توضیح نهج البلاغه جلد 4

مشخصات کتاب

توضيح نهج البلاغه

جلد چهارم

تأليف: آية اللّه العظمى سيد محمد حسينى شيرازى

شناسنامه كتاب

كليه حقوق طبع و نشر براى بنياد جهانى

آية اللّه العظمى شيرازى محفوظ است.

اشاره

توضيح نهج البلاغه

جلد چهارم

تأليف: آية اللّه العظمى سيد محمد حسينى شيرازى

شناسنامه كتاب

كليه حقوق طبع و نشر براى بنياد جهانى

آية اللّه العظمى شيرازى محفوظ است.

فهرست مطالب

حكمت‌هاى اميرمؤمنان على عليه‌السلام (كلمات قصار)... 341

گزيده‌اى از كلام اميرمؤمنان عليه‌السلام كه الفاظ غريب دارد و نيازمند تفسير است... 464

سخن شارح... 564

نامه‌هاى اميرمؤمنان على عليه‌السلام

نامه بيست و دوم

اشاره

و من كتاب له عليه‌السلام إلى عبد اللّه بن العباس و كان عبد اللّه يقول: ما انتفعت بكلام بعد كلام رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كانتفاعي بهذا الكلام.

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْمَرْءَ قَدْ يَسُرُّهُ⁽¹⁾دَرْكُ مَا لَمْ يَكُنْ لِيَفُوتَهُ، وَ يَسُووءُهُ⁽²⁾فَوْتُ مَا لَمْ يَكُنْ لِيُدْرِكَهُ، فَلْيَكُنْ سُرُورُكَ بِمَا نِلْتَ مِنْ آخِرَتِكَ، وَ لْيَكُنْ أَسَفُكَ عَلَى مَا فَاتَكَ مِنْهَا، وَ مَا نِلْتَ مِنْ دُنْيَاكَ فَلاَ تُكْثِرْ بِهِ فَرَحاً، وَ مَا فَاتَكَ مِنْهَا فَلاَ تَأْسَ عَلَيْهِ جَزَعاً، وَ لْيَكُنْ هَمُّكَ فِيمَا بَعْدَ الْمَوْتِ.

...

از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به عبداللّه بن عباس و ابن‌عباس مى‌گفت: پس از كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از هيچ كلامى به اندازه اين سخن پربار بهره نبرده‌ام.

شادى و اندوه شايسته

پس از حمد و ستايش پروردگار، آدمى گاهى براى به دست آوردن چيزى كه امكان از دست رفتن آن نيست و به دست آوردن آن مقدر شده، شادمان مى‌شود، در حالى‌كه اگر چنين باشد جاى خوشحالى نيست، زيرا غالبا انسان در جايى خوشحال مى‌شود كه احتمالِ به دست آوردنِ چيزى ندهد؛ مثلاً انسان با طلوع خورشيد و امثال آن خوشحال نمى‌شود، زيرا خورشيد قطعا طلوع خواهد كرد.

و زمانى براى از دست دادن چيزى، كه از دست دادنِ آن برايش مقدر شده، اندوهگين مى‌شود، در حالى‌كه انسان نبايد به علت از دست دادن چيزى كه قطعا از دست رفتنى

...

...

است، ناراحت شود. مثلاً كسى كه سلطان نشده ناراحت نيست، چون مى‌دانسته كه قطعا سلطنت به نام او و براى او مقدر نشده است.

پس بايد شادى‌ات براى آن امور آخرتى باشد كه به دست آورده‌اى، زيرا هم احتمال دارد كه به دست آيند و هم احتمال دارد به دست نيايند. و نيز دريغ و اندوهت براى امور آخرتى باشد كه از دست داده‌اى، زيرا احتمال داشت در اختيار تو قرار بگيرد، ولى تو آن را به دست نياورده‌اى.

و از مال دنيا آنچه به دست آورده‌اى بر آن چندان شادى مكن، چرا كه دنياى مقدر حتما به انسان خواهد رسيد، و از دنيا آنچه از دست دادى براى آن چندان اندوهگين مباش زيرا دنياى نامقدر قطعا به انسان نخواهد رسيد. پس بايد دغدغه و تلاشت براى پس از مرگت باشد تا بيشترين پاداش را براى خود به دست آورى.

نامه بيست و سوم

و من كلام له عليه‌السلام قاله قبل موته على سبيل الوصية لمّا ضربه ابن ملجم لعنه اللّه

اشاره

وَصِيَّتِي⁽¹⁾لَكُمْ: أَلاَّ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئاً، وَ مُحَمَّدٌ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فَلاَ تُضَيِّعُوا سُنَّتَهُ. أَقِيمُوا هَذَيْنِ الْعَمُودَيْنِ، وَ خَلاَكُمْ ذَمٌّ. أَنَا بِالاْءَمْسِ صَاحِبُكُمْ، وَ الْيَوْمَ عِبْرَةٌ لَكُمْ، وَ غَداً مُفَارِقُكُمْ. إِنْ أَبْقَ فَأَنَا وَلِيُّ دَمِي، وَ إِنْ أَفْنَ فَالْفَنَاءُ مِيعَادِي⁽²⁾وَ إِنْ أَعْفُ فَالْعَفْوُ لِي قُرْبَةٌ، وَ هُوَ لَكُمْ حَسَنَةٌ، فَاعْفُوا «أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللّهُ لَكُمْ»⁽³⁾.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام به عنوان وصيت قبل از شهادت، آنگاه كه ابن ملجم - لعنة الله عليه - ضربه كارى بر فرق حضرتش زد

وصيتنامه امام على عليه‌السلام

اى فرزندان من، شما را سفارش مى‌كنم: چيزى يا كسى را براى خدا شريك ندانيد و سنت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يعنى شريعت و دين او را تباه نسازيد. اين دو ستون، يعنى توحيد و عمل به اسلام را برپا داريد و جز اين دو هرچه را ترك كرديد ترك كنيد و هرچه انجام داده‌ايد انجام داديد كه هيچ سرزنش و نكوهشى بر شما روا نيست.

من ديروز در حال تندرستى، در ميان شما خليفه بودم و فرمانتان مى‌دادم، و امروز مايه عبرت و پند شما هستم، تا از حال من عبرت گيريد و دريابيد كه دنيا همواره در حال تغيير و دگرگونى است و هرگز نمى‌توان به آن اعتماد كرد. و فردا از ميان شما رخت برمى‌بندم و

...

...

به سوى آخرت رهسپار مى‌شوم.

اگر زنده بمانم و از اين ضربت جان به در برم خود ولىِّ دم و خونخواه خويشم و به زخمى كه ابن‌ملجم بر من زده است يا او را مى‌بخشم و يا انتقام خود را مى‌گيرم، ولى اگر مُردم كه جاى تعجب نيست و مرگ و فنا وعده الهى است؛ و البته اگر از ابن‌ملجم درگذرم براى من مايه تقرب به خداوند و جلب رضايت اوست، چون مى‌فرمايد: «... وَ أَن تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى...»⁽¹⁾«و گذشت كردن شما به تقوا نزديك‌تر است». و نيز مى‌فرمايد: «...خُذِ الْعَفْوَ...»⁽²⁾«عفو پيشه كن».

اگر چشم از جهان فرو بستم و شما ابن‌ملجم را عفو كرديد براى شما حسنه و فضيلت است، چون عفو مستحب است و پاداش دارد، لذا عفو كنيد چنان‌كه خداوند مى‌فرمايد: «مگر دوست نداريد كه خدا بر شما ببخشايد؟». يعنى همان‌طور كه دوست داريد خدا از شما درگذرد، شما نيز از ديگران درگذريد.

ناگفته نگذاريم كه اين سفارش با انتقام گرفتن از ابن‌ملجم منافاتى ندارد، كه البته بعد از شهادت امام عليه‌السلام اتفاق افتاد، زيرا امر امام عليه‌السلام ارشادى بوده نه وجوبى، و وجود مغفرت در عفو با وجود مغفرت در قصاص منافاتى ندارد، چون هر دو حالت پاداش دارد.

وَ اللَّهِ مَا فَجَأَنِي مِنَ الْمَوْتِ وَارِدٌ كَرِهْتُهُ، وَ لاَ طَالِعٌ أَنْكَرْتُهُ، وَ مَا كُنْتُ إِلاَّ كَقَارِبٍ⁽¹⁾وَرَدَ⁽²⁾، وَ طَالِبٍ وَجَدَ «وَ ما عِنْدَ اللّهِ خَيْرٌ لِلاْءَبْرارِ»⁽³⁾.

...

امام عليه‌السلام و استقبال از مرگ

به خدا سوگند، چيزى از مرگ به سراغم نمى‌آيد كه آن را ناپسند بدانم و نه فرا رسيده‌اى كه آن را نخواهم، چون ناخرسندى از مرگ به علت جدايى از دنيا يا كوچ به آخرت است و هر دو محبوب امام عليه‌السلام بوده‌اند.

و من نسبت به مرگ همانند كسى هستم كه شبانه در جست‌وجوى آب بوده، و اكنون آن را يافته و دنبال گمشده‌اى بوده و اينك آن را پيدا كرده است. امام عليه‌السلام آرزومند لقاء اللّه و بيزار از دنيا بود و با شهادت به آرزوى ديرينه خود رسيد.

خداى سبحان نيز در قرآن مى‌فرمايد: «و آنچه نزد خداست براى نيكان بهتر است».

سخنى از سيد رضى رحمه‌الله

أقول: و قد مضى بعض هذا الكلام فيما تقدم من الخطب إلاّ أن فيه هاهنا زيادة أوجبت تكريره.

سيد رضى رحمه‌الله مى‌فرمايد: بخشى از اين كلام پيشتر بيان شد، ولى به سبب افزوده‌اى كه در آن است آن را در اينجا تكرار كرده‌ايم.

نامه بيست و چهارم

و من وصية له عليه‌السلام بما يعمل في أمواله، كتبها بعد منصرفه من صفين

اشاره

هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ أَمِيرُالْمُوءْمِنِينَ فِي مَالِهِ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ، لِيُولِجَهُ بِهِ الْجَنَّةَ، وَ يُعْطِيَهُ بِهِ الاْءَمَنَةَ.

مِنْهَا: وَ إِنَّهُ يَقُومُ بِذَلِكَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ يَأْكُلُ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ، وَ يُنْفِقُ فِي الْمَعْرُوفِ، فَإِنْ حَدَثَ بِحَسَنٍ حَدَثٌ وَ حُسَيْنٌ حَيٌّ، قَامَ بِالاْءَمْرِ بَعْدَهُ، وَ أَصْدَرَهُ مَصْدَرَهُ. وَ إِنَّ لاِبْنَيْ فَاطِمَةَ مِنْ صَدَقَةِ عَلِيٍّ مِثْلَ الَّذِي لِبَنِي عَلِيٍّ، وَ إِنِّي إِنَّمَا جَعَلْتُ الْقِيَامَ بِذَلِكَ إِلَى ابْنَيْ فَاطِمَةَ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ، وَ قُرْبَةً إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وَ تَكْرِيماً لِحُرْمَتِهِ، وَ تَشْرِيفاً لِوُصْلَتِهِ.

...

از وصاياى آن حضرت عليه‌السلام درباره اموال خود پس از بازگشت از صفّين

وصيت حضرت على عليه‌السلام

اين وصيتى است كه بنده خدا على بن ابى‌طالب اميرمؤمنان عليه‌السلام درباره اموال خود و به منظور دستيابى به پاداش الهى امر نموده تا خدا او را به اين جهت وارد بهشت كند و در آخرت از عذاب و آتش ايمنش گرداند.

اجراى اين وصيتنامه (= وقفنامه) بر عهده حسن بن على عليهماالسلام است. پس به اندازه متعارف (= حق‌التوليه) كه متولى وقف بايد استفاده كند، براى خود بردارد؛ چرا كه متحمل زحمت مى‌شود و بايد اجرت متعارف و معمول را براى خود بردارد، و باقيمانده آن را در راه خير هزينه كند. پس اگر براى حسن عليه‌السلام حادثه‌اى پيش آيد و بميرد و حسين عليه‌السلام زنده باشد او به امر وقف اقدام نمايد و همان موارد مقرّر را كه براى حسن عليه‌السلام گفتم اجرا كند؛ يعنى از موقوفه به مقدار حق‌التوليه استفاده كند و باقيمانده را در راه خير هزينه بنمايد.

...

...

وجه انتخاب آن دو

و براى فرزندان فاطمه عليهاالسلام (حسنين عليهماالسلام ) از صدقه (= موقوفه) على عليه‌السلام درست به همان اندازه است كه براى ساير فرزندان على عليه‌السلام از ديگر همسرانش مقرّر شده و همگى در استفاده يكسانند، ولى علت آنكه توليت اين موقوفه را به فرزندان فاطمه عليهاالسلام اختصاص دادم آن است كه قصدِ جذب ثواب الهى و دستيابى به تقرّبِ به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را داشتم؛ چون اين دو فرزندان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و محبوب‌ترين فرزندانم نزد خدا هستند، و بدين ترتيب، حرمت آن حضرت را پاس داشته‌ام و خويشاوندى آن حضرت با اين دو (حسنين عليهماالسلام ) را گرامى دانسته‌ام.

وَ يَشْتَرِطُ عَلَى الَّذِي يَجْعَلُهُ إِلَيْهِ أَنْ يَتْرُكَ الْمَالَ عَلَى أُصُولِهِ، وَ يُنْفِقَ مِنْ ثَمَرِهِ حَيْثُ أُمِرَ بِهِ وَ هُدِيَ لَهُ، وَ أَلاَّ يَبِيعَ مِنْ أَوْلاَدِ نَخْلِ هَذِهِ الْقُرَى وَدِيَّةً⁽¹⁾حَتَّى تُشْكِلَ أَرْضُهَا غِرَاساً⁽²⁾. وَ مَنْ كَانَ مِنْ إِمَائِي - اللاَّتِي أَطُوفُ عَلَيْهِنَّ - لَهَا وَلَدٌ أَوْ هِيَ حَامِلٌ، فَتُمْسَكُ عَلَى وَلَدِهَا وَ هِيَ مِنْ حَظِّهِ، فَإِنْ مَاتَ وَلَدُهَا وَ هِيَ حَيَّةٌ فَهِيَ عَتِيقَةٌ، قَدْ أَفْرَجَ⁽³⁾عَنْهَا الرِّقُّ، وَ حَرَّرَهَا⁽⁴⁾الْعِتْقُ.

...

شروط وقف

و على عليه‌السلام با متولى وقف، خواه امام حسن عليه‌السلام و خواه هركس ديگر، شرط مى‌كند كه مال را - اعم از زمين و نخل‌هاى خرما - نگاه‌دارد و از ميوه آن در هر جا كه مأمور است و يا به قلب او خطور كرده مثل استفاده يا صرف در امور خيريه مصرف كند و از نهال و پاجوش نخل‌هاى اين روستاهاى موقوفه چيزى را نفروشد تا اينكه زمين آن آكنده از نخل گردد.

درباره كنيزان

و هر يك از كنيزانى كه با آنها رابطه زناشويى داشته‌ام اگر داراى فرزند يا باردار شد و من در قيد حيات نبودم، بايد قيّم و سرپرست فرزند خود باشد و از نصيب ارث فرزند خود آزاد مى‌شود و اگر فرزندش بميرد و او زنده باشد آزاد است و از قيد بردگى رها مى‌گردد و هيچ وارثى نمى‌تواند او را در ملك خود درآورد.

سخنى از سيد رضى رحمه‌الله

قوله عليه‌السلام في هذه الوصية: «و ألا يبيع من نخلها ودية» الودية الفسيلة و جمعها وديّ. و قوله عليه‌السلام : «حتى تشكل أرضها غراسا» هو من أفصح الكلام، و المراد به أن الأرض يكثر

...

...

فيها غراس النخل حتى يراها الناظر على غير تلك الصفة التي عرفها بها، فيشكل عليه أمرها و يحسبها غيرها.

سيد رضى رحمه‌الله مى‌گويد: كلمه «ودية» در جمله «أن لا يبيع من نخلها ودية» به معناى «فسيلة» يعنى پاجوش و نخل كوچك و جمع آن «وديّ» است. و جمله «حتى تشكل أرضها غراساً» از زيباترين جملات است و منظور آن است كه زمين آن قدر از نخل پر شده باشد كه چون انسان آن را ببيند امر بر او مشتبه شود و چيزى غير از آنچه بوده، در نظرش آيد.

نامه بيست و پنجم

اشاره

و من وصية له عليه‌السلام كان يكتبها لمن يستعمله على الصدقات. و إنما ذكرنا هنا جملاً ليعلم بها أنه عليه‌السلام كان يقيم عماد الحق، و يشرع أمثلة العدل في صغير الأمور و كبيرها، و دقيقها و جليلها.

انْطَلِقْ عَلَى تَقْوَى اللَّهِ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، وَ لاَ تُرَوِّعَنَّ⁽¹⁾مُسْلِماً، وَ لاَ تَجْتَازَنَّ⁽²⁾عَلَيْهِ كَارِهاً، وَ لاَ تَأْخُذَنَّ مِنْهُ أَكْثَرَ مِنْ حَقِّ اللَّهِ فِي مَالِهِ، فَإِذَا قَدِمْتَ عَلَى الْحَيِّ⁽³⁾فَانْزِلْ بِمَائِهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْيَاتَهُمْ، ثُمَّ امْضِ إِلَيْهِمْ بِالسَّكِينَةِ وَ الْوَقَارِ⁽⁴⁾، حَتَّى تَقُومَ بَيْنَهُمْ فَتُسَلِّمَ عَلَيْهِمْ، وَ لاَ تُخْدِجْ⁽⁵⁾بِالتَّحِيَّةِ لَهُمْ، ثُمَّ تَقُولَ: عِبَادَ اللَّهِ، أَرْسَلَنِي إِلَيْكُمْ وَلِيُّ اللَّهِ وَ خَلِيفَتُهُ لاِآخُذَ مِنْكُمْ حَقَّ اللَّهِ فِي أَمْوَالِكُمْ، فَهَلْ لِلَّهِ فِي أَمْوَالِكُمْ مِنْ حَقٍّ فَتُوءَدُّوهُ إِلَى وَلِيِّهِ؟

...

از توصيه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به كسى كه براى جمع‌آورى صدقات مى‌گمارد

سيد رضى مى‌گويد: در اينجا جملاتى از حضرت مى‌آوريم تا دانسته شود كه آن امام ستون حق را بر پا و نمونه‌هاى عدل را در امور كوچك و بزرگ و ريز و درشت اقامه مى‌فرمود.

توصيه‌هاى اخلاقى به مأمور جمع‌آورى زكات

اى كارگزار، بر پايه تقواى خداى يگانه و بى‌انباز حركت كن و بر تمام اعمال و رفتارت تقوا و پرواى خدا حاكم باشد. و مبادا مسلمانى را به هنگام گرفتن زكات مالش بترسانى و بر

...

...

مسلمانى در حالى كه [حضورت را] خوش ندارد بگذرى و از زمين او عبور كنى.

و حق خدا در مال مسلمان، يعنى زكات را بيش از اندازه نگير و چون بر قبيله يا قريه‌اى وارد شدى، نخست بر چشمه آب آنها كه از آن مى‌نوشند و يا در كنار پناهگاه‌شان (حاشيه آبادى) فرود آ، بدون اينكه وارد كوى و برزن آنها شوى و با مركب خود از بين آنها بگذرى.

سپس با وقار و آرامش و احترام نزد آنها برو تا در ميان آنها قرار گيرى. و بر آنها سلام كن. مبادا مانند مستكبران بدون سلام بر آنها وارد شوى، و در تحيّت و سلام و احترام به آنها بخل نورز.

آنگاه پس از سلام و تحيت بگو: اى بندگان خدا، ولىّ و خليفه پروردگار، يعنى اميرمؤمنان عليه‌السلام مرا به سوى شما فرستاده است تا حق الهى (= زكات) را كه در اموالتان هست از شما بگيرم. آيا در اموال شما براى خدا حقّى وجود دارد تا آن را به ولىّ خدا (على عليه‌السلام ) بپردازيد؟

فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: لاَ، فَلاَ تُرَاجِعْهُ، وَإِنْ أَنْعَمَ لَكَ مُنْعِمٌ فَانْطَلِقْ مَعَهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُخِيفَهُ، أَوْ تُوعِدَهُ، أَوْ تَعْسِفَهُ⁽¹⁾، أَوْ تُرْهِقَهُ⁽²⁾، فَخُذْ مَا أَعْطَاكَ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ، فَإِنْ كَانَ لَهُ مَاشِيَةٌ⁽³⁾أَوْ إِبِلٌ فَلاَ تَدْخُلْهَا إِلاَّ بِإِذْنِهِ، فَإِنَّ أَكْثَرَهَا لَهُ، فَإِذَا أَتَيْتَهَا فَلاَ تَدْخُلْ عَلَيْهَا دُخُولَ مُتَسَلِّطٍ عَلَيْهِ وَ لاَ عَنِيفٍ بِهِ. وَ لاَ تُنَفِّرَنَّ بَهِيمَةً وَ لاَ تُفْزِعَنَّهَا وَ لاَ تَسُوءَنَّ⁽⁴⁾صَاحِبَهَا فِيهَا، وَ اصْدَعِ⁽⁵⁾الْمَالَ صَدْعَيْنِ ثُمَّ خَيِّرْهُ، فَإِذَا اخْتَارَ فَلاَ تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَهُ، ثُمَّ اصْدَعِ الْبَاقِيَ صَدْعَيْنِ ثُمَّ خَيِّرْهُ، فَإِذَا اخْتَارَ فَلاَ تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَهُ. فَلاَ تَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يَبْقَى مَا فِيهِ وَفَاءٌ لِحَقِّ اللَّهِ فِي مَالِهِ، فَاقْبِضْ حَقَّ اللَّهِ مِنْهُ. فَإِنِ اسْتَقَالَكَ⁽⁶⁾فَأَقِلْهُ، ثُمَّ اخْلِطْهُمَا ثُمَّ اصْنَعْ مِثْلَ الَّذِي صَنَعْتَ أَوَّلاً حَتَّى تَأْخُذَ حَقَّ اللَّهِ فِي مَالِهِ. وَ لاَ تَأْخُذَنَّ عَوْداً⁽⁷⁾، وَ لاَ هَرِمَةً⁽⁸⁾، وَ لاَ مَكْسُورَةً، وَ لاَ مَهْلُوسَةً⁽⁹⁾، وَ لاَ ذَاتَ عَوَارٍ⁽¹⁰⁾.

...

روش برخورد با مؤمنان هنگام جمع آورى زكات

پس اگر كسى گفت: زكات به مال من تعلق نمى‌گيرد، سخنش را بپذير، چرا كه بايد عمل مسلمان را بر صحت و سخنش را بر صدق حمل نمود. و اگر گفت: آرى، به مال من زكات تعلق گرفته است، همراه او برو تا زكات را بگيرى، اما او را با سخنان تهديدآميز نترسان و با درشتى و بدرفتارى چيزى از او نگير و او را به آنچه بر تو دشوار است وادار نساز و از طلا و نقره مالشان هرچه به حدّ نصاب رسيد و بقيه شروط وجوب زكات را داشت، زكاتش را بگير.

پس اگر مال زَكَوِى او چارپايانى چون گاو و شتر و گوسفند باشد، بدون اجازه صاحبش وارد آغل و يا طويله نشو، چون اكثر آن چارپايان متعلق به خود اوست و تعداد كمى از آنها زكات است و بايد كسى كه سهم اندكى دارد مراعات كسى را كه حق بيشترى دارد بنمايد.

...

...

اگر در آغل حيوانات وارد شدى مانند جبّاران و زورگويان و متكبران با عنف و خشونت نباش و هيچ حيوانى را فرارى مده كه اسلام به رعايت حال حيوانات فرمان داده، چنان‌كه رعايت حال انسانها را لحاظ داشته است. و حيوانات را نترسان و صاحب دام‌ها را با آزردن حيواناتش مرنجان، چنان‌كه برخى از افراد با چنگ زدن در پشم گوسفند، آن را بلند مى‌كنند و يا با فشار آوردن بر گرده‌شان، آنها را مى‌آزارند.

و مال را به دو بخش تقسيم كن و مالك را مخير كن كه يكى از دو قسم را انتخاب كند و هر كدام را كه انتخاب كرد او را آزاد بگذار و آن را از او مگير. سپس بخش ديگر را بار ديگر دو بخش كن و هر كدام را كه انتخاب كرد به سهم گزيده‌اش دست‌درازى مكن و بخش ديگر را تقسيم كن تا به اندازه زكات باقى بماند. آنگاه باقيمانده را به عنوان حق الهى بردار؛ مثلاً اگر مالْ بيست گوسفند باشد و حق زكات پنج گوسفند، بايد بيست گوسفند را به دو دسته ده‌تايى تقسيم كنى و دوباره ده رأس را كه او انتخاب نكرده به دو دسته پنج‌تايى قسمت نمايى و آن پنج رأسى كه او قبول نكرده به عنوان زكات بردار. ناگفته نماند كه مراد تقسيم حقيقى نيست، چون در بسيارى از اوقات تقسيم مستلزم كسر است مثلاً 5/12 تقسيم 25 به دو است.

اگر مالكْ درخواست اقاله كرد، يعنى خواست كه تقسيم را دوباره انجام بدهى قبول كن و دوباره تقسيم را از سر بگير و همه مال را بار ديگر مخلوط كن و مثل بار اول تقسيم را انجام بده تا آنگاه كه حق خدا (= زكات) را مشخص كنى؛ و بدين ترتيب حق و رضايت مالك را درنظر بگير.

به ياد داشته باش كه شتر سالمند و چارپايى كه دست و پا و شاخ آن شكسته باشد و نيز حيوان ضعيف و لاغر و عيبناك را به عنوان زكات نپذير.

وَ لاَ تَأْمَنَنَّ عَلَيْهَا إِلاَّ مَنْ تَثِقُ بِدِينِهِ، رَافِقاً بِمَالِ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى يُوَصِّلَهُ إِلَى وَلِيِّهِمْ فَيَقْسِمَهُ بَيْنَهُمْ، وَ لاَ تُوَكِّلْ بِهَا إِلاَّ نَاصِحاً شَفِيقاً وَ أَمِيناً حَفِيظاً، غَيْرَ مُعْنِفٍ⁽¹⁾وَ لاَ مُجْحِفٍ⁽²⁾، وَ لاَ مُلْغِبٍ⁽³⁾وَ لاَ مُتْعِبٍ⁽⁴⁾، ثُمَّ احْدُرْ⁽⁵⁾إِلَيْنَا مَا اجْتَمَعَ عِنْدَكَ نُصَيِّرْهُ⁽⁶⁾حَيْثُ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، فَإِذَا أَخَذَهَا أَمِينُكَ فَأَوْعِزْ⁽⁷⁾إِلَيْهِ أَلاَّ يَحُولَ بَيْنَ نَاقَةٍ وَ بَيْنَ فَصِيلِهَا⁽⁸⁾، وَ لاَ يَمْصُرَ⁽⁹⁾لَبَنَهَا فَيَضُرَّ ذَلِكَ بِوَلَدِهَا. وَ لاَ يَجْهَدَنَّهَا⁽¹⁰⁾رُكُوباً، وَ لْيَعْدِلْ بَيْنَ صَوَاحِبَاتِهَا⁽¹¹⁾فِي ذَلِكَ وَ بَيْنَهَا، وَ لْيُرَفِّهْ⁽¹²⁾عَلَى اللاَّغِبِ⁽¹³⁾، وَ لْيَسْتَأْنِ⁽¹⁴⁾بِالنَّقِبِ⁽¹⁵⁾وَ الظَّالِعِ⁽¹⁶⁾.

...

حقوق حيوانات از ديدگاه امام على عليه‌السلام

چارپايانى را كه به زكات گرفته‌اى به دست كسى بسپار كه به او اعتماد كامل دارى و او چارپايان را رعايت مى‌كند تا به دست ولىّ مسلمين (= حضرت على عليه‌السلام ) برساند و آن حضرت آنها را طبق دستور الهى با دست مباركش بين مستمندان تقسيم كند.

و براى رساندن زكات به امام عليه‌السلام كسى را مأمور كن كه خيرخواه باشد و مال مسلمانان را تباه نكند و همواره خوشخوى و مهربان باشد و به چارپايان تندى نكند، امانتدار باشد و خيانت نكند، در حفظ آن اموال بكوشد و در عين حال سهل‌انگار هم نباشد، با آنها درشتخويى ننمايد، در حق آنها ستم روا ندارد و آب و علوفه و نيازهاى آنها را به موقع فراهم آورد و حيوان را به زحمت نيندازد و نيازارد.

...

...

سپس از مال زكات هرچه نزد تو فراهم آمده به سوى ما گسيل دار تا در راهى كه خداوند فرمان داده مصرف كنيم، آنجا كه مى‌فرمايد: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَآءِ...»⁽¹⁾«صدقات، تنها به تهيدستان... مى‌رسد».

و چون فرد مورد اعتماد تو زكات را گرفت تا نزد ما بياورد به او فرمان بده كه بچه شيرخوار شتر را از مادرش جدا نكند، و شير آن را به تمامى ندوشد و براى بچه آن شتر شير باقى گذارد تا مبادا به بچه‌شتر آسيبى برسد و بر اثر كم‌شيرى، لاغر و مريض شود.

اگر مال زكات، شتر باشد آن قدر بر آن سوار نشود كه آن را به خستگى و زحمت اندازد و رنجور كند، و بين شتران در سوار شدن، به مساوات و عدالت رفتار كند؛ يعنى گاهى اين شتر را و گاهى شتر ديگر را سوار شود، و به حيوانى كه سختى كشيده و رنجور است به قدر كفايت استراحت بدهد، و با حيوانى كه سمّش زخم شده و نمى‌تواند به درستى راه برود مدارا كند.

وَ لْيُورِدْهَا مَا تَمُرُّ بِهِ مِنَ الْغُدُرِ⁽¹⁾، وَ لاَ يَعْدِلْ بِهَا عَنْ نَبْتِ الاْءَرْضِ إِلَى جَوَادِّ⁽²⁾الطَّريقِ، وَ لْيُرَوِّحْهَا⁽³⁾فِي السَّاعَاتِ، وَ لْيُمْهِلْهَا فِي النِّطَافِ⁽⁴⁾وَ الاْءَعْشَابِ⁽⁵⁾حَتَّى تَأْتِيَنَا بِإِذْنِ اللَّهِ بُدَّناً⁽⁶⁾، مُنْقِيَاتٍ⁽⁷⁾غَيْرَ مُتْعَبَاتٍ وَ لاَ مَجْهُودَاتٍ⁽⁸⁾، لِنَقْسِمَهَا عَلَى كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فَإِنَّ ذَلِكَ أَعْظَمُ لاِءَجْرِكَ، وَ أَقْرَبُ لِرُشْدِكَ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ⁽⁹⁾.

...

و چارپايان را از كنار بركه‌ها عبور دهد تا اگر تشنه باشند آب بنوشند، و مبادا آنها را از بيابان‌هاى سرسبز به سمت جاده‌هاى خشك و بى‌علف بكشاند و بدين‌ترتيب از چَرا و سيرشدن محروم سازد.

و بايد آنها را در زمان‌هايى معين و منظم استراحت بدهد و از جاهايى كه آب اندك و علفزار وجود دارد براند تا آب بنوشند و قدرى علف بخورند، باشد كه - به اذن خداوند - آن حيوانات را نه فرسوده و رنجور كه پروار و فربه به ما برساند و ما آنها را بر اساس سنّت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در راه بى‌نيازكردن فقرا و ساير مصالح و مصارف تقسيم كنيم، زيرا دستوراتى كه به تو دادم اگر انجام دهى پاداشت افزون‌تر و راه‌يافتگى‌ات بيشتر خواهد بود، إن شاء اللّه.

نامه بيست و ششم

و من عهد له عليه‌السلام إلى بعض عمّاله و قد بعثه إلى الصدقة

اشاره

آمُرُهُ بِتَقْوَى اللَّهِ فِي سَرَائِرِ أَمْرِهِ وَ خَفِيَّاتِ عَمَلِهِ، حَيْثُ لاَ شَهِيدَ⁽¹⁾غَيْرُهُ، وَ لاَ وَكِيلَ دُونَهُ. وَ آمُرُهُ أَلاَّ يَعْمَلَ بِشَيْءٍ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ فِيمَا ظَهَرَ فَيُخَالِفَ إِلَى غَيْرِهِ فِيمَا أَسَرَّ، وَ مَنْ لَمْ يَخْتَلِفْ سِرُّهُ وَ عَلاَنِيَتُهُ، وَ فِعْلُهُ وَ مَقَالَتُهُ، فَقَدْ أَدَّى الاْءَمَانَةَ، وَ أَخْلَصَ الْعِبَادَةَ. وَ آمُرُهُ أَلاَّ يَجْبَهَهُمْ⁽²⁾وَ لاَ يَعْضَهَهُمْ⁽³⁾، وَ لاَ يَرْغَبَ عَنْهُمْ⁽⁴⁾تَفَضُّلاً بِالاْءِمَارَةِ عَلَيْهِمْ، فَإِنَّهُمُ الاْءِخْوَانُ فِي الدِّينِ، وَ الاْءَعْوَانُ عَلَى اسْتِخْرَاجِ الْحُقُوقِ.

...

از فرمان‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به يكى از عاملانش آنگاه كه او را براى جمع‌آورى زكات فرستاده بود

توصيه‌هايى چند به مأمور جمع‌آورى زكات

او را به تقواى الهى، يعنى ترس از خدا در كارهاى مخفيانه و اعمال پنهانى كه انجام مى‌دهد، فرمان مى‌دهم، چون تقوا در اين امور مهم‌تر از تقواى در كارهاى علنى و آشكار است. آن‌جايى كه هيچ شاهدى غير از خدا عمل پنهانى را نمى‌بيند و هيچ كس غير از خدا نيست كه بتوان كارها را مطلقا و به تمامى به او واگذار كرد. احتمال دارد كه «شهيد» نيز به طور مطلق به همين معنى (وكيل) باشد.

و او را فرمان مى‌دهم به اين نكته كه مبادا خدا را به ظاهر اطاعت كند، اما غير از آن را در نهان داشته باشد، پس ظاهر و باطنش در طاعت پروردگار يكسان باشد، زيرا اگر كسى

...

...

ظاهر و باطن و فعل و قول او با يكديگر هماهنگ و موافق باشد حق امانت را كه بر دوش او به عنوان بندگى و طاعت الهى است ادا نموده و عبادت را براى خدا مخلصانه به جاى آورده است، و اگر كسى اهل ريا باشد ظاهر و باطن و نهان و هويداى او متفاوت خواهد بود [ و در اين صورت نمى‌توان به او اعتماد كرد].

و به او فرمان مى‌دهم به كسانى كه از آنها زكات مى‌گيرد تهمت نزند، چنان كه عادت فرمانروايان اين بود كه در هنگام غضب كردن بر رعيّت و زيردستان به آنها تهمت مى‌زدند تا انتقام‌گيرى خود را توجيه كنند.

نيز فرمانش مى‌دهم كه از آنها روى برنتابد و به سبب قدرت و حكومتى كه بر آنها دارد به آنان بى‌اعتنايى نكند و خود را برتر نشمارد، چرا كه آنها برادران دينى و ياوران او در امر استخراج و جمع‌آورى حقوق الهى‌اند، زيرا آنها زكات مى‌دهند و او آن را از ايشان مى‌ستاند.

وَ إِنَّ لَكَ فِي هَذِهِ الصَّدَقَةِ نَصِيباً مَفْرُوضاً وَ حَقّاً مَعْلُوماً، وَ شُرَكَاءَ أَهْلَ مَسْكَنَةٍ وَ ضُعَفَاءَ ذَوِي فَاقَةٍ، وَإِنَّا مُوَفُّوكَ حَقَّكَ، فَوَفِّهِمْ حُقُوقَهُمْ، وَإِلاَّ تَفْعَلْ فَإِنَّكَ مِنْ أَكْثَرِ النَّاسِ خُصُوماً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ بُوءْسَا⁽¹⁾لِمَنْ خَصْمُهُ عِنْدَ اللَّهِ الْفُقَرَاءُ وَ الْمَسَاكِينُ وَ السَّائِلُونَ وَ الْمَدْفُوعُونَ⁽²⁾وَ الْغَارِمُ⁽³⁾، وَ ابْنُ السَّبِيلِ⁽⁴⁾! وَ مَنِ اسْتَهَانَ بِالاْءَمَانَةِ وَ رَتَعَ⁽⁵⁾فِي الْخِيَانَةِ، وَ لَمْ يُنَزِّهْ نَفْسَهُ وَ دِينَهُ عَنْهَا، فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ فِي الدُّنْيَا الْخِزْيَ⁽⁶⁾، وَ هُوَ فِي الاْآخِرَةِ أَذَلُّ وَ أَخْزَى، وَ إِنَّ أَعْظَمَ الْخِيَانَةِ خِيَانَةُ الاْءُمَّةِ، وَ أَفْظَعَ ⁽⁷⁾الْغِشِّ غِشُّ الاْءَئِمَّةِ، وَ السَّلاَمُ.

...

لزوم پرداخت حق الزحمه مأمور جمع‌آورى زكات

البته تو نيز در اين زكات حق و بهره واجب و معينى دارى كه خداى سبحان تحت عنوان «وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا» به عنوان يكى از مصارف هشتگانه زكات براى تو سهم و بهره‌اى معيّن فرموده و در رديف فقيران، مسكينان و ناتوانان تهيدست آورده است، آنجا كه مى‌فرمايد: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَآءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا...»⁽⁸⁾«صدقات، تنها به تهيدستان و بينوايان و متصديان [گردآورى و پخش] آن و... اختصاص دارد».

و بدان كه ما حق تو را خواهيم داد، پس تو، اى مأمور جمع‌آورى زكات، حقوق صاحبان اموال را در قول و عمل به خوبى رعايت كن و بر آنها تعدّى مكن و حقوق مستحقان زكات را با كمتر گرفتن زكات از صاحبان مال ضايع مكن و گرنه در روز قيامت بيشترين دشمن و طلبكار را خواهى داشت، زيرا در روز قيامت تمام فقيران، دشمن و طلبكار تو خواهند بود.

...

...

و بيچاره و نوميد و تهيدست كسى است كه در قيامت نزد پروردگار، فقيران و تهيدستان و نيازمندان و بدهكاران و در راه‌ماندگان، دشمن او باشند.

كيفر خيانت

و كسى كه امانت را سبك بشمارد و در امانت خيانت كند و حقوق مردم را ادا نكند و شرافت خود را نزد مردم، و دين خود را نزد خداى سبحان از خيانت نپيرايد، خود را به خوارى و خفت افكنده و در آخرت خوارتر و ذليل‌تر از دنيا خواهد بود.

و بالاترين خيانت، خيانت در اموال امت و فقيران و ساير مصالح آنان است و بدترين دغلكارى آن است كه انسان با فرمانروايان و خلفاى (حق) غش كند و دغل ورزد؛ و السلام.

نامه بيست و هفتم

و من عهد له عليه‌السلام إلى محمد بن أبي بكر حين قلّده مصر

اشاره

فَاخْفِضْ لَهُمْ جَنَاحَكَ⁽¹⁾، وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَكَ⁽²⁾، وَ ابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَكَ، وَ آسِ⁽³⁾بَيْنَهُمْ فِي اللَّحْظَةِ⁽⁴⁾وَ النَّظْرَةِ، حَتَّى لاَ يَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ⁽⁵⁾فِي حَيْفِكَ⁽⁶⁾لَهُمْ، وَ لاَ يَيْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِكَ⁽⁷⁾بِهِمْ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُسَائِلُكُمْ مَعْشَرَ⁽⁸⁾عِبَادِهِ عَنِ الصَّغِيرَةِ مِنْ أَعْمَالِكُمْ وَ الْكَبِيرَةِ، وَ الظَّاهِرَةِ وَ الْمَسْتُورَةِ فَإِنْ يُعَذِّبْ فَأَنْتُمْ أَظْلَمُ⁽⁹⁾، وَ إِنْ يَعْفُ فَهُوَ أَكْرَمُ.

...

از عهدنامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به محمد بن ابى‌بكر هنگام اعزام او به عنوان والى مصر

روش برخورد حاكمان با مردم

براى آنان (مردم مصر) بال خود را فروگستر و با آنها فروتنى كن، رفتار و گفتارت را با آنان نرم‌گردان. و چهره خود را براى آنها گشاده بدار و روىْ ترش مكن.

...

...

و در نگاه‌كردن به آنها رفتارى يكسان داشته باش و مبادا به يكى بيش از ديگرى نگاه كنى كه گمان كند تو برخى را بر ديگران ترجيح مى‌دهى و اشراف و بزرگان به تو اميد نبندند تا براى استمالت از آنان به مردم ستم روا كنى، زيرا اگر اشراف از حاكم و فرمانروا توجه و عنايت بيشترى ببينند اميدوار مى‌شوند كه شايد بتوانند او را به سمت خود بكشانند و از اين رهگذر در روا كردن ظلم به ضعيفان به هدف شوم خود برسند.

و مبادا ضعيفان از عدل و داد تو نوميد شوند، يعنى اين طور نباشد كه تو از آنها رويگردان شوى و ميان قوى و ضعيف تفاوت بگذارى.

محكمه الهى

بى‌ترديد، اى بندگان خدا، حضرت بارى تعالى از تمامى اعمال كوچك و بزرگ و پيدا و پنهانتان خواهد پرسيد؛ نگاه با گوشه چشم هم مانند نماز و روزه محاسبه خواهد شد.

و هرآنچه كه از ديد مردم پنهان است و هر آنچه ظاهر و آشكار باشد، مورد بازخواست قرار خواهد گرفت.

پس اگر خداوند عذابتان كند، شما ستمگريد نه آن حضرت، و چون بر شما ببخشايد و از گناهتان درگذرد، او بزرگوار است و با كرم و فضل خودْ شما را بخشوده است.

وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ الْمُتَّقِينَ ذَهَبُوا بِعَاجِلِ الدُّنْيَا وَ آجِلِ الاْآخِرَةِ، فَشَارَكُوا أَهْلَ الدُّنْيَا فِي دُنْيَاهُمْ، وَ لَمْ يُشَارِكُوا أَهْلَ الدُّنْيَا فِي آخِرَتِهِمْ. سَكَنُوا الدُّنْيَا بِأَفْضَلِ مَا سُكِنَتْ، وَ أَكَلُوهَا بِأَفْضَلِ مَا أُكِلَتْ، فَحَظُوا مِنَ الدُّنْيَا بِمَا حَظِيَ بِهِ الْمُتْرَفُونَ، وَ أَخَذُوا مِنْهَا مَا أَخَذَهُ الْجَبَابِرَةُ الْمُتَكَبِّرُونَ، ثُمَّ انْقَلَبُوا عَنْهَا بِالزَّادِ الْمُبَلِّغِ، وَ الْمَتْجَرِ الرَّابِحِ. أَصَابُوا لَذَّةَ زُهْدِ الدُّنْيَا فِي دُنْيَاهُمْ، وَ تَيَقَّنُوا أَنَّهُمْ جِيرَانُ اللَّهِ غَداً فِي آخِرَتِهِمْ. لاَ تُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَةٌ وَ لاَ يَنْقُصُ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنْ لَذَّةٍ.

...

ويژگى‌هاى پرهيزگاران

اى بندگان خدا، بدانيد كه پرهيزگاران، يعنى كسانى كه از خدا مى‌ترسند و براى رضاى او عمل مى‌كنند، از دنياى زودگذر براى آخرت بهره گرفتند، يعنى هم از خوبى‌هاى دنيا و هم از بهره‌هاى اخروى برخوردار شدند.

در نتيجه آنان با اهل دنيا كه از تقوا بى‌بهره‌اند در بهترين جاى‌ها سكنا گزيدند، زيرا از تقسيم الهى راضى و مطمئن هستند كه در مسكن خود گناه نكرده و راحت و آرام زندگى مى‌كنند، به خلاف افراد بى‌تقوا كه حتى اگر در قصر به راحتى زندگى كنند باز هم راضى نيستند، چون رضامندى از لوازم ايمان است وانگهى هيچ‌گونه آرامشى ندارند، چون در به دست آوردن اين مسكن مرتكب گناه شده‌اند؛ و لذا به سبب سرنوشتى كه خواهند داشت، همواره نگران و پريشان‌خاطرند.

پرهيزگاران هرچه در دنيا خوردند بهترين بود. بدين معنا كه آنان به رضاى الهى راضى و از پاداش حضرتش مطمئن هستند، هرچه بخورند حتى اگر نان خشك و غذايى بسيار محدود و ناچيز باشد، براى آنان بهترين غذاست، به خلاف نافرمانانِ گناه‌پيشه كه هرچه بخورند بدترين غذاست، حتى اگر عالى‌ترين و خوشگوارترين خوراك باشد. بنابراين پرهيزگاران به اندازه مسرفان از دنيا كام گرفتند و همانند جباران كه بر مردم ستم روا مى‌دارند و مستكبران كه حقوق الهى را از سرِ تكبر و برترى‌جويى ادا نمى‌كنند از دنيا بهره

...

...

گرفتند، با اين تفاوت كه پرهيزگاران با توشه‌اى از دنيا كه آنها را به مقامات رفيع اخروى و به تجارتى سودمند برساند رخت بربسته‌اند، يعنى با عمل صالح به سوى آخرت رهسپار شدند، زيرا در دنيا عمل صالح انجام دادند و در آخرت پاداش دوچندان مى‌برند.

پرهيزگاران لذت زهد خود را - كه هيچ لذتى با آن برابرى نمى‌كند و همان لذت عقل است - مى‌برند و يقين دارند كه فرداى قيامت همسايگان خدايند و در جوار لطفِ اويند. اين يك تشبيه معقول به محسوس است، زيرا آخرتْ سراى خشنودى و كرامت پروردگار است، پس گويى خداى سبحان در آنجاست و يقين پرهيزگاران به همسايگى خدا موجب بهتر شدنِ دنياى آنها نسبت به سايرين مى‌شود.

هيچ يك از دعاهاى پرهيزگاران رد نمى‌شود، زيرا خداى سبحان دعاى هر انسان فرمانبردار را استجابت مى‌كند.

و از آنها هيچ بهره‌اى كاسته نمى‌گردد، زيرا از تمام لذت‌هاى مباح دنيا، مانند: مسكن، پوشاك، خوردنى‌ها و آشاميدنى‌ها، ازدواج، مركب و... بهره مى‌برند [و در واقع از تمام مباحات، كام دل گرفته‌اند و بى‌ترديد در سراى ديگر نيز از نعمت‌هاى پايدار الهى برخوردار خواهند بود].

فَاحْذَرُوا عِبَادَ اللَّهِ الْمَوْتَ وَ قُرْبَهُ، وَ أَعِدُّوا لَهُ عُدَّتَهُ، فَإِنَّهُ يَأْتِي بِأَمْرٍ عَظِيمٍ، وَ خَطْبٍ⁽¹⁾جَلِيلٍ⁽²⁾، بِخَيْرٍ لاَ يَكُونُ مَعَهُ شَرٌّ أَبَداً، أَوْ شَرٍّ لاَ يَكُونُ مَعَهُ خَيْرٌ أَبَداً. فَمَنْ أَقْرَبُ إِلَى الْجَنَّةِ مِنْ عَامِلِهَا؟ وَ مَنْ أَقْرَبُ إِلَى النَّارِ مِنْ عَامِلِهَا؟ وَ أَنْتُمْ طُرَدَاءُ⁽³⁾الْمَوْتِ، إِنْ أَقَمْتُمْ لَهُ أَخَذَكُمْ، وَ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنْهُ أَدْرَكَكُمْ، وَ هُوَ أَلْزَمُ لَكُمْ مِنْ ظِلِّكُمْ. الْمَوْتُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِيكُمْ⁽⁴⁾، وَ الدُّنْيَا تُطْوَى⁽⁵⁾مِنْ خَلْفِكُمْ.

...

لزوم آمادگى براى مرگ

پس، اى بندگان خدا، از مرگ و نزديك بودنِ آن برحذر باشيد، زيرا سرانجام و لاجرم به سراغ همگان خواهد آمد و هر چه آمدنى باشد، سرانجام نزديك خواهد بود.

و براى پس از مرگ توشه‌اى درخور تهيه كنيد كه همانا نيكوكارى و عمل صالح است.

و بدانيد كه مرگ، با امرى بزرگ، يعنى انتقال به آخرت و مصيبتى عظيم به سراغتان خواهد آمد. مرگ براى مؤمنان يا با خيرى همراه است كه ديگر براى هميشه شرّى همراه آن نخواهد بود و يا براى كافران و تبهكاران با شرّى همراه است كه براى هميشه خيرى همراه آن نخواهد بود، زيرا پاداش مؤمنان و كيفر كافران در صورت جاودان بودن آن، هميشگى و جاودانه است نه موقّت و ناپايدار.

چه كسى به بهشت نزديك‌تر است از عمل كننده‌اى كه براى آن مى‌كوشد؟ و چه كسى به دوزخ نزديك‌تر است از عمل كننده‌اى كه براى آن تلاش مى‌كند؟ اين استفهام به معناى نفى است، يعنى از عامل و كننده كار هيچ كسى به نتيجه كردارش نزديك‌تر نيست، عمل خواه بهشت باشد و خواه جهنم.

و شما مردم دنبال‌شده مرگ هستيد، يعنى همان طورى كه صياد صيد خود را تعقيب

...

...

مى‌كند تا او را بگيرد، مرگ نيز همواره در تعقيب شماست. اگر در سرزمين خود بمانيد، مرگ شما را مى‌گيرد و اگر به سرزمينى ديگر بگريزيد و به عنوان سياحت به بلاد و كشورهاى ديگر برويد يا به استحكام بناها و تهيه سلاح و امثال آنها بپردازيد تا خود را از كشته شدن و مرگ ناگهانى حفظ كنيد، بى‌ترديد باز هم مرگ به سراغتان خواهد آمد و فرار سودى نخواهد داشت.

مرگ از سايه با شما همراه‌تر و همگام‌تر است تا آن‌گاه كه وقت آن فرا رسد و شما را دربر بگيرد. اين جمله كنايه از نهايت نزديكى مرگ به انسان است.

مرگ به موهاى جلو سر شما بسته شده است، يعنى همان‌طور كه اگر چيزى به موى جلو سر كسى بسته شده باشد ملازم و همراه با اوست، مرگ نيز اين چنين همراه شماست.

و دنيا از پشت سر شما درهم پيچيده مى‌شود، يعنى گويى انسان در طومار درازى قرار گرفته كه هرچه از عمر او مى‌گذرد اين طومار نيز از پشت سر او پيچيده مى‌شود و انسان هرچه به جلو مى‌رود به آخر آن طومار نزديك مى‌گردد و اين روند همچنان ادامه دارد تا به پايان خود برسد.

فَاحْذَرُوا نَاراً قَعْرُهَا بَعِيدٌ، وَ حَرُّهَا شَدِيدٌ وَ عَذَابُهَا جَدِيدٌ. دَارٌ لَيْسَ فِيهَا رَحْمَةٌ، وَ لاَ تُسْمَعُ فِيهَا دَعْوَةٌ، وَ لاَ تُفَرَّجُ فِيهَا كُرْبَةٌ. وَ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ يَشْتَدَّ خَوْفُكُمْ مِنَ اللَّهِ، وَ أَنْ يَحْسُنَ ظَنُّكُمْ بِهِ، فَاجْمَعُوا بَيْنَهُمَا، فَإِنَّ الْعَبْدَ إِنَّمَا يَكُونُ حُسْنُ ظَنِّهِ بِرَبِّهِ عَلَى قَدْرِ خَوْفِهِ مِنْ رَبِّهِ، وَ إِنَّ أَحْسَنَ النَّاسِ ظَنّاً بِاللَّهِ أَشَدُّهُمْ خَوْفاً لِلَّهِ.

...

ويژگى‌هاى آتش دوزخ

اى مردم از آتش جهنمى بترسيد كه عمق و ژرفاى آن زياد و سوزندگى گرماى آن بسيار سخت و عذاب آن نوبه‌نو است، زيرا هرگز خاموش نمى‌شود و همواره در حال تجديد است؛ پس با گناه، خود را گرفتار آن نسازيد.

جهنم سرايى است كه در آن رحمت و مهربانى وجود ندارد و خداى سبحان هرگز بر دوزخيان ترحّم نمى‌كند و فرياد و خواسته كسى پذيرفته نمى‌شود. يعنى اگر كسى خدا را بخواند پاسخى نمى‌شنود، و هيچ اندوهى در جهنم برطرف نمى‌گردد و دوزخيان در اندوه و عذاب دائمى و جاودانه هستند.

بيم و اميد

و اگر بتوانيد خوف و ترس خود را از خدا فزونى بخشيد، يعنى موجبات خوف خدا را با كثرت تفكر و عبادت زياد كنيد و بتوانيد به خدا خوش‌گمان و اميدوار باشيد كه شما را به بهشت خواهد برد، پس ميان بيم و اميد جمع كنيد، زيرا حسن ظنّ و خوش‌گمانى بنده به پروردگارش به اندازه خوف او از حضرتش مى‌باشد، زيرا كسى كه از خدا بترسد از عذاب او آگاه است و كسى كه از عذاب او آگاه باشد از رحمت او نيز آگاه مى‌باشد. لذا به خدا هم اميد دارد، هم بيم، زيرا لازمه شناخت رحمت الهى اميد و لازمه شناخت عذاب الهى خوف است. و كسى كه به خدا خوش‌گمان‌تر است كه خدا او را مورد مهر و ترحم و تفضلِ خود قرار مى‌دهد، بيش از همه از خدا ترس و خوف دارد كه مبادا او را كيفر و عذاب دهد.

وَ اعْلَمْ يَا مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ، أَنِّي قَدْ وَلَّيْتُكَ أَعْظَمَ أَجْنَادِي⁽¹⁾فِي نَفْسِي أَهْلَ مِصْرَ، فَأَنْتَ مَحْقُوقٌ⁽²⁾أَنْ تُخَالِفَ عَلَى نَفْسِكَ، وَ أَنْ تُنَافِحَ⁽³⁾عَنْ دِينِكَ، وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ لَكَ إِلاَّ سَاعَةٌ مِنَ الدَّهْرِ، وَ لاَ تُسْخِطِ اللَّهَ بِرِضَا أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ، فَإِنَّ فِي اللَّهِ خَلَفاً مِنْ غَيْرِهِ، وَ لَيْسَ مِنَ اللَّهِ خَلَفٌ فِي غَيْرِهِ. صَلِّ الصَّلاَةَ لِوَقْتِهَا الْمُوءَقَّتِ لَهَا، وَ لاَ تُعَجِّلْ وَقْتَهَا لِفَرَاغٍ، وَ لاَ تُوءَخِّرْهَا عَنْ وَقْتِهَا لاِشْتِغَالٍ. وَ اعْلَمْ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ عَمَلِكَ تَبَعٌ لِصَلاَتِكَ.

...

خواسته‌هاى امام عليه‌السلام

و بدان اى محمد بن ابى بكر كه تو را بر بزرگ‌ترين لشكريانم نزد خودم، يعنى بر مردم مصر به ولايت گماردم، پس، از تو به حق خواسته شده است كه با خواسته‌ها و شهوت‌هاى نفسانى خود مخالفت ورزى، و از دين خود دفاع كنى، هرچند از عمر تو تنها يك ساعت مانده باشد، به خلاف نادانان كه مى‌گويند: عمر كوتاه است و تا آنجا كه ممكن است، بايد آن را با لذت و خوشى سپرى كرد.

و مبادا براى جلب رضايت كسى خدا را به خشم درآورى؛ يعنى براى خشنودى مردم، گناه نكن، زيرا براى تو خشنودى خدا از هر چيز بهتر است؛ يعنى اگر مردم به تو بى‌مهرى كردند خداى سبحان آن را جبران خواهد كرد، ولى هيچ چيزى خشم خدا را جبران نمى‌كند، يعنى اگر خدا به كسى غضب كند و از فضل خويش محرومش سازد هيچ چيزى آن را جبران نخواهد كرد.

نماز را در وقتش كه براى آن معين شده بخوان؛ مثلاً بين الطلوعين نماز صبح و از ظهر تا غروب آفتاب نماز ظهر و عصر و از مغرب تا نيمه شب نماز مغرب و عشا را بخوان، و به

...

...

دليل داشتن وقت اضافى نماز را پيش از وقت معيّن، مثلاً نماز ظهر را قبل از اذان ظهر مخوان و نماز را به علت مشغله‌ات از وقتش به تأخير مينداز و مثلاً نماز ظهر را به بعد از مغرب موكول مكن. و بدان كه هر كار كه مى‌كنى تابع نماز توست كه اگر قبول شد آن عمل نيز پذيرفته مى‌شود و اگر پذيرفته نشد آن عمل نيز پذيرفته نمى‌گردد.

وَ مِنْهُ: فَإِنَّهُ لاَ سَوَاءَ، إِمَامُ الْهُدَى وَ إِمَامُ الرَّدَى، وَ وَلِيُّ النَّبِيِّ، وَ عَدُوُّ النَّبِيِّ. وَ لَقَدْ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : «إِنِّي لاَ أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي مُوءْمِناً وَ لاَ مُشْرِكاً، أَمَّا الْمُوءْمِنُ فَيَمْنَعُهُ اللَّهُ بِإِيمَانِهِ، وَ أَمَّا الْمُشْرِكُ فَيَقْمَعُهُ اللَّهُ بِشِرْكِهِ، وَ لَكِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ كُلَّ مُنَافِقِ الْجَنَانِ، عَالِمِ اللِّسَانِ، يَقُولُ مَا تَعْرِفُونَ وَ يَفْعَلُ مَا تُنْكِرُونَ».

...

ناهمگونى هدايتگران و گمراه‌كنندگان

و در بخشى از اين نامه آمده است:

بى ترديد رهبر هدايتگر كه موجب هدايت مردمان است با رهبر گمراه‌كننده كه موجب فرومايگى و هلاكت انسان‌هاست يكسان نيستند. و كسى كه دوستدار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است با دشمن وى همسانى ندارد.

خطر منافقان

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به من فرمود: من براى امتم از مؤمن و مشرك هراسى ندارم كه آنها را گمراه كنند و آزار برسانند، چرا كه خداوند مؤمن را به سبب ايمانش از آزار ديگران باز مى‌دارد و مشرك را به سبب شركش مقهور و منكوب مى‌كند تا نتواند به مؤمنان آزار برساند، زيرا مردم فرد مشرك را مى‌شناسند و بدين ترتيب نمى‌تواند به مؤمنان آسيبى رساند و به بيراهه كشاند، اما، اى مؤمنان، من براى شما از منافقان مى‌ترسم كه شما را گمراه سازند، منافقى كه نفاق و كفر را در دل پنهان كرده و به زبان شريعت و احكام آن آشناست و آنچه را شما مى‌پسنديد بر زبان مى‌راند، ولى به گناهان و محرماتى كه از آن پرهيز مى‌كنيد و نكوهيده مى‌داريد عمل مى‌كند. پس او امت را با زبان خود مى‌فريبد و موجب مى‌شود كه از عمل او پيروى كنند.

نامه بيست و هشتم

و من كتاب له عليه‌السلام إلى معاوية جواباً و هو من محاسن الكتب

اشاره

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ أَتَانِي كِتَابُكَ تَذْكُرُ فِيهِ اصْطِفَاءَ اللَّهِ مُحَمَّداً صلى‌الله‌عليه‌و‌آله لِدِينِهِ، وَ تَأْيِيدَهُ إِيَّاهُ بِمَنْ أَيَّدَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ، فَلَقَدْ خَبَّأَ⁽¹⁾لَنَا الدَّهْرُ مِنْكَ عَجَباً، إِذْ طَفِقْتَ⁽²⁾تُخْبِرُنَا بِبَلاَءِ اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَنَا، وَ نِعْمَتِهِ عَلَيْنَا فِي نَبِيِّنَا، فَكُنْتَ فِي ذَلِكَ كَنَاقِلِ التَّمْرِ إِلَى هَجَرَ⁽³⁾، أَوْ دَاعِي مُسَدِّدِهِ⁽⁴⁾إِلَى النِّضَالِ⁽⁵⁾، وَ زَعَمْتَ أَنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ فِي الاْءِسْلاَمِ فُلاَنٌ وَ فُلاَنٌ، فَذَكَرْتَ أَمْراً إِنْ تَمَّ اعْتَزَلَكَ كُلُّهُ، وَ إِنْ نَقَصَ لَمْ يَلْحَقْكَ ثَلْمَتُهُ⁽⁶⁾.

...

از نامه‌هاى حضرت على عليه‌السلام در پاسخ به نامه معاويه

سيد رضى مى‌فرمايد: اين نامه از زيباترين نامه‌هاى موجود است.

پس از حمد و ثناى الهى و صلوات به روح مقدس رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نامه تو به من رسيد كه در آن يادآورى كرده بودى كه خداى متعال حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به رسالت برگزيد تا دين الهى را به مردم برساند، و آن حضرت را به وسيله اصحاب و يارانى تأييد و مدد نموده است، يعنى ياوران و اصحابى براى آن حضرت فراهم آورده كه رسالت و حقانيت او را پذيرفته و اوامر او را اجرا نموده‌اند.

روزگارْ شگفتى خود را از تو پنهان كرده بود و با اين جمله آشكار كرد كه تو مى‌خواهى

...

...

امتحان الهى را به ما خبر دهى و نعمت وجود رسول الله صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را براى ما توضيح بدهى، زيرا خداوند آن حضرت را به وسيله خود ما تأييد فرموده است. اين كلام از شخصى نيرنگ‌باز مانند تو كه مى‌خواهد صاحب حق را از حقِ خود دور سازد، صادر شده است، زيرا حق را براى صاحب حق بيان نمى‌كنند، بلكه براى غير صاحب حق بيان مى‌كنند تا متوجه بشود.

تو در اين گفتار مانند كسى هستى كه خرما به هجر (= زيره به كرمان) مى‌برد و يا بخواهد استاد ماهر تيرانداز خود را تيراندازى بياموزد.

تو گمان كردى كه در جامعه اسلامى فلانى و فلانى بهترين مردمان هستند. معاويه در نامه خود به امام عليه‌السلام پس از كوچك شمردن آن حضرت، از دو نفر ياد كرده و آنان را برترين افراد در جامعه اسلامى خوانده بود.

تو مطالبى ذكر كرده‌اى كه اگر درست و كامل باشند، تو كاملاً از اين مطالب دور هستى و فضيلت آنها تو را سودى نبخشيده و از آن بهره‌اى نمى‌برى و اگر نادرست باشد و دروغ گفته باشى، كه چنين است، عيب و نقص آن متوجه تو نخواهد بود، چون بى‌فضيلتى كسى، فضيلت ديگرى را خدشه‌دار نمى‌كند.

وَ مَا أَنْتَ وَ الْفَاضِلَ وَ الْمَفْضُولَ، وَ السَّائِسَ⁽¹⁾وَ الْمَسُوسَ⁽²⁾؟ وَ مَا لِلطُّلَقَاءِ وَ أَبْنَاءِ الطُّلَقَاءِ، وَ التَّمْيِيزَ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ الاْءَوَّلِينَ، وَ تَرْتِيبَ دَرَجَاتِهِمْ، وَ تَعْرِيفَ طَبَقَاتِهِمْ؟ هَيْهَاتَ لَقَدْ حَنَّ⁽³⁾قِدْحٌ⁽⁴⁾لَيْسَ مِنْهَا، وَ طَفِقَ⁽⁵⁾يَحْكُمُ فِيهَا مَنْ عَلَيْهِ الْحُكْمُ لَهَا. أَ لاَ تَرْبَعُ⁽⁶⁾أَيُّهَا الاْءِنْسَانُ عَلَى ظَلْعِكَ⁽⁷⁾، وَ تَعْرِفُ قُصُورَ ذَرْعِكَ⁽⁸⁾، وَ تَتَأَخَّرُ حَيْثُ أَخَّرَكَ الْقَدَرُ، فَمَا عَلَيْكَ غَلَبَةُ الْمَغْلُوبِ، وَ لاَ ظَفَرُ الظَّافِرِ، وَ إِنَّكَ لَذَهَّابٌ⁽⁹⁾فِي التِّيهِ⁽¹⁰⁾، رَوَّاغٌ⁽¹¹⁾عَنِ الْقَصْدِ⁽¹²⁾.

...

تحقير شديد معاويه و خاندان او

تو را نرسد كه چه كسى فاضل و چه كسى مفضول است؛ يعنى تو اى معاويه از فهم و درك و تعيين چنين مطلبى ناتوانى، زيرا فضل ديگران را انسان‌هاى داراى فضل و فهم مى‌فهمند نه تو كه از فضيلت هيچ بهره‌اى ندارى. تو چه مى‌فهمى كه چه كسى بايد سياست و حاكميت را در دست بگيرد و چه كسى تحت حاكميت و سياست در آيد؟

آزادشدگان و فرزندانشان كه در روز فتح مكه به امر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آزاد و از ترس جانشان مسلمان شده‌اند را چه كار كه اولين مهاجران چه كسانى‌اند و چه درجاتى داشته‌اند و ترتيب مقامات آنها چيست و كدام يك بر ديگرى برترى دارند و در كدام مرتبه از فضيلت‌اند؟

ابوسفيان و معاويه جزو آزادشدگانِ به دست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز فتح مكه بودند، كه آن حضرت به آنها فرمود: «اِذهبوا أنتمُ الطُّلقاء⁽¹³⁾برويد كه آزاد شدگانيد».

...

...

هيهات كه كسى مهاجران و فضيلت آنها را بشناسد، مگر آنكه خود در شمار آنان باشد. تيرى كه نه از جنس و گونه ديگر تيرها باشد به هنگام رهاشدن، صدايى غير از صداى آنها دارد. و اين مَثَل، درباره كسى به كار مى‌رود كه در امور مربوط به ديگران دخالت مى‌كند. معاويه كه جزو مهاجران و انسان‌هاى با فضيلت نيست در كارى دخالت مى‌كند كه در توان و مرتبه او نيست و حكم در برترى و فضيلت ديگران مى‌كند، در حالى‌كه خود محكوم حكم آنان است. پس چنين كسى چگونه مى‌تواند حكم براند؟

اى انسان، چرا در حدّ خود متوقف نمى‌شوى؟ اين عبارت، استفهام امرى و توبيخى است و در آن انسان به شترى تشبيه شده است كه بر دنده خود مى‌خوابد.

آيا به ناتوانى خود در دستيابى به اين امور پى نبرده‌اى؟ چرا به همان جايگاه پست و بى‌ارزشى كه تقدير، تو را در آن قرار داده و خود آن را با نادانى براى خويش رقم زده‌اى قرار نمى‌گيرى؟

تو را چه رسد كه چه كسى غالب است و چه كسى مغلوب؟ و تو چه قدر و منزلتى دارى كه درباره پيروز و مقهور قضاوت كنى؟

و تو، اى معاويه، در بيابان گمراهى و ضلالت سخت سرگردانى و از راه مستقيم بسيار دور شده‌اى.

أَ لاَ تَرَى - غَيْرَ مُخْبِرٍ لَكَ وَ لَكِنْ بِنِعْمَةِ اللَّهِ أُحَدِّثُ - أَنَّ قَوْماً اسْتُشْهِدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الْمُهَاجِرِينَ - وَ لِكُلٍّ فَضْلٌ - حَتَّى إِذَا اسْتُشْهِدَ شَهِيدُنَا، قِيلَ: «سَيِّدُ الشُّهَدَاءِ» وَ خَصَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بِسَبْعِينَ تَكْبِيرَةً عِنْدَ صَلاَتِهِ عَلَيْهِ! أَ وَ لاَ تَرَى أَنَّ قَوْماً قُطِّعَتْ أَيْدِيهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ - وَ لِكُلٍّ فَضْلٌ - حَتَّى إِذَا فُعِلَ بِوَاحِدِنَا مَا فُعِلَ بِوَاحِدِهِمْ، قِيلَ: «الطَّيَّارُ فِي الْجَنَّةِ و ذُو الْجَنَاحَيْنِ».

...

برشمردن فضايل خاندان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

نمى‌خواهم فخر بفروشم و به تو خبر بدهم، بلكه مى‌خواهم نعمت الهى را، به فرمان حضرتش، بيان كنم كه فرمود: «وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ»⁽¹⁾«و از نعمت پروردگار خويش [با مردم] سخن بگوى». آيا نمى‌بينى كه گروهى از مهاجران در راه خدا در جبهه‌هاى جهاد و جاهاى ديگر شهيد شدند و هر يك از فضيلت و ارزش خاصى برخوردار شدند و آن‌گاه كه شهيد ما حضرت حمزة بن عبدالمطلب عموى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در جنگ احد به شهادت رسيد، از سوى خداى سبحان به لقب «سيد الشهداء» نايل آمد و اين لقب، به پاس آزمون بزرگ و ايمان قوى و راسخ او بود، و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تنها براى او در هنگام نماز ميّت هفتاد تكبير گفت، حال آنكه نماز ميّت فقط پنج تكبير دارد.

و آيا نمى‌بينى كه گروهى دست‌هايشان در جهاد در راه خدا قطع شده و همه آنها ارزش خاصى دارند، اما آن‌گاه كه يكى از اعضاى خانواده ما حضرت جعفر بن ابى‌طالب [برادر امام عليه‌السلام ] دست‌هايش در غزوه موته قطع گرديد و با او همان كارى را كردند كه با ديگر مجاهدان كردند، از جانب خداوند به زبان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله «الطيّار في الجنّة و ذو الجناحين؛ پرواز كننده در بهشت و داراى دو بال» لقب گرفت و خداى سبحان عوض دست‌هاى قطع‌شده‌اش به او دو بال داد كه همراه فرشتگان در بهشت پرواز مى‌كند.

وَ لَوْ لاَ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ مِنْ تَزْكِيَةِ الْمَرْءِ نَفْسَهُ، لَذَكَرَ ذَاكِرٌ فَضَائِلَ جَمَّةً⁽¹⁾، تَعْرِفُهَا قُلُوبُ الْمُوءْمِنِينَ، وَ لاَ تَمُجُّهَا⁽²⁾آذَانُ السَّامِعِينَ. فَدَعْ عَنْكَ مَنْ مَالَتْ⁽³⁾بِهِ الرَّمِيَّةُ⁽⁴⁾، فَإِنَّا صَنَائِعُ⁽⁵⁾رَبِّنَا، وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا. لَمْ يَمْنَعْنَا قَدِيمُ عِزِّنَا وَ لاَ عَادِيُّ⁽⁶⁾طَوْلِنَا⁽⁷⁾عَلَى قَوْمِكَ أَنْ خَلَطْنَاكُمْ بِأَنْفُسِنَا، فَنَكَحْنَا وَ أَنْكَحْنَا، فِعْلَ الاْءَكْفَاءِ⁽⁸⁾، وَ لَسْتُمْ هُنَاكَ!

...

پرهيز امام عليه‌السلام از خودستايى

و اگر خداى سبحان خودستايى را نهى نكرده بود و نمى‌فرمود: «... فَلاَ تُزَكُّوا أَنفُسَكُمْ...»⁽⁹⁾«خود را ستايش نكنيد» هر آينه گوينده (يعنى خود حضرت امام عليه‌السلام ) فضايل فراوانى را بيان مى‌كرد؛ همان چيزى كه قلب‌هاى مؤمنان آنها را به خوبى حفظ كرده و قدر آن را، چنان كه باشد، دانستند و گوش‌هاى شنوندگان از شنيدن آن ناخشنود نمى‌شوند، زيرا اين فضايل هرگز دروغ نبوده، بلكه حقيقت محض هستند.

پس رها كن صيدى را كه تير صياد در هدف گرفتنِ آن به خطا رفت. اين مثل براى كسى گفته مى‌شود كه در هدف خود ناكام شده و در طلب آن از استقامت دست برداشته باشد، و شايد امام عليه‌السلام خطاب به خودش فرموده باشد. يعنى، اى على، مهمّ نيست كه كسى مانند معاويه و همگنان او با اهداف تو مخالف هستند و نيز شايد اشاره به كسانى باشد كه در خلافت بر او پيشى گرفتند، و يا پاسخى باشد به معاويه كه آنان را بر آن حضرت برترى داده بود، يا حتى شايد منظور از اين بيان، مطلبى ديگر بوده است.

...

...

پس بدان كه ما پروردگان خداييم و مردم پروردگان مايند. ما فضايلى داريم كه ما را بسنده است و جهل جاهلان و انكار منكران هيچ ضررى به آن نمى‌رساند و ما واسطه فيض خدا براى حيات سعادتمند دنيا و آخرت هستيم.

عزت گذشته و قديم پدران ما و فضيلت هميشگى ما مانع رفت‌وآمد و نشست و برخاست ما با شما نشد. از شما زن گرفتيم و به شما زن داديم و با شما معامله همسنگ نموديم، در حالى‌كه شما هرگز همسنگ و هم‌شأنِ ما نبوديد.

وَ أَنَّى يَكُونُ ذَلِكَ وَ مِنَّا النَّبِيُّ، وَ مِنْكُمُ الْمُكَذِّبُ، وَ مِنَّا أَسَدُ اللَّهِ، وَ مِنْكُمْ أَسَدُ الاْءَحْلاَفِ، وَ مِنَّا سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَ مِنْكُمْ صِبْيَةُ النَّارِ، وَ مِنَّا خَيْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ، وَ مِنْكُمْ حَمَّالَةُ الْحَطَبِ، فِي كَثِيرٍ مِمَّا لَنَا وَ عَلَيْكُمْ.

...

مقايسه خاندان امام عليه‌السلام با خاندان معاويه

چگونه ما با شما همسنگ و هم‌شأن باشيم در حالى‌كه ميان ما و شما تفاوت‌هاى فراوانى وجود دارد. پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از ماست و تكذيب كننده‌اى چون ابوجهل كه لقب او كذّاب است از شما؟ و شير خدا حضرت حمزه سيد الشهدا از ماست و ابوسفيان شير هم‌پيمان‌ها از شما؟، زيرا ابوسفيان قبايل را جمع كرد و براى جنگ با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آنها را با يكديگر هم‌پيمان كرد.

و دو سرور جوانان اهل بهشت، يعنى امام حسن عليه‌السلام و امام حسين عليه‌السلام از ماست و فرزندان عقبه يا مروان از شمايند كه حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خردساليشان به آنها وعده آتش جهنم داد.

و بهترين زنان جهان، يعنى حضرت صديقه كبرى فاطمه زهرا عليهاالسلام از ما خاندان است و اُمّ جميل زن ابولهب و عمه معاويه از خاندانتان مى‌باشد، كه خار را جمع مى‌كرد و بر سر راه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌ريخت تا آن‌گاه كه شبانه از منزل به مسجد تشريف مى‌برد به پاى مباركش فرو رود و خدا از او با نام «حمّالة الحطب = هيزم‌كش» ياد كرده است.

و بدان كه بسيارى از اين تفاخرهاى نيك از آنِ ماست و بدِ آن بر ضد شماست.

فَإِسْلاَمُنَا قَدْ سُمِعَ، وَ جَاهِلِيَّتُنَا لاَ تُدْفَعُ، وَ كِتَابُ اللَّهِ يَجْمَعُ لَنَا مَا شَذَّ⁽¹⁾عَنَّا وَ هُوَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى: «وَ أُولُوا الاْءَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللّهِ»⁽²⁾وَ قَوْلُهُ تَعَالَى: «إِنَّ أَوْلَى النّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِيُّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ اللّهُ وَلِيُّ الْمُوءْمِنِينَ»⁽³⁾. فَنَحْنُ مَرَّةً أَوْلَى بِالْقَرَابَةِ، وَ تَارَةً أَوْلَى بِالطَّاعَةِ.

...

مردم اسلامِ ما را شنيده‌اند [و مى‌دانند] كه در پذيرش اسلام پيشگام‌تر بوده‌ايم و شرافت ما در زمان جاهليت نيز چيزى نيست كه انكار پذيرد و از مردمان پنهان ماند.

و قرآن خلافتى را كه از ما غصب كردند به ما برگردانده است، آنجا كه مى‌فرمايد: «... خويشاوندان نسبت به يكديگر [از ديگران] در كتاب خدا سزاوارترند». پس حكومت و اميرىِ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ما مى‌رسد، زيرا به حكم قرآن، از همه كس سزاوارتريم، چون از نزديكان آن حضرتيم. و نيز مى‌فرمايد: «در حقيقت، نزديك‌ترين مردم به ابراهيم، همان كسانى هستند كه از او پيروى كرده‌اند، و [نيز] اين پيامبر و كسانى كه [به آيين او] ايمان آوردند، و خدا سرور مؤمنان است».

از اين‌رو ما از يك سو به دليل خويشاوندىِ با پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و از سوى ديگر به دليل اهلِ اطاعت بودن كه مضمون آيه دوم است، در خلافت سزاوارتر از همه هستيم.

امام عليه‌السلام هم از پيروان واقعى حضرت ابراهيم عليه‌السلام و هم از خويشاوندان نزديك پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود وهر دو مورد، دليل برترى و شايستگى آن حضرت براى خلافت بود.

وَ لَمَّا احْتَجَّ الْمُهَاجِرُونَ عَلَى الاْءَنْصَارِ يَوْمَ السَّقِيفَةِ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فَلَجُوا عَلَيْهِمْ، فَإِنْ يَكُنِ الْفَلَجُ⁽¹⁾بِهِ فَالْحَقُّ لَنَا دُونَكُمْ، وَ إِنْ يَكُنْ بِغَيْرِهِ فَالاْءَنْصَارُ عَلَى دَعْوَاهُمْ.

...

پاسخ به استدلال نادرست

و آن‌گاه كه مهاجران در برابر انصار در سقيفه بنى‌ساعده استدلال مى‌كردند، بر آنها غلبه نمودند، زيرا انصار مى‌گفتند: «بايد از ما اميرى باشد و از شما اميرى». مهاجران بر تقدّم و اولويت خودشان چنين استدلال كردند كه ما از شجره رسول الله صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هستيم. لذا انصار عقب‌نشينى كردند و خلافت را به مهاجران واگذار كردند.

پس اگر پيروزى به دليل قرابت با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشد، حق از آنِ من بود نه ديگران، چون من از همه شما به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نزديك‌ترم و اگر به واسطه خويشاوندى و قرابت با آن حضرت نيست، مى‌بايست از انصار اميرى و از مهاجران هم اميرى باشد و ادعاى انصار درست است.

وَ زَعَمْتَ أَنِّي لِكُلِّ الْخُلَفَاءِ حَسَدْتُ، وَ عَلَى كُلِّهِمْ بَغَيْتُ⁽¹⁾فَإِنْ يَكُنْ ذَلِكَ كَذَلِكَ فَلَيْسَتِ الْجِنَايَةُ عَلَيْكَ، فَيَكُونَ الْعُذْرُ إِلَيْكَ «وَ تِلْكَ شَكَاةٌ⁽²⁾ظَاهِرٌ⁽³⁾عَنْكَ عَارُهَا» وَ قُلْتَ: إِنِّي كُنْتُ أُقَادُ كَمَا يُقَادُ الْجَمَلُ الْمَخْشُوشُ⁽⁴⁾حَتَّى أُبَايِعَ، وَ لَعَمْرُ اللَّهِ، لَقَدْ أَرَدْتَ أَنْ تَذُمَّ فَمَدَحْتَ، وَ أَنْ تَفْضَحَ فَافْتَضَحْتَ، وَ مَا عَلَى الْمُسْلِمِ مِنْ غَضَاضَةٍ⁽⁵⁾فِي أَنْ يَكُونَ مَظْلُوماً مَا لَمْ يَكُنْ شَاكّاً فِي دِينِهِ، وَ لاَ مُرْتَاباً⁽⁶⁾بِيَقِينِهِ، وَ هَذِهِ حُجَّتِي إِلَى غَيْرِكَ قَصْدُهَا، وَ لَكِنِّي أَطْلَقْتُ لَكَ مِنْهَا بِقَدْرِ مَا سَنَحَ⁽⁷⁾مِنْ ذِكْرِهَا.

...

پاسخ امام عليه‌السلام به تهمت معاويه

اى معاويه، در نامه‌ات آورده‌اى كه من به خلفا حسد ورزيده‌ام و به آنها ظلم روا كرده‌ام. اگر چنين باشد كه تو پنداشته‌اى - و البته چنين نبود و آنها به امام ظلم كردند و حسد ورزيدند و از مرتبه و مقامى كه داشت عقب راندند و خلافتى را كه خدا و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غديرخم و در مناسبت‌هاى ديگر براى آن حضرت معين كردند از دستش ربودند - پس جرمى عليه تو مرتكب نشده‌ام، و تو را به خلفا چكار، از اين‌رو جاى آن نيست كه از تو عذر بخواهم.

آن‌گاه امام عليه‌السلام به يك مصرع از شعر «ابو ذوئيب» استشهاد مى‌كند: «و اين، كاستى و منقصتى است كه ننگ آن از تو بدور است». مصرع اول آن چنين است: «و عيّرَها الواشُونَ أنّي أحبّها» يعنى سرزنش‌كنندگان او را سرزنش كردند كه من او را دوست مى‌دارم.

مراد آن است كه: اى محبوبه، محبت من به تو ننگى براى تو نيست و كنايه از آن است

...

...

كه اين منقصت انتسابى معاويه به امام عليه‌السلام نقيصه‌اى بر معاويه وارد نمى‌كند.

در نامه‌ات نوشته‌اى: روزى كه قصد گرفتن بيعت براى ابوبكر داشتند مرا مانند شترى كه مهار در بينى‌اش كرده‌اند و هر جا كه مى‌خواهند مى‌كشند، به سوى ابوبكر بردند تا از من بيعت بگيرند و گمان كرده‌اى كه اين سخن مايه سرزنش و مذمت من است، در حالى كه - به خدا سوگند - اين ستايشِ من است، و تو خواستى مرا مفتضح كنى، اما خود مفتضح شده‌اى، و خويش را عيبناك كرده‌اى.

تو خواستى مرا سرزنش كنى كه به زور از من بيعت گرفتند، ولى تا وقتى كه مرد مسلمان در دين خود ترديد نكند و در يقين او به اصول دين شكى راه نيابد، حتى اگر مظلوم واقع شود او را سرزنشى نيست.

اين دليل آن است كه آنها حقّ مرا گرفته و با زور از من بيعت گرفتند، و من مظلوم هستم. و اين جريان كه تو ذكر كردى حجت و استدلال من است كه متوجه افرادى غير از تو مى‌باشد، كسانى چون ابوبكر و آنكه در پى او آمد؛ زيرا با آنان احتجاج مى‌كنم كه ظالمانه حق من را گرفتيد، ولى با تو چنين استدلالى نمى‌كنم، زيرا طرف مقابل من ابوبكر و اطرافيان اوست نه تو.

ولى من به اندازه‌اى كه ذكر آن آشكار شد به طور اشاره حجتى را كه به تو ربطى ندارد بيان نمودم كه تو در نامه‌ات آن را به گمان خود عيب من بر شمرده‌اى، حال آنكه در واقع مدح و ستايش من بود.

ثُمَّ ذَكَرْتَ مَا كَانَ مِنْ أَمْرِي وَ أَمْرِ عُثْمَانَ، فَلَكَ أَنْ تُجَابَ عَنْ هَذِهِ لِرَحِمِكَ مِنْهُ فَأَيُّنَا كَانَ أَعْدَى لَهُ، وَ أَهْدَى إِلَى مَقَاتِلِهِ⁽¹⁾؟ أَ مَنْ بَذَلَ لَهُ نُصْرَتَهُ فَاسْتَقْعَدَهُ وَ اسْتَكَفَّهُ؟ أَمْ مَنِ اسْتَنْصَرَهُ فَتَرَاخَى عَنْهُ⁽²⁾وَ بَثَّ⁽³⁾الْمَنُونَ⁽⁴⁾إِلَيْهِ، حَتَّى أَتَى قَدَرُهُ عَلَيْهِ. كَلاَّ وَ اللَّهِ لَ«قَدْ عَلِمَ اللّهُ الْمُعَوِّقِينَ⁽⁵⁾مِنْكُمْ وَ الْقائِلِينَ لاِءِخْوانِهِمْ هَلُمَّ⁽⁶⁾إِلَيْنا وَ لا يَأْتُونَ الْبَأْسَ⁽⁷⁾إِلاّ قَلِيلاً»⁽⁸⁾. وَ مَا كُنْتُ لاِءَعْتَذِرَ مِنْ أَنِّي كُنْتُ أَنْقِمُ عَلَيْهِ أَحْدَاثاً⁽⁹⁾، فَإِنْ كَانَ الذَّنْبُ إِلَيْهِ إِرْشَادِي وَ هِدَايَتِي لَهُ، فَرُبَّ مَلُومٍ لاَ ذَنْبَ لَهُ «وَ قَدْ يَسْتَفِيدُ⁽¹⁰⁾الظِّنَّةَ⁽¹¹⁾الْمُتَنَصِّحُ⁽¹²⁾». وَ مَا أَرَدْتُ «إِلاَّ الاْءِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفِيقِي إِلاّ بِاللّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ»⁽¹³⁾.

...

تبيين رفتار امام عليه‌السلام با عثمان

اى معاويه، تو در نامه‌ات از من و عثمان سخن گفتى و مدعى شده‌اى كه من او را يارى نكردم تا كشته شد. بايد به تو پاسخ بدهم و تو حق دارى كه در اين باره پاسخ بگيرى، زيرا خويشاوند عثمانى. عثمان از بنى‌اميه بود و طبيعى است كه خويشاوند مى‌بايست از خويشاوند خود دفاع كند.

اى معاويه، كدام يك از من و تو با عثمان عداوت بيشترى داشتيم، و به راه‌هاى كشته شدنش آگاه‌تر بوديم و مردم را به كشتن او واداشتيم؟ يا اينكه كدام يك از ما به عثمان كمك كرديم، ولى او درخواست كنارنشستن و دست برداشتن از يارى نمود؟

...

...

امام عليه‌السلام به عنوان ميانجى بين عثمان و شورشيان بارها او را نصيحت كرد و از وى خواست كه دست از ظلم بردارد، ولى او از امام عليه‌السلام خواست گوشه‌اى بنشيند و دست از يارى او بردارد و حتى امام عليه‌السلام را از مدينه اخراج كرد تا از دخالت در امور حكومتى خوددارى كند، در حالى كه امام عليه‌السلام انقلابيون را آرام كرد و از آنان خواست دست از عثمان بردارند و هنگامى كه عثمان در محاصره بود، به وسيله امام حسن عليه‌السلام براى او آب فرستاد.

كدام يك از ما دو نفر بود كه عثمان از او يارى خواست، ولى كوتاهى نمود و مرگ را به سوى او گسيل كرد تا آن‌گاه كه تقدير و سرنوشت او رقم خورد و كشته شد؟

عثمان از معاويه طلب كمك كرد و او نيز گروهى را فرستاد و دستور داد به سمت مدينه بروند، ولى هرگز وارد شهر مدينه نشوند تا آنكه دستور معاويه برسد، و اين مطلب را اكيداً به آنان اعلام كرد كه نگويند: چيزى را كه تو نديدى، ما ديديم، بلكه گفت: من حاضر بودم و شما غايب، و با اين عمل مى‌خواست زبان مردم را ببندد تا نگويند: چرا معاويه او را يارى نكرد و از طرف ديگر نمى‌خواست عثمان را كمك كند تا كشته و ميدان براى معاويه خالى شود. پس به سبب يارى نرساندن به عثمان و وانهادنش، مرگ را براى وى فراهم كرد تا آنكه قَدَر، سررسيد و او كشته شد.

به خدا سوگند، چنين نيست كه مى‌پندارى مردم از كار تو ناآگاهند و مى‌پندارى كار تو بر خدا مخفى و ناپيداست. «خداوند [خوب [مى‌شناسد كارشكنان [و مانع‌شوندگان [شما را و آن كسانى را كه به برادرانشان مى‌گفتند: "نزد ما بياييد" (يعنى با ما باشيد و به جهاد نرويد) و جز اندكى روى به جنگ نمى‌آورند» آن هم در صورتى است كه راه گريز نيابند.

و من اگر بر بدعت‌ها و كارهاى زشت عثمان مثل تقسيم حكومت به خويشان نالايق خود و دادن اموال مردم به خويشاوندان و اطرافيان و كتك زدن ابن مسعود و تبعيد ابوذر و

...

...

امثال اينها عيب گرفته‌ام، عذرخواهى نمى‌كنم.

پس اگر گناه من ارشاد و هدايت عثمان بوده است كه دست از اعمال ناپسندش بردارد، آرى بسيارند سرزنش‌شوندگانى كه هيچ گناهى ندارند. من ارشاد نموده‌ام و به وظيفه‌ام عمل كرده‌ام.

آنگاه امام عليه‌السلام به يك مصرع از بيتى استشهاد مى‌فرمايد: «و گاهى فردى چندان نصيحت مى‌كند كه متهم مى‌شود» صدر بيت چنين است: «و كم سقت من آثاركم من نصيحة» يعنى درباره كارهايتان چقدر افراط‌كارانه نصيحت شده است.

اين سخن بدان معناست كه اگر كسى بخواهد آنها را نصيحت كند مى‌خواهند كار خود را توجيه كنند؛ لذا به او تهمت مى‌زنند تا گفته‌هاى خيرخواهانه‌اش را وارونه جلوه بدهند.

«قصدى جز اصلاح [جامعه] تا آنجا كه بتوانم، ندارم و توفيق من جز به [يارى] خدا نيست. بر او توكل كرده‌ام».

وَ ذَكَرْتَ أَنَّهُ لَيْسَ لِي وَ لاِءَصْحَابِي عِنْدَكَ إِلاَّ السَّيْفُ، فَلَقَدْ أَضْحَكْتَ بَعْدَ اسْتِعْبَارٍ⁽¹⁾! مَتَى أَلْفَيْتَ⁽²⁾بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَنِ الاْءَعْدَاءِ نَاكِلِينَ⁽³⁾، وَ بِالسَّيْفِ مُخَوَّفِينَ «لَبِّثْ قَلِيلاً يَلْحَقِ الْهَيْجَا⁽⁴⁾حَمَلْ». فَسَيَطْلُبُكَ مَنْ تَطْلُبُ، وَ يَقْرُبُ مِنْكَ مَا تَسْتَبْعِدُ.

...

پاسخ به تهديدات معاويه

اى معاويه، در نامه‌ات آورده‌اى كه پاسخ من و اصحابم تنها شمشير است و مرا با اين جمله تهديد كرده‌اى. در حقيقت تو مردم را با اين سخنان خود خندانده‌اى، پس از آن‌كه با گمراهى خود آنها را گرياندى.

تو چه زمانى فرزندان عبدالمطلب را در مصاف دشمنان فرارى و گريزپاى يافته‌اى كه اينك آنها را تهديد به جنگ مى‌كنى؟ و چه زمانى آنها را از شمشيرها ترسان يافته‌اى كه اينك از جنگ‌شان مى‌ترسانى؟

آنگاه امام عليه‌السلام به مصرعى از بيت يك شاعر استشهاد نمود: «اندكى درنگ كن كه حَمَل به زودى به جبهه ملحق خواهد شد». مصرع دوم بيت چنين است: «لا بأس بالموت إذا الموت نزل» يعنى از مرگ باكى نيست وقتى كه مرگ فرود آيد.

مراد شاعر از اين سخن آن است كه اى غارتگر، اندكى صبر كن كه حَمَل يعنى مرد شترسوارِ تيزرو خود خواهد آمد و خواهد جنگيد تا شتران خود را از چنگ تو در آورد. اين مصرع ضرب المثل است براى تهديد به جنگ و كنايه از آن است كه اى معاويه، صبر كن كه على عليه‌السلام به مصاف تو خواهد آمد و آن‌گاه طعم هماوردى با او را خواهى چشيد.

پس به زودى آن كس را كه مى‌جويى و به جنگ تهديدش مى‌كنى تو را به جنگ خواهد طلبيد و آن شكست و جنگى كه تو از آن دورى مى‌جويى به تو نزديك خواهد شد.

وَ أَنَا مُرْقِلٌ⁽¹⁾نَحْوَكَ فِي جَحْفَلٍ⁽²⁾مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الاْءَنْصَارِ، وَ التَّابِعِينَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ، شَدِيدٍ زِحَامُهُمْ⁽³⁾، سَاطِعٍ قَتَامُهُمْ⁽⁴⁾، مُتَسَرْبِلِينَ⁽⁵⁾سَرَابِيلَ الْمَوْتِ، أَحَبُّ اللِّقَاءِ إِلَيْهِمْ لِقَاءُ رَبِّهِمْ، وَ قَدْ صَحِبَتْهُمْ ذُرِّيَّةٌ بَدْرِيَّةٌ، وَ سُيُوفٌ هَاشِمِيَّةٌ، قَدْ عَرَفْتَ مَوَاقِعَ نِصَالِهَا⁽⁶⁾فِي أَخِيكَ وَ خَالِكَ وَ جَدِّكَ وَ أَهْلِكَ «وَ ما هِيَ مِنَ الظّالِمِينَ بِبَعِيدٍ».

...

ويژگى‌هاى ارتش امام على عليه‌السلام

و من با لشكرى از مهاجران و انصار، يعنى اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و تابعانشان كه پيامبر را درك نكرده‌اند، ولى تابع مهاجران و انصارند به سوى تو شتابان خواهم آمد؛ لشكرى كه سخت و انبوه بر تو يورش خواهند آورد، غبار آنها وقت حركت نمايان و به هوا برخاسته است، تن‌پوش مرگ به تن كرده‌اند. كنايه از آن است كه آماده مرگ‌اند و روشن است كه افراد آماده مرگ، سخت مى‌جنگند. بهترين ديدارها در نظر آنان ديدار با پروردگارشان مى‌باشد؛ يعنى مرگ را دوست دارند زيرا مى‌دانند كه مرگشان، آنها را به پاداش بزرگ پروردگار مى‌رساند.

و فرزندان رزمندگان بدر، يعنى بزرگ‌زادگان و بزرگواران و شمشيرهاى هاشمى آنان را همراهى مى‌كند، شمشيرهايى كه در هنگام رويارويى با دشمن سخت برّان است.

اى معاويه، تو زخم‌ها و ضربه‌هاى اين شمشيرهاى هاشمى را در برادرت (حنظله) و دايى‌ات (وليد) و پدر بزرگ مادرى‌ات (عتبه) و خانواده‌ات، كه به وسيله همان شمشيرها در جنگ با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كشته شدند ديده‌اى و برّندگى آنها را مى‌دانى. روشن است كه آنان در غزوه‌هاى مختلف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به دست اميرالمؤمنين عليه‌السلام كشته شدند.

و بدان كه البته اين شمشيرها از ستمگران دور نيست، يعنى براى كشتن معاويه به او سخت نزديكند، چنان كه پيش‌تر خويشان او را كشتند.

نامه بيست و نهم

و من كتاب له عليه‌السلام الى أهل البصرة

اشاره

وَ قَدْ كَانَ مِنِ انْتِشَارِ حَبْلِكُمْ وَ شِقَاقِكُمْ مَا لَمْ تَغْبَوْا⁽¹⁾عَنْهُ، فَعَفَوْتُ عَنْ مُجْرِمِكُمْ، وَ رَفَعْتُ السَّيْفَ عَنْ مُدْبِرِكُمْ⁽²⁾، وَ قَبِلْتُ مِنْ مُقْبِلِكُمْ. فَإِنْ خَطَتْ⁽³⁾بِكُمُ الاْءُمُورُ الْمُرْدِيَةُ⁽⁴⁾، وَ سَفَهُ الاْآرَاءِ الْجَائِرَةِ، إِلَى مُنَابَذَتِي⁽⁵⁾وَ خِلاَفِي، فَهَا أَنَا ذَا قَدْ قَرَّبْتُ جِيَادِي⁽⁶⁾، وَ رَحَلْتُ⁽⁷⁾رِكَابِي⁽⁸⁾. وَ لَئِنْ أَلْجَأْتُمُونِي إِلَى الْمَسِيرِ إِلَيْكُمْ لاَءُوقِعَنَّ بِكُمْ وَقْعَةً لاَ يَكُونُ يَوْمُ الْجَمَلِ إِلَيْهَا إِلاَّ كَلَعْقَةِ لاَعِقٍ، مَعَ أَنِّي عَارِفٌ لِذِي الطَّاعَةِ مِنْكُمْ فَضْلَهُ، وَ لِذِي النَّصِيحَةِ حَقَّهُ، غَيْرُ مُتَجَاوِزٍ مُتَّهَماً إِلَى بَرِيٍّ، وَ لاَ نَاكِثاً إِلَى وَفِيٍّ.

...

از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام كه براى اهالى بصره نوشته‌اند

تهديد بصريان

اى بصريان، در گذشته ريسمان اتحاد را گسستيد و با تفرقه و اختلاف نيروها را پراكنده ساختيد. يعنى عده‌اى از مردم بصره طرفدار امام عليه‌السلام و بخشى عليه امام عليه‌السلام و برخى ديگر بى‌طرف شدند، و اين چيزى نيست كه شما از آن بى‌اطلاع باشيد، ولى من از تبهكاران و مجرمان شما گذشتم و شمشير را از گردن فراريان شما برداشتم، زيرا حضرت در جنگ

...

...

جمل دستور داد كسى بر روى فراريان شمشير نكشد. و عذر هر يك از شما را كه براى عذرخواهى به سوى من آمد پذيرفتم.

اگر از اين پس كارهاى نابود كننده و آرا و افكار سفيهانه و ظالمانه شما را بر آن دارد كه با من ناسازگارى و مخالفت كنيد، من هم اكنون اسب‌هايم را نزديك و آماده كرده‌ام تا بر آنها سوار شوم و بارهايم را بر شترم محكم بسته‌ام تا دوباره به جنگتان برخيزم.

و اگر به آمدن به سوى خود ناچارم كنيد و از در مخالفت و ناسازگارى در آييد، با شما چنان جنگى خواهم كرد كه جنگ جمل نسبت به آن به اندازه يك ليسيدن ته ظرف باشد. يعنى اين جنگ ديگر نه مثل جنگ جمل، بلكه به مراتب شديدتر و زيانبارتر خواهد بود.

در عين حال من تمام اهل بصره را در نظر ندارم، بلكه منظورم اهل نفاق و تفرقه است و لذا فضل اهل طاعت و بندگى را ناديده نمى‌گيرم، از خيرخواهان قدرشناسى مى‌كنم و به سوى انسان‌هاى بى‌گناه دست تطاول نمى‌گشايم، بلكه عتاب و عقابم متوجه انسان‌هاى تبهكار است. و عهد و پيمانِ ماندگاران و وفاداران را نمى‌شكنم.

نامه سى‌ام

و من كتاب له عليه‌السلام إلى معاوية

اشاره

فَاتَّقِ اللَّهَ فِيمَا لَدَيْكَ، وَ انْظُرْ فِي حَقِّهِ عَلَيْكَ، وَ ارْجِعْ إِلَى مَعْرِفَةِ مَا لاَ تُعْذَرُ بِجَهَالَتِهِ.

...

از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام كه به معاويه نوشته‌اند

مواعظ سودمند به معاويه

اى معاويه، به آنچه بر آن سلطه دارى، از خدا پروا بدار، و با امر الهى مخالفت نكن، و در حقى كه خدا بر تو دارد دقت كن و همان‌طور كه فرمان داده حقّ او را ادا كن. و به معرفت آنچه كه هيچ عذرى درباره ناآگاهى از آن ندارى، يعنى خليفه برحق و پيروى از او، بازگرد و فرمانگزار شو.

فَإِنَّ لِلطَّاعَةِ أَعْلاَماً⁽¹⁾وَاضِحَةً، وَ سُبُلاً نَيِّرَةً، وَ مَحَجَّةً⁽²⁾نَهْجَةً⁽³⁾وَ غَايَةً مُطْلُوبَةً يَرِدُهَا الاْءَكْيَاسُ⁽⁴⁾وَ يُخَالِفُهَا الاْءَنْكَاسُ⁽⁵⁾. مَنْ نَكَبَ⁽⁶⁾عَنْهَا جَارَ⁽⁷⁾عَنِ الْحَقِّ وَ خَبَطَ⁽⁸⁾فِي التِّيهِ⁽⁹⁾، وَ غَيَّرَ اللَّهُ نِعْمَتَهُ، وَ أَحَلَّ بِهِ نِقْمَتَهُ. فَنَفْسَكَ نَفْسَكَ! فَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ لَكَ سَبِيلَكَ، وَ حَيْثُ تَنَاهَتْ بِكَ أُمُورُكَ، فَقَدْ أَجْرَيْتَ إِلَى غَايَةِ خُسْرٍ، وَ مَحَلَّةِ كُفْرٍ، وَ إِنَّ نَفْسَكَ قَدْ أَوْلَجَتْكَ⁽¹⁰⁾شَرّاً، وَ أَقْحَمَتْكَ⁽¹¹⁾غَيّاً، وَ أَوْرَدَتْكَ الْمَهَالِكَ⁽¹²⁾، وَ أَوْعَرَتْ⁽¹³⁾عَلَيْكَ الْمَسَالِكَ.

...

ويژگى‌هاى طاعت و عبادت

طاعت و عبادت، نشانه‌هاى واضح و روشن و راه‌هاى پر فروغ و شفاف و هدفى مطلوب دارد، يعنى وصول به سعادت در دنيا و آخرت است كه آن راه‌ها و اهداف را انسان‌هاى هوشمند مى‌پيمايند و مى‌جويند و فرومايگان با آنها مخالفت مى‌ورزند و هركه راهِ بندگى را بخواهد گمراه نمى‌گردد، زيرا آشكار است و راه‌هاى آن روشن.

پس هركه از جاده مستقيم حق منحرف گردد، بى‌ترديد به باطل گراييده و در بيابان گمراهى گام نهاده است. و آن‌گاه است كه خداى متعال نعمت‌هايش را تغيير مى‌دهد و عذاب خود را بر او نازل مى‌كند، چنان كه مى‌فرمايد: «ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِّعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ»⁽¹⁴⁾«اين [ كيفر] بدان سبب است كه خدا نعمتى را

...

...

كه بر قومى ارزانى داشته تغيير نمى‌دهد، مگر آنكه آنان آنچه را در دل دارند تغيير دهند».

بنابراين، اى معاويه، خود را درياب و درياب و از گناهان حفظ كن. بدان، اى معاويه، كه خدا راه خود را به تو نمايانده و فرجام كارت را به تو نشان داده است.

پس اگر راه خدا را بپيمايى به سعادت و رشد دست خواهى يافت. بنابراين بنگر به كدام سوى مى‌روى. و اگر مراقبت نكنى به ورطه گمراهى و شقاوت خواهى افتاد، و به سوى منتهاى زيان و جايگاه كفر و كافران پيش خواهى رفت؛ يعنى به سوىِ دوزخ و كيفر الهى.

و هواى نفست تو را به وادى شرور و گمراهى برده و به مهلكه‌هاى سخت در آورده است كه از اين روى، ديگر، پيمودن راه‌هاى هدايت برايت بسيار سخت است، زيرا نفس تو گمراهى را براى تو آراسته و جلوه بخشيده است.

نامه سى و يكم

و من وصية له عليه‌السلام للحسن بن علي عليهماالسلام كتبها إليه بحاضرين منصرفا من صفين

اشاره

مِنَ الْوَالِدِ الْفَانِ، الْمُقِرِّ لِلزَّمَانِ، الْمُدْبِرِ الْعُمُرِ، الْمُسْتَسْلِمِ لِلدَّهْرِ، الذَّامِّ لِلدُّنْيَا، السَّاكِنِ مَسَاكِنَ الْمَوْتَى، وَ الظَّاعِنِ⁽¹⁾عَنْهَا غَداً، إِلَى الْمَوْلُودِ الْمُوءَمِّلِ مَا لاَ يُدْرِكُ، السَّالِكِ سَبِيلَ مَنْ قَدْ هَلَكَ، غَرَضِ⁽²⁾الاْءَسْقَامِ، وَ رَهِينَةِ⁽³⁾الاْءَيَّامِ، وَ رَمِيَّةِ⁽⁴⁾الْمَصَائِبِ، وَ عَبْدِ الدُّنْيَا، وَ تَاجِرِ الْغُرُورِ،⁽⁵⁾وَ غَرِيمِ⁽⁶⁾الْمَنَايَا⁽⁷⁾، وَ أَسِيرِ الْمَوْتِ، وَ حَلِيفِ⁽⁸⁾الْهُمُومِ، وَ قَرِينِ الاْءَحْزَانِ، وَ نُصُبِ⁽⁹⁾الاْآفَاتِ، وَ صَرِيعِ الشَّهَوَاتِ، وَ خَلِيفَةِ الاْءَمْوَاتِ.

...

از توصيه‌هاى آن حضرت به امام حسن عليه‌السلام كه در برگشت از صفين در منطقه حاضرين نوشته‌اند⁽¹⁰⁾

وصيت‌نامه امام عليه‌السلام

اين وصيت‌نامه از سوى پدرى است در رهگذر فنا و نابودى كه به گذشت زمان اقرار مى‌كند و اعتراف مى‌كند كه روزگار هرگونه بخواهد با انسانْ آن مى‌كند و به سوى ضعف و فنا مى‌راند؛ پدرى كه عمر خود را سپرى كرده است، زيرا غالب آن سپرى شده و مقدارى اندك از آن مانده است. همو كه تسليم روزگار شده، يعنى تحولات روزگار او را رام خود

...

...

ساخته است؛ زيرا نمى‌تواند روزگار را تغيير دهد. و دنيا را سرزنش مى‌كند، زيرا دنيا محل بلا و رنج است. و در كوى و كاشانه مردگان سكنا گزيده است، زيرا هر كه سرانجامش مرگ باشد در دنيا زندگى مى‌كند، و به عبارت ديگر هر كه در دنيا زندگى مى‌كند بى‌ترديد سرانجام و فرجامش مرگ است. و آنكه فردا از دنيا كوچ خواهد كرد.

به فرزندش كه آرزوى چيزى دست نايافتنى دارد، زيرا انسان در دنيا آرزوى بسيار دارد كه به آن نمى‌رسد، فرزندى كه پوينده راه هلاك‌شدگان است، چون انسان با اعمالِ [نيك و بد] خود راه كسانى را مى‌پويد كه درگذشته‌اند و فرصت عمل از آنان گرفته شده است.

و نيز هدف تير بيمارى‌هاست كه پياپى به سوى او روانه مى‌شوند، و گروگان روزگار است؛ يعنى همان‌طور كه انسان امانت خود را به صاحب آن پس مى‌دهد، انسان نيز به خاك برمى‌گردد و نابود مى‌شود، چنان كه در آغاز چنين بود.

و شكار گرفتارى‌ها و مصيبت‌هاست و او را از هر سوى هدف قرار مى‌دهند. و بنده دنيا و پيرو آن است، آن‌گونه كه برده تابع مولاى خود است. و سوداگر فريب و نيرنگ است، زيرا عمر خود را صرف كرده و چيزهاى بى‌فايده مى‌خرد، درست مثل انسان فريب‌خورده كه دردانه‌اى را بدهد و سنگريزه بگيرد. و بدهكار مرگ‌هاست، يعنى همان‌طور كه طلبكار بدهى خود را مى‌خواهد، مرگ در كمين انسان نشسته، آماده ستاندن جانش است.

و همو كه بى‌ترديد اسير مرگ است، بدين معنا كه همان‌طور كه اسير از دست اسيرگيرنده خويش خلاصى ندارد، انسان نيز از چنگال مرگ هرگز رهايى نمى‌يابد.

هم‌پيمان و همنشين اندوه‌ها و غصه‌هاست و همواره همراه غصه‌ها و ناراحتى‌هاست. و تحت نظر آفت‌هاست و هيچ‌گاه آفت‌ها از او جدا نمى‌شوند. و زمين‌خورده شهوت‌ها است؛ با اين تعبير گويى انسان مى‌خواهد شهوت‌ها را بر زمين بكوبد، ولى سرانجام بر او چيره مى‌شوند. و جانشين و بازمانده مردگان است.

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ فِيمَا تَبَيَّنْتُ⁽¹⁾مِنْ إِدْبَارِ الدُّنْيَا عَنِّي، وَ جُمُوحِ⁽²⁾الدَّهْرِ عَلَيَّ، وَ إِقْبَالِ الاْآخِرَةِ إِلَيَّ، مَا يَزَعُنِي⁽³⁾عَنْ ذِكْرِ مَنْ سِوَايَ، وَ الاِهْتِمَامِ بِمَا وَرَائِي، غَيْرَ أَنِّي حَيْثُ تَفَرَّدَ بِي دُونَ هُمُومِ النَّاسِ هَمُّ نَفْسِي، فَصَدَفَنِي⁽⁴⁾رَأْيِي، وَ صَرَفَنِي عَنْ هَوَايَ، وَ صَرَّحَ⁽⁵⁾لِي مَحْضُ أَمْرِي، فَأَفْضَى⁽⁶⁾بِي إِلَى جِدٍّ لاَ يَكُونُ فِيهِ لَعِبٌ، وَ صِدْقٍ لاَ يَشُوبُهُ كَذِبٌ. وَ وَجَدْتُكَ بَعْضِي، بَلْ وَجَدْتُكَ كُلِّي، حَتَّى كَأَنَّ شَيْئاً لَوْ أَصَابَكَ أَصَابَنِي، وَ كَأَنَّ الْمَوْتَ لَوْ أَتَاكَ أَتَانِي، فَعَنَانِي⁽⁷⁾مِنْ أَمْرِكَ مَا يَعْنِينِي مِنْ أَمْرِ نَفْسِي، فَكَتَبْتُ إِلَيْكَ كِتَابِي مُسْتَظْهِراً⁽⁸⁾بِهِ إِنْ أَنَا بَقِيتُ لَكَ أَوْ فَنِيتُ.

...

احساس مسئوليت

اما بعد از حمد و صلوات، از پشت كردن دنيا به من، كه اكثر آن از دست رفته، و از سركشى روزگار بر من كه همواره به سوى من تير بلا مى‌افكند و از روكردن آخرت به سوى من، كه بسيار نزديك است كه به سراى آخرت رهسپار شوم، دريافتم و دانستم كه نبايد به غير خودم بپردازم و بايد تنها و تنها به خود مشغول شوم و دنيا و امور آن را پشت سر بيفكنم و هرگز به آن اهتمام نورزم.

گرچه بايد به خودم بپردازم، ولى چون پرداختن به خودم و بى‌توجه بودنم به اطرافيان و ديگران مرا از پيروى از آراى خودم و هواى نفسم بازداشت و امر مرا بى‌پرده و روشن برايم آشكار ساخت، پس مرا به جديّت رساند كه ديگر در آن شوخى و بازى وجود ندارد و به صداقتى راه برد كه در آن ناراستى و دروغى راه نيابد.

آنچه باعث شد اين نامه و سفارش را بنويسم آن است كه تو را در حقيقت بخشى از

...

...

وجودم، بلكه تمام وجودم مى‌دانم؛ زيرا فرزند جزوى از پدر است و در واقع بخشى از خون او به منى و نطفه تبديل مى‌شود و در نهايت به صورت فرزند در مى‌آيد. اين بيان امام عليه‌السلام از آن‌روست كه نطفه از خون است و از تمام اجزاى انسان جدا مى‌گردد، يا اينكه فرزند پس از انسان باقى مى‌ماند و به عنوان نماينده و بازمانده اوست، به گونه‌اى كه اگر حادثه‌اى براى فرزند رخ بدهد گويا براى او اتفاق افتاده است. مثلاً اگر فرزند احساس درد كند، گويى پدر او نيز همين درد را احساس مى‌كند و اگر مرگ به سراغ فرزند بيايد گويى به سراغ پدر آمده است. پس ناگوار بودن مرگ تو براى من، همانند ناگوارى آن براى خود من است و در نتيجه رنج تو رنج من است. پس با توجه به اين مطالب تو را نصيحت و وصيت مى‌كنم، هرچند كه به كار خودم مشغولم و از غير خودم بريده.

پس اين وصيتنامه را به اين اميد مى‌نويسم كه در راهنمايى‌ات، از آن يارى جويم و راهگشايت باشد، چه زنده باشم و چه به سراى ديگر رفته.

فَإِنِّي أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللَّهِ - أَيْ بُنَيَّ - وَ لُزُومِ أَمْرِهِ، وَ عِمَارَةِ قَلْبِكَ بِذِكْرِهِ، وَ الاِعْتِصَامِ بِحَبْلِهِ. وَ أَيُّ سَبَبٍ⁽¹⁾أَوْثَقُ مِنْ سَبَبٍ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللَّهِ إِنْ أَنْتَ أَخَذْتَ بِهِ! أَحْيِ قَلْبَكَ بِالْمَوْعِظَةِ، وَ أَمِتْهُ بِالزَّهَادَةِ، وَ قَوِّهِ بِالْيَقِينِ، وَ نَوِّرْهُ بِالْحِكْمَةِ، وَ ذَلِّلْهُ بِذِكْرِ الْمَوْتِ، وَ قَرِّرْهُ بِالْفَنَاءِ، وَ بَصِّرْهُ فَجَائِعَ⁽²⁾الدُّنْيَا، وَ حَذِّرْهُ صَوْلَةَ⁽³⁾الدَّهْرِ وَ فُحْشَ⁽⁴⁾تَقَلُّبِ اللَّيَالِي وَ الاْءَيَّامِ، وَ اعْرِضْ عَلَيْهِ أَخْبَارَ الْمَاضِينَ، وَ ذَكِّرْهُ بِمَا أَصَابَ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ مِنَ الاْءَوَّلِينَ، وَ سِرْ فِي دِيَارِهِمْ وَ آثَارِهِمْ، فَانْظُرْ فِيمَا فَعَلُوا وَ عَمَّا انْتَقَلُوا، وَ أَيْنَ حَلُّوا وَ نَزَلُوا! فَإِنَّكَ تَجِدُهُمْ قَدِ انْتَقَلُوا عَنِ الاْءَحِبَّةِ، وَ حَلُّوا دِيَارَ الْغُرْبَةِ، وَ كَأَنَّكَ عَنْ قَلِيلٍ قَدْ صِرْتَ كَأَحَدِهِمْ.

...

متن وصيت‌نامه

پسرم، تو را به تقواى الهى و پرواى از پروردگار و پايبندى به امر و احكام الهى و آبادكردن قلبت با ذكر خدا سفارش مى‌كنم؛ زيرا قلب انسان بدون ذكر دائمى پروردگار، به جهت غلبه رذائل، به ويرانه مى‌ماند، اما ذكر دائمى خدا قلب را با فضايل آباد و پرنشاط مى‌سازد.

و نيز به چنگ‌زدن به ريسمان الهى كه عبارت از شريعت است سفارش مى‌كنم، كه شريعت چون ريسمانى است كه انسان را به مراتب والا مى‌رساند. و اين ريسمان مستحكم واسطه تو و خداست اگر به آن چنگ اندازى.

قلب خود را با موعظه و پند زنده بدار، زيرا قلب با فضيلت سرزندگى مى‌گيرد و آن نيز از موعظه برمى‌خيزد. و با زهد و رويگردانى از دنيا شهوت‌طلبى آن را بميران؛ زيرا زهد و پارسايى شهوت‌ها را در قلب فرد زاهد و پرواپيشه مى‌ميراند و از دنبال‌كردن آنها بازش مى‌دارد. و با يقين آن را نيرومند گردان تا از هيچ چيزى نترسد.

...

...

و با نور حكمت (معرفت شريعت) آن را نورانى كن، زيرا شناخت دين و شريعت در قلب انسان نورى پديد مى‌آورد كه به وسيله آن، حق را از باطل و زيبا را از زشت باز مى‌شناسد.

و با ياد مرگ آن را نرم و رام كن، زيرا ياد مرگ قلب را تواضع و فروتنى مى‌بخشد و از سركشى بازش مى‌دارد. و همواره از آن اقرار بگير كه نابودى و مرگت شتابان خواهد آمد.

و مصيبت‌هاى دنيا را بنمايان تا به دنيا اعتماد نكند. و آن را از يورش سختى‌ها وتلخكامى‌هاى روزگار برحذر بدار تا همواره آماده آخرت باشد. و آن را به دگرگونى‌هاى فراوان ايام هشدار بده، زيرا روزگار تحولات زيادى در پيش روىِ خود دارد، از قبيل: ثروت، فقر، سلامتى و بيمارى.

و اخبار پيشينيان را، خواه نيكان و خواه بدكاران، براى آن بازگو كن تا از منش بدكاران دورى كند و به عمل نيكان روى آورد. و آنچه را كه بر گذشتگان رفته براى آن يادآور شو تا بداند چه مصيبت‌ها و كيفرهايى ديده‌اند و از اين رهگذر دگرگونى روزگار را نيك بشناسد.

و در سرا و آثار برجاى‌مانده پيشينيان گردش كن و ببين چه ساختمان‌ها و باغستان‌ها و سازه هايى، از قبيل طاق كسرى، كاخ بعلبك و جز آن ساخته‌اند، از چه جاهايى رخت بربسته‌اند و سرانجام در چه گورستان‌هايى منزل گزيده‌اند.

اگر با ديده تعقل به آنها بنگرى درمى‌يابى كه آنها از جمع دوستانِ خود رخت بربسته‌اند و به ديار غربت و بى‌كسى رفته‌اند. و به زودى تو نيز مانند يكى از آنها خواهى شد و بى‌ترديد از اين سرا رهسپار آخرت خواهى گشت.

فَأَصْلِحْ مَثْوَاكَ⁽¹⁾، وَ لاَ تَبِعْ آخِرَتَكَ بِدُنْيَاكَ، وَ دَعِ الْقَوْلَ فِيمَا لاَ تَعْرِفُ، وَ الْخِطَابَ فِيمَا لَمْ تُكَلَّفْ، وَ أَمْسِكْ عَنْ طَرِيقٍ إِذَا خِفْتَ ضَلاَلَتَهُ، فَإِنَّ الْكَفَّ⁽²⁾عِنْدَ حَيْرَةِ الضَّلاَلِ خَيْرٌ مِنْ رُكُوبِ الاْءَهْوَالِ، وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ تَكُنْ مِنْ أَهْلِهِ، وَ أَنْكِرِ الْمُنْكَرَ بِيَدِكَ وَ لِسَانِكَ، وَ بَايِنْ⁽³⁾مَنْ فَعَلَهُ بِجُهْدِكَ⁽⁴⁾، وَ جَاهِدْ فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ، وَ لاَ تَأْخُذْكَ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لاَئِمٍ. وَ خُضِ الْغَمَرَاتِ⁽⁵⁾لِلْحَقِّ حَيْثُ كَانَ، وَ تَفَقَّهْ فِي الدِّينِ.

...

پس خانه قبر خود را آباد كن، و آخرتت را به دنيايت مفروش و براى كاميابى و لذت دنيا نافرمانىِ خدا مكن تا آخرتى سعادتبار داشته باشى. و آنچه نمى‌دانى مگو، و آنچه خدا تو را به آن تكليف نكرده است بر زبان مران و به كسى نگو.

و راهى را كه مى‌ترسى در آن گمراه شوى، مپوى؛ چرا كه خويشتندارى از پيمودن راهى كه موجب گمراهى و سرگشتگى است، بهتر از تن‌دادن به امور هولناكى است كه انسان به نجات از آن يقين ندارد.

و امر به معروف كن و به نيكى فراخوان تا از پيروان آن باشى، زيرا اهل هر چيزى و پيروانِ آن ملازم آنند. و منكر را با دستِ رفتار و زبانِ گفتار، نكوهيده شمار و آن را بزدا و با تمام توان از منكرگرايان دورى گزين. و در راه خدا آن‌چنان كه شايسته حضرتش مى‌باشد جهاد كن و بكوش. و در راه خدا سرزنش هيچ ملامتگرى تو را از كار خير باز ندارد و از بيم ملامتگران، هيچ يك از اوامر الهى را ترك نكن. و آنجا كه حق باشد، بى‌مهابا تن به درياى ژرف سختى‌ها بده، و همواره در دين تفقه كن و احكام دين را با جديت فرا بگير.

وَ عَوِّدْ⁽¹⁾نَفْسَكَ التَّصَبُّرَ عَلَى الْمَكْرُوهِ، وَ نِعْمَ الْخُلُقُ التَّصَبُّرُ، وَ أَلْجِئْ نَفْسَكَ فِي أُمُورِكَ كُلِّهَا إِلَى إِلَهِكَ، فَإِنَّكَ تُلْجِئُهَا إِلَى كَهْفٍ حَرِيزٍ⁽²⁾، وَ مَانِعٍ عَزِيزٍ. وَ أَخْلِصْ فِي الْمَسْأَلَةِ لِرَبِّكَ، فَإِنَّ بِيَدِهِ الْعَطَاءَ وَ الْحِرْمَانَ، وَ أَكْثِرِ الاِسْتِخَارَةَ، وَ تَفَهَّمْ وَصِيَّتِي، وَ لاَ تَذْهَبَنَّ عَنْهَا صَفْحاً⁽³⁾، فَإِنَّ خَيْرَ الْقَوْلِ مَا نَفَعَ. وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لاَ خَيْرَ فِي عِلْمٍ لاَ يَنْفَعُ، وَ لاَ يُنْتَفَعُ بِعِلْمٍ لاَ يَحِقُّ تَعَلُّمُهُ.

...

و خويشتن را به تحمل سختى‌ها و ناگوارى‌ها عادت ده؛ چون انسان وقتى صبر پيشه كند، كم كم صبورى جزو عادات و سرشت وى مى‌شود. و چه خوى شايسته‌اى است، صبرورزى در راه حق، زيرا او را به اهداف والا مى‌رساند. و در تمام كارهايت به خدا پناهنده شو؛ يعنى خود را عادت بده كه در سختى‌ها و نيازها به خدا پناه ببرى كه اگر چنين كردى به يقين در برابر حوادث در پناهگاهى ايمن و در دژى نفوذناپذير پناه گرفته‌اى.

و خواسته‌هاى خود را خالصانه و پيراسته از ريا و شهرت‌طلبى و شرك‌ورزيدن، از خدا بخواه كه در اين صورت از عطايش برخوردار خواهى شد، زيرا عطا كردن و بازداشتن، فقط به دست اوست، نه به دست ديگرى. و از خدا بسيار طلبِ خير كن و يا به گاه ترديد، براى به دست آوردن بهترين راهكارها و انديشه‌ها، از خدا به فراوانى درخواست هدايت كن، و نيز زياد بررسى كن تا به بهترين نظر دست يابى.

و اين سفارش مرا نيك فهم كن تا بتوانى بر اساس فهم و بصيرت نه تعبّد و تقليد به آن عمل كنى. و از عمل به آن روى برمتاب، زيرا بهترين گفتار آن است كه سودمند باشد، پس اگر از رهنمود من بهره ببرى، در آن صورت اين سفارش بهترين سخن خواهد بود.

و بدان سخنى كه سود نرساند، خيرى ندارد؛ يعنى اگر اين سفارش را نيك بفهمى و دريابى، ولى به آن عمل ننمايى، از آن خيرى نبرده‌اى. و هر علمى مانند جادو كه سزاوار تعليم و آموزش نباشد و مفسده انگيزد، درخور فراگيرى نيست.

أَيْ⁽¹⁾بُنَيَّ، إِنِّي لَمَّا رَأَيْتُنِي قَدْ بَلَغْتُ سِنّاً، وَ رَأَيْتُنِي أَزْدَادُ وَهْناً⁽²⁾، بَادَرْتُ⁽³⁾بِوَصِيَّتِي إِلَيْكَ، وَ أَوْرَدْتُ خِصَالاً⁽⁴⁾مِنْهَا قَبْلَ أَنْ يَعْجَلَ بِي أَجَلِي دُونَ أَنْ أُفْضِيَ⁽⁵⁾إِلَيْكَ بِمَا فِي نَفْسِي وَ أَنْ أُنْقَصَ فِي رَأْيِي كَمَا نُقِصْتُ فِي جِسْمِي، أَوْ يَسْبِقَنِي إِلَيْكَ بَعْضُ غَلَبَاتِ الْهَوَى وَ فِتَنِ الدُّنْيَا، فَتَكُونَ كَالصَّعْبِ⁽⁶⁾النَّفُورِ⁽⁷⁾.

...

انگيزه نوشتن وصيت

اى پسرم، چون ديدم كه عمرم را گذراندم و به پايان آن رسيدم و روزبه‌روز بر ضعف من افزوده مى‌شود بدون ازدست‌دادن فرصت به نوشتن اين سفارش اقدام كردم و در اين توصيه نكاتى ارشادى و اخلاقى گرد آوردم قبل از آنكه مرگم فرا رسد و هنوز آنچه در ذهن دارم به تو القا نكرده باشم و از نظر فكر دچار نقصان شوم، چنان‌كه از نظر جسمى كاستى گرفته‌ام. زيرا انسان بر حسب طبيعت در روزگار پيرى نمى‌تواند تمام افكار خود را جمع كند، گرچه امام عليه‌السلام از اين وضعيت منزه است، ولى به طور معمول دانسته‌هاى انسان‌هاى عادى در كهنسالى كاستى مى‌گيرد.

و پيش از آنكه برخى از هواهاى نفسانى و فتنه‌هاى دنيوى بر قلب تو چيره شوند و موعظه و اندرز در آن مؤثر نيفتد. اگر مخاطب اين وصيت امام حسن مجتبى عليه‌السلام باشد (چنان كه برخى گفته‌اند) اين جمله از باب «به در بگو تا ديوار بشنود» مى‌باشد.

پس قبل از آنكه مانند اسبى چموش شوى كه همواره فرار مى‌كند و با هيچ كسى انس نمى‌گيرد، اين وصيت‌نامه را براى تو نوشتم تا به كارت آيد.

وَ إِنَّمَا قَلْبُ الْحَدَثِ كَالاْءَرْضِ الْخَالِيَةِ مَا أُلْقِيَ فِيهَا مِنْ شَيْءٍ قَبِلَتْهُ. فَبَادَرْتُكَ بِالاْءَدَبِ قَبْلَ أَنْ يَقْسُوَ قَلْبُكَ، وَ يَشْتَغِلَ لُبُّكَ⁽¹⁾، لِتَسْتَقْبِلَ بِجِدِّ رَأْيِكَ مِنَ الاْءَمْرِ مَا قَدْ⁽²⁾كَفَاكَ أَهْلُ التَّجَارِبِ بُغْيَتَهُ⁽³⁾وَ تَجْرِبَتَهُ، فَتَكُونَ قَدْ كُفِيتَ مَئُونَةَ الطَّلَبِ، وَ عُوفِيتَ مِنْ عِلاَجِ التَّجْرِبَةِ، فَأَتَاكَ مِنْ ذَلِكَ مَا قَدْ كُنَّا نَأْتِيهِ، وَ اسْتَبَانَ لَكَ مَا رُبَّمَا أَظْلَمَ عَلَيْنَا مِنْهُ.

...

ويژگى‌هاى جوان

[پس بدان كه] قلب فرد جوان، مانند زمين خالى است كه هرچه در آن بكارند مى‌پذيرد و همان را به بار مى‌آورد.

جايگاه تجربه در زندگى انسان

[اى پسرم،] قبل از آنكه قلبت با عادت‌هاى ناپسند سخت شود و ديگر فضايل نتوانند درآن راه يابند و عقل تو به امور دنيوى و پست مشغول گردد، در ادب‌آموزى و تربيت تو مبادرت كردم و اين توصيه‌ها را نوشتم تا با انديشه‌اى جدّى به استقبال كارى بروى كه اهل تجربه، طلب و تجربه آن را براى تو آسان ساخته‌اند. از اين‌رو اگر بر اساس تجربه و فرمان اهل تجربه كار كنى و نخواسته باشى از نو آزموده را بيازمايى، بلكه همان را به كار ببندى، ديگر براى به دست آوردن تجربه شخصى نيازى به صرف وقت نداشته و نتايج سودمندى را كه با رنجِ تجربه به دست آورديم، به رايگان به دست مى‌آورى و آنچه را كه بسا براى ما تاريك و مبهم بود و با تجربه برايمان روشن شد، براى تو روشن شود و به كار ببندى.

البته امام عليه‌السلام از چنين اوصافى منزه است، ولى به عنوان يك امر عرفى نسبت به عامه مردم، چنين مطالبى را بيان مى‌فرمايد.

أَيْ بُنَيَّ، إِنِّي وَ إِنْ لَمْ أَكُنْ عُمِّرْتُ عُمُرَ مَنْ كَانَ قَبْلِي، فَقَدْ نَظَرْتُ فِي أَعْمَالِهِمْ، وَ فَكَّرْتُ فِي أَخْبَارِهِمْ، وَ سِرْتُ فِي آثَارِهِمْ، حَتَّى عُدْتُ كَأَحَدِهِمْ، بَلْ كَأَنِّي بِمَا انْتَهَى إِلَيَّ مِنْ أُمُورِهِمْ قَدْ عُمِّرْتُ مَعَ أَوَّلِهِمْ إِلَى آخِرِهِمْ، فَعَرَفْتُ صَفْوَ⁽¹⁾ذَلِكَ مِنْ كَدَرِهِ⁽²⁾وَ نَفْعَهُ مِنْ ضَرَرِهِ، فَاسْتَخْلَصْتُ لَكَ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ نَخِيلَهُ⁽³⁾، وَ تَوَخَّيْتُ⁽⁴⁾لَكَ جَمِيلَهُ، وَ صَرَفْتُ عَنْكَ مَجْهُولَهُ.

...

ارزش بررسى تاريخ گذشتگان

اى پسرم، هر چند مانند گذشتگان عمر طولانى نداشته‌ام، ولى در اعمال و رفتار گذشتگان به ديده تعقل و تدبر نگريستم و در آثار آنها كه به ما رسيده است مثل شهرها و آثار باستانى سير نمودم تا جايى كه مانند يكى از آنها شدم و بر اوضاع و احوال آنها به طور كامل اطلاع يافتم، بلكه گويى تمام تجارب و شرح حال آنان كه به من رسيده، با اولين و آخرين آنها زيسته‌ام؛ زيرا اخبار همه آنها نزد من است.

پس همه تاريخ و اخبار و آثارى را كه به من رسيده است شناخته‌ام و دانستم كه كدام زندگى پاك و بى‌شائبه و كدام زندگى آلوده به دردها و ترس‌ها، و كدام روش زندگى سودمند و كدام زيانبار است. لذا از ميان همه اينها بهترين و پاكيزه‌ترين را برگزيده‌ام، و زيباترين آن را كه موجب سعادت و رفاه خواهد بود، در اين توصيه‌نامه و موعظه گرد آوردم و از بيان آنچه فرجامش ناشناخته است صرف‌نظر كرده‌ام.

وَ رَأَيْتُ حَيْثُ عَنَانِي⁽¹⁾مِنْ أَمْرِكَ مَا يَعْنِي⁽²⁾الْوَالِدَ الشَّفِيقَ، وَ أَجْمَعْتُ عَلَيْهِ مِنْ أَدَبِكَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ وَ أَنْتَ مُقْبِلُ الْعُمُرِ وَ مُقْتَبَلُ الدَّهْرِ، ذُو نِيَّةٍ سَلِيمَةٍ، وَ نَفْسٍ صَافِيَةٍ، وَ أَنْ أَبْتَدِئَكَ بِتَعْلِيمِ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ تَأْوِيلِهِ⁽³⁾، وَ شَرَائِعِ⁽⁴⁾الاْءِسْلاَمِ وَ أَحْكَامِهِ، وَ حَلاَلِهِ وَ حَرَامِهِ، لاَ أُجَاوِزُ ذَلِكَ بِكَ إِلَى غَيْرِهِ. ثُمَّ أَشْفَقْتُ أَنْ يَلْتَبِسَ⁽⁵⁾عَلَيْكَ مَا اخْتَلَفَ النَّاسُ فِيهِ مِنْ أَهْوَائِهِمْ وَ آرَائِهِمْ مِثْلَ الَّذِي الْتَبَسَ عَلَيْهِمْ، فَكَانَ إِحْكَامُ⁽⁶⁾ذَلِكَ عَلَى مَا كَرِهْتُ مِنْ تَنْبِيهِكَ لَهُ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ إِسْلاَمِكَ⁽⁷⁾إِلَى أَمْرٍ لاَ آمَنُ عَلَيْكَ بِهِ الْهَلَكَةَ، وَ رَجَوْتُ أَنْ يُوَفِّقَكَ اللَّهُ فِيهِ لِرُشْدِكَ، وَ أَنْ يَهْدِيَكَ لِقَصْدِكَ⁽⁸⁾، فَعَهِدْتُ إِلَيْكَ وَصِيَّتِي هَذِهِ.

...

مهرورزى به فرزند

و چون ديدم كه سرنوشت تو برايم مهم است، همانند پدرى شفيق كه به امر فرزندش مى‌پردازد، به كار تو پرداختم و تصميم گرفتم در قالب نصيحت و ارشاد اين توصيه‌نامه را بنويسم و تو را با اين نصايح بپرورانم و ادب آموزم، آن‌هم در حالى كه در آغاز زندگى و اول جوانى هستى و روزگار به تو روى آورده است، زيرا به دليل سرزندگى انسان در آغاز زندگى مى‌تواند به پاره‌اى از آرزوهاى خود برسد.

و [در آغاز جوانى] داراى نيت پاك هستى، به طورى كه هنوز به بيمارى‌هاى روحى دنيا آلوده نشده‌اى و از روحى زلال برخوردارى كه دردها و شهوت‌ها آن را تيره نساخته است.

و لازم ديدم كه بايد ابتدا كتاب خدا (قرآن) و تأويل آن و قوانين اسلام و احكام و حلال

...

...

و حرام آن را به تو بياموزم و جز اينها چيزى به تو ياد ندهم، ولى ترسيدم مانند كسانى كه بر اثر اختلافات ناشى از هوى و هوس و نظرات مختلف درباره قرآن دچار اشتباه شدند تو نيز گرفتار اشتباه شوى؛ زيرا انسان وقتى درباره قرآن دانش ناقصى داشته باشد و ببيند مردم در قرآن اختلاف دارند ممكن است دستخوش پاره‌اى انحرافات شود؛ لذا در صورت احتمال انحراف، بايد قبل از آموزش قرآن و تأويل آن، به آموختن اصول و فروع پرداخت.

پس، على‌رغم ميل باطنى‌ام كه نمى‌خواهم وارد مسائل پيچيده و ريزه‌كارى‌هاى آن بشوم، محكم ساختن اصول پيچيده اسلام كه مورد اختلاف مردم است به وسيله برهان و دليل به نظر من بهتر از آن است كه تو را در دام افكار و نظرياتى رها كنم كه از هلاك نشدن تو به جهت انحرافاتى كه دارند، مطمئن نيستم.

و اميد آن دارم كه خدا تو را در اين اختلافات و گيرودارهاى فكرى رشد و تعالى ببخشد و به راه ميانه، و نه بيراهه چپ و راست، هدايت فرمايد. اينها تمام انگيزه‌هايى بود كه مرا به نوشتن اين توصيه‌نامه واداشت، و قبل از تعليم قرآن آن را براى تو نوشتم.

وَ اعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ أَحَبَّ مَا أَنْتَ آخِذٌ بِهِ إِلَيَّ مِنْ وَصِيَّتِي، تَقْوَى اللَّهِ وَ الاِقْتِصَارُ⁽¹⁾عَلَى مَا فَرَضَهُ اللَّهُ عَلَيْكَ، وَ الاْءَخْذُ بِمَا مَضَى عَلَيْهِ الاْءَوَّلُونَ مِنْ آبَائِكَ، وَ الصَّالِحُونَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِكَ، فَإِنَّهُمْ لَمْ يَدَعُوا⁽²⁾أَنْ نَظَرُوا لاِءَنْفُسِهِمْ كَمَا أَنْتَ نَاظِرٌ، وَ فَكَّرُوا كَمَا أَنْتَ مُفَكِّرٌ، ثُمَّ رَدَّهُمْ آخِرُ ذَلِكَ إِلَى الاْءَخْذِ بِمَا عَرَفُوا، وَ الاْءِمْسَاكِ عَمَّا لَمْ يُكَلَّفُوا.

...

لزوم تفكر در احوال گذشتگان

پسرم، بدان كه بهترين مطالبى كه من برگزيدم و تو بايد از اين توصيه‌هايم فرابگيرى تقواى الهى است؛ يعنى رعايت پرواى پروردگار و بسنده كردن به آنچه خدا بر تو واجب فرموده است، نه اينكه چيزى از خود بر آن بيفزايى و بدعت بيافرينى.

و به آنچه پدرانت، مانند رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اجداد گرامى آن حضرت كه سلسله جليله انبيا و اوصياى الهى و خانواده صالح و نيكوكار و مؤمن تو به آن تمسّك و عمل نموده‌اند، پايبند باشى، زيرا آنان دمى از انديشيدن در كار خود باز نماندند، همان‌گونه كه تو به كار خويش نگرانى و در كيفيت سلوك آنها كه به سعادت منجر شد مى‌انديشى.

آن‌گاه پايان اين تفكر، آنها را واداشت تا به امور مفيدى كه بدان رسيده‌اند چنگ اندازند و از آنچه خدا آنها را مكلف نساخته است دست بدارند. پس تو نيز مانند آنان به آنچه پس از تفكر و تجربه دست يافتند، عمل كن.

فَإِنْ أَبَتْ نَفْسُكَ أَنْ تَقْبَلَ ذَلِكَ دُونَ أَنْ تَعْلَمَ كَمَا عَلِمُوا فَلْيَكُنْ طَلَبُكَ ذَلِكَ بِتَفَهُّمٍ وَ تَعَلُّمٍ، لاَ بِتَوَرُّطِ⁽¹⁾الشُّبُهَاتِ، وَ عُلُوِّ⁽²⁾الْخُصُومَاتِ. وَ ابْدَأْ قَبْلَ نَظَرِكَ فِي ذَلِكَ بِالاِسْتِعَانَةِ بِإِلَهِكَ، وَ الرَّغْبَةِ⁽³⁾إِلَيْهِ فِي تَوْفِيقِكَ، وَ تَرْكِ كُلِّ شَائِبَةٍ أَوْلَجَتْكَ⁽⁴⁾فِي شُبْهَةٍ، أَوْ أَسْلَمَتْكَ إِلَى ضَلاَلَةٍ. فَإِذَا أَيْقَنْتَ أَنْ قَدْ صَفَا قَلْبُكَ فَخَشَعَ، وَ تَمَّ رَأْيُكَ فَاجْتَمَعَ، وَ كَانَ هَمُّكَ⁽⁵⁾فِي ذَلِكَ هَمّاً وَاحِداً، فَانْظُرْ فِيمَا فَسَّرْتُ لَكَ، وَ إِنْ لَمْ يَجْتَمِعْ لَكَ مَا تُحِبُّ مِنْ نَفْسِكَ، وَ فَرَاغِ نَظَرِكَ وَ فِكْرِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّكَ إِنَّمَا تَخْبِطُ الْعَشْوَاءَ⁽⁶⁾، وَ تَتَوَرَّطُ⁽⁷⁾الظَّلْمَاءَ⁽⁸⁾. وَ لَيْسَ طَالِبُ الدِّينِ مَنْ خَبَطَ⁽⁹⁾أَوْ خَلَطَ، وَ الاْءِمْسَاكُ عَنْ ذَلِكَ أَمْثَلُ⁽¹⁰⁾.

...

شيوه درست آموختن

اگر نفس تو نخواست چيزى را كه فهميدى عمل كنى و از آنچه مكلف نيستى دست بردارى و حتما بايد همانند نياكانت دانش بيندوزى، [و خودت راه رفته را بيازمايى، [در آن صورت شرايطى دارد كه بايد به آنها توجه كنى. يعنى طلب علم و دانش تو بايد به منظور فهم حقايق باشد، نه افتادن در امور شبهه‌ناك و مايه بالا گرفتن نزاع و جدالِ ميان تو و ديگران؛ زيرا گاهى فرد با جدال و نزاع در پى يافتن حقيقتى است و زمانى با آموختن و انديشيدن.

و پيش از پرداختن به آن دانش‌اندوزى بايد از خدا كمك بخواهى تا تو را توفيق فهم و ادراك دهد و به هدف صحيح برساند و نيز توفيق دهد تا هر ترديد و شائبه‌اى كه فكر تو را آشفته و آلوده كرده است و در يافتنِ حق به شبهه‌ات افكند، و مانع تن‌دادن به آن شده و به

...

...

ضلالت و گمراهى و انحرافت از حق كشانده، وانهى.

پس هرگاه يقين كردى كه قلبت صفا يافت و در پيشگاه الهى خشوع و فروتنى كرد و از هر شبهه‌اى پيراسته شد و از پراكندگى رها گرديد و بين نفى و اثبات مسائل ترديدى نمانده و كوششت در آن به نتيجه رسيد، در اين تفسيرى كه از اصول دين مى‌كنم خوب دقت كن و بدان عمل نما، هرچند آنچه را مى‌پسندى فراهم نكند و هنوز انديشه‌ات در وادى احتمالات جولان داشته و انديشه‌ات به يك جهت و يك سو نگرديده تا تمام مسائل اصول دين را كه تشريح مى‌كنم دريابى.

بدان كه تو به سبب تشتّت آرا همچون شترى هستى كه ضعف بينايى دارد و از سقوط در پرتگاه در امان نيست و در تاريكى‌ها گرفتار شده است و عاقبتِ گرفتارى خود را نمى‌داند. وانگهى، آنكه دين خواهد نبايد دچار خبط و خلط حق با باطل، و صحيح با ناصحيح گردد، زيرا چنين انسانى مى‌خواهد دين را بشناسد و دين‌شناسى با خبط و خلط سازگار نيست و خويشتن‌دارى، از اين فكر نادرست و آلوده به خلط و خبط بهتر و بسى ارزشمندتر است.

حاصل كلام امام عليه‌السلام آن است كه بايد آدمى در تعليم و فهم اصول دين، راه نياكان و صالحان را بپيمايد، اما اگر خود خواست كه حق را بشناسد بايد از خدا يارى خواهد و فكر خود را براى حق و دستيابى به آن خالص كند و اگر در فكر خود خلط و خبطى ديد، بهتر است اين تفكر را رها كند، زيرا ضرر چنين ذهن آشفته و آلوده‌اى بيشتر از نفع آن است.

فَتَفَهَّمْ يَا بُنَيَّ وَصِيَّتِي، وَ اعْلَمْ أَنَّ مَالِكَ الْمَوْتِ هُوَ مَالِكُ الْحَيَاةِ، وَ أَنَّ الْخَالِقَ هُوَ الْمُمِيتُ، وَ أَنَّ الْمُفْنِيَ هُوَ الْمُعِيدُ، وَ أَنَّ الْمُبْتَلِيَ هُوَ الْمُعَافِي، وَ أَنَّ الدُّنْيَا لَمْ تَكُنْ لِتَسْتَقِرَّ إِلاَّ عَلَى مَا جَعَلَهَا اللَّهُ عَلَيْهِ مِنَ النَّعْمَاءِ، وَ الاِبْتِلاَءِ، وَ الْجَزَاءِ فِي الْمَعَادِ، أَوْ مَا شَاءَ مِمَّا لاَ نَعْلَمُ.

...

برخى از صفات خداوند

پس - اى پسرم - توصيه‌ام را نيك فهم كن و درياب و بدان كه خدا مالك مرگ و زندگى است و زندگى و مرگ هرچند متفاوتند در دست خدايند. پس آفريننده انسان‌ها، ميراننده آنان نيز خواهد بود، نه اينكه يكى خالق و ديگرى ميراننده باشد. خدا انسان‌ها را مى‌ميراند و هم بار ديگر در آخرت آنها را به صحنه رستاخيز مى‌آورد، و هم بلا و امتحان مى‌فرستد و هم انسان‌ها را از آن عافيت مى‌بخشد.

[و نيز بدان كه] دنيا را به گونه‌اى قرار داده است كه گاهى نعمت و گاهى بلا دارد و هرگز از فرمان حضرتش سربرنمى‌تابد.

و پاداش و كيفر را به سراى ديگر و روز رستاخيز وانهاده و نخواسته كه دنيا محلّ پاداش نيكان و كيفر تبهكاران باشد.

و دنيا را به هر گونه‌اى كه خود مى‌خواهد قرار مى‌دهد كه از حيطه علم و آگاهى ما خارج است و هيچ قدرتى نمى‌تواند آن را تغيير دهد و كسى مجاز نيست كه چون نمى‌پسندد تغيير دهد قضا را.

فَإِنْ أَشْكَلَ عَلَيْكَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ فَاحْمِلْهُ عَلَى جَهَالَتِكَ بِهِ، فَإِنَّكَ أَوَّلُ مَا خُلِقْتَ، خُلِقْتَ جَاهِلاً ثُمَّ عُلِّمْتَ، وَ مَا أَكْثَرَ مَا تَجْهَلُ مِنَ الاْءَمْرِ، وَ يَتَحَيَّرُ فِيهِ رَأْيُكَ، وَ يَضِلُّ فِيهِ بَصَرُكَ ثُمَّ تُبْصِرُهُ بَعْدَ ذَلِكَ! فَاعْتَصِمْ بِالَّذِي خَلَقَكَ وَ رَزَقَكَ وَ سَوَّاكَ، وَ لْيَكُنْ لَهُ تَعَبُّدُكَ، وَ إِلَيْهِ رَغْبَتُكَ، وَ مِنْهُ شَفَقَتُكَ.

...

اقرار به ناآگاهى

اگر در فهم آنچه بيان كردم دچار اشكال شدى بدين معنا كه چگونه خدا هم ميراننده است و هم زنده كننده، چگونه ممكن است كه دنيا از اين وضع موجود تغيير نيابد، و نيز هرگاه ترديد ديگرى در مسائلى از اين قبيل براى تو پيش آمد، خود را تخطئه كن و آن را بر نادانى خود حمل كن و نادانى و ناتوانى خويش را به خود بقبولان و بپذير كه مسأله همان است كه على بيان نموده است.

زيرا تو هنگام تولد جاهل و نادان بودى و اندك اندك دانش اندوختى؛ لذا بايد ناتوانى‌ات در فهم اين مطالب را بر نادانى خود حمل كنى.

و چه بسيارند امورى كه تو از آنها ناآگاهى و انديشه‌ات در فهم آن سرگشته است و ديدگاهت گمراه، ولى بعداً بصيرت و آگاهى مى‌يابى! پس اين مجهولات را نيز بر همان مجهولات حمل كن و راه انكار را بى‌دليل مپوى.

آنگاه به خدايى كه تو را آفريد و روزى‌ات داده و اندامت را در كمال اعتدال آفريده، تمسك جو و بدو پناه ببر. و بايد عبادت تو فقط و فقط براى خدا و اميد تو به نعمتش و ترس تو از حضرتش خالص باشد.

وَ اعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ أَحَداً لَمْ يُنْبِئْ عَنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ كَمَا أَنْبَأَ عَنْهُ الرَّسُولُ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فَارْضَ بِهِ رَائِداً⁽¹⁾، وَ إِلَى النَّجَاةِ قَائِداً⁽²⁾، فَإِنِّي لَمْ آلُكَ نَصِيحَةً، وَ إِنَّكَ لَنْ تَبْلُغَ فِي النَّظَرِ لِنَفْسِكَ وَ إِنِ اجْتَهَدْتَ مَبْلَغَ نَظَرِي لَكَ.

...

رهبر و راهنماى كامل

بدان - پسرم - كه هيچ كس چون پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره خدا، اوامر، نواهى، پاداش، كيفر و صفات او سخن نگفته است. پس به آن حضرت به عنوان راهنما و نجاتبخش و پيشوا خشنود باش و راهى را كه پيش‌رو نهاده است بپوى كه به بهترين نحو تو را به سوى نجات و رستگارى رهبرى خواهد كرد. من در خيرخواهى و نصيحت تو هرگز كوتاهى نكردم و حق خيرخواهى و نصيحت را ادا نمودم، و اگر چه خود را به كندوكاو وادارى نمى‌توانى آن‌سان كه من خيرخواه توام خيرخواه خود باشى. چون نظر و مهرورزى فرزند هرگز به پاى نظر و مهرورزى پدر مهربان و دانشمندى چون على عليه‌السلام نخواهد رسيد.

وَ اعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّهُ لَوْ كَانَ لِرَبِّكَ شَرِيكٌ لاَءَتَتْكَ رُسُلُهُ، وَ لَرَأَيْتَ آثَارَ مُلْكِهِ وَ سُلْطَانِهِ، وَ لَعَرَفْتَ أَفْعَالَهُ وَ صِفَاتِهِ، وَ لَكِنَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ كَمَا وَصَفَ نَفْسَهُ، لاَ يُضَادُّهُ فِي مُلْكِهِ أَحَدٌ، وَ لاَ يَزُولُ أَبَداً، وَ لَمْ يَزَلْ أَوَّلٌ قَبْلَ الاْءَشْيَاءِ بِلاَ أَوَّلِيَّةٍ، وَ آخِرٌ بَعْدَ الاْءَشْيَاءِ بِلاَ نِهَايَةٍ، عَظُمَ عَنْ أَنْ تَثْبُتَ رُبُوبِيَّتُهُ بِإِحَاطَةِ قَلْبٍ أَوْ بَصَرٍ.

...

وحدانيت خداوند

و بدان، اى پسرم، اگر پروردگارت شريكى داشت و دو خداوند بر جهان حكومت مى‌كردند مى‌بايستى پيامبران او نيز به سوى تو بيايند و اوامر و نواهى او را برايت برشمرند و آثار قدرت و سلطنتش را ببينى، زيرا هر حاكم قدرتمندى آثار خاصى دارد. و مى‌بايستى افعال و صفات او را بشناسى كه چه مى‌كند و چه صفاتى دارد، و چون چنين نيست، پس خداوند، آن چنان كه خود را در قرآن معرفى فرموده، يگانه و بى‌انباز است و هيچ كس در ملك و حكومت حضرتش با وى منازعه نمى‌كند، بلكه او مالك حقيقى و مطلق است و هرچه خواهد همان مى‌كند. حضرتش لا يزال و پاياست و الوهيتش زوال نمى‌پذيرد؛ بدين معنا كه همواره باقى و سرمدى است؛ و لم يزل است، يعنى اين چنين نيست كه زمانى نبوده و سپس موجود شده باشد، بلكه از ازل بوده است.

خدا قبل از همه اشياء بوده، آن هم در وقتى كه هيچ نبوده، و مسبوق به عدم نيست كه اوليّت داشته باشد، يعنى بتوان براى او آغازى تصور كرد، و بعد از همه اشياء باقى است، بدون اينكه پايانى داشته باشد. خدا فراتر و برتر از آن است كه بتوان با ادراك قلبى و ديدار با چشم به كنه وجودش پى برد.

فَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ فَافْعَلْ كَمَا يَنْبَغِي لِمِثْلِكَ أَنْ يَفْعَلَهُ فِي صِغَرِ خَطَرِهِ، وَ قِلَّةِ مَقْدِرَتِهِ، وَ كَثْرَةِ عَجْزِهِ، وَ عَظِيمِ حَاجَتِهِ إِلَى رَبِّهِ، فِي طَلَبِ طَاعَتِهِ، وَ الْرَّهْبَةِ مِنْ عُقُوبَتِهِ، وَ الشَّفَقَةِ مِنْ سُخْطِهِ، فَإِنَّهُ لَمْ يَأْمُرْكَ إِلاَّ بِحَسَنٍ، وَ لَمْ يَنْهَكَ إِلاَّ عَنْ قَبِيحٍ.

...

پس از خداشناسى

پس چون صفات حضرتش را شناختى و به عظمت او پى بردى بايد آن چنان كه شايسته كسى چون توست - تويى كه در پيشگاه خداى متعال بى‌مقدارى و در رسيدن به بسيارى از چيزها، سخت ناتوانى و بسيار نيازمند اويى - در پى طاعتش باشى و از كيفرش بترسى و هرگز گناه نكنى و همواره از غضب الهى بيمناك باشى، زيرا خداى سبحان تو را تنها به زيبايى و نيكى فرمان داده و از زشتى بازداشته است، زيرا واجبات و مستحبات مصالح و منافعى به همراه دارند و محرمات و مكروهات كيفر و نكوهش در پى مى‌آورند.

يَا بُنَيَّ، إِنِّي قَدْ أَنْبَأْتُكَ عَنِ الدُّنْيَا وَ حَالِهَا، وَ زَوَالِهَا وَ انْتِقَالِهَا، وَ أَنْبَأْتُكَ عَنِ الاْآخِرَةِ وَ مَا أُعِدَّ لاِءَهْلِهَا فِيهَا، وَ ضَرَبْتُ لَكَ فِيهِمَا الاْءَمْثَالَ لِتَعْتَبِرَ بِهَا وَ تَحْذُوَ⁽¹⁾عَلَيْهَا. إِنَّمَا مَثَلُ مَنْ خَبَرَ الدُّنْيَا كَمَثَلِ قَوْمٍ سَفْرٍ⁽²⁾نَبَا بِهِمْ⁽³⁾مَنْزِلٌ جَدِيبٌ⁽⁴⁾، فَأَمُّوا⁽⁵⁾مَنْزِلاً خَصِيباً⁽⁶⁾وَ جَنَاباً⁽⁷⁾مَرِيعاً⁽⁸⁾، فَاحْتَمَلُوا وَعْثَاءَ⁽⁹⁾الطَّرِيقِ، وَ فِرَاقَ الصَّدِيقِ، وَ خُشُونَةَ السَّفَرِ، وَ جُشُوبَةَ⁽¹⁰⁾الْمَطْعَمِ، لِيَأْتُوا سَعَةَ دَارِهِمْ وَ مَنْزِلَ قَرَارِهِمْ، فَلَيْسَ يَجِدُونَ لِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ أَلَماً، وَ لاَ يَرَوْنَ نَفَقَةً فِيهِ مَغْرَماً، وَ لاَ شَيْءَ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِمَّا قَرَّبَهُمْ مِنْ مَنْزِلِهِمْ، وَ أَدْنَاهُمْ مِنْ مَحَلِّهِمْ.

...

مثال بيداردلان در دنيا

پسرم، تو را از دنيا و حالات و نابودى و جابه‌جايى آن آگاه كردم و از آخرت و نعمت‌ها و لذت‌هاى گوناگونى كه براى بهشتيان آماده شده بازگفتم و از آن براى تو مثال‌هايى زدم تا موجب روشنىِ ذهن تو گردد و پند بگيرى و از ايشان پيروى نمايى.

به يقين مَثَل دنيا براى كسى كه حقيقت آن را بشناسد، به منزلى بى‌آب و آبادانى و قحطى‌زده مى‌ماند كه مسافرانى در آن وارد شده سپس به منزلى آباد و سرشار از نعمت و رفاه و آبادانى، يعنى آخرت، كوچ خواهند كرد. از اين‌رو، آنها براى رسيدن به چنان سرايى مشقت توشه‌گرفتن براى سراى آخرت، فراق دوستانى كه در دنيا (منزل اول) دارند، سختى سفر و ناگوارى غذا را بر خود هموار مى‌كنند تا به سراى وسيع آخرت و محل استقرار خود، يعنى بهشت برسند.

...

...

بنابراين از سختى‌ها و رنج‌ها خسته و رنجور نمى‌شوند و دردى حس نمى‌كنند و آنچه در اين مسير هزينه مى‌كنند آن را غرامت و ضرر نمى‌دانند، چون هدف عالى است و اين هزينه‌ها آنها را به والاترين و مطلوب‌ترين مقصد مى‌رساند؛ لذا آن را غنيمت مى‌دانند.

و محبوب‌ترين چيز نزد آنان همانى است كه به مقصد و سراى ماندگاريشان نزديك مى‌كند. از اين‌رو هرچه به هدف نزديك‌تر مى‌شوند بر شادى آنها افزوده مى‌شود.

اين بود مثال كسانى كه در دنيا اهل تعقّل و بيدارى هستند.

وَ مَثَلُ مَنِ اغْتَرَّ بِهَا كَمَثَلِ قَوْمٍ كَانُوا بِمَنْزِلٍ خَصِيبٍ، فَنَبَا بِهِمْ إِلَى مَنْزِلٍ جَدِيبٍ⁽¹⁾، فَلَيْسَ شَيْءٌ أَكْرَهَ إِلَيْهِمْ وَ لاَ أَفْظَعَ عِنْدَهُمْ مِنْ مُفَارَقَةِ مَا كَانُوا فِيهِ، إِلَى مَا يَهْجُمُونَ⁽²⁾عَلَيْهِ، وَ يَصِيرُونَ إِلَيْهِ.

...

مثال فريفتگان دنيا

و كسانى كه فريفته دنيا شده‌اند به قومى مى‌مانند كه در سرايى پر از نعمت و رفاه به سر برده‌اند و اينك به منزلى بى‌آب و آبادانى رهسپار گشته‌اند؛ چون دنيا براى كافران و تبهكاران سراى آسايش و رفاه، و آخرت جايگاه تنگنا و دشوارى است.

از اين‌رو، براى آنان چيزى ناگوارتر و مصيبت‌بارتر از ترك دنيا و رهسپارشدن به مقصدى نيست كه ناگهان و به يكباره به آن مى‌رسند، چرا كه در آنجا براى آنان تنها عذاب است و عذاب.

يَا بُنَيَّ اجْعَلْ نَفْسَكَ مِيزَاناً فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ غَيْرِكَ، فَأَحْبِبْ لِغَيْرِكَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ، وَ اكْرَهْ لَهُ مَا تَكْرَهُ لَهَا، وَ لاَ تَظْلِمْ كَمَا لاَ تُحِبُّ أَنْ تُظْلَمَ، وَ أَحْسِنْ كَمَا تُحِبُّ أَنْ يُحْسَنَ إِلَيْكَ، وَ اسْتَقْبِحْ مِنْ نَفْسِكَ مَا تَسْتَقْبِحُ مِنْ غَيْرِكَ، وَ ارْضَ مِنَ النَّاسِ بِمَا تَرْضَاهُ لَهُمْ مِنْ نَفْسِكَ، وَ لاَ تَقُلْ مَا لاَ تَعْلَمُ، وَ إِنْ قَلَّ مَا تَعْلَمُ، وَ لاَ تَقُلْ مَا لاَ تُحِبُّ أَنْ يُقَالَ لَكَ.

...

بر كس مپسند آنچه تو را نيست پسند

پسرم، خويش را ميزان و سنجه ميان خود و ديگران قرار بده، پس همان‌طور كه با ترازو اشياء را مى‌سنجند و وزن و سپس قيمت آن را به دست مى‌آورند، هر انسانى نيز بايد اين‌گونه باشد. پس با بى‌طرفى، ميان خود و ديگران داورى كن و آنچه حق اوست به او بده و خود نيز سهم خويش را بردار. پس هر اندازه كه خيرات و خوبى‌ها را براى ديگران مى‌پسندى براى خود بپسند و بدى‌هايى كه براى خود نمى‌پسندى براى ديگران نيز مپسند و هرگز به مردم ظلم نكن چنان‌كه دوست ندارى به تو ظلم كنند.

و به آنان نيكى روا دار چنان‌كه دوست دارى با تو نيكى كنند و آنچه از ديگران زشت و نكوهيده مى‌شمارى، از خود نيز زشت و ناپسنديده بدان. و به آنچه از سوى خود براى مردم مى‌پسندى، از سوى آنان براى خود نيز بپسند.

و هرچند دانسته‌ات اندك است، اما آنچه نمى‌دانى مگو، چنان‌كه دوست ندارى از سر نادانى به تو پاسخ دهند و آنچه نمى‌پسندى به تو گويند، به ديگران مگو، مانند دشنام دادن و ريشخند كردن.

آنچه امام عليه‌السلام بيان فرمود، بهترين معيار و برترين آموزه براى ايجاد همدلى و همسويى و هر خير و آسايشى است. البته روشن است كه عمل به اين آموزه‌ها سخت مى‌باشد.

وَ اعْلَمْ أَنَّ الاْءِعْجَابَ ضِدُّ الصَّوَابِ، وَ آفَةُ الاْءَلْبَابِ. فَاسْعَ فِي كَدْحِكَ⁽¹⁾، وَ لاَ تَكُنْ خَازِناً لِغَيْرِكَ، وَ إِذَا أَنْتَ هُدِيتَ لِقَصْدِكَ فَكُنْ أَخْشَعَ مَا تَكُونُ لِرَبِّكَ.

...

نكوهش خودپسندى

و بدان كه خودپسندى، به خلاف صواب و واقع است، زيرا بخشى از اعمال انسان زيبا و خوب و برخى زشت و ناپسند است، لذا زيبا پنداشتن همه آنها خلاف واقع است.

همچنين خودپسندى آفت خرد و انديشه است، زيرا اين بيمارى كشنده و نابودگر خردها را به بيراهه مى‌كشاند و تباه مى‌كند.

پس همواره سخت بكوش، اما نگهبان مال ديگران مباش، چون انسان هر چه مال جمع مى‌كند براى ديگران به ارث مى‌نهد، حال آنكه بايد آن را در راه خدا انفاق كند تا براى خود اثرى ماندگار داشته باشد.

و وقتى كه به مقصد خود رسيدى و براى انجام اعمال خير و استقامت در راه آن توفيق يافتى در پيشگاه خدايت فروتن‌ترينِ مردم باش تا خودپسندى را از خود دور كنى، زيرا انسان گاهى هدايت مى‌شود، ولى خودپسند است و اين صفت، وبال گردن او مى‌شود.

وَ اعْلَمْ أَنَّ أَمَامَكَ طَرِيقاً ذَا مَسَافَةٍ بَعِيدَةٍ، وَ مَشَقَّةٍ شَدِيدَةٍ، وَ أَنَّهُ لاَ غِنَى بِكَ فِيهِ عَنْ حُسْنِ الاِرْتِيَادِ⁽¹⁾، وَ قَدْرِ بَلاَغِكَ مِنَ الزَّادِ، مَعَ خِفَّةِ الظَّهْرِ، فَلاَ تَحْمِلَنَّ عَلَى ظَهْرِكَ فَوْقَ طَاقَتِكَ، فَيَكُونَ ثِقْلُ ذَلِكَ وَبَالاً عَلَيْكَ.

...

سفر آخرت

و بدان كه راهى بس دراز پيش روى دارى تا به بهشت و سعادت ابدى برسى و در طول عمر خود رنج و زحمت فراوانى را بايد تحمل كنى تا به آن نتيجه مطلوب برسى.

و از آن بى‌نياز نيستى كه براى رسيدن به سعادتِ برتر بهترين راه كسبِ توشه راه را پيشه كنى. پس بايد به اندازه‌اى توشه بردارى كه در اين سفر تو را بسنده باشد. و كوله‌بار خود را از گناه سبك كن، درست مانند مسافرى كه بايد توشه زياد بردارد، ولى توجه دارد كه به دليل دراز بودن راه نبايد مركب خود را خسته كند.

بنابراين بيش از توان خود بار گناه بر دوش مگير كه سنگينى آن از پايت در مى‌آورد و موجب كيفرت خواهد شد.

وَ إِذَا وَجَدْتَ مِنْ أَهْلِ الْفَاقَةِ مَنْ يَحْمِلُ لَكَ زَادَكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَيُوَافِيكَ⁽¹⁾بِهِ غَداً حَيْثُ تَحْتَاجُ إِلَيْهِ فَاغْتَنِمْهُ وَ حَمِّلْهُ إِيَّاهُ، وَ أَكْثِرْ مِنْ تَزْوِيدِهِ وَ أَنْتَ قَادِرٌ عَلَيْهِ، فَلَعَلَّكَ تَطْلُبُهُ فَلاَ تَجِدُهُ. وَ اغْتَنِمْ مَنِ اسْتَقْرَضَكَ فِي حَالِ غِنَاكَ، لِيَجْعَلَ قَضَاءَهُ لَكَ فِي يَوْمِ عُسْرَتِكَ.

...

فرستادن توشه راه

و اگر نيازمند و مستمندى را يافتى كه توشه تو را بر دوش گيرد و فرداى قيامت كه به شدت نيازمند هستى، آن را باز پست دهد، اين فرصت را غنيمت شمار، و حال كه توانمندى، توشه سفرت را بدو بسپار تا به مقصد رساند و بر عطايت به او بيفزا، زيرا روزى در جست‌وجويش برآيى، ولى او را نيابى. اين سخن امام عليه‌السلام از آن روست كه فقير هميشه در دسترس نيست. گفته‌اند: اين جمله بليغ‌ترين بيان در تشويق مردم به احسانِ به فقيران و صدقه‌دادن است، چون فقير مال را از انسان مى‌گيرد تا در آخرت آن را پس بدهد؛ و لذا به باربرى تشبيه شده كه بدون مشقت به انسان فايده‌اى مى‌رساند.

و اگر كسى از تو قرض خواست و بتوانى به او قرض دهى، فرصت را غنيمت شمار و به او قرض بده تا آن را اندوخته‌اى سازى براى روز سختى خود، يعنى آخرت كه سخت به آن نياز دارى. زيرا انسان در دنيا هرچه احسان كند در قيامت آن را خواهد يافت؛ روزى كه سخت بدان نيازمند است.

وَ اعْلَمْ أَنَّ أَمَامَكَ عَقَبَةً⁽¹⁾كَئُوداً⁽²⁾، الْمُخِفُّ⁽³⁾فِيهَا أَحْسَنُ حَالاً مِنَ الْمُثْقِلِ، وَ الْمُبْطِئُ⁽⁴⁾عَلَيْهَا أَقْبَحُ حَالاً مِنَ الْمُسْرِعِ، وَ أَنَّ مَهْبِطَكَ⁽⁵⁾بِهَا لاَ مَحَالَةَ عَلَى جَنَّةٍ أَوْ عَلَى نَارٍ، فَارْتَدْ⁽⁶⁾لِنَفْسِكَ قَبْلَ نُزُولِكَ، وَ وَطِّئِ⁽⁷⁾الْمَنْزِلَ قَبْلَ حُلُولِكَ، فَلَيْسَ بَعْدَ الْمَوْتِ مُسْتَعْتَبٌ⁽⁸⁾، وَ لاَ إِلَى الدُّنْيَا مُنْصَرَفٌ⁽⁹⁾.

...

راه ناهموار

و بدان كه در پيش رويت گذرگاهى ناهموار و دشوار قرار دارد كه پوينده سبكبار آن، حالى بهتر از پوينده سنگين‌بار دارد. چون خطر فرد سنگين‌بار بيشتر از انسان سبكبار است. و حال كسى كه از اين گردنه به كندى بگذرد نسبت به كسى كه شتابان آن را طى مى‌كند بدتر است، زيرا هرچه وقت بيشترى در آن گردنه سپرى شود احتمال خطر بيشتر است. منظور امام عليه‌السلام از سبك‌بارى، كاستن از گناهان است، زيرا كه شتاب كردن در انجام دادن اعمال صالح، سرعت گذشتن از محشر و صراط را در پى دارد.

و محل فرود آمدنت در آن گردنه قطعا و يقينا يا بهشت است يا دوزخ؛ يعنى اگر اهل طاعت و بندگى باشى سرانجام تو بهشت و اگر نه دوزخ خواهد بود. پس پيش از رسيدنْ براى خود جايگاهى نيكو برگزين، زيرا ديگر راه بازگشتى وجود ندارد.

و بدان پس از مرگ جلب رضايت و به دست آوردن آنچه از دست رفته و نيز بازگشت به دنيا ممكن نيست، و هرگز نمى‌توان گذشته و كاستى‌ها را جبران نمود و منزل آخرت را چنان كه بايد تدارك ديد و سامان بخشيد.

وَ اعْلَمْ أَنَّ الَّذِي بِيَدِهِ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَ الاْءَرْضِ قَدْ أَذِنَ لَكَ فِي الدُّعَاءِ، وَ تَكَفَّلَ لَكَ بِالاْءِجَابَةِ، وَ أَمَرَكَ أَنْ تَسْأَلَهُ لِيُعْطِيَكَ، وَ تَسْتَرْحِمَهُ لِيَرْحَمَكَ، وَ لَمْ يَجْعَلْ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ مَنْ يَحْجُبُهُ عَنْكَ وَ لَمْ يُلْجِئْكَ⁽¹⁾إِلَى مَنْ يَشْفَعُ لَكَ إِلَيْهِ، وَ لَمْ يَمْنَعْكَ إِنْ أَسَأْتَ مِنَ التَّوْبَةِ، وَ لَمْ يُعَاجِلْكَ بِالنِّقْمَةِ، وَ لَمْ يُعَيِّرْكَ⁽²⁾بِالاْءِنَابَةِ.

...

جايگاه دعا در معارف دينى

و بدان، خدايى كه خزانه‌هاى آسمان و زمين به دست اوست؛ مانند خورشيد كه موجب حيات جانداران و گياهان است و زمين كه معادن گرانبها را در خود دارد، همگى از خزائن اوست، به تو اجازه داده كه دعا كنى و خواسته‌هاى خود را از او بخواهى و خود او اجابت آن را تضمين فرموده است، چنان كه مى‌گويد: «وَ قَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِى أَسْتَجِبْ لَكُمْ»⁽³⁾«و پروردگارتان فرموده: مرا بخوانيد تا شما را اجابت كنم».

و خداى متعال به تو فرمان داده كه از او بخواهى تا به تو عنايت كند و از او درخواست رحمت كنى تا به تو رحم كند و با برآوردن نيازهايت، تو را مشمول فضل خود قرار دهد.

و ميان تو و خود هيچ حجاب و مانعى قرار نداده است و مى‌توانى بدون واسطه با حضرتش سخن بگويى. و تو را ناچار و مجبور نكرده كه كسى را به عنوان شفيع و واسطه نزد حضرتش آورى. البته وقتى انسان گناه مى‌كند براى آمرزش نياز به شفيع دارد، ولى براى دعا كردن شفيع نمى‌خواهد. و اگر گناه كرده باشى تو را از توبه و طلب آمرزش باز نمى‌دارد، و چون توبه كنى مى‌پذيرد. و در مجازاتت شتاب نمى‌ورزد، چون خداى سبحان كيفر گنهكار را به تأخير مى‌اندازد تا شايد روزى توبه كند.

و آن‌گاه كه به درگاهش توبه كنى هرگز بر اين كار سرزنشت نمى‌كند، به خلاف انسان‌ها كه چون كسى به گناه سابق خود برمى‌گردد، او را سرزنش مى‌كنند.

وَ لَمْ يَفْضَحْكَ حَيْثُ الْفَضِيحَةُ بِكَ أَوْلَى، وَ لَمْ يُشَدِّدْ عَلَيْكَ فِي قَبُولِ الاْءِنَابَةِ، وَ لَمْ يُنَاقِشْكَ⁽¹⁾بِالْجَرِيمَةِ، وَ لَمْ يُوءْيِسْكَ مِنَ الرَّحْمَةِ، بَلْ جَعَلَ نُزُوعَكَ⁽²⁾عَنِ الذَّنْبِ حَسَنَةً، وَ حَسَبَ سَيِّئَتَكَ وَاحِدَةً، وَ حَسَبَ حَسَنَتَكَ عَشْراً، وَ فَتَحَ لَكَ بَابَ الْمَتَابِ⁽³⁾، فَإِذَا نَادَيْتَهُ سَمِعَ نِدَاكَ، وَ إِذَا نَاجَيْتَهُ عَلِمَ نَجْوَاكَ.

...

و هرگز تو را رسوا نمى‌كند، با اينكه به رسوايى سزاوارترى، ولى خداى سبحان پرده‌پوشى مى‌كند، مگر آنكه انسان خودش گناه را ظاهر سازد. و در قبول توبه بر تو سخت نمى‌گيرد، بلكه همين كه بازگشتى و گذشته‌ات را جبران كردى، توبه‌ات را مى‌پذيرد. و اگر گناه كردى و توبه نمودى خدا در محاسبه و محاكمه چشم‌پوشى مى‌كند و حساب دقيق نمى‌نمايد.

و تو را هرگز از رحمت خود نوميد نكرده، بلكه به گناهكاران تائب وعده رحمت داده است، چنان كه مى‌فرمايد: «...وَ إِنِّى لَغَفَّارٌ لِّمَن تَابَ...»⁽⁴⁾«و من بر توبه‌كنندگان بخشنده‌ام». و نيز مى‌فرمايد: «يَاعِبَادِىَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً...»⁽⁵⁾«اى بندگان من كه بر خويشتن ستم روا داشتيد، از رحمت خدا نوميد مشويد. در حقيقت خدا همه گناهان را مى‌آمرزد». بلكه بازگشت تو از گناه را به عنوان حسنه تلقى مى‌كند. و گناه تو را فقط يك گناه به حساب مى‌آورد، چنان‌كه مى‌فرمايد: «وَمَن جَآءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلاَ يُجْزَى إِلاَّ مِثْلَهَا...»⁽⁶⁾«و هر كس كار بدى بياورد، جز مانند آن جزا نيابد».

و خوبى‌ها و حسناتت را ده برابر مى‌افزايد، چنان كه مى‌فرمايد: «...مَن جَآءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا»؛ «هر كس كار نيكى بياورد، ده برابر آن [پاداش] خواهد داشت».

و دروازه توبه و عذرخواهى را همواره به روى تو گشوده، پس وقتى كه او را بخوانى،

فَأَفْضَيْتَ⁽¹⁾إِلَيْهِ بِحَاجَتِكَ، وَ أَبْثَثْتَهُ⁽²⁾ذَاتَ نَفْسِكَ، وَ شَكَوْتَ إِلَيْهِ هُمُومَكَ، وَ اسْتَكْشَفْتَهُ كُرُوبَكَ، وَ اسْتَعَنْتَهُ عَلَى أُمُورِكَ، وَ سَأَلْتَهُ مِنْ خَزَائِنِ رَحْمَتِهِ مَا لاَ يَقْدِرُ عَلَى إِعْطَائِهِ غَيْرُهُ مِنْ زِيَادَةِ الاْءَعْمَارِ، وَ صِحَّةِ الاْءَبْدَانِ، وَ سَعَةِ الاْءَرْزَاقِ.

...

صدايت را مى‌شنود و چون با او مناجات كنى، نجواى تو را مى‌داند، چون او هر پنهانى را آشكار مى‌بيند و مى‌داند.

خواسته‌هاى انسان در حال دعا

پس حاجت خود را به پيشگاه او عرضه كن و خود را در حضور او بى‌پرده افشا كن و نياز و خواسته‌هايت را با حضرتش طرح نما و اندوهت را به حضرتش بازگو و رفع اندوه و ناراحتى خودت را از او بخواه و در كارهايت از او يارى بخواه.

و از خزانه‌هاى رحمت الهى آن‌قدر بخواه كه هيچ‌كس جز او نمى‌تواند برآورد؛ خواسته‌هايى چون: طول عمر براى خود يا براى وابسته‌ات، و تندرستى به هنگام بيمارى و گشايش در رزق و روزى به هنگام تنگنا.

ثُمَّ جَعَلَ فِي يَدَيْكَ مَفَاتِيحَ خَزَائِنِهِ بِمَا أَذِنَ لَكَ مِنْ مَسْأَلَتِهِ، فَمَتَى شِئْتَ اسْتَفْتَحْتَ بِالدُّعَاءِ أَبْوَابَ نِعْمَتِهِ، وَ اسْتَمْطَرْتَ⁽¹⁾شَآبِيبَ⁽²⁾رَحْمَتِهِ، فَلاَ يُقَنِّطَنَّكَ إِبْطَاءُ إِجَابَتِهِ! فَإِنَّ الْعَطِيَّةَ عَلَى قَدْرِ النِّيَّةِ. وَ رُبَّمَا أُخِّرَتْ عَنْكَ الاْءِجَابَةُ لِيَكُونَ ذَلِكَ أَعْظَمَ لاِءَجْرِ السَّائِلِ، وَ أَجْزَلَ⁽³⁾لِعَطَاءِ الاْآمِلِ. وَ رُبَّمَا سَأَلْتَ الشَّيْءَ فَلاَ تُوءْتَاهُ وَ أُوتِيتَ خَيْراً مِنْهُ عَاجِلاً أَوْ آجِلاً، أَوْ صُرِفَ عَنْكَ لِمَا هُوَ خَيْرٌ لَكَ، فَلَرُبَّ أَمْرٍ قَدْ طَلَبْتَهُ فِيهِ هَلاَكُ دِينِكَ لَوْ أُوتِيتَهُ.

...

دعا كليد رحمت الهى

آن‌گاه خداى متعال كليدهاى خزانه‌هاى رحمت و لطف خود را در اختيار تو گذاشته است، زيرا به انسان اجازه داده كه دعا كند تا حاجت‌هايش را برايش برآورده كند. از آنجا كه خواستنِ او را موجب عطا قرار داده، گويا كليدهاى خزائن خود را به دست او سپرده است.

پس هرگاه كه خواستى با دعا درهاى نعمت الهى را به روى خود بگشاى و باران‌هاى رحمت الهى را براى خود بباران. اين سخن بدان معناست كه رحمت الهى چون بارانى است كه از آسمان بر انسان مى‌بارد و آدمى بايد با دعا آن را به سوى خود جلب كند.

پرهيز از نوميدى

پس اگر خداى سبحان در اجابت دعايت تأخير كرد، نبايد از فضل و رحمتش نوميد شوى، زيرا عطا و احسان الهى به اندازه نيّت و قصد انسان است. هر اندازه كه اخلاص و يقين و امثال آن داشته باشى خدا به تو احسان مى‌نمايد.

و بسا تأخير اجابت دعا براى آن باشد كه خدا مى‌خواهد عطا و پاداش بالاتر و بيشترى به او بدهد، لذا عطا و اجابت را به تأخير مى‌اندازد تا انسان را بيازمايد.

...

...

و نيز ممكن است از خدا چيزى بخواهى، ولى به تو عنايت نشود و در عوض بهتر از آن در دنيا يا آخرت به تو داده شود، چون خدا آگاه‌تر است كه برآوردن خواسته‌ات به صلاح توست يا نه. و ممكن است از تو چيز زيانبارى را دور كند كه اين بازداشتن براى تو بهتر از اعطاى آن خواسته باشد.

و بسا چيزى از خدا طلب كنى، ولى هلاكت دين تو در آن چيز باشد و اگر اجابت شود دين تو را تباه مى‌كند، مثلاً انسان خواهان ثروت باشد، اما خدا ثروت را عامل سركشى خواهنده مى‌داند [و لذا براى ايمن‌ماندنش او را از ثروت برخوردار نمى‌كند].

فَلْتَكُنْ مَسْأَلَتُكَ فِيمَا يَبْقَى لَكَ جَمَالُهُ، وَ يُنْفَى عَنْكَ وَبَالُهُ⁽¹⁾، فَالْمَالُ لاَ يَبْقَى لَكَ وَ لاَ تَبْقَى لَهُ. وَ اعْلَمْ أَنَّكَ إِنَّمَا خُلِقْتَ لِلاْآخِرَةِ لاَ لِلدُّنْيَا، وَ لِلْفَنَاءِ لاَ لِلْبَقَاءِ، وَ لِلْمَوْتِ لاَ لِلْحَيَاةِ⁽²⁾، وَ أَنَّكَ فِي مَنْزِلٍ قُلْعَةٍ⁽³⁾وَ دَارِ بُلْغَةٍ⁽⁴⁾وَ طَرِيقٍ إِلَى الاْآخِرَةِ، وَ أَنَّكَ طَرِيدُ⁽⁵⁾الْمَوْتِ الَّذِي لاَ يَنْجُو مِنْهُ هَارِبُهُ⁽⁶⁾وَ لاَ بُدَّ أَنَّهُ مُدْرِكُهُ، فَكُنْ مِنْهُ عَلَى حَذَرِ أَنْ يُدْرِكَكَ⁽⁷⁾وَ أَنْتَ عَلَى حَالٍ سَيِّئَةٍ قَدْ كُنْتَ تُحَدِّثُ نَفْسَكَ مِنْهَا بِالتَّوْبَةِ، فَيَحُولَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ ذَلِكَ فَإِذَا أَنْتَ قَدْ أَهْلَكْتَ نَفْسَكَ.

...

پندهاى مشفقانه

پس، از خدا چيزى بخواه كه زيبايى‌اش برايت بماند، مثل توفيق دستيابى به سعادت‌هاى دنيوى و اخروى، و هرگونه فرجام بد و نكوهيده‌اى از تو دور گردد، يعنى چيزى از خدا مَطَلب كه برايت بدعاقبتى در پى داشته باشد. اين رهنمود امام عليه‌السلام به ما مى‌آموزد كه چگونه و چه چيزى را از خداى متعال بخواهيم.

پس [بدان كه] نه مال براى تو مى‌مانَد و نه تو براى [كاميابى دائمى از] مال خواهى ماند. و بدان كه براى آخرت آفريده شده‌اى نه براى دنيا، زيرا دنيا گذرگاه و آخرت قرارگاه است. و براى فنا آفريده شده‌اى، نه براى جاودانگى در دنيا، و براى مرگ [زاده شده‌اى] نه براى زندگى [ماندگار].

و بدان كه اكنون در سرايى به سر مى‌برى كه از آن ريشه‌كن خواهى شد و براى هميشه در آن به سر نخواهى برد، و در جايى هستى كه بايد به اندازه دستيابى به آخرت از آن توشه

...

...

برگيرى؛ سرايى كه گذرگاه رسيدن به جهان ديگر است.

و [بدان كه] تحت پيگرد مرگ هستى، همان‌طور كه صياد به دنبال شكار خود مى‌رود و او را تعقيب مى‌كند تا آن را شكار كند. هيچ‌كس را از چنگال مرگ توان گريز نيست و با مواظبت بر سلامتى خود، پناه بردن به برج و باروهاى نفوذناپذير يا با برخوردارشدن از حمايت ارتش و اسلحه، از مرگ در امان نخواهد بود و ناچار مرگ او را درخواهد ربود.

پس برحذر باش از اينكه مرگ تو را در حالى دربرگيرد كه گناه و معصيت مى‌كنى و در آن حال با خود در انديشه توبه كردنى، ولى مرگ به تو امان نمى‌دهد و بين تو و توبه فاصله مى‌اندازد. در اين صورت به سبب گناهى كه مرتكب شده‌اى اما فرصت توبه نيافته‌اى، خود را به ورطه تباهى درافكنده‌اى. اين هشدارى است كه درباره همه گناهان صدق مى‌كند و اينكه انسان بايد احتمال بدهد در حين ارتكاب هر گناهى ناگهان مرگ به سراغش بيايد.

يَا بُنَيَّ، أَكْثِرْ مِنْ ذِكْرِ الْمَوْتِ، وَ ذِكْرِ مَا تَهْجُمُ عَلَيْهِ، وَ تُفْضِي⁽¹⁾بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَيْهِ، حَتَّى يَأْتِيَكَ وَ قَدْ أَخَذْتَ مِنْهُ حِذْرَكَ⁽²⁾، وَ شَدَدْتَ لَهُ أَزْرَكَ⁽³⁾، وَ لاَ يَأْتِيَكَ بَغْتَةً⁽⁴⁾فَيَبْهَرَكَ⁽⁵⁾، وَ إِيَّاكَ أَنْ تَغْتَرَّ⁽⁶⁾بِمَا تَرَى مِنْ إِخْلاَدِ⁽⁷⁾أَهْلِ الدُّنْيَا إِلَيْهَا، وَ تَكَالُبِهِمْ⁽⁸⁾عَلَيْهَا، فَقَدْ نَبَّأَكَ اللَّهُ عَنْهَا، وَ نَعَتْ⁽⁹⁾لَكَ نَفْسِهَا، وَ تَكَشَّفَتْ⁽¹⁰⁾لَكَ عَنْ مَسَاوِيهَا⁽¹¹⁾.

...

لزوم يادكرد مرگ

اى پسرم، همواره و پيوسته به ياد مرگ باش، زيرا سرانجام خواهى مرد. و ياد كن هنگامى را كه پس از مرگ، بى‌درنگ با پيشامدهايى رو در رو خواهى شد و در سرايى تازه و هول‌آلود فرود خواهى آمد. پس بهتر است كه زمانى مرگت فرارسد كه تمام توشه و توان خود را براى آن آماده كرده باشى، زيرا انسان وقتى امر وحشتناكى را به ياد مى‌آورد براى پرهيز از آن مى‌كوشد، و چون بداند با چيز مهيب و وحشتناكى روبه‌رو خواهد شد، تمام توان خود را براى چيره شدن بر آن فراهم مى‌كند.

و مبادا كه مرگ، ناگهان به سراغت آيد و تو را مغلوب خود گرداند.

لزوم پرهيز از فريب جاذبه‌هاى دنيايى

و مبادا با ديدن دنيادارانى كه فريفته آن شده‌اند، بدان آرامش يافته، و بر سرِ آن، مانند سگانى كه بر سر مردار چنگ و دندان نشان مى‌دهند و با يكديگر به نزاع مى‌پردازند، فريفته دنيا

...

...

شوى و از شمارِ آنها باشى، بلكه بايد هماره از اعتماد به دنيا و دل‌آرام كردن به آن بپرهيزى و بر سر زيور و آرايه‌هاى آن با كسى به نزاع برنخيزى كه بى‌ترديد دنياگرايان غافلانند.

بدان كه خداوند درباره دنيا و احوالِ [هماره در حالِ دگرگونىِ] آن، تو را خبر داده است. و دنيا نيز خود را براى تو به خوبى توصيف كرده و پرده از بدى‌هاى خود برداشته است. ناگفته نگذريم كه غالباً دنيا به انسان امكان زندگى كردن مى‌دهد، او را هلاك مى‌كند، و پس از ثروتمندى، مستمند مى‌گرداند و پس از عزت و اقتدار، بى‌مقدار و ناتوان مى‌سازد.

فَإِنَّمَا أَهْلُهَا كِلاَبٌ⁽¹⁾عَاوِيَةٌ⁽²⁾، وَ سِبَاعٌ⁽³⁾ضَارِيَةٌ⁽⁴⁾، يَهِرُّ⁽⁵⁾بَعْضُهَا بَعْضا، وَ يَأْكُلُ عَزِيزُهَا ذَلِيلَهَا، وَ يَقْهَرُ كَبِيرُهَا صَغِيرَهَا. نَعَمٌ⁽⁶⁾مُعَقَّلَةٌ⁽⁷⁾وَ أُخْرَى مُهْمَلَةٌ⁽⁸⁾، قَدْ أَضَلَّتْ عُقُولَهَا وَ رَكِبَتْ مَجْهُولَهَا، سُرُوحُ⁽⁹⁾عَاهَةٍ⁽¹⁰⁾بِوَادٍ وَعْثٍ⁽¹¹⁾، لَيْسَ لَهَا رَاعٍ يُقِيمُهَا، وَ لاَ مُقِيمٌ⁽¹²⁾يُسِيمُهَا⁽¹³⁾. سَلَكَتْ بِهِمُ الدُّنْيَا طَرِيقَ الْعَمَى، وَ أَخَذَتْ بِأَبْصَارِهِمْ عَنْ مَنَارِ الْهُدَى، فَتَاهُوا⁽¹⁴⁾فِي حَيْرَتِهَا، وَ غَرِقُوا فِي نِعْمَتِهَا، وَ اتَّخَذُوهَا رَبّاً، فَلَعِبَتْ بِهِمْ وَ لَعِبُوا بِهَا، وَ نَسُوا مَا وَرَاءَهَا.

...

ويژگى‌هاى دنياداران

بى‌ترديد، دنياداران [، چون] سگانى پارس‌كننده و درندگانى جوياى شكار هستند كه يكديگر را مى‌گزند و مى‌آزارند و كينه يكديگر در سينه دارند.

قدرتمندانشان، به ستم، اموال و امتيازات و دارايى فرودستان را مى‌خورند و بزرگانشان بر كوچك‌ترها چيره مى‌شوند، به نفع خود استثمارشان مى‌كنند و به بيگارى مى‌گيرند.

برخى از آنان چون شترى عقال‌شده و دست بسته‌اند كه توان جنبيدن ندارند و برخى افسار گسيخته‌اند و هر كارى كه بخواهند انجام مى‌دهند. دسته اول، ضعيفان و دسته دوم توانمندانند كه عقول آنها از دست رفته و هيچ چيزى ادراك نمى‌كنند و راهى ناآشنا و كور مى‌پيمايند و گناهى بى‌فرجام و مبهم مرتكب مى‌شوند.

...

...

چرندگانى هستند كه در بيابان ناهموارِ بلا مى‌چرند؛ يعنى حركت آنها در دنيا دشوار است. نه چوپانى دارند كه امورشان را اداره كند و به جايگاه مناسبشان برساند، و نه قيم و سرپرستى كه آنان را براى چراكردن روانه علفزار كند.

دنيا آنها را به سوى كورى، يعنى انحراف و بيراهه، مى‌كشاند و بر چشمانشان، پرده افكنده است، به گونه‌اى كه چراغ‌خانه‌هاى هدايت را نمى‌بينند و از نور آن بهره نمى‌برند.

از اين‌رو در حيرت و سرگردانى دنيا گمراه و در نعمت‌هاى آن غرق شده‌اند و راه خلاصى از وزر و وبال نعمت را كه همان شكرگزارى است، نمى‌شناسند.

و آنان دنيا را به ربوبيّت و خداوندگارى خويش برگزيده‌اند و آن را مى‌پرستند و براى به دست آوردن آن سخت كار مى‌كنند و همواره مى‌كوشند. پس دنيا آنان را به بازى گرفته و آنان با دنيا بازى كردند؛ يعنى دنيا ايشان را به گرفتارى و هلاكت انداخت و آنان نيز بدون دقت و رعايت حدود مسائل شرعى هرگونه كه خواستند در دنيا عمل كردند.

و غير دنيا، يعنى آخرت و پاداش و كيفر آن سرا را، فراموش كردند.

رُوَيْداً⁽¹⁾يُسْفِرُ⁽²⁾الظَّلاَمُ⁽³⁾، كَأَنْ قَدْ وَرَدَتِ الاْءَظْعَانُ⁽⁴⁾، يُوشِكُ⁽⁵⁾مَنْ أَسْرَعَ أَنْ يَلْحَقَ! وَ اعْلَمْ، أَنَّ مَنْ كَا نَتْ مَطِيَّتُهُ⁽⁶⁾اللَّيْلَ وَ النَّهَارَ، فَإِنَّهُ يُسَارُ بِهِ وَ إِنْ كَانَ وَاقِفاً، وَ يَقْطَعُ الْمَسَافَةَ وَ إِنْ كَانَ مُقِيماً وَادِعاً⁽⁷⁾. وَ اعْلَمْ يَقِيناً أَنَّكَ لَنْ تَبْلُغَ أَمَلَكَ، وَ لَنْ تَعْدُوَ أَجَلَكَ، وَ أَنَّكَ فِي سَبِيلِ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ. فَخَفِّضْ⁽⁸⁾فِي الطَّلَبِ، وَ أَجْمِلْ⁽⁹⁾فِي الْمُكْتَسَبِ، فَإِنَّهُ رُبَّ طَلَبٍ قَدْ جَرَّ إِلَى حَرَبٍ.

...

حركت شتابنده به سوى آخرت

اندكى درنگ كن كه تيرگى جهل برطرف و احوال آخرت آشكار خواهد شد. گويى مى‌بينم كه محمل‌ها و هودج‌ها دررسيده‌اند و راهيان آخرت، رهسپار گرديده‌اند و نزديك است كه مردم به وسيله مرگ، با شتاب به سمت آخرت رفته و به پيشينيان بپيوندند.

و بدان، انسانى كه بر مركب شب و روز سوار است، هرچند خود ايستاده باشد، ولى او را حركت مى‌دهند، و طىِّ زمان مى‌كند، هرچند در دنيا مقيم و در حال استراحت باشد.

زنهار، زنهار

و به يقين بدان كه به آرزوى دنيوى خود نخواهى رسيد و بيش از روزگارى كه برايت رقم خورده است، زندگى نخواهى كرد و در راهى قرار دارى كه پيشينيان آن را پيموده‌اند.

پس، همواره از خواسته‌هاى دنيوى خويش بكاه و در كسب و كار، آنچه نيك است آن را برگزين زيرا بسا خواسته‌هايى كم، اما فرجامشان جنگ و غارت و زحمت و رنج باشد. اين سخن امام عليه‌السلام كنايه از آن است كه دنياطلبى آخرت را بر باد مى‌دهد.

فَلَيْسَ كُلُّ طَالِبٍ بِمَرْزُوقٍ وَ لاَ كُلُّ مُجْمِلٍ⁽¹⁾بِمَحْرُومٍ. وَ أَكْرِمْ نَفْسَكَ عَنْ كُلِّ دَنِيَّةٍ⁽²⁾وَ إِنْ سَاقَتْكَ⁽³⁾إِلَى الرَّغَائِبِ⁽⁴⁾، فَإِنَّكَ لَنْ تَعْتَاضَ⁽⁵⁾بِمَا تَبْذُلُ مِنْ نَفْسِكَ عِوَضاً⁽⁶⁾. وَ لاَ تَكُنْ عَبْدَ غَيْرِكَ وَ قَدْ جَعَلَكَ اللَّهُ حُرّاً. وَ مَا خَيْرُ خَيْرٍ لاَ يُنَالُ إِلاَّ بِشَرٍّ، وَ يُسْرٍ لاَ يُنَالُ إِلاَّ بِعُسْرٍ.

...

پس هر خواستارى بر اساس خواسته خود نعمت نمى‌يابد و هر ميانه‌روى در طلب روزى، از خواسته‌هاى خود محروم نخواهد شد.

و خويشتنِ خود را از هر فرومايگى و پستى دور بدار، هرچند تو را به خواسته‌ها و تمايلات دنيوى برساند، زيرا هرگز در مقابل آبروى از دست رفته‌ات چيزى به دست نخواهى آورد كه همسنگ آبرويت بوده باشد.

و [اى فرزندم،] بنده ديگران مباش كه خدا تو را آزاد آفريده است و مبادا از كسى كوركورانه فرمان برى در حالى كه خدا اختيارت را به خودت سپرده است.

و خيرى كه جز با شَر حاصل نشود، در آن چه سودى است؟ از آن بپرهيز؛ و آسايشى كه جز با رنج به دست نيايد چه آسايشى است؟ زيرا غالبا انسان از سختى به سبب سخت بودنش گريزان است، لذا هرگاه در مسير آسايش سختى باشد، در آن صورت ميان آن دو فرق چندانى نيست.

وَ إِيَّاكَ أَنْ تُوجِفَ بِكَ⁽¹⁾مَطَايَا⁽²⁾الطَّمَعِ، فَتُورِدَكَ مَنَاهِلَ⁽³⁾الْهَلَكَةِ. وَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَلاَّ يَكُونَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللَّهِ ذُو نِعْمَةٍ فَافْعَلْ، فَإِنَّكَ مُدْرِكٌ قَسْمَكَ⁽⁴⁾وَ آخِذٌ سَهْمَكَ، وَ إِنَّ الْيَسِيرَ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ أَعْظَمُ وَ أَكْرَمُ مِنَ الْكَثِيرِ مِنْ خَلْقِهِ وَ إِنْ كَانَ كُلٌّ مِنْهُ. وَ تَلاَفِيكَ⁽⁵⁾مَا فَرَطَ⁽⁶⁾مِنْ صَمْتِكَ⁽⁷⁾أَيْسَرُ مِنْ إِدْرَاكِكَ مَا فَاتَ مِنْ مَنْطِقِكَ، وَ حِفْظُ مَا فِي الْوِعَاءِ⁽⁸⁾بِشَدِّ الْوِكَاءِ⁽⁹⁾، وَ حِفْظُ مَا فِي يَدَيْكَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ طَلَبِ مَا فِي يَدَيْ غَيْرِكَ، وَ مَرَارَةُ الْيَأْسِ خَيْرٌ مِنَ الطَّلَبِ إِلَى النَّاسِ، وَ الْحِرْفَةُ⁽¹⁰⁾مَعَ الْعِفَّةِ خَيْرٌ مِنَ الْغِنَى مَعَ الْفُجُورِ.

...

و مبادا كه مركب‌هاى طمع تو را شتابان ببرند و بر آبشخورهاى هلاكت فرود آرند، چون طمع همواره موجب ذلت و خوارى انسان گشته و سرانجام او را به هلاكت مى‌كشاند. در اينجا حضرت طمع را به سوارى تشبيه كرده تا او را به آزمندى‌اش برساند.

اگر مى‌توانى كارى بكن كه ميان تو و خدا كسى واسطه رساندن نعمت نباشد؛ يعنى سعى كن در كسب و كار روى پاى خود بايستى و نعمت خدا را به طور مستقيم از حضرتش به دست آورى، چون دليلى ندارد انسان خود را در كسب رزق و روزى خوار و بى‌مقدار كند. و قطعاً هرچه قسمت او باشد باواسطه و بى‌واسطه بدو خواهد رسيد.

و اندكى كه خدا عطا كند والاتر و ارزشمندتر از بسيارى است كه ديگرى بدهد، گرچه در واقع آن هم از خداست. پس انسان براى تحصيل رزقى بيشتر از آنچه خدا بى‌واسطه براى او مى‌فرستد بر در خانه هيچ كس نايستد.

...

...

و آنچه با خموشى و فروبستن زبان، نگفته‌اى، مى‌توانى آن را جبران كنى. و حفظ آنچه در ظرف است، با بستن دهانه آن ممكن است. به بيان ديگر، آنچه در پيمانه انديشه و قلب انسان جاى گرفته، يعنى اسرار و سخنان انسان، با جلوگيرى و حفظ زبان، محفوظ مى‌ماند، زيرا زبان، ترجمان انديشه و قلب است، و اگر بسته نشود، آنچه در درون نهفته دارد، آشكار مى‌شود و انسان در صورت پشيمان‌شدن از سخن خود، ديگر نمى‌تواند آن را بازگرداند و دربند كشد.

و حفظ آنچه در دست دارى نزد من محبوب‌تر از درخواست و چشم طمع دوختن به دست و داشته ديگران است. از اين‌رو انسان نبايد هرچه دارد، بى‌حساب و بى‌توجه به رعايت اعتدال، انفاق كند و نيازمند مردم شود. قرآن كريم نيز اين مطلب را تذكر داده و مى‌فرمايد: «وَ لاَ تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَ لاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ...»⁽¹⁾«و دستت را به گردنت زنجير مكن و بسيار [هم [گشاده‌دستى منما».

و تحمل سختى و تلخى نوميدى از داشته مردم، بهتر از آن است كه انسان از ديگران چيزى بخواهد. در بيان امام عليه‌السلام نوميدى، بدين معناست كه از داشته‌هاى مردم مأيوس باشد و تلخكامىِ ناشى از اين نوميدى گواراتر از آن است كه انسان از كسى چيزى بخواهد، اما از عطايش بهره‌مند نشود.

و تنگدستى و فقرِ توأمِ با عفّت و پرهيز از حرام، بسى بهتر است از ثروت همراه عمل حرام، زيرا وبال و كيفر فسق و فجور و گناه مى‌ماند، ولى سختى فقر مى‌گذرد.

وَ الْمَرْءُ أَحْفَظُ لِسِرِّهِ، وَ رُبَّ سَاعٍ فِيمَا يَضُرُّهُ. مَنْ أَكْثَرَ أَهْجَرَ⁽¹⁾، وَ مَنْ تَفَكَّرَ أَبْصَرَ. قَارِنْ⁽²⁾أَهْلَ الْخَيْرِ تَكُنْ مِنْهُمْ، وَ بَايِنْ⁽³⁾أَهْلَ الشَّرِّ تَبِنْ عَنْهُمْ. بِئْسَ الطَّعَامُ الْحَرَامُ، وَ ظُلْمُ الضَّعِيفِ أَفْحَشُ الظُّلْمِ. إِذَا كَانَ الرِّفْقُ خُرْقاً⁽⁴⁾، كَانَ الْخُرْقُ رِفْقاً. رُبَّمَا كَانَ الدَّوَاءُ دَاءً، وَ الدَّاءُ دَوَاءً، وَ رُبَّمَا نَصَحَ غَيْرُ النَّاصِحِ، وَ غَشَّ الْمُسْتَنْصَحُ⁽⁵⁾. وَ إِيَّاكَ وَ اتِّكَالِكَ عَلَى الْمُنَى⁽⁶⁾فَإِنَّهَا بَضَائِعُ الْمَوْتَى، وَ الْعَقْلُ حِفْظُ التَّجَارِبِ، وَ خَيْرُ مَا جَرَّبْتَ مَا وَعَظَكَ.

...

و انسان بهتر از هر كس ديگرى راز خود را نگاه مى‌دارد. پس راز خود را به ديگران مگو، زيرا آن را افشا خواهند كرد.

و بسا كسى كه به ضرر خود كوشش مى‌كند. پس بايد انسان در كار خود نيك بنگرد كه اقدامش به سود اوست يا به ضرر و زيانش؟

آنكه پرگويى كند، دچار ياوه‌گويى و هذيان مى‌شود. پس بهتر و پسنديده‌تر آن است كه انسان كم گويد و گزيده.

و هر كس تفكر كند و بينديشد، بى‌ترديد راه درست را مى‌يابد. از اين‌روى، انسان بايد در هر كارى بسيار بينديشد.

با اهل خير همنشينى و معاشرت كن تا در شمار آنان باشى. و از اهل شرّ دورى گزين تا از آنان نباشى. اين رهنمود بدان سبب است كه همنشينى با نيكان، مايه تأثيرپذيرى از آنان است و همراهى با بدكاران، انسان را از خوى بدشان تأثيرپذير مى‌كند، پس بايد به گروه اول پيوست و از دسته دوم دورى جست.

غذاى حرام بدخوراكى است! چون موجب عذاب دنيا و رسوايى در آخرت مى‌گردد.

...

...

و ستم‌كردن به ضعيفان و فرودستان، زشت‌ترينِ ستم‌هاست زيرا كه به سبب مضاعف‌بودنِ شكستنِ قلب، كيفر را دوچندان مى‌كند.

اگر نرمخويى و مدارا در غير جاى خود خشونت محسوب شود، در آن صورت خشونت، نرمخويى و مدارا به شمار مى‌رود، چون مدارا عبارت از قراردادن هر چيزى در جاى خودش مى‌باشد و با برخى از افراد نمى‌توان با نرمخويى رفتار كرد؛ پس بايد انسان هر جايگاهى را ملاحظه كند و حقّ آن را ادا بنمايد.

بسا دارويى كه عين درد باشد؛ زيرا موجب تشديد بيمارى مى‌شود، و بسا دردى كه خود عينِ دارو است، چون بيمارى سخت‌ترى را دفع مى‌كند. مثلاً زكام، جنون و چشم درد، كورى و دمل و جذام را دفع مى‌كند. پس بايد انسان همه اين موارد را لحاظ بدارد.

و بسا كسى كه اهل خيرخواهى نيست، اما خيرخواه انسان شود. پس انسان بايد به سخن توجه كند نه به گوينده‌اش كه ممكن است ناصح و خيرخواه نباشد.

و بسا از كسى اميد نصيحت و خيرخواهى مى‌رود اما خيانتى سر مى‌زند، پس انسان، بدون فكر و تدبّر سخن نصيحت‌گر را نپذيرد.

و بپرهيز از اينكه بر آرزوهايت متكى شوى و از كار و تلاش غافل بمانى، زيرا آرزو سرمايه مردگان است و آرزومند داراى آرزوهاى بلند به آرزويش نمى‌رسد تا آنكه چشم از جهان فروبندد. پس گويى آرزو بضاعت مردگان شده است. اين جمله براى تشويق بر ضرورت عمل و دورى از انتظارِ تحقق كارها به طور تصادفى است.

و عقل و خردورزى، حفظ تجربه‌هاست؛ يعنى شرط عقل آن است كه آدمى تجربه‌هاى خود را براى روز نياز حفظ نمايد و به كار گيرد.

و بهترين تجربه آن است كه تو را موعظه كند و پند دهد؛ يعنى از گناه بازت بدارد و به سوى نيكى‌ها رهسپارت سازد.

بَادِرِ الْفُرْصَةَ قَبْلَ أَنْ تَكُونَ غُصَّةً⁽¹⁾. لَيْسَ كُلُّ طَالِبٍ يُصِيبُ وَ لاَ كُلُّ غَائِبٍ يَئُوبُ⁽²⁾. وَ مِنَ الْفَسَادِ إِضَاعَةُ الزَّادِ، وَ مَفْسَدَةُ الْمَعَادِ. وَ لِكُلِّ أَمْرٍ عَاقِبَةٌ، سَوْفَ يَأْتِيكَ مَا قُدِّرَ⁽³⁾لَكَ. التَّاجِرُ مُخَاطِرٌ⁽⁴⁾، وَ رُبَّ يَسِيرٍ أَنْمَى⁽⁵⁾مِنْ كَثِيرٍ. لاَ خَيْرَ فِي مُعِينٍ مَهِينٍ⁽⁶⁾وَ لاَ فِي صَدِيقٍ ظَنِينٍ⁽⁷⁾. سَاهِلِ⁽⁸⁾الدَّهْرَ مَا ذَلَّ⁽⁹⁾لَكَ قَعُودُهُ، وَ لاَ تُخَاطِرْ بِشَيْءٍ رَجَاءَ أَكْثَرَ مِنْهُ، وَ إِيَّاكَ أَنْ تَجْمَحَ بِكَ⁽¹⁰⁾مَطِيَّةُ اللَّجَاجِ.

...

قبل از اينكه فرصت را از دست بدهى و برايت اندوهى گلوگير شود، فرصت‌ها را غنيمت شمار كه اگر از دست بروند ديگر توان عمل نخواهى داشت.

بدان كه هر خواهنده‌اى به خواسته خود نائل نمى‌گردد؛ پس اگر انسان اين مطلب را در نظر بگيرد، اگر چيزى از دستش رفت غمگين نمى‌شود.

و نه هر غائبى بازمى‌گردد، پس هر كس اين را بداند و بدان تن دهد، از بازنگشتنِ غايبش كمتر آسيب مى‌بيند و اندك اندوهگين خواهد شد.

و بر باد دادن توشه، مايه تباهى و زيانكارى است، زيرا به هنگام نيازمندى بدان دست نيابد. و نيز از مصاديق تباهى، عمل نكردن براى آخرت و بر باددادن آن است و چنان كه غالب مردم مى‌پندارند تنها از دست دادن دنيا، فساد و تباهى نيست.

و هر كارى فرجامى دارد، زيرا انسان وقتى كارى مى‌كند و مى‌داند فرجامى خواه نيكو و پسنديده و خواه زشت و ناپسند در پى‌دارد، قطعا بايد آن فرجام را ملاحظه و بررسى كند.

هرچه برايت مقدر شده به تو خواهد رسيد، پس نه حرص ورز، نه غمگين شو.

...

...

تاجر و بازرگان در معرض خطر است، زيرا گاهى ضرر مى‌كند. از اين‌رو اگر تاجر اين مطلب را بداند، در صورت زيان ديدن و ورشكست شدن غصه نمى‌خورد، چون قبل از پرداختن به تجارت اين موضوع را در نظر گرفته است.

و بسا مالى اندك كه خير و فزونى‌اش از مال فراوان بيشتر باشد، پس آدمى نبايد در آغاز امر به كم يا زياد بودن مال توجه داشته باشد، بلكه بايد به فرجام و نتايج آن چشم بدوزد.

در انسان فرومايه و در دوستى كه به بى‌وفايى متهم است خيرى نيست، چون انسان نمى‌تواند فرد پست و حقير را پشتيبان خود بداند و نيز ممكن است شرّى كه از دوست متهم به انسان مى‌رسد، از خيرش بيشتر باشد.

تا وقتى كه روزگار رام توست و چونان شترى، برايت زانو بر زمين نهاده و نشسته است بهره‌ات را از آن بگير، و به اميد رسيدن به بهره بيشتر خود را به سختى ميفكن. در اينجا امام عليه‌السلام روزگار را به شترى تشبيه كرده‌اند كه ساربان مى‌تواند آن را بخواباند و بهره‌گيرى از اين شتر آسان‌تر از ساير شتران است. پس انسان بايد از اين شتر كه بهره‌گيرى از آن آسان است بهره بگيرد و به اميد رسيدن به بهره بيشتر به شتران ايستاده و رام ناشدنى روى نياورد. به بيان ديگر، وقتى دنيا سهل و آسان به دست آيد خوب است انسان از آن بهره بگيرد و آرامش خود را با طمع به امور ديگرى كه مطمئن نيست به دست مى‌آيد يا خير، از دست ندهد، زيرا بسا كه اين اقدام، همان امر سهل و آسان را از دست انسان بستاند.

و مبادا مركب لجاجت و عناد با سركشى و چموشى‌اش بر زمينت زند. چون انسان گاهى بر چيزى و كارى اصرار مى‌ورزد كه هلاكت نفس و از دست رفتن مالش را در پى خواهد داشت. بنابراين، انسان بايد از لجاجت و خيره‌سرى دورى كند و دست بردارد.

احْمِلْ نَفْسَكَ مِنْ أَخِيكَ عِنْدَ صَرْمِهِ⁽¹⁾عَلَى الصِّلَةِ، وَ عِنْدَ صُدُودِهِ⁽²⁾عَلَى اللَّطَفِ وَ الْمُقَارَبَةِ، وَ عِنْدَ جُمُودِهِ⁽³⁾عَلَى الْبَذْلِ، وَ عِنْدَ تَبَاعُدِهِ عَلَى الدُّنُوِّ، وَ عِنْدَ شِدَّتِهِ عَلَى اللِّينِ، وَ عِنْدَ جُرْمِهِ عَلَى الْعُذْرِ، حَتَّى كَأَنَّكَ لَهُ عَبْدٌ، وَ كَأَنَّهُ ذُو نِعْمَةٍ عَلَيْكَ. وَ إِيَّاكَ أَنْ تَضَعَ ذَلِكَ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ، أَوْ أَنْ تَفْعَلَهُ بِغَيْرِ أَهْلِهِ. لاَ تَتَّخِذَنَّ عَدُوَّ صَدِيقِكَ صَدِيقاً فَتُعَادِيَ صَدِيقَكَ، وَ امْحَضْ⁽⁴⁾أَخَاكَ النَّصِيحَةَ حَسَنَةً كَانَتْ أَوْ قَبِيحَةً.

...

روش برخورد با برادران نامهربان

و چون برادرت پيوند خود را با تو گسست، با وى بپيوند و هنگامى كه با تو بى‌مهرى ورزد، به او محبت كن و نزديك شو و آن‌گاه كه بخل ورزد و از بذل مال و اعتبار خود براى تو خشكى و خسّت ورزد، او را از عطايت بهره‌مند ساز، و آن‌گاه كه او دورى مى‌كند، به وى نزديك شو و در برابر درشتى‌اش، با وى به نرمى سخن گو و معاشرت كن.

و وقتى به تو بد كند، تو از او عذرخواهى كن تا صفا و محبت به شما بازگردد، آن‌سان كه گويى تو بنده اويى و او ولى‌نعمت توست، زيرا با اين اخلاق و رفتار مهرآميز، محبت و صميميت حاكم، و تقوا و رشته اخوّت ايجاد، و دل نيز پرمهرتر مى‌گردد.

و مبادا آنچه بيان كردم در جايى نه در خور آن يا درباره نااهلان به كار گيرى، زيرا برخى ظرفيت نرمى و فروتنى را ندارند و تواضع بر تكبرورزى و تباهى آنها مى‌افزايد، و با اين كار خود آنان را جسارت بخشيده‌اى.

نيز دشمنِ دوست خود را هرگز به دوستى مگزين كه بدين وسيله با دوست خود دشمنى ورزيده، دشمن او را قدرت بخشيده و بى‌ترديد دوست تو تضعيف خواهد شد.

و خيرخواهى را براى برادرت خالص كن، خواه به نظر او پسنديده باشد خواه ناپسند، نصيحت فوائد ارزشمندى در پى دارد، گرچه با ضررهايى چند نيز همراه باشد.

وَ تَجَرَّعِ⁽¹⁾الْغَيْظَ فَإِنِّي لَمْ أَرَ جُرْعَةً أَحْلَى مِنْهَا عَاقِبَةً، وَ لاَ أَلَذَّ مَغَبَّةً⁽²⁾. وَ لِنْ⁽³⁾لِمَنْ غَالَظَكَ⁽⁴⁾، فَإِنَّهُ يُوشِكُ أَنْ يَلِينَ لَكَ، وَ خُذْ عَلَى عَدُوِّكَ بِالْفَضْلِ فَإِنَّهُ أَحْلَى الظَّفَرَيْنِ. وَ إِنْ أَرَدْتَ قَطِيعَةَ أَخِيكَ، فَاسْتَبْقِ لَهُ مِنْ نَفْسِكَ بَقِيَّةً تَرْجِعُ إِلَيْهَا إِنْ بَدَا لَهُ ذَلِكَ يَوْماً مَا. وَ مَنْ ظَنَّ بِكَ خَيْراً فَصَدِّقْ ظَنَّهُ.

...

و خشم خود را فرو بر و هرگز آن را آشكار مكن، زيرا جرعه‌اى گواراتر و شيرين‌تر و لذت‌بخش‌تر از فرو بردن جرعه خشم نديدم، چون عاقبت آن ايجاد محبت و لذت است و انسان پس از آن احساس لذتى روحى و عقلى مى‌كند.

و با هركه با تو درشتى كرد، به نرمى رفتار كن، زيرا به زودى به سبب اين نرمى، با نرمى و محبت پاسخ تو را خواهد داد، يعنى عكس العمل نرمى تو نرمى خواهد بود.

و با دشمن خود با تفضل و احسان رفتار كن كه نوعى پيروزى لذتبخش است، زيرا انسان يا با انتقام پيروز مى‌شود و يا با احسان، و البته لذتى كه در عفو هست در انتقام نيست، براى اينكه چنين كسى حتى در نظر دشمن بزرگى و شكوهمندى مى‌يابد و در پيشگاه وجدان خود نيز خرسند خواهد بود.

و اگر بر آن شدى تا پيوند خود را با برادرت بگسلى همواره راه بازگشت را باز نگاهدار تا اگر زمانى خواست به گذشته باز گردد، بتواند با تو ارتباط برقرار كند، زيرا ايجاد رابطه پس از قطع رابطه كامل دشوارتر از ايجاد آن با وجود باقى‌ماندن پل ارتباطى است.

و هركه به تو خوش‌گمان و اميد نيكى داشت، با عمل خود گمانش را تحقق بخش، و چنان‌كه ثابت شود كه او درست پنداشته است خواسته او را اجابت كن.

وَ لاَ تُضِيعَنَّ حَقَّ أَخِيكَ اتِّكَالاً عَلَى مَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ فَإِنَّهُ لَيْسَ لَكَ بِأَخٍ مَنْ أَضَعْتَ حَقَّهُ، وَ لاَ يَكُنْ أَهْلُكَ أَشْقَى⁽¹⁾الْخَلْقِ بِكَ. وَ لاَ تَرْغَبَنَّ⁽²⁾فِيمَنْ زَهِدَ عَنْكَ، وَ لاَ يَكُونَنَّ أَخُوكَ أَقْوَى عَلَى قَطِيعَتِكَ مِنْكَ عَلَى صِلَتِهِ، وَ لاَ يَكُونَنَّ عَلَى الاْءِسَاءَةِ أَقْوَى مِنْكَ عَلَى الاْءِحْسَانِ، وَ لاَ يَكْبُرَنَّ عَلَيْكَ ظُلْمُ مَنْ ظَلَمَكَ فَإِنَّهُ يَسْعَى فِي مَضَرَّتِهِ وَ نَفْعِكَ، وَ لَيْسَ جَزَاءُ مَنْ سَرَّكَ أَنْ تَسُوءَهُ.

...

و حقّ برادرت را به اعتماد برادرى‌اى كه بين تو و او وجود دارد، تباه مكن و مپندار كه چون در ميان شما رابطه قوى دوستى برقرار است ديگر نيازى به اداى حق او نيست، و براى او اهميتى ندارد، زيرا از بين بردن حق، موجب قطع رابطه و سردى روابط طرفين مى‌گردد و كسى كه حق او را ضايع كردى ديگر برادر تو نخواهد بود.

و مبادا خانواده‌ات به علت محروميت از حقوق خود به وسيله تو، رنجيده‌خاطر شوند و به دليل اينكه خانواده و نان‌خور تو هستند، به آنها اهميت ندهى و فقط به بيگانگان بپردازى.

و به كسى كه به تو بى‌اعتناست، اظهار علاقه مكن كه خوارت مى‌سازد. و مبادا برادرت در قطع ارتباط از تو، قوى‌تر از تو در ايجاد پيوند و آمدورفت باشد؛ يعنى اگر او خواست پيوند خود را با تو بگسلد، تو بايد عوامل ارتباط را فراهم آورى و نگذارى كه در قطع رابطه موفق شود. و مبادا برادرت در بدى‌كردن قوى‌تر از تو در احسان كردن باشد، يعنى تو نبايد به بدى پيشى بگيرى و در احسان كردن كوتاهى كنى.

و مبادا ستمى را بر خويش سنگين و ناگوار بدانى، زيرا فرجامش پسنديده است، زيرا ظالم در زيان‌رساندن به خويش و سود تو مى‌كوشد. به عبارت ديگر ستمگر نزد مردم منفور و ستمديده محترم است.

و پاداش كسى كه خشنودت كرده آن نيست كه آزرده‌اش سازى؛ پس كارى كه او را مى‌آزارد انجام مده.

وَ اعْلَمْ يَا بُنَيَّ أَنَّ الرِّزْقَ رِزْقَانِ: رِزْقٌ تَطْلُبُهُ، وَ رِزْقٌ يَطْلُبُكَ، فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَأْتِهِ أَتَاكَ. مَا أَقْبَحَ الْخُضُوعَ عِنْدَ الْحَاجَةِ، وَ الْجَفَاءَ عِنْدَ الْغِنَى! إِنَّ لَكَ مِنْ دُنْيَاكَ مَا أَصْلَحْتَ بِهِ مَثْوَاكَ⁽¹⁾، وَ إِنْ جَزَعْتَ عَلَى مَا تَفَلَّتَ⁽²⁾مِنْ يَدَيْكَ، فَاجْزَعْ عَلَى كُلِّ مَا لَمْ يَصِلْ إِلَيْكَ! اسْتَدِلَّ عَلَى مَا لَمْ يَكُنْ بِمَا قَدْ كَانَ، فَإِنَّ الاْءُمُورَ أَشْبَاهٌ، وَ لاَ تَكُونَنَّ مِمَّنْ لاَ تَنْفَعُهُ الْعِظَةُ⁽³⁾إِلاَّ إِذَا بَالَغْتَ فِي إِيلاَمِهِ⁽⁴⁾، فَإِنَّ الْعَاقِلَ يَتَّعِظُ بِالاْآدَابِ، وَ الْبَهَائِمَ لاَ تَتَّعِظُ إِلاَّ بِالضَّرْبِ.

...

اقسام رزق و روزى

و بدان اى پسرم، كه روزى بر دو بخش است: رزقى كه تو آن را مى‌طلبى و در پى آن هستى و رزقى كه تو را مى‌طلبد و در پى توست. پس در تحصيل رزق حرص نورز و آزمندى مكن كه رزق مقدر تو قطعا خواهد رسيد و اگر تو به سويش نروى خود آن به سوى تو خواهد آمد.

چه زشت است كه انسان هنگام نياز تواضع و هنگام بى‌نيازى ستم كند! اين خصلت، دليل فرومايگى انسان است كه براى كسى كه به او نياز دارد تواضع كند، ولى وقتى از او بى‌نياز شد به او ستم و بى‌مهرى كند، زيرا در واقع چنين فردى به دنبال نيازهاى خود است نه در پى كسب والايى و فضيلت.

ناپسند بودن بى‌تابى براى دنيا

از دنيا همان اندازه‌اى براى توست كه آخرت خود را به وسيله آن اصلاح كنى و سامان دهى، و پس‌مانده آن فانى است و هرگز براى تو نمى‌ماند. پس براى آبادانى آخرت از فرصت دنيا بهره بگير.

...

...

حال اگر خواستى براى چيزى كه از دستت رفته بى‌تابى كنى، براى هرچه به دست نيامده نيز بى‌تابى كن، زيرا هر دو حال يكسان است، لذا نبايد براى هيچ‌كدام بى‌تابى كرد و چنين كارى قطعا شايسته انسان نيست.

براى آنچه نيست و خواهد آمد به آنچه قبلاً بوده است دليل گير و استدلال كن، چرا كه همه بخش‌هاى دنيا به يكديگر شبيه و همبسته هستند. پس مى‌توان با توجه به امور گذشته معيارى براى امور آينده به دست آورد. اين مطلب براى بيان لزوم هوشمندى انسان نسبت به آينده است تا همواره خود را براى آن آماده كند، زيرا امور زندگى و دنيا كما بيش شبيه يكديگر هستند و گذشته و حال و آينده با يكديگر چندان فرقى نمى‌كنند.

ضرورت عبرت‌آموزى

و از شمار كسانى مباش كه نصيحت براى آنان سودى ندارد، مگر آنكه با سخن، سخت آزارشان دهى، بلكه از كسانى باش كه به محض شنيدن موعظه و نصيحت تحت تأثير قرار مى‌گيرند و بهره مى‌برند، زيرا عاقل با تعليم و ديدن پند مى‌گيرد، اما حيوانات جز با كتك‌خوردن ادب نمى‌شوند. به درد آوردن انسان با سخنان درشت و سخت، مانند كتك‌زدن حيوانات است، پس مانند حيوانات مباش كه به سخن دردناك و درشت شنيدن نياز داشته باشى.

اطْرَحْ⁽¹⁾عَنْكَ وَارِدَاتِ الْهُمُومِ بِعَزَائِمِ الصَّبْرِ وَ حُسْنِ الْيَقِينِ. مَنْ تَرَكَ الْقَصْدَ⁽²⁾جَارَ⁽³⁾، وَ الصَّاحِبُ مُنَاسِبٌ⁽⁴⁾، وَ الصَّدِيقُ مَنْ صَدَقَ غَيْبُهُ⁽⁵⁾، وَ الْهَوَى شَرِيكُ الْعَناءِ⁽⁶⁾. رُبَّ قَرِيبٍ أَبْعَدُ مِنْ بَعِيدٍ، وَ رُبَّ بَعِيدٍ أقْرَبُ مِنْ قَرِيبٍ، وَ الْغَرِيبُ مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ حَبِيبٌ. مَنْ تَعَدَّى الْحَقَّ ضَاقَ مَذْهَبُهُ⁽⁷⁾، وَ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَى قَدْرِهِ⁽⁸⁾كَانَ أَبْقَى لَهُ. وَ أَوْثَقُ سَبَبٍ أَخَذْتَ بِهِ سَبَبٌ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ. وَ مَنْ لَمْ يُبَالِكَ⁽⁹⁾فَهُوَ عَدُوُّكَ. قَدْ يَكُونُ الْيَأْسُ إِدْرَاكاً، إِذَا كَانَ الطَّمَعُ هَلاَكاً.

...

سخنان حكيمانه امام على عليه‌السلام

امام عليه‌السلام در اين بخش مى‌فرمايند: اندوه و غصه‌هايى را كه بر سرت مى‌آيند با نيروى صبر و پايدارى و با خوش‌گمانىِ به خدا از خود دور كن و بدان كه خدا به زودى آن را از تو دفع خواهد كرد و به تو اجر و پاداش خواهد داد، چون وقتى انسان بر صبر عزم داشته و خود را به برطرف شدن غصه و اندوه آرامش‌خاطر بدهد، اندوه در او اثر نخواهد كرد.

[ بدان كه] هركه از راه ميانه و اعتدال خارج شود، بى‌ترديد به بيراهه رفته و [بر خود و ديگران] ستم نموده است. و همنشين، چونان خويشاوند است، لذا همان حقوق و وظايفى كه خويشاوندان بر يكديگر دارند، همنشين نيز بر همنشينِ خود دارد.

و دوست كسى است كه در غياب دوستِ خود نيز صداقت داشته باشد؛ يعنى همان‌طور كه در حضور احترام تو را حفظ مى‌كند در غياب نيز تو را محترم بشمارد.

و هوسرانى و هواپرستى شريك و آفريننده رنج و ناراحتى است.

...

...

چه بسا برخى از دوستان و نزديكان نسبت به انسانْ، دورتر از بيگانگان باشند و به گونه‌اى به انسان جفا كنند كه بيگانه نكند. پس بايستى انسان، احوال طرفِ خود را در نظر بگيرد، نه نسبت و خويشاوندى را. و چه بسيار بيگانگانى كه نزديك‌تر از نزديكان انسانند و حقوق او را بيشتر از خويشاوند رعايت كنند.

و غريب كسى است كه دوستى نداشته باشد، نه اينكه در سرزمين غربت و دور زندگى كند. در اين جمله پربار، تشويق مردم به ضرورت انتخاب دوستِ خوب نهفته است.

كسى كه حريم حق را ناديده بگيرد عرصه بر او تنگ خواهد شد، زيرا افراط و تفريط را به همراه دارد، به‌خلاف حق كه به معناى عدالت ورزيدن در كارهاست، و زندگى را براى همه وسيع و قابل تحمل مى‌نمايد.

و كسى كه به قدرت و توانايى خود اكتفا كند و كارى بيش از توان خود نپذيرد، مى‌تواند قدرت خود را نگهدارد، چون قدرت انسان همان است كه با انسان است نه فراتر از آن.

و محكم‌ترين سبب و واسطه‌اى كه مى‌توانى بدان تمسك جويى و چنگ بزنى و تو را به مقصدت برساند، پيوند تو با خداست كه ماندگار خواهد بود و بى‌ترديد تو را به مقصد مى‌رساند؛ زيرا همه چيز به دست خداست.

و كسى كه به تو اهميت ندهد و توجه نداشته باشد، در واقع دشمن توست، چون دشمن كسى است كه حقوق انسان را پامال مى‌كند.

در صورتى كه طمع مايه هلاكت باشد، بسا كه دل بريدن از چيزى موجب رسيدن به آرزو باشد، زيرا بقايى كه باعث به دست آمدن برخى آرزوها گردد، ضدّ نابودى است. اين جمله، براى تشويق مردم است به اينكه در هرچه احتمال هلاكت آن مى‌رود طمع نورزند، زيرا زنده بودن بدون رسيدن به علايق و آمال، از طمع ورزيدن و هلاك شدن بهتر است.

لَيْسَ كُلُّ عَوْرَةٍ⁽¹⁾تَظْهَرُ، وَ لاَ كُلُّ فُرْصَةٍ تُصَابُ، وَ رُبَّمَا أَخْطَأَ الْبَصِيرُ قَصْدَهُ، وَ أَصَابَ الاْءَعْمَى رُشْدَهُ. أَخِّرِ الشَّرَّ فَإِنَّكَ إِذَا شِئْتَ تَعَجَّلْتَهُ، وَ قَطِيعَةُ الْجَاهِلِ تَعْدِلُ صِلَةَ الْعَاقِلِ. مَنْ أَمِنَ الزَّمَانَ خَانَهُ⁽²⁾، وَ مَنْ أَعْظَمَهُ أَهَانَهُ. لَيْسَ كُلُّ مَنْ رَمَى⁽³⁾أَصَابَ. إِذَا تَغَيَّرَ السُّلْطَانُ تَغَيَّرَ الزَّمَانُ. سَلْ عَنِ الرَّفِيقِ قَبْلَ الطَّرِيقِ، وَ عَنِ الْجَارِ قَبْلَ الدَّارِ. إِيَّاكَ أَنْ تَذْكُرَ مِنَ الْكَلاَمِ مَا يَكُونُ مُضْحِكاً، وَ إِنْ حَكَيْتَ ذَلِكَ عَنْ غَيْرِكَ.

...

اين‌گونه نيست كه هر عيب پنهان و ناپيدايى آشكار گردد. پس انسان نبايد به كاستى‌ها و عيب‌هايى كه خود از آن خبر دارد نگران باشد، زيرا براى مردم آشكار نمى‌شوند.

و هر فرصتى هميشه به دست نمى‌آيد، لذا انسان نبايد براى فرصت‌هاى از دست رفته غمگين باشد، زيرا نمى‌تواند از همه فرصت‌ها استفاده كند. نيز ممكن است مراد امام عليه‌السلام از اين سخن عكس سخن فوق باشد، بدين معنى كه هيچ فرصتى را نبايد از دست بدهد، شايد نتواند دوباره آن را به دست آورد.

و بسا انسان بينا و بصير در رسيدن به هدف خطا كند و به مقصد نرسد و انسان نابينا به مراد و هدف خود برسد. شايد منظور حضرت تشويق انسان به جست‌وجو و تلاش باشد، حتى اگر دقيقا راه دستيابى به آن را نداند، چون در بسيارى از موارد نابينايان با تلاش و جديت به هدف خود مى‌رسند.

آنگاه كه كار بد و شرّى را آهنگ كردى، انجام آن را به تأخير انداز، زيرا هميشه فرصت انجام‌دادن آن را دارى، باشد كه با تأخير انداختن آن شر و بدى از انجامش منصرف شوى.

و گسستن پيوند با جاهل و نادان با ايجاد ارتباط با عاقل همسنگى مى‌كند، زيرا قطع رابطه با نادان موجب آسايش و حفظ آداب است، پس در صورتى كه رابطه با جاهل به

...

...

قصد ارشاد نباشد و احتمال تأثير ارشاد وجود ندارد، بايد از او گسست و سخت گريخت.

هر كس به دنيا و گذرِ روزگار اعتماد كند روزگار به او خيانت خواهد كرد. پس بايد انسان از دگرگونى و حوادث روزگار درس عبرت بگيرد و هماره از گزند آن برحذر باشد.

و كسى كه از حوادث بترسد و ميدان را تهى كند، او را پست و بى‌ارزش خواهد كرد، چون اگر كسى از چيزى بترسد، توان پيروزى بر آن را نخواهد يافت.

چنين نيست كه هركه تيرى از چله كمان رها كند به هدف خواهد زد و مطلبى را قصد نمايد به مقصد برسد. پس بايد احتمال بدهد كه شايد خطا باشد و در اين صورت اگر تيرش به هدف نخورد اندوهگين نخواهد شد.

هرگاه حاكم و سلطان عوض شود، اوضاع و احوال زمانه نيز تغيير مى‌كند. يعنى چون مردم تابع شاهان و حاكمان هستند همرنگ آنان خواهند شد.

قبل از مسافرت براى خود رفيق و همسفرى برگزين، زيرا براى سفرْ داشتن رفيق و همراه ضرورى است.

و پيش از آنكه خانه و سرايى بخرى، درباره همسايگان آن پرس‌وجو كن، چون اگر همسايه انسان بد باشد، مايه عذاب و رنج مدام انسان خواهد بود.

مبادا در بين سخنانت حرفى خنده‌دار بزنى، چون خنداندن ديگران وقار و شخصيت انسان را نابود مى‌كند، حتى اگر بخواهى آن سخن را از ديگرى نقل كنى، چون معيار، خنداندن است نه خود سخن كه از خود انسان باشد يا اينكه از ديگرى نقل كند. خنداندن كار ناپسندى است.

وَ إِيَّاكَ وَ مُشَاوَرَةَ النِّسَاءِ فَإِنَّ رَأْيَهُنَّ إِلَى أَفْنٍ⁽¹⁾، وَ عَزْمَهُنَّ إِلَى وَهْنٍ⁽²⁾. وَ اكْفُفْ عَلَيْهِنَّ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ بِحِجَابِكَ⁽³⁾إِيَّاهُنَّ، فَإِنَّ شِدَّةَ الْحِجَابِ أَبْقَى عَلَيْهِنَّ، وَ لَيْسَ خُرُوجُهُنَّ بِأَشَدَّ مِنْ إِدْخَالِكَ مَنْ لاَ يُوثَقُ بِهِ عَلَيْهِنَّ، وَ إِنِ اسْطَعْتَ أَلاَّ يَعْرِفْنَ غَيْرَكَ فَافْعَلْ.

...

رهنمودهايى درباره زنان

از مشورت و رايزنى كردن با زنان در كارهايت بپرهيز، زيرا رأى و فكر آنها به ناتوانى و عزمشان به سستى مى‌گرايد، و نتيجه ضعيفى خواهد داد، چون آنان عاطفى هستند و عاطفه‌شان بر عقلشان غلبه دارد.

و آنها را در دائره‌اى از عفاف و فضيلت با جلوگيرى آنان از عمل دلخواهشان حفظ كن، زيرا سختگيرى درباره حفظ و نگهدارى آنها از كارهاى دلپسندشان، آنان را از خطرات بهتر ايمن مى‌كند، به خلاف سهل‌انگارى درباره آنها كه موجب فساد و تباهيشان مى‌گردد، و سرّ آن اين است كه زن بيشتر عاطفى است تا خردگرا؛ و روشن است كه پيروى از عواطف موجب فساد مى‌گردد. شايد منظور از «أبصارهنّ» همان چشم ظاهرى باشد كه در آن صورت مراد حضرت از جمله فوق آن است كه مردان بايد زنان خود را از نگاه‌كردن به بيگانگان باز دارند، كه نگاه موجب فساد خواهد شد.

وانگهى خروج زنان از خانه بدتر و نكوهيده‌تر از وارد كردن بيگانه بر ايشان نيست. يعنى همان‌طور كه خارج شدن آنها از منزل موجب اختلاط با مردانى مى‌شود كه اعتمادى به دين و اخلاق و امانت آنها نيست، واردكردن افراد بيگانه نيز موجب اختلاط خواهد گرديد و هر دو حالت، يك نتيجه در بر خواهد داشت.

و اگر مى‌توانى كارى كنى كه زنانِ خانه‌ات غير از تو را نشناسند، همان كن، زيرا هرچه دائره حركت زنان محدودتر باشد، پيروى آنها از احساسات مفسده‌انگيز كمتر خواهد بود.

وَ لاَ تُمَلِّكِ الْمَرْأَةَ مِنْ أَمْرِهَا مَا جَاوَزَ نَفْسَهَا، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ رَيْحَانَةٌ وَ لَيْسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ. وَ لاَ تَعْدُ⁽¹⁾بِكَرَامَتِهَا نَفْسَهَا، وَ لاَ تُطْمِعْهَا فِي أَنْ تَشْفَعَ بِغَيْرِهَا، وَ إِيَّاكَ وَ التَّغَايُرَ⁽²⁾فِي غَيْرِ مَوْضِعِ غَيْرَةٍ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَدْعُو الصَّحِيحَةَ إِلَى السَّقَمِ، وَ الْبَرِيئَةَ⁽³⁾إِلَى الرِّيَبِ⁽⁴⁾.

...

همچنين اجازه نده كه زن از حدّ امور مربوط به خود بگذرد و به كارهايى مانند دخالت در خريد و فروش و... بپردازد، زيرا زن به گلى لطيف مى‌ماند، نه كارپردازى كه بتواند بر اساس آرا و افكار خود تدبير كند.

و ديگرى را به سبب گرامى‌داشتن او، اكرام نكن، چون اين كار موجب مى‌شود كه به دنبال خواسته‌هاى او كشيده شوى و در آن صورت، از مسير اعتدال - كه شيوه عقل است، و به خلاف احساساتْ مى‌باشد - خارج مى‌شوى و بر همان اساس عمل خواهى كرد.

و او را به طمع و آزمندى مينداز تا از اين راه ديگرى را براى خود واسطه قرار دهد و از اين رهگذر خواسته‌هايش تأمين شود. چرا كه اگر ديگران وساطت كنند موجب مى‌شود كه تو به سبب رودربايستىِ از مردم بر اساس خواسته‌هاى عاطفى او، نه حق، كار كنى.

و مبادا در مورد زنان غيرت بى‌جا و تعصب ناعاقلانه داشته باشى؛ زيرا غيرت بى‌جا باعث مى‌شود كه زن از مسير عفت و پاكدامنى خارج و از پاكى به ناپاكى و خيانت كشيده شود، زيرا زن از ترس رسوايى به خيانت اقدام نمى‌كند و وقتى ديد بى‌سبب رسوا شده، جسارت مى‌يابد و پس از آن به خيانت مى‌انديشد و خداى ناكرده بدان‌سو كشيده خواهد شد. و سرزنش باعث جسور شدن مى‌گردد چنان‌كه شاعر گفته است :«دَع عَنْكَ لَومي فَإِنَّ اللّوم اِغْراءٌ؛ از سرزنش و نكوهش من دست بدار، زيرا سرزنش موجب تجرّى مى‌گردد».

وَ اجْعَلْ لِكُلِّ إِنْسَانٍ مِنْ خَدَمِكَ عَمَلاً تَأْخُذُهُ بِهِ، فَإِنَّهُ أَحْرَى⁽¹⁾أَلاَّ يَتَوَاكَلُوا⁽²⁾فِي خِدْمَتِكَ، وَ أَكْرِمْ عَشِيرَتَكَ فَإِنَّهُمْ جَنَاحُكَ الَّذِي بِهِ تَطِيرُ، وَ أَصْلُكَ⁽³⁾الَّذِي إِلَيْهِ تَصِيرُ، وَ يَدُكَ الَّتِي بِهَا تَصُولُ⁽⁴⁾. اسْتَوْدِعِ اللَّهَ دِينَكَ وَ دُنْيَاكَ وَ اسْأَلْهُ خَيْرَ الْقَضَاءِ لَكَ فِي الْعَاجِلَةِ⁽⁵⁾وَ الاْآجِلَةِ⁽⁶⁾، وَ الدُّنْيَا وَ الاْآخِرَةِ، وَ السَّلاَمُ.

...

روش رفتار با خادمان و خويشاوندان

براى هركه تو را خدمت مى‌كند كارى معين كن تا انجام بدهد، چون توزيع و تقسيم كارها و وظايف در رسيدن به اهداف موفقيت بيشترى به همراه دارد و هر يك از آنان احساس مى‌كند بيش از توانش به كار گمارده نشده است كه در نتيجه كارگزاران كارهاى خود را به يكديگر واگذار نمى‌كنند و بدين ترتيب كارها سامان مى‌يابد.

و طايفه و خويشاوندان خود را گرامى بدار كه آنها بالِ پرواز و موفقيت تو هستند، زيرا در شادى و غم و سختى‌ها و تنگناها، طايفه و خويشاوندان به يارى انسان مى‌شتابند.

و [بدان كه [طايفه و خويشاوندان ريشه تو هستند كه به سوى آن برمى‌گردى. پس اگر آنها در چشم مردم بزرگ و ارجمند باشند تو نيز در چشم مردم بزرگ خواهى بود و اگر ناچيز و بى‌مقدار باشند تو نيز چنين خواهى بود. و آنها دست تو هستند كه با آن بر دشمن چيره مى‌شوى و بر آنها يورش مى‌برى؛ زيرا خويشاوندان و طايفه انسان از او حمايت مى‌كنند و با دشمنان او مى‌جنگند و بر كسى كه بر او هجوم آوَرَد، حمله مى‌برند.

...

...

سخنى در پايان توصيه‌نامه

دين و دنيايت را به رسم امانت، به خداوند بسپار تا از دستت نرود؛ زيرا خدا گرامى‌ترين و بهترينِ امانتداران است. و از خدا بهترين قضا و تقدير دنيايى و آخرتى را بخواه. والسلام.

ناگفته نگذريم كه اين توصيه‌نامه و پندنامه يكى از عالى‌ترين نوشتارهاست كه اگر كسى به آن عمل كند بى‌ترديد به سعادت دنيا و آخرت، كه فراتر از هر سعادتى است، دست مى‌يابد، زيرا دربردارنده همه مكارم اخلاقى و فضائل روحى است. واللّه الموفق.

نامه سى و دوم

و من كلام له عليه‌السلام إلى معاوية

اشاره

وَ أَرْدَيْتَ⁽¹⁾جِيلاً⁽²⁾مِنَ النَّاسِ كَثِيراً، خَدَعْتَهُمْ بِغَيِّكَ، وَ أَلْقَيْتَهُمْ فِي مَوْجِ بَحْرِكَ تَغْشَاهُمُ الظُّلُمَاتُ، وَ تَتَلاَطَمُ بِهِمُ الشُّبُهَاتُ، فَجَازُوا عَنْ وِجْهَتِهِمْ⁽³⁾وَ نَكَصُوا⁽⁴⁾عَلَى أَعْقَابِهِمْ⁽⁵⁾، وَ تَوَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ، وَ عَوَّلُوا⁽⁶⁾عَلَى أَحْسَابِهِمْ⁽⁷⁾، إِلاَّ مَنْ فَاءَ⁽⁸⁾مِنْ أَهْلِ الْبَصَائِرِ⁽⁹⁾، فَإِنَّهُمْ فَارَقُوكَ بَعْدَ مَعْرِفَتِكَ، وَ هَرَبُوا إِلَى اللَّهِ مِنْ مُوَازَرَتِكَ⁽¹⁰⁾، إِذْ حَمَلْتَهُمْ عَلَى الصَّعْبِ، وَ عَدَلْتَ⁽¹¹⁾بِهِمْ عَنِ الْقَصْدِ⁽¹²⁾. فَاتَّقِ اللَّهَ يَا مُعَاوِيَةُ فِي نَفْسِكَ، وَ جَاذِبِ⁽¹³⁾الشَّيْطَانَ قِيَادَكَ⁽¹⁴⁾، فَإِنَّ الدُّنْيَا مُنْقَطِعَةٌ عَنْكَ، وَ الاْآخِرَةَ قَرِيبَةٌ مِنْكَ، وَ السَّلاَمُ.

...

از سخنان آن حضرت عليه‌السلام به معاويه

اشاره‌اى به جنايات معاويه

و تو، اى معاويه، بسيارى از مردم را كُشتى؛ چون سبب گمراهيشان و در نتيجه عقاب اخروى آنها گرديدى. آنها را به گمراهى خود فريفتى و در موج درياى فتنه‌اى كه برانگيخته‌اى در افكندى. حضرت در اين جمله فتنه را به دريايى بى‌كرانه و ژرف و

...

...

گردابگونه تشبيه فرموده كه انسان را غرق مى‌كند.

در فتنه‌اى بى‌كران كه تاريكى‌هاى جهل و گمراهى آن مردم را در ميان گرفته، آن‌سان كه راه حق را باز نمى‌شناسند، و امواج توفنده شبهات آن به سان امواج متلاطم دريا آنها را به هر سو مى‌افكند، گرفتار كرده‌اى.

در پى اين فتنه از مقصدى كه داشتند يعنى حق، گذشته و حريم آن را پاس نداشتند و به قهقرا و عقب، يعنى روزگار جاهلى برگشتند، و از حق روى برتافتند و واپس گرويدند.

و بر فخرفروشى‌ها و شرافت‌هاى قومى و قبيله‌اى و تعصبات جاهلى تكيه كردند، به خلاف آنچه كه خداوند آن را ميزان سنجش حق و باطل قرار داده است، كه همانا تقواست؛ زيرا معاويه قوم‌گرايى عربى را زنده و شعار قوميّت و ناسيوناليسم را سر داده بود.

البته مگر آنان كه اهل بصيرت و آگاهى بودند و از مسير تو برگشتند و پس از آنكه به مخالفت تو با اسلام پى بردند از تو جدا شدند و به درگاه خدا توبه بردند و به سوى حضرتش شتابان بازگشتند و دست از همكارى با تو برداشتند؛ زيرا تو آنها را بر كار دشوارِ مخالفت با دين واداشتى و از راه ميانه و مستقيم منحرف ساختى و به دامگه مهلكه‌ها و پرتگاه‌هاى گمراهى درافكنده بودى.

نصيحت به معاويه

پس، اى معاويه، در باطن خود پرواى خدا داشته باش و مبادا ترس تو ظاهرى و براى فريب مردم باشد. يا اينكه مراد امام اين بود كه بر خويش بترس.

و زمام و مهار خودت را از دست شيطان كه تو را به آتش و عذاب مى‌كشاند خارج ساز؛ زيرا دنياى تو رو به زوال مى‌گذارد، و آخرت به تو بسيار نزديك است و به زودى به جهان ديگر كوچ خواهى كرد، پس بايد بيش از هر چيز به آخرت خود بينديشى، و السلام.

نامه سى و سوم

و من كتاب له عليه‌السلام إلى قثم بن العباس و هو عامله على مكة

اشاره

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ عَيْنِي⁽¹⁾بِالْمَغْرِبِ كَتَبَ إِلَيَّ يُعْلِمُنِي أَنَّهُ وُجِّهَ عَلَى الْمَوْسِمِ⁽²⁾أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ الْعُمْيِ⁽³⁾الْقُلُوبِ، الصُّمِّ⁽⁴⁾الاْءَسْمَاعِ، الْكُمْهِ⁽⁵⁾الاْءَبْصَارِ، الَّذِينَ يَلْتَمِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ، وَ يُطِيعُونَ الْمَخْلُوقَ فِي مَعْصِيَةِ الْخَالِقِ، وَ يَحْتَلِبُونَ⁽⁶⁾الدُّنْيَا دَرَّهَا⁽⁷⁾بِالدِّينِ، وَ يَشْتَرُونَ عَاجِلَهَا بِآجِلِ الاْءَبْرَارِ وَ الْمُتَّقِينَ، وَ لَنْ يَفُوزَ بِالْخَيْرِ إِلاَّ عَامِلُهُ، وَ لاَ يُجْزَى جَزَاءَ الشَّرِّ إِلاَّ فَاعِلُهُ. فَأَقِمْ عَلَى مَا فِي يَدَيْكَ قِيَامَ الْحَازِمِ⁽⁸⁾الصَّلِيبِ⁽⁹⁾، وَ النَّاصِحِ اللَّبِيبِ⁽¹⁰⁾، وَ التَّابِعِ لِسُلْطَانِهِ، الْمُطِيعِ لاِءِمَامِهِ. وَ إِيَّاكَ وَ مَا يُعْتَذَرُ مِنْهُ، وَ لاَ تَكُنْ عِنْدَ النَّعْمَاءِ⁽¹¹⁾بَطِراً⁽¹²⁾، وَ لاَ عِنْدَ الْبَأْسَاءِ فَشِلاً، وَ السَّلاَمُ.

...

از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به كارگزارش در مكه قثم بن عباس

چگونگى رفتار با حاجيان شامى

پس از حمد و صلوات، جاسوس من در بلاد مغرب كه او را براى گزارش احوال معاويه معين كرده بودم به من نامه‌اى نوشته و خبر داده كه امسال در موسم حج جمعى از مردم شام به آن سرزمين خواهند آمد و خود معاويه آنها را گسيل كرده است. اينان كوردلانى

...

...

هستند كه هرگز حق را با قلب خود ادراك نمى‌كنند، گوش‌هايشان كر است و نصيحت و اندرز را به انگيزه بهره‌جويى از آن نمى‌شنوند، نابينايانند و در شواهد و دلايل نمى‌نگرند تا از آن بهره گيرند؛ همان‌هايى كه حق را از طريق باطل مى‌طلبند؛ يعنى مى‌خواهند به حق برسند، ولى كارهاى باطل را انجام مى‌دهند. با اطاعت از مخلوقى چون معاويه، خدا را نافرمانى مى‌كنند، زيرا خدا آنها را به اطاعت از خليفه شرعى فرمان داده است.

و شير شتر دنيا را از راه دين مى‌دوشند، يعنى از راه دين‌فروشى، دنيا را مى‌طلبند و دين را وسيله‌اى براى رسيدن به دنيا قرار داده‌اند.

و فرجام نيكان و پرهيزگاران، يعنى بهشت را با دنياى گذرا و بى‌بها سودا مى‌كنند، در حالى كه تنها عاملان به نيكى، به فرجامى خوش و نيك دست مى‌يابند، و تنها بدكاران كيفر شر خود را خواهند ديد، زيرا به نيكى عمل نمى‌كنند.

پس اى قثم بن عباس، تو با قدرت و اختياراتى كه دارى، باصلابت و مقتدر و خردمند و زيرك، و مطيع فرمان خليفه و فرمانبردار امام خود (= وجود مقدّس اميرمؤمنان على عليه‌السلام ) عمل كن، و هماره اطراف خود را با دقت زير نظر دار و هر دم آماده حادثه‌اى باش.

و از انجام دادنِ كارى كه تو را به عذرخواهى وادارد، بپرهيز كه اگر به جهت آن بازخواست شوى، مجبور به عذرخواهى نشوى.

و در هنگام فراوانى نعمت، سرمست مباش كه تو را به سهل انگارى مى‌كشاند و در نتيجه نعمت را از تو بربايد.

و به هنگام سختى و سررسيدن بلا و درماندگى، سست مشو و ترسى به دل خود راه مده. و السلام.

نامه سى و چهارم

اشاره

و من كتاب له عليه‌السلام إلى محمد بن أبي بكر لما بلغه توجده من عزله بالأشتر عن مصر، ثمّ توفي الأشتر في توجهه إلى مصر قبل وصوله إليها.

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِي مَوْجِدَتُكَ⁽¹⁾مِنْ تَسْرِيحِ⁽²⁾الاْءَشْتَرِ إِلَى عَمَلِكَ وَ إِنِّي لَمْ أَفْعَلْ ذَلِكَ اسْتِبْطَاءً⁽³⁾لَكَ فِي الْجَهْدَ، وَ لاَ ازْدِيَاداً لَكَ فِي الْجِدِّ وَ لَوْ نَزَعْتُ مَا تَحْتَ يَدِكَ مِنْ سُلْطَانِكَ لَوَلَّيْتُكَ مَا هُوَ أَيْسَرُ عَلَيْكَ مَئُونَةً، وَ أَعْجَبُ⁽⁴⁾إِلَيْكَ وِلاَيَةً. إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِي كُنْتُ وَلَّيْتُهُ أَمْرَ مِصْرَ كَانَ رَجُلاً لَنَا نَاصِحاً، وَ عَلَى عَدُوِّنَا شَدِيداً نَاقِماً⁽⁵⁾، فَرَحِمَهُ اللَّهُ! فَلَقَدِ اسْتَكْمَلَ أَيَّامَهُ، وَ لاَقَى حِمَامَهُ⁽⁶⁾، وَ نَحْنُ عَنْهُ رَاضُونَ، أَوْلاَهُ⁽⁷⁾اللَّهُ رِضْوَانَهُ، وَ ضَاعَفَ⁽⁸⁾الثَّوَابَ لَهُ.

...

از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به محمد بن ابى‌بكر وقتى كه از دلتنگى او به سبب عزلش از مصر و جانشينى مالك اشتر خبر يافت، و مالك اشتر پيش از رسيدن به مصر وفات يافت.

اميرمؤمنان على عليه‌السلام محمد بن ابى‌بكر را به عنوان والى مصر به آن‌جا اعزام نمود، آنگاه او را عزل كرد و مالك اشتر را به دليل شايستگى‌هايش به ولايت مصر گمارد. محمد بن ابى‌بكر از اين اقدام امام عليه‌السلام رنجيده شد. وقتى مالك اشتر عازم مصر شد و در راه به وسيله زهرى كه معاويه فرستاده بود شهيد شد، حضرت اين نامه را براى محمد بن ابى‌بكر فرستاد:

...

...

دلجويى امام عليه‌السلام از محمد بن ابى‌بكر

پس از حمد خدا و صلوات بر محمد و خاندانش، شنيده‌ام كه از گسيل مالك اشتر به سرزمين تحت فرمانت، يعنى مصر، آزرده‌خاطر و خشمگين شده‌اى.

من اين كار را نه به آن جهت انجام دادم كه تو را كمكار يافته باشم و نه از آن‌روست كه بخواهم بر كار و جديت و تلاش خود بيفزايى. گمان مبر كه تقصيرى از تو سر زده و باعث عزل تو گرديده؛ زيرا اگر حكومت مصر را از دست تو گرفتم، تو را در جايى حكومت مى‌دهم كه مشكلاتش كمتر و از مصر كم‌هزينه‌تر و دلپسندتر باشد. حضرت اين وعده را به محمد بن ابى‌بكر مى‌دهد تا او را دلجويى كند. البته امام عليه‌السلام تصميم داشت كه چنين كند.

و بدان مالك اشتر را كه براى ولايت مصر برگزيدم و حكومت دادم، خيرخواه ما و نسبت به دشمن ما، يعنى معاويه سخت خشمگين بود و بدو دشمنى فراوانى مى‌ورزيد. پس خدا او را رحمت كند. حضرت اين نامه را پس از شهادت مالك اشتر نوشت و لذا بر او رحمت فرستاد.

بى‌ترديد در حالى عمر خود را به پايان رسانيد و با مرگ خود روبه‌رو شد كه ما از او راضى هستيم، زيرا او همواره با حق بود. خداى منان، رضوان (= رضا و بهشت) خود را به او عطا كند و پاداش او را از عملش بيشتر و دوچندان فرمايد.

فَأَصْحِرْ⁽¹⁾لِعَدُوِّكَ، وَ امْضِ عَلَى بَصِيرَتِكَ، وَ شَمِّرْ⁽²⁾لِحَرْبِ مَنْ حَارَبَكَ، وَ ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ، وَ أَكْثِرِ الاِسْتِعَانَةَ بِاللَّهِ يَكْفِكَ مَا أَهَمَّكَ، وَ يُعِنْكَ عَلَى مَا نُزِلَ بِكَ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

...

فرمان آماده‌باش

چون امام عليه‌السلام او را دوباره به حكومت مصر منصوب و ابقا كرد، خطاب به او فرمود:

براى مواجهه با دشمنت معاويه و لشكريانش بيرون شهر با آنان روبه‌رو شو، زيرا معاويه براى تصرف مصر سپاهى بزرگ گسيل كرده بود.

با بصيرت قلب و دين روانه شو و آماده جنگ با كسانى شو كه به جنگ تو مى‌آيند و در اين راه شتاب كن و مردم را به راه خدا فرا خوان و به نيكى فرمانشان ده.

و با قلب و زبانت از خدا بسيار يارى بخواه تا تو را كفايت كند و در مقابل حوادثى كه از سوى جبهه دشمن بر تو وارد مى‌آيد كمك و يارى‌ات خواهد كرد. ان‌شاء اللّه.

نامه سى و پنجم

و من كتاب له عليه‌السلام إلى عبد الله بن العباس بعد مقتل محمد بن أبي بكر

اشاره

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ مِصْرَ قَدِ افْتُتِحَتْ، وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ - رَحِمَهُ اللَّهُ - قَدِ اسْتُشْهِدَ⁽¹⁾، فَعِنْدَ اللَّهِ نَحْتَسِبُهُ وَلَداً نَاصِحاً، وَ عَامِلاً كَادِحاً⁽²⁾، وَ سَيْفاً قَاطِعاً، وَ رُكْناً دَافِعاً. وَ قَدْ كُنْتُ حَثَثْتُ⁽³⁾النَّاسَ عَلَى لَحَاقِهِ، وَ أَمَرْتُهُمْ بِغِيَاثِهِ⁽⁴⁾قَبْلَ الْوَقْعَةِ، وَ دَعَوْتُهُمْ سِرّاً وَ جَهْراً، وَ عَوْداً وَ بَدْءاً، فَمِنْهُمُ الاْآتِي كَارِهاً⁽⁵⁾، وَ مِنْهُمُ الْمُعْتَلُّ⁽⁶⁾كَاذِباً، وَ مِنْهُمُ الْقَاعِدُ خَاذِلاً. أَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يَجْعَلَ لِي مِنْهُمْ فَرَجاً عَاجِلاً. فَوَ اللَّهِ لَوْ لاَ طَمَعِي عِنْدَ لِقَائِي عَدُوِّي فِي الشَّهَادَةِ، وَ تَوْطِينِي⁽⁷⁾نَفْسِي عَلَى الْمَنِيَّةِ⁽⁸⁾، لاَءَحْبَبْتُ أَلاَّ أَلْقَى مَعَ هَوءُلاَءِ يَوْماً وَاحِداً، وَ لاَ أَلْتَقِيَ بِهِمْ أَبَداً.

...

از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به عبداللّه بن عباس پس از شهادت محمد بن ابى‌بكر

محمد بن ابى‌بكر در بيان امام عليه‌السلام

پس از حمد خدا و صلوات بر محمد و خاندانش، مصر به دست معاويه و ارتش او تسخير و محمد بن ابى بكر رحمه‌الله شهيد شد. چون معاويه و شاميان ارتشى به جنگ محمد بن ابى بكر فرستادند و او را كشتند و مصر را فتح كردند.

بابت فقدانش از خدا پاداش جزيل مى‌خواهيم، در حالى كه او فرزندى خيرخواه و

...

...

رشيد و در راه خدا سختكوش و در برابر دشمنان شمشيرى برنده و در شكست دادنِ دشمن ركنى استوار و مستحكم بود.

وقتى معاويه خواست با محمد بن ابى‌بكر بجنگد، مردم را تشويق كردم كه به وى بپيوندند و دستور دادم كه تا هنوز جنگ بين آنها در نگرفته است به يارى وى برخيزند و پنهانى و آشكارا در وقت اجتماع مردم و حتى آنها را در آغاز و فرجام هر مجلسى دعوت كردم كه او را يارى كنند.

از آن جمع، گروهى از روى اكراه و بى‌رغبتى به يارى محمد بن ابى‌بكر برخاستند و برخى به بهانه‌هاى دروغين و بى‌اساس، از يارى وى عذر آوردند و بهانه ساز كردند و عده‌اى نيز او را يارى نكرده و مردم را از رفتن به يارى محمد ترساندند.

از خداى تعالى خواهانم كه گشايشى زودهنگام برايم رقم زند و از آنها رهايى‌ام بخشد.

در آرزوى شهادت

پس به خدا سوگند، اگر در برخورد با دشمن اميد به شهادت نداشتم كه خدا نصيبم كند و اگر آمادگى‌ام براى مرگ نبود، دوست مى‌داشتم اين مردم را هرگز نبينم؛ زيرا انديشه‌اى پراكنده دارند و حق را يارى نمى‌كنند، اما اينكه در كنار آنها زنده هستم به اشتياق آن است كه خدا در يكى از جنگ‌ها شهادت را نصيبم گرداند.

نامه سى و ششم

اشاره

و من كتاب له عليه‌السلام إلى أخيه عقيل بن أبي طالب في ذكر جيش أنفذه إلى بعض الأعداء، و هو جواب كتاب كتبه إليه عقيل

فَسَرَّحْتُ⁽¹⁾إِلَيْهِ جَيْشاً كَثِيفاً⁽²⁾مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَلَمَّا بَلَغَهُ ذَلِكَ شَمَّرَ⁽³⁾هَارِباً، وَ نَكَصَ⁽⁴⁾نَادِماً، فَلَحِقُوهُ بِبَعْضِ الطَّرِيقِ، وَ قَدْ طَفَّلَتِ⁽⁵⁾الشَّمْسُ لِلاْءِيَابِ. فَاقْتَتَلُوا شَيْئاً كَلاَ وَ لاَ⁽⁶⁾

و أسرعُ في العين من لحظةٍ *** و اقصر في السّمع من لا و لا

«در چشم سريع‌تر از يك لحظه و نگاه كوتاه؛ و در شنيدن، كوتاه‌تر از گفتن لا و لا است».

...

از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به برادرش عقيل بن ابى‌طالب درباره سپاهى كه به سوى دشمن اعزام فرمود و اين نامه در جواب نامه عقيل است

توصيفى از صحنه نبرد سپاه امام عليه‌السلام با دشمن

از مسلمانان لشكرى انبوه تحت فرماندهى خود به سوى دشمن گسيل كردم. وقتى دشمن با سپاه من روبه‌رو شد، گريخت و پشيمان از كار خود برگشت. آن‌گاه سپاهيانم در محلى از راه، در حالى كه خورشيد در آستانه غروب بود به دشمنِ در حال فرار رسيدند.

پس اندكى با يكديگر جنگيدند؛ جنگى كه به درازا نكشيد و به سرعت به پايان رسيد.

حَتَّى نَجَا جَرِيضاً⁽¹⁾بَعْدَ مَا أُخِذَ مِنْهُ بِالْمُخَنَّقِ⁽²⁾، وَ لَمْ يَبْقَ مِنْهُ غَيْرُ الرَّمَقِ⁽³⁾، فَلاَءْياً بِلاَءْيٍ⁽⁴⁾مَا نَجَا⁽⁵⁾. فَدَعْ عَنْكَ قُرَيْشاً وَ تَرْكَاضَهُمْ⁽⁶⁾فِي الضَّلاَلِ، وَ تَجْوَالَهُمْ⁽⁷⁾فِي الشِّقَاقِ، وَ جِمَاحَهُمْ⁽⁸⁾فِي التِّيهِ، فَإِنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَى حَرْبِي كَإِجْمَاعِهِمْ عَلَى حَرْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قَبْلِي، فَجَزَتْ قُرَيْشاً عَنِّي الْجَوَازِي⁽⁹⁾، فَقَدْ قَطَعُوا رَحِمِي وَ سَلَبُونِي سُلْطَانَ ابْنِ أُمِّي.

...

و دشمن كه به شدت در تنگنا گرفتار شده بود و تنها رمقى اندك داشت، غمگين و اندوه‌زده نجات يافت و با شتاب ميدان جنگ را رها كرد و رهايى‌اش چه بسيار سخت بود!

قريش و شتابشان را در گمراهى و جَوَلانشان را در اختلافِ با من و شورش و سركشى آنها را در گمگشتگى رها كن، زيرا آنها براى جنگيدن با من به اجماع و همداستانى رسيدند همان‌طور كه درست مانند جنگ با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قبل از من همسو و همراه شدند. البته آن روز جنگ كفر با اسلام بود، ولى امروز نفاق با ايمان در جنگ است.

نفرين بر قريش

پس جزادهندگان، قريش را از طرف من جزاى بدكاريشان بدهند؛ و اين نفرين بر قريش است تا به سزاى اعمال زشت خود برسند. قريش پيوند خويشاوندى با مرا گسستند و همين دشمنى‌ها و جنگ‌ها بارزترين مصاديق قطع رحم بود. قريش خلافت را، كه سلطه برادرم (رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ) بود از من گرفت. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با حضرت على عليه‌السلام پيمان اخوت و برادرى بسته بود لذا امام عليه‌السلام آن حضرت را فرزند مادر و برادر خطاب فرمود، و يا از آن‌رو

وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنْ رَأْيِي فِي الْقِتَالِ، فَإِنَّ رَأْيِي قِتَالُ الْمُحِلِّينَ⁽¹⁾حَتَّى أَلْقَى اللَّهَ، لاَ يَزِيدُنِي كَثْرَةُ النَّاسِ حَوْلِي عِزَّةً، وَ لاَ تَفَرُّقُهُمْ عَنِّي وَحْشَةً، وَ لاَ تَحْسَبَنَّ ابْنَ أَبِيكَ - وَ لَوْ أَسْلَمَهُ النَّاسُ - مُتَضَرِّعاً مُتَخَشِّعاً، وَ لاَ مُقِرّاً لِلضَّيْمِ⁽²⁾وَاهِناً⁽³⁾، وَ لاَ سَلِسَ⁽⁴⁾الزِّمَامِ لِلْقَائِدِ، وَ لاَ وَطِيءَ الظَّهْرِ⁽⁵⁾لِلرَّاكِبِ الْمُتَقَعِّدِ⁽⁶⁾، وَ لكِنَّهُ كَما قالَ أخُو بَني سُلَيمٍ:

فَإِنْ تَسْأَلِينِي كَيْفَ أَنْتَ *** فَإِنَّنِي صَبُورٌ عَلَى رَيْبِ الزَّمَانِ صَلِيبُ

يَعِزُّ عَلَيَّ أَنْ تُرَى بِي كَآبَةٌ *** فَيَشْمَتَ عَادٍ أَوْ يُسَاءَ حَبِيبُ

...

كه فاطمه بنت اسد به منزله مادر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود و آن حضرت از وى به عنوان مادر ياد مى‌كرد، زيرا آن بانوى مكرم، آن حضرت را در دامان خود پروراند. از اين‌رو در شأن او فرمود: فاطمةُ اُمّي بعد اُمّي؛ فاطمه عليهاالسلام پس از مادرم (آمنه عليهاالسلام ) مادر من شمرده مى‌شود.

پافشارى امام عليه‌السلام بر جنگ با معاويه

و اما اينكه نظرم را درباره جنگ جويا شدى و اينكه در آينده چه تصميمى خواهم گرفت، بدان كه تصميم من جنگيدن با كسانى است كه مانند معاويه و يارانش جنگ با مسلمانان را روا مى‌دانند، تا آنگاه كه به ديدار خدا بروم، و با پاداش او، يعنى مرگ، هماغوش شوم.

بدان كه تجمع و ازدحام مردم در اطرافم هرگز مرا گرفتار تكبر و غرور نخواهد كرد و نيز پراكنده شدنشان از گرد من موجب ترسم نمى‌شود. حقيقت آن است كه انسانِ داراى قلب آرامش يافته با ياد خدا، قرب به خدا را عزت و دورى از حضرتش را تنهايى و

...

...

وحشت مى‌داند و براى غير خدا هيچ ارزش و اعتبارى قائل نيست.

مبادا گمان كنى كه برادرت (= وجود مقدس اميرمؤمنان عليه‌السلام ) هرچند كه مردم او را تنها بگذارند و تسليم دشمن كنند، از ترسْ خود را مى‌شكند و ستم را مى‌پذيرد و بدان اقرار مى‌كند و از خود ضعف و سستى نشان مى‌دهد و زمام خود را به آسانى به دست كسى مى‌سپرد و از او پيروى خواهد كرد و كسى را كه بخواهد از او سوارى بگيرد و از پايش درآورد تسليم او خواهد شد، هرگز.

اين سخن، تشبيه به شتر است كه كسى بخواهد آن را بخواباند و بر پشتش سوار شود؛ لذا امام مى‌فرمايد: اگر كسى بخواهد با من چنين رفتار كند، به او اجازه نمى‌دهم و تسليم حوادث و افراد نمى‌شوم، بلكه همچنان بر تصميم خود پاى مى‌فشارم و آن را پى مى‌گيرم.

اما مطلب آن‌گونه است كه شاعر بنى‌سليم گفته است:

«اگر از من بپرسى چگونه‌اى؟ خواهم گفت: بر سختى‌هاى روزگار صبور و پابرجايم.

سخت است بر من كه اندوه افسردگى در من ديده شود؛ كه دشمن شماتت مى‌كند و دوست رنجيده‌خاطر شود».

و اين از اخلاق مردان بزرگ است كه به جاى ابراز اندوه و بدحالى، اظهار صبر و شجاعت مى‌كنند.

نامه سى و هفتم

و من كتاب له عليه‌السلام إلى معاوية

اشاره

فَسُبْحَانَ اللَّهِ⁽¹⁾مَا أَشَدَّ لُزُومَكَ لِلاْءَهْوَاءَ الْمُبْتَدَعَةِ، وَ الْحَيْرَةِ الْمُتَّبَعَةِ مَعَ تَضْيِيعِ الْحَقَائِقِ وَ اطِّرَاحِ⁽²⁾الْوَثَائِقِ، الَّتِي هِيَ لِلَّهِ طِلْبَةٌ⁽³⁾وَ عَلَى عِبَادِهِ حُجَّةٌ.

...

از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به معاويه

نگاهى به اعمال ننگين معاويه

سبحان اللّه! چه سخت به هوس‌هاى بدعت‌آميز خود پايبندى و به دنبال سرگردانى هستى و همواره از آن پيروى مى‌كنى! زيرا مؤمن مسير خود را مى‌داند و بر اساس آن حركت مى‌كند، ولى منافق همواره سرگردان است و نمى‌داند چه بكند كه مبادا كفرش آشكار گردد، و لذا با تحيّر و سردرگمى تظاهر به ايمان مى‌كند.

اين در حالى است كه حقائق اسلام و حوادث بزرگ را ضايع ساختى و پيمان‌هاى الهى را شكستى، كه خواسته‌هاى خداست و بر بندگان خود با آنها احتجاج و استدلال مى‌كند، چنان كه مى‌فرمايد: «أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَابَنِى ءَادَمَ أَن لاَّ تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ...»⁽⁴⁾«اى فرزندان آدم، آيا من با شما عهد نكرده بودم كه شيطان را نپرستيد؟»

فَأَمَّا إِكْثَارُكَ الْحِجَاجَ⁽¹⁾في عُثْمَانَ وَ قَتَلَتِهِ، فَإِنَّكَ إِنَّمَا نَصَرْتَ عُثْمَانَ حَيْثُ كَانَ النَّصْرُ لَكَ، وَ خَذَلْتَهُ حَيْثُ كَانَ النَّصْرُ لَهُ، وَ السَّلاَمُ.

...

قاتل عثمان

و اما اينكه همواره و پياپى درباره عثمان و كشندگان او چنين احتجاج و مجادله مى‌كنى و مرا به قتل عثمان و پناه‌دادن به قاتلانش متهم مى‌نمايى، حقيقت آن است كه تو بايد درباره خون عثمان بازخواست و محاكمه شوى نه من، زيرا پس از قتل او كه يارى كردنش در رسيدن تو به خلافت مؤثر بود، با زبان به يارى او برخاستى، ولى قبل از قتلش كه يارى‌ات، او را سودمند بود، دست از يارى‌اش برداشتى و بى‌ياور گذاشتى و هر چه از تو براى مقابله با شورشيان كمك خواست اجابت نكردى تا كشته شد. و السلام.

نامه سى و هشتم

و من كتاب له عليه‌السلام إلى أهل مصر لمّا ولّى عليهم الأشتر

اشاره

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُوءْمِنِينَ، إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ غَضِبُوا لِلَّهِ حِينَ عُصِيَ فِي أَرْضِهِ، وَ ذُهِبَ بِحَقِّهِ، فَضَرَبَ الْجَوْرُ سُرَادِقَهُ⁽¹⁾عَلَى الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ، وَ الْمُقِيمِ وَ الظَّاعِنِ⁽²⁾، فَلاَ مَعْرُوفٌ يُسْتَرَاحُ إِلَيْهِ، وَ لاَ مُنْكَرٌ يُتَنَاهَى عَنْهُ.

...

از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به مصريان هنگام گسيل كردن مالك‌اشتر به مصر تا حاكم آن ديار شود

ستايش از مصر و مصريان

اين نامه‌اى است از بنده خدا اميرمؤمنان على به مردمانى كه براى رضاى خدا خشمگين شدند، آنگاه كه خدا نافرمانى شد و حق او به سبب عمل نشدن به اوامر و نواهى‌اش پامال و ضايع گرديد. اين سخن اشاره به خشم مصريانى بود كه به مدينه آمده و از عثمان خواستند تا اوضاع مملكت را اصلاح و ظلم را از بندگان خدا دفع كند، كه با عثمان داستان طولانى دارند و در تاريخ ذكر شده است. لذا حضرت مى‌فرمايد مصريان براى خدا به خشم آمدند.

گلايه از روزگار

ستم و ستمگرى بر سر نيكوكار و تبهكار و مسافر و مقيم خيمه زده و سايه افكنده است؛ زيرا حق هيچ كس ادا نمى‌شود. نه كار پسنديده‌اى انجام مى‌شود تا مردم بدان دل آرام كنند و در سايه اجراى آن بياسايند و نه كسى از هيچ عمل منكر و نكوهيده‌اى باز مى‌ايستد.

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَعَثْتُ إِلَيْكُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اللَّهِ، لاَ يَنَامُ أَيَّامَ الْخَوْفِ، وَ لاَ يَنْكُلُ⁽¹⁾عَنِ الاْءَعْدَاءِ سَاعَاتِ الرَّوْعِ⁽²⁾، أَشَدَّ عَلَى الْفُجَّارِ مِنْ حَرِيقِ النَّارِ، وَ هُوَ مَالِكُ بْنُ الْحَارِثِ أَخُو مَذْحِجٍ⁽³⁾، فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِيعُوا أَمْرَهُ فِيمَا طَابَقَ الْحَقَّ، فَإِنَّهُ سَيْفٌ مِنْ سُيُوفِ اللَّهِ لاَ كَلِيلُ⁽⁴⁾الظُّبَةِ⁽⁵⁾، وَ لاَ نَابِي⁽⁶⁾الضَّرِيبَةِ⁽⁷⁾. فَإِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا⁽⁸⁾، وَ إِنْ أَمَرَكُمْ أَنْ تُقِيمُوا فَأَقِيمُوا، فَإِنَّهُ لاَ يُقْدِمُ وَ لاَ يُحْجِمُ⁽⁹⁾، وَ لاَ يُوءَخِّرُ وَ لاَ يُقَدِّمُ إِلاَّ عَنْ أَمْرِي، وَ قَدْ آثَرْتُكُمْ⁽¹⁰⁾بِهِ عَلَى نَفْسِي لِنَصِيحَتِهِ لَكُمْ، وَ شِدَّةِ شَكِيمَتِهِ⁽¹¹⁾عَلَى عَدُوِّكُمْ.

...

ستايش از مالك اشتر رحمه‌الله

اما بعد، يكى از بندگان خدا (مالك اشتر) را به سوى شما گسيل كردم، كه او در زمان جنگ نمى‌خوابد؛ يعنى همواره آماده اقدام و زدودن پرده‌هاى هراس است و به هنگام بروز ناگوارى‌ها هشيار است.

و در زمان بروز وحشت از دشمن هرگز نمى‌هراسد و عقب‌نشينى نمى‌كند، براى كافران از آتش هم شعله‌ورتر است، تا آنها را در آتش خشم خود بسوزاند و خاكستر كند. نام او مالك فرزند حارث و از قبيله مذحج است.

در آنچه مى‌گويد و مطابق حق است، سخنش را بشنويد و فرمانش را به گوش گيريد و فرمانبردارش باشيد. قيد «ما طابق الحق» توضيحى و تعميمى است، يعنى او هرچه كه

...

...

مى‌گويد حق است، چنان‌كه آيه قرآن كه مى‌فرمايد: «وَ لاَ طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ...»⁽¹⁾«و نه هر پرنده‌اى كه با دوبال خود پرواز مى‌كند». روشن است كه هر پرنده‌اى با دو بال خود پرواز مى‌كند نه چيز ديگر، ولى خدا اين قيد را براى توضيح و تعميم آورده است.

به يقين مالك اشتر شمشيرى از شمشيرهاى خدا بر سر دشمنان است كه لبه آن هرگز كند نمى‌شود و از ضربه‌زدن آن باز نمى‌ماند. پس هرگاه دستور داد براى جهادْ خانه و كاشانه خود را ترك كنيد همان كنيد، و اگر دستور داد از جنگ دست برداريد، جنگ نكنيد؛ زيرا مالك اشتر در هر كارى، چه اقدام‌كردن، چه بازايستادنْ، و چه به تأخيرافكندنْ و چه زودهنگام به كارى پرداختنْ فقط و فقط به فرمان و شيوه من عمل مى‌كند.

و من از آن‌رو شما را بر خودم مقدم داشتم و در عين احتياج به مالك اشتر، او را براى حكومت بر شما اعزام نمودم كه خيرخواه شماست و هرچه مى‌كند به نفع و صلاح شماست و با دشمنان شما سرسختانه و مقتدرانه برخورد مى‌كند.

نامه سى و نهم

و من كتاب له عليه‌السلام إلى عمرو بن العاص

اشاره

فَإِنَّكَ قَدْ جَعَلْتَ دِينَكَ تَبَعاً لِدُنْيَا امْرِئٍ ظَاهِرٍ غَيُّهُ⁽¹⁾، مَهْتُوكٍ⁽²⁾سِتْرُهُ، يَشِينُ⁽³⁾الْكَرِيمَ بِمَجْلِسِهِ، وَ يُسَفِّهُ الْحَلِيمَ بِخِلْطَتِهِ⁽⁴⁾، فَاتَّبَعْتَ أَثَرَهُ، وَ طَلَبْتَ فَضْلَهُ، اتِّبَاعَ الْكَلْبِ لِلضِّرْغَامِ⁽⁵⁾يَلُوذُ بِمَخَالِبِهِ⁽⁶⁾، وَ يَنْتَظِرُ مَا يُلْقَى إِلَيْهِ مِنْ فَضْلِ فَرِيسَتِهِ⁽⁷⁾، فَأَذْهَبْتَ دُنْيَاكَ وَ آخِرَتَكَ! وَ لَوْ بِالْحَقِّ أَخَذْتَ أَدْرَكْتَ مَا طَلَبْتَ. فَإِنْ يُمَكِّنِّي اللَّهُ مِنْكَ وَ مِنِ ابْنِ أَبِي سُفْيَانَ أَجْزِكُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا، وَ إِنْ تُعْجِزَا وَ تَبْقَيَا فَمَا أَمَامَكُمَا شَرٌّ لَكُمَا، وَ السَّلاَمُ.

...

از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به عمرو بن عاص

بازشناساندن عمرو عاص

تو اى عمرو عاص، دين خود را پيرو دنياى معاويه قرار دادى؛ همو كه گمراهى‌اش آشكار است و اين را هر كسى در مى‌يابد، او همواره راه به بيراهه مى‌پويد.

و پرده او دريده شده است، چون بر روى خود حيا و پرده‌اى نگذاشته تا اهداف و اغراض او معلوم نباشند، بلكه بر همگان روشن است كه طالب رياست و جوياى فسق و تبهكارى است.

...

...

ارجمندان را در مجلس خود خوار و بى‌مقدار مى‌كند. حق نيز همين است كه در مجلس فاسقان و فاجران به انسان‌هاى محترم توهين مى‌شود. و بردباران در نشست‌وبرخاست با او خوار مى‌شوند.

بنابراين از دستورات چنين كسى پيروى نموده‌اى و از او درخواست مال و مقام كرده‌اى، چونان سگى كه در پى شيرى به راه افتاده تا از باقيمانده شكار آن بخورد. يعنى مانند سگى كه به چنگال‌هاى شير پناه مى‌برد و هميشه منتظر مى‌ماند تا طعمه‌اى شكار كند و از باقيمانده آن چيزى نزد سگ بيفكند.

بدين‌ترتيب دنيا و آخرت خود را تباه كرده‌اى. آخرت كه واضح است و تباهى دنيايت از آن‌روست كه تبعيت از معاويه سختى‌ها و دشنام‌ها در پى دارد و مايه تباهى است.

و بدان كه اگر به حق رو آورده بودى مى‌توانستى آنچه در دستگاه معاويه مى‌جستى بيابى، و حتى بيشتر و بالاتر از آن را؛ زيرا پيروى از حق، سعادت دنيا و آخرت را در پى دارد. من اگر توفيق پيدا كردم از تو و معاوية بن ابى سفيان به سبب اعمال زشتتان انتقام مى‌گيرم و اگر نتوانستم و شما زنده مانديد و به دست من كشته نشديد، عذاب و شرّ ابدى پيش‌رو داريد كه بدتر از كشته شدن به دست من است، و السلام.

نامه چهلم

و من كتاب له عليه‌السلام إلى بعض عمّاله

اشاره

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَلَغَنِي عَنْكَ أَمْرٌ، إِنْ كُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ رَبَّكَ، وَ عَصَيْتَ إِمَامَكَ، وَ أَخْزَيْتَ أَمَانَتَكَ. بَلَغَنِي أَنَّكَ جَرَّدْتَ الاْءَرْضَ فَأَخَذْتَ مَا تَحْتَ قَدَمَيْكَ، وَ أَكَلْتَ مَا تَحْتَ يَدَيْكَ، فَارْفَعْ إِلَيَّ حِسَابَكَ، وَ اعْلَمْ أَنَّ حِسَابَ اللَّهِ أَعْظَمُ مِنْ حِسَابِ النَّاسِ، وَ السَّلاَمُ.

...

از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به يكى از كارگزارانش

نكوهش كارگزار

اما بعد، باخبر شده‌ام كه كارى ناپسند و زشت از تو سرزده است كه اگر چنين باشد خدايت را به غضب در آورده‌اى و نافرمانى امام خود كرده‌اى و امانت خود را با ذلتِ خيانت همراه ساخته‌اى. زيرا ولايت و حكومت امانتى است در دست حاكم و والى كه اگر به خلاف مقتضاى آن عمل كند در امانت خيانت نموده است.

شنيده‌ام كه زمين را خالى كرده و آن را يكسره درويده‌اى و اموال مردم را كه زير پاى خود داشته‌اى به تمامى گرفته‌اى و غنايم و اموالى كه در اختيار تو بوده است خورده‌اى؟

پس حساب روشنى از كار خودت ارائه كن كه با دارايى بيت‌المال چه كرده‌اى. و بدان كه حسابرسى و بازخواست الهى از اين حسابرسىِ مالِ مردم بزرگ‌تر و دقيق‌تر است؛ پس در حفظ اموال مردم دقت و مراقبت كن، و السلام.

برخى گفته‌اند: امام عليه‌السلام اين نامه را به عبدالله بن عباس والى خود در بصره نوشته است و آن زمانى بود كه در بخشى از اموال بيت‌المال به ناحق تصرف كرده بود.

نامه چهل و يكم

و من كتاب له عليه‌السلام إلى بعض عمّاله

اشاره

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي كُنْتُ أَشْرَكْتُكَ فِي أَمَانَتِي، وَ جَعَلْتُكَ شِعَارِي⁽¹⁾وَ بِطَانَتِي⁽²⁾، وَ لَمْ يَكُنْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِي أَوْثَقَ مِنْكَ فِي نَفْسِي لِمُوَاسَاتِي⁽³⁾وَ مُوَازَرَتِي⁽⁴⁾وَ أَدَاءِ الاْءَمَانَةِ إِلَيَّ، فَلَمَّا رَأَيْتَ الزَّمَانَ عَلَى ابْنِ عَمِّكَ قَدْ كَلِبَ⁽⁵⁾، وَ الْعَدُوَّ قَدْ حَرِبَ، وَ أَمَانَةَ النَّاسِ قَدْ خَزِيَتْ⁽⁶⁾، وَ هَذِهِ الاْءُمَّةَ قَدْ فَنَكَتْ⁽⁷⁾وَ شَغَرَتْ⁽⁸⁾، قَلَبْتَ لاِبْنِ عَمِّكَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ⁽⁹⁾، فَفَارَقْتَهُ مَعَ الْمُفَارِقِينَ، وَ خَذَلْتَهُ مَعَ الْخَاذِلِينَ⁽¹⁰⁾، وَ خُنْتَهُ مَعَ الْخَائِنِينَ، فَلاَ ابْنَ عَمِّكَ آسَيْتَ⁽¹¹⁾، وَ لاَ الاْءَمَانَةَ أَدَّيْتَ.

...

از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به يكى از كارگزارانش

در نكوهش ابن‌عباس

اما بعد، من تو را در امانتِ خود شريك ساختم و از سوى خويش به ولايتت گماردم. زيرا امت، امانتى است در دست خليفه و والى.

و تو را يار يكدل و نزديك‌ترين كس به خويش انگاشتم، و هيچ كس از كسانم را در

...

...

همدردى و همدلى از تو نزد خود موثق‌تر ندانستم، زيرا در مسئوليت‌هايم با من همراهى مى‌كنى و در دفع ضرر و جلب منفعت براى من و نيز در همكارى با من و رساندن امانت به من بر اساس موازين شرع در امر ولايت، همانند خودم عمل مى‌كنى. ناگفته نگذريم كه اين بيان امام عليه‌السلام بدين معنا نيست كه ابن‌عباس را بر امام حسن و امام حسين عليهماالسلام برتر مى‌شمرده است.

پس وقتى ديدى روزگار بر پسر عمويت⁽¹⁾على بن ابى‌طالب عليه‌السلام سخت شد، و دشمن يعنى معاويه با او جنگ نمود، و امانت مردم (= خلافت) دستخوش خيانت و دست‌اندازىِ معاويه و فتنه‌هاى او گرديد، و امت آشوب‌زده شد، و هيچ كس از او در ميان دشمنان حمايت نكرد، تو نيز با پسر عمويت مانند سپر وارونه شدى، و مانند ديگران او را در برابر دشمنان تنها و بى‌كس رها كردى و از يارى او دست برداشتى و در كنار پيمان‌شكنان، پيمان شكستى و خيانت ورزيدى و از طاعت او روى برتافتى.

تو اى ابن عباس، نه در سختى‌هاى روزگار با پسرعمويت همدردى نمودى و نه اداى امانت كردى.

وَ كَأَنَّكَ لَمْ تَكُنِ اللَّهَ تُرِيدُ بِجِهَادِكَ، وَ كَأَنَّكَ لَمْ تَكُنْ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكَ، وَ كَأَنَّكَ إِنَّمَا كُنْتَ تَكِيدُ⁽¹⁾هَذِهِ الاْءُمَّةَ عَنْ دُنْيَاهُمْ، وَ تَنْوِي غِرَّتَهُمْ⁽²⁾عَنْ فَيْئِهِمْ⁽³⁾. فَلَمَّا أَمْكَنَتْكَ الشِّدَّةُ فِي خِيَانَةِ الاْءُمَّةِ أَسْرَعْتَ الْكَرَّةَ⁽⁴⁾وَ عَاجَلْتَ الْوَثْبَةَ⁽⁵⁾، وَ اخْتَطَفْتَ مَا قَدَرْتَ عَلَيْهِ مِنْ أَمْوَالِهِمُ الْمَصُونَةِ لاِءَرَامِلِهِمْ⁽⁶⁾وَ أَيْتَامِهِمُ اخْتِطَافَ⁽⁷⁾الذِّئْبِ⁽⁸⁾الاْءَزَلِّ⁽⁹⁾دَامِيَةَ⁽¹⁰⁾الْمِعْزَي⁽¹¹⁾الْكَسِيرَةَ⁽¹²⁾، فَحَمَلْتَهُ إِلَى الْحِجَازِ رَحِيبَ⁽¹³⁾الصَّدْرِ بِحَمْلِهِ، غَيْرَ مُتَأَثِّمٍ⁽¹⁴⁾مِنْ أَخْذِهِ، كَأَنَّكَ - لاَ أَبَا لِغَيْرِكَ⁽¹⁵⁾- حَدَرْتَ⁽¹⁶⁾إِلَى أَهْلِكَ تُرَاثا⁽¹⁷⁾مِنْ أَبِيكَ وَ أُمِّكَ، فَسُبْحَانَ اللَّهِ! أَمَا تُوءْمِنُ بِالْمَعَادِ؟ أَ وَ مَا تَخَافُ نِقَاشَ⁽¹⁸⁾الْحِسَابِ؟

...

و گويى تو در جهاد خود، خدا را در نظر نداشتى، چون اگر كسى خدا را در نظر داشته باشد خيانت نمى‌كند، و چنان است كه گويى در بندگى خدا از سوى خدايت دليل روشن و آشكارى نداشتى، چون اگر كسى به خدا و از علم و ساير صفات او آگاهى و بصيرت داشته باشد، خيانت را كارى عاقلانه نمى‌بيند.

...

...

و گويى بر آن بودى كه اين امت را در امر دنياى آنها بفريبى و فريبكارانه اظهار ايمان و جهاد مى‌كنى تا به تو اعتماد كنند و امانت خود را به تو بسپارند تا به آن خيانت كنى، چنان كه منافقان رياكار اين گونه‌اند. تو مى‌خواهى آنها از سهم خود از غنيمت، غافل شوند و آن را براى خود بردارى و از چنگ آنها بربايى.

پس چون روزگار بر من سخت گرديد و من به كارهاى خود مشغول شدم و كارگزاران در رفاه و گشايشى قرار گرفتند كه بتوانند آنچه مى‌خواهند با امت و اموالشان روا دارند و حساب و كتابى نديدند تو نيز فرصت پيدا كردى تا در امانت خيانت كنى و به اهداف خودت كه از قبل در سر مى‌پروراندى و منافقانه آن را پنهان مى‌داشتى، باز گردى و به سوى اموال مردم خيز برداشتى تا يورش ببرى و دست تعدى بدان دراز كنى.

و هرچه توانستى از اموال محفوظ در بيت‌المال كه براى بيوه‌زنان و يتيمان نگه‌دارى شده بود، مانند گرگ تيزرو كه بزى خون‌آلوده و پا شكسته را كه توان گريز ندارد، طعمه خود كند، آن را در ربودى.

پس با اطمينان خاطر و بدون احساس گناه از اين كار، مال اين جماعت را با خود به حجاز بردى.

غير تو (بدخواهت) بى‌پدر باد! گويى ارث پدر و مادرت را براى خانواده‌ات فرستادى و اين چنين، مال ديگران را براى خودت حلال شمردى.

سبحان اللّه، شگفتا از كار تو، آيا به قيامت ايمان ندارى؟ اين استفهام توبيخى است.

آيا از مناقشه و دقت در حسابرسى روز قيامت ترس و واهمه‌اى ندارى؟

أَيُّهَا الْمَعْدُودُ كَانَ⁽¹⁾عِنْدَنَا مِنْ ذَوِي الاْءَلْبَابِ⁽²⁾، كَيْفَ تُسِيغُ⁽³⁾شَرَاباً وَ طَعَاماً، وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّكَ تَأْكُلُ حَرَاماً وَ تَشْرَبُ حَرَاماً، وَ تَبْتَاعُ الاْءِمَاءَ⁽⁴⁾وَ تَنْكِحُ النِّسَاءَ مِنْ مَالِ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ الْمُوءْمِنِينَ وَ الْمُجَاهِدِينَ، الَّذِينَ أَفَاءَ اللَّهُ⁽⁵⁾عَلَيْهِمْ هَذِهِ الاْءَمْوَالَ، وَ أَحْرَزَ بِهِمْ⁽⁶⁾هَذِهِ الْبِلاَدَ.

...

اى كسى كه قبلاً نزد ما از عاقلان شمرده مى‌شدى، چگونه آشاميدنى و خوردنى را كه مى‌دانى حرام است با كمال ميل و گوارا مى‌خورى و مى‌آشامى؟ اين بيان، استفهام انكارى و توبيخى است.

و چگونه كنيزانى را از مال مردم مى‌خرى و با زنانى آميزش مى‌كنى كه مهريه آنها را از مال يتيمان، مستمندان، مؤمنان و مجاهدان تهيه كرده‌اى؟ آنانى كه خداوند اين اموال را به ايشان بازگردانده و به واسطه آنان، سرزمين‌ها را از كفر و ستم حفظ مى‌كند؟

پر واضح است كه خريدن كنيز با مال حرام و پرداختن مهريه زنان از مال حرام در صورتى كه بر وجه تقييد باشد، باعث بطلان عقد است و آميزش با آنها زنا به شمار مى‌آيد.

فَاتَّقِ اللَّهَ وَ ارْدُدْ إِلَى هَوءُلاَءِ الْقَوْمِ أَمْوَالَهُمْ، فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ ثُمَّ أَمْكَنَنِي اللَّهُ مِنْكَ لاَءُعْذِرَنَّ⁽¹⁾إِلَى اللَّهِ فِيكَ، وَ لاَءَضْرِبَنَّكَ بِسَيْفِي الَّذِي مَا ضَرَبْتُ بِهِ أَحَداً إِلاَّ دَخَلَ النَّارَ! وَ وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ فَعَلاَ مِثْلَ الَّذِي فَعَلْتَ، مَا كَانَتْ لَهُمَا عِنْدِي هَوَادَةٌ⁽²⁾، وَ لاَ ظَفِرَا مِنِّي بِإِرَادَةٍ⁽³⁾، حَتَّى آخُذَ الْحَقَّ مِنْهُمَا، وَ أُزِيحَ الْبَاطِلَ عَنْ⁽⁴⁾مَظْلَمَتِهِمَا⁽⁵⁾. وَ أُقْسِمُ بِاللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ مَا يَسُرُّنِي أَنَّ مَا أَخَذْتَهُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ حَلاَلٌ لِي أَتْرُكُهُ مِيرَاثاً لِمَنْ بَعْدِي.

...

تهديد ابن‌عباس

اى ابن‌عباس، از خدا پروا كن و اموال اين مردم را به آنان بازگردان. اگر بازنگردانى و من بر تو دست يابم، بى‌ترديد تو را كيفرى مى‌دهم كه در پيشگاه خدا عذر و حجت داشته باشم.

و تو را با شمشيرم خواهم زد كه هيچ كس را با آن نزده‌ام مگر آنكه مستحق آتش جهنم گرديده است؛ زيرا جز اهل باطل را با آن نزدم و آنان نيز شايسته دوزخند. ظاهراً ابن‌عباس به هشدار توجه كرد و مال را برگرداند، زيرا در كوفه همراه امام عليه‌السلام بود و آنگاه كه حضرت با ضربه شمشير ابن‌ملجم - كه خدا لعنتش كند - به شهادت رسيد ابن‌عباس در جمع مردم برخاست و با سخنرانى خود، امام حسن عليه‌السلام را به عنوان خليفه آن حضرت معرّفى كرد.

قاطعيّت امام عليه‌السلام در اجراى حق

به خدا سوگند، اگر حسن و حسين [عليهما السلام] همانى را انجام مى‌دادند كه تو كردى، نزد من محبوبيتى نمى‌داشتند و ديگر آنها را نمى‌خواستم و از خويش مى‌راندم تا آن‌گاه كه

...

...

حق را از آنها بگيرم و باطل‌كارى آنها را كه با ستم به ديگران به وجود آورده‌اند بزدايم.

اينكه امام عليه‌السلام مى‌فرمايد: اگر حسن و حسين چنين كارى كرده بودند...، توهين به آن دو بزرگوار نيست، زيرا شرط در محال نيز مى‌آيد، آنجا كه خداى متعال مى‌فرمايد: «لَوْ كَانَ فِيهِمَآ ءَالِهَةٌ...»⁽¹⁾«اگر دو خدا در زمين و آسمان وجود داشت» و يا آيه شريفه: «إِن كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ»⁽²⁾«اگر براى خدا فرزندى مى‌بود». حضرت نيز به صورت شرط فرمود: اگر آن دو چنين كارى كرده باشند [و البته صدور اين رفتار از آنان محال بود].

به خداى سبحان، پروردگار عالميان سوگند، مالى كه تو از بيت‌المال برداشتى اگر براى من حلال بود خوشحال نمى‌شدم كه به عنوان ميراث، بعد از من باقى بماند، پس تو چگونه به حرام خرسندى؟!

شايد سخن حضرت اشاره به اين نكته باشد كه تصرف در مال ديگران خودْ كار ناپسند ديگرى است، زيرا در تصرفات حلال، انسان بازخواست مى‌شود، چه برسد به حرام. پس ابن‌عباس دو گناه و دو جرم كرده است: برداشتن مال مردم و تصرّف در آن.

فَضَحِّ رُوَيْداً⁽¹⁾فَكَأَنَّكَ قَدْ بَلَغْتَ الْمَدَى⁽²⁾وَ دُفِنْتَ تَحْتَ الثَّرَى⁽³⁾وَ عُرِضَتْ عَلَيْكَ أَعْمَالُكَ بِالْمَحَلِّ الَّذِي يُنَادِي الظَّالِمُ فِيهِ بِالْحَسْرَةِ، وَ يَتَمَنَّى الْمُضَيِّعُ⁽⁴⁾فِيهِ الرَّجْعَةَ «وَ لاتَ⁽⁵⁾حِينَ⁽⁶⁾مَناصٍ⁽⁷⁾»⁽⁸⁾.

...

پس اندكى آرام گير و به سمت گناهان مشتاب.] چنين در خود نگر كه] گويى به نهايت كار يعنى مرگ رسيده‌اى، و در دل خاك نهان شده‌اى، و اعمالت را در محلّى در قيامت عرضه مى‌كنند كه ستمگران - چنان‌كه قرآن حكايت مى‌كند - با حسرت مى‌گويند: «... يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللّهِ»⁽⁹⁾«دريغا بر آنچه در حضور خدا كوتاهى ورزيدم».

و انسان‌هايى كه دنياى خود را تباه كرده‌اند و موجبات سعادت خود را فراهم نياورده‌اند، آرزوى بازگشت به دنيا دارند چنانكه خداى متعال سخنشان را نقل كرده است: «... رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ...»⁽¹⁰⁾[مى‌گويند: [«پروردگارا، مرا بازگردانيد، شايد در آنچه وانهاده‌ام كار نيكى انجام دهم».

و چنان‌كه خدا مى‌فرمايد، خطاب خواهد رسيد: «وَ لاتَ حِينَ مَناصٍ»؛ «و[لى [ديگر مجال گريز نبود».

نامه چهل و دوم

اشاره

و من كتاب له عليه‌السلام إلى عمر بن أبي سلمة المخزومي، و كان عامله على البحرين، فعزله و استعمل نعمان بن عجلان الزّرقي مكانه

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي قَدْ وَلَّيْتُ النُّعْمَانَ بْنِ عَجْلاَنَ الزُّرَقِيَّ عَلَى الْبَحْرَيْنِ وَ نَزَعْتُ يَدَكَ⁽¹⁾بِلاَ ذَمٍّ لَكَ، وَ لاَ تَثْرِيبٍ⁽²⁾عَلَيْكَ، فَلَقَدْ أَحْسَنْتَ الْوِلاَيَةَ، وَ أَدَّيْتَ الاْءَمَانَةَ، فَأَقْبِلْ غَيْرَ ظَنِينٍ⁽³⁾، وَ لاَ مَلُومٍ⁽⁴⁾، وَ لاَ مُتَّهَمٍ، وَ لاَ مَأْثُومٍ⁽⁵⁾، فَلَقَدْ أَرَدْتُ الْمَسِيرَ إِلَى ظَلَمَةِ⁽⁶⁾أَهْلِ الشَّامِ، وَ أَحْبَبْتُ أَنْ تَشْهَدَ مَعِي، فَإِنَّكَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ⁽⁷⁾بِهِ عَلَى جِهَادِ الْعَدُوِّ، وَ إِقَامَةِ عَمُودِ الدِّينِ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

...

از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به عمر بن ابى‌سلمه مخزومى كارگزار خود در بحرين كه او را از حكومت عزل و نعمان بن عجلان زرقى را به جاى او نصب نمود

عزل شده برگزيده

اما بعد، من «نعمان بن عجلان زرقى» را به عنوان والى بحرين نصب كرده‌ام و تو را بدون هيچ نكوهش و سرزنشى از ولايت بحرين عزل نمودم. پس خلع تو از حكومت نه به جهت نقص و ايرادى است از سوى تو تا غمگين باشى، بلكه تو حقّ ولايت و تصدى امور را بخوبى ادا كرده‌اى و اداره جامعه را آن سان كه شريعت، فرمانت داده، بر اساس دستورْ

...

...

به خوبى انجام دادى و امانت ورزيدى. پس بدون اينكه به خود بدگمان شوى و در اداره آن سرزمين و فرمان خدا خود را گناهكار بدانى نزد من آى، زيرا مى‌خواهم به سوى ستمگران شامى، يعنى معاويه و يارانش، كه در حق امام خود ظلم كردند، حركت كنم و دوست دارم تو نيز با من و همراه من باشى، چون تو از كسانى هستى كه مى‌خواهم از تو براى جنگ با دشمن و استحكام بخشيدن به ستون دين كمك بگيرم. - ان شاء اللّه -.

اين جمله نهايت مدح و ستايش آن فرد به شمار مى‌آيد.

نامه چهل و سوم

و من كتاب له عليه‌السلام إلى مصقلة بن هبيرة الشيباني و هو عامله على أردشيرخرة

اشاره

بَلَغَنِي عَنْكَ أَمْرٌ إِنْ كُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ إِلَهَكَ، وَ أَغْضَبْتَ إِمَامَكَ: أَنَّكَ تَقْسِمُ فَيْءَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِي حَازَتْهُ⁽¹⁾رِمَاحُهُمْ⁽²⁾وَ خُيُولُهُمْ⁽³⁾، وَ أُرِيقَتْ⁽⁴⁾عَلَيْهِ دِمَاوءُهُمْ، فِيمَنِ اعْتَامَكَ⁽⁵⁾مِنْ أَعْرَابِ قَوْمِكَ. فَوَالَّذِي فَلَقَ⁽⁶⁾الْحَبَّةَ، وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ⁽⁷⁾، لَئِنْ كَانَ ذَلِكَ حَقّاً، لَتَجِدَنَّ بِكَ عَلَيَّ هَوَاناً، وَ لَتَخِفَّنَّ عِنْدِي مِيزَاناً، فَلاَ تَسْتَهِنْ بِحَقِّ رَبِّكَ، وَ لاَ تُصْلِحْ دُنْيَاكَ بِمَحْقِ⁽⁸⁾دِينِكَ، فَتَكُونَ مِنَ الاْءَخْسَرِينَ أَعْمَالاً. أَلاَ وَ إِنَّ حَقَّ مَنْ قِبَلَكَ⁽⁹⁾وَ قِبَلَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي قِسْمَةِ هَذَا الْفَيْءِ سَوَاءٌ، يَرِدُونَ عِنْدِي عَلَيْهِ، وَ يَصْدُرُونَ⁽¹⁰⁾عَنْهُ.

...

از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به مصقلة بن هبيره شيبانى كارگزارش در اردشيرخرّه (از نواحى فارس)

سرزنش كارگزار اردشيرخرّه

اى مصقله، خبر شدم كه دست به كارى زده‌اى كه اگر چنين باشد خدايت را به غضب در آورده‌اى، و امام خود را خشمگين ساخته‌اى. زيرا مرتكب كار حرام شده‌اى و برخلاف فرمان امامِ خود كار كرده‌اى و آن، اين است كه اموال و غنايم مسلمانان را كه با نيزه‌ها و اسب‌هاى خود از ميدان جنگ به دست آورده‌اند و بر آن تملك جسته‌اند و خونشان بر سر

...

...

آن ريخته شده و با كافران جنگيده و كشته داده‌اند، ميان دوستان و منتخبان اعراب قوم خود تقسيم كرده‌اى.

شايد تعبير اعراب، تعبيرى توهين‌آميز و اشاره به اين آيه باشد كه مى‌فرمايد: «الأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَ نِفاقاً...»؛⁽¹⁾«باديه‌نشينان عرب، در كفر و نفاق [از ديگران [سخت‌ترند».

به خدايى كه دانه را شكافت و گياه را از درون آن برآورد و انسان را آفريد، اگر اين مطلب درست باشد، تو از سوى من سخت خفت و خوارى خواهى ديد و ديگر در نظرم اعتبار و ارزشى نخواهى داشت.

پس حقّ خدايت را ناچيز و بى‌مقدار مشمار و دنياى خود را به بهاى نابودى دينت آباد مكن كه در اين صورت از نظر عمل در شمار زيانكاران خواهى بود.

لزوم عدالت‌ورزى

آگاه باش كه حق مسلمانان بر عهده تو و بر گردن ما آن است كه در تقسيم اين غنيمت يكسان رفتار كنيم و هر كدامشان نزد من مى‌آيد تا حق خود را بگيرند و چون حق خود را ستاندند مى‌روند. پس چگونه تو اين غنايم را به خويشان خود اختصاص داده‌اى؟ آيا از آن‌روى كه گرداگردت فراهم آمده‌اند و پايه‌هاى سلطنت تو را تقويت مى‌كنند؟

نامه چهل و چهارم

و من كتاب له عليه‌السلام إلى زياد بن أبيه و قد بلغه عليه‌السلام أن معاوية كتب إليه يريد خديعته باستلحاقه

اشاره

وَ قَدْ عَرَفْتُ أَنَّ مُعَاوِيَةَ كَتَبَ إِلَيْكَ يَسْتَزِلُّ⁽¹⁾لُبَّكَ، وَ يَسْتَفِلُّ⁽²⁾غَرْبَكَ⁽³⁾فَاحْذَرْهُ، فَإِنَّمَا هُوَ الشَّيْطَانُ يَأْتِي الْمُؤْمِنَ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ، وَ عَنْ يَمِينِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ، لِيَقْتَحِمَ⁽⁴⁾غَفْلَتَهُ، وَ يَسْتَلِبَ⁽⁵⁾غِرَّتَهُ⁽⁶⁾، وَ قَدْ كَانَ مِنْ أَبِي سُفْيَانَ فِي زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَلْتَةٌ⁽⁷⁾مِنْ حَدِيثِ النَّفْسِ، وَ نَزْغَةٌ⁽⁸⁾مِنْ نَزَغَاتِ الشَّيْطَانِ، لاَ يَثْبُتُ بِهَا نَسَبٌ، وَ لاَ يُسْتَحَقُّ بِهَا إِرْثٌ، وَ الْمُتَعَلِّقُ بِهَا كَالْوَاغِلِ⁽⁹⁾الْمُدَفَّعِ⁽¹⁰⁾، وَ النَّوْطِ⁽¹¹⁾الْمُذَبْذَبِ⁽¹²⁾.

فَلَمَّا قَرَأَ زِيَادٌ الْكِتَابَ قَالَ: شَهِدَ بِهَا وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ، وَ لَمْ تَزَلْ فِي نَفْسِهِ حَتَّى ادَّعَاهُ مُعَاوِيَةُ.

...

از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به زياد بن ابيه، و آن زمانى بود كه حضرت شنيد معاويه براى او نامه‌اى نوشته و قصد دارد او را با نيرنگ به پدر خود ملحق سازد و برادر خود بخواند

آگاه كردن زياد بن ابيه از نيرنگ معاويه

دريافته‌ام كه معاويه نامه‌اى به تو نوشته و خواسته خِرَدت را گرفتار لغزش كند تا در گناه سقوط كنى، و مى‌خواهد از شدت بُرندگى‌ات بكاهد و در وجودت رخنه كند و تو را به

...

...

سوى خود متمايل سازد. پس، تا مى‌توانى از معاويه بترس مبادا با تو چنين كند؛ زيرا زياد بن ابيه با معاويه، سخت مخالفت مى‌كرد.

به يقين او (معاويه) شيطانى است كه از روبه‌رو و پشت سر و راست و چپ انسان مى‌آيد و از تمام وسايل استفاده مى‌كند تا غافلگيرانه بر او وارد شود و او را بربايد و در غفلتش او را بفريبد.

رخداد عجيب در زمان عمر بن خطاب

در زمان عمر بن خطاب، ابوسفيان سخن باطلى درباره زياد گفت. او گفت: من مى‌دانم چه كسى نطفه او را در رحم مادرش ريخته است؛ و منظور او خودش بود كه با مادر زياد كه زن عبيد بود، زنا كرد، و مى‌گفت: من پدر زياد هستم، به خلاف حكم اسلامى كه مى‌فرمايد: الولدُ للفراشِ و للعاهرِ الحجر؛ فرزند از آنِ بستر (پدر) است و زناكار بايد سنگسار شود.

وانگهى چون زياد فرد قدرتمندى بود، معاويه قصد داشت او را در كنار خود داشته باشد و از يارى امام عليه‌السلام منصرفش سازد و بهترين وسيله براى تحقق اين هدف را در اين ديد كه او را بفريبد و برادر خود بخواند، زيرا ابوسفيان پدر هر دو بود.

اين سخن ابوسفيان واگويه و حديث نفس (سخنى كه جدّى و حقيقى نباشد) و تمايلى شيطانى بود كه به واسطه آن پيوند خانوادگى متزلزل و نسب‌ها مخدوش مى‌شود و افراد از ارث محروم مى‌گردند، چرا كه بايد زناكار را سنگسار نمود.

و كسى كه بخواهد مانند معاويه چنين كند (زياد بن ابيه را به پدر خود ملحق كند) مثل كسى است كه بخواهد با گروهى شراب بياشامد در حالى كه از آنها نيست. بنابراين، او را طرد و از خود مى‌رانند. حال اگر بخواهد با اين شيوه نسبت خانوادگى را اثبات كند مورد

...

...

پذيرش نيست، زيرا چنين كارى به خلاف حكم اسلام است. و بدين وسيله انسان در نَسَب و خويشى‌اش بى‌ثبات مى‌ماند. پس اگر معاويه تو را به پدرش ملحق ساخت همواره در خويشى خود نااستوار و متزلزل خواهى بود.

وقتى زياد نامه آن حضرت را خواند، گفت: به خداى كعبه سوگند ابوسفيان به اين پيوند نَسَبى شهادت داد؛ چون زياد ميل داشت به اين نسب و اين خاندان ملحق شود تا از ننگ نداشتن پدرِ مشخص و معلوم و دردِ بى‌پدرى رها گردد و همواره اين ميل درونى را در سر داشت تا آنكه معاويه پس از شهادت امام عليه‌السلام اين ادعا را نمود و ابوسفيان از اين كار خيلى خوشحال شد و زياد پس از آنكه مدتى ملازم و همراه حق بود به باطل پيوست.

سخنى از سيد رضى رحمه‌الله

قوله عليه‌السلام : الواغل، هو الذي يهجم على الشرب ليشرب معهم و ليس منهم، فلا يزال مدفعاً محاجزاً. و النوط المذبذب هو ما يناط برحل الراكب من قعب أو قدح أو ما أشبه ذلك فهو أبداً يتقلقل إذا حثّ ظهره و استعجل سيره.

سيد رضى رحمه‌الله مى‌فرمايد: «واغل» كسى است كه به جمع نوشندگان مى‌پيوندد تا همراه آنان بنوشد، ولى آنها پياپى او را طرد مى‌كنند، و مى‌رانند چون از آنها نيست.

«نوط مذبذب» قدح و كاسه و مانند آن است كه به زين يا پالان مركب مى‌بندند و چون سوار، مركب را به شتاب براند آن قدح و كاسه، مى‌جنبد و به حركت درمى‌آيد.

نامه چهل و پنجم

اشاره

و من كتاب له عليه‌السلام إلى عثمان بن حنيف الأنصاري و كان عامله على البصرة و قد بلغه أنه دعي إلى وليمة قوم من أهلها، فمضى إليها

أَمَّا بَعْدُ، يَا ابْنَ حُنَيْفٍ! فَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ رَجُلاً مِنْ فِتْيَةِ⁽¹⁾أَهْلِ الْبَصْرَةِ دَعَاكَ إِلَى مَأْدُبَةٍ⁽²⁾فَأَسْرَعْتَ إِلَيْهَا تُسْتَطَابُ⁽³⁾لَكَ الاْءَلْوَانُ⁽⁴⁾، وَ تُنْقَلُ إِلَيْكَ الْجِفَانُ⁽⁵⁾، وَ مَا ظَنَنْتُ أَنَّكَ تُجِيبُ إِلَى طَعَامِ قَوْمٍ عَائِلُهُمْ⁽⁶⁾مَجْفُوٌّ⁽⁷⁾، وَ غَنِيُّهُمْ مَدْعُوٌّ⁽⁸⁾. فَانْظُرْ إِلَى مَا تَقْضَمُهُ⁽⁹⁾مِنْ هَذَا الْمَقْضَمِ، فَمَا اشْتَبَهَ عَلَيْكَ عِلْمُهُ فَالْفِظْهُ⁽¹⁰⁾، وَ مَا أَيْقَنْتَ بِطِيبِ وُجُوهِهِ فَنَلْ⁽¹¹⁾مِنْهُ.

...

از نامه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام به كارگزارشان در بصره، عثمان بن حنيف انصارى و آن زمانى بود كه وى به مهمانى يكى از اهالى بصره دعوت شد و او نيز اين دعوت را پذيرفت

سرزنش عثمان بن حنيف

اما بعد، اى ابن‌حنيف، شنيده‌ام كه مردى از جوانان بصره تو را به مهمانى دعوت نموده است، تو نيز شتابان به آن مهمانى رفتى و انواع غذاهاى لذيذ براى تو سفارش داده شد و ظرف‌هاى آكنده از خوراك پيش رويت قرار گرفت. شايد اين مهمانى و اين تشريفات

...

...

براى فريفتن و متمايل ساختن او به خود بوده كه همين مقدار هم به معناى فاصله گرفتن از عدالت است و لذا امام عليه‌السلام او را نكوهش كرد و فرمود:

گمان نمى‌كردم كه چنين مهمانى را بپذيرى و بر خوانى حضور يابى كه فقيران از آن رانده شده و ثروتمندان به آن دعوت شده باشند. پس خوب به آنچه از اين سفره مى‌خورى بنگر و دقت كن. از آن خوان هرچه امرش بر تو مشتبه بود و ندانستى از راه درست و حلال به دست آمده است يا نه، آن را كنار بگذار و از آنچه يقين دارى حلال و از راه درست به دست آمده است بخور.

أَلاَ وَ إِنَّ لِكُلِّ مَأْمُومٍ إِمَاماً، يَقْتَدِي⁽¹⁾بِهِ وَ يَسْتَضِيءُ⁽²⁾بِنُورِ عِلْمِهِ. أَلاَ وَ إِنَّ إِمَامَكُمْ قَدِ اكْتَفَى مِنْ دُنْيَاهُ بِطِمْرَيْهِ⁽³⁾، وَ مِنْ طُعْمِهِ⁽⁴⁾بِقُرْصَيْهِ⁽⁵⁾. أَلاَ وَ إِنَّكُمْ لاَ تَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ، وَ لَكِنْ أَعِينُونِي بِوَرَعٍ وَ اجْتِهَادٍ، وَ عِفَّةٍ وَ سَدَادٍ.

...

لزوم پيروى امت از امام

آگاه باشيد كه هر مأموم و پيروى داراى امام و پيشوايى است كه در اعمال و رفتار خود از او پيروى مى‌كند و از نور دانش او بهره مى‌برد تا راه‌هاى مستقيم زندگى را به سلامت بپيمايد.

بدانيد كه امام شما (اميرمؤمنان على عليه‌السلام ) از دنياى خود به دو لباس مندرس و از غذاى خود به دو قرص نان، يكى براى ظهر و ديگرى براى شب بسنده كرده است.

اين را نيز بدانيد كه شما نمى‌توانيد مانند من باشيد، ولى، اى پيروان من، مرا با ورع، يعنى مطابق بودن عمل با شرع، و اجتهاد، يعنى كوشش همراه با زحمت در اعمال صالح، و عفت، يعنى ميانه‌روى و اعتدال در لذت‌ها، و سداد، يعنى صلاح، يارى دهيد. اين سخن بدان معنى است كه اگر امتى به اين چهار ويژگى آراسته شد، خليفه و امام خود را در تحقق اهدافش يارى كرده است؛ زيرا امام از طرف امت آسوده‌خاطر خواهد بود و به كارهاى خويش خواهد پرداخت.

فَوَ اللَّهِ مَا كَنَزْتُ مِنْ دُنْيَاكُمْ تِبْراً⁽¹⁾، وَ لاَ ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً⁽²⁾، وَ لاَ أَعْدَدْتُ لِبَالِي⁽³⁾ثَوْبِي طِمْراً، وَ لاَ حُزْتُ⁽⁴⁾مِنْ أَرْضِهَا شِبْراً⁽⁵⁾. بَلَى، كَانَتْ فِي أَيْدِينَا فَدَكٌ مِنْ كُلِّ مَا أَظَلَّتْهُ السَّمَاءُ، فَشَحَّتْ⁽⁶⁾عَلَيْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ، وَ سَخَتْ⁽⁷⁾عَنْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِينَ، وَ نِعْمَ الْحَكَمُ اللَّهُ.

...

زهد بى‌نظير امام عليه‌السلام

به خدا سوگند كه من از دنياى شما براى خودم طلايى نيندوخته‌ام و به خلاف رسم شاهان و فرمانروايان براى روز نياز از غنايم، مال زيادى گرد نياورده‌ام، و به غير از كهنه جامه‌ام لباس ديگرى فراهم نكرده‌ام تا اين را از تن درآورم و آن يكى را بپوشم.

و از زمين اين خاكدان به اندازه يك وجب زمين به تصرف خود در نياورده‌ام، زيرا امام عليه‌السلام حتى به مقدار يك وجب هم خريدارى نكرده بود. البته اين سخن با عمل حضرت كه در دوران خانه‌نشينى به احياى زمين‌هاى مدينه مى‌پرداخت، منافاتى ندارد.

بى‌رغبتى نسبت به فدك

آرى، از آنچه آسمان بر آن سايه افكنده است فدك را در دست داشتيم. يعنى باغستان‌ها و زمين‌هايى كه مال رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود و آن حضرت آنها را به دختر خود فاطمه عليهاالسلام بخشيد و پس از ارتحال پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ابوبكر آن را غصب كرد تا دست على عليه‌السلام را از مال تهى كند، تا مبادا مردم به آن حضرت تمايل پيدا نكنند.

پس گروهى از مردم (ابوبكر و پيروانش) به آن طمع كردند و آن را گرفتند و گروهى هم (على و فاطمه و فرزندانشان عليهم‌السلام ) سخاوتمندانه از آن گذشتند و ديگر در پى به دست‌آوردن

وَ مَا أَصْنَعُ بِفَدَكٍ وَ غَيْرِ فَدَكٍ، وَ النَّفْسُ مَظَانُّهَا⁽¹⁾فِي غَدٍ جَدَثٌ⁽²⁾تَنْقَطِعُ فِي ظُلْمَتِهِ آثَارُهَا، وَ تَغِيبُ أَخْبَارُهَا، وَ حُفْرَةٌ لَوْ زِيدَ فِي فُسْحَتِهَا، وَ أَوْسَعَتْ يَدَا حَافِرِهَا⁽³⁾، لاَءَضْغَطَهَا⁽⁴⁾الْحَجَرُ وَ الْمَدَرُ⁽⁵⁾، وَ سَدَّ فُرَجَهَا⁽⁶⁾التُّرَابُ الْمُتَرَاكِمُ⁽⁷⁾.

...

آن نيستند. و خدا نيكو داورى است كه بين غاصب و آن كه مالش غصب شده داورى خواهد كرد.

مرا با فدك و غير فدك از دارايى دنيا چه كار؟ مكان فرداى بدن، قبرى است كه هيچ كارى از تن برنمى‌آيد و از جايى خبرى نمى‌يابد و از آن كسى گزارشى نمى‌شنود و كسى نخواهد دانست كه چه بر سر آن آمده است.

و اين كالبد فردا در حفره‌اى جاى خواهد گرفت كه اگر به وسعت آن افزوده شود و دست‌هاى گوركن آن را فراخ بركند، سنگ‌ها و كلوخ‌ها آن را خواهند فشرد؛ زيرا هيچ منفذ و راه نفوذى در قبر نمى‌ماند و پس از مدتى اين قبر منهدم مى‌شود و از هر سو سنگ‌ها و كلوخ‌ها آن را تحت فشار قرار مى‌دهند و خاك‌هاى انبوه تمام سوراخ‌ها و جاهاى خالى را پر مى‌كنند.

وَ إِنَّمَا هِيَ نَفْسِي أَرُوضُهَا⁽¹⁾بِالتَّقْوَى لِتَأْتِيَ آمِنَةً يَوْمَ الْخَوْفِ الاْءَكْبَرِ، وَ تَثْبُتَ عَلَى جَوَانِبِ الْمَزْلَقِ⁽²⁾. وَ لَوْ شِئْتُ لاَهْتَدَيْتُ الطَّرِيقَ إِلَى مُصَفَّى هَذَا الْعَسَلِ، وَ لُبَابِ⁽³⁾هَذَا الْقَمْحِ⁽⁴⁾، وَ نَسَائِجِ⁽⁵⁾هَذَا الْقَزِّ⁽⁶⁾. وَ لَكِنْ هَيْهَاتَ أَنْ يَغْلِبَنِي هَوَايَ وَ يَقُودَنِي جَشَعِي⁽⁷⁾إِلَى تَخَيُّرِ الاْءَطْعِمَةِ، وَ لَعَلَّ بِالْحِجَازِ أَوْ الْيَمَامَةِ مَنْ لاَ طَمَعَ لَهُ فِي الْقُرْصِ، وَ لاَ عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ⁽⁸⁾، أَوْ أَبِيتَ مِبْطَاناً⁽⁹⁾وَ حَوْلِي بُطُونٌ غَرْثَى⁽¹⁰⁾وَ أَكْبَادٌ⁽¹¹⁾حَرَّى⁽¹²⁾، أَوْ أَكُونَ كَمَا قَالَ الْقَائِلُ:

وَ حَسْبُكَ دَاءً أَنْ تَبِيتَ بِبِطْنَةٍ⁽¹³⁾*** وَ حَوْلَكَ أَكْبَادٌ تَحِنُّ⁽¹⁴⁾إِلَى الْقِدِّ⁽¹⁵⁾

...

تربيت و رياضت نفس

و من اين نفسم را با تقوا و پرهيز از لذت‌ها و شهوات رياضت و ورزيدگى مى‌بخشم و آن را رام مى‌كنم تا در روز قيامت، روز وحشتِ بزرگ‌تر ايمن و به دور از هراس وارد عرصات محشر شود و از لغزشگاه‌ها، يعنى صراطْ با ثبات و مستحكم قدم بگذرد و وارد بهشت گردد؛ زيرا هركه از صراط بگذرد، داخل بهشت شده، وهركه بلغزد به دوزخ سرنگون خواهد شد.

و اگر مى‌خواستم، به يقين مى‌توانستم از عسل مصفّا و گندمِ پوست‌كنده و جامه‌هاى ابريشم استفاده كنم، ولى هيهات كه هواى نفس بر من غلبه كند تا از شهوت‌ها و لذت‌ها

...

...

پيروى كنم و مرا به دنياطلبى بكشاند تا از اين مشتهيات و دلپسندها تناول كنم و از بهترين غذا و خورش و لباس استفاده نمايم، در حالى كه شايد در سرزمين حجاز يا يمامه كسى باشد كه به داشتن يك قرص نان اميدى نداشته يا هرگز شكمش از شدت فقر و نادارى از غذا سير نشده باشد.

يك نكته مهم

اين جمله نشان مى‌دهد كه در امپراطورى وسيع اسلامى به بركت اجراى احكام اسلامى و در پرتو حكومت امام عليه‌السلام يك گرسنه واقعى وجود نداشته است و گرنه كلمه «لعلّ» به معناى «شايد» و «باشد كه» بى‌مورد مى‌بود.

هيهات كه شب را با شكم سير بخوابم و شايد در اطراف من شكم‌هاى گرسنه و جگرهاى تشنه‌اى باشند. ذكر شب شايد به اين سبب باشد كه احتمال گرسنگى فقرا در شب بيشتر است.

هيهات كه من مصداق قول اين شاعر، يعنى حاتم طايى - كه به سخاوت شهره بود - باشم كه در ضمن اشعارى گفته است:

در بيمارى و مرض تو همين بس كه شب با شكم سير و مالامال بخوابى؛ در حالى كه جگرهايى در اطراف تو آرزوى خوردن يك پوست دبّاغى نشده دارند.

أَ أَقْنَعُ مِنْ نَفْسِي بِأَنْ يُقَالَ: أَمِيرُ الْمُوءْمِنِينَ، وَ لاَ أُشَارِكُهُمْ فِي مَكَارِهِ⁽¹⁾الدَّهْرِ، أَوْ أَكُونَ أُسْوَةً لَهُمْ فِي جُشُوبَةِ⁽²⁾الْعَيْشِ؟ فَمَا خُلِقْتُ لِيَشْغَلَنِي أَكْلُ الطَّيِّبَاتِ كَالْبَهِيمَةِ الْمَرْبُوطَةِ⁽³⁾، هَمُّهَا عَلَفُهَا، أَوِ الْمُرْسَلَةِ⁽⁴⁾شُغُلُهَا تَقَمُّمُهَا⁽⁵⁾، تَكْتَرِشُ⁽⁶⁾مِنْ أَعْلاَفِهَا، وَ تَلْهُو⁽⁷⁾عَمَّا يُرَادُ بِهَا. أَوْ أُتْرَكَ سُدًى⁽⁸⁾، أَوْ أُهْمَلَ⁽⁹⁾عَابِثاً، أَوْ أَجُرَّ حَبْلَ الضَّلاَلَةِ، أَوْ أَعْتَسِفَ⁽¹⁰⁾طَرِيقَ الْمَتَاهَةِ⁽¹¹⁾! وَ كَأَنِّي بِقَائِلِكُمْ يَقُولُ: إِذَا كَانَ هَذَا قُوتُ ابْنِ أَبِي طَالِبٍ، فَقَدْ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ عَنْ قِتَالِ الاْءَقْرَانِ⁽¹²⁾، وَ مُنَازَلَةِ⁽¹³⁾الشُّجْعَانِ⁽¹⁴⁾! أَلاَ وَ إِنَّ الشَّجَرَةَ الْبَرِّيَّةَ أَصْلَبُ عُوداً⁽¹⁵⁾، وَ الرَّوَائِعَ⁽¹⁶⁾الْخَضِرَةَ أَرَقُّ⁽¹⁷⁾جُلُوداً⁽¹⁸⁾، وَ النَّابَاتَاتِ الْبَدَوِيَّةَ أَقْوَى وَقُوداً⁽¹⁹⁾، وَ أَبْطَأُ⁽²⁰⁾خُمُوداً⁽²¹⁾.

...

ضرورت همدردى امام و رهبر با فقيران و دردمندان

آيا دل خوش كنم كه مرا اميرالمؤمنين بخوانند و نامى بزرگ و جايگاهى رفيع داشته باشم، ولى در ناگوارى‌ها و سختى‌هاى روزگار با مؤمنان همدردى نكنم؟ آنها گرسنه باشند و من سير بخوابم و از غذاى خوب و رفاه فراوان برخوردار باشم و آنها غذاى نامرغوب بخورند و در سختى به سر ببرند؟ هرگز چنين نخواهد بود.

آيا براى مؤمنان در سختى زندگى الگو نباشم؟ هرگز چنين نخواهد بود، بلكه سختى را