود پایان داد. شب شعر بعد از خاتمه نشست روز دوم از ساعت 30/7 بعد از ظهر تا ساعت 22 شب شعری در ارتباط با برنامه های کنگره در باغ غدیر اصفهان برگزار شد که در آن شعرای معروف کشور از جمله خانم نرگس گنجی و آقایان سیدعلی موسوی گرمارودی، حمید سبزواری، نصرالله مردانی، جودا محقق، عبدالجبار کاکایی، خسرو احتشامی، محمدعلی بهمنی، پرویز بیگی حبیب آبادی، زکریا اخلاقی، محمدجواد محبت حضور داشتند و اشعار خود را در جمع اندیشه مندان، هنرمندان و دوستداران شعر و ادب قرائت کردند. زدودن فاصله ها آخرین روز کنگره از ساعت 9 صبح روز دوشنبه 20/7/77 با تلاوت آیاتی از کلام الله مجید در تالار سخنرانی نگارستان امام خمینی آغاز شد و ابتدا آقای پرویز خرسند پشت تریبون قرار گرفت و

ضمن سخنرانی کوتاهی با برشمردن شمه ای از سختی ها و رنجهای زندگی خود و تعریف خاطره ای از مرحوم حاج شیخ مجتبی قزوینی (استاد علامه جعفری که در آخرین سفر زندگی اش از مشهد برای زیارت امام خمینی - که تازه از زندان آزاد شده بودند - به قم آمد و امام به پیشواز ایشان رفته بودند) بر نظر حضرت امام مبنی بر زدودن فاصله میان حوزه و دانشگاه تاکید کرد. آینه آمدن سپس آقای محمدعلی بهمنی (شاعر معاصر) قطعاتی از اشعار خود را خواندند که بعضی از ابیات آن چنین است: زنده تر از تو کسی نیست چرا گریه کنیم مرگمان باد و مباد آنکه تو را گریه کنیم هفت پشت عطش از نام زلالت لرزید ما که باشیم که در سوگ شما گریه کنیم رفتنت آینه آمدنت بود ببخش شب میلاد تو تلخ است که ما گریه کنیم ما به جسم شهدا گریه نکردیم مگر می توانیم به جان شهدا گریه کنیم »»» باز می خواهم ترا پیدا کنم با تو شاید خویش را معنا کنم من کی ام گر خودشناسی داشتم کی ز خود بودن هراسی داشتم هان توای آئینه معنا کن مرا گم شدم در خویش پیدا کن مرا فرصتی تا رود را پیدا کنم قطره قطره خویش را دریا کنم. . . طنز

و ادبیات انقلاب سپس آقای دکتر تیمور غلامی در جایگاه سخنرانی قرار گرفتند و سخنان خود را با عنوان "طنز در ادبیات انقلاب اسلامی" آغاز کردند. وی با اشاره به اینکه مشکل شناخت و ارزیابی طنز تعدد سلیقه ها نیست بلکه اختلاف سلیقه هاست و علیرغم رواج و بالندگی آن به طور جدی درباره طنز بحث نشده است گفت: طنز اصولا خنده نیست بلکه زهرخند است، به خود یا بیگانه فرق ندارد. یکی از آفات طنز سیاست است بخصوص سیاستی که ماخذش قال است نه حال، شعار است نه شعور مانند داستانهای کوتاه عباس معروفی. منتقدی که با ساده انگاری به سراغ مکتب و مرام و افرادی می رود بیش ازهر چیز خود را مضحکه خاص و عام می کند، حتی بی انصافی های علی رضا قلی در کتاب جامعه شناسی نخبه کشی نیز بدور ازچنین حال و هوایی نیست. سخنران با توضیح اینکه طنز، لطیفه و هجو نیست ضمن شرحی درباره بیان طنزگونه و اینکه ادبیات انقلاب اسلامی به مرزهایی از طنز دست یافته است و با اشاره به نمونه هایی از طنز در آثار شعرایی همچون زنده یاد سلمان هراتی، حسن حسینی و. . . نهایتا سخنان خود را با لطیفه ای از عبید زاکانی استاد طنازان ایران به پایان برد. تجلی اسلام سپس آقای دکتر انزابی به سخنرانی پرداخت و درباره "بازتاب قیام مردمی

15 خرداد 42 در ادبیات معاصر" (از 42

تا 57( مطالبی را بیان داشت. سخنران ابتدا ضمن تبریک میلاد حضرت زهرای مرضیه و ولادت امام خمینی و آرزوی ادامه کنگره در سالهای آتی بخصوص در سال آینده که صدمین سال تولد بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران است و تحقیق و بررسی بیشتر درباره ادبیات انقلاب اسلامی، چهارچوب مقاله خود را در بررسی تاثیر و بازتاب قیام مردمی 15 خرداد سال 42 در شعارها، سروده ها و مطبوعات و کتابهای گوناگون از جمله کتاب غربزدگی مرحوم جلال آل احمد اعلام کرد و نمونه هایی از شعارهای خرداد 42 را از جمله "عمال اسرائیلی رسوا، کشتند در قم بی پناهان را،ای مرگ بر تو جلاد" بیان کرد و به قرائت اشعاری در باب این موضوع پرداخت از جمله شعر آقای محدثی: من خردادم خون خورشید جان روز اوج عصیان حجم وسیع فریاد خلق شاهد تجلی اسلام. . . یا این بیت از شهریار: خوف کابوس سیاست جرم خواب غفلت ماستسخت ما را در خمار الکل و افیون گرفتند وی گفت: در این دوران اختناق آنچنان شدید بود که نفس در گلو خفه می شد و شنیدنی است که رئیس ساواک تبریز چنین تهدید کرده بود که "اگر خ خمینی از گلوهایتان بیرون بیاید زبان را از گلویتان بیرون می کشم. " سخنران سپس با بیان

چگونگی تاثیر قیام و کلام امام در آثار هنرمندان و قرائت ابیاتی چند در این زمینه به سخنان خود خاتمه داد. عصر آفرینشهای ادبی سپس آقای دکتر محمدرضا نصر درباره "تاثیر امام خمینی (س) و فقیهان شاعر بر ادبیات" به سخنرانی پرداخت و ابتدا ضمن بیان چگونگی درک فیلسوفان، فقها و عرفا از پروردگار عالم گفت: نزد حکیمان مشایی و حتی فقیهان بی توجهی یا کم توجهی به شعر و شاعری می بینیم اما چهره های برجسته ای همچون شیخ بهایی، ملامحسن فیض کاشانی، علامه طباطبایی و حضرت امام وارد قلمرو جدیدی می شوند و ادبیات شاعرانه به قلمرو فقیهان نیز راه پیدا می کند. سخنران سپس طی شرحی درباره شعر و شاعری و اینکه انسانها می توانند از چند جهت تاثیرگذار باشند که امام خمینی نیز چنین بودند و در عرصه شعر نیز نظام خاصی را ایجاد کردند به اهمیت معنای حقیقی الفاظ در نزد عرفا پرداخت و از کسانی که علیرغم صراحت اشعار بزرگانی مانند حافظ که می گوید: مستی عشق نیست در سر تو رو که تو مست آب انگوری باز هم دنبال این هستند که به الفاظ ظاهری بسنده کنند انتقاد کرد و گفت: نکته ای که ویژه حضرت امام است و یکی از کارهایی که امام در فرهنگ ما کردند و فقط به شعر آن

بزرگوار هم برنمی گردد بلکه به نوع حرکت ایشان و برخورد ایشان ارتباط وسیع دارد، بدست گرفتن عرف ادبی است در دو قلمرو، یکی قلمرو عوام و یکی در قلمرو روشنفکران. سخنران با اشاره به اینکه از حدود سال 1320 جمعیت به اصطلاح سوسیالیستها و مارکسیستها جو عمومی ادبی جامعه را در دست داشتند و تا ظهور چهره هایی مانند مرحوم آل احمد و مرحوم شریعتی جو غالب سخنرانیها و اشعار نیز بدست آنان بود و حتی در قلمرو ادبیات عوام نیز تاثیر می گذاشتند و تبلیغات مبتذل غربی نیز قلمرو خاصی را به خود اختصاص داده بود به تاثیر امام خمینی بر جامعه در دهه های بعدی و تغذیه جو عمومی هنر و ادبیات از طرف ایشان پرداخت و نهایتا گفت: اگر ما بخواهیم که اندیشه و تفکر امام را داشته باشیم باید بیشتر به مقوله ادبیات و هنر بپردازیم و ادبیات و هنر را تغذیه کنیم که امروز عصر آفرینشهای ادبی است، عصر سیطره فرهنگ هنری و ادبی بر جهان است. عرفان ظلم ستیز سخنران بعدی آقای دکتر جان نثاری بودند که طی سخنان کوتاهی توضیحاتی درباره مقاله خود با عنوان "امام خمینی و ادبیات عرفانی" دادند و اشاره کردند که با بررسیهای مفصل و طولانی در ادبیات عرفانی و همچنین آثار امام خمینی به

این نتیجه رسیده اند که: امام استاد عرفان است، امام استاد تصوف است، امام استاد اصطلاحات عرفانی و صوفیانه است. امام به همه اندیشه های عرفانی و صوفیانه آگاهی داشتند، عرفان امام عرفان مثبت، پویا و ظلم ستیز است، درعرفان امام تفاخر بر خرقه و طریقت دیده نمی شود. امام عارفی است فیلسوف و فقیهی سیاستمدار و مبارزی خستگی ناپذیر. راهش پر رهرو باد و شراب وصالش بر تشنگان حقیقت گوارا. در خاتمه سخنران ضمن اشاره به پیشنهاد آقای دکتر سنگری درباره ادبیات کوثری و ادبیات ابتری گفتند: من این پیشنهاد را تصدیق می کنم. این را در حوزه ادبیات معاصر اساتید بزرگ، ادبای بزرگ، به آن بپردازند و دو جریان و دو خط را مشخص کنند: یکی خط کوثری که از ولایت است و دیگر خط ابتری که ضد ولایت است. راه او و حدیث ثقلین سپس حجةالاسلام والمسلمین موسوی سرپرست مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی در استان اصفهان به سخنرانی پرداختند و ضمن تشکر از شرکت کنندگان در کنکره، مسئولین استان اصفهان، مهمانان خارج از استان، صدا و سیما، نیروهای انتظامی و . . . که با حضور و فعالیت خود کنگره را برپا داشتند و ضمن عذرخواهی از کمبودهای احتمالی در مورد پذیرایی و اسکان مهمانان، شمه ای از خصوصیات اخلاقی و عظمت روحی

و اقدامات امام خمینی را بیان کردند و گفتند: او بود که کام تشنه اش و عطش جانش را نه مسجد و مدرسه و نه اصطلاحات و مفاهیم و نه حکمت و فلسفه و نه آیه و اخبار نتوانست سیراب کند که فرمود: در میخانه گشائید برویم شب و روز که من از مسجد و از مدرسه بیزار شدم با قلندر منشین گرچه نشستی هرگز حکمت و فلسفه و آیه و اخبار مخواه و او بود که به همه سالکان طریق هدایت و عارفان عاشق حقیقت معنی دعا و راه وصول به هستی مطلق را آموخت "الهی هب لی کمال الانقطاع الیک و انر الابصار قلوبنا بضیاء نظرها الیک حتی تخرق ابصار القلوب حجب النور فتصل الی معدن العظمة و تصیر ارواحنا معلقة بعز قدسک" دعای شعبانیه و او بود که منصور گمشده را یافت: فارغ از خود شدم و کوس انا الحق بزدم همچو منصور خریدار سردار شدم و ابن عربی محکوم دست تقدس و تحجر را به میدان و صحنه آزادی آورد و فصوص الحکم و اسفار صدری را حیاتی جاودانه بخشید و خود را لایق دیدار خراباتیان دانست. و او بود که به قول حاج حسن آقا یادگار امام و همه اهل دل و فکر "جز خدا هیچکس را

منشا اثر نمی دانست" ایمان به این جمله معروف که لامؤثر فی الوجود الا الله - همه همین است عین همان کثرت در وحدتی که می گویند. شخصیت امام نیز با همه کثرتشان بازگشت به این وحدت است. و او بود که در پاسخ آیةالله قدیری که هم از شاگردان با فضلش می باشد و هم عضو شورای فتوای حضرتش - در خصوص شطرنج بدون شرط که فتح بابی بزرگی برای ورود به دنیای علم و اجتهاد و هنر شد فرمود: "ولی شما را نصیحت پدرانه می کنم که سعی کنید تنها خدا را در نظر بگیرید و تحت تاثیر مقدس نماهای احمق و آخوندهای بیسواد واقع نشوید چرا که اگر بناست با اعلام و نشر حکم خدا به مقام و موقعیتمان نزد مقدس نماهای احمق و آخوندهای بیسواد صدمه ای بخورد بگذار هرچه بیشتر بخورد". و هم اکنون ما هستیم و راه او حدیث ثقلین، قرآن و عترت طاهرین علیهم السلام، اعتصام بحبل الله المتین، وحدت کلمه و انسجام ملت، پرهیز از تشتت و اختلاف، اهتمام به امر رهبری دین و دینی و اعتلای اسلام ناب محمدی و اقتدار نظام مقدس جمهوری اسلامی و حفظ آثار امام، و این همه و همه بود که خلاصه اش این شد خمینی لله و بالله و فی الله و الی الله شد و رسید به "عبادک

منهم المخلصین" و "وادخلی فی عبادی و ادخلی جنتی" و لهذا امام تحول و دگرگونی در همگان بوجود آورد بویژه در اهل ادب و عرفان و هنر تاثیر گذاشت. و بالاخره شروع مبارکش از "قل انما اعظکم بواحدة ان تقوموالله مثنی و فردی" آغاز و حسن ختامش به "یا ایتها النفس المطمئنة ارجعی الی ربک راضیة مرضیة فادخلی فی عبادی و ادخلی جنتی" رسید. رسالت معنوی آخرین سخنران کنگره حجةالاسلام والمسلمین بهجتی شفق بودند که طی سخنانی ضمن تشکر از همه عزیزانی که در برپایی کنگره تلاش کرده بودند این کنگره را در نوع خود بی نظیر دانست و با توجه به نوع موضوعات عنوان شده و با تذکر این نکته که بعضی از مقالات خارج از موضوع کنگره بود و بعضی دیگر زیاده از حد به مسایل حاشیه ای پرداخته بود به جمع بندی مطالب مطروحه پرداخت و محورهای مباحث اصلی را شعر، سینما و ادبیات داستان برشمرد و چگونگی تاثیر امام خمینی، انقلاب اسلامی و دفاع مقدس را بر سبک، الفاظ و قالبها و نحوه بیان ماحصل مقالات کنگره اعلام کرد و گفت: تغییر سبک حرفی است درست و به نظر من هم این سبکی که امروز پیدا شده در شعر انقلابی یک سبک نوین است، نه سبک عراقی است، نه

سبک خراسانی و نه سبک هندی، اگرچه به سبک هندی نزدیک است اما امتیاز مخصوص به خود دارد. دیگر تغییر در الفاظ و قالبهاست که گفته شد مثلا در قالبها بیشتر قالب غزل مورد توجه قرار گرفته، مثنوی از نو تجدید شد، رباعی و دوبیتی در قالبها و در الفاظ و استعارات بسیار تغییر یافت و مسئله دیگر سمبلیسم شدن مسایل انقلاب بود که برادران عزیز بیان کردند و استفاده از الفاظ رمزی و نمادها و مورد دیگر تفاوت سروده های تازه است که با آنچه قبل از انقلاب بود زمین تا آسمان تفاوت دارد. این سرودها دربردارنده پیامهای آسمانی و رسالت معنوی این انقلاب است. نوعی شعر حماسی هم در دفاع هشت ساله بوجود آمد که بسیار ارزنده و جالب بود و بعضی نیز اشاره کردند که غزلهای داستانی یا غزلهای خاطره ای هم بوجود آمد و درباره ادبیات داستانی که درباره انقلاب زیاد داریم انشاءالله بیشتر تقویت بشود. در زمینه نثر کار کم شده. در روزنامه نویسی، نمایشنامه نویسی و داستانویسی ما تازه کاریم ولی طنز را باید بگویم که اول کار ماست و این شعبه بسیار خوبی از ادب و هنر است که گاه می توان با یک طنز یک ملت را زیر و رو کرد. سخنران در خاتمه پیشنهاد کرد در این گونه مجامع قبلا

شرحی از فعالیتها و زندگی سخنرانان به سمع حضار برسد تا آشنایی بیشتر با هر یک از اهل قلم که از نقاط مختلف آمده اند حاصل گردد و دیگر اینکه انواع تشویقهای امام در عمل و گفتار نسبت به هنر و ادب و اهل هنر مورد بررسی قرار گیرد که برای خلق کارهای تازه و پرواز ادیبان و دست یافتن بر افقهای تازه بزرگترین انگیزه است. گزارشگر: ابوالفضل مروی - عکاس: هاشم مرادی

امام خمینی احیاگر اندیشه حکومت اسلامی

اشاره

10 چکیده: "اندیشه" عنصر اساسی در ارکان اصلی هر جامعه است. اقتصاد، سیاست و فرهنگ که سه ضلع در کنار هم قرار گرفته هستند و در اداره اجتماعات انسانی از جایگاه بالایی برخوردارند، بدون "اندیشه" ممکن نخواهند بود. با اندیشه است که انسان کار می کند، زندگی می کند و از میان انبوه طرق، مسیری را برمی گزیند و بر اساس آن رفتار می کند. اینک اگر توجه کنیم که چهره عمده زندگی انسان، زندگی سیاسی و زندگی در جامعه است، به این نکته خواهیم رسید که مقوم زندگی سیاسی "اندیشه سیاسی" است. جامعه انسانی اگر از یک نوع "زندگی سیاسی" ناخشنود شد، در پی ایجاد "زندگی سیاسی" جدیدی برمی آید و چنانکه گفته شد، بنیاد هر زندگی سیاسی یک "اندیشه سیاسی" است. بنابراین پایگاه عمده و اصلی در تغییر و تحولات سیاسی و یا به سخن دیگر در "انقلابها" و تغییر و تحولات جوامع بشری از آن "اندیشه" است. مخالفین یک نظام سیاسی همیشه تلاش می کنند تا فلسفه سیاسی جدیدی را رو در روی فلسفه سیاسی ارائه کنند، بدیهی است که این فلسفه سیاسی جدید اگر قبول عام بیابد تغییر و تحولاتی را، و حتی انقلابی را، به ثمر خواهد رساند. طبیعی است که هر فلسفه سیاسی، اقتصاد،

سیاست، و فرهنگ متناسب با خویش را ارائه کند. (1) یکی از اموری که بایسته است نسبت به آن پژوهشها و تحقیقات گسترده و عمیقی صورت گیرد، فلسفه سیاسی اسلام است. فلسفه سیاسی به معنی اعم و اندیشه سیاسی بطور اخص، به ویژه از این نظر که اگر درست عرضه شود و مورد قبول جامعه قرار گیرد، می تواند موجد و موجب نظم سیاسی مطلوب باشد، از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. با توجه به این نکته، مقاله حاضر عهده دار ارائه وجوهی از اندیشه سیاسی که توسط امام خمینی (ره) احیا شده است و در سرانجام به ایجاد حکومت اسلامی منجر گشته است، خواهد بود. فرضیه مهم نگارنده در این مقاله آن است که بنیانگذار جمهوری اسلامی حضرت امام خمینی (ره) ، قیام و نهضت اسلامی خویش را با احیای اندیشه سیاسی اسلام، به ویژه احیای تئوری حکومتی اسلام، آغاز کرد و این در واقع یکی از تفاوتهای اساسی نهضت بیدارگرانه و حیات بخش آن امام راحل (ره) نسبت به دیگر نهضتهای اسلام خواهانه قرون اخیر در جهان است و همین تفاوت اساسی یکی از عوامل مهم موفقیت و پیروزی انقلاب اسلامی شد. امام خمینی (ره) علاوه بر مبارزه برای نفی استعمار و استبداد به ارائه فلسفه سیاسی اسلام پرداخت و در واقع به

این دو پرسش اساسی مهم فلسفه سیاسی که "چه کسی باید حکومت کند؟ " و "چگونه باید حکومت کند؟ "، پاسخهای صریح و روشنی داد و در عمل نیز به پیاده کردن این اندیشه اهتمام ورزید. آزمون ادعای فوق را در ادامه این مقاله پی می گیریم. اندیشه سیاسی امام خمینی (ره) با نگاهی به تاریخ اندیشه سیاسی اسلام به این نتیجه می رسیم که در میان متفکران و عالمان مسلمان، که در جهت تبیین اندیشه و نظام سیاسی اسلام تلاش کرده اند، بطور عمده چهار گرایش و طرز فکر عمده و قابل ملاحظه است: )1 )2- اندیشه سیاسی فلسفی: اندیشه ای است که توسط فلاسفه پی نهاده شده است و مانند دیگر شعب فلسفه، از نحله های قدیم و از مبانی کتاب و سنت، هر دو، استفاده کرده است. کتابهایی همچون "آراء اهل المدینة الفاضله"، "السیاسات المدینه"، "التنبیه علی سبل السعادة" از فارابی، "سیاسیات شفا" از ابن سینا، "تدبیر المتوحد" از ابن باجه، نبوات و سیاسات "مبدا و معاد" و "الشواهد الربوبیه" از ملاصدرا و. . . از این قسم است. ماهیت، حقیقت و واقعیت سیاست محور اصلی بحث و بررسی در این گرایش است. در مرتبه بعد از زاویه حکمت عملی که همان "عمل به حکمت" است، به ارائه ویژگیهای "انسان کامل" می پردازند

و چون "انسان کامل" نمی تواند به کمال برسد، مگر در مدینه فاضل و کامل، به ارائه ویژگیهای مدینه فاضله و رئیس و رهبر آن و نحوه تدبیر حیات بشر در آن پرداخته اند. 2- اندیشه سیاسی اجتماعی: این سنخ از اندیشه، عمدتا از جانب مصلحان اجتماعی معاصر ارائه شده است. از چهره های برجسته این شعبه از اندیشه می توان از سید جمال الدین اسدآبادی، سید عبدالرحمن کواکبی، شیخ محمد عبده، سید امیر علی هندی، سید عبدالله ندیم مصری، محمد اقبال لاهوری، شیخ محمد خیابانی، سید عبدالحسین شرف الدین لبنانی و شیخ محمد حسین کاشف الغطا یاد کرد. افکار این گروه در مکتوباتی همچون مجله "العروة الوثقی" و کتابهای "طبایع الاستبداد"، "تفسیر المنار"، "دیوان اقبال"، "الفصول المهمة فی تالیف الامة"، "المثل العلیا فی الاسلام لا فی بحمدون" و. . . دریافتنی است. سید جمال الدین اسد آبادی، به عنوان پرچمدار این جریان، معضلات اساسی جهان اسلام را مطرح نمود و بدنبال ارائه راه حلهایی به تکاپو و تلاش، اقصی نقاط جهان اسلام و غیراسلام را زیر پا گذاشت. سئوالهایی که سید مطرح کرد از این قبیل بود که: "چرا مسلمانان ذلیل شدند؟ چرا دین اسلام ضعیف شد؟ کفار چرا غالب گردیدند؟ این پریشانی از کجاست و خرابی از چه راه است؟ "

(3) و توصیفش از جهان اسلام این بود که: "مورد تاخت و تاز بیگانگان قرار گرفته و اموالشان غارت شده وبیگانگان به اغلب کشورهای این جامعه مسلط هستند و سرزمینهای آنها را قطعه قطعه، در میان خود تقسیم می کنند. . . چنان ذلیل و خوار گشته اند که پادشاهان و امرای باقی مانده این امت صبح خود را با مصائب شروع می کنند و روز نویش را با رنج و شقت به شب می رسانند، ترس از بیگانگان بر وجود آنان مستولی شده و یاس بیش از امید، بر روح آنان غلبه کرده است. " (4) آنچه از سوی سید، به عنوان موانع داخلی و خارجی عزت و سربلندی جهان اسلام، مطرح شد، دستمایه دیگر اندیشمندان در این گرایش گشت. اهم این مشکلات از این قرار بود: ترک فضایل اخلاقی و رسوخ اوصاف رذیله، فاصله گرفتن از اسلام اصیل و نفوذ خرافات و بدعتها در عقاید مسلمین، قومیت گرایی و تعصبات قومی و نژادی، تفرقه و جدایی و در نتیجه عدم همکاری میان علما و زمامداران و مسلمین شهرهای مختلف و عدم آشنایی نسبت به هم، جدایی دین از سیاست و تبدیل خلافت به سلطنت، استبداد حکام خودکامه در کشورهای اسلامی، جهل و بی خبری و عقب ماندگی جوامع اسلامی از دانش و علوم بشری، نفوذ و

استیلای بیگانگان بر کشورهای اسلامی، تهاجم گسترده فرهنگی غرب برای نابودی دین اسلام و. . . با اذعان به این مطلب که سید و دیگر رهروان او در شناخت مشکلات جهان اسلام توفیق شایانی کسب کردند، اما در ارائه راه حل و درمان نتوانستند نسخه ای موفقیت آمیز ارائه دهند: و این همان نکته ای است که امام خمینی (ره) به آن توجه کرد، که در ادامه این پژوهش به آن اشاره خواهد شد. 3- اندیشه سیاسی کلامی: از آنجا که یکی از بحثهای اساسی کلام، بحث "امامت " است، متکلمان مسلمان قسمت عمده مباحث خود را به بحث درباره نیاز جامعه اسلامی به امام و خصائص و شرایط وی اختصاص داده اند و از این نظام سیاسی مطلوب خود را ارائه کرده اند. کتابهایی از قبیل "الشافی فی الامامة" از سید مرتضی علم الهدی، "تجرید العقاید" از خواجه نصیرالدین طوسی، "التمهید" از قاضی ابوبکر باقلانی، "الارشاد" از امام الحرمین جوینی، "المغنی" از قاضی عبدالجبار همدانی، نمونه هایی هستند که می توانند شاهدی بر اینگونه اندیشه ها باشند. دانش کلام پیوسته در معرض مسایل جدید است، از این رو وقتی به دوره شکوفایی علم کلام می نگریم، گرایشات کلامی شیعی اثنا عشری، زیدی و. . . ، گرایشات کلامی اشعری، معتزلی، گرایشات کلامی مرجئه و. . .

قابل مشاهده است اما سوگمندانه در تاریخ معاصر، که جهان اسلام و به ویژه ایران مورد تهاجم و بلکه شبیخون فرهنگی دشمنان اسلام قرار گرفته و هنوز هم قرار دارد، این دانش و اندیشمندان آن از صحنه علمی به دور بوده اند و پاسخگوی معارضات جدید نبوده اند. مهمترین اقدام و بلکه یگانه اقدام مؤثر از سوی حضرت امام خمینی (ره) با طر ح "ولایت فقیه "صورت گرفت که به بررسی آن خواهیم پرداخت. 4- اندیشه سیاسی فقهی: که از آن به عنوان "فقه سیاسی" نیز یاد می شود، نظام ویژه ای است که فقهای مسلمان در باب حکومت و سیاست، در خلال ابواب فقهی عرضه کرده اند. اثر مشهور آیة الله نائینی به نام "تنبیه الامة و تنزیه اعله. . . " و نیز مباحث فقهی حکومتی که از سوی فقیهانی همچون شهید اول، شهید ثانی، محقق کرکی، شیخ محمد حسن نجفی، شیخ جعفر کاشف الغطاء و. . . مطرح شده است از این قبیل است. گو اینکه در آثار فقها بیشتر به مباحث سلبی حکومت پرداخت شده است تا مباحث ایجابی و ایجادی و یا وجوبی و وجودی، در این زمینه نیز امام راحل (ره) تحولات عظیم و مطابق با زمان ایجاد کرد که فرصت پرداختن مستقل به آن به عهده مقاله دیگر

این نگارنده است. امام خمینی (ره) تجربه بیش از یک قرن شکست و ناکامی مسلمانان در مقابله با جهانخوران را به خوبی تحلیل و تبیین کرد. مشکلات و معضلات اساسی را دریافت و در یک تحلیل دقیق، شیوه و روشی بدیع در تبیین مسایل فقهی، کلامی و فلسفی - عرفانی اسلام را در پیش گرفت، در حالی که در این راه جو غالب از آن تفکر جدایی دین از سیاست، گریز از حکومت و بی توجهی به مسایل جهانی و منطقه ای بود و چه فریادها و دردها که امام از جو و محیط داشت و. . . آری، امام خمینی (ره) اندیشه سیاسی اسلام را، در وضعیتی دشوار، در خلال مباحث فقهی مطرح کرد. اما اینگونه نبود که از چارچوب فقه و اصول فقه خارج نشوند، بلکه ضرورت ایجاد "حکومت اسلامی" به رهبری ولی فقیه را در کلام ثابت کرد و آنگاه فقه را با این اندیشه مشروب ساخت. در این مورد آیة الله جوادی آملی نظر روشنی دارند که به لحاظ اهمیت آن عینا نقل می شود. "ابتکار امام خمینی در دین و فقه شناسی نه مانند اخباریون بود که از روزنه زبون تحجر و ثقبه کم نور جمود و خمول به آن می نگرند و نه مانند سایر اصولیون بود که

از تنگنای مباحث الفاظ و اصول عملیه در آن نظر می نمایند و نه همتای سایر حکیمان و عارفان بود، . . . بلکه دین شناسی او در "فقه اصغر" و "اوسط" و "اکبر" تابع دین شناسی امامان معصوم (ع) بوده است، که آن ذوات مقدس دین را در همه زاویای غیب و شهودش می شناختند و درصدد اجرای همه آن بودند و تنها راه عملی نمودن آن تاسیس حکومت اسلامی است. " (5) کاری که امام (ره) کرد، این بود که "بحث ولایت فقیه مظلوم را از قلمرو فقه بیرون آورد و به جایگاه اصلیش که مساله کلامی است نشاند. آنگاه با براهین عقلی و کلامی این مساله را شکوفا کرد. و سراسر فقه را در تابش شعاع آن قرار داد. " (6) امام خمینی (ره) با نگارش "کشف الاسرار" در سال 1323 ش، ضمن پاسخگویی به اتهاماتی که نویسنده "اسرار هزار ساله" و دیگران به اسلام زده بودند، حمله به رژیم پهلوی را نیز به نحو بارزی آغاز کرد. (7) در همین کتاب آورده بودند: "خدای عادل هرگز تن دادن به حکومت ظالمان را نمی پذیرد. تنها حکومتی که خرد و شرع آن را حق می داند، حکومت خدا، یعنی حکومت قانون الهی است; و این نوع حکومت اگر به دست فقیه هم

نباشد، باید حکومت با اساس و قانون الهی که صلاح کشور و مردم در آن است، اداره شود و چنین حکومتی بدون نظارت فقها امکان پذیر نیست. " (8) به این ترتیب، اندیشه تاسیس حکومت اسلامی از آغاز مبارزات مورد نظر حضرت امام (ره) بود، ولی اولویت با ساختن و تربیت عناصر "آگاه" و یاران "همدل" بود. کاری که در جو آن روز هم "شجاعت"می خواست و هم نیاز به زمان داشت. بعد از حادثه فیضیه، در 22 فروردین 1342، ضمن معرفی دولت به عنوان تشکیلاتی که اساسا مخالف اسلام است و برای دشمنی با قرآن با اسرائیل و ایالات متحده وحدت کرده است. " (9) فرمود: "باید این راه ادامه یابد، هر چه می شود بشود ولو بلغ ما بلغ. " (10) فکر تاسیس حکومت اسلامی اولا امام (ره) و پیروانش را در مقابل نظام ستم شاهی پهلوی قرار می داد و ثانیا مانع از آن می شد تا شکستهایی نظیر آنچه در نهضت مشروطه و غیر آن اتفاق افتاد، دوباره تکرار شود. این همه، در کنار لزوم ارائه یک فلسفه سیاسی در مقابل فلسفه سیاسی نظام حاکم، سبب شد تا از سوی حضرت امام خمینی (ره) در اول بهمن سال 1348، در اثنای بحث فقهی "مکاسب "موضوع "ولایت فقیه" محور تدریس قرار گیرد. در

این درس بود که فرمود: "بر تمام مسلمانان و پیشاپیش آنان بر علمای روحانی و طلاب حوزه های علمیه اسلامی واجب است که علیه سمپاشیهای دشمنان اسلام، به هر وسیله ممکن، قیام کنند، تا اینکه بر همگان آشکار شود که اسلام برای اقامه حکومتی عدل گستر آمده است. " (11) انتشار این دروس در قالب کتاب "ولایت فقیه" و یا "حکومت اسلامی" و یا عناوین دیگر مبارزات را وارد مرحله جدیدی کرد و در سطح وسیعتر تحول عمیقی در حوزه اندیشه سیاسی اسلام به وجود آورد و زمینه را برای طرح های مختلف در ابعاد مختلف حکومتی فراهم آورد. برای پرهیز از تفصیل، به چند نکته اساسی که در این درسها مطرح شد، به اختصار اشاره می کنیم. در مورد لزوم برپایی حکومت اسلامی متذکر شده بودند که: "احکام اسلامی، اعم از قوانین اقتصادی و سیاسی و حقوقی، تا روز قیامت باقی و لازم الاجرا است. . . . این بقا و دوام همیشگی احکام، نظامی را ایجاب می کند که اعتبار و سیاست این احکام را تضمین کرده، عهده دار اجرای آنها شود، چه، اجرای احکام الهی جز از رهگذر برپایی حکومت اسلامی امکان پذیر نیست. " (12) درباره اهداف حکومت فرموده اند: "لزوم حکومت به منظور بسط عدالت و تعلیم و تربیت و حفظ

نظام جامعه و رفع ظلم و حراست مرزهای کشور و جلوگیری از تجاوز بیگانگان، از بدیهیترین امور است، بی آنکه بین زمان حضور و غیبت امام و این کشور و آن کشور فرقی باشد. " (13) و نتیجه می گیرند که: "پس اقامه حکومت و تشکیل دولت اسلامی بر فقیهان عادل، واجب کفایی است. " (14) و بدینگونه بود که در اندیشه امام (ره) فقها مکلف بودند برای "تحصیل" حکومت تلاش کنند و البته "اگر یکی از فقیهان زمان به تشکیل حکومت توفیق یافت، بر سایر فقها لازم است که از او پیروی کنند. " (15) در مقابل اندیشه سیاسی حضرت امام (ره) ، که با قیام 15 خرداد زمینه های فراگیر شدن آن فراهم شده بود، رژیم غیرقانونی و فاقد مشروعیت پهلوی، با توسل به انواع و اقسام راهها و حیله ها، درصدد حفظ "سلطنت" خویش بود. تاسیس و تقویت ساواک، گسترش واحدهای پلیسی و اطلاعاتی، وابستگی هرچه بیشتر و بیشتر به امریکا، عوامفریبی و اتکاء بر "ناسیونالیسم افراطی" از اهم این شیوه ها بود. پهلوی در همان حال که به منظور فریب توده مردم می گفت: "نیروئی که دیگران نمی بینند مرا همراهی می کند، یک نیروی عرفانی، وانگهی من پیامهایی دریافت می کنم! پیامهای مذهبی، من خیلی مذهبی هستم. بخدا باور دارم و همواره گفته ام

که اگر هم خدا وجود نمی داشت باید اعتراف می کردیم. . . من از پنج سالگی با خدا زندگی می کنم از زمانیکه الهاماتی به من شده. . . من حضرت قائم را دیدم من دچار یک حادثه شدم. . . او خود را میان من و صخره جای داد. . . کسی که همراهم بود او را ندید. " (16) در همین حال جشنهای 2500 ساله را برگزار کرد، تاریخ هجری را به تاریخ شاهنشاهی برگرداند و با احیاء تاریخ نویسی پادشاهی و تعویض نامها و قانونگذاریها درصدد بود تا ضمن یافتن فلسفه سیاسی قابل اتکایی برای کومت خود، اسلام را از سر راهش بردارد و هر چه زودتر به چیزی که وی آن را "دروازه تمدن" می نامید، برسد. در این نبرد نور و ظلمت، حق و باطل و اسلام و کفر، اندیشه اسلام پیروز گشت و 22 بهمن 57 شاهد این پیروزی شد. تاثیرات اندیشه سیاسی امام خمینی همانگونه که پیدایش اصل انقلاب اسلامی با احیای اندیشه سیاسی اسلام، توسط رهبر کبیر انقلاب حضرت امام خمینی (ره) بود، استمرار آن نیز با تداوم این اندیشه خواهد بود و چنانکه بیداری مردم مسلمان ایران با رهبری دینی آغاز شد، بیداری و قیام مردم خارج از این مرز و بوم نیز با هدایت دینی انجام

پذیر است و این همان معنای صدور انقلاب است. بنابراین صدور انقلاب به "معنای پاسخ دادن به سئوالهای فکری بشر تشنه معارف الهی است. " (17) و این چیزی غیر از تداوم، پویایی و بالندگی اندیشه اسلامی به ویژه اندیشه سیاسی اسلام، که امام راحل (ره) احیاگر آن بود، نیست. در ادامه این مقال، تاثیرات و روند این اندیشه را، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در سه سطح (ایران، جهان اسلام و نظام بین الملل) مورد اشاره قرار می دهیم. 1- ایران اگر قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، برخورد و رویارویی اندیشه اسلامی عمدتا با سلطنت بود، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مسائل دیگری رویاروی اندیشه اسلامی بویژه، اندیشه سیاسی اسلام، قرار گرفت. این رویارویی سبب احیاء و گسترش اندیشه سیاسی اسلامی در حوزه های کلامی، فلسفی، اجتماعی و فقهی گردید. (بررسی مسئله در همه این حوزه ها نیاز به بحثهای مستقل و مفصل دارد، بر همین اساس در این نوشته تاکید بر حوزه فقهی خواهد بود. ) گامهایی که در این گرایشها برداشته شده، بسیار اساسی است و می شود گفت زمینه را برای مطالعات و پژوهشهای بعدی در این حوزه ها، فراهم کرده است. تدریس فلسفه و یادگیری زبان خارجی اگر روزی کفر به حساب می آمد، امروزه اینگونه نیست. اگر روزی جو غالب

از آن گرایش جدایی دین از سیاست بود و به تعبیر امام راحل (ره) "آخوند سیاسی" لقبی نابخشودنی بود، امروز چنین نیست. سخن امام خمینی (ره) در این مورد سندی است که هر پژوهشگری را از تفصیل بی نیاز می کند. " وقتی شعار جدایی دین از سیاست جا افتاد و فقاهت در منطق ناآگاهان غرق شدن در احکام فردی و عبادی شد. . . حماقت روحانی در معاشرت با مردم فضیلت شد. بزعم بعضی افراد، روحانیت زمانی قابل احترام و تکریم بود که حماقت از سرو پای وجودش ببارد والا عالم سیاسی و روحانی کاردان و زیرک کاسه ای زیر نیم کاسه داشت. و این از مسایل رایج حوزه ها بود که هر کس راه می رفت، متدین تر بود. یاد گرفتن زبان خارجی کفر و فلسفه و عرفان گناه و شرک. به شمار می رفت. " (18) یکی از تحولات مهمی که امام (ره) آن را به وجود آورد، تحول در حوزه فقه بود ایشان با این که "در مورد روش تحصیل و تحقیق در حوزه ها. . . معتقد به فقه سنتی و اجتهاد جواهری" بود و تخلف از آن را جایز نمی دانست ولی معتقد بود که "این بدان معنی نیست که فقه اسلام پویا "نباشد. (19) بر همین اساس بر نقش دو عنصر زمان و

مکان توجه داد: "زمان و مکان دو عنصر تعیین کننده در اجتهادند". مساله ای که در قدیم دارای حکمی بوده است به ظاهر، همان مساله در روابط حاکم بر سیاست و اجتماع و اقتصاد یک نظام، ممکن است حکم جدیدی پیدا کند. بدان معنی که با شناخت دقیق روابط اقتصادی و اجتماعی و سیاسی، همان موضوع اول که از نظر ظاهر با قدیم فرقی نکرده است، واقعا موضوع جدیدی شده است که قهرا حکم جدیدی می طلبد. " (20) و از همه مهمتر اینکه حکومت را فلسفه عملی تمامی فقه دانست: "حکومت، در نظر مجتهد واقعی، فلسفه عملی تمامی فقه در تمامی زوایای زندگی بشریت است. حکومت نشان دهنده جنبه عملی فقه در برخورد با تمامی معضلات اجتماعی و سیاسی و نظامی و فرهنگی است. " (21) و ویژگیهای مجتهد واقعی را اینگونه برشمرد: "آشنایی به روش برخورد با حیله ها و تزویرهای فرهنگ حاکم بر جهان، داشتن بصیرت و دید اقتصادی، اطلاع از یفیت برخورد با اقتصاد حاکم بر جهان، شناخت سیاستها و حتی سیاسیون و فرمولهای دیکته شده آنان و درک موقعیت و نقاط ضعف. . . از ویژگیهای یک مجتهد جامع است. " (22) با این همه در صورتی که سخن استاد مطهری را به یاد داشته باشیم که فرموده بود: "حق این است

که در برابر هر یک رساله عملیه. . . دهها رساله عملیه و فکریه و اصولیه و اجتماعیه و اقتصادیه و سیاسیه بر طبق احتیاج و درک و قبول مردم و شان زمان. . . نیز نوشته شود. " (23) باید بپذیریم که هنوز در ابتدای راهیم و تا رسیدن به آنچه آرزوی امام (ره) بود فاصله زیادی داریم. 2- جهان اسلام: با پیروزی انقلاب اسلامی، چراغ امیدی در قلب امت اسلام روشن شد و مسلمانانی که تا آن هنگام فکر می کردند برای رهایی از یک ابرقدرت باید به ابرقدرت دیگری روی آورند و یا بعضی که گمان می کردند، امکان برقراری حکومت اسلامی در این عصر و زمانه نیست، اندیشه و فکرشان بطور کلی متحول شد. شاهد این ادعا این است که پس از پیروزی انقلاب اسلامی از نفوذ اندیشه های مارکسیستی و غیر آن در میان مسلمانان کاسته شد و در عوض اسلام به عنوان راهنمای عمل انتخاب گردید. بدینگونه فریاد اسلام خواهی مردم لبنان و سودان و الجزایر و مصر و افغانستان و کشمیر و اقصی نقاط جهان متاثر از انقلاب اسلامی و اندیشه امام خمینی (ره) به حساب می آید. آنچه گفته شد چیزی نیست که بر کسی پوشیده باشد. در این مورد حتی بیگانگان نیز به این حقیقت

اعتراف کرده اند. اشاره به یک مورد خالی از فایده نیست: "اسلام تولد مجدد خود را از امام خمینی دارد و او بود که با احیای ارزشهای فراموش شده میلیونها انسان، تعجب رهبران غرب و جهانیان را برانگیخت. " (24) بدینگونه، پژواک اندیشه انقلاب اسلامی در سطح جهان اسلام، احیاء مذهب و به راه انداختن جنبشهای اسلامی بود. چیزی که به نفوذ این "اندیشه" کمک کرد، آرزوهای امام (ره) در جهت آزادی جهان اسلام از زیر یوغ استعمارگران و طاغوتیان، مجد و عزت مسلمانان، از بین رفتن تفرقه های سیاسی، مذهبی، ملی و قومی در جهان اسلام، آگاهی بخشی به مسلمانان جهان، بازسازی و نجات تفکر دینی و در یک کلام نجات مسلمین بود. در میان فرمایشات ایشان کم نداریم از این قبیل که: "ما امید واثق داریم که ملل اسلامی، در آتیه نزدیکی بر استعمار چیره شود. " (25) و نیز " باید بسیجیان جهان اسلام، در فکر ایجاد حکومت اسلامی باشند و این شدنی است; چرا که بسیج، تنها منحصر به ایران اسلامی نیست. باید هسته های مقاومت را در تمامی جهان به وجود آورد. " (26) ثمرات عمیق نفوذ و تاثیر اندیشه امام (ره) در حمایت همه جانبه مسلمانان جهان از حکم اعدام سلمان رشدی، که توسط امام خمینی

(ره) صادر شد، به خوبی روشن گشت و دشمنان اسلام را بیش از پیش از قدرت جهان اسلام به وحشت انداخت. 3- نظام بین الملل: اگر تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی گفته می شد که "دین افیون توده هاست. "، پس از پیروزی انقلاب اسلامی و اندیشه دینی در ایران، این سخن به موزه های تاریخ اندیشه سپرده شد. به نظر می رسد یکی از علل عمده غافلگیر شدن تحلیلگران غربی و شرقی در پیش بینی وقوع انقلاب اسلامی، تصورات غلط آنها از دین و اندیشه دینی بود. یکی از روزنامه نگاران غربی طی تحقیقی به بررسی رویدادهای ایران در فاصله زمانی دهسال مانده به انقلاب تا وقوع انقلاب، در 12 روزنامه مشهور جهانی که در سطح بین المللی منتشر می شوند، پرداخته است. وی در پایان به این نتیجه رسیده است که هیچ کدام از این روزنامه ها نتوانسته بودند خوانندگانشان را برای اعلام خبر وقوع انقلاب آماده کنند. (27) یکی از عواملی که به نفوذ اندیشه سیاسی اسلام (علاوه بر دین اسلام) در سطح نظام بین الملل قوت بخشید و قرآن را به صورت یک اندیشه جهانی، که تمام جهان را به سوی خویش دعوت می کند درآورد، نامه امام (ره) به گورباچف بود، نامه ای که یادآور نامه های پیامبر اسلام (ص) به پادشاهان

جهان بود; در این نامه به صراحت مشکل اصلی کشور شوروی سابق "عدم اعتقاد واقعی به خدا "معرفی شده بود و امام (ره) از گورباچف می خواست که درباره اسلام به طور جدی تحقیق کند. "آقای گورباچف! . . . باید به حقیقت روی آورد. مشکل اصلی کشور شما، مساله مالکیت و اقتصاد و آزادی نیست، مشکل شما عدم اعتقاد واقعی به خداست; همان مشکلی که غرب را هم به ابتذال و بن بست کشیده و یا خواهد کشید. . . اکنون از شما می خواهم درباره اسلام، به صورت جدی تحقیق و تفحص کنید; و این نه بخاطر نیاز اسلام و مسلمین به شما، که به جهت ارزشهای والا و جهان شمول اسلام است که می توان وسیله راحتی و نجات همه ملتها باشد و گره مشکلات اساسی بشریت را باز کند. " (28) به این ترتیب، طرح اندیشه دینی و مذهبی در جهان امروز، یکی از ثمرات مهم انقلاب و اندیشه بنیانگذار آن می باشد، چیزی که تا قبل از انقلاب در ردیف مسائل فراموش شده و بلکه تخدیر کننده جوامع به حساب می آمد. گفتنی و قابل توجه است که مطرح شدن اندیشه اسلامی در سطح جهان از چنان جدیتی برخوردار است که نظام موجود جهانی را به اعمال واکنش مجبور ساخته

است. طرح تئوریهایی همچون "رویارویی تمدنها" در این راستا قابل تحلیل است. (29) نتیجه با تامل در آنچه گذشت به این نکته می رسیم که "اندیشه" و به یک تعبیر "فرهنگ"، اساس هرگونه تحول و دگرگونی است. به تعبیر بسیار زیبای شاعر: از یک اندیشه که آید درون صد جهان گردد به یک دم سرنگون خلق بی پایان ز یک اندیشه بین گشته

چون سیلی روانه بر زمین (30) بدین سان تبیین ابعاد مختلف اندیشه اسلامی، که اندیشه ای حیاتبخش و نجات دهنده و پاسخگوی معضلات جهان معاصر است، از اولویت بسیار بالایی برخوردار است. با توجه به اینکه تبیین اندیشه اسلامی به عهده حوزه های علمیه و نسل متعهد جامعه است، وظیفه بسیار سنگینی که امروزه بر دوش حوزه ها و اندیشمندان مسلمان قرار دارد، قابل کتمان نیست. خوب است این وظیفه را از زبان امام راحلمان بشنویم که فرمود: "حوزه ها و روحانیت باید نبض تفکر و نیاز آینده جامعه را همیشه در دست خود داشته باشند و همواره چند قدم جلوتر از حوادث، مهیای عکس العمل مناسب باشند. چه بسا شیوه های رایج اداره امور در سالهای آینده تغییر کند و جوامع بشری برای حل مشکلات خود به مسائل جدید اسلام نیاز پیدا کند. علماء بزرگوار اسلام، از هم اکنون باید برای این موضوع فکری کنند. " (31) حوزه امروز برای اینکه بتواند به چنین وظیفه ای عمل کند باید عالمانی آگاه به سیاست، فرهنگ و اقتصاد جهانی و. . . تربیت کند; عالمانی که با اشراف بر مکتب نجاتبخش اسلام، تداوم دهنده "اصل دعوت"، که توسط امام خمینی (ره) احیا شده باشند و بدانیم که اصل دعوت با تکیه بر "موعظه، حکمت و جدال احسن"، "استقلال فرهنگی"

را به بار می آورد. چیزی که بدون آن به تعبیر استاد مطهری حتی با این فرض که استقلال سیاسی و استقلال اقتصادی را به دست آوریم، اگر به استقلال فرهنگی دست نیابیم، شکست خواهیم خورد و نخواهیم توانست انقلاب را به ثمر برسانیم. " (32) و بدیهی است که این یکی از بهترین راههای مبارزه با تهاجم فرهنگی دشمن است. به این ترتیب به میزان نفوذ اندیشه اسلامی، که با نهضت فکری امام خمینی (ره) زمینه بسط آن فراهم آمده است، قلمرو اسلامی خواهیم داشت.

پى نوشت ها

: 1. آیة الله جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن مجید، ج 4، مرکز نشر فرهنگی رجاء، 1366، صص: 93 - 111. ایشان در نتیجه گیری از بحث آورده اند که: "پس دو طرز تفکر در افراد و جوامع بشری وجود دارد; یکی خدمت به اسلام را غرامت می داند، دیگری خدمت به دین را غنیمت. " نیز نگاه کنید به: فرهنگ رجائی، "فلسفه سیاست و مشکله ما"، ماهنامه اطلاعات سیاسی، اقتصادی، شماره 61 - 62، صص: 2 .4 - 10. محمدرضا حکیمی، دانش مسلمین، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، بی تا، صص: 266 - 270. در این کتاب، با عنوان "فلسفه سیاسی"، چهار نوع فلسفه سیاسی ذکر شده است. 3. عبدالهادی حائری، ایران و جهان اسلام، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، 1368،

ص 4 .129. احمد موثقی، استراتژی وحدت در اندیشه سیاسی اسلام، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1370، ص 5 .298. آیة الله جوادی آملی، آوای توحید، ص 6 .23. آیة الله جوادی آملی، "نقش امام خمینی در تجدید بنای نظام امامت"، کیهان اندیشه، ش 24، ص 7 .8. سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، ترجمه عباس مخبر، صص: 8 .303 - 304. عباسعلی عمید زنجانی، انقلاب اسلامی و ریشه های آن، نشر طوبی، ص 9 .435. سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی، همان، ص 10 .306. کیهان اندیشه، همان، ص 11 .16. آیة الله العظمی امام خمینی، شئون و اختیارات ولی فقیه (ترجمه مبحث ولایت فقیه از "کتاب البیع") ، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص 12 .20. همان، ص 13 .23. همان، ص 14 .24. همان، ص 15 .33. همان، ص 16 .33. سید جمال الدین مدنی، تاریخ سیاسی معاصر ایران، ج 2، انتشارات اسلامی، ص 122. 17. آوای توحید، ص 18 .21. از پیام امام به روحانیت، 19 .3/12/67. حوزه، ش 37 - 38، ص 20 .9. همان، ص 21 .10. همان، ص 22 .12. همان، ص 23 .11. گزیده مقاله ها (مجموعه مقاله های تحقیقی و پیشنهادی مجله حوزه درباره مسائل حوزه های علمیه) ص 24 .26. یک

روزنامه آرژانتینی، به نقل از حوزه، ش 58، ص 25 .94. حوزه، ش 32، ص 26 .13. همان، ص 27 .41. مارتین واکر، قدرتهای جهان مطبوعات، ترجمه م. قائد. روزنامه هایی که مولف این کتاب مورد بررسی قرار داده است از این قرارند: تایمز، لوموند، دی ولت، کوریه ره دلاسرا، پراودا، الاهرام، آساهی شیمبون (با 35 میلیون میلیون خواننده! ) ، نیویورک تایمز، واشنگتن پست، گلوب اندمیل، ایج ملبورن و راند دیلی میل. وی به این نتیجه می رسد که "اگر بررسیهای این کتاب نکته ای ناگوار داشته باشد این است که جوامع بشری روزنامه هایی درخور شایستگی شان ندارند. " ص 42. و این اعتراف، از یکروزنامه نگار غربی بسیار گویا است. 28. از پیام امام (ره) به گورباچف، 29 .11/10/67. برای مطالعه نظریه "رویارویی تمدنها" اثر ساموئل هانتینگتون ر. ک. به: مجتبی امیری، ماهنامه اطلاعات سیاسی - اقتصادی، شماره 69 - 70 و 30 .73 - 74. گفتار فلسفی، جوان از نظر عقل و احساسات، ص 31 .122. حوزه، شماره 42، ص 32 .20. مرتضی مطهری، پیرامون انقلاب اسلامی، ص 031. نجف لک زایی

امام خمینی احیاگر فرهنگ عاشورا

2 چکیده: قیام عاشورا و پیامدهای آن، مؤثرترین و ماندگارترین رخدادی است که منشا تحولاتی بنیادین در تاریخ اسلام گردیده است. آثار و نتایج این قیام منحصر به زمان وقوع حادثه و سالهای نزدیک به آن نیست. ریخته شدن خون پاک سبط پیامبر اکرم (ص) حضرت ابا عبدالله الحسین (ع) و اصحاب باوفایش در روز دهم محرم سال 61 هجری در یکی از بی نظیرترین صحنه های دردناک تاریخ بشریت، چنان جریانی نیرومند در مسیر تحولات تاریخ جهان اسلام پدید آورد که آثار عمیق، گسترده و ماندگار و تحولزای آن از "روز واقعه" تاکنون - که بیش از 13 قرن می گذرد - همچنان پابرجاست و نه تنها گذر زمان بر ابعاد و پیامدهای آن سایه فراموشی نیافکنده، بلکه تاثیر واقعه عاشورا بر حیات بخشی مهم و تعیین کننده از امت اسلام دامنه ای بسیار گسترده تر از گذشته نیز یافته است. سالار شهیدان در شرایطی قیام خونین خویش علیه دستگاه ستمگرانه یزید را - که بر مسند خلافت اسلامی تکیه زده بود - برپا کرد که مدعیان خلافت و جانشینی پیامبر اکرم، در خاندان بنی امیه سیر شتابان بازگشت به عصر جاهلیت و اشرافیت و هدم ارزشهای اسلامی را تا حد تکذیب اساس وحی و رسالت توسعه داده بودند و تحریف و

دگرگونی در مبانی ارزشی اسلام، دین خدا را در معرض زوال قرار داده بود. نخستین و مهمترین دست آورد قیام امام حسین - علیه السلام - جداسازی حق از باطل و ترسیم دوباره سیمای اسلام ناب و افشای ماهیت مدعیان خلافت بود. بدین ترتیب خون سالار شهیدان، اسلام راستین را بیمه کرد و نهضت عاشورا فارق حق و باطل و مرز تشخیص حقیقت اسلام از چهره تحریف شده آن گردید. موجی از قیامها و شورشهای پیروان آل رسول (ص) با شعار "یالثارات الحسین" علیه بدعتها و بیداد بنی امیه برپا شد. قیام توابین در کوفه و قیام اهل مدینه و انقلاب مختار و قیام ابن مغیره بر ضد حجاج و قیام ابن اشعث و زید بن علی و فرزندانش عرصه را بر خاندان بنی امیه تنگتر کرد و سرانجام، شورش عباسیان با حمایت ابومسلم خراسانی که در آغاز با شعار خونخواهی خون حسین (ع) برپا شده بود، بساط خلافت امویان را درهم پیچید. پس از آن، قیامها و شورشهای پیاپی آل حسن (ع) و شهید فخ و دیگر انقلابیون بر ضد خلفای ستمگر عباسی نیز از نهضت عاشورا نشات می گرفت. در تمام این مدت، بستر دینی و فرهنگی ایستادگی انقلابیون مسلمان علیه بیدادگریهای خلفای جور از راهبری ائمه معصومین (ع) سیراب

می گردید. همان پیشوایانی که زنده نگهداشتن یاد و خاطره عاشورا و احیاء فرهنگ عاشورا همواره درصدر برنامه های آن بزرگواران قرار داشته است. بطور کلی و در یک ارزیابی منصفانه تاریخی باید گفت: حفظ اسلام انقلابی و راستین و حفظ ارزشهای دینی و استمرار نهضتهای اصلاح طلبانه در تاریخ اسلام، و همچنین حیات ملت انقلابی شیعه مرهون قیام عاشوراست. پس از واقعه عاشورا، خلفا و حکومتهای ستمگر در بلاد اسلامی، هراسان از تاثیر گسترده شعارها و اهداف و پیامدهای نهضت عاشورا، با بکار گرفتن دین فروشان دنیا طلب به تحریف ابعاد این واقعه تاریخساز پرداختند. و از زمانی که استعمار نوین موفق به تجزیه بلاد اسلامی گردید و بر حکومتها و سرنوشت ممالک مسلمین استیلا یافت، دامنه تحریفها و بدعتها و جایگزینی خرافه ها به جای روح ظلم ستیز و قیام خیز واقعه عاشورا نیز وسعت بیشتری یافت و نتیجه آن شد که روح عاشورا و مکتب و پیام عاشورا در زندگی مسلمانان به کمرنگی گرایید و جای خویش را به حفظ نمادهایی ظاهری و تشریفاتی و بی روح، و سؤاستفاده از این مناسبت حماسی داد. با دست اندازی دشمنان و تحریفهای دین فروشان راحت طلب، نگاه به عاشورا از یک مکتب ارزشی و معنوی و انقلابی به یک واقعه سوزناک شخصی اتفاق افتاده در قرن

اول هجرت، فاقد هر نوع پیام و منطق و دست آوردی تنزل کرد و این حادثه به گونه ای ترسیم شد که تنها باید بر مصائب آن اشک ریخت و در تعزیت آن فقط به نوحه سرایی پرداخت آنهم نوحه هایی غالبا موهن که نمونه هایی از آن در زمان رضاخان و پسرش در ایران ترویج می شد. در چنین شرایطی بود که فرزند راستین عاشورا، حضرت امام خمینی - سلام الله علیه - با سخنرانی توفنده خود در عصر عاشورای سال 42 هجری نهضت عاشورایی خویش یعنی قیام 15 خرداد را برپا کرد. بدون تردید، نهضت امام خمینی و انقلاب اسلامی نه تنها شدیدا متاثر از فرهنگ عاشورا و قیام سالار شهیدان است، بلکه این نهضت در اساس و ارکان و اجزاء خویش مولود قیام عاشورا و پیامد آن است. پیوند مذکور بین قیام امام خمینی و مکتب عاشورا آنچنان در عمل و رفتار و منطق رهبر کبیر انقلاب و عملکردها و شعارها و آرمانهای انقلاب اسلامی آشکار است که نیاز به استدلال ندارد. حتی نقطه های عطف تاریخ انقلاب اسلامی در پیوند با محرم و عاشورا و در این مناسبتها پدید آمده اند. آغاز قیام امام خمینی در عصر عاشورای 42 بود و نقطه اوج قیام در سال 57 نیز در

محرم جلوه می کند. پیام حماسی امام به مناسبت محرم آن سال شعار "پیروزی خون بر شمشیر" را به عنوان منطق انقلاب اسلامی در مواجهه با دنیای کنونی ندا داد. راهپیمایی میلیونها تن در تهران و سراسر ایران در روزهای تاسوعا و عاشورای حسینی در سال 57 کمر رژیم شاه و آمریکا را در حمایت از شاه شکست و از آن پس هر سال، محرم و عاشورا عرصه بسیج نیروهای مومن به انقلاب اسلامی و افزایش روح سلحشوری در مدافعان انقلاب گردید و در طول دوران 8 سال دفاع حسین گونه ملت ایران نیز محرم و عاشورا و نام مقدس سالار شهیدان و اصحابش نه تنها به عنوان رمز عملیات و اسامی لشگرها و گردانها و عملیات موفق سپاه اسلام، بلکه به عنوان مهمترین الگو و انگیزه عموم رزمندگان، تاثیر معجزه آسای خویش را برجای نهاد. اگر در تحلیل مسائل جنگ تحمیلی، فرهنگ شهادت طلبی و ایثار در راه خدا را که اولین درس مکتب عاشوراست، و شعار پیروزی خون بر شمشیر را که زبان و منطق عاشوراست، و عشق به حسین (ع) و کربلای حسینی را از 8 سال مقاومت شگفت ملت ایران دربرابر تجاوزگران نادیده بگیریم هیچ مطلب و سخن قابل عرضه دیگری باقی نمی ماند. و این تنها در دوران

دفاع مقدس نیست که معجزه نام مقدس حسین (ع) و تاثیر قیام عاشورا و پیامهای آن رخ می نماید بلکه پیروزی انقلاب اسلامی بر رژیم مسلح شاه با وجود حمایتهایی که قدرتمندترین دولتهای جهان از وی می کردند، مستقیما از نفوذ عمیق منطق و پیام عاشورا در متن انقلاب اسلامی و نزد مدافعان آن نشات گرفته است. و البته بر آگاهان به تاریخ اسلام و بخصوص در عصر حاضر پوشیده نیست که رویکرد بی سابقه ملت ایران به روح فرهنگ عاشورا و مفاهیم قیام خیز آن همچون: آزادیخواهی، شهادت طلبی، مبارزه و قیام و استقامت در راه خدا و از جان گذشتگی و ایثار در مسیر هدفهای الهی، مدیون عمل و اندیشه و بیدارگری امام خمینی است. و همچنانکه روح عاشورا و پیام عاشورا و درسهای عاشورا حقی و سهمی بزرگ و بی بدیل در پیدایش و پیروزی انقلاب اسلامی دارند، امام خمینی را نیز در احیاء فرهنگ عاشورا و زدودن زنگارهای خرافه و بدعت و پیرایه از آن، سهمی و حقی است بس بزرگ. و بر پیروان آن امام همام است که در تجلیل و بزرگذاشت قیام تاریخساز ابا عبدالله الحسین (ع) ، در بستر تعالیم عاشورایی امام خمینی حرکت کنند و بی توجه به دغدغه آفرینی ها و تردیدافکنیهای روشنفکر نمایانی که توان درک اعجاز

اثر خون و قیام و پیام حسین (ع) را در حفظ اسلام ناب ندارند، بی توجه به این وسوسه ها به راه نورانی و صراط مستقیمی که امام خمینی از قیام عاشورا نمایانده است و در کلام و پیام آن عزیز جلوه گر است، ادامه دهند. و البته چنانکه اشاره کردیم، مکتب انقلاب اسلامی و منطق امام خمینی، مکتب و منطق عاشورای حسینی است و کسانی که در صحت و اصالت و پیروزمندی این منطق تردید دارند و علیرغم آنهمه آیات و نشانه های آشکار، بن بست شکنی و اعجاز این منطق را نمی فهمند و پیروزیهای انقلاب اسلامی را به عواملی موهوم می سپارند و در مواجهه دین با دشمنان مقتدر آن، مقهور قدرت و سلطه آنان گردیده و از تساهل و مدارا و دست کشیدن از آرمانها و ارزشها، و از لزوم همگرایی اجتناب ناپذیر با جریان ضد ارزشی حاکم بر جهان، و کوتاه آمدن در قضیه آرمانی فلسطین و حکم ارتداد سلمان رشدی و کنار نهادن اندیشه مبارزه با آمریکا سخن می رانند و قلم می زنند، اینان را در جمع پیروان امام خمینی و رهبر بزرگواری که به شایستگی راه او را فریاد می کند، جایگاهی نیست. رمز بقای انقلاب اسلامی، ایستادگی بر ارزشها و آرمانهایی است که در منطق عاشورا به شفافترین و زلالترین

وجه ممکن متجلی گردیده است. لزوم پایبندی به این منطق و ایمان به شعارهای این مکتب منحصر به عرصه اندیشه و اعتقاد نیست بلکه باید منطق انقلاب امام را که جز منطق عاشورا نبود، و شعارها و آرمانهای امام را که جز شعارها و آرمانهای عاشورا نبوده است، در متن عمل و جریان حرکت انقلاب، از مدیریت سیاستگذاری و برنامه ریزی اجرایی و امور توسعه گرفته تا قانونگذاری و قضاء و عرصه دیپلماسی کشور و فرهنگ جامعه به عنوان معیارهای انتخاب مدیریتها و به عنوان اصول راهنمای برنامه ریزیها و عملکردها در اولویت نخست قرار داد. کسی که عاشورایی نیندیشد و به درسها و پیامها و شعارهای عاشورا به دیده تردید بنگرد، نمی تواند خدمتگزاری صادق برای انقلاب عاشورایی امام خمینی باشد. این اندیشه عاشورایی بود که انقلاب اسلامی را در سهمگینترین طوفانهای براندازی و توطئه و تجاوز و تهاجم به پیروزی رسانید و حفظ کرد. و این عشق مقدس مردم ما به راه سالار شهیدان و اعتقاد عمیق آنان به پیروزی خون بر شمشیر و عشق و جذبه شهادت طلبی بود که کار نشدنی را ممکن ساخت و زلزله ای در ارکان به ظاهر پولادین نظام سلطه گر جهانی افکند. و بارقه هایی از همین عشق و اعتقاد است که در لبنان و

فلسطین عرصه را بر مستکبرین تنگ ساخته است. عزت و شرف و استقلال و افتخاراتی که به دست آورده ایم نتیجه بازیابی فرهنگ عاشورا و دمیدن روح شهادت و عطر تعالیم عاشورا در جامعه اسلامی است که با تدبیر و مجاهده عبد صالح خدا حضرت روح الله پدید آمده است. بیایید همچون گذشته پاسداران صدیق ارزشهای انقلاب خونین عاشورا باقی بمانیم - انشاءالله. حمید انصاری

امام خمینی از نگاه دو نویسنده لبنانی

اشاره

8 چکیده: الصراع الحضاری و العلاقات الدولیة (قرائة فی فکر الامام الخمینی بالاسلام و الفکر السیاسی الامریکی).کتاب، از یک مقدمه و شش فصل تشکیل شده است. نویسنده در مقدمه کتاب، ضمن نقد اجمالی نظریاتی چون «پایان تاریخ» فوکویاما و «برخورد تمدن ها»ی ساموئل هانتینگتون، تمدن غربی را تمدنی مادی می خواند که خود را موجودی نهایی دانسته، ولی در بحران گرفتار آمده است. وی این کتاب را دنباله کتاب دیگر خود با عنوان الامام الخمینی و المشروع الحضاری الاسلامی قرائة فی خطاب الصراع و الاستنهاض معرفی می کند که در سال 1989 م. یعنی زمانی که هنوز نظریه هانتینگتون مطرح نشده بود، منتشر شد.وی در آن کتاب کوشیده است تا روش تمدنی را با استناد به معیارهای اسلامی براساس دوگانگی تمدنی و نه تکثیر تمدنی احیا نماید و ثابت کند که رابطه میان طرح تمدن مادی غربی و طرح تمدن الهی اسلامی، از آغاز محکوم به چالش بوده است، اما نه چالشی چون آنچه بعدها نظریه هانتیگتون مطرح کرد و به مسئله برخورد نظامی بین تمدنها به زعم وی منتهی می شد.نویسنده در ادامه مقدمه، به صراحت ابراز می کند که رسیدن به این نتایج معرفتی، در پرتو اندیشه امام خمینی شکل گرفته که انقلابش پیش از تأسیس در شکل

سیاسی، انقلابی تمدنی بوده است.وی در فصل نخست کتاب با عنوان «برخورد تمدن بین نظریه فوکویاما و هانتینگتون»، پاسخ های غرب به پرسش از ماهیت چالش بین ملت ها و کشورها را که زاینده هرگونه تحول فراگیر است و در مراحلی تاریخی مانند دوره پس از انقلاب صنعتی و جنگ جهانی اول و دوم، و امروزه، پس از سقوط اردوگاه کمونیسم مطرح بوده و هست، پاسخ هایی غیر دقیق و ناتوان از فهم انسان، تاریخ ، تحول تاریخی و فهم شرایط برپایی جهانی متعادل و متکامل و امن می داند و بر آن است که آخرین مظاهر این بحران فکری و روش شناختی، نه از اروپا که به طور عادی منشأ این گونه بحرانها است، بلکه از ایالات متحده ناشی شده است و تجلی آن نیز در دو مقوله ای است که دو متفکر سیاسی آمریکایی مطرح کرده اند. یکی از آن دو، لیبرال دموکراسی فوکویاما است؛ این گونه نظام سیاسی را پایان تحول ایدئولوژیک بشریت و شکل نهایی هر گونه حکومت بشری و تنها گزینه آینده بشریت می داند؛ هر چند بر آن است که اسلام همانند لیبرالیسم و کونیسم نظام ایدئولوژیک منسجمی دارد و دارای نظام اخلاقی خاص و باوری در باب عدالت سیاسی و اجتماعی است و در بخش های متعددی از جهان اسلام لیبرال

دموکراسی را به شکست کشانده است.مؤلف در نقد نظریه فوکویاما، آن را به لحاظ تمدنی و سیاسی حذف محور استکباری می داند. مقوله دومی که غرب در پاسخ به پرسش از ماهیت چالش بین ملل مطرح کرده و در نظریه هانتینگتون نمود یافته، آن است که منشأ اساسی نزاع ها در جهان جدید، در درجه نخست ایدئولوژی یا اقتصاد نیست، زیرا در این دوران، تقسیم بندی های عمده در بین انسان ها، براساس معیار فرهنگی خواهد بود و این نزاع ها در بین ملت ها و مجموعه های متعلق به تمدن های متفاوت انجام خواهد شد. نویسنده در ادامه به نقد نظریه هانتینگتون می پردازد.در فصل دوم، نویسنده بر آن است تا از خلال اندیشه امام خمینی پاسخی اسلامی به پرسش پیش گفته بیابد. وی با این پرسش آغاز می کند که امام خمینی حقیقت چالش میان ملت ها و کشورها را چگونه می بیند؟ پرسش این است که آیا این چالش، چنان که هانتینگتون می گوید، با درون مایه و سازوکارهای خشن خواهد بود، یا چالشی از نوع خاص است که ضرورتاً به خشونت منجر نخواهد شد و یا چنان که زیگموند فروید می گوید، به عداوت خواهد انجامید تا حق و خشونت، دو نقیض بروز یابند.نویسنده پس از تعریف سه ضلع تاریخی تمدن، یعنی تمدن، فرهنگ و مدنیت، دیدگاه امام خمینی درباره طبقه بندی

تمدن ها به الهی، طاغوتی یا مادی را مورد بررسی قرار می دهد.در فصل سوم، نویسنده می کوشد تا برجسته ترین ویژگی ها یا سنت های چالش تمدنی را براساس معیارهای اسلامی و به طور مشخص در اندیشه امام خمینی، دسته بندی و پردازش کند. یکی از این ویژگی ها یا سنت ها، ازلی بودن چالش، بر اثر جانشینی انسان از سوی خداوند بر زمین است. سنت دیگر، هدایت در پرتو نبوت هاست که امام آن را نیز نعمتی الهی برای رساندن جهان به سعادت ، راحت و امنیت در فضای تربیت درست، و باز گرداننده انسان به مسیر توحیدی می داند.سنت دیگر، سنت جنگ است که در طول تاریخ یکی از مهم ترین دغدغه ها و گرفتاری های بشر بوده است. نویسنده بر آن است که از دیدگاه امام، جنگ ها به دو دسته طاغوتی و توحیدی طبقه بندی می شوند و با قطع نظر از نتایج آن، کاربرد تمدنی آنها، میزان برآوردن اهداف انسانی و درجه سامان یابی آنها در نظام ارزشی و فکری است که ماهیت آنها را تعیین می کند؛ از این رو، از دیدگاه امام، پیروزی در خط طاغوت شکست، و شکست در مسیر تحقق اهداف الهی پیروزی است.سنت دیگر، سنت انسان سازی براساس معیارهای الهی است و امام خمینی هدف تمام کتاب های آسمانی را ساختن انسان و قرار دادن او در جایگاه برترین

موجودات، تحت آموزه های تربیتی و تعلیمی الهی می داند.فصل چهارم، با عنوان «کدام چالش تمدنی؟... کدام گفت و گو؟ چالش احیایی»، به بررسی مفهوم چالش، برخورد و مسئله گفت و گوی تمدن ها می پردازد.نویسنده در فصل پنجم، موضوع چالش تمدنی و روابط بین المللی در اندیشه و مواضع امام خمینی را می کاود و بر آن است که امام، منادی طرح و الگوی تمدنی الهی ای است که خاستگاه آن جهان اسلام است و گستره ای به اندازه همه بشریت دارد.به باور وی، امام خمینی تفاوتی میان چالش تمدنی به مفهوم اسلامی آن و چالش بین المللی نمی نهد، زیرا چالش بین کشورها نیز همانند آرامش و آشتی، مستند به نگرش و مفهومی اعتقادی و ارزشی است که از متن دو الگوی تمدنی متنازع (الهی و مادی) بر می خیزد.معادله روابط میان بشر، کشورها و دولت ها از دیدگاه امام، در شعار قرآنی «نه ظلم کنید؛ نه زیر بار ظلم بروید» خلاصه می شود. منظور امام از شعار صدور انقلاب نیز، نه صدور آن از راه جنگ و قدرت، بلکه گسترش و ترویج حقایق و اخلاق اسلامی انسانی، از راه دعوت بوده است. تفاهم بین المللی مقبول از دیدگاه امام دو شرط اساسی دارد که یکی دست کشیدن قدرت های بزرگ و در رأس آنها ایالات متحده از سیاست های استبدادی

و استثماری است و دیگری الزام این کشورها به پرداخت خسارت های مظالمی است که مرتکب شده اند. در غیر این صورت نیازی به چنین روابطی نیست.عنوان فصل ششم کتاب، «کنش تمدنی بین چالش و گفت و گو» است. نویسنده در این فصل، به انگیزه و درون مایه نامه امام خمینی به گورباچف می پردازد و آن را فراتر از نامه های مرسوم رؤسای کشورها به یکدیگر و دعوت به عقیده و منظومه فکری و ارزشی یا مکتب فکری متفاوت، و ترک استراتژی پیشینیان که در پی اضمحلال دین در جامعه بودند، معرفی می کند.نویسنده این اقدام امام خمینی را نمونه کنش تمدنی می داند که دیگری را به انتقال از تمدن مادی به تمدن الهی فرا می خواند و نجات بشر را در بحران عدم ایمان به معنویات، محال می داند و گورباچف را از افتادن در دام غرب برحذر می دارد.از دیدگاه نویسنده، این نامه افزون بر امتیازات و ویژگی های خاص خود، تلاش برای تأسیس سبکی جدید در گفتمان سیاسی و دیپلماتیک بود که ارکان آن عقیده اندیشه و ارزش رسالت مآبانه است.(1)الامام الخمینی و استراتیجیا المستقبل، ابحاث و دراسات فی وصیه الامام الخمینینویسنده کتاب، دکتر فرح موسی، پژوهشگر و نویسنده لبنانی است. عنوان اصلی کتاب «امام خمینی و استراتژی آینده» و عنوان فرعی آن، «بحث ها و

مطالعاتی در وصیتنامه امام خمینی» است. این کتاب دارای یک مقدمه و پنج فصل است. در مقدمه، امکان گفت و گو یا برخورد بین ایران اسلامی و غرب بررسی شده و از نقش انقلاب اسلامی و بنیانگذار آن، در خودآگاهی بخشی به جوامع اسلامی، احیای ارزش های دینی و طرح بدیلی در مقابل دو اردوگاه شرق و غرب سخن رفته است.مؤلف در فصل نخست، خاستگاه ها و اهداف انقلاب اسلامی را بررسی می کند. وی نخست ماهیت انقلاب ایران و عوامل پیروزی آن را در پرتو آرا و افکار امام می کاود و نتیجه می گیرد که سر تمایز این انقلاب در اسلامی بودن آن است؛ در حالی که انقلاب های دیگر، با دین بیگانه بوده اند.وی موضع منفی برخی انقلاب ها در برابر دین را نتیجه وضعیت کلیسای قرون وسطی و شیوه تعامل آن با انسان اروپایی بر می شمارد. و یکی از نشانه های دینی بودن انقلاب ایران را ریشه داشتن آن در فرهنگ عاشورا معرفی می کند.مؤلف بر آن است که امام با ابراز عقیده «وجوب اقامه دولت و حکومت» ، برخی نظرات موجود در فقه شیعه مبنی بر مصادره نقش و وظایف امام معصوم را پشت سر نهاد.بحث بعدی این فصل، نهضت اسلامی و تمایز اهداف آن است. مؤلف با بررسی تعامل جامعه ایرانی، نهاد دین و

نهاد قدرت، در سه دوره صفویه، قاجاریه و پهلوی، به نقش نهاد دین در تربیت دینی و اخلاقی جامعه ایرانی اشاره می کند و غیر اشرافی بودن این نهاد را عامل تأثیر آن می داند.در فصل دوم که «جامعه ایرانی و گزینه راه حل دینی» نام دارد، مؤلف پس از تعریف لغوی و اصطلاحی دین، نقش و جایگاه آن در زندگی ایرانیان باستان را بررسی کرده، از وجود رابطه نزدیک بین دین و سیاست در میان آنان سخن گفته است. او جنبش های اجتماعی معاصر ایران، مانند جنبش تنباکو و مشروطه را که تحت رهبری علما شکل گرفت، نشانه تمایل مردم ایران به انتخاب راه حل دینی می داند.فصل سوم درباره امام خمینی و فرهنگ عاشوراست. مؤلف در این فصل، نخست به جایگاه کربلا در فرهنگ شیعی و استفاده امام خمینی از این فرهنگ، در تحرک بخشی به مردم مسلمان اشاره کرده، نوع نگرش امام به فرهنگ عاشورا را با موضع فقهی سیاسی ایشان ربط داده است و معتقد است از دیدگاه امام، موضع فقهی کسانی که با برپایی انقلاب و حکومت اسلامی مخالف اند، با فرهنگ عاشورا منافات دارد و به معنای تعطیلی احکام خداست .فصل چهارم ویژگی ها و عناصر تمایز بخش انقلاب اسلامی ایران است. نویسنده نخست، از انحرافات شکل گرفته در تاریخ

اسلام، پس از تبدیل خلافت به پادشاهی سخن می گوید، آنگاه بیرون بودن نهاد دین از دایره قدرت سیاسی و استقلال مالی علما را از ویژگی های نهاد دین در ایران می داند. وی در ادامه قطعیت راه حل اسلامی در اندیشه امام را بررسی می کند و بر آن است که مسلمانان در دهه ششم قرن بیستم و پس از شکست الگوهای غربی و شرقی، در حل مشکلات اقتصادی و اجتماعی، به ضرورت پناه بردن به اسلام و اجرای شریعت و برپایی دولت اسلامی پی بردند و در پس آن، مجموعه ای از جنبش های اسلامی در کشورهای اسلامی به ویژه مصر به راه افتاد که علاوه بر درگیری با نظام های حاکم، با جریان های ناسیونالیستی و سکولار نیز نزاع داشت که خود، سبب پیچیده تر شدن اوضاع و بالا گرفتن خشونت های دو طرفه و چند طرفه شد. وجه تمایز جنبش امام خمینی این است که اسلام را رویاروی استعمار غربی و شرقی قرار داد و با استفاده از شکست الگوهای شرقی و غربی، و بهره گیری از تجارب سیاسی جهان اسلام، راه حل اسلامی خود را عرضه کرد.مؤلف در ادامه به توطئه های دشمنان برای به سقوط کشاندن انقلاب اسلامی ایران اشاره می کند و راههای حفظ وتداوم انقلاب را از دیدگاه امام مورد توجه قرار می دهد.در فصل پنجم با

عنوان «امام خمینی و احیای گفتمان دینی»، نویسنده احیای گفتمان دینی از سوی امام خمینی را بزرگ ترین معجزه عصر می شمارد و اصالت این گفتمان، یقین امام به قدرت دین در شکست جاهلیت جدید، سازش ناپذیری، وحدت محوری، و سازگاری امام با مفاهیم مثبت دنیای جدید مانند علم، تمدن و صنعت را از جمله ویژگی ها و نشانه های پویایی آن می داند.بعد دیگر گفتمان امام که مورد توجه مؤلف قرار گرفته، گستردگی و جهان شمولی آن است. وی تلاش امام برای احیای دوباره مفاهیم دینی و طرح این مفاهیم و اصطلاحات به جای مشابه غربی آنها را ارج می نهد و فراگیری حرکت امام را ناشی از جهان شمولی دین اسلام و اهداف بزرگ آن می داند. او حمایت امام از همه مستضعفان جهان از یهودی و مسیحی تا مسلمان را تجلی عظمت شخصیتی وی دانسته است. وی همدلی و هماوایی غیر مسلمانان با گفتمان امام و پذیرش مفاهیم و مضامین این گفتمان استقلال طلبانه، آزادی خواهانه و عدالت جویانه از سوی غالب جنبش های رهایی بخش را یکی از نشانه های جهان شمولی و پویایی گفتمان امام می داند.نویسنده حرکت امام را استمرار حرکت انبیا بر می شمارد و بر آن است که ایشان در انقلاب و گفتمان دینی و سیاسی خود، در نقش پیامبری ظهور یافت که

دولت بر پا کرد، شریعت را اجرا نمود، به عدالت تحقق بخشید و بر روی زمین اصلاح پدید آورد.بخش پایانی آخرین فصل کتاب، به بررسی دیدگاه امام خمینی درباره نقش علما و مراکز دینی در احیای گفتمان دینی و اصلاح امور مسلمانان اختصاص دارد. در این بخش، نویسنده به بخش هایی از وصیت نامه امام که در آن به کارکرد و رسالت ویژه علما در ابعاد سیاسی اجتماعی اشاره شده، استناد می کند.(2) این کتاب برای نخستین بار در بیروت، از سوی انتشارات دارالهادی در 232 صفحه و به سال 1420 چاپ و منتشر شده است.

پى نوشت ها

:1. سلیمان، سمیر، الصراع الحضاری و العلاقات الدولیة، قرائة فی فکر الامام الخمینی بالاسلام و الفکر السیاسی الامیرکی، بیروت، دارالحق، 1420 ق. 2000/ م.2. موسی، فرح، الامام الخمینی و استراتیجیا المستقبل، ابحاث و دراسات فی وصیة الامام الخمینی، بیروت، دار الهادی للطباعة و النشر و التوزیع، الطبعة الاولی، 1420 ق. 2000/ م. نویسنده: مجید مرادی

امام خمینی برای من آن تجسمی است که در شعرم سروده ام

5 چکیده: آلوارو ماچوردوم کومینز نویسنده و شاعر اسپانیایی در مصاحبه با ح اشاره: آقای "آلوارو ماچوردوم کومینز" شاعر، نویسنده، روزنامه نگار و محقق اسپانیایی است که چندین بار به کشورمان آمده اند و در حال حاضر مشغول تحقیق، بررسی و جمع آوری اطلاعات و مدارک برای نوشتن کتابی درباره ایران، امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی هستند. تعدادی از اشعار و مقالات این شاعر و نویسنده مسلمان در مجله حضور و سایر نشریات کشور به چاپ رسیده است و خوانندگان گرامی تا حدودی با شخصیت فرهنگی وی آشنایی دارند. مصاحبه ای با ایشان انجام داده ایم که به نظر خوانندگان گرامی می رسد. اما بد نیست برای آشنایی بیشتر قبلا به شرح حال مختصر زندگی وی از زبان خودشان توجه کنیم: به قول شاعران من در سواحل اسپانیا به دنیا آمدم. از بازماندگان فینیقیها هستم زیرا محل تولدم تنها سه کیلومتر با مدیترانه فاصله دارد. به همین دلیل، شرایط محلی که در آن به دنیا آمدم بسیار خاص می باشد: آسمانی همیشه آبی و فضایی همیشه سبز. کششی در وجود ما هست که می گویند اهالی والنسیا یا شاعر به دنیا می آیند یا نقاش، من در اول دسامبر 1923 به دنیا آمدم و با این که تنها فرزند خانواده ام

بودم والدینم مرا از چهارسالگی به مدرسه خصوصی فرستادند. در آنجا چه از نظر علمی و چه از نظر ادبی تعلیمات بسیار جدی و سختگیرانه ای حاکم بود. در سن سیزده سالگی جنگ مرا غافلگیر کرد. پدرم برای دور کردن من از جنگ، مرا بهمراهی عمویم به فرانسه فرستاد. ابتدا به مونت پلیه و بعد به پاریس رفتیم. تحصیلاتم را در همانجا ادامه دادم. بعد از جنگ از نظر علمی بسیار پیشتر از سنم بودم. در سن بیست و یک سالگی تحصیلاتم در زمینه فلسفه و ادبیات به پایان رسیده بود و شروع به تدریس کردم. جالب این است که در کلاس، دانشجویان بیست و پنج ساله یا بزرگتر داشتم. خاطره ای که از انتخاب رشته تحصیلی ام دارم این است که پدربزرگم می خواست پزشک شوم، پدرم مایل بود مهندسی کشاورزی را انتخاب کنم و مادرم دوست داشت شاعر بشوم. دست آخر مادرم برنده شد. سپس در دانشگاههای مختلف اسپانیا بخصوص بیشتر در بارسلون، والنسیا و مادرید تدریس کردم. بازی سرنوشت چنین بود که علیرغم اینکه پدرم می خواست مرا از جنگ دور کند، علاقه زیادی به حرفه خبرنگاری جنگ داشتم. روزنامه های پرتیراژ اسپانیایی مرا به عنوان خبرنگار جنگی به ویتنام، کره و حتی جنگ شش روزه مصر فرستادند و در نهایت من از نزدیک با

جنگ مواجه شدم. من به عنوان یک مسلمان اعتقاد دارم تقدیر ما معین شده و خداوند از اعمال ما آگاه است. البته منظور بدبینی نیست بلکه برعکس من خیلی هم خوشبین هستم. گرویدن من به اسلام در واقع فراخوانی از سوی خداوند بود. زمانی پنج استاد مصری برای نوشتن تز دکترای خود به مادرید آمدند و چون هر کدام در مناطق مختلف شهر زندگی می کردند من پیشنهاد کردم که همگی در یک محل، در منزل من جمع شویم و با هم کار کنیم. وظیفه من تصحیح تز آنها و کار آنها تصحیح کتاب دستور زبان عربی - اسپانیایی بود که من تالیف کرده بودم. در یک گروه شش نفره مشغول کار شدیم. در آن زمان کتاب هزار و یک شب را در دست ترجمه داشتم. این استادان از من خواستند بعضی از سوره های قرآن را برایشان ترجمه کنم. من هم سوره کوتاهی را انتخاب کردم که از یگانگی خداوند می گوید، سوره توحید را، این سوره آنچنان زیبا بود و موسیقی داشت که برای من که یک شاعر بودم بسیار مهم بود. همچنین سوره فاتحةالکتاب را که درباره جهانی بودن خداوند است ترجمه کردم. به این ترتیب بود که جهانی بودن و یگانگی خداوند مرا به این نتیجه رساند که این دین

مردمی ترین و منطقی ترین دین برای از بین بردن ناآرامیها و مشکلات جوانان امروزی است. سپس سوره های دیگر را هم ترجمه کردم. بعدها در بوئنوس آیرس (آرژانتین) طی تماسهایی که با سفیر مصر در آن کشور داشتم و پس از تفکر و تعمق، در سال 1960 به اسلام روی آوردم. از تثلیث دست برداشتم و به وحدانیت خداوند ایمان پیدا کردم. ماجرای انتشار کتابهایم نیز جالب بود. یکی از آن استادان زمانی گفت که هیچ کتابی به اسپانیایی در مورد دستور زبان عربی وجود ندارد. در سال 1954 اولین کتاب دستور زبان عربی را به اسپانیایی به چاپ رساندم. همین طور از آنجایی که هیچ شرح حالی درباره زندگی حضرت محمد صلی الله علیه و آله به زبان اسپانیایی وجود نداشت هدف بعدی ام نوشتن کتابی در این زمینه شد. پس از آن مسیر کارهایم به طرف کشورهای اسلامی کشیده شد بخصوص کارهای آخر. زیرا من قبل از آن در همه رشته های ادبی از جمله تئاتر، بیوگرافی رمان، تاریخ و موضوعات فرهنگی فعالیت داشتم. ولی بعد از سال 1982 خود را وقف نوشتن درباره کشورهای اسلامی کردم. کتابی هم راجع به "گرانادا" و آخرین سلطان مسلمان آن نوشته ام. هنوز هم مردم آنجا مسلمان هستند و من برای احیای آن سنت نوشتم. ده هزار مسلمان در آنجا کشته

شدند و دین درباری مسلط شد ولی مردم از اسلام برنگشتند. من واقعیتهای تاریخی را در این کتاب بیان کردم. نام کتاب "آخرین پادشاه اندلس" است و دارای جنبه انتقاد شدید به انگیزاسیون (تفتیش عقاید) در سالهای 1490 در اسپانیا. امروزه در اسپانیا مسلمانان زیادی زندگی می کنند و شمار آنان بطور تصاعدی زیاد می شود. در اسپانیا مذاهب مختلفی هست ولی مردم با تحقیق و بررسی دین اسلام را انتخاب می کنند و این دلیل قدرت معنوی اسلام است. من قرآن کریم را بطور کامل به زبان اسپانیایی ترجمه کرده ام. این کتاب شامل سه بخش است: بخش اول تاریخ مختص اسلام، بخش دوم ترجمه کامل قرآن و در بخش سوم تفسسیر قرآن آمده است. بعد از آن کتاب "اسلامشناسی" را نوشتم که برای تمام چهار استان اسپانیا و 22 کشور اسپانیولی زبان دنیا من جمله آرژانتین، شیلی و. . . فرستاده شده است. در حال حاضر نیز مشغول نوشتن کتابی درباره ایران، انقلا ب اسلامی و حضرت امام خمینی (ره) هستم. نام این کتاب "از کوروش تا امام خمینی (ره) " نام دارد. برای هر فصل این کتاب شعری سروده ام از جمله قطعه شعری درباره حضرت امام دارم که مطلع آن این است: "حضرت امام، مرد قرن بیستم". باید توجه داشت که حدود

500 میلیون نفر در جهان به زبان اسپانیولی تکلم می کنند و انشاءالله این کتاب برای شناساندن امام خمینی و انقلاب اسلامی مفید باشد. در حال حاضر مشغول تحقیق و بررسی هستم. سعی دارم اطلاعات کاملی درباره حضرت امام و زندگی و آثارشان بدست آورم. سعی دارم وارد زندگی مردم شوم و ارتباطات گسترده ای با آنان پیدا کنم. کارهای تحقیقاتی بسیار مشکل است بویژه دست یافتن به اطلاعاتی که تاکنون منتشر نشده اند. در مسیر پرگل و زیبای سرزمین ایران که گاه خارها و موانعی هم برای بدست آوردن اطلاعات بیشتر وجود دارد من امیدوارم با کمک خداوند متعال و برادران خوب ایرانی بتوانم کار متفاوت و جالبی انجام دهم که بتواند نظر میلیونها خواننده را به خود جلب کند. امیدوارم بتوانم اثری خلق کنم که معرف تلاش و زندگی امام خمینی (ره) و دولت جمهوری اسلامی ایران باشد. حضور: آقای کومینز شما که یک نویسنده و شاعر توانا هستید و افتخار ملاقات با حضرت امام خمینی را داشته اید ملاقات خود را با ایشان توصیف کنید و تصویری را که از امام دارید بیان بفرمایید. آلوارو ماچوردوم کومینز: امام خمینی انسان برجسته قرن است، انسانی خردمند، زاده فرهنگ غنی و پرمحتوای اسلام. ایشان علاوه بر داشتن قدرت کلام، نویسنده و شاعری برجسته بود. او

با الهام از معنویتی عرفانی شعر می سراید. امام خمینی دریای معرفت و علم و ایمان بود. در سال 1980 طی ملاقاتی با امام و فرزندشان آقای احمد خمینی آشنا شدم. دانش و اراده اجتماعی - سیاسی امام (ره) مانند نوری بر من نمایان شد و مرا تکان داد. امام خمینی در آن زمان بیمار بودند و در بیمارستان بستری. هیچکس اجازه ملاقات با ایشان را نداشت ولی به من اجازه دادند. یک نفر مرا به اتاق امام خمینی برد و ما درباره سوره های قرآن صحبت کردیم; کمی صحبت کردیم. همین دو کلمه کافی بود تا به جذبه امام پی ببرم. می دانید، او جذبه خاصی داشت. پسرشان احمدآقا و یکی از نوادگانشان آنجا ایستاده بودند. او مردی بود که دو هزارسال تاریخ را دگرگون ساخت. سلطنت را مبدل به جمهوری کرد. در کشور اسپانیا مرا به عنوان طرفدار جمهوری می شناسند نه یک سلطنت طلب. من با پادشاه اسپانیا هرگز صحبت نمی کنم زیرا او برای مردم اسپانیا انتخاب نشده و باعث رکود است. نظام سلطنتی نظام رای گیری نیست. قدر امام خمینی را مردم ایران نیز خوب درک نکرده اند. آیت الله خمینی برای من آن تجسمی است که در شعرم سروده ام. امام خمینی مرد قرن، مرد قرون و یگانه مرد جهان است هیچکس را نمی توان

همانند او دانست و با او مقایسه نمود. من شخصی متعصب و افراطی نیستم، تاریخدان هستم. کاری که امام خمینی کرد بسیار حائز اهمیت است. من شدیدا و عمیقا معتقدم که حتی مردم شما امام خمینی را خوب درک نکردند. حضور: نظر شما درباره نهضت پیروزمند امام خمینی چیست؟ کومینز: این قیام یک حرکت سیاسی - مذهبی منحصر به فرد در قرن حاضر است; نهضتی که توانست حاکمیت سیاسی ایران را از شکل سلطنتی به جمهوری اسلامی مبدل سازد، فضای آزاد برای تمامی مردم ایران ایجاد نماید و زمینه های رشد و تعالی سیاسی - فرهنگی را برای همگان به ارمغان آورد. همه جهان از تغییر نظام سلطنتی توسط امام خمینی خشنود شدند. حتی اروپاییان معتقد بودند که شاه خیلی فاسد شده است. اروپاییان با انقلاب ایران همسو بودند اسپانیایی ها از تاج و لباسهای بلند و فاخر خوششان نمی آید. می گویند این چیزها دموکراتیک نیست. همه مردم اروپا در آن زمان طرفدار امام خمینی بودند و خواهان پیروزی انقلاب، البته درباره بعضی سنن، مانند حجاب و چیزهای دیگری با ایشان موافق نبودند. حضور: بله، البته آن موافقتها و طرفداریهای اوایل انقلاب اسلامی از طرف اروپاییها با توجه به فرهنگ اروپایی و شناختی بود که از حکومت طاغوت داشتند، هرچند دولتهایشان بخاطر منافع اقتصادی خود از

نظام سلطنتی حمایت می کردند. اما احتمالا عدم درک عمیق انقلاب اسلامی و بمباران تبلیغی علیه این انقلاب بعدا آنها را از انقلاب اسلامی دور کرد. ولی اروپاییهایی که به درک عمیقتری از انقلاب نایل شدند و این توفیق الهی شامل حال آنها شد ارتباط بیشتری با این پیام الهی یافتند و گرایش بیشتری به انقلاب اسلامی نشان دادند مانند خود شما. ولی در کشورهای اسلامی و مستضعف جهان سوم موضوع مقطعی نبود. آنان آمال و آرزو و اهداف دینی و اعتقادشان را در انقلاب اسلامی می بینند و در پیام جهانی این انقلاب، نظر شما چیست؟ کومینز: این انقلاب که ریشه گرفته از اسلام و شریعت است با رهبریهای امام خمینی تاثیرات شگرفی در کشورهای جهان سوم داشته است. ایده ها و افکار امام خمینی شبیه پیامبر اسلام است. نوعی مشابهت و همانندی میان ایشان و حضرت رسول (ص) وجود دارد: وحدت میان مسلمین، حمایت از مستضعفین، کمک و نگهداری از بیوه ها و ایتام. امام خواهان این است که به همه مردم افتخار آزاد بودن بدهد، همانند پیامبر اسلام. من در کتابم نوشته ام، در آنجا نوشته ام که آخرین وصیت امام خمینی با آخرین وصیت پیامبر اسلام بسیار شباهت دارد. هر دو ایده های مشابه دارند. هر دو خواهان حمایت از مستضعفان و افراد بسیار

فقیر هستند. آنها به فقرا، ایتام، زنان و محصلین اهمیت می دهند. من فردی اسپانیایی هستم و آمده ام اینجا کتابی بنویسم ولی اکنون دارم نظریات خود را بیان می کنم و معتقدم کمک و دستگیری از مستضعفین و فقرا یک امر ضروری است و پیام امام خمینی نیز همین بوده است. در واقع امام نوید رهایی محرومان را از استعمار سیاسی و اقتصادی که قرنها از آن رنج برده اند سر داده است. حضور: با توجه به اینکه شما نامه امام خمینی را به گورباچف مطالعه کرده اید نظر شما درباره این نامه چیست؟ کومینز: نامه امام خمینی به گورباچف یک مدرک بسیار مهم است; نامه ای که در اضمحلال شوروی سابق نقش داشت. به نظر من محتوای این نامه در نابودی نظام نامردمی کمونیستی حاکم بر آن کشور که جز فقر و محرومیت برای مردم نیاورده بود، نقش داشت. حضور: حتما فتوای حضرت امام را درباره سلمان رشدی مرتد ملاحظه کرده اید. شما درباره این نویسنده شیطان زده چه نظری دارید؟ کومینز: سلمان رشدی یک هندی زاده به ظاهر مسلمان و نویسنده ای مرتد است. به خاطر مسیر فکری غلط و راه خطایی که برگزید، مستوجب کیفر الهی است. حضور: شما که شاهد تهاجم خبری - تبلیغی استکبار جهانی به سرکردگی آمریکا علیه انقلاب اسلامی هستید علت این همه دشمنی

را در چه می دانید؟ کومینز: تبلیغات غرب یک ابزار قدرتمند در دست سرمایه داران است. آنها بر ابزارهایی چون رادیو، تلویزیون، مطبوعات، شبکه های اطلاعاتی مانند اینترنت و. . .تسلط دارند. ابزارهای قدرتمندی که دنیای غرب خصوصا آمریکا آن را علیه اسلام به کار گرفته است. زیرا این دین مدافع طبقات ضعیف می باشد و آنان را که طرفدار سرمایه داری و سلطه جویی هستند استکبار می داند. در واقع فقط این انقلاب اسلامی است که علیه طاغوت می تواند باشد و از حقوق پایمال شده مستضعفین دفاع نماید. حضور: به نظر شما مسلمانان چگونه می توانند در برابر غول استکبار که مجهز به انواع تجهیزات بویژه وسایل عظیم ارتباطی - اطلاعاتی است مقاومت کنند؟ کومینز: اگر مسلمانان در پیروی از آیین اسلام متحد باشند و راه امام خمینی را که همان راه اسلام راستین است ادامه دهند، مقاومت دشوار نیست، وحدت مسلمین که اساس کار است امکان پذیر می باشد. البته دشواری در آنجاست که اتحاد در میان کشورهایی که با جمعیت زیاد دارای حکومتهای سیاسی خاص مانند پادشاهی هستند با حکومتهای مردمی و جمهوری اسلامی مساله ساده ای به نظر نمی رسد. دنیای کنونی بین شمال و جنوب تقسیم شده، شمال قدرتمند و جنوب ضعیف. قدرتمندان نمی خواهند هیچگونه کمکی به ضعفا نمایند. آنها می خواهند هر روز بر قدرت خود بیافزایند، در

این رابطه بیداری مسلمانان یک نیاز تاریخی است. باید ملتهای بزرگ و پر جمعیت مسلمان با یکدیگر متحد شده و در بیرون آمدن از وضعیت ناهنجاری که دارند بخصوص وضع اقتصادی کوشش کنند. حضور: در پایان به عنوان یک نویسنده نقش ادبیات را در ایجاد ایمان و تهذیب نفس آدمی و نهایتا اصلاح جوامع چگونه می بینید؟ کومینز: انسان نیاز به اصلاح شدن دارد، و ادبیات بخصوص ادبیات انقلابی در ایجاد ایمان و اصلاح اجتماع می تواند نقش بزرگی بر عهده بگیرد. بد نیست اضافه کنم که در حال حاضر مشغول تفسیر اشعار امام خمینی نیز هستیم. با تلاش و علاقه این کار را انجام می دهیم و سعی داریم در حد ممکن از طریق فن شعر، اشعار را به خوانندگان اسپانیایی زبان بشناسانیم. حتی قصد داریم این کار را به زبان فارسی هم انجام دهیم. پیشنهادهایی هم برای ترجمه به زبان انگلیسی شده که البته این کار باید در قالب نظم و مطابق با چهارچوب اشعار امام خمینی (ره) انجام پذیرد. گفتگو با آلواروماچوردوم کومینز

امام خمینی تجلی تمام ابعاد اسلام است/ مصاحبه با پروفسور حامد الگار

4 چکیده: اشاره: پروفسور "حامد الگار" نویسنده و محقق مسلمان انگلیسی است که در حال حاضر در آمریکا به تحقیق و تدریس اشتغال دارد. وی تحصیلات خود را تا پایان مراحل عالی در دانشگاه کمبریج در رشته زبانهای عربی، فارسی و مطالعات اسلامی ادامه داده و پایان نامه وی درباره "نقش سیاسی علما در دوره قاجار" در سال 1950میلادی به رشته تحریر درآمده است. پروفسور حامد الگار در سال 1959 میلادی به ایران مسافرت کرده و از آن پس آن طور که خود می گوید: "با ایران و ایرانی در تماس بوده و هستم و دلبستگی عمیقی به این کشور به عنوان یک سرزمین غنی اسلامی دارم و اقلا ده دوازده بار به ایران سفر کرده ام" ایشان آثار متعددی درباره نقش علما و روحانیون در قرن بیستم و در دوره حکومت پهلوی، تاریخ تصوف، عرفان، زندگی افراد روحانی، انقلاب اسلامی ایران و زندگی حضرت امام خمینی دارند و کتابهایی را به زبانهای عربی، ترکی و انگلیسی ترجمه کرده اند. پروفسور "حامد الگار" در جریان برگزاری کنگره بین المللی امام خمینی و احیای اندیشه دینی در شمار مدعوین و سخنرانان بودند و در این مدت در میزگردها و مصاحبه هایی چند با رسانه ها شرکت داشتند. مصاحبه

حضور را با ایشان در پی می خوانیم: حضور: بد نیست در ابتدا درباره پایان نامه خودتان که در واقع مقدمه تحقیق وسیع در موضوع اسلام و علمای اسلام است مطالبی بیان بفرمایید. پروفسور حامد الگار: موضوع پایان نامه دکترای من درباره تاریخ روحانیت در ایران است. البته این کتاب بعدا به فارسی ترجمه شد و کار نسبتا کهنه ای است. و حالا با معلوماتی که در طول تقریبا 30 سال گذشته و با در دسترس قرار گرفتن اسناد و کتابهای جدید جمع کرده ام این اثر ناچیز بنده احتیاج به یک تجدید نظر کلی دارد. حضور: علاوه بر آن پایان نامه، جنابعالی قبل از پیروزی انقلاب اسلامی مطالبی درباره نقش علما و شخص حضرت امام خمینی نوشته و منتشر کرده اید. بفرمایید مهمترین آنها و چهارچوب و طرح آن آثار چه بوده است؟ حامد الگار: من یک تفسیری از نقش دین و بخصوص رهبری حضرت امام کرده بودم. البته غیب گویی نبود ولی تفسیر صحیحی بود. من در سال 1970 میلادی در کنفرانسی که در دانشگاه کالیفرنیا در لوس آنجلس برگزار شد و مربوط به مسایل ایران بود، درباره نقش روحانیت در دوره پهلوی با تاکید روی نهضت 15 خرداد 42 و رهبری حضرت امام ارائه کردم و به خوبی به یاد دارم که بعضی

از ایران شناسان برجسته آمریکایی که در کنفرانس حاضر بودند همه بشدت تز مرا رد کردند و گفتند که دیگر روحانیت در ایران نقشی نخواهد داشت و آیت الله خمینی - به تعبیر خودشان - بکلی از یاد ایرانیان رفته است و کسی گوشش بدهکار حرفهای روحانیون نیست; که بعد شد آنچه شد و دیدند که تفسیر بنده درست بود. حضور: شما کدامیک از آثار امام خمینی را بیشتر مطالعه کرده اید؟ حامد الگار: عرض شود از حضرت امام، حکومت اسلامی یا ولایت فقیه، شرح چهل حدیث، مصباح الهدایه، اسرار الصلاة، شرح دعای سحر، تفسیر سوره حمد، توضیح المسایل، استفتائات، المکاسب المحرمه و تحریرالوسیله را مطالعه کرده ام. حضور: حضرت امام که یک شخصیت جامع الاطراف هستند در طول عمر پربرکت خودشان آثار متعددی در زمینه های مختلف بوجود آورده اند که تقسیم بندی آنها دشوار است ولی می توان این آثار را به دو دسته کلی تقسیم کرد. اول آن آثاری که محدود به زمان خاصی نبوده مانند مصباح الهدایه یا در زمان طولانی مورد بحث بوده مانند کشف الاسرار و دوم آثاری که با نوسانات تاریخی و در زمینه قیام و انقلاب ایشان باصطلاح شان نزول داشته مانند پیامها، سخنرانیها که هر چند اساس و جوهره پیام پایدار است لکن مخصوص موقعیت خاصی است. ظاهرا این گونه آثار به مناسبت

آن تمایل به تازگی خبر که در سطح جهان مطرح ست بخصوص در جریان انقلاب و پس از پیروزی در رسانه های جهان بیشتر منعکس شده است - صرف نظر از قلب و تحریفها - این آثار بیشتر جنبه سیاسی - اجتماعی و بیرونی دارند. شما بفرمایید کدام از این دو دسته آثار در غرب بیشتر مورد اقبال نویسندگان و متفکرین بوده است؟ حامد الگار: باید عرض کنم آثار امام به طور کلی، متاسفانه مجهول مانده است. آثار عمده ایشان آن طور که باید و شاید به زبانهای غربی ترجمه نشده. تنها چیزهایی که ما داریم جزوه های کوچکی است که در ایران چاپ شده و بعضی از آنها قابل استفاده است. من خود بعضی از آثار امام را به انگلیسی ترجمه کرده ام. ولی غربیها به طور کلی با آثار امام آشنایی کافی ندارند. حتی در مورد مسلمانها نیز همین را می شود گفت. اصولا مسلمانهای ساکن غرب به طور کلی متاسفانه اهل مطالعه نیستند، کتاب نمی خوانند. بیشتر عادت یا حتی اعتیاد پیدا کرده اند به تماشای تلویزیون. خلاصه آنچه مسلم است این است که این ابعاد مختلف حضرت امام که ذکر فرمودید به حد کافی شناخته نشده است. اکثر مسلمانها، درست مانند غربیها ایشان را بیشتر یک رهبر سیاسی می دانند. در صورتی که این

یک مطلب بدیهی است و یکی از ابعاد شخصیت ایشان است. باید برای معرفی آثار ایشان و ابعاد دیگر ایشان کوشش بیشتری صورت گیرد. حضور: بعضا می بینیم که آثار عرفانی حضرت امام مانند کتاب مصباح الهدایه، در میان اهل اندیشه و تحقیق کشورهای غربی مورد اقبال بیشتری است. حامد الگار: بله، ولی خوب انگشت شمارند. شاید در سراسر آمریکا ده نفر قابلیت درک مطالب مصباح الهدایه را نداشته باشند. البته هستند کسانی که با عرفان اسلامی تااندازه ای آشنایی دارند ولی همان طور که عرض کردم تعدادشان فوق العاده کم است. بالاخره شما خودتان قبول دارید که مطالعه مصباح الهدایه مستلزم مقدمات عرفانی است. خواننده اگر با اصطلاحات عرفانی آشنایی نداشته باشد محال است از آن کتاب استفاده درستی بکند. حضور: با این حساب و با توجه به اشاره ای که به قدرت تلویزیون در غرب کردید و اینکه سایر رسانه های جمعی نیز در خدمت نیروهای استکباری است معرفی آثار امام و شخصیت امام که در واقع معرفی اسلام ناب محمدی است دشوار می نماید. حامد الگار: واقع این است که نمی شود حضرت امام را از طریق رسانه ها معرفی کرد. من معتقد هستم هیچ چیز جای مطالعه کتاب را نمی تواند بگیرد. بعضی از آقایان معتقد هستند که از طریق اینترنت و نظایر آن می شود کار کرد و استفاده کرد،

البته تا حدی می شود. ولی اینترنت جای مطالعه کتاب را نمی گیرد. در ایران اسلامی کسانی که از آثار عرفانی امام بتوانند فیض ببرند زیادند ولی در سطح جهان آنچه به نظر بنده باید در معرفی آن کوشش کرد پیام کلی امام به توده های مسلمان است که باید در برابر استثمار و استعمار آمریکایی و غربی مخصوصا در برابر صهیونیسم ایستادگی کنند و ترس و واهمه ای به خود راه ندهند. به نظر من این، لب پیام حضرت امام به مسلمانان امروز جهان است. حضور: البته همین است که می فرمایید و محور آن نیز همانگونه که از پیامهای حضرت امام و وصیت نامه ایشان استنباط می شود وحدت و جهاد است. لکن پیام امام خمینی علاوه بر مسلمین خطاب به مومنین و محرومین و مستضعفین جهان نیز هست. فکر می کنم به خاطر همین جهانی بودن پیام حضرت امام و آثار و نتایج آن که قطعا علیه منافع استکباری است اسباب این همه بررسی و تحلیل غرب درباره انقلاب ایران و شخص حضرت امام شده است. البته سنت بررسی و تحلیل عمیق مسایل روند جاری اندیشه غربی است لکن به نظر می رسد در اینجاانگیزه بیشتری وجود دارد. به نظر شما این بررسی ها و تحلیلهای غربی که حتما بسیاری از آنها را دیده و مطالعه کرده اید تا چه

حد موفق بوده و مطابق با واقعیت است؟ حامد الگار: تحلیلهای بی غرض فکر نمی کنم زیاد باشد. آنها از تحلیل شخصیت امام و روند انقلاب اسلامی عاجز مانده اند. برای اینکه هر معیاری بکار می برند برخاسته از تجربیات جامعه غربی است. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران تلاش می کنند تا یک مطالعه جدی درباره بقیه کشورهای اسلامی بشود تا مبادا چنین انقلابی در آن کشورها نیز رخ دهد و به پیروزی برسد، مخصوصا درباره ترکیه، مصر و الجزایر. نسبت به کشورهایی که نهضت اسلامی در آن رشد پیدا می کند حساسیت زیادی دارند و تحقیقات زیادی بعمل می آورند. ولی من می توانم به شما اطمینان بدهم که این تحلیلها در نهایت امر درست از آب در نخواهد آمد. حضور: در واقع این تحلیلها با هدف نهایی ضربه زدن به انقلاب اسلامی انجام می شود. حامد الگار: بله، برای ضربه زدن است. یعنی من تا به حال تحلیل عملی بی طرفانه درباره انقلاب ایران ندیده ام. جوامع اسلامی نوعا با جوامع غربی تفاوت دارد. البته این موضوع ناگفته نماند که اگر اشتباه نکنم در خود ایران نیز آن تحلیلی که از انقلاب اسلامی و از میراث امام باید بشود تا به حال انجام نگرفته است. یعنی من تقریبا تمام کتابهایی که به آنها دسترسی دارم - آنهایی که

در ایران تهیه شده - و من می خوانم، می بینم علی رغم نکات مثبت حق مطلب ادا نشده است. حضور: به نظر می رسد یکی از عوامل اشکال در تحلیلهای غرب - صرف نظر از غرض ورزیها - نوع رهبری است که نظام اسلامی به جهان معرفی می کند، یعنی ولایت فقیه. این بحث از مباحث عمده کنگره بود و از بعضی شرکت کنندگان خارجی شنیدم که آن را در شمار ضروری ترین بحثها می دانند. به طور فشرده بفرمایید جنابعالی چه تفاوتی میان رهبری ولی فقیه و رهبری سیاسی نظامهای امروز غرب می بینید؟ حامد الگار: می دانید که این سوال پاسخ خیلی مفصلی می خواهد. لکن لب مطلب از این قرار است که رهبری و حاکمیت در غرب مخصوصا بعد از پایان قرون وسطی هیچ جنبه معنوی نداشته است و با معنوی بودن سیاست یا قدرت سیاسی داشتن کلیسا مخالفت جدی شده. البته بد نیست که مخالفت شده. اگر ما به کارنامه کلیسای مسیحی در طی قرون وسطی نگاه کنیم کاملا طبیعی می نماید که غرب طرفدار تز جدایی دین از سیاست شده باشد. ولی این تز به هیچ وجه با اسلام سازگار نیست. برای اینکه پیامبر اسلام - صلواة الله و سلامه علیه - نه تنها یک مبلغ رسالت الهی بودند بلکه بر اساس همان وحی، حکومت عادلانه تاسیس کردند. دولت در اسلام فرعی

نیست، جز اصول است. حضور: کنگره بین المللی امام خمینی و احیای تفکر دینی که جنابعالی نیز جز شرکت کنندگان و سخنرانان آن بودید در واقع معرفی اندیشه امام خمینی و آشنایی با گوشه هایی از دریای وجودی ایشان است. حضرت آیت الله خامنه ای ولی امر مسلمین در بیانات اخیرشان فرمودند امام خمینی گنج بی پایانی است که امروز ناشناخته مانده و در معرفی ایشان از تبیین هنری باید استفاده بیشتری بشود به نظر شما چگونه می توان این رهنمود را بکار بست؟ حامد الگار: من تمام سخنان ایشان را نخوانده ام ولی اینکه فرمودند امام خمینی گنجی باقی گذاشتند کاملا درست است; گنجی که به هیچ وجه حتی در داخل ایران به حد کافی شناخته نشده چه رسد به خارج. اما برای استفاده از هنر برای معرفی امام، ببینید، بعضی از ابعاد وجودی حضرت امام برای غیرمسلمان اصلا قابل درک نیست. همان طور که اگر کسی بخواهد از آثار عرفانی امام بهره ببرد باید حداقل معلومات مقدماتی را در این زمینه داشته باشد، کسی که بخواهد با شخصیت امام به طور کلی آشنا شود باید اسلام را درک کرده باشد. چرا امام را دوست داریم؟ چرا برای ایشان احترام قایل هستیم؟ چرا سالگرد رحلت ایشان را عزیز می داریم؟ برای اینکه شخصیت ایشان، نقش تاریخی ایشان، منحصر به ایران نبوده،

منحصر به یک مقطع زمانی نبوده، بلکه امام تجلی تمام ابعاد اسلام است. از این نظر برای ما مهم هستند. بنابراین کسی که بخواهد امام را منهای اسلام بشناسد و درک کند البته ناکام خواهد ماند. به همین دلیل نیز تحلیل گران غربی آنچه درباره امام و انقلاب نوشته اند و نظریه ارائه کرده اند کارشان پیش نرفته و نخواهد رفت. در معرفی امام باید به این مسایل توجه داشت. حضور: بد نیست درباره کنگره بین المللی امام خمینی و احیای اندیشه دینی نیز نظر خود را بیان بفرمایید. حامد الگار: کنگره به طور کلی مفید بود. ولی برای پربارترکردن کنگره های بعدی بنده چند پیشنهاد دارم: یکی اینکه تعداد مقاله ها (سخنرانیها) کمتر بشود. ما از ساعت حدود 8 صبح می رفتیم کنگره و تالار سخنرانی و مرتب پشت سر هم سخنرانی بود تا حدود هفت و نیم عصر. این زیاد است و اصلا کسی تحمل این همه سخنرانی را ندارد، بخصوص میهمانهای خارجی که فارسی نمی دانند. ترجمه ها، چه عربی و چه انگلیسی در سطح مطلوب نبود. باید مقالات به صورت فشرده و با ترجمه صحیح در اختیار میهمانان قرار گیرد و به آنها فرصت بحث داده شود و بقیه حضار نیز سوال مطرح کنند. ثانیا - به جنابعالی بر نخورد - اگر مصاحبه میهمانهای خارجی با رسانه ها جز

برنامه است، باید این بخش از برنامه قبلا تدوین و مشخص بشود. نه اینکه هر موقع آدم از تالار سخنرانی بیرون می آید افراد مختلف هجوم بیاورند و وقت بخواهند. باید وقت و ساعت معینی باشد، روزی سه چهار ساعت مثلا. بگویند شما در این ساعت با نمایندگان رادیو - تلویزیون و در آن ساعت مثلا با فلان نشریه مصاحبه دارید. هم جریان مصاحبه پربارتر می شود هم شما معطل نمی شوید و هم من یادم نمی رود که به چه کسی وعده دادم و کلا کار آسانتر و راحت تر می شود. پیشنهاد دیگر اینکه: بالاخره موضوع کنگره، محور کنگره، حضرت امام و احیای تفکر دینی بوده. خوب آدم انتظار دارد که در چنین کنگره ای کتابهای خود حضرت امام که موسسه تنظیم و نشر چاپ کرده در دسترس باشد که مردم تهیه کنند و بخوانند. من در کنگره به استثنای شرح چهل حدیث - که آن را فقط برای نمایش آورده بودند نه برای پخش - کتابی از حضرت امام آنجا ندیدم. با اینکه سه روز است در پی این کتاب هستم و حاضرم وجه آن را تقدیم کنم تاکنون به خواهش بنده ترتیب اثر داده نشده است. اینها چیزهای اساسی است. مسایل حساسی است. حالا خوب الحمدلله نظام استقلال پیدا کرده و در این امور سازمانی،

آدم بدون رودربایستی، انتظار بیشتری دارد. حضور: به هر حال ما از شما متشکریم و این مصاحبه را نیز چاپ خواهیم کرد و برایتان خواهیم فرستاد. حامد الگار: متشکرم. من هم خواهشی داشتم: روز قبل که شماره 18 مجله حضور را به من دادید، همان که عکس مرحوم سید احمد خمینی روی جلدش بود، ظاهرا یکی از دوستان از من گرفت. یکی دیگر برای من تهیه کنید و حتما مجله حضور را مرتب برای من بفرستید.

امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایان 17 شهریور روز نوید پیروزی خون

1 چکیده: تذکر به ایام اللّه که خداوند متعال به آن امر فرموده است، انسان ساز است. قضایائی که در ایام اللّه رخ داده است، برای تاریخ و انسان ها در طول تاریخ آموزنده و بیدار کننده است. حوادث بزرگ تاریخ که قرآن مجید هم از بعض از آنها یاد کرده است، سرمشقی پر برکت برای ساختن جامعه ها و اشخاص و جامعه عصر ما که عصر انقلاب است و در کشور ایران که کشور انقلاب و شاهد بسیاری از حوادث بزرگ است که باید آنها را از ایام اللّه محسوب کنیم و به ذکر آنها و تذکر آن ایّام بپردازیم که برای ملت قهرمان و مجاهدان سلحشور، درس انقلاب است.17 شهریور که اکنون در آستانه سالگرد آن هستیم از ایام الهی است که باید ذکر آن را زنده نگه داریم و به نسل های آینده تسلیم کنیم.فداکاری های ملت سلحشور در راه اسلام و دیوسیرتی دژخیمان رژیم شاهنشاهی در این روز و ایامی نظیر آن، درس بسیار ارزنده ای از فداکاری ای است که ملت مظلوم سلحشور را و رژیم جنایتکار پهلوی را در طول تاریخ معرفی نموده است تا نسل های آینده ببینند این جمهوری اسلامی با چه جان نثاری ها و از خود

گذشتگی ها به دست آمده است تا انشاء اللّه آنان نیز با شهامت و شجاعت و ایثار و فدای عزیزان خویش، این هدیه بزرگ الهی را حفظ نمایند.17 شهریور 57 و نظایر آن که قبل از پیروزی انقلاب و پس از آن بسیار بوده است و ملت مجاهد ایران بحمداللّه تعالی در همه آنها پیروزمندانه و شرافتمندانه و سرافرازانه در سرکوبی ستمکاران، قیام و اقدام نمودند، جلوه الهی و قدرت پایان ناپذیر ایمان به غیب را در جهان پرتو افکن ساخت و آفتاب فروزنده اسلام را که از گریبان مجاهدان در راه حق سربر آورد، به عالمیان بویژه مظلومان و مستضعفان معرفی نمود و به آنان درس پربرکت جانبازی در راه هدف الهی را آموخت.)17/6/61(دشمنان ما گمان می کردند با توطئه های فرسایشی می توانند نهضت اسلامی و انقلاب شکوهمند این ملت شهید پرور را به سردی و سستی سوق دهند، غافل از آنکه قیامی که برای خداست و نهضتی که براساس معنویت و عقیده است، عقب نشینی نخواهد کرد. ملت ما اکنون به شهادت و فداکاری خو گرفته است و از هیچ دشمنی و هیچ قدرتی و هیچ توطئه ای هراس ندارد...ملت عزیز ما آن روز که جز مشت خالی و خون پاک هیچ نداشت، بر قدرت های عظیم شیطانی با فریاد اللّه اکبر غلبه کرد

و امروز بحمداللّه تعالی جوانانی رزمنده از خواهران و برادران دارد که با تعلیمات نظامی در سرتاسر کشور قدرت تفکر را از دشمنان ایران و اسلام سلب و با اعتماد به قدرت الهی و فداکاری در راه اسلام بر همه مشکلات و همه قدرت های شیطانی غلبه خواهد کرد.ملتی که 17 شهریور روز نوید پیروزی خون، جمعه سیاه روزی رژیم را با افتخار و پیروزی پشت سر گذاشته است، از این محاصرات اقتصادی و نظامی باک ندارد. آنان باک دارند که اقتصاد را زیربنا و شکم را قبله گاه و دنیارا مقصد و مقصود می دانند.هان ای ملت سلحشور! برای مقابله با قدرت های نظامی ابر قدرتان آماده باشید! و ای قوای مسلح که سربازان اسلام و پیشمرگان هدف و نگهبانان کشورید! مجهز باشید هم به صلاح و هم به سلاح، و هراس و خوف به خود راه ندهید که خداوند تعالی پشتیبان و ملت بزرگ، هوادار شماست. شما نصرت کنید از دین خدا و کشور توحید تا خداوند قادر نصرت دهد شما را.)17/6/59(رهنمودهای مقام معظم رهبری حضرت آیة الله خامنه ایامروز با نام لیبرال دموکراسی یکی از سیاه ترین جنایتهای بشریت در عراق و بویژه شهر مقدس نجف در حال رخ دادن است و آمریکا با شعار دموکراسی و لیبرالیسم، یکی از مقدس ترین شهرهای مسلمانان

را به خاک و خون می کشد و قطعاً امت اسلامی و ملت عراق از این جنایات نخواهند گذشت و قطعاً مردم عراق پاسخ سختی به آمریکا خواهند داد.رییس جمهوری آمریکا برغم قتل عام مردم عراق و شهر مقدس نجف و بعد از رسوایی و فضاحت زندان ابوغریب و اخلال در تشکیل کنگره ملی عراق و دخالت در حکومت این کشور، باز هم ادعای دموکراسی می کند که این نهایت بی شرمی است.فضای کنونی بین المللی نشان دهنده سلطه یک استبداد سیاه در سطح دنیا است که البته دوران این استبداد جهانی نیز همانند دیگر استبدادها در کشورها، به سر خواهد آمد و نشانه های آن آشکار شده است...مهمترین حقیقت این است که جمهوری اسلامی ایران با حرف و سخنی نو که امکان و ضرورت همواره شدن پیشرفت مادی با معنویت است، در قلب جبهه اسلام در مقابل لیبرال دموکراسی قرار گرفته است.دشمنان ملیت ایران بسیار تلاش کردند با ترفندهای گوناگون از جمله معرفی این نظام بعنوان یک نظام بنیاد گرا که دارای جمود است، از طرح واقعیت سخن جدید جمهوری اسلامی ایران جلوگیری کند ولی به موفقیت دست نیافته اند و مهمترین وظیفه نمایندگان فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، معرفی ابعاد و واقعیات این سخن نو است.باید با اقدامات فرهنگی جذاب و در عین حال

متفاوت برای مخاطب های گوناگون و معرفی شخصیت های برجسته علمی، فرهنگی و سیاسی ایران بویژه امام خمینی (ره) و تبیین ابعاد شخصیت ایشان، چهره واقعی نظام اسلامی و پیشرفتهای شگرف آن را به جهانیان ارائه کرد.)22/5/83(دشمنان ملت ایران نیز به افزایش قدرت جمهوری اسلامی معترفند ضمن آنکه بیداری اسلامی، فروریختن ترس ملت ها از ابر قدرت ها و احساس هویت توده های مسلمان از آثار گرانقدر انقلاب اسلامی و پایداری ملت ایران است.امروز لیبرال دموکراسی غرب، در افکار عمومی ملت ها با مخالفت های روزافزون مواجه شده است و با افزایش نفرت جهانی از آمریکا، دولت این کشور در حضیض شکست سیاسی قرار دارد و عملاً در دنیا منزوی شده است.اسلامی که ما طرفدار و مروج آن هستیم بر سه اصل معنویت، عقلانیت و عدالت استوار است و با اسلام متحجر و یا لیبرال کاملاً متفاوت است.اسلام ما اسلامی است که حکمت و تدبیر را مبنای کارها می داند و بر پیگیری عدالت، بعنوان اساسی ترین هدف تأکید می کند.باید در عرصه ارتباطات دوجانبه و منطقه ای و مجامع جهانی، حضوری کاملاً فعّال داشته باشیم و با شناخت مؤلفه های قدرت نظام اسلامی اهدافمان را دنبال کنیم.در مسائلی همچون حقوق بشر، حقوق اقلیت ها، مبارزه با تروریزم، حقوق زنان، برابری دولتها، ممنوعیت استفاده از سلاح های کشتار جمعی و انرژی هسته ای ما باید

مدعی باشیم نه غربی ها چرا که مواضع ما کاملاً بحق است و باید در همه مجامع و مراودات، با اعتماد به نفس کامل و از موضعی تهاجمی و فعال، این مواضع اصولی را به طور مستمر بیان کرد و سلطه گران را با چالش هایی جدی روبرو کرد.حرف قابل قبول در مباحث فعالیتهای هسته ای، ضرورت اعتماد سازی است که ما نیز از سال گذشته ضمن تعامل با آژانس بین المللی انرژی هسته ای این هدف را دنبال می کنیم اما جلب اطمینان باید از راه های معقول صورت گیرد.آنها اکنون این جنجال را درباره ساخت قطعات سانتریفوژ براه می اندازند در حالی که این کار مخالف هیچ قراردادی نیست اما آنها در صددند کار را به جایی برسانند که ما حق نداشته باشیم حتی اسم تکنولوژی هسته ای را بیاوریم که البته جمهوری اسلامی بی اعتنا به این جنجال ها، هدف منطقی استفاده از فناوری هسته ای را دنبال می کند.(38/5/62(

امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایان توطئه کشف حجاب

1 چکیده: (من تلخی این کشف حجابی که اینها کردند و اسمشان را بعدا آزاد زنان و آزادمردان، پسر رضاخان گذاشت من تلخی اش باز در ذائقه ام هست . شما نمی دانید چه کردند با این زن های محترمه و چه کردند با همه قشرها . الزام می کردند هم تجار را، هم کسبه جزء را، هم روحانیت را، هر جا زورشان می رسید به این که مجلس بگیرید و زن هاتان را بیاورید در مجلس، بیاورید در مجلس عمومی، آن وقت اگر اینها تخلف می کردند، کتک دنبالش بود، حرف دنبالش بود، همه چیزها و حرف ها بود و اینها می خواستند زن را وسیله قرار بدهند از برای این که سرگرمی حاصل شود برای جوان ها و در کارهای اساسی اصلا وارد نشود . طریق های مختلفی اینها داشتند برای اینکه این جوان های ما را، این دانشگاهی های ما را، همه این قشرها را نگذارند به فکر خودشان بیفتند و به فکر مملکتشان بیفتند . از آن طرف همین مساله کشف حجاب با آن فضاحتی که اینها کردند و با آن رفتاری که با زن های محترمه کردند و با آن رفتاری که با روحانیون کردند در این مسائل که حتی به مرحوم آقای کاشانی آمدند تکلیف کردند که

شما باید وارد بشوید در این مجلس) . )19/6/59( (نقشه این بود که این قشر مؤثر که از دامن آنها زنان و مردان مؤثر تربیت می شود، طوری کنند که اطفال خودشان را از دامن های خودشان برانند و در جاهای دیگری که اطفال در آن جا جمع می شوند انباشته کنند، و شما را از مهر مادری و آن ها را از سرپرستی مادرانشان جدا کنند که نتوانند این افرادی که باید در دامن های شما تربیت بشوند، از شما جدا بشوند و نتوانند برای کشور خودشان و برای اسلام عزیز عمل کنند، نقشه این بود که با توطئه کشف حجاب مفتضح در زمان قلدر نافهم رضاخان این قشر عزیز را که جامعه را باید بسازند تبدیل کنند به یک قشری که فاسد کنند جامعه را، و این نقشه نه اختصاص به شما بانوان داشت، بلکه جوانان مرد را هم همین طور بکشانند به مراکز فساد و آن طور که می خواهند آن ها را تربیت کنند، که اگر چنانچه کشورشان به دست هر کس بیفتد بی تفاوت باشند یا مؤید . اگر این نهضت و انقلاب اسلامی هیچ نداشت، جز این تحولی که در بانوان و جوانان ما پیدا شد، این یک امری بود که کافی بود، برای کشور ما . اینهایی که در گوشه و کنار

به گوش اشخاص می خوانند، که این انقلاب کاری انجام نداد، این ها اشخاصی هستند که این تحولی که در شما پیدا شده است چون مضر به حال آنها و قدرت های چپاول گر است، این را چیزی حساب نکنند و با تبلیغات سوئشان بخواهند به شما بباورانند، باور بیاورند که چیزی نشده است . . . نقش زن در جامعه بالاتر از نقش مرد است، برای این که زنان، بانوان علاوه بر این که خودشان یک قشر فعال در همه ابعاد هستند، قشرهای فعال را در دامن خودشان تربیت می کنند ، خدمت مادر به جامعه از خدمت معلم بالاتر است، و از خدمت همه کس بالاتر است و این امری است که انبیاء می خواستند و می خواستند که بانوان قشری باشند که همه آنها تربیت کنند جامعه را، و شیر زنان و شیرمردانی به جامعه تقدیم کنند . . . امروز ارزش، ارزش انسانی است، ارزش اخلاقی است، ارزش انسانی است، که به واسطه همین تحول در قشر بانوان، دیگر آن هایی که با آرایش های فاسد و لباس های فاخر می خواستند فخرفروشی کنند، در بین جامعه نسوان ما محکوم اند و خجالت زده اند . . . این تحول، یک تحولی است که بالاترین تحول است در جامعه، جامعه ما از بانوان زمان یعنی بعضی بانوان

زمان محمد رضا و رضا برگشتند به یک بانوانی که زینب گونه شدند و تابع فاطمه . آن روز تابع آرایش اروپایی بودند، و باید از اروپا طرح لباس بیاید، امروز تابع مکتب هستند و آن چه اسلام بپسندند مقبول است و این یک تحولی است که بالاترین تحولات است در جامعه ما، نگه دارید این تحول را، توجه کنید به این که دست های فاسد و قلم های فاسد و گفتارهای فاسد، شما را به اغفال نکشاند و شما را برنگرداند به حال سابق; این راه را شما ادامه بدهید و توده های میلیونی مردان ما هم، ادامه بدهند و می دهند; و توده های میلیونی بانوان ما هم ادامه بدهند و می دهند، و هیچ توجه به صحبت ها و قلم ها و سخنرانی هایی که می شود نکنید، و خودتان مستقل فکر کنید و تابع افکار دیگران نباشید و خودتان برای کشور خودتان کوشش کنید که مفید باشید و شما هدایت کنید مردان را ، و هدایت کنید و نصیحت کنید دولتمردان را، شما مادران خوبی برای اطفال باشید و ناصحان خوبی برای جامعه) . (95/21/52(

امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایان روز قدس، روز اسلام

1 چکیده: همه باید بدانند که هدف دولتهای بزرگ از ایجاد اسرائیل، تنها با اشغال فلسطین پایان نمی پذیرد، آنها در این نقشه اند که پناه بر خدا تمامی کشورهای عربی را به همان سرنوشت دچار کنند. آیا سران قوم نمی دانند و ندیده اند که مذاکرات سیاسی با سیاستمداران قدرتمند و جنایتکاران تاریخ، قدس و فلسطین را نجات نخواهد داد، و هر روز بر جنایات و ستمگریها افزوده خواهد شد.ما طرفدار مظلوم هستیم، هر کسی در هر قطبی مظلوم باشد ما طرفدار آنها هستیم، و فلسطینیها مظلوم هستند و اسرائیلیها به آنها ظلم کرده اند، از این جهت ما طرفدار آنها هستیم. باید همه بپاخیزیم و اسرائیل را نابود کنیم، و ملت قهرمان فلسطین را جایگزین آن گردانیم. روز قدس که همجوار شب قدر است، لازم است که در بین مسلمانان احیا شود و مبدأ بیداری و هشیاری آنان باشد. مسلمانان جهان باید روز قدس را روز همه مسلمین، بلکه مستضعفین بدانند. این آوای اللّه اکبر است، این همان فریاد ملت ماست که در ایران، شاه را و در بیت المقدس، غاصبین را به نومیدی کشاند. اصولاً این تکلیف همه مسلمین است که قدس را آزاد کنند و شر این جرثومه فساد را

از سر بلاد اسلامی قطع کنند. مسأله قدس یک مسأله شخصی نیست، و یک مسأله مخصوص به یک کشور و یا یک مسأله مخصوص به مسلمین جهان در عصر حاضر نیست، بلکه حادثه ای است برای موّحدین جهان و مؤمنان اعصار گذشته و حال و آینده. قدس متعلق به مسلمین است و باید به آنان برگردد. روز قدس روز اسلام است. روز قدس روزی است که باید سرنوشت ملتهای مستضعف معلوم شود. روز قدس یک روز جهانی است، روزی نیست که فقط اختصاص به "قدس" داشته باشد، روز مقابله مستضعفین با مستکبرین است. روز قدس روزی است که اسلام را باید احیا کرد. روز قدس که آخرین روزهای "شهر اللّه اعظم " است سزاوار (آن) است که همه مسلمانان جهان از قید اسارت و بردگی شیاطین بزرگ و ابرقدرتها رها شده و به قدرت لایزال اللّه بپیوندند. اسرائیل از نظر اسلام و مسلمین و تمامی موازین بین المللی غاصب و متجاوز است؛ و ما کمترین اهمال و سستی را در پایان دادن به تجاوزات او جایز نمی دانیم. من طرفداری از طرح استقلال اسرائیل و شناسایی او را، برای مسلمانان یک فاجعه و برای دولتهای اسلامی یک انفجار می دانم. ملتهای برادر عرب، و برادران لبنان و فلسطین بدانند که هرچه بدبختی دارند

از اسرائیل و آمریکاست. اسرائیل باید از صحنه روزگار محو شود. بر همه آزادیخواهان جهان است که با ملت اسلام همصدا شده، تجاوزات غیر انسانی اسرائیل را محکوم نمایند. من به جمیع دول اسلام، و مسلمین جهان در هر جا هستند اعلام می کنم که ملت عزیز شیعه از اسرائیل و عمال اسرائیل متنفرند، و از دولتهایی که با اسرائیل سازش می کنند متنفر و منزجرند.

امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایان شهید بهشتی خار چشم دشمنان

1 چکیده: اشخاصی که برای خدمت خودشان را حاضر کرده بودند و خدمتگزار این کشور بودند اشخاصی بودند که آنقدری که من از آن ها می شناسم، از ابرار بوده اند، از اشخاص متعهد بوده اند که در رأس آنها مرحوم شهید بهشتی است. ایشان را من بیست سال بیشتر می شناختم، مراتب فضل ایشان و مراتب تفکر ایشان و مراتب تعهد ایشان بر من معلوم بود و آن چه که من راجع به ایشان متأثر هستم، شهادت ایشان در مقابل او ناچیز است و آن مظلومیت ایشان در این کشور بود. مخالفین انقلاب، افرادی که بیشتر متعهدند، مؤثرتر در انقلابند، آنها را بیشتر مورد هدف قرار داده اند. ایشان مورد هدف اجانب و وابستگان به آنها در طول زندگی بود. تهمت ها، تهمت های ناگوار به ایشان می زدند. از آقای بهشتی اینها می خواستند یک موجود ستمکار دیکتاتور معرفی کنند، در صورتی که من بیش از بیست سال ایشان را می شناختم و بر خلاف آنچه این بی انصاف ها در سرتاسر کشور تبلیغ کردند و مرگ بر بهشتی گفتند، من او را یک فرد متعهد، مجتهد، متعهد، متدین، علاقه مند به ملت، علاقه مند به اسلام و به درد بخور برای جامعه خودمان می دانستم. )8/4/60(شما کوردلان (منافقین) با آنکه دیده اید با

شهادت رساندن شخصیت های بزرگ صفوف فداکاران در راه اسلام فشرده تر و عزم آنان مصمم تر می شود، می خواهید با به شهادت رساندن عزیزان ما این ملت فداکار را از صحنه بیرون کنید. شما تا توانستید به فرزندان اسلام چون شهید بهشتی و شهدای عزیز مجلس و کابینه با حربه ناسزا و تهمت های ناجوانمردانه حمله کردید که آنها را از ملت جدا کنید و اکنون که آن حربه از کار افتاد و کوس رسوائی همه تان بر سر بازارها زده شد. در سوارخ ها خزیده و دست به جنایاتی ابلهانه زده اید که به خیال خام خود ملت شهیدپرور فداکار را با این اعمال وحشیانه بترسانید و نمی دانید که در قاموس شهادت واژه وحشت نیست. اکنون اسلام به این شهیدان و شهید پروران افتخار می کند و با سرافرازی همه مردم را دعوت به پایداری می نماید و ما مصمم هستیم که روزی رخش ببینیم و این جان که از اوست تسلیم وی کنیم.ملت ایران در این فاجعه بزرگ 72 تن بیگناه به عدد شهدای کربلا از دست داد. ملت ایران سرافراز است که مردانی را به جامعه تقدیم می کند که خود را وقف خدمت به اسلام و مسلمین کرده بودند و دشمنان خلق گروهی را شهید نمودند که برای مشورت در مصالح کشور گردهم آمده بودند. ملت

عزیز! این کوردلان مدعی مجاهدت برای خلق گروهی را از خلق گرفتند که از خدمتگزاران فعال و صدیق خلق بودند. گیرم که شما با شهید بهشتی که مظلوم زیست و مظلوم مرد و خار در چشم دشمنان اسلام و خصوص شما بود دشمنی سرسختانه داشتید، با بیش از 70 نفر بیگناه که بسیاریشان از بهترین خدمتگزاران خلق و مخالف سرسخت با دشمنان کشور و ملت بودند چه دشمنی داشتید؟...ملت ایران با اعتماد به قدرت لایزال قادر متعال همچون دریایی مواج به پیش می رود و در مقابل ابرقدرت ها و تفاله های آنان با صفی مرصوص ایستاده است و شما درماندگان عاجز را که در سوراخ ها خزیده اید و نفس های آخر را می کشید به جهنم می فرستد و خداوند بزرگ پشت و پناه این کشور و ملت است.)9/4/60(رهنمودهای مقام معظم رهبری حضرت آیة الله خامنه ایلازم می دانم بار دیگر از ملت عزیزمان به خاطر حضور هوشمندانه و آگاهانه شان در پای صندوقهای رأی برای مجلس هفتم تشکر کنم. کار بزرگ و برخاسته از درک و احساس صادقی انجام گرفت؛ ملت ایران نگذاشتند طبق خواست مدعیان و دشمنان این نظام، جمهوری اسلامی حتّی یک روز بدون مجلس و بدون قوّه قانونگذاری باشد.اگر هدف ما از نمایندگی مجلس و از مسؤولیتهای دولتی و از تکیه زدن بر مناصب و

مسندهای گوناگون از آن جایی که شما نشسته اید، تا آن جا که بنده نشسته ام، تا آن جایی که دولت نشسته است، تا آن جایی که مسؤولان گوناگون در رده های مختلف نشسته اند همین شأن ظاهری و برخورداری های ظاهری باشد(که این هم پوچ است، باطن این هم چیزی نیست؛ بظاهر، برخورداری به نظر می آید، اما برخورداری واقعی نیست) بدون شک سرمان کلاه رفته است؛ چون ما در مقابل آنچه می گیریم، چیزی می دهیم. شما در طول مدت عمرتان هیچ چیز را یکجانبه نمی گیرید؛ چیزی می گیرید، چیزی می دهید. آنچه می گیریم، همین چیزهایی است که در طول زندگی گیر ما می آید از علم، از معنویت، از پول، از مقام، از جلوه گری در چشم مردم، از محبوبیت و غیر اینها آنچه می دهیم، از همه اینها مهمتر است و آن، عمر و زندگی ماست؛ «انّ الانسان لفی خسر» ما در مقابل همه دستاوردهای خود، چیزی را داریم و به طور مستمر و بی وقفه تحویل می دهیم و آن، مدّت مهلت و فرصت ما در این دنیاست؛ این دارد تمام می شود. سرمایه اصلی دارد ذره ذره کم می شود، مثل یخی که انسان در دستش بگیرد و آب شود. این سرمایه را باید به سرمایه تبدیل کنیم.مهمترین چیزی که در باب مجلس شورای اسلامی وجود دارد. این است که

این مجلس مظهر مردم سالاری دینی است. الگویی که نظام اسلامی در خصوص مردم سالاری دینی به دنیا ارائه داد و در عرصه سیاست جهانی مطرح کرد، بدون شک تجربه موفقی از آب درآمد. آنچه در آن، هم رأی و اراده و شخصیت و خواست مردم در آینده سازی جامعه تأثیر دارد، و هم چارچوب این حرکت، ارزشهای معنوی و الهی است، همان چیزی است که امروز بشریت نیازمند آن است و از نبود آن دارد رنج می برد. این جنگها، استکبارها، ظلمها، شکافهای طبقاتی، غارت ثروت ملتها و فقر عجیبی که بر بخش عظیمی از مردم دنیا حاکم است، همه بر اثر نبود معنویت است.ما ملت ایران آمده ایم معنویت را به شکل جوهری، اصولی و ریشه یی نه به شکل سربار و تعارفی در الگوی جدید خود گنجانده ایم. مردم سالاری دینی، این است. مظهر این مردم سالاری، مجلس شورای اسلامی است؛ هم «شورا» است، هم «اسلامی» است؛ هم انتخاب مردم است، هم جهتگیری اسلامی است، که در اصول متعدد قانون اساسی و در سوگند نمایندگی آشکار است. این الگو، بی نظیر است. البته طبیعی است که علیه آن تبلیغات کنند به تعبیر بازاری ها توی سر جنس بزنند و سعی کنند آن را از چشمها بیندازند و بی ارزش وانمود کنند، این یک ترفند

شناخته شده است.نکته یی که بسیار مهم است، این است که از همه ظرفیت کاری مجلس استفاده کنید. اگر قرار باشد یک روز دستگاهی بخواهد موفق ترین مجلس ایران را در دوره بعد از انقلاب ارزیابی کند، بلاشک موفق ترین مجلس، مجلسی است که توانسته از همه ظرفیت کاری خود استفاده کند. ظرفیت قانونگذاری، یکی از ظرفیتهای بسیار مهم است. ابزارهای نظارت در دست شما قرار دارد. دیوان محاسبات را دست کم نگیرید. من در مجالس قبلی مکرر به مسؤولان و دست اندرکاران می گفتم دیوان محاسبات را خیلی جدی بگیرید، این ابزار بسیار مهمی است. به شما هم این نکته را عرض می کنم. البته بعضی گوش کردند، بعضی هم گوش نکردند، اما شما گوش کنید. دیوان محاسبات خیلی مهم است.(38/3/82(

امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایان والاترین روز

1 چکیده: مبارک باد بر ملت عظیم الشأن ایران بویژه زنان بزرگوار روز مبارک زن، روز شرافتمند عنصر تابناکی که زیر بنای فضیلت های انسانی و ارزش های والای خلیفة اللّه در جهان است.و مبارکتر و پربهاتر انتخاب بسیار والای روز بیستم جمادی الثانی است، روز پرافتخار ولادت زنی که از معجزات تاریخ و افتخارات عالم وجود است، زنی که در حجره ای کوچک و خانه ای محقر انسان هائی تربیت کرد که نورشان از بسیط خاک تا آن سوی افلاک و از عالم ملک تا آن سوی ملکوت اعلی می درخشد. صلوات و سلام خداوند تعالی بر این حجره محقری که جلوه گاه نور عظمت الهی و پرورشگاه زبدگان اولاد آدم است.)25/1/61(این ولادت با سعادت در زمان و محیطی واقع شد که زن به عنوان یک انسان مطرح نبود و وجود او موجب سرافکندگی خاندانش در نزد اقوام مختلف جاهلیت به شمار می رفت. در چنین محیط فاسد و وحشتزایی، پیامبر بزرگ اسلام دست زن را گرفت و از منجلاب عادات جاهلیت نجات بخشید. و تاریخ اسلام گواه احترامات بی حد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به این مولود شریف است، تا نشان دهد که زن، بزرگی ویژه ای در جامعه دارد که اگر برتر از مرد نباشد،

کمتر نیست. پس این روز، روز حیات زن و روز پایه گذاری افتخار و نقش بزرگ او در جامعه است. اینجانب به زنان پرُ افتخار ایران، مباهات می کنم که تحوّلی آنچنان در آنان پیدا شد که نقش شیطانی بیش از پنجاه سال کوشش نقّاشان خارجی و وابستگان بی شرافت آنان، از شعرای هرزه گرفته تا نویسندگان و دستگاه های تبلیغاتی مزدور را نقش بر آب نمودند و اثبات کردند که زنان ارزشمند مسلمان دچار گمراهی نشده و با این توطئه های شوم غرب و غربزدگان آسیب نخواهد پذیرفت.رحمت خداوند بر مادرانی که جوانان نیرومند خود را به میدان دفاع از حق فرستاده و به شهادت ارجمند آنان افتخار می کنند. نفرت بر آن عروسک هائی که در کاخ های ننگین داخل و خارج به زندگانی حیوانی پست، دل بسته و جز به فکر فسادانگیزی نیستند. بریده باد زبان ها و دست های جنایتکاری که با گفتار و قلمفرسائی خود، کوشش دارند جمهوری اسلامی را بشکنند و کشور عزیز را به دامن چپ یا راست بکشانند! درود بی پایان بر زنان متعهدی که اکنون در سراسر کشور، به تربیت نوباوگان و تعلیم بیسوادان و تدریس علوم انسانی و آموزش فرهنگ غنی قرآنی اشتغال دارند. و درود خداوند بر زنانی که در این انقلاب و در دفاع از میهن، به

درجه والای شهادت نائل شده اند. و بر آنانی که در بیمارستان ها و درمانگاه ها در خدمت معلولان و بیماران می باشند. و درود بر مادرانی که جوانان خود را با افتخار از دست داده اند. مبارک باد روز زن بر زنان متعهد کشورهای اسلامی! و امید آن است که جامعه زنان، از غفلت و خواب مصنوعی که از جانب چپاولگران بر آنان تحمیل شده است، برخیزند و همگان دوش به دوش هم به داد بازیخوردگان برسند. و زن را به مقام والای خود، هدایت کنند. و امید است که زنان سایر کشورهای اسلامی، از تحول معجزه آسایی که برای زنان ایران در اثر انقلاب بزرگ اسلامی حاصل شد، عبرت گرفته و بکوشند تا جامعه خود را اصلاح نمایند و کشورهای خود را به آزادی و استقلال برسانند. رحمت و برکت حق تعالی نثار زنان با شخصیت اسلام و ایران عزیز.)4/2/60(رهنمودهای مقام معظم رهبری حضرت آیة الله خامنه ایجمهوری اسلامی و ملت ایران بر اساس منطق اسلام بدنبال بمب اتمی نبوده و نیستند اما استفاده از دانش و فناوری هسته ای را حق مسلّم خود می دانند و دانشمندان پرتوان ایران همراه با دولت و ملت، به عنوان وظیفه ای ملی، این هدف را دنبال خواهند کرد.علت اصلی جنجال اخیر آمریکا درباره فعالیت های هسته ای ایران آن است که

دشمنان این ملت و نظام اسلامی از بومی شدن دانش هسته ای در ایران و تلاش اندیشمندان ایرانی برای تأمین سوخت مورد نیاز نیروگاه هسته ای بوشهر نگرانند.دشمنان ملت ایران و در رأس آنان آمریکایی های رسوا که جنایات آنها در مناطق مختلف جهان از جمله ابوغریب و دیگر زندانهای عراق، مظهر فاجعه آفرینی و وحشیگری است و عملکرد منحط آنها، ننگ جامعه بشری محسوب می شود. جمهوری اسلامی و ملت ایران را به فریب جهانیان، متهم می کنند و برای خالی کردن کینه های ناشی از پیروزی انقلاب و بیرون انداخته شدن آمریکایی ها، از ایران، بر ضد نظام اسلامی، یاوه گویی و جنجال آفرینی می کنند اما همچون همیشه راه بجایی نخواهند برد.ایران اسلامی دنبال ساخت سلاح اتمی نبوده و نیست چرا که برای پیروزی بر دشمنان نیازی به اینگونه وسائل ندارد و همچون 25 سال اخیر با تکیه بر عزم و ایمان و آگاهی و اتحاد ملت، دشمنان ایران از جمله آمریکا را شکست خواهد داد.رژیم صهیونیستی با دارابودن صدها کلاهک هسته ای اکنون در برابر فلسطینی های مؤمن و سنگ بدست درمانده است، چرا که سلاح اتمی در صحنه های عظیم و اساسی، پیروزی بدنبال نمی آورد.مسئله ای که ما با جدیت بدنبال آن هستیم استفاده از دانش هسته ای در مصارف گوناگون غیرنظامی از جمله در تأمین سوخت نیروگاه

اتمی بوشهر است که این مسئله مطابق مقررات بین المللی و معاهده «ان پی تی» که ما هم آن را قبول کرده ایم، هیچ اشکالی ندارد و حق مسلم همه کشورها است. این کار ضرورتی اساسی است چرا که اگر ملت ایران نتواند این نیاز اساسی را در داخل تأمین کند، باید به کشورهای دیگر وابسته شود و هرگاه آن کشورها بهر دلیلی از جمله مسائل سیاسی یا بین المللی از دادن سوخت نیروگاه خودداری کنند، ایران عملاً از استفاده از امکانات نیروگاهی خود محروم خواهد شد.آمریکایی ها می دانند که اگر ایران اسلامی و ملت ایران بر قله رفیع این فناوری بایستد، سخن حق او که دعوت به استقلال، عزت و سرافرازی است در افکار عمومی جهان بویژه مسلمانان، نفوذ بیشتری خواهد یافت و دشمنان ملت از همین مسئله ناراحت و نگرانند.اگر اروپایی ها واقعاً نگران دستیابی ما به سلاح هسته ای هستند ما به همان دلایلی که گفته شد به آنها اطمینان می دهیم که بدنبال تولید اینگونه سلاح نیستیم اما اگر از دستیابی ایران به فناوری فاخر و برجسته هسته ای و بومی شدن این دانش در این سرزمین ناراحتند و می خواهند این روند را متوقف کنند به آنها تأکید می کنیم که ملت ایران زیر بار این حرف زور نخواهد رفت.ملت ایران نیز مانند

کشورهای مختلف، در صدد است انرژی مورد نیاز خود را از نیروگاه هسته ای تأمین کند چرا که در غیر این صورت از قافله علم، باز هم عقب خواهد ماند، بنابراین تلاش برای دستیابی به فناوری هسته ای و دیگر فناوریهایی که ایران را به اوج قله علم نزدیک کند، امری واجب و وظیفه ای ملی است و ملت و دولت ایران بر خلاف خواست خائنینی که اهداف آمریکا را دنبال می کنند با پایداری در برابر فشارهای مراکز سلطه جهانی، این هدف اساسی را دنبال خواهد کرد.(3831/4/2(

امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایان وحدت روحانی و دانشگاهی

1 چکیده: از اینکه احساس می کنم طبقات جوان غیور دانشجوی قدیم و جدید داخلی کشور و خارج و روشن ضمیران سایر طبقات ملت شریف مسلمان ایدهم اللّه تعالی از خواب گران چند صد ساله که به نغمه های خواب آور عمال خبیث استعمار بر ملت ها غلبه کرده بود، بیدار شده اند و در فکر چاره هستند و از پیوستگی دانشجویان مدارس قدیم و دانشگاه ها و همکاری آنها و سایر طبقات بیدار در این نهضت مقدس اسلامی که به خواست خداوند متعال منتهی به قطع ایادی اجانب و استعمار خواهان و غربزدگان خواهد شد، احساس مسرت و سربلندی می کنم.این پیوستگی، قدم اول است که به رغم اجانب و نوکران چشم و زبان بسته آنها، در راه آزادی ملت های زیر دست برداشته شده و اساس و زیربنای شکست نهائی چپاولگران و عمال خبیث کسانی است که با تبلیغات مسمومه سالیان دراز شما برادران و فرزندان ملت را مانند دشمنان ستمگر ملت های ضعیف، بر مرکب آمال به تاخت و تاز و بند کشیدن ملل اسلامی و مکیدن خون آنها با کمال امنیت و آرامش خاطر اشتغال داشتند.اکنون که می بینم شما فرزندان عزیز شاهراه اساس را یافته و بر پایه وحدت اسلامی به هم پیوسته اید

و نور تابناک قرآن مجید دستور آزادی ملل ضعیف و راهنمای چگونگی نهضت مردان تاریخ و پیمبران پاک در هر عصری بر ضد ستمگران و استثمار و استعمار پیشگان بر قلب های شما پرتو افکنده است، به خود نوید می دهم که به خواست خدای بزرگ آتیه درخشان زندگی نزدیکی در انتظار ملل مظلوم است.بر شما جوانان روشنفکر است که از پا ننشینید تا خواب رفته ها را از این خواب مرگبار بر انگیزانید و با فاش کردن خیانت ها و جنایت های استعمارگران و پیروان بی فرهنگ آنها غفلت زده ها را آگاه نمائید و از اختلاف کلمه و تفرقه و هواهای نفسانی که رأس همه فسادهاست احتراز کنید و به خداوند تبارک و تعالی روی نیاز آورید که شما را در این راه هدایت فرماید و با جنود فوق طبیعت کمک کند.(صحیفه نور، ج1، ص 130(ما باید این اجتماعی که در ایران حاصل شد و این تحول بزرگی که حاصل شد این را سرمشق خودمان قرار بدهیم و از یاد نبریم. توجه داشته باشیم که آن چه ما را پیروز کرد، آن چه ما را با دست تهی پیروز کرد، این اجتماع ابدان و اجتماع ارواح و وحدت کلمه و وحدت مقصود بود.این مطلب مهم است و نسبت (به) کسانی که دولتمردان هستند اهمیتش بیشتر است؛ آن ها

باید توجه داشته باشند که سند پیروزی ما همین وحدت کلمه و همین توحید کلمه بوده است و آنها باید بدانند که رسیدن هر یک از آنها به هر مقامی برای خاطر همین ملتی است که بپاخاستند و وحدت کلمه را ایجاد کردند و با هم یک کلمه گفتند و آن «آزادی، استقلال، جمهوری اسلامی» و همه همین مقصد را داشتند.(95/21/7(

امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایان پانزده خرداد مبدا نهضت اسلامی

1 چکیده: با فرارسیدن پانزدهم خرداد خاطره غم انگیز و حماسه آفرین این روز تاریخی تجدید می شود، روزی که بنابر آنچه که مشهود است قریب به پانزده هزار نفر از ملت مظلوم و ستم کشیده ما به خاک و خون کشیده شد، روزی که طلیعه نهضت اسلامی این لت شجاع و غیور گردیده نهضت عظیمی که ... به دنبال قیام روحانیت مسئول و متعهد، در مقابل محمد رضا پهلوی که مخالفتش با اسلام عزیز آشکار و آشکارتر شد، شکل گرفت . روحانیت به اعتراض برخاست و عصر عاشورا پس از حادثه ای ناگوار اعتراض با موج عظیم انسانی اسلامی بالا گرفت و به اوج رسید و پس از آن دست ناپاک استعمار از آستین شاه مخلوع درآمد و غائله پانزده خرداد - 12 محرم - را هرچه دردناکتر بوجود آورد ... نهضت از حوزه علمیه قم مرکز فقاهت راستین برخاست و برق آسا در سایر حوزه های علمیه و دانشگاه ها و در تهران و سایر شهرها قشرهای عظیم ملت را فرا گرفت و همه را به میدان مبارزه کشید و در سال های اخیر که حوادث به دنبال حوادث به وجود آمد و ملت بزرگ با شعار اسلام و فریاد الله اکبر و نور ایمان و

وحدت کلمه بنیاد پهلوی را از بن کند و ملت ما این روز را عزیز می شمارد و من روز پانزدهم خرداد را برای همیشه عزای عمومی اعلام می کنم . )12/3/58( پانزدهم خرداد را بشناسید و مقصد پانزده خرداد را بشناسید و کسانی که پانزده خرداد را بوجود آوردند بشناسید و کسانی که پانزده خرداد را دنبال کردند بشناسید و کسانی که از این به بعد امید تعقیب آنها هست بشناسید و مخالفین پانزده خرداد و مقصد پانزده خرداد را بشناسید . پانزده خرداد از همین مدرسه شروع شد . عصر عاشورا در همین مدرسه اجتماع عظیم بود و بعد از اینکه صحبت هائی و افشاگری هائی شد، دنباله آن منتهی به پانزده خرداد شد . پانزده خرداد برای اسلام بود و به اسم اسلام بود و به مبدائیت اسلام و راهنمائی روحانیت و همین جمعیت ها که الآن اینجا هستند، اینها بودند که 15 خرداد را بوجود آوردند . همین جمعیتی که مقصدی غیر از اسلام ندارد، در تعقیب 15 خرداد تا حالا دنباله کردند . از همین جمعیت که مقصدی غیر از اسلام ندارد امید آن است که تعقیب کنند و نهضت ما را به ثمر برسانند . )15/3/58( پانزده خرداد که ما مردان با اراده ای را از دست دادیم و جوانانی از

دست ملت ما رفت، نقطه عطفی در تاریخ و مبدا این نهضت است . آنها که در پانزده خرداد قیام کردند، قیام مردانه کردند و در مقابل دژخیمان نه گفتند و به شهادت رسیدند، آنها مبدا این نهضت عظیم شدند . )9/8/58( واقعه پانزده خرداد ننگ بزرگی برای هیات حاکمه به بار آورد . این واقعه فراموش شدنی نیست . باید «پانزده خرداد» و «نوزده دی» جاوید و زنده نگه داشته شود تا جلادی شاه از خاطره ها نرود، و نسلهای آتیه جرایم شاهان سفاک را بدانند . قیام پانزده خرداد اسطوره قدرت ستمشاهی را درهم شکست و افسانه ها و افسونها را باطل کرد . اولین و مهمترین فصل خونین مبارزه، در عاشورای پانزده خرداد رقم خورد . ملت عظیم ایران لازم است شکر نعمتهای غیر متناهی الهی را، در سالروز پانزده خرداد به جان و دل بجا آورد . در حقیقت دستاورد 15 خرداد 42، پیروزی 22 بهمن 57 بود . ملتی که «پانزده خرداد» روز خون و «هفده شهریور» روز نوید پیروزی خون، جمعه «سیاه روزی» رژیم را با افتخار و پیروزی شت سرگذاشته است، از این محاصرات اقتصادی و نظامی باک ندارد . آنان باک دارند که اقتصاد را زیربنا، و شکم را قبله گاه، و دنیا را مقصد و مقصود

می دانند . درود بر عاشورا، درود بر «پانزده خرداد» و »22 بهمن» ، درود بر ایام الله و بر ملت شریف ارزشمند ایران . (کلمات قصار)

امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایان

1 1 چکیده:

کشاورزان و کارگران اساس استقلال کشورند

کارگران از ارزشمندترین طبقه و سودمندترین گروه در جامعه ها هستند. چرخ عظیم جوامع بشری با دست توانای کارگران در حرکت و چرخش است. حیات یک ملت مرهون کار و کارگر است کار خلاصه نمی شود به جنبش مخصوص و کارگر خلاصه نمی شود به گروهی خاص و به این انگیزه، روز کارگر روز همه ملت است...)10/2/59( انشاء اللّه مبارک است بر همه مستضعفین جهان و بر ملت ایران و بر شما کارگران متعهد اسلامی، روز کارگر مبارک باشد بر ملت ایران که چنین جوانان متعهدی در کارگاه ها مشغول فعالیت هستند. دو قشر از ملت ستون فقرات کشور و انقلابند. یک قشر، قشر کارگر که با مجاهدات پیگیر خود، قبل از انقلاب با اعتصابات دامنه دار خود انقلاب را به پیروزی رساندند و بعد از انقلاب هم آنها هستند که با کوشش خود و جهاد خود در راه اسلام این انقلاب را به پیش می برند و من امیدوارم که کوشش آنها در پیشگاه مقدس خدای تبارک و تعالی مقبول باشد و سرفراز باشند در اینجا و در آنجا و قشر دوم کشاورزانند. کشاورزان و کاگران اساس استقلال کشورند و اگر این دو قشر به طور دلخواه انشاء اللّه

عمل کنند، گرفتاری های کشور ما انشاء اللّه رفع می شود و از این جهت است که این دو قشر بیشتر مورد هجمه مخالفین انقلاب اسلامی هستند. بی جهت نیست که فعالیت گروه هائی که به خلاف جمهوری اسلامی هستند و وابسته به اجانب هستند به این دو قشر بیشتر توجه دارند و این دو قشر را بیشتر می خواهند به انحراف بکشانند... همانطوری که سرحدات را قوای مسلح نگهداری می کنند و با شجاعت و شهامت از اسلام دفاع می کنند و جوانانی پر ارزش را از دست می دهند معذلک با کمال شجاعت به دفاع از کشور و اسلام مشغول هستند، در داخل کشور هم مجاهدین کارگر و مجاهدین کشاورز مجاهده می کنند نظیر همان مجاهدات. آنها سرحدات را از آسیب حفظ می کنند و شما متن کشور را از وابستگی حفظ می کنید. آنها مجاهد فی سبیل اللّه هستند و شماها هم مجاهد فی سبیل اللّه. همانطور که خون آنها در پیش خدای تبارک و تعالی مقدس و ارجمند است، عرق شما هم در پیشگاه خدای تعالی مقدس است. اگر شما کارگران و کشاورزان سراسر کشور قیام کنید به امری که مصلحت کشور شما، استقلال کشور شما، آزادی شما به او بستگی دارد، این کشور به پیش خواهد رفت و آسیب نخواهد دید... )10/2/60( از پیغمبر اکرم

شنیده اید که نقل شده است که کف دست یک کارگر را، یعنی همان محلی که کار درش تأثیر کرده و پینه بسته، آنجا را بوسید و این، یک نشان ارزش است برای کارگر در طول تاریخ. پیغمبر اسلام که اولین فرد انسان هاست و بزرگترین انسان کامل است، نسبت به کارگر اینطور تواضع بکند و کف دست او را که علامت کار است ببوسد، این نکته دارد که کف دست را بوسیده، نه پشت دست را. کف دست آثار کار درش هست، می خواهد ارزش کار را به عالمیان اعلام کند. به مسلمین اعلام کند که ارزش کار این است که آنجائی که کارگر کار کرده است، در اثر کار یک نشانه ای پیدا کرده من آنجا را می بوسم که ملت های اسلامی و بشر ارزش این کارگر را بداند. و ما مفتخریم و شما و همه مفتخرند به اینکه همچو نشانی پیغمبر اکرم به شما داده، یا در بعض روایات فرموده اند که قطره عرقی که از بدن کارگر می آید مثل خونی است که از شهدای در راه خدا می آید چقدر این ارزش دارد.)11/2/61( هیئت تحریریه 1

امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایان» یوم اللّه بیست و دوم بهمن

1 چکیده: سالروز پیروزی انقلاب عظیم ایران را به مستضعفین جهان و مسلمانان عموماً و ملت شریف و شجاع ایران تبریک عرض می کنم. در چنین روز فرخنده ای حق بر باطل و جنود رحمانی بر اولیاء شیطان و حزب اللّه طاغوت و طاغوتیان غلبه نمود و حکومت عدل اسلامی مستقر گردید و دست انتقام حق از آستین ملت رزمنده ایران بیرون آمد و نصرت اعجازآمیز اسلام بر کفر تحقق یافت. در چنین روز مسعودی همبستگی قشرهای ملت دلیر روزافزون و ارتش و سایر قوای انتظامی وفاداری خود را به اسلام و ایران نشان دادند و میهن خود را از شر طاغوت های زمان که در رأس آنان دولت آمریکاست رهائی بخشیدند.درود بر چنین ملت زنده و هوشیار و آفرین بر قوای انتظامی و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی. جاوید باد پرچم پرافتخار اللّه اکبر که رمز پیروزی معجزه آسای ملت بزرگ ایران است...ما گرچه شهدای گرانمایه و جوانان برومندی از دست دادیم و برادران و خواهران معلول و ناقص العضو به جای گذاشتیم. شهدائی که نور انقلابمان و خواهران و برادران معلولی که سرمایه انقلاب اسلامی ما هستند و از احترام خاصی در میان ملت قدرشناس ما برخوردارند ولی در

عوض ملتی بزرگ را نجات دادیم و چنگال گرگان آدمخوار، وحشیان به صورت آدمی را از شریان حیات امتی عظیم الشأن قطع کردیم و با خواست خداوند و اراده مصمم ملت عزیز تا ابد صحنه میهن اسلامی خود را از لوث وجود جنایتکاران بی فرهنگ و خیانتکاران غارتگر پاک و در تحت لوای پربرکت اللّه اکبر برای هم میهنان خود آزادی و استقلال را تأمین نمودیم.)22/11/58(روز 22 بهمن روزی بود که ارتش و ملت به هم پیوستند و روزی بود که ارتش از طاغوت به اللّه برگشت و تکبیر و پشتیبانی امت بر طاغوت غلبه کرد و این معنا باید سرمشق ما باشد در تمام زندگی، که اگر یک ملتی همه قشرهایش با هم بودند و یکپارچه بودند هیچ قدرتی نمی تواند در مقابل آنها ایستادگی کند و آسیبی به آنها برساند...در 22 بهمن ثابت شد که ملتی یکپارچه، ملتی که مقصدشان یک مقصد الهی است نه مقصدشان یک مقصد مادی صرفاً و همه شان با هم یکصدا هستند، یک مقصد هستند، نمی توانند که بر این ملت غلبه کنند و دیدند که ملت غلبه کرد بر همه آنها...22 بهمن باید سرمشق ما باشد در طول زندگی و برای نسل های آینده که همه آنها 22 بهمن را که غلبه ایمان بر کفر و

اللّه بر طاغوت و اسلام بر کفر بود، باید حفظ کنند و بزرگ بشمارند، بزرگ بشمارند روزی را

امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایان» اسرائیل باید از صفحه روزگار محو شود»

1 چکیده: بیت المقدس مال مسلمین و قبله اول مسلمین است. همه باید بدانند که هدف دولتهای بزرگ از ایجاد اسرائیل، تنها با اشغال فلسطین پایان نمی پذیرد، آنها در این نقشه اند که پناه بر خدا تمامی کشورهای عربی را به همان سرنوشت اسرائیل دچار کنند. ما طرفدار مظلوم هستیم، هر کسی در هر قطبی مظلوم باشد ما طرفدار آنها هستیم، و فلسطینیها مظلوم هستند و اسرائیلیها به آنها ظلم کرده اند، از این جهت ما طرفدار آنها هستیم. ملت مسلمان ایران و هیچ مسلمانی و اصولاً هیچ آزاده ای اسرائیل را به رسمیت نمی شناسد، و ما همواره حامی برادران فلسطینی و عرب خود خواهیم بود. دولت غاصب اسرائیل با هدفهایی که دارد، برای اسلام و ممالک مسلمین خطر عظیم دارد. برادران و خواهران باید بدانند که آمریکا و اسرائیل با اساس اسلام دشمنند. اسرائیل از نظر اسلام و مسلمین و تمامی موازین بین المللی غاصب و متجاوز است، و ما کمترین اهمال و سستی را در پایان دادن به تجاوزات او جایز نمی دانیم. اسرائیل باید از صفحه روزگار محو شود. کسانی که از اسرائیل حمایت می کنند باید بدانند که افعی گزنده را در حمایت خود قوی می کنند. از

اسرائیل، این دشمن اسلام و عرب جانبداری نکنید، که این افعی افسرده اگر دستش برسد بر صغیر و کبیر شما رحم نمی کند. بر همه آزادیخواهان جهان است که با ملت اسلام همصدا شده، تجاوزات غیر انسانی اسرائیل را محکوم نمایند. من به جمیع دول اسلام، و مسلمین جهان در هرجا هستند اعلام می کنم که ملت عزیز شیعه از اسرائیل و عمال اسرائیل متنفرند، و از دولتهایی که با اسرائیل سازش می کنند متنفر و منزجرند. تا ملتهای اسلامی و مستضعفان جهان بر ضد مستکبران جهانی و بچه های آنان، خصوصاً اسرائیل غاصب قیام نکنند، دست جنایتکار آنان از کشورهای اسلامی کوتاه نخواهد شد. اسرائیل غاصب است و هرچه زودتر باید فلسطین را ترک کند. و تنها راه حل این است که برادران فلسطینی هرچه زودتر این ماده فساد را نابود گردانند و ریشه استعمار را در منطقه قطع کنند، تا آرامش به منطقه بازگردد. این ماده فساد که در قلب ممالک اسلامی، با پشتیبانی دول بزرگ جایگزین شده است و ریشه های فسادش هر روز ممالک اسلامی را تهدید می کند، باید با همت ممالک اسلامی و ملل بزرگ اسلام ریشه کن شود. آیا سران قوم نمی دانند و ندیده اند که مذاکرات سیاسی با سیاستمداران قدرتمند و جنایتکاران تاریخ، قدس و فلسطین و لبنان را

نجات نخواهد داد، و هر روز بر جنایات و ستمگریها افزوده خواهد شد. مسأله قدس یک مسأله شخصی نیست، و یک مسأله مخصوص به یک کشور و یا یک مسأله مخصوص به مسلمین جهان در عصر حاضر نیست، بلکه حادثه ای است برای موحدین جهان و مؤمنان اعصار گذشته و حال و آینده. روز قدس یک روز جهانی است، روزی نیست که فقط اختصاص به "قدس " داشته باشد، روز مقابله مستضعفین با مستکبرین است. من طرفداری از طرح استقلال اسرائیل و شناسایی او را، برای مسلمانان یک فاجعه و برای دولتهای اسلامی

امام خمینی ثابت و استوار از آغاز تا پایانخودباوری شرط استقلال

1 چکیده: هیچ ملتی نمی تواند استقلال پیدا بکند الا اینکه خودش خودش را بفهمد و تا زمانی که ملت ها خودشان را گم کرده اند و دیگران را به جای خودشان نشانده اند، نمی توانند استقلال پیدا کنند.... اگر شما دیدید که غربی ها در صنعت پیشرفتی دارند، اشتباه نشود. خیاک نکنید که در فرهنگ هم پیشرفت دارند. شما دانشجویان عزیز خودتان در صدد باشید که از غربزدگی بیرون بیائید و گمشده خود را پیدا کنید. شرق،فرهنگ اصیل خود را گم کرده است و شما که می خواهید مستقل و آزاد باشید باید مقاومت کنید و باید همه قشرها بنای این را بگذارند که خودشان باشند. باید کشاورزان در صدد باشند که روزی خودشان را از زیر زمین بیرون بیاورند و کارخانه ها خودکفا باشند تا صنایع کشورمان رشد پیدا کند. همچنین دانشگاه ها خودکفا و مستقل باشند تا نیاز به غرب نداشته باشیم. جوانان ما، دانشمندان ما، اساتید دانشگاه های ما از غرب نترسند، اراده کنند در مقابل غرب، قیام کنند و نترسند.)3/10/58(اینجانب نمی گویم ما خود همه چیز داریم. معلوم است ما را در طول تاریخ نه چندان دور خصوصاً و در سده های اخیر از هر پیشرفتی محروم کرده اند و دولتمردان خائن و دودمان پهلوی خصوصاً و مراکز تبلیغاتی

علیه دستاوردهای خودی و نیز خود کوچک دیدن ها و یاناچیز دیدن ها، ما را از هر فعالیتی برای پیشرفت محروم کرد. وارد کردن کالاها از هر قماش و سرگرم کردن بانوان و مردان خصوصاً طبقه جوان به اقسام اجناس وارداتی از قبیل ابزار آرایش و تزئینات و تجملات و بازی های کودکانه و به مسابقه کشاندن خانواده ها و مصرفی بار آوردن هرچه بیشتر که خود داستان غم انگیز دارد و سرگرم کردن و به تباهی کشاندن جوان ها که عضو فعال هستند با فراهم آوردن مراکز فحشاء و عشرتکده ها و ده ها از این مصائب حساب شده برای عقب نگهداشتن کشورهاست. من وصیت دلسوزانه و خادمانه می کنم به ملت عزیز که اکنون که تا حدود بسیار چشم گیری از بسیاری از این دام ها نجات یافته و نسل محروم حاضر به فعالیت و ابتکار برخاسته و دیدیم که بسیاری از کارخانه ها و وسائل پیشرفته مثل هواپیماها و دیگر چیزها که گمان نمی رفت متخصصین ایران قادر به راه انداختن کارخانه ها و امثال آن باشند و همه دست ها را به سوی غرب یا شرق دراز کرده بودیم که متخصصین آنان اینها را به راه اندازند، در اثر محاصره اقتصادی و جنگ تحمیلی خود جوانان عزیز ما قطعات محل احتیاج را ساخته و با قیمت های ارزانتر عرضه کرده و رفع

احتیاج نمودند و ثابت کردند که اگر بخواهیم می توانیم.باید هوشیار و بیدار و مراقب باشید که سیاست بازان پیوسته به غرب و شرق با وسوسه های شیطانی شما را به سوی این چپاولگران بین المللی نکشند و با اراده مصمم و فعالیت و پشت کار خود به رفع وابستگی ها قیام کنید و بدانید که نژاد آریا و عرب از نژاد اروپا و آمریکا و شوروی کم ندارد و اگرخودی خود را بیابد و یأس را از خود دور کند و چشم داشت به غیر خود نداشته باشد، در دراز مدت قدرت همه کار و ساختن همه چیز را دارد و آنچه انسان های شبیه به اینان به آن رسیده اند، شما هم خواهید رسید، به شرط اتکال به خداوند تعالی و اتکاء به نفس و قطع وابستگی به دیگران و تحمل سختی ها برای رسیدن به زندگی شرافتمندانه و خارج شدن از تحت سلطه اجانب، و بر دولت ها و دست اندکاران است، چه در نسل حاضر و چه در نسل های آینده، که از متخصصین خود قدردانی کنند و آنان را با کمک های مادی و معنوی تشویق به کار نمایند و از ورود کالاهای مصرف ساز و خانه برانداز جلوگیری نمایند و به آنچه دارند بسازند. تا خود همه چیز بسازند.)26/11/61(رهنمودهای مقام معظّم رهبری دنیای اسلام

می تواند در پرتو برنامه ریزی و همکاری متقابل به یک بلوک مقتدر اسلامی تبدیل شود...در این اوضاع پرآشوب، اگر امت اسلامی قدرتمند نشود یقیناً دستخوش بحران خواهد شد و به همین علت کشورهای اسلامی باید با گسترش همکاریها در عرصه های مختلف از جمله اقتصاد، جهان اسلام را به جایگاه مقتدر و پرعظمتی برسانند...جهان اسلام، ظرفیت ها و امکانات مادی و انسانی فراوانی دارد و می تواند با استفاده صحیح از ظرفیت ها و منابع بسیار غنی خود، در رشد و توسعه عمومی جهان نقش برجسته ای بر عهده گیرد...نباید اجازه دهیم قدرتهایی که جهان را به صحنه تعارض و درگیری تبدیل کرده اند به منابع بی پایان جهان اسلام به عنوان یک طعمه نگاه کنند...تشکیل بازار مشترک اسلامی، ایده ای کاملاً عملی است که تحقق آن، نیازمند فراهم آمدن مقدمات مختلفی است و بانک توسعه اسلامی می تواند در عملی شدن این گونه اهداف نقش مهمی ایفا کند...قدرتهای سلطه گر با هر بهانه ای کشورهای اسلامی را به بلوکه کردن سرمایه ها و دارایی ها تهدید می کنند که جهان اسلام می تواند با برنامه ریزی برای تمرکز فعالیت های بانکی کشورهای اسلامی در مجموعه دنیای اسلام، این احساس ناامنی را از بین ببرد.)26/6/83(احتمال خطا و آسیب پذیری در روشها و شیوه ها، همواره وجود دارد. بنابراین همه مسئولان باید با شناسایی دقیق خطاها و عبرت

گرفتن از اشتباهات خود و دیگران، روشها را دائماً اصلاح کنند...برخی بنام نو اندیشی و اصلاح، در اهداف تجدید نظر می کنند که این دیدگاه انحرافی در واقع همان ارتجاع و عقب گرد است و در مقابل برخی به اسم صلابت و پایداری، بر روشهای غلط پافشاری می کنند که این هم تحجر است...آنچه آنها می خواهند اصلاح نیست بلکه افساد است زیرا مستکبران در حقیقت بدنبال تجدید نظر جمهوری اسلامی در مبانی و اصول و ارزشهای نظام هستند تا منافع خود را درایران تأمین کنند.در قانون اساسی برای مسئولان رده های مختلف کشور شرایط و وظایفی پیش بینی شده که تحقق آن شرایط و کارآمدی در انجام دادن وظایف قانونی ملاک مشروعیت مسئولان است...از هیچ کس انتظار معجزه نمی رود اما در عملکرد همه مسئولان باید کارآمدی و نشانه های موفقیت در انجام دادن وظایف محوّله، آشکار و ملموس باشد...اگرچه مراکز سلطه در تشریح علت دشمنی با نظام اسلامی از موشک و اتم و غنی سازی سخن می گویند اما حقیقت این است که نظام اسلامی ضمن ارائه الگویی مبتنی بر عقل و منطبق با خواسته های انسانی، عملی بودن تشکیل حکومتی برپایه اسلام را برای ملتهای مسلمان اثبات کرده و در پرتو پیشرفت سیاسی،فرهنگی،علمی، اجتماعی و اقتصادی و ثبات و پایداری مستمر، هر روز بیش از پیش

مورد توجه نخبگان، جوانان و توده های ملتهای مسلمان قرار می گیرد.(38/7/1(

امام خمینی در استراتژی و تاکتیک استاد بود

5 چکیده: اشاره: در جریان برگزاری نمایشگاه کتاب دهلی )14 الی 23 بهمن ماه سال 74( نمایندگان اعزامی از مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ضمن شرکت در نمایشگاه با بعضی از شخصیت های علمی و فرهنگی محل گفتگوهایی انجام دادند که امیدواریم بتدریج این گفتگوها را در مجله حضور درج کنیم. یکی از شخصیت های یاد شده آقای دکتر عابدی استاد برجسته علوم سیاسی دانشگاه جواهر لعل نهرو و رئیس دپارتمان روابط بین الملل همین دانشگاه و مسئول بخش تحقیقات خاور میانه ای است. گفتگوی حضور با ایشان ذیلا به نظر خوانندگان گرامی می رسد. حضور: به نظر شما کدامیک از تئوریهای مطرح شده درباره تبیین انقلابهای سیاسی معاصر توانایی و امکان تحلیل و شناخت انقلاب اسلامی ایران را دارد؟ دکتر عابدی: تا جایی که اینجانب مطلع هستم رهبران ایران که آیت الله خمینی اولین آنهاست همه نظریه های موجود را درباره انقلابها، بخاطر عدم تناسب آنها با وضعیت ایران و انقلاب اسلامی، رد کردند. آنان بر بنیاد و ویژگی اسلامی انقلاب ایران تاکید داشته و دارند که اساس آن اصول ناب و صحیح است. نه تنها این مطلب بلکه آنان نظام موجود روابط بین الملل را بی اعتبار دانستند. بنابراین من قادر به یافتن الگویی که انقلاب اسلامی را بطور موزون

در نظر بگیرد نیستم. برای بدست آوردن نوعی تقابل موزون بین دو ماهیت متفاوت اندک تطبیق و سازگاری لازم است. حضور: عمده ترین اشکال یا ضعف این تئوریها در تبیین انقلاب اسلامی به کدام عامل برمی گردد؟ دکتر عابدی: انقلاب اسلامی واجد برخی از ویژگیهای عملی نظریه های موجود است. این ویژگیها عبارتند از اعتقاد به دموکراسی، حاکمیت مردم و حالت نماینده بودن دولت. انقلاب اسلامی واجد ویژگی منحصر بفرد تاکید بر بهبود جنبه های روحانی و اخلاقی زندگانی انسانی بشر نیز هست. انقلاب اسلامی اصل بودن جنبه مادی، تئوریهای دیگر انقلابات را نفی می کند. ایدئولوگهای سایر تئوریها به پتانسیل جاذبه فزاینده انقلاب اسلامی آگاه هستند. بهمین دلیل، تلاشهای مصرانه ای در فواصل معین صورت گرفته تا آنرا از طریق ابزارهای سیاسی/ دیپلماتیک و اقتصادی فرو نشانند. حضور: شما خودتان انقلاب اسلامی را چگونه تحلیل و تبیین می کنید؟ اعم از این که تئوری خاصی را بازسازی کرده باشید یا به بخشهایی از نظریه های متخصصین استناد کنید. دکتر عابدی: انقلاب اسلامی در نوع خود بی نظیر و منحصر به فرد است. شاید بطور ناخودآگاه در این انقلاب جلوه های خاصی از مدلهای غربی یا شوروی سابق گونه برداری شده باشد یا نوعی مصالحه میان جریانهای اجتماعی - سیاسی پایدار و در عین حال متنوع که در ایران پیش از

انقلاب غالب بودند که آنها را می توان تحت عناوین اسلامی، مدرن و مادی (مازیالیست) مشخص کرد. در قانون اساسی تلاش شده که احکام اسلامی را با شرایط امروز حکومتها منطبق سازند. اینجانب واقعا آنقدر به خود اطمینان ندارم که بتوانم نظریه ای برای پدیده انقلاب اسلامی ایران ارائه دهم. با این حال بشدت احساس می کنم که بجای نظام مندیهای نظری، ایرانیان باید بنشینند و با هم برای دستیابی به دولت و زیر ساختی با سازماندهی منسجم، با مجموعه ای از خود گذشته که ذاتا مردمی و از نظر اقتصادی با ثبات و سالم باشد تلاش کنند; دولتی که همچون "بهشت روی زمین" مورد تمجید بوده و الگویی برای پیروی کل جهان باشد. حضور: اصلی ترین بحث تئوریسینیهای غربی علیه انقلاب اسلامی ایران ادعای تعارض این انقلاب با عقلانیت و مدرنیته است حال آنکه خود حضرت امام و چهره های مومن و مبارزی مانند آیت الله مطهری معتقد به عقلانیت و ترقی هستند. نظر شما در این باره چیست؟ دکتر عابدی: نظریه پردازان غربی در ترسیم چهره انقلاب اسلامی انگیزه مشخصی دارند که آن را کاملا دینی و غیر عقلانی اعلام می کنند. آنان در تصور خود بخاطر عدم فهم صحیح جایگاه اسلام و روحانیان در جامعه اسلامی ایران به خطا رفته اند. در واقع شرایط جامعه ایران در مقایسه با

سایر جوامع اسلامی کاملا متمایز و منحصر بفرد است. انقلاب اسلامی ایران ارتجاعی یا گذشته نگر نبوده است. نظریه پردازان و معماران انقلاب اسلامی جهان بینی وسیعی داشتند. این نقطه مرکزی موجب ارتقای ارزشهای انسانی و معنوی است. کلا همه ایدئولوگهای ایران دارای نقطه نظرهای مشترک بودند لکن در پیشینه و روش با هم تفاوت داشتند. مثلا دکتر علی شریعتی بوضوح در درک و تفسیر اسلام تفاوت داشت. نوع تحصیل و آموزشی وی فرق می کرد. روش او روشی التقاطی و نوین بود. وی د رتفکر، سخنرانی و نوشته هایش نظریات برجستگان فلاسفه، جامعه شناسان و دانشمندان علوم اجتماعی اروپا را با هم ترکیب می کرد و در نتیجه تاثیر زیادی بر ایرانیانی که دارای تحصیلات نوینی بودند و به جنبه های مادی زندگی تمایل داشتند برجاگذاشت. حضور: اگر شما بخواهید در مجموع چند اصل بنیادی را در اندیشه حضرت امام خمینی که زیر بنای ایدئولژیک انقلاب اسلامی را تشکیل می دهد نام ببرید به چه اصولی اشاره می کنید؟ دکتر عابدی: آیت الله خمینی چند ایده قابل تامل را نشر و تبلیغ نمود که هم نشانگر بینش و آینده نگری وی بود و هم نمایانگر رسالت او در تشکیل و طراحی یک نظام موزون ونوین که در برگیرنده اصول و روح اسلامی باشد، در استمرار سیره علمای مومن ایران، وی

با مردم در مبارزه بر حقشان علیه استعمار، فساد، فحشا و از خود بیگانگی همگام شد. وی سرانجام انقلابی مردمی را هدایت کرد که در بسیاری از جنبه ها منحصر بفرد است. شاید عقاید او چندان هم بدیع نباشد، با اینحال نکته قابل توجه در این عقاید صداقت و بی آلایشی شیوه اش بود. او تنها یک تئوریسین نبود، بلکه رهبری اهل عمل و واقع بین بود. از جمله نظرات اصولی وی که به پیروزی انقلاب اسلامی کمک کرد می توان از اعتقاد راسخ او به نیروی مردمی، نیاز به وحدت مبارزه همگانی و از خودگذشتگی و آمادگی برای ایثار، نفی تکاثر مادی و تعقیب کمالات معنوی تا سرای آخرت و مبارزه با بی عدالتی و شجاعت و استقامت را نام برد. آیت الله خمینی در استراتژی و تاکتیک نیز استاد بود. وی با برنامه ریزی، قاطعیت و گاهی جامعیت چشمگیری مشکلات قبل و بعد از انقلاب را حل می کرد. حضور: اگر شما بخواهید عمده ترین دستاوردهای انقلاب اسلامی را مطرح کنید به چه مواردی اشاره خواهید کرد و همچنین اگر قرار باشد عمده ترین مشکلات آن را مطرح کنید چه خواهید گفت؟ دکتر عابدی: برخی از دستاوردهای مهم و غیر قابل انکار انقلاب اسلامی ایران عبارتند از 1- احیای غرور ملی مردم 2- متوجه ساختن مردم نسبت به

توانائیها و قدرتهایشان 3- بیداری ملی 4- یادگیری از طریق آزمایش و خطا 5- ظهور و بروز حاکمان جدید و نسبتا جوانتر، و مهمترین مشکلات دولت و انقلاب ایران از نظر من عبارتند از 1- مشکلات اقتصادی، تورم رو به افزایش و بیکاری 2- فساد اداری 3- اعمال فشار برای دوری از اصول اولیه و اهداف انقلاب 4- اصطکاکهای داخلی 5 - عدم کفایت در پذیرش یا تحمل نظرهای گوناگون.

امام خمینی در شعر عرب

اشاره

17 چکیده: ترجمه فصلی از کتاب «الخمینی و الثورة فی الشعر العربی» جعفر حسین نزار مندرج در مقدمه کتاب «سر دلبران» از انتشارات مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی در پیش و پس از پیروزی انقلاب اسلامی و حتی پیش از آنکه امام حکومت اسلامی را اعلام کند، بسیاری از شاعران و ادیبان عرب، در تایید و تعظیم او سروده ها و مقاله ها سرودند و نوشتند و از این طریق با او بیعت کردند. آنان، پیش از آنکه شخصیت امام را بشناسند، به او اطمینان کردند. چرا و به چه انگیزه ای چنین شد واین امر چه تفسیری می تواند داشته باشد، سخنی است که به درازا می کشد; اما واقعیت این را نشان می دهد که همین امامی که در تبعیدگاهش کمتر کسی او را می شناخت. در کشورهای عربی دور و نزدیک و در هجرتگاههای دوردست، دلهای بیشماری به خاطر او می تپید. خرد و کلان، پیر و جوان، با وجود اختلاف در فرهنگ و سواد و سن و آگاهی و مذهب، عشق خمینی را در دل می پروراندند. اینکه این عشق چگونه پدید آمد، امری است که نیاز به مقال و مقامی مفصل دارد. ما در اینجا تلاش خواهیم کرد که علت این امر را در چند دلیل خلاصه کنیم: اول: امام

خمینی، با شهامت تمام حکومت اسلام و قرآن را پیش کشید و این خواسته ای بود که در ذهن امت عرب بود اما جرات بر زبان آوردن آن را نداشت. دوم: امام، حکومت خودکامه و فسادانگیز و مبتنی بر باطل شاه را با تمام اقتدار و جبروت آن به پایین کشید و از بین برد. سوم: مدتها بود که رهبران سیاسی به ظاهر انقلابی عرب اعتبار خود را از نزد ملتهایشان از دست داده بودند. ملتهای عرب به خوبی می دیدند که رهبرانشان در لباس میهن دوستی و میهن پرستی به خیانت مشغولند. براین اساس وقتی کسی چون امام خمینی با تمام صدق و راستی به پاخاست، دلهای آنان - خودآگاه یا ناخودآگاه - به سوی او گشوده شد و خواسته های خود را در او تجسم یافته دیدند. چهارم: امت عرب میان رهبری امام خمینی و خواسته های خود - آنگونه که استکبار سعی بر اثبات آن دارد - تباینی ندید. زیرا امام روح و شریعت اسلام را آرمان خود قرار داده بود و این امری بود که ملتهای عرب چشم بدان دوخته بودند و در مقابل ، دشمنان اسلام را آزار می داد. ملتهای عرب، از اینکه گاه و بیگاه حاکمی، امیری، پادشاهی و فردی در ظاهر انقلابی، داعیه دار نجات مردم می شد و دیری نمی پایید که

آنان را در چنبره آزمندیهای خود گرفتار می کرد، خسته شده بودند و چشم انتظار مردی بودند که منجی صادق و امین آنان باشد. براین اساس ، وقتی نام امام خمینی جهان اسلام را فراگرفت، شاعران، سرود شادی ساز کردند و ادیبان، نام او را با امید آواز کردند. آنان در او کسی را می دیدند که می تواند شکوه گذشته مسلمانان را زنده کند و آنان را در زیر بیرقی از جهاد گردآورد و به بازپس گیری سرزمینهای اسلامی بپردازد. بر این منوال، شاعری در بیعت با امام چنین سروده است: و هنگامه آن است که مسلمانان با امامی بیعت کنند آنگاه "بدر" به زندگی بازآید و "خیبر" پیش پایش بیرق تسلیم افکند. (1) وقتی شاعری از کشور دوردست چون یمن چنین با اشتیاق برای امام بخواند، به یقین دیگر شاعران عرب، دست کمی از او نخواهند داشت. و این شاعر مسلمان عراقی است که از قحطسالی و رستن خار و خاشاک شکایت می کند. او در سروده اش نومیدانه آواز سر می دهد که دیری است زنان امت، مردی دلخواه را ارمغان دنیا نکرده اند و اینک تو آمده ای تا به این یاس پایان دهی: آه ای ابومصطفی! دیری قحطسالی بود دنیایی سترون نه آبی، نه سبزه ای، نه حتی زمستانی. دستت را امتداد دادی - دست مریزاد -

و بارانی آوردی برای سرسبزی جلگه ها تو، در این شوره زار تهی خیر رویاندی و پیشتر - باری - جز خس و خاشاک نرسته بود. (2) با آمدن امام تمام محافل مسلمانان را سرور و شادی فرا گرفت و دردهای کلان فروخفتند. شاعر دیگری که نفسی به آسودگی کشیده در شعری تحت عنوان "برای چشمان تو آری" امام را در مقام حماسه مخاطب قرار می دهد. این در حالی است که شاعران را اینگونه خوش می آید که در غزلها از چشمان دلبرانشان سخن سردهند. این شاعر عرب در چشمان امام دریای آرامش و تواضع و چشم پوشی اما نه به معنای غفلت و حیرت یا قصور را می بیند و به خاطر این شکوه و ارجمندی است که آواز سر می دهد. چرا که چشمان هرکس بخشی از وجود اوست و بر ارزش معنایی، مرتبه وقار و عمق و ژرفایی اندیشه شخص دلالت دارد. افزون بر این، نگاه امام نشانی از عزم راسخ دارد و سخنان آرام و شمرده و پرهیبت او را کمال می بخشد. شاعر به خوبی آگاه است که چشمان امام سخن می گویند، هشدار می دهند، و آتشفشان درون او را باز می تابانند و پس از تمام اینها، چشمان امام توانایی کنکاش و جستجو در مخاطب را در حد کمال از عهده برمی آیند و مخاطب

را به ترازو می کشند و می سنجند. شاعر چنین می سراید: آری، برای چشمان تو زخم شب لبخند می زند ای که با پیروزی ات عرب و عجم پیروز شدند آری، انقلاب سترگ تو را می ستاییم ای که مجد تو را شمشیر و قلم به آواز ستوده است. آغاز انقلاب بزرگ توست و خطوط پیروزی بر نخ نور نقش یافته است آری برای چشمان تو در ایران آوازی برپاست که دنیا بانوایش ترنم می کند. (3) بازگشت امام به میهن خویش پس از سالهای تبعید در نزد قشرهای مختلف ملل دنیا، بازتاب بی نظیری یافت. شاعران عرب نیز از این استقبال میلیونی بی بهره نماندند و سروده های خود را فرش راه او کردند. به این مناسبت فرخنده و حساس و سرنوشت ساز شعرهای بسیاری در مطبوعات گوناگون کشورهای اسلامی دور و نزدیک به چاپ رسید. بسیاری از شاعران از این بازگشت متهورانه به شکل پرسش سخن می گفتند; به این معنا که آیا این بازگشت خطرناک نیست؟ آیا دشمن بر او چیره نخواهد شد؟ اما در نهایت، آنانی که از فیض امام جام سرمی کشیدند، دلی آسوده داشتند و می دانستند که این امام است که بردشمن دین و ملت ایران پیروز خواهد شد. شاعران چنین نگاهی به امام داشتند: جانها با گامهای او همراه می شدند تا از جان او دو شمیم

نفس بگیرند شمیمی از جدش و شمیمی از وجدش. مبارک باد این عطای فراوان دشمنان می پنداشتند که اگر دور باشد بر و باری ندارد اما دوری اش نزدیکتر از نزدیک بود. فاصله اش به چشم خرد چشم برهم زدنی بیش نبود. (4) و بدین گونه بود که فاصله ها برچیده شدند و زمان دوری به انتها رسید و خواب و خیال دشمن نقش بر آب شد. امام بر خاک وطن پاگذاشت و میلیونها انسان با تن و جان به استقبال او شتافتند. دشمن که واپسین نفسهای خود را می کشید، همچون غریقی که به خس و خاشاک چنگ می اندازد، تلاش کرد که همچنان زمام امور را در دست داشته باشد و نفوذ انقلاب امام را بکاهد. اما امام برای خواب و آسایش بازنگشته بود، بلکه آمده بود تا با چشمانی باز از دستاوردهای قرآن پاسداری کند. شاعر عرب از آن سوی سرزمین اسلام; از کشور الجزایر چنین می سراید: و در چشمان او تجسمی از جنگاوری دیدم که با لبان نور به شکوفه می نشست قرآن جاوید در پیشانی اش می درخشید و زخمهایش عروسکهای توطئه ساز را تمسخر می زدند حضورش در آتش حضور منتشر می شد هرچند که "کسری" و "سزار" به ستوه واندوه می آمدند! غرب هماره برآنست که شمیم او را بزداید و قیام شکست ناپذیرش را مهار کند.

(5) جهل دشمن از انقلاب، دلیل کوتاه ماندن اندیشه او در برابر سرچشمه عظیم این انقلاب و رهبر آن است، زیرا دشمن، امام را در شمار افراد دیگری که در مرحله ای انقلابی عمل کرده اند قلمداد می کند، غافل از اینکه قیام امام را به اصل و ریشه و اصالت آن باید بازگرداند. او با شمشیری که از نیاکانش به ارث برده، و با عزم و اصراری همانند آنان، به قیام برخاسته است. شاعر سوری در این مضمون چنین گفته است: حسین (ع) لبخندزنان شمشیر خویش را ارمغان تو کرده استبه جان تو سوگند پیش برو شکست نخواهی دید حسین (ع) بیرق سرخی از خون خویش گسترده است راهت را بگشا تاریکی نخواهی دید تو امانت را برداشته ای و بر زمین نور تابانده ای تو از سرچشمه گوارای او نوشیده ای و جز راه حسین (ع) نمی پویی! (6) شاعران عرب - و همان طور هم اندیشمندان ملل مختلف - در حیرت مانده بودند که منبع قدرت امام پیش و پس از انقلاب در کجا نهفته است. آنان از نقشی که این مرد ایفا می کرد و ایستادگی او در برابر نظامهای سیاسی موجود در جهان و دیپلماسی فریبنده غرب مبهوت مانده بودند، زیرا رفتار او در چهارچوب هیچ کدام از نظامهای موجود قرار نمی گرفت. بر این اساس تنها نتیجه ای

که می شد از آن استنتاج کنند ، سرمایه ماورایی و حمایت آسمانی و سلاح غیب بود. در سیمای این مرد خدایی نیز نشانه ها و آیه هایی - طبق تعبیر شاعر - خوانده می شد و این از الطاف خفیه الهی بود و امدادی غیبی که دل دوستداران را به پیرامون او گرد می آورد. شاعر لبنانی چنین سروده است: از دلها چه خواسته ای داری؟ دلهایی که عشقشان تویی و در تو به بار می نشینند من در پیشانی ات آیه ای خوانده ام که نشان از نسب کریمانه تو دارد. کار قشونی را به تنهایی به سامان می رسانی از تو - بیش از انتظار - کار می رود. (7) بیعت شاعران عرب با امام پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، از دور و نزدیک شنیده می شد که می گفتند: خمینی می خواهد به کرسی ریاست برسد. اما امام صراحتا اعلام کرد که قصد تصدی امور را ندارد و به راهنمایی و نظارت و پاسداری انقلاب می پردازد. گفتند: قصد دارد شکوه خلافت عثمانی را زنده کند. اما امام به روشنی فرمود: منظور ما از نظام اجتماعی و سیاسی اسلام، نظامی مانند حکومت امپراتوری عثمانی یا نظامی شبیه به پادشاهی عربستان سعودی که به گزاف اسلامی نامیده می شوند، نیست. ادعاهای بسیار دیگری نیز مطرح می شد که همگی ناشی از نشناختن این انقلاب و رهبر آن

بود. اما رهبر کیست؟ ! هرچند معرفی برای افراد سرشناس کاری زاید است، اما موضوع شناختن حق و صاحبان حق امری است که عامه مردم با هرگونه سطح معلوماتی بدان نیازمندند. مردم، از هرگونه صنف و قشری باید روشن شوند. حال می خواهند عامی باشند، یااندیشمند و روشنفکر و عالم. اما نوع روشن شدن این افراد متفاوت است. باید دید این فردی که زمین و زمان را به لرزه درآورده کیست؟ این کیست که دست قدرتهای شرور را از ا یران اسلامی کوتاه کرد؟ این کیست که امامان آل رسول - علیهم الصلاة والسلام - از دیرباز او را بشارت داده اند؟ وسرانجام باید بدانیم کیست این کسی که کرامت و عزت را به ما بازگردانده است. شاعر عرب او را چنین معرفی می کند: او خمینی است، روح خدا، الهام دهنده شهامت به ما نوید دهنده ما که حق پیروز است او خمینی است که پیشتر - امامان - او را به ما بشارت داده اند او شیر خداست که پیروز می شود.. (8) کسی که از دیرباز بشارت شده است، از سوی آسمانها حمایت می شود، زیرا پیشه صلاح و تقوا دارد و آیتی از آیات خداوند و مشیت الهی است، مشیتی برای نجات تمام مستضعفان جهان از ستم و خودکامگی جباران. شاعر دیگری چنین

می سراید: انقلابی به رهبری آیت اللهی توانا او نشانه ای از خداست که به شکل انسان تجلی کرده است. او خمینی ست نامش: روح الله و آیتی از خدا معجزه گون او برای هلاک ظالمان دست خداست که زمین را از آیات و بیان سرشار می کند.. (9) نام امام خمینی در شناسنامه "روح الله" است. روح الله درجه ای علمی و فقهی مانند آیت الله یا عنوانی برای تعارف نیست، بلکه نامی صریح از شخصیتی عظیم و در عین حال یکی از مظاهر اجتماعی در نزد مسلمانان ایران است.ایرانیان برای فرزندان خود نامهایی انتخاب می کنند که صفاتی از قدرت خداوند است. از جمله این نامها "یدالله"، "امرالله"، "خیرالله"، "عین الله" و "روح الله" است که نام آخری نسبت به نامهای دیگر رواج کمتری دارد. این نامگذاریهای زیبا و باشکوه،انگیزه هایی روحانی و مفهومی دارد و نشانه ای از خوش بینی و امید به خداوند و طاعت اوست. مردم با این نامها برای فرزندان خود از خداوند قهار ارزش و طول عمر طلب می کنند وا ین در حالی است که در جاهای دیگر برخی مسلمانان جاهل برای تضمین بقای فرزندانشان نام جانوران را بر آنان می گذارند! نامگذاری در انسان تاثیری عمیق دارد، تاجایی که پیامبر (ص) و امامان - علیهم السلام - در احادیثی مهم و بسیار به نامگذاریها اشاره

کرده اند و برگزیدن نام خوب برای فرزندان را به عنوان حقی برگردن والدین به شمار آورده اند. پس نام این رهبر، روح الله و لقبش خمینی است که منتسب به شهر زادگاه اوست. اما آنچه باقی می ماند و باید به آن اشاره کنیم نسب اوست که به شجره طیبه امامان می رسد. شاعران، عظمت این امام رهبر را به خوبی دریافته اند و از توانایی او برای تبدیل ایمان به قدرتی سترگ و تبدیل دین به شمشیری آخته آگاه شده اند. آنان می دانند: خمینی شمشیر از نیام برکشیده و نام رسول و اسلام را آواز می دهد و بدین گونه است که دین به آفرینش مستمر و انقلاب و یورش بدل می شود. (10) این شاعر ملی گرا نیز دریافته است که باید اسلام را از فرهنگ دشمنان بیرون کشید; زیرا تعریفی که دشمن از دین می کند، دلیل و منطقی به همراه ندارد. اسلام آنگونه که غرب آن را ضعیف و ناتوان می نامد، نیست. اسلام رزمنده است، انقلاب است و یورش. اما برای ادامه و تضمین این انقلابیگری به کسی هم نیاز هست. چه کسی شایستگی ادامه این رزمندگی اسلام را دارد؟ شاعر چنین می گوید: قهرمان دلیری که راه خویش را می داند دلاوری که آسمان یاور اوستبهارش را به راه خشکسالیها می برد و زخمها از دیدار او سرمست و

تابان می شوند. (11) بیعت مردم با امام، بیعتی زیر سایه شمشیر نبود. بیعتی نبود که امام خود خواسته باشد، بلکه بیعتی بود که مردم خود بر آن اصرار داشتند و مسلمانان جهان آرزو می کردند که با انجام این بیعت بتوانند با تکالیف شرعی و وظایف انقلابی خویش آشنا شوند. چنین بیعتی در تاریخ بی نظیر است و دشوار می توان برای آن همانندی یافت مگر یک مورد که آن هم بیعت با حضرت علی - علیه السلام - است. شاعران عرب نیز مانند تمام مستضعفان جهان چشم به راه آمدن چنین مردی خدایی نشسته بودند تا باآمدنش به راه او بگروند و جان و دل خود را با او همراه سازند. شاعر عرب چنین خطاب می کند: ای یار فقیران! امروز وعده ماست ما برای شریعت ناب پشتوانه شده ایم جانهای ما ارزانی هدایت وایمان است. همگان تشنگان آبشخورهای مرگیم رهبری تو راه رهایی ماست و ما را با تو برتمام گستره اسلام وعده ای است.. (12) شیوه و روش اقتدار و بیعت شاعران ، هرکدام به فراخور حال خود و توشه واژگانشان متنوع است. شاعر دیگری چنین بیعت می کند: ای آیت خدا ای اسوه انقلاب ای که با تو ترازوی حق برپاستسروده ام را تقدیم تو می کنم و عطر عشق منتشر است در جانم که د رعشق هیچ فریبی

نیست. (13) بی گمان، دستهای مسلمانان اکنون پراکنده است و نه تنها از یکدیگر دور، بلکه در بسیاری جاها باهم بر سر ستیز نشسته اند. این دستان و بازوان پراکنده و دور از هم را نیز جز ریسمان خدا گرد نمی آورد. ریسمان خدا نیز در دست رهبری کریم و عظیم الشان است، رهبری که دستش با دست هیچ کافری گرد نمی آید، برای هیچ قدرتی کرنش نمی کند و دست را جز برای صاحب یعت بزرگ، یعنی امام موعود - علیه السلام - دراز نمی کند. شاعر عرب چنین می سراید: به خمینی دست بیعت می دهیم به راه او جان می نهیم و خسته نمی شویم ای امید و آرزوی ما ای شیر دلاور خوی ما با تو پیمان بسته ایم به راه استوار تو گام می زنیم سوگند می خوریم ندای تو را پاسخ می دهیم و از تیرگیها با تو می رهیم (14) چشم مسلمانان جهان در این انقلاب به ایران و به رهبری عالمی ربانی، حکیم و خلاق دوخته شده است. شاعر عرب نیز او را نماد عشق، وفاداری، پاکیزگی، قوت و قدرت و در حد معجزه می داند. براین اساس، شاعری از آن سوی سرزمین اسلام از قاره افریقا و از کشور الجزایر چنین می سراید: خمینی حج ملتها تویی به خدا به خدا بیرق و لوا تویی آسایش تویی وفا تویی پاکیزگی تویی بخشندگی

تویی باران تویی شیرژیان تویی روشنی و نعمتها تویی معجزه تویی رزمنده تویی معصوم تویی یار دلها تویی و بر دشمنان شراره تویی. (15) خط امام در شعر عرب هر زعیم سیاسی و رهبر انقلابی یا برپاکننده حکومتی، شیوه سیاسی خاصی دارد و خطی که به آن پایبند است. اما این مرد ربانی چه خطی را دنبال کرده است؟ از آنجا که راه او و عقیده او از یکجا سرچشمه می گیرد. قدرمسلم، این رهبر، راه هیچ کدام از رهبران دیگر دنیا را پیش روی قرار نمی دهد. راه او راه قرآن است که هم بهترین رساننده به مقصد است و هم متناسب ترین شیوه برای رسیدن به اهداف خود. براین اساس، امام تمام مکاتب موجود دنیا را کناری نهاده و راه روشن قرآن را چراغ راه خود قرار داده است. پس خط امام، خط اصالت است و برای همین است که بسیاری از آنان که منافعشان در خطر می افتد بر او خشم گرفتند، زیرا اصالت ادعاهای آنان را با خطر رسوایی روبه رو می ساخت. خط امام، خشم شرق را برانگیخت و غیظ غرب را. حکومتهای عرب دنباله روی آنان نیز از شرق و غرب پیروی کردند. چرا که خط امام خطی نیست که به وقت نیاز همپیمانان سیاسی و نظامی، از اصول خود تخطی کند

و این امری است که در نظامهای موجود در دنیا به وفور یافت می شود. دشمنان اسلام وقتی نتوانستند از قیام و پیروزی انقلاب اسلامی ایران جلوگیری کنند، بر آن شدند تا از گسترش و بازتاب خط امام ممانعت کنند. اما هیچ کدام از ترفندهای آنان سودی نیافت و روزگار ثابت کرد که خط امام خطی اصیل است و از کانونی ثابت و ناب سرچشمه می گیرد. همچنین خط امام محدود به داخل ایران نیست، بلکه تمام گستره اسلامی و همه ستمدیدگان زمین را دربر می گیرد. ویژگی این خط این است که با ستونهای ثابتی چون قرآن کریم، سنت پیامبر و سیره جهادی اهل بیت استوار شده است. پیرسالی امام در شعر عرب یک نویسنده فرانسوی می گوید: "هر انقلابی دیروز، محافظه کار امروز است و انقلابی امروز، محافظه کار فردا." اما این مقوله در آنجا صادق است که فرد تحت تاثیر مرحله ای سیاسی از انقلابیگری به محافظه کاری می رسد. به عبارتی دیگر، فردی که به نظر انقلابی می رسد، پس از سیطره بر زمام امور و گذشت زمان، روش خود را عوض می کند و برای رسیدن به مقاصد بعدی خود، شیوه محافظه کاری را پیش می گیرد. ولی باید اذعان کرد که اگر فردی به دستور "سروران بزرگ" انقلابی شود، نه انقلابی است و نه محافظه کار; بلکه مزدوری مطیع

و فرمانبر است هرچند که سرود میهن پرستی سردهد. اما این مقوله که شاید ویژگی مشترک اغلب انقلابیون جهان ضعیف باشد، درباره انقلابی بزرگ ایران صدق نمی کند; زیرا او انقلابی دیروز، انقلابی امروز و انقلابی فرداست. او در هر دو مرحله انقلاب و نظام، انقلابی است و حاضر نیست که انقلاب به دولت مبدل شود بلکه دولت نهادهایی برای تشکیلات انقلاب است و چنانچه دولت بخواهد از مردم جدا شود و به سازمان و موسسه تبدیل شود، امام برای از بین بردن آن با کمک بازوان ملت اقدام می کند. بر این مبنا، امام خمینی، مرد یک مرحله نیست; یا فردی انقلابی با جغرافیایی محدود و نه حتی رهبری برای یک ملت، بلکه او رهبر تمام مسلمانان و مستضعفان جهان است و انقلاب او در گوشه و کنار جهان و هرکجا که ستم و حرمان و بینوایی و قلدری هست، ادامه دارد. از دیدگاه دیپلماسی نوین، عمر رسمی مردان سیاست و دولت در پنجاه و پنج سالگی به پایان و به بازنشستگی می رسد. و این امر قاعده ای است که بندرت و به دلیل عواملی چند استثنا می پذیرد. اما عمر رسمی فعالیتهای سیاسی اسلامی، از سن تکلیف شروع و تا لحظه آخر حیات شخص ادامه می یابد و هیچ امری از جمله پیرسالی نمی تواند از

فعالیتهای شخص جلوگیری کند و او را از انجام وظایف شرعی و واجبات عینی یا کفایی بازدارد. تاریخ اسلام صفحات درخشانی از فعالیتهای مردان پیرسال به یاد دارد. آنان که در تمام عمر هیچ گاه دست از فعالیتهای سیاسی و نظامی نکشیدند و علاوه بر آن از نشاط و شور علمی، فقهی و فکری آنان نیز کاسته نشده بود. امام خمینی با وجود کبر سن هیچ گاه قامت خم نکرد و سردی و گرمی روزگار او را بیقرار و گوشه نشین نساخت. پیرسالی با شکوه امام خمینی، مورد توجه شاعران عرب نیز بوده و آنان در سروده های خود گاهی از آن سخن گفته اند. شاعری الجزایری از سفر امام در روزگاران سروده است و اینکه چگونه او حتی در پیرسالی، روزگار را شکست داده است. او در روزگار سفر می کند راست قامت است و بی خم و به رغم ناملایمات پیرناشده است جوان است هرچند پا در هفتاد سالگی دارد. (16) شاید این شاعر، هفتاد سالگی را به این خاطر آورده که سالهای کودکی را از حساب عمر، جدا کرده و مثلا پس از سن تکلیف را عمر شریف او می داند. شاعر دیگری از قدرت امام در فروپاشیدن بتها سخن می گوید و اینکه کبر سن اثری بر او نگذاشته است: به سوی ما آمدی هفتاد

سال تجربه آوردی و اینکه شب نخوابیها را یارا نیست پلک تو را خسته کند به سوی ما آمدی کاروانهای ما در تیرگی بودند و چشمها به سوی تو خیره تو از دیروز و امروز ما پرده را زدودی همان گونه که ماه نقاب شب را می درد از هم. (17) امام خمینی نسلهای متمادی به خود دید و با آنان به عطوفتی پدرانه رفتار کرد و برای رهایی آنان از ظلم و جور و گستردن سایه اسلام بر سرشان تلاشها و جان فشانیهای فراوان کرد. او به زندان رفت و تبعید شد اما سرخم نکرد و زبان در نیام نکشید. شاه فکر می کرد که با تبعید اواندیشه اش را به خاموشی می کشاند. اما امام همان گونه که دنیا به تمامی شاهد بود شاه شاهان را از اریکه قدرت پایین کشید او پیرسال بود اما شور و نشاط جوانان را داشت و در بلند همتی بی نظیر بود. این امر جز با تهذیب نفس و طی مراحل روحی و تربیت ربانی و بدون عنایت الهی امری ناممکن است. در اینکه مردی پیرسال آگاه باشد، امری زیباست. اما اگر پیرسالی صاحب آرمان باشد و نقشی عظیم ایفا کند و جریان تاریخ را دیگرگون کند، امری شگفت است و کسی است که امت اسلام و انسانیت به او نیاز

دارد تا وی را سرمشق خود کند. در چنین صورتی است که نقش حقیقی جاودانگی نمایان می شود و افتخار حقیقی نیز، زیرا ما در روزگار قساوت و در عصر چنگ انداختن قوی برضعیف زندگی می کنیم. روزگاری که خیرات ضعیفان بر دست زورمندان به یغما می رود. آزادگان را در خیابانها به خاک و خون می کشند. زخم مسلمانان در چنین روزگاری وسعت پیدا کرد و پیری هشتاد ساله برای التیام این زخم از عمر خود مرهمی بر زخم امت و مستضعفان نهاد. شاعران عرب، با آگاهی از تمام رفتارها و کردارهای امام واندیشه او در سروده های بسیاری از او سخن گفته اند...

پى نوشت ها

: 1. محمود مفلح، شاعر یمنی; مجله الارشاد، یمن، شماره اول، سال دوم، 1400ه.ق 2. ابویاسر، شاعر عراقی، مجله سروش عربی، شماره 3، جمادی الثانی، 1401ه.ق. 3. خلیل عجمی، شاعر لبنانی، مجله سروش عربی، شماره 14، جمادی الثانی، 1402ه.ق. 4. خالد سعود الزید، شاعر کویتی، روزنامه القبس، کویت، شماره 5473، 1979م. 5. مصطفی محمد الغماری، شاعر الجزایری، نشریه صوت التحدی، الجزایر، 25نوامبر1979م و نیز در دیوان شاعر تحت عنوان " سبز از تهران طلوع می کند." 6. صالح عظیمه، شاعر سوری، مجله صوت الامة، شماره2، جمادی الثانی 1400ه.ق. 7. احمد مغنیه، شاعر لبنانی، کتاب"خمینی، رفتار و کردارش"، بیروت 8 .1980. ابوزلفی، شاعر عراقی،

مجله سروش عربی، شماره 14، جمادی الثانی 1402ه.ق. 9. علی خاتون، شاعر لبنانی. مجله المنطلق، لبنان، شماره 4، جمادی الثانی، 1399ه.ق. 10. نزار قبانی، شاعر سوری، مجله الاشتراکی، لبنان شماره 24، مه 1979م. 11.مصطفی محمد الغماری، شاعر الجزایری، دیوان "خضراء تشرق من طهران" (سبز از تهران طلوع می کند)، الجزایر، 1980م. 12. ا.س.ط.ع، مجله سروش عربی، شماره 13، ربیع الاول 1402ه.ق. 13. زهیر المزروق، کتاب "شاعران دعوت اسلامی در روزگار معاصر"، تالیف احمد عبداللطیف، بیروت، 1980م. 14. جواد جمیل، شاعر عراقی، نشریه الجهاد، شماره 43، رمضان 1402ه.ق. 15. عمار الغفاری، مجله الشهید، تهران، شماره 41، رجب 1400ه.ق. 16. مصطفی محمد الغماری، شاعر الجزایری، دیوان "سبز از تهران طلوع می کند"، الجزایر 1980م. 17. عزالدین الفارس، شاعر عراقی، نشریه لواء الصدر، شماره14، شوال 1402ه.ق.

امام خمینی در شغر نیز چون اسلاف خود، ازلی است

13 چکیده: اشارة فجر انقلاب اسلامی، نه تنها طلیعه شکوفایی هنر و ادبیات ایران و دریچه اعتلای فرهنگ اسلامی، که هم چنین مجال ظهور و بروز تمامی اندیشه ها و آرمانهای الهی همه انسانهای آزادیخواه در سراسر جهان نیز بوده است، به طوری که هر چه پیشتر می رویم آثار و نتایج تجلی انقلاب اسلامی در پهنه گیتی نمایانتر می شود. متن زیر گفتگویی است ساده وصمیمانه با نویسنده ای پرکار، آگاه و جنگ آزموده، که طنین سخنانش برای ما بسیار آشناست. نویسنده ای که در هفتاد و پنج سالگی همچنان بر آن است تا با آثارش چراغی فراراه هدایت ملتش بگذارد و آنان را به راه حق و دریافت معنی حقیقت انسان برانگیزد. استاد حسین ابراهیم اف، از نخجوان، تاکنون بیش از ده ها مقاله و چندین رمان منتشر کرده است و امیدوار است که در آینده بتواند رمانی درباره ارزشهای انقلاب اسلامی بنویسد. آنچه در پی می آید حاصل گفتگوی حضور است با این نویسنده مسلمان که در خرداد 73 به منظور شرکت در مراسم پنجمین سالگرد ارتحال امام به ایران سفر کرده بود: حضور: استاد خواهشمندیم ضمن معرفی خود، بفرمایید چه شد که همزمان با مراسم پنجمین سالگرد ارتحال حضرت امام به ایران آمدید، و هم چنین بگویید میزان

آشنایی شما و مردم نخجوان قبل از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی با انقلاب اسلامی ایران و شخصیت امام خمینی تا چه اندازه بود و سطح این آشنایی بعد از استقلال تا چه حد ارتقاء یافته است. استاد حسین ابراهیم اف: من هم اکنون، در شهر نخجوان زندگی می کنم، هفتاد و پنج سال دارم و بیش از 50 سال است که کارم نویسندگی است، و حدود بیست سال از عمرم را در مجامع ادبی شعرا و نویسندگان و محافل ادبیات شناسان سپری کرده ام. این دومین باری است که در مراسم سالگرد ارتحال امام شرکت می کنم، قبلا همزمان با برگزاری مراسم دومین سالگرد ارتحال نیز به ایران آمده بودم. من شرکت در این مراسم را برای خود یک فریضه می دانم، حضور در این مراسم به من یک عزت نفس و غرور خاصی می دهد، چرا که من همواره امام را رهبری الهی و مبشر جهانی می دانم که برای نجات جهان از شر ظلم و ستم استکبار قیام کرده است. امام خمینی تاریخ دو هزار و پانصد ساله شاهنشاهی را دگرگون کرد، و هم اکنون با آرمانهای والایی که داشت، به عنوان یک رهبر سیاسی مقتدر، بین تمامی آزادیخواهان و افراد مترقی اما دردمند سراسر جهان که به آب و خاک میهن خویش عشق می ورزند

و در قبال آن احساس مسئولیت می کنند سمبل آزادگی، شجاعت و انقلاب جهانی به شمار می رود. و درست به همین دلیل است که بنده شرکت در مراسم سوگواری آن بزرگوار را، حتی در این شرایط سنی، برای خود یک فریضه می دانم. متاسفانه شناخت ما از ایران تا قبل از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی چندان عمیق نبود. من در آن مدت، ایران را بیشتر از طریق مطالعه کتابهای تاریخی و بعضی سفرنامه ها شناخته ام. و مانع اصلی در راه شناخت مستقیم و بی واسطه ما از ایران، انقلاب اسلامی و شخصیت و اندیشه های امام خمینی، وجود حکومت اتحاد جماهیر شوروی بود. ما در زمان اتحاد جماهیری با کشور ایران رابطه ای نداشتیم ولی بعد از فروپاشی اتحاد شوروی این موانع رفع شد. با این همه، اگر چه ما با ایران بیشتر از طریق مطالعه کتابهای تاریخی و سایر نوشته ها آشنا شدیم، اما فراموش نباید کرد که ما با ایران همسایه و هم مرز نیز هستیم و این خود یکی از عوامل مهم استحکام روابط سیاسی و فرهنگی ما در طول تاریخ بوده است. بین ما مشترکات زیادی وجود دارد. و از دیر باز در سایه روابطی محکم و حسن هم جواری، همیشه جویای احوال یکدیگر بوده ایم. ما حوادث انقلاب ایران را لحظه به

لحظه دنبال کردیم، از هنگامی که شاه سرمایه های ملی ایرانیان را به یغما برد و مردم شریف ایران را به فقر و بدبختی کشاند - و چه رنجهایی که بر ایرانیان اعم از فارسی زبانان و یا هم زبانان آذری ما تحمیل نکرد - ما نگران ملت ایران بودیم. ما تمام این حوادث ملال آور را تعقیب کرده و از آن رنج می بردیم. آنچه در تاریخ ایران ورق می خورد انگار برای ما ورق خورده بود، و ما پیوسته از خدا می خواستیم تا مردم ایران را از این گرفتاری برهاند. با آنکه هرگزاز طریق تلویزیون در جریان رویدادهای تاریخ ایران قرار نمی گرفتیم، ولی با مطالعه مطبوعات متوجه می شدیم که بر ملت ایران چه می رود و چگونه معنویات انسانها توسط عوامل استعمار لگدمال می شود. این موضوعات تاسف ما را در پی داشت. و همواره از خودمان می پرسیدیم کشوری مانند ایران که دارای پتانسیل عظیمی از سرمایه های مادی و معنوی است، و از لحاظ اقلیمی با آن وسعت و پهناوری و زیبایی طبیعتش، در واقع مورد التفات خداوند قرار گرفته و خداوند بدان موهبتهای فراوانی بخشیده است با آن مردمان خونگرم و مهربان و صمیمی که همگی اهل کار و فعالیت اند، چرا باید چنین سرنوشتی داشته باشد. به طور کلی عواملی که سبب

می شود انسان به طور ناخودآگاه به ایران روی آورد اینهاست: 1- ایران کشوری ثروتمند، با پتانسیل عظیم سرمایه های مادی و معنوی است. 2- از لحاظ اقلیمی، کشوری زیبا، با آب و هوایی مطلوب است. 3- ایرانیان مردمانی هستند خونگرم، صمیمی، اهل هنر و فرهنگ و برخوردار از کمالات والای معنوی. اینها مجموعه اطلاعاتی است که ما از کشور شما و مردم ایران داریم. از لحاظ فرهنگی هم شاعران و متفکران بزرگی چون فردوسی، خیام، سعدی، حافظ و ابوعلی سینا، سهروردی، غزالی از چهره های درخشان تاریخ اسلام و فرهنگ جهانی به شمار می روند. خوب همین ها کافی است که نشان دهد ملت ایران، ملتی است بزرگ و شایسته زندگانی ای متعالی. اما حکومت شاه این زندگی را از مردم ایران دریغ داشته بود. ما اینها را می دانستیم و از این جهت بسیار هم نگران بودیم، اما چه کار می توانستیم بکنیم؟ تا آنکه پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی به تمام این نگرانی ها پایان داد، رژیم شاه سرنگون شد و جمهوری اسلامی بجای آن استقرار یافت. امام خمینی رهبری الهی و سروش غیبی بود. از من اکنون سن و سال زیادی سپری شده، در طول عمرم چندین خاطره از حوادث مربوط به کشورهای جهان به یاد دارم که هرگز آنها را فراموش نخواهم کرد، چرا که

دیگر برایم حالتی سمبلیک یافته اند. یکی از این خاطره ها مربوط به حوادث پاکستان است، وقتی ذوالفقار علی بوتو از کار برکنار شد، جانشین وی اظهار داشت چنانچه بوتو فرجام بخواهد از اعدام وی صرف نظر خواهد کرد. ولی بوتو با کمال شهامت مرگ را پذیرفت و گفت من هرگز از دشمن امان نمی خواهم تا آنکه، سرانجام، او را در زادگاهش اعدام کردند. این روحیه برای من سمبلی از شجاعت و مردانگی است. خاطره دیگرم به ایران بازمی گردد و آن از حضرت امام خمینی است. هنگامی که امام خمینی در جریان انقلاب اسلامی شجاعانه طی اعلامیه های خود شرق و غرب، امریکا و شوروی را به شدت محکوم می کردند و این در حالی بود که ایشان می دانستند که امریکا و شوروی از شاه حمایت می کنند. من برای ایشان به عنوان سمبلی از شجاعت و مردانگی احترام زیادی قائلم. زیرا با پایمردی علیه کومت شاه قیام کردند و حقوق ملت مظلوم ایران را از رژیم شاه و سایر ایادیش بازستادند. حضور: حضرت امام (س) در مقابل آن روح انقلابی و نستوه، در بعد معنوی دارای قلبی رئوف و طبعی لطیف و فیاض نیز بوده اند که در اشعار ایشان تجلی یافته است، گویا شما بعضی از اشعار ایشان را ملاحظه کرده اید. لطفا

نظرتان را درباره محتوا و سبک اشعار امام بیان بفرمایید. ابراهیم اف: متاسفانه، تاکنون موفق به خواندن همه اشعار حضرت امام نشده ام. زیرا هنوز اشعار امام به طور کامل به زبان ما ترجمه نشده و در دسترس ما قرار نگرفته است. اما از مطاوی چند شعری که از ایشان خوانده ام دریافته ام که امام هم چنان که بر کل حوزه فرهنگ اسلامی احاطه کم نظیری داشته اند، در عرصه شاعری نیز همچون اسلاف بزرگ خود از آن سرچشمه ازلی برخوردار بوده اند. غنای مضامین و سبک اشعار امام، انسان را بی اختیار به یاد شاعرانی چون سنایی و عطار و حافظ می اندازد. حضور: باید به اطلاع شما برسانم که آثار حضرت امام (س) هم اکنون، در حال ترجمه به زبانهای مختلف می باشند از ایشان، به عنوان یک عالم، فقیه بلند پایه، و شاعر و عارف آثار مختلفی بجای مانده که برخی از آنها را در اختیار شما قرار خواهیم داد. ابراهیم اف: من هم امیدوارم که هر چه زودتر اشعار حضرت امام ترجمه شده و در دسترس علاقمندان قرار گیرد. بدون تردید اشعار امام در میان مردم ما علاقمندان زیادی دارد. حضور: یکی از دلایل اصلی تاخیر در ترجمه اشعار امام، این بود که حضرت امام تمایلی به چاپ

اشعارشان نداشتند. ولی پس از ارتحال ایشان، کار گردآوری، تنظیم و طبع این اشعار به سرعت انجام یافته و اکنون این عناوین از مجموعه اشعار ایشان منتشر شده و در دسترس همگان قرار گرفته است: سبوی عشق، باده عشق، ره عشق، محرم راز، نقطه عطف. و اخیرا هم دیوان حضرت امام انتشار یافته و همچون دیوان حافظ، مورد توجه ویژه مردم ایران است. ابراهیم اف: البته از شخصیتی چون امام انتظاری جز این نیز نمی توان داشت. ولی تصوری که ما از امام داریم بیشتر از کار بزرگ ایشان، یعنی رهبری انقلاب اسلامی و هدایت صحیح آن الهام پذیرفته است. به نظر من امام هم چون سلف خود حضرت علی (ع) شیر روز و زاهد شب بودند و این حقیقتی است که انسان با تعمق در اندیشه ها، سخنان و زندگی امام، قلبا، بدان می رسد. حضور: اگر ممکن است از آثار و نوشته های خودتان، و رابطه ای که شما از طریق تالیف آنها با مردم پیدا کرده اید برای خوانندگان حضور توضیح دهید. ابراهیم اف: تا قبل از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، اغلب نویسندگان همینکه قلم به دست می گرفتند شروع می کردند به قلم فرسایی از مارکسیسم. ولی یکی از افتخارات بنده این است که هرگز چنین کاری نکرده ام. آثارم در میان

مردم آذربایجان شناخته است و آنان مرا بیشتر، نویسنده ای می دانند که برای اصلاح وضعیت اجتماعی مردم می نویسد. تاکنون درباره زندگی و مشکلات اجتماعی حدود هفتاد رساله نوشته ام. هم چنین پنج جلد رمان بزرگ منتشر کرده ام که موضوع یکی از آنها تاریخی است، و مربوط به دولت آتابیلر در حکومت اران که شامل نخجوان و شیروان و. . . می شده است. حضور: قالبهای ادبی نظیر شعر، رمان، نمایشنامه، نقد برای انتقال یک محتوا و یا محو پاره ای ناهنجاری ها از صحنه زندگی اجتماعی قالبهای موفق و خوبی هستند. پس از انقلاب اسلامی نویسندگان مسلمان کشور ما نیز در این زمینه ها تجربیات ارزشمندی را پشت سر نهاده اند. هم اکنون آثار زیادی در زمینه رمان، شعر، نمایشنامه، و فیلم توسط نسل جدیدی از نویسندگان این سرزمین که از انقلاب اسلامی ایران و اندیشه های امام ملهم بوده اند بوجود آمده است. شما تا چه اندازه با این آثار و سایر فعالیتهای فرهنگی و هنری که در ایران صورت گرفته آشنایی یافته اید. ابراهیم اف: ادبیات یکی از ظریفترین و عمیق ترین قالبها برای بیان مفاهیم و احساسات انسانی است. و انسان از راه مطالعه آثار ادبی همواره روح خود را صیقل می دهد و پالایش می کند. من بر مبنای همین اصل، همه عمرم را در

کار نویسندگی نهاده ام و همیشه خواستم تا آثارم چراغی باشد برای هدایت ملتم، و بتوانم از این طریق به اصلاح امور بپردازم و مردم را نسبت به حق و ارزشهای معنوی توجه دهم و آنان را به قیام و مبارزه برانگیزم و به آنان از حقیقت اسلام آگاهی دهم. در فرهنگ ما ضرب المثلی است که می گوید مقصد هر آنچه که دور باشد، فرد باید از راه راست و مطمئن به طرف آن حرکت کند و هرگز از میان بر نرود. کار ما نویسندگان و شاعران نیز همین است که خوانندگان خود را به راه راست هدایت کنیم. شما می دانید که کشور ما تازه استقلال یافته و ما هنوز در ابتدای راهیم. از طرف دیگر جنگ با ارمنستان، همه امکانات ما را به سوی خود کشانده است. در چنین شرایطی مسئولیت من و سایر دوستان نویسنده و شاعرانی که در سراسر آذربایجان زندگی می کنند نسبت به قبل چند برابر شده، با این وجود ما هرگز، هیچ فرصتی را برای آشنایی با انقلاب اسلامی و فرهنگ و هنر ایران از دست نداده ایم و همواره به گسترش ارتباط خود با ایران می اندیشیم. حضور: ما در ایران از این موهبت بزرگ برخورداریم که همه رهبران ما افرادی اندیشمند و معتقد به ارزشهای والای انسانی

هستند، در جلسه ای که خدمت مقام معظم رهبری رسیدیم به نکته ظریفی اشاره فرمودند که بسیار حائز اهمیت است. معظم له بر اهمیت نقش ادبیات در انتقال مواریث فرهنگی و ملی، و اثرگذاری فوق العاده ادبیات داستانی و رمانها بر ذهن خواننده تاکید فرمودند و با بیان مثالهایی مشخص از تفاوت اثر زندگینامه های متداول با رمانهای نویسندگان بزرگ در مورد شخصیتهایی همچون گاندی، لزوم استفاده از قالبهای نوین و روشهای مؤثر برای معرفی نهضت الهی امام خمینی را یادآور شدند. این تاکید و رهنمود رسالت تازه ای را بر عهده ما می گذارد، آیا شما به عنوان رمان نویس موفق طرحی در این زمینه دارید؟ ابراهیم اف: اکنون ما در شرایط دشوار جنگ با ارامنه به سر می بریم و طبیعی است که کل فعالیتهایمان باید در آن جهت تمرکز یابد. با این حال امیدوارم در آینده، در این باره، رمانی بنویسم و انشاءالله اگر عمر وفا نماید و توفیق انجام چنین کاری نصیبم شود، حتما نسخه هایی از آن را برای شما خواهم فرستاد. نوشتن رمان، کار دشواری است. رمان نویس باید موضوعی را در ذهن خود بپروراند و در آن زمینه تحقیقات لازم را انجام دهد، جنبه های مختلف موضوع را به دقت تحلیل کند و سرانجام یافته هایش را در قالب

رمان بنویسد و این مهم مستلزم گذشت زمان است و آفتاب عمر من نیز بر لب بام، اما امیدوارم. در گفتگو با استاد: حسین ابراهیم اف

امام خمینی در پنج حوزه معرفت سیاسی

اشاره

5 چکیده: بسم الله الرحمن الرحیم "و ضرب الله مثلا قریة کانت آمنة مطمئنة یاتیها رزقها رغدا من کل مکان فکفرت بانعم الله فاذاقها الله لباس الجوع و الخوف بما کانوا یصنعون" (1) معرفت سیاسی مجموعه ای از باورهای ذهنی است که پنج حوزه قابل تفکیک دارد. می خواهیم ببینیم حضرت امام (ره) در کدامیک از این حوزه ها تبلور بیشتری دارند. این پنج حوزه عبارتند از: 1. حوزه علم سیاست 2. حوزه علم به حوادث سیاسی 3. حوزه تحلیل سیاسی 4. حوزه آرای سیاسی 5. حوزه اندیشه سیاسی اگر سوال شود: فرضیه ها و کشفیات علمی حضرت امام (ره) در موضوعات علم سیاست چیست؟ پاسخ روشن آن این است که در حال حاضر هیچ. چرا که معظم له به این معنا عالم علم سیاست نبودند. یعنی اگر از ایشان دعوت می شد که تئوریهای علم سیاست را برای دوره های دکترا و کارشناسی ارشد و کارشناسی تدریس کنند، حتی اگر فرصت داشتند نمی پذیرفتند و می فرمودند که در این رشته تخصصی ندارم، همچنان که اگر قرار بود فیزیک و شیمی یا اقتصاد تدریس کنند، باز هم همین را می فرمودند. اگر به کتابهایی که درباره تئوریهای روابط بین الملل نگاشته شده توجه کنیم، در آنها نظریه هایی ارائه شده که زبان تخصصی است و حتی اگر بسیاری از سیاستمداران موفق

دنیا آنها را بخوانند، شاید بخوبی متوجه نشوند. البته این بدان معنا نیست که علم سیاست علم عجیب و غریبی است و استعداد فوق العاده می خواهد; بی گمان چنین نیست. برعکس علم سیاست با وجود قدمتی به اندازه عمر علمی بشر، همچنان دانش لاغری است و تعداد تئوریها و فرضیه های اثبات شده آن، براحتی قابل شمارش است. آنچه کتابهای این دانش را حجیم و متنوع ساخته، تعدد و کثرت موضوعات مصداقی است و نه تعدد و کثرت تئوریها و نظریه های آن. در همین جا دو نکته قابل توجه است: اولین نکته اینکه حضرت امام (ره) به این معنا عالم علم سیاست نبودند، ولی نمی توان گفت که از تئوریهای این علم هم آگاهی نداشتند. چرا که اندیشمندان سیاسی به نحو کلی از شمای تئوریها مطلع اند. مثلا مورگانتا، نظریه پرداز روابط بین الملل، قدرت سیاسی را در ظرف سیاست خارجی به شش عامل تقسیم کرده و در دانشگاهها، این شش عامل به نام او تدریس می شود. نظریه پردازان دقیقتر از او نیز عوامل متشکله قدرت را به سه، چهار و پنج عامل دیگر تقسیم بندی کرده اند که نظرات آنها نیز در نقد نظریه مورگانتا مورد توجه قرار می گیرد و دانشجو باید اسامی این نظریه پردازان را به خاطر بسپارد تا نمره دریافت دارد. ولی یک اندیشمند سیاسی لازم نیست به طور دقیق اسامی نظریه پردازان

و تاریخ دقیق این نظریه پردازی را به خاطر داشته باشد. کافی است که بداند چنین نظریاتی نیز موجود است. بنابراین اگر از یک اندیشمند بپرسیم نظریات مورگانتا در باب عوامل متشکله قدرت چیست؟ ممکن است بگوید، اول بار است که نام او را می شنوم، ولی اگر بگوییم عوامل متشکله قدرت چیست؟ یک اندیشمند سیاسی، کلیاتی را به خاطر دارد و بدون استناد به اسامی تئوری پردازان آنها، می تواند جسته گریخته، عواملی را ذکر کند که همین مقدار آگاهی از تئوریهای عرضه شده برای اندیشه سازی کفایت می کند. شواهد نشان می دهد که حضرت امام (ره) از سن نوزده سالگی، از وقتی به حوزه علمیه اراک رفتند و کودتای سوم اسفند رخ داد تا قبل از انقلاب، به مقالات و کتابهایی که به دانش خالص سیاست می پرداخت، عنایت خاصی داشتند و این توجه تا چندی قبل از انقلاب ادامه داشته است. مثلا (مرحوم) حاج احمد آقا گفتند: "حضرت امام (ره) کتاب شهریار ماکیاول را خوانده بودند و فرموده بودند مثل اینکه اروپاییها آن زمان وضعشان از وضع این زمان ما بدتر بوده که چنین آدمی قانون جنگل را به جامعه تعمیم داده است". بازسازی اندیشه های فلسفی نکته دیگر اینکه در تاریخ بشر گاه کسانی یافت می شوند که به اصول کلی قوانین و سنتهای خلقت دست می یابند و چنین کسانی لازم

نیست همه چیز را بخوانند و به طور دقیق نسبت به ریزه کاری آن اصول آگاهی روشن و قابل بیان داشته باشند; چنانکه پیامبران چنین بودند; البته در بیان نیز توانمند بودند، حکمای بزرگ چنین اند. بوعلی سینا چنین بود. سقراط این چنین بود. شاید بتوان گفت، عارف کسی است که از طریق دیگر به چنین قواعدی نیز دست می یابد. نقل شده که علامه طباطبایی (ره) با مختصر آگاهی به فلسفه دکارت و کانت، براساس اصولی که در دست داشت تمام اندیشه های فلسفی آنان را بازسازی می کرد و می گفت مثلا کسی که در فلان مسئله اینگونه اندیشیده است، نمی تواند نسبت به فلان مسئله اینگونه نیندیشیده باشد. یک زیست شناس فرانسوی به نام "کوویه" - همعصر داروین - چنان به اصول کلی زیست شناسی دست یافته بود که یک تکه از استخوان حیوانی را به او نشان می دادند و او می توانست از روی همان تکه استخوان شکل حیوان را به طور نسبتا دقیق رسم کند. بدشانسی داروین این بود که چنین حریفی را در مقابل نظریه تطور انواع داشت. البته عالمان هر رشته از معرفت تا حدود زیادی نسبت به چنین افرادی هم مدیون اند و هم گله مند; از این حیث مدیون اند که معمولا چنین افرادی که در دانشی غیر حرفه ای اند، با دستیابی به اصول و قواعد کلی آن، موجب تحول در دانش

می شوند. زیرا تخصص علمی، از سویی آگاهی می دهد و دانش را فربه و چاق می کند و از سوی دیگر حجاب تحول می شود. و از این جهت گله مندند که هرکس به کلیات یک دانش آگاهی می یابد، در اظهارنظر شجاع می شود ولی به این دلیل که از ریزه کاریهای آن دانش آگاهی ندارد، گاه واقعا و گاه ظاهرا، به آن دانش لطمه جدی می زند. به هرحال این که آیا حضرت امام (ره) به اصول کلی دانش سیاست آگاهی داشتند یا نه؟ معتقدم آری، و اگر کسی گفت نه، شواهدی قابل عرضه دارم، و اگر نپذیرفت مشاجره نمی کنم. زیرا ظاهرا حق با اوست; یعنی حضرت امام (ره) کتابی ندارند که بتواند به عنوان نظریه پردازی علم سیاست در دانشگاه تدریس شود، مگر آنکه کسی پیدا شود و تئوریهای علمی ایشان را شناسایی کند و در یک کتاب به جامعه دانشگاهی عرضه نماید و اگر چنین همتی صورت بگیرد، تازه اول کار و اول نقد و بررسی است. زیرا مفهوم اصطلاحی علم چنین اقتضا می کند که هر آنچه از سوی عالمی بیان شود، جدای از شخصیت و حیثیت و تقدس عالم، همواره قابل نقد و اثبات و ابطال باشد و در دایره علم، عالم هم بیرحم است و هم بی ملاحظه; یا باید با حفظ ادب چنین

باشد. حوزه علم به حوادث سیاسی 2. دومین حوزه در معرفت سیاسی، حوزه علم به حوادث سیاسی است. این حوزه چنان فراخ و وسیع است که کمتر کسی می تواند حتی اندکی نسبت به آنچه در جهان می گذرد اطلاع کامل داشته باشد. هر روزه هزاران روزنامه و مجله در دنیا منتشر می شود که حاوی اخبار سیاسی است. تلکسهای خبری اطلاعات آشکار و نهان را آن چنان گسترده در سطح جهان توزیع می کنند که مطبوعات ناگزیرند گزیده هایی از آنها را منتشر کنند. بسیار اتفاق می افتد که مدیر یک روزنامه فرصت کافی ندارد آنچه را در روزنامه اش به چاپ می رسد مطالعه کند. هر جمعیت، گروه و حزب سیاسی هر لحظه در حال حادثه آفرینی سیاسی است. تمام نیروهای اطلاعاتی کشورها، سفارتخانه ها، استانداریها و حتی بخشداریها اخبار سیاسی را پیگیری می کنند. کیلومترها از اسناد بجا مانده مربوط به حوادث سیاسی گذشته در قفسه های بایگانیها ساکت نشسته اند تا روزی کسی آنها را بررسی کند. اکثر وقایع تاریخی، آن مقداری که نوشته شده و آن مقداری که بعدها نگارش خواهد یافت، ذکر حوادث سیاسی گذشته است. حتی کسی نمی تواند ادعا کند که همه تاریخ را خوانده است. سازمان ملل متحد یکی از سازمانهای سیاسی بین المللی است که هر ساله هزاران سند منتشر می کند که کمتر عضوی از اعضا قادر است

همه سندها را مطالعه کند. ناتو نیز سازمان سیاسی - نظامی بزرگی است که اطلاعات خود را در سطح قابل دسترس منتشر نمی کند. اخبار آشکاری که به دست مردم می رسد، بسیار کمتر از اخبار سری سیاسی است که بخش اعظم آن در سازمانهای اطلاعاتی موجود می باشد. ادعای اشراف بر تمام حوادث سیاسی هیچ کس جز معصوم نمی تواند ادعا کند که بر کل اخبار و حوادث سیاسی اشراف دارد. بنابراین، علم به کل حوادث سیاسی برای هر کس، فقط یک علم اجمالی است که البته در یک یا چند حادثه می تواند علم تفصیلی باشد. طبیعی است که با چنین حجمی از اطلاعات موجود، هیچ کس نمی تواند ادعا کند که کل حوادث جاری جهان را می داند; مگر آنکه جهلش مرکب باشد. بدیهی ست حضرت امام (ره) نیز نمی توانستند به شیوه های مرسوم در این بخش از معرفت سیاسی، اطلاعات جامعی داشته باشند. اما مسئله حایز اهمیت آن است که عالم بتواند گزینشهایی داشته باشد و پیرامون آن گزینشها، حوادث سیاسی را تعقیب کند. مردم نیز به طور غریزی چنین گزینشهایی را دارند و به تمام اخبار و حوادث سیاسی حساسیت نشان نمی دهند. کسانی که روشهای گزینشی مناسب دارند عمر را تباه نمی کنند، ولی کسانی که بی گزینش، بر حجم انبوهی از حوادث سیاسی آگاهی می یابند، معمولا آدمهای خوش

حافظه اما کم ثمری هستند. این که حضرت امام (ره) به چه نوع حوادثی توجه داشتند و آنها را چگونه تعقیب می کردند; تا آن جا که تحقیق کرده ام، ایشان از سنین حدود هفت سالگی، اخبار مشروطیت و پس از آن رویدادهای جنگ جهانی اول و سپس نهضت جنگل، کمیته مجازات، نهضت دلیران تنگستان، اخبار حکومت قاجار، شاهزادگان، شخصیتهای محلی خمین و اطراف را تعقیب می کردند. در همین سالها به مطالعه تاریخ صدر اسلام پرداختند و سپس کمی با تاریخ و رفتار حکام عثمانی آشنا شدند. در همین سالها تا حدودی تاریخچه بهائیت و وهابیت را نیز مورد مطالعه و بررسی قرار دادند. ابزار دستیابی امام به اخبار سیاسی در خلال این سالها، چند روزنامه بود که برای شخصیتهای مخالف و موافق مشروطه به خمین می رسید. همچنین تعداد محدودی کتاب تاریخ که در کتابخانه پدر شهیدشان، آیةالله سیدمصطفی، باقی مانده بود. روزگار نوجوانی امام برای دستیابی به حوادث جاری روزگار نوجوانی، مهمترین منبعی که در اختیار داشتند، وجود علمایی بود که به خانه ایشان رفت و آمد داشتند و اخبار جاری را به آن مقداری که علما مطلع بودند، به طور شفاهی از آنان دریافت می کردند. مهمترین مسئله این بود که اخبار، خام نبود و غالبا با تحلیلهایی درست یا سست ارائه می شد. در

حدود نوزده سالگی در اراک بودند که اخبار کودتای سیدضیاء و رضاخان انتشار یافت و ایشان این اخبار را با دقت تعقیب می کردند، پس از ورود به قم در سال 1300 هجری شمسی چگونگی مباحث نمایندگان مجلس شورای ملی و اخبار رفت و آمدهای درباریان به خارج از کشور را پی می گرفتند. در همین سالها مطالعات اندکی نسبت به فراماسون و پس از آن تعقیب تاریخ عراق، ترکیه، مصر و لیبی مطمح نظرشان بود. راجع به انقلاب روسیه و نهضت رهایی هند هم مطالعاتی داشتند و از اخبار و رویدادهای جهانی از طریق رادیوهای کشورهای دیگر آگاه می شدند. در این سالها شهید مدرس منبع خبری موثقی بود. بدین سبب، حضرت امام که گاهی به تهران می آمدند با آن مرحوم که در تحلیل حوادث سیاسی اعجوبه ای بود، خلوت می کردند. در خلال جنگ دوم جهانی، تا حدودی با تاریخ اروپا بویژه آلمان، فرانسه و انگلیس آشنا شدند. در این روزها علاوه بر روزنامه ها و نشریات داخلی و نیز رادیو ایران، رادیوها و مطبوعات بعضی کشورهای عربی و مجلات اخوان المسلمین، منبع خبری ایشان بود. گویا در همین ایام، یک دوره تاریخ طبری، و ترجمه عربی تاریخ ویل دورانت را خوانده باشند. در سالهای بین 1320 تا 1332، رفت وآمد امام با شخصیتهای مذهبی و سیاسی

از جمله آیةالله کاشانی بسیار زیاد بود و اخبار نسبتا دست اولی از اوضاع و شرایط ایران و جهان اسلام را، آنان دریافت می داشتند. در این سالها به تاریخ علم و فلسفه نیز علاقه نشان می دادند و گاهی از کتابخانه مجلس کتابی را به امانت می گرفتند. در بین سالهای 1340 تا شروع نهضت، منابع خبری زیادی داشتند. بسیاری از ارادتمندان بازاری، استادان دانشگاه، دانشجویان و قشرهای دیگر، خدمت ایشان می رسیدند و معظم له با طرح پرسشهای خاصی درباره وضعیت اقتصاد، تجارت و شیوه توزیع کالا، با اوضاع سیاسی و اقتصادی کشور آشنا می شدند. مثلا از یک تاجر پرسیده بودند، کاغذ از کجا می خرید؟ او گفته بود، از ایتالیا و انگلیس. با سوالات دیگری که پی درپی از آن فرد شده بود، در نهایت فرموده بودند: "پس معلوم می شود اروپاییها بیشتر دوست دارند برای نشر مجلات و ساختن جعبه های مقوایی کاغذ بفروشند تا برای چاپ کتاب". سالهای تبعید از سال 1343 تا هجرت به پاریس، از جهتی منابع خبری ایشان به علت در تبعید بودن تا حدودی محدود شد و از جهت دیگر گسترش یافت. طبیعتا در عراق، اخبار سیاسی با گرایشهای چپ گرایانه به مطبوعات و رسانه ها راه می یافت و اخبار سیاسی ایران با گزینشهای اروپایی و آمریکایی رویدادها و حوادث کشورهای

عربی متمایل به شوروی، انگلیس و آمریکا نیز موجب می شد تا اخبار سیاسی جهان را از چند منبع خبری متفاوت و معارض دریافت دارند و این برای کشف حقیقت خبر، امکان خوبی بود. ضمنا دانشجویان و انجمنهای اسلامی خارج از کشور به طور دایم با ایشان مکاتبه می کردند و به طور محدودی ملاقات داشتند و منابع خوبی برای کسب اخبار بودند; مثلا از چند استاد که در دانشگاههای خارج از کشور تدریس می کردند، خواسته بودند تحقیق کنند پایان نامه های دانشجویان ایرانی که در آمریکا و اروپا نوشته می شود، حول چه مسائلی است، دانشگاهها از این پایان نامه ها چگونه استفاده می کنند و آنها را به کجا ارسال می دارند؟ پس از هجرت به پاریس تا پیروزی انقلاب، اوج خبرگیری ایشان از اوضاع سیاسی ایران و جهان بود و در طول این مدت بجز زمانی که برای عبادات شخصی و استراحت صرف می کردند، تمام اوقات ایشان به ملاقات با گروههای مختلف مردم، شخصیتها، خواندن جراید و گوش دادن به رادیوها سپری شده است. پیروزی انقلاب اسلامی پس از پیروزی انقلاب هم به طور رسمی تلکسهای خبری، روزنامه ها، مجلات، اخبار صدا و سیما و گزارشهای مسئولان کشور را در اختیار داشتند، ولی گویا بیش از سه ساعت در روز وقت برای مجموع اطلاع گیری از اوضاع کشور و جهان

صرف نمی کردند و بقیه اوقات را به اندیشیدن، عبادتهای شخصی، ملاقاتها، سخنرانیها و استراحت می پرداختند. البته در همین دوران به طور بسیار هوشیارانه، افراد مختلفی از دوستان و ارادتمندان را به حضور می پذیرفتند و ضمن تجدید دیدار، از مسیرهای غیررسمی اطلاعات خود را از آنچه شنیده بودند، تصحیح و تکمیل می کردند. آنچه حایز اهمیت است این که علم سیاست و بخشهای دیگر معرفت سیاسی فقط یک آزمایشگاه دارد و آن تاریخ جامعه است. فرق این آزمایشگاه با آزمایشگاههای علوم تجربی در این است که آزمایشگاههای علوم تجربی دراختیار آزمایشگر است، ولی آزمایشگر و آزمایشگاه در علوم انسانی بالاخص در سیاست یک واحدند. بنابراین هر آزمایشی در جامعه اگر نتایج تخریبی داشته باشد. آزمایشگاه و آزمایشگر را نیز نابود خواهد کرد. چنین است که علم به حوادث سیاسی گذشته و حال، بهترین و کم هزینه ترین نوع آزمایش برای کشف رفتارهای اجتماعی و سیاسی است. امام فرق اساسی است بین کشف حوادث، آنگونه که بوده با کشف قواعد آنگونه که جاری است. اگر میل کسی به خواندن و کشف حادثه ها، منهای نتایج کلی آنها، زیاد شود، به مالیخولیایی دچار می شود که هرچه بخواند و بداند، نه برای خود سودی دارد و نه برای دیگران، چرا که حادثه ها آنگاه که اتفاق می افتند و تازگی دارند، شاید در

سرنوشت کسی تاثیر فوری داشته باشند ولی حوادثی که دهها سال از وقوع آن گذشته است، وقتی به کارهای غیر تفننی می آید که منتج به نتیجه ای شود و به تعبیر زیبا و عمیق قرآن کریم، موجب عبرت گردد. "لقد کان فی قصصهم عبرة لاولی الالباب". (2) با آن که می دانیم حضرت امام (ره) به قدر امکانات و فرصتهایی که دراختیار داشتند، از مطالعه تاریخ و خبرگیری از اوضاع و شرایط روزگار خود غافل نبودند، اما اگر دقت کرده باشیم در بیشتر فرمایشاتشان بالاخص در بعد از پیروزی انقلاب، گویا جریانهای کلی پی درپی تاریخی را به خاطر داشتند، ضمن اینکه جزئیات برخی از حوادث را فراموش کرده بودند. هرچند طبیعی است که کبر سن و آن همه مشغله ذهنی، عامل به فراموشی سپردن جزئیات حوادث شود، ولی علت اصلی آن، شاید این باشد که هنگام مطالعه تاریخ، به جزئیات هر حادثه می پرداختند و وقتی حوادث، نتایج عبرانگیز خود را نشان می دادند، آن عبرت را به عنوان نتیجه کار به ذهن می سپردند و برای به خاطر ماندن جزئیات حادثه، تلاشی نمی کردند و چنین می شد که حتی اسامی بعضی افراد مشهور نیز از خاطرشان محو می شد. حال اگر علت اصلی این فراموشی فقط مشغله و کبر سن بود، باید قواعد فقه، اصول، فلسفه و

عرفان را نیز فراموش می کردند، حال آنکه چنین نبود. تحلیل سیاسی 3. سومین حوزه معرفت سیاسی، تحلیل سیاسی است. شاید تحلیل سیاسی، بیشتر یک فن یا هنر باشد تا یک علم. البته هرکس که عالمتر است، تحلیلش نسبت به حوادث، قاعدتا باید درست تر باشد، ولی بسیار دیده شده است با اینکه بسیاری از تحلیلگران سیاسی توانایی کافی برای تدریس دانش سیاست ندارند و یا از روشهای این دانش چندان آگاه نیستند، ولی در تحلیل قضایا حتی از دانشمندان علم سیاست تحلیلهای درست تری ارائه می دهند و جامعه نیز بر صحت تحلیل آنها پس از مدتی گواهی می دهد. بیشتر سیاستمداران موفق که موجب تحول در جامعه خود شده اند، کسانی هستند که عالم علم سیاست نیستند، اما در تحلیل حوادث سیاسی توانمندند و توانایی آنها بیشتر ناشی از روشهای درست اطلاع گیری و تمرکزهای مناسب بر روی قضایا و نیز ذوق و قریحه ذاتی است. البته این بدان معنا نیست که تحلیل سیاسی قاعده مند نیست; اما قواعد آن به فن معماری شبیه تر است تا به دانش مهندسی. در این حوزه از معرفت سیاسی، همگان برای خود حق اظهارنظر قایل اند. در این حوزه نمی توان کسی را منع کرد که دخالتی نکند. چرا که وقتی از مردم می خواهیم در تعیین سرنوشت سیاسی کشور خود مشارکت کنند، رای دهند، کاندیدای نمایندگی شوند،

احیانا نامزد ریاست جمهوری گردند، این مشارکت ذاتا تحلیل طلب است. یعنی نمی توان از کسی خواست که در امری از امور اداره کشور مشارکت کند، برای خود آرا جمع نماید یا به کسی رای بدهد ولی از اوضاع، شرایط، شخصیتها، حوادث جاری و گذشته و سوابق افراد، تحلیل نداشته باشد. تحلیل سیاسی، ذاتی مشارکت سیاسی است. حتی از چند علت در مورد بی تفاوتی کسانی که حاضر نیستند برای تعیین سرنوشت خود در امور سیاسی دخالت کنند، یکی این است که اینگونه افراد ابتدا از قضایا، تحلیلهای مایوسانه ای در ذهن دارند و سپس به بی تفاوتی تن در می دهند. البته بخش عمده ای از جامعه، تحلیلهای خود را از فضاهای تبلیغاتی اخذ می کند، ولی به هر صورت، وجود تحلیل، چه از نوع علیل و تبلیغی آن و چه از انواع دیگرش، لازمه یک تصمیم سیاسی است. به عبارت دیگر، اتخاذ هر تصمیم سیاسی، بدون تحلیل سیاسی نه تنها مشکل بلکه غیر ممکن است. اقسام تحلیل سیاسی تحلیل سیاسی اقسامی دارد: گونه ای از آن، تحلیل علمی است. (منظور از علمی، درستیها و نادرستیهای تحلیل نیست; بلکه به این معناست که از روشهای علمی پیروی کند) . طبیعی است اگر کسی عالم علم سیاست نباشد، تحلیل او از قضایا و جریانها علمی نخواهد بود، ولی این بدان

معنا نیست که هرکس عالم نیست حق تحلیل ندارد. چرا که اگر این حق را از چنین کسانی سلب کنیم، به این معناست که حق مشارکت را که کمترین آن، حق رای دادن است، از او سلب کرده ایم. این تناقضی است که بیشتر دانشجویان علوم سیاسی در سالهای نخستین ورود به دانشگاه با آن برخورد دارند و بعضی فارغ التحصیلان این رشته نیز تا آخر عمر گرفتار آنند. برای قوام، دوام و سلامت جامعه و حکومت، مشارکت همگان امری ضروری است، ضمن آنکه مشارکت بدون تحلیل، امری تصنعی و تشریفاتی است و از دگر سو، فقط معدودی از افراد جامعه که علم سیاست را می دانند در تحلیل علمی توانمندند. حتی اکثر سیاستمداران جهان، به دانش سیاست مجهز نیستند ولی ناگزیرند در مقام اداره پستی که در اشغال دارند تحلیل ارائه کنند. حل چنین تناقضی به این است که دایره درستی و نادرستی تحلیل سیاسی را فراختر از علمی بودن آن بدانیم. کافی است رست بودن تحلیل را به منطقی بودن آن محدود کنیم و در عوض تحلیل را به فلسفی، علمی، کلامی، دریافتهای شخصی و غیره تقسیم کنیم. بدیهی است یک تحلیل فلسفی به طور حتم باید منطقی باشد و بر صحت و ابطال یک تحلیل علمی نیز منطق باید داوری کند. بنابراین تحلیلهایی که

براساس دریافتهای شخصی است، اگر منطقی باشد، قابل اعتناست. پس هرکس با هر درجه از معرفت، اگر در تحلیل حوادث و جریانهای سیاسی نوعی آگاهی منطقی داشته باشد، کافی است تا متناسب با حساسیت موضوعی که باید در قبال آن تصمیم سیاسی بگیرد، موضع داشته باشد. مثلا کسی که می خواهد به یکی از نامزدهای انتخاباتی برای ورود به مجلس رای دهد، ممکن است ارزشهای اخلاقی را به عنوان ملاک انتخاب قرار دهد و بین نامزدها از لحاظ ویژگیهای اخلاقی، یک یا چند کلیت ارزشی را به عنوان"کبری" در نظر بگیرد و با ردیف کردن "صغری و کبری"های خود به نتایجی دست یابد که به قطعیت یا تشویش به کسی رای دهد و تصمیم او برای این رای کاملا منطقی باشد. اصولا یک خاصه تحلیل، بازشناسی یک جریان کلی سیاسی یا یک حادثه جزئی با روش مقایسه امکانپذیر است. منتها کبراهای قیاس، یا علمی است یا فلسفی و یا هیچ کدام; بلکه باورهای نقلی یا ارزشهای ایدئولوژیکی یا القائات فرهنگی است. چنانکه وطن دوستی غالبا در بسیاری از تحلیلهای سیاسی به عنوان یک کبری حضور دارد. حال آنکه این قضیه اگر ریشه در فطرت هم داشته باشد، یک قضیه علمی نیست. شاید علم بتواند ثابت کند که حس وطن دوستی غریزی یا القایی است، ولی با روش

علم سیاست نمی توان به چنین حکمی رسید. برداشتهای متفاوت از تحلیلهای سیاسی نکته مهم دیگری که در این بخش از معرفت سیاسی باید بدان توجه داشت این است که هرکس به قدر سعه وجودی خود تحلیل ارائه می دهد. تحلیل علمای علم سیاست و کسانی که در دیگر حوزه های معرفت سیاسی دستی دارند، به جریانهای کلی میل می کند و تحلیلهای افراد عامی معمولا در حیطه مسائل جزئی می چرخد. تفاوت دیگر اینکه، عامه مردم به نتایج تحلیل خود تعصب دارند; و اگر نداشته باشند جای تعجب است. چرا که مثلا چه لزومی دارد یک نوجوان جنگزده مجروح و آواره بوسنیایی از مکانیسم تصمیمات شورای امنیت سازمان ملل تحلیل ارائه دهد؟ حال آنکه او می تواند به اندازه دریافتهای اجمالی خود، نسبت به رفتار دوگانه سازمان ملل در مقابل تجاوز صرب ها به بوسنی و تجاوز اسرائیلی ها به مناطق اشغالی، حساسیت نشان دهد و آن را با رفتار این شورا نسبت به نیروهای چند ملیتی در حمله به عراق بسنجد و سبت به این رفتار دوگانه برای خود تحلیلی ارائه دهد. طبیعی است نتایج چنین تحلیلی با تعصب همراه باشد; زیرا اصل گزینش موضوع، امری است که به حیات و ممات او بستگی داشته است. حال آنکه یک دانشجوی دوره دکترا که می خواهد راجع به موضوعی تحقیق کند، علاوه بر میل باطنی

وگاه به رغم میل خود، به لحاظ وجود منابع یا دسترسی به آنها یا میل استاد، آن موضوع را برمی گزیند. بدیهی است گزینش چنین شخصی با حیات و ممات و گاه با معاشش رابطه مستقیم ندارد و نسبت به موضوعی که می خواهد تحلیل کند بی تعصب است; حال آنکه به خاطر زمانی که صرف کرده، نسبت به نتیجه تحلیل خود تعصب نشان خواهد داد. به عبارت دیگر، عامه مردم هم نسبت به موضوع و هم نسبت به نتایج تحلیل خود تعصب نشان خواهند داد، ولی حرفه ایها لزوما به موضوع گزینشی تعصبی ندارند. تعصب یا غیرت؟ شاید درست تر باشد که به جای تعصب، واژه غیرت سیاسی را به کار بریم. زیرا در علم واژه تعصب، بار عاطفی منفی یافته، حال آنکه مفهوم غیرت سیاسی هنوز عقیم نشده است. مثلا یک معلم شیمی یا فیزیک که دامادش را برای دفاع از کشور از دست داده است در نظر بگیرید که باید برای سوالات نوه های شیرین زبانش که می پرسند چرا پدر شهید شد؟ چرا عراق به ایران حمله کرد؟ و چرا باید پدر به جبهه می رفت؟ و پرسشهای بیشمار دیگری که احتمالا به این زودیها پایان نخواهد یافت پاسخ مناسب بیابد; پاسخهایی که ذهن بچه ها را مشوب نکند، پدر را تقدیس کند و همچنان قهرمانی را که باید

به او مفتخر بود، در نگاه نسل فردا، قهرمان نگه دارد. به اعتبار آنکه تحلیل سیاسی باید به دور از تعصب باشد، اگر چنین شخصی بدون تعصب جوابهایی را دست و پا کند و یا بی پایه و افسانه وار سخن بگوید چه کرده است؟ بدیهی است انسان عاقل، تحلیلی که از حادثه جنگ تحمیلی برای

اهل خانه ارائه می دهد باید از منطق پیروی کند، اما بی تعصب بودن نسبت به موضوعاتی که باید برای تحلیل آنها گزینش کند، بی غیرتی است و بی غیرتی سیاسی در این جا نه تنها ارزش اخلاقی نیست و ارزش معرفتی ندارد، بلکه حتی از نظر علمی یک ضد ارزش است. چرا که جامعه فرهیخته علم نگر دانش دوست، به موضوعاتی نمی پردازد که به کار جامعه نیاید. حضرت امام (ره) در ساحت تحلیل سیاسی یک غیرتمند به شمار می آیند. یعنی هرگز به تحلیل موضوعی که به کار جامعه بشری نیاید نزدیک نشده اند. این امر بدیهی و مسلمی است که نیاز به اثبات ندارد. همه سیاستمداران عاقل چنین بوده اند ولی بسیاری از بازیگران سیاسی جهان چنین نیستند. آنها دنبال تحلیل موضوعات خنثی می گردند که بتوانند ساعتها مصاحبه کنند و کسی را نیازارند و بر مسندی که تکیه زده اند باقی بمانند و حیثیت و شخصیت سیاسی شان به ظاهر محفوظ بماند. اما در این که مبانی تحلیل ایشان علمی، فلسفی و یا دریافتهای شخصی است یا غیر آن، کمی درنگ می طلبد. تحلیل آنان در بعضی از موضوعات کاملا شخصی است و نمی تواند برای کسی مبنا قرار گیرد. مثلا وقتی قرار شد حضرت امام (ره) از پاریس به تهران تشریف بیاورند، بعضی شخصیتهای سیاسی ایشان را از این اقدام برحذر می داشتند،

با رد پیشنهادها قریب به این مضمون فرمودند: وقتی دیدم خیلی فشار می آورند متوجه شدم که حتما باید بروم. این نوع تحلیل از قضایا، یک معرفت شخصی است و کسی نمی تواند براساس این نوع نگرش تصمیمی بگیرد; مگر آنکه مبانی چنین تحلیلی به روش یک معرفت عام قابل عرضه شود. برداشت از سخنان امام (ره) بعضی تحلیلهای امام فلسفی است. به این معنا که چندین نظریه را که ماهیت فلسفی دارد، مبنا قرار می دادند و حوادث را در قیاسهای اقترانی و قیاسهای مرکب جا داده و نتیجه ای را که منتزع می شد به عنوان تحلیل قضایا ارائه می دادند. توضیح این نوع تحلیل از ایشان کمی مشکل است و فرصتی دیگر می طلبد. چرا که باید تا حدودی در کشف نوع تحلیل فلسفی ایشان، هم به معرفت فلسفی به مفهوم عام آشنایی داشت و هم به مبانی فلسفی معظم له آگاه بود. مهمتر آنکه حضرت امام (ره) کتاب مستقلی در این زمینه ندارند و منابعی که از ایشان باقی مانده بیشتر سخنانی است که برای قشرهای مختلف ارائه شده است. در سخنان امام، هم مواعظ اخلاقی و هم رهنمودهای سیاسی به چشم می خورد. هم از دنیا و وظایفی که به عهده آحاد ملت قرار گرفته سخن گفته اند و هم از زهد و تقوا و

نتایج آن در آخرت. در حقیقت سخنان ایشان آمیزه ای است از حکمت، فقه، فلسفه، اخلاق و سیاست. گاه مبانی تحلیل ایشان در یک سخنرانی، فلسفه قرار گرفته و گاه مبانی فقهی یا اخلاقی. ولی مهمتر آنکه گاه یک کلام از این شخصیت بزرگ که در چند رشته از معرفت متخصص است، ترکیبی به وجود می آورد که آن ترکیب نه فلسفه است، نه علم، نه فقه و نه در معرفت دیگری جای می گیرد ولی احساس به درستی آن گواهی می دهد. به رغم آنکه در این بخش نمی توان براحتی سخن گفت، چند مسئله ساده قابل توجه است: یکی آنکه تحلیلهای فلسفی اکثر سیاستمداران، از قضایایی که درحال جریان است غالبا فقط از نیم کره چپ مغز به نیم کره راست منتقل می شود و غالبا به زبان نمی آید. زیرا لازمه تحلیلی که به یک تصمیم سیاسی مهم و به یک تحول عمده منجر شود، اکثرا ناگفتنی است و وقتی به زبان بچرخد دیگر بی خاصیت می شود. تحلیلی که ایشان از انتخاب نشدن مجدد دو رئیس جمهور آمریکا داشته اند، از این نوع است. دوم اینکه تحلیلهای فلسفی ایشان و غالب سیاستمداران بزرگ از قضایا غالبا بدون ذکر کبری ها به بیرون تراوش می کند و این به عهده محقق است که آن کبری ها را کشف کند.ای کاش ایشان کلاس درسی

به عنوان تحلیل سیاسی داشتند تا شاگردانشان بتوانند براحتی روش تحلیلهای فلسفی معظم له را شناسایی کنند ولی هم اکنون نیز می توان با شناخت مبانی فلسفی ایشان و هم با روشی که اینجانب برای کشف کبری های مکنون، به نام شماسازی منطقی پیشنهاد کرده ام تا حدود زیادی به روش تحلیلی فلسفی ایشان دست یافت. اگر بخواهیم بیابیم که چه تحلیلی منجر به این نتیجه شد که ایشان به طور جدی باور کردند که نظام کمونیستی در شوروی بسرعت فرو خواهد ریخت؟ و این باور آن قدر قوی بود که برای آینده آن کشور توصیه هایی داشتند که از چاله به در نیاید و به چاهی بیفتد، مبانی تحلیلی ایشان به روش کشف کبری های ذهنی محتمل می شود. البته بازهم حلقه های مفقوده ای هست که به تمامی نمی توان تحلیل ایشان را در ایشان خصوص یک تحلیل فلسفی تعبیر کرد. شاه رفتنی است... سوم اینکه در فلسفه سیاسی، بیشتر تحلیلگران به حوادثی که اتفاق افتاده نظر می دوزند و تحلیل ارائه می دهند; تحلیلی که کمتر می توان مبنای یک پیش بینی باشد. البته تعداد معدودی نیز که جسارت بیشتر دارند، تحلیل حوادث پی درپی گذشته را برای ترسیم حوادث آینده مفید می دانند و از مسیر رسیدن به یک پیش بینی علمی گذر می کنند. اما حضرت امام (ره) از گذرگاههای علمی نقدپذیر، برای

پیش بینی آینده عبور نکرده اند. بنابراین براحتی نمی توان دریافت که با کدام روش و متد توانسته اند، در هم شکستن نظام سلطنت را در ایران آنگونه ببینند که بی تردید و با قاطعیتی که به الهام بیشتر شبیه است تا به تحلیل بگویند: شاه رفتنی است. شاه باید برود و یا با کدام تحلیل، مسئولیت سنگین کمرشکن روز 21 بهمن را برای درهم شکستن حکومت نظامی به عهده گرفتند؟ درک این معنا برای کسانی که او را سیاستمداری مانند اغلب سیاستمداران دنیا می دانند، بسیار ساده است. ولی برای کسانی که او را مرجع دینی، فقیه زاهد، عارف بلندمرتبه و ملجا مردمی می دانند و می دانند کسی که در گرمای تابستان نجف که آتش از آسمان می بارد، به این مختصر که خانه اش یک کولر آبی داشته باشد، تن در نمی دهد، چرا که اکثر طلبه ها توان خرید پنکه را هم ندارند، همان شخص مسئولیت خون میلیونها نفوس را به عهده بگیرد، حتی تصور آن سخت است. نقل کرده اند که روزی با مشتی گره کرده و به زحمت، پنجره اتاق را باز می کردند، پس از مدتی ناظران متوجه شدند که مگسی را در مشت دارند و می خواهند آن را در حیاط آزاد کنند. چنین شخصی که با یک جاندار ظاهرا بیمقدار چنین می کند، سخت است و باورنکردنی که مسئولیت

جان یک ملت را به عهده بگیرد. بنابراین باید در این تصمیم سیاسی خطیر، خطرناک و سرنوشت ساز به چنان تحلیل عمیق و متقن رسیده باشند، تا چنین کنند که کردند. اما هیچ تحلیل سیاسی چه از نوع علمی آن و چه از نوع فلسفی و چه تحلیلهای معمول شخصی، هرگز نمی تواند چنین اتقانی را موجب شود. چنین است که ناگزیر باید گفت، مبانی تحلیلهای معظم له از بعضی حوادث بسیار مهم باید فراتر از تحلیلهای متداول باشد. چنانکه مرحوم آیةالله طالقانی (ره) طی مصاحبه ای با صدای جمهوری اسلامی ایران، قریب به این مضامین فرمودند: آن لحظه ای که حضرت امام (ره) حکم دادند که مردم به خیابانها بروند، با نگرانی به ایشان تلفن کردم و تحلیلهای دوستانی را که با سیاست آشنایی داشتند خدمتشان عرض کردم، ولی ایشان به گونه ای سخن گفتند که گویا از غیب الهام گرفته اند، دلم آرام گرفت; اما ذهنم همچنان مشوش بود. جهان، تشنه رهنمودهای امام در همین جا لازم است به نکته ای ظریف اشاره کنم و آن اینکه حضرت امام (ره) اسطوره بود; اما اسطوره ای قابل تقلید. اگر بنا باشد از معجزات او سخن بگوییم، دیگر قابل تقلید نخواهد بود. حال آنکه ما به او محتاجیم. جهان تشنه امروز، به او محتاج است. اکنون که کفر با

تمام قامت کمر بسته تا مادیت را در باورهای قلبی و ذهنی به کرسی بنشاند، نسل سرگردان امروز به چنین شخصیتی بیشتر محتاج است. پس مراقبتی تام باید کرد که از او که می توان پا در جای پایش گذاشت، شخصیتی نسازیم که فقط به کار تقدیس بیاید و بس. بنابراین دوباره نگری در مبانی اندیشه هایی که بااندیشه های او پیوند ندارد لازم است. این دوباره نگری شاید به دوباره نگری بعضی بنیانهای علمی، فقهی، فلسفی و کلامی نیز منجر شود. چیزی که استادان این رشته ها براحتی به آن تن درنمی دهند; مثلا در علم اقتصاد امروز، امری به نام برکت، نه تنها فرموله نشده، نه تنها حضور ندارد بلکه حتی برای طرح آن در این دانش با پوزخند اقتصاددانان مواجه می شویم. حتی اقتصاددانان دین باور نیز برکت را به عنوان امری ناشناختنی و غیرقابل درک می دانند. زیرا مبانی دانش اقتصادی خود را از روشهای موجود گرفته اند. اگرچه هرچه علمی است وجهی از حقیقت است، اما بنیانهای علم امروز، تمام عیار حقیقت جو نیست; بیشتر کارآمد است و کارآمدی را نیز در دایره محدودی معنا می کند. انفاق نیز امری اخلاقی تلقی می شود و در اقتصاد همچنان به عنوان مصرف، در فهرست مصارف جای دارد و نه به عنوان فرمولی برای سلامت اقتصاد. زکات حداکثر به عنوان مالیات

در اقتصاد معنا می یابد و نه به عنوان یک امر عبادی نمودهنده و شکوفاکننده وضعیت معاش. همچنین در امور نظامی ممکن است به این آیه که می فرماید: "و اعدوا لهم ما استطعتم من قوة" (3) از وجوهی توجه شود، اما به این آیه که: "کم من فئة قلیلة غلبت فئة کثیرة باذن الله" (4) آنگونه توجه نمی شود که بتواند به عنوان یک فرمول، در استراتژیها شرکت کند. البته در بیشتر جبهه های دفاعی ما این آیه حضور معنوی داشت، اما هنوز کسی نتوانسته است به گونه ای در سازماندهی گردانهای رزمی نیز آن را شرکت دهد یا از آن الهام گیرد. حال آنکه هر دین باوری که به جامعیت دین یقین دارد، باید به این حقیقت نیز عنایت داشته باشد که مبانی دانش را نیز می توان در دین جست. امیدوارم این معنا القا نشود که علم را نفی می کنیم، چرا که هر علمی اگر بواقع علم است، نور خداست. وقتی کتاب خدا را باز می کنیم، پس از حمد که نوعی دعاست، متن با رمز "الم" آغاز می شود و آیه پس از رمز چنین جلا دارد که "متقین را در این کتاب شکی نیست; کسانی که به غیب ایمان می آورند و نماز برپا می دارند و از آنچه روزیشان دادیم انفاق می کنند. "بنابراین ایمان به غیب

از اولین پیامهایی است که یک مسلمان می بیند و می شنود. حال باید بتواند این ایمان به غیب را در اقتصاد، سیاست، جامعه شناسی و حتی در علوم دقیقه به کار گیرد. اینگونه نیست که علم چیزی است و غیب چیز دیگر یا فلسفه امری دنیایی است و غیب امری عقبایی. اگرچه به علت عدم بضاعت و کمی معرفت نمی توان چگونگی ورود ایمان به غیب را در معرفت سیاسی حضرت امام بازگفت، اما از آنجا که چند سالی است در آثار ایشان در حد بضاعت خویش غور می کنم، به این یقین رسیده ام همانگونه که ایشان در فلسفه و عرفان به وحدت رسیده اند، مبانی همه معارف ایشان نیز به وحدت رسیده است. بنابراین تصمیم بر شکستن حکومت نظامی، اگر امری الهامی است می تواند تحلیل سیاسی نیز داشته باشد; شاید بدین معنا که بارها خود فرموده اند: ما مامور به تکلیف هستیم و نه مامور به نتیجه. عمق چنین اعتقادی را فقط کسانی می توانند دریابند که یا با فطرت زلال می نوشند، مانند عامه مردم و یا توانسته اند در مبانی چند دانش به وحدت برسند. امام و سیاست داخلی و خارجی چندی گمان می کردم که در کشف نظرات معظم له باید بین سیاست خارجی و داخلی تفکیک قایل شد، ولی اکنون به این باور رسیده ام که این تفکیک به

همان میزان که برای القای سخن بسیار کارآست، مخرب نیز هست. چرا که سیاست داخلی و خارجی ایشان نیز به وحدت رسیده است; مثلا معظم له به منافع ملی آنگونه نمی اندیشند که دیگران می اندیشند. برای امام خمینی (ره) هرکس که در آن سوی مرزهای جغرافیایی است اجنبی نیست، حال آنکه کمتر کسی می تواند چنین احساسی داشته باشد. البته شاید مثالی را که آوردم ساده نگرها بتوانند آن را با صدها شاهد مثال از دیگر سخنان حضرت امام (ره) نقض کنند، چنانکه ایشان از تسلط اجانب به قدر کفایت سخن گفته اند، اما حوزه بحث را در این امر به لحاظ یک عمل سیاسی تنگ گرفته اند تا جامعه بتواند همراهی کند. 4. چهارمین حوزه معرفت سیاسی، دایره آرای سیاسی است. آرای سیاسی مجموعه ای از نظرات افراد نسبت به موضوعاتی است که به اداره امور اجتماعی ارتباط می یابد. مرز دقیقی تعریف آرای سیاسی را از تعریف اندیشه سیاسی جدا می کند که بخشی از خصوصیات این مرز را در این جا یادآوری می کنیم و برخی را در بحث اندیشه سیاسی بیان خواهیم کرد. اولا قضایای آرای سیاسی از نوع قضایای شخصیه است و اگر به قضایای کلی هم میل کند تا آستانه قضایای طبیعیه پیش نمی رود و حداکثر در حد قضایای مسوره و مهمله باقی خواهد ماند. مثلا اگر کسی

معتقد باشد که برای توسعه معقول تجارت، پیوستن به سازمان بین المللی گات امری ضروری است، چنین نظری در دایره آرای سیاسی جای دارد و دیگری می تواند نظری دیگر داشته باشد، اما آنچه مهم است اینکه چنین نظری در قالب قضیه شخصیه بیان شده است. زیرا حکم به پذیرفتن یا نپذیرفتن عضویت در یک سازمان بین المللی حکمی کلی نیست و موضوع آن یک مصداق بیشتر ندارد; حتی اگر همه مردم در پیوستن یا نپیوستن به این سازمان نظری واحد داشته باشند، این قضیه همچنان جزئی خواهد ماند. اما اگر کسی چنین نظری داشته باشد که: "عضویت در تمام سازمانهای بین المللی مطلوب یا امری ضروری است"، آنگاه چنین نظری در حکم یک قضیه عام و طبیعیه بیان شده است; قضیه ای که ظاهری کلی دارد و با تاملی اندک، مسوره بودن آن ظاهر می شود; چرا که چنین قضیه ای تناقض ذاتی دارد. زیرا هیچ کشوری نمی تواند هم در سازمان ناتو عضو باشد و هم در پیمان ورشو (زمانی که این سازمان وجود داشت) . همچنین نمی تواند هم در سازمان جهاد اسلامی - که از لحاظ تقسیمات سازمانهای بین المللی سازمانی خصوصی و غیرعلنی است، عضو بود و هم در سازمان جهانی صهیونیسم بین الملل که آن نیز سازمانی خصوصی و غیرعلنی است. بنابراین عضویت در بسیاری از

سازمانهای بین المللی با عضویت در سازمانهایی دیگر معارض است. پس کسی که معتقد است عضویت در تمام سازمانهای بین المللی مطلوب است، یا بواقع ماهیت و تقسیمات سازمانهای بین المللی را نمی شناسد و یا معتقد است ورود در آن دسته از سازمانهایی که عضویت در آنها ممکن می شود، کار مطلوبی است. البته ظاهرا می توان آنقدر دایره کلیات را تنگ گرفت که آرای سیاسی همچنان به صورت قضایای طبیعیه قابل بیان باشد، ولی برای تنگ کردن چنین دایره ای باید تخصیصهای پی درپی وارد ساخت; که بهتر است از همان اول مسوره بودن قضایای آرای سیاسی را مورد اذعان قرار داد. مبانی فلسفی در حوزه اندیشه سیاسی دومین خصیصه آرای سیاسی، گم بودن مبانی آن است. در علم سیاست، مبانی رسیدن به یک توصیف یا حکم، روشن است. همچنین در حوزه اندیشه سیاسی می توان ردپای اندیشه را یافت و به مبانی فلسفی آن رسید. در حوزه علم به حوادث سیاسی نیز می توان حدود اطلاعات کسی را نسبت به وقایعی که می داند، دانست. در حوزه تحلیل نیز می توان به استحکام یا سستی منطق تحلیلگر پی برد، اما در حوزه آرای سیاسی علاوه بر جهان بینیها، دهها عامل دیگر نظیر امیال و منافع نیز دخالتهای مستمر دارند و یافتن مبانی و علل رسیدن به یک نظر سیاسی، عوامل پیدا و پنهانی

می یابد که شناسایی آنها یا بسیار مشکل است و یا در اظهار آن مشکل پیش می آید. مثلا کسی بگوید: نمایندگان مجلس شورای اسلامی باید از نخبگان انتخاب شوند و منظورش از نخبگان صاحبان تحصیلات عالیه باشد. چنین شخصی دارای دیدگاه خاصی در مقابل فرد دیگری است که می گوید: مجلس تنها نهادی است که استعداد آن را دارد که به طور کامل مردمی باشد. بنابراین لزوم داشتن تحصیلات عالیه شرطی است که به خصیصه مردمی بودن آن لطمه می زند. حال یافتن علل رسیدن به چنین نظراتی بسیار مشکل است. زیرا در حلاجی این نظرات، امکان نماینده شدن هر یک از این افراد را نمی توان نادیده گرفت. مزید بر آن، کسی که می خواهد این دو نظر را مورد بررسی قرار دهد، خود طرفدار یکی از این نظرها بوده و یا نظر سومی دارد که آن نیز در گم شدن مبانی شکل گیری چنین نظرهایی دخالت موثری دارد. از خصیصه های دیگر آرای سیاسی این است که همه در این حوزه دارای نظر هستند; چه آنها که با سیاست بیگانه اند و چه آنها که ذهن، رفتار و امیالشان را سیاست اشغال کرده است و چه آنها که با سیاست قهرند. فعلا به آنها که ظاهرا با سیاست بیگانه اند، کاری نداریم. اما هرکس حوادث سیاسی را پیگیری کند

کم کم دارای آرای سیاسی می شود و هرکس تحلیل سیاسی ارائه می کند، بیگمان دارای آرای سیاسی است. دانش سیاست با آرای سیاسی متباین است; زیرا دانش سیاست در دانشگاهها ذهن دانشجو را پروار می کند، ولی آرای سیاسی از جامعه، به کنه اعتقادات سیاسی فرد منتقل می شود. نمره ای که یک دانشجوی چپگرای تندرو از استاد می گیرد. شاید با نمره ای که دانشجوی راستگرای افراطی می گیرد برابر باشد، اما نظرات و آرای سیاسی این دو دانشجو در مقابل هم قرار دارد. شاید هر دو در نگاه استاد، دانشجویانی با ارزشهای علمی برابر قلمداد شوند، اما از آنجا که استاد به یکی بیش از دیگری از لحاظ سیاسی احساس قرابت می کند بیشتر به او دل مشغول می دارد; و این بدان لحاظ است که آرای سیاسی دانشجو از استاد تاثیر می پذیرد، یا هر دو به یک سرچشمه می رسند ولی علم سیاست نسبت به آرای آنان همچنان بی اعتناست. حداکثر آنکه هر دو گروه، علم سیاست را در استخدام آرای خود درآورند. البته اینکه می گوییم بین دانش سیاست و آرای سیاسی نسبت تباین برقرار است، بطور مطلق نیست و همانگونه که هر مطالعه ای در هر رشته از معرفت - حتی علوم تجربی - در شکل گیری آرای سیاسی دخالت می کند، دانش سیاست به طریق اولی در شکل گیری آرا و نظرات سیاسی دخیل خواهد

بود; چنانکه در هر درسی که از استادی عرضه می شود، می توان ردپای آرای او را یافت، ولی این وقتی است که استاد به جای ارائه دانش و دانسته های خود به دانشجویان در درس، بحث و کلاس نیز کار سیاسی می کند. البته ظاهرا باید چنین باشد که دو استاد همطراز از لحاظ علمی، اما دارای آرای سیاسی متفاوت در یک درس واحد مشابه تدریس کنند و آرای سیاسی آنان به درس و بحث راه نیابد، ولی در عمل به نحو غالب آرای سیاسی استاد نه تنها به حوزه علم راه دارد بلکه در انتخاب موضوع و روش نیز دخالت موثر می کند. چنانکه یک درس را دو استاد در یک دانشکده تدریس می کنند و مسئول گروه هر دو را استادانی زبردست می داند، اما از شر و خیر جنجالهای دایمی آنان بر سر مسائل سیاسی در گردهماییها رنج یا لذت می برد و گاه نیز به علت ورود بیش از حد آرای سیاسی استادان به مجموعه درس، گرفتاریهای عدیده ای پیش می آید. به هرحال اگرچه دخالت دادن آرای سیاسی در علم سیاست دور از شان و شئون علمی است اما در همه جای دنیا کم و بیش چنین امری رواج دارد و احتمالا تا دانش سیاست نتواند خود را تصفیه و تخلیص کند، در عمل امری

اجتناب ناپذیر می نماید. علم سیاست، معرفت عام این که آیا می توان آرای سیاسی را جزو معرفت سیاسی قلمداد کرد یا نه; جای بحث ندارد; چرا که به هر صورت آرای سیاسی نوعی آگاهی از اداره امور است. آنچه جای بحث باقی گذاشته، این است که آرای سیاسی ماهیتا چه نوع معرفتی است؟ بی گمان از نوع دانش سیاست نیست; زیرا علم سیاست، معرفت عام است; به این معنا که می توان براحتی آن را تدریس کرد، ولی آرای سیاسی قابل تدریس نیست مگر آنکه درسی به عنوان تاریخ آرای سیاسی عرضه شود و علم به آرای سیاسی نخبگان، خود نوعی معرفت تلقی گردد. معرفتی از نوع معرفت فلسفی نیز نیست; زیرا فلسفه نیز قابل تدریس است، منتها آرای سیاسی بسیاری از نخبگان می تواند از لحاظ فلسفی مورد بحث و بررسی قرار گیرد. در حقیقت آرای سیاسی معرفتی شخصی است; یعنی ماهیت آن کثرت گراست و در مبانی وحدت ندارد، حتی اگر جمعیت انبوهی تا حدود زیادی دارای آرای نزدیک به هم می شوند در حقیقت مشترکاتی بین معرفت آنان دیده شده که آنها را گرد هم می آورد. البته گاه یک نظریه پرداز، آرای خود را بر جمعیت، گروه، حزب و تشکیلاتی تحمیل یا القا می کند، ولی اکثر تشکلهای سیاسی که بر محور آرای سیاسی فرد یا افرادی معدود

قوام گیرد دوام ندارد، یا همراه با تحولات جاری تطور می یابد و یا تحلیل می رود و به فروپاشی آن تشکل می انجامد. اگر به ذهن رسد که آیا مشترکات آرای سیاسی افراد که آنها را در یک جمعیت و حزب سیاسی جمع می کند، می تواند معرفتی عام باشد؟ این سوال به حقی است که پاسخی ساده دارد و آن اینکه جنس هر معرفت عام، بازگشتی به کشف وجهی از واقعیت دارد، اما این مشترکات ماهیتا یک میل ذهنی است نه یک کشف قاعده مند. عوامل شکل گیری آرای سیاسی عواملی مانند سن، نوع مطالعات، امکانات رفاهی و وضعیت اقتصادی، جهان بینی و ایدئولوژی، شغل، رفاقت، رقابت، مکان زیست و زمان، نزدیکی و دوری به قدرت و بسیاری از مقولات دیگر، عواملی هستند که به طور مستقیم در شکل گیری آرای سیاسی دخالت دارند. حال آنکه همه این عوامل در معرفتهای عام، فقط به طور غیرمستقیم حضور دارند. در علوم تجربی و علوم دقیقه تاثیر این عوامل غیرمستقیمتر و در علوم انسانی کمی مستقیمتر است، اما در شکل گیری آرای سیاسی، این عوامل کاملا به طور مستقیم دخالت می کنند و بنیانهای آرای سیاسی را پی می ریزند. مثلا نمی توان گفت به دلیل لجبازی گالیله با کلیسا، کروی بودن زمین اثبات شد، ولی می توان گفت به خاطر فشار فقر و بیعدالتی ناشی

از از استعمار انگلیس، آرای سیاسی گاندی شکل گرفت. البته عواملی که در شکل گیری آرای سیاسی کسی به طور مستقیم دخالت می کند، اینگونه نیست که تصویری شفاف بر آینه اذهان بیندازد، بلکه عوامل پیچیده غیرقابل دسترس دست به کار می شوند و آرای کسی را سامان می دهند. مثلا نزدیکی به قدرت حاکم، گاه در شکل گیری آرای سیاسی دو فرد، دوگانه عمل می کند; یکی را به رفاقت و همکاری با مرکز قدرت می کشاند و دیگری را به رقابت و تعارض وامی دارد. به همین دلیل گاه دو مشاور همکلاس و همشان، دو تجویز متفاوت دارند; یکی تعدد احزاب را پیگیر می شود، دیگری تعدد احزاب را مخرب می داند. هرکس حادثه ای سیاسی را تحلیل کند، یا به هر مقدار در امور سیاست دخالت کند و یا با نوعی استدلال - حتی با سکوت - سبت به حادثه ای موضع بگیرد، دارای آرای سیاسی است. منتها بعضیها آرای سیاسی خود را از دیگران می گیرند و برخی توان و جسارت آن را دارند که خود بیندیشند، ولی هر دو گروه از عوامل محیطی تاثیر مستقیم می پذیرند. با این حال فقط آن دسته از سیاستمداران و متفکرانی که منشا تحولاتی در ساحت سیاست می شوند اصطلاحا صاحب نظر و آرای سیاسی قلمداد می کنند و از ذکر اینکه همگان دارای آرای سیاسی هستند، اجتناب

می شود. حضرت امام (ره) به عنوان سیاستمداری برجسته قهرا دارای آرای سیاسی است و آرای سیاسی ایشان به دلیل علاقه، عشق، توجه جدی جامعه به معظم له و حفظ، نگهداری و انتشار فرمایشاتشان، تا حدود زیادی قابل دسترسی و شناسایی است. آنچه در این بحث حایز اهمیت است اینکه آرا و نظرات سیاسی ایشان بااندیشه های سیاسیشان تفاوت اساسی دارد، و اگرچه بخوبی قابل تفکیک است، اما تاکنون کسی به این تفکیک توجه جدی نکرده است. و در صورتی که این تفکیک انجام نگیرد، در شناخت ابعاد عرفت سیاسی ایشان نه تنها دچار مشکل می شویم، بلکه گاه به علت یافتن نوعی تناقض ظاهری، گرفتار تزلزل، دودلی و تردید خواهیم شد. این بدان جهت است که اندیشه سیاسی آرام آرام قوام می گیرد و بنایی محکم می سازد که قرنها پایدار می ماند. ولی آرای سیاسی در مسیر جریانات تطور می یابد و گاه تا 180 درجه تغییر مسیر می دهد; مثلا این که رئیس جمهور نباید روحانی باشد، یک نظر سیاسی است که تغییر خواهد کرد. اینکه جنگ را در چه مرحله ای باید به پایان برد، یک نظر سیاسی است. دولت باید یا نباید عنان اقتصاد کشور را به طور کامل در دست داشته باشد، از نوع نظرات سیاسی است. امام و تغییر نظرات سیاسی حضرت امام (ره) بارها نظرات سیاسی

خود را تغییر داده اند و این تغییر نه تنها از ارزشهای والای ایشان نمی کاهد بلکه برعکس، یکی از نکات مثبت و قوت معظم له به شمار می آید. چنانکه وقتی امروز می شنویم پیامبر اکرم (ص) در جنگ بدر بر سر چگونگی چادر زدن در کنار چاهها با پیشنهاد یک فرد عادی تصمیمشان را تغییر می دهند، به وجد می آییم. وقتی اندیشه های سیاسی حضرت امام قوام گرفت، کسی نمی توانست آن اندیشه ها را به طور مستقیم نشانه رود و در تغییر آن به طور مستقیم دخالت داشته باشد، ولی در آرا و نظرات سیاسی ایشان باب مذاکره باز بود. افراد شجاعی که با امام بحث می کردند تا نظرشان را درباره موضوع خاصی تغییر دهند، قابل اعتماد، مورد احترام، دوست و دلسوز تلقی می شدند. معظم له در این بخش از معرفت سیاسی، مشاور داشتند. نه به صورت رسمی بلکه مرحوم

حاج احمد آقا، حضرت آیت الله خامنه ای، حجةالاسلام آقای هاشمی و بسیاری دیگر از نزدیکان و حتی مطبوعات و دوستان قدیمی، همگی نقش مشاور را برای معظم له ایفا می کردند. از مجریان سیاست مانند وزیر کشور، وزیر خارجه، وزیر اطلاعات، وزیر نفت و بیش از همه از نخست وزیران وقت نظر می خواستند و با دقتی شگفت انگیز به نظرات دیگران توجه می کردند و گاه تغییر نظر می دادند و اینکه چنین شیوه ای داشتند، موهبتی بود که ازاندیشه های سیاسی ایشان نشات می گرفت;اندیشه ای که برای نظرات مسئولان و آحاد ملت حرمت قایل است و مشورت و نظرخواهی و گاه ارجح داشتن نظرات دیگران را بر نظرات خود، جزو اصول سیاست می داند. تغییر نظر دادن را نه تنها زشت نمی شمارد، بلکه در آگاهی از نظر دیگران و دخالت دادن آن، حتی برای تغییر نظر خود اهمیت قایل است. البته تبحر ایشان در فقه، اصول، باز بودن باب اجتهاد و مهمتر از همه تقوای سیاسی نیز به کمک اندیشه های سیاسی ایشان می آمد و راه را برای تغییر نظر در حوزه آرا و نظرات سیاسی هموارتر می ساخت. بنابراین بعضی آرا و نظرات سیاسی ایشان در طول حیات سیاسی معظم له تغییر اساسی کرده است و اگرچه این تغییرات را به حساب آزادمنشی فکری ایشان باید گذاشت ولی تعداد آنها آنقدرها

زیاد نیست که بتوان تعبیر متزلزل را در ساحت او وارد کرد. به همین لحاظ تعداد نظراتی که در مسیر زندگی سیاسی ایشان اعلام شده و سپس تغییر کرده است، یا تعداد نظراتی که سیاستمداران دیگر در طول عمر خود تغییر داده اند، قابل مقایسه نیست. ایشان تغییر نظر را ممدوح می شمردند و هر کجا به نظری بهتر یا درست تر می رسیدند نظر سابق را بی تعصب و بیدرنگ اصلاح می کردند. ولی ابتدا حول وحوش مسائل به دقت می اندیشیدند و تحلیل می کردند و سپس نظرات خود را اعلام می داشتند. دیدگاههای امام درباره جنگ تحمیلی نکته مهم دیگری که در حوزه آرای سیاسی حضرت امام قابل ذکر است اینکه: اغلب سیاستمداران و مدیران در بعضی مواقع نمی توانستند بخوبی نظرات سیاسی ایشانرا درک کنند; نه اینکه این نظرات پیچیده باشد بلکه هرکس نظر ایشان را در خم آرای سیاسی خود فرو می برد و آن را به رنگ آرای خود درمی آورد. یا به تعبیر دیگر بدان جهت که هرکس برای خود نظراتی داشت، نظراتش حجابی برای درک نظرات آن حضرت می شد; چنانکه در جنگ تحمیلی گویا چنین بوده است. جو غالب و حماسه هایی که مخلصین در جبهه ها می آفریدند، مانع از آن می شد که بخوبی درک شود نظرات ایشان در پایان بردن جنگ چیست؟ مرحوم حاج احمد آقا

طی مصاحبه ای گفتند که ایشان معتقد بودند خوب است در فتح خرمشهر جنگ پایان یابد. بعضی افراد نیز با شنیدن سخنانی دیگر، دلایلی غیر از این دارند; از جمله اینکه وقتی می فرمودند: "جنگ جنگ تا رفع فتنه در عالم" همین افراد می گویند منظورشان ادامه جنگ بوده است. همچنین وقتی قطعنامه هشت ماده ای را برای امنیت روانی - اجتماعی جامعه با وضوح تمام بیان فرمودند، باز هم تاویلات مختلفی از آن شد و حتی نهادهای انقلابی آن را یکسان تفسیر نکردند، حال آن که ظاهرا تفسیر بردار نبود و خود مفسر خود بود. در مورد سازمان مجاهدین قبل از انقلاب و منافقین فعلی، ملی گراها، مصدق، آیةالله کاشانی، موتلفه، انجمن حجتیه، مبارزه مسلحانه یا مبارزه پارلمانی نیز نظراتی داشتند که هرکس آن را برای خود واضح و بدون ابهام می داند; ولی برداشت از این نظرات یکسان نیست. چنانکه در مورد مرحوم دکتر شریعتی نیز نظرات متفاوتی از ایشان منقول است که مخالفان مرحوم شریعتی به آنها استناد می کنند و دوستان او دلایلی دارند که آن حضرت به مرحوم دکتر شریعتی علاقه خاصی داشته اند. در مورد بسیاری از شخصیتهای سیاسی و فرهنگی جامعه نیز آرای ایشان هنوز جای بحث و بررسی دارد و به نظر نمی رسد که نتایج بررسیها مورد قبول همگان واقع شود.

زیرا هرکس خود دارای آرای سیاسی است که ریشه در امیال شخصی، صنفی، حزبی، رفاقت، رقابت و نیز جهان بینی و اطلاعات و دهها عامل دیگر دارد. بزرگترها به خاطر دارند، کسانی که مشی مسلحانه را برای براندازی رژیم گذشته تنها راه مبارزه قلمداد می کردند، به گونه ای سخن می گفتند که گویا معظم له چنین جواز داده اند و پس از انقلاب که تئوری تسلط بر قوای مجریه در آرای سیاسی ایشان مطرح گردید، معلوم شد ایشان از همان دورانی که فداییان اسلام را به خاطر حمیت و غیرت دینی شان می ستودند، نسبت به مشی مسلحانه آنها نظر مساعدی نداشتند. راهیابی به آرای سیاسی امام اگر لیستی از آرای سیاسی آن حضرت تهیه شود، بالغ بر هزارها موضوع کلی و جزئی قابل شناسایی است که شاید بیش از دهها هزار تاویل داشته باشد. اما به رغم آن که تعدد موضوعات و تعدد برداشتها بسیار است، اینگونه نیست که هرگز نتوان به آرای سیاسی معظم له به طور متقن راه یافت; زیرا برای بررسی آرای سیاسی شخصیتهای سیاسی نیز روشهای منطقی وجود دارد. از جمله این روشها اینکه ابتدا فهرستی از موضوعاتی که به نحوی به آنها پرداخته اند تهیه گردد. درست تر آن است که این هرست براساس تاریخ حوادث سیاسی گردآوری شود. (5) پس از تهیه لیست، موضوعات

به کلی و جزئی و سپس هر کدام به داخلی و خارجی تقسیم گردد. به طور طبیعی بعضی مسائل، هم داخلی است و هم خارجی; مانند جنگ تحمیلی که شق سومی را می طلبد. با تهیه چنین لیستی، آن دسته از آرای سیاسی ایشان که با مسائل بین المللی ارتباط مستقیم دارد، از دسته دیگر که به موضوعات داخلی مربوط می شود، جدا خواهد شد و نیز آن دسته از نظرات معظم له که آرای سیاسی کلی است، از نظرات سیاسی جزئی قابل تفکیک خواهد بود. من خود با چنین روشی به طور ناقص، آرای سیاسی ایشان را در حد درک و توان خود استقرار کرده ام و اگر بخواهم نتایج آن را در چند جمله به طور اجمال عرض کنم، ناگزیر به ذکر چند مورد بیشتر نخواهم بود و موارد دیگر را دیگران باید برشمرند. چند موردی که نسبت به آنها حضور ذهن بیشتر دارم چنین است: در حوزه روابط بین الملل، به تئوری توطئه معتقد بودند; اما نه به گونه ای اغراق آمیز که بعضیها گمان می کنند ردپای هر رکت سیاسی را باید در سفارت انگلیس و سفارتخانه هایی که به جاسوسخانه تبدیل شده اند پی گرفت. همچنین به عکس تئوری توطئه به این اصل نیز معتقد بودند که نظام بین الملل فقط میدانگاه قدرتهای بزرگ نیست; هر ملتی به

قدر توان و هوشیاری خود در نظام بین الملل میدان بازی دارد. بر همین اساس نسبت به کسانی که در مقابل تئوری توطئه به طور تمام عیار سر خم کرده اند، نظر مساعدی نداشتند و معتقد بودند که اینها نظام بین الملل را درست نمی شناسند و خودباختگی آنها نسبت به بیگانه بالاخص نسبت به غرب سیاسی، از این عدم شناخت ناشی می شود. من خود نظام بین الملل را سیال نامیده ام; بویژه در این دوره که با طرح نظام نوین بین الملل، بسیاری از اذهان مرغوب این مغالطه شده که با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ایالات متحده آمریکا یکه تاز میدان سیاست بین الملل است. این سیال بودن را از معظم له الهام گرفته ام (نه آن که واژه بلکه مفهوم را) و گمان می کنم، در آرای سیاسی معظم له نظام بین الملل، هم سیال و هم در حال تغییر دایمی تصویرشدنی است. در این زمینه به نظرمی آید آنقدر آرای سیاسی ایشان قوام گرفته است که شاید بتوان آن را از حوزه آرای سیاسی بیرون کشید و در حوزه اندیشه سیاسی جای داد که دوباره به آن اشاره خواهیم کرد. تاکید بر ضرورت حضور در صحنه ها یکی دیگر از نظرات کلی ایشان در زمینه روابط بین الملل، مسئله حضور است. بدین معنا که تا حد امکان و مقدور باید در تمام زمینه های بین المللی حضور دایمی داشت و ایجاد

و حفظ رابطه، اصالت ذاتی دارد. به تعبیر دیگر، اصل بر رابطه است و قطع رابطه، استثناست. منشا این نظر نیز ریشه دراندیشه سیاسی اصل دعوت و جهانشمولی اسلام دارد. اصل عدم دخالت در امور داخلی دیگران را به طور کامل قبول نداشتند، زیرا هیچ کس این اصل را به طور واقعی و دربست نپذیرفته و اجرا نکرده است. این اصل که در حقوق بین الملل از اصل حاکمیت منشا می گیرد، بیشتر یک شعار دیپلماتیک شده است تا واقعیت عینی. اصل عدم دخالت با چاشنی حفظ حقوق، ظاهر عوام پسندی دارد، اما در واقع افکار عمومی نیز آن را با تحفظ و به شکل خاصی می پذیرد و شاید از اموری است که پذیرش آن به طور یک جانبه مطلوبیت دارد; مثلا اینکه هر کشوری حق داشته باشد، هرگونه که مایل است، از جنگلهای خود بهره برداری کند و هیچ کشوری حق مداخله در این مورد را نداشته باشد، امروزه به طور کامل مردود است و سازمانهای بین المللی محیطزیست به عنوان جلوگیری از نابودی جنگلها دخالت خواهند کرد و جار و جنجال به راه خواهندانداخت. همچنین برای مسئله حقوق بشر که امر جهانی شده و تا حدود زیادی در نظم سیال فعلی خلا ایدئولوژی را پر کرده است، دهها سازمان بین المللی خصوصی شکل گرفته و آنجا که بخواهند

براحتی اجازه نمی دهند در داخل یک کشور، هر قدرتمندی با اتباع خود هرگونه که میلش کشید رفتار کند. اینها از مصادیقی است که هرکس و هر کشور به خود اجازه می دهد، به طور موثر نسبت به آنها موضعگیری کند و در امور داخلی دیگر کشورها دخالت نماید. البته حقوقدانان برای جلوگیری از هرج ومرج و تهدید جنگ، با این تحفظ، این نوع دخالتها را می پذیرند که ابتدا موضوعات قابل دخالت در حقوق بین الملل نهادی شود تا نام دخالت نداشته باشد و سپس دخالتها به صورتهای مجاز عملی گردد. ولی وقتی به ماهیت دخالت توجه شود، همه یک ذات دارند و فقط موضوعات و شیوه عمل آنها متفاوت است. بنابر چنین نظری، دیگر نمی توان ساکت بود و مشاهده کرد که بوسنی در خون بغلتد، شوروی سابق مسلمانان را از رفتن به مساجد منع کند، عربستان هرگونه که مایل باشد حرمین شریفین را اداره کند و یا اسرائیل غاصب دست پسربچه ای را که برای دفاع از وطن خویش سنگ پرتاب می کند، در برابر دوربین تلویزیون و چشمان میلیونها بیننده بشکند. کسانی که نمی توانندحکم سلمان رشدی را از وجه سیاست بین الملل بخوبی دریافت دارند و آن را از مصادیق دخالت تلقی می کنند، نمی دانند که دخالت یک امر همیشه جاری است. منتها بعضی از انواع آن از سوی کشوری

دیگر موهبت است; مانند دخالت در جلوگیری از برادرکشی در افغانستان و برخی بسیار بد; مانند دخالتی که روس و انگلیس و پس از این دو، آمریکا در شئون داخلی ما داشتند، و همچنین دخالت فرانسه در انتخابات الجزایر. بعضی از انواع دخالتها در حقوق بین الملل مطرح شده و برخی بی آنکه طرح شده باشد به مرحله اجرا درمی آید. بحث دخالت از امور دشواری است که توضیح آن، زمان بیشتری می طلبد، بالاخص اگر ذهن و قلب کسی را این شعار دیپلماتیک پر کرده باشد که به طور واقعی نباید در امور داخلی دیگران دخالت داشت. شاید بتوان گفت اگر در همین حدی که دیپلماسی اقتضا می کند که گفته شود، دخالت در امور داخلی دیگران مذموم است، آنگاه یک شعار تاکتیکی پیش روست که شاید بتوان در نظرات سیاسی حضرت امام (ره) شواهدی یافت که نشان دهد، ایشان این اصل را به عنوان یک تعارف دیپلماتیک برای کارگزاران سیاسی جایز و بلکه واجب می دانستند. بحث دخالت وجه دیگری دارد که مفهوم استقلال سیاسی را خدشه دار می کند. در این بخش نظر قاطعی داشتند که شاید از دوران نوجوانی تا هنگام ارتحال بر آن وفادار ماندند و بیش از پانصد بار پس از انقلاب راجع به حفظ استقلال یعنی دخالت نکردن در اموری که

یک ملت، خود باید برای خود تصمیم بگیرد سخن گفته اند. شاید بتوان گفت که وقتی مصداق دخالت برای حفظ ارزشهای عام است، ارزشهایی که ادیان، ارزشی بودنش را تقریر می کنند یا فطرت بر اصالت آن گواهی می دهد، دخالت در نظرگاه ایشان امری لازم و ضروری و بلکه واجب است و جان باختن بر سر حفظ چنین ارزشهایی شهادت خواهد بود. ولی وقتی دخالت در اموری است که به ارزشهای ملی و فرهنگی بازمی گردد، دخالت را مذموم و دخالت کننده را متعدی و متجاوز می دانستند و خودشان هرگز حتی یک مورد را ندارند که نسبت به امری که به ارزشهای فرهنگی دیگر ملل بازمی گردد و با ارزشهای عام بشری در تعارض نیست، سخنی گفته باشند. بخشهایی از مفهوم استقلال و کوتاه کردن دست اجانب از شئون داخلی در دیدگاه ایشان، خود را تا حد موضوعات اندیشه سیاسی بالا کشیده است. رابطه با آمریکا از نمونه آرای سیاسی ایشان در زمینه های بین المللی که از امور جزئی است، (جزئی به معنای منطقی آن و نه به معنای ی اهمیت بودن مسئله) می توان به رابطه با آمریکا اشاره کرد که در این زمینه تاکنون بحثهای زیادی مطرح شده و جنجالهای بسیاری را شاهد بوده ایم. بنابراین نباید توقع داشت به بحثی که دهها صاحب نظر راجع به آن سخن گفته اند بپردازیم و منتظر

نتیجه قطعی آن باشیم. اما می خواهیم این یادآوری را داشته باشیم که جایگاه چنین موضوعی در معرفت سیاسی حضرت امام، در حوزه آرای سیاسی است و نه در حوزه اندیشه های سیاسی ایشان. این تفکیک برای کسانی که می خواهند بواقع نظرهای ایشان را در این باب جویا شوند، اهمیت فوق العاده دارد. چرا که "انحراف از خط امام" که بعضیها بعضی دیگر را به آن متهم می سازند، در جایی است که ازاندیشه های سیاسی آن حضرت عدول شود; نه جایی که حوزه آن، آرای سیاسی است. بنابراین می بینیم افرادی که نشان داده اند در واقع به آن حضرت علاقه مند بوده و در مقابل اندیشه هایش به نوعی تسلیم همراه با رضا رسیده اند، گاه گفته اند رابطه با آمریکا جای بحث دارد و در مقابل، دسته ای دیگر که آنها نیز عشق و ارادت خود را به حضرتش اثبات کرده اند، به طور جدی در مقابل این نظر موضع گرفته اند. لازم است در همین جا بگوییم که هر دو گروه مسامحه کرده اند. یک گروه آرای سیاسی آن حضرت را در این خصوص بااندیشه هایش اشتباه گرفته و گروه دیگر بی اعتنا به آرای کسی که حیات سیاسی و وجهه بین المللی ما مرهون اندیشه های اوست، نظری را ابراز داشته اند ولی با بیان این نکته که در حوزه آرای سیاسی، اظهارنظر محترم است اما گاه مخرب نیز

هست. چه در بعضی حوزه های معرفت سیاسی ابراز نظر درحد ابراز نظر می ماند و یا به معتقد شدن معلومات عمومی منجر می شود، ولی در حوزه آرای سیاسی، هر نظری به طور مستقیم در امر سیاست دخالت می کند. همانگونه که آرای مردم در انتخاب نماینده یا رئیس جمهور دخالت مستقیم دارد، آرای سیاسی نخبگان در امور مختلف با درجاتی از حساسیتهای متفاوت به طور مستقیم دخیل خواهد بود. بحث بر سر نظرات جزئی بین المللی حضرت امام (ره) بود که به عنوان نمونه پراهمیت، رابطه و مذاکره با آمریکا مطرح شد. اظهارنظرهای ایشان در این خصوص پس از تحلیل و علم به حوادث گذشته، به صورت یک نظر پیچیده سیاسی مطرح است حال آن که رابطه با رژیم اشغالگر قدس از آرای ایشان بیرون نمی آید بلکه مبنای آن دراندیشه سیاسی و به سهولت قابل درک است; همچنانکه رابطه با آفریقای جنوبی چنین بود. زیرا این دو کشور در مشروعیت، دارای مشکل بودند که یکی آن را حل کرد و اسرائیل قادر به حل آن نیست. حال آنکه آمریکا در عملکرد سیاسی، دارای مشکل است. بنابراین همانطور که دیدیم، آفریقای جنوبی مشکل مشروعیت را حل کرد و بسرعت رابطه سیاسی با آن برقرار شد، در صورتی که آمریکا مشکل مشروعیت ندارد. مشکل اساسی رابطه سیاسی با

آن کشور، برخاسته از عملکرد آن کشور از کودتای 28 مرداد تا کنون است حال اگر شرایط عوض شود، تحلیلها و به تبع آن نظرها در این خصوص عوض خواهد شد. چنانکه آن حضرت قریب به این مفهوم فرمودند: "اگر آمریکا آدم شود، رابطه برقرار می شود." اگرچه این نظری که اکنون ارائه شد شاید ساده ترین نظر در این خصوص باشد که به کار قانع کردن دیپلماتها می خورد واندیشمند را قانع نمی سازد، اما در عین حال نظر نادرستی نیست. چرا که قضیه نداشتن رابطه دیپلماتیک با آمریکا در نگاه ایشان، یک امر بین المللی است; اگرچه به هیچ کشوری فشار نمی آورند که رابطه خود را با آمریکا قطع کنید. زیرا چنین توصیه ای از سر ضعف و ناتوانی است، چنانکه آمریکاییها چنین می کنند، اما قطع رابطه جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک انقلاب و یک نهضت پرخروش، نظام بین الملل را به نفع جهان سوم متوازن ساخته است. البته برای حفظ امانت باید عرض کنم که این یک برداشت شخصی است و مستندات ذهنی ام قابل عرضه و استناد عام نیست. با این حال نظرم را با این جمله تکمیل کنم که اگر بعضیها گمان می کنند، برقراری ارتباط با آمریکا، بسیاری از مشکلات جمهوری اسلامی ایران را حل خواهد کرد و به فرض آنکه در پس چنین نظر

خوشبینانه ای، یک ساده نگری نهفته نباشد و بواقع چنین نظری مشکلات را یکشبه حل کند، با این حال جهان سوم در این میان بازنده اصلی است. چرا که تا رابطه برقرار نیست، جلالت، ابهت و اقتدار سیاست خارجی هجوم گرا و سلطه آمیز آمریکا همواره در معرض تهدیدی تحقیرآمیز قرار خواهد داشت; چیزی که اگر چندی دیگر ادامه یابد جهان سوم را در مقابل تصمیمات خود تشجیع می کند و ساختار سیاست خارجی آمریکا را تا حدودی که برای جهان سوم قابل تحمل باشد، اصلاح خواهد کرد. بنابراین گمان می کنم، یکی از دلایلی که آمریکا به طور مستقیم به جمهوری اسلامی حمله نمی کند، به این دلیل است که به برقراری ارتباط دیپلماتیک برای شکستن ابهت انقلاب، طمع بسته است و اگر این نیاز مرتفع گردد برای تضمین بازنگشتن به شعارهای قبلی، سیاستمداران رادیکالتر آمریکا، گوشمالی جانانه ای را تجویز خواهند کرد. البته به رغم آنکه شدیدترین انواع موضع گیری در فرمایشات حضرت امام نسبت به آمریکا دیده شده است، ایشان به هیچ وجه معتقد به ایجاد تشنج نبوده اند و کارگزاران سیاست خارجی را به رفع تشنجها، نه حتی در روابط دوجانبه بلکه در روابط چندجانبه تشویق می کردند و این از بلندنظری ایشان نشات می گیرد، و می توان گفت که در مباحث کلی، آرای سیاسی ایشان در زمینه های بین المللی رفع تشنج، خود یک

نظر تثبیت شده ایشان است و از اینکه حتی بین دو کره یا هند و پاکستان تشنج برقرار باشد رنج می بردند. تفکیک ناپذیری دین از سیاست حال چطور می توان آرای سیاسی ایشان را در موضوعات مختلفی که در آن موضوع موضع گرفته یا اظهارنظر کرده اند، از حوزه اندیشه سیاسی شان بازشناخت؟ این سوال بحقی است که وقتی به حوزه اندیشه سیاسی رسیدیم، پاسخ دقیقتر خواهیم یافت. ولی یک خصیصه دیگر را در همین جا ذکر کنیم که حوزه آرای سیاسی، حوزه ای است که نظرها در آن حوزه همچنان سیال اند و هر آن در معرض تحول. اگر جز این باشد تحجر و خشک نگری بر افکار حاکم خواهد بود و به هر مقدار، سیاستمداری سیطره اقتدارش بیشتر باشد، تحجر و یکدندگی او برای ملت خطرناکتر است. حال آنکه دراندیشه سیاسی، مبانی تفکر نسبتا پایدار است و کسی که به طور دایم حرف تازه ای می زند واندیشه نویی می آفریند، هرگز نخواهد توانست به جامعه و حکومتی امنیت و ثبات ببخشد. به عبارت دیگر، حوزه اندیشه سیاسی، روندهای ثابتی است و حوزه آرای سیاسی، روندهای متغیر. بنابراین هرگاه به سخنی برخوردیم که در فاصله زمانی کوتاه تغییر کرده بود، باید آن را در حوزه آرای سیاسی جای دهیم. همچنین هرگاه به نظری برخوردیم که می توانست بی آنکه چهره سیاسی کسی را دگرگونه کند، دگرگون شود، آن

نظر در حوزه آرای وی جای دارد. مثلا اعتقاد به اصل ولایت فقیه، در حوزه اندیشه سیاسی معظم له جای می گیرد. تفکیک ناپذیری دین از سیاست، در همین حوزه است. چرا که اگر در هریک از این دو اصل، تغییر رای می دادند، تغییر شخصیت سیاسی نیز داده بودند. ولی اینکه برای جلوگیری از خطر کودتا که همواره نظامهای مردمی جهان سوم را از سوی قدرتها تهدید می کند، باید نیروهای مسلح از تمامیت ارضی کشور حراست کنند، یک نظر سیاسی ایشان بود که بالفعل تغییر نکرد، ولی تصور تغییر آن از او دو شخصیت نمی ساخت; همچنین اظهارنظر در اینکه به جای خلیج فارس بگوییم خلیج اسلام. ولی پس از مدتی معلوم شود که اسلام در قلوب شیوخ خلیج فارس آنقدرها نور نتابانده که این معنا را درک کنند که در جهان، خلیجی به نام خلیج اسلام تابلوی وحدت مسلمانان باشد و اختلافاتی که جمال عبدالناصر در لجبازی با شاه ایجاد کرده بود و خلیج فارس را خلیج عربی نامید، در سایه یک عقب نشینی به نفع اسلام حل گردد، وقتی دیدند که چنین لیاقتی در شیوخ نیست، نظر خود را پس گرفتند و خلیج فارس را به روایت تاریخ، همچنان خلیج فارس می نامیدند. وجود مشکل در کشف نظرهای سیاسی امام اما در زمینه های داخلی، برشمردن بعضی آرای

سیاسی حضرت امام (ره) دشواری مضاعف دارد. در حقیقت برای ما که او را به طور رسمی رهبر خود می دانیم و ایشان عهده دار رهبری جامعه ای بوده اند که در آن طیف های فکری و طبقاتی مختلفی جای داشته اند، اظهارنظر در کشف نظرهای سیاسی ایشان، ما را با مشکل تعدد نظر افراد مختلف و اصناف مواجه می سازد. چنانکه برای خارج از مرزها، آرای سیاسی ایشان در بعد بین المللی مشکلتر است; تا پرداختن به ابعاد داخلی. چنانکه یک انگلیسی مسلمان اگر بخواهد نظرهای ایشان را در مسائل داخلی ایران - مثلا جنگ تحمیلی یا روحانیت و روحانیون - عنوان کند، بدون آنکه در این زمینه ذی نفع باشد اظهارنظر خواهد کرد. ولی وقتی به مسئله سلمان رشدی می رسد، دچار مشکل می شود. زیرا از سویی حکم ارتداد سلمان رشدی به او هویت نیرومند سیاسی داده و با چنین حکمی می تواند خود را در جامعه انگلیس به طور جدی مطرح سازد و از سوی دیگر، باید با تمام قوا و هوشیاری سیاسی، دهها حمله روزنامه نگار، نویسنده و طرفداران آزادی ناسزا را دفع کند. چنین است که اظهارنظر در مورد آرای سیاسی معظم له، در مقولات بین المللی برای ما چندان مشکل نیست، همچنان که اظهارنظر در مقولات داخلی برای افراد بیرون از مرز مشکل چندانی ندارد و بالعکس. با

این حال اگر از آرای جزئی ایشان به سوی کلی ترها برویم، مسئله ساده تر است; مثلا آرای سیاسی ایشان نسبت به فعالیت گروههای سیاسی. اگرچه گروههای سیاسی یک بافت و یک هویت ندارند و باید در مورد هریک به طور جداگانه در جستجوی آرای ایشان بود. اما یک نظر کلی داشته اند و آن این که فعالیت گروهها موجب سیاسی تر شدن جامعه می شود و سیاسی شدن قشرهای مختلف موجب مصونیت کشور از سلطه بیگانه می شود. البته در طول حیات پربار سیاسی شان بعد از پیروزی انقلاب، آرای ایشان در مورد بعضی تشکل های سیاسی تغییر کرده است; مثلا از اینکه نیروهای مسلح بیش از آنکه در فکر دفاع از کشور باشند، در فکر تشکلهای سیاسی برآیند، نظرات مختلفی ابراز کرده اند و یا با آنکه معتقد بودند میزان، حال فعلی افراد است و سوابق افراد را نباید در گزینشها دخالت داد، با تحلیلهایی از عملکردهای افرادی که گذشته انحرافی داشته اند، به این نتیجه رسیدند که رعایت احتیاط در مورد این افراد شرط عقل است; مثلا در جایی می فرمایند: "فرض کنید یک نفر آدم قبلا انحراف داشته، کمونیست بوده، حالا آمده است و می گوید که من دیگر برگشته ام و خیر حرفهای آنها درست نبوده من هم برگشته ام. بسیار خوب شما برگشته اید و حالا آمده اید، باشید. اما نمی توانیم ما

این را در رادیو تلویزیون راهش بدهیم که برو مردم را تربیت بکن، ممکن است که کمونیست باز هم باشد لکن برای خاطر اینکه ما را بازی بدهد آمده آن را گفته." (6) طبیعی است در این مثال بنیان نظر قبلی ایشان تغییر اساسی نکرده اما دچار نوعی تحول طولی شده است و اگر وزیر یا مدیری بواقع یقین حاصل کند که یک فرد کمونیست، تمام رسوبات تعلیمات کمونیستی را از ذهن خود شسته است و توبه او نه فقط زبانی بلکه قلبی و ذهنی است و با قابلیتهایی که داراست می تواند منشا خیر باشد و چنین شخصی را به همکاری با صداوسیما یا دانشگاه دعوت کند اگرچه بظاهر، نظر حضرت امام (ره) را عمل نکرده ولی بواقع از خط امام نیز منحرف نشده است. چرا که معظم له در این زمینه نظری داشتند که این نظر یک حکم کلی نیست. زیرا حوزه آرای سیاسی حتی در جایی که احکام کلی صادر می شود، باز قضایای کلی آن کلی طبیعیه نیست; حداکثر یک قضیه مسوره است و بیشتر حکمای اسلامی قضایای مسوره را در حکم قضایای شخصیه می دانند. آرای نقدپذیر ناگزیرم یک نکته باریک را در این جا عرض کنم و امیدوارم با دقت بیش از پیش نقص بیانم را جبران کنید و آن

اینکه از لحاظ معرفت شناسی، آرای سیاسی معظم له مانند آرای هر متفکر سیاستمدار دیگری نقدپذیر است و اگر جز این باشد، جامعه به اخباریگری وحشتناکی دچار می شود که نورانی بودن انقلاب اسلامی را ظلمانی می کند و آن حضرت، در طول عمر خود برای رفع خطر اخباریگری، خطرهای بسیاری را به جان پذیرفتند و از تهمتها نهراسیدند. حالا نباید وجود نورانی ایشان خود موجب نوع دیگری از اخباریگری شود. اما نکته این است که با دانستن اندکی از معارف سیاسی، نباید جسارت داشت که آرای سیاسی شخصیتی که توانسته

است دین باوری را در جهان کفرآلود امروز احیا کند، براحتی نقد شود; نه آنکه اصلا و ابدا و نه آنکه یک عده پیدا شوند و متولی امرگردند و بگویند فقط ما به آن اندازه از رشد و بلوغ و تخصص رسیده ایم که در این زمینه ذیحقیم و دیگران نه. چه هرکس چنین ادعایی کند، معنای ادعایش این است که صاحبنظران بی نام، دانشجو و محقق را به حساب نمی آورد و خود را در ردیف حضرتش قرار می دهد و تحلیل را در جامعه ای که باید به طور دایم بجوید، بیابد و رشد کند، علیل می کند. اما سخن این است که ما گفتار معصومین - علیهم السلام - را نقد نمی کنیم، چرا؟ حال آنکه منطق حکم می کند که قضایای حملیه، قضایایی است که احتمال صدق و کذب در آن باشد و با چنین حکم درست منطقی که بخشی از حقیقت است، فرمایشات حضرت نبی اکرم (ص) که به صورت قضایای حملیه بیان شده، قابل نقد می شود ولی به رغم آنکه قواعد منطقی اجازه نقد می دهد، قواعد کلامی، ما را به فهم عمیق کلام معصوم دعوت می کند; نه به نقد آن. همچنین است وقتی منطق حکم کند، آرای سیاسی حضرت امام و دیگر سترگ مردان اندیشه ذاتا نقدپذیر است. آیا نقدپذیر بودن آن در منطق

کافی است که نقد را شروع کنیم؟ البته جایز هم نیست کسی را از نقد منع کنیم، شاید راه درست آن باشد که سعی کنیم آرای ایشان را بفهمیم. پس از فهم آرای سیاسی ایشان اگر به نظری دیگر رسیدیم خیر مضاعف است، اما قبل از درک مبانی آرای ایشان، نقد جایز منطقی است نه واجب عقلانی، و اگر برای دانشجو، استاد و محقق واجب، ضروری و لازم باشد - که بیگمان هست - تمرین باید کرد که نحوه نقد و بررسی از عمل سیاسی فاصله بگیرد. چنانکه قبلا اشاره شد در حوزه آرای سیاسی غالبا اظهارنظر، خود یک عمل سیاسی است و مهمتر آنکه هر نقدی در این حوزه بدون پیشداوری ممکن نیست; آن حضرت خود چنین بودند; استادان خود را می ستودند و به احترام هر استادی که حق تعلیم بر او داشت، تمام قد می ایستادند. اما وقتی با نظر استاد موافق نبودند، تنها و تنها در جلسه مناظره و بحث، لب به نقد می گشودند. در حالی که در جامعه فقط نظر خود را می گفتند و این یعنی اخلاق علمی و اخلاق اسلامی و بالاتر از آن یعنی ادب علمی، ادبی که در سایه آن انوار حکمت بر جان انسان می ریزند و محقق قویدل می گردد. به تعبیر دیگر، نقدهای معمول

منطقی، ذهن را قوی می کند اما دل را نه. وانگهی هرکس که در معرفت سیاسی دستی دارد این حق را دارد که آرای سیاسی معظم له را نقد کند، اما حق بالاتر آن است که ابتدا خوبتر بفهمیم. زیرا اگرچه حوزه آرای سیاسی ایشان مشحون است از سخنان نقدپذیر اما لبالب است از تئوریها، نظرها و آرای کشف نشده دلپذیر و چه بسا نظری نقدپذیر از ایشان پس از درک نظری دیگر، هیجان انگیز شود. به خاطر دارم در اوایل پیروزی انقلاب، بعضی نظر می دادند که ارتش منحل شود، بعضی نظر می دادند که ساختار آن تغییر یابد، آنها که با مسائل تئوریک ساختار دفاعی آشنایی داشتند، از اینکه می دیدند کشور دارای دو نیروی نظامی می شود، نگران هزینه ها و اختلافات آنها بودند. شهید چمران از آن حضرت سوال کرده بود، چه لزومی دارد که کشور دارای دو نیروی نظامی و چند نیروی انتظامی باشد؟ وقتی پاسخ را که فقط دلباختگان می فهمیدند، شنید، اشک شوق از گونه هایش چکیده بود. پاسخ چنین بود: کشوری که دشمنان قسم خورده اش دو ابرقدرت مخالف هم هستند، دو نیروی دفاعی مختلف می خواهد. در مورد تعدد نیروهای انتظامی نیز قریب به این مضمون فرموده بودند: در ممالک پیشرفته پلیس در خدمت مردم بوده، اگرچه گویی این طورها هم نیست و بیشتر

در خدمت طبقات مرفه است اما در کشور ما پلیس را برای سرکوب مردم به وجود آوردند، حالا رقابت بین کمیته ها و شهربانی و ژاندارمری به نفع تمام طبقات مردم خواهد بود. (7) حوزه اندیشه سیاسی 5. مهمترین بخش معرفت سیاسی، حوزه اندیشه سیاسی است. اگر بخواهیم به اختصار ولی دقیق بیان کنیم که اندیشه سیاسی چیست؟ شاید تعریف جامع و مانع از آن، این باشد:اندیشه سیاسی مجموعه باورهای فلسفی است که به طور مستقیم به اداره امور جامعه مرتبط باشد. حضرت امام (ره) در حوزه اندیشه سیاسی، بیانی جدید دارند و طرحی نو درانداخته اند. البته اینکه می گوییم جدید و نو، نه به معنای آن است که ایشان چیزی را اختراع کرده اند، بلکه آنچه را که موجود بود ولی از آن غفلت می شد، احیا کرده اند. اما به این اعتبار جدید است که در قرون اخیر در بحثهای دانشگاهی چنین مطالبی یا به چشم نمی آمد و یا در تاریخ اندیشه سیاسی خوانده می شد و پس از ظهور انقلاب اسلامی است که طرح چنین مباحثی در معرفت سیاسی حضور جدی دارد. البته به اعتبار آنکه احیاگری نیز خود هنری است که ذهن خلاق، فعال و نو می طلبد و همگان این هنر را ندارند که لطایف گذشته را برای حال احیا کنند و در میان منابع بگردند و بجویند و

آنچه را که به کار امروز و فردا می آید بیابند، پس از این حیث نیز می توان گفت که اگرچه آن حضرت در حوزه اندیشه سیاسی، خمیرمایه ها و بنیانهای اندیشه شان همان منابع گذشته است ولی در نحوه ارائه، طرحی نو و جدید درانداخته اند; همچنانکه در فقه نیز چنین بودند. اگر ضرورت داشته باشد به تعریفی که ازاندیشه سیاسی ارائه دادیم بازگردیم، توجه دقیق به ساختار آن تعریف اهمیت دارد. اول آنکه: جنس اندیشه سیاسی، مجموعه باورهای فلسفی ذکر شده است. به این معنا که اندیشه سیاسی ماهیتا فلسفی است. (فلسفی به معنای عام کلمه) و طبیعتا این معنا القا می شود که قوام گرفتن یک اندیشه سیاسی از روشهای علمی پیروی نمی کند; نه به این معنا که علمی نیست، به این مفهوم که در متدولوژی از روشهای فلسفی برمی خیزد و نه از روشهای علمی. مثلا وقتی سوال شود، یک نظام سیاسی با رای مردم مشروعیت می یابد یا به طریقه دیگری؟ هرکس به این سوال پاسخ دهد، کاری فلسفی کرده است نه علمی. ولی اگر سوال شود چه حکومتهایی مشروعیت خود را با رای مردم به دست آورده اند؟ پاسخ به چنین سوالی روش علمی می طلبد. به این معنا که با روش استقرار نظامهای سیاسی را طبقه بندی می کنیم و سپس هر نظام سیاسی که مشروعیت خود را از مردم کسب کرده

بود، به عنوان پاسخ سوال برمی شماریم. سرنوشت مردم دوم آنکه:اندیشه سیاسی مجموعه باورهای فلسفی است که در طول هم قرار می گیرد نه یک موضوع مجرد. اگر کسی جمله ای فیلسوفانه، زیبا و مردم پسند بگوید و در یک عبارت نحوه اداره جامعه را توضیح دهد، چنین شخصی اندیشمند سیاسی نیست و آنچه عرضه می کند،اندیشه سیاسی نیست. چرا که اندیشه سیاسی یک امر و یک عبارت نیست; مثلا اگر کسی بگوید از بحثهای بی نتیجه مقبولیت و مشروعیت هرگز سخن نخواهم گفت، آنچه مهم است، آن است که مردم خود باید سرنوشت خود را رقم زنند و از توضیح چگونگی مشروعیت یک نظام سیاسی طفره رود، شعاردهنده در دایره اندیشمندان سیاسی ورودی نخواهد داشت و حداکثر در حد یک شخصیت سیاسی موفق یا ناکام در تاریخ سیاسی جای خواهد گرفت.اندیشمند سیاسی کسی است که بتواند برای هر سوال فلسفی مرتبط با اداره جامعه پاسخی غیرمعارض با دیگر باورهای خود بیابد. از لحاظ منطقی، این مجموعه باورها باید در طول هم باشد و با هم معارضه نکنند. استحکام و سستی یک اندیشه سیاسی را از توالی باورهای غیرمعارض می توان باز شناخت; مثلا اگر کسی باور داشته باشد که سلطنت یک موهبت خدایی است که میراث بر آن خاندان سلطنت اند، دیگر نمی تواند به اصالت رای برای تعیین حاکم نیز معتقد باشد، و اگر به هر

دو باور معتقد است، تعارض دراندیشه دارد. البته همه کسانی را که به عنوان اندیشمندان سیاسی می شناسیم توانسته اند یک مجموعه منسجم از باورهای فلسفی را به عنوان اندیشه سیاسی خود مطرح سازند. آنچه جای بحث باقی گذاشته آن است که بعضی از این باورها بظاهر در طول هم اند و با دقت و تامل، تناقضات آنها آشکار می شود، و یا آنکه بنیانهای اولیه بعضی اندیشه ها مورد پذیرش نیست. مثلا ماکیاول تقریبا توانسته است مجموعه باورهای خود را از چگونگی نحوه اداره جامعه سامان دهد، امااندیشه های سیاسی او به دلیل آنکه بر شالوده مشروعیت رفتار شهریاران قوام گرفته، بخشهایی از آن در بیشتر سرزمینها، بنیانی غیرمقبول دارد. به این اعتبار، مارکس نیز یک اندیشمند سیاسی است که توانسته مجموعه باورهای خود را از نحوه اداره جامعه در طول هم قرار دهد، ولی جدای از بنیانهای باطل زیربنای تفکرش، مرتکب تناقضاتی در ردیف کردن مجموعه باورهای خود شده که اندیشه هایش را سست کرده، اما سستی اندیشه های او،اندیشه اش را باطل ساخته است نه اندیشمند بودنش را. البته مارکس آنقدر با اقتصاد آمیزش فکری داشته که بیشتر، او را یک صاحب نظر اقتصادی می دانند تا یک اندیشمند سیاسی. ولی به دلیل آنکه وی برای نحوه اداره جامعه طرح دارد و کمونیسم را از اقتصاد فراتر برده و به نحوه اداره جامعه نیز تعمیم داده،

در جرگه اندیشمندان سیاسی جای گرفته است. (8) اندیشمند سیاسی کیست؟ سوم آنکه:اندیشه سیاسی به طور مستقیم به اداره امور مردم مرتبط است. بر این اساس بسیاری از باورهای فلسفی از جرگه اندیشه سیاسی خارج است; اگر چه اندیشه سیاسی در دایره باورهای فلسفی است. در حقیقت این قید، تعریف را مانع می کند. بنابراین فیلسوفانی که به نحوه اداره جامعه نپرداخته اند،اندیشمند سیاسی نیستند; مثلا ملاصدرا از نوادر فیلسوفان بزرگ تاریخ بشر است، اما به دلیل آنکه برای اداره امور جامعه طرحی مشخص ندارد، هرچند جسته و گریخته به مسائل اجتماعی نظر دوخته باشد، اندیشمند سیاسی تلقی نخواهد شد. اما همه اندیشمندان سیاسی فیلسوفی می کنند حتی اگر بنیان های فلسفی آنها سست باشد یا ادعا کنند که از فلسفه بیزارند. هرکس به ساختارهای کلان نحوه اداره امور جامعه پرداخته باشد، بدان جهت که نوع مباحثی که مطرح می کند ماهیتی فلسفی دارد، پس فیلسوفی کرده است و آنچه عرضه می کند نیز ماهیتا در دایره فلسفه است و به روشهای فلسفی قابل نقد و بررسی قرار می گیرد; مثلا مرحوم دکتر شریعتی در کتاب امت و امامت به نحوه اداره امور مردم براساس اندیشه ولایت و وصایت می پردازد. اگرچه ادعا می کند که آنچه در آن کتاب عرضه می دارد جامعه شناسی امت و امامت است، ولی بواقع در آن کتاب بیانی فلسفی دارد. آنچه

مطرح می سازد مثالهای جامعه شناختی دارد، اما متدولوژی آن فلسفی است. علامه طباطبایی (ره) یک فیلسوف رآلیست است که از مسائل اجتماعی غفلت نکرده و در خلال اکثر مباحث پیرامون مسائل مختلف از انسان، جامعه و ارتباط وحی با قوانین طبیعی و اجتماعی سخن به میان آورده و با استدلالهای فلسفی اثبات کرده که دین فطری است که جامعیت آن تمام احکام اجتماعی را نیز شامل می شود، ولی به رغم آنکه معظم له یک فیلسوف است که به احکام اجتماعی نیز نظرانداخته، در جرگه اندیشمندان سیاسی جای نمی گیرد. چرا که مباحث فلسفی ایشان در باب مسائل اجتماعی، به طور مستقیم به نحوه اداره امور جامعه مرتبط نیست. البته اندیشه های والای ایشان می تواند مصالح یک اندیشه سیاسی باشد ولی به طور مستقل اندیشه سیاسی نیست. حال آنکه استاد مطهری یک اندیشمند سیاسی است. چرا که وقتی کلیه آثار او مطالعه شود، خواننده می تواند مدینه فاضله او را در ذهن ترسیم سازد. البته استاد مطهری خود به اندیشه سازی نو مبادرت نکرده، بلکه در سامان دادن اندیشه های مطرح شده نسل خود، استادانه نوسازی کرده است. خواجه نظام الملک یک اندیشمند سیاسی است که در سیاست نامه به طور مستقیم، نحوه اداره جامعه را طراحی کرده است; اگرچه کتاب او مخلوطی است ازاندیشه های سیاسی، علم سیاست، اخبار، روایت، حکایت، شعر و دیگر لطایف. ولی در نهایت برای ساختار

حکومت و نحوه اداره امور مردم، طرح مشخصی دارد که البته آن طرح بااندیشه های سیاسی امروزی ما همخوانی ندارد و قابل نقد است. خواجه نصیرالدین طوسی در کتاب اخلاق ناصری، یک اندیشمند سیاسی است و این کتاب اگرچه اخلاق نام گرفته، ولی بخشهایی دارد که به طور متوالی مباحث نظری چگونگی رفتار اجتماعی را در بخش اداره امور توضیح می دهد. مرحوم نایینی فقیه است و اگرچه با طرح مباحث فقهی، مسائل مشروطیت را توضیح میدهد، ولی همان مباحث به گونه ای طرح شده که در حیطه فلسفه سیاسی نیز جای دارد و به دلیل آنکه به اداره امور جامعه پرداخته و این پردازش هم ظاهر و باطنی فقهی دارد و هم بواقع باطن کلامی و فلسفی، بنابراین آرای ایشان آرایی است که تا مرزاندیشه سیاسی بالا آمده و کتاب تنبیه الامة و تنزیه الملة می تواند به عنوان اندیشه سیاسی عصر مشروطیت مورد بررسی قرار گیرد. چینیان در طول تاریخ طویل خود، دارای اندیشه های سیاسی پیچیده ای بوده اند که پیوستگی تاریخی آنان موجبی شده که نتوان اندیشمندان سیاسی آنان را بخوبی شناسایی کرد، زیرا بنیانهای فلسفی اندیشه آنان که غالبا در قالب افسانه ها به فرهنگ سیاسی مردم راه می یافت، چنان استوار بود که این ملت را بی نیاز از دگرگونی و انقلاب دراندیشه می ساخت، ولی در عصر جدید " مائو"

در آن کشور به عنوان یک رهبر سیاسی اندیشمند مطرح شد;اندیشمندی که نیمی از خمیرمایه های اندیشه خود را از مارکس وام گرفته و نیم دیگر را از فرهنگ باستانی چین. پس از رنسانس در غرب، دههااندیشمند سیاسی ظاهر شدند و آنقدر به نقد یکدیگر پرداختند تااندیشه سکولاریزم زاییده شد و اکنون غرب دارای یک اندیشه نسبتا فراگیر است. با این تحفظ که این اندیشه نیز همواره در حال نوسازی خویش است و نوسازان آن در انبوه آنچه گفته شده و می شود، گم می شوند. چنانکه اگر سوال شوداندیشمندان سیاسی قرون جدید غرب چه کسانی هستند؟ فقط کسانی که در رنسانس تبلور بیشتری داشتند - مانند "ولتر" و "رسو" و کمی بعد از آن "نیچه"، "هگل" و "مارکس" - به ذهن می آیند و کسانی مانند "ژان پل سارتر"، "برشت"، "آلبرکامو" و دیگران در لابلای صدها نام دیگر گم می شوند. در هند نام "گاندی" به عنوان یک اندیشمند بزرگ در دلها حک شده است. اعراب، "ناصر" را به عنوان یک اندیشمند سیاسی می شناسند; اگرچه او، بیشتر دارای آرای سیاسی بود تااندیشه سیاسی. ولی "کواکبی "یک اندیشمند بزرگ عرب است که اندیشه های سیاسیش بنیانهای قوی فلسفی دارد و امام خمینی (ره) نه فقط به عنوان یک رهبر مذهبی و سیاسی قدرتمند بلکه به عنوان اندیشمندی که به طور مستقیم برای اداره امور جامعه

طرح دارد، در عصر حاضر به عنوان اندیشه ساز واندیشمندی سیاسی مطرح هستند که موضوع ماست و در صدد آنیم که گوشه ای از بنیانهای اندیشه سیاسی شان را بشناسیم. استفاده از روش استقرا چهارم اینکه: بدون آنکه ایدئولوژی بظاهر در تعریف اندیشه سیاسی راه داشته باشد، ذاتی اندیشه سیاسی است. این معنا هم به روش استقرا قابل دریافت و هم در تحلیل معرفت شناسانه اندیشه سیاسی غیرقابل انکار است. اگر به روش استقرا،اندیشه های سیاسی مورد مداقه قرار گیرد، دیده می شود که در تمامی آنها بحث از باید و نبایدهاست و تمام باید و نبایدها، مسائل ارزشی اند که جز با باوری ایدئولوژیکی عرصه عمل ندارند. کمرنگترین شکل ایدئولوژی را می توان در مدینه فاضله افلاطون مثال آورد. انواع پررنگتر آن را در نضج گیری رنسانس می توان سراغ گرفت. در این دوره، قبل از آنکه درسی به عنوان اندیشه سیاسی، قالب دانشگاهی به خود بگیرد، آنچه از فیلسوفان محبوب عامه عرضه می شد، الزامات عملی و رفتاری در فرهنگ مردم ایجاد می کرد، تا جایی که گروهها بر سر به کرسی نشاندن یا مقاومت در مقابل آن اندیشه ها چنان به جان هم می افتادند و حادثه می آفریدند که گویی پیامبری حکم جهاد داده و معتقدانش عمل به تکلیف می کنند! سه شکل از فلسفه به حصر عقل نیز می توان به ماهیت ایدئولوژیکی بودن اندیشه سیاسی واقف شد. چرا که اندیشه

سیاسی، داخل در معرفت فلسفی است. فلسفه یا دینی است یا غیردینی و یا در مقابله با دین. در هر سه شکل (9) تعارض و نفی و جدال، لازمه آن می شود که البته نه از نوع علمی آن. چرا که تعارض و جدال در ساحت علم، فقط در همان ساحت، کسی را در مقابل دیگری قرار می دهد و نه در همه زمینه ها; مثلا دو پزشک که بر سر شیمی درمانی یا جراحی یک بیمار اختلاف جدی دارند، عالمی نخواهند کرد اگر جدال خود را به تفاوت جان و روح نیز تسری دهند. اما دو فیلسوف سیاسی، یکی موحد و دیگری مشرک، بجز مشترکات مبانی فلسفه (حتی گاه در همان مبانی)، در تمام زمینه ها با هم اختلاف جدی و اساسی خواهند داشت و حتی در موضوعات بظاهر بدیهی نیز جدالی پایان ناپذیر بین آنان برقرار است. مثلا اینکه هر شهروند بالغی مکلف است از تمامیت ارضی کشور خود دفاع کند امر مشترکی است که غالب اندیشمندان سیاسی آن را از تکالیف خدشه ناپذیر آحاد بالغ جامعه می شمارند. اما یک اندیشمند سیاسی که مبانی اندیشه هایش را از دین برگرفته است، اگر فداکاری برای حفظ تمامیت ارضی کشور را از اوجب واجبات بشمارد نمی تواند فقط به نتیجه بنگرد و از مبنا غفلت کند. بنابراین چنین حکم خواهد داد که

جز برای ادای تکلیف در مقابل خداوند، هر نوع فداکاری و جانبازی خودکشی است، همچنانکه طفره رفتن از جهاد گناهی نابخشودنی خواهد بود. حال آنکه اندیشمند سیاسی غیرمذهبی به نتیجه عمل می اندیشد و فداکاری در راه میهن را تکلیف آحاد ملت می داند تا کشور محفوظ بماند، و در مقابل این سوال اساسی یک سرباز که اگر بمیرم و نبینم که بر سر کشور چه آمده، چه چیز عاید من شده است؟ پاسخی قانع کننده ندارد مگر آن که شاعری کند و هنرمندانه از پاسخهای قانع کننده عقل طفره رود، یا سائل را به حکم غریزه دفاع، دلالت دهد. به هر صورت، هر توجیهی بسازد یا بیابد، توجیهی است برای عرصه عمل که از سویی بااندیشه مذهبی تباین یا تعارض خواهد داشت، و از دگر سو پاسخی است که دفاع را ایدئولوژیک می کند، و اگر نتواند چنین کنداندیشه، نارسایی خود را در عمل و باور مردم آشکار خواهد ساخت. در همین جا لازم است این تذکار را هم بدهم که فلسفه و کلام دو معرفت مستقل هستند و تفاوتهای زیادی دارند. با این حال مشترکاتی دارند که در بحث اندیشه سیاسی، کسی را که به روش کلامی طرحی برای اداره امور مردم ارائه می دهد نیز می توان در جرگه اندیشمندان سیاسی قلمداد کرد. چرا که بحثهای کلامی نیز

در نهایت ماهیتی فلسفی دارد، اما جامعه شناسی، علم مدیریت و فقه چطور؟ آیا می توان اندیشه های سیاسی کسی را در این دانشها نیز جستجو کرد؟ معرفتی به نام فلسفه علم در معرفت شناسی، بحث بسیار مهمی وجود دارد. به این مضمون که چه چیز دانشی را از دانش دیگر جدا می کند؟ مثلا حدود دانش فیزیک را چگونه می توان از محدوده شیمی باز شناخت؟ در قرون اخیر، معرفتی به نام "فلسفه علم" عهده دار پاسخ به چنین پرسشی شده است، ولی غالب پاسخهایی که برای سوال فوق وجود دارد، کاربردی است تا هرکس به کار خود بپردازد و محدوده موضوعات مرتبط با رشته خود را بشناسد. برای شناسایی محدوده های هر دانشی، تعریفی که از آن دانش می شود کفایت می کند و گاه بی آنکه تعریفی ارائه شود، موضوعاتی که در طول درس، یک دانش آموز یا دانشجو با آن آشنا می شود، ادراکی را در ذهن به وجود می آورد که همان ادراک کافی است تا جوینده یابنده شود. مثلا یک دانش آموز دبیرستانی به راحتی سوالهای تاریخی را از سوالهای ریاضی تشخیص می دهد بی آنکه حتی از این دو دانش، تعریف جامع و مانعی عرضه شده باشد. اما موضوعات سیاست، فقه، جامعه شناسی و مدیریت، موضوعاتی است که دایره ای بزرگ ترسیم می کند و در آن دایره، مسائلی طرح می شود که بی مرز است; مثلا

گاه یک بازی فوتبال بین دو تیم از دو کشور، چنان در سیاست موضوعیت می یابد که حتی یک سفیر و اعضای سفارتخانه را که باید به کار سیاست بپردازند بسیج می کند تا امکانات خود را برای برنده شدن تیم کشور خود به کار گیرند، و این بسیج یک کار سیاسی تلقی می شود. چنین است که در بحث معرفت شناسی، روشها مطرح می شوند و به این کفایت نمی شود که موضوعات دانش، دانشی را از دانش دیگر جدا کند. در این جا روشها دخالت می یابند; به این نحو که اگر موضوعات واحد به روشهای مختلف مورد بحث قرار گیرند، مرز بین این دانشها را روشها تعیین خواهد کرد; مثلا بازی شطرنج به عنوان یک موضوع، نوعی بازی فکری است که در ظاهر ربطی به پرورش جسم ندارد. ولی وقتی مسابقه ای بین دو فرد یا دو تیم برگزار می شود، در بسیاری از کشورها به عنوان موضوعی جدی برای مدیریت تربیت بدنی طرح می گردد و در مدیریت برگزاری در ردیف رشته های ورزشی دیگر جای می گیرد. وقتی بخواهند همین بازی را کامپیوتری کنند، دیگر موضوعی کاملا فنی و ریاضی است و مدیریت تربیت بدنی در برنامه نویسی به زبان ماشین راهی ندارد. همچنین می تواند در رشته های علوم انسانی مطرح شود و دانشجویی به عنوان پایان نامه خود، اثرات اجتماعی و رفتاری آن را در

میان جوانان پیگیری کند. همچنین همین موضوع می تواند در فقه موضوعیت یابد و حلال و حرام و مستحب و مکروه بودنش به عنوان یک حکم شرعی از روشهای فقهی بیرون آید. حکم ارتداد سلمان رشدی; حکم فقهی این اطاله کلام به این منظور بود که بگوییم، بسیاری از موضوعاتی که گمان می کنیم کاملا فقهی است یا مختص رشته دیگری است، می تواند با روشی دیگر در رشته ای دیگر موضوعیت یابد; چنانکه بعضی احکام فقهی حضرت امام (ره) را می توان از وجوه مختلف معرفت سیاسی مورد توجه قرار داد، در صورتی که حکم ارتداد سلمان رشدی به طور کامل و خالص یک حکم فقهی است; یعنی این حکم، به لحاظ آن که یک کار سیاسی قوی انجام گردد، صادر نشده است که اگر چنین بود آنگاه باید از متدولوژی معرفتهای سیاسی پیروی می کرد. حال با چنین پیش زمینه ای، مرور کوتاهی به امهات اندیشه سیاسی حضرت امام (ره) خواهیم داشت. البته بی آنکه سیر تحول آن را پیگیر باشیم. بنابراین نقطه آخراندیشه های ایشان مبدا بحث ماست. 1. در تقسیم بندی اندیشه ها به دینی و غیردینی،اندیشه های سیاسی ایشان کاملا دینی است. ذکر این مسئله بظاهر بدیهی برای آن است که اشعار دهیم که اندیشه های سیاسی التقاطی نیز وجود دارد. مثلااندیشه سیاسی عصر مشروطه چنین بود: بعضی مبانی آن را از اسلام برگرفته بودند و

بعضی دیگر را از فرهنگ غالب. (10) ممکن است اندیشمند سیاسی دیگری، یک اندیشه سیاسی عرضه کند یا کرده باشد که بااندیشه های ایشان متفاوت باشد، ولی این تباین، دلیل بر غیردینی بودن یکی از آن دو نباشد. چنانکه اندیشه های سیاسی حکیم فردوسی یک اندیشه کاملا اسلامی و شیعی است;اندیشه ای که بسیار هنرمندانه و زیرکانه توانسته اسلام را از ناسیونالیسم ضداسلامی عرب، ترک و حتی ناسیونالیسم افراطی ایرانی جدا کند. اما به هیچ وجه مشابهت ظاهری بین کتاب ولایت فقیه حضرت امام (ره) و سخنان بعدی ایشان در باب آنکه "شاهنشاهی پوسیده ترین نظام حکومتی است" با شاهنامه دیده نمی شود; مگر آنکه به طور عمیق مطالعه کنیم. البته شاید این مثالی که عرض کردم برای عده ای چنان غیر ملموس جلوه کند که بگویند قیاس مع الفارق است و اگر چنین تصور شد،اندیشه سیاسی مرحوم نایینی مثال خوبی است که به طور کامل بااندیشه های معظم له منطبق نیست; اما هیچ کس نمی گوید که آن التقاطی است یا دینی نیست. همچنانکه اندیشه های اقبال مسلمان دین باور عاشق، بر نظرات حضرت امام به طور کامل منطبق نمی شود ولی او به رغم آن که با فرهنگ غرب آشناست،اندیشه هایش از دین برمی خیزد. اگر به بحثهای کلامی در این زمینه نزدیکی نکنیم و بحث از درستی و نادرستی و عمق دریافتها و درجات مختلف عمق معرفت را نادیده

انگاریم و به این توضیح تعریف گونه بسنده کنیم، منظور روشن می شود: هرگاه مبانی اندیشه ای از منابع دینی انتزاع شود، آن اندیشه دینی است و اگر از منابع دیگر انتزاع شود، آن اندیشه دینی نیست و اگر از هر دو انتزاع گردد، آن اندیشه التقاطی است. اهمیت تفکیک قوا نزد امام با توضیح فوق، باز هم شاید روشن نشود که چگونه حکیم فردوسی را جزواندیشمندان دینی قلمداد می کنیم. برای روشن شدن چنین ابهامی می گوییم: مبانی اندیشه با موضوعات آن فرق می کند; چنانکه در منابع دینی گذشته، پارلمان و ریاست جمهوری و تفکیک قوا به نحوی که امروزه در کشور ما وجود دارد و منابع دلالت می کند که اینها از غرب سیاسی آمده، وجود نداشته است، ولی دراندیشه حضرت امام (ره) تفکیک قوا و پارلمان جایگاه خاصی دارد، همچنانکه افسانه رستم و سهراب، موضوعات دینی نیست و در منابع دینی جایگاهی ندارد. بنابراین آنچه اندیشه ای را دینی می کند مبانی است نه موضوعات. چنانکه اگر کسی حقوق بشر در اسلام را با مبانی انسان محوری که بظاهر مبانی غیردینی است توضیح دهد، آنچه حاصل می آورد اسلامی نخواهد بود، منتها موضوعش یکی از موضوعاتی است که در اسلام مطرح است. این نکته بسیار مهمی است که بعضی به غفلت از آن می گذرند. بر همین قیاس کسانی که با مبانی اقتصاد

چپ یا سرمایه داری، اقتصاد اسلامی می نویسند و یا با همان مبانی، سیاست یا

مدیریت و غیره را به اسلام نسبت می دهند، آنچه حاصل آورند هر چند مثالهای فراوان از قرآن کریم و روایات معصومین - علیهم السلام - نیز داشته باشد، بنیانش را دینی نمی کند. آنچه می توان به طور جزمیتر گفت اینکه مبانی اصیل اند واندیشه های دینی و غیردینی را باید در مبانی جستجو کرد و نه در موضوعات آنها. چنانکه ممکن است از کامپیوتر یا معماری، موسیقی و هنر سخنی به میان آید و آن سخن کاملا اسلامی باشد، اما مبانی سخنی در باب نماز و روزه را به جرئت گفت که اسلامی نیست. (11) 2. دراندیشه های سیاسی حضرت امام (ره) دین از سیاست جدا نیست. این موضوعی است که همگان می دانیم. توضیح بیشتری که عرض می کنیم برای ورود به عمق بیشتر این امر بظاهر بدیهی است که با مسئله فوق فرق دارد. قبلا گفته شد که اندیشه سیاسی ایشان دینی است و در این جا این مسئله را توضیح می دهیم که سیاست و دیانت دراندیشه ایشان عین هم است و این درجه بالاتری است. درسی از مکتب مدرس و شاه آبادی گمان می کنیم دو شخصیت بزرگ، تفکیک ناپذیری دین از سیاست را به حضرت امام تمام و کمال آموخته باشند; یکی مرحوم مدرس (ره) که توانست باور خود را در عبارتی کوتاه و گویا خلاصه کند:

سیاست ما عین دیانت ماست و دیانت ما عین سیاست ماست و دیگری حضرت آیةالله شاه آبادی (ره) که دستهای این شیدای تشنه را گرفت و از کوچه باغهای شناخت تا سرچشمه، دوان دوان برد و در رود جاری عرفان، او را به عریان شدن واداشت تا غسل توحید کند. چنین شد که غبار از چشمهایش برگرفته شد تا دین را عریانتر ببیند. پس از آشنایی و تلمذ در محضر این دو بزرگوار، دیگر چیزی به نام دین و سیاست، دین و اقتصاد، دین و جامعه، دین و تکنیک و دین و دنیا برای وی باقی نماند. هرچه ماند توحید بود و به وحدتی رسید که فقط خاصان می رسند. لذا از این پس در ذهن ایشان سیاست نبود که عین دیانت بود. اقتصاد، فرهنگ و هر چیز دیگر نیز مانند سیاست شد; یعنی بواقع در نظر ایشان همانگونه که سیاست عین دیانت بود، اقتصاد نیز عین دیانت، فرهنگ نیز همین طور بود. حال آنکه بسیاری از دینداران، اقتصاد را چیزی می دانند و دین را چیز دیگر. دین را منحصر در موضوعات خاصی می پندارند و موضوعات فرهنگ را چیزهای دیگر می شمارند. وقتی از متفکران بخواهیم که کلیترین معارف بشری را طبقه بندی کنند، اکثرا می گویند: فرهنگ، دین (12) ، علوم، فنون، هنر، عرفان و فلسفه. حال آنکه

این طبقه بندی در نگاه یک دین باور به این گونه نیست. هر معرفتی در نگاه اول یا حقیقی است یعنی دینی است، یا کفرآلود است که جلوه هایی از حق را دارد، و یا به طور کامل بنیانی نادرست دارد. اقتصاد و دین دو مقوله نیست; اقتصاد یا دینی است یا نیست; همچنانکه سیاست یا دینی است یا نیست. فلسفه نیز چنین است و شاید عرفان نیز. (13) دین، سیاست را معنا می کند با چنین نگاهی، دیگر معنا ندارد که بگوییم: "دین و سیاست" حتی این دو، دو روی یک سکه هم نیستند، عین هم اند. واژه هایی که برای این دو ابداع شده بیانگر مباینت نیست و اگر مباینتی هست در حوزه معرفت شناسی است و نه در ماهیت آن دو. در حیطه معرفت شناسی، این سیاست نیست که از دین فاصله می گیرد یا بدان نزدیک می شود و یا با آن امتزاج می یابد، بلکه دین است که سیاست را معنا می کند، همچنانکه باورهای فلسفی یا خرافه آلود کفرآمیز نیز آن را معنا کرده است و می کند. این مغالطه ای که بسیاری مرتکب شده اند که "سیاست علم است و دین اعتقاد. سیاست را عالم تئوریزه می کند و دین را پیامبران به کرسی می نشانند" ، اینها جملات درستی است، اما در سطح نازل و با غفلت از این نکته که علم سیاست یکی از معارف

سیاسی است و نه همه سیاست. (14) سیاست گاه از منظر علم سیاست دیده می شود و گاه از منظر فقه، کلام و فلسفه، همچنانکه دین نیز می تواند از منظر سیاست دیده شود. با این حال در حوزه اندیشه سیاسی که باورهای فلسفی مرتبط به اداره امور جامعه را شامل می شود، به نحوی دین و سیاست تفکیک شدنی است ولی نه به معنای تفکیک عینی در عمل، بلکه تفکیک ذهنی برای شناخت بیشتر. دلایلی که حضرت امام (ره) برای تفکیک ناپذیری دین از سیاست عرضه کرده اند، آنقدر ساده و عینی است که هر بیسوادی نیز براحتی می تواند آن را دریابد; مثلا اینکه چگونه می توان تصور کرد که احکام اجتماعی اسلام مانند قصاص، حدود، دیات و جهاد بدون تدبیر سیاسی اجرا شود. 3. دراندیشه سیاسی معظم له، وجود حکومت امری قهری است. در نگاه ایشان جامعه بدون حکومت، وجود عینی ندارد; نه در گذشته چنین بوده و نه در آینده چنین خواهد شد. تجمع افرادی حتی در یک کوره ده دورافتاده منجر به تاسیساتی هرچند ابتدایی برای اداره امور می گردد. بشر در آینده نیز به رغم هر پیشرفتی در تاسیسات اجتماعی که منجر به کمرنگ شدن اکمیت حزب، صنف، گروه و فرد شود، هرگز نخواهد توانست وجود حکومت را نفی کند. البته ایشان در زمینه اخیر سخنی

نگفته اند یا اگر فرموده اند ندیده ام، اما به حصر عقل، دراندیشه سیاسی ایشان تصور جامعه ای بدون حکومت - حتی در آتیه ای دور - جایی ندارد. زیرا تمام مسلمانان جهان به جامعه امام زمانی معتقدند و شیعیان به طور بسیار دقیق و مشخص نام حاکم را نیز می دانند. بنابراین کسی که معتقد است، جامعه بشری در نهایت به سوی کمال خواهد رفت تا آن جا که حکومت حضرت مهدی (ع) را با تمام وجود پذیرا شود، دیگر تصور جامعه بی حکومت برای وی تصوری در خیال خواهد بود. اما این که آیا حکومت آن زمان، شباهتی به حکومتهای گذشته و فعلی دارد یا نه؟ سوالی است که ایشان پاسخ نداده اند، مگر در شعر و غزل که به گمان من قابل استناد است، ولی به دلیل آنکه فعلا جامعه علمی نمی تواند آن را در حوزه معرفت سیاسی راه دهد از ذکر آن خودداری می شود. با این وصف به این سروده بنگرید: کرده خلوت با جوانهای سحابی در گلستان رفته در یک پیرهن با یکدگر چون جان و جانان من گزارش را نمی دانم دگر آنجا چسان شد. (15) اگر قائل باشیم که ردپای اندیشه را در ابیاتی که خلوت انسان است، می توان بخوبی پی جویی کرد; آنگاه این سروده بیانگر آن است که وی حکومت حضرت مهدی (ع) را از انواع حکومتهایی

که بین حاکم و تابع رابطه برقرار می کند نمی داند، بلکه جامعه را در خلوت گلستان تا امتزاج و آمیختگی در یک جامه می پندارد. گویا در حکومت مهدی (ع) جانها یکی می شود، چیزی که در کومت خود او نیز در سطوح بسیار نازلتری وجود داشت. زیرا او در نگاه عاشقانش حاکم نبود و دیگران تابع; او ارادتمندان را به خلوت خود می آورد، به سینه خود می چسبانید و آنان را از گرمای اندیشه اش گرم می ساخت. تشکیل حکومت اسلامی 4. اصل تاسیس حکومت اسلامی دراندیشه سیاسی امام خمینی (ره) امری واجب است، اما نحوه تشکیل آن در حوزه آرای سیاسی ایشان بود نه دراندیشه سیاسی. به همین لحاظ نحوه تشکیل حکومت اسلامی در ایران را به رای گذاشتند نه اصل تشکیل را. این که فرمودند: جمهوری اسلامی نه یک کلمه بیش و نه یک کلمه کم، اشعار به این معنا ندارد که حکومت اسلامی می خواهیم یا نه بلکه به این معنا دلالت دارد که آیا نحوه حکومت اگر جمهوری اسلامی باشد مورد رضایت مردم است یا نه؟ اما اینکه چرا فقط آری یا نه، حوزه اش حوزه اندیشه سیاسی نیست، بلکه از تحلیل شرایط سیاسی جهان و گروههای سیاسی ایران ناشی می شود و در قیقت یک عمل سیاسی مبتنی بر تحلیل است نه یک اندیشه پایدار بی تحفظ و دایمی. چه بسا

اگر متفکران سیاسی از جمهوری که یکی از اشکال کارآمد نحوه اداره جامعه است، نارساییهایی را مشاهده کنند و به اشکال کارآمدتری بیندیشند و نتیجه ای حاصل آید و جمهوری به روشهای جاری منسوخ گردد و آن تازه وارد عرف شود، حکومت اسلامی نیز در قالب آن شکل جدید قابل عرضه می گردد. چنانکه در زمان حضرت امیر (ع) جمهوری به شکل امروزی چندان موضوعیتی نداشت، اما اکنون موضوعیت یافته و شاید روزی فرا رسد که قوه مجریه را کامپیوترها و رباتها عهده دار شوند و آرای مردم به طور مستقیم دریافت نگردد بلکه کامپیوترها مکنونات افراد را حتی در خواب دریافت دارند! آنگاه چیزی به نام جمهوری منسوخ خواهد شد، و اگر امروز شکلی از اشکال مترقی نحوه اداره امور جلوه می کند، شیئی موزه ای و تاریخی گردد. (16) 5. حکومت اسلامی دراندیشه سیاسی امام بر اساس ولایت فقیه بنا می شود. اینکه ولایت فقیه چیست؟ خوشبختانه معظم له، کتاب مستقلی در این زمینه دارند و آن را به زبانی ساده توضیح داده اند. (17) همچنین در کتاب البیع (18) فصلی را به مسئله ولایت فقیه اختصاص داده اند و طی پیروزی انقلاب تا ارتحال، هم با بیان و هم با عمل آن را توضیح داده اند. معظم له با بیانی ساده و در عین حال عمیق، کتاب ولایت

فقیه را با این عبارات آغاز می کنند: "موضوع ولایت فقیه فرصتی است که راجع به بعضی امور و مسائل مربوط به آن صحبت شود. ولایت فقیه از موضوعاتی است که تصور آنها موجب تصدیق می شود و چندان به برهان احتیاج ندارد. به این معنا که هرکس عقاید و احکام اسلام را، حتی اجمالا دریافته باشد، چون به ولایت فقیه برسد و آن را به تصور آورد، بی درنگ تصدیق خواهد کرد و آن را ضروری و بدیهی خواهد شناخت. اینکه امروز به ولایت فقیه چندان توجهی نمی شود و احتیاج به استدلال پیدا کرده، علتش اوضاع اجتماعی مسلمانان عموما و حوزه های علمیه خصوصا می باشد. اوضاع اجتماعی ما مسلمانان و وضع حوزه های علمیه ریشه تاریخی دارد که به آن اشاره می کنم". ولایت فقیه در ذهن و قلب مردم حال اگر من بخواهم ولایت فقیه را توضیح بدهم نه زبانی به سادگی ایشان دارم و نه بیانی که به عمق کلامشان راه یابم. توضیح و شرح هر مسئله برای جاانداختن آن در اذهان است. حال آنکه مسئله ولایت فقیه جای خود را در ذهن و قلب مردم باز کرده است، ضمن آنکه متاسفانه اکثر کسانی که آن را توضیح داده اند باعث سردرگمی نسل جدید شده اند و زیباترین نوع حکومت را به گونه نامطلوبی ترسیم کرده اند. براین

اساس، آن بخشی را که معظم له خود تشریح کرده اند، توضیح نمی دهم، اما این دلیلی نیست تا متخصصان خوش قریحه درصدد توضیح آن برنیایند. زیرا آنطور که به خاطر دارم آن حضرت از متخصصان امر خواسته اند که ولایت فقیه را در جامعه تشریح کنند، ولی گمان می کنم بخشی که به مبانی فقهی این مسئله ارتباط دارد بحثی تخصصی است که مناسب است در حوزه مربوط به خود مورد بحث و بررسی قرار گیرد. آن بخشی که جامعه بدان محتاجتر است، حوزه اندیشه سیاسی است که سوالهای اساسی غیرفقهی و هجمه های بیرونی بیشتر در این حوزه و از همین سوست (19) . در حوزه اندیشه سیاسی، مسئله مشروعیت از مباحث کلاسیک و قدیمی است که به صورت کاملا فلسفی یا کلامی مورد بحث قرار می گیرد. حال اگر در فقه توضیح داده شود، بازهم برای ورود به اندیشه سیاسی باید صبغه فلسفی به خود بگیرد. حضرت امام (ره) نیز، در کتاب ولایت فقیه مشروعیت آن را هم به روش فقهی و هم به روش فلسفی توضیح داده اند. در بحث فلسفی مشروعیت، سه دیدگاه وجود داشته و دارد: الف. دیدگاه اصالت قدرت: چنین دیدگاهی ماهیت قدرت را تحلیل می کند و در تحلیل غایی، اصالت آن را اعلام می دارد. نتیجه ای که طرفداران این نظر می گیرند آن است

که قدرت تمرکز یافته جلوه های واقعی حقیقت است و حاکم قدرتمند یا نظام مقتدر سامان دهنده اخلاق و سیاست می باشد. در میان طرفداران چنین نظریه ای، هم الهیون دیده می شوند و هم ماده نگرها. الهیون منشا قدرت را خداوند قادر قدیر می دانند که از قدرتش به هر که بخواهد عطا می کند و مادیون منشا قدرت را در ذات طبیعت می دانند و معتقدند طبیعت در رفتار پیچیده خود قدرت را به نحوی که قهری و طبیعی است در میان ملل توزیع می کند. در تاریخ سیاسی اسلام، اکثریت اندیشمندان اهل تسنن را طرفدار این نظر می یابیم. البته با این تحفظ اعجاب انگیز، مبانی چنین نظری را در تاریخ صدر اسلام در نوعی برداشت از اصالت رای باید جستجو کرد. وقتی حضرت نبی اکرم (ص) رحلت فرمودند دو گروه از لحاظ اندیشه سیاسی در مقابل هم ایستادند: یک گروه اقلیت، به وصایت و امامت معصوم تمسک جستند که وجه دیگر آن عدالت است و گروه دیگر به شورا دست آویختند که اصالت قدرت از دل آن بیرون آمد. (لطفا به این نکته توجه بسیار جدی مبذول دارید) سرنوشت اصالت شورا که بواقع اصل اصیلی در نص صریح است، چه نتیجه می دهد و پیروی از امام معصوم چه نتیجه ای؟ تکرار آن خالی از فایده نیست. شیعه به ولایت و امامت تمسک

جست و از آن به اصل عدالت به عنوان یکی از اصول مذهب رسید، و اهل تسنن به اصالت رای که اصلی منصوص است، متمسک شد و از خلافت مبتنی بر اصالت قدرت سربرآورد و این نقد جانانه ای است بر نظامهای مبتنی بر اصالت رای. چنانکه در تمام نظامهای مبتنی بر اصالت رای، اصالت قدرت نیز خودنمایی می کند و اگر عرصه را احزاب در سیاست داخلی بر آن تنگ کنند، در سیاست خارجی بروز خواهد کرد. آمریکا، انگلیس و فرانسه نمونه های خوبی برای شاهد مثال هستند. کسانی که با این فرهنگها بخوبی آشنایی دارند و در عین حال اهل تفکرند، به دوگانگی و تعارض عجیبی برمی خورند; چرا که در این کشورها مشروعیت بر اساس رای اکثریت است و اگر دستگاههای پیدا و پنهان تبلیغی دست اندرکار سیاست سازی هستند، باز به دلیل اصالت رای، سعی در دستکاری رای مردم دارند; نه آنکه آرای مردم را نادیده بگیرند. چرا که اصالت رای در این کشورها نهادی شده و تاسیسات حقوقی زیربنایی دارد. بنابراین احزاب درپی تعقیب منافع یا مطامع خود کودتا نمی کنند تا قدرت را به دست آورند; توان تبلیغی خود را در رای سازی به کار می گیرند. اما همین کشورها در طول تاریخ اقتدار خود، رای دیگر ملل را نادیده گرفته اند. انگلیس و فرانسه در مستعمرات خود

بیداد کردند و آمریکا در چند دهه اخیر، در سیاست خارجی چنان رفتاری از خود نشان داد که اگر بخوبی برملا شود ملتش شرمنده می گردد. نقش آرای اکثریت ب. دیدگاه اصالت رای: در این دیدگاه مشروعیت نظام سیاسی از آرای اکثریت برمی خیزد. اگرچه چنین دیدگاهی ریشه فلسفی سه هزار ساله دارد اما در قرون اخیر بویژه پس از رنسانس، مبانی فلسفی اکثر کشورهای توسعه یافته از چنین سرچشمه ای سیراب می شود. چنین دیدگاهی نه لزوما ضد دیدگاههای دینی است، چنانکه نظام شورایی در اسلام که خلافت از آن بیرون آمد براساس اصالت رای اکثریت قوام گرفت و نه لزوما دینی; چرا که اکثر نظامهایی که سکولار هستند، به اصالت رای معتقدند. البته در نگاه اول، بنیانهای فلسفی چنین اندیشه ای یکنواخت جلوه می کند، حال آنکه چنین نیست. شاید بیش از پنجاه مکتب قوی فکری با بنیانهای فلسفی متعارض ماتریالیستی یا الهی با پیشفرضها و تفاسیر مختلفی از جهان و انسان و مدنیت، وارد این اقیانوس شده و هر مکتبی با تفاسیر فلسفی خاص خوداندیشیده است، ولی شگفت آنکه بسیاری از مکاتب فلسفی در چهارراه اصالت رای به هم رسیده اند. وقتی اندیشه سیاسی غرب پس از رنسانس مورد مطالعه سطحی قرار می گیرد، به نظر می رسد که اندیشه اصالت رای ریشه در اومانیسم دارد، حال آنکه اندیشه خلافت - که

خدا محوری از مبانی خدشه ناپذیرآن است قبل از رنسانس با تمسک به اصالت رای،اندیشه امامت را مورد هجوم قرار داده است. ج. دیدگاه اصالت عمل: در دهه های اخیر در بسیاری از رمانهای فلسفی، نمایشنامه ها، فیلمها، در بعضی کتابهای خاطرات سیاسی و اکثرا در مصاحبه هایی که رسانه ها در زمینه های مختلف با مردم انجام می دهند، نکات باریکی دیده می شود که اگر بخواهیم آنها را تحلیل کنیم چنین نتیجه می دهد: بحث مشروعیت بحث بیفایده ای است و به جای آن باید به مطلوبیت توجه جدی کرد. یا به تعبیر دیگر، مبنای مشروعیت، مطلوبیت است، و باز به تعبیر دیگر مطلوبیت نسبت به مشروعیت هم اولویت و هم اولیت دارد. البته درگذشته نیز بحثی به نام مقبولیت گاه در کنار و گاه در تقابل با مشروعیت مطرح بوده که با مسئله مطلوبیت خویشاوندی دارد، ولی با آن یکی نیست. بسیاری مسئله مقبولیت را با مسئله رای اشتباه می گرفتند و در تحلیل خود به آن راهی می رفتند که به اصالت رای منجر می شد. ولی به گمانم این عادت ذهنی است که راه را برای استدلال اصالت رای هموار می کند. در دیدگاه مقبولیت به شکل و قواره نظام نیز توجهی می شد، ولی گویا در دیدگاه مطلوبیت به این نکته توجه می شود که اهداف ملی اعم از اهداف رفاهی و مادی و اهداف آرمانی

چگونه قابل تعقیب اند. هر نظامی که اهداف ملی را در عمل محقق سازد، در چنین دیدگاهی، مطلوب است. آنچه دیدگاه اصالت عمل را خدشه دار می سازد این است: "بنیانهای فلسفی چنین اندیشه ای بشدت ملی گراست و پایه های آن بر سنگفرش ناسیونالیسم افراطی قرار دارد". بنابراین در صحنه بین الملل که صحنه تعاطی و تعارض بین ملتهاست، چنین اندیشه ای جانب قدرت بی رقیب را می گیرد و در نهایت به اصالت قدرت رومی آورد. شاید اوج ظهور این اندیشه قوام نگرفته را هنگام فروپاشی شوروی سابق در میان سیاستمداران گیجی که ذهنشان را تعالیم مارکسیستی پر کرده بود و قلبشان در هوای آزادی می تپید، بتوان سراغ گرفت و زشت ترین نوع آن را در چرخش سخیف یاسرعرفات. تفاوت آنچه در شوروی اتفاق افتاد با آنچه یاسرعرفات مرتکب شد این بود که روسها به رغم تعالیم مارکسیستی تفوق طلب و بشدت ناسیونالیست اند، ولی یاسرعرفات یک رهبر فردگرای سرخورده از ناسیونالیسم عرب است. حکومت اسلامی از دیدگاه امام اندیشه های دیگری نیز وجود دارد که مشروعیت را مبنادار می کند، ولی به دلیل آنکه چندان فراگیر نیست از ذکر آن خودداری می کنیم. حال ببینیم حضرت امام (ره) مبانی مشروعیت ولایت فقیه را چگونه توضیح می دهند. ایشان در کتاب ولایت فقیه در این باب چنین گفته اند: "حکومت اسلامی، هیچیک از انواع طرز حکومتهای موجود نیست. مثلا استبدادی

نیست که رئیس دولت مستبد و خودرای باشد، مال و جان مردم را به بازی بگیرد و در آن به دلخواه دخل و تصرف کند، هرکس را اراده اش تعلق گرفت بکشد و هرکس را خواست انعام کند و به هرکه خواست تیول بدهد و املاک و اموال ملت را به این و آن ببخشد. رسول اکرم (ص) و حضرت امیرالمومنین (ع) و سایر خلفا هم چنین اختیاراتی نداشتند. حکومت اسلامی نه استبدادی است و نه مطلقه; بلکه "مشروطه" است. البته نه مشروطه به معنای متعارف فعلی آن که تصویب قوانین تابع آرای اشخاص و اکثریت باشد. مشروطه از این جهت که حکومت کنندگان در اجرا و اداره مقید به یک مجموعه شرط هستند که در قرآن کریم و سنت رسول اکرم (ص) معین گشته است. " مجموعه شرط" همان احکام و قوانین اسلام است که باید رعایت و اجرا شود. از این جهت حکومت اسلامی "حکومت قانون الهی بر مردم" است." (20) اگر فرض کنیم که اندیشه های سیاسی حضرت امام (ره) به هنگام تدریس ولایت فقیه قوام گرفته بود و آنچه پس از آن فرموده اند، یا آرای سیاسی ایشان است و یا همان معنا را بیشتر توضیح داده اند، آنگاه اگر از ولایت مطلقه صحبت کرده و در مقابل کسانی که ولایت مطلقه را متوجه نشده اند موضع

گرفته اند، باید دید آیا این موضعگیری تحولی تعارضی دراندیشه های سیاسی ایشان است یا چیز دیگری؟ البته بسیار باید تاسف خورد که اصولا چنین سوالی در اذهان برخی مطرح می شود. زیرا اصل سوال از یک اشتراک لفظی منشا گرفته است; به این معنا که ولایت مطلقه در مقابل مطلقه ای نیست که در عبارات فوق فرموده اند; بلکه به این معناست که حدود اختیارات ولی فقیه را نداشتن عصمت محدود نمی کند. کسانی که در امر حکومتداری اختیارات حاکم را محدود می کنند، ماهیت حکومت را نمی شناسند، وگرنه این مطلقه یک دلالت عقلی است و آنقدر بدیهی که هیچیک از مسلمانان صدر اسلام نیز در مطلقه بودن آن تشکیک نکرده اند. شنیده ایم که خلیفه دوم گفت: اگر اشتباهی کردم به من تذکر دهید و یک عرب بینام پاسخ داد: اگر کج بروی با این شمشیر کجم راستت می کنم و جانش درامان بود و سخنش مقبول عام. اما همین عرب در رکاب او می جنگید و به جهاد می رفت، زکات می داد و نمی گفت جهاد امری است که فقط پیامبر باید بدان امر کند و تو مجاز نیستی. آنچه مورد بحث بود و به دو دیدگاه شیعه و سنی منجر شد حدود اختیارات حاکم نبود; بلکه مبانی مشروعیت و مقبولیت حاکم بود. حاکم در نگاه شیعه به طور قهری صلاحیتدارترین مردم است که چه رای

دهد و چه رایی نیاورد، فرمانش مطاع است. در نگاه اکثریت اهل تسنن، صلاحیتدارترین مردم مقبولتر است، ولی فرمان کسی مطاع است که قدرت را دراختیار دارد. دراندیشه اولیه صدر اسلام، مشروعیت حاکم از رایی که از شورا بیرون آید به دست می آید، و در نظام فکری شیعه اصلح را اصلح انتخاب می کند و این انتخاب به دلیل آنکه انتخاب طبیعی است، انتصاب نام دارد. البته وقتی بحث از حکومت است "ولایت مطلقه" به معنای داشتن تمام اختیاراتی است که معصوم در امر حکومتداری، دارد. ولی اگر دامنه بحث فراتر از امر حکومت باشد به طور طبیعی، تفاوتی عمیق بین معصوم و اصلح غیرمعصوم وجود دارد. چنانکه در دعاهای شیعه که خود دائرةالمعارفی بزرگ است، خطاب به ائمه هدی می خوانیم: "یا امام الانس و الجان" حال آنکه برای ولی فقیه چنین شانی را قایل نیستیم. ولایت مطلقه به معنای مطلق العنان نیست برای آنکه ولایت مطلقه با مطلق العنان بودن خلط نشود، امام خمینی (ره) "مشروطه" را مطرح می کنند; به این معنا که ولی فقیه حافظ حدود و قوانین خداست نه قانونگذار، و درک این معنا به این است که جامعیت اسلام را به جان باور کرده باشیم وگرنه دچار تزلزل فکری خواهیم شد. به همین لحاظ حضرت امام نسبت به شخصیت و صداقت

و توانایی فکری و عقلی هرکس که در جامعیت دین مردد بود، تردید داشت. سازمان مجاهدین آن روز را که اکثر گروههای مبارز تایید می کردند و ایشان حاضر نبودند که تایید کنند، بیشتر از آنجا ناشی می شد که این گروه در جامعیت دین تردید داشت و به دنبال بخش تکمیلی اسلام، مارکسیسم نیز در دیدگاه نقش موضوعیت می یافت. اما جایگاه شورا و اصالت رای مردم دراندیشه سیاسی ایشان چنان عمیق است که می فرمایند: "مجلس در راس امور است." همچنین وقتی بعضیها فشار می آورند که خبرگان رهبری را خبرگان تعیین کنند. زیربار نمی روند و می فرمایند: مردم در تشخیص خبرگان، خبره اند، و یا وقتی پیشنهاد می شود که رئیس جمهور با رای مجلس یا به طریقه دیگری انتخاب شود، می فرمایند مردم باید در سرنوشت خود دخالت مستقیم داشته باشند. اهمیت رای مردم شاید اوج توجه ایشان به رای مردم در آنجایی بود که زمزمه می شد که روحانیت تهران به طور متمرکز برای کل شهرستانها کاندیدا معرفی کند و با مخالفت جدی ایشان مواجه شد و فرمودند: هر شهرستان کاندیداهای خود را خود، معرفی کند. همچنین از بیانات ایشان نسبت به شرکت در انتخابات چنین استنباط می شود که گویا واجب شرعی است، چنانکه رایی را شرعی می دانند که با چشم وگوش باز به صندوق رفته باشد

و شناخت کاندیداها و انتخاب اصلح را برای رای دهندگان لازم و ضروری اعلام کرده اند. البته دستگاههای مسول انتخابات موظف اند جلوی تقلب و تخلفات را بگیرند و تلاش کنند شرایطی فراهم شود تا تمام افراد واجد صلاحیت رای دادن، بتوانند بدون دغدغه خاطر و به دور از تفتیش عقاید، رای خود را به صندوق بیندازند و مردم را به پای صندوقها دلالت دهند، اما به هیچ وجه نباید مسولیت خطدهی به مردم را عهده دار شوند. چرا که مردم مکلف اند رایی را به صندوق بیندازند که به آن باور دارند و این عنایت ایشان، ذهن را به این معنا دلالت می دهد که شرکت در سرنوشت سیاسی مانند انتخاب دین و باور به اصول آن - که تقلید بردار نیست - آنقدر اصالت دارد که غیرقابل تقلید است و باید با یقین به درستی رای انجام شود. از دگرسو در کتاب ولایت فقیه عباراتی دیده می شود که بظاهر این نظر را مورد تردید قرار می دهد. ایشان می فرمایند: "فرق اساسی حکومت اسلامی با حکومتهای "مشروطه سلطنتی" و "جمهوری" در همین است; در اینکه نمایندگان مردم یا شاه در این گونه رژیمها به قانونگذاری می پردازند، در صورتی که قدرت مقننه و اختیار تشریع در اسلام به خداوند متعال اختصاص یافته است. شارع مقدس اسلام یگانه قدرت مقننه است. هیچ کس

حق قانونگذاری ندارد و هیچ قانونی جز حکم شارع را نمی توان به مورد اجرا گذاشت. به همین سبب، در حکومت اسلامی به جای "مجلس قانونگذاری" که یکی از سه دسته حکومت کنندگان را تشکیل می دهد، "مجلس برنامه ریزی "وجود دارد که برای وزارتخانه های مختلف در پرتو احکام اسلام برنامه ترتیب می دهد و با این برنامه ها کیفیت انجام خدمات عمومی را در سراسر کشور تعیین می کند". (21) اما گویا آن حضرت به یک سوال مقدر نیز می اندیشیدند و برای آنکه مسئله تضاد ظاهری اصالت رای و اصالت قانون الهی را حل کنند، بلافاصله ادامه می دهند: "مجموعه قوانین اسلام که در قرآن و سنت گرد آمده، توسط مسلمانان پذیرفته و مطاع شناخته شده است. این توافق و پذیرفتن

کار حکومت را آسان نموده و به خود مردم متعلق کرده است. در صورتی که در حکومتهای جمهوری و مشروطه سلطنتی اکثریت کسانی که خود را نماینده اکثریت مردم معرفی می نمایند هرچه خواستند به نام "قانون" تصویب کرده، سپس بر همه تحمیل می کنند. حکومت اسلام، حکومت قانون است. در این طرز حکومت، حاکمیت منحصر به خداست و قانون فرمان و حکم خداست. قانون اسلام، یا فرمان خدا بر همه افراد و بر دولت اسلامی حکومت تام دارد. همه افراد از رسول اکرم (ص) گرفته تا خلفای آن حضرت و سایر افراد تا ابد تابع قانون هستند". حکومت یا قانون؟ این گفتار بسیار ساده و در عین حال عمیق، لطایفی دارد که شاید کمتر مورد توجه قرار گرفته است; از جمله به جای آنکه میدان بحث مشروعیت را از "حکومت آغاز کنند، از "قانون" آغاز کرده اند. در مباحث اندیشه سیاسی غالبا گفته می شود: "حکومتی مشروعیت دارد که قانونی است" و قانونی بودن یا از آرای مردم کسب می شود و یا از دین برمی خیزد. بنابراین وقتی از دین برگرفته شود دیگر مبتنی بر آرای مردم نیست. حال آنکه در پس فرمایش ایشان در گفتار فوق این معنا نهفته است که ابتدا مشروعیت قانون مورد سوال است، نه مشروعیت حکومت. در حقیقت قانونی مشروعیت دارد

که اصالت ذاتی دارد و مردم به درستی آن ایمان دارند. حال که جامعه مسلمانان قوانین اسلام را به جان و دل پذیرفته و چنین جامعه ای که اکثریت آن را مسلمانان تشکیل می دهند به طور طبیعی و قهری آرای مردم در پذیرش حکومتی که مبتنی بر قانون الهی است، تعیین کننده است. بنابراین هر حکومتی که با زور و ارعاب و کودتا یا از سرناچاری بر جامعه تحمیل نشده باشد، مبنای مشروعیت خود را از همان سرچشمه ای گرفت که مردم قبل از آن برگرفته اند. با چنین نگاهی، حکومت غیرتحمیلی، آرای مردم را در دل خود دارد. به تعبیر دیگر در جامعه مذهبی عینیت حکومت، در گرو آرای اکثریت است و این یک مرحله جلوتر از این معناست که حکومت براساس آرای اکثریت مشروع گردد یا براساس دین. امیدوارم با این بیان ناقص توانسته باشم مقصود را بیان کنم. البته به این نکته نیز اشاره کنم که آنچه پس از رنسانس در غرب اتفاق افتاد و حکومتهای سکولار در مقابل حکومتهای دینی قرار گرفت و گمان می رفت که حکومتهای دموکراتیک سکولار تجلی اراده و آرای مردم است و حکومتهای دینی تحمیل مذهب بر سیاست، یک کج اندیشی مفرط دارد که از کثرت ظهور پنهان مانده است، و آن اینکه در حقیقت، غرب دین عوض کرده است;

نه آنکه دین را از سیاست جدا کرده باشد. به این نحو که دینی فلسفی آفریده که معنویت را در مسیحیت جستجو می کند و مادیت را در علم و عقل. به بیان دیگر، دین هرگز از سیاست جدا نبوده و تصور جدایی آن نیز نمی رود. آنچه جدا شده، غیب و شهود در دین است که دو پاره شده; پاره ای را که پیشرفتهای علمی با آن سر ناسازگاری دارد دانشگاه توضیح می دهد و به پاره ای از نیازها که دانشگاه توان پاسخگویی ندارد کلیسا پاسخ می دهد. به تعبیر دیگر، آنچه در غرب اتفاق افتاد جدایی دین از سیاست نبود، بلکه زایش ادیان جدیدی بود که بخشهایی از آن را کلیساها عهده دار شدند و بخشهایی را دانشگاهها و آزمایشگاهها، و به آن جهت که دانشگاهها به طور مستقیم بر اعتقادات ماورایی فردی تسلطی ندارند، کلیساها هنوز نفس می کشند و چون کلیساها نیازهای اجتماعی را پاسخگو نیستند، سیاست از کلیساها فرمان نمی گیرد. ولی در برداشتهای غیرمسیحی از اسلام، اگر جامعه ای جامعیت دین را به طور جدی باور داشته باشد، دیگر این جدایی معنایی نخواهد داشت و حکومتی که در چنین جوامعی شکل می گیرد، به طور کامل عین آرای اکثریت است و بحث مشروعیت نظام فقط در چارچوب قانون معنا می دهد; قانونی که هم بر

رفتار فردی جاری است و هم بر رفتار اجتماعی، هم حاکم را هرچند پیامبر باشد در برمی گیرد و هم تابع را هرچند غیر مسلمان باشد. عدالت اجتماعی اولین تکلیف حکومت اسلامی با چنین برداشتی، بحث از آرای اکثریت در مشروعیت حکومت بحثی منتفی است و فراتر از آن آرای اکثریت نیست که حکومت را مشروع می سازد، بلکه آرای مردم آن را بنا می کند. نکته مهمتر اینکه مردم در چنین اندیشه ای مصالحی بیش از آرای خود برای بنای حکومت می آورند و در حقیقت بااندیشه سیاسی در بنای حکومت مشارکت می کنند، نه با آرای سیاسی. چرا که جایگاه باورهای جدی غیرقابل تغییر در امر سیاست در حوزه اندیشه سیاسی است نه در حوزه آرای سیاسی، و چنین می شود که رای مردم اصالت ذاتی می یابد. مسئله دیگر در باب اصالت رای در نگاه ایشان را باید در متن اسلام جستجو کرد. به این معنا که حکومت اسلامی ابتدا موضوع تکلیف است و به تبع تکالیف خود موضوع حق می گردد. اولین تکلیف حکومت اسلامی با دیدگاه شیعی برقراری عدالت اجتماعی است. چنانکه عدالت به عنوان یک زیربنای فکری جزو اصول مذهب قرار گرفته و اصولا یکی از ملاکهای متقنی است که می توان مشروع بودن رفتار حکومت را با آن سنجید. یکی دیگر از تکالیف عمده حکومت، برقراری امنیت (به معنای

عام کلمه) و دیگری اخذ آرای مردم در نحوه اداره امور است. دو آیه در قرآن کریم به اصالت شورا دلالت دارند. آیه 159 سوره آل عمران می فرماید "فبما رحمة من الله لنت لهم ولو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک فاعف عنهم واستغفرلهم و شاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی الله ان الله یحب المتوکلین". این آیه هم به روانشناسی مردم در بحث مشاورت پرداخته و هم به هر نتیجه ای که از مشاورت بیرون آید بها داده و فرموده است، وقتی به عزم رسیدی توکل کن. چنانکه در جنگ احد وقتی حضرت رسول اکرم (ص) اصحاب را به مشورت دعوت کرد و نتیجه ای که از مشورت بیرون آمد، مطابق نظر خود نبود و در اقلیت قرار گرفت، لباس رزم پوشید و به میدان رفت و شکست خورد ولی به رخ مردم نکشید که شما اطلاعات کمی دارید، تحلیل شما ضعیف است و از این جور حرفها. زیرا وقتی به عزم رسید یعنی به اراده ای که از آرای مردم بیرون می آید دیگر نتیجه عمل مهم نیست. آنچه مهم است آنکه این رای اصالت دارد و باید به خدا توکل کرد و به آن عمل نمود. البته عده ای آیه را به نحوی که اصالت را از مشورت بگیرد و به عزم تحویل دهد،

معنا کرده اند که اندیشه سیاسی آنان در تفسیر آیه دخالت دارد. دیگری در آیه 38 سوره "شوری" است که می فرماید: "والذین استجابوا لربهم و اقاموا الصلوة و امرهم شوری بینهم و مما رزقناهم ینفقون". تاکید قرآن بر مشورت در آیه اول به حاکم توصیه می کند با کسانی که پیرامون او هستند مشورت کند و در این آیه وظیفه مردم را برمی شمارد که باید در امور خود مشورت کنند و این مشورت را نه امری تشریفاتی بلکه مانند برپایی نماز اعلام می دارد. در حقیقت هم حاکم هم تابع که در غایت یکی هستند، موظف اند در امور خود مشورت کنند و این جایگاه اصالت رای را از متن دین نشان می دهد. نکته مهمتر اینکه در اکثر فلسفه های سیاسی به مردم حق داده می شود در سرنوشت سیاسی خود با رای و عمل خود مشارکت داشته باشند ولی از این آیات اینگونه برمی آید که بحث فراتر از حق داشتن نداشتن است، بلکه به شکل وظیفه بروز یافته است; یعنی مردم وظیفه دارند در سرنوشت سیاسی با مشورت دایمی خود عهده دار امور شوند و حکومت نیز مکلف است امور حکومت را با نظر اکثریت آرا جاری سازد. با چنین برداشتی "ولایت مطلقه" با اصالت رای هیچگونه تضادی ندارد. چه ولایت مطلقه یعنی عهده دار تمام امور اصلی، فرعی، عبادی، سیاسی

و اقتصادی جامعه شدن و از پرداختن به هیچ امری از امور اداره حکومتداری غفلت نکردن و از دگرسو، اصالت رای مردم یعنی قرار گرفتن در تمام اموری که در دایره ولایت قرار می گیرد و فاصله حاکم و تابع را برداشتن و در یک جامعه توحیدی در امر سیاست به وحدت رسیدن. در بعد روابط خارجی به نظر می رسد معظم له سه اصل دعوت، نفی سبیل و حفظ دارالاسلام را در ساختاراندیشه سیاسی خود دارند، اما اینکه ظرف سیاست خارجی را چه چیز گرفته اند، قبلا به تفصیل در این زمینه سخن گفته ایم. (22)

پى نوشت ها

: 1. سوره نحل، آیه 2 .112. سوره یوسف، قسمتی از آیه 3 .111. انفال، قسمتی از آیه 4 .60. بقره، قسمتی از آیه 249. 5. خوشبختانه کتاب سه جلدی کوثر که توسط موسسه تنظیم و نشر آثار حضرت امام (ره) منتشر شده و ادامه دارد، همچنین کتابهایی که تحت نام در جستجوی راه از کلام امام، توسط انتشارات امیرکبیر انتشار یافته، کار را تسهیل می کند. 6. در جستجوی راه از کلام امام، دفتر سیزدهم، ص 264. 7. این سخنان را از شهید چمران که با تواضع خاص عارفان از کمیته انقلاب اسلامی، ناحیه 5، منطقه یک تهران دیداری داشتند، شنیدم و در یک گپ دوستانه که بیش از

دو ساعت به طول انجامید، ادامه دادند که ببینید بچه های شما همگی حزب الهی هستند و با فرهنگ خانواده های بی بند و بار آشنایی ندارند. آن خانواده ها نیز که از عطوفت انقلاب بی خبرند، از فرهنگ حزب الهی غافل اند، اگر بین این خانواده ها و همسایگانشان نزاعی دربگیرد، بیچاره آنها حتی نزاع خود را از کمیته ها پنهان می کنند، حال آنکه حضرت امام با تایید ادامه کار شهربانی مشکل روانی آنها را حل کرده اند. 8. اگر قرار باشداندیشه را خارج از مفهوم اصطلاحی آن معنا کنیم، آنگاه از بسیاری ازاندیشمندان اصطلاحی را خواهیم یافت که اندیشمند نیستند. زیرااندیشمند با تعریف دقیق "اندیشه" کسی است که مغالطه ها را نیز بخوبی کشف کند و نه آنکه چنان مغالطه ای مرتکب شود که بخشی از جامعه بشری را مدت زیادی به کجراهه ببرد. با این حال در بحث اندیشه سیاسی منظور ازاندیشه، مفهوم منقول و اصطلاحی آن است; نه معنای اولیه و حقیقت آن. 9. در اسلام فقط دو ماهیت متمایز در دو سوی یک طیف وجود دارد. اشکال دیگر در میانه طیف جای خواهد گرفت. شق سومی به عنوان موضوعی متباین وجود ندارد. لکم دینکم ولی دین. 10. فرهنگ چیره آن زمان، مخلوطی از نظرات دین باوران، دینداران، بیدینان و دین ستیزان بود و اگرچه اکثریت با دینداران سنتی بود و در میان اینان

فرنگ رفته نیز دیده می شد اما دامنه اعمال نفوذ اقلیت فرنگ رفته های لائیک یا ضد دین در شکل گیری فرهنگ سیاسی، کمتر از نفوذ اکثریت نبود. ولی در جمع جبری صبغه دینی قانون اساسی مشروطه بیش از صبغه غیردینی آن بود. 11. به عنوان مثال اگر کسی گمان کند که اسلام روزه را بدین سبب واجب کرده که برای سلامتی مفید است و لاغیر، بعید است که مبنای تفکرش اسلامی باشد، حتی اگر به حدیث مستند و زیبا و کوتاهی از حضرت رسول اکرم (ص) که فرمود: "صوموا تصحوا" (روزه بگیرید تا سلامت باشید) استناد کند. این استناد مبنای تفکر نیست. شاهد مثالی است برای اثبات یک نظر از پیش تعیین شده و شاید از وجهی درست. دلایل ذهن پسند دیگری نیز از فقه برای اثبات این نظر می توان یافت، چنانکه اجماع است بین تمام فقهای اهل سنت و شیعه که اگر روزه برای سلامتی بدن روزه دار یا حتی بچه شیرخواره ای که به سینه مادر نیازمند است، مضر باشد، نه تنها آن روزه باطل است بلکه حرام نیز هست و قضا دارد. اما این دلایل یکی از حکمتهای روزه را بیان می کند نه علت وجوب آن را، و اگر تبعات امری را به عنوان مبنای آن امر بگیریم دراندیشه دچار التقاط خواهیم شد. 12. بعضی مرزی

بین فرهنگ و دین قایل نیستند و آن را به دین و فرهنگ یا فرهنگ و دین تعبیر می کنند که از وجهی درست است، اما درست تر آنکه فرهنگ نیز یا دینی است یا نیست یا امری مشکک است. 13. این گونه گمان می کنم که عرفان فصل دیگری است و در نگاه یک دین باور به تقسیم بندی دینی و غیردینی تن در نمی دهد. عرفان، عرفان است و هرگز غیردینی نخواهد بود که اگر جز این باشد عرفان نیست. آنچه به عرفان مذهبی و غیرمذهبی تقسیم می شود، اشتراک لفظی دارد. شاید درست تر این است که بگوییم عرفان و تصوف. این تصوف است که می تواند دینی یا غیردینی باشد. مهمتر آنکه در نگاه عرفانی ایشان پله دیگری به ارتفاع زمین تا سهیل وجود دارد که دست اندیشه ما به آن نمی رسد و نظاره آن تنها از دور ممکن می شود. بنابراین من اینگونه نظاره کرده ام و بسیاری دیگر دقیق تر از آنکه: همه معارف، جلوه های حق اند و چیزی جز جلوه حق دیدنی نیست، هر چیز که نیست، نیست و نیستی محتمل نیست. پس هر آنچه که هست، تماما جلوه حق است و خدایی است. 14. وانگهی هیچ کس در عمل نمی تواند علوم انسانی را به طور خالص از باورهای دینی یا مکتبی خود پاک سازد; به عبارت دیگر هر عالمی در

موضوع گزینی ابتدا از اعتقادات خود رخصت می گیرد و سپس با متدولوژیهای متعارف وارد در تخصص خود می گردد. اگر نمی ترسیدم که جامعه علمی مرا به گزافه گویی متهم سازد می گفتم: هیچ معرفتی حتی علوم دقیقه و تجربی نیز به طور خالص از باورهای مذهبی و مکتبی منفک نیست. بگذار فاحش بگویم که نگاه توحیدی حتی در متدولوژیها نیز دخالت می کنند و فراتر از آن در عالم خارج نیز اثرگذار است. حتی در طراحی هواپیما هم دخالت می کنند. یک سی سی خون در لوله آزمایش فردی که موحد است همان رفتار را ندارد که در لوله آزمایش یک غیر موحد. بالاتر از آن لوله آزمایشی را که موحد یا غیرموحد طراحی کنند نیز متفاوت است و این بحث عجیب و غریبی نیست. به اشاره گذر کردم که فتح بابی شود تا آنها که بیان رساتری دارند به توضیح بیشتر آن بپردازند. 15. دیوان امام، "در توصیف بهاران و مدیح ابا صالح امام زمان"، صفحه 271. 16. اگر این تصورات و خیالات به ذهن ما می رسد معلوم نیست که به ذهن ایشان نرسیده باشد، ولی در گفتارشان ردپایی نیست. آنچه در گفتارشان براحتی قابل دریافت است، وجوب تشکیل حکومت اسلامی است و این معنا آنقدر در گفتار ایشان جلا داشت که در شعارهای کلیدی

انقلاب بر زبان غالب مردم می چرخید: "استقلال، آزادی، حکومت اسلامی". پس از پیروزی انقلاب بود که نحوه اداره حکومت به عنوان "جمهوری اسلامی" قوام گرفت. 17. کتاب ولایت فقیه، درسهای ایشان در نجف اشرف است که عده ای از شاگردان، آن را نگارش کرده اند و توسط خود ایشان ویرایش شده است. 18. بحث ولایت فقیه کتاب البیع، توسط آقای عبدالکریم بی آزار شیرازی ترجمه و شرح شده و انتشارات بعثت آن را منتشر ساخته است. 19. البته بخوبی نمی دانم آیا فقهایی که اصل ولایت فقیه را قبول ندارند، بیشتر به آن آسیب می رسانند یا هجمه های تبلیغی بیگانگان در زشت جلوه دادن آن کارگرتر است. اما این را بخوبی دریافته ام که بسیاری از استادان دروس انقلاب اسلامی و بسیاری از نویسندگان و گویندگان، به طرفداری از ولایت فقیه مطالبی عرضه کرده اند که دانشجو و خواننده را به وادی تردید کشانده اند. 20. امام خمینی (ره)، ولایت فقیه، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول، صص 32 و 21 .33. ولایت فقیه، صص 33 و 34. 22. در سمیناری که سال 71 در دانشگاه علوم دریایی چالوس تحت عنوان اندیشه های سیاسی حضرت امام (ره) برگزار گردید، به تفصیل در این زمینه سخن گفته ام که در دست انتشار است و برای آشنایی با این مبانی

رجوع شود به فصلنامه سیاست خارجی، از انتشارات دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه، سال اول، شماره دوم، طرح تحقیق در مبانی سیاست خارجی اسلام. دکتر سید علی قادری

امام خمینی ستاره درخشان فرهنگ دینی

6 چکیده: استاد جمعه علی خان معاون وزیر فرهنگ قرقیزستان اشاره: انقلاب اسلامی با همه گستردگی و عظمتش، انقلابی فرهنگی است. و هدف اصلی حضرت امام خمینی احیاء نسبت فراموش شده آدمیان با حقایق متعالی و بازیابی ویت حقیقی انسان است. حقیقتی که در گردونه پر هیاهوی جهان ماشینی معاصر به طاق نسیان سپرده شده است. اینک برای برقراری اتصال مسیر حیات آدمی با سرچشمه های ازلی آن، ابتدا باید خانه دل و جان آدمیان را که مامن خود فراموشی است از " منیت ها" ویران ساخت. اما، زنهار، این ویرانی را انهدام آدمی مپندارید که خود عین عمارت و آبادانی است. اکنون هر چه در حوادث جهان معاصر عمیق تر می نگریم به ضرورت این بازنگری و تحول بیشتر پی می بریم. پرسش اصلی این است; اینک که طاعون ابتذال فرهنگی غرب به جان شرق افتاده است راه بیرون شدن از این مهلکه چیست؟ و چگونه می توانیم از هویت ملی و سنتهای اسلامی خویش پاسداری کنیم؟ استاد جمعه علی خان، بدین سئوال چنین پاسخ می دهد: "مردم حافظ و نگهبان سنتها هستند" وی تنها راه بیرون شدن از بحران بی هویتی را در بازیابی غنای فرهنگ اسلامی و هویت ملی می داند. جمعه علی خان در سال 1937 در ناحیه مشهور تلس از

کشور قرقیزستان متولد شد. تحصیلات عالی خود را در رشته های ادبیات و موسیقی به پایان رساند و پس از پشت سر نهادن تجارب تدریس، تالیف و سرپرستی اجرا گروههای موسیقی، اکنون معاون وزیر فرهنگ قرقیزستان است. همزمان با برگزاری مراسم پنجمین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی، "حضور" با ایشان گفتگویی داشت که در پی می آید: حضور: اجازه بدهید ابتدا از پیشینه زندگی و سوابق فعالیتهای فکری و تحصیلی تان بپرسیم: جمعه علی خان: من در سال 1937 م، در ناحیه تلس - زادگاه چنگیز آیتماتف - که برای قرقیزها جای مشهوری است متولد شدم. سال تولد من مصادف است با تشدید خشونت های استالینی، فشار اختناق در این سال ها، (یعنی سالهای 1936 - 37 ( چنان بالا گرفته بود که حقیقتا زندگی برای مردم شوروی، بخصوص اهالی جمهوریهای مسلمان نشین بسیار دشوار شده بود. پنج ماهه بودم که پدرم را به جرم اینکه زبان عربی می دانست و در حوزه علوم اسلامی تحصیل کرده بود دستگیر و به ده سال زندان محکوم کردند، و بدین ترتیب تربیتم به عهده مادر و مادربزرگم گذاشته شد. حضور: بدون شک این حادثه برای شما یک تراژدی بود! جمعه علی خان: تحصیلات مقدماتی من در چنین شرایطی به پایان رسید، بعد از اتمام تحصیلات متوسطه، وارد دانشگاه

شدم. ابتدا در رشته ادبیات از دانشگاه ملی جمهوری قرقیزستان فارغ التحصیل شدم و بعد از آن در رشته درسی ژورکر (معلمی گروه عمومی موسیقی) در دانشگاه عالی موسیقی تاشکن (کنسرو تاریا) به تحصیل ادامه دادم. حضور: بعد از پایان تحصیلات در چه زمینه ای به فعالیت پرداختید؟ جمعه علی خان: ابتدا از یک سنت خانوادگی پیروی نموده، کارم را با تعلیم بچه ها آغاز کردم. و در این راه، هر آنچه را که از موسیقی نزد گذشتگان آموخته بودم به آنان آموختم. حدود 18 سال عمرم صرف تعلیم و آموزش شده است و شاگردان زیادی تربیت کرده ام. در همین دوره، چند سال در مدرسه مخصوص شبانه روزی به تدریس اشتغال داشتم و از میان شاگردانم هشت تن صاحب عنوان افتخاری هنرمند شایسته و یا هنرمند مردمی شدند. ده سال رهبر گروه کر دانشگاه ملی بودم، که طی آن این گروه دوبار به مقام دومی مسابقات سراسری اتحاد شوروی رسید. بار اول این مسابقات در مسکو و دومین بار در شهر تالین برگزار شده بود. تاکنون دو کتاب تالیف کرده ام، اولی آلبومی است شامل مجموعه آثار آهنگسازان قرقیزستان و دومی کتابی است نظری درباره اجراهای کر موسیقیدانان قرقیزستانی. در کتاب اخیر، موسیقی کر را از جنبه های گوناگون تحلیل کرده ام. هم چنین

دهها مقاله، سخنرانی، کنفرانس در موضوع فرهنگ ملی و راه های رشد آن در آینده، و درباره اصول آموزشی هنر، آموزش موسیقی به کودکان در مهد کودک، و آموزش موسیقی به جوانان، حاصل فعالیتهای من در زمینه فرهنگ و هنر بوده است. بعد از این دوره فعالیتهای من در این خصوص پایان یافت و جذب امور اجرائی شدم. ابتدا مرا به ریاست کانون موسیقی دانان انتخاب کردند، مدتی بعد مسئولیت بخش فرهنگی - اجتماعی در هیات دولت به عهده من گذاشته شد. و هم اکنون نیز چهار سال است که معاون وزیر فرهنگ هستم. از نظر خانوادگی نیز، بسیار راضی و خرسندم. همسرم استاد اقتصاد در دانشگاه تربیت معلم است واحدی که او تدریس می کند قبلا اقتصاد سیاسی نام داشت که اخیرا به مبانی علوم اقتصادی تغییر یافته است. دو فرزند دارم. پسر بزرگ من نوازنده پیانوست. و در کنسرواتوری یعنی همان دانشگاه عالی موسیقی در مسکو درس خوانده است و الان در دانشگاه موسیقی استانبول تدریسمی کند. حضور: شما اکنون به مناسبت شرکت در مراسم پنجمین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی به ایران سفر کردید. تاکنون چه اطلاعاتی درباره شخصیت حضرت امام داشتید، در ایران چه اطلاعات تازه ای دستگیرتان شده است و درباره انقلاب اسلامی و آرمانهای بزرگ امام راحل چگونه می اندیشید. جمعه علی

خان: شناخت اولیه ما بسیار ناچیز بود، زیرا در زمان اتحاد جمهوری ها حکومت مرکزی بیشتر در جهت تحمیق آگاهی مردم فعالیت می کرد. ما همین اندازه می دانستیم که امام خمینی شخصیتی سازش ناپذیر است که سالها در تبعید زندگی کرده و به چیزی جز پیروزی انقلاب اسلامی و تاسیس حکومت اسلامی رضایت نمی دهد. با توجه به اخبار در دسترس شناخت اولیه ما همین اندازه بود. حضور: سفر شما به ایران چه تاثیری در تکمیل این شناخت اولیه شما داشته است. جمعه علی خان: یک مثل قدیمی هست که می گوید یکبار دیدن بهتر از هزار بار شنیدن است. ما هرگز نمی توانستیم عمق واقعیت های موجود در کشور ایران و ابعاد گسترده انقلاب اسلامی را از راه مطالعه کتابها و خواندن یا شنیدن اخبار مطبوعات و رسانه ها و حتی با دیدن تصاویر تلویزیونی دریابیم. انقلاب اسلامی ایران پدیده ای تک با شاخص های ویژه یک انقلاب الهی است. ما از مشهد تا اینجا را با اتوبوس آمدیم، این سفری دشوار اما خاطره انگیز بود. به نیشابور رفتیم. با مردم از نزدیک دیدار کردیم. مردم روحیه سازندگی بالایی داشتند. در روستاها و نهرهای کنار جاده خانه سازی رواج چشم گیری داشت. همه به فکر آبادانی هستند. ایرانیان مردمانی صمیمی و مهربانند. اشتیاق زیادی در نگاهشان موج می زد.

معلوم است که از زندگی خود راضی اند. ساختن خانه، عمران و آبادانی نشانه امیدواری به فرداست. همه می خواهند شرایط زندگی بهتری داشته باشند. در تهران نیز همین طور است. تقریبا چهل یا پنجاه درصد زیبایی بنای شهری به نظر می رسد که جدید است. عمران ادامه دارد. ساختمانهای در حال احداث زیاد به چشم می خورد. به نظر من این از نتایج انقلاب اسلامی است. و نشان می دهد که ملت و دولت ایران راه درستی انتخاب کرده اند. بهبودی وضع زندگی مردم خیلی مهم است و این درخور منافع ملت شماست. حضور: نظر حضرت امام خمینی، چه در مراحل تکوین و گسترش انقلاب اسلامی و چه بعدها در ایام تاسیس و استقرار جمهوری اسلامی، همواره این بود که ایران می تواند و باید در شرایط فعلی الگوی شایسته ای در سطح جهان اسلام و در میان ملل آزاده جهان باشد. شما که از نزدیک با وضعیت کشور ما آشنایی یافته اید، موقعیت فعلی کشور ما را چگونه می بینید. جمعه علی خان: در ایران همه اقشار جامعه از افکار امام خمینی پیروی می کنند. به طوری که می توان گفت این امر در میان رهبران سایر کشورها سابقه ندارد. همین پشتیبانی مردمی از اهداف و آرمان های امام است که چنین موفقیت های خیره کننده ای را نصیب ایرانیان کرده

است. برای یک رهبر، خصوصا رهبری دینی و معنوی این امر بسیار حائز اهمیت است. و همین پشتیبانی او را به هدف رساند، چون نظرات او به سود مردم بود و برای مردم نتیجه عملی داشت. به ما قبلا گفته بودند که امام رهبری بنیادگرا و معتقد به شدیدترین قوانین است. اما، دیدار من از ایران درست عکس این پندار را ثابت می کند. در ایران مسئولین مملکتی و کلیه کارگزاران حکومتی با مردم رفتاری مهربان و انعطاف پذیر دارند. بدون شک وزارت ارشاد اسلامی تنها به عنوان یکی از نمونه های موجود برای سخنان من شاهد خوبی است. مسئولین این وزارتخانه در برابر بسیاری از مواردی که حتی در کشورهای غیر اسلامی هم محدودیت زیادی برای انتشار آن ممکن است قائل بشوند نرمش نشان می دهند. موازین پذیرفته شده دمکراتیک همه در ایران محترم است. در سایر موارد نظیر اقتصاد، سیاست و. . . هم وضع از همین قرار است و این به نظر من نشانگر آن است که دستاوردهای انقلاب ایران بسیار ارزشمند است. حضور: شما برای چندمین بار است که به ایران می آیید؟ جمعه علی خان: اولین بار. حضور: کلا این گردهمایی ها را که در آن افراد مختلفی با ملیتهای گوناگون حضور دارند چگونه می بینید؟ جمعه علی خان: خیلی آموزنده

است. امام خمینی آخرین پدیده بزرگ قرن ماست. یعنی درست در حالی که امریکا وشوروی جهان را به دو قطب بزرگ تقسیم کرده بودند و خطر هیچ قدرتی را تصور نمی کردند، امام خمینی ظهور کرد و این حرکتی بسیار جسورانه است. و شگفتی در اینجاست که وی نزد هر ملتی محترم است. و این از تیزهوشی و نبوغ اوست که توانست چنین تاثیری در جهان معاصر باقی بگذارد. حضور: هم اکنون دیدگاه شما درباره شخصیت امام چیست؟ جمعه علی خان: امام خمینی رهبری مقتدر و دوراندیش، انسانی والا و منزه، برخوردار از باطنی شفاف و زلال و طبعی غنی و سرشار بوده است. به نظر من رهبری او، و رهنمودهای او چه در خصوص مسائل ملل اسلامی و چه درباره معضلات جهانی، هدیه ای الهی بوده است. وی به باطن انسانها نظر دارد و انسان را به زبانی ساده به آن سرچشمه های ازلی، و ارتباط با مبدا وجود دعوت می کند. و این هدف غایی زندگی است. معنی زندگی و نهایت تمدن رسیدن به همین منظور است. وی به این نکته توجه خاصی دارد و همه انسانها را با همین ملاک، یعنی انسان بودن ارزیابی می کند. و این در هر شرایطی ارزشمند است. فکر می کنم رمز تمامی پیروزی ها و دستاوردهای انقلاب اسلامی

نیز در همین است. این یک واقعیت است که هر رهبری که در کوران مبارزات قرار می گیرد، در گردابی از مشکلات غوطه می زند. اما او مسیر درستی را مشخص کرد و این دیگر با آیندگان است که راه او را تا حصول نتایجش پی گیری کنند. و ما می بینیم که مردم نیز به راه او می روند و از آرمانهای او پشتیبانی می کنند، و این برای آینده ایران خیلی مهم است. حضور: در حقیقت امام در زمان جاری است. پدیده ای است که در ابعاد گوناگون تجلی یافته است، ابعاد ناشناخته بسیاری هم دارد. من سالها قبل فیلمی دیده بودم به نام حباب. نمی دانم شما هم این فیلم را دیده اید یا نه. اینطور تجسم کرده بودند که روی زمین همه چیز در یک حالت ثابت و پایدار به زندگی خود ادامه می دهد. گویی زمان به گونه ای شگفت انگیز متوقف شده بود. هیچ چیز تازه ای اتفاق نمی افتاد. همه چیز در یک دور ابدی تکرار می شد، تا اینکه یک روح پر تلاش جستجو کرد و سرانجام دریافت که بر روی زمین حبابی گذاشته اند و همین که این حباب را برداشتند همه چیز دوباره رنگ حیات گرفت. این بود داستان آن فیلم، من حالا که حدود پانزده سال از پیروزی انقلاب گذشته، احساس می کنم

که یک حبابی را از جهت فکری از ذهن ما برداشته اند، و این حاصل اندیشه ها و تلاشهای امام بود یعنی برداشتن حباب از خاطره انسانها. جمعه علی خان: من فکر می کنم درست به همین خاطر بود که در جهان آنهمه علیه شخصیت امام و انقلاب اسلامی تبلیغات کاذب کردند. آنها اندیشه های او را برای منافع خود خطرناک می دانند و به همین دلیل از گسترش انقلاب اسلامی و اندیشه های امام در هراسند. حضور: یکی از دستاوردهای مهم فرهنگی انقلاب اسلامی، تحول هنر است. حضرت امام خمینی عقیده داشتند که روح هنر، که همان نفحه رحمانی است، باید در انسانها دمیده شود. حضرت امام برای هنر ارزش والایی قائل بودند. هنر معاصر ایران با الهام از اندیشه ها و تفکرات حضرت امام عمیقا متحول شد. به طوری که علیرغم اینکه هنوز در آغاز راه است اما از لحاظ هدفهایی که پی می گیرد، در هنر قرن بیستم نظیری برای آن نمی توان تصور کرد. هنر غربی هرگز چنین تحولی را در قرن ما تجربه نکرده است. ببینید شما یک هنرمند و موسیقیدان هستید و در متن رویدادهای هنری مارکسیستی و کمونیستی قرار داشتید و به خوبی می دانید که آن مدعای لوکاچ متفکر معروف مجاری که در سفری به رم و پس از دیدن آثار هنری

آنجا، گفته بود: "مارکسیزم اگر می خواهد حقانیت خود را به عنوان یک مکتب ثابت کند باید بتواند در هنر آثاری هم عرض هنر مسیحی خلق کند"، هرگز تحقق نیافت. ولی در مورد هنر معاصر ایران وضع به گونه ای دیگر است. بعد از انقلاب اسلامی، هنر ایران که چندین دهه در راه ناهنجار تقلید از هنر غربی آنهم در بدترین شکلش گام زده بود، به ناگهان، جهش آسا به سوی ارزشها و اندیشه هایی متمایل شد که ریشه در فرهنگ اصیل اسلامی داشتند. این تنها یکی از تجلیات انقلاب است. ما در همه زمینه های فرهنگی از ارزشهای غربی فاصله گرفتیم. امام خمینی در نامه به گورباچف هشدار داده بودند که از مدلهای غربی فرهنگ و ارزشهای برخاسته از تفکر مادی غرب پیروی نکنید، پرسش اصلی ما این است که شما تضادهای بین ارزشهای انقلاب اسلامی و اندیشه های امام خمینی با غرب را چگونه ارزیابی می کنید و خودتان مایلید که کشورتان چه راهی را در فرهنگ و هنر آینده در پیش گیرید؟ جمعه علی خان: به نکته ظریفی اشاره کردید. فرهنگ در واقع چهره باطنی تمدن و سازنده هویت یک ملت است. فرهنگ نیرومندترین پشتوانه یک ملت است. ولی در ضمن توجه داشته باشید که خود فرهنگ مفهوم وسیعی دارد. خود همین معاشرت ما

و شما از فرهنگ سرچشمه می گیرد. فرهنگ جهان درونی ماست. فقط این نیست که روی صحنه آوازی خوانده شود، یا بر پرده بوم نقاشی ای کشیده شود. این تنها جزیی از آن است. انسان در حالی که خود، اندیشنده و آفریننده فرهنگ است، تمامی مایه هایش یعنی دانش، هنر، تخیل باز در خود همان فرهنگ ریشه دارند. باید امکانات ظهور استعدادها فراهم شود تا فرهنگ غنی تر گردد. حال که بحث تاثیر فرهنگ بومی ما، از فرهنگ غرب مطرح شده باید بگویم که در طول هفتاد سال موجودیت نظام شوروی، الگوی اصلی فرهنگی ما به تابعیت از الگوی جهانی فرهنگ، فرهنگ اروپایی محسوب می شد. حداقل ما را اینطور راهنمایی می کردند و ما سعی می کردیم موسیقی اپرا، باله را از آنها بپذیریم. . . اگر چه ما در این جهت دستاوردهای خاصی نیز داشته ایم اما در غالب موارد به راه تقلید از غرب کشیده شدیم. عناصر مهم فرهنگ ما در معرض تعارضات فرهنگ غربی قرار گرفتند و پایه های آنها سست شد. اکنون که به استقلال رسیده ایم و در نظر داریم با درک شرایط و ضرورت ها راه خود را خودمان انتخاب کنیم با مشکلات زیادی مواجه هستیم. بسیاری از عناصر اصلی فرهنگ خود را در گذشته در اثر القائات و تبلیغات ضد

دینی از دست دادیم، و در نتیجه بخشی از اصالت فرهنگ ما مخدوش شده است. و ناگزیریم که آن اصالتها را احیاء کنیم، و نسل جدید را با آن اصالتها آشنا سازیم، تا در آینده به بحران هویتی دچار نشویم. یکی از راههای مقابله با این بحران، توجه جدی به هنر است. ما هر طوری که شده خودمان را حفظ خواهیم کرد. همچنان که نسل گذشته تمامی آن ارزشها را حفظ کردند. فرهنگ را نمی توان به زور به مردم تحمیل کرد، و چنان که خود ما این تجربه را داشته ایم به خوبی احساس کرده ایم که مردم زیر بار نمی روند و پس می زنند. مردم حافظ و نگهبان سنتها هستند. شما خودتان هم این را حتما تجربه کرده اید. فرهنگ شما از پشتوانه های نیرومندی برخوردار است. من در دوره دانشجویی ام با بعضی از شعرای بزرگ ایرانی مانند فردوسی، خیام، سعدی، حافظ و جامی آشنا شدم. اینان از ستاره های درخشان فرهنگ جهانی محسوب می شوند. سنتهای غنی فرهنگی شما فناناپذیر است و همواره به راه و زندگی خود ادامه می دهد. فرهنگ در دل خود محافظان واقعی خود را می پروراند، و همین محافظان هستند که از آن نگهبانی می کنند. در دوره ما امام خمینی بزرگترین حافظ و نگهبان فرهنگ دینی است. وی

فرزند خلف فرهنگ خودتان است و تمامی ویژگی های برجسته فرهنگ شما در اندیشه های او به عنوان مقدمات و تمهیدات به کار گرفته شده و انقلاب اسلامی نتیجه آن مقدمات و تمهیدات است. حضور: آیا از آثار حضرت امام تاکنون چیزی خوانده اید. جمعه علی خان: متاسفانه هیچ یک از آثار یا پیامهای مهم امام به زبان قرقیزی ترجمه نشده اند، یکی از برنامه های من این است که بعضی از آثار مهم امام را با خود به آنجا ببرم تا ترجمه کنند، بدون شک این آثار برای ما بسیار مفید خواهد بود. حضور: نامه حضرت امام به گورباچف را به بعضی از آقایان دادیم و وصیت نامه را نیز خواهیم داد. جمعه علی خان: بله، من از طریق آقای قریب قولف اطلاع یافته ام که راجع به نامه امام به گورباچف هماهنگی هایی صورت گرفته است. اما در اینجا به من گفته شده که امام شاعر نیز بوده اند و اشعار ایشان چاپ شده است متاسفانه تاکنون هیچ یک از اشعار ایشان را نخوانده ام. حضور: یکی از مهم ترین دستاوردهای انقلاب اسلامی، احیای دین به عنوان یک روش حکومت و اداره زندگی در جهان معاصر است. بخصوص آنکه حضرت امام بیشتر به جوهر معنوی دین اسلام نظر داشتند و از آن

به اسلام ناب محمدی تعبیر کردند، تعبیری که به ارزشهای الهی دین و سنت پیامبر اسلام (ص) توجه داشت، نه دینی که تمام ارزشهای الهی و جنبه های قدسی آن را به مفاهیم و ارزشهای مادی و غیر الهی تنزل داده باشند و نه دینی که از واقعیات زندگی بیگانه و نسبت به سرنوشت انسان در این جهان بی تفاوت باشد که در لسان امام خمینی از آن به اسلام آمریکایی تعبیر شده است. به نظر شما دین در دنیای معاصر چه جایگاهی دارد. جمعه علی خان: مذهب برای پالایش روح امری ضروری است. و در مرحله گذار یک جامعه از وضعی به وضع دیگر حضور مذهب می تواند بسیار کارساز باشد. معمولا در چنین وضعی یعنی هنگامی که یک ایدئولوژی با شکست روبرو می شود، حالت بی سر و سامانی و هرج و مرج ذهنی پدید می آید. جامعه با خلایی فکری مواجه می شود که این خلاء همچون پرتگاهی همه را به کام خود می کشاند. در چنین وضعی، اولین سنگری که آسیب می پذیرد، اخلاق است. مبانی اخلاقی سست می شود. مردم به دزدی، آدمکشی و تجاوز روی می آورند. بهترین و کارآترین حربه در این حالت، یعنی حالتی که برای اغلب جمهوری های استقلال یافته، پس از کنار گذاشتن سیستم کمونیستی به وجود آمده است، باورهای دینی است. ما اکنون

در چنین خلایی بسر می بریم و من فکر می کنم ایمان و عقیده مردم ما به اسلام می تواند بار بسیاری از مشکلات را از میان بردارد. اگر درست بنگریم زندگی گردونه ای است که همواره در حرکت است، ممکن است در طول یک زندگی انسان چندین بار دچار هرج و مرج شده و موقعیت وی به ناگهان دگرگون شود و تغییر یابد. در چنین شرایطی دعوت انسان ها به پاکی، ایمان، و تقوا تنها راه رهایی از ورطه هلاک است و تنها با ایمان دینی است که می توانیم نجات پیدا کنیم. ما نیز، در قرقیزستان، بر همین اساس کارهای زیادی انجام می دهیم. احداث مساجد در شهرها و روستاها در دستور کار ماست. جوانان به حوزه های علوم اسلامی روی آورده اند، در برنامه های آموزشی و پرورشی سی ساعت دروس دینی در نظر گرفته شده است، و روی هم رفته آغاز خوبی است. طبق سنت مردم قرقیزستان، بزرگسالان همیشه در جامعه از احترام خاصی برخوردارند. هم اکنون در روستاها شورای ریش سفیدان تشکیل شده که آنها دور هم جمع می شوند و به ارشاد مردم می پردازند. مثلا اگر کسی حقی را ضایع کند یا درمواردی که سرقتی روی دهد، او را دعوت کرده و خودشان به اتهامات رسیدگی می کنند. تربیت اسلامی یعنی تاثیر گذاری روی روان انسانها

و معنی بخشیدن به زندگی آنها. اگر در کار تربیت به زور توسل شود، نتیجه چندان مثبتی ببار نخواهد آورد و در نهایت ممکن است به کشاکش هایی در میان بیانجامد. ما در این مسیر گامهایی برداشته ایم اما تازه در آغاز راهیم. اول باید ثبات در جامعه برقرار گردد. و چون ما از نظر مذهبی، بیش از هفتاد و دو نحله مذهبی داریم، حتی مسیحی هم داریم، با وجود اینها سعی می کنیم به نرمی رفتار کنیم، از تنش ها بپرهیزیم و جنبه های روحی و روانی انسانها را تقویت نمائیم. حضور: ارتباطات فرهنگی میان دو ملت ایران و قرقیزستان در چه سطحی است، دورنما و چشم انداز و همکاریهای آینده را چگونه می بینید؟ جمعه علی خان: در سطح مطلوبی است. چندی پیش، در بهمن ماه سال 72 گروهی از هنرمندان کشور ما به ایران آمدند و کنسرتی اجرا کردند که با استقبال خوب ایرانیان مواجه شد. تلویزیون ایران نیز این برنامه را منعکس کرد. عبدالرحمن مراد خواننده و هنرپیشه مردمی در میان اعضای این گروه بود. در شهریور ماه همان سال نیز اعضای گروه تئاتر عروسکی ما به ایران سفر کردند. هم چنین گروهی از هنرمندان و سینماگران ایرانی میهمان ما بوده اند. ما دوبار با آنها هماهنگ کرده بودیم تا فیلمبرداری کنند

که بار دوم موفق شدند از جاده ابریشم فیلمبرداری نمایند. بار قبل نیز از آثار تاریخی و ابنیه فرهنگی فیلم تهیه کردند، چندین بار هم با یکی از مسئولین وزارت ارشاد اسلامی ملاقات داشتیم که نتایج خوبی در برداشت و به برگزاری نمایشگاه کتاب ایران در آنجا انجامید. یکبار دیگر هم وزیر فرهنگ ایران به اتفاق معاونینش میهمان ما بودند. که همه این مراودات با مساعدت مسئولین سفارت جمهوری اسلامی ایران در قرقیزستان همراه بوده است. من امیدوارم که در آینده این روابط از دوستی و عمق بیشتری برخوردار شود. ما مثلی داریم که می گوید دیدار اول آشنایی و دیدار دوم دوستی است، هر چه رابطه ما با هم بیشتر باشد، دوستی و برادری هم عمیق تر خواهد شد. حضور: به خاطر این گفتگوی صمیمانه از شما تشکر می کنیم. سهراب هادی

امام خمینی قدس سره و حفظ مصالح نظام

3 چکیده: طلاب عزیز، ائمه محترم جمعه و جماعات، روزنامه ها و رادیو و تلویزیون باید برای مردم این قضیه ساده را روشن کنند که در اسلام مصلحت نظام از مسایلی است که مقدم بر همه چیز است و همه باید تابع آن باشیم. امام خمینی قدس سره پیش گفتار: مصلحت نظام از اموری است که امام خمینی قدس سره بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران، هم در دوره تبیین و طراحی تفکر انقلاب و هم در دوره معماری و پیروزی آن بارها و بارها آن را یادکرده و با اهمیت دانسته، بلکه آن را مقدم بر همه چیز معرفی کرده است . امام راحل قدس سره به بیان اهمیت مصلحت نظام اکتفا نکرد بلکه آن را نهادینه کرد وبا ایجاد «مجمع تشخیص مصلحت نظام» در جمهوری اسلامی ایران این مهم را تحقق عینی بخشید. اقدام حضرت امام قدس سره در جهت نهادینه کردن عنصر مصلحت حفظ نظام، تضارب و تعامل اندیشه های سیاسی -دینی را در پی داشت. گروهی به دفاع از آن برخاستند و گروهی به مخالفت; برخی به کارگیری عنصر مصلحت را به معنای جدایی دین از سیاست و تغییر و تحول محتوایی دین و عدول از آرمان های آن دانسته اند و برخی مایه پیاده شدن آن; برخی این حرکت را تقویت دین وبرخی

تضعیف آن پنداشته اند. از این رو در این نوشتار به بیان و بررسی جوانب مختلف این موضوع مهم در محورهای زیر خواهیم پرداخت: 1( مفهوم مصلحت و حفظ نظام; 2( نقش مصلحت در جعل احکام الهی; 3( نقش مصلحت در استنباط احکام شرعی; 4( مصلحت در احکام حکومتی; 5( مجمع تشخیص مصلحت نظام و مصالح مرسله; 6( بیان چند شبهه در باره به کارگیری عامل مصلحت در حکومت اسلامی و نقد آن. مفهوم مصلحت و حفظ نظام مصلحت در لغت واژه مصلحت در لغت عرب مقابل با مضرت و مفسدت است، همان گونه که واژه صلاح مقابل فساد و اصلاح مقابل افساد است. جوهری در صحاح اللغة می نویسد: الصلاح ضد الفساد، واژه صلاح با واژه فساد مقابل است. ابن منظور مصری در لسان العرب می گوید: الاصلاح نقیض الافساد و المصلحة الصلاح: اصلاح نقیض تباهی و مصلحت به معنای شایستگی است. در المنجد فی اللغة آمده است: المصلحة: ما یبعث علی الصلاح ، ما یتعاطاه الانسان من الاعمال الباعثة علی نفعه اونفع قومه; مصلحت چیزی است که سبب صلاح شود; یعنی: آن کارهایی که مایه نفع برای خود انسان و دودمانش می شود. در زبان فارسی نیز مصلحت به همین معنا است در لغت نامه دهخدا آمده است: مصلحت در مقابل مفسده است و به معنای

سازگاری و مناسب و آن چه که صلاح و نفع تشخیص شود، صلاح اندیشی و رعایت اقتضای حال. در قرآن صلاح گاهی در برابر فساد آمده است، مانند (ولا تفسدوا فی الارض بعد اصلاحها) و گاهی در برابر گناه، مانند (قال خلطوا عملا صالحا و آخر سیئا). فخرالدین طریحی که کتاب مجمع البحرین خویش را به فهم واژه های قرآنی و روایی اختصاص داده دراین باره می نویسد: صلاح با فساد متضاد است. صلح یصلح و صلح یصلح در برابر تباهی است. مصلحت در عرف فقیهان فقیهان چون که از عنصر مصلحت و نقش آن در استنباط احکام شرعی بحث می کنند، به ناچار به تعریف واژه «مصلحت» می پردازند. لیکن آنان مصلحت را با پسوند شرعی در نظر دارند. امام ابوحامد محمد غزالی شافعی م 505 ه- در تعریف مصلحت می نویسد: المصلحة عبارة فی الاصل فی جلب منفعة او دفع مضرة، مصلحت به معنای جلب منفعت و زدودن زیان است. سپس می افزاید: مقصود ما از جلب منفعت و دفع ضرر، جلب منفعت و دفع ضرر دنیایی و مقاصد آدمی نیست بلکه مقصود حفظ مقاصد شرع است که مهم ترین آن پنج چیز است: حفظ دین، حفظ نفس، حفظ نسل، حفظ عقل، و حفظ مال انسان ها است. پس هر چیزی که متضمن این اصول پنجگانه باشد، جلب آن مصلحت

دارد. و هر چیزی که مانع این امور باشد، دفع آن مصلحت دارد. فقیه حنبلی ابو ربیع سلیمان بن عبد القوی معروف به طوفی -م 716 ه- درباره مصلحت شرعی می نویسد: مصلحت عبارت است از سببی که ما را به اهداف شرع برساند; خواه از امور عبادی باشد، یعنی; شارع برای خود قصد کرده باشد و خواه از امور عادی باشد، یعنی برای منفعت و نظام زندگی بشر در نظر گرفته شده باشد. واژه های همسو با مصلحتبرای شفاف تر شدن معنای «مصلحت شرعی» می توان از برخی واژگان نزدیک ومربوط کمک گرفت; مانند «حکمت» و «حفظ نظام» و «حفظ دین» و «عنصر زمان و مکان» در استنباط احکام شرعی. حکمت: حکمت به معنای «پرهیز برای اصلاح» و نیز به معنای علم به حقایق اشیا و آگاهی و... به کار رفته است. حکمت به معنای «پرهیز برای اصلاح»، راهکاری برای مصلحت است. بلکه در عرف خاص، حکمت شرعی همان صلحت شرعی است و به بیان برخی از فقیهان: الحکمة هی المصلحة المقصودة للشارع من تشریع الحکم، ای: ما قصد الیه الشارع من جلب نفع اودفع ضرر. حکمت همان مصلحتی است که شارع از تشریع حکم آن را می طلبد ; که آن عبارت است از جلب نفع و یا دفع زیان. حال اگر «حکمت» با مضاف الیه حکم شرعی به

کار رود، نوعی علت ناقصه و یا علت معده در تشریع حکم شرعی است. امام خمینی قدس سره دراین باره بیان می دارند. حکمت چیزی است که سبب جعل حکم می شود; اما حکم دایر مدار آن نیست مثلا حکمت عده نگهداشتن زنان و لزوم این حکم آن است که اختلاط میاه پیش نیاید و در انتساب فرزند به پدر مشکلی پیش نیاید و مردم در احکام ارث و مانند آن با مشکل بر خورد نکنند; در حالی که برای زنان مطلقه ای هم که احتمال فرزنددار شدن آنان منتفی است مانند زنان یائسه نگهداشتن عده ضرورت دارد. پس اختلاط میاه حکمت جعل وجوب عده است نه علت (حقیقی و تامه) آن. با این بیان می توان نتیجه گرفت که حکمت -یا مصلحت شرعی ظاهری- علل واقعی برای جعل احکام شرعی نیست و به بیان امام خمینی قدس سره فالاسباب و التعلیلات الشرعیه معرفات للموضوعات او حکم و نکات للجعل. حفظ نظام در کنار عنوان «مصلحت نظام»، عنوان «حفظ نظام» مطرح است. حفظ نظام دو معنادارد و به هر دو معنا از واجبات مهم کفایی و گاهی هم عینی است. الف) پاسداری حاکمیت اسلامی و جلوگیری از رخنه دشمن به «دارالاسلام» که از این گاهی به «حفظ وطن اسلامی»، «حفظ بیضه اسلامی» و «حفظ دارالاسلام» تعبیر می کنند.

وجوب جهاد در اسلام برای حفظ نظام است. محقق نایینی می نویسد: حفظ بیضه اسلام از مهم ترین واجبات است. «حب الوطن من الایمان» نیز به همین معنا مربوط است . ب) پاسداری حاکمیت اسلامی و جلوگیری از فروپاشی درونی آن و تلاش در جهت پایداری و برقراری دولت اسلامی، در برابر از هم گسیختگی و هرج و مرج درونی. برخی از واجباب کفایی اسلامی مانند مشاغل و حرفه هایی که جامعه اسلامی به آن نیازمند است مربوط به همین معنای دوم است. امام خمینی قدس سره می نویسد: فلسفه تشکیل حکومت جلوگیری از هرج ومرج و حفظ نظام است. حفظ دین حفظ دین بالاترین مصلحت است. در تعریف مصلحت نیز اشاره ای به حفظ دین شده بود. حفظ دین در فرهنگ سیاسی اسلام این است که حاکم اسلامی راهکارهای معقول و منطقی که در موقعیت های خاص اجتماعی قابل پیاده شدن باشد، ارایه کند و قوانین و مقررات لازم را وضع نماید تا در پناه آن، اهداف و احکام اسلامی پیاده بشود و به فرموده امام علی علیه السلام جامعه اسلامی در جهت اعتلای کلمةالله و نابودی کلمةالظالمین گام بردارد. آن حضرت در اهمیت حفظ دین فرمود: پاسداری ازدین میوه معرفت و اساس حکمت است. زمان و مکان توجه و درک زمان و مکان به فرموده امام

راحل قدس سره در امر استنباط احکام دین لازم است. حال سخن در این است که زمان و مکان به چه معنا است؟ قطعا مراد خود زمان و مکان نیست. زمان ومکان به معنای ظاهری و لغوی آن هیچ تاثیری در حکم شرعی ندارد بلکه مراد اوضاع و احوالی است که در ظرف زمان ومکان خاصی قرار دارد، که در ک این موقعیت، فقیه را در پی بردن به مصالح دین یاری می رساند. مجتهد برای استنباط احکام شرع باید با اوضاع و احوالی که بستر پیاده شدن احکام است آشنا باشد این آشنایی زمینه ساز درک مصلحت است. بنابراین بین «زمان و مکان» و مصلحت، نوعی تلازم و رابطه منطقی برقرار است. انواع مصلحت: همان گونه که در معنای مصلحت بیان شد، مصلحت بر محور منفعت و به معنای کار پرفایده و سودمند است. مصلحت و یا فایده از چند جهت تقسیم می شود. الف) مصلحت ایجابی و مصلحت سلبی; ب) مصلحت فردی و مصلحت اجتماعی; ج) مصلحت ضروری، روزمره و رفاهی; د) مصلحت عرفی، ملی و شرعی; ه) مصلحت شرعی; مصلحت شرعی کاری است که در نظر شرع مصلحت داشته باشد و شامل اموری است که نتیجه اش حفظ دین، حفظ جان، حفظ عقل، حفظ نسل و حفظ مال باشد. مصلحت شرعی برچند قسم است: 1( مصلحت های معتبر: مصالحی

که شرع بر اعتبار آن تصریح کرده باشد. مانند: حفظ دین و حفظ نفوس مسلمانان. 2( مصلحت های ملغی: مصلحت هایی که شارع بر بی اعتباری آن تصریح کرده باشد. مانند مصلحت فرضی در ربا، مصلحت فرضی در شراب. ح) مصلحت های مسکوت عنها: مصلحت هایی که شرع در اعتبار و یا عدم اعتبار آن سکوت کرده است. مانند: عقد بیمه; قسم سوم مصلحت محل تضارب آرای فقهای مذاهب پنج گانه است و برخی وجود آن را قبول کرده و برخی قبول نکرده اند. و) مصلحت دنیایی و آخرتی; ز) مصلحت پایدار و ناپایدار. مصلحت های پایدار اموری است که خیر ومنفعت آن ها ثابت و بادوام باشد مانند: عدل، عدالت که همیشه خوب و دارای مصلحت است و مصلحت های ناپایدار اموری است که منفعت در آن ها مقطعی و موقتی باشد. مانند: احکام حکومتی. تفاوت مصالح شرعی و غیر شرعی مصالحی را که در این نوشتار از آن بحث می کنیم، مصالح اسلامی است. مصالح در مکاتب مادی با مصالح اسلامی تفاوت هایی دارد که اینک چند تفاوت را بیان می کنیم: مصالح در دید ناسیونالیسم به یک نقطه جغرافیایی محدود است مصلحت های ملی وابسته به همان عرف و ملت خاص است و توجهی به سود و زیان دیگر ملل ندارد، ولی مصلحت های شرعی فرا ملیتی است. مصلحت ها در دیدگاه «سکولاریسم»، «پوزیتویسم»، «یوتی

لیتاریسم»، و دیگر مکاتب مادی محدود به منفعت های مادی است. این مکاتب اهتمامشان به خواسته ها و تمایلات جسمانی، منحصر است و توجهی به مصالح روان آدمی ندارند. قلمرو مصلحت در مکاتب مادی به امور دنیایی محدود است، ولی قلمرو مصلحت شرعی افزون بر آن به مصلحت های آخرتی نیز توجه دارد. در مکتب کاپیتالیسم جهت گیری های مصلحتی فردی است و مصالح اجتماعی فدای مصالح افراد می شود. در مکتب سوسیالیزم عکس آن است ولی در مکتب اسلام مصلحت هم فردی است و هم اجتماعی در عین حال در صورت تعارض شدید، مصالح اجتماعی مقدم است. مصلحت در جعل احکام الهی امام خمینی قدس سره به عنصر مصلحت درفقه توجه ویژه ای داشتند ودر این باره فرموده اند : مجتهد باید مصلحت جامعه را تشخیص بدهد. حال سؤال این است که آیا نقش داری عنصر مصلحت در احکام شرعی از ابتکارات حضرت امام خمینی قدس سره است یا قبل از ایشان هم مطرح بوده است؟ برخی نوشته اند: پاسخ این است که احکام الله بر پایه مصالح و مفاسد واقعی جعل شده است. نقش داری عنصر مصلحت در جعل احکام خداوندی جوشیده از متن دین است و آنچه حضرت امام قدس سره مطرح فرموده اند در واقع بیان چهره شفاف دین است. نه ابداع و ابتکار و دوختن جامه ای و پوشاندن آن بر پیکره

دین. دلیل این سخن افزون بر حکم استقلالی عقل، آیات قرآن و روایات: معصومان و گفتار اسلام پژوهان است. آیات زیر دلیلی بر لحاظ مصلحت در جعل احکام است: (یسئلونک عن الخمر و المیسر قل فیهما اثم کبیر و منافع للناس و اثمهما اکبر من نفعهما). (ان الله یامر بالعدل و الاحسان و ایتاء ذی القربی و ینهی عن الفحشاء و المنکر و البغی). از این گونه آیات فهمیده می شود که امر خداوندی متعلق به خوبی ها و نهی متعلق به بدی ها است. آن چه مصلحت دارد حلال و یا واجب است و آن چه مفسدت دارد حرام است. روایات های متعددی نیز به مصلحت و مفسده در جعل احکام اشاره کرده اند که نمونه هایی در زیر می آید: از امام ابی جعفر محمد باقر علیه السلام پرسیده شد: خداوند چرا مردار، خون، گوشت خوک و شراب را حرام کرده است؟ حضرت در پاسخ فرمودند: ان الله تبارک و تعالی لم یحرم ذلک علی عباده و احل لهم ما سوی ذلک من رغبة فیها احل لهم و لا زهدا فیما حرم علیهم و لکنه عز و جل خلق الخلق و علم ما تقوم به ابدانهم و ما یصلحها فاحله لهم و اباحه و علم ما یضرهم فنهاهم و حرمه علیهم ثم احله للمضطر فی الوقت الذی لا

یقوم بدنه الا به. شخصی به امام هشتم علیه السلام نامه ای نوشت و در آن بر تعبدی بودن احکام تاکید کرد. حضرت در پاسخ نوشت: جائنی کتابک تذکر ان بعض اهل القبلة یزعم ان الله تبارک و تعالی لم یحل شیئا و لم یحرمه لعلة اکثر من التعبد لعباده بذلک قد ضل من قال ذلک ضلالا بعیدا و خسر خسرانا مبینا لانه لوکان کذلک لکان جایزا ان یستعبد هم بتحلیل ماحرم و تحریم ما احل حتی یستعبدهم بترک الصلاة والصیام و اعمال البر کلها اذ العلة فی التحلیل و التحریم التعبد لاغیره اعلم رحمک الله ان الله تبارک و تعالی لم یبح اکلا و لا شربا الاما فیه المنفعة و الصلاح و لم یحرم الا ما فیه الضرر و التلف و الفساد. فقها درباره فلسفه احکام کتاب های زیادی نوشته و مطالبی را بیان داشته اند. شیخ صدوق کتاب علل الشرایع را نوشته است. سید مرتضی نیز می نویسد: در هر وجوبی مصلحتی است. خواجه نصیر الدین طوسی می گوید: احکام برپایه مصالح و مفاسد است. تکلیف چون مشتمل بر مصلحت است، عقل آن را می پذیرد و حسن است. ابن قیم جوزی در این باره می آورد: مبنا و اساس احکام شرعی، مصالح بندگان در قلمرو دین و دنیا است و برای همین است که شرع، عدل و رحمت

و مصلحت افراد مطابق حکمت قلمداد می شود. به همین جهت هر موضوعی که از عدل تهی شود و شکل جور به خود گیرد و یا این که مایه رحمت نباشد و به ضد آن بدل شود و یا این که تبدیل به مفسده شده و از مصلحت در آن خبری نباشد، و حکمت خود را از دست داده به صورت کار عبثی درآید، چنین عملی دیگر جزء شریعت نیست. با توجه به آیات و روایات و گفتار دین پژوهان روشن می شود که عنصر مصلحت در متن شریعت است. همه پیشوایان شیعه و بسیاری از پیشوایان اهل سنت و جماعت نقش عنصر مصلحت در احکام شرع را گوشزد کرده اند. مصلحت در تمامی ابواب فقه مانند خون در رگ ها جریان دارد. یکی از شرایط صحت عقود و معاملات، عقلانی بودن و منفعت داشتن آن ها است. بسیاری از قواعد فقهی مانند قاعده «لاضرر»، «لاحرج» و امثال این ها بر مدار مصلحت است. مصلحت در استنباط احکام حال که دانستیم مصلحت ها و مفسدت ها علل احکامند، آیا مجتهد می تواند در استنباط احکام الهی، عنصر مصلحت را در کنار دیگر دلیل های اجتهادی قرار بدهد و حکم الهی را استنباط و استخراج کند؟ به عبارت دیگر: آیا در مقام اثبات هم می توان به مصلحت تمسک کرد؟ پاسخ به سؤال را

در عنوان ذیل پی می گیریم. برای روشن شدن مطلب منابع استنباط را مورد توجه قرار می دهیم. منابع استنباط در مکتب اهل سنت عالمان مکتب اهل سنت و جماعت برای اجتهاد و استنباط احکام الهی دلایل و منابع متعددی را بیان کرده اند. با نادیده گرفتن اختلافاتی که در بین مذاهب اهل سنت وجود دارد، می توان امور زیر را به عنوان منابع اجتهاد ذکر کرد: «قرآن»،«سنت»، «اجماع»، «عقل»، «قیاس»، «استحسان»، «مصالح مرسله»، «استصلاح»، «استصحاب»، «برائت»، «عرف و عادت»، «فتح ذرایع»، «سدذرایع»، «سیره عملی اهل مدینه»، «شریعت سلف»، «مذهب صحابی»، و... . منابع استنباط در مکتب اهل بیت: پیروان مکتب اهل بیت: به دلیل استفاده از محضر اهل بیت: غنای روایی دارند و چندان احتیاجی به منابع کثیر و متعدد مذکوری که ظنی هستند، ندارند. عمده دلایل اجتهادی شیعه عبارت است از : «قرآن»، «سنت» -که مجموعه سنت پیامبر و اهل بیت: را شامل می شود- «عقل» و «اجماع». این چهار دلیل را دلایل اجتهادی و اموری دیگر همانند: «برائت» ، «استصحاب» و مانند این ها را دلایل فقاهتی محسوب می دارند. امام خمینی قدس سره عنصر زمان و مکان را نیز در زمره منابع اجتهاد آورده اند: زمان و مکان دو عنصر تعیین کننده در اجتهادند مساله ای که در قدیم دارای حکمی بوده است به ظاهر همان مساله در روابط حاکم بر

سیاست و اجتماع و اقتصاد یک نظام ممکن است حکم جدیدی پیدا کند. بدان معنا که با شناخت دقیق روابط اقتصادی و اجتماعی و سیاسی همان موضوع اول که از نظر ظاهر با قدیم فرقی نکرده است، واقعا موضوع جدیدی شده است که قهرا حکم جدیدی می طلبد. به دلیل تلازم زمان و مکان و مصلحت عنصر اخیر نیز به تبع عنصر قبلی وارد صحنه اجتهاد می شود. متفکر نامدار شیعه شهید مرتضی مطهری در این باره می فرماید: مبتنی بودن احکام اسلامی بر یک سلسله مصالح و مفاسد به اصطلاح زمینی (یعنی: مربوط به انسان که در دسترس کشف عقل و علم بشر است) از یک طرف و سیستم قانونگذاری اسلام که به نحوه قضایای حقیقیه است (یعنی: حکم را روی عناوین کلیه برده است نه روی افراد) از طرف دیگر، این دو، امکان زیادی به مجتهد می دهد که به حکم اسلام در شرایط مختلف زمانی ومکانی فتواهای مختلف بدهد و در واقع کشف کند که چیزی در یک زمان حلال است، در یک زمان حرام، در یک زمان واجب است، در زمان دیگر مستحب. جایگاه مصلحت در فقه اهل سنت مصلحت در فقه مالکی و حنبلی در دو عنوان و دلیل اجتهادی به نام: «مصالح مرسله» و «استصلاح» مطرح است. مصالح مرسله

به معنی استخراج احکام حوادث واقعه از راه عقل، بدون تکیه بر نصوص دینی است; به بیان دیگر بسنده نکردن در استخراج احکام حوادث واقعه بر نصوص خاص. مصالح مرسله به معنای عام، تشریع حکم برای فروع تازه و مسایل جدید براساس رای و مصلحت اندیشی است، اگر چه بر خلاف نص کتاب و یا سنت باشد. اما به معنای خاص، تشریع حکم براساس رای و مصلحت اندیشی در اموری که خلاف نص کتاب و یا سنت نباشد را شامل می شود. استصلاح حکمی است که مبتنی بر مصلحت باشد، در جایی که بر اثر نبودن مشابه ای در شرع، قیاس در آن جریان نداشته باشد و نصی نیز موجود نباشد بلکه حکم مبتنی بر قواعد عامه شریعت باشد. جایگاه مصلحت در فقه شیعه مصلحت در فقه شیعه گرچه به عنوان علت حکم پذیرفته شده است، لیکن «مصلحت» به عنوان یک دلیل و منبع استنباط پذیرفته نشده است; چون ممکن است منجر به «قیاس» و «رای» شود. مصلحت بر دو نوع است: «پایدار» و «ناپایدار». اگر مصلحت پایدار باشد حکم هم پایدار و اگر موقتی باشد، حکم هم موقتی است. احکام پایدار به موقعیت خاص و زمان و مکان بستگی ندارد اما احکام متغیر وابسته به زمان، مکان و موقعیت خاص است. دستورهای اسلامی که رسول مکرم اسلام صلی الله

علیه و آله آن را بیان فرموده اند، گاهی احکام اولی و گاهی احکام ثانوی و گاهی نیز احکام حکومتی و غیر حکومتی است اگر چیزی مصلحت پایدار داشته باشد، حکم آن در زمره احکام ثابت و اولی است. واگر چیزی مصلحت نا پایدار داشته باشد، حکم آن در زمره احکام متغیر و ثانوی و یا از احکام حکومتی است. چیزی که از مصلحت ثابت و پایدار برخوردار است حکمش هم ثابت است مگر در صورت تزاحم با حکمی مهم تر و با مصلحتی بیشتر. امام صادق علیه السلام در این باره فرموده اند: حلال محمد حلال ابدا الی یوم القیامة و حرامه حرام ابدا الی یوم القیامة. این روایت ناظر به احکام ثابت است. اما احکام متغیر به زمان و مکان و موقعیت ها وابسته و دایر مدار مصلحت است . حال آیا مجتهد و فقیه می تواند به دلیل این که خودش وجود مصلحت در چیزی را تشخیص داده است، حکمی را بیان کند؟ شیعه می گوید: دانش مصالح و مفاسد واقعی نزد خداست، عقل بشر نمی تواند به تمامی مصالح و مفاسد احکام پی ببرد. عقل قادر به کشف علت تامه حکم نیست. تنها تا حدودی می تواند به حکمت و فلسفه احکام پی ببرد. برای روشن شدن نظریه شیعه در باب این که مصلحت نمی تواند منبع

و دلیل استنباط حکم شرعی باشد به نقش عقل در استنباط احکام، نظری می افکنیم. آیا در احکام شرعیه فرعیه می توان حکم عقلی را مستند حکم فقهی قرار داد؟ در پاسخ به این پرسش دین پژوهان اسلامی سه دیدگاه ارایه کرده اند: الف) برخی گفته اند: مدرکات عقلی مطلقا خواه ظنی باشد و خواه قطعی منبع استنباط حکم شرعی است. به مقتضای این دیدگاه برخی از دلایل ظنی عقلی مانند «استحسان»، «استصلاح»، «مصالح مرسله» و «قیاس» در زمره دلایل اجتهادی قرار می گیرد. این نظریه را ربیعة الرای و سپس ابوحنیفه مطرح کرد و پیروان مکتب اعتزال هم از آن پیروی کردند. ب) برخی گفته اند: مدرکات عقلی مطلقا قابل استناد برای احکام فقهی نیست. در حریم شرع نباید پای عقل را به میان آورد. شرع با وحی در ارتباط است و عقل در این حوزه بیگانه است. معارف شرعی و وحیانی فوق عقل است. این نظریه از سوی اخباری ها از شیعه و اصحاب حدیث و پیروان داوودبن ظاهر از اهل سنت حمایت می شود. ج) برخی می گویند: مدرکات عقلی بر دو گونه است قطعی و غیر قطعی، مدرکات قطعی یکی از منابع و دلایل اجتهادی است ولی مدرکات غیر قطعی یا ظنی جزء منابع اجتهادی نیست، بنابراین «قیاس»، «استحسان»، «استصلاح»، «مصالح مرسله» و مانند این اموری که

ظنی هستند نمی توانند مستند استنباط حکم شرعی فقیه قرار گیرند. این نظریه از سوی معظم علمای شیعه حمایت می شود بلکه می توان گفت که این نظریه، نظریه شیعه است. مصلحت در احکام حکومتی احکام حکومتی چیست و چه تفاوتی با فتاوای فقیهان دارد؟ احکام حکومتی عبارت است از فرمان ها و قانون ها و مقررات کلی و دستور اجرای احکام و قانون های شرعی که از سوی رهبری مشروع جامعه اسلامی، در حوزه مسایل اجتماعی، با توجه به حق رهبری و با لحاظ مصلحت جامعه صادر می شود. در تعریف «فتوا» گفته اند: فتوا یعنی خبر از حکم کلی الهی در موضوع کلی و با استناد به ادله مقرر در فقه یعنی: قرآن، سنت، عقل، اجماع و... . بین «حکم» و«فتوا» دو تفاوت وجود دارد : الف) در «فتوا» خبر از حکم الله است ولی در «حکم» انشا است. در فتوا مجتهد و فقیه حکم الله را استنباط می کند ولی در حکم حکومتی حاکم اسلامی به صدور حکم و یا تنفیذ احکام شرعی تکلیفی و یا وضعی می پردازد. ب) در مقام عمل دایره مکلفین به حکم فراگیرتر از فتوا است . عمل به فتوا تنها وظیفه مقلدین است ولی عمل به احکام حکومتی فراتر از مقلدین است. حتی فقیهان هم باید به احکام حاکم اسلامی گردن

نهند. امام خمینی قدس سره در دروس خارج فقه در بحث حکومت اسلامی در این باره بیان داشتند: حکم مرحوم میرزای شیرازی در حرمت تنباکو چون حکم حکومتی بود، برای فقیه دیگر هم واجب الاتباع بود. و همه علمای بزرگ ایران - جز چند نفر- از این حکم متابعت کردند. حکم قضاوتی نبود که بین چند نفر سر موضوعی اختلاف شده باشد، و ایشان روی تشخیص خود قضاوت کرده باشند. روی مصالح مسلمین و به عنوان «ثانوی» این حکم حکومتی را صادر فرمودند. و تا عنوان وجود داشت این حکم نیز بود و با رفتن عنوان، حکم هم برداشته شد. مرحوم میرزا محمد تقی شیرازی که حکم جهاد دادند -البته اسم آن دفاع بود- و همه علما تبعیت کردند، برای این است که حکم حکومتی بود. اهتمام شرع به مصالح نظام در کلام امام راحل قدس سره برای تبیین نقش مصلحت در حکومت اسلامی از سخنان امام راحل قدس سره بهره می گیریم : حکومت که شعبه ای از ولایت مطلقه رسول الله صلی الله علیه و آله است، یکی از احکام اولیه اسلام است و مقدم بر تمام احکام فرعیه، حتی نماز و روزه و حج است. حاکم می تواند مسجد و یامنزلی را که درمسیر خیابان است، خراب کند و پول منزل را به صاحبش

رد کند، حاکم می تواند مساجد را در موقع لزوم تعطیل کند و مسجدی که ضرار باشد، در صورتی که رفع بدون تخریب نشود، خراب کند. تقدم احکام حکومتی به دلیل مصلحت حفظ نظام مصلحت نظام از امور مهمه ای است که گاهی غفلت از آن موجب شکست اسلام عزیز می گردد. درک مصالح مسلمانان شرط اساسی برای رهبری یک فرد اگر اعلم در علوم معهود حوزه ها هم باشد ولی نتواند مصلحت جامعه را تشخیص دهد و یا نتواند افراد صالح و مفید را از افراد ناصالح تشخیص دهد و به طور کلی در زمینه اجتماعی و سیاسی فاقد بینش صحیح و قدرت تصمیم گیری باشد، این فرد در مسایل اجتماعی و حکومتی مجتهد نیست و نمی تواند زمام جامعه را به دست گیرد. سیرتاریخی تشکیل مجمع تشخیص مصلحت امام خمینی قدس سره از نادر فقیهان نامداری است که به نقش مصلحت در احکام اولی اسلامی و نیز در احکام حکومتی تاکید بسیار داشته است. آن بزرگ مرد چه قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و چه بعد از آن به مناسبت های مختلف به نقش عنصر «مصلحت» در احکام حکومتی اشاره فرموده اند، تا این که این مصلحت اندیشی حکومتی، در نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران، امروزه نهادینه شده است و به صورت بازوی مشورتی رهبری و راهکاری در رفع

تنگناها در قالب مجمع تشخیص مصلحت نظام تجلی کرده است. اینک نگاهی به سخنان امام قدس سره درباره مصلحت حکومتی و سرانجام تشکیل مجمع تشخیص مصلحت

نظام می افکنیم. دوره قبل از پیروزی انقلاب حضرت امام قدس سره قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در مباحث گوناگون فقهی در نوشته هاو درس های اجتهادی، هرگاه سخن از حکومت و حکم حاکم و ولایت می شد، به موضوع مصلحت اشاره می کرد. مثلا در «کتاب البیع» و «مکاسب محرمه» در مباحثی مانند: «تصرف در وقف»، «ضمان»، «مصرف خراج و صدقات»، «مالیات»، «اراضی مفتوحة العنوة»، «انفال»، «مصرف خمس»، «جواز تسعیر حاکم»، «موارد جواز غیبت»، «موارد جواز کذب» و... از مصلحت سخن به میان آورده است و بیان داشته است که اصل اولی در هر ولایتی مقید به مصلحت است. ایشان در کتاب البیع می فرماید: اسلام حکومتی را تاسیس کرده است که نه بر شیوه حکومت استبدادی است که رای فرد و تمایلات نفسانی وی حاکم بر جامعه باشد و نه به روش حکومت مشروطه یا جمهوری است که براساس قوانین بشری آرای جمعی از بشر بر جامعه حکومت کند، بلکه حکومتی است که در تمام امور از قانون الهی مایه می گیرد و هیچ یک از رهبران، حق استبداد رای ندارند، بلکه تمامی آنچه در حکومت و اداره مملکت به اجرا در می آید، باید بر طبق قانون الهی باشد... والی و رهبر حق دارد که در موضوعات طبق آنچه به صلاح مسلمانان یا کسانی است که در

پهنه حکومتش به سر می برند، عمل کند و این استبداد به رای نیست، بلکه رایش تابع صلاح است، هم چنان که عملش نیز تابع مصلحت جامعه است... . دوره بعد از پیروزی انقلاب برقراری حکومت اسلامی در ایران، ضرورت ها و مصلحت ها و موضوعیت یافتن احکام ثانوی و حکومتی، نقش «مصلحت در نظام حکومتی» را عینی ساخت به همین جهت رهنمودهای امام خمینی قدس سره در زمینه دخالت «مصلحت در احکام حکومتی» که در دوره بنیانگذاری سازمان های نظام بیان داشته اند از اهمیت ویژه ای بهره مند است . اینک نمونه هایی از سخنان و رهنمودهای امام خمینی قدس سره در باره مصلحت های حکومتی و حفظ نظام اسلامی و سر انجام تشکیل مجمع تشخیص مصلحت نظام را پی می گیریم . ایشان در مورخه بیست و هشتم تیرماه 1359 در دیدار با فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی فرمود: ما مکلفیم از طرف خدای تبارک و تعالی که این امانتی که به ما داده شده است و آن کشور اسلامی ایران است و اسلام است و جمهوری اسلامی است، حفظش بکنیم; در این امر هیچ سستی به خودمان راه ندهیم، هیچ مسایل شخصی در کار نباشد، هیچ اغراض نفسانی در کار نباشد، همه ما با هم برادر و با هم برای حفظ امانتی که خدا به دست ما داده است و

سپرده است و... . بعد از گذشت حدود سه سال از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مجلس شورای اسلامی که مسؤولیت تهیه قوانین را بر عهده دارد، برای رفع تنگناها، قوانینی را لازم می داند که درچار چوب مصلحت ها و ضرورت ها و احکام ثانوی است. حال چه کسی ضرورت ها و مصلحت ها را تشخیص دهد؟ برای رفع این تنگنا در مورخه بیستم مهرماه 1360، رییس مجلس شورای اسلامی نامه ای بدین شرح برای امام خمینی قدس سره می نویسد: ... چنانکه خاطر مبارک مستحضر است قسمتی از قوانینی که در مجلس شورای اسلامی به تصویب می رسد، به لحاظ تنظیمات کل امور و ضرورت حفظ مصالح یا دفع مفاسدی است که بر حسب احکام ثانویه به طور موقت باید اجرا شود و در متن واقع مربوط به اجرای احکام و سیاست های اسلام و جهاتی است که شارع مقدس راضی به ترک آن ها نمی باشد و در رابطه با این گونه قوانین به اعمال ولایت و تنفیذ مقام رهبری که طبق قانون اساسی قوای سه گانه را تحت نظر دارند، احتیاج پیدا می شود، علی هذا تقاضا دارد مجلس شورای اسلامی را در این موضوع مساعدت و ارشاد فرمایید. امام خمینی قدس سره در پاسخ به این نامه بیان می دارند: بسم الله الرحمن الرحیم آنچه در حفظ نظام جمهوری اسلامی دخالت دارد که فعل یا ترک آن

موجب اختلال نظام می شود و آنچه ضرورت دارد که ترک آن یا فعل آن مستلزم فساد است و آن چه فعل یا ترک آن مستلزم حرج است، پس از تشخیص موضوع، به وسیله اکثریت وکلای مجلس شورای اسلامی با تصریح به موقت بودن آن مادام که موضوع محقق است و پس از رفع موضوع، خود به خود لغو می شود، مجازند در تصویب و اجرای آن و باید تصریح شود که چنانچه هر یک از متصدیان اجرا از حدود مقرر تجاوز نمود، مجرم شناخته می شود و تعقیب قانونی و تعزیر شرعی می شود. بنیانگذار نظام اسلامی در مورخه سی خرداد 1361 در دیدار با ائمه جماعات و وعاظ قم و تهران فرمودند: ما دنبال مصالح هستیم، نه دنبال پیشرفت حرف خودمان. در بیست و دوم بهمن 1361 ش. به مناسبت چهارمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی در پیامی فرمودند: مجلس محترم شورای اسلامی که در راس همه نهادها است، در عین حال که از اشخاص عالم و متفکر و تحصیل کرده برخوردار است، خوب است در موارد لزوم از دوستان متعهد و صاحب نظر خود در کمیسیون ها دعوت کنند. که با برخورد نظرها و افکار، کارها سریع تر و محکم تر انجام گیرد و از کارشناسان متعهد و متدین در تشخیص موضوعات برای احکام ثانویه اسلام نظرخواهی شود که

کارها به نحو شایسته انجام گیرد و این نکته نیز لازم است که تذکر داده شود که رد احکام ثانویه پس از تشخیص موضوع به وسیله عرف کارشناس، با رد احکام اولیه فرقی ندارد، چون هر دو احکام الله می باشند و نیز احکام ثانویه ربطی به اعمال ولایت فقیه ندارد و پس از رای مجلس و انفاذ شورای نگهبان، هیچ مقامی حق رد آن را ندارد. و دولت در اجرای آن باید بدون هیچ ملاحظه ای اقدام کند و با تشخیص دو سوم مجلس شورای اسلامی که مجتمعی از علمای اعلام و مجتهدان و متفکران و متعهدان به اسلام هستند، در موضوعات عرفیه که تشخیص آن با عرف است، با مشورت از کارشناسان، حجت شرعی است که مخالفت با آن بدون حجت شرعی قوی تر خلاف طریقه عقلا است و چنانچه تغییر احکام اولیه، با شک در موضوع و عدم احراز آن با طریقه عقلا مخالف است. اعضای محترم شورای نگهبان در تیر ماه 1364 ش طی نامه ای به محضر امام خمینی قدس سره نگرانی خود را در باره سهل انگاری و یا اشتباه در تشخیص مصلحت عرضه می دارند: ... اگر بنا باشد شورای نگهبان در مورد ضرورت ها حق اظهارنظر نداشته باشد، خطر تصویب ضرورت ها براساس جوسازی ها و اعمال نفوذ افرادی ذی نفوذ در مجلس و مکتب گرایی ها که

بسیاری پیاده کردن آن مکتب ها را ضرورت و بلکه واقعیت می دانند، چگونه دفع می شود؟ و اگر خطر این که مجلس در زمانی بتواند مثل دوره گذشته، قوانین خلاف شرع تصویب کند، با در نظر گرفتن شورای نگهبان دفع شده است; اینک که همان خطر به این صورت باز گشته است و این امکان حاصل شده که با عنوان ضرورت، هر حلالی حرام و هر حرامی حلال و قانونی اعلام شود، دافع این خطر چیست و از چه راهی خطر تصویب ضرورت های غیر واقعی دفع خواهد شد؟. حضرت امام قدس سره در جهت نهادینه کردن موضوع «مصلحت» در آستانه تدارک انتخابات سومین دوره مجلس شورای اسلامی، هسته اولیه مجمع تشخیص مصلحت نظام در نظام جمهوری اسلامی ایران را پی ریزی کرد. ایشان در پاسخ به نامه مسؤولان مملکتی برای کسب تکلیف در باره تشخیص موضوع حکم حکومتی در تاریخ هفدهم بهمن 1366 طی فرمانی مجمع تشخیص مصلحت نظام را بنا نهاد: بسم الله الرحمن الرحیم گر چه به نظر این جانب پس از طی این مراحل، زیر نظر کارشناسان که در تشخیص این امور مرجع هستند، احتیاج به این مرحله نیست، لکن برای غایت احتیاط در صورتی که بین مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان شرعا و قانونا توافق حاصل نشد مجمعی مرکب

از فقهای محترم شورای نگهبان و حضرات حجج اسلام خامنه ای، هاشمی، اردبیلی، توسلی، موسوی خوئینی ها و جناب میر حسین موسوی و وزیرمربوط برای تشخیص مصلحت نظام اسلامی تشکیل گردد. در صورت لزوم از کارشناسان دیگری هم دعوت به عمل آید و پس از مشورت های لازم رای اکثریت اعضای حاضر این مجمع مورد عمل قرار گیرد. احمد در این مجمع شرکت می نماید تا گزارش جلسات به این جانب سریع تر برسد. حضرات آقایان توجه داشته باشند که مصلحت نظام از امور مهمه ای است که گاهی غفلت از آن موجب شکست اسلام عزیز می گردد. امروز جهان اسلام، نظام جمهوری اسلامی ایران را تابلوی تمام نمای حل معضلات خویش می دانند. مصلحت نظام و مردم از امور مهمه ای است که مقاومت در مقابل آن ممکن است اسلام پابرهنگان زمین را در زمان های دور و نزدیک زیر سؤال برد و اسلام آمریکایی مستکبرین و متکبرین را با پشتوانه میلیاردها دلار توسط ایادی داخل و خارج آنان پیروز گرداند. و کفر و معضلات داخلی و خارجی را تعیین می کند و این بحث های طلبگی مدارس که در چارچوب تئوری ها است، نه تنها قابل حل نیست که ما را به بن بست هایی می کشاند که منجر به نقض ظاهری قانون اساسی می گردد. شما در عین این که باید تمام توان خودتان را

بگذارید که خلاف شرعی صورت نگیرد -و خدا آن روز را نیاورد- باید تمام سعی خودتان را بنمایید که خدای نکرده اسلام در پیچ وخم های اقتصادی، نظامی، اجتماعی و سیاسی متهم به عدم قدرت اداره جهان نگردد. بعد از گذشت سه ماه، در هشتم فروردین 1368 حضرت امام قدس سره از خواص و فعالان فرهنگی می خواهد که اهمیت مساله مصالح نظام را خوب برای مردم روشن کنند و می فرمایند: طلاب عزیز ائمه محترم جمعه و جماعات، روزنامه ها و رادیو وتلویزیون باید برای مردم این قضیه ساده را روشن کنند که در اسلام مصلحت نظام از مسایلی است که مقدم برهمه چیز است و همه باید تابع آن باشیم. و سرانجام در چهارم اردیبهشت 1368 امام راحل طی حکمی به ریاست جمهوری وقت در باره تدوین متمم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، در محدوده مسایل مورد بحث، مجمع تشخیص مصلحت نظام را گنجانید وفرمود: مجمع تشخیص مصلحت برای حل معضلات نظام و مشورت رهبری به صورتی که قدرتی در عرض قوای دیگر نباشد. به دنبال این فرمان منتخبان امام قدس سره در شورای بازنگری قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در سال 1368، مجمع تشخیص مصلحت نظام را در قانون اساسی آوردند. و در اصل 112 بدین شرح ذکر کردند: مجمع تشخیص مصلحت نظام برای تشخیص

مصلحت در مواردی که مصوبه مجلس شورای اسلامی را شورای نگهبان خلاف موازین شرع و یا قانون اساسی بداند و مجلس با درنظر گرفتن مصلحت نظام، نظر شورای نگهبان را تامین نکند و مشاوره در اموری که رهبری به آنان ارجاع می دهد و سایر وظایفی که در این قانون ذکر شده است، به دستور رهبری تشکیل می شود... . منابع و مرجع تشخیص مصلحت حکومتی : از آنچه که گذشت به این نتیجه رسیدیم که حاکم اسلامی در اعمال و لایتش همواره باید مصلحت های جامعه اسلامی را درنظر داشته باشد. یعنی مصلحت اندیشی از وظایف حاکم اسلامی است نه مفتی . حال سخن در این است که حاکم مصلحت های جامعه از چه منبعی باید دریافت کند. او مسؤولیت دارد تا در اعمال ولایت مصلحت ها را در نظر بگیرد. به جهت پیچیدگی و پیشرفت جوامع بشری و گستردگی روابط و پیدایش امور مستحدثه، حاکم اسلامی نمی تواند مستقیما همه مصالح مهم جامعه اسلامی را دریابد; قطعا باید عده ای بازوی مشورتی حاکم اسلامی باشند. مشاورها نیز باید توان علمی و درک کامل و قوای بالایی داشته باشند که تا بتوان به گفتار آنان اعتماد کرد و نظر آنان را صائب دانست. در فقه از «عرف» و یا «بنای عقلا» بسیار نام برده شده است، در مسایل

بسیارمهم همین عرف وبنای عقلا به صورت ویژه تر ظاهر می شود که از آنان به «اهل حل و عقد» یاد می کنند. در پیاده شدن احکام شرعی اولی، ثانوی و یا حکومتی، تشخیص موضوع اولین گام است. زمامدار اسلامی باید موضوع رابه خوبی بشناسد، در جایی که موضوع روشن است و پیچیده نیست، احتیاجی به مراجعه به عرف نیست ولی در موارد مبهم باید به کارشناس مراجعه شود; این کارشناس بر گزیده ای از عرف عام است. باید هم از زمان و مکان و مقتضیات جامعه و پیشرفت دانش و فن آوری آگاه باشد و ضرورت ها را درک کند و هم اسلام پژوه باشد. بنا براین معقول ترین راه انتخاب شورایی است که از گروهی از اسلام پژوهان و فقیهان و نیز کار شناسان متعهد تشکیل شده باشد. ضوابط و قواعد تشخیص مصلحت: 1( تقدم مصلحت حفظ دین بر دیگر مصالح . 2( تقدم اهم بر مهم: برای حفظ دین ممکن است تاوان داده شود، حال در این تاوان باید اهم و مهم را درنظر گرفت. برای جلب منفعت، منفعت مهم تر و برای دفع مفسده بدتر باید مفسده مدنظر باشد . 3( تقدم مصالح عمومی بر مصالح فردی : امام راحل قدس سره در این باره بیان داشتند: حکومت اصولا قائم به تصرفاتی است که درامور

نوعی مردم به عمل می آید و در موارد تعارض و بر خورد با حقوق فردی وا حیانا جمعی، حفظ نظام و مقررات حاکم به مصلحت عمومی مقدم است. 4( راه حل ها و رهنمودها باید هماهنگ با موقعیت ها باشد، مشاوران باید از زمان ومکان درک درستی داشته باشند. حضرت امام قدس سره در نامه ای به یکی از اعضای دفترش درباره اعتراض او به حکمی که امام خمینی قدس سره درباره بازی شطرنج داشتند، فرمودند: بنا برنوشته جناب عالی زکات تنها برای مصارف فقرا و سایر اموری که ذکرش رفته است واکنون که مصارف به صدها مقابل آن رسیده است راهی نیست. «رهان» در سبق و «رمایه» مختص است به تیر وکمان واسب دوانی و امثال آن که در جنگ های سابق به کار گرفته می شده است و امروز هم تنها در همان موارد است و... و بالجمله آن گونه که جناب عالی از اخبار و روایات برداشت دارید، تمدن جدید به کلی باید از بین برود و مردم کوخ نشین بوده ویا برای همیشه در صحراها زندگی نمایند. 5( ضرورت توجه به اختلاف عرف ها و عادات اجتماعی و موقعیت جغرافیایی. 6( در صورت بروز مضیقه ها وتنگناها باید در جهت رفع آن چاره اندیشی شود و راهکاری ارایه شود که در مواردی ممکن است با احکام اولیه هماهنگ

نباشد. در این صورت حتما باید مقید به ضرورت باشد. 7( همخوانی مصلحت اندیشی ها با ساختار و دستورهای شریعت. نباید در مسیر وصول به هدف های عالی دین از ابزار و وسایل ناروا وحرام استفاده شود. مقایسه ای بین تشخیص مصلحت در نظام اسلامی و مصالح مرسله بین مصلحت اندیشی ای که در نظام جمهوری اسلامی ایران در قالب مجمع تشخیص مصلحت نظام تبلور یافته است و بین مصالح مرسله که در فقه مالکی جایگاه خاصی دارد نقاط مشترک و تفاوت هایی وجود دارد: نقاط اشتراک 1( ریشه هر دو، پذیرش مصالح و مفاسد واقعی احکام است; 2( در هر دو، مصلحت به معنای حفظ دین و اهداف دین است; 3( پیدایش هر دو، مسبوق به تجربه حکومتی است. در حکومت عباسیان که از سال 132 آغاز شد، مالک بن انس مصالح مرسله را به عنوان یکی از منابع اجتهادی مطرح کرد. مالک فقیه بزرگی بود که با خلیفه مقتدر عباسی، «منصور دوانیقی» ارتباط خوبی داشت، منصور مالک را ترغیب کرد کتابی فقهی بنویسد تا مردم از آن تبعیت کنند، مالک در سال 148 ه، ق، کتاب «الموطا» را نوشت. او که بانی مصالح مرسله به معنای خاص آن است، بر این عقیده بود که استنباط همه احکام حوادث واقعه و موضوعات مستحدثه

از نصوص خاصه ای که از رسول خدا صلی الله علیه و آله و جانشینان او در دسترس قرار دارند، امکان ندارد، به همین جهت بسنده کردن بر آن ها باعث می شود، بسیاری از پرسش هایی که در باره موضوعات مستحدثه مطرح می شود، بی پاسخ بماند. زیرا عناصر خاصه استنباط احکام یعنی احادیث، محدودند، ولی رویدادهای زمان نامحدود و روز افزون است. از این رو باید از راه پی بردن به علل و درک مصلحت ها، تشریع و قانونگذاری کرد تا حوادث واقعه و امور مستحدثه بی پاسخ نماند. از آنچه بیان شد بهره می گیریم که درزمان منصور دوانیقی، فقاهت ومر جعیت از سوی خلافت عباسی به مالک بن انس و اگذار شد. حکومت ازاو خواست تا باتوجه به شرایط و موقعیت، پاسخگوی احکام شرعی باشد. مالک در این امر از جهت مدرکیت ودلیل احساس کمبود کرد و به ناچار پای مصالح مرسله را به میان کشید. مجمع تشخیص مصلحت نظام هم با درک تنگناها و مشکلاتی که باتجربه حکومتی یافت شد، تبیین و قانونی شد. بنا براین هم مصالح مرسله و هم مجمع تشخیص مصلحت نظام در پیدایش، مسبوق به تجربه حکومتی است . 4( در هردور، «مصلحت اندیشی» در امور غیر عبادی است نقاط افتراق : 1( مصالح مرسله در نزد فقیهان مالکی در

ردیف دیگر منابع اجتهاد است. 2( مصالح مرسله ناظر به ارسال احکام است. ولی دیدگاه فقهای شیعه قایل به مصلحت مرسله نیست ومعتقد است شارع مقدس همه احکام را بیان کرده است; امام راحل در این باره فرمودند: احکام شرع حاوی قوانین و مقررات متنوعی است که یک نظام کلی اجتماعی را می سازد.در این نظام حقوقی هرچه بشرنیاز دارد فراهم آمده است... قرآن مجید و سنت شامل همه دستورات و احکامی است که بشر برای سعادت و کمال خود احتیاج دارد. 3( محدوده فعالیت و میدان عمل مجمع تشخیص مصلحت نظام تنها در احکام حکومتی است اما بهره برداری فقیهان مالکی از مصالح مرسله، فراتر از احکام حکومتی است. 4( مجمع تشخیص مصلحت نظام که حضرت امام قدس سره بنا نهادند و در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران آمده است، برای تشخیص موضوع است. احکام با دگرگونی موضوع دگرگون می شود، کارشناسان و اهل حل و عقد در مجمع تشخیص مصلحت نظام، موضوعات احکام را بررسی می کنند. اما در مصالح مرسله جعل حکم است نه تشخیص موضوع. 5( حکم براساس مصلحت در فقه شیعه، ولایی و غیر دایمی است. اما حکم براساس مصالح مرسله حکم اولی و دایمی است . 6( حکم بر اساس مصالح مرسله در نزد فقهای مالکی و حنبلی حق همه

فقیهان است. ولی در مصلحت نظام و یژه حاکم اسلامی است. حسن آشوری لنگرودی

امام خمینی ما را به هم نزدیک می کند/ مصاحبه با آقای ظفر بنگاش سردبیر روزنامه کرسنت اینترنشنال -

6 چکیده: اشاره: آقای ظفر بنگاش سردبیر روزنامه کرسنت اینترنشنال (هلال بین المللی) هستند که مدت 26 سال است در کانادا منتشر می شود. این روزنامه یک نشریه خبری است که درباره حرکتهای اسلامی جهان مانند فلسطین، کشمیر، فیلی پین و. . . گزارشهایی را منتشر می سازد. آقای بنگاش یک نویسنده پاکستانی است که پس از اتمام تحصیلات دانشگاهی خود به کانادا عزیمت و از همان آغاز با نشریه یاد شده همکاری کرده است. وی در انگلستان بهمراه دکتر صدیقی از بنیان گذاران مؤسسه مسلمانان لندن محسوب می شود و مدیر اجرایی مؤسسه مزبور است. ایشان در زمینه های گوناگون دارای تالیفاتی هستند که از جمله آنها می توان به کتاب "قتل عام مکه" اشاره کرد. نویسنده که خود در محل حضور داشته و شاهد کشتار مردم بدست سعودیها بوده است در سال 1988 این کتاب را درباره کشتار حجاج ایرانی در مکه معظمه به رشته تحریر درمی آورد. آقای بنگاش در سال 1376 -برای شرکت در اولین کنگره امام خمینی و احیاء اندیشه دینی چند روزی مهمان کشورمان بودند. مصاحبه ای با ایشان انجام داده ایم که در ذیل به نظر خوانندگان گرامی می رسد. حضور: با توجه به اینکه شما به عنوان یک نویسنده مسلمان،

مقیم کانادا هستید و این کشور از ایران و کشورهای اسلامی دور است و ما فکر می کنیم به علت همسایگی این کشور با آمریکا و تبلیغات سویی که دولت آمریکا درباره انقلاب اسلامی می کند این انقلاب در کانادا با چهره ای مخدوش تصویر شده است، چگونگی را بیان بفرمایید. بنگاش: هنگامی که در سال 1979 انقلاب اسلامی در ایران به وقوع پیوست شادی زیادی در بین مسلمانان بوجود آمد. آنها خیلی خوشحال بودند و از انقلاب اسلامی حمایت می کردند. البته کانادا کشوری اسلامی نیست و بجز عده اندکی غیر مسلمانان حمایت چندانی از انقلاب اسلامی به عمل نمی آورند. ولی تدریجا دو چیز اتفاق افتاد. در وهله اول تبلیغاتی بود که به صورت مداوم در وسایل ارتباط جمعی بر ضد انقلاب اسلامی دیده می شد و دوم تبلیغات فراوانی بود که سعودیها بر ضد انقلاب اسلامی می کردند. سعودیها در تمام نقاط دنیا نمایندگانی دارند و به آنها پول می دهند تا مساجد و مؤسسات دیگر را خریداری کنند که از طریق آنها به تبلیغات بپردازند. بنابراین متاسفانه در نتیجه تبلیغات وسایل ارتباط جمعی غرب و افرادی که با نوع تفکر سعودیها مرتبط، هستند، رفتار گروهی از مسلمانان تغییر پیدا کرد و دیگر مانند اوایل از انقلاب اسلامی حمایت و جانبداری نکردند. ولی این بدان معنا

نیست که همه مسلمانان از حمایت انقلاب اسلامی دست برداشتند. الحمدلله به دلیل حضور ما و نشریه ما در آنجا و گزارشها و تحلیل های مدام که چاپ می کنیم و توضیح و تفسیری که درباره وقایع می نویسیم تدریجا توانسته ایم حداقل تفکر مسلمانان را تغییر دهیم. البته ما نشریه کوچکی هستیم و نمی توانیم با همه روزنامه هایی که در کانادا وجود دارند رقابت کنیم. صدای ما ضعیف است. ما تنها افراد معدودی هستیم که کار فراوانی انجام می دهیم ولی به هر حال الحمدلله این امر در حال پیشرفت است. حضور: با توجه به شرایطی که بیان کردید بفرمایید انعکاس فتوای حضرت امام درباره سلمان رشدی مرتد در کانادا چگونه بود؟ بنگاش: من فکر می کنم با پیش آمدن ماجرای رشدی تغییری در مغزها بوجود آمد. هنگامی که فتوای امام صادر شد مسلمانان فورا دریافتند که در اینجا [ایران] دانشمندی دارند که رهبر مسلمانان بپاخاسته است و تنها کسی است که برای حفظ شرافت پیامبر اسلام (ص) ایستاده است. این امر، تفکر مسلمانان را تغییر داد. در کانادا ما تظاهراتی بر ضد رشدی مرتد داشتیم که خود من ترتیب دهنده آن بودم. این بزرگترین تظاهرات مسلمانان بود که تا آن زمان در کانادا برگزار شده بود. از آن پس مسلمانان شرایط را به گونه ای دیگر دیدند. اتفاق

دیگری که تفکر مسلمانان را متاثر کرد زمانی بود که آمریکائیها به عراق حمله کردند و صدها هزار مسلمان را به قتل رساندند; کسانی که هیچ ربطی به حکومت صدام حسین نداشتند و مردمی بیگناه بودند. در آن هنگام نیز مسلمانان دریافتند که غرب دشمن ماست. هم اکنون الحمدلله از زمان صدور فتوای امام حدود هشت سال پیش تاکنون شرایط خیلی بهتر شده است و مردم - به طور خاص مسلمانان - همدردی بیشتری با انقلاب اسلامی نشان می دهند. حضور: با توجه به مجاورت آمریکا و کانادا و آنتن های تبلیغاتی این کشور و سلطه ارتباطی آن که قبلا اشاره شد آیا به خاطر این موضوع شما در کار و فعالیت ارشادی خود مواجه به اشکالاتی شده اید یا خیر؟ بنگاش: شکی نیست که به خاطر نزدیکی دو کشور، آمریکا نفوذ زیادی در کانادا دارد. ما خودمان با مشکلات زیادی مواجه هستیم ولی این مشکلات مستقیما از طرف دولت کانادا نیست بلکه از طریق دولت آمریکا با آن مواجه هستیم. البته پدیده عجیبی است یعنی با وجود اینکه آمریکا نفوذ زیادی در کانادا دارد ولی نمی توانند مستقیما به دولت کانادا فشار بیاورند یا مثلا نشریه ای را توقیف کنند زیرا در این صورت اشکال متوجه خودشان می شود که آزادی مطبوعات را رعایت نمی کنند. ولی متاسفانه در کانادا

بخاطر تبلیغات آمریکا و سایر عوامل، مسلمانان تحت تاثیر قرار می گیرند و از این قدرت نظامی و جامعه ظالمانه نگران هستند. حضور: با این وجود در خود آمریکا هم مسلمانان فراوانی زندگی می کنند که فعال هستند و به هر حال بخشی از جامعه جهانی مسلمانان را تشکیل می دهند. بنگاش: در آمریکا حدود 5 میلیون مسلمان سیاهپوست وجود دارند که ترجیح می دهند به جای مسلمان سیاهپوست مسلمان آفریقایی - آمریکایی نامیده شوند. این مردمان بسیار پذیرای اسلام هستند. آنها بسیار پذیرای پیام انقلابی امام و پیام انقلابی جمهوری اسلامی ایران هستند، زیرا مظلوم واقع شده اند. آنها مستضعفینی هستند که توسط نظام آمریکا استثمار شده و از آن متنفرند. آنها می دانند که آمریکا و نظام آن ظالمانه و استثمارگر است و در تمام دنیا به تروریسم می پردازد. بنابراین روزنامه ما در میان جمعیت آفریقایی - آمریکایی بسیار مشهور است. آنها روزنامه ما را دوست دارند و می پذیرند زیرا می دانند که این صدای مظلومین است. در این روزنامه خبرهایی می یابند که در روزنامه های آمریکایی وجود ندارد. در نتیجه با وجود اینکه ما با مشکلاتی از جانب دولت و حکومت مواجه هستیم، مخاطبان زیادی هم در آنجا دار یم که مشتاق پیامهای ما هستند. حضور: شما در نشریه خود چه مطالبی را از حضرت امام

خمینی چاپ کرده اید یا چاپ خواهید کرد و آیا در کانادا غیر از نشریه کتابی هم درباره زندگی و آراء و نظریات امام خمینی چاپ شده است یا خیر؟ بنگاش: در درجه اول ما سعی می کنیم ابتدا خودمان از آنچه امام گفت اند آگاه شویم. ما سعی می کنیم تا جایی که می توانیم در مورد انقلاب اسلامی مطالعه کنیم، بخصوص درباره اندیشه های امام راحل. در این زمینه ما تعدادی کتاب درباره انقلاب اسلامی چاپ کرده ایم. به طور مثال کتابی داریم با نام "ریشه های انقلاب اسلامی" یا کتاب دیگری با نام "انقلاب اسلامی، دست یافته ها، موانع و هدفها"، به علاوه کتابهای دیگری در مورد نهضت اسلامی با مطالبی از اندیشه و دیدگاههای امام. همچنین مطالب مختلفی درباره فتاوای حضرت امام می نویسیم، مانند فتوای ایشان درباره سلمان رشدی یا فتوای ایشان در مورد اهمیت دولت اسلامی که در سال 1988 صادر شد. ما خودمان سعی می کنیم این موضوعها را بفهمیم و سپس سعی می کنیم آنها را به زبانی دربیاوریم که مردم آنجا می فهمند. این مطالب زمانی برای مردم قابل فهم است که آنها را به زبان انگلیسی که خودمان مورد استفاده قرار می دهیم درآوریم. مطالب را با مسایلی مرتبط می کنیم که در مردم آنجا اثر کند، در آن هنگام خیلی بهتر متوجه می شوند. در اینجا لازم

است نکته ای را متذکر شوم: بسیاری از مطالبی را که ما از جمهوری اسلامی دریافت می کنیم چون برای مخاطبان اینجا به نگارش درآمده اند با اینکه ترجمه می شوند ولی باز هم برای مردم آنجا براحتی قابل فهم نیست. البته ما این مطالب را گردآوری می کنیم و به صورتی درمی آوریم که برای مردم آنجا قابل فهم باشد. این کاری است که ما انجام می دهیم. حضور: فکر می کنید این گونه تبلیغات و معرفی چهره واقعی اسلام بویژه با ذشت حدود دو دهه از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و جاافتادن این انقلاب و وجود جمهوری اسلامی در جهان می تواند در رفتار دولتهای غربی مانند آمریکا و کاندا اثری داشته باشد و آنان رفتار خود را با مسلمانان تغییر دهند. بنگاش: ببینید، از زمان فروپاشی کمونیسم، غرب به طور کلی و آمریکا به طور اخص اسلام را به عنوان دشمن جدید خود هدف قرار داده است. فقط ایران هدف نیست بلکه اسلام هدف است. البته منظور آنها از اسلام گونه ای از آن است که توسط جمهوری اسلام ایران یا برادران و خواهران انقلابی در فلسطین حمایت می شود، جهاد اسلامی یا گونه ای از اسلام که مورد حمایت حزب الله لبنان است، اسلامی که برای عدالت است، اسلامی که در آن مسلمانان علیه ظلم و استبداد می جنگند. این اسلام است که

آمریکا با آن مخالفت می کند. مسلمانانی که متعهد به اسلام هستند و امپریالیسم آمریکا را قبول ندارند و در مقابل ظلم ساکت نمی نشینند هدف آمریکاست، آنهایی که در مقابل ظلم صهیونیستها در فلسطین و لبنان ساکت نمی مانند، آنهایی که در مقابل جنایتهای آمریکا علیه مسلمانان ساکت نمی نشینند. موارد زیادی از خشونت علیه مسلمانان بیگناه رخ داده است، خشونت در مساجد و سازمانها، بسیاری از آنها کاملا از بین رفته اند. مسلمانان زیادی مورد حمله قرار گرفته اند. بخصوص خواهران مسلمان که حجات را رعایت می کنند مورد حمله، تحقیر و سؤرفتار قرار گرفته اند. اینها اتفاقاتی هستند که هم اکنون در آمریکا روی می دهد. آمریکا خود را جامعه ای آزاد می داند. آنها می گویند ما دارای دموکراسی هستیم، آزادی بیان داریم، ولی ظالم ترین جامعه در روی زمین هستند. آنها منافقین بزرگی هستند. البته منظورم دولت آمریکاست. مردم عادی این طور نیستند. اساسا عده کمی از این جور مسایل خبر می شوند. اگر مردم بدانند در حالی که خود را دارای جامعه ای آزاد می دانند ولی سیاستهای ظالمانه ای را پیگیری می کنند به این سیاستها اعتراض می کنند. البته هر شخصی بر ضد این سیاستها برخیزد آنگاه دیگر دولت آمریکا بسیار خشن و بی قانون خواهد بود. در حال حاضر آنها مسلمانان را هدف قرار داده اند و به آنها ظلم و آزار می رسانند. بسیاری

از مسلمانان به زندان انداخته شده اند و در شرایط بسیار سختی قرار دارند. این واقعیت زندگی در آمریکاست. این میزان ظلم در کانادا وجود ندارد زیرا کانادا کشور امپریالیستی نیست. اگر نگاهی به تاریخ کانادا بیاندازیم می بینیم که این کشور خود مستعمره انگلستان بوده است و توسط انگلستان مورد ظلم واقع شده بنابراین احساسات مردم مظلوم را بهتر درک می کند و به مردمی که به سیاستهای آن پایبندند ظلم نمی کند. علاوه بر آن چون کانادا جاه طلبی امپریالیستی نیز ندارد لزومی هم ندارد که نگران بیان عقاید و نگرشهای مردم باشد. این تفاوتی است که باید در نظر داشته باشیم. حضور: از سخنان شما می توان این طور نتیجه گیری کرد که مبرمترین وظیفه ما رساندن پیام اسلام ناب و عدالت اسلامی و همچنین مظلومیت اسلام و مسلمین به مردم عالم است و حفظ این پیام الهی از تبلیغات و هجوم وسایل ارتباط جمعی استکبار، چگونه می توان این کار را انجام داد؟ بنگاش: البته این مبارزه بزرگی است. ما باید نسبت به فعالیتهایی که انجام می دهیم واقع بین بوده و توجه داشته باشیم که وسایل ارتباط جمعی غرب بسیار قدرتمندند و منابع بسیار زیادی در اختیار دارند. حال آنکه ما مسلمانان منابع بسیار بسیار محدودی داریم. اگر شما بدانید که با روزنامه ما که 26 سال

است چاپ می شود چند نفر همکاری می کنند و ما روی چه پروژه ای فعالیت می کنیم باورتان نمی شود. بسیاری باور نمی کنند که ما روزنامه ای چاپ می کنیم که 25 تا 30 هزار نسخه آن در جهان منتشر می شود و الحمدلله تاثیر قابل توجهی در جهان داشته است. شما به هر جای دنیای مسلمانان بروید، اگر مسلمانان فعالی آنجا باشند می بینید که این روزنامه را می شناسند، می خوانند و از آن تاثیر می گیرند. آنها می فهمند که این پیام بسیار مهمی است که درباره اسلام واقعی دریافت می کنند. ولی البته این تلاش کوچکی است. فکر می کنم مسلمانان باید توجه بیشتری به وسایل ارتباط جمعی نشان بدهند، نه تنها در کشور خودشان بلکه به آن بخش که در جهان اسلام خارج از کشورشان وجود دارد، من معتقدم که در این زمان مسلمانان می توانند به گونه معنی داری سهم خود را ادا کنند. به طور مثال اگر ما بتوانیم باید نشریه خود را که در حال حاضر به صورت روزنامه چاپ می شود بهتر کنیم و مانند مجله شما آن را به صورت مجله درآوریم که طبیعتا استخوان بندی مجله قوی تر است. این شکل برای مدت طولانی تری می ماند ولی روزنامه به دلیل خراب شدن کاغذ عمر طولانی نمی کند. ولی همان طور که می دانید چاپ مجله ای مانند این [مجله حضور] هزینه بسیار زیادی

می برد و ما امکان آن را نداریم و بسختی می توانیم چنین چیزی را تولید کنیم. نکته دیگر اینکه در حال حاضر مسلمانان باید شروع به استفاده از وسایل ارتباطی الکترونیکی کنند. در جهان غرب پست الکترونیکی ترقی چشمگیری پیدا کرده و در واقع می توانم بگویم افراد بسیار کمی در آمریکای شمالی هستند که پست الکترونیکی ندارند. تقریبا همه کامپیوتر دارند. بعضی از شرکتهای برنامه ریزی پیش بینی کرده اند که در طی حدود یک سال آینده حداقل 500 هزار نفر در جهان توسط پست الکترونیکی با یکدیگر ارتباط برقرار خواهند کرد و در سال بعد این رقم به یک میلیون نفر در جهان افزایش خواهد یافت. اگر شما پست الکترونیکی داشته باشید من می توانم از کانادا در عرض دو دقیقه بدون هیچ مشکلی پیامی به شما در تهران بفرستم. شما هم می توانید برای من پیغام بفرستید. تمام اطلاعات می توانند سریعا ارسال و سریعا پاسخ داده شوند. در آمریکای شمالی ما دائما در حال تبادل ارتباط هستیم. ما از طریق پست الکترونیکی اطلاعاتی را منتشر می کنیم این یکی از ابزاری است که مسلمانان می توانند استفاده کنند و من فکر می کنم ازاین طریق می توانیم با وسایل ارتباطی عادی رقابت کنیم. در حال حاظر فقط روزنامه نگاران نباید این کار را انجام دهند بلکه هر یک از

مسلمانان هم که اطلاعاتی را به دست می آورند می توانند از طریق کامپیوتر خود برای دوستانشان بفرستند و همین طور از آنان بخواهند که برای دیگران ارسال کنند. به این ترتیب اطلاعات و دیدگاهها خیلی سریع مبادله می شود. حضور: ظاهرا علاوه بر تبلیغ، برای مبارزه با استکبار باید فعالیتهای دیگری نیز صورت گیرد. همان طور که فرمودید قدرت تبلیغی غرب بلحاظ توانایی تولید پیام در جهت دعوت به لذات دنیوی و هیجانات و سرگرمیها، نیرومند است لاکن همین عملکرد در فطرت الهی مردم یک نوع احساس بحران روحی و کمبود معنویت را ایجاد می نماید که محمل خوبی برای دعوت به معنویت و خضوع در برابر قادر متعال و اجرای حق و عدالت است. لاکن صرف دعوت و تبلیغ کافی به نظر نمی رسد. نظر شما چیست؟ بنگاش: شما کاملا درست می گویید. بحران روحی در انسانهای غربی وجود دارد و مردم خود کم کم در حال دریافت این موضوع هستند. از زمانی که طی قرن گذشته غربیها مذهب را از زندگی خود بیرون راندند یا آن را تنها به آیینهای خاصی فقط در روزهای یکشنبه در کلیسا محدود کردند و از زمانی که ایده های انسانی دیگری وارد زندگی خود کردند، متوجه شده اند که زندگی شان بسیار پیچیده شده است. به طور مثال خانواده ها از هم پاشیده شده اند،

مشکل مواد مخدر دارند و فرزندان آنها بسیار خشن شده اند. وقتی خانواده ها از هم می پاشند جامعه هم قادر نیست نیازهای مردم را تامین کند بویژه در جوامع غربی. یکی از آثار پایان یافتن کمونیسم این است که در زمان حضور کمونیسم، برای دور نگه داشتن مردم از آن، انگیزه هایی در قالب خدمات اجتماعی ارائه می کردند مانند خدمات بهداشتی و تحصیلی رایگان، پرداخت مزایای دوران بیکاری یا حمایت مالی از مادران بیوه ای که همسرانشان ترکشان کرده یا فوت کرده اند و باید به تنهایی از فرزندان مراقبت کنند. در حال حاضر دولت تدریجا این امکانات را پس می گیرد زیرا خانواده های زیادی از هم پاشیده شده اند. مادران بیوه زیادی هستند که نیاز به حمایت دارند. افراد بیکار زیادی وجود دارند. مراقبتهای بهداشتی رها شده است و تحصیلات دارد به مشکل تبدیل می شود. بنابراین خود جامعه غربی در حال درک این مسئله است که ارزشهایی که کسب کرده دیگر پاسخگوی نیاز آنها نیست و به این جهت خود مردم دنبال راه حلی هستند. حال چگونه باید با آنها ارتباط برقرار کرد؟ من معتقدم یکی از راهها بحث درباره مشکلات این جوامع است. مردم درخواهند یافت که در مورد مشکل آنان صحبت می کنیم و خواهند گفت ما می دانیم که اینها مشکلات ما هستند. می دانیم که مشکل مواد

مخدر، الکل، فرزندان نامشروع و خانواده های از هم پاشیده وجود دارد. از طرف دیگر همان طور که می دانیم ما به عنوان مسلمان هیچیک از این مشکلات را نداریم و الحمدلله با هیچیک ازاین مسایل مواجه نیستیم. ما روابط خانوادگی مستحکمی داریم. الحمدلله فروپاشی خانواده و کودکان نامشروع در بین مسلمانان وجود ندارد و احتیاج به کمکهای دولت نداریم. اکنون مسلمانان خود شاهد این موضوع هستند. خواهران محجبه مسلمان با مشکلات زیادی مواجه هستند ولی من موارد زیادی در کانادا دیده ام که اگر خواهر مسلمان بخواهد وارد مغازه ای شود معمولا آقایان در را برای وی نگه می دارند و اجازه می دهند که داخل شود. حال آنکه ممکن است این کار را برای زنان خود انجام ندهند ولی برای خواهر محجبه چنین می کنند زیرا می ترسند در غیر این صورت زن مسلمان بگوید اول شما بفرمایید. آنها می دانند که مسلمانان چیزی برای گفتن دارند. اگر ما واقعا بر اساس اصول اسلامی زندگی کنیم می توانیم مثالی از هر یک از رفتارهایمان به عنوان مسلمان بیاوریم و طبیعتا دیگران تحت تاثیر ما قرار می گیرند. ولی اگر به اصول و ارزشهای اسلامی وفادار نباشیم دیگران را هم تحت تاثیر قرار نمی دهیم. بنابراین یکی از وظایف ما تبلیغ از طریق انتشار و غیره است و راه دیگر این است

که ما نمونه عملی اصولمان باشیم. علاوه بر آن طرح مسایل جهان غرب و ارائه راه حل خودمان مؤثر است. اینکه به آنها بگوییم اینها آمار و مثالهای ما هستند، به نتایج روابط پایدار خانواده های ما بنگرید و. . . آن مردم را تحت تاثیر قرار خواهد داد. نکته دیگری را می خواهم اضافه کنم: آفریقایی - آمریکایی های زیادی وجود دارند که مسلمان نیستند ولی سیاهپوستند و مرتکب جرایمی شده و به زندان فرستاده شده اند، بعضی برای 10 سال بعضی برای 20 سال، بیشر یا کمتر. هنگامی که آنان در زندان با نوشته های اسلامی آشنا شده و مقالات، کتاب و قرآن را دریافت می کنند به اسلام علاقه مند و مسلمان می شوند و تغییر ناگهانی در زندگی آنها پیش می آید. به طوری که وقتی این مجرمین مسلمان می شوند به چنان انسانهای خوبی بدل می شوند که حتی مسئولین زندانها نیز درک نمی کنند چه شده است. حالا مسئولین زندان از مسلمانان می خواهند سایر زندانیها را نیز به اسلام دعوت کنند. این افراد پس از آزادی هرگز به زندان بازنمی گردند. من می توانم به شما بگویم افراد ما به خیلی از زندانهای آمریکا سر می زنند و بسیار از زندانیها فقط با خواندن همین روزنامه ما مسلمان شده اند. الحمدلله، این معجزه خداوند است که ما در زندگی خودمان می بینیم.

پس ما هم مطالب بیشتری می نویسیم. آنها هم مطالب اسلامی برای ما می فرستند. مسلمانان می توانند دیگران را تحت تاثیر قرار دهند. در صورتی که ما بتوانیم نسخه هایی از قرآن با ترجمه انگلیسی و کتابهای اسلامی دیگر را در اختیار آنان قرار دهیم بسیار مؤثر خواهد بود و مهمتر از اینها این است که ما نمونه عملی گفته هایمان باشیم. حضور: درباره کنگره احیاء اندیشه دینی که شما نیز در شمار سخنرانان آن بودید چه نظر و برداشتی دارید؟ بنگاش: خود کنگره، البته اتفاق بسیار مهم و موفقیت آمیزی بود. این طور نیز انتظار می رفت، زیرا درباره زندگی شخصیت بسیار بزرگ جهان اسلام، امام خمینی (ره) بود که نه تنها به ایران بلکه به تمام مسلمانان جهان تعلق دارد. در این کنگره نظریه های احیاء اندیشه مذهبی به عنوان موضوع اصلی مورد بحث قرار گرفت. مطالب زیادی بررسی شد که همه الهام بخش بودند. جالب توجه است که مسلمانان در تمام دنیا شرایط را بسیار روشنتر می بینند، همین طور موضوع تاثیر اندیشه های امام بر مردم دنیا که هم در ایران وهم در خارج از ایران چقدر به ایشان علاقه دارند. من با یکی از برادران ایرانی ام صحبت می کردم. به ایشان گفتم شما بحثهای اخلاقی زیادی در مورد موضوعهای فراوانی دارید و همچنین اختلاف نظرهای زیادی، ولی الحمدلله در مورد

امام (ره) همه اتفاق نظر دارند و دوستشان دارند. بنابراین امام ما را به هم نزدیک می کند حتی اگر هم عقیده نباشیم. این شخصیت بزرگ امام است که تمامی مسلمانان را تحت تاثیر قرار می دهد. لذا می توانم بگویم کنگره بسیار موفق و از نظر روحی الهام بخش بود و من شخصا چیزهای زیادی ازآن آموخته ام. انشاءالله بسیار با انگیزه و الهام گرفته از آنچه دیده و شنیده ام باز خواهم گشت. حضور: درباره سخنرانیهای انجام شده چه نظری دارید؟ منظورم این است که کدام سخنرانیها و موضوعات همانطور که فرمودید برای شما آموزنده و الهام بخش بود؟ بنگاش: من چندین سخنرانی جالب شنیدم که مایلم چند تای آنها را به طور خاص نام ببرم: سخنرانی آقای میرحسین موسوی که مدت طولانی سخنرانی کردند ولی بسیار خوب و از ته قلب بود. ایشان پیام و اندیشه های امام را به شیوه بسیار زیبایی ارائه کردند. فکر می کنم کار ایشان عالی بود. آقای محسن کدیور مقاله بسیار جالبی درباره ولایت فقیه ارائه دادند که خیلی جالب بود و من شخصا خیلی تحت تاثیر قرار گرفتم زیرا تحقیقات زیادی انجام داده بودند. نکات بحث انگیزی در این مقاله مطرح شد و برادران دیگر نظریات خود را بیان کردند. به هر حال مقاله بسیار جالبی بود. سپس یکی از خواهران، خانم

دکتر زهرا رهنورد مقاله بسیار خوبی درباره نظریه های امام درباره نقش زنان، فمینیسم و. . . ارائه کردند. با اینکه وقت زیادی نبود ایشان خیلی خوب صحبت کردند و مقاله شان خیلی خوب بود. در آخر باید به مقاله حجت الاسلام سیدحسن خمینی، نوه امام اشاره کنم. من خیلی تحت تاثیر آن قرار گرفتم. ایشان نظریه ها را بسیار زیبا ارائه کردند. ایشان مرد جوانی هستند ولی برای من خیلی جالب بود که شخصی به این جوانی بتواند چنین نظریات شریف، فیلسوفانه و بزرگی را این گونه درخشان بیان کند. حضور: مختصری درباره مقاله خودتان بیان بفرمایید: بنگاش: من درباره نقش امام در برپایی حکومت اسلامی صحبت کردم; زیرا معتقدم حکومت اسلامی نهاد زیربنایی اسلام است. حضرت محمد (ص) حکومتی اسلامی در مدینه برپا کردند. همچنین درباره مشکلات متفاوتی که مسلمانان در طول سالها با آن مواجه شده اند و شکست بعضی از نهضتهای اسلامی در تاریخ معاصر و علل شکست آنها و پیروزی نهضت امام خمینی مطالبی بیان کردم. بحث من این بود که انقلاب اسلامی اکنون به الگویی برای تمام مسلمانان جهان تبدیل شده است، زیرا دارای روشی است که ثمربخش است. هرگاه راهی پیدا کنید که به نتیجه می رسد باید از آن پیروی کنید زیرا به ثمر می نشیند. به این ترتیب این پیام

وجودی نقش امام بود. من از دیدگاه توسعه تئولژی بخصوص از اصول اجتهاد تا اجتهاد امام درباره حکومت اسلامی و نقش ولی فقیه و اینکه این قضیه چگونه به پیشرفت تئولژی و به ثمر رساندن انقلاب اسلامی کمک کرد، صحبت کردم. الحمدلله اینها جنبه هایی است که من درباره شان صحبت کردم. فکر می کنم تنها من نبودم بلکه چند سخنران دیگر هم بودند که در مورد همین موضوعات بحث کردند و بر نکات مشترک اهمیت نقش امام در احیای اجتهاد امام، حکومت اسلامی، معنای انقلاب اسلامی به عنوان الگو و روشی تاکید کردند. حضور: یکی ازمباحث کنگره که شما هم اشاره کردید مسئله ولایت فقیه یا رهبری در اسلام است. به طور کلی بفرمایید تفاوت اصلی رهبری در اسلام و رهبری در غرب کدام است؟ بنگاش: در اسلام رهبری امانتی است از جانب الله. در این رهبری اسلامی، رهبر دیدگاههای شخصی خود را بیان نمی کند. قرآن انسانها و بویژه مسلمانان و مومنان را مرتبط با قوانین الهی می داند. رهبر اسلامی نیز محدود به قوانین الهی است. البته خداوند این اختیار را به رهبر داده است که اگر ببیند قوانین اسلام زیر پا گذاشته می شود یا

اگر اصولی از اسلام در خطر است، دستور و فرمان لازم را صادر کند، حتی اگر به تعلیق بعضی احکام دیگر اسلامی منجر شود. این موضوع در تاریخ اسلام اتفاق افتاده و باز هم اتفاق خواهد افتاد. این اختیاری است که ولی فقیه دارد. او در واقع نایب رسول الله است. او معرف ارتباط با پیامبر است. می توان به مثالهایی اشاره کرد. در اسلام مجازات دزدی قطع دست مجرم است ولی اگر در جامعه قحطی وجود داشته باشد قانونگزار می تواند این حکم را لغو کند زیرا مردم تحت فشار هستند یا مثالی از زمان انقلاب اسلامی بزنم. در زمان شکل گیری انقلاب اسلامی زنان بسیاری در تظاهرات شرکت می کردند و بعضی مسلمانان در ایران با این امر مخالف بودند و می گفتند به زنان و دخترانشان اجازه شرکت در تظاهرات را نمی دهند. سپس زنان از امام سؤال کردند و پاسخ ایشان این بود که اکنون اسلام در خطر است و زنان حق دارند در تظاهرات شرکت کنند. پس ملاحظه می کنید که چون ارزش مهمتری در کار بود ولی فقیه این گونه حکم کردند. این معنای اختیار قانونگزار و رهبر در قالب اسلام است. اما در مفهوم غربی چنین نیست. رهبران فقط کارهایی را انجام می دهند که به سود خودشان است و برایشان

مهم نیست که آیا به سود جامعه و مردم هم هست یا خیر. ممکن است کارهایی هم به نفع جامعه انجام دهند ولی این انگیزه و هدف اصلی شان نیست. بلکه هدف اصلی نفع شخصی خودشان است. در مفهوم اسلامی رهبر کاری برای نفع شخصی انجام نمی دهد و هدف او فقط و فقط برای رضای خدا و ارتقای اسلام است. حضور: به عنوان آخرین پرسش بفرمایید کدامیک از آثار حضرت امام خمینی در نشریه شما بیشتر چاپ شده مطرح است و کدامیک از آنها برای مخاطبان شما اهمیت و جذابیت بیشتری دارد؟ بنگاش: نظریات بسیاری از امام مطرح شده و مردم را به خود جلب کرده است. ولی من معتقدم مردمی که بیرون از کشورهای مسلمان زندگی می کنند، بخصوص در کشورهای غربی، ظلم جوامع غربی را مستقیما در زندگی خود تجربه می کنند. به همین دلیل سخنرانیهایی که مربوط به مبارزه و محکومیت روشهای غیرعادلانه غرب، بخصوص ستمگری آمریکا و تهاجم این کشور به مردم مسلمان و مظلوم است، جذابیت بیشتری دارند. هنگامی که امام بر ضد آمریکا صحبت می کرد آرامشی به مسلمانان خارج دست می داد که حداقل یک رهبر مسلمان وجود دارد که می تواند در مقابل آمریکا بایستد و از حق مسلمانان دفاع کند. این قبیل موضوعات خیلی مسلمانان را به خود جلب کرد.

امروز هم وقتی رهبر آیت الله سید علی خامنه ای علیه آمریکا یا سلطه غرب سخن می گوید مردم را به خود جلب می کند. زیرا آنها سخنان قلبی خودشان را می شنوند. آنها هم همین احساس را دارندو می بینند که یک رهبر مسلمان وجود دارد که نمی ترسد، به آمریکا و قدرت نظامی اش اهمیت نمی دهد، کسی است که به حد کافی برای گفتن سخن حقیقت از جانب مردم مظلوم قدرتمند است و اهمیتی به آمریکا یا هیچ کشور دیگری در جهان نمی دهد. این چیزی است که مسلمانان خارج را خیلی به خود جلب می کند. حضور: از شرکت شما در این مصاحبه سپاسگزاریم. بنگاش: من هم از این فرصت بسیار متشکرم. ترجمه و تنظیم: بیتا مرتضوی

امام خمینی منادی حکومت مطلوب و سیاستمدار مطلوب

اشاره

8 چکیده: ضرورت نیاز به دولت و نهاد تصمیم گیری و باور به این نکته که تاسیس حکومت، نخستین نماد پیدایش جامعه مدنی است، از جمله حقایق انکارناپذیر به شمار می رود. این نیاز در گذر زمان و با توجه به روند توسعه سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و در نهایت پیچیدگیهای روابط بین الملل، بیش از پیش مورد تاکید قرار گرفته است. افزون بر این، همین روند توسعه و پیچیدگیهای روابط بین الملل، وظایف دولتها را که فی نفسه وظایفی خطیر و دشوارند، سنگینتر ساخته است. سنگینی این وظایف امروزه بر دوش دولتهای جهان سوم در مقایسه با دیگر دولتهای جهان به مراتب بیشتر احساس می شود، بدین معنی که این کشورها هم باید فاصله عظیم توسعه نیافتگی را بپیمایند و همچنین اگر در کشورهای پیشرفته، پاره ای مشکلات از طریق نهادهای اجتماعی قابل حل و فصل بوده و امید به اصلاحات از طریق اینگونه سازمانها محتمل است، در کشورهای جهان سوم اساسا چنین امیدی وجود ندارد و دولت یگانه نهاد اجتماعی قدرتمند و تنها عامل فلاح و رستگاری قلمداد می شود. تعمق در مسائل فوق و توجه به عدم انجام مطالعات گسترده در خصوص مقوله دولت، به ویژه در جهان سوم، به همراه مشاهده روند شتابان از رشد ماندگی

سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی اکثر این جوامع، کرارا این پرسش را در ذهن تداعی می کند که علیرغم وضوح این واقعیت که حکومت مهمترین سنگر قابل اتکا و قدرتمندترین عامل ارمغان آوردن رستگاری جامعه به شمار می رود، چگونه است که در جهان سوم تغییر شکل حکومتها چه به صورت صلح آمیز و چه قهرآمیز - به خصوص در قرن اخیر و مستقل از شعارهای دهان پرکن - تنها دو نتیجه یکسان ببار آورده است: اول، استمرار استبداد داخلی و نقض حاکمیت مردم و دوم، کاهش چشمگیر امید مردم از دستیابی به فلاح و رستگاری؟ علت چیست؟ آیا ماهیت قدرت به گونه ای است که انسان را به غفلت از تلاش برای بهروزی مردم و جامعه وا می دارد؟ یا چنین است که اکثر کسانی که به قدرت میل می کنند، ابتدا با نیت ارمغان آوردن بهروزی و کامیابی کار را آغاز می کنند ولی هنگامیکه در چنبره واقعیتهای عینی و عملی قرار می گیرند، نیت را برآورده نشدنی و دست کشیدن از قدرت را دشوار می یابند و در این میان تلاش برای تحقق شعارها به دست فراموشی سپرده می شود و آنچه قوت می یابد و به اصل تبدیل می شود، همانا استمرار حاکمیت قدرتمندان جدید خواهد بود؟ یا اصلا چنین است که این آرزومندان در ظلمت الگوهای رایج،

جایی را نمی بینند و در تلاش برای استفاده از تجربیات ناموفق دیگران، ابتدا چنین می اندیشند که ایشان تافته ای جدا بافته هستند که می توانند از ارتکاب اشتباهات و تجارب تلخ دیگر کشورها خودداری نمایند; لیکن در عمل همه همچون سیزیف، (1) همان راهی را می پویند که دیگران مکرر در مکرر پیموده اند؟ چاره چیست؟ برای جلوگیری از این تکرار مصیبت بار تاریخ چه چاره ای باید اندیشید؟ آیا باید تسلیم این واقعیتها شد و فجایع بزرگی را که به خاطر توسعه اقتدار حکمرانان به انسان می رود، به خداوند واگذار کرد؟ یا خیر باید در جستجوی راهی تازه بود و طرحی نو درانداخت. آیا نباید زمانی که غیر از حکومت هیچ نقطه امید دیگری در جهان سوم وجود ندارد، فقط به آن اندیشید؟ حقیقت آن است که جهان سوم، شکل و چگونگی روابط میان ارکان و اجزاء حکومت را از غرب می گیرد و در این انتقال توجه نمی کند که هم شکل و هم محتوای حکومت در غرب بر پایه تخاصم نهادهای سیاسی و داروینیسم اجتماعی پی ریزی گردیده است، با این ویژگی که اومانیسم در غرب توانسته است مبناء قرار گیرد و لذا نهادهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی متعددی برای کنترل افراد و دولتها وجود دارد، ولی در جهان سوم اومانیسم نمی تواند مبناء تفکر

اجتماعی قرار گیرد و در نتیجه از آنگونه نهادها حقیقتا خبری نیست که نیست، زیرا در کشورهای جهان سوم آن چیزی که اصل می باشد، منافع قدرتهای مسلط است. لذا دولتمردان به این دلیل و هم چنین فسادآوری قدرت نهایتا همان مسیری را طی می کنند که دیگران رفته اند، و از یک سوراخ بیش از دو قرن است که به تکرار گزیده می شوند. لذا چاره کار در آن است که موضوع مورد توجه نخبگان و مردم، طرح نظام حکومتی ای دیگرگون باشد، یعنی همان چیزی که در حجاب فراموشی قرار گرفته است، موضوعی که ما آن را "حکومت مطلوب " می نامیم و این نوشته در صدد طرح آن است. برای ورود به بحث یادآوری فروضی چند ضرورت دارد: نخست آنکه: فرض را بر این پایه قرار می دهیم که تمام کسانی که علم مبارزه را برپای می دارند و در پی تاسیس حکومتی بر می آیند، سرشار از اندیشه فلاح و رستگاری مردم و جامعه خود هستند. دوم آنکه: این باور را مورد اتفاق قرار می دهیم که در شرایط کنونی که نظریه پردازان سیاسی به بن بست رسیدن دولت مشروطه را پذیرفته و موضوع سخن آنها دولت کثرت گرا، دولت رفاه و دولت مدرن است، نمی توان دولتی را که هدف خود را توسعه اقتدار داخلی از طریق نهادینه کردن

زور قرار می دهد، مطلوب نامید. سوم آنکه: دولت مطلوب (2) نمی تواند ادامه روند کنونی نهاد حکومت در غرب باشد. بلکه باید نتیجه و مولود ساختار فرهنگی، تاریخی، اجتماعی و عقیدتی جوامع در حال توسعه باشد. چهارم آنکه: دولت مطلوب بر یک ویژگی استوار است و بر یک هدف پای می فشارد. اول، "مشروعیت" که "از طریق رضایت فعال یا منفعل، اما صادقانه کسانی که باید اطاعت کنند به دست می آید. " (3) و دوم "تلاش برای نیل به خیر مطلق" (4) چنانکه افلاطون می گوید. نخبگان حقیقی به این نکته وقوف دارند که فردی که به افتخار تاسیس دولتی نائل می شود یا در راس حکومتی قرار می گیرد، بالقوه صاحب نقشی تاریخ ساز است که برای بالفعل نمودن آن نمی تواند فیلسوف نباشد و متاسفانه همان نخبگان باور دارند که ما در شرایطی قرار نداریم که فیلسوف شدن به آسانی حاکم شدن باشد. این را ادبیات سیاسی جهان - به خصوص در دو قرن اخیر که بیشترین تولیدات را داشته است - و همچنین موقعیت ضعیفتر کشورهای در حال توسعه در معادلات بین المللی و داخلی به ما می آموزد. حاکم مطلوب، جامعه خود را به سمت حکومت مطلوب هدایت می کند که این کار مستلزم شناخت جامع از نظریه حکومت و نقد آن است. این کار را

انجام داده است. کتاب "نظریه های دولت" (6) او که خلاصه ای از آنرا در این بحث ذکر خواهیم کرد در رهیافت بهتر نظریه حکومت مطلوب ما را یاری می سازد. او در یک طبقه بندی کلی و تاریخی، 5 نوع نظریه درباره دولت (حکومت) ارائه می کند که ما به شرح و نقد آنها از مباحث همان کتاب می پردازیم: )1 )7. نظریه دولت مطلقه که در آن قدرت عمومی، همان شخص حاکم مطلق (خواه واقعی یا مصنوعی) است که از حق الهی برخوردار است و مالک کشور به شمار می رود. مصالح شخص حاکم همان مصالح دولت اند. 2. نظریه دولت مشروطه: در این نظریه قدرت عمومی عبارت از ساختار نهادی پیچیده ای است که به دلایل تاریخی، حقوقی، اخلاقی و فلسفی متضمن ابزارهای محدود ساختن و پراکندن قدرت و اقتدار و نیز سلسله مراتب پیچیده ای از قواعد و هنجارهایی است که قدرت را نهادینه ساخته و روابط میان شهروندان، قوانین و نهادهای سیاسی را تنظیم می کنند. 3. نظریه اخلاقی دولت که در آن قدرت عمومی در شیوه تلقی و عمل شهروندان، گروهها و نهادهای دولت سلطنتی مشروطه نهفته است که معطوف به تامین حداکثر کمال و رشد اخلاقی و آزادی شهروندان است. قدرت عمومی در واقع در وحدت گرایشهای ادراکی فرد و غایت قواعد و نهادها نهفته است.

حتی در این خصوص تردید است که آیا دولت مطلقه اصلا تا کنون پدید آمده است یا خیر. در اینجا می توان به گفته دیوید پارکر اشاره کرد که "دولت مطلقه همواره در شرف تکوین بود ولی هیچگاه تکوین نیافت". 2. انتقادی که به نظریه دولت مشروطه وارد است این است که اندیشه مشروطیت که زمانی در پی حل یکی از مسائل اساسی حاکمیت مطلقه یعنی مسئله انتقال حاکمیت از یکی به دیگری و تداوم آن بود، امروزه با مشکلات چندی مواجه است بدین معنی که امروزه همه کشورها مشروطه اند لیکن اندیشه مشروطیت در بسیاری از موارد در قالب چهارچوبی خشک محصور مانده است. نظریه پردازان در نقد عمومی خود از لیبرالیزم به خرده گیری از اندیشه مشروطیت برخاسته و چنین استدلال کرده اند که اندیشه دولت محدود و مسئول از نظر تاریخ، مواجه با شکست شده و نمی تواند از عهده پاسخگویی به پیچیدگیهای سیاست در قرن بیستم برآید. 3. از جمله انتقادات وارد بر نظریه اخلاقی دولت این است که کل اخلاق و آزادی را در درون محدوده دولت ملی یا کشور محقق می داند نتیجه این گفته آن است که هیچگونه قاعده اخلاقی بر روابط میان دولتها ناظر نیست. این نظر هگل که دولت "حرکت خداوند در جهان است" مبین برخورداری دولتهای ملی از مشروعیت الهی است. این

اندیشه وقتی با جنگ در می آمیزد، طرف پیروز را به نوعی، از تاییدات الهی برخوردار می کند. بدینسان دولتی که پیروز می شود، بهترین و سالمترین دولت است و به تبع آن " حق در قدرت است. " 4. نظریه طبقاتی دولت دچار اشکالاتی است که بنظر حل نشدنی می رسند. این نظریه هنجاری مثبت درباره قدرت عمومی بدست نمی دهد. هیچگاه این نظر که دولت به سود طبقه حاکم عمل می کند و یا حتی عرصه مبارزه طبقاتی است اثبات نمی شود. 5. در مورد کثرت گرایی نیز انتقاد بر این است که کثرت گرایی نه یک مکتب بلکه گرایشی عمومی است و این خود مهمترین مشکل آن است. کثرت گرایان به دلیل عدم وحدت نمی توانند بسیاری از دشواریهای دیدگاه خاص خود را دریابند و یا آنها را حل نمایند. آنها یک موضوع عمده را نادیده می گیرند و آن اینکه گروهها هم می توانند مانند دولت، سرکوبگر، تنگ نظر و ویرانگر آزادی باشند. حتی اگر نظر کثرت گرایان را به این صورت تعبیر کنیم که حاکمیت باید میان گروهها توزیع شود، مجددا این ایراد وارد می شود که حاکمیت پراکنده اصلا حاکمیت نیست. ملاحظه تلاشهای اندرو وینسنت چنانکه مشاهده می کنید ما را در جایگاه دشواری قرار می دهد زیرا هیچیک از نظریات مطروحه - چنانکه دیدیم - واجد کمال نیستند. ما در درون هر

یک از تعاریف کلی و گسترده از ماهیت قدرت عمومی، اشاراتی به نوع جامعه سیاسی و دولت مورد نظر را شاهد بودیم. لیکن هیچیک از تعاریف فوق، نظامهای حکومتی مشخصی را تعیین نکردند. این همان بن بست فلسفی است که امام خمینی (ره) وقتی فتوای مرگ مارکسیسم را صادر می کرد به آقای گورباچف و جامعه نخبگان روسیه پیام داد تا از غلتیدن به دام آن بر حذر باشند و از کوچه ای بن بست به بن بستی دیگر نروند. برای شناخت بهتر دلایل نظری شکست غرب در تاسیس دولت مطلوب، ضروری است که به نقطه آغازین تاریخ تفکر آن بازگردیم، یعنی اندیشه های افلاطون. چنانکه دیدیم افلاطون، "هدف اساسی از نظام حکومت را نیل به خیر مطلق می دانست و بر اساس آن برای حاکم، حکمت را فضیلت اول، شجاعت اخلاقی را فضیلت دوم و اعتدال را فضیلت سوم می دانست. " (8) اما نظام سیاسی او که بر پایه کار کردن نخبگان و اشراف استوار بود، در درون خود تعارضی داشت که قابل حل نبود. افلاطون یا منبعث از شرایط اجتماعی عصری که در آن می زیست یا به دلیل برداشتهای نظری خاص خود، همگان را شایسته مشارکت در سرنوشت خویش نمی دانست و جمهوریت او گرچه روی به آسمان داشت و عدالت را ملکه خود می دانست اما واقعا عادل نبود

و به همین دلیل نیز نتوانست از فروپاشی دولت - شهرهای عصر خود جلوگیری نماید و اندیشه هایش تا دوره جنگهای صلیبی در غربت غرب باقی ماند. فتح آندلس و شکست در جنگهای صلیبی دستاوردهای مهمی برای غرب به ارمغان آورد که یکی از مهمترین آنها توجه به متون افلاطونی بود. این توجه دلایلی چند داشت. اما مهمترین آن که تا آن زمان حاضر باقی است و حقیقتی غیر قابل کتمان است، ناتوانی متون فعلی تورات و انجیل در اقناع نخبگان غرب است. آنها نه از تورات و نه از انجیل علمی می آموزند و نه می توانند ماجرای گالیله را فراموش کنند. اروپا بعد از ظهور حضرت عیسی (ع) بیش از هزار سال عقیم بوده است و در بازخوانی تاریخ خویش در قبل و بعد از میلاد (9) نیز جز همین متون افلاطونی سندی برای افتخار ندارد و به همین لحاظ است که آنها را منابع اصلی تحقیق و عرضه نظریه های سیاسی در اروپا و بعدا در امریکا قرار داده است. اما همانگونه که اندرو وینسنت نشان داد و به همان دلیل فروپاشی دولت - شهرها و غیر عادلانه بودن نظام سیاسی افلاطون که پیشتر بدان اشاره کردیم - میراث افلاطونی نه توانسته و نه می تواند دولت مطلوب را بسازد. دولت در

غرب معادله ای خطی و سطحی است، هرچند ممکن است نمای (توان) بسیاری از فاکتورهای آن از یک بیشتر و در تامین رفاه مادی کارکردی مثال زدنی داشته باشد، اما قادر نیست شهروندان خود را به سمت خیر مطلق هدایت کند. زیرا خیر مطلق را در عملکرد خطی و سطحی جامعه نمی توان یافت. چرا که جهان آفرینش ماهیتی از اویی و به سوی اویی دارد - (انالله و اناالیه راجعون) . لذا زمانی می شود جامعه را به سمت خیر مطلق هدایت کرد که به تعبیر امام خمینی (ره) آنرا در قوس وجود قرار دهیم. عبارت ایشان منبعث از آیه شریفه استرجاع بسیار دقیق و زیباست، "تمام قوس وجود من الله و الی الله است". لذا دولت مطلوب دولتی است که جامعه و شهروندانش را به سمت این قوس هدایت کند. و مشارکت آنها را از ترس حاکمیت مجدد وحشت، چنانکه در اروپا و غرب شاهد آن هستیم بلکه به دلیل اشتیاق به وحدت و رستگاری با خود سازمان دهد. علی ای حال ما در ادبیات سیاسی جهان که بیش از سه قرن است زرادخانه اش در غرب مستقر است درباره حکومت مطلوب بحث مهمی نداریم; نه به این دلیل که حکومت مطلوب وجود نداشته است بلکه به این دلیل که نخبگان غرب در گریز از کلیسای قرون وسطی

اشتباه مجددی را مرتکب شده اند. آنها بجای فرار از مسیحیت تحریف شده و کلیسای تفتیش عقاید، از خدا و وحی گریخته اند و چشمان خود را به روی بخشی راهگشا از تاریخ فرو بسته اند. اما حکومت مطلوب وجود داشته است و همواره می توان آنرا به وجود آورد. و ما برای پرهیز از بحثهای طولانی، ابتداء ویژگیهای آنرا برشمرده و سپس به نمونه های تاریخی آن رجوع می کنیم. الف: ویژگیهای حکومت مطلوب: 1. حکومت مطلوب به طور عمومی مورد اشتیاق و علاقه مردم است. 2. حکومت مطلوب زور را نهادینه نمی سازد. 3. حکومت مطلوب درد عدالت دارد نه برای شهروندانش بلکه برای نوع بشر. 4. حکومت مطلوب امام و رهبر دارد. 5. حکومت مطلوب شهروندانش را به قوس وجود هدایت می کند. 6. حکومت مطلوب در گذر تاریخ نه از باب توجیه بلکه از باب حقیقت تبرئه می گردد. در اینجا ذکر چند نکته ضرورت دارد. اول آنکه اگر چه ویژگیهای مذکور قابل بحث اند، لیکن جمیع آنها باید در یک حکومت وجود داشته باشند تا بتوان آن را حکومت مطلوب نامید. و نبود هر یک از آنها حوزه مطلوبیت دولت را محدود، جامعیت آنرا مخدوش و آنرا خطی می کند ثانیا، این ویژگیها معارضه ای با کارآمدیها و محدودیتهای مفروضه برای حکومتها ندارد. بعبارت دیگر حکومت مطلوب

نه این است که حکومت رفاه نیست، بلکه حکومت رفاه هم هست. اما رفاه هدف او نیست. نه این است که قدرت را نمی شناسد و به دنبال قدرتمند شدن نیست. اما کسب قدرت هدف او نیست. نه این است که قانون ندارد بلکه قانون دارد و قانون هم وضع می کند، اما هدف او از وضع قوانین چنانکه پل ریکور (10) می گوید "تنظیم رابطه میان قدرتهای رقیب نیست. " نه این است که اشتباه نمی کند و شکست نمی خورد و فرو نمی پاشد، خیر، هم اشتباه می کند، هم شکست می خورد و هم فرو می پاشد. اما وقتی شکست را پذیرا می شود به قله تاریخ می پیوندد نه به قعر چاه تاریخ. و نه اینکه مدینه فاضله فارابی است. نه، مدینه فاضله نیست. اما تلاشش خارج نشدن از قوس وجود است زیرا سعادت و خیر مطلق تنها از این طریق مقدور است. ب: چند نمونه تاریخی چنانکه می دانیم جامعه بشری تلاشهای بسیاری را برای شناسائی تمدنهای باستانی به عمل آورده و توانسته است اطلاعاتی هرچند اندک اما مفید در این خصوص بدست آورد. لیکن در این تلاشها ماهیت دولتهای مذکور چندان مورد توجه نبوده اند. همچنین این تلاشها در خصوص تمدن دینی بشریت که دولتهای مطلوب مهمی را در خود ذخیره دارد، تمرکز چندانی به عمل نیاورده

است و حتی در بحث جامعه شناسی ادیان نیز متاسفانه این جنبه از کوششهای موحدان در حاشیه غفلت قرار گرفته است که بعنوان مثال می توان حکومت حضرت یوسف (ع) دولت مهاجر موسی کلیم (ع) ، حکومت حضرت داوود (ع) ، سلطنت حضرت سلیمان (ع) و تلاشهای شبانه روزی عیسی مسیح (ع) که نهایتا حکومت رم در مقابل آن زانو زد و بالاخره دو نمونه روشنتر و ملموس تر جهان را یعنی کومت حضرت محمد (ص) در شبه جزیره عربستان و حضرت علی (ع) که بخش وسیعی از جهان آن روز را تحت پوشش حکومت اسلامی قرار داد و کارآمدی عجیبی را از خود نشان دادند، یادآور شد. آنها در کمتر از بیست سال دو امپراطوری با عظمت آن روزگار یعنی ایران و رم را شکست دادند و در همین مدت جمع محدود و کوچک آنها که در شعب ابی طالب (11) به روزی یکدانه خرما قناعت داشتند، به چنان رفاه و مکنتی رسیدند که دولت های رفاهی که امروزه مورد بحث هستند، سالهای متمادی باید در راه نیل به آن حد از رفاه تلاش کنند. اینها جملگی حکومتهای مطلوبی بوده اند که در حجاب غفلت قرار گرفته اند. و ما به دلیل محدودیتهای این مقاله نمی توانیم به جزئیات بیشتری از عملکرد آنان اشاره کنیم. لیکن تعمق در خصوص این حکومتها علی

رغم گونه گونی اشکال و جایگاه رهبرانش که به عنوان مثال حضرت سلیمان در نظام حکومتی پادشاهی است، حضرت یوسف توسط عزیز مصر به نخست وزیری و ریاست دولت منصوب می شود، موسی ولت سرگردانی چهل ساله است که از فرعون گریخته، حضرت محمد (ص) - دولت مدینه - متکی به وحی و عقل است که کفار و جاهلان عرب قدرت او را از طریق کرامت و بزرگواریش گردن نهادند و خلافت پنج ساله حضرت علی (ع) که متکی به انتخاب آزاد و مشتاقانه مردم است، نشان می دهد که در بررسی این حکومتهای جمله مطلوب، این شکل نیست که مهم است بلکه محتوا است که باید مورد عنایت قرار گیرد چرا که شکل آن بستگی به شرایط زمان و مکان دارد ولی اگر در محتوای آن نظر کنیم ویژگیهای حکومت مطلوب را که پیشتر ذکر کردیم در آنها می بینیم: نخست آنکه در تمام این حکومتها، اندیشه حاکم بر جامعه، اندیشه توحیدی است. و لذا جامعه در قوس وجود قرار دارد. دوم آنکه متکی بر رهبری و امامت و پیشوائی مومنان است. و سوم آنکه قائل به روابط نژادی و برتری گروهی نیست. بلکه توده مردم در نظام سیاسی مشارکت جدی و مشتاقانه دارند. چهارم آنکه تلاش این دولتها، بشری است و منافع یک توده

و قبیله و شهر و کشور و یا یک منطقه در آن اصل نیست. پنجم آنکه زور و استبداد را نهادینه نکرده اند ششم آنکه، رفاه مادی جامعه صعودی است حتی در مورد قوم یهود، زیرا وضعیت ارتزاق آنها در دوره سرگردانی، قابل مقایسه با دوره اسارت در دست فرعون نبوده است و بالاخره آنکه محققین واقعی اگر به دیده عقل در آنها بنگرند همه آنها را نه از نظر آنکه انبیاء عظام الهی یا معصومین بنیانگذار آنها بوده اند، بلکه از لحاظ کاربردی آنها را حکومتهائی مطلوب خواهند یافت. اما حکومت مطلوب قابل تکرار است نه به آن دلیل که من می گویم. بلکه به این دلیل که شما آنرا دیده اید. شما استقبال مردم را در 12 بهمن 12( 1357( از حکومت مطلوب وقتی که وارد ایران شد دیده اید. و همچنین اندوه زائدالوصف همین مردم را وقتی در 14 خرداد 13( 1368( بنیانگذارش در خاک خفت و نیز هیجان شورآفرین آنها را هنگامیکه در آذرماه 74 رهبرش وارد قم شد، شاهد بوده اید. (14) حکومت مطلوب، حکومت امامت است و امام در تعبیر امروزین همان سیاستمدار مدینه فاضله است که فارابی وظیفه او را چنین شرح می کند: "کار سیاستمدار مدینه فاضله این است که نظام آن را بدان سان تنظیم نماید که اجزاء و

دسته ها با نظام خاصی به یکدیگر پیوسته گردند و آن چنان سازگاری و ترتیب بین آنها برقرار شود که همه جمعا جهت زدودن بدیها و حصول خوبیها به یکدیگر کمک و معاونت نمایند. " (15) تصدیق می کنم که اینگونه سیاستمدار یا امام قدری آرمانگرایانه بنظر می رسد ولی نمونه های واقعی بسیاری را به شما یادآوری می کنم نه از آن جهت که تمام آنها به تاسیس حکومت مطلوب توفیق یافتند بلکه از آن بابت که آنان حتی وقتی شکست هم خوردند به عنوان سیاستمداران مطلوب در حافظه تاریخی مردم باقی مانده اند. آنان سقراطند که شوکران می نوشند، ابراهیم اند که در آتش می روند، موسی اند که به نیل می زنند، عیسی اند که بر صلیب می روند. علی اند که در محراب سر می دهند، حسین اند که اسب بر کشته اش می رانند، حلاج اند که دار خویش بر دوش می کشند. ژاندارک اند که در آتش می سوزند، ابوذرند که در تبعید جان می سپارند و . . . ، اما فرعون نیستند که خدائی را درخواست کنند، اسکندر نیستند که قدرت را نشانه کنند، ماکیاولی نیستند که ستم را توجیه کنند، ایوان مخوف نیستند که جنایت را مشروعیت بخشند، و بالاخره هیتلر نیستند که برتری نژادی را صلا دهند. در ابتدای بحث گفتم که فیلسوف شدن کار دشواری است. حال می خواهم نظرم را تغییر دهم و

با ویلیام تی. بلوم در کتاب "نظریه های نظام سیاسی" (16) همراه شوم که "همه ما به نوعی فیلسوف یا نظریه پردازیم. بخصوص ما که زندگی سیاسی آگاهانه تری داریم. بخصوص ما که باید درباره سیاست فکر کنیم، زیرا باید از نظریه های سیاسی استفاده کنیم. چون نظریه سیاسی تبیین موضوع سیاست است، درک عام جهان سیاسی است، چارچوب مرجع است و بدون آن نمی توانیم رویدادی را به عنوان رویداد سیاسی بشناسیم و بگوییم در آینده چه رویدادهایی محتمل اند. " لذا هر کس که در تلاش برای بهروزی مردم، حکومتی تاسیس می کند یا به ریاست حکومتی می رسد، قطعا زندگی سیاسی آگاهانه ای داشته است و بدین لحاظ می توان او را به نوعی، فیلسوف نامید. مشروط بر آنکه نظریه سیاسی او از این حقیقت مسلم ریشه گرفته باشد که تنها اطمینان قطعی برای تمام انسانها این است که باید بمیرند و در برابر خداوند پاسخگو باشند. و نتیجه آنکه، ما نمی توانیم به تاسیس حکومت مطلوب قیام کنیم مگر آنکه نظریه سیاسی ما همچون امام خمینی در عصر جدید از همین باور ریشه گیرد که "انالله و اناالیه راجعون " زیرا انالله . . . آیه مرگ نیست آیه زندگی است و شعار سیاستمداری است که می خواهد حکومت مطلوب را تاسیس کند.

پى نوشت ها

: 1. سیزیف ( hpeysiS ) نام پادشاه

افسانه ای و مکار کوانت است. وی پس از مرگ توسط خدایان محکوم شد تا برای همیشه سنگ بزرگی را از دامنه کوه به بالا بغلتاند ولی این سنگ همواره پیش از رسیدن به قله به پایین فرو غلتد. 2. مراد از واژه "دولت" در نوشته حاضر، جنبه کارکردی حکومت است و نه قوه مجریه. 3. "حاکمیت فرشتگان محافظ مدنیت"، جی. فررو، ترجمه عباس آگاهی، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، 4 .1370. افلاطون می گوید: "هدف اساسی از نظام حکومت، تامین مصالح عامه و نیل به خیر مطلق است". 5. اندرو وینسنت، استاد دانشگاه کاردیف در ویلز انگلستان است. 6. "نظریه دولت"، اندرو وینسنت، ترجمه دکتر حسین بشیریه، نشر نی 7 .1371. منبع پیشین. 8. مقدمه کتاب "سیاست مدینه" ابونصر محمد فارابی ص9 .36. تا رنسانس و شروع انقلاب صنعتی. 10. پل ریکور فیلسوف معاصر فرانسوی است. 11. محلی در نزدیکی مکه که مسلمانان مدت سه سال در آنجا در محاصره

مکیان قرار داشتند. 12. اشاره به ورود امام خمینی بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران به کشور دارد. 13. اشاره به مراسم خاکسپاری حضرت امام خمینی (ره) دارد . 14. اشاره به ورود مقام معظم رهبری به شهر قم در آذرماه سال جاری (1374) دارد. 15. مدینه فاضله ابونصر محمد فارابی ص 16 .163. "نظریه نظامهای سیاسی"، ویلیام تی. بلوم، ترجمه احمد تدین، نشر آران، 3731. فیروز دولت آبادی

امام خمینی و آزادیها

اشاره

9 چکیده: در کشور ما، هرچند در نزد روشن فکرها و عالمان آگاه و دل سوز، در رابطه با سرنوشت ایران و اسلام، از آزادی سخن می رفت، اما کشانیده شدن این مقوله پرسش انگیز به میان جامعه و مردم کوچه و بازار، از دوران مشروطیت آغاز گشت. آزادیخواهی و عدالت طلبی در عصر استبداد زده قاجار، بسیاری را دل باخته خویش ساخته و در راه نجات و پدید آوردن حاکمیت ملت برانگیخته بود. در این جهت، نمی توان نقش و تاثیر سخنان بیدارگرانه فیلسوف و مفسر بزرگ سید جمال الدین اسدآبادی را نادیده انگاشت. (1) مخاطبان وی در میان تحصیل کرده های متقدم و متجدد - در داخل و خارج از کشور - به میزان شایسته ای به خود آگاهی اجتماعی و تاریخی دست یافته، و پس از تبعید و شهادت او در دوره ناصری و مظفری تاثیرگذار بوده اند. (2) به هر حال در طی سالیانی که بر ما گذشت، همچنان آزادی، ذهن و جان ایرانیان را به خود مشغول داشته و شهیدها برگرفته است. در این مجال می کوشیم تا از نظرگاه رهبر فقید انقلاب ، مفهوم و گستره آزادی را به دست آوریم. بی گمان، جنبش 15 خرداد - که طلیعه حرکت دینی - سیاسی نوینی در سده اخیر تاریخ کشورمان شناخته می شود -

در پی نهضت ملی نفت و انقلاب مشروطیت رخ داده وبی ارتباط با مقوله آزادی خواهی نیست. از این رو، ضرورت تحلیل آزادی از منظر رهبری نهضت اجتناب ناپذیر است. کوتاهی در ارایه مفاهیم معقول آزادی و تحقق آن در ابعاد فردی و جمعی، خواه ناخواه بر روند حرکت ملت، تاثیرهای نامطلوبی نهاده و دین و انقلاب مبتنی بر آن را دچار ابهام و چالش و آسیب پذیری می سازد. مشاهده آثار گسست نسلهای انقلاب، بیش از پیش لزوم پرداختن به آرمان آزادی و روشن گری نسبت به مرزهای آن و همچنین اقدام خیرخواهانه اجتماعی در نیل به حقوق شهروندی را آشکار می گرداند. پیش از نقل سخنان و مواضع رهبری در رابطه با آزادی، تاملی در گفتارهای مرتبط با آن خواهیم داشت و از نقد و نظر اندیشه ورزان دینی آگاه خواهیم گشت. دکتر علی شریعتی، ضمن آن که آزادی را در نگاه زلال و فطری مذهب، برخوردار از ژرفایی در خور تقدیر تلقی می کند، در بستر تاریخی و فکری مغرب زمین، دچار تنگنای معنوی و اجتماعی می نگرد. می توان آزادی جنسی و فردی را از آن جمله برشمرد. "این کلمه [آزادی] در مذهب یک بعد بی نهایت عمیق دارد، اما در تاریخ و در فلسفه های ماتریالیستی جدید، معنای خیلی خلاصه شده سطحی و

بدون دامنه دارد، به هر حال آزادی یکی از ابعاد اساسی وجود انسان است". (3) بهره گیری منفی پاره ای از افراد و اقوام بشری از آزادی، نمی تواند توجیه کننده شیوه استبدادی باشد و موجب سلب آزادی ها - که بستر ساز استعدادهای روانی و عقلانی و اجتماعی انسان است - گردد. آفرینش آدمی و آزادی، پیوندی تنگاتنگ داشته و بدون آن نیل به مقام انسان کامل ممکن نیست. پیامبران ابراهیمی با دعوت به توحید و تقوا، در واقع از سویی آزادگی و آزادی مردم را خواستار بودند و از سویی دیگر، طریق برخورداری معقول و مقبول از آزادی و اختیار را نمایاندند. استاد محمد تقی جعفری، پس از بررسی مفاهیم رهایی و آزادی طبیعی محض توام با انتخاب هدف، و آزادی تصعید شده و اختیار، به منظور تعریف آزادی، آن را در کنار حق حیات و حق کرامت، به عنوان حق آزادی می نشاند. "این حق[آزادی] مانند حق حیات و حق کرامت از عنایات خداوندی است که بر بندگانش مرحمت فرموده است. لذا با کمال صراحت می گوییم: مزاحمت با حق حیات و کرامت و آزادی، در حقیقت مخالفت با مشیت بالغه خداوندی است". (4) از این منظر متعالی، انسان هنگامی به آزادی معقول دست می یابد که در برخورداری های فردی و جمعی خود، به آگاهی و

شناخت هدف های والای زندگی انسانی و امکان وصول بدان همه نایل گشته باشد. بدین سان، آزادی زمینه ساز کمال عقلانی و اجتماعی بشر است و نمی توان مردمان را از برکات آن بی نصیب ساخت. هر نوع بینش و کوشش مغایر با حق آزادی انسانها، خلاف فطرت الهی بوده و حیات و کرامت انسانی را دست خوش آسیب می سازد. استاد مرتضی مطهری ، با بیان نزاع میان ارباب کلیسا و قدرت از یک سو، و مردم و مصلحان جامعه از دیگر سو، بر سر حاکمیت و حقوق انسانی و اجتماعی شهروندان، یادآور می شود که : "از نظر فلسفه اجتماعی اسلامی، نه تنها نتیجه اعتقاد به خدا پذیرش حکومت مطلقه افراد نیست و حاکم در مقابل مردم مسوولیت دارد، بلکه از نظر این فلسفه تنها اعتقاد به خداست که حاکم را در مقابل اجتماع مسؤول می سازد. " (5) بدین سان، آنان که به نام خدا و مذهب، تنها از تکلیف سخن می رانند و حقوق مردم، به ویژه آزادی را نادیده می انگارند، درصدد احیای نزاع دین و آزادی اند. شهید مطهری، در تطبیق اسلام و مسیحیت کلیسایی، آشکارا از همخوانی مفاهیم دینی با آزادی، سخن به میان می آورد و اختناق اجتماعی را با آموزه های قرون وسطایی کلیسا سازگار می شمارد. "از نظر اسلام مفاهیم دینی همیشه مساوی

با آزادی بوده است. درست برعکس آنچه. . . در غرب جریان داشته، یعنی این که مفاهیم دینی مساوی با اختناق اجتماعی بوده است" (6) . امام خمینی (قدس سره) ، بر این باور است که : یکی از بنیادهای اسلام، آزادی است. . . فطرتا یک انسان، آزاد[آفریده] شده است". (7) رهبری در این منظر، پیش از آن که عنوان حکومت را پذیرا باشد، رویکرد خدمت گزارانه خواهد داشت. حاکم مسلمان در تامین و تضمین حقوق مردم به خصوص آزادی که برآمده از فطرت توحیدی آنان است، گام برمی دارد. پاس داشتن آزادی های ملت، خدمت ماندگار و تاثیرگذار است که رهبر شایسته برعهده خویش می شمارد. "اگر به من بگویند خدمت گزار; بهتر از این است که بگویند رهبر. رهبری مطرح نیست، خدمت گزاری مطرح است. اسلام ما را موظف کرده که خدمت کنیم". (8) در برابر اهانت شاه و دستگاه طاغوتی اش به مردم انقلابی، امام بر آشفته شده و آزادی خواهی و استقلال طلبی یک ملت را نشانه تمدن و حاکی از حقوق اولیه بشر تلقی می کند. "مردم که قیام کرده اند، آزادی می خواهند! . . . این مردمی که آزادی و استقلال می خواهند، اینها وحشی نیستند، اینها متمدن اند که آزادی و استقلال می خواهند. وحشی ها، آنها هستند که استقلال و آزادی را

از اینها گرفته اند. استقلال و آزادی، دو تا چیزی است که از حقوق اولیه بشر است". (9) بدین گونه حکومتهایی که با آزادی و استقلال مردم، سر ناسازگاری گرفته و آنان را سرگرم امور معیشتی و دغدغه های شخصی و فرقه ای می سازند، راه خیانت را طی می کنند. رهبر فقید انقلاب، چنین حاکمیتهای جفا پیشه ای را بیگانه با تعالی و تمدن دانسته و به نوعی مشروعیت این قدرتهای جبار و طاغوتی را زیر سؤال می برد. این همه از آن روست که آنان، مردم را به جرم آزادی خواهی - که در واقع نمایان گر جوشش فطری و انسانی شان می باشد - محکوم به تحقیر و نابودی می کنند. رواج آزادی های فردی و بی دردسر یا حمایت از آزادی های جنسی و لجام گسیخته، از سوی ارباب قدرت، مفهومی غیر از وحشت آنان در برابر میزان - که همانا آرای ملت آزاد و به پا خاسته است - تداعی نمی کند. امام خمینی، با چنین مواضعی در قبال رنوشت شهروندان، نشان می دهد که حاکمیت مشروع و کارآمد و برخوردار از رغبت و حمایت ملی را در بستر فریادهای آزادی خواهانه و استقلال طلبانه، امکان پذیر می داند. حکومت، آن گاه که فراخنای این بستر را بر نمی تابد و به بهانه های واهی و با تمسک به شعارهای دروغین، از تامین

مطالبات فطری ملت در جهت نیل به خلیفه الهی خویش سرباز می زند، منش و روش طاغوتی اش را آشکار می سازد. امام خمینی با رهبری ملت بزرگ ایران در انقلاب مبتنی بر خواسته های انکارناپذیر فطری و اجتماعی - آزادی و استقلال - خدمت گزاری صادقانه اش را به دین و میهن خود متجلی ساخت. جانبداری های آن پیشوای وارسته، پیش از انقلاب و پس از آن در دوران حاکمیت جمهوری اسلامی از آزادی ملت، حاکی از ارج دادن به این حق طبیعی و موهبت الهی بود. نگاهی به موضع گیری امام در برابر شاه حاکی از جایگاه بلند آزادی شهروندان در قبال قدرت فرمانرواست. "شاه هم می گوید که اعطا آزادی می خواهم بکنم! یکی نیست که بگوید: آقا تو چه کاره ای! که اعطا آزادی می خواهی بکنی؟ آزادی که قانون اساسی به مردم داده است، شما اعطا می خواهی بکنی! تو چه کاره هستی که می خواهی اعطا بکنی؟ . . . کسی که همه مسوولیت ها به گردن اوست، باید بیاید پیش ملت - باید این چیز بشود - این اگر هم بخواهد برود، باید بیخ ریشش را بگیرند (اگر داشته باشد) نگذارند برود تا محاکمه اش کنند تا این همه خون ریزی یی که این آدم کرده است، جواب بیاید بدهد. تا این آزادی که از مردم[سلب] کرده

است بیاید جواب بدهد". (10) بدین سان، حکومت در منظر سیاسی امام خمینی، همواره در برابر ملت مسؤول بوده و باید در صراط آزادی های معقول و اجتماعی آنان، به دور از هرگونه مصلحت اندیشی تلاش کند. محروم ساختن مردم از حق آزادی و حضور و مشارکت فعال آنان در رنوشت خود از رهگذر آرای عمومی و انتخاب مدیرانی خدمت گزار و متعهد، تخلف از قانون اساسی محسوب شده و قابل تعقیب و کیفر از جانب ملت است. رهبر فقید انقلاب در پاسخ به نوع حکومت مورد نظر، افزون بر اسلامیت، عنصر جمهوریت را خاطر نشان می سازد که همانا تکریم ملت و تضمین آزادی های سیاسی و اجتماعی آنان می باشد. "ما خواهان استقرار یک جمهوری اسلامی هستیم و آن حکومتی است متکی به آرا عمومی، شکل نهایی حکومت با توجه به شرایط و مقتضیات کنونی جامعه ما توسط خود مردم تعیین خواهد شد. " (11) گفتنی است که مواضع امام خمینی در رابطه با آزادی شهروندان ، پیش از آنکه سیاسی و ناشی از ضرورت های انقلابی جامعه باشد، برآمده از جهان بینی توحیدی و شناخت واقع بینانه از اسلام قرآن و پیامبر می باشد. بدین سان، می توان تلاش در راه آزادی خود و ملت را به منزله عبادت تلقی کرد و مجاهدان آزادی خواه را در هر

برهه ای از زمان، در شمار پیروان ابراهیم به حساب آورد. "ریشه و اصل همه عقاید که مهمترین و با ارزش ترین اعتقادات ماست، اصل توحید است. . . بر این اساس هیچ انسانی هم حق ندارد انسان های دیگر را به تسلیم در برابر خود مجبور کند. ما از آن اصل اعتقادی، اصل آزادی بشر را می آموزیم که هیچ فردی حق ندارد، انسانی و یا جامعه و ملتی را از آزادی محروم کند، برای او قانون وضع کند. " (12) نظام های سیاسی - طاغوتی، ناگزیر از شعار آزادی و ترقی بوده و همواره تظاهر به دموکراسی می کنند. در حقیقت از رهگذر این فریب کاری ها، سعی در پوشاندن سلطه گری خود دارند. امام خمینی در دوران ستم شاهی، بارها رسوایی قدرت را در رابطه با آزادی آشکار ساخت و فریادگری ملت را از خرد و کلان حاکی از فقدان نعمت آزادی بر می شمرد. "اینها فریاد دارند می زنند که ما آقا! آزادی می خواهیم. ما 50 سال، هیچ چیز ما آزاد نبود! نه مطبوعات مان آزاد بود، نه خطبای ما آزاد بودند، نه علمای ما آزاد بودند، نه دانشگاه ما، دانشگاه[آزاد] بود، هیچ چیز نبود. ما آزادی می خواهیم. " (13) "همه مردم دارند فریاد می زنند که ما استقلال می خواهیم، ما آزادی می خواهیم، خوب اگر اینها

آزادی داشتند، دیگر چی چی می خواهند؟ . . . منطق شاه این است که مملکت من آزادی است! یعنی همه شان تحت شکنجه اند! این منطق است؟ " (14) "آزادی این است که . . . علمای ما، سیاسیون ما، بازاری ما، الان یک دسته دختر، پسر، زن و مرد، همه در حبس های اینها دارند به سر می برند؟ چی گفتند که این طور شده؟ یک کلمه گفته اند که آقا مثلا بالای چشمش ابروست! آزادی ما عبارت از این است؟ آن آزادی ای که آقای کارتر می فرماید. . . یک اجتماع مترقی، شاه درست کرده و منشا مخالفت مردم با او این است که مردم می گویند ما ترقی نمی خواهیم ، ما می خواهیم الاغ سوار بشویم! . . . حیله این است. او خیال می کند این حیله ها را دیگر مردم می پذیرند! " (15) "ما که می گوییم حکومت اسلام. . . یک حکومت باشد که برای قانون متواضع باشد. یعنی سرپیش قانون فرو بیاورد. قانون هرچه گفت قبول بکند، نه این که قانون برای مردم عادی باشد، قدرتمندها از قانون مستثنی باشند. " (16) "باید مردم را برای انتخابات آزاد بگذاریم و نباید کاری کنیم که فردی بر مردم تحمیل شود. " (17) آزادی های فردی در این که هر فرد متمایل به آزادی شخصی در رفتارها و

گرایشها و گزینش هاست، تردیدی نیست. چنان که پیشتر گذشت، این نیاز مبنای فطری داشته و هرکس حق دارد که از آن برخوردار باشد. نکته ای که نبایستی از یاد برد، همانا تعدیل برقرار کردن میان خواسته ها و نیازهاست; به گونه ای که آزادی های فردی مزاحم کمال گرایی خود و شهروندان نباشد. ویل دورانت در این باره چنین می نویسد: "از آنجا که انسان دوستدار آزادی است و آزادی افراد در اجتماع با برخی قواعد رفتاری ملازمت دارد، نخستین شرط آزادی محدود بودن آن است". (18) جان لاک، وجود آزادی را مشروط به قانون و حرمت نهادن بدان برمی شمرد. و از رهگذر قانون گرایی، آزادی و خیرخواهی همگانی را در جامعه ممکن تلقی می کند. "آن جا که قانون نباشد، آزادی نیز نیست، زیرا که قوانین عقلانی مسیر منافع عمومی یا خیر عموم را مشخص می گرداند. " (19) رابطه دین و آزادی را باید در همین فضا مورد جست و جو قرار داد. دینداری هیچ گونه تضاد و ناسازگاری با آزادی انسان در رفتارهایش ندارد و هرکس می تواند هم به دین گرایش داشته باشد و هم در طلب آزادی های شخصی اش برآید. دین با مشخص کردن چارچوبی برای زندگی هر فرد، در حقیقت، در سامان دادن آن کوشش دارد. ممکن است در ظاهر، نوعی محدودیت در کردار

و تصمیم سازی ها باشد. در واقع این همه، به منظور هدایت گری خرد و جان به سمت و سوی تعادل میان نیروها و غرایز، و امکان دست یابی به منزلت والای انسانی است. محدودیت های ناشی از ایمان، در حقیقت، مصونیت هایی برای روان و حیات انسان ها پدید می آورد، تا نیکوتر و فزون تر از مواهب حیات اجتماعی و استعدادهای علمی و فکری و عاطفی اش، بهره ببرد. بدین سان دین عبارت از راهی است به سوی حقیقت و فضیلت، و دین داری، سلوک توام با خردورزی و خیرخواهی می باشد. دین، نه تنها مغایر با آزادی نیست، بلکه شخص مخاطب خود را در جهت آزادی برمی انگیزد. دعوت به تزکیه نفس و تعلیم و تفکر در آیات انفسی و آفاقی، همه و همه، بستر ساز حریت آدمی است. به عبارت دیگر، آزادگی به دست آمده از رهگذر ایمان و اخلاق مبتنی بر آن، طریق نیل به آزادی و انتخاب و تکامل را در زندگی فردی و در برخورد با دیگران هموار می سازد. رهبر فقید انقلاب، به آزادی های فردی شهروندان، حرمت می نهاد و به منظور حفظ کرامت و امنیت جامعه، لزوم قانون مندی را یادآور می شد. بدین گونه، چنین آزادی هایی را آن گاه معقول می شناخت، که در چارچوبی موافق با فطرت و سلامت مردمان بگنجد. "آزادی در

حدود قانون است. همه جای دنیا این طور است که آزادی که هر ملتی دارد در حدود قانون آزادی دارد. نمی تواند کسی به اسم آزادی، قانون شکنی کند". (20) "آزادی که در اسلام است در حدود قوانین اسلام است. آن چیزی که خدا فرموده است، نباید بشود، شما آزاد نیستید که الزام کنید. " (21) امام خمینی، ضمن مقید بودن کنش ها و واکنش ها به قانون و عدل، بر این اصل تاکید می ورزید که هیچ کس نمی تواند دیگری را ملزم به انجام کاری کند و خودکامگی اش را جامه قانونی بپوشاند. مراد از چارچوب قانونی و عادلانه برای رفتارهای انسان، همان است که وجدان خیرخواهانه او می طلبد و بدان رهنمون می شود. هرکس در روشنی و به سادگی می تواند به چند و چون این قاعده های عقلانی و اخلاقی پی ببرد و خویشتن را برپایه معیارهای عزت جویانه بپرورد. "مردم عقیده شان آزاد است. کسی الزام شان نمی کند که شما باید حتما این عقیده را داشته باشید. کسی الزام به شما نمی کند که حتما این راه را بروید. کسی الزام تان نمی کند که در کجا مسکن داشته باشی یا در آن جا چه شغلی را انتخاب کنی. آزادی یک چیز واضحی است. " (22) رهبر فقید انقلاب، در سال 61، نسبت به پاره ای از رفتارهای

ناصواب و بیم گسترش قانون گریزی ها و شکستن حریم آزادی های معقول و فطری، احساس تکلیف نموده و در فرمان 8 ماده ای، چنین فرمود: "هیچ کس حق ندارد به خانه یا مغازه یا محل کار شخصی کسی بدون اذن صاحب آن وارد شود یا کسی را جلب کند یا به نام کشف جرم یا ارتکاب گناه تعقیب و مراقبت نماید و یا نسبت به فردی اهانت نموده و اعمال غیر انسانی اسلامی مرتکب شود یا به تلفن یا نوار ضبط صوت دیگری به نام کشف جرم یا کشف مرکز گناه گوش کند و یا برای کشف گناه و جرم هرچند گناه بزرگ باشد، شنود بگذارد و یا به دنبال اسرار مردم باشد و تجسس از گناهان غیر نماید و یا اسراری که از غیر به او رسیده ولو یک نفر فاش کند. تمام این ها جرم و گناه است و بعضی از آن ها چون "اشاعه فحشاء و گناهان" از کبائر بسیار بزرگ است و مرتکبین هریک از امور فوق، مجرم و مستحق تعزیر شرعی هستند بعضی از آنها موجب حد شرعی می باشد. " (23) آزادی زنان امام خمینی درباره زنان و شرکت و پوشش آنان در جامعه، تنها رعایت موازین انسانی را - که از منظر دین و خرد آشکار است -

را مؤثر می شمرد و هرگونه تحمیل در حوزه کار و ابتکار زنان فرهیخته را مغایر با دین تلقی می نمود. "زنان در انتخاب فعالیت و سرنوشت و همچنین پوشش خود با رعایت موازینی آزادند و تجربه کنونی فعالیت های ضد رژیم شاه، نشان داده است که زنان پیش از پیش، آزادی خود را در پوششی که اسلام می گوید، یافته اند. " (24) "اسلام با آزادی زن، نه تنها موافق است، بلکه خود پایه گذار آزادی زن در تمام ابعاد وجودی زن است. " (25) "زنها. . . حق رای دادن دارند، حق انتخاب دارند، حق انتخاب شدن دارند. . . اختیار شغل آزاد دارند". (26) آزادی مذهب اقلیت های مذهبی و آزادی آنان نیز در مواضع رهبر فقید انقلاب آمده و حکومت موظف به رعایت حقوق اجتماعی شان شده است. "تمام اقلیت های مذهبی در ایران برای اجرای آداب دینی و اجتماعی خود آزادند و حکومت اسلامی خود را موظف می داند تا از حقوق و امنیت آنان دفاع کند و آنان هم مثل سایر مردم مسلمان ایران، ایرانی و محترم هستند. " (27) آزادی احزاب حزبها و تشکل های سیاسی و اجتماعی هم در نظرگاه امام، آزادی داشته و می توانند در چارچوب قانون و مصالح ملت فعالیت کنند. امام، بیان عقیده ها و نظرها و انتقادگری را از

سوی احزاب و افراد، مشروط به حفظ اسلامیت و جمهوریت نظام آزاد می شمردند. "احزاب، گروه ها، جمعیت های سیاسی و مذهبی آزادند مادامی که اعمال شان برضد جمهوری اسلامی و اسلام و نقض حاکمیت ملت و نقض ملیت و کشور نباشد". (28) "آزادی به همه کس تا آن جا که به ضرر ملت ایران نباشد، داده خواهد شد و هیچ گونه اختناق برای مردم نخواهد بود. " (29) آزادی اندیشه از آنجا که با اندیشیدن، آدمی از دیگر موجودات، به ویژه حیوانات و فراتر از آنها; فرشتگان متمایز گشته و به منزلت خداگونگی نایل می شود، نمی توان آزادی اندیشه را به فراموشی سپرد و یا با آن از سر ستیز و انکار بر آمد. بیش از فیلسوفان و مصلحان بشری، باید از پیامبران یا بنیان گذاران تمدن ها نام برد که بعثت خود را بستر نجات بخشی انسان ها از رهگذر آزادی اندیشه ساختند. هیچ پیامبری مردمان را از آزاداندیشی باز نداشته و رابطه یک سویه و آمرانه نداشته است، بلکه آنان را به سبب تقلیدهای جاهلانه از ارباب قدرت و ثروت و مذهب، و همچنین تعصب ورزی در باب عقاید و سنتهای منحط پیشینیان و نیاکان سرزنش می کردند. درست از همین نقطه، حق و باطل در رویارویی با هم قرار گرفته و بعثت ها، هدف

آماج حمله ها و کینه توزی ها واقع می شد. برانگیختن جان ها و بیدارگری ذهن ها و سرشاری دلها، محصول روشن و ماندگار دعوت انبیا بود و این همه در فراخنای اندیشه های آزاد تجلی می یافت. با توجه به نزول قرآن کریم و ظهور اسلام و اعلام ختم نبوت - که بشر را در عرصه سخن و حیات، هدایت نمود - باید گفت که پیامبر اکرم بیش از دیگر پیامبران به زمینه سازی آزادی اندیشه و گفت و گو پرداخت. تا آن جا که نمی توان کس را مسلمان نامید، مگر این که اندیشه ورزی را آیین مستمر زندگی اش برگرفته باشد. اساسا شفابخش بودن قرآن کریم، مشروط به اندیشیدن در ابعاد زندگی شمول آن می باشد. در این باره، استاد جعفری بر این باور است که آزادی اندیشه در اسلام، فراتر از حوزه های مانوس معرفت بشری بوده و از ویژگیهای بنیادی آن محسوب می شود. "اگر کسی ادعا بکند که آزادی اندیشه از مختصات اساسی دین اسلام است، این ادعا مبالغه نخواهد بود. دلیل بسیار روشن این مدعا، صدها آیات قرآن مجید است که با بیانات گوناگون دستور به تفکر و تعقل و به جریان انداختن شعور و فهم می دهد. اگر اندیشه در واقعیات عالم هستی اعم از واقعیات جهان برون ذاتی و درون ذاتی و دیگر واقعیات عالم

هستی آزاد نبود، خداوند متعال آن همه دستورات اکید به اندیشه بدون تعیین محتوی و تعیین چهارچوب صادر نمی فرمود. " (30) تاریخ اسلام، بخصوص در دوران امام صادق - علیه السلام - که مقارن با خلافت عباسیان بود، چنان عرصه آزادی اندیشه و بحث را فراخ می نماید که حلقه های علمی و فکری موجود به اماکن مقدس همچون بیت الحرام کشیده شده بود. اسلام با داشتن منطق پاسخ گو و شکیبا در برابر نقد و نظرها بی محابا در میدان های اندیشه حضور می یافت و پیروزمندانه از آن همه سربر می آورد. در همین فضای شفاف و آکنده از بصیرت و سعه صدر بود که اندیشه ها در تقابل با یکدیگر شده و موجب زایش اندیشه و عقیده واقع بینانه می گشت. مسلمانها - با وجود اختلاف های تاریخی و اجتماعی و مذهبی - و حتی غیر مسلمان، از اهل کتاب و آنان که خدا و غیب و آخرت را منکر بودند، یکدیگر را تحمل کرده و در چالش های فرهنگی و فکری و اعتقادی، به عرضه عقیده ها می پرداختند. قدرتها، همواره مزاحم و مانع آزادی اندیشه بوده اند و با ترفندهای گوناگون، مردمان را از تامل در حقایق و رویدادها و سامان بخشی امور جامعه بازداشته اند. در همان عصر که همه می توانستند در حوزه اعتقادی ، اندیشه ورزی کرده

و بحث با یکدیگر داشته باشند، کمتر کسی می توانست در رابطه با سرنوشت دین و امت، بیندیشد یا نکته ای را اظهار دارد. از این رو، اندیشه سیاسی هیچ گاه فرصت مورد نیاز خود را پیدا نکرد و آن چه هم در قالب کتاب هایی همچون مدینه طاهره فارابی شکل گرفت، حاکی از ناکجا آبادهای ذهنی بود. اندیشه سیاسی در صورت عینی همان بود که در خیزشهای انقلابی شیعیان و علویان از سوی عباسیان سرکوب می گشت. در روزگاران پس از آن هم، شیوه خودکامه حاکم بر قدرت ها مانع از طرح اندیشه سیاسی و آزادی شهروندان در مسایل مربوط به سرنوشت شان بوده است. در عصر دموکراسی و حاکمیت شهروندان هم، در غرب به گونه دیگری اندیشه سیاسی محکوم تمایلات فزون خواهانه قدرتهای وابسته به سرمایه داری گشته است. این وضع به طوری است که از دموکراسی یا حکومت مردم بر مردم، در بیشتر جوامع مغرب زمین، به جز شعاری تهی از حقیقت به چشم نمی خورد. سیاستهای حزبی حاکم، هرچند صورت رای دادن را حفظ کرده و انتخابات را برگزار می کنند، ولی همواره اندیشه های مردم را ظرف خواسته های استثماری خود ساخته اند. امام خمینی که نظام جمهوری اسلامی را در ایران، به کمک و خواست ملت ایران، بنیان گذاری نمود، پیوسته از اندیشه و حضور سیاسی

شهروندان دفاع می کرد. رهبر فقید انقلاب تا آنجا، آزادی اندیشه و انتخاب در سرنوشت اجتماعی را ارج می نهاد، که به لحاظ دینی و شرعی هرگونه سرسپردگی جناحی و حزبی و قومی را مطرود و ناروا برمی شمرد. "احدی شرعا نمی تواند به کسی کورکورانه و بدون تحقیق رای دهد". (31) همین غفلت ورزی ها و جانب داری های جاهلانه است که به تدریج زمینه ساز استبداد و سلب آزادی اندیشه، به خصوص در عرصه سیاست و سرنوشت ملی می گردد. در واقع، دموکراسی بیش ازآنکه بر اثر خودکامگی ها و فر یب کاری های سیاست گران راه زوال را بپیماید، به سبب بی تفاوتی ها و تقلیدها و خوش باوری ها، ناکارآمد و شعاری خواهد شد. مسؤول بودن ملت در برابر جامعه و سرنوشت و انتخابات و آرای سیاسی خویش، که از منظر فقهی - سیاسی امام خمینی مطرح شده است ، یادآور آیات بسیاری می باشد که انسانیت (32) و اسلامیت را در اندیشه ورزی متجلی می سازند. حاکمیت ها در این فضای آکنده از مسوولیت شناسی و اهتمام اجتماعی - سیاسی شهروندان گرویده به دین و توحید، کمتر دچار استبداد می شوند. این همه از آن روست که مردم در پرتو قرآن و ایمان، اندیشه و آزادی آن را پاس می دارند و از رهگذر آن نمایندگان سالم و متعهد و خدمت گزار

و کارآمد را برمی گزینند و از آنان حمایت می کنند. حاکمیت های خودجوش مردمی و انقلابی به منظور تثبیت نظام ناگزیر از جلب رضایت مردم

هستند. بی گمان قدرت ها نمی توانند مشروعیت خود را حفظ کرده و همواره از حمایت مردمی برخوردار باشند. بی آنکه هم دلی با شهروندان داشته، انتخابات مشروع و حاصل حضور و آزادی اندیشه سیاسی را تداوم بخشند. رهبر فقید انقلاب چنین ذهنیت سالمی که به طور متقابل میان حاکمان و شهروندان برقرار باشد و مجالی به انتخابات فرمایشی ندهد، نمودار انقلاب و شعارهای بنیادی آن برمی شمرد. امام، خرسندی خدا را در خشنودی ملت می طلبد; ملتی که در راه حقیقت و سیادت خود، به لحاظ اندیشه ورزی سیاسی و انتقاد و امر به معروف و نهی از منکر در رابطه با عملکرد حاکمان اش آزاد است. "امروز مردم این طور نیست که دولت را از خودشان جدا بدانند یا انتخابات را انتخابات فرمایشی بدانند و از غیر بدانند. امروز مردم می دانند که دولت از خودشان است، انتخابات از خودشان است، پایگاه پیدا کنید در میان مردم. وقتی پایگاه پیدا کردید، خدا از شما راضی است، ملت از شما راضی است، قدرت در دست شما باقی می ماند و مردم هم پشتیبان شما هستند. " (33) آزادی اندیشه سیاسی، ممکن نیست مگر آن که قدرت ها و حاکمیت ها در چارچوب عدل و قانون باشند. حاکمانی که عدالت اجتماعی و سیاسی و اقتصادی را برنمی تابند و منفعت طلبی ها و مصلحت اندیشی ها را

محور سیاست های راهبردی خود می سازند، با قانون و آزادی ملت بیگانه اند. بدین سان، حکومتی در شعار مردم سالارانه خویش، صادق و وفادار است و در برابر تعدی های سیاسی اش در باب آزادی اندیشه و حرکت شهروندان، واکنش مثبت و مستمر نشان می دهد که برپایه قانون استوار باشد. کارگزارانی که قانون گرایی را برنمی تابند و خودخواهی ها و شخص پرستی ها را بر خیر و مصلحت مردم ترجیح می دهند، هیچ گاه در کنار شهروندان نبوده و حرمت اندیشه ها و آزاداندیشی ها را نگاه نمی دارند. از نظرگاه رهبر فقید انقلاب، اسلام، دین قانون است و جامعه آرمانی خود را براساس قانون گرایی پدید می آورد. بدین گونه تمامی آزادی های فردی و جمعی محترم شمرده شده و اندیشه های سیاسی خیرخواهانه مجال ظهور خواهد یافت. در این الگوی شایسته کشورداری - که در دوران پیامبر وعلی (ع) به صورت نمادشکوهمند سیاست و عدالت توحیدی درآمد - هیچ کس جایگاه رفیع قانون را نمی گیرد و فراتر از قانون حکم نمی راند. خرد کلان این مجموعه حاکم، تابع قانون و عدل الهی اند. بدین سان آزادی اندیشه و اقدام سیاسی، اعتبار یافته و تضمین می شود، و سرنوشت شهروندان به دست خودشان، با رای و انتخاب خودشان رقم خواهد خورد. "در اسلام آن چیزی که حکومت می کند، یک چیز است و آن قانون الهی[است]. پیغمبر

اکرم هم به همان عمل می کرده است. خلفای او هم به همان عمل می کرده اند. حالا هم موظفیم به همان عمل کنیم. قانون حکومت می کند. شخص حکومت نمی کند; آن شخص ولو رسول خدا باشد. شخص مطرح نیست. در اسلام قانون [مطرح] است. همه تابع قانونند و قانون هم قانون خداست; قانونی که از روی عدالت الهی پیدا شده است;قانونی که قرآن کریم است و سنت رسول اکرم است". (34) از جمله عواملی که در حاشیه قدرت ها و یا در تقابل با آن بستر اندیشه سیاسی و آزادی خواهی شهروندان را در این گستره سرنوشت ساز، ناهموار می سازد، همانا تحزب ها و تشکل های مغایر با مردم سالاری است. تردیدی نیست که گردهماییهای سازمانی و حزبی و گروهی، و پیوند تنگاتنگ میان اعضاو رهبری، نمایان گر ضرورت های حیات جمعی انسان است و سبب شناخت و رشد توان مندی های گوناگون خواهد گشت. اما آنچه همواره سبب دغدغه رهبران انقلاب ها و خیرخواهان جامعه بوده است، همانا کژروی و قدرت طلبی های حزبی می باشد غالبا مرکزیت های حزبی، تشکل ها را ابزار سیاسی خود ساخته و خواسته های خود را جای گزین تفکر و تعقل اعضا نموده اند. این گونه اقدام های فرصت طلبانه، که در تاریخ احزاب کشورمان، قابل تامل است، بسان حاکمیت های نامشروع و گریخته از کانون مردمی، باعث سلب آزادی اندیشه سیاسی خواهند

گشت. بدبینی هایی که نسبت به احزاب و تلاشهای حزبی در اذهان ما وجود دارد، در واقع محصول همان جفاهایی می باشد که بر استعدادهای خلاق و کارآمد کشور در جهت آزاداندیشی و نیل به عزت اجتماعی رفته است. اختلاف انگیزی های برآمده از تحزب ها - که فضای عدالت و آزادی را به ستم و استبداد تبدیل می کند و دست آورد ملت را بر باد می دهد - بی شک ثمره بازداشتن هواخواهان از آزادی فکر و خردورزی در سیاست و جامعه است. چرا که روشنای حریت فکری - سیاسی، چنان فراخنایی را پدید می آورد که تمامی خدمت گزاران عدالت و فضیلت اجتماعی را در خود جای می دهد و روش ها و منش ها را به سمت و سوی آزادی و استقلال رهنمون می شود. "باید وحدت داشته باشید تا حفظ شوید، دسیسه ها برای اختلاف است و شما توجه داشته باشید که یک کلمه اختلاف آمیز، از گناهان بزرگی است که مشکل است خدای تبارک و تعالی بیامرزد چه این کلمه صادر بشود از دشمن های ما، چه این کلمه صادر بشود از دوستان ما! چه از اشخاصی که ادعای قداست می کنند و چه از اشخاصی که این ادعا را ندارند. " (35) آزاداندیشی در عرصه سیاست و اداره امور جامعه، طبعا عقیده هایی را به وجود می آورد که افراد ناگزیر

از پی گیری آن در اقدام می باشند. باورهای صادقانه ای که زاییده آزادی فکر می باشند، می بایست امکان ظهور در گفت و گوها و تاثیرگذاری در عینیت جامعه را داشته باشند. البته شکی نیست که باید در ارایه عقیده های سیاسی - اجتماعی، جانب عدل و انصاف و ادب را نگاه داشت و هدف متعالی را در نظر گرفت. آنان که در صدد تحمیل آرای خود بر دیگران بوده، با سلب آزادی اندیشه و عقیده از خیرخواهان جامعه، فضای خفقان آلود را پدیدار می سازند. پیداست که در حذف رقیب و انباشت قدرت توام با عوام فریبی، نمی توان مجالی برای شکوفایی خردها و شکیبایی جانها در روند انقلاب و ارزشهای بنیادی و مردم سالارانه آن باقی گذاشت. هر عقیده ای که از سر صدق و صفا آشکار شود، بر فرض نادرست بودن آن، در عرصه رقابت های سالم و هدایت گر، محو می شود. اما توفیقی که عقیده ها و اندیشه های سیاسی در مقام عرضه به شهروندان به دست می آورند، امیدها و اطمینان ها را بالا می برد و استمرار می بخشد. بدین گونه است که مشارکت فکری - اجتماعی در مسابقه خیرگرایانه، راه فتنه انگیزان را می بندد و مردم شاهد به بار نشستن آرمان هایی خواهند بود که از خون و جان خویش برای آن دریغ نورزیدند. عدالت که روح ساختارهای

فرهنگی و اجتماعی و سیاسی و اقتصادی جامعه است، در همین فضای فراخ و شفاف و استوار گشته بر تفاهم و تعاون انسانی، تامین و تضمین خواهد گشت. امام خمینی، آشکارا از روشن بودن مرزها و نگاه داشتن حریم های فکری - سیاسی یاد کرده است و مخاطبان خود را از هرگونه اجبار و تحمیل عقیده بر حذر داشته اند. "هیچ کس نمی تواند رای خود را بر دیگری تحمیل کند و خدا آن روز را نیاورد". (36) روحیات طاغوتی ناسازگار با آزاداندیشی و اعتقادهای روشن و کارآمد اجتماعی، ناشی از هوا و هوس دست اندرکاران مدیریت کلان جامعه است و در هر نظامی انتظار بروز آن می رود. امام خمینی، قدرت طلبی را - که نمایان گر کیش طاغوت و نفس اماره است - سبب سقوط و فروپاشی حاکمیت خودکامه برمی شمرد. در واقع قدرت طلبی های سیاسی و اجتماعی، باعث محرومیت جامعه از آگاهی و شورا و مشارکت و تعاون شده و به جدایی ملت از حاکمیت خواهد انجامید. "قدرت طلبی در هر که باشد، این اسباب این می شود که زمین بخورد. قدرت طلبی از هر که باشد، از شیطان است; می خواهد رئیس جمهور امریکا باشد یا یک طلبه در مدرسه یا یک امام جمعه. . . تمام فسادهایی که در عالم پیدا می شود از

خودخواهی پیدا می شود. " (37) آزادی بیان بدون تردید از جمله حقوق فطری - اجتماعی هر شهروندی، همانا آزادی بیان می باشد. دین هم چنان که از قرآن و نهج البلاغه و سیره نبوی و علوی به دست می آید، هیچ گاه مخالفتی با آزادی بیان مردم نداشته، بلکه آنان در این جهت، بیدار و فعال ساخته است. چگونه می توان دین را حامی خفقان و سکوت مرگ بار معرفی کرد و در خدمت قدرت های طاغوتی و خودکامه درآورد، حال آنکه پیروان خود را در برابر حاکمان ویکدیگر، مسؤول شناخته و فریضه امر به معروف و نهی از منکر را بر دوش آنان نهاده است؟ هر پیامبر و امامی - که فرصت و مجال ظهور در عرصه سیاست یافته و تکلیف یاری خدا و ستم دیدگان را تشخیص داده است - در لوای توحید، به فریادگری و افشاگری کژروی ها اهتمام ورزیده است. نمونه بارز آن همه را در دوران امامت، در حیات و حماسه جاودانه حسین بن علی - علیه السلام - می توان سراغ گرفت. بدین سان، آزادی بیان، از یک سو نمایان گر حق شهروندی است و از دیگر سو، یادآور تکلیف شرعی و ایمانی. به عبارتی دیگر هرکس می تواند آزادی بیان و اظهار حقیقت داشته باشد، و آنچه در این جهت آشکار می شود،

مواضعی برخاسته از وظیفه دینی در قبال حرکت جامعه می باشد. حکومت های دینی برخلاف رژیم های طاغوتی، همواره از این تعهد و مسوولیت شناسی شهروندان استقبال نموده و سود جسته اند. این همه از آن روست که حکومت در اسلام به جز خدمت تلقی نمی شود و این خدمت گزاری بدون حمایت مردم ممکن نیست. به سخنی دیگر، ارتباط و مسوولیت متقابل میان حاکمان و شهروندان، خیرخواهی در گفتار و نوشتار را - که در فضای آزادی بیان شکل می گیرد - را می طلبد. رهبر فقید انقلاب، آشکارا از ضرورت تکلیف حضور سیاسی در عرصه تعیین سرنوشت اجتماعی، سخن می راند. شکی نیست که این موضع گیری ها و اقدام ها، نیازمند فضای آزاد و امیدوارکننده ای است که حاکمیت برای مردمان پدید آورده است. "این یک تکلیفی است برای همه ما که راجع به اموری - که مربوط به سرنوشت ملت مان، مربوط به اسلام است، بی تفاوت نباشیم". (38) "آنچه مطرح است، تکلیف است ، صدای وجدان است. من هرچه بکنم و به سر من هرچه بیاید، در مقابل شمایی که خون در راه آزادی و اسلام داده اید، خجلم! آنچه مرا در این مکان درد و رنج آور، دل خوش می کند خدمت به شماست. " (39) "ما بنا داریم به تکلیف عمل کنیم. . . ما مکلفیم از طرف

خدای تبارک و تعالی که با ظلم مقابله کنیم. " (40) "اگر به تکلیف خودمان عمل نکنیم، شکست خورده هستیم، خودمان را شکست داده ایم. " (41) تکلیف گرایی - که پیوسته امام خمینی بر آن تاکید می ورزید - چنان که از گفتارهای یاد شده برمی آید، از طرفی دولت و حاکمیت را مخاطب می سازد و از طرفی شهروندان را. مردم وظیفه دارند که آنچه به صلاح و فلاح خود می دانند، بی محابا بر زبان آورند یا پیرامون آن به تجزیه و تحلیل پردازند. کوتاهی در انجام سالت سیاسی - اجتماعی امر به معروف و نهی از منکر ، سبب گرایش حاکمیت و کارگزاران به فساد در قدرت و فزون طلبی های اهریمنی شده و موجب نزول بلاهای آسمانی و طبیعی و ناکارآمدی نیایش ها و عبادت ها خواهد گشت. در برابر ملت، حاکمان تکلیف دارند که بسترسازی برای نقد و نظر خیرخواهانه نسبت به راهبردها و راهکارهای سیاسی موجود را فراهم آورند و همواره روش و منش خویش را در آینه آرای مردم بنگرند. "این جا آرای ملت حکومت می کند. این جا ملت است که حکومت را در دست دارد و این ارگان ها را ملت تعیین کرده است و تخلف از حکم ملت بر هیچ یک از ما جایز نیست و امکان ندارد". (42) با این صراحت تمام آیا

می توان از جمهوریت نظام غفلت ورزید و بی اعتنا به مردم و مطالبات معقول آنان، به سیاست گذاری های کلان پرداخت و از کنار آرمان های انقلاب شان گذشت؟ در جایی که ملت، همه کاره است، و ولی نعمت حاکمان تلقی می شود، و نافرمانی در برابر مردم، خلاف شرع و دین به حساب می آید، نمی توان آنان را از آزادی ها، به خصوص آزادی اندیشه و بیان محروم ساخت. رهبر فقید انقلاب، در رابطه با نظام ستم شاهی پیشین، فریادگری خود را عین تکلیف شمرده و سکوت در برابر ظلم و فساد را برنمی تابد. "این یک تکلیف الهی است و در صورت سکوت، مسؤول خدا خواهیم بود". (43) در آن شرایط ناگوار و نگران کننده، امام خمینی یک شهروند بود که بنا بر فطرت و مسوولیت اجتماعی و مرزبانی از میراث گران سنگ انبیاء، سعی در اظهار عقیده ها و اندیشه های سیاسی اش نمود. همان گونه که پس از انقلاب و حاکمیت نظام جمهوری اسلامی، از ملت و حقوق سیاسی - اجتماعی اش جانب داری می کرد و آزادی خواهی و استقلال طلبی شان را می ستود و پاس می داشت، در ایام استبداد و استعمار، آزادی اندیشه و بیان را حق فطری و اجتماعی خویش می دانست و از آن در صراط عزت و کرامت، بهره می گرفت. امام افزون بر

آن همه، مردم و به خصوص بزرگان دانشگاه و حوزه را به فریادگری بر ضد بیدادگری های شاه برمی انگیخت و سکوت در برابر خودکامگی ها و قانون شکنی ها را خلاف اسلام و مصالح ملت تلقی می نمود. تجربه تلخ حاکمیت مذهب و کلیسا در غرب، ذهنیت غربی ها و حتی شرقی ها را نسبت به مذهب دچار خطا ساخته است و چنین می پندارند که مذهب و حکومت مذهبی با نواندیشی و نوسازی جامعه و نیز آزادی های فکری و انسانی ناسازگاری دارد. حال آن که تاریخ اندیشه اسلامی و همچنین کارنامه فرهنگی و سیاسی مسلمانان ، این داوری را در حوزه عملکرد مسلمین ناروا می نمایاند. رهبری و سیاست دینی درعصر غیبت، با پذیرفتن ناهمگونی برداشت های فکری و علمی و گشودن میدان بحث و نظر دایم در تکاپوست . از این رو، گرایش صاحبان اندیشه و تجربه را ممکن می سازد و از آن بهره می ستاند. رهبر فقید انقلاب ، با تکیه بر همین واقعیتهای انکارپذیر مکتبی و تاریخی، طبیعت انقلاب و نظام دینی را، نقدپذیر و مدافع آزادی اندیشه و عقیده و بیان برمی شمرد. این ویژگی بارز، چنان در ایمان و معارف و سیره پیامبر و امامان شیعه، ریشه دوانده است، که هیچ کس و مقام و نهادی نمی تواند باب خیرخواهی ملت را به روی آنان

بربندد. "کتب فقهای بزرگوار اسلام پر است از اختلاف نظرها، سلیقه ها و برداشت ها در زمینه های مختلف نظامی و فرهنگی و سیاسی و اقتصادی و عبادی. . . در حکومت اسلامی، همیشه باب اجتهاد باز باشد و طبیعت انقلاب و نظام همواره اقتضا می کند که نظرات اجتهادی فقهی در زمینه های مختلف ولو مخالف با یکدیگر آزادانه عرضه شود و کس توان و حق جلوگیری از آن را ندارد. " (44) در جای دیگر، سخن از مسوولیت های متقابل سیاسی و اجتماعی رفته و شهروندان در رابطه با یک دیگر و همچنین حاکمان، و آنان در برابر ملت، باید پاسخ گوی کنش و واکنش های خود باشند. امام خمینی در کمال تواضع و حق پذیری و بزرگواری، از احتمال کژروی خویشتن می گوید و مردم را در صورت سکوت، مسؤول می شناسد. در سایه این طرز تلقی از حاکمیت دینی است که می توان باورهای ناروای خود، پیرامون نظام جمهوری اسلامی را از ذهن زدود و توانمندی های نهفته مردم و جوانان و نخبگان جامعه را در عرصه سرنوشت جامعه، آشکار نمود. "همه ما مسوولیم ، نه مسؤول برای کار خودمان; مسؤول کارهای دیگران هم هستیم. مسوولیت من هم گردن شماست، مسوولیت شما هم گردن من است. اگر من پایم را کج گذاشتم، شما مسوولید اگر نگویید چرا پایت

را کج گذاشتی؟ " (45) از ولتر فرانسوی درباره آزادی بیان، عبارت زیر نقل شده است: "من با این سخن که تو می گویی مخالفم! ولی حاضرم در راه این که تو این سخن را آزاد بیان کنی، زندگی خود را از دست بدهم. " مرحوم علامه محمدتقی جعفری، پس از این گفتار کوتاه و حاکی از لزوم ارج نهادن به آزادی های فکری و اجتماعی، چنین می نویسد: "شاید ولتر می خواست میدان مناسبی از فضای محیط را برای بیانات خود باز کند. در یکی از جملات آموزنده ای که از مشهورترین دانشمند قرن اخیر در خاطر دارم، چنین آمده است: معمولا آزادی بیان و تبلیغ در طول تاریخ، موقعی مورد شدیدترین دفاع قرار گرفته است که جمعی می خواستند عقاید خود را مطرح و آن را بقبولانند. " (46) جانب داری از آزادی اظهار عقیده و تفکر مرتبط با حرکت ها و نهادهای اجتماعی، در واقع نمودار بیداری و خلاقیت یک قوم و ملت به شمار می رود. آسیب شناسی های حیات جمعی و اقدام در جهت بازداشتن، از رشد پدیده های مغایر با تعالی و تکامل امت ها و همچنین رویکردهای ستم کارانه ارباب قدرت، در گرو وجدان ناظر و فعال اصحاب اندیشه است. آماده سازی ذهنیت ها به منظور قبول حقیقت ها و تحمل آرای مخالف و خیرخواهانه از رهگذر فروتنی ها و سعه صدر فرمانرواها،

از سالم بودن فضای حاکم بر کوشش های اجتماعی و سیاسی و نیل به روشن بینی و سربلندی حکایت دارد. نظام هایی که در این راستا از توفیق فزون تری برخوردار باشند، دایم در تکاپو و فضیلت خواهی برای شهروندان خواهند بود و به میزان بسیاری از آفت زدگی قدرت و فرهنگ و مذهب خواهند کاست. سید جمال - که در شمار احیاگران بزرگ و تاثیرگذار اندیشه دینی بوده و جنبش های عدالت طلبانه را در جهان اسلام پدید آورد - از هر وسیله ای به منظور روشن گری افکار مسلمانان در بند استبداد و استعمار و تحجر، بهره می جست. روزگاری که در فرانسه بود، به نگارش و نشر مجله "عروة الوثقی" همت گماشت و نیک و بد سیاست ها و نظام ها و فرهنگ ها و عقیده های حاکم بر اقالیم قبله را در روشنی نمایاند. از منظر این رهبر و فیلسوف مجاهد شیعی، آزادی اندیشه و بیان و قلم، بستر ترقی و ازگشت به خویشتن، به شمار می آمد. "یکی از اسباب ترقی ملل اروپا، آزادی مطبوعات است که به آن وسایط نشر محاسن و معایب مردم، بلا استثناء مجاز است تا کسانی که صاحب صفات حمیده و خصایل جمیله هستند، به حسن اخلاق خود افزوده و آنهایی که آلوده به غرایض نفس و نفسانیت و افعال مذمومه

می باشند ترک آنها نمایند، و احدی قدرت تعرض به نویسنده یا مدیر روزنامه را ندارد، مگر این که اسم کسی به بی احترامی در آن جا برده شود یا عیبی بر او نسبت داده شود. . . معنی روزنامه آن است که حقیقت را باید بنویسد، نه آن که روزنامه را پر از اغراقات و مملو از مبالغات کراهت آمیز کند. بهتر است که این جور روزنامه ها را کسی طبع و نشر نکند وخود را ذلیل و رسوای خاص و عام نسازد". (47) آن چه در باب ضرورت آزادی بیان و قلم گذشت، البته در صورتی است که انگیزه ها و زمینه های مثبت و مردمی وجود داشته باشد. رهبر فقید انقلاب که همواره از آزادی عقیده و اندیشه و سخن حمایت می کرد، در آن جا که پای خیانت به ملت را در میان می دید، راه را بر فتنه انگیزی می بست. بدین گونه در منظر سیاسی امام، آزادی ها محدود به عدالت و معنویت و مصالح ملت خواهد بود. "در جمهوری اسلامی، هر فردی از حق آزادی عقیده و بیان برخوردار خواهد بود ولکن هیچ فرد یا گروه وابسته به قدرت های خارجی را اجازه خیانت نمی دهیم". (48) رهبر فقید انقلاب، اسلام و قانون اساسی را تعیین کننده چارچوب کارکرد مطبوعاتی می شناسد، که ثمره اش خدمت به مردم خواهد بود.

"البته متوجه هستید که مطبوعات باید همیشه در خدمت اسلام عزیز و مردم کشور باشند و آزادی ها در حدود قوانین مقدس اسلام و قانون اساسی به بهترین وجه تامین شود. " (49)

پى نوشت ها

: 1. ر. ک: سیدجمال الدین حسینی، پایه گذار نهضتهای اسلامی، صدر واثقی، شرکت سهامی انتشار. 2. ر. ک: نهضت های صدساله اخیر، مرتضی مطهری. 3. م. آ. 2، ص4 .43. حکمت اصول سیاسی اسلام، محمدتقی جعفری، بنیاد نهج البلاغه، 1369، ص5 .365. علل گرایش به مادی گری، مرتضی مطهری. (م. آ. 6 . )3/555. همان. 7. صحیفه نور، ج2، ص8 .166. همان، ج10، ص9 .126. همان، ج3، ص10 .207. همان ، ج2، ص11 .64. همان، ص12 .163. همان، ج4، ص13 .166. همان، ج2، ص14 .84. همان، ص15 .12. همان، ص16 .85. همان، ص17 .214. درسهای تاریخ، ویل دورانت، ص18 .97. همان صفحه 19. چهارمقاله درباره آزادی، جان استوارت میل، ص20 .271. صحیفه نور، ج7، ص21 .91. همان، ص22 .93. همان، ج9، ص23 .88. همان، ج17، ص24 .106. همان، ج2، ص25 .262. همان، ج4، ص26 .192. همان، ج5، ص27 .221. همان، ج3، ص28 .103. همان، ج10، ص29 .248. همان، ج22، ص30 .171. حکمت اصول سیاسی اسلام، محمدتقی جعفری، ص31 .373. صحیفه نور، ج18، ص32 .232. ر. ک: سوره اعراف، آیه 33 .179.

صحیفه نور، ج17، ص34 .15. همان، ج9، ص35 .42. همان، ج20، ص36 .84. همان، ج21، ص37 .21. همان، ج19، ص38 .156. همان، ج10، ص39 .192. همان، ج2، ص40 .143. همان، ج6، ص41 220. همان، ج15، ص42 .78. همان، ج14، ص43 .109. همان، ج4، ص44 .29. همان، ج21، ص45 .47 - 46. همان، ج8، ص46 .47. حکمت اصول سیاسی اسلام، محمدتقی جعفری، ص47 .376 - 375. نامه ها و اسناد سیاسی سید جمال الدین اسدآبادی، به کوشش سید هادی خسروشاهی ، ص48 .49. صحیفه نور، ج3، ص49 .178. همان، ج22، ص382. ابوالفضل هدایتی

امام خمینی و احیای حاکمیت قانون

اشاره

7 چکیده: اساس یک مملکتی بر قانونش هست (1) مقدمه بر اساس تعلیمات قرآن کریم موجودات عالم بر پایه حساب و میزان و اندازه آفریده شده و بر اساس قانون الهی حاکم بر آنها در حرکت هستند. در آیات 5، 6 و 7 در سوره الرحمن می فرماید: الشمس و القمر بحسبان، و النجم و الشجر یسجدان و السماء رفعها و وضع المیزان. یعنی خورشید و ماه با حسابی (از جانب خدای تعالی) در حرکتند و در مسیری و بنحوی حرکت می کنند که خدای سبحان برای آن دو تقدیر فرموده، گیاه و درخت برای خدا سجده می کنند، آسمان را برافراشته و میزان نهاده است. علامه طباطبائی منظور از رفع میزان را در تفسیر خود این طور بیان می نماید: "منظور از آن هر چیزی است که وسیله آن حق از باطل، راست از دروغ، عدل از ظلم و فضیلت از رذیلت تمیز داده می شود. " (2) سید قطب می نویسد: "میزان قرارداد، میزان حق، میزان ثابت و راسخ و مستقر برای اندازه گیری ارزشها، ارزشها و قدر اشخاص و حادثه ها و چیزها تا اندازه گیری آنها مختل نشود و وزن آنها پریشان نگردد. " (3) در سوره یس می خوانیم: و الشمس تجری لمستقر لها ذلک تقدیر العزیز العلیم و القمر قدرناه منازل حتی

عاد کالعرجون القدیم، لا الشمس ینبغی لها ان تدرک القمر و لا اللیل سابق النهار و کل فی فلک یسبحون (آیات 38 و 39 و 40( یعنی و خورشید به قرارگاه خود روان است. این نظم خدای عزیز دانا است و برای ماه منزلها معین کردیم تا دوباره به صورت هلال مانند چوب خوشه خرمای کهنه درآید. نه خورشید را سزد که به ماه برسد و نه شب از روز پیشی گیرد و هر یک در فلکی سیر می کنند. خلاصه تفسیر آیات این است که: شمس و قمر همواره ملازم آن مسیری هستند که برایشان ترسیم شده، نه خورشید به ماه می رسد تا به این وسیله تدبیری که خدا به وسیله آن دو جاری ساخته مختل گردد و نه شب از روز جلو می افتد، بلکه این دو مخلوق خدا در تدبیر پشت سر هم قرار دارند و ممکن نیست از یکدیگر جدا بیفتند. . . و هر یک از خورشید و ماه و نجوم و کواکب دیگر در مسیر خاص به خود حرکت می کنند و در فضا شناورند. پس، موجودات هر یک حد و حدود و مسیر و اجلی دارند و نمی توانند پا را از حد خود فراتر گذارند و قانونی بر آنها حاکم است که تابع آن هستند. در حدیث

هم می خوانیم: العدل اساس به قوام العالم (4) یعنی عدل پایه ای است که سر پا بودن عالم به آن است. اما در جامعه انسانی و لزوم قانون در آن یادآوری این آیه شریفه از سوره بقره لازم است: کان الناس امة واحدة فبعث الله النبیین مبشرین و منذرین و انزل معهم الکتاب بالحق لیحکم بین الناس فیما اختلفوا فیه و ما اختلف فیه الا الذین اوتوه من بعد ما جائتهم البینات بغیا بینهم، فهدی الله الذین امنوا لما اختلفوا فیه من الحق باذنه و الله یهدی من یشاء الی صراط مستقیم (آیه 213( یعنی مردم (در آغاز) یک دسته بیشتر نبودند (و تضادی در میان آنها وجود نداشت) سپس در میان آنها اختلافات (و تضادهایی) به وجود آمد. پس خداوند پیامبران را برانگیخت تا مردم را بشارت دهند و بر حذر بدارند و کتاب آسمانی که به سوی حق دعوت می کرد بر آنها نازل نمود تا در میان مردم در آنچه اختلاف داشتند حکومت کند (افراد با ایمان در آن اختلاف نکردند) فقط (گروهی از) کسانی که کتاب را دریافت داشته بودند و نشانه های روشن به آنها رسیده بود بخاطر انحراف از حق و ستمگری در آن اختلاف کردند. خداوند آنهایی را که ایمان آورده بودند به حقیقت آنچه مورد

اختلاف بود بفرمان خود رهبری کرد و خداوند هر که را بخواهد به راه راست هدایت می کند. ملاحظه می شود که قرآن کریم در این آیه از یک مرحله زندگی ساده نخستین سخن به میان می آورد که مردم بر طبق فرمان فطرت خدای را پرستیده و وظایف ساده ای در برابر او انجام می داده اند. در مرحله دوم بر اثر عوامل درونی افراد و به واسطه تضادهایی که در منافع داشتند اختلافهایی بین آنها به وجود آمده است. در این مرحله که خود از حل اختلاف ناتوان و آماده پذیرش قوانینی برای رفع اختلاف بوده اند انبیا از جانب حضرت حق جل و علا مامور نجات انسان می شوند. انبیا در آغاز بشارت می دهند و بر حذر می دارند و همراه این دو عمل تربیتی کتاب نازل می شود تا بین مردم در موارد اختلاف به حق حکم کند. البته متاسفانه اختلاف دیگری بعدا وسیله کسانی که کتاب به آنها داده شده بود و بنیات و دلایل را دریافته بودند بر اساس بغی ( ظلم و حسد و لجاجت) به وجود آمد که مجددا خداوند منان مومنان را هدایت فرمود. پس علاوه بر قانون حاکم بر موجودات هستی، خدای تبارک و تعالی جهت هدایت انسان و رفع اختلافات او نیز کتاب دربردارنده قانون و حکم به حق

را توسط انبیاء بر او نازل کرده است. پس از این مقدمه نسبتا کوتاه، اکنون لازم است به نظر حضرت امام خمینی (س) در باب قانون و احیاء آن بپردازیم. نظر امام خمینی (ره) نسبت به قانون پیش از انقلاب اسلامی برای استفاده از نظرات حضرت امام (ره) در مورد قانون قبل از انقلاب اسلامی بهتر است اول سری به قدیمی ترین نوشته ایشان یعنی کتاب کشف الاسرار بزنیم. در خلال این کتاب و در صفحات گوناگون آن امام در مورد قانون اسلام و این مطلب که تنها قانونی که خدای آگاه از جهان و انسان و مصالح و سعادت آدمی وضع کرده است قابل پیروی است بحث نموده اند. به عبارتی می توان گفت در آغاز کار امام به احیاء قوانین اسلامی و توجه دادن مردم به اینکه باید در زندگی به قوانین الهی عمل کرد پرداخته اند. در صفحه 368 آن کتاب می فرماید: "بدانید که قانون گذار باید کسی باشد که از نفع بردن و شهوت رانی و هواهای نفسانی و ستمکاری برکنار باشد و درباره او احتمال این گونه چیزها ندهیم و آن غیر خدای عادل نیست. " بعد اضافه می نماید. "ما خدایی را مدبر این جهان پهناور می دانیم که میلیون میلیون منظومه های شمسی را در تحت تربیت خود اداره می کند و از ذره ذره جهانهای پهناور پیدا

و پنهان که علم بشری تا آخر هم بقطره از آن دریای بی پایان نخواهد رسید غافل نبوده و نخواهد بود و جمیع احتیاجات هر موجودی پیش او آشکار و روشن است و به رفع آنها قادر و تواناست". در باب مسایل و مشکلات قانونی زمان ما می فرماید: "و دیگر از قوانینی که با مرور زمان کشور نیازمند به آنها می شود آنهائی است که با قانون شرع مخالف نیست و امروز در نظم مملکت و ترقیات کشور دخالت دارد. این گونه قوانین را دولت اسلامی می تواند به توسط کارشناسان دینی تشخیص دهد که با قانون اسلامی تطبیق کنند و وضع نمایند. . . مثلا در صدر اسلام بواسطه محدود بودن کشور اسلامی نیازمند به بانک و ثبت املاک و سرشماری و مانند اینها نبودند و ساز و برگ ارتش در آن زمان با این زمان مخالف بود و وزارت پست و تلگراف نبوده یا با این تشریفات نبوده لکن قانون اسلام از تشکیل آنها اساسا جلوگیری نکرده. . . " (5) هر نوع قانونی از بی قانونی بهتر است در مسیر مبارزه ای که حضرت امام (ره) در دوران ستمشاهی داشتند یکی از اشکالاتی که به آن رژیم وارد می کردند این بود که آنها به هیچ قانونی پای بند نبودند به همین جهت فرمودند: "به

چه قانونی اینها عمل می کنند؟ بیایند به قانون چنگیزی با ما عمل کنند. یک عنوانی توی کار باشد. یک قانوی توی کار باشد. " (6) "در تاریخ هست که چنگیز با آن طبع وحشیگری و صحرایی که داشته است با آن خونریزی ها که کرده است تابع یک قانون بوده است که به آن قانون می گفتند " یاسانامه بزرگ، و مغول، چنگیز و سایر مغول تخلف از آن قانون نمی کردند. حتی تعبیر این بوده است که احترام آن قانون پیش مغول مثل احترام قرآن در صدر اسلام پیش مسلمین بوده است. تخلف از آن قانون مطابق با مرگ بوده است. " (7) "آیا اینها به قانون اساسی عمل می کنند؟ چنگیز به یاسا عمل می کرد. این مغلوها به قانون اساسی احترام قائل هستند؟ " (8) آیا تنها قانون کافی است؟ نکته ای که در بیانات حضرت امام (ره) به چشم می خورد و قابل توجه است این است که ایشان قانون را به تنهایی کافی نمی دانند و اگر بپرسیم آیا سعادت بشر در داشتن قانون است پاسخ منفی می دهند و می فرماید: "اصولا قانون و نظامات اجتماعی مجری لازم دارد. در همه کشورهای عالم و همیشه این طور است که قانون گزاری به تنهایی فایده ندارد. قانون گذاری به تنهایی سعادت بشر را تامین نمی کند. پس از تشریع قانون

بایستی قوه مجریه ای بوجود آید. قوه مجریه است که قوانین و احکام دادگاهها را اجرا می کند و ثمره قوانین و احکام عادلانه دادگاهها را عاید مردم می سازد. بهمین جهت اسلام همانطور که قانونگزاری کرده قوه مجریه هم قرار داده است. "ولی امر، متصدی قوه مجریه هم هست" (9) فراگیری و استثناناپذیری قانون یکی از بیانات حضرت امام (ره) در مورد قانون اسلامی فراگیری این قانون است چنانکه می فرمایند: "در اسلام قانون حکومت می کند. پیغمبر اکرم هم تابع قانون بود. تابع قانون الهی، نمی توانست تخلف کند. خدای تبارک و تعالی می فرماید که اگر چنانچه یک چیزی برخلاف آن چیزی که من گویم تو بگویی من ترا اخذ می کنم" (10) این برداشت از آیه شریفه قرآن کریم و این تابعیت و استثناناپذیری در قانون الهی انسان مسلمان را به اندیشه وامی دارد که چگونه در فرهنگ الهی همه و همه باید مطیع دستورات حضرت حق بوده و ذره ای تخلف نکنند. امام (ره) در جای دیگر می فرمایند: "حکومت اسلام حکومت قانون است. در این طرز حکومت، حاکمیت منحصر به خدا است و قانون فرمان و حکم خدا است. قانون اسلام یا فرمان خدا بر همه افراد و بر دولت اسلامی حکومت دارد. . . حکم الهی برای رئیس و مرئوس متبع است. " (11)

از جهت واقعیت تاریخی حکومتهای غیرالهی به صور مختلف گرفتار استبداد فردی و جمعی شده و حاکمان اغلب خود را از جهت قانون استثنا نموده و فوق قانون شمرده اند. حضرت امام (ره) در عمل نشان دادند که چگونه یک مرد الهی که در راس حکومت قرار گیرد از هر نوع خودخواهی و خودکامگی به دور بوده و در هر موقعیتی خود را از هر نوع عنوان و حرکت تشریفاتی کنار کشیده و خویشتن را خادم مردم دانسته و بالاترین افتخار را اجرای حکم الهی و خدمت به مردم دانسته و کوچکترین استفاده نامناسب از امکانات اقتصادی و اجتماعی و سیاسی برای خود و منسوبان خود ننماید. وقتی دیدگاه امام (ره) این شد که: "حکومت اسلام حکومت قانون است اگر شخص اول مملکت ما در حکومت اسلامی یک خلاف بکند، اسلام او را عزلش کرده است یک ظلم بکند یک سیلی به یک کسی بزند ظلم است، اسلام او را عزلش کرده او دیگر قابلیت از برای حکومت ندارد این دیکتاتوری است. حکومت قانون است. قانون خدا است یعنی حاکم یعنی شخص اول مملکت اگر یک کسی یک چیزی داشته باشد شکایتی داشته باشد از او پیش قاضی می رود و او را حاضرش می کند و او هم حاضر می شود، وظیفه است. حضرت امیر اینکار

را کرد، یک همچنین حکومتی می خواهیم، حکومت قانون، قانون یعنی آن قانون آنهم قانون مترقی اسلام. " (12) چنین نتایجی از آن حاصل می شود که در ده سال بچشم خود آن را دیدیم ما به علت این قانون گرایی، ملاحظه کردیم که به قول حجت الاسلام والمسلمین آقای فلسفی اگر حدود 5 میلیون نفر به استقبال امام (ره) رفتند حدود 10 میلیون نفر جنازه مطهر آن بزرگوار را مشایعت کردند. (13) ذکر این جمله هم در احیاء توجه به قانون لازم است که آن عزیز سفر کرده به دیار دوست فرمود: "قانون در راس واقع شده است و همه افراد هر کشوری باید خودشان را با آن قانون تطبیق بدهند. اگر قانون برخلاف خودشان هم حکمی کرد باید خودشان را در مقابل قانون تسلیم کنند آن وقت است که کشور کشور قانون می شود. " (14) هدف قانون حضرت امام خمینی که انسانی عارف و پرورشکاری بزرگ بود و معنویت و مهذب بودن را از اهداف عالی فردی واجتماعی و سیاسی تربیت می دانست قانون زمینه ساز و وسیله تربیت است. بیان خود ایشان در این مورد این است که می فرماید: "اسلام به قانون نظر آلی دارد، یعنی آن را آلت و وسیله تحقق عدالت در جامعه می داند، وسیله اصلاح اعتقادی و اخلاقی و تهذیب

انسان می داند. قانون برای اجرا و برقرار شدن نظم اجتماعی عادلانه به منظور پرورش انسان مهذب است. " (15) برای بسیاری از سیاستمداران درستکار و مردم گرا اجرای قانون و برقراری نظم و عدالت هدف است اما برای امام (ره) که نظر به ماوراء طبیعت و ساختن انسان الهی دارد، ایجاد نظم و عدل مقدمه پرورش انسان مهذب است. پاسخ به یک پرسش شاید خواننده هوشیار سؤال کند چرا امام (ره) با این همه تاکید بر قانون گرایی، با قوانین و نظام مستقر در ایران قبل از انقلاب و نظم و امنیت و چارچوبهای قانونی بین المللی درافتاد؟ آیا امام قبل از انقلاب مخالف قانون و نظم و امنیت اجتماعی و رادیکال است و پس از انقلاب مدافع نظم و امنیت است و محافظه کار می شود؟ (16) پاسخ این است که امام در دیگرگونی قوانین و نظم و امنیت قبل از انقلاب و حفظ و حراست قوانین و نظم و امنیت پس از انقلاب مبنا دارد. آن مبنا مشروعیت و الهی بودن قانون است. امام (ره) قوانین و نظمی را که الهی نیست و فقط مدافع منافع و مطامع جهانخواران و از بین برنده حقوق اکثریت مردم مستضعف می بیند، برنمی تابد و در برابر آنها در محدوده ایران و چه در سطح جهان برمی آشوبد و موضعی

انقلابی اتخاذ می کند. امام بزرگوار رحمةالله تعالی علیه بر اساس مبانی قرآنی و حرکت همه انبیاء اساس نظم و امنیت اجتماعی را وحی و دستورات الهی می داند و هر چه غیر آنرا که از انانیت آدمیزادگان برمی خیزد نفی می نماید، کار خود را قبل از انقلاب و بعد از آن انجام دادند. البته تذکر یک نکته در پایان گفتار لازم است و آن نکته این است که امام به صرف عدم مشروعیت نظام یا حکومتی، هر نوع بی نظمی یا شکستن قوانین و مقررات درون آن را جایز نمی شمارد. بهمین جهت حضرت امام (س) به مقلدین خود که پرچم مبارزه را در دوران طاغوت به دوش می کشیدند تصرف خارج از ضوابط و مقررات را در مورد اموال و دارائی های دولت ها در رژیم طاغوتی شاه نمی دادند. به عناصر انقلابی خارج از کشور هم که استدلال می کردند اروپاییها و امریکاییها با غارت و استعمار ملت ما این همه امکانات فراهم کرده اند اجازه تقلب در پرداخت هزینه های تلفن عمومی و نپرداختن بلیط وسایل نقلیه را نمی دادند در پاریس وقتی ملاحظه فرمودند برخلاف قوانین و مقررات شهرداری گوسفندی ذبح کرده اند، از گوشت آن گوسفند استفاده ننمودند. (17) نتیجه ای که از نظرات و عمل حضرت امام (ره) می گیریم، (بویژه که امروز رئیس جمهوری محبوب هم اصرار دارند) ، عمل

به قانون و دوری از هر نوع کم توجهی به رعایت قوانین است. باشد که به این طریق ثابت کنیم طرفدار راه و خط امام خمینی رحمةالله تعالی علیه هستیم.

پى نوشت ها

: 1. صحیفه نور جلد 8 صفحه 2 79. المیزان جلد 19 صفحه 3 109. فی ضلال القرآن جلد 7 صفحه 4 677. میزان الحکمة جلد 6 صفحه 5 78. کشف اسرار صفحه 291 تا 6 295. صحیفه نور جلد 2 صفحه 7 66. همان م آخذ 8. همان م آخذ 9. ولایت فقیه صفحه 10 17. صحیفه نور جلد 10 صفحه 11 29. ولایت فقیه صفحه 12 34. صحیفه نور جلد 3 صفحه 13 69. سخنرانی آقای فلسفی در دانشگاه تهران در رحلت حضرت امام 14. صحیفه نور جلد 4 صفحه 15 269. ولایت فقیه صفحه 16 62. مجله حضور شماره 19 صفحه 17 106. پا به پای آفتاب جلد 2 دکتر سید کاظم اکرمی

امام خمینی و ارزشها

اشاره

11 چکیده: مقدمه سعادت و عظمت، همینطور ذلت وانحطاط ملت ها تا حدود زیاد به ذهنیات و تصوراتی بستگی دارد که بطور آگاه و ناآگاه در ضمیر افراد هر ملت نقش گرفته است . مللی که خود را بر سرنوشت خویش حاکم می شناسند و قادر می دانند که بر دنیای اطراف خویش تاثیر بگذارند و آنرا به میل خویش تغییر دهند معمولا بر مشکلات فائق می آیند و موجبات رفاه و آسایش و پیشرفت خود را فراهم می سازند . به عکس مللی که خود را بازیچه ضعیف و زبون تقدیر دانسته، عوامل خارج وجود جمعی انسانها را دلیل و علت شرایط خاص زندگی خویش می شناسند، لاجرم دستخوش تزلزل، بی هدفی و عدم تحرک بوده و در شرایط نامساعد به قعر پستی و مذلت فرو می افتند و با مسایل بیشمار اجتماعی مثل فقر، جهل، بیماری، فساد و گسستگی روابط اجتماعی روبرو می شوند . به همین ترتیب بررسی «ارزشها» یعنی ضوابط انتخاب و قضاوت راجع به پدیده های مختلف حیات اجتماعی می تواند به شناخت صحیح تر روابط علی در ساخت اجتماعی و فرهنگی کمک کند و علل موفقیت یا شکست ملت ها را در تامین آرمانهای علی و شخصی مشخص سازد . توجه و تاکید نسبت به «ارزشها» که در روان آگاه و ناخودآگاه افراد هر ملت قرار می گیرد مسایل دیگری

را نیز مطرح می کند . بررسی دوام نسبی ارزشها در طول زمان نشان می دهد که هر ملت تا چه حد و اندازه تابع تجربیات تاریخی - فرهنگی خود بوده اند و درسهایی که از این تجربیات آموختند . بعلاوه معلوم می شود که تغییر و تحول اجتماعی، برای آنکه دوام یابد، و ریشه گیر شود باید به زبان ارزشهای مورد قبول جامعه ترجمه شود و مورد حمایت کل نظام فرهنگی قرار گیرد . بدین ترتیب ما در این مقاله به طور اجمال و اختصار مباحث زیر را مطرح خواهیم نمود . تعریف ارزش، طبقه بندی ارزش ها، امام و ارزشها، و . . . امید است که همواره، در دفاع از ارزش ها موفق باشیم . انشاء ا . . تعریف و مفهوم ارزش الف) معنی لغوی ارزش در تعریف لغوی ارزش می توان گفت «هر آنچه که مفید، خواستنی یا تحسین کردنی است برای شخص یا گروه و برای آنها دارای ارزش است» . (1) در واقع می توان گفت که ارزش از بنیادی ترین عوامل در تبیین اندیشه، عمل یا اعمال فرد و هم چنین شکل گیری حیات اجتماعی است . برای همین ارزشها معیارهایی هستند که به فرهنگ کلی و جامعه معنا می دهد» (2) ب) تعریف اصطلاحی ارزش اصولا انسان ها همواره ایده هایی درباره آنچه که خوب یا بد،

مناسب یا غیر مناسب و ضروری و یا غیر ضروری است داشته اند . به این گونه ایده ها ارزش گفته می شود و هنگامی که این ارزش ها در نظامی از معیارها و ملاکها، برای ارزیابی ارزش اخلاقی و شایستگی رفتار، سازمان دهی می شوند یک نظام ارزشی را پدید می آورند . (3) پس; ارزش ها، نظام های نمادهایی که در قالب ایده های انتزاعی اخلاقی مربوط به خوب و بد، مناسب و نامناسب، درست و نادرست سازماندهی شده اند (4) می باشد ارزش ها بدلیل عام بودن و انتزاعی بودن وضعیت های گوناگون را فرا می گیرند، بدین معنا، ارزش ها «آن قدر کلی اند که قابلیت به کارگیری در موقعیت های بسیار متفاوتی را دارند» (5) بدون این حالت انتزاعی - که به ما اجازه می دهد تا ارزش ها را به موقعیت های خاصی پیوند دهیم - مردم در برقراری ارتباط و همراهی با یکدیگر دچار مشکل می شدند; زیرا در این صورت آن ها معیار اخلاقی مشترکی در دست نداشتند که به وسیله آن کنش های خود و دیگران را ارزیابی کنند . نتیجه آنکه، ارزش، ملاک، معیار، الگو و ابزار سنجش اعمال، گفتار و کردار افراد است که جامعه یا گروه یا فرد براساس این ملاکها و الگوها رفتار و کردار افراد را مورد قضاوت قرار می دهد . براساس همین ملاک و معیار سنجش است که تمام اشیاء

و حتی حیوانات با کلمات خوب و بد، قابل تحسین یا نکوهش، مورد ارزیابی قرار می گیرند . از خصوصیات و مشخصات ارزشها می توان به موارد ذیل اشاره کرد . )1 )6 - ارزشها میان مردم مشترک اند و شمار کثیری از افراد درباره اهمیت آنها به توافق رسیده اند (وفاق اجتماعی) 2 - ارزشها با عواطف همراه اند . اشخاصی برای صیانت ارزشها مبارزه می کنند و برای حفظ ارزشهای والا از بذل مال و جان دریغ نمی ورزند . 3 - ارزشها به قضاوت شخصی افراد بستگی ندارند . 4 - چون ارزشها به وفاق میان اشخاص کثیری پذیرفته شده اند، می توان آنها را مفهوم سازی کرد . یعنی از اشیای گوناگون ارزیابی شده انتزاع کرد . طبقه بندی ارزشها همانطوری که گفتیم، ارزش ها بدلیل عام بودن و انتزاعی بودن، وضعیت های گوناگون را فرا می گیرند و می توان به انواعی، آنرا تقسیم بندی نمود . بعنوان نمونه: تعدادی از آن را اشاره خواهیم کرد . 1 - ارزش های دینی مفاهیم مربوط به این که چه چیزی درست و چه چیزی نادرست است، چه چیزی باید وجود داشته باشد و رخ دهد، این ارزش ها ناشی از نیروهای فوق طبیعی تلقی می شوند . (7) بعبارت دیگر ارزشهای دینی، به آن ارزشهایی گفته می شود که معنویت را وارد حیات بشر می سازند و

دارای تقدس اند . 2 - ارزش های اجتماعی هر آنچه که تصورات کلی رفتار اجتماعی، که جامعه طالب آن است و به آن ارج می نهد را گویند . بعبارت دیگر هر آنچه را که اعضای یک جامعه آن را گرامی می دارند و در آن وفاق نسبی وجود دارد را ارزشهای اجتماعی گویند . 3 - ارزشهای فرهنگی ارزشهایی که موجبات تعالی حیات انسان را فراهم می سازند; صوری فرامادی بر حیات می بخشند; هرگز کهنه نمی شود (برخلاف ارزشهای مادی) ; که با پیدایی یک وسیله بهتر مادی، وسیله قبلی کهنه و بی فایده می شود . 4 - ارزشهای اخلاقی به ارزشهایی که صورت دستوری دارند و رفتار و اندیشه را در جهتی خاص سوق می دهند را گویند . علاوه بر این می توان به ارزشهای حقوقی، ذهنی، عینی و . . . هم اشاره نمود . البته ارزشها را می توان به گونه ای دیگر نیز طبقه بندی کرد: الف) ارزشهای غایی ب) ارزشهای ابزاری . و همچنین ارزشها را می توان به ارزشهای عام، نسبی، و ویژه طبقه بندی نمود . و همینطور به ارزشهای مطلق، نسبی، سببی وایجابی و . . . تقسیم نمود . اما آنچه در این تقسیم بندی مهم به نظر می رسد، پاسخ به دو سؤال ذیل می باشد: اولا: تقسیم بندی ارزشها به انواع مختلف، حاکی

از اهمیت ارزش ها برای انسان ها است حال سؤال این است که چرا ارزشها برای ما اهمیت دارد؟ ثانیا، مبناء و منشا این ارزشها کدامند؟ در پاسخ به سؤال اول باید گفت: یکی از مسائلی که ذهن انسان را همیشه به خود مشغول می دارد، تشخیص و تعیین ضوابطی است که به کمک آنها بتوان خوب، بد، رفتار اخلاقی از رفتار غیر اخلاقی و رفتار انسانی را از رفتار غیر انسانی متمایز ساخت . کیفیت زندگی ما و چگونگی رفتار و مناسبات و روابطی که با دیگر مردم داریم، بطور مستقیم متاثر از نظام ارزشها و اصول اخلاقی است که بدان پای بندیم . در واقع ارزشها تعیین کننده الگوی رفتاری، گفتاری و عملکردی ما محسوب می شوند و جزء معیارهایی است که توسط آن جامعه را طبقه بندی می کنیم «وقتی ما درباره پایگاه اجتماعی شخصی تجسس می کنیم در واقع اطلاعاتی درباره ارزش اجتماعی اش که با این معیارها اندازه گیری شده است، کسب می کنیم . شیوه ای که اشخاص یکدیگر را ارزشیابی می کنند و نوع اشیای فرهنگی که برایشان با ارزشیابی ارزش است، برای کارکرد جامعه اهمیت بنیادی دارد . قضاوت ارزشی یا ارزشیابی اجتماعی لزوما متضمن مقایسه ای میان خوب و بد، عالی و پست در ذهن اشخاص است» (8) از نظر ارتباط فرد با فرد این ارزشهای

جامعه است که شکل و نوع این روابط را مشخص می کند: «اشخاص در جامعه با ایفای نقش های اجتماعی شان با هم روابط دو جانبه معناداری برقرار می کنند . این روابط شخص با شخص، گروه با گروه به مقیاس وسیعی با ارزشهای جامعه مراقبت می شود و انتظام می یابد .» (9) اگر اشخاص به نظام ارزشهای جامعه اعتقاد نداشتند و بر سر آن به توافق نمی رسیدند، چگونه ممکن بود یکی در مقام رئیس و دیگری در مقام مرئوس و . . . به کار خود و ایفای نقشهایشان ادامه دهند . به عبارت دیگر کارکرد منظم شبکه کامل روابط پایگاه اجتماعی بالا، متوسط، پایین برای آن است که اشخاص در روابطشان نظام ارزشهای جامعه را به رسمیت شناخته و به آن احترام می گذارند . ارزشها دارای چنان اهمیتی است که شهید بهشتی، انقلاب اسلامی را انقلاب ارزشها معرفی می کند و با تغییر ارزشها، محبوبیت رهبران و افراد تغییر می کند . (10) در جواب سؤال دوم باید گفت: ارزشهای اجتماعی را از نظر منشا و ریشه آنها می توان به دو دسته تقسیم کرد . الف) ارزشهایی که منشا آنها وحی و فطرت است . (ارزش های الهی) در کلیه ادیان آسمانی، دستورات و الگوهای رفتاری افراد و پیروان آن بطور دقیق مشخص شده است . در

جوامعی که اعتقاد به دین دارند، یا از فطرت انسانی خود منحرف نشده اند، تعالیم دین و فطرت، منشا بسیاری از ارزشهای اجتماعی آنها را تشکیل می دهد . در چنین جوامعی، اعتبار این ارزشها را به پذیرش یا عدم پذیرش عموم مردم وابسته نمی دانند و در هر حال معتبر شناخته می شوند . ب) ارزشهایی که منشا آنها مادی است (ارزش های مادی) در این نوع ارزشها، چون منشا این ارزشها مادی است، جنبه خدایی و الهی قضیه کنار می رود و منشا این ارزشها وحی نمی باشد، بلکه در طول زمان و به تدریج در جامعه شکل می گیرند بدیهی است این نوع ارزشها، به تناسب نیازها و شرایط اجتماعی، دستخوش تغییرات هستند «به قول کنت و دورکهایم «این جامعه است که تعیین کننده ارزشها محسوب می شود و فرد الگوی رفتاری خود را از جامعه می گیرد و خداوند نقشی در تعیین الگوهای رفتاری ندارد» . (11) امام و ارزشها از نظر حضرت امام، ارزشها به دو گونه است: 1( ارزش های الهی 2( ارزشهای مادی (شیطانی) و این دو با هم اختلاف دارند . «. . . شما اگر قطع نظر کنید از مکتبهای توحیدی و الهی و به مکتبهای مادی و به ایده هایی که دنبال مادیات هستند . مراجعه کنید و مطالعه در آن بکنید،

می بینید که این دو مکتب متقابل با هم و مختلف هستند . مکتب الهیین و موحدین ارزشهایش یک چیزهایی است یک عناوین است . و مکتبهای مادیگری، چه مادیگری کمونیستی و چه مادیگری سرمایه داری و بالاخره تمام مکتبهایی که ماورای مکتب الهی است، ارزشها با هم فرق دارد» (12) حضرت امام معتقد است که مبناء ارزشها در زمان طاغوت، مادی بود در حالی که مبناء ارزشها در انقلاب اسلامی، مبناء الهی است و آنچه در گذشته حاکم بود، همان ارزش های مادی می باشد و این به صورتهای مختلف ظهور و نمود کرد . «شما در همین کشور خودمان در زمان طاغوت و طاغوتها ملاحظه کنید که در خود آنها ارزش ها چه بود . . . وقتی در قشر توده های مردم نگاه می کردی در بین زن و مرد هر دو طایفه ارزشها به لباس بود و به طرز پوشیدن لباس و دوختن لباس و آرایش . هر که بهتر لباس می پوشید و شیک تر بود در لباس ارزشش پیش مردم بیشتر بود و هر زنی که آرایشش به طرز اروپایی بود و لباسش از آنجا الهام می گرفت این پیش زنها هم ارزشش زیادتر بود» (13) وی معتقد است که در زمان طاغوت، اکثریت مردم، آنچه برای آنها دارای ارزش بود همانا ارزش مادی بود:

«. . . البته پیش اکثر [مردم]، ارزشها همه به امور مادی بود» (14) اما از نظر حضرت امام، این ارزشهای الهی بود که از اهمیت خاصی برخوردار است و ارزشها نباید بر اساس امور مادی استوار باشند . زیرا اگر ارزش ها بر امور مادی بنا شوند، باعث می شود که مبدا ارزش از خود ارزش بالاتر باشد . «. . . وقتی بنا باشد که ارزش انسان به اسب و . . . و امثال اینها باشد، آن مبدا ارزش، ارزشش از این شخص بیشتر است . اگر اسب مبدا ارزش یک انسان شد، آن اسب، ارزشش از انسان بیشتر است . برای اینکه او ارزش را به انسان داده . . . و روی موازین عقلی اگر مبدا اثر یک جایی باشد و به واسطه آن مبدا اثر این آدم یا این شیء ارزش پیدا کند، آن مبدا، ارزشش بیشتر است» (15) پس، از دیدگاه امام، ارزش ها باید بر اساس معیارهای الهی قرار داده شود تا اینکه منبع ارزش بالاتر از خود ارزش باشد اولا: «. . . ما معیارها را باید معیارهای الهی قرار دهیم .» (16) ثانیا در ارزش های الهی، راه بسوی انبیاء و ائمه است در حالی که در ارزشهای مادی، راه بسوی شیاطین است . در

نتیجه آنچه ارزش دارد، ارزش از طریق انبیاء است . (17) امام معتقد است که اگر بخواهیم بدانیم که چه چیزهایی از دیدگاه انبیاء دارای ارزش بودند، بعبارت دیگر; مهمترین ارزش ها از دیدگاه انبیاء از نظر حضرت امام عبارتند از: 1( ایمان 2( تقوا 3( علم 4( مکارم اخلاق «ارزش در لسان انبیاء و لسان اولیای خدا و در راس آنها قرآن کریم و رسول اکرم (ص) ارزش به علم و تقوا است . میزان ارزش این دو خاصه است: علم و تقوا تواما . علم تنها ارزش ندارد و یا ضعیف است ارزشش، تقوای تنها یا ارزش ندارد یا ضعیف است ارزشش . . . » (18) و «. . . راه انبیاء ارزشها را طور دیگری می داند . . . به آن چیزهایی که در باطن خودش هست، می دانند . به علم می دانند . به تقوا می دانند . به مکارم اخلاق می دانند . . .» (19) نتیجه آنکه: از نظر حضرت امام هر آنچه که مبناء آن الهی باشد، دارای ارزش است، حال آنکه، این ارزش بعنوان ارزش اجتماعی باشد، یا اخلاقی، دینی، فرهنگی یا حقوقی و . . . پس اگر تعهد به مکتب، ایثار، فداکاری، شهادت طلبی، تقوا، پاسداری از انقلاب، کار و کوشش، خدمت به جامعه، اخوت

اسلامی، احترام به شریعت، قانون مبتنی بر شریعت، کسب دانش و مهارت، وحدت، عدالت، وفای به عهد و هر آنچه که در روابط انسانی در جامعه نقش دارد، بر اساس منبع الهی باشد، دارای ارزش است . بعبارت دیگر می توان گفت: اگر بخواهیم ارزش ها را از دیدگاه امام تحلیل کنیم و تبیین نماییم، می توانیم در یک جمله بگوییم که: هر آنچه که منشا آن الهی باشد از نظر حضرت امام دارای ارزش است . پس ایمان، یاد خدا، اخلاص، توکل، استقامت و پایداری، شهادت طلبی، امدادهای غیبی، وحدت، پشتیبانی مردمی از انقلاب، امید به یاری خداوند و . . . که از جمله عوامل پیروزی ما در به ثمر رسیدن انقلاب و همچنین پیروزی در جنگ بوده را می توان از ارزش ها دانست زیرا، همگی این عوامل، منشا آن نشات گرفته از وحی و خداوند است . حال سؤال دیگری مطرح می شود، مبنی بر اینکه: علیرغم اینکه امام معتقد است که حفظ ارزشها مشکل است، «حفظ ارزشها و . . . زحمت دارد و برای حفظ آن باید سختیها را تحمل کرد و بدون تحمل سختیها احیا و حفظ ارزش های اسلامی غیر ممکن است» (20) با این وجود حضرت امام چه شیوه ای را برای حفظ ارزش ها بر می شمارد . بعبارت دیگر: از

نظر حضرت امام، راههایی که باعث حفظ ارزش ها می شود کدامند؟ در جواب باید گفت که، حضرت امام معتقد است: 1 - یکی از راهها حفظ ارزش ها مسئله امر به معروف و نهی از منکر می باشد امر به معروف و نهی از منکر دو اصلی است در اسلام که می خواهد همه چیز را اصلاح کند . و اصلاح فرایندی است که طبق آن، عقاید و گرایشهای فرد را به نحوی سنجیده از طریق آموزش و تبلیغ و گاهی همراه با تهدید و اجبار تغییر می دهند و یا سرکوب می کنند . (21) امام معتقد است «اسلام برای حفظ و دفاع از ارزشها مسئله امر به معروف و نهی از منکر را مطرح می کند که از فروع دین می باشد و بر همه واجب است . . .» (22) امام در اهمیت امر به معروف و نهی از منکر معتقد است امر به معروف و نهی از منکر از اموری است که بر همه کس واجب است . . . و «ما همه امروز وظیفه داریم، امر به معروف و نهی از منکر بر همه مسلمین واجب است . جلوگیری از منکرات بر همه مسلمین واجب است . سفارش به حق که امر به معروف است و نهی از منکر است بر همه مسلمین واجب است

.» 2 - دومین راه حفظ ارزش ها تمسک به روحانیت است مقصود امام از روحانیت به آن دسته از علمای پاک و متعهد و مبارز است که در هر قشری ناپاک و غیر متعهد وجود دارد و روحانیون وابسته ضررشان از هر فرد ناپاک دیگر بیشتر است . . . (23) تمسک به روحانیت به این خاطر است که روحانیت در طول تاریخ ثابت کرده که هرگز به آرمانها و ارزشهای ملت خود خیانت نکرده و مدافع ارزشهای اسلامی بوده است . امام معتقد است «. . . در مسیر ارزشها و معنویات از وجود روحانیت و علمای متعهد اسلام استفاده کنید و هیچگاه و تحت هیچ شرایطی خود را بی نیاز از هدایت و همکاری آنان ندانید . . . روحانیون مبارز و متعهد به اسلام . . . همیشه پیشتاز و سپربلای مردم بوده اند . )3 )24 - دوری جستن از تجمل گرایی و رفاه طلبی امام (ره) معتقد است اگر ملتی بخواهد ارزشهای خود را حفظ کند باید از تجمل گرایی و رفاه طلبی بپرهیزد . چرا که برای حفظ ارزشها ما گاهی ناچاریم به مبارزه برخیزیم و این مبارزه با رفاه طلبی سازگار نیست . بحث قیام و راحت طلبی، بحث دنیاخواهی و آخرت جویی، از نظر امام دو مقوله است که

هرگز با هم جمع نمی شود . (25) وی معتقد است «ملت عزیز ما که مبارزان حقیقی و راستین ارزشهای اسلامی هستند، به خوبی دریافته اند که مبارزه، با رفاه طلبی سازگار نیست . . .» )4 )26 - ساده زیستی یکی از راههای دفاع از ارزشها، مسئله ساده زیستی است، که حضرت امام این مسئله را مهمترین وسیله برای حفظ ارزشها می داند . وی معتقد است: مهمترین وسیله دفاع از ارزشها، ساده زیستی است و مردان بزرگ تاریخ که توانستند از ارزشهای الهی دفاع کنند، به دلیل ساده زیستی آنان بوده است و «اگر بخواهید بی خوف و هراس در مقابل باطل بایستید و از حق دفاع کنید و ابرقدرتان شما را از میدان به در نکند، خود را به ساده زیستن عادت دهید . . . چرا که با زندگانی اشرافی و مصرفی نمی توان ارزشهای انسانی اسلامی را حفظ کرد . . .» )5 )27 - بازگشت به خویشتن از نظر حضرت امام (ره)، برای حفظ ارزش ها باید خود را باور کنیم و معتقد باشیم که ما هم بدون دیگران نیز می توانیم: امام معتقد است که دیگران به ما القاء می کردند که «ارزشهای انسانی به هر چه بیشتر فرنگی شدن است و باید از سر تا پا فرنگی شویم» (28) در حالی که ما

باید خودمان را آماده کنیم که «. . . آدم هستیم و این طور نیست که در همه چیز دستمان را پیش دیگران دراز کنیم، و حتی اخلاق و زبانمان را نیز از آنها یاد بگیریم .» (29) پس ما باید خود را باور کنیم که، اگر متن و کتابی، چند کلمه انگلیسی در آن نباشد، نباید آن را بی ارزش بدانیم، زیرا همان مطالب را بدون چند کلمه خارجی هم می توان فهمید «. . . عده ای زبان خودشان را کنار گذاشته و ارزش را به چند کلمه انگلیسی در کتابی می دانند با اینکه با زبان خودشان همان مطلب را می شود فهماند . . .» )6 )30 - دوری جستن از هوای نفس از نظر حضرت امام آخرین راه برای حفظ ارزش ها همانا، دست شستن از هوای نفس و داشتن ورع و تقوا می باشد . امام معتقد است که اگر بخواهیم انسان باشیم و ارزش انسانی داشته باشیم باید دست از هوای نفس برداریم «شما هم اگر بخواهید انسان باشید، ارزش انسانی داشته باشید، برای شکم نباشد، برای شرف باشد، کارهایتان برای انسانیت باشد، برای خدا باشد . اگر بخواهید که کارهایتان برای خدا باشد، به نتیجه برسد، باید دست از هواهای نفسانی بردارید» (31) این شش موارد، از نظر حضرت امام، از

مهمترین مواردی است که باعث حفظ ارزشهای اسلامی و انقلابی ما خواهد شد، زیرا، انسان با توجه به این موارد است که سعی می کند، کارهایش بر مبناء ارزشهای الهی باشد و اگر کاری بر مبناء ارزش وحی باشد، آن کار ارزشمند خواهد بود و باعث حاکمیت ارزش های الهی در جامعه خواهد شد . خلاصه و فرجام سخن در تعریف ارزش همانطوری که گفتیم «شکلی از تجلی روابط اخلاقی در جامعه، آیا معیارهای مشترک فرهنگی در یک جامعه که به موجب آنها، قدر و اهمیت اخلاقی یا زیباشناختی یا نظری و عقلی چیزهایی که موضوع آرزو یا نیاز و یا برداشتهای افرادند، تعیین و سنجیده می شود . به طور کلی، ارزشها بیانگر آنچه خوب، پسندیده و درست، یا بد، ناپسند و نادرست در هر فرهنگ است» گفته می شود . (32) از مشخصات ارزشها می توان به موارد ذیل اشاره کرد: 1( وفاق اجتماعی بر سر ارزش ها وجود دارد . 2( به همراه عواطفند . 3( به قضاوت شخصی افراد بستگی ندارند . 4( می توان ارزشها را مفهوم سازی کرد . از طرف دیگر چون ارزش ها، عام و انتزاعی هستند، آنها را می توان به صورتهای گوناگون طبقه بندی نمود و به اقسامی همچون، ارزش های دینی، اخلاقی، حقوقی، فرهنگی و . . . تقسیم بندی کرد . و

این اولا حاکی از اهمیت ارزش در جوامع انسانی است، چرا که این ارزشهای جامعه است که شکل و نوع روابط میان افراد در جامعه را مشخص می کند . ثانیا مبناء همه این ارزشها را می توان به دو دسته تقسیم نمود : 1 - ارزش های الهی 2 - ارزشهای مادی . به عبارت دیگر ریشه تمام ارزش های موجود در جوامع بر این دو اصل (ارزش الهی - ارزش مادی)، استوار است . بر همین اساس است که حضرت امام (ره) ارزشها را به ارزش های الهی و شیطانی (مادی) طبقه بندی می نماید . و معتقد است که مبناء ارزشها در زمان طاغوت براساس ارزشهای مادی بودند ولی ارزشهای انقلاب اسلامی، براساس ارزشهای الهی می باشد . و اگر ارزشها براساس امور مادی استوار باشد، عیب بزرگ این ارزش ها این است که مبدا ارزش از خود ارزش بالاتر خواهد بود . و اگر زمانی «اسب» مبدا ارزش یک انسان شد آن حیوان ارزشش از انسان بیشتر خواهد بود و این یعنی تنزل ارزش انسانی از حیوان . از نظر حضرت امام (ره) آنچه ارزش است، ارزشهای الهی است که راه به سوی انبیاء و ائمه دارد . و همواره انبیاء; ایمان، تقوا علم و مکارم اخلاق و همینطور هر آنچه که منشا آن،

نشات گرفته از وحی و خداوند باشد را از اصول ارزشی اسلام می دانند . از طرفی، حضرت امام (ره) معتقد است که حفظ ارزشها مشکل است و بدون تحمل سختیها، احیاء و حفظ ارزش های اسلامی غیر ممکن است . و باید به راههای ذیل برای حفظ ارزش ها تمسک جست; این راهها که عبارتند از: 1 - امر به معروف و نهی از منکر که به صورت نظارت همگانی عمل می کند . 2 - تمسک به روحانیت; که مقصود حضرت امام (ره) از روحانیت، آن دسته از علمای پاک و متعهد و مبارز است . 3 - دوری جستن از تجمل گرایی و رفاه طلبی . 4 - ساده زیستی . 5 - بازگشت به خویشتن و همینطور دوری جستن از هوای نفس می باشد .

پى نوشت ها

: 1 . صانعی، پرویز، جامعه شناسی ارزشها، تهران، گنج دانش، 1372، ص2 . 2 . نیک گوهر، عبدالحسین، مبانی جامعه شناسی، بی جا، رایزن، 1369، ص3 . 280 . ترنر، جاناتان اچ، مفاهیم و کاربرهای جامعه شناسی، ترجمه فولادی و بختیاری، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) ص4 . 80 . همان، ص5 . 418 . همان، ص6 . 80 . نیک گوهر، عبدالحسین، همان، ص7 . 281 . ترنر، جاناتان اچ، همان، ص8

. 418 . نیک گوهر، عبدالحسین، همان، ص9 . 282 . صحیفه نور، ج5، ص10 . 287 . سیری در اندیشه های دفاعی امام خمینی (ره) ج2، مجموع مقالات، تهران، انتشارات نیروهای مسلح، 1377، ص11 . 225 . همان، ص12 . 224 . صحیفه نور، ج17، ص13 . 127 . همان . 14 . همان . 15 . همان، ص16 . 128 . همان، ج13، ص17 . 132 . همان، ص18 . 128 . همان . 19 . همان . 20 . همان، ص21 . 229 . فرهنگ علوم سیاسی، تهران، مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران، بهار 1375، ص22 . 391 . صحیفه نور، ج9، ص23 . 195 . همان، ج13، ص24 . 244 . حج، مجموعه سخنان و پیامهای امام خمینی (ره)، ج2، ص25 . 172 . همان، ص26 . 171 . همان، ص27 . 162 . همان . 28 . صحیفه نور، ج19، ص29 . 11 . همان، ج18، ص30 . 161 . همان . 31 . همان، ج18، ص32 . 161 . همان، ج19، ص33 . 273 . فرهنگ علوم سیاسی، همان، ص114 . علی اختر شهر

امام خمینی و اندیشمندان جهان اسلام

32 چکیده: اشاره: حرکتی که امام خمینی، قدس سره، برای احیای هویت اسلامی مسلمانان آغاز کرد، فقط به کشور ایران محدود نشد و در فاصله زمانی کوتاهی مسلمانان جهان، از جنوب آسیا گرفته تا شمال آفریقا و از منطقه بالکان تا قفقاز را تحت تاثیر قرار داد. وجود بی بدیل امام راحل تاثیری شگرف بر اندیشمندان جهان اسلام گذاشت و باعث گردید که ایشان با تاملی دوباره درباره اسلام به آنچه سالها از دست داده بودند، برگردند. آنچه می خوانید، گفتگوی کوتاهی است با تنی چند از اندیشمندان مسلمان از کشورهای مختلف که به مناسبت سالگرد ارتحال امام امت، به جمهوری اسلامی ایران آمده بودند. از آنها پرسیدیم: «چه چیزی در وجود امام خمینی بود که شما را جذب کرد؟» آنها پاسخ ما را اینچنین دادند: سید حسن عباس فطرت 65 ساله از روحانیون کشور هندوستان و مدیر مسؤول هفته نامه صداقت در کشور هندوستان و مدرس حوزه علمیه در آن کشور است. حسن عباس فطرت با وجود این که تحصیلات دینی را در قم و هند به پایان رسانده، اما لیسانس زبان انگلیسی هم دارد، با او در هتل آزادی به گفتگو نشستیم، او در پاسخ سؤال ما گفت: من کتابی نوشتم تحت همین عنوان «امام خمینی، قدس سره». ببینید امام در

عرصه عملی اسلام را بنیان کرد و من به عنوان شاگرد کوچکی از مکتب او همواره شارح اندیشه های او بوده ام. چندین مقاله هم در این زمینه نوشته ام. افکار امام تاثیر زیادی در من و مردم هندوستان داشته است، نظرات ایشان در باب حکومت، در باب زنان، در باب سیاست همه و همه باعث شده که ما بیشتر به او بپردازیم. بطور کلی خمینی چیزی دیگر و جدای از همه علمای دیگر بود. دومین فردی که سراغ او رفتیم، سید محمدسلمان نقوی فرزند شهید دکتر سید محمدعلی نقوی از دانشجویان دانشگاه امامیه پاکستان است، پدر او از فعالین دانشگاه امامیه پاکستان و از بنیانگذازان سازمان دانشجویان امامیه پاکستان و از فعالین دانشگاه امامیه بوده که مظلومانه به شهادت رسیده است. او نیز پاسخ ما را چنین داد: این که امام در عمل و گفتار تفاوتی نداشته یعنی آنچه را که می گفتند آن را عمل می کردند همین باعث شده که من بشدت متاثر از امام خمینی باشم و افکار امام را در پاکستان نشر بدهم. فرد دیگری که سراغ او رفتیم شیخ محمدحسن نجفی ذاکری معروف به ذاکری از علمای پاکستان بود که تحصیلات خود را در نجف به پایان رسانده و هم اکنون مشغول تبلیغ در کویته پاکستان است و همچنین امام جمعه

شهری از توابع کویته به نام «ماچ» می باشد که شهری است که وهابیان حضور جدی در آن شهر دارند و شیعیان بشدت در ضعف هستند. شیخ محمدحسن ذاکری در پاسخ پرسش ما گفت: البته این سؤال شما بسیار سخت است و من باید مطالب مفصلی را بگویم اما به اجمال این که یکی از کارهای مهم امام این بود که مسایل فقهی را به روز مطرح کرد، یعنی جزیی ترین مسایل دینی را با زبان مردم و به زبان روز مطرح کرد که همان بحث فقه پویا و سنتی است که بحث مفید است که که مجال آن در اینجا نیست. سید طفیل حسین شیرازی از کشور پاکستان فرد دیگری بود که به سؤال ما پاسخ داد. او تحصیلات خود را در انگلستان به پایان رسانده و سپس به پاکستان بازگشته است. نامبرده سؤال ما را اینگونه پاسخ داد: من پیش از انقلاب، امام خمینی، قدس سره، را می شناختم. از روزی که به پاریس (نوفل لوشاتو) تبعید شدند، اخبار زندگی ایشان را بدقت دنبال می کردم سخنرانیها و کتابهای ایشان را بدقت مطالعه می کردم. و وقتی می دیدم که یک نفر بخاطر خدا خانه و زندگی را رها کرده است بسیار در من تاثیر گذاشت. این نکته از زندگی امام برای من جالب بود که

ایشان چقدر در راه و هدف خود پایدار و بااخلاص است و این همیشه برای من سرمشق بوده است. فرد دیگری که سراغ او رفتیم احمد یوسف از نویسندگان سوریه و از نویسندگان روزنامه الشراع لبنانی است که در سوریه منتشر می شود. او در پاسخ پرسش ما گفت: انسان امروز با این تمدن جدید، و ابزار تکنولوژی که مواجه می شود، در واقع چیزی به دست می آورد و چیزی از دست می دهد، چیزی که به دست می آورد یک چیز مادی است. اما چیزی که از دست می دهد یک چیز روحی است. و از این لحاظ شخصیت و روح انسان در عصر امروزی با ابزار مدرنیته جدید زیر فشار تمدن غربی جدید است. راه رهایی از این شرایط چیزی نیست جز بازگشت به معنویت و این میسر نمی شود جز از راه بازگشت به اسلام، که پناه بیاوریم به دامن گشاده این دین روحانی که ارزشهای انسانی ما و کرامت ما حفظ شود. و این درست همان راهی است که امام خمینی به روی ما گشود. الشیخ محمد ابوالخیر شکری از روحانیون بزرگ و معروف سوریه و امام جمعه مسجد بزرگ امام شافعی دمشق و مدیر التحفیظ القرآن الکریم دمشق، فرد دیگری بود که با او به گفتگو نشستیم. از او پرسیدیم چه چیزی شما

را مجذوب امام خمینی، قدس سره، کرد؟ او پاسخ داد: ببینید یک نویسنده آمریکایی است به نام مایکل هارد، که کتابی نوشته است به نام «الاوایل» یعنی «اولینها در تاریخ»، در این کتاب بررسی کرده است چه کسانی در تاریخ بشریت اثر گذاشته اند چه خیر چه شر، مهم این است که چه کسانی اثر گذاشته اند. مایکل هارد شخص اول که انتخاب کرده شخصیت پیامبر اکرم، صلی الله علیه وآله، است چون این شخص توانست هم از لحاظ دنیوی به پیروزی کامل برسد و هم از لحاظ اخروی و معنوی دنیا را تحت تاثیر قرار دهد در واقع جمع بین دنیا و آخرت را خوب انجام داده است، من می خواهم بگویم امام خمینی هم این گونه بود از طرفی یک فقیه، یک رهبر علمی، یک انسان فیلسوف، از طرفی زاهد و عابد و از طرفی یک رهبر سیاسی بود، که همه اینها از او وجودی ساخته بود که جمع اضداد بود که من روز به روز بیشتر با ابعاد وجودی این شخصیت آشنا می شوم و از شخصیت و افکار ایشان استفاده می کنم. استاد حسن الباش مدرس علوم اسلامی کشور فلسطین است و اکنون در سوریه زندگی می کند، استاد حسن الباش عضو اتحادیه نویسندگان و متفکران فلسطینی است. او 23 کتاب در زمینه مباحث فرهنگی و اسلامی و

مباحثی که در مواجهه با غرب و صهیونیست است، به رشته تحریر درآورده است. و مقالات او در مجلات سوری و عربی و ایرانی، از جمله در مجله قرآنی «بینات» که در قم منتشر می شود، به چاپ می رسد. او درباره امام خمینی گفت: آنچه شخصیت امام خمینی را متمایز می سازد، شخصیت فراگیر اوست و این که او فکر عرفانی و فلسفی و سیاسی را با هم جمع کرده بود، شخصیتی که در عین این که کتابی عرفانی به نام شرح دعای سحر می نویسند در عین حال رهبری سیاسی یک اجتماع را بر عهده دارد، او جمع اضداد بود لذا چنین شخصیتی در عصر ما نادر است و او عالم مادی و روحانی را با هم جمع کرده بود. رسالت بوذری

امام خمینی و انقلاب اسلامی در ذهن و زبان جهان معاصر

اشاره

6 چکیده: اگر چه پیرامون بازشناخت اندیشه ها و افکار و نقش امام در انقلاب اسلامی تا کنون مقالات بسیار و کتابهای فراوانی تالیف یافته است ولی این بدینمعنی نیست که تمام ابعاد آن بزرگمرد را شناخته اند و در معرفی شخصیت امام بپایان راه رسیده ایم. بی تردید تصویر امام در ذهن و زبان تمام اندیشمندان سیاستمداران، حاکمان و متفکران و سیاسیون جهان یکسان و مشابه نیست. انتظار اینکه دشمنان انقلاب اسلامی و امام و اردوگاههای وابسته به آنها چهره واقعی و الهی امام را ترسیم کنند اندکی بیهوده است. اما عظمت امام بحدی است که در بررسی تحلیلها، مصاحبه ها و تالیفهای بیگانگان حتی مخالفان امام و انقلاب هم حقیقت و عظمت امام پوشیده نمی ماند. بیانات و اظهارنظرهای عاشقانه و از سر ارادت و علاقه مسلمانان جهان در توصیف و تعریف امام هم جای شگفتی ندارد. تاکنون بسیاری از شاگردان امام، همراهان امام رهیاران امام به مناسبتهای مختلف چون شروع نهضت، چگونگی تکوین و شکل گیری انقلاب فراز و نشیبهای، تاریخ انقلاب، استراتژی و دیپلماسی انقلاب، بازگشت امام، و سرانجام ارتحال امام و پس از آن جانشینی و ادامه رهبری و استمرار انقلاب مصاحبه ها، سخنرانی ها، بیانات و حتی تالیفاتی را بیادگار گذاشته اند. آنان در عین

حال که بعضا تکراری اما از نکات بسیار مهم و حکمت آموزی برخوردارند که برخی حتی به تحلیلی مستقل نیازمندند. اما محور و منبع تحریر این مقاله امام در اندیشه جهان است یا "امام و انقلاب از منظر جهانیان". فرض بر این است که خوانندگان محترم این مقاله دقیقا از شرایط اجتماعی - سیاسی - فرهنگی و حکومتی ایران حتی قبل از اولین جرقه های آتش انقلاب (یعنی خرداد 42( آگاهی دارند و لزومی ندارد به ترسیم دوباره آن شرایط قبل از ورود به اصل مقاله بپردازیم. یکی از برکات انقلاب اسلامی و نهضت امام خمینی را باید تغییر سیاست ایران در برابر ابرقدرتها دانست. ایران کشوری بود وابسته و جز اقمار بلوک غرب اما در همسایگی با ابرقدرت شرق و همین موقعیت جغرافیایی و ژئوپولیتیکی برای غرب و شرق آنرا از اهمیت و جایگاه ویژه ای برخوردار کرده بود. این بماند که در سالهای دور حتی قدرتهای موجود آن روز ایران را به سه قسمت تقسیم کرده بود، قسمتی از شمال تا میانه ایران زیر نفوذ روسیه و منطقه ای از جنوب تا میانه وابسته بود به آنچه امروز به جهان غرب موسوم شده است. آن روز انگلیسی ها منشاء قدرت بودند، و قسمت میانه ایران به منطقه بی طرف موسو م بود. از همان

گذشته های دور، دو قدرت برتر جهان به ایران چشم دوخته و هرگز از آن غافل نبودند. برای برخی افراد مغرض نتایج بدست آمده از استقلال ایران کاری عادی یا ساده است و حتی گامی فراتر از آن، معتقدند کاری نشده است. لازم است به تحلیل سخنان معاون پارلمان روسیه آقای الکساندر ونگر وفسکی در سالهای 1372-73 بپردازیم بلکه حداقل کینه ورزان به استناد اقرار سخنان ایشان اندکی به جاده هدایت نزدیکتر شوند. می دانیم که روسیه یکی از قدرتهایی بود که در ایران نفوذ و جایگاهی خاص داشت. اگر محمدرضا پهلوی به نحوی روسیه را راضی نمی کرد و بگونه ای با او کنار نمی آمد، هرگز نمی گذاشت و اجازه نمی داد کنار گوش رهبران کرملین با وجود چند هزار کیلومتر مرز مشترک آبی - خاکی، ایران پایگاه امریکا باشد. معتقدم تقسیم بندی دو بلوک و دو ابرقدرت آن روز در جهان با توافق ضمنی یکدیگر انجام می گرفت. اصولا شوروی چندان خوشحال نبود که یکی از بزرگترین همسایگانش در اختیار امریکا باشد. البته هر دو ابرقدرت سعی داشتند در مراکز حساس ایران عوامل و نیروهایی را حتی در نقش جاسوس و غیره وارد کنند. بخصوص نسلی که در آغاز دهه سوم انقلاب در اوج جوانی است باید بداند که حتی پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تثبیت نظام اسلامی و

فعالیت ارگانهای سیاسی - حقوقی و فرهنگی کشور وقتی ایران تصمیم گرفت گازی را که مجانی به روسیه ارسال می شد ببندد، برای روسیه بسیار ناخوشایند بود و نمی توانست واقعیت استقلال خواهی و مستقل زیستی ایرانیان را درک کند. تا چه رسد به اینکه دولتمردان ایرانی حتی خواهان فروش گاز باشند و روسیه ای که سالیان سال گاز ایران را مجانی می برد. اینک به ازای گاز، وجهی پرداخت کند. اصولا روسیه خیلی کندتر و با درنگ و تامل بیشتر از غرب به طرح و قبول برخی از واقعیات جهان اقرار می کند از نظر صاحب این قلم این سخنان آقای الکساندرو نگروفسکی بیشتر یک اعتراف و اقرار بزرگ تاریخی است تا یک مصاحبه عادی و تعارفاتی. نخست عین سخنان ایشان را می آوریم و پس از آنان به نکاتی از متن مصاحبه ایشان می پردازیم: مسکو - خبرگزاری جمهوری اسلامی: معاون دومای روسیه ضمن تاکید بر لزوم گسترش روابط دوستانه این کشور با جمهوری اسلامی ایران برای خنثی کردن توطئه های بین المللی امریکا تصریح کرد، ایران بزرگترین و با حیثیت ترین کشور منطقه در آخر قرن جاری است. الکساندر و نگروفسکی در گفتگوی اختصاصی باخبرگزاری جمهوری اسلامی در مسکو از ایران به عنوان یکی از مراکز عمده ژئوپولیتیکی آسیا نام برد و تاکید کرد " آنچه در

ایران به وقوع می پیوندند می تواند تاثیر بسیار عظیمی در اروپا و آسیا داشته باشد. " وی اعتراف کرد انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی (ره) بر قسمتهای زیادی از شوروی سابق که قبلا زیر نفوذ کمونیسم بود تاثیر فراوانی گذاشته است. ونگروفسکی از جنگ عراق علیه ایران به عنوان توطئه مشترک رژیم صهیونیستی و حکومت کمونیستی شوروی سابق علیه جمهوری اسلامی ایران نام برد و یادآور شد تضعیف عراق و ایران به نفع آنها بود. وی با تاکید بر اینکه ایران برای روسیه جدید اهمیت فراوانی دارد، افزود ما پس از خروج سربازان ارتش سرخ از افغانستان نزدیک شدن جهان اسلام به سر حدات روسیه و تلاش امریکا برای تاثیر بر نقشه ژئوپولیتیک آرزو داریم دولت دوستی چون جمهوری اسلامی ایران که می تواند ضامن ثبات منطقه و حلال برخی از مشکلات فعلی جهان باشد داشته باشیم. (1) کشوری که از جهاتی زیر سلطه شوروی سابق بوده است، اینکه بجایی رسیده است که روسیه روی نزدیک شدن جهان اسلام (بخصوص ایران) به سر حدات کشورش حساب کند. بی تردید معاون پارلمان روسیه فردی نبوده است که از روی بی تجربگی این حرفها را بزند، چنین افرادی که در موضع اجرایی بالا در کشور قدرتمندی چون روسیه قرار دارند همه حرفهایشان حسابشده و معقولانه

است. اعتراف به نفوذ و تاثیر انقلاب اسلامی در قسمتهایی از شوروی سابق، آنهم در منطقه ای که پیش از شصت سال نام و نشان اسلام و قرآن را در آن ممنوع کرده بودند، حتی از تاثیر انقلاب اسلامی بر آسیا و امریکا سخن می راند. بی آنکه سرخوش از باد نخوت و غرور و احساس باشیم که بگوییم معاون پارلمان روسیه از سر ضعف و ناتوانی یا خوف و خطر ما این حرفها را زده است. آقای ونگروفکسی ضمن اقرار به استقلال ایران، وجود ایران را برای حل مشکلات منطقه ثابت نقش و نفوذ می داند. بی تردید این سخنان و صدها نمونه دیگر از شخصیت های معروف جهان مبنی بر عظمت و استقلال انقلاب اسلامی همه به رهبری حکیمانه حضرت امام خمینی برمی گردد. امام خمینی که هرگز این کشور و تفکر و اصول حاکم بر آن را بواقع و از سر دل قبول نداشت، هرگز در دفاع از اسلام و قرآن در وجود امام از کینه مقدسی که نسبت به تفکر الحادی کمونیسم داشت، اندک خللی حاصل نیامد، امام همواره در سخنان و رهنمودها و ملاقاتهایشان با سران و نمایندگان روسیه و بعدها کشورهای تازه استقلال یافته به تفکر و نظام سلطه جوی شوروی اشاره می کرد. یکی از متفکران آزاداندیش که به مطالعه نسبتا خوبی پیرامون

امام و تاریخ نهضت اسلامی ایران، بخصوص با تکیه و تاکید بر منابع ایرانی پرداخته است نتیجه تحقیق و پژوهش و شگفت زدگی خویش را در مقایسه با سایر انقلابهای معاصر جهان چنین بازگو می کند: آقای احمد هوبر، اهل سوئیس: "هنگامی که من از سال 1356 - 57( 1978 - 79( شروع به مطالعه درباره امام خمینی بخصوص از منابع ایرانی کردم مطلقا شگفت زده شدم; چرا که امام خمینی اولین رهبر مذهبی در قرن ماست که انقلابی را به وجود آورد که همزمان سه وجهه مذهبی، سیاسی و فرهنگی را در خود جمع کرده است. تمام انقلابیون قرن ما - شما در این زمینه هر رهبر انقلابی را می توانید نام ببرید: نظیر لنین، مائوتسه تونگ یا آدولف هیتلر! و موسولینی - یک انقلاب سیاسی و اجتماعی را به وجود آوردند; اما از نظر مذهب افرادی غیرمذهبی، و در حقیقت بویی از مذهب نبرده بودند و واقعا کافر بودند; در صورتیکه امام خمینی اولین رهبر انقلابی بود که برایش دین، سیاست و فرهنگ از هم جدا نبود و این احتمالا دلیل موفقیت شایان انقلاب اسلامی ایران است، و به همین دلیل نیز ادامه خواهد یافت. اما انقلابهای دیگر نتواستند دوام بیاورند. انقلاب نژادی هیتلر و یا موسولینی از بین رفت و می دانیم که انقلاب

روسیه نیز امروز یک پدیده مرده، فاسد و کاملا ارتجاعی شده است و اکنون کشور شوروی همه چیز هست الا آن چیزی که مردم و انقلابیون روسیه در 1917 به آن امید بسته بودند. انقلاب چین نیز هم اکنون مشغول وارد کردن روشهای امریکایی است و قصد بازگشت به سیستم سرمایه داری را دارد و این انقلاب، یعنی مائوئیسم، نیز به پایان خود رسید; در صورتیکه انقلاب اسلامی مبنای کاملا متفاوتی دارد و این ثمره کار، منحصر به امام خمینی بود. مورد دیگری که نسبت به آن در مورد امام شگفت زده هستم آن است که او مرد سالخورده ای است. اگر شما نگاهی به رهبران انقلابی قرن ما بیفکنید خواهید دید که همگی آنها جوان و یا میانسال بوده اند، اما امام خمینی در زمان پیروزی انقلاب مرد سالخورده ای بود که بخش عظیمی از زندگیش را پشت سر گذارده بود و این مرد سالخورده، انقلابی واقعی را آغاز می کند و مسئله شگفت انگیز اینکه این مرد کهنسال طوری نسل جوان را در سرتاسر دنیا تحت تاثیر قرار داده که تاکنون و یا لااقل در طول 200 تا 300 سال اخیر سابقه نداشته است، و این کاملا خارق العاده است; و چرا امام خمینی توانست این کار را انجام دهد، به خاطر اینکه همانطور که من

درباره او شنیده و یا در کتابهایی که غربیها منتشر می کنند خوانده ام - و آنها به هیچوجه با انقلاب اسلامی دوست نیستند - تمام آنها گفته اند که امام خمینی یک شخصیت منحصر به فرد و کامل است. او مردی است که نه تنها از ارزشهای بزرگ اخلاقی شخصیتی متقی و عمیق مذهبی، برخوردار است، بلکه مردی عالم و دانشمند نیز هست و از بسیاری از مسائل مطلع است. او تنها یک عالم مذهبی و مطلع در امور مذهبی نیست، بلکه در زمینه های دیگر نیز نظیر سیاست اطلاعات وسیعی دارد; و به همین دلیل است که او توانست جلوی شاه بایستد و با او مخالفت کند; چرا که نه تنها عقیده و ایمان مذهبی و احساسات عمیق اسلامی اش به او در مبارزه و غلبه بر شاه کمک کرد، بلکه دانش سیاسی، اجتماعی و اقتصادی او نیز در این راه کمک بزرگی بود، زیرا او برای بزیر کشیدن آن هیولای وحشتناک که به نمایندگی از امریکا و قدرتهای دیگر در ایران حکومت می کرد به تمام این اطلاعات و خبرگیهای با هم نیاز داشت. اینها دلایلی هستند که به نظر من امام خمینی فردی شگفت انگیز است و به نظر من کاری که کرده بعد از او نیز برای مدتهای طولانی ادامه خواهد یافت.

من امیدوارم که زندگی طولانیتری داشته باشد و ما او را برای سالهای طولانی در میان خود داشته باشیم. با این وجود آنچه که او شروع نموده و به مردم آموخته نه تنها برای جامعه مسلمان ایران، بلکه برای تمامی جامعه مسلمان جهانی ادامه خواهد یافت. " (2) اینک مهمترین محورها و دست آورد پژوهشی آقای احمد هوبر را بقرار زیر استخراج و برمی شماریم: 1- انقلاب ایران نخستین انقلابی است که با رهبر مذهبی هدایت می شود. 2- انقلاب ایران سه وجهه یا بعد مذهبی، سیاسی و فرهنگی را همزمان در خود جمع کرده است. 3- رهبر سایر انقلابها نظیر مائوتسه تونگ و حتی آدولف هیتلر و موسولینی حداکثر یک انقلاب سیاسی - اجتماعی را هدایت کرده اند. 4- در مقایسه با نهضت ها یا انقلابهای مذکور (چین، ایتالیا، آلمان) شاید یکی از دلایل ادامه و استمرار انقلاب اسلامی با وجود آنهمه طرح و توطئه علیه آن، که با همدستی و تجهیز و اقدام ابرقدرتها صورت می گرفت، همچنان به راه روشن خود ادامه می دهد، حتی اینک به مواضع شفاف تری نیز دست یافته است، جهان امروز حتی معاندان عظمت این انقلاب هم، اصالت و قوام و تداوم انقلاب اسلامی را پذیرفته و قریب به اتفاق، آنرا شکست ناپذیر می دانند. 5- نه تنها انقلاب نژادی هیتلر، موسولینی

که انقلاب روسیه هم از واقعیات و اهداف خود فاصله ای از سمک تا به سماء گرفته اند. حتی انقلاب چین هم، اکنون در حال پذیرش تفکر و سیاست امریکایی است. به بازگشت به نظام سرمایه داری نیز روی خوش نشان می دهد و اندک اندک می رود تا سرمایه داری جدیدی را برپا دارد. 6- نکته ظریف دیگری که آقای احمد هوبر از مقایسه انقلاب اسلامی با سایر انقلابها دریافته و بر آن تاکید خاص می ورزد اینکه رهبران اکثر انقلابهای جهان یا جوان و یا حداکثر میانسال بوده اند در حالیکه امام در زمان پیروزی انقلاب مرد سالخورده ای بود. 7- از جمله کارهای اعجاب انگیز امام خمینی اینکه با آن سن و سال و شرایط پیری و بیماری به طرز عجیب و غیرقابل تصوری نسل جوان را به میدان مبارزه می کشانید. در حالیکه روحیه و شرایط سنی نسل جوان، اصولا بیشتر از نسل خود حرف و خط می خواند تا از پیران، از مردی که دوران انقلاب حدود 5 برابر 15 ساله های کشور از عمر خویش را سپری کرده بود. بد نیست به اقرار تاریخی شاه در برابر ساواک به نقل از مجله اسپانیایی مبنی بر پیری امام اشاره شود: "شاه در برابر نیروهای ساواک و سازمان سیا با گریه می گفت: "کسی نیست این پیرمرد را از سر راه

من بردارد. " 8- آقای احمد هوبر به نقل از منابع و کتب غربی که همگی با انقلاب اسلامی دوست نیستند، دریافته است که تمام دشمنان امام گفته اند که امام خمینی یک شخصیت منحصر بفرد و کامل است. مردی که نه تنها از ارزشهای اخلاقی و اعتقادات عمیق مذهبی برخوردار است، بلکه از سیاست و اطلاعات سیاسی بسیار وسیعی نیز بهره مند است. 9- دانش سیاسی اجتماعی و حتی اقتصادی امام بی تردید در راه پیروزی و ادامه انقلاب او را بسیار کمک کرده است. 10- نکته بسیار دقیق و ظریفی که از عمق مطالعات و دقت و نکته سنجی آقای احمد هوبر از شناخت انقلاب ما گواهی می دهد اینکه، انقلاب اسلامی ایران مستقیما از بطن مردم جوشیده است نه اینکه مثل انقلاب فرانسه از روشنفکرانی چون ژان ژاک روسو، ولتر، دیدرو و دیگران تغذیه شود. به واقع انقلاب اسلامی را باید انقلاب مردمی نامید. بعضی از نهضت ها با پشتوانه نیروهای نظامی به پیروزی می رسند به همین دلیل پس از پیروزی، نیروهای نظامی و ارتش، بسادگی از صحنه سیاست و اجرا کنار نمی روند حتی سالیان سال حکومت در دست و ید قدرت ارتش است - بعدها اگر شرایط حاصل آید نسبت به پیاده کردن تشکیلات و تدوین و اجرای قانون غیر نظامی اقدام

می شود، کم نبوده اند انقلابهایی که ده ها سال پس از پیروزی هنوز هم موفق به تدوین قانون اساسی و انتقال قدرت به افراد غیرنظامی نشدند. 11- نکته دیگر موقعیت، شرایط و زمان پیروزی انقلاب اسلامی است. آقای هوبر معتقد است اگر ده یا بیست سال دیگر یعنی حدود 1377 ه. ش. انقلاب ایران شعله ور می شد در آنصورت معلوم نبود تا چه میزان عرق دینی و اعتقادات مذهبی بین ملت ایران زنده و باقی مانده بود. در اثر سیاستهای دین زدایی تبلیغ تفکر بی دینی، شاه می توانست تا حدودی در هویت ملی - مذهبی مردم ایران تغییراتی ایجاد کند. اگر چه ادعای بعیدی به نظر می رسد، اما نمی توان بطور کلی آنرا رد کرد. چندان بعید نبود که شاه بتواند طی چند برنامه نقش دین را در زندگی مردم از محوریت به کنار بزند در عین حال که ایران کشوری اسلامی باشد، اما سرسپرده و وابسته باشد ومگر چنین نبود. مگر سرنوشت و کیان ایران را امریکایی ها تعیین نمی کردند؟ تصور بفرمایید از ایران کشوری مثل ترکیه بسازد، ترکیه ای که امروز با وجود اکثریت آراء مسلمانان، نظام، حکومت، مجلس، نیروهای مسلح و تمامی مسئولین صاحب قدرت برادامه نظام اتئیسم تاکیدی می ورزند. البته شرایط و قدرت و نفوذ و روحانیت و مراجع و بافت و ساختار و جایگاه

دین در ایران با ترکیه متفاوت بود ولی مگر نه اینکه حتی در این اواخر برای اجرای مراسم سینه زنی و نوحه خوانی و برگزاری سوگواری عاشورا و تاسوعا فقط برای عاشورا اجازه حرکت هیاتهای مذهبی و عزاداری را می دادند، تازه شعارها، مسیرها و افراد هم تحت کنترل بودند. از دیگر سو وضعیت فرهنگی در تلویزیون و سینما و مطبوعات و کتابها، حتی اجتماع را بخوبی بیاد داریم. درآنصورت معلوم نبود انقلاب بدین زودی ها به ثمر برسد. البته به آقای هوبر باید گفت خداوند تبارک و تعالی هم فرصتهای مناسب و خاصی را در اختیار اولیای خاصش قرار می دهد و نفحات بیداری را از الطاف خویش به سمت و سوی مردمی که بواقع برای بقای دین و حفظ قرآن و رسالت و استمرار مذهب حرکت می کنند اگر ملتی از آن بهره مند شد و خود را در مسیر وزش آن نسیم مهرو لطف قرارداد پیروز می شود. اینجاست که شرایط و چگونگی و روند پیروزی انقلاب - مدت زمان شروع تا پیروزی و چگونگی استقرار نیروهای انقلاب را باید همراه با عنایت و توجه خاص حضرت حق سبحانه و تعالی تحلیل کرد تا صرف امکانات و توان و قدرت و تجهیزات مادی و دنیوی. 12- نکته مهم و اساسی دیگر که به رهیافتهای تحقیقی، پژوهشی

آقای هوبر برمی گردد، مقایسه اهداف انقلابها با انقلاب اسلامی است. تئوریسین های مختلف و فراوانی در عصر حاضر پیرامون انقلاب حرف ها زده اند، تحلیل داده اند، اما در میان انبوهی از تحلیلها و تفسیرها، انگشت شمار افرادی بوده اند که سعی کرده اند حتی الامکان جانب و جایگاه بی طرفی را انتخاب کنند، معدود افرادی توانسته اند نسبتا به عمق انقلاب اسلامی پی ببرند و از اهداف واقعی، بلند، معنوی آن سخن برانند. البته ممکن است برخی از متفکران هم به اهدافی رسیده باشند اما چون با غرض و مرض بوده اند از طرح و بیان یافته هایشان خودداری کرده اند چون حساب می کردند که ارائه نتایج تحقیق و مطالعه آنها ممکن است هم به گسترش و تقویت انقلاب اسلامی کمک کند و هم به دیگر ملت ها و کشورها راه مبارزه را یاد دهد و ناخواسته به صدور انقلاب ما بینجامد. اما جناب هوبر در عین حال که مثل دیگران انقلاب اسلامی را پدیده منحصر بفرد عصر حاضر می داند، از لحاظ اهداف نیز انقلاب اسلامی را از سایر انقلابها برتر می داند در همین راستا گوید: "خوب هدف این انقلاب نیز یک پدیده منحصر بفرد است. چرا که تمام انقلابها نظیر انقلاب فرانسه، انقلاب امریکا، انقلاب انگلیسیها در قرن هفتم میلادی می خواستند یک جامعه بهتر - از نظر مادی - برای انسان بسازند، جامعه ای

که توسط انسان سازمان داده شده و در آن ثروت بیشتر تولید گردد و این ثروت دوباره در میان جامعه توزیع شود، اما انقلاب اسلامی در ایران پیگیر مقصدی کاملا متفاوت است، چرا که این انقلاب می خواهد دوباره خدا را در محور حیات انسان قرار داده و بشر را به طرف خدا راهنمایی کند و دوباره قانون و نظام الهی را بر روی زمین برقرار سازد و این چیزی کاملا متفاوت است. تمام انقلابهای دیگر می خواستند یک نظام انسانی را در زمین استقرار دهند، یعنی نظام ژان ژاک روسو را یا نظام کارل مارکس، لنین و یا آدولف هیتلر را، در صورتیکه شما می خواهید نظام خدا را، نظام الله را در زمین مستقر کنید و آخرین باری که چنین کوششی به عمل آمد در فرمان پیامبر اسلام (ص) بود و بعد از آن دیگر چنین اقدامی نشد، اما اکنون یک سعی دوباره در این جهت در حال انجام است و این کاری بی نظیر و فوق العاده است و من فکر می کنم شما شانس زیادی در جهت موفقیت دارید. " )13 )3- نکته دیگری که از تحلیل جناب هوبر می توان دریافت اینکه، انقلاب اسلامی در مقایسه با سایر انقلابها از لحاظ توسعه و گسترش نیز قابل مقایسه نیست. در بررسی انقلابهای صد

سال اخیر در می یابیم که انقلاب هر کشور بیشتر در محدوده همان کشور گسترش یافته است، برای مثال انقلاب فرانسه یا انقلاب روسیه عملا در محدوده همان کشور ماند و اگر روسیه کشورهایی را که به زور سرنیزه زیر سلطه درآورده بود رها می کرد بسیار زود و سالها قبل از پیش بینی حضرت امام نظام و یکپارچگی ظاهری آنها نیز از هم گسسته شده بود. انقلاب فرانسه هم در کشور فرانسه تحولاتی را ایجاد کرد. به اسپانیا و آلمان و هلند و سایر همسایه ها و کشورها کاری نداشت. اما انقلاب اسلامی ایران بسیار گسترده بود و طیف بسیار وسیعی را در جهان تحت تاثیر خود قرار داده است. این سخن ادعای ما نیست که همیشه در آرزوی گسترش انقلاب و صدور آن بعنوان نعمت، برکت و حرکت نجاتبخش کشورهای تحت سلطه هستیم، بلکه اقرار و اعتراف حتی دشمنان انقلاب اسلامی هم همین است که ندای بیداری و فریاد حق طلبی امام خمینی در گوش تمام عالم طنین انداز شده است. باید دقت کرد، تعریف ما از تاثیر یا حتی صدور انقلاب این نیست که بلافاصله پس از ایران می بایست کشورهای منطقه، همسایه و بخصوص مسلمان یکی یکی تغییر نظام بدهند و حکومتهایشان عوض بشود، بلکه بیداری و آگاهی که بین کشورها و بخصوص

امت مسلمان پیدا شده است واقعیتی است که انکارش به ساده لوحی و تجاهل می ماند. مگر نه اینکه بحث حق طلبی، اسلامخواهی در بین ملتها مثل آتش زیر خاکستر است البته ما با آقای هوبر در موضوع گسترش و صدور انقلاب اشتراک نظر داریم، ایشان معتقد است که عامل زمان موجب خواهد شد تا همان آتش نهفته که در سینه مسلمانان جهان است به کانون نور و حرارت و بیداری تبدیل شود. به قسمتی دیگر از سخنان آقای هوبر پیرامون گسترش و صدور انقلاب توجه فرمایید: "انقلاب اسلامی در حال حاضر تمام دنیای اسلام را تحت تاثیر خود قرار داده است و می توانیم به شما بگوییم که حتی آن دسته از مسلمانانی هم که اکنون آشکارا طرفدار شما نیستند قلبشان با شماست و در نیمه راه هستند، و فقط عامل زمان است که آنها را به سوی شما سوق خواهد داد. من فکر می کنم که انقلاب اسلامی راه خود را در تمام نقاط دنیای اسلام باز خواهد کرد و بر روی جهان غیراسلامی نیز تاثیر خود را خواهد گذارد. " )14 )4- آقای هوبر در میزان صدور تاثیر انقلاب اسلامی گامی را فراتر از دیگران می گذارد و معتقد است که انقلاب شما حتی دنیای غیرمسلمان را هم تحت تاثیر خود قرار داده است. آقای

هوبر در اثبات مدعای خود گوید: "انقلاب اسلامی راه خود را در تمام نقاط دنیای اسلام باز خواهد کرد و برروی جهان غیر اسلام نیز تاثیر خود را خواهد گذارده است; چرا که در دنیای غیرمسلمان، مردم تحت تاثیر واقع شده اند، مثلا از من در سوئیس سئوالات بیشماری در مورد انقلاب اسلامی در ایران می شود که چطور یک چنین چیزی ممکن است؟ چرا یک چنین انقلابی به وقوع پیوست؟ و اینکه در دنیای غیر مسلمان، مردم به طور فزاینده ای به سوی انقلاب اسلامی جلب شده اند. و من عقیده ام این است که شما در راه درستی گام برمی دارید". )15 )5- آخرین نکته ای که باید از سخنان جناب هوبر یادآور شد و بر آن تاکید ورزید اینکه هنوز برای مردم دنیا از جمله جامعه سوئیس جای این سؤال باقی است که حتی روند و شرایط پیروزی انقلاب اسلامی با اصول و قانونمندی و چگونگی تکوین و وقوع انقلابها متفاوت است، البته مردم سوئیس حق دارند از انقلاب ایران بپرسند زیرا یا از اوضاع ایران بواقع بی خبر بوده اند یا شناخت آنها از ایران بسیار اندک و آنهم غلط بوده است. یا ایران را از جمله کشورهای بسیار عقب مانده و محروم و جهان سوم می شناختند که وقوع انقلاب در این قبیل کشورها سؤال

انگیز است و یا ذهنیت آنها بجهتی که قبل از انقلاب شاه ایران برای تفریح و ورزشهای زمستانی به سوئیس می رفت با شرایط شاهانه او مقایسه می کنند که باز هم وجود انقلاب برایشان سؤال انگیز خواهد بود. اما وظیفه داریم به آقای هوبر یادآور شویم که زمینه اعجاب انگیز دیگر مردم سوئیس اینست که شاه ایران در اواخر حکومتش از تمدن بزرگ و صنعتی شدن و این شعارها دم می زد، ضمنا فروش نفت و درآمد مالیاتی ایران را قبل از انقلاب در نظر داشته باشید در آنصورت به مردم سوئیس حق بدهید که بپرسند با آن همه درآمد نفت، ملت ما باید ملت مرفه، در آسایش، پیشرفته و. . . باشد. در حالیکه ازواقعیات پشت پرده خبر نداشتند با این همه، اطلاعات، اخبار ناصحیح و ادرست شبکه های خبری استکبار و دشمنان انقلاب را نیز بیفزایید، ضمنا وجود ضد انقلابهای فراری خارج کشور را هم در ذهنیت دهی آنها نباید نادیده گرفت. آقای هوبر، اصولا بافت اعتقادی جامعه ما با غربی ها و بخصوص کشورهای ماورای بحار تا حد زیادی ناشناخته است،

در تلقی آنها انقلاب باید در کشورهای صنعتی صورت پذیرد، در صورتی که در صورت مساله اشتباه کرده اند. یکی از پیامها و اهداف روشن انقلاب ها دست یابی به دموکراسی است که البته در نوع دموکراسی هم باز تفاوتها بسیار است. جناب آقای هوبر حتی برای سران حکومت پهلوی و عوامل آنها وقوع چنین انقلابی با پیروزی بسیار زودرس نیز جای شگفتی داشت. حتی بزرگترین تئوریسین ها و کارشناسان ارشد سازمان سیا و متفکران و سیاستمداران امریکایی هم از پیروزی انقلاب ایران در حیرت عمیقی فرو رفتند. اگر در این واقعیت تردید دارید. هم جنابعالی و هم مردم فهیم سوئیس را به بازخوانی جملات زیر از آقای ترنر رئیس وقت سازمان سیا توجه می دهیم. آقای ترنر در مصاحبه ای با روزنامه السیاست کویت در شانزدهم دسامبر سال 1981 حتی به اعترافی تاریخی تن می دهد که همانا شکست سازمان سیا در برابر انقلاب اسلامی است: ترنر، رئیس سابق سازمان سیا: "سازمان سیا در دو مسئله شکست خورد: اول اینکه ما انتظار نداشتیم و باور نمی کردیم که همه سازمانهای مخالف شاه با همه عقاید گوناگون تحت رهبری یک رهبر هفتاد و نه ساله تبعیدی متشکل شوند. دوم اینکه توقع نداشتیم بعد از اینکه ائتلاف مزبور قوی شد، شاه با وجود ارتش قوی و سازمان امنیتی نیرومند (ساواک) در

تثبیت قدرت خود ناتوان باشد. من نمی گویم که بر شاه لا زم بود که شورش را با قدرت نظامی بخواباند، ولی با صراحت می گویم که فرضهای معقولی در نظرمان بود که شاه حتما قدرت خود را بر ارتش تثبیت خواهد کرد و توقع نداشتیم انقلاب به این صورت پیروز شود" (6) هم برای تنویر ذهن خوانندگان ارجمند و هم برای پاسخ به اعجاب مردم سوئیس و هم برای یاری به آقای هوبر اندیشمند و متفکر سوئیس پیرامون سخنان بسیار مهم، عمیق و پر نکته آقای ترنر مطالبی را یادآور می شویم. آنچه از سخنان آقای ترنر باید یاآور شد به قرار زیر است. 1- امریکا هم که خود را همه کاره ایران می دانست و ایران را در مالکیت و ید قدرت کامل خود داشت، با تمام محاسبات و عوامل و امکانات و تحلیلگران و نیروهای سیاسی - نظامی، اطلاعاتی خود بویژه سازمان جهنمی سیا، در برابر حرکت توفنده و سرعت خارق العاده انقلاب و هدایت الهی امام راحل غافلگیر شده است. 2- آنها انتظار پیروزی را، حتی به مخیله خود خطور نمی دادند. 3- حتی انتظار نداشتند رهبری مذهبی و روحانی که سالهای سال توسط عوامل سرسپرده خود آنها یعنی محمدرضا شاه پهلوی تبعید شده بود، بتواند رهبری مطلق، بلا منازع تمام اقشار ملت را

با گرایش ها و تفکرات متفاوت بعهده بگیرد و آنها را زیر یک پرچم متحد و یکپارچه گرداند. 4- آقای ترنر بخوبی از وجود گروههای کمونیست که در ایران از سابقه کمی برخوردار نبودند مطلع بودند، بخوبی می دانستند که شوروی قدرتمند آن روز در همسایگی ایران است، کلی تلاش کرده بودند تا وجود جاسوسان بسیار رده بالایی را در ارتش وابسته به امریکا در ایران مانند تیمسار مقربی را شناسایی کنند. می دانستند که مقربی یک فرد نیست، جریانی است و وابسته به جناح ها و تفکرات کمونیستی که دل به اردوگاه شرق بسته اند. البته محاسبات غلط امریکایی ها چه بسا ناشی از این باشد که شاه ایران و سایر عوامل امریکا در ایران هر حرکت ضد پهلوی را از طرف کمونیست ها می دانستند و به آنها منسوب می کردند، پیش خود حرکتهای انقلابی بسیاری را به غلط موسوم و منسوب به کمونیست ها کرده بودند که یکپارچگی ملت ایران زیر لوای وحدت امام خمینی را نمی توانستند باور کنند در حالی که همه این محاسبات از مبنا غلط بوده است. 5- نکته دیگر اینکه شاه با وجود ارتش بسیار قوی که سالانه میلیاردها دلار از امریکا سفارش خرید تسلیحاتی داشت و نیز سازمان ساواک که وابسته به سیا بود نتوانست انقلاب را مهار و کنترل کند. آقای

هوبر، این سخن فردی است که لحظه لحظه با مجهزترین امکانات و قوی ترین اطلاعات و جاسوسان ، انقلاب اسلامی را زیر نظر دارد و مسائل ایران را هم مثل روز روشن مطالعه کرده و در اختیار داشته است. این اقرارها از شخصی است که دولتشان سالها در ایران شخصی یا خانواده ای را روی کار آورده، حمایت و مجهز کرده است و به جایگاه ژاندارمی منطقه رسانده، از آن شخص انتظار کنترل کشورهای منطقه چون کویت، عربستان، عراق، امارات متحده و دبی، و. . . را هم داشت. آقای ترنر معتقد بود که شاه برای جلوگیری از انقلاب و پیروزی آن فرصتهای مناسب معقولی داشته است که آنها را از دست داده است. فرصتهایی که با اجرای آنها شاه می توانست قدرت خود را بر ارتش تثبیت کند. البته این سخنان اندکی به ادعا مشابه است تا واقعیت زیرا امریکا در اوج انقلاب افرادی چون ژنرال هایزر را برای اداره امور و کنترل اوضاع به تهران اعزام کرد و هنوز کارشناسان و امریکایی ارتش و مسئولان دولت شاهنشاهی و شخص شاه در ایران بودند ولی باز هم کاری از پیش نبرد. آنها برای جلوگیری از پیشرفت انقلاب ده ها طرح و دسسیه و نقشه در ذهن داشتند ولی همه آنها در برابر عزم و

خواست ملت و امام و اراده الهی عقیم ماند و کارساز نیفتاد. البته آقای ترنر وهایزر و سولیوان و ده ها شخصیت دیگر با تمام تجربه ای که در عمرشان اندوخته بودند حتی از موضع رئیس شبکه پیچیده و جاسوسی اطلاعاتی سیا هم از شناخت تفکر عقیده و بافت فکری ارتش ایران بی خبر بودند. ایکاش حداقل به این سخنان آقای بازرگان توجه می کردند که نسبتا دقیق بوده است: مرحوم بازرگان در مصاحبه با خبرگزاری آسوشیتدپرس در 13 بهمن 1357 در اوج انقلاب و مقابله مستقیم ارتش شاه با مردم انقلابی در پاسخ این سؤال که آیا در وجود امام خمینی ترس از عکس العمل ارتش وجود دارد یا خیر؟ . می گوید: "بسیاری از افسران علنا نسبت به آیت الله اظهار وفاداری کرده و عده ای نیز با اعمال خود نشان داده اند که با نهضت آیت الله خمینی موافقت دارند. " (7) یکی از مشکلاتی که تحلیلگران و گزارشگران و اندیشمندان جهان در شناخت انقلاب اسلامی با آن مواجهند عدم درک فلسفه و هویت انقلاب بخصوص وجود تفکر مذهبی و معنوی مردم و انقلابیون و بخصوص شخصیت امام خمینی است. به روزهای اول انقلاب برگردیم و گزارشی را که از منبع خبری سوئد گرفته ایم گزارشی که بوسیله آقای "براو، لارس" تهیه شده است، فقط به برخی از

جملات مورد نظر در این موضوع و محور استشهاد می کنیم. سخنانی که گویای عدم درک آنها از بسیاری جملات امام و سایر شخصیت های انقلابی ایران است. وقتی امام در پیامی یا سخنانی می گوید ارشاد این ملت از جانب خالق صورت می گیرد. گزارشگر چنین می نویسد: "آنها (غرض ایرانی ها و انقلابیون) واقعیاتی را می سازند که به اندازه ای برای ما دور از ذهن است که نمی توانیم منظور از ارشاد از جانب خالق چیست" (8) همان خبرنگار به قم سفر می کند برای تهیه خبر، زیرا قم آن روز بعنوان یکی از خبرسازترین کانون ها مطرح بود. در مراسمی مذهبی شرکت می کند و شدیدا از این جملات حاضران متعجب می شود که "هزاران نفر از مردم سر بر آسمان برداشته می گفتند"خدایا، بر ما رحمت کن و درهای بهشت را به روی ما بگشا" در جایی دیگر از همان گزارش می گوید "این دنیا با دنیای ما تفاوت بسیار دارد". (9) آخرین جمله ای که از سخنان آقای براولارس انتخاب می کنیم اینست که از همان آغاز انقلاب اسلامی یعنی حدود بیست سال قبل، ایشان به صدور انقلاب اسلامی ایران بطور غیرمستقیم اقرار کرده است. جای شگفتی است که اینک برخی از دگراندیشان تازه از خواب برخاسته در این واقعیت "اظهر من الشمس" آنهم پس از 20 سال تردید می کنند. البته برای

آنان که سخنان مرحوم بازرگان را در همان روزها که بحث صدور انقلاب بود در یاد دارند، تعبیری قریب به این مضمون را گفت که "انقلاب مگر نخود لوبیاست که صادر شود" امروز نباید از برخی شیطنت کاری های بعضی دگراندیشان متعجب شوند. تازه آقایان در میان دفاتر و یادداشتهایشان یا روزنامه های آن روز گشته و دنبال کرده اند، و یا به حافظه خود اگر از کار نیفتاده باشد مراجعه کرده اند و از آقای بازرگان سرمشق گرفته اند. آنهم در حالی که در اثر انقلاب اسلامی اینک دنیا متفکر شده است، بیدار شده است و چونان اقیانوسی خروشان از هر گوشه عالم ندای حق طلبی ملت ایران به گوش می رسد و صد افسوس که پیری کار دست آدم می دهد، هم اندکی ضعف دیده در پی دارد و هم اندکی مشکل شنوایی که تششع انوار انقلاب را در آنسوی عالم بوضوح ببیند و طنین انقلاب اسلامی را از زبان نسل انتفاضه و رنگین پوستان امریکا و گرسنگان افریقا و قلب بوسنی و هرزگوین و افغانستان و شوروی و اروپا و سایر ممالک جهان بشنوند. جمله نسبتا عمیق و منصفانه آقای براولارس که الحق از برخی افراد ایرانی که چند سالی را هم در مسئولیت اجرایی انقلاب بوده اند واقع بینانه تر است آنهم در حالی که از این سخنان

دقیقا 20 سال می گذرد اینست که: "یک ندا از مسجد دنیا را تکان می دهد، شهر مقدس قم در ایران مسجد اعظم که آدمهای بی ایمان حق ورود بدانجا را ندارند، در نورآبی و طلایی که از نظر مسلمانان این کشور مظهر مقدسی بشمار می رود، می درخشد. این محل پرستشگاه بزرگ و همچنین یکی از مراکز بزرگ قدرت در جهان است. در این محل تصمیی اتخاذ می شود که در نتیجه آن دنیا و همچنین کشور کوچک سوئد تکان می خورد، یکی از چهار شریان حیاتی نفت جهان از این نقطه کنترل می شود" (10) بی تردید هنوز هم برای جهان غرب برخی از ابعاد شخصیتی امام ناشناخته مانده است. البته غرب حداقل به دو جهت سعی داشت شناخت دقیق، کامل و جامعی از امام بدست آوردنخست اینکه بتواند در همان ابتدای انقلاب در کنترل و تنگنا قرار دادن یا دور زدن امام آگاهانه عمل کند; دیگر اینکه با شناخت امام ، اگر در آینده به چنین افرادی در جهان اسلام با شرایطی مشابه امام برخورد کرد، بتواند موضعگیری کارآمدی داشته باشد، به همین جهات و دلایل دیگر ازهر شخص و موقعیت و مناسبت درصدد بود که به اطلاعات بیشتری پیرامون امام دست یابد. در ابتدا، دولت امریکا سعی داشت دنبال افرادی بگردد که یا روی امام نفوذ داشته

باشند یا حداقل امام آنها را به حضور بپذیرد تا از این طریق بتواند اخباری بدست آورد، چون در طول تاریخ تا آن زمان با چنین شخصیتی روبرو نشده بودند. در 13 بهمن 1357 توسط خبرگزاری آسوشتیدپرس خبری به سراسر جهان مخابره شد که اگر چه منابع خبری شخصی ایرانی است اما در شناخت یکی دیگر از ابعاد شخصیتی امام و شیوه های مبارزه ایشان آنها را یاری می داد. پس از مخابره این گزارش دریافتند که، حتی نزدیکترین پیروان و همراهان حضرت امام چه آنانکه از آغاز نهضت پیرو و همراه ایشان بوده اند و چه آنانکه در برهه ای از تاریخ انقلاب تحت شرایطی خاص در شطرنج مدیریت کشور بکار گماشته شده بودند و از نظر خارجیان حتی از نزدیکان امام هم معرفی می شدند (مثل مرحوم بازرگان) از تصمیمهای آینده و سیاست و شیوه های خاص امام برای آینده نهضت کاملا بی خبر بودند. بواقع هیچکدام از یاران امام از روند تصمیم گیریهای مهم و آتی امام پیرامون مسائل و جریانهایی که پیش می آمد مطلع نبودند. مثلا مرحوم بازرگان حتی از تصمیم مهم امام در تشکیل "شورای انقلاب اسلامی "هنگامی که در پاریس بود، خبر نداشت. مرحوم بازرگان در پاسخ سؤال خبرگزاری آسوشتیدپرس در 13 بهمن 1357 چنین اظهار می دارد: "تصمیم آیت الله در تشکیل شورای انقلابی -

اسلامی، که در پاریس اتخاذ شده حتی برای نزدیکترین پیروان او نیز موجبات تعجب را فراهم کرده است. " (11) برخی ممکن است در این سخن آقای بازرگان تردید کنند و خلاف این بیندیشند، یکی از موثقترین منابع در نهضت اسلامی ایران وجود یادگار امام مرحوم حاج احمد آقاست، که در سخنانی در تاریخ دوازدهم بهمن ماه 1371 در تبیین دیپلماسی و نیز در توضیح برخی تصمیم گیری مهم و حساس و انقلابی امام خمینی شواهدی را یادآور می شود. "در به هم زدن این ساختار امام قبل از این که دولت موقت بجنبد دستور قطع رابطه با مصر را صادر کردند. بدون مشورت با احدی حکم اعدام سلمان رشدی مرتد را صادر نمودند، بدون توجه به مسائل سیاسی و روابط دیپلماتیک به وزارت امور خارجه دستور می دهند تمام سفرای جمهوری اسلامی ایران در کشورهای عضو بازار مشترک اروپا را فرا بخوانند. بدون درنگ دستور انهدام کتابفروشیها و ناشرین کتاب موهن آیات شیطانی را در سراسر جهان صادر می کنند. بدون معطلی دستور اعدام ناشرین را صادر کردند. دنیای استکبار همیشه دنبال مواضع امام (س) دوان بود و امام هرگونه که می خواستند آنها را تحقیر می کردند مواضع سازش ناپذیر و پرصلابت امام در مسئله سلمان رشدی کار را به آنجا کشاند که بوش رئیس

جمهور امریکا برای اولین بار به مسلمانان امریکا به مناسبت عید فطر تبریک گفت. "تاچر" از مسلمانان انگلیسی به خوبی یاد کرد و علی الظاهر با آنان اعلام همدردی نمود سیاستبازان غربی یکی پس از دیگری سفرای خود را با ذلت به تهران فرستادند و عذرخواهی کردند. سران کشورهای اسلامی ناچارا این موضوع را محکوم کردند و حکم ارتداد رشدی در نزد افکار عمومی تثبیت شد. " (12) اینک که پس از سالها به شیوه های مبارزاتی و تصمیم گیریهای مهم امام می اندیشیم باید اقرار کنیم که امام از ایمان و یقینی برخوردار بود که دیگران با آن هزاران کیلومتر و منزل فاصله داشتند، معمولا در این مواقع افرادی که اندک ضعف و تردیدی در اتخاذ تصمیم دارند لازم می دانند در هر موردی چند نفر را گردآورند و موضوعی را به بحث بگذارند اما امام که از ابتدای نهضت هرگز کوچکترین تردیدی بخود راه نداده است چه لزومی داشت برای یقین شورای انقلاب، یا موارد دیگر منتظر بماند تا هیاتی از ایران بروند و با آنها مشورت کند. از جمله مسائلی که می توان پیرامون شخصیت امام از منظر خارجیان یادآور شد اینست که متاسفانه بسیاری از گزارشگران، خبرگزاریها، ارباب جراید و مطبوعات در حلقه ای متصل به یکدیگر وابسته به شبکه جهانی صهیونیزم و اردوگاه تبلیغی غربند. جای

تردید نیست اگر مدعی شویم بسیاری از عوامل خبری شبکه های خبری و رادیو تلویزیونی دنیا بویژه جهان غرب از عوامل جاسوسی و اطلاعاتی کشورهایند به همین دلیل و با وجود سیطره و پوشش عظیم خبری و ماهواره ای که بر جهان اطلاعات و اخبار دارند همواره معرفی شخصیت واقعی امام و بیان ابعاد گوناگون آن عزیز، برای ایرانیان مسلمانی که از نزدیک و بدون تحریف آنرا دیده و شناخته اند مهم بوده است. این بماند که عوامل استکبار برای تضعیف و تخریب آن وجود نازنین چه خرجهاو طرحها و توطئه ها و دسیسه ها که نچیدند; اما از آنجا که خداوند اراده کرد بود یکی از اولیایش را در روزی زمین یاری دهد تا دینش را تقویت کند، بسیاری از آن توطئه ها و نقشه ها مؤثر نیفتاد و خورشید وجود امام همواره در دل و جان عاشقان انقلاب اسلامی می درخشید. از میان صدها هزار مورد گزارشهای کذب و غیرواقع و تحلیلهای نادرست و تحریف یافته گاهی بر سلسبیل استثناء به مواردی برمی خوریم که جای شگفتی دارد. از آنجمله در ماهنامه شاهد شماره 184 پانزدهم تیر 1368 گزارشی را به نقل از خبرگزاری آسوشیتدپرس در معرفی امام می خوانیم، جای شکرش باقی است که برای لحظه ای بر سر عقل بیایند و تعاریفی واقعی از آن رهبر الهی

را بزبان آوردند یا با قلم ثبت کنند: آنچه می توان از آن جملات استخراج و تفکیک کرد بقرار زیر است: 1- آیت الله خمینی جهان را تکان داد. 2- آیت الله خمینی فردی بود با چهره ای مصمم و پولادین. 3 - آیت الله خمینی راهنمای مطلق ایران بشمار می رفت. 4- آیت الله خمینی در برخورد با مخالفین به گونه ای رفتار می کرد که گویا آنها در مقابل ایشان فاقد قدرت هستند. 5 - امام خمینی هرگزسازش نمی کرد. 6 - در چهره او (امام خمینی) هیچ نشانی از تردید و آشفتگی درونی دیده نمی شد. 7 - در تمامی دوران ملتهب انقلاب ایران پیام او (امام خمینی) ساده باقی ماند " شاه باید برود. " 8- هیچکدام از پیشنهادهای متعدد سازش در این زمینه بجایی نرسید. اگر چه بحث تاثیر ایران بر کشورها و ملتهای دیگر بمیزانی روشن است که منکرین آن به منکرین خورشید می مانند، اما از همه مناطق و سرزمین ها بیشتر باید نفوذ و تجلی انقلاب اسلامی را در کشورهای مسلمان و از آن میان در سرزمین فلسطین جویا شد. وقتی صهیونیزم از یک طرف ایران را در راس مخالفان خود قرار داده است و امریکای جهانخوار هم رسما اعتباری را برای مقابله با انقلاب اسلامی ایران و بنیادگرایی اسلامی و

دولت و کشور ایران اختصاص می دهد آیا برای کسی جای اندک تردیدی باقی می ماند که آنها از خطر گسترش انقلاب اسلامی در سرزمین های اشغالی شدیدا بوحشت افتاده اند. البته امریکا از خطر دیگری نیز خوف دارد و آن گرایش شدید رنگین پوستان خود امریکا به اسلام است. در آنصورت دیگر نمی تواند بگوید این ها خارجی اند، بیگانه اند و تعابیری از این قبیل. امریکا جغرافیای جهان را در مقابل چشم دارد و می داند که اگر دو سه کشور دیگر از کشورهای منطقه دنبال حکومتی از نوع ایران باشند یا به تفکری از نوع تفکر و تلقی امام خمینی از اسلام روی آورند در آن صورت نه تنها برای اسرائیل غاصب که حتی برای حضور نظامی امریکا هم در منطقه پایگاهی نخواهد ماند. راستی عراق تاوان چندین موشکی را که به اسرائیل زده است هنوز پس داده است؟ امریکا بخوبی از آتش کینه ای که در سینه همه مسلمانان جهان علیه اسرائیل نهفته است و هر لحظه ممکن است شعله ور شود با خبر است. کمینه دلمشغولی امریکا از قبل انقلاب اسلامی و صدور افکار انقلابی حضرت امام از دست دادن پایگاههای مهمی است که در منطقه دارد و پیشانیش سقوط و محو اسرائیل است; زیر پای فرزندان آزاد شده فلسطین، لبنان و سایر عاشقانی که آزادسازی قدس

را در راس آرزوهای خود دارند. برای شناخت بهتر تاثیر انقلاب اسلامی ایران و اندیشه ها و افکار انقلابی و بلند امام خمینی حتی بیان روستائیان لبنانی و بیداری که از این تاثیر حاصل آمده است به گزارش و تحلیل هفته نامه انگلیسی ابزوور دقت کنید: ". . . دو رویداد بزرگ سیاسی که در زمان ما رخ داده است بی چون و چرا متعلق به شیعیان است، یکی از رویدادها، پیروزی انقلاب اسلامی و سرنگونی حکومت طرفدار غرب شاه بود دیگری تسلیم اسرائیل در لبنان است. . . . روستاییان مسلمان لبنانی که شور دینی شان برانگیخته شده، و از امام خمینی الهام می گیرند، زخمهایی به اسرائیل وارد ساختند که هیچ نیروی دیگر ظرف چهل سال اخیر وارد نساخته بود. " (13) همانگونه که قبلا اشاره شد اگر فقط نظریات رهبران، انقلابیون و مجاهدان بزرگ فلسطینی را پیرامون تاثیر اسلامی بر انقلاب مردم فلسطین گردآوری کنیم چندین جلد کتاب خواهد شد تا چه رسد که آنها را بشکافیم و اندکی در ترازوی نقد و تحلیل بگذاریم. یکی از اندیشمندانی که وجودی گرم از ارادت امام و انقلاب اسلامی دارد دکتر فتحی ابراهیم است که از موضع سخنگوی جهاد اسلامی فلسطین به گسترش انقلاب اسلامی در فلسطین و لبنان پرداخته و در این موضوع به تفصیل

سخن رانده است. قبل از آنکه عین سخنان ایشان را بیاوریم مهمترین مدخلها و موضوعات کلیدی و پیامهایی را که از سخنان دردمندانه و از سر سوز ایشان می توان استخراج و تفکیک کرد به قرار زیر برمی شماریم: 1- هیچ انقلابی به اندازه انقلاب امام خمینی (رحمة الله علیه) نتوانسته است ملت فلسطین را به هیجان آورد. 2- انقلاب اسلامی ایران این باور فلسطینیان را تغییر داده است که شکست دادن یهودیان امکان پذیر است. 3- انقلاب اسلامی ایران به فلسطینان یاد داد همانگونه که شاه با رهبری امام و عزم ملی به زباله دانی تاریخ افکنده شد پس می توان شیطان بزرگی چون امریکا و اسرائیل را نیز شکست داد و شرشان را از سر منطقه کوتاه کرد. 4- انقلاب اسلامی به ما یاد داد که با الهام از دین اسلام، معجزه امری ست یافتنی است. 5- ملت مجاهد فلسطین به انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی ایران به دیده تقدیر و احترام می نگرند. 6- ملت فلسطین امام خمینی را از رهبران ماندگار و جاویدان امت و تاریخ اسلام می دانند. 7- امام خمینی برای فلسطینیان بمثابه چراغ امیدی برای مبارزه با مستکبرین بوده است. 8- در طول دو سال از عمر انتفاضه هیچ مساله ای به اندازه رحلت حضرت امام خمینی ملت فلسطین را متاثر و

غمگین نکرده است. 9- ما تصاویر ایشان (حضرت امام خمینی) را مخفیانه به داخل سرزمین فلسطین می بردیم و مساجد و منازلمان را با عکس امام تزیین می کردیم. 10- هیچ سلولی که در آن جوانان متعهد و مجاهد فلسطینی باشند پیدا نمی کنید، مگر آنکه تصاویری از حضرت امام توسط فرزندان فلسطین بر درودیوارهایش الصاق شده باشد. 11- در زندانهای اسرائیل عکس امام به مجاهدان، روحیه می بخشد، اسرائیلیها نمی توانستند ما را از الصاق عکس های حضرت امام منع کنند و اگر عکس را برمی داشتند عکس دیگری در جای آن آویزان می کردیم. 12- دژخیمان صهیونیسم ابتدا بی حرمتی می کردند و عکس ها را پاره می کردند ولی در اثر واکنش خشم آلود مردم ما متوجه شدند که این کار نتیجه عکس دارد. 13- دژخیمان صهیونیزم متوجه شده اند که اینک عکس امام در قلب یکایک فلسطینی ها نقش بسته است و الان پس از مشاهده پایداری فلسطینیها و اصرار آنان برای حفظ و نگهداری عکس امام، این امر را نادیده می گیرند. راستی این عبارتها و کلمات از سر تعارف و تمجید صرف است؟ این کلمات که درک آنها و میزان تاثیر آنها تن آدمی را می لرزاند از چه چیز خبر می دهد؟ این سخنان در حالت شاعرانه گفته شده است یا از سرشوق و شور و علاقه. این سخنان مبارزی است که

خود طعم تلخ زندان و شکنجه دژخیمان صهیونیزم را درک کرده و با رگ و پوست و تا استخوان وحشیگریهای آنان را احساس کرده است. این سخنان خود کتابی روشن از بیداری است، گنجینه گرانبهای خاطرات مبارزی است که در لحظه لحظه عمر امام خمینی را در کنار داشته است. تصویرش را بر لوح جان حک کرده است. این سخنان برآمده از احساس صرف جوانی نیست که صرفا از سر جوانی بزبان آورده باشد. تازه اگر جوانی از شدت عشق امام خمینی به مرحله ای برسد که بگوید ما عکس و چهره امام خمینی را در قلبمان جای داده ایم خود گویای نهایت رشد و بلوغ سیاسی - مبارزاتی است. همین شدت عشق و علاقه به امام و انقلاب اسلامی است که اسرائیل را دچار مشکل کرده است. همین مهرورزی است که پشتوانه استمرار مبارزه فلسطینی ها و لبنانی ها با دست خالی در برابر اسرائیل غاصب است. همین محبت الهی است که بی تردید از جانب خداوند نسبت به امام در دل آنها افکنده شده است، محبتی که در دل کودکان خردسال انتفاضه هم جای گرفته است. حدیث انقلاب اسلامی و نفوذ معنوی حضرت امام را از هر زبان که بشنویم نامکرر است. غیر از آنکه حضرت امام در روح و جان مسلمانان حیات تازه ای دمید

که به مسلمانی خویش ببالند به مسلمانان نیز جراتی داد تا از اسلام حرف بزنند و زمینه ای را حاصل آورد که آن ذهنیت از اسلام که قبل از امام و انقلاب هم بود عینیت یابد. یکی از اندیشمندانی که به بررسی اسلام و امام پرداخته آقای سید صدرالدین از کشور الجزایر است. از جمله نکات مهمی که از مصاحبه ایشان می توان یادآور شد و بگونه ای تصویر و چهره منور امام و انعکاس انقلاب اسلامی را در آن دید عناوین، سرفصلها و محورهای زیر است. 1- اگر قرار باشد مردمی را که قبل و بعد از امام زندگی می کردند از بعد اسلامی و مسلمانی مقایسه کنیم نتیجه می گیریم که مردم قبل از امام خمینی، مسلمان بودند ولی بعد از ایشان بود که به اسلام واقعی عمل کردند. 2- امام خمینی بود که توانست اسلام ناب محمدی را از اسلام امریکایی متمایز کند. 3 - امام خمینی به مسلمانان قدرت داد که بتوانند تواناییهایشان را بشناسد و بروز دهند. 4- امام خمینی از میان مردم برخاست و به ما توکل و اتکاء بخداوند را در عمل یاد داد. 5- ساده زیستی زندگی امام خمینی بواقع زندگی و چهره رسول الله (ص) را به مسلمانان یاد داد. 6- امام خمینی بلحاظ معنوی و تقدیس برای

مسلمانان رهبری عزیز بود که در سوگندهایشان به امام سوگند می خورند. 7- غیر ممکن است مسلمانی حق جو باشد ولی در خانه و قلبش امام خمینی حاضر نباشد. 8- امام خمینی سرآغاز عصر و فصلی جدید در حیات اسلام و مسلمانان است، شخصیتی که افقهای نوینی از اسلام را به مردم نشان داد. 9- با جرات می توان ادعا کرد که تمام حرکتهایی که در کشورهای اسلامی، خواه الجزایر، خواه مصر، و یا در امریکا و اروپا انجام می شود به سبب نفوذ امام خمینی و انقلاب اسلامی است. 10- به واسطه وجود امام خمینی و انقلاب اسلامی باید گفت پس از دهه 1980 دیدگاههای مسلمانان بسیار به هم نزدیک تر شده است. 11- برای افرادی که مسلمان نیستند، خواه مسیحی باشند یا دارای هر دین دیگر باشند و حتی آنان که اساسا به خدا معتقد نیستند بعد از انقلاب اسلامی و امام، فرصت پذیرش اسلام وجود

دارد. 12- امام خمینی حتی به اعمال و تکالیف شرعی مسلمانان مثل حج روح و جان تازه ای بخشید. (14) راستی اگر موارد یازده گانه فوق را که از خلاصه سخنان آقای سید صدرالدین ذیل عنوان شخصیت و نقش امام خمینی در جهان معاصر استخراج شده است نمونه کامل و بارزی از صدور انقلاب اسلامی ندانیم، پس چه بدانیم؟ از این نمونه ها فراوانند. نکته قابل توجه اینست که این افراد شناخت عمیق و دقیق را از انقلاب اسلامی از حضور چندین ساله در ایران فرا نگرفته اند بلکه با وجود امواج متعدد و متنوع ضد اسلامی رسانه های خبری تبلیغی غرب، با وجود جو مسموم غرب علیه امام و انقلاب اسلامی توانسته اند به این حقایق دست یابند. از جمله متفکران و اندیشمندان مبارز دیگری که به تحلیل انقلاب اسلامی و ترسیم چهره امام و انعکاس و گسترش انقلاب اسلامی در جهان معاصر پرداخته است آقای راشد الغنوشی رهبر حرکت اسلامی تونس است. ایشان گویا در جایگاه یک جامعه شناس سیاسی قرار گرفته و ابعادی دیگر از امام و انقلاب اسلامی را شناسایی و کشف و بیان داشته است. آقای راشد الغنوشی معتقد است قرن حاضر به نوعی، اسیر جاهلیت مدرن و نوین است. او معتقد است آنچه به استعمارگران تعلق دارد بنیانهای "جاهلی"

است. و انقلاب اسلامی این بنیانهای باطل را بهم زده است. انقلاب اسلامی به احیاء و احضار مفاهیم بلندی در زندگی مسلمانان و بشریت اقدام کرده است از آنجمله اند; روحیه خدایی "ربانی"، روحیه شهادت طلبی، مقاومت، جهاد. بر خلاف انقلاب اسلامی جنبشهای اسلامی دیگر، پیوسته درصدد رفع اختلاف نظر با قدرتهای امپریالیستی برآمده اند، در حالیکه توانسته است سلطه همه جانبه استعمارگران را در سایه اتحاد و هماهنگی توده ها، درهم بکشند. انقلاب اسلامی توانسته است تا حد زیادی از بحثهای نظری پا را فراتر بگذارد وعدالت اجتماعی را که قبل از انقلاب جنبه تئوریک داشت به وادی عمل بکشاند. البته آقای الغنوش بسیار واقع بینانه با انقلاب برخورد می کند و می داند که این برکات و ثمرات به بهای گزاف بدست آمده است. می داند که محاصره اقتصادی اولین حربه ای است که متجاوزین و دشمنان انقلاب اسلامی و استکبار جهانی برای مقابله با انقلاب اسلامی بکار می برد، و از اتفاق، خوب هم درک می کند که چون مسلمانان ایران از پشتوانه ایمان برخوردارند، رنج ها و کمبودها را بجان می خرند تا از اهداف معنوی و بلند انقلابشان دفاع کنند. آقای الغنوشی در تحلیل خود به نکته ای اشاره کرده است که اگر چه بسیار عمیق و ظریف است اما باید گفت حداقل سی سال قبل از ایشان امام خمینی از

آن خبر داده است. آقای الغنوشی امریکا و شوروی را از بعد مذهبی با یکدیگر مقایسه می کند و می گوید: " شاید این مسئله چندان تعجبی را بر نیانگیزد که در میان افراد برجسته مذهبی نیز این عقیده رواج دارد که در مقایسه بین امریکا و شوروی بهتر است که امریکا را انتخاب کنیم، چرا که امریکاییها حداقل "کتاب آسمانی" دارند! در انقلاب اسلامی ایران کسی اهمیتی به روابط اجتماعات فوق یا کلیسا یا غیر آن نمی دهد. آنان بر این اعتقادند که امریکا و روسیه چه با خدا و چه بی خدا - جهان را از نظر تجاوز بین خود تقسیم کرده اند و ماهیتا با یکدیگر فرق ندارند (15) ". اما بار دیگر آن کلام روشن و ماندگار امام را مرور کنیم که در سالهایی بیان فرمود که بسیاری از نسل امروزی بدنیا نیامده بودند و حتی بسیاری از مردان سیاستمدار جهان فکر می کردند واقعا امریکا و شوروی عمیقا با یکدیگر در تضادند و برخی کوته بینان و متاسفانه مسلمانان متحجر عالم اسلام هم، با همان توجیه ظاهرفریبی که آقای الغنوشی بدان اشاره کرده است آمریکا را بر شوروی ترجیح می دادند، اینک از سر عبرت و معرفت این جمله یا عبارت قصار امام را باز بخوانیم که: "تمام گرفتاری ما از امریکاست، تمام

گرفتاری ما از این اسرائیل است، اسرائیل هم از امریکاست" (16) آقای الغنوشی به مقایسه شعارهای برخی حرکتها و نهضت های اسلامی می پردازد و بر نکته جالبی تاکید می ورزد می گوید: شعار قرآنی حرکت "سلفی" این بود که: "به ریسمان خدا چنگ زنید و متفرق نشوید" شعار "اخوان المسلمین" در زمان "سید قطب" این بود: "آنانکه به خدا ایمان نیاورده اند، گمراهانند. " اما مهمترین شعار ایرانیان در انقلاب اسلامی این است که: "بدرستیکه وعده داده ایم مستضعفین را وارث زمین گردانیم. " انصاف باید داد که شعار انقلاب اسلامی برای حرکت جهان اسلام بسیار کارسازتر است. فرق است بین این که کناری بنشینی و بگویی حساب ما از حساب گمراهان جداست که البته جداست، اما از این شعار جوشش و کوشش و حرکت و جنبش درنمی آید. واقعا این شعارها را وقتی در کنار اعلام مواضع صریح امام می گذاریم که در سی و هفت سال پیش تنها و یکتنه قیام کرد و چنین رسا با آواز بلند فرمود: "من اکنون قلب خود را برای سر نیزه های مامورین شما حاضر کرده ام ولی برای قبول زورگویی ها و خضوع در مقابل جبارهای شما حاضر نخواهم کرد" (17) یا از این عبارت تکان دهنده و تاریخی امام که فرمود: " خمینی را اگر بردار هم بزنند تفاهم نخواهد کرد". (18)

و این کلام و فریاد تاریخی را که بواقع به قلب استکبار جهانی زد، آن روزهایی که کسی را جرات نبود به امریکایی ها چپ نگاه کند و حتی کوچکترین مخالفتی با عوامل امریکا در ایران ابراز دارد: "امروز سرو کار ما با این خبیث هاست، با امریکاست، رئیس جمهور امریکا بداند، بداند این معنا را که منفورترین افراد دنیاست پیش ملت ما، امروز منفورترین افراد بشر است پیش ملت ما. . . " (19) نکته دیگری که در سخنان و تحلیلهای آقای الغنوشی قابل توجه است اینکه ایشان معتقد است برخی جنبشهای اسلامی در مراحلی از حیات و تکامل خود از جانب روشنفکران مذهبی، ضربه هایی خورده است. دقیقا خطری است که در مواقعی انقلاب ما را تهدید می کند، او معتقد است "وجود روشنفکران مذهبی پدیده جدیدی است، آنان در مدارس غربی، یعنی همان کسانی که به سرزمینهای اسلامی حمله می برند تحصیل کرده اند و به همین دلیل، عدم اعتماد و اطمینان نسبت به ایشان در بین توده های مردم وجود دارد (20) ". راستی مگر انقلاب ما در مرحله ای از روشنفکران مذهبی چون بنی صدر و نهضت آزادی و برخی طیفها و افراد دیگر چون قطب زاده و دیگران ضربه نخورده است؟ مگر نه اینکه اینان از گرد راه رسیدند و آگاهانه خود را در مراکز

و سمتهای حساس جا دادند و حتی به مدارج و مسئولیتهای مهم کشوری هم رسیدند اما دقیقا بجهت همان سست اعتمادی و سست اعتقادی نسبت به اسلام و مردم و امام و انقلاب از پشت به انقلاب خنجر زدند. این همان نکته مهم و اساسی است که آقای الغنوشی وجه مشترک بسیاری از نهضت های اسلامی می داند. آقای غنوشی جدایی دین از مذهب را به زمان کمال آتاتورک در عصر حاضر و در زمان بنی امیه در دوره های گذشته می کشاند. آقای الغنوشی به مقایسه تشکیلات مستقل مذهبی بین شیعیان و اهل سنت می پردازد و اتفاقا به نتایج بسیار خوب و حکمت آمیزی دست می یابد که از بیان آن صرفا برای جلوگیری از کوچکترین شائبه تفرقه، خودداری میشود. بحث مهم و محوری دیگری که از رابطه امت و امام بین شیعیان منتج می شود یکی اطاعت و پیروی مردم از علمای دینی است و دیگر آشنایی امام خمینی با زبان توده هاست. راستی اگر امام خمینی قرار بود همیشه از موضع فقیهی که از جایگاه بالای فقه سخن می گوید، با مردم حرف می زد، یا از موضع عارفی که هفت شهر عشق را طی کرده و در قاق قله معرفت، همنشین عنقای مقرب شده است، حرف می زد یا از جایگاه فیلسوفی سخن می راند که بالای منبر استدلال و براهین و

قضایای فلسفی نشسته باشد، می توانست در بسیج توده های میلیونی و جهان اسلام تا آن حد موفق باشد؟ بی تردید خیر. آقای الغنوشی از متفکران و اندیشمندانی است که واقعا عمیقانه انقلاب ما، محورها، ارکان، فلسفه، اهداف و علل پیروزی و نقاط قوت، رموز سربلندی، جایگاه روحانیت و در راس همه محورها موضع و نقش بی نظیر امام را در انقلاب اسلامی درک کرده است. از جمله موضوعات مهمی که در تحلیل و معرفی شخصیت حضرت امام بیان داشته است اینکه: " امام خمینی در پناه خشکاندن فرقه گرایی در جهان اسلام بود که توانست سایر منابع غیر شیعه را نیز در کنار خود داشته باشد. (21) " امام خمینی بیش از هر فرد دیگر به امت واحده اسلامی" می اندیشید. پایان سخن و مقاله را نقل قسمت پایانی سخنان آقای الغنوشی قرار می دهیم که برای سایر کشورها و حرکتها و جنبشهای اسلامی درسهای روشن و اصول بسیار هدایتگر و عبرت آموزی را به همراه دارد. "این انقلاب برای نخستین بار در تاریخ، عظیم ترین بخشهای توده ها و مظلومترین آنان در تمامی طبقات و سرانجام تحصیل کرده ها را به سوی خود جلب کرد. در اینجا یادآوری نقش بسیار ارزنده زنان ایرانی در انقلاب قابل ذکر است. انقلاب ایران، اعتبار و آبروی خود و ایدئولوژی و نفوذ آن در

عواطف، تمایلات و سنتهای ارزشمند توده ها را بدان پایه که پیش آمد، تا حد زیادی به جانبازی و قیام زنان در این انقلاب مدیون است، هیچکس به اندازه زنان توان و قدرت برای برانگیختن انقلاب با ابراز ویژه ایشان، یعنی احساس و نفوذ در روح را ندارد. خلاصه کنیم: انقلاب ایران یکی از موفقیتهای عظیم در جهان معاصر اسلام است. حادثه ای تعیین کننده که به عنوان بهترین نمونه در حرکت جنبشهای اسلامی معاصر باقی خواهد ماند. از نظر مسائل اجتماعی و سیاسی و شیوه عمل، دقیقا به بنیانهای اسلامی توجه شده و روش شیعی را که مدتها وضع نامساعد و شرایط اسفباری داشت به عنوان ابزار تحول اجتماعی به کار گرفته است. انقلاب توانسته است مرزهای ناسیونالیستی و فرقه گرایی را در هم کوبیده و در دل تمامی توده های تحت ستم و انسانیت شکنجه دیده نفوذ کند و در واقع، با پیروزی این انقلاب، اسلام برای نخستین بار توانسته است به عنوان تئوری "انقلاب جهانی" مطرح گردد. انقلاب ایران توده ها را آماده جهاد و شهادت، جانبازی و سازندگی کرد; بدان گونه که تاریخ معاصر اسلام هرگز شاهد آن نبوده است. با انفجار قدرتهای انباشته شده مردان، جوانان و توده های عادی و گمنام همان گروه هایی که غریبان کمترین بها را به آنها می دهند; همان گروه هایی که

هرگز در "مدرنیزه کردن غرب" شرکت نداشته اند - انقلاب ایران به ثمر رسید; با تکیه و تقوا و اخلاق ایشان بود که امام خمینی و یاران و همراهان وی توانسته اند تمامی دشمنان انقلاب را از صحنه خارج سازند. امام خمینی و مردان "اجتهاد" که در اطراف او بودند - مطهری، طباطبایی، حسسین فضل الله توانسته اند ریشه فرقه گرایی را بخشکانند و به بنیانهای اساسی انقلاب قوام و عمق ببخشند. آنان چنین حرکتی را با اعتقاد به امدادها و الهامات الهی آغاز کردند و سعی کردند سایر منابع غیر از شیعه را نیز در کنار خود داشته باشند; این دیدگاه نقطه عطفی در انقلاب ایران است که می بایست بر آن تکیه کرده و آن را تقویت کرد. آنها همچنین توانسته اند انقلاب را در مقابل گروه هایی که در زمان شاه در میان طبقات تحصیل کرده و تحت تاثیر ارزشهای غربی تشکیل شده بودند از جمله، مجاهدین خلق، ملی گراها، کمونیستها، لیبرالهای اسلامی و چپیها، حفظ کنند. آنها همچنین در احاطه بر ارتش، از طریق ایجاد نهادهای مناسب و به کارگیری میلیونها جوان آموزش دیده و اعضای کمیته انقلاب که به راستی مهمترین عامل مقاومت علیه ضد انقلابیون هستند، موفقیت کامل بدست آورند و این کار تا زمانی که پایه های انقلاب قوام و استحکام اساسی

بیابد، ادامه خواهد داشت. آنها توانستند نقشه ها و توطئه های جهانی بی شماری را که در جهت سرکوب انقلاب طرح می شد در نطفه خفه کنند. از این جنبه شاید بتوان گفت ایران به معجزه ای دست یافت که در تاریخ معاصر اسلام بی نظیر است و آن ایجاد جبهه داخلی خودکفا و جبهه متعدد خارجی و قدرت و توانمندی شکوهمند در هر دو جبهه می باشد. چه کسی می تواند انقلابی را که اینگونه توانمند بر روی پای خود ایستاده و نقطه امیدی برای مسلمانان جهان گردیده و خشم و دشمنی غرب را به جان خریده است، انکار نماید؟ امام خمینی و خط او، توانسته است پس از قرنها، شیعه را به تاریخ اسلام بازگرداند; او توانست این کار را با زنده کردن فلسفه "غیبت امام" در قالب فقیه و ولایت فقیه به انجام برساند. آیا او توان این را خواهد داشت که تاریخ دردناک و اسفبار شیعه را از زیر بار اختلاف بر سر چهار خلیفه اول نیز برهاند؟ واقعیت این است که رهبران جهان سنت و علمای سنی واقعا پیشرفتها و موفقیتهای چشمگیری را که اینک در ایران روی داده است درک می کنند و اعتقاد دارند که مذهب شیعه و جنبه های علمی سیاسی آن به خوبی اجرا شده است. علمای سنی چنانچه تاریخ اسفبار اسلام را

در طی قرون تاریک به خوبی بررسی کنند، و به جای جدل سیاسی، به مباحثات آرام و مستدل علمی رو بیاورند و باز هم سعی کنند تعصبات فرقه ای را کنار بگذارند، به درک صحیح تری از نظرات امام خمینی خواهند رسید. این تبادل افکار و مباحثات عالمانه می تواند، در صورتیکه مبنای آنها قرآن و سنت باشد و از هر نوع جدال کلامی و یا تلاش برای سلطه فرقه ای دیگر جلوگیری به عمل آید و، به عبارت ساده تر تمامی تلاش بر مبنای بحث در بنیانهای قرآنی و اتحاد امت اسلام جهت تحقق رهبری جهان انسانی، توسط اسلام باشد، جنبه تحقق بخود گیرد. چنانچه تلاشهای پراکنده روشنفکران اسلامی در طی تاریخ مورد مطالعه قرار گرفته و به ویژه سعی شود اختلافات طولانی بین دو فرقه اصلی به کناری نهاده، و شالوده بنای مکتب نوینی که محمد عبده، حسن البناء، سید قطب ابوزهره، خمینی، مطهری و فضل الله آغاز کردند ریخته شود، آنچه ما بدان"صحوه" (بیداری) می گوییم تحقق خواهد پذیرفت، و اگر به نوعی این هدف محقق نشود با درگذشت فرزندان و پسران این مکتب، پایان " امت" نیز در آتش اختلافات فرقه ای فرا خواهد رسید. اینک در ایران تلاشی بین پیروان "تجدید" و محافظه کاران مخالف "تجدید" در جریان است. یکی از مشخصه های حرکت

"تجدید" در میان طبقات انقلابی ایران، ذهن باز و روشن جهت تشخیص معنای حقیقی "امت" و میراث فرهنگی انسانی و در نظر گرفتن مشکلات جهان اسلام در مقیاس وسیع به جای تکیه بر شیعه می باشد; در جهت مخالف، محافظه کاران تلاش می کنند که انقلاب اسلامی را به سوی تمایلات صرفا شیعی کشانده و در همین چهارچوب محدود نمایند. آیا روزی را خواهیم دید که تمامی امت، با تمای فرقه ها و شعب خود روشی معتدل و منطقی و بر حق را پیش گیرند؟ البته اسلام در جهان آینده مکتب و فرقه های فکری گوناگونی را خواهد دید. آنچه ما آرزو می کنیم و می خواهیم که انجام دهیم تعمیم روحیه تحمل و صبر "سلفی "است که باعث می شود تعلق خاطر به "امت واحد" بیش از علاقه به فرقه ای خاص در ذهن یک مسلمان قدرت بگیرد، و تمامی تلاش ما تفهیم این ارزش است که برادری مباحثه و وفاداری در میان امت اسلامی ارتباط بین فرزندان اسلام را استحکام می بخشد. جای کوچکترین تردیدی نیست که اگر ملت اسلام در جهاد علیه متجاوزین و ستمگران، علیه صهیونیسم و حامیان قدرتمند عوامل سرسپرده آن در منطقه بپاخیزند، در گرمای صحنه نبرد، تردیدها و دودلیها ذوب می شود و ابرهای تاریک تاریخ از روی چهره اصیل اسلام بر کنار می روند;

اگر چنین شود خورشید برادری و برابری اسلامی درخشیدن خواهد گرفت. پس بیایید "حکومت علماء" را برگزینیم و پتک رعدآسای نبرد آزادیبخش فلسطین را بر فرق جهانخواران بکوبیم و دومین " حکومت جهانی اسلامی" را بر پا داریم. " (22)

پى نوشت ها

: 1. روزنامه رسالت شماره 265 سال 2 .1373. روزنامه کیهان سال 1359. انشاگری دانشجویان مسلمان پیرو خط امام 3( - مجله پیام انقلاب، شماره 413. سال 4 1364. همان منبع. 5. همان منبع. 6. روزنامه السیاست، کویت شماره80. دسامبر 1981 میلادی 7. خبرگزاری آسوشیتدپرس. بهمن 1357 روزنامه اطلاعات سال 8 1369. مقالات وزارت ارشاد اسلامی، نقل از خبرگزاری سوئد. سال 1979 میلادی 9. همان منبع. 10. همان منبع. 11. روزنامه اطلاعات سال مهرماه 12 .1369. مجموعه آثار یادگار امام. جلد دوم. ناشر مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی، بهار 1375. چاپ اول. 13. اطلاعات هفتگی، شماره 14 .2327. فصلنامه حضور، شماره2 (تابستان 15 . )1374. ماهنامه شاهد شماره 131 - اردیبهشت سال 16 .1366. صحیفه نور جلد اول 17. صحیفه نور جلد اول صفحه 18 .40. همان منبع ص 19 .65. صحیفه نور جلد اول صفحه 20 .105. ماهنامه شاهد شماره 131 اردیبهشت سال 21 .1366. همان منبع. 22. همان منبع. دکتر منوچهر اکبری (دانشیار دانشگاه تهران)

امام خمینی و انقلاب مشروطه

14 1 چکیده: عقاب جور گشاده ست بال بر همه شهر کمال گوشه نشینی و تیر آهی نیست صحبت حکّام ظلمت شب یلداست نور ز خورشید جو، بوکه برآید یکی از مهمترین حرکت های مردمی علیه استبداد و بی عدالتی در تاریخ معاصر ایران، انقلاب مشروطیت است. زمینه های بسیاری در این حادثه، دخالت عمده ای داشت، قتل ناصرالدین شاه به دست میرزا رضای کرمانی، که با سید جمال الدین اسدآبادی ارتباط ویژه ای برقرار کرده بود، در واقع نشانه ای از آتشفشان خشم مردم مسلمان نسبت به دستگاه جور و جفا بود. مظفرالدین شاه، فرزند ناصرالدین شاه، که امام خمینی و انقلاب مشروطه غلامرضا گلی زواره در 45 سالگی به سلطنت رسید، امین السلطان را از صدارت عزل کرد و چون از هرگونه لیاقت، کاردانی، توانایی فکری و ذهنی محروم بود، عملاً اداره کشور را به دست فرد جنایتکاری به نام عین الدوله سپرد. فشارهای سیاسی و اجتماعی وی، خشونت های درباریان، خیانت و فساد وابستگان به دستگاه سلطنت، فقر عمومی، رکود اقتصادی، مردم را بیش از گذشته به ستوه آورد و آنان را مهیای شورشی گسترده ساخت و اقشار گوناگون را به سوی یک اعتراض و نفرت فراگیر سوق داد. اگرچه در بدو امر، حرکت های مردمی و خیزش های عمومی در جهت

کاستن قدرت مستبدین، ایجاد عدالت، رعایت مساوات و بهبود اوضاع معیشتی بود ولی چون این برنامه طرح و تشکیلات مشخص، منسجم و هدایت شده ای نداشت و از رهبری پر نفوذ و تأثیر گذار محروم بود، عده ای از افراد غرب زده و خود باخته که با فرهنگ ارزشی و بومی بیگانه بودند و با معیارهای وارداتی، انس بیشتری داشتند، موفق گردیدند تجربه ای را که در برخی کشورهای اروپایی به اجرا گذاشته شده بود و بر حسب ظاهر با موازین اسلامی در تعارض نبود به علماء معرفی کنند و آن را «مشروطه» بنامند و در این بین برخی القاءات روشنفکران مشروطه خواه و عوامل دیگر موجب گردید که مردم قیام خود را تحت برنامه ای با عنوان «انقلاب مشروطه» سامان دهند.(1) با گسترش فریادهای اعتراض آمیز ساکنین تهران و وقوع حوادثی چون ماجرای مسیونوز بلژیکی و حادثه بانک استقراض روس، به چوب بستن بازرگانان و تعطیل نمودن بازار، عین الدوله صدر اعظم شاه، به تصور باطل خود برای سرکوب نمودن فریادها و شورش های مردمی به خشونت دست زد، علمایی چون آیة اللّه طباطبایی و آیة اللّه بهبهانی و دیگر همراهان با مشاهده این جوّ رعب و وحشت با بررسی جوانب امر تصمیم گرفتند از شهر خارج شوند و به نشانه نفرت و انزجار از

اعمال ننگین عین الدوله به سوی شهرری بروند و در جوار حرم حضرت عبدالعظیم حسنی متحصّن گردند. صدر اعظم ستمگر و مغرور کوشید با تهدید و فشار جلو حرکت مهاجرین را بگیرد اما وقتی مشاهده کرد علما و برخی از اهالی در عزم خویش مصمم هستند، از قصد خود منصرف شد. معترضین مدّتی در حرم مذکور ماندند و سرانجام خواست های برحق و اصولی خود را به آگاهی شاه رسانیدند. اگرچه مظفرالدین شاه با تقاضای علما موافقت کرد، ولی رفتارهای ظالمانه عین الدوله همچنان ادامه یافت، بدین جهت مردم همراه با روحانیون مهاجرت بزرگتری را که انعکاس وسیع تری داشت آغاز کردند و به سوی شهر مقدس قم روانه شدند. با اوج گیری مبارزات به رهبری علما و درخواست های جدید مهاجران و گسترش نفرت مردمی، سرانجام شاه تسلیم تقاضاهای علما و اقشار مردم گشت و در آغاز، عین الدوله را از صدارت برکنار نموده سپس فرمان «دارالشورا» را صادر کرد و چون مخالفان قانع نشدند، در روز یکشنبه 14 جمادی الثانی، 1324 ه‍.ق )13 مرداد 1285 ه‍.ش) فرمانی دیگر صادر نمود.(2) که به فرمان مشروطیت موسوم گردید. پس از صدور این فرمان، عضدالملک(از رجال با نفوذ قاجاریه) برای بازگردانیدن علما، عازم قم گشت و آنان را با تکریم و احترام به تهران آورد

و چندی بعد، مجلس شورای ملی افتتاح گردید و به تدوین نظامنامه ای مبادرت نمود. با مرگ مظفرالدین شاه، فرزندش، محمد علی میرزا به فرمانروایی رسید. اگرچه وی موافقت خود را با مشروطیت اعلام کرده بود، اما با طبع استبدادی و خوی ستمگرانه ای که داشت، تلاش هایی را برای درهم کوبیدن قیام مشروطه آغاز کرد و به بهانه ای واهی مجلس شورا را به توپ بست و بار دیگر خفقان و استبداد را بر ایران حاکم نمود. چون این خبر اسف انگیز به شهرهای ایران رسید در نقاطی چون تبریز، گیلان، اصفهان، چهارمحال بختیاری قیام هایی به وقوع پیوست و با وجود تلاش های روس و انگلیس برای منصرف نمودن نیروهایی که از این نقاط عازم تهران بودند، نیروهای جدید و تازه نفس تهران را فتح کردند اما با زمینه هایی نفوذی که از قبل فراهم شده بود، حرکت های مردمی مهار و انقلاب از درون کنترل، مسخ و منحرف گردید، گروه هایی که عازم تهران شده بودند در 25 جمادی الثانی، 1327 ه‍.ق وارد این شهر شدند و در بهارستان به تشکیل شورایی روی آوردند که محمد علی شاه را از سلطنت خلع و فرزندش احمد میرزا را به حکومت برگزید.(3)

تأمّلی در قیام

چنانچه در این بررسی اجمالی اشاره گردید. مشروطه قیامی است که ماهیتی ضد

استبدادی دارد و خصلت ضد استعماری در آن مشاهده نمی گردد و اساس کار تثبیت قانونی بود که مفهومی جز نظام سیاسی اجتماعی به سبک غربی نداشت. حتی برخی روشنفکران عوامل استکباری را ابزاری برای رسیدن به این مقصد معرفی کرده اند زیرا افراد معترض به راحتی برای مقابله با ستم به سفارت و ادارات وابسته به انگلستان پناهنده می شدند و گویا از بابت نقشه های استعماری این دولت با آن سوابق زورگویی، چپاول و تحمیل امتیازاتی به ایران از جمله تنباکو، رویتر، لاتاری و غیر آن، هیچ گونه نگرانی نداشتند.(4) البته چون حرکت مزبور صبغه ای مبارزاتی بر علیه ستم داشت و شرکت کنندگان در قیام خواستار اجرای عدالت بودند، علما و روحانیون با آن همراهی نمودند. امام خمینی در بررسی های دقیق و هوشمندانه خود این واقعیت را از نظر دور نداشته و فرموده اند: «جنبش مشروطه بر ضد رژیم بود، البته با قبول داشتن رژیم، عدالت می خواسته اند ایجاد کنند.»(5) امام در جای دیگر یادآور می شوند: «... شما تاریخ انقلاب مشروطه را بخوانید، و ببینید در انقلاب مشروطه چه بساطی بوده است چه آن وقتی که انقلاب شد و مشروطه به پا کرد با این که انقلاب تغییر رژیم سلطنتی (هم) نبود، فقط این بود که سلطنت استبدادی یک قشری (قدری) محدود بشود و

روی قوانین مشروطه باشد.»(6) امام خمینی دخالت دولت انگلستان را در مسایل مشروطه مورد توجه جدّی قرار می دهد: «...عمّال انگلیس به دستور ارباب خود اساس مشروطه را به بازی می گیرند و مردم را نیز فریب می دهند و از ماهیت جنایت سیاسی خویش غافل می سازند.»(7) به باور امام، قیام مشروطه نه تنها ضد استعماری نمی باشد بلکه توطئه انگلستان برای منحرف نمودن آن، کاملاً آشکار است: «...توطئه ای که دولت استعمار انگلیس در آغاز مشروطه کرد، به دو منظور بود، یکی که در همان موقع فاش شد این بود که نفوذ روسیه تزاری را در ایران از بین ببرد و دیگری همین که با آوردن قوانین غربی، احکام اسلام را از میدان عمل و اجرا خارج کند...»(8)

نقش مؤثر علمای شیعه

اگرچه روشنفکران غرب زده درباروری فکری مشروطه با تکیه بر اندیشه های بیگانگان تلاش می کردند، امّا نقش علمای شیعه و روحانیت در پیدایش این جنبش، بر دفاع از اسلام، ستیز با استبداد، عدالت خواهی و حمایت از محرومین استوار بود. بطور طبیعی این دو طیف یعنی علمای متعهد دینی و روشنفکران به لحاظ انگیزه ها و اهداف نمی توانستند با هم در تفاهم باشند. امام خمینی در این باره چنین گوهر افشانی کرده اند: «..علمای اسلام در صدر مشروطیت، در مقابل استبداد سیاه ایستادند و برای ملت(مسلمان) آزادی

گرفتند، قوانینی جعل کردند...که به نفع ملت...استقلال کشور(و) به نفع اسلام است این را با خون های خودشان، با زجرهایی که دیدند و کشیدند گرفتند...»(9) آری علمای راستین با نفوذ معنوی خود در اعماق جامعه و سابقه ای که به دلیل همین ویژگی از آن برخوردار بودند توانستند جنبشی را علیه حکومت ظالمانه قاجارها پدید آورند. آزادی خواهان که ابتدا از طبقه غیر روحانی بودند احساس نمودند برای رسیدن به مقصد خود لازم است با روحانیان همدلی افزون تری داشته باشند و از اقتدار آنان به نحو احسن استفاده کنند از آن سوی علما به منظور دفاع از استقلال کشور و پشتیبانی از محرومان و رفع تبعیض از مردم به این نظر رسیدند که نیروی جدیدی در کنارشان با حکومت جور درگیر است. اگرچه برخی علما نسبت به روشنفکران تند رو و خود باخته، نوعی بدبینی و انزجار از خویش بروز می دادند اما با شدت یافتن قیام علیه حکومت قاجاریه این اختلاف فراموش گردید و به تدریج به دلیل موقعیت خاصی که منورالفکرها در برنامه ریزی و نگارش قانون اساسی پیدا کردند، عملاً کار فکری مشروطه به را بدست گرفتند. زمانی که قیام به وضع حساس و سرنوشت سازی رسید علما بر سر توافق با افکار وارداتی که توسط این طیف ترویج و

تبلیغ می گردید و پی گیری می شد با روشنفکران درگیر شدند. شیخ فضل اللّه نوری رهبری ضدیت با این اندیشه مسموم را عهده دار شد. تمامی نگرانی این دسته از مجتهدان و بزرگان شیعه به دلیل رسوخ افکار جدید و فاصله گرفتن از سنت اسلامی و موازین شرعی بود. سرانجام مشروطه به سامان رسیده، کنار زدن روحانیت و حتی اخذ نقش مهم او در اعمال ولایت شرعی حتی در همان محدوده خاص که داشت، بود.(10) امام خمینی متذکر می گردند: «...ببینید چه جمیعت هایی هستند که روحانیون را می خواهند کنار بگذارند، همان طوری که در صدر مشروطه، با روحانی این کار را کردند و اینها را زدند و کشتند و ترور کردند، همان نقشه است آن وقت ترور کردند، کشتند سید عبداللّه بهبهانی را، کشتند مرحوم نوری را و مسیر ملّت را از آن راهی که بود برگرداندند به یک مسیر دیگر...»(11) عمده ترین سیاست و استراتژی روسیه و انگلستان در مقابله با نهضت مردم ایران، این بود که مانع از عمق یافتن این حرکت مردمی و اسلامی شوند و از تکوین برنامه ای که نقش اصلی را در آن، مردم و رهبران صادق و راستین مذهبی به عهده داشتند، جلوگیری کنند. البته هر یک از این دو کشور در برخورد با قیام مزبور خط

مشی ویژه ای را دنبال می کردند، یکی حصول نتیجه مورد نظر را در حمایت قاطع از دستگاه ستم می دانست و آن دیگری خواستار استقرار نوعی نظام محافظه کارانه در چهارچوب مشروطیت بود. امّا در مجموع، محور اصلی این سیاست ها همچون دو لبه قیچی یک هدف را تعقیب می کرد. جلوگیری از رهبری علمای شیعه و اقتدار روحانیت و برنامه ریزی نظام حکومتی بر اساس مصالح دینی، استقلال و هویت ارزشی و هموار نمودن راه استیلای ابر قدرت ها بر ایران و در نتیجه تضعیف عزت و کرامت مردم این سامان، از نیّات و اهداف شوم آنان بود. امام خمینی درباره شگردی که عمّال سیاست خارجی در مشروطه، برای جایگزین نمودن غرب زده ها به جای روحانیت به کار بستند، فرموده اند: «... از آن طرف عمّال قدرت های خارجی و مخصوصاً در آن وقت انگلیسیان در کار بودند( و می خواستند) که اینها را از صحنه خارج کنند یا به ترور یا به تبلیغات، گویندگان آنان کوشش کردند به این که روحانیون را از دخالت در سیاست خارج کنند و سیاست را بدهند به دست آنهایی که می توانند به قول آنها، یعنی فرنگ رفته ها و غرب زده ها و شرق زده ها. کردند آنچه را که کردند، یعنی اسم مشروطه بود ولی واقعیت استبداد. آن استبداد تاریک ظلمانی، شاید

بدتر و حتماً بدتر از زمان سابق...»(12)

انحراف آشکار و مردم فریبی

استعمار از دو جانب در مشروطه نفوذ کرد یکی سیاسی و جلب منافع خویش و دیگری نفوذ دادن افکار منحط غربی برای از بین بردن دیانت و کم رنگ نمودن ارزش های اصیل اسلامی. در واقع محتوای فکری مشروطه چیزی جز اندیشه های سیاسی غرب نبود. زمانی که منورالفکران با تبلیغات و نقشه های انگلستان می خواستند دین را به حاشیه برانند و از آن پس قوانین تصویب کنند راضی نمی شدند که مشروطه مطابق با شرع مقدس اسلام تنظیم گردد و این واقعیت بر بسیاری از علمای شیعه مکشوف گردید که مسئله مشروطه صرفاً مبارزه با سلطنت نبوده است و این خود باختگان، مذهب و باورهای مردم را نشانه گرفته اند. امام خمینی این موضوع را با ظرافت خاص مدّ نظر قرار داده اند: «...گاهی وسوسه می کنند که احکام اسلامی ناقص است... به دنبال این وسوسه و تبلیغ (منفی) عمّال انگلیس به دستور ارباب خود، اساس مشروطه را به بازی می گیرند و مردم را فریب می دهند و از ماهیت جنایات سیاسی خود غافل می سازند وقتی که می خواستند در اوایل مشروطه قانون بنویسند و قانوس اساسی را از روی آن تدوین کنند، مجموعه حقوق بلژیکی ها را از سفارت بلژیک قرض کردند و چند نفری که من نمی خواهم

اسم ببرم قانون اساسی را از روی آن نوشتند و نقایص آن را (با) مجموعه های حقوقی فرانسه و انگلیس به اصطلاح ترمیم کردند و برای گول زدن ملّت، بعضی از احکام اسلام را ضمیمه کردند. اساس قوانین را از آنها اقتباس کردند و به خورد ملت ما دادند.»(13) در مجالس شورای دوران پس از مشروطه هم مردم نقش تعیین کننده ای نداشتند و مخالفان جدّی و سابقه دار این نهضت یعنی قئودال ها، خوانین و حکام مستبد و وابستگان درباری برای تأمین منافع خود تلاش های گسترده ای را آغاز کردند و کوشیدند تا با راه یافتن به مجلس به مقاصد پلید و پست خود دست یابند. البته زمینه این کار هم تا حدودی فراهم شده بود زیرا از سویی برخی از فاتحان تهران کسانی بودند که به دلیل موقعیت اجتماعی و اقتصادی با هیأت حاکمه قاجاریه تفاوت بنیادی نداشتند و نیز دست های پنهان استعمارگران برای تحقق این نفوذ، نقشه های متعددی را به اجرا گذاشت. امام خمینی تأکید نموده اند: «...در تمام طول مشروطیت الّا بعضی از زمان ها، آن هم به بعض از وکلا، مردم دخالت نداشتند در تعیین وکلا...» امام طی بیاناتی این حقیقت تلخ و اسف بار را گوشزد نموده اند که: «قبل از آمدن رضاخان، زمان احمد شاه، امر انتخابات با خان ها و مالکین

بود و گردن کلفت های هر منطقه، در آن دولت نفوذ نداشت، لکن شاهزاده هایی که دارای ملک (زمین و زراعت) بودند و خان هایی که دارای قدرت بودند و قلدرهایی که در اطراف کشور بودند، آنها رعیت های خودشان را، مردم(منطقه) خودشان را با زور می آوردند پای صندوق ها هرچه آنها می گفتند این ها هم عمل می کردند...»(14) بنابراین به دلیل دخالت های موذیانه انگلستان، بازگشت مستبدین به قدرت، اختلاف و فاصله گرفتن با شرع مقدس، کنار نهادن نیروهای صدیق و با اخلاص بخصوص علمای متعهد به اسلام و قرآن و روی کار آمدن افراد خود باخته، غرب زده و عدم اجرای قانون اساسی، مشروطه از مسیر اصلی خود منحرف گردید و از هدف اصلی خود بازماند.

شیخ مشروطه

شیخ فضل اللّه نوری متولد سال 1259 هجری در روستای لاشک کجور مازندران، پس از پشت سر نهادن دوران صباوت، به تحصیل علوم اسلامی روی آورد. مقدمات را در شهر بَلَده (مرکز شهرستان نور) آغاز نمود. پس از آن به تهران آمد و فراگیری دانش حوزوی را در این شهر تا پایان دوره سطح به پایان رسانید. بعد برای تکمیل تحصیلات به نجف اشرف و نزد مشاهیری چون شیخ راضی و میرزا حبیب اللّه رشتی دوران عالی این علوم را پی گرفت و بعد از مدتی در درس میرزای

شیرازی حضور یافت و همراه با استادش از نجف به سامرا مهاجرت کرد. حضور مداوم وی در حوزه درسی این دانشوران و مدت هشت سال بهره مندی از پرتو اندیشه های میرزای مجدد و رهبر نهضت تنباکو، همراه پشتکار و اهتمام وافر به درس و کسب دانش شیخ فضل اللّه نوری را به مقام اجتهاد و فقاهت رسانید. وی به دلیل موقع خاص سیاسی، اجتماعی با اشاره میرزای شیرازی به ایران آمد و در سال 1303 هجری روانه تهران گردید و در این شهر به اقامه جماعت، تألیف و تدریس علوم اسلامی روی آورد. تسلّط بر مباحث فقه و اصول در عالی ترین سطح، مهارت در سایر معارف دینی، شناخت مقتضیات زمانها و درک شرایط حساس جامعه موجب گردید تا به سرعت حوزه علمی این دانشور شهید مورد استقبال و توجّه طلاب و روحانیان قرار گیرد شخصیت هایی چون حاج شیخ عبدالکریم حائری مؤسس حوزه علمیه قم، حاج آقا حسین قمی، آقا سید محمود مرعشی، پدر آیة اللّه مرعشی، ملاعلی مدرس، علامه محمد قزوینی، میرزا ابوالقاسم قمی و سید ابراهیم فناء توحیدی (پدر محیط طباطبایی) در مکتب او، تربیت شده اند.(15) مراتب علمی شیخ مشروعه خواه را هیچ کس از دوست و دشمن انکار نمی کرد. یکی از کسانی که توفیق دیدار با آن

مجتهد به خون خفته را داشته است، می گوید: برخی تصور می نمودند معلومات وی منحصر به همان فقه و اصول است امّا نگارنده در چندین جلسه فهمیدم قطع نظر از جنبه فقاهت، از دیگر علوم اسلامی هم اطلاعات کافی دارد.(16) ناظم الاسلام کرمانی که با این شیخ مبارز مخالف بود، می نویسد: روزی شیخ در منزل سید محمد طباطبایی بود که وی در ضمن مذاکره گفت: ملّای سیصد سال قبل به کار امروز نمی خورد، شیخ فضل اللّه در جوابش گفت: خیلی دور رفتی، ملای سی سال قبل به درد امروز نخواهد خورد. ملای امروز باید عالم به مقتضیات وقت باشد و مناسبات دولت ها را بداند.(17) ادوارد براون انگلیسی نیز ناگزیر به اعتراف حقیقتی گردیده است: شیخ فضل اللّه از لحاظ علم و آراستگی به کمال معروف و فقیه جامع و کامل، مجتهد سرشناس و عالمی متبحّر و از لحاظ اجتهاد برتر از دیگران بود.(18) حتی احمد کسروی می نویسد: حاج شیخ فضل اللّه نوری از مجتهدان بنام و باشکوه تهران به حساب می آمد.(19) امام خمینی که به مناسبت های مقتضی از این مجتهد مقاوم دفاع کرده است، از وی به عنوان عالم مجاهد و مجتهد دارای مقامات عالی سخن گفته و او را به عنوان یک روحانی شاخص و برجسته معرفی کرده است.(20)

مجتهد مبارز و مقاوم

ناظم الاسلام کرمانی یادآور شده است: حاج شیخ فضل اللّه اگر چند ماهی در عتبات توقف کند شخص اوّل علما خواهد گردید، چه هم حسن سلوک دارد و هم مراتب علمیه و هم نکات ریاست را بهتر از دیگران داراست.(21) چنین شخصیتی با این اشتهار علمی و اجتماعی به عرصه سیاست گام نهاد و در حادثه قیام تنباکو به دفاع از فتوای میرزای شیرازی مبنی بر تحریم تنباکو پرداخت و حکم به حرمت استعمال این ماده دخانی داد. در ماجرای قیام مردم ایران علیه استبداد قاجاریه، از روحانیان برجسته ای بود که با ابراز تنفر از ستم و اختناق شاه قاجار و همگامی با علمای تهران ضربه سختی بر پیکر دستگاه ستم وارد نمود، در واقعه مهاجرت علما به قم، به صف مهاجرین پیوست و به قم آمد و تا زمان پیروزی انقلاب مشروطه همچنان به دفاع از آن پرداخت، برای تدوین قانون اساسی و متمم آن در مجلس شورای ملی نقش فعالی را عهده دار گردید تا جایی که توانست با پیشنهاد یک ماده مبنی بر نظارت پنج تن از علمای زمان بر مصوّبات مجلس، قدمی در جهت اسلامی کردن قوانین مجلس بردارد. علمای نجف از جمله دو تن از مراجع وقت: آخوند خراسانی و حاج شیخ عبداللّه مازندرانی طی

تلگرامی از پیشنهاد شیخ فضل اللّه نوری حمایت کردند.(22)

نگرش بنیادی بر مجلس و قوّه مقننه

نگاه شیخ مزبور از جامعیت ویژه ای برخوردار است و تمامی امور زندگی فردی و اجتماعی بشر را در برمی گیرد اصولاً قانون و قانون گذار در اندیشه اش جایگاه خاصی دارد و در این فرایند نقش مجتهدان را چنین بازگو می کند. «وظیفه علمای اسلام به آن است که احکام کلّیه را که مواد قانون الهی است از چهار دلیل شرعی استنباط فرمایند و به عوام برسانند»(23) وی برای بیان منزلت قوه مقننه و اعتبار اکثریت آراء در اندیشه سیاسی خود دو تصویر اساسی از آن ارائه می دهد. نخست زمانی است که هیچ قانونی و قاعده مدوّنی وجود ندارد و قدرت سیاسی به دلیل تحولاتی، از دست یک نفر خارج می شود و تحت ضابطه ای قرار می گیرد، دوم حالتی است که در آن قانون وجود دارد و مردم نمایندگانی را تعیین می کنند تا در مجلس گردآیند تا بر اساس قانون اساسی آیین نامه های اجرایی یا قوانین را وضع کنند که تحت تأثیر قوانین اول هستند.(24) بر اساس این تفکیک، مجلس مقننه نهادی است که در آن قوانین عمومی و کلی برای اداره عمومی جامعه وضع می گردد که به آن قانون اساسی گویند به مجلس دوم که بر اساس این قانون برنامه

دوره ای نظام را تدوین می کند، «مجلس برنامه ریزی» می گویند. در جامعه ای که اسلامی است و بر اساس شریعت باید اداره شود دیگر نمی توان افرادی را که تخصصی در دین و مذهب ندارند با رأی مردم بر سر کار آورد تا قانون اساسی بنویسند. این امور در زمان غیبت امام زمان(عج) از شئون ولایت فقیه بوده و از دایره وکالت خارج است و این نکته ای است که امام خمینی پس از پیروزی انقلاب اسلامی مورد توجه قرار داد و آن زمانی که بسیاری از گروههای معارض و مخالف حکومت دینی به پیروی از اندیشه سیاسی غرب، بحث تأسیس مجلس خبرگان را عنوان نمودند که دو جهت کارشناسی در آن لحاظ گردیده بود: حضور فقها و مجتهدان برای آن که دینی بودن قوانین تضمین گردد و متخصصان حقوقی که با حضورشان مصالح و حقوق عمومی مراعات شده باشد. امام دقیقاً دو حوزه قانون نویسی و برنامه ریزی را که شیخ شهید به آن تأکید داشت، مورد توجه جدّی و اساسی قرار داده و فرمودند: «قدرت مقننه و اختیار تشریع در اسلام، به خداوند متعال اختصاص داشته است. شارع مقدس اسلام یگانه قدرت مقننه است. هیچ کس حق قانون گذاری ندارد و هیچ قانونی جز قانون شرع را نمی توان به مورد اجرا گذاشت.

به همین سبب در حکومت اسلامی به جای قانون گذار که یکی از سه دسته حکومت کنندگان را تشکیل می دهد مجلس برنامه ریزی وجود دارد که برای وزارت خانه های مختلف در پرتو احکام اسلام برنامه ترتیب می دهد و این برنامه ها انجام خدمات عمومی را در سراسر کشور تعیین می کند.»(25) امام در پیامی که برای اختتامیه مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ارسال کردند، فرمودند: «...تشخیص مخالفت و موافقت با احکام اسلام منحصراً در صلاحیت فقهای عظام است و چون این یک امر تخصصی است احکام شرعی از کتاب است دخالت وکلای...دیگر در این اجتهاد و تشخیص احکام شرعی از کتاب و سنت دخالت در تخصص دیگران بدون داشتن صلاحیت و تخصّص لازم است...»(26) این همان استدلالی است که شیخ فضل اللّه نوری در نوشتن قانون اساسی مطرح کرد و گفت: «این امر راجع به ولایت است نه وکالت و ولایت در زمان غیبت امام زمان(عج) با فقها و مجتهدین است.»(27)

تشخیص توطئه

بدون شک آنچه در قیام مشروطه پیش آمد، اگرچه در ظاهر، اسلامی بود ولی در محتوا مأخوذ از افکار غربی و اندیشه های لیبرال ها و لائیک ها بود و کسی که این نیرنگ را زودتر از همه تشخیص داد. شیخ فضل اللّه نوری بود. فهم زود هنگامش برای او، تاوان

بزرگی داشت و آن بردار نمودنش می باشد اگر آن فقیه والامقام هم رنگ جماعت می گردید و دنبال مشروطه مشروعه نبود، چنین اتفاقی برایش رخ نمی داد. امام خمینی این نکته را گوشزد نموده اند: «...مرحوم شیخ می گفت مشروطه باید مشروعه باشد، باید قوانین موافق اسلام باشد امّا در آخر مخالفین او را در میدان توپخانه در حضور جمعیت به دار کشیدند.»(28) و در جای دیگر خاطر نشان ساخته اند: «...تا آن جا که مثل مرحوم حاج شیخ فضل اللّه نوری در ایران به خاطر این که می گفت مشروطه باید مشروعه باشد و آن مشروطه ای که از غرب و شرق به ما رسیده (است) قبول نداریم، در همین تهران(او را) دار زدند و مردم هم پای (دار) او رقصیدند یا کف زدند.»(29) آنچه که موجب گردید شیخ شهید در مواضع خود موفق گردد، اگرچه در این راه جان خود را از دست داد، همین مقاومتش در برابر نوع استبداد بود یکی که قاجارها مروّجش بودند و دیگری آن فشار فکری و اختناق فرهنگی سیاسی بود که روشنفکران غرب زده برای اهل دیانت و جامعه اسلامی پدید آورده بودند و در صدد آن گردیدند تا محصولات افکار مسموم خود را به مجلس و مردم تحمیل کنند. او در برابر افرادی ایستاد که می گفتند ایرانی ها هیچ

ندارند و برای ترقی و توسعه باید از سنت و ارزشهای خود دست بردارند و سراپا غربی شوند! از این روی امام به دفاع از شیخ فضل اللّه نوری برمی خیزد تا هم از موازین شرعی که وی پاسبان آن بود حمایت نماید و نیز بر دو جریان فوق خط بطلان بکشد. امام مشروطه ای را می پذیرد که در آن قوانین اسلام ضمانت اجرایی همچون فقها داشته باشد.(30)

تبلیغات مسموم

از مواردی که موجب گردید دشمنان در نقشه خود موفق شوند و جامعه را بر علیه شیخ شهید تحریک کنند انعکاس غلط و غیر واقعی افکار وی و نیز جوّ سازی بر ضد اوست. بر اثر این ترفند تبلیغی، هاله ای از اخبار جعلی بر گرد اندیشه های

راستین شیخ نشست و موجب گردید مردم نتوانند واقعیت امر را درک کنند البته هدف اصلی دشمنان صرفاً دور نبودن شیخ از صحنه سیاسی اجتماعی نبود بلکه با دیانت به مبارزه برخاستند و بین علما و جوامع مذهبی بذر تفرقه پاشیدند تا خود آسان تر به مقاصدی که پیگیرش بودند، برسند. امام خمینی فرموده اند: «...دوران مشروطه را که همه آقایان شنیده اند. یک عده ای که نمی خواستند در این کشور اسلام قوه (و قدرت) داشته باشد و... دنبال این بودند که اینجا را به نحوی به طرف خودشان بکشانند، جوّ سازی کردند به طوری که مرحوم آقا شیخ فضل اللّه که آن وقت یک آدم شاخصی در ایران بود و مورد قبول بود، همچون جوّ سازی کردند که در میدان، علنی ایشان را به دار زدند و پای آن هم کف زدند و این نقشه ای بود برای این که اسلام را منعزل کنند و کردند و از آن به بعد دیگر نتوانست مشروطه یک مشروطه ای باشد که علمای نجف می خواستند. حتی قضیه مرحوم آقا شیخ فضل اللّه را در نجف هم بدجوری منعکس کردند که آنجا هم صدایی از آن درنیامد. این جوّی که ساختند در ایران و در سایر جاها، این جو از باب این شد که آقا شیخ فضل اللّه

را با دست بعضی از روحانیون خود ایران، محکوم کردند و بعد او را آوردند در وسط میدان به دار کشیدند...و شکست دادند اسلام را، در آن وقت مردم غفلت داشتند از این عمل حتّی علما هم غفلت داشتند.»(31) در واقع همه مغرضان داخلی و خارجی برای محو اسلام تلاش می کردند جلال آل احمد در این باره نوشته است: «...آن روز بود که نقش غرب زدگی را همچون داغی بر پیشانی ما زدند و من نعش آن بزرگوار را به سردار همچون پرچمی می دانم که به علامت استیلای غرب زدگی، پس از دویست سال کشمکش بر بام سرای این مملکت افراشته شد و اکنون در لوای این پرچم ما شبیه به قومی از خود بیگانه ایم.»(32)

تنها در تنگنا

شیخ فریاد زد انقلاب مشروطه از مسیر و مواضع خود انحراف پیدا کرده و عناصر مخالف اسلام و قرآن در کسوت مشروطه خواهی قصد دارند اندیشه های وارداتی را جایگزین ارزشهای الهی و معنوی کنند. هنگامی که در حرم حضرت عبدالعظیم تحصّن کرده بود تا فریاد حق طلبی و اسلام خواهی خود را به گوش عوام و خواص برساند، نوشت: «(آن جشن مشروطیت) آن بازار شام... آن آتش بازی ها، آن ورود سفرا، آن هورا کشیدن ها و آن همه کتیبه های زنده باد...(خوب) می خواستید، یکی را هم بنویسید: زنده

باد شریعت، زنده باد قرآن، زنده باد اسلام.»(33) بعدها که با نفوذ شدید روشنفکران بیمار، در مجلس، توطئه را جدّی احساس کرد، بر دامنه مخالفت های خود افزود و اصولاً تصویب قانون را در چنان مجلس و نظامی، رسماً خلاف موازین شرع قلمداد کرد. فاتحان تهران پس از آن که به قدرت رسیدند، شاه را بدون محاکمه آزاد گذاشتند تا به روسیه برود و برای او مستمری هم تعیین کردند! اما نتوانستند شیخ مشروعه و مجتهدی آگاه و بیدار را تحمّل کنند و به سراغش رفته وی را دستگیر کردند و در جلسه کوتاه دادگاه شیخ را محکوم به اعدام کردند که البته دست خارجی ها در این جنایت هویدا بود. امام خمینی می فرمایند: «...مرحوم شیخ فضل اللّه نوری ایستاد که مشروطه باید مشروعه باشد، باید قوانین موافق اسلام باشد، در همان وقت که ایشان این امر را فرمود و متمّم قانون اساسی هم از کوشش ایشان بود، مخالفین و خارجی ها که یک همچو قدرتی را در روحانیت می دیدند کاری کردند که در ایران، که شیخ فضل اللّه مجاهد مجتهد دارای مقامات عالیه را، یک دادگاه درست کردند و یک نفر منحرف روحانی نما او را محاکمه کرد و در میدان توپخانه شیخ فضل اللّه را به دار کشیدند.»(34) امام ضمن تشویق

روحانیان به حضور در مجلس شورای اسلامی فرمودند: «..در جایی که اگر در هر شهری و استانی چند نفر مؤثر افکار، مثل مرحوم مدرّس شهید را داشتند، مشروطه بطور مشروع و صحیح پیش می رفت و قانون اساسی با متمم آن که مرحوم حاج شیخ فضل اللّه در راه آن شهید شد، دستخوش افکار غربی و دستخوش تصرّفاتی که در آن شد نمی گردید.»(35) آری آن فقیه والامقام تنها در تنگناهای شدیدی بسر برد اما همچنان در راه احیای ارزش های دینی مقاومت کرد تا آن که شهید شد و به همین دلیل امام دفاع از او را به عنوان سمبل دفاع از حکومت مشروعه یاد می کند، اگر چه شیخ مظلومانه در میان دشمنان و حتی دوستان چهره قابل قبولی نداشت.

پى نوشت ها

:1. نک: تاریخ سیاسی معاصر ایران، دکتر سید جلال الدین مدنی، ج 1، ص 59. 2. نقش علما در سیاست، محسن بهشتی سرشت، ص 143. 3. تاریخ ایران زمین، دکتر محمد جواد مشکور، ص 372 371. 4. بررسی و تحقیق در جنبش مشروطیت ایران، رسول جعفریان، ص 49 48. 5. صحیفه نور، ج 7، ص 206. 6. همان، ج 15، ص 85. 7. ولایت فقیه، امام خمینی، ص 7. 8. همان، ص 9. 9. تبیان، دفتر بیستم، ص 52 51. 10. بررسی و

تحقیق در نهضت مشروطه، ص 30 27. 11. صحیفه نور، ج 6، ص 285. 12. همان، ج 15، ص 202. 13. ولایت فقیه، ص 11 و 13. 14. تبیان، همان دفتر، ص 57 ؛ صحیفه نور، ج 12، ص 5. 15. پای داری تا پای دار، 4، منذر، ص 139 و 305 ؛ شیخ فضل اللّه نوری و مشروطیت، مهدی انصاری، ص 26 ؛ گلشن ابرار، جمعی از نویسندگان پژوهشکده باقرالعلوم، ج 1، ص 419. 16. مجموعه ای از رسایل...شیخ فضل اللّه نوری، محمد ترکان، ج 2، ص 326. 17. تاریخ بیداری ایرانیان، ناظم الاسلام کرمانی، ص 256. 18. انقلاب ایران، ادوارد براون، ترجمه احمد به پژوه، ص 355. 19. تاریخ مشروطه، کسروی، ص 31. 20. تبیان، همان، ص 71. 21. تاریخ بیداری ایرانیان، همان. 22. نقش علما در سیاست، ص 175. 23. آموزه، کتاب اول، ص 55. 24. مجله فرهنگ، ش 28 27، صحیفه نور، ج 13، ص 24. 25. همان، ص 26 25. 26. همان، ص 26. 27. مجموعه ای از رسایل...، ج 1،ص 104. 28. صحیفه نور، ج 13، ص 175. 29. همان، ج 18، ص 135. 30. آموزه، ص 54. 31. تبیان، ج 20، ص 71. 32. غرب زدگی جلال آل احمد، ص 78. 33. لوایح شیخ فضل

اللّه، ص 31. 34. صحیفه نور، ج 13، ص 175. 35. همان، ج 20، ص 231. غلامرضا گلی زواره 1

امام خمینی و جریان آزادی و آزادی خواهی

7 چکیده: مقدمه از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی و در جریان سالهای استقرار نظام جمهور اسلامی همواره عده ای در کشور بودند که علیرغم استفاده از انواع آزادی ها اعم از آزادی بیان و قلم و مطبوعات و اجتماعات و حتی گاهی از تریبون مجلس همواره شعار می دادند که آزادی نیست و ما نمی توانیم حرفهای خودمان را به مردم بزنیم و با مناسبتهای مختلفی که پیش می آمد و بنحوی در ارتباط با آزادی بود و جریانهای فکری موجود در کشور از مسئولین و دست اندرکاران گرفته تا اندیشمندان و متفکرین و عموم مردم و قشرهای گوناگون آن هریک به سهم خود نظرات و اندیشه هایی را مطرح می کردند و حضرت امام تشخیص می دادند که در این رابطه توصیه ها و رهنمودهایی داشته باشند، محورهایی را مطرح می کردند که مرور آنها در صحیفه نور روشنگر بسیاری از مسائل و ابهامات است و بر پیروان و ارادتمندان اوست که عطش تشنگی خود را در میان غوغای محیط بر ذهنیت امروز جامعه از چشمه سار زلال دیدگاههای امام خود را سیراب و شریعه شریعت انقلاب اسلامی را از آن دریای خروشان، پر آب سازند جرعه ای از آن زلال رهایی بخش که نصیب "بضاعة مزجاة" ما گشته این است که امام خمینی . 1 . آزادی

و استقلال را در گروه اسلام می دانستند امام معتقد بودند که اسلام تمام آزادیها و استقلالها را بیمه می کند و اگر فرزندان اسلام تربیت اسلامی شوند و اسلامی بار بیایند . استقلال و آزادی مملکت بیمه شده است )9 ص 147( همچنین اسلام را دین مستند به برهان و متکی به منطق می دانستند که از آزادی بیان و قلم نمی هراسد و از طرح مطلبهای دیگر باکی ندارد موافق آزادی و منطق است )9 ص 186( و نه با آزادی بیان، نه با آزادی قلم، نه با آزادی گفتار، نه با روشنگری و نه با صنعت مخالف است بلکه با بی بند و باری و اینکه هرکس هرکاری بکند، مخالف است )9 ص 147( امام همه چیز را برای اسلام می خواستند و اسلام را دارای همه چیز و اگر مطلبی عنوان می شد که احساس می کرد که از لوازم و اقتضائات آن مطالب این است که اسلام فاقد آن است حتی در رابطه با الفاظ چون دریا به تلاطم و خروش می آمدند که ما خودمان لفظ داریم چه داعی داریم که از غرب اخذ کنیم اسلام بهترش را دارد و همه چیز در آن هست و آنی که ما می خواهیم در آن هست )9 ص 159( و اسلام را مترقی ترین مکتب می دانستند که باید آن را شناخت

و در عمل تجربه کرد قانون اسلام را مسبب آزادی ها و دموکراسی حقیقی می دانستند که استقلال کشور را نیز تضمین می کند . امام آزادی را شجره طیبه می دانند و معتقدند از بالاترین نعمتهایی که در عالم هست آزادی انسان است . انسان حاضر است همه چیزش را فدای آزادی خودش بکند )10 ص121( اما در دنیای امروز تفسیر و تاویل آزادی و استفاده از آن در اختیار کسانی است که با اساس آزادی مقدس مخالفند )21 ص109( قلمی آزاد است که توطئه گر نباشد، قلمی آزاد است، روزنامه ای آزاد است که نخواهد این ملت را به عقب و تباهی بکشد )10 ص51( امام قلمهایی که توطئه گر و تباهی آفرین و تخریب کارند را سرنیزه های سابق و حتی بدتر از آن می دانستند و می گفتند این قلم ها همان سرنیزه سابق است که می خواهند ملت را به تباهی بکشند ... قلمهای فاسد آزاد نباید باشند . امام در رابطه با قلمهایی که در مواقع مختلف که از امور مخرب جلوگیری می شد و آنها می نوشتند که آزادی نیست و اختناق وجود دارد می فرمودند: "اینهایی که آزادی طلب هستند وقتی می بینند یک چیزی که برای مملکت ما تباهی داشته است و جلویش را گرفته اند آنها فریادشان درآمده است که اختناق است، اختناق این است که قلمهایی که

بخواهند به نفع کشوری، به نفع کشور شما، به نفع اسم شما، به نفع ملت شما بکار برود جلویش را بگیرد اگر چنانچه یک چیزی که به ضرر جامعه ما هست، به ضرر نهضت ما هست، به ضرر کشور ما هست، توطئه در کار باشد جلویش را بگیرند ین اسمش اختناق نیست این اسمش جلوگیری از فساد است این دو تا را باید، این دو مرز را باید از هم جدا کرد، جلوگیری از فساد آزاد قرار ندادن جوانها را به اینکه د راین مراکز فحشا وارد بشوند، هروئینی بشوند، تریاکی بشوند، به فحشا وارد بشوند، قمار باز بشوند و امثال ذلک، جلوگیری از اینها اسمش جلوگیری از آزادی نیست و اسمش اختناق نیست، امش عمل کردن به نفع خود جوانهاست . )10 ص56( حالا سر نیزه تبدیل شده است به منطق و تبدیل شده است به قلم )10 ص35( قلمها درصدد هستند، قدمها درصدد هستند، زبانها درصدد هستند، اغفال می خواهند بکنند مردم را، ملت را، بیدار باشید و گول اینها را نخورید . )10 ص30( اقلیتی نشسته اند و با قلم می خواهند بر اکثریت حکومت کنند، رضاخان با سرنیزه حکومت می کرد و اینها با قلم، )10/28( ما باید آن اشخاصی که و گروههایی که در مسیر اسلام نیستند، در مسیر نهضت اسلامی نیستند، در مسیر ملت

نیستند، آنها را از مقالاتشان، از گفتارشان، از کردارشان بشناسیم اینها با تشکل و قلمهای زهرآگین و صحبتهای انحرافی مشغول شده اند آنها سابق با سرنیزه اهل علم را می کوبیدند ... اینها با قلم، قلم همان سرنیزه سابق است )10 ص2 )27 . به طرح مطالب و آزادی قلم و بیان، تاکید و انتقاد سالم را مفید می دانستند امام خمینی عقیده داشتند که آزادیی که در جمهوری اسلامی وجود دارد آزادیی است که برای کشور، برای اسلام، برای مسلمین مفید است و افراد می توانند با استفاده از آن در اجتماعات داخل شوند و خدمت بکنند به مملکت خودشان و نیز آزادند که در رابطه با مصالح مملکت حرف بزنند و اشکال بکنند به دولت و مقامات دولتی و غیر دولتی آزادند در مسائل اجتماعی و مسائلی که مربوط به مصلحت کشور خودشان است حرف بزنند و هیچ قید و بندی در کار نیست . آزادند انتقاد بکنند از دولت و انتقاد بکنند از هرکسی که پایش را کج می گذارد . )9/232( امام نسبت به مطبوعات می فرمودند روزنامه ها باید مسائلی که پیش می آید را در نظر کنند یک وقت انتقاد است یعنی انتقاد سالم است، این مفید است، انتقاد خوب است و انتقاد صحیح از دولت مانع ندارد . ولی انتقام و تضعیف نباید باشد . )19 ص 216( آزادند

در اجتماعات داخل بشوند، آزادند که خدمت کنند به مملکت، آزادند که در مصالح مملکت حرف بزنند، اشکال بکنند، به دولت اشکال بکنند به مقامات دولتی و غیر دولتی، آزادند در این مسائل اجتماعی، در این مسائل اساسی که مربوط به مصلحت کشور خودتان و ملت خودتان است هیچ قید و بندی در کار نیست . )9 ص 232( آزادی در کلیه اموری که این امور به نفع خود شما هست، شما آزادید بروید بیرون مطالب خودتان را بگوئید، انتقاد از دولت بکنید، انتقاد از هرکس که پایش را کج گذاشت بکنید، هیچکس نیست که به شما بگوید چرا، )9 ص 233( امام اشکال و حتی تخطئه را یک هدیه الهی می دانند برای رشد انسانها . )20/172( رشد فکری هر قومی این است که بشناسد مقام را و بفهمد چه وقت باید چه کرد بسیاری از انحرافات که برای انسان پیدا می شود این است که موقع شناس نباشد و یک مطالبی که حالا باید طرح بشود آنرا طرح نکند یک مطالبی که حالا وقتش نیست طرح بکند ... همه باید در فکر حال باشید که این قدمی که الان می خواهید بردارید صحیح بردارید و قدمهای بعد در موقع خودش ... موقع شناسی یکی از اموری است که در ریشه هر جامعه ای دخالت زیاد دارد . )9 ص100(

ما باید در سنجش هایمان روی هم مطلب را بریزیم و حساب کنیم یک نقطه را اگر بخواهیم نظر کنیم ممکن است این نقطه ما را به خطا بکشاند . یک نقطه دیگر را نگاه کنیم باز همین طور ما باید عملکرد دولت را روی هم رفته حساب کنیم . من به همه اشخاصی که قلم دستشان است زبان گویا دارند می خواهم سفارش کنم که متوجه باشند که قلم آنها، زبان آنها در حضور خداست، فردا مواخذه دارد صحبت سر دولت و ریاست جمهور و اینها نیست صحبت سر نظام است، نظام اسلام است، ... مطرح نظام جمهوری اسلامی است ما مکلفیم به حفظ او . هم نویسنده ها مکلفند به حفظ نظام، ... وقتی که انسان فرض کنید از یک کسی گله دارد یا می بیند نقیصه ای در کار هست . این نصیحت می تواند بکند و باید بکند اما لسان نصیحت غیر لسان لجن کردن و ضایع کردن است، قلمها قلمهای نصیحت نیست مطرح دولت نیست مطرح جمهوری اسلامی است ... وقتی قلم دستمان آمد ... دیگر فکر این نباشیم که قلمم کجا می رود هر جا رفت بنویسم هر چه شد بکنم ... آقایان توجه بکنند که قلم آنها یک وقت کنید ای دانشمندان ما، ای دانشجویان ما، ای فرهنگیان ما، ای دانشگاهیان ما، اجتماعات