توضیح نهج البلاغه جلد 2

مشخصات کتاب

توضيح نهج البلاغه

جلد اوّل

تأليف: آية اللّه العظمى سيد محمد حسينى شيرازى

شناسنامه كتاب

كليه حقوق طبع و نشر براى بنياد جهانى

آية اللّه العظمى شيرازى محفوظ است.

اشاره

توضيح نهج البلاغه

جلد اوّل

تأليف: آية اللّه العظمى سيد محمد حسينى شيرازى

شناسنامه كتاب

كليه حقوق طبع و نشر براى بنياد جهانى

آية اللّه العظمى شيرازى محفوظ است.

فهرست مطالب

خطبه‌هاى اميرمؤمنان على عليه‌السلام

خطبه هشتاد و ششم

و من خطبة له عليه‌السلام

اشاره

قَدْ عَلِمَ السَّرَائِرَ⁽¹⁾، وَ خَبَرَ الضَّمَائِرَ⁽²⁾، لَهُ الاْءِحَاطَةُ بِكُلِّ شَيْءٍ، وَ الْغَلَبَةُ لِكُلِّ شَيْءٍ، وَ الْقُوَّةُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام

اوصاف خدا

خداى سبحان به نهان‌ها، يعنى قلب و آنچه انسان در دل مى‌گذراند، آگاه است و از درون آدمى و ضمير او مطلع است. اين جمله عطف بيان جمله قبلى و تأكيد آن است كه خداى سبحان به همه نهان‌ها آگاه است.

و بر هر چيزى احاطه دارد، يعنى به وسيله علم و قدرت بر هر چيز غلبه دارد و بر هر امرى تواناست. اين صفات از نظر مفهوم با يكديگر تفاوت دارند، كه بر اهل دقت و متكلمان پوشيده نيست.

فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُ مِنْكُمْ فِي أَيَّامِ مَهَلِهِ قَبْلَ إِرْهَاقِ أَجَلِهِ، وَ فِي فَرَاغِهِ قَبْلَ أَوَانِ شُغُلِهِ، وَ فِي مُتَنَفَّسِهِ⁽¹⁾قَبْلَ أَنْ يُوءْخَذَ بِكَظَمِهِ⁽²⁾، وَ لْيُمَهِّدْ⁽³⁾لِنَفْسِهِ وَ قَدَمِهِ، وَ لْيَتَزَوَّدْ مِنْ دَارِ ظَعْنِهِ لِدَارِ إِقَامَتِهِ. فَاللَّهَ اللَّهَ⁽⁴⁾أَيُّهَا النَّاسُ فِيمَا اسْتَحْفَظَكُمْ⁽⁵⁾مِنْ كِتَابِهِ، وَ اسْتَوْدَعَكُمْ⁽⁶⁾مِنْ حُقُوقِهِ.

...

موعظه‌هاى ارزشمند

پس بايد انسان عامل در فرصت دنيايى و قبل از آنكه اجلش فرا برسد و او را از پاى درآورد، و در دوران فراغت در دنيا قبل از مشغوليّت و در وقت برخوردارى از حيات و قبل از آنكه مرگ گلوى او را بگيرد و بفشارد عمل صالح انجام دهد.

و بايد براى خود، و سفر و كوچ به عالم برزخ و قيامت، كه از سخت‌ترين حالات است، مكانى تهيه كند و از سراى گذرا براى سراى مانا، يعنى آخرتِ خويش توشه بردارد.

پس - اى مردم - خدا را، خدا را [درباره دو چيز در نظر بگيريد:] كتاب خدا كه از شما خواسته شده تا با عملِ خود از آن حراست كنيد، و حقوق الهى، يعنى احكام شرعى، كه شما را امانت‌دار آنها ساخته است، چون تنها راه حفظ قرآن عمل به دستورات آن است. [پس اين امانت را با عمل به دستورها و آموزه‌هاى آن حفظ كنيد].

فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَخْلُقْكُمْ عَبَثاً⁽¹⁾، وَ لَمْ يَتْرُكْكُمْ سُدًى⁽²⁾، وَ لَمْ يَدَعْكُمْ فِي جَهَالَةٍ وَ لاَ عَمًى، قَدْ سَمَّى آثَارَكُمْ، وَ عَلِمَ أَعْمَالَكُمْ، وَ كَتَبَ آجَالَكُمْ، وَ أَنْزَلَ عَلَيْكُمُ الْكِتَابَ تِبْياناً⁽³⁾لِكُلِّ شَيْءٍ وَ عَمَّرَ فِيكُمْ نَبِيَّهُ أَزْمَاناً، حَتَّى أَكْمَلَ لَهُ وَ لَكُمْ - فِيمَا أَنْزَلَ مِنْ كِتَابِهِ - دِينَهُ الَّذِي رَضِيَ لِنَفْسِهِ، وَ أَنْهَى⁽⁴⁾إِلَيْكُمْ - عَلَى لِسَانِهِ - مَحَابَّهُ⁽⁵⁾مِنَ الاْءَعْمَالِ وَ مَكَارِهَهُ، وَ نَوَاهِيَهُ وَ أَوَامِرَهُ.

...

مسئول بودن انسان

خداى سبحان شما را بى‌هدف نيافريده تا بدون تكليف بمانيد، و بيهوده به حال خود رها نكرده است تا وظيفه‌اى نداشته و شما را در نادانى و كورى⁽⁶⁾واننهاده تا نسبت به اصول و فروع دين بى‌اطلاع باشيد، بلكه به واسطه انبيا عليهم‌السلام و تعاليم آنها شما را آگاه ساخته است.

خدا اعمال شما را پيش از آنكه عمل كنيد نوشته است⁽⁷⁾، يعنى از آنها كاملاً آگاه است، همچنين اعمال شما را مشخص نموده يا اينكه [به وسيله رسولش] به شما تعليم كرده است تا ناآگاه نمانيد و مدت زمان ماندگارى و عمر شما در اين دنيا را ثبت نموده است.

و كتابِ⁽⁸⁾قرآن را كه بيان كننده هر چيزى است و زندگى سعادتمند شما را تأمين مى‌كند بر شما نازل فرمود، زيرا قرآن خطوط كلى زندگى را تبيين نموده نه جزئيّات را.

و پيامبرش حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مدتى نسبتا طولانى در ميان شما زندگى بخشيد تا با قرآنى كه بر او نازل شده، دين دلخواه و پسنديده، يعنى راهى را كه به رضاى خداوند

...

...

مى‌انجامد براى شما كامل سازد.

و اعمالى كه مى‌پسندد و آنچه نكوهيده مى‌شمارد و نيز اوامر و نواهى، و شايست و ناشايستِ خود را بر زبان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به شما رساند. شايد اعمال پسنديده و شايست اعم از اوامر و اعمال ناپسند و ناشايست اعم از نواهى باشد، چرا كه اعمال پسنديده علاوه بر واجبات شامل مستحبات و اعمال ناپسند افزون بر محرمات مكروهات را نيز در بر مى‌گيرد [در حالى‌كه اوامر فقط واجبات، و نواهى تنها محرّمات را دربر مى‌گيرند].

وَ أَلْقَى إِلَيْكُمُ الْمَعْذِرَةَ، وَ اتَّخَذَ عَلَيْكُمُ الْحُجَّةَ، وَ قَدَّمَ⁽¹⁾إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ، وَ أَنْذَرَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ⁽²⁾عَذابٍ شَدِيدٍ. فَاسْتَدْرِكُوا بَقِيَّةَ أَيَّامِكُمْ، وَ اصْبِرُوا لَهَا أَنْفُسَكُمْ⁽³⁾، فَإِنَّهَا قَلِيلٌ فِي⁽⁴⁾كَثِيرِ الاْءَيَّامِ الَّتِي تَكُونُ مِنْكُمْ فِيهَا الْغَفْلَةُ وَ التَّشَاغُلُ⁽⁵⁾عَنِ الْمَوْعِظَةِ، وَ لاَ تُرَخِّصُوا⁽⁶⁾لاِءَنْفُسِكُمْ، فَتَذْهَبَ بِكُمُ الرُّخَصُ مَذَاهِبَ الظَّلَمَةِ⁽⁷⁾، وَ لاَ تُدَاهِنُوا⁽⁸⁾فَيَهْجُمَ بِكُمُ الاْءِدْهَانُ عَلَى الْمُصِيبَةِ.

...

و آنچه بايسته و شايسته است، براى شما بازگفت و تبيين نمود و جاى عذرى باقى نگذارد. يعنى هركس [آگاهانه] نافرمانى‌اش كند وى را عذرى نماند، و حجّت را بر شما تمام كرد و لذا مى‌تواند در قيامت با استناد به ابلاغ فرمان با شما احتجاج و استدلال نمايد.

و به شما هشدار داد كه در صورت مخالفت با دستوراتْ كيفر خواهيد شد و قبل از در رسيدن عذابِ سخت، شما را هشدار داد.

پس بقيه ايّام عمر خود را دريابيد تا از دست نرود و عمل صالح انجام دهيد و توبه كنيد و خويشتن را به شكيبايى و صبرِ بر دشوارىِ اعمال واداريد. چون باقيمانده عمر شما نسبت به دورانى كه غافل از خدا و فرمان حضرتش، پشت سر گذاشتيد و به موعظه بى‌اعتنا بوده‌ايد اندك است. اين عبارت دو معنى دارد:

...

...

سخنوران شيواگوست كه براى آسان جلوه‌دادن كارهاى شاق و دشوار از اين‌گونه جملات استفاده مى‌كنند.

و به خودتان اجازه ندهيد كه گناه كنيد، زيرا انسان خير و شر را در واقع به نفس خود القا مى‌كند و نفس تحت تأثير آن القاءات و دستورات عمل مى‌نمايد. در اين صورت اگر به نفس اجازه بدكارى داده شود، در واقع آدمى راه ستمگران را پيموده و همانند ظالمان، واجبات را وانهاده و به محرّمات روى آورده است.

و با گنهكاران مداهنه و تساهل و تسامح نكنيد كه شما را به آتش جهنم، كه بالاترين مصيبت‌هاست مى‌كشاند، زيرا مداهنه با امر به معروف و نهى از منكر، منافات دارد، و اين در حالى است كه حضرت مى‌فرمايد: «أمرنا رسول اللّه أن نلاقي أهل المعاصي بوجوه مكفهرة⁽¹⁾رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمان‌مان داد تا با گنهكاران با چهره درهم‌كشيده روبه‌رو شويم».

البته احتمال دارد كه منظور امام عليه‌السلام در اين جمله تساهل انسان نسبت به خويشتن باشد [، چرا كه انسان بايد همواره نسبت به خود سخت‌گير باشد و از كنار غفلت‌ها و تباهى‌ها بى‌تفاوت نگذرد].

عِبَادَ اللَّهِ، إِنَّ أَنْصَحَ النَّاسِ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُهُمْ⁽¹⁾لِرَبِّهِ، وَ إِنَّ أَغَشَّهُمْ⁽²⁾لِنَفْسِهِ أَعْصَاهُمْ لِرَبِّهِ، وَ الْمَغْبُونُ مَنْ غَبَنَ نَفْسَهُ، وَ الْمَغْبُوطُ⁽³⁾مَنْ سَلِمَ لَهُ دِينُهُ، وَ السَّعِيدُ مَنْ وُعِظَ بِغَيْرِهِ، وَ الشَّقِيُّ مَنِ انْخَدَعَ لِهَوَاهُ وَ غُرُورِهِ.

...

دلسوزترين و دغل‌كارترين مردم

اى بندگان خدا، خيرخواه‌ترين مردم براى خود كسى است كه فرمانبردارى‌اش از خداى سبحان بيشتر باشد، چون كسى كه دلسوز و خيرخواه خويش است خود را براى دستيابى به بهترين مقامات آخرت آماده مى‌كند.

و دغل‌كارترين مردم نسبت به خود كسى است كه در مقابل پروردگار نافرمانى‌اش بيشتر باشد، زيرا در اين صورت براى خود آينده تيره و تارى رقم مى‌زند.

و [بدانيد كه] زيانكار كسى است كه با اعمال ناشايستِ خود به خود خسارت برساند و خويشتن را به خوارى و كيفر الهى دچار سازد. چنين كسى نسبت به كسى كه در معامله دچار غبن شده سزاوارتر است كه مغبون ناميده شود، زيرا خسارت مالى موقتى و جبران‌پذير است، ولى خسارت جان و باختن خود ابدى است.

و كسى كه دين خود را به سلامت برد و به گناهان آلوده نشود، همواره مورد غبطه ديگران است و آرزو مى‌كنند كه اى كاش به چنين مقام رفيع و ارجمندى دست مى‌يافتند.

معيار سعادت و شقاوت

و سعادتمند واقعى كسى است كه از ديگران، كه به گناه آلوده شده‌اند، پند بگيرد و بدون اينكه زيانى ببيند سودمند گردد، و بدبخت كسى است كه فريب هوا و هوس و نيرنگ نفس خود را بخورد، زيرا اميال شهوانى و نفسانى، انسان را مى‌فريبد و گناهان را براى او زيبا جلوه مى‌دهد و كسى كه تسليم آن شود تيره‌روز و سزاوار عذاب است.

وَ اعْلَمُوا أَنَّ يَسِيرَ الرِّيَاءِ شِرْكٌ، وَ مُجَالَسَةَ أَهْلِ الْهَوَى مَنْسَاةٌ لِلاْءِيمَانِ، وَ مَحْضَرَةٌ لِلشَّيْطَانِ. جَانِبُوا الْكَذِبَ فَإِنَّهُ مُجَانِبٌ لِلاْءِيمَانِ. الصَّادِقُ عَلَى شَرَفِ مَنْجَاةٍ وَ كَرَامَةٍ، وَالْكَاذِبُ عَلَى شَفا⁽¹⁾مَهْوَاةٍ وَ مَهَانَةٍ. وَ لاَ تَحَاسَدُوا فَإِنَّ الْحَسَدَ يَأْكُلُ الاْءِيمَانَ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ، وَ لاَ تَبَاغَضُوا فَإِنَّهَا الْحَالِقَةُ. وَ اعْلَمُوا أَنَّ الاْءَمَلَ يُسْهِي الْعَقْلَ وَ يُنْسِي الذِّكْرَ. فَأَكْذِبُوا الاْءَمَلَ فَإِنَّهُ غُرُورٌ وَ صَاحِبُهُ مَغْرُورٌ.

...

بخشى از رذائل اخلاقى

بدانيد كه حتى اندكى از ريا و رياكارى شرك به شمار مى‌آيد [چه رسد به اينكه سراسر زندگى و اعمال آدمى را ريا فرا گيرد]. ريا به اين معناست كه انسان كارهاى شايسته‌اى انجام بدهد تا مردم او را ببينند و در نتيجهْ بستايند، و اين عمل شرك است، چون رياكار براى غيرخدا كار انجام مى‌دهد و خداى ديگرى غير از خداى سبحان را - به گمان اينكه سودبخش يا ضرر رسان است - برمى‌گزيند.

و همنشينى با هواپرستان كه هميشه دنبال شهوت‌ها هستند، موجب فراموشى ايمان و نيز موجب حضور شيطان مى‌شود، زيرا گفتار و رفتار مداوم هواپرستان، كه مخالف ايمان است، موجب تضعيف ايمان آنان و در نتيجه حضور شيطان مى‌شود، زيرا سرشت انسان، تأثيرپذير است.

[پس اى مردم،] از دروغ بپرهيزيد، زيرا دروغگويى با ايمان بيگانه است. يعنى ايمانْ همواره به راستگويى امر مى‌كند و از دروغ باز مى‌دارد.

انسان راستگو بر بلنداى نجات و بزرگوارى، و دروغگو بر لبه پرتگاه سقوط و خوارى قرار دارد، چون هم خدا و هم مردم صداقت و راستگويى را ستوده‌اند و آن را گرامى مى‌دارند، حال آنكه دروغگو از چشمِ اعتبارِ همگان افتاده و هيچ ارج و منزلتى ندارد.

...

...

و به يكديگر حسادت نورزيد. يعنى براى كسانى كه از نعمتى برخوردارند آرزوىِ زوال نعمت را نداشته و در پى ضربه زدن و ترور شخصيّت آنان نباشيد، زيرا حسد ايمان را مى‌خورد چنان‌كه آتش هيزم را. اين فرموده امام عليه‌السلام بدان معناست كه حسد اعمال نيك فرد را نابود مى‌كند و جامعه‌اى كه افراد آن به يكديگر حسد مى‌ورزند همواره در معرض سقوط و انحطاط است تا سرانجام به درّه نابودى درمى‌افتد، زيرا افراد جامعه حسد زده، به جاى آنكه به سربلندى و بالندگى بينديشند به كوبيدن و تخريب همديگر مشغولند.

و به يكديگر بغض و عداوت نداشته باشيد، زيرا هر خير و سعادتى را نابود مى كند.

و بدانيد كه آرزوهاى دور و دراز موجب فراموشكارى عقل مى‌گردد، چون كسى كه به چيزهاى دور مى‌انديشد به دليل آرزوى عمر طولانى دستور عقل را مبنى بر عمل شايسته و رعايت احتياط، ناديده مى‌گيرد و خدا را فراموش مى‌كند؛ زيرا همواره انتظار مى‌كشد كه در آخر عمر توبه كند؛ و اين چيزى است كه در افراد آرزومندِ عمر طولانى ديده مى‌شود.

[حال كه چنين است،] پس آرزو را تكذيب كنيد، يعنى اگر دل به شما بگويد كه عمرى طولانى خواهيد داشت، آن را ناديده بگيريد و نپذيريد، و در عوض، كارى را انجام بدهيد كه افراد كم عمر انجام مى‌دهند؛ چنان‌كه امام حسن مجتبى عليه‌السلام فرمود: «إعمل لآخرتك كأنك تموت غداً⁽¹⁾براى آخرتت بگونه‌اى كار كن كه گويى همين فردا خواهى مُرد».

چرا كه آرزو، فريب است و آرزومند فريب خورده، زيرا چيزى را كه حقيقت ندارد، حقيقى مى‌پندارد.

خطبه هشتاد و هفتم

و من خطبة له عليه‌السلام في بيان صفات المتقين و صفات الفساق

اشاره

عِبَادَ اللَّهِ، إِنَّ مِنْ⁽¹⁾أَحَبِّ عِبَادِ اللَّهِ إِلَيْهِ عَبْداً أَعَانَهُ اللَّهُ عَلَى نَفْسِهِ، فَاسْتَشْعَرَ⁽²⁾الْحُزْنَ، وَ تَجَلْبَبَ⁽³⁾الْخَوْفَ، فَزَهَرَ⁽⁴⁾مِصْبَاحُ الْهُدَى فِي قَلْبِهِ، وَ أَعَدَّ الْقِرَى⁽⁵⁾لِيَوْمِهِ النَّازِلِ بِهِ، فَقَرَّبَ عَلَى نَفْسِهِ الْبَعِيدَ، وَ هَوَّنَ الشَّدِيدَ. نَظَرَ فَأَبْصَرَ، وَ ذَكَرَ فَاسْتَكْثَرَ، وَ ارْتَوَى⁽⁶⁾مِنْ عَذْبٍ فُرَاتٍ سُهِّلَتْ لَهُ مَوَارِدُهُ⁽⁷⁾، فَشَرِبَ نَهَلاً⁽⁸⁾، وَ سَلَكَ سَبِيلاً جَدَداً⁽⁹⁾.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام در اوصاف پرهيزگاران و فاسقان

محبوب‌ترين بندگان خدا

اى بندگان خدا، [بدانيد كه] از ميان بندگان، محبوب‌ترين كس نزد خدا كسى است كه خداى سبحان او را يارى كرده تا بر نفس خويش چيره شود؛ يعنى وى چنان بر خود چيره شده است كه نفس را به سوى رضاى خداوند مى‌كشاند، نه اينكه به عكس، نفس او را به سوى شهوات بكشاند. البته معناى اين كار، جبر نيست بلكه توفيق خاص الهى است كه در صورت مجاهده به دست مى‌آيد، چنان‌كه قرآن مى‌فرمايد: «وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا...»⁽¹⁰⁾«و كسانى كه در راه ما كوشيده‌اند، به يقين راه‌هاى خود را بر آنان مى‌نمايانيم».

...

...

به دليل آگاهى از سختى‌هاى فرا روى خود و دشوارى‌هاى آخرت حزن و اندوه را شعار خود قرار داده است؛ يعنى هميشه اندوهگين است. و خوف از آخرت و حوادث هولناك آن را لباس بالاپوش خود قرار داده است. البته حزن امرى قلبى است، به خلاف ترس كه در اعضا و جوارح نمودار مى‌شود و البته اين نيز از قلب بر مى‌خيزد.

چراغ هدايت را در قلب خويش افروخته است. يعنى چون از آخرت خوف دارد هميشه براى كار خير و انجام دادن واجبات و پرهيز از شرور و محرّمات، انگيزه دارد.

و اسباب پذيرايى خود، يعنى عمل صالح را براى روز مرگ و قيامت خود فراهم ساخته، و آماده ديدار پروردگار مى‌باشد.

مرگ را كه دور است براى خود نزديك مى‌بيند و آماده استقبال از آن است، به‌خلاف ديگران كه مرگ را دور مى‌بينند و كارى براى آن انجام نمى‌دهند. و اعمال سخت و سنگين اما رهايى‌بخش را آسان و ساده مى‌بيند، زيرا فرجام خوش آن را مى‌داند.

به امور با دقّت و ديده عبرت مى‌نگرد و چشم بصيرت مى‌يابد، نه اينكه كوركورانه از كنار مصالح و مفاسد بگذرد چنان‌كه ديگران حق و باطل را در هم آميخته‌اند و گويا نابينايند.

و همواره ذكر خدا مى‌گويد و به اندك آن بسنده نمى‌كند، يا اينكه عمل شايسته را به فراوانى انجام مى‌دهد.

و از آب گوارا، يعنى علوم راستين كه براى طالب علم بسان آب نوشين براى فردِ تشنه‌كام است، و عاقبت پسنديده‌اى دارد، مى‌نوشد تا سيراب گردد. روشن است كه آبشخور مورد نظر امام عليه‌السلام احكام شريعت است و فردِ جويا و طالب حق به آسانى احكام حق و اسلام را مى‌پذيرد و فرا مى‌گيرد، در حالى‌كه همين امر، براى ديگران دشوار است. لذا با اولين جرعه، سيراب مى‌شود و به نوشيدن مجدد احتياج ندارد.

و راه‌هاى مستقيم و هموار، يعنى جادّه شريعت را، كه واضح و استوار است، مى‌پيمايد.

قَدْ خَلَعَ سَرَابِيلَ⁽¹⁾الشَّهَوَاتِ وَ تَخَلَّى مِنَ الْهُمُومِ إِلاَّ هَمّاً وَاحِداً انْفَرَدَ بِهِ. فَخَرَجَ مِنْ صِفَةِ الْعَمَى وَ مُشَارَكَةِ أَهْلِ الْهَوَى، وَ صَارَ مِنْ مَفَاتِيحِ أَبْوَابِ الْهُدَى وَ مَغَالِيقِ الرَّدَى.

...

جامه شهوها را از تن به در آورده است و تنها يك دغدغه دارد، يعنى در حالى‌كه غالب مردم به دنيا مشغولند، وى به آخرت نظر دارد و به دليل بى‌توجهى به امور دنيوى، چندان سرگرم آن نمى‌شود و گويى فقط راه آخرت را به تنهايى مى‌پيمايد و هيچ كس او را همراهى نمى‌كند.

از نابينايى و ناتوانى در تشخيص حق از باطل و حرام از حلال بركنار است، زيرا اگر كسى حق را نبيند با يك انسان نابينا در نديدن اشيا يكسان است؛ با اين تفاوت كه نابينايى فرد نابينا ظاهرىْ ولى نابينايى كسى كه حق و باطل را از يكديگر بازنمى‌شناسد معنوى است. لذا تشخيص ندادنِ حق به نابينايى تشبيه شده است.

و از همراهى با هواپرستان كناره گرفته و تن به هواى نفس خود نمى‌دهد.

و [چنين كسى] كليد هدايت شده است، يعنى مردم هرگاه بخواهند هدايت شوند از اين فرد راه دستيابى به هدايت را مى‌پُرسند. پس گويى هدايت خانه‌اى است و هركه مى‌خواهد وارد آن شود بايد با كليدْ آن را بگشايد، و كليد آن همين انسان پرهيزگار است.

و قفل دروازه‌هاى گمراهى است، زيرا راه فساد و گناه را بر روى بندگان مى‌بندد.

قَدْ أَبْصَرَ طَرِيقَهُ، وَ سَلَكَ سَبِيلَهُ، وَ عَرَفَ مَنَارَهُ⁽¹⁾، وَ قَطَعَ غِمَارَهُ⁽²⁾، وَ اسْتَمْسَكَ مِنَ الْعُرَى⁽³⁾بِأَوْثَقِهَا، وَ مِنَ الْحِبَالِ بِأَمْتَنِهَا. فَهُوَ مِنَ الْيَقِينِ عَلَى مِثْلِ ضَوْءِ الشَّمْسِ.

...

راه رسيدن به بهشت را شناخته و آن را مى‌پيمايد، به‌خلاف كسى كه راه را مى‌شناسد، ولى در آن مسير قرار نمى‌گيرد.

و چراغ فروزان راه سعادت و بهشت را شناخته است. و براى رسيدن به ساحل نجات، ژرفاى درياى متلاطم سختى‌ها و مشكلات را درنورديده است.

و به محكم‌ترين دستگيره‌ها (= تقوا) چنگ زده است. امام على عليه‌السلام اسلام را به ظرف آبى تشبيه كرده كه داراى دستگيره‌هاى متعدّدى است، به گونه‌اى كه اگر انسان يكى از دستگيره‌هاى آن را به دست آورد مى‌تواند سيراب شود.

و به سِتَبرترين ريسمان‌ها چنگ زده است، گويى سعادت در محل بلندى قرار دارد و از آن‌جا ريسمان‌هايى به پائين آويخته شده تا مردم آنها را بگيرند و بالا روند و محكم‌ترين و استوارترين آن ريسمان‌ها تقواست. خداى سبحان دو دستاويزِ پيش گفته را عامل نجات خوانده است: «...فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى...»⁽⁴⁾«به يقين، به دستاويزى استوار كه آن را گسستن نيست، چنگ زده است». و «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ...»⁽⁵⁾«و همگى به ريسمان خدا چنگ زنيد».

يقين او به آخرت و عالم ماورا شفاف است، همانند يقينِ نور خورشيد كه هيچ‌گاه زنگار ترديد آن را تيره نمى‌كند.

قَدْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ فِي أَرْفَعِ الاْءُمُورِ، مِنْ إِصْدَارِ كُلِّ وَارِدٍ عَلَيْهِ، وَ تَصْيِيرِ كُلِّ فَرْعٍ إِلَى أَصْلِهِ. مِصْبَاحُ ظُلُمَاتٍ، كَشَّافُ عَشاواتٍ⁽¹⁾، مِفْتَاحُ مُبْهَمَاتٍ، دَفَّاعُ مُعْضِلاَتٍ⁽²⁾، دَلِيلُ فَلَوَاتٍ⁽³⁾. يَقُولُ فَيُفْهِمُ، وَ يَسْكُتُ فَيَسْلَمُ، قَدْ أَخْلَصَ لِلَّهِ فَاسْتَخْلَصَهُ. فَهُوَ مِنْ مَعَادِنِ دِينِهِ وَ أَوْتَادِ أَرْضِهِ.

...

انسانى كه در جاده شرع حركت مى‌كند احكام و روشِ فهم آنها را مى‌شناسد. اين‌چنين كسى به سبب قرب به خدا و آگاهى از احكام الهى بسان شخصِ مقرّبِ پادشاه، نزد پادشاه داراى موقعيّتى است. در واقع چنين شخصى براى خداى سبحان خود را در بالاترين موقعيّت‌ها قرار مى‌دهد كه عبارتند از:

الف) صدور فتوا و جواب صحيح به مسائل و مشكلات دينى كه بر او عرضه مى‌شوند.

ب) ارجاع فروع به اصول و شناخت راه دقيق آن اصول، مثل اصلِ كل شيء حلال و اصلِ قف عند الشبهة. پس در مشكلات علمىِ فرعى، به اصول صحيح مراجعه مى‌كند.

او چراغ [تابناك] تاريكى‌هاست و تيرگى‌هاى جهل به وسيله او برطرف مى‌گردد، پرده ابهام را از برابر چشم كمسويان كنار مى‌زند. اين سخن كنايه از آن است كه امور مشتبه را براى كسانى كه از دين آگاهى وسيعى ندارند توضيح مى‌دهد، و كليد گشايش امور مبهم و مايه دفع هر معضلى است و فهم مشكلات علمى را آسان مى‌سازد.

راهنماى بيابان‌ها و صحراهاى وسيع گمراهى است، و همان‌طور كه راهنما در بيابان افراد را به مقصد مى‌رساند، او نيز مردمان را به راه حق هدايت مى‌كند.

سخن مى‌گويد و جواب مى‌دهد و يا فتوا صادر مى‌كند و به سبب رسايى سخنى كه دارد فتواى خود را به مخاطب، به خوبى مى‌فهماند.

...

...

و سكوت مى‌كند و سخن زيان‌بار بر لب نمى‌آورد، و در نتيجه [اين خردورزى] از پيامدهاى آن سالم مى‌ماند.

در بندگى براى خدا اخلاص مى‌ورزد و در كارهاى خود جز خدا را در نظر نمى‌گيرد و خداى سبحان نيز او را مورد لطف خاص خويش قرار مى‌دهد.

پس او از معادن دين الهى به شمار مى‌رود. همان‌طور كه طلا معدن دارد اين فرد نيز از آن‌رو كه علوم دينى را در خود گرد آورده، معدن دين است.

و از اوتاد (ميخ‌هاى نگاهدارنده) زمين خدا مى‌باشد، چون زمين به جهت وجود نيكان محل نزول رحمت خداست و اگر اينها نباشند خداوند نيز لطف خود را از زمينيان دريغ مى‌كند. پس آنان به منزله ميخ - كه حافظ و نگهبان چوب‌هاست - از زمين حفاظت مى‌كنند.

قَدْ أَلْزَمَ نَفْسَهُ الْعَدْلَ، فَكَانَ أَوَّلَ عَدْلِهِ نَفْيُ الْهَوَى عَنْ نَفْسِهِ. يَصِفُ الْحَقَّ وَ يَعْمَلُ بِهِ، لاَ يَدَعُ لِلْخَيْرِ غَايَةً إِلاَّ أَمَّهَا⁽¹⁾، وَ لاَ مَظِنَّةً إِلاَّ قَصَدَهَا، قَدْ أَمْكَنَ الْكِتَابَ مِنْ زِمَامِهِ⁽²⁾، فَهُوَ قَائِدُهُ وَ إِمَامُهُ، يَحُلُّ حَيْثُ حَلَّ ثَقَلُهُ⁽³⁾، وَ يَنْزِلُ حَيْثُ كَانَ مَنْزِلُهُ.

...

خود را ملزم مى‌كند كه در همه كارها عدالت را اجرا كند و اولين نشانه عدالتخواهى او اين است كه از پيروى هوس دورى مى‌كند، زيرا دنبال هوسرانى رفتن، ظلم به خويشتن است و در نهايت، انسان را از مسير سعادت خارج مى‌كند و به بيراهه بدبختى مى‌كشاند.

حق را تبيين و به آن عمل مى‌كند، نه اينكه فقط ديگران را به حق دعوت كند و خود از آن غافل بماند.

آخر و سرآمد خيرها را مى‌جويد و هر جا خيرى باشد يا احتمال دهد كه بتواند خيرى انجام دهد آهنگ آن مى‌كند. مثلاً در باب نماز علاوه بر نمازهاى واجب، نمازهاى نافله را نيز مى‌گزارد، و در باب زكات نيز حدّ نهايى و اعلاى وظيفه را رعايت مى‌كند و به يك مرحله پايين و حداقّل واجب قانع نيست. همچنين اگر احتمال دهد شخصى فقير است و كمك به او ثواب دارد، هرگز درنگ نمى‌كند و نيز در همه مواردى كه احتمال مى‌دهد خير و ثوابى وجود دارد، مشتاقانه به انجام دادن آن مى‌پردازد.

اختيار خود را به دست قرآن مى‌سپارد و سر به فرمان آن مى‌نهد تا هر جا كه بخواهد او را ببرد؛ يعنى تسليم محض قرآن و احكام شرعى است. پس قرآن پيشوا و رهبر اوست و هر جا كه قرآن بار مى‌اندازد، يعنى امر و نهى مى‌كند، او نيز بارمى‌اندازد، يعنى گوش به فرمان است. اين سخن امام عليه‌السلام از استعاره لطيفى برخوردار است.

وَ آخَرُ قَدْ تَسَمَّى عَالِماً وَ لَيْسَ بِهِ، فَاقْتَبَسَ جَهَائِلَ⁽¹⁾مِنْ جُهَّالٍ، وَ أَضَالِيلَ مِنْ ضُلاَّلٍ، وَ نَصَبَ لِلنَّاسِ شَرَكاً⁽²⁾مِنْ حَبَائِلِ غُرُورٍ، وَ قَوْلِ زُورٍ⁽³⁾. قَدْ حَمَلَ الْكِتَابَ عَلَى آرَائِهِ، وَ عَطَفَ الْحَقَّ عَلَى أَهْوَائِهِ، يُؤَمِّنُ النّاسَ مِنَ الْعَظَائِمِ، وَ يُهَوِّنُ كَبِيرَ الْجَرَائِمِ. و يَقُولُ: أَقِفُ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ وَفِيهَا وَقَعَ، وَ يَقُولُ: وَ أَعْتَزِلُ الْبِدَعَ⁽⁴⁾وَ بَيْنَهَا اضْطَجَعَ⁽⁵⁾. فَالصُّورَةُ صُورَةُ إِنْسَانٍ، وَ الْقَلْبُ قَلْبُ حَيَوَانٍ، لاَ يَعْرِفُ بَابَ الْهُدَى فَيَتَّبِعَهُ، وَ لاَ بَابَ الْعَمَى فَيَصُدَّ عَنْهُ، وَ ذَلِكَ مَيِّتُ الاْءَحْيَاءِ.

...

اوصاف فاسقان

امام عليه‌السلام پس از بيان اوصاف پرهيزگاران به توصيف فاسقان پرداخت و چنين فرمود:

و آن [نوعِ] ديگرى دانشمند نيست، ولى خود را اهل علم مى‌نامد و سخنان جاهلانه را از نادانان برگرفته و مطالب گمراه كننده‌اى را به نام هدايت گردآورده و از گمراهانْ راه‌هاى گمراهى را فراگرفته است، زيرا آنان كه مطالب گمراه كننده به او آموخته‌اند به يقين جاهل وگمراهند، چون اگر چنين نبودند گمراهى را به نام علم و هدايت به او نمى‌آموختند.

و او با ريسمان‌هاى غرور و فريب و دروغ براى شكار مردمان ساده‌دل و مريدان خود دامى گسترانده است.

وى كتاب (= قرآن) را با انديشه و آراى خود همسو مى‌انگارد؛ مثلاً آيه «إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ»⁽⁶⁾«به سوى پروردگار خود مى‌نگرد» را بر امكان رؤيت پروردگار [كه عقيده نادرست خود اوست] حمل مى‌كند و بدين‌گونه است سايرِ موارد كه غالبا از نوعِ تفسيرهاى به رأى و ناروا هستند.

...

...

و حق را با هوس‌هاى خود و به مقتضاى آن بالا و پايين مى‌كند. يعنى هر آنچه خود مى‌پسندد حق پنداشته و براى آن اثبات استدلال مى‌كند.

مردم را از گناهان بزرگ ايمن مى‌خواند و آن را چنان ناچيز مى‌نماياند كه نبايد از آنها ترسيد، و در نتيجه مردم را در انجام دادن آنها بى‌باك مى‌سازد.

و رياكارانه مى‌گويد: من از امور شبهه‌ناك پرهيز مى‌كنم تا خود را پاك و پرهيزكار نشان بدهد، به گونه‌اى كه حتى از امور شبهه‌ناك احتياط مى‌كند، در حالى‌كه بر اثر بى‌تقوايى و بى‌احتياطى در ورطه شبهات در غلتيده است.

و نيز مى‌گويد: از بدعت‌ها (امورى كه در دين نبوده و به نام دين معرفى شده‌اند) دورى مى‌گزينم، تا خود را وارسته جلوه دهد، در حالى‌كه در آغوش بدعت‌ها آرميده است.

اين فرد به ظاهر صورت و جلوه انسانى دارد، ولى در اندرون حيوان است و هيچ حقيقتى را درك نمى‌كند و نمى‌فهمد.

نه راه هدايتگرى و ارشاد را مى‌شناسد كه از آن پيروى كند - چون خود را به دامان شهوت‌ها افكنده است - و نه راه كوردلى و گمراهى را مى‌شناسد تا جلوى آن را بگيرد و از ورود در آن بازايستد.

اين فرد در حقيقت مرده‌اى جنبنده است در ميان زندگان، زيرا به تن، زنده، و به جان مرده است، و همان‌طور كه از مرده اميد خيرى نمى‌رود، از اين انسان نيز هيچ اثر خيرى آشكار نمى‌گردد.

فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ؟ وَ أَنَّى تُوءْفَكُونَ⁽¹⁾؟ وَ الاْءَعْلاَمُ⁽²⁾قَائِمَةٌ، وَ الاْآيَاتُ وَاضِحَةٌ، وَ الْمَنَارُ⁽³⁾مَنْصُوبَةٌ. فَأَيْنَ يُتَاهُ⁽⁴⁾بِكُمْ؟ بَلْ كَيْفَ تَعْمَهُونَ⁽⁵⁾وَ بَيْنَكُمْ عِتْرَةُ نَبِيِّكُمْ! وَ هُمْ أَزِمَّةُ⁽⁶⁾الْحَقِّ، وَ أَعْلاَمُ الدِّينِ، وَ أَلْسِنَةُ الصِّدْقِ. فَأَنْزِلُوهُمْ بِأَحْسَنِ مَنَازِلِ الْقُرْآنِ، وَرِدُوهُمْ⁽⁷⁾وُرُودَ الْهِيمِ⁽⁸⁾الْعِطَاشِ⁽⁹⁾. أَيُّهَا النَّاسُ، خُذُوهَا عَنْ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله : «إِنَّهُ يَمُوتُ مَنْ مَاتَ مِنَّا وَ لَيْسَ بِمَيِّتٍ، وَ يَبْلَى مَنْ بَلِيَ مِنَّا وَ لَيْسَ بِبَالٍ». فَلاَ تَقُولُوا بِمَا لاَ تَعْرِفُونَ، فَإِنَّ أَكْثَرَ الْحَقِّ فِيمَا تُنْكِرُونَ⁽¹⁰⁾.

...

باز بودن راه حق و نقش اهل‌بيت عليهم‌السلام

سپس امام عليه‌السلام هميشهْ باز بودن راه حق را يادآورى فرمود و اينكه اگر كسى نمى‌تواند وارد آن شود در آن صورت خود مقصّر خواهد بود، لذا مى‌فرمايد:

اى مردم، با ترك حق و پيروى از باطل به كجا مى‌رويد؟ و از حق به سوى چه چيزى روى بر مى‌گردانيد؟ در حالى‌كه پرچم‌هاى حق برافراشته‌اند و مردم به وسيله آنها به حق راهنمايى مى‌شوند و نشانه‌هاى بيانگرِ رضاى خدا و امر و نهى حضرتش بى‌پرده و ابهام است و مناره(چراغخانه)هاى هدايت با نور افشانى، راه را روشن مى‌كند.

پس شيطان شما را به كدام وادى گمراهى كشانده، از جاده حق منحرف مى‌سازد؟ و

...

...

[ اين] چگونه نابينايى و كورى است كه بدان گرفتار هستيد، در حالى‌كه عترت پيامبرتان، يعنى خاندان و فرزندان و جانشينان آن حضرت در بين شمايند.

همانان كه زمام حق هستند، يعنى مردم را به سوى حق و سعادت مى‌كشانند.

و پرچم‌هاى دين و زبان راستى و راستگويى‌اند، يعنى كلام آنان عين صواب و صدق است. در جمله «ألسنة الصدق» استعاره زيبايى وجود دارد [كه به جاى وصف راستگويى آنها را زبان راستگو معرفى نموده است].

وظيفه مردم نسبت به اهل‌بيت عليهم‌السلام

بنابراين، آنان را در بهترين منزل‌هاى قرآن، يعنى قلب خويش جا دهيد و آن‌سان كه قرآن را گرامى مى‌داريد، آنان را نيز محترم شماريد. معناى ديگرى نيز براى اين جمله وجود دارد و آن اينكه: همان‌گونه كه قرآن بهترين منزلت‌ها را براى اهل‌بيت عليهم‌السلام قرار داده و فرموده است: «...إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبَى»⁽¹⁾شما نيز همان منزلت را براى آنها قائل شويد. در اين صورت منظور از «أحسن» در كلام امام عليه‌السلام درست مثل «أحسن» در آيه «يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا»⁽²⁾است.

و بر آنان وارد شويد چنان‌كه شتران تشنه وارد بركه آب مى‌شوند. يعنى از چشمه‌ها و درياهاى دانش آنها بهره بگيريد.

اى مردم، اين سخن را از پيامبر خاتم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه درباره اهل‌بيت عليهم‌السلام است به گوش گيريد و به دل سپاريد كه فرمود: «فردى از خاندان ما مى‌ميرد، ولى در حقيقت نمرده است [چون آثار او باقى است و شعاع روح پاك او از عالم آخرت به اين دنيا تابش دارد] و جسم او

...

...

مفقود و زير خاك دفن مى‌شود، ولى در حقيقت مدفون نيست»، چون نام نيك او بر سر زبان‌هاست، چنان‌كه شاعر مى‌گويد:

و الذكر للإنسان عُمْرٌ ثانٍ؛ نام نيك براى صاحب نام، عمر دوباره‌اى است.

درباره آنچه نمى‌دانيد با حضور آنان سخن نگوييد، زيرا اگر كسى درباره احكام سخنى از روى بى‌دانشى بگويد در حالى‌كه خاندان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حضور دارند كيفرى دوچندان در انتظار او خواهد بود.

و بيشتر حقايق در آن چيزهايى است كه شما انكارش مى‌كنيد.

وَ اعْذِرُوا⁽¹⁾مَنْ لاَ حُجَّةَ لَكُمْ عَلَيْهِ، وَ أنَا هُوَ، أَ لَمْ أَعْمَلْ فِيكُمْ بِالثَّقَلِ⁽²⁾الاْءَكْبَرِ وَ أَتْرُكْ فِيكُمُ الثَّقَلَ الاْءَصْغَرَ؟ قَدْ رَكَزْتُ⁽³⁾فِيكُمْ رَايَةَ الاْءِيمَانِ، وَ وَقَفْتُكُمْ عَلَى حُدُودِ الْحَلاَلِ وَ الْحَرَامِ، وَ أَلْبَسْتُكُمُ الْعَافِيَةَ مِنْ عَدْلِي، وَ فَرَشْتُكُمُ⁽⁴⁾الْمَعْرُوفَ مِنْ قَوْلِي وَ فِعْلِي، وَ أَرَيْتُكُمْ⁽⁵⁾كَرَائِمَ الاْءَخْلاَقِ مِنْ نَفْسِي، فَلاَ تَسْتَعْمِلُوا الرَّأْيَ فِيمَا لاَ يُدْرِكُ قَعْرَهُ الْبَصَرُ، وَ لاَ تَتَغَلْغَلُ إِلَيْهِ الْفِكَرُ.

...

سابقه درخشان امام على عليه‌السلام

شما كه بر خطاى من دليلى نداريد، سرزنشم نكنيد.

آيا در ميان شما بر اساس «ثقل اكبر» عمل نكردم؟ منظور از ثقل اكبر، قرآن است كه مجموع احكام الهى، از جمله مسأله امامت را تبيين كرده است.

و آيا ثقل اصغر، يعنى امام حسن و امام حسين عليهماالسلام را كه پيشوا و امام مردم هستند به عنوان وصى و جانشين خود قرار ندادم و پيروى از آنها را لازم ندانستم؟

من بودم كه پرچم ايمان را با بيان اصول دين اسلام و شرح عقايد آن در ميان شما برافراشتم و استوار كردم، و با تبيين فروع و شرح احكام، شما را با حدود خداى متعال حلال و حرام الهى آشنا ساختم.

و از عدالت خود جامه تندرستى بر اندام‌تان پوشانيدم؛ يعنى شما تحت حكومت عدل من از ظلم در امان بوديد.

و با گفتار و كردار خود معروف و كار نيكو را در ميان شما گستراندم، زيرا قول و فعل

...

...

من معروفى است كه انسان در سايه پرچم آن آرام مى‌گيرد، و يا مانند زمين مفروشى است كه انسان با غلتيدن بر روى آن لذت مى‌برد.

و مكارم اخلاقى خودم، يعنى عدالت، فضيلت، سخاوت، شجاعت، وفا و مانند اينها را با گفتار و كردار به شما نشان دادم.

قياس و عمل به رأى ممنوع

پس در [احكام شرعى] چيزى كه چشم نمى‌تواند عمق آن را بكاود و انديشه‌هاى بشرى نمى‌توانند به درون آن راه يابند بدون پيروى از كتاب و عترت عليهم‌السلام عمل نكنيد و به رأى خود عمل نكنيد، چون چشم و فكر، از درك واقعيت حيات ناتوان هستند؛ لذا نمى‌توانند احكام مقرر الهى را در درباره جزء جزء حيات وسيع و گسترده دريابند [پس انسان بايد تسليم كتاب و عترت عليهم‌السلام باشد].

منها: حَتَّى يَظُنَّ الظَّانُّ أَنَّ الدُّنْيَا مَعْقُولَةٌ⁽¹⁾عَلَى بَنِي أُمَيَّةَ تَمْنَحُهُمْ⁽²⁾دَرَّهَا⁽³⁾، وَ تُورِدُهُمْ⁽⁴⁾صَفْوَهَا⁽⁵⁾، وَ لاَ يُرْفَعُ عَنْ هَذِهِ الاْءُمَّةِ سَوْطُهَا وَ لاَ سَيْفُهَا، وَ كَذَبَ الظَّانُّ لِذَلِكَ، بَلْ هِيَ مَجَّةٌ⁽⁶⁾مِنْ لَذِيذِ الْعَيْشِ يَتَطَعَّمُونَهَا بُرْهَةً⁽⁷⁾، ثُمَّ يَلْفِظُونَهَا⁽⁸⁾جُمْلَةً.

...

بخشى از اين خطبه از اين قرار است:

فرجام كار بنى‌اميه

در اين خطبه امام عليه‌السلام حوادث پس از خود را بيان نموده، اما سيد رضى رحمه‌الله مقدارى از وسط خطبه را حذف كرده و اين مقدار از سخنان امام را درباره بنى‌اميه آورده است، مى‌فرمايد:

... تا آنكه برخى چنين گمان كردند دنيا براى بنى‌اميّه ماندگار خواهد ماند و از دست آنها خارج نمى‌شود و تمام شيرِ سرشار خود را به آنها نوشانده و زلال‌ترين آبشخورها و چشمه‌هاى آب خوشگوار را بخشيده است. (دنيا به تمام معنا به كام آنان است) و شمشير بنى‌اميه هيچ‌گاه از سر اين امت برداشته نخواهد شد و همواره حكومت آنان بر مردم باقى خواهد ماند.

هر كه بپندارد كه حكومت بنى‌اميّه ماندگار است پندارى دروغين در انديشه خود پرورانده است، بلكه عطاى دنيا و لذت زندگانى آنها از حيث حقارت و محدوديتِ زمانى، به اندازه يك قطره عسل يا آب بسيار مختصرى است كه كامشان را اندكى شيرين كند، سپس آن را از دهان بيرون اندازند. از اين دنيا اندك زمانى بهره مى‌برند، سپس آن را رها مى‌كنند و براى هميشه از دست مى‌دهند و ديگر هيچ چيزى در دست‌شان نخواهد ماند.

خطبه هشتاد و هشتم

و من خطبة له عليه‌السلام و قد ذكر الإمام عليه‌السلام فيها ما يسبب هلاك الناس

اشاره

أَمَّا بَعْدُ⁽¹⁾فَإِنَّ اللَّهَ لَمْ يَقْصِمْ⁽²⁾جَبَّارِي دَهْرٍ قَطُّ إِلاَّ بَعْدَ تَمْهِيلٍ وَ رَخَاءٍ، وَ لَمْ يَجْبُرْ عَظْمَ أَحَدٍ مِنَ الاْءُمَمِ إِلاَّ بَعْدَ أَزْلٍ⁽³⁾وَ بَلاَءٍ، وَ فِي دُونِ مَا اسْتَقْبَلْتُمْ مِنْ عَتْبٍ، وَ مَا اسْتَدْبَرْتُمْ مِنْ خَطْبٍ⁽⁴⁾مُعْتَبَرٌ⁽⁵⁾. وَ مَا كُلُّ ذِي قَلْبٍ بِلَبِيبٍ، وَ لاَ كُلُّ ذِي سَمْعٍ بِسَمِيعٍ، وَ لاَ كُلُّ نَاظِرٍ بِبَصِيرٍ.

...

يكى از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام كه عوامل هلاكت انسان را بيان مى‌فرمايد

عوامل سعادت و نابودى مردم

پس از حمد و ثناى الهى و درود بر روان پاك پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، خداى سبحان، پشت جبّاران روزگار را هرگز نشكسته (آنان را نابود نمى‌كند) مگر پس از مهلت دادن و نعمت بخشيدن به آنان؛ يعنى خداى سبحان پس از دوران مهلتِ بازگشت به سوى درستكارى و توبه و نعمت، جبّاران را در هم كوبيده و نعمت را از آنان مى‌گيرد، زيرا جباران نعمت‌هاى خدا را با بدى و سركشى جبران مى‌كنند.

و استخوان شكسته هيچ امتى را ترميم نمى‌كند، مگر بعد از سختى‌ها و ناراحتى‌ها، يعنى خداى سبحان هيچ امّتى را بالا نبرده است، مگر پس از گذراندنِ دوران ضعف آنها؛ و هرگز مقام برتر نداده مگر پس از دروان فرودستى، كه امام عليه‌السلام از آن به ترميم استخوان

...

...

(= جبر عظم) تعبير نموده است. پس سختى‌ها موجب آسايش مى‌شوند، زيرا طبيعتا بعد از هر تنگنا، فراخنايى هست و پس از هر سختى، راحتى؛ چون ستمگران با سرگرم شدن به خوشگذرانى و تبهكارى زمينه شورش مردم را بر ضد خويش فراهم مى‌كنند و توده مردم نيز به جمع‌آورى قوا و نيرو پرداخته تا ذلّت و سستى را از خود دور كنند و اين حركت مردم موجب پيشرفت و سعادت آنان مى‌گردد.

و سختى‌هايى كمتر از آنچه با آن مواجه شديد و ناگوارى‌ها و مصائبى ناچيزتر از آنچه پشت‌سر گذارديد نيز عبرت‌آميز و پندآموز است، زيرا شما مصداق استخوانْ شكسته‌هايى هستيد كه پس از سختى‌ها و رنج‌ها خداى سبحان مقام‌تان را بالا برد و بزرگى‌تان بخشيد.

اين‌طور نيست كه هر صاحب‌دلى عاقل هم باشد. اين جمله براى تحريك و تشويق مردم به عمل و قيام است، يعنى اى مردم، در مورد نهضت و قيام عاقل باشيد و عقل خود را بكار ببنديد.

و هركه گوش دارد شنوا نيست و هركه چشم دارد بينا نيست تا آنچه را مى‌شنود و مى‌بيند از آن عبرت بگيرد.

فَيَا عَجَباً⁽¹⁾

و اجعل منادى صح إن يضف ليا كعبد عبدي عبد عبدا عبديا

...

فرقه‌هاى گوناگون

شگفتا، و چرا شگفت زده نباشم از اشتباه اين گروه‌ها، مانند: خوارج، عثمانيان، بى‌طرفان و صوفيان كه هر كدام با وجود اختلافاتى كه در مبانى دينى خود دارند، ادعا مى‌كنند محبوب خداى سبحان و پيروان حقيقى امر و نهى حضرتش هستند.

زيرا اينان از گفتار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله متابعت نمى‌كنند كه اگر تابع پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند در اين سخن رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه درباره حضرت على عليه‌السلام فرمود: «علي مع الحق و الحق مع علي⁽⁷⁾على همواره با حق است و حق نيز همواره با على» نمى‌بايست دو نفر اختلاف داشته باشند.

و به عملِ وصى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله (يعنى وجود مقدس حضرت على عليه‌السلام ) اقتدا نمى‌كنند. وانگهى اگر گفتار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز درباره آن حضرت نبود، مى‌بايست از آن حضرت به عنوان وصىِّ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيروى كنند.

اينان به جهان غيب، يعنى خدا و قيامت كه از حواس غايب‌اند، بى‌اعتقاد مى‌باشند، و

...

...

آنها را از پيروى شهوت‌ها و هوس‌ها بازشان نمى‌دارد. و از عيوب خود دست برنمى‌دارند و همواره در ضعف‌ها [كه در انحراف‌شان از حق جلوه‌گر است] غوطه‌ورند.

در شبهات و امورى كه حلال و حرام، و حق و باطلِ آن چندان روشن نيست بى‌پروايند و به شريعت و احكام دين بى‌توجه، و از شهوات و هوس‌هاى خويش پيروى مى‌نمايند.

معروف از نظرِ آنها همان چيزى است كه آنها معروفش مى‌پندارند هرچند مخالف حق باشد، و از ديدگاه‌شان منكر همان است كه آنها منكرش مى‌دانند هرچند با حق موافق باشد.

در مشكلات دينى و دنيوى به خويش پناه مى‌برند، يعنى در حلّ مشكلات به امام عليه‌السلام مراجعه نمى‌كنند.

و در امور مبهم بر انديشه‌هاى خود تكيه مى‌كنند. يعنى به كتاب و سنت و عترت عليهم‌السلام [كه مفسران كتاب و سنت هستند] كارى ندارند.

گويا هر كدامشان امام خود مى‌باشند و احتياجى به رهبر ندارند.

هر كدامشان در مشكلات پيش آمده [بر خود تكيه كرده،] به گمان‌شان به دستاويزهاى محكم چنگ انداخته‌اند. يعنى آن ريسمانى كه به آن تمسك مى‌كنند همانا فكر و انديشه خودشان است كه به گمان آنان، دستاويزى ناگسستنى است [و در واقع آراى خويش را عين صواب مى‌دانند].

خطبه هشتاد و نهم

و من خطبة له عليه‌السلام حول الرسول الأعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اتباعه عليه‌السلام له صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

اشاره

أَرْسَلَهُ عَلَى حِينِ فَتْرَةٍ⁽¹⁾مِنَ الرُّسُلِ، وَ طُولِ هَجْعَةٍ⁽²⁾مِنَ الاْءُمَمِ، وَ اعْتِزَامٍ⁽³⁾مِنَ الْفِتَنِ، وَ انْتِشَارٍ مِنَ الاْءُمُورِ، وَ تَلَظٍّ⁽⁴⁾مِنَ الْحُرُوبِ، وَ الدُّنْيَا كَاسِفَةُ النُّورِ، ظَاهِرَةُ الْغُرُورِ، عَلَى حِينِ اصْفِرَارٍ مِنْ وَرَقِهَا، وَ إِيَاسٍ مِنْ ثَمَرِهَا، وَ اغْوِرَارٍ مِنْ مَائِهَا، قَدْ دَرَسَتْ⁽⁵⁾مَنَارُ⁽⁶⁾الْهُدَى، وَ ظَهَرَتْ أَعْلاَمُ الرَّدَى. فَهِيَ مُتَجَهِّمَةٌ⁽⁷⁾لاِءَهْلِهَا، عَابِسَةٌ⁽⁸⁾فِي وَجْهِ طَالِبِهَا. ثَمَرُهَا الْفِتْنَةُ، وَ طَعَامُهَا الْجِيفَةُ، وَ شِعَارُهَا⁽⁹⁾الْخَوْفُ، وَ دِثَارُهَا⁽¹⁰⁾السَّيْفُ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام درباره شخصيت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و پيروى‌اش از آن بزرگوار

دورنماى عصر جاهليت

خداى سبحان پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را هنگامى به رسالت برانگيخت كه با پيامبر قبلى فاصله زمانى بلندى افتاده⁽¹¹⁾و امّت‌ها در خواب طولانى فرو رفته بودند؛ يعنى از معارف بحق و

...

...

معلومات الهى در بى‌خبرى به سر مى‌بردند كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى بيدار كردن آنان و رساندن و آشكار ساختنِ حق آمد.

و در روزگار قبل از بعثت فتنه‌ها غالب شده بودند، زيرا هرگاه دين از جامعه رخت بربندد فتنه و انحطاط چيره مى‌شود، چون دين بهترين مانع گسترش فتنه‌ها و عوامل و ريشه‌هاى آنهاست.

و در آن زمان امور مردم پراكنده شده بود، زيرا هر جامعه‌اى نظام ارزشى معينى مى‌خواهد كه بايد دين، آن نظام را تبيين كند، و اگر دين نباشد، امور جامعه آشفته و به دست هوس‌ها سپرده مى‌شوند. مثلاً دينْ مهريه زنان را پانصد درهم تعيين مى‌كند، ولى وقتى كه دين نباشد در يك جا مهريه‌ها سرسام‌آور و وحشتناك بالا مى‌روند و در جاى ديگر به شدّت پايين مى‌آيد.

و شعله‌هاى جنگ ملتهب و برافروخته بود، زيرا اگر مردم از دين فاصله بگيرند جنگ فراگير مى‌شود و در واقع جنگ زاييده فتنه و آشوبزدگى نظام است، و اين دو پيامدِ شوم بى‌دينى است.

و دنيا در محاق كسوف قرار گرفته و بى‌فروغ شده بود، زيرا دين مانند نور، كه موجب آشكارى و ديدن اشياست، ديدن مصالح و مفاسد و خيرات و شُرور را ممكن مى‌سازد و اگر جامعه‌اى از دين تهى شود، آن جامعه بى‌فروغ خواهد بود.

همچنين فريب دنيا آشكار بود و همه مردم فريفته آن بودند، چون فرهنگ دينى نداشتند تا بتوانند از فريفتگى به بصيرت و تفكر باز گردند.

برگ درخت دنيا روى به زردى مى‌نمود، زيرا دنيا با آبيارى دين براى نشاط و زندگى و سلامتى جامعه سرسبز است و گرنه چوب خشكى بيش نخواهد بود و هيچ اميدى به ميوه

...

...

آن، يعنى پيشرفت و رفاه نبود؛ زيرا دنياى آشوب‌زده [مثل درخت بى‌ريشه [بَر نخواهد داد.

آب دنيا، يعنى شادابى و زيبايى‌اش [در زمين جهل و انحراف] فرو رفته بود⁽¹⁾.

چراغ خانه هدايت كهنگى گرفته و پرچم‌هاى گمراهى عيان بود.

دنيا براى خواستگارانش ترشرو و عبوس شده بود، زيرا خواستارانش را هرگز به خير و سعادت نمى‌رساند.

محصول درخت دنيا فتنه بود، زيرا انبياء عليهم‌السلام رهبرى آن را در دست نداشته و جبّاران و ستمگران بر آن تسلط داشتند، و در نتيجه فتنه و آشوب زياد شده بود.

و غذاى دنيوى در واقع مردار بود، زيرا به دليل كمبود ارزاق، مردم به خوردن مردار روى آورده بودند.

و لباس زيرين مردم هراس بود؛ يعنى مردم همواره از يكديگر مى‌ترسيدند (و از درون دچار ترس كهنه‌اى بوده‌اند).

و لباس روى مردم شمشير بود؛ يعنى مردم از ترس يكديگر هماره مسلّح بودند تا خود را از خطر احتمالى حفظ كنند (هماره سايه سهمناك شمشير را بر سر خود مى‌ديدند).

نگارنده: اوضاع ياد شده در روزگار ما نيز جلوه‌گر شده است، زيرا مردم از احكام و فرمان خدا روى برتافته‌اند و وضعيت موجود، نمايى از همان روزگار پيشين است.

فَاعْتَبِرُوا عِبَادَ اللَّهِ، وَ اذْكُرُوا تِيكَ الَّتِي آبَاوءُكُمْ وَ إِخْوَانُكُمْ بِهَا مُرْتَهَنُونَ، وَ عَلَيْهَا مُحَاسَبُونَ. وَ لَعَمْرِي مَا تَقَادَمَتْ بِكُمْ وَ لاَ بِهِمُ الْعُهُودُ، وَ لاَ خَلَتْ فِيمَا بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمُ الاْءَحْقَابُ⁽¹⁾وَ الْقُرُونُ⁽²⁾، وَ مَا أَنْتُمُ الْيَوْمَ مِنْ يَوْمٍ كُنْتُمْ فِي أَصْلاَبِهِمْ⁽³⁾بِبَعِيدٍ.

...

لزوم پندگيرى از گذشتگان

پس اى بندگان خدا، از آن فترت كه دوران ظلمت بود عبرت بگيريد تا به دليل ترك احكام الهى آن موقعيت تكرار نشود، و بار ديگر تاريكى پديد نيايد. و به ياد آريد اعمال نادرست و عقايد پدران و برادران خود را كه اكنون در گرو آن اعمال و عقايد هستند و سعادت دنيوى و اخروى را از دست دادند و بر كارها و عقايد خود در آخرت بازخواست خواهند شد. پس مانند آنها عمل نكنيد تا به كيفرى كه آنها دچارش شده‌اند گرفتار نشويد.

و به جان خودم سوگند كه بين شما و پدران و برادران‌تان فاصله زيادى وجود ندارد و مى‌توانيد روزگار قبل از رسالت و فجايعى را كه شما و پدران‌تان به آن گرفتار بوده‌ايد به ياد آوريد. قابل توجه است كه فاصله زمانى بين مخاطبان امام على عليه‌السلام در سال‌هاى 35-40 هجرى و پدران و برادران‌شان در سال‌هاى قبل از بعثت تنها پنجاه سال بود و به خوبى مى‌توانستند گذشته نكبتبار خود و پدران خود را بياد آورند و آن را با آن شكوه به دست آمده در پرتوِ رسالت خاتم انبياء صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مقايسه كنند.

و شما با آن وقتى كه در پشت پدران‌تان بوديد خيلى فاصله نداريد.

وَ اللَّهِ مَا أَسْمَعَهُمُ الرَّسُولُ شَيْئاً إِلاَّ وَ هَا أَنَا ذَا الْيَوْمَ مُسْمِعُكُمُوهُ، وَ مَا أَسْمَاعُكُمُ الْيَوْمَ بِدُونِ أَسْمَاعِهِمْ بِالاْءَمْسِ، وَ لاَ شُقَّتْ لَهُمُ الاْءَبْصَارُ⁽¹⁾، وَ لاَ جُعِلَتْ لَهُمُ الاْءَفْئِدَةُ⁽²⁾فِي ذَلِكَ الاْءَوَانِ، إِلاَّ وَ قَدْ أُعْطِيتُمْ مِثْلَهَا فِي هَذَا الزَّمَانِ. وَ اللَّهِ مَا بُصِّرْتُمْ بَعْدَهُمْ شَيْئاً جَهِلُوهُ، وَ لاَ أُصْفِيتُمْ بِهِ وَ حُرِمُوهُ، وَ لَقَدْ نَزَلَتْ بِكُمُ الْبَلِيَّةُ⁽³⁾جَائِلاً⁽⁴⁾خِطَامُهَا⁽⁵⁾، رِخْواً بِطَانُهَا⁽⁶⁾، فَلاَ يَغُرَّنَّكُمْ مَا أَصْبَحَ فِيهِ أَهْلُ الْغُرُورِ، فَإِنَّمَا هُوَ ظِلٌّ مَمْدُودٌ إِلَى أَجَلٍ مَعْدُودٍ.

...

شباهت‌هاى مردمان عصر امام عليه‌السلام با مردم عصر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

به خدا سوگند، احكام و مواعظى را كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به گوش مردمان دوران رسالت و دوران قبل از آن رسانيد، من امروز به گوش شما مى‌رسانم.

و امروز گوش‌هاى شما، كمتر از آنچه پيشينيان مى‌شنيدند، نمى‌شنوند. يعنى همان‌طور كه شما امروز حقايق را مى‌شنويد، پدران و برادران‌تان نيز در روزگار گذشته مى‌شنيدند و حجّت بر شما و آنها تمام شد. هر ديده و دلى كه به آنها داده شد، همان نيز به شما عطا شده است و فرقى بين شما و آنها (از نظر حواس ادراكى) وجود ندارد. پس هر دو در وجوبِ عمل و تكليفْ يكسان هستيد؛ چنان‌كه من نيز مانند رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شما را ارشاد مى‌كنم.

به خدا سوگند شما چيزى نياموختيد كه اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن را نياموخته بودند. يعنى اين‌طور نيست كه آنها از وجودِ عفو الهى خبر نداشتند؛ لذا از ترس عذاب الهى اهل عمل بودند، اما شما از مغفرت او خبر داريد و لذا به عمل بى‌اعتناييد و آن را بى‌اهميت مى‌دانيد.

و از چيزى بهره‌مند نشده‌ايد كه آنان از آن محروم بوده‌اند تا در نتيجه، شما از عمل و

...

...

تكليف معاف باشيد و آنان مجبور به انجام دادنِ آن عمل باشند.

بلكه شما بايد بيشتر از آنها اهل عمل باشيد، چون بلا و مصيبت مانند شتر هارى كه مهارش رها، و بند جهازش سست شده است بر شما تاختن گرفته است. اين فتنه عبارت است از تفرقه‌اى كه از سوء تدبير عثمان پديد آمد و به قتل او انجاميد. امام عليه‌السلام اين پديده را به شترى تشبيه نموده كه ميله مهار بينى او بى‌ثبات گشته و ناآرام و چموش به اين سوى و آن سوى مى‌رود و بند جهاز آن نيز سست شده، آن سان كه سواره نمى‌تواند بر پشت آن آرام بگيرد.

پس نعمت‌هايى كه فريب‌خوردگان در آن به سر مى‌برند شما را نفريبد و از ايمان و عمل صالح باز ندارد، و تصور نكنيد كه وانهادن دين، خير و نعمت فراوان در پى دارد، زيرا اين نعمت‌ها سايه‌اى ممتدند كه تنها زمان معيّن و محدودى پايدار بوده و با مرگ صاحبان آنها يا با زوال نعمت، از بين مى‌روند.

خطبه نودم

و من خطبة له عليه‌السلام و هي مشتملة على أوصاف اللّه سبحانه و عظيم مخلوقاته

اشاره

الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَيْرِ رُوءْيَةٍ، وَ الْخَالِقِ مِنْ غَيْرِ رَوِيَّةٍ، الَّذِي لَمْ يَزَلْ قَائِماً دَائِماً، إِذْ لاَ سَمَاءٌ ذَاتُ أَبْرَاجٍ⁽¹⁾، وَ لاَ حُجُبٌ⁽²⁾ذَاتُ أَرْتَاجٍ⁽³⁾، وَ لاَ لَيْلٌ دَاجٍ⁽⁴⁾، وَ لاَ بَحْرٌ سَاجٍ⁽⁵⁾، وَ لاَ جَبَلٌ ذُو فِجَاجٍ⁽⁶⁾، وَ لاَ فَجٌّ⁽⁷⁾ذُو اعْوِجَاجٍ، وَ لاَ أَرْضٌ ذَاتُ مِهَادٍ، وَ لاَ خَلْقٌ ذُو اعْتِمَادٍ. ذَلِكَ مُبْتَدِعُ الْخَلْقِ وَ وَارِثُهُ، وَ إِلَهُ الْخَلْقِ وَ رَازِقُهُ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام كه درباره اوصاف خداى سبحان و مخلوقات بزرگ پروردگار است

ستايش و اوصاف پروردگار

ستايش خداى را سزاست كه بدون آنكه ديده شود معروف است، و بندگان گرچه حضرتش را نديده‌اند، اما او را با آثارش مى‌شناسند.

و آفريدگارى است كه بى‌نياز به انديشيدن، هستى را آفريده است.

همو كه همواره قائم به ذات و دائم به خويش است. هر زمانى را كه فرض شود او زنده و قادر و عالم و بيدار و به دور از خستگى و... بوده و هست و خواهد بود.

...

...

از همان ازل كه نه آسمان بطور آشكار وجود داشت و نه حجاب‌هاى⁽¹⁾عرشى داراى درهاى بلند و رفيع، و نه شبِ سياه، و نه درياى ساكن⁽²⁾، و نه كوهى داراى گذرگاه، و نه دره پرپيچ و خم، و نه زمينى قابل سكونت و گسترانده شده، و نه آفريده‌اى صاحب اراده كه بر آن متكى باشد، خداى سبحان وجود داشت.

او آفرينش را بدون الگو آفريد و سرانجام وارث تمام هستى خواهد شد، چون همه آفريده‌هاى فانى فنا مى‌شوند و خدا مالك تمام چيزهايى مى‌شود كه از آنها باقى مى‌ماند، مثل وارثى كه هرچه از ميراثگذار باقى بماند به ارث مى‌برد.

و خداوند معبود جهانيان است و جز او معبودى نيست و رازق همه موجودات است. روشن است كه رزق اعم از خوردنى و پوشيدنى و نوشيدنى و امثال اينها است و دايره آن بسيار فراخ‌تر است.

وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ دَائِبَانِ فِي مَرْضَاتِهِ، يُبْلِيَانِ كُلَّ جَدِيدٍ، وَ يُقَرِّبَانِ كُلَّ بَعِيدٍ. قَسَمَ أَرْزَاقَهُمْ، وَ أَحْصَى آثَارَهُمْ وَ أَعْمَالَهُمْ، وَ عَدَدَ أَنْفاسِهِمْ وَ خَائِنَةَ أَعْيُنِهِمْ، وَ مَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ مِنَ الضَّمِيرِ⁽¹⁾، وَ مُسْتَقَرَّهُمْ وَ مُسْتَوْدَعَهُمْ⁽²⁾مِنَ الاْءَرْحَامِ وَ الظُّهُورِ⁽³⁾إِلَى أَنْ تَتَنَاهَى بِهِمُ الْغَايَاتُ⁽⁴⁾.

...

جايگاه خورشيد و ماه در هستى

خورشيد و ماه به طور مستمر بر وفق اراده و به دستور خدا در حركت هستند، چرا كه حركت و سكون همه پديده‌ها به دستور خداى سبحان است.

اين دو با جابه‌جايى خود هر چيز نو⁽⁵⁾را كهنه و هر دورى را نزديك مى‌كنند؛ زيرا گذشت زمان موجب نزديكى هر دور، و خود برخاسته از حركات خورشيد و ماه مى‌باشد.

آفريدگار روزىِ بندگان را تقسيم نمود و آثار و اعمال‌شان را به حساب آورده و شمار نفس‌هاى آنان را مى‌داند و به اشاره‌هاى دزدانه چشم درباره مال يا آبروى ديگران و مانند آن آگاه است [همه چيز را مى‌داند].

و همه رازهاى قلبى و نيّاتِ درونى و محل استقرار آنها يعنى رحم مادران و پشت پدران و تمام رخدادهاى پيش آمده از آن زمان تا پايان عمرشان را مى‌داند و از آنها آگاه است.

هُوَ الَّذِي اشْتَدَّتْ نِقْمَتُهُ عَلَى أَعْدَائِهِ فِي سَعَةِ رَحْمَتِهِ، وَ اتَّسَعَتْ رَحْمَتُهُ لاِءَوْلِيَائِهِ فِي شِدَّةِ نِقْمَتِهِ، قَاهِرُ مَنْ عَازَّهُ⁽¹⁾، وَ مُدَمِّرُ مَنْ شَاقَّهُ⁽²⁾، وَ مُذِلُّ مَنْ نَاوَاهُ⁽³⁾، وَ غَالِبُ مَنْ عَادَاهُ. مَنْ تَوَكَّلَ عَلَيْهِ كَفَاهُ، وَ مَنْ سَأَلَهُ أَعْطَاهُ، وَ مَنْ أَقْرَضَهُ قَضَاهُ، وَ مَنْ شَكَرَهُ جَزَاهُ.

...

غضب او بر دشمنانش شديد و سهمگين است در عين حال كه گستره مهرورزى و رحمت او گسترده مى‌باشد. كسى كه با رويگردانى از اوامر و انجام دادنِ حرام‌ها و نواهى خدا با او دشمنى ورزد با كيفر و غضب سخت الهى روبه‌رو مى‌شود، هرچند كه رحمت خدا وسيع است. و در عين حالى كه عذاب او شديد است، رحمت او به اوليا گسترده و فراگير است. نكته جالب توجه آن است كه اين دو صفت براى مخلوقات متضاد است، يعنى انسان وقتى به ديده رضامندى مى‌نگرد از دشمنانش مى‌گذرد و وقتى كه غضب مى‌كند دوستانش نيز از خشم او در امان نيستند، ولى خداى سبحان هر چيزى را با سنجه و ميزان خود مى‌سنجد و هر چيزى را در جاى مناسب آن قرار مى‌دهد.

هركس بخواهد با او در عزت [ و يا هر صفت ديگر] رقابت كند، آنان را مانند پادشاهان و مال‌اندوزان يا فراعنه و مدعيان خدايى در هم مى‌كوبد و هركه را كه بخواهد با او مقابله كند هلاك مى‌كند و هركه را كه با او از درِ دشمنى درآيد خوار مى‌سازد و بى‌ترديد بر هركه با او دشمنى ورزد چيره مى‌شود، چنان‌كه در قرآن مى‌فرمايد: «كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِى...»⁽⁴⁾«خدا مقرر كرده است كه حتماً من و فرستادگانم چيره خواهيم شد».

و كسى را كه بر او توكّل كند يارى مى‌كند و كار او را با فضلِ بى‌كرانِ خود به سامان مى‌رساند. البته توكّل بر خدا منافاتى با عمل ندارد، چرا كه عمل به دليل آنكه دستور الهى است خود نمادى از توكل است.

...

...

و كسى كه از او درخواست كند عطايش مى‌كند. البته اين يك قضيه طبيعى است نه كلى پس منافاتى ندارد كه به دليل برخى از مصالح بر بعضى از مصاديق تطبيق ننمايد، همان‌طور كه مثلاً مى‌گوييم: فلان دارو تقويت كننده قلب است، ولى ممكن است كه براى قلبِ برخى از افراد كارآمد نباشد.

و هر كس به خدا قرض بدهد، يعنى مال يا جان يا هر آنچه دارد در راه خدا هزينه كند، خداى سبحان نيز در دنيا يا آخرت به او باز مى‌گرداند، چنان‌كه خود در قرآن مى‌فرمايد: «مَّن ذَا الَّذِى يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا...»⁽¹⁾«كيست كه به [بندگان] خدا وام نيكويى دهد؟».

و آن كس كه از خداى سبحان سپاسگزارى كند و شكر نعمت‌هايش را به جاى آورد، خداى سبحان نيز او را پاداش فراوانى مى‌دهد.

عِبَادَ اللَّهِ زِنُوا⁽¹⁾أَنْفُسَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُوزَنُوا، وَ حَاسِبُوهَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تُحَاسَبُوا، وَ تَنَفَسُّوا⁽²⁾قَبْلَ ضِيقِ الْخِنَاقِ⁽³⁾، وَ انْقَادُوا⁽⁴⁾قَبْلَ عُنْفِ السِّيَاقِ⁽⁵⁾، وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ لَمْ يُعَنْ عَلَى نَفْسِهِ حَتَّى يَكُونَ لَهُ مِنْهَا وَاعِظٌ وَ زَاجِرٌ لَمْ يَكُنْ لَهُ مِنْ غَيْرِهَا لاَ زَاجِرٌ وَ لاَ وَاعِظٌ .

...

نصايح سودمند

اى بندگان خدا، قبل از آنكه در آخرت [ اعمال] شما را وزن كنند در دنيا [ اعمال] خود را وزن كنيد كه در صورت كم‌وزن بودن [ عمل] راه جبرانى نداريد. يعنى همان‌طور كه يك جنس را در ترازو مى‌گذارند و سنگ مخصوصى را در كفه ديگر مى‌نهند تا وزن دقيق آن مشخص شود، شما نيز خود را بر سنجه شريعت عرضه كنيد تا دريابيد اعمال شما با شرع مطابقت دارد يا خير؟

و قبل از آنكه در قيامت بازخواست شويد، خودتان به حساب خود برسيد، و ببينيد كه آيا واجبات را ادا كرده‌ايد يا خير و اگر ادا نكرده‌ايد براى جبران و تدارك آن بشتابيد.

و پيش از مردن، به عمل صالح بپردازيد، زيرا در تعبير حضرت، تنفّس كنايه از عمل است و خناق ريسمانى است كه به گردن كسى مى‌اندازند تا او را خفه كنند و وقتى كه ريسمان محكم كشيده شود، شخصِ گرفتار ديگر نمى‌تواند نفس بكشد و انسان نيز وقتى كه بميرد ديگر نمى‌تواند عمل صالح انجام دهد. پس مهلت كنونى در دنيا به منزله آزاد بودن ريسمان و مرگ نيز به منزله كشيدن طناب و خفه كردن انسان است.

و پيش از در رسيدن مرگ از اوامر الهى اطاعت كنيد، همان‌گونه كه حيوان، رامِ سوارِ خود است و هر جا كه او بخواهد روان مى‌شود.

...

...

و بدانيد اگر كسى خود با استمداد از عقل خداداده‌اش به يارى خويش برنخيزد و از درونِ خود پنددهنده و بازدارنده‌اى نخواهد، تا به مددِ آنها بر شهوات خود چيره شود و به وسيله واعظ درونى از گناهان بازماند، قطعا پنددهنده و بازدارنده‌اى خارجى نخواهد داشت، زيرا نصيحت خيرخواهان و نيك‌انديشان براى فرد منحرف كه آمادگى پندپذيرى نداشته باشد سود نمى‌بخشد، هرچند پند دهنده، انسان بسيار بزرگوارى باشد.

خطبه نود و يكم

و من خطبة له عليه‌السلام تعرف بخطبة الأشباح و هي من جلائل خطبه عليه‌السلام

اشاره

و كان سأله سائل أن يصف اللّه حتى كأنه يراه عياناً، فغضب عليه‌السلام لذلك.

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لاَ يَفِرُهُ⁽¹⁾الْمَنْعُ وَ الْجُمُودُ⁽²⁾، وَ لاَ يُكْدِيهِ⁽³⁾الاْءِعْطَاءُ وَ الْجُودُ، إِذْ كُلُّ مُعْطٍ مُنْتَقِصٌ⁽⁴⁾سِوَاهُ، وَ كُلُّ مَانِعٍ مَذْمُومٌ مَا خَلاَهُ، وَ هُوَ الْمَنَّانُ بِفَوَائِدِ النِّعَمِ⁽⁵⁾، وَ عَوَائِدِ⁽⁶⁾الْمَزِيدِ وَ الْقِسَمِ.⁽⁷⁾

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام معروف به خطبه اشباح⁽⁸⁾و از خطبه‌هاى بسيار با عظمت امام مى‌باشد.

خشم امام عليه‌السلام از پرسش نابخردانه يك فرد

شخصى از امام عليه‌السلام خواست تا خداى متعال را برايش به گونه‌اى توصيف فرمايد كه گويى او را آشكارا مى‌بيند. امام عليه‌السلام از اين درخواست او خشمگين شد و اين خطبه را ايراد نمود.

مسعدة بن صدقه از امام صادق عليه‌السلام نقل مى‌كند كه: اميرمؤمنان عليه‌السلام اين خطبه را بر منبر كوفه ايراد نمود و دليلش آن بود كه مردى خدمت آن حضرت آمد و گفت: اى اميرمؤمنان، خدايمان را براى ما به گونه‌اى توصيف كن كه محبت و معرفت ما به او بيشتر شود.

امام عليه‌السلام غضبناك شد و مردم را به مسجد دعوت نمود. مردم كه گرد آمدند و مسجد پر

...

...

از جمعيت شد، امام عليه‌السلام بر منبر رفت، آن هم در حالى‌كه از شدت خشم رنگش دگرگون شده بود⁽¹⁾، ستايش و ثناى خداى را به جاى آورد و بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درود فرستاد و فرمود:

بدهد و باز دارد، در خور ستايش است

ستايش خدايى را سِزد كه اگر به كسى عطا نكند و دست رد به سينه خواستار زند، چيزى بر ثروتش افزوده نمى‌شود و اگر ببخشد فقير نمى‌گردد، زيرا خدا كارها را با لفظ يا اراده معناى «كن» انجام مى‌دهد و افزايش ثروت و يا فقر نسبت به چنين تواناى قدرتمندى قابل تصوّر نيست.

زيرا هر دهنده‌اى جز خدا، اگر چيزى به كسى ببخشد از ثروتش كاسته مى‌شود و هر كس ديگرى جز خدا اگر از سخاوت و بخشش خوددارى كند سزاوار نكوهش است⁽²⁾

ب) با اينكه جودْ چيزى از او نمى‌كاهد، چرا گاهى جود و بخشش ندارد، در حالى‌كه ديگران با اينكه از ثروتشان كاسته مى‌شود همواره مى‌بخشند؟ جواب آن است كه ديگران از ترسِ سرزنشْ مى‌بخشند، ولى خداوند به جهت نبخشيدن سرزنش نمى‌شود، پس خداى سبحان بر اساس مصلحت مى‌بخشد.

و هموست كه از باب احسان، نعمت مى‌دهد و لطف خود را در ميان بندگان روزافزون تقسيم مى‌كند، نه اينكه كسى مستحق نعمت باشد [پس اگر بنا به مصلحت به كسى چيزى نداد جايى براى اعتراض نيست].

عِيَالُهُ⁽¹⁾الْخَلْقُ، ضَمِنَ أَرْزَاقَهُمْ، وَ قَدَّرَ أَقْوَاتَهُمْ، وَ نَهَجَ⁽²⁾سَبِيلَ الرَّاغِبِينَ إِلَيْهِ، وَ الطَّالِبِينَ مَا لَدَيْهِ، وَ لَيْسَ بِمَا سُئِلَ بِأَجْوَدَ مِنْهُ بِمَا لَمْ يُسْأَلْ.

...

ضامن روزى آفريدگان

موجودات همگان عيالِ روزى‌خوار خدا و تحتِ تكفل و سرپرستى و اداره اويند، و روزى آنها را تضمين فرموده و در لوح محفوظ، مقدار روزى آنها را تعيين نموده و مى‌داند كه به هر كس بايد چه اندازه بدهد. لذا تا زمانى كه مقدر فرموده، روزىِ مقدرشان را مى‌دهد.

و راه مشتاقانى را كه آن حضرت را مى‌خواهند و جوياى ثواب و رضوان و كرامت و بهشت و نعمت الهى‌اند روشن نموده است.

آنچه به درخواست كنندگان مى‌دهد بيشتر از چيزى نيست كه به خموشان عطا مى‌كند، زيرا عطاى او بر اساس مصلحت است، نه درخواست، گرچه احياناً به درخواست كننده چيزى مى‌دهد كه به غير سائل نمى‌دهد. اين رويّه برخلاف روش افراد بشر است كه فقط به درخواست كنندگان چيزى مى‌دهند و اگر كسى چيزى نخواست به او چيزى نمى‌دهند [پس درخواست چندان تأثيرى در بخشش الهى ندارد، گرچه گاهى نيز بى‌تأثير هم نيست].

الاْءَوَّلُ الَّذِي لَمْ يَكُنْ لَهُ قَبْلٌ فَيَكُونَ شَيْءٌ قَبْلَهُ، وَ الاْآخِرُ الَّذِي لَيْسَ لهُ بَعْدٌ فَيَكُونَ شَيْءٌ بَعْدَهُ، وَ الرَّادِعُ أَنَاسِيَّ⁽¹⁾الاْءَبْصَارِ عَنْ أَنْ تَنَالَهُ أَوْ تُدْرِكَهُ، مَا اخْتَلَفَ عَلَيْهِ دَهْرٌ فَيَخْتَلِفَ مِنْهُ الْحَالُ، وَ لاَ كَانَ فِي مَكَانٍ فَيَجُوزَ عَلَيْهِ الاْءِنْتِقَالُ.

...

وصف پروردگار

خداى متعال اول و آغازى است كه قبل از او هيچ موجودى نبوده است، زيرا خداوند ازلى است، يعنى قبل از او حتى عدم هم وجود نداشته است.

و پايانى است كه بعد از او هيچ موجودى نخواهد ماند، زيرا خداى متعال ابدى است و نمى‌توان براى او پايانى تصور كرد تا موجودى در آن ظرف زمانى وجود داشته باشد.

و [هموست كه] مردمك چشم انسان‌ها را از ديدن و ادراك ذات خويش محروم كرده است. اين تعبيرْ مجازى و بدين معناست كه خداى سبحان هرگز ديدنى نمى‌باشد.

روزگار بر خداى سبحان مثل روز و ماه و سال نمى‌گذرد تا حالات او [چنان‌كه طبيعت انسان است] در زمان‌هاى مختلف فرق كند، و مثلاً حال او در يك سال با حالش در سال ديگر فرق كند، چون اختلاف احوال تابع اختلاف زمان و مكان و صفات است. پس وقتى، حضرتش محدود به زمان نباشد، به مكان و صفت زائد نيز محدود نخواهد بود.

و در مكان خاصى مستقر نبوده [و نيست ]تا انتقال و جابه‌جايى براى او ممكن باشد. پس خداى سبحان از زمان و مكان منزه است، زيرا اين دو حادث هستند [و خدا قديم، ]و حادث نمى‌تواند بر قديم احاطه داشته باشد.

وَ لَوْ وَهَبَ مَا تَنَفَّسَتْ عَنْهُ مَعَادِنُ الْجِبَالِ، وَ ضَحِكَتْ عَنْهُ أَصْدَافُ الْبِحَارِ مِنْ فِلِزِّ⁽¹⁾اللُّجَيْنِ⁽²⁾وَ الْعِقْيَانِ⁽³⁾، وَ نُثَارَةِ الدُّرِّ⁽⁴⁾وَ حَصِيدِ الْمَرْجَانِ⁽⁵⁾، مَا أَثَّرَ ذَلِكَ فِي جُودِهِ، وَ لاَ أَنْفَدَ سَعَةَ مَا عِنْدَهُ، وَ لَكَانَ عِنْدَهُ مِنْ ذَخَائِرِ الاْءِنْعَامِ مَا لاَ تُنْفِدُهُ مَطَالِبُ الاْءَنَامِ، لاِءَنَّهُ الْجَوَادُ الَّذِي لاَ يَغِيضُهُ⁽⁶⁾سُوءَالُ السَّائِلِينَ، وَ لاَ يُبْخِلُهُ إِلْحَاحُ الْمُلِحِّينَ⁽⁷⁾. فَانْظُرْ أَيُّهَا السَّائِلُ، فَمَا دَلَّكَ الْقُرْآنُ عَلَيْهِ مِنْ صِفَتِهِ فَائْتَمَّ بِهِ وَ اسْتَضِئْ بِنُورِ هِدَايَتِهِ، وَ مَا كَلَّفَكَ الشَّيْطَانُ عِلْمَهُ مِمَّا لَيْسَ فِي الْكِتَابِ عَلَيْكَ فَرْضُهُ وَ لاَ فِي سُنَّةِ النَّبِيِّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وَ أَئِمَّةِ الْهُدَى عليهم‌السلام أَثَرُهُ، فَكِلْ عِلْمَهُ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ، فَإِنَّ ذَلِكَ مُنْتَهَى حَقِّ اللَّهِ عَلَيْكَ.

...

عطاى كاستى‌ناپذير

و اگر تمام معادن درون كوه‌ها و جواهرات را كه با تنفّس (= بازدم) زمين پيدا و در دسترس مى‌شوند⁽⁸⁾و اگر مرواريدهاى دريا را كه صدف‌هاى دهان گشوده آنها را بيرون مى‌دهند⁽⁹⁾، عطا كند، هرگز از داشته‌هاى حضرتش چيزى كاسته نمى‌شود. به تعبير ديگر، اگر تمام كانى‌هاى گرانبها، مانند: طلا و نقره و مرواريد و مرجان را ببخشد هيچ تأثيرى در جود و بخشش خداى منان نمى‌گذارد و بخشش اين همه اشياى گران‌قيمت، بخلى در حضرتش پديد نمى‌آورد، به خلاف بخشندگانى كه اگر مالى را به كسى ببخشند دارايى‌شان كاهش

...

...

مى‌يابد. به هر حال، خدا چنين نيست و احتياجى به آنها ندارد و آفرينش آنها به دست خود اوست و از خزاين بى‌منتهايش هرگز كاسته نمى‌شود.

و گنج‌ها و ذخائر الهى در جهان و ساير عوالم، مانند سياره‌ها و كهكشان‌ها آن‌قدر هستند كه هرچه مردم بخواهند و خدا ببخشد، هرگز به پايان نمى‌رسند، چون ملك خدا بى‌كران و نامتناهى است و اصرار مردم بر درخواست عطا و بخشش، حضرتش را به بخل وا نمى‌دارد، به خلاف انسان‌ها كه اگر درخواست نيازمندان زياد گردد، از ترس فقر و تنگدستى بخل مى‌ورزند و از ادامه بخشش خوددارى مى‌كنند.

پس اى پرسشگر كه مى‌خواهى خدايت را برايت توصيف كنم [ چنان‌كه در آغاز خطبه ماجراى پرسش او بيان شد [بنگر كه قرآن چگونه صفات خدا از قبيل عالم و قادر و سميع و بصير و خالق و رازق و جز آن را برشمرده است. پس به قرآن اقتدا كن و همان‌گونه خدا را توصيف كن و از نور هدايت قرآن بهره‌مند شو و هر صفتى را كه براى حضرتش درست دانسته است، تو نيز چنان كن.

ولى آنچه شيطان به تو تلقين نموده كه خدا را به آن صفت توصيف كنى، و البته در قرآن و روايات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ائمه عليهم‌السلام ⁽¹⁾نيامده و ثابت نشده و دستورى نرسيده است، صحيح بودن يا صحيح نبودن آن را به خداى سبحان واگذار كن⁽²⁾، چرا كه درنگ كردن و واگذاردن اين امر به خدا و سخن نگفتن درباره صفاتى كه در كتاب و سنّت از آنها ذكرى نشده، نهايتِ حقى است كه خدا بر گردن تو دارد؛ يعنى در اين‌باره جز سكوت وظيفه‌اى ندارى.

وَاعْلَمْ أَنَّ الرَّاسِخِينَ⁽¹⁾فِي الْعِلْمِ هُمُ الَّذِينَ أَغْنَاهُمْ عَنِ اقْتِحَامِ⁽²⁾السُّدَدِ⁽³⁾الْمَضْرُوبَةِ دُونَ الْغُيُوبِ⁽⁴⁾، الاْءِقْرَارُ⁽⁵⁾بِجُمْلَةِ مَا جَهِلُوا تَفْسِيرَهُ مِنَ الْغَيْبِ الْمَحْجُوبِ. فَمَدَحَ اللَّهُ تَعَالَى اعْتِرَافَهُمْ بِالْعَجْزِ عَنْ تَنَاوُلِ مَا لَمْ يُحِيطُوا بِهِ عِلْماً، وَ سَمَّى تَرْكَهُمُ التَّعَمُّقَ فِيمَا لَمْ يُكَلِّفْهُمُ الْبَحْثَ عَنْ كُنْهِهِ رُسُوخاً. فَاقْتَصِرْ عَلَى ذَلِكَ وَلاَ تُقَدِّرْ عَظَمَةَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَى قَدْرِ عَقْلِكَ، فَتَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ.

...

«راسخان در علم» كيانند؟

و بدان كه «راسخان در علم» كسانى هستند كه به جهل خود درباره امور غيبى اقرار مى‌كنند و اين اقرار و اعتراف، آنها را از ورود به درهاى بسته و ممنوعه و پرده‌هاى غيبى بى‌نياز كرده است. يعنى آنها به تمام امور غيبى كه براى‌شان مجهول است اقرار دارند و جستجوى آنچه به آن راهى ندارند، نمى‌نمايند، مبادا به گمراهى و بيراهه كشيده شوند.

از اين‌رو، خداى متعال، آنان و اعتراف و اقرارشان به جهل و ناتوانى علمى را ستوده و فرموده است: «وَ الرّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا...»⁽⁶⁾«و ريشه‌داران در علم... [؛آنان‌كه] مى‌گويند: ما بدان ايمان آورده‌ايم، همه [چه محكم و چه متشابه [از جانب پروردگار ماست». و ترك كنجكاوى و تعمق آنان را در آنچه وظيفه آنها نيست را رسوخ (علم ثابت و پابرجا) ناميده است، چون انسانِ راسخِ در علم، آنچه از نظر علمى مقدور و نامقدور است مى‌شناسد. لذا آنچه ممكن و مقدور است بررسى و آنچه مقدور نيست رها مى‌كند، به خلاف كسى كه در علم ريشه ندارد كه مى‌پندارد هر علمى قابل دسترسى است؛

...

...

بنابراين چنين كسى در هر علمى، خواه مقدور و خواه نامقدور، كنجكاوى مى‌كند.

پس به همين اندازه (= ايمان اجمالى) بسنده كن و كنجكاوى نكن و براى عظمت الهى بر اساس عقل محدود خويش حدّى تعيين نكن، زيرا خداوند نامحدود است و محدود نمى‌تواند بر نامحدود احاطه بيابد، و گرنه از حيث منطقى «خُلف» لازم مى‌آيد⁽¹⁾. و [بدان كه] اگر چنين كردى هلاك خواهى شد، چون با اين كارِ خود به چيزى كه خلاف حقيقت است، اذعان نمودى، و اين كفر است [و نتيجه كفر روشن است كه هلاكت و بدفرجامى خواهد بود].

هُوَ الْقَادِرُ الَّذِي إِذَا⁽¹⁾ارْتَمَتِ⁽²⁾الاْءَوْهَامُ لِتُدْرِكَ مُنْقَطَعَ⁽³⁾قُدْرَتِهِ، وَ حَاوَلَ الْفِكْرُ الْمُبَرَّأُ مِنْ خَطَرَاتِ الْوَسَاوِسِ أَنْ يَقَعَ عَلَيْهِ⁽⁴⁾فِي عَمِيقَاتِ غُيُوبِ مَلَكُوتِهِ⁽⁵⁾، وَ تَوَلَّهَتِ⁽⁶⁾الْقُلُوبُ إِلَيْهِ لِتَجْرِيَ⁽⁷⁾فِي كَيْفِيَّةِ صِفَاتِهِ، وَ غَمَضَتْ⁽⁸⁾مَدَاخِلُ الْعُقُولِ فِي حَيْثُ لاَ تَبْلُغُهُ الصِّفَاتُ⁽⁹⁾لِتَنَاوُلِ عِلْمِ ذَاتِهِ، رَدَعَهَا وَ هِيَ تَجُوبُ⁽¹⁰⁾مَهَاوِيَ⁽¹¹⁾سُدَفِ⁽¹²⁾الْغُيُوبِ، مُتَخَلِّصَةً إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ فَرَجَعَتْ إِذْ جُبِهَتْ⁽¹³⁾مُعْتَرِفَةً بِأَنَّهُ لاَ يُنَالُ بِجَوْرِ⁽¹⁴⁾الاْءِعْتِسَافِ⁽¹⁵⁾كُنْهُ مَعْرِفَتِهِ⁽¹⁶⁾، وَ لاَ تَخْطُرُ بِبَالِ أُولِي الرَّوِيَّاتِ⁽¹⁷⁾خَاطِرَةٌ⁽¹⁸⁾مِنْ تَقْدِيرِ جَلاَلِ عِزَّتِه. الَّذِي ابْتَدَعَ الْخَلْقَ عَلَى غَيْرِ مِثَالٍ امْتَثَلَهُ، وَ لاَ مِقْدَارٍ احْتَذَى عَلَيْهِ مِنْ خَالِقٍ⁽¹⁹⁾مَعْهُودٍ كَانَ قَبْلَهُ.

...

تبيين صفات الهى به بيانى ديگر

امام عليه‌السلام دوباره مطالب قبلى را با روشى جديد مطرح مى‌فرمايد: خداوند آن قدرتمندى است كه اگر پندارها بخواهند منتهاى قدرت او را تعيين كنند، چنان‌كه انسان قدرتِ مثلاً زيد را در برداشتنِ وزنه سنگين صد كيلو و يا در فهم كتابى مثل معالم، مى‌داند، و اگر فكر سالم و پيراسته از خطرات وسوسه⁽²⁰⁾بخواهد او را كه در ملكوت و منتهاى غيب است

...

...

ادراك كند و ذات او را بشناسد، و اگر قلب‌هاى مشتاق و شيداى فهم و دركِ كُنه حضرتش بخواهند كيفيّت صفات الهى را دريابند (اينكه آيا صفات او مانند صفات مخلوقات است يا خير)، و اگر عقل‌ها بخواهند با نهايت دقت و موشكافىِ غير قابل وصف وارد راه‌هاى شناخت ذات حضرتش گردند، خداىِ قادر، تمام اين افكار و پندارها و قلوب و عقول را باز خواهد داشت. اين عبارت كنايه از آن است كه اين ابزار ادراك، در رسيدن به اين مقصد ناتوانند و او فراتر از حدِّ توصيف است.

اين عقول و پندارها و افكار و قلوب كه براى كشف حقيقت و شناخت ذات خدا تلاش مى‌كنند، [چنان است كه] در شب تاريك بر لب پرتگاه‌ها و در تاريكى‌هاى غيب حركت مى‌كنند و هرگز به مقصد نخواهند رسيد و هرگاه بخواهند از اين حيرت و سرگردانى رها شوند و به مقصود برسند دست رد بر سينه‌شان خواهد خورد و بازگردانده خواهند شد.

[در حالى باز مى‌گردند كه] اعتراف مى‌كنند به اينكه با كجراهه و بيراهه نمى‌توانند به حقيقتِ شناختِ الهى بار يابند. پس گويى فكر و عقل و قلب از بيراهه، و بيرون از جاده حقيقت حركت مى‌كنند و [با پيمودن بيراهه] مى‌خواهند كُنه ذات خدا را كشف كنند.

و به ذهن هيچ خردمندى، اندكى از جلال عزّت بى‌نهايت الهى خطور نمى‌كند.

همان [خدايى] كه هستى را بدون الگو و بدون پيروى از ديگرى پديد آورد؛ چون اصلاً الگويى نبود تا بخواهد از آن مثلاً پيروى كند و مقياس و حجمى وجود نداشت تا خدا آن را از خالق قبلى گرفته و اندازه خلقت خود را با آن مقايسه كرده باشد، بلكه خدا به تنهايى اين جهان را - هم در اصل و هم در اندازه - بى‌سابقه و بدون نياز به الگو آفريده است.

وَ أَرَانَا مِنْ مَلَكُوتِ قُدْرَتِهِ، وَ عَجَائِبِ مَا نَطَقَتْ بِهِ آثَارُ حِكْمَتِهِ، وَ اعْتِرَافِ⁽¹⁾الْحَاجَةِ مِنَ الْخَلْقِ إِلَى⁽²⁾أَنْ يُقِيمَهَا بِمِسَاكِ⁽³⁾قُوَّتِهِ، مَا دَلَّنَا⁽⁴⁾بِاضْطِرَارِ قِيَامِ الْحُجَّةِ لَهُ⁽⁵⁾عَلَى مَعْرِفَتِهِ⁽⁶⁾، وَ ظَهَرَتْ فِي الْبَدَائِعِ الَّتِي أَحْدَثَهَا آثَارُ صَنْعَتِهِ⁽⁷⁾، وَ أَعْلاَمُ حِكْمَتِهِ⁽⁸⁾، فَصَارَ كُلُّ مَا خَلَقَ حُجَّةً لَهُ وَ دَلِيلاً عَلَيْهِ، وَ إِنْ كَانَ خَلْقاً صَامِتاً فَحُجَّتُهُ⁽⁹⁾بِالتَّدْبِيرِ نَاطِقَةٌ، وَ دَلاَلَتُهُ عَلَى الْمُبْدِعِ قَائِمَةٌ.

...

دلالت‌هاى خدايى

در اين جهان هستى چند چيز بر وجود خدا و بر شناخت او دلالت قطعى دارند، از آن جمله اينكه حضرتش با آثار قدرت خود در هستى، كه بر ملك عظيم او دلالت دارد، و شگفتى‌هايى كه آثار حكمت الهى است، يعنى در جهان مجموعه موجوداتى وجود دارند كه گوياى عجايب خلقت هستند، و نيز اعتراف آفريده‌ها به نيازمندى‌شان به كسى كه امور آنها را با قدرت خود سامان دهد و با تدبير خود آنها را اداره و حفظ كند، ضرورت اقامه حجت و برهان بر شناختِ خويش را به ما نشان داد. پس اين سه امر، يعنى ملكوت هستى و شگفتى‌هاى جهان و اعتراف خلق، دلالت بر وجود خداى سبحان دارند و انسان ناچار است خدا را بشناسد و هيچ‌گونه عذرى در عدم شناخت وجود ندارد.

و در پديده‌هاى بديع و شگفتى كه خداى سبحان آنها را از عدم به وجود آورده است،

...

...

نشانه‌هاى صنعت و نشانه‌هاى حكمت حضرتش آشكار است.

پس هر كدام از آفريده‌ها، برهان پروردگار⁽¹⁾و دليل آشكارى بر وجود صانع خويش، يعنى خداى سبحان، هستند. به اين معنا كه اگر خدايى نبود اينها از كجا به وجود مى‌آمدند؟

و اگر اين پديده‌ها مانند جمادات و حيوانات و نباتات خموشند با زبان بى‌زبانى از آفريننده‌اى توانا و حكيم با آدميان سخن مى‌گويند و شهادت مى‌دهند كه مدبّرى حكيم با قدرت خود آنها را آفريده است و معناى سخنگويىِ آنها همان دلالت وجودى آنهاست، و چون اثر، بر مؤثر دلالت مى‌كند حتى اگر خاموش باشد، دلالت اين پديده‌ها بر خداى مبدع روشن و آشكار است.

[برگ درختان سبز در نظر هوشيار *** هر ورقش دفترى است معرفت كردگار]

فَأَشْهَدُ أَنَّ مَنْ شَبَّهَكَ بِتَبَايُنِ أَعْضَاءِ خَلْقِكَ، وَ تَلاَحُمِ⁽¹⁾حِقَاقِ⁽²⁾مَفَاصِلِهِمُ⁽³⁾الْمُحْتَجِبَةِ لِتَدْبِيرِ حِكْمَتِكَ، لَمْ يَعْقِدْ غَيْبَ ضَمِيرِهِ⁽⁴⁾عَلَى مَعْرِفَتِكَ، وَ لَمْ يُبَاشِرْ قَلْبَهُ الْيَقِينُ⁽⁵⁾بِأَنَّهُ لاَ نِدَّ⁽⁶⁾لَكَ، وَ كَأَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ تَبَرُّوءَ التَّابِعِينَ مِنَ الْمَتْبُوعِينَ إِذْ يَقُولُونَ: «تَاللّهِ إِنْ⁽⁷⁾كُنّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ⁽⁸⁾إِذْ نُسَوِّيكُمْ⁽⁹⁾بِرَبِّ الْعالَمِينَ»⁽¹⁰⁾. كَذَبَ الْعَادِلُونَ⁽¹¹⁾بِكَ، إِذْ شَبَّهُوكَ بِأَصْنَامِهِمْ، وَ نَحَلُوكَ⁽¹²⁾حِلْيَةَ الْمَخْلُوقِينَ بِأَوْهَامِهِمْ، وَ جَزَّءُوكَ تَجْزِئَةَ الْمُجَسَّمَاتِ بِخَوَاطِرِهِمْ، وَ قَدَّرُوكَ عَلَى الْخِلْقَةِ الْمُخْتَلِفَةِ الْقُوَى بِقَرَائِحِ⁽¹³⁾عُقُولِهِمْ.

...

گمراهى قائلان به تشبيه

[بار خدايا،] من گواهى مى‌دهم كه اگر كسى تو را به مخلوقاتى تشبيه كند كه داراى اندام (از قبيل گوش و چشم و زبان و امثال اينها) و مفاصلى هستند كه با تدبير حكيمانه با گوشت و پوست پوشانيده شده‌اند [تا آسيبى نبينند، چنين كسى] در نهانخانه دل و سويداى قلب به معرفت تو دست نيافته است، چون تو را به چيزى تشبيه كرده است كه تو مانند آن نيستى و يقين قلبى پيدا نكرده كه تو شريك و انبازى ندارى، چون وقتى خداى متعال شبيه به انسان يا حيوان باشد، به دليل اشتراك دو همانند در حكم، آن دو با خداوند شريك خواهند بود.

گويى اينان نشنيده‌اند و نخوانده‌اند كه قرآن كريم، اظهار بيزارى تابعان را از متبوعان، و پيروان را از راهبران گمراهى در قيامت نقل مى‌كند، آنجا كه مى‌فرمايد: «سوگند به خدا كه

...

...

ما در گمراهى آشكار بوديم، آنگاه كه شما را با پروردگار جهانيان برابر مى‌كرديم».

كسانى كه مخلوقات را با تو همسنگ و همسان مى‌دانند، سخن به ناروا گفته‌اند، زيرا تو را با بتهايشان تشبيه كرده‌اند و مى‌گويند همان‌طور كه خداى سبحان خداست، بتها نيز خدا هستند، و بر اساس گمان و خيال باطلِ خود، صفات مخلوقات را از قبيل جسمانيت به تو دادند و با افكار نادرست خود تو را مانند اجسام، داراى اجزا مى‌دانند، چون از ويژگى‌هاى اجسام آن است كه داراى بخش و جزء باشند؛ و قول به اينكه خداى سبحان شريك دارد به آن معناست كه او از جزء جزء برخوردار است. وانگهى شركا از يك جهت همسو و همانند هستند و از جهت ديگر باهم تفاوت و افتراق دارند.

و آنان تو را با ذوق‌هاى عقلى خود با مخلوقاتِ داراى قوا و احساس‌هاى مختلف مقايسه مى‌كنند. عقل آنها پيشنهاد قياسِ با خلق مى‌دهد، در حالى كه خداى سبحان داراى قواى مختلف نيست تا اين قياس صورت گيرد، بلكه يك ذات كاملاً يگانه و واحدى است كه نه اجزاى مختلف دارد و نه احساس‌ها و نيروهاى گوناگون در او نقش آفرينى مى‌كنند.

وَ أَشْهَدُ أَنَّ مَنْ سَاوَاكَ بِشَيْءٍ مِنْ خَلْقِكَ فَقَدْ عَدَلَ بِكَ، وَ الْعَادِلُ بِكَ كَافِرٌ بِمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ مُحْكَمَاتُ آيَاتِكَ وَ نَطَقَتْ عَنْهُ شَوَاهِدُ حُجَجِ بَيِّنَاتِكَ، وَإِنَّكَ أَنْتَ اللَّهُ الَّذِي لَمْ تَتَنَاهَ فِي الْعُقُولِ فَتَكُونَ فِي مَهَبِّ⁽¹⁾فِكْرِهَا مُكَيَّفاً⁽²⁾، وَ لاَ فِي رَوِيَّاتِ⁽³⁾خَوَاطِرِهَا فَتَكُونَ مَحْدُوداً مُصَرَّفاً.

...

و گواهى مى‌دهم كه هركس تو را با چيزى از آفريده‌هايت مساوى بداند، در واقع تو را معادل آن قرار داده است، و بديهى است كه چنين كسى بر اساس آيات محكم قرآن كافر است؛ زيرا آيات محكم (غير متشابه) قرآن دلالت مى‌كنند كه خدا شبيه و مانندى ندارد مثل آيه «ليسَ كَمِثلِهِ شَى‌ءٌ...»⁽⁴⁾«چيزى مانند او نيست» و يا آيه «وَ لم يَكُن لهُ كُفُواً اَحَدٌ»⁽⁵⁾«و او را هيچ همتايى نباشد». پس هركه چنين عقيده‌اى ندارد با قرآن مخالفت كرده و كافر است. همچنين دلايل روشن با صراحت تمام و نداى بلند گواهى مى‌دهند كه تو با موجودات ديگر شبيه و برابر نيستى و صفات تو با صفات هيچ يك از آفريدگانت شباهت ندارد.

و [گواهى مى‌دهم كه] تو خدايى هستى كه در عقول بشرى محدود نمى‌شوى و عقول نمى‌توانند تو را درك كنند و در نتيجه در محل جولان فكر و انديشه به رنگ و كيفيت [كه[ فكر [آن را پرورانده] در نمى‌آيى، چون دريافته عقل همواره به رنگ همان عقل در مى‌آيد و عقل رنگ خود را به آن چيز مى‌بخشد. نيز در وهم و انديشه و آنچه بر قلب خطور مى‌كند نمى‌گنجى تا محدود گشته و تحت تصرّف آنها درآيى و بتوانند به حريم تو راه يابند [تو از حد تصوّر برتر هستى].

...

...

دليل تأكيد امام عليه‌السلام بر پرهيز از همانند پنداشتن خدا به مخلوقات

از آن جهت كه خداى سبحان از صفات مخلوقات منزّه و مبرّا است و غالب مردم با تصوير ذهنى خود از خدا صورتى شبيه به آفريدگان مى‌سازند و گمان مى‌كنند كه خداى متعال نيز مانند آنهاست، امام عليه‌السلام در اين خطبه و ساير خطبه‌هاى خويش با تأكيدهاى فراوان مسأله پرهيز از تشبيه حضرتش به خلق را مطرح و در قالب‌هاى گفتارى گوناگونى مطلب را به درستى بيان فرموده است. ديگر اينكه تنها راهى كه خدا را از آنچه شايسته آن نيست منزّه مى‌داند راه اهل‌بيت عصمت و طهارت عليهم‌السلام است؛ همان‌هايى كه خداوند را در حدّ و توان بشرى شناخته‌اند، ولى شناختِ ذات پروردگار براى همگان، محال و ناممكن است، زيرا خداى سبحان نامحدود و نامتناهى، و عقل بشر متناهى و محدود است، و متناهى نمى‌تواند بر نامتناهى احاطه يافته، آن را بشناسد و گرنه خُلف⁽¹⁾لازم مى‌آيد. و دليل اينكه خداوند نامحدود و عقل محدود است مطلبى است روشن و نيازى به توضيح ندارد.

و منها: قَدَّرَ مَا خَلَقَ فَأَحْكَمَ تَقْدِيرَهُ، وَ دَبَّرَهُ⁽¹⁾فَأَلْطَفَ تَدْبِيرَهُ⁽²⁾، وَ وَجَّهَهُ لِوِجْهَتِهِ فَلَمْ يَتَعَدَّ حُدُودَ مَنْزِلَتِهِ، وَلَمْ يَقْصُرْ دُونَ الاْءِنْتِهَاءِ إِلَى غَايَتِهِ، وَ لَمْ يَسْتَصْعِبْ⁽³⁾إِذْ أُمِرَ بِالْمُضِيِّ عَلَى إِرَادَتِهِ وَ كَيْفَ وَ إِنَّمَا صَدَرَتِ الاْءُمُورُ عَنْ مَشِيئَتِهِ؟ الْمُنْشِئُ أَصْنَافَ الاْءَشْيَاءِ بِلاَ رَوِيَّةِ فِكْرٍ⁽⁴⁾آلَ إِلَيْهَا، وَ لاَ قَرِيحَةِ⁽⁵⁾غَرِيزَةٍ⁽⁶⁾أَضْمَرَ عَلَيْهَا، وَ لاَ تَجْرِبَةٍ أَفَادَهَا⁽⁷⁾مِنْ حَوَادِثِ الدُّهُورِ، وَ لاَ شَرِيكٍ أَعَانَهُ عَلَى ابْتِدَاعِ عَجَائِبِ الاْءُمُورِ. فَتَمَّ⁽⁸⁾خَلْقُهُ، وَ أَذْعَنَ⁽⁹⁾لِطَاعَتِهِ، وَ أَجَابَ إِلَى دَعْوَتِهِ، وَ لَمْ يَعْتَرِضْ دُونَهُ رَيْثُ الْمُبْطِى‌ءِ⁽¹⁰⁾، وَ لاَ أَنَاةُ الْمُتَلَكِّئِ⁽¹¹⁾.

...

و از اين خطبه است:

اراده پروردگار در امور تكوينى

خداى سبحان انواع مخلوقات و پديده‌ها را به مقدار معين و بر اساس حكمت خاصى آفريده، و آفرينش آنها بى‌نظم و بى‌سامان نيست. او براى هر چيزى، جايگاه شايسته آن را آفريده است و تدبير و مديريت آن را به عهده گرفته و در آن دقت كامل به كار برده است، تا جاى هيچ‌گونه نياز تأمين نشده‌اى باقى نمانده باشد.

و آن را در مسير شايسته خويش به حركت درآورده تا آن چيز، از حدّ و جايگاه خود نگذرد و در همان جايگاهى كه خداوند براى آن مشخص فرموده بماند و در عين حال از رسيدن به هدف نيز كوتاهى نكند، چرا كه هر موجودى ناچار است كه به هدفِ از قبل

...

...

تعيين شده‌اش از سوى خداوند برسد. مثلاً بلندى نخل خرما معيّن است و اين درخت از رسيدن به آن ارتفاع معيّن هرگز كوتاهى نمى‌كند [و از آن نيز فراتر نمى‌رود].

و چون مأمور است طبق اراده الهى حركت كند و خداى متعال نيز راه رسيدن به هدف را آسان ساخته است، احساس سختى نمى‌كند. ناگفته نگذريم كه همه موارد پيشگفته درباره امور تكوينى از قبيل: حركت خون در بدن، ضربان قلب و نبض رگ‌ها، دستگاه گوارش، گياهان و پديده‌هاى ديگر اين جهان است، كه بر اساس اراده الهى و به طور طبيعى راه خود را طى مى‌كنند [و گرنه در امور تشريعى خداوند انسان را آزاد گذارده تا با اختيار خود راه درست يا نادرست را برگزيند و آن را بپيمايد].

چگونه مى‌تواند موجودى از فرمان الهى سرپيچى كند، در حالى كه امور مربوط به آن بر اساس مشيّت و اراده خدا مقرر شده، و سر به فرمان خدا نهاده است و اگر خداى متعال نمى‌خواست هرگز آن چيز به عرصه وجود و هستى نمى‌آمد.

چگونگى خلقت آفريده‌هاى گوناگون

خداوند آفريدگان گوناگون را بدون رجوع به هيچ‌گونه فكر و تأمّلى پديد آورد، به‌خلاف انسان‌ها كه هر كارى را پس از تفكر و زمينه‌سازى انجام مى‌دهند و قبل از انجام دادن آن به آنچه در ذهن پرورانده‌اند مراجعه مى‌كنند.

و ذهنيّت و برنامه‌ريزى ذهنى و درونى نداشت، به‌خلاف آدمى كه نخست جرقه‌اى در ذهنش مى‌زند آنگاه روى جزئياتِ آن كار مى‌كند و بعد از نتيجه‌گيرى روشن، اقدام مى‌كند.

و در آفرينش اشيا تجربه‌اى كه از حوادث روزگار گرفته باشد نداشت در حالى‌كه آدمى با تجربه‌اندوزى از حوادث پيشين، در افكار و اعمالش تجديدنظر و آنها را تصحيح مى‌كند.

...

...

و هيچ شريكى كه او را بر آفرينش ابداعى اين عجايبِ خلقت كمك كرده باشد نداشت زيرا خداوند شريكى ندارد تا او را در آفرينش يارى كند، بلكه او يكتاى يگانه‌اى است كه خود تمامى موجودات را آفريده است.

هستى فرمانبردار

آفرينش جهان به دست تواناى آن يگانه بى‌همتا كامل شد و تمام موجودات سر به فرمان او سپرده و به طاعت او اذعان و دعوت او را اجابت نمودند.

و پديده‌ها در اجابت فرمان حضرتش كندى نورزيده و هرچه حضرتش خواسته به مجرّد اراده، بى‌درنگ تحقق يافته است.

فَأَقَامَ مِنَ الاْءَشْيَاءِ أَوَدَهَا⁽¹⁾، وَ نَهَجَ⁽²⁾حُدُودَهَا، وَ لاَئَمَ⁽³⁾بِقُدْرَتِهِ بَيْنَ مُتَضَادِّهَا، وَ وَصَلَ أَسْبَابَ قَرَائِنِهَا، وَ فَرَّقَهَا أَجْنَاساً مُخْتَلِفَاتٍ فِي الْحُدُودِ وَ الاْءَقْدَارِ، وَ الْغَرَائِزِ وَ الْهَيْئَاتِ، بَدَايَا⁽⁴⁾خَلاَئِقَ أَحْكَمَ صُنْعَهَا، وَ فَطَرَهَا عَلَى مَا أَرَادَ وَ ابْتَدَعَهَا.

...

هماهنگى در نظام آفرينش

بنابراين خداى متعال، كجى‌ها و ناراستى‌هاى آفرينش را برطرف نمود، يعنى در مخلوقات هيچ‌گونه كجى وجود ندارد و حدود و تمايز آنها را تعيين فرمود.

و ميان اشياء متضاد و هماهنگى برقرار كرد. مثلاً ميان آتش و آب كه با يكديگر در تضادند جمع نمود. و وسايل نزديكى و مقارنت آنها را فراهم ساخت تا هر چيزى با قرين و جفت خود همراه شود.

و اشياء را از نظر حدود و اندازه، مانند بزرگى و كوچكى و غرائز و طبايع، يعنى خشكى وترى، و شمايل و صورت، مانند سرخى و زردى در اشكال مختلف و متفاوت آفريد. ناگفته نماند كه اينها همه از باب مثال ذكر شد و گرنه الفاظِ مطرح شده در كلام امام عليه‌السلام گسترده‌تر و پرمعناتر و داراى مصاديق فراوان‌ترى است.

[همان] مخلوقاتى كه خداوند آفرينش آن را بدون خلل و كاستى، مستحكم نمود و بر اساس اراده و مشيت خود و بدون شريك و معارض در اراده، آنها را آفريده. و لذا تمام آفريدگان همسوىِ اراده الهى آفريده شده‌اند.

و منها: في صفة السماء

اشاره

وَ نَظَمَ بِلاَ تَعْلِيقٍ رَهَوَاتِ⁽¹⁾فُرَجِهَا⁽²⁾، وَ لاَحَمَ صُدُوعَ⁽³⁾انْفِرَاجِهَا، وَ وَشَّجَ⁽⁴⁾بَيْنَهَا وَ بَيْنَ أَزْوَاجِهَا، وَ ذَلَّلَ لِلْهَابِطِينَ بِأَمْرِهِ، وَ الصَّاعِدِينَ بِأَعْمَالِ خَلْقِهِ، حُزُونَةَ⁽⁵⁾مِعْرَاجِهَا⁽⁶⁾، وَ نَادَاهَا بَعْدَ إِذْ هِيَ دُخَانٌ، فَالْتَحَمَتْ⁽⁷⁾عُرَى⁽⁸⁾أَشْرَاجِهَا⁽⁹⁾، وَ فَتَقَ⁽¹⁰⁾بَعْدَ الاِْرْتِتَاقِ⁽¹¹⁾صَوَامِتَ⁽¹²⁾أَبْوَابِهَا.

...

و بخشى از اين خطبه در توصيف آسمان است

چگونگى خلقت آسمان

و [خداوند] آسمان‌ها را بدون آنكه به جايى تكيه داده يا از چيزى آويخته باشند - چنان‌كه چيزى را به وسيله ريسمان به جاهاى بلند مى‌آويزند - برافراشته است. و شكاف‌هاى باز آسمان‌ها را به يكديگر متصل ساخت و فضاى خالى را پر نمود. ناگفته نگذريم كه چون فضا پر و پيوسته است، اين تعبير صحيح مى‌باشد. چنان‌كه تعبير قبلى، بازهم درست است، زيرا طبقات بالا از نظر تراكم و نازكى (= رقيق بودن) مختلف هستند.

و آسمان‌ها و همتايان آن، يعنى ستارگان و اجرام آسمانى را هماغوش ساخت.

و آسمان را تسليم و رام فرشتگانى كرد كه امر او را پايين مى‌آورند و اعمال بندگان را بالا مى‌برند. چون اعمال بندگان به واسطه فرشتگان به آسمان بالا مى‌روند و بالا رفتن از آسمان را كه كارى است دشوار، آسان ساخت.

و آسمان‌ها را كه پيش از آن به صورت دود بوده‌اند مخاطب قرار داد و آنها را فراخواند چنان‌كه مى‌فرمايد: «ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَ هِىَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلاْءَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً

...

...

قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ»⁽¹⁾«سپس آهنگ [آفرينش] آسمان كرد، و آن دودى بود. پس به آن و به زمين فرمود: خواه يا ناخواه بياييد. آن دو گفتند: فرمان‌پذير آمديم».

البته خداى سبحان آسمان‌ها را از بخار ساخت، ولى به جهت مشابهت شكل بخار و دود از بخار به دود تعبير فرموده است.

سپس توده‌هاى گسترده دود (= بخار) را به هم پيوست تا آسمان كاملاً به هم پيوسته گرديد و بعد از پيوستگى، درهاى ساكت آن را گشود. به كار بردن واژه «عروة» به معناى دستگيره، از آن‌روست كه هر قطعه‌اى [از آسمان] كه بسان دستگيره‌اى است كه گرفته شده به قطعه ديگرى پيوسته است. سكوت در اينجا كنايه از بسته بودن است و معناى آن چنين مى‌شود: پس از آنكه درهاى آسمان بسته بود، خداوند آنها را گشود و راه فرود و بازگشت فرشتگان را باز كرد.

وَ أَقَامَ رَصَداً مِنَ الشُّهُبِ⁽¹⁾الثَّوَاقِبِ⁽²⁾عَلَى نِقَابِهَا⁽³⁾، وَ أَمْسَكَهَا مِنْ أَنْ تُمُورَ⁽⁴⁾فِي خَرْقِ الْهَوَاءِ⁽⁵⁾بِأَيْدِهِ⁽⁶⁾، وَ أَمَرَهَا أَنْ تَقِفَ⁽⁷⁾مُسْتَسْلِمَةً لاِءَمْرِهِ، وَ جَعَلَ شَمْسَهَا آيَةً مُبْصِرَةً لِنَهَارِهَا⁽⁸⁾، وَ قَمَرَهَا آيَةً مَمْحُوَّةً⁽⁹⁾مِنْ لَيْلِهَا⁽¹⁰⁾، فأَجْرَاهُمَا فِي مَنَاقِلِ⁽¹¹⁾مَجْرَاهُمَا⁽¹²⁾، وَ قَدَّرَ⁽¹³⁾سَيْرَهُمَا فِي مَدَارِجِ⁽¹⁴⁾دَرَجِهِمَا، لِيُمَيِّزَ بَيْنَ اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ بِهِمَا، وَ لِيُعْلَمَ عَدَدُ السِّنِينَ وَ الْحِسَابُ بِمَقَادِيرِهِمَا. ثُمَّ عَلَّقَ فِي جَوِّهَا⁽¹⁵⁾فَلَكَهَا، وَ نَاطَ⁽¹⁶⁾بِهَا زِينَتَهَا مِنْ خَفِيَّاتِ⁽¹⁷⁾دَرَارِيِّهَا⁽¹⁸⁾وَ مَصَابِيحِ كَوَاكِبِهَا.

...

شهاب‌سنگ‌ها و علوم جديد و قرآن

و بر سر راه‌هاى رخنه [شياطين] و قابل استراق سمع، كمين‌گاه‌هايى قرار داد و شهاب‌سنگ‌هاى برّان و سوزان را بر سر آن كمين‌گاه‌ها مأمور ساخت، چنان‌كه در قرآن مى‌فرمايد: «إِلاّ مَنْ خَطَفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ»⁽¹⁹⁾«مگر كسى كه [از سخن بالاييان[ يكباره استراق سمع كند، كه شهابى شكافنده از پى او مى‌تازد». بر اساس رواياتِ فراوان، شياطين به بالاى جوّ صعود مى‌كنند تا كلمات فرشتگان را بشنوند. پس هرگاه بخواهند بالا بروند و استراق سمع كنند به وسيله شهابسنگ‌ها به آنها حمله مى‌شود و مى‌سوزند. علم

...

...

جديد نيز ثابت كرده كه جوّ محلّ سكونت ارواح خوب و شرور است، چنان‌كه در كتاب على حافة العالم الأثيري (= در آستانه جهان اثيرى) اين مطلب آمده است و نيز علم جديد مى‌گويد كه زمين در معرض بمباران‌هاى جوّى بود كه اگر لايه نيتروژنى وجود نداشت تا اين بمب‌ها را بسوزاند به زمين برخورد مى‌كردند و ساكنان زمين با مشكل بسيار بزرگى روبه‌رو مى‌شدند⁽¹⁾.

و نيز با قدرت خود اجرام آسمانى را از جنبش و حركت در فضا حفظ كرد؛ چرا كه مثلاً كره زمين با اينكه در هوا معلق است، به‌خلاف مسير حركت خود حركت نمى‌كند.

و زمين و ساير كرات و سيارات آسمانى را فرمان داد از مدار خود فاصله نگيرند و آنها نيز كاملاً تسليم فرمان خدا هستند، چنان‌كه مى‌فرمايد: «...فَقالَ لَها وَ لِلاْءَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ»⁽²⁾«پس به آن (آسمان) و به زمين فرمود: خواه يا ناخواه بياييد. آن دو گفتند: فرمان‌پذير آمديم».

نقش ماه و خورشيد

خداى سبحان خورشيد را در آسمان دليلى روشن بر وجود خود و موجب پيدايى اشياء براى انسان‌ها در روز قرار دارد، و ماه را در آسمان نشانه‌اى قرار داد كه نور آن مانند خورشيد نيست، بلكه نور در آن [به تدريج] زدوده مى‌شود؛ يا به اين معنا است كه ماه در برخى از اوقات از صحنه آسمان محو مى‌شود و به چشم نمى‌آيد.

پس خورشيد و ماه را در برج‌ها و مدارهايى كه محل انتقال اين دو كوكب هستند به حركت در آورد و اندازه حركت آنها را در اين مدارها معين و منظم ساخت، و مدار آنها را

...

...

كاملاً مشخص نمود.

وجود ماه و خورشيد در آسمان براى آن است كه روز و شب با آنها مشخص شوند. يعنى به واسطه طلوع خورشيد در روز و طلوع ماه و غروب خورشيد، شب پديد مى‌آيد. و نيز شماره سال‌ها و حساب، با اندازه‌هاى اين دو جرم آسمانى تعيين و دانسته مى‌شوند؛ يعنى روز و ماه و سال و محاسبه اوقات و زمان در وعده‌ها، پيمان‌ها و قراردادها و نيز پايان مهلت(زمان‌ها و سرآمدن)ها با اين دو (= ماه و خورشيد) معيّن مى‌شوند.

ستارگان زينت‌بخش آسمان

سپس خداى سبحان در آسمان و فضا، افلاك و مدارها و اختران را شناور ساخت و زيبايى و زيور آسمان را به اين كواكب وابسته فرمود. چنان‌كه خود در قرآن مى‌فرمايد: «إِنّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ»⁽¹⁾«ما آسمان اين دنيا را به زيور اختران آراستيم».

اين زيورهاى آسمان عبارتند از گوهرهاى درخشان، يعنى ستارگان كوچك و چراغ‌هاى فروزان، يعنى ستارگان بزرگى كه در شب پرتو مى‌افكنند.

وَ رَمى مُسْتَرِقِي السَّمْعِ بِثَوَاقِبِ شُهُبِهَا، وَ أَجْرَاهَا عَلَى أَذْلاَلِ⁽¹⁾تَسْخِيرِهَا؛ مِنْ ثَبَاتِ ثَابِتِهَا، وَ مَسِيرِ⁽²⁾سَائِرِهَا، وَ هُبُوطِهَا وَ صُعُودِهَا، وَ نُحُوسِهَا وَ سُعُودِهَا.

...

شهاب‌سنگ‌ها و ستارگان فرخنده و شوم

و محل استراقِ سمعِ شياطين، يعنى جايى را كه آنان دزدانه سخن فرشتگان را مى‌شنيدند با شهاب‌سنگ‌هاى سوزان سنگ‌باران كرد.

و ستارگان و سيّارات را [هر يك] در مدارى معين رام كرده و به حركت درآورد، به گونه‌اى كه از آن راه نمى‌توانند خارج شوند. بيشتر اين ستارگان بدون اينكه جاى خود را عوض كنند همواره مى‌گردند، كه ثوابت نام دارند؛ ولى سيّارات هفت‌گانه يا بيشتر، چنان‌كه در علوم جديد ثابت شده است، جاى خود را نيز هنگام گردش و حركت، تغيير مى‌دهند.

و پايين و بالا شدن كواكب را تنظيم فرمود؛ چون وقتى كه كوكب به خط نصف النهار برسد، بالا مى‌رود و وقتى كه از آن فاصله بگيرد پايين مى‌آيد. و برخى از آنان را سعد (= فرخنده) و پاره‌اى ديگر را نحس (= شوم) قرار داد، زيرا برخى از آنها علامت سعادت و برخى ديگر علامت نحوست هستند، همان‌گونه كه در سرزمين‌هاى ما باد شرق علامت بيمارى و باد غرب نمايانگر خوشى و خرّمى است. پس خود ستاره سعد و نحس نيست، بلكه علامت آن است.

و منها: في صفة الملائكة

اشاره

ثُمَّ خَلَقَ سُبْحَانَهُ لاِءِسْكَانِ سَمَاوَاتِهِ، وَ عِمَارَةِ الصَّفِيحِ الاْءَعْلَى⁽¹⁾مِنْ مَلَكُوتِهِ⁽²⁾خَلْقاً بَدِيعاً مِنْ مَلاَئِكَتِهِ، وَ مَلاَءَ بِهِمْ فُرُوجَ فِجَاجِهَا⁽³⁾، وَ حَشَا بِهِمْ⁽⁴⁾فُتُوقَ⁽⁵⁾أَجْوَائِهَا⁽⁶⁾، وَ بَيْنَ فَجَوَاتِ تِلْكَ الْفُرُوجِ زَجَلُ⁽⁷⁾الْمُسَبِّحِينَ مِنْهُمْ فِي حَظَائِرِ الْقُدُسِ⁽⁸⁾، وَ سُتُرَاتِ الْحُجُبِ⁽⁹⁾، وَ سُرَادِقَاتِ⁽¹⁰⁾الْمَجْدِ. وَ وَرَاءَ ذَلِكَ الرَّجِيجِ⁽¹¹⁾الَّذِي تَسْتَكُّ⁽¹²⁾مِنْهُ الاْءَسْمَاعُ سُبُحَاتُ⁽¹³⁾نُورٍ تَرْدَعُ الاْءَبْصَارَ عَنْ بُلُوغِهَا، فَتَقِفُ خَاسِئَةً⁽¹⁴⁾عَلَى حُدُودِهَا.

...

و بخشى از اين خطبه در توصيف فرشتگان است

توصيف فرشتگان

سپس خداى سبحان براى سكونت آسمانها و آبادى پهنه اعلاى ملكوت خويش فرشتگان را كه خلقتى جديد و بديع دارند، آفريد. منظور از آسمان‌ها در اينجا فضاست، چنان‌كه خداوند مى‌فرمايد: «وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً»⁽¹⁵⁾«و از آسمان، آبى پاك فرود آورديم» و در وصف پرندگان مى‌فرمايد: «أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ...»⁽¹⁶⁾«آيا به

...

...

سوى پرندگان كه در فضاى آسمانْ رام شده‌اند، ننگريسته‌اند؟».

و به وسيله فرشتگان تمام فاصله‌هاى موجود در راه‌هاى آسمانى و فضاى آن را پر ساخت. و از بين آن راه‌ها و شكاف‌هاى آسمانى صداى فرشتگان به تسبيح بلند است. اينكه انسان‌ها صداى فرشتگان را نمى‌شنوند به دليل نداشتنِ قابليت پرده صماخِ گوشِ آنهاست، چنان‌كه انسان ناشنوا صداى ما انسان‌ها را نمى‌شنود، زيرا صماخ گوش او توانايى شنيدن را ندارد.

توصيفى از ساكنان حظيره قدس و سرادق مجد

برخى از فرشتگان در حظيره‌هاى قدس (باغ‌هاى سرسبز پاكيزه) و [در پس [پرده‌هاى حجاب و خيمه‌هاى عظمت ساكن هستند. آن مكان به حجاب‌هايى تشبيه شده كه پادشاهان براى پوشيده ماندن درون كاخ خود از ديد مردم، نصب مى‌كنند.

در وراى اين صداى رعدآساىِ تسبيحِ فرشتگان كه گوش را كر مى‌كند، طبقات نور شديدى وجود دارند كه ديدگان توان ديدن آن را ندارد. پس چشم رانده شده و نااميد از ديدن، در جاى خود مى‌ماند، زيرا چشم توان محدودى دارد و نمى‌تواند به نور بسيار شديد بنگرد. البته اين نه به آن معناست كه جسمى يا شبيه به آن وجود دارد، بلكه آنجا به جهت تشريف و عظمت چنان وضعيّتى دارد، چنان‌كه خدا كعبه را روى زمين براى خودْ محل تشريف قرار داده است. بنابراين، قراردادن پرده‌ها و نورها و عرش و امثال اينها محل تشريف خداوند در آسمان است [و براى آن است كه ما با قدرت فهم محدودمان بتوانيم عظمت و حرمت خدا را دريابيم] و اگر كسى گمان كند كه خدا جسم است و يا داراى محل مشخصى است و يا به مكانى خاص نزديك‌تر و از مكانى دورتر است، در واقع به خداوند شرك ورزيده و در وادى كفر سرگردان شده است.

وَ أَنْشَأَ⁽¹⁾هُمْ عَلَى صُوَرٍ مُخْتَلِفَاتٍ، وَ أَقْدَارٍ مُتَفَاوِتَاتٍ، أُولِي أَجْنِحَةٍ⁽²⁾تُسَبِّحُ جَلاَلَ عِزَّتِهِ، لاَ يَنْتَحِلُونَ⁽³⁾مَا ظَهَرَ فِي الْخَلْقِ مِنْ صُنْعِهِ، وَ لاَ يَدَّعُونَ أَنَّهُمْ يَخْلُقُونَ شَيْئاً مِمَّا انْفَرَدَ بِهِ، «بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ. لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ»⁽⁴⁾. جَعَلَهُمْ فِيمَا⁽⁵⁾هُنَالِكَ أَهْلَ الاْءَمَانَةِ عَلَى وَحْيِهِ، وَ حَمَّلَهُمْ إِلَى الْمُرْسَلِينَ وَدَائِعَ أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ⁽⁶⁾، وَ عَصَمَهُمْ⁽⁷⁾مِنْ رَيْبِ الشُّبُهَاتِ، فَمَا مِنْهُمْ زَائِغٌ⁽⁸⁾عَنْ سَبِيلِ مَرْضَاتِهِ⁽⁹⁾.

...

ويژگى‌هاى فرشتگان

خداى متعال فرشتگان را مانند انسان‌ها به شكل‌هاى مختلف و اندازه‌هاى متفاوت آفريد.

آنها داراى بال‌هايى از جنس خاص خودشان مى‌باشند نه از جنس بال پرندگان⁽¹⁰⁾مگر آنگاه كه بخواهند به صورت پرندگان در آيند.

خداى سبحان را تسبيح و جلال عزت او را از هرچه نارواست، مانند: جسم بودن و داشتن فرزند مبرّا و منزه مى‌دانند و همواره مى‌ستايند.

به خلاف انسان‌هايى كه گاه ادعاى ربوبيت و خالقيت مى‌كنند، آفرينش هيچ موجودى را كه به عرصه وجود قدم گذارده است، به خود نسبت نمى‌دهند بلكه خالصانه اقرار به بندگى مى‌كنند.

و درباره موجوداتى كه خداى متعال خود به تنهايى آفريده است، ادّعاى خلقت ندارند چنان‌كه قرآن مى‌فرمايد: «بلكه [فرشتگان [بندگانى ارجمندند، كه در سخن بر او پيشى

...

...

نمى‌گيرند، و خود به دستور او كار مى‌كنند». اين جمله كنايه از آن است كه آنها مطيع مخلص فرمان الهى هستند و حضرت مفهوم را از آيه قرآن اقتباس فرموده است.

خداوند در آن عالم، آنان را امينان وحى خويش قرار داد تا وحى و ساير امانت‌هاى الهى، يعنى فرمان اوامر و نواهى را به پيامبران عليهم‌السلام برسانند.

و آنان را از ترديد كردنِ در الوهيّت و خدايى حضرتش حفظ نمود. لذا به‌خلاف برخى از انسان‌ها كه در خدايى پروردگار شك مى‌كنند، هرگز دچار چنين ترديدى نمى‌شوند.

پس هيچ يك از آنان از مسير رضاى پروردگار منحرف نمى‌شوند.

وَأَمَدَّهُمْ بِفَوَائِدِ الْمَعُونَةِ، وَ أَشْعَرَ⁽¹⁾قُلُوبَهُمْ تَوَاضُعَ إِخْبَاتِ⁽²⁾السَّكِينَةِ، وَ فَتَحَ لَهُمْ أَبْوَاباً ذُلُلاً⁽³⁾إِلَى تَمَاجِيدِهِ⁽⁴⁾، وَ نَصَبَ لَهُمْ مَنَاراً⁽⁵⁾وَاضِحَةً عَلَى أَعْلاَمِ⁽⁶⁾تَوْحِيدِهِ، لَمْ تُثْقِلْهُمْ مُوءْصِرَاتُ⁽⁷⁾الاْآثَامِ، وَ لَمْ تَرْتَحِلْهُمْ⁽⁸⁾عُقَبُ⁽⁹⁾اللَّيَالِي وَ الاْءَيَّامِ، وَ لَمْ تَرْمِ⁽¹⁰⁾الشُّكُوكُ بِنَوَازِعِهَا⁽¹¹⁾عَزِيمَةَ⁽¹²⁾إِيمَانِهِمْ، وَ لَمْ تَعْتَرِكِ⁽¹³⁾الظُّنُونُ عَلَى مَعَاقِدِ⁽¹⁴⁾يَقِينِهِمْ، وَ لاَ قَدَحَتْ⁽¹⁵⁾قَادِحَةُ الاْءِحَنِ⁽¹⁶⁾فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَ لاَ سَلَبَتْهُمُ الْحَيْرَةُ مَا لاَقَ⁽¹⁷⁾مِنْ مَعْرِفَتِهِ بِضَمَائِرِهِمْ، وَ مَا سَكَنَ مِنْ عَظَمَتِهِ وَ هَيْبَةِ جَلاَلَتِهِ فِي أَثْنَاءِ صُدُورِهِمْ، وَ لَمْ تَطْمَعْ فِيهِمُ الْوَسَاوِسُ⁽¹⁸⁾فَتَقْتَرِعَ⁽¹⁹⁾بِرَيْنِهَا⁽²⁰⁾عَلَى فِكْرِهِمْ.

...

و آنها را در طاعتِ از خويش يارى كرد. و قلب آنها را با فروتنى و خضوع آرامش بخشيد. زيرا نفس مطمئن به خلاف نفسِ سركشْ به طور طبيعى خاشع است.

و براى آنان راه‌هاى ستايش الهى را هموار ساخت تا مانند افراد بشر با دشوارى خدا را ستايش نكنند.

و براى آنها علامتى روشن براى يافتنِ نشانه‌هاى توحيدِ خود قرار داد. پس تمام آنان

...

...

به‌خلاف انسان‌ها كه برخى از آنها به توحيد اقرار و برخى ديگر آن را انكار و جماعتى در ترديد هستند، همگى به يگانگى و وحدانيت بارى تعالى اقرار دارند.

بار سنگين گناهان بر پشت آنان سنگينى نمى‌كند، زيرا از گناه معصوم هستند.

و گذشت پياپى شب‌ها و روزها بر آنها تأثير نمى‌گذارد و موجب پيرى‌شان نمى شود.

و [تيرهاى] ترديد نمى‌توانند صلابت ايمانشان را هدف بگيرد، در هم شكند و آسيبى به آنها برسانند؛ يعنى هرگز مانند برخى از انسان‌ها پس از ايمان دچار ترديد نمى‌شوند.

و گمان‌ها[ى نادرست] در قلب آنها، كه محل پيوند ايمان و دل و پيدايش يقين است، راه نمى‌يابد.

و آتش كينه در ميان آنها افروخته نمى‌گردد و هرگز در بين آنها دشمنى ايجاد نمى‌شود.

و به‌خلاف برخى از انسان‌ها كه درباره خداوند و صفات و ذات او دچار سرگشتگى مى‌شوند، چيزى از معرفت و شناخت درونى آن آفريدگان و نيز از عظمت و هيبت و جلالتى كه از خداى متعال در نهانخانه دل آنها جا گرفته است، كاسته نمى‌گردد. لذا خداى سبحان را همواره تعظيم نموده و از او هراسمند هستند.

و وسوسه و ترديد به حريم آنها راه نمى‌يابد و در نتيجه تشكيك، با آلودگى خود نمى‌تواند بر فكر آنها سايه قرعه بيفكند. گويى وسوسه قرعه مى‌اندازد تا محل مناسب را براى تحميل آلودگى خود بيابد، ولى انديشه آنان را محل مناسبى براى رخنه نمى‌بيند. تعبير به قرعه به جهت شباهت ميان وسوسه و قرعه، در موارد ترديد است.

مِنْهُمْ⁽¹⁾مَنْ هُوَ فِي خَلْقِ الْغَمَامِ الدُّلَّحِ⁽²⁾، وَ فِي عِظَمِ الْجِبَالِ الشُّمَّخِ⁽³⁾، وَ فِي قَتْرَةِ⁽⁴⁾الظَّلاَمِ الاْءَيْهَمِ⁽⁵⁾، وَ مِنْهُمْ مَنْ خَرَقَتْ أَقْدَامُهُمْ تُخُومَ⁽⁶⁾الاْءَرْضِ السُّفْلَى، فَهِيَ كَرَايَاتٍ بِيضٍ⁽⁷⁾قَدْ نَفَذَتْ فِي مَخَارِقِ⁽⁸⁾الْهَوَاءِ، وَ تَحْتَهَا رِيحٌ هَفَّافَةٌ⁽⁹⁾تَحْبِسُهَا عَلَى حَيْثُ انْتَهَتْ مِنَ الْحُدُودِ الْمُتَنَاهِيَةِ، قَدِ اسْتَفْرَغَتْهُمْ أَشْغَالُ عِبَادَتِهِ، وَ وَصَلَتْ حَقَائِقُ الاْءِيمَانِ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ مَعْرِفَتِهِ، وَ قَطَعَهُمُ الاْءِيقَانُ بِهِ إِلَى الْوَلَهِ⁽¹⁰⁾إِلَيْهِ، وَ لَمْ تُجَاوِزْ رَغَبَاتُهُمْ مَا عِنْدَهُ إِلَى مَا عِنْدَ غَيْرِهِ.

...

گونه‌هاى شگفت فرشتگان

برخى از آن فرشتگان در خلقت مانند ابر پرباران و در عظمت مانند كوه‌هاى سر به فلك كشيده و در تاريكى مانند تاريكى سخت ديجور و ظلمانى هستند، يعنى با آن عظمتى كه دارند به شدّت سياه و وحشتناك مى‌باشند. ناگفته نگذريم كه ارواح فرشتگان مادى و قابل درك با حواس و تصادم با مادياتِ محسوس نمى‌باشند. پس كسى نگويد كه اگر فرشتگان چنين ويژگى‌هايى دارند، چرا ما آنها را نمى‌بينيم؟

و برخى از آن فرشتگان با پاى خود اعماق زمين را شكافته‌اند، يعنى پاى‌شان در عميق‌ترين قسمت‌هاى زمين است. و به پرچم‌هاى سپيدى مى‌مانند كه سر به آسمان كشيده‌اند و قامتِ آنان از عمق زمين تا اوج آسمان را پركرده است. اين فرشتگان در مقابلِ آن فرشتگان سياه هستند.

و زير پاى آن فرشتگان بادى آرام و روانبخش وجود دارد كه آنان را در مكان‌هاى خود نگاه مى‌دارد و نمى‌گذارد كه از محدوده خود درآيند و در همان جايى كه بايد، مى‌مانند،

...

...

همان‌گونه كه باد نمى‌گذارد پرچم، درهم بپيچد.

اشتغال به عبادت پروردگار، آنها را از هر كار ديگرى بازداشته و ايمان حقيقى ميان اين فرشتگان و شناخت خداوند پيوند محكمى به وجود آورده است يعنى گويى ايمان، بسان ريسمانى محكم ميان آنها و خداى سبحان ارتباط برقرار كرده است.

و يقين به پروردگار [پيوند] آنان را از هر چيز ديگر گسسته، و اشتياق و شيدايى‌شان را به معرفت خداى متعال افزون ساخته است.

و علاقه آنها به آنچه نزد خداست، آن سان [پا برجا] است كه به آنچه نزد ديگران است نمى‌گرايند، بلكه فقط به چيزى تمايل دارند كه نزد خداى سبحان است.

قَدْ ذَاقُوا حَلاَوَةَ مَعْرِفَتِهِ، وَ شَرِبُوا بِالْكَأْسِ الرَّوِيَّةِ⁽¹⁾مِنْ مَحَبَّتِهِ، وَ تَعَكَّنَتْ⁽²⁾(تَمَكَّنَتْ) مِنْ سُوَيْدَاءِ⁽³⁾قُلُوبِهِمْ وَشِيجَةُ⁽⁴⁾خِيفَتِهِ، فَحَنَوْا⁽⁵⁾بِطُولِ الطَّاعَةِ اعْتِدَالَ ظُهُورِهِمْ، وَ لَمْ يُنْفِدْ⁽⁶⁾طُولُ الرَّغْبَةِ إِلَيْهِ مَادَّةَ تَضَرُّعِهِمْ، وَ لاَ أَطْلَقَ عَنْهُمْ عَظِيمُ الزُّلْفَةِ رِبَقَ⁽⁷⁾خُشُوعِهِمْ، وَ لَمْ يَتَوَلَّهُمُ الاْءِعْجَابُ فَيَسْتَكْثِرُوا مَا سَلَفَ مِنْهُمْ، وَ لاَ تَرَكَتْ لَهُمُ اسْتِكَانَةُ الاْءِجْلاَلِ نَصِيباً فِي تَعْظِيمِ حَسَنَاتِهِمْ، وَ لَمْ تَجْرِ الْفَتَرَاتُ⁽⁸⁾فِيهِمْ عَلَى طُولِ دُءُوبِهِمْ⁽⁹⁾، وَ لَمْ تَغِضْ⁽¹⁰⁾رَغَبَاتُهُمْ فَيُخَالِفُوا عَنْ رَجَاءِ رَبِّهِمْ، وَ لَمْ تَجِفَّ⁽¹¹⁾لِطُولِ الْمُنَاجَاةِ أَسَلاَتُ⁽¹²⁾أَلْسِنَتِهِمْ، وَ لاَ مَلَكَتْهُمُ⁽¹³⁾الاْءَشْغَالُ فَتَنْقَطِعَ بِهَمْسِ⁽¹⁴⁾الْجُوءَارِ⁽¹⁵⁾إِلَيْهِ أَصْوَاتُهُمْ، وَ لَمْ تَخْتَلِفْ فِي مَقَاوِمِ⁽¹⁶⁾الطَّاعَةِ مَنَاكِبُهُمْ⁽¹⁷⁾، وَ لَمْ يَثْنُوا إِلَى رَاحَةِ التَّقْصِيرِ فِي أَمْرِهِ رِقَابَهُمْ.

...

حلاوت خداشناسى

آنان طعم شيرين شناخت خداى سبحان را چشيده‌اند؛ حلاوتى كه براى آدمى نيز شادمانىِ وصف‌ناپذيرى به همراه دارد. و از جام محبّت او نوشيده و سيراب شده‌اند.

و خوفِ از پروردگار در سويداى دل و نهانخانه قلبشان جاى گرفته است.

...

...

و با ركوع و عبادت‌هاى طولانى قامت راست خويش را خم ساخته‌اند.

و شوق و اميدهاى فراوان آنها به خداوند گوهر تضرع و خشيت آنها را از بين نبرده و در عين حال كه به خداى متعال اميد و رجا دارند، خائف نيز هستند.

و قرب بسيارِ معنوى آنان به خدا، لجام خشوع و خضوع آنها را از هم نگسلانده است، يعنى با وجود تقربى كه به خدا دارند گردن‌هاى آنها در ذلّ عبوديت همواره خاشع است.

و غرور و خودبينى هرگز بر آنها چيره نشده است. لذا نتيجه اعمال گذشته خود را بزرگ و بسيار نمى‌بينند، چنان‌كه غالب افراد بشر اعمال خود را نيكو و در نتيجه زياد و كافى مى‌پندارند.

و خضوع آنها در مقابل عظمت و جلال پروردگار فرصتى براى بزرگ ديدن خوبى‌ها و كارهاى شايسته‌شان نمى‌گذارد. آنان هرگز نيك خود را بزرگ نمى‌شمارند، چون عظمت خدا را به خوبى مى‌دانند، و كسى كه خدا را بزرگ ببيند، عملى كه برايش انجام دهد به همان اندازه كوچك مى‌بيند.

و در عبادت‌هاى طولانى و هميشگى و طاقت‌فرسا، دچار ملال نمى‌شوند.

و چشمه اميدشان [به خداى متعال] هرگز خشك نمى‌شود تا عملى به‌خلافِ دلبستگىِ به حضرتش و از سرِ نااميدى انجام دهند، به‌خلاف انسان‌ها كه اگر از رسيدن به مقصود خويش نااميد شوند، ديگر براى رسيدن هدف نمى‌كوشند و هيچ اقدامى نمى‌كنند.

و بر اثر مناجات‌هاى طولانى و نجواى با پروردگار زبان‌شان خشك نمى‌شود و از ذكر خدا باز نمى‌مانند.

و جز عبادت، هيچ چيزى آنان را دل مشغول نمى‌كند تا صداى ناله متضرعانه آنها به ناله‌هاى آهسته تبديل شود. زيرا انسان مثلاً وقتى كه آواز مى‌خواند اگر مشغول به كار

...

...

ديگرى شود به دليل آنكه نيروى او متوجّه چيزى ديگر غير از صدا شده است، صدايش فروكش مى‌كند و آهسته مى‌شود.

و براى عبادت، چنان به صف ايستاده‌اند كه هرگز شانه‌هايشان پس‌وپيش نمى‌شود و اين نشانه ادب آنهاست.

و [آن چنان در امر بندگى پايدارند كه] گردن‌هاى خود را براى استراحت خم نمى‌كنند، زيرا كه انسان وقتى بخواهد استراحت كند گردن خود را خم مى‌كند تا با اندكى كشش دادن به عضلات، رفع كسالت كند و چون اين عمل را فرشتگان در پيشگاه خدا تقصير مى‌دانند، هرگز چنين كارى نمى‌كنند، بلكه گردن‌هاى آنها همواره كشيده و در حال تضرع و نيازند.

وَ لاَ تَعْدُو⁽¹⁾عَلَى عَزِيمَةِ جِدِّهِمْ بَلاَدَةُ الْغَفَلاَتِ⁽²⁾، وَ لاَ تَنْتَضِلُ⁽³⁾فِي هِمَمِهِمْ خَدَائِعُ الشَّهَوَاتِ. قَدِ اتَّخَذُوا ذَا الْعَرْشِ ذَخِيرَةً لِيَوْمِ فَاقَتِهِمْ⁽⁴⁾وَ يَمَّمُوهُ⁽⁵⁾عِنْدَ انْقِطَاعِ الْخَلْقِ إِلَى الْمَخْلُوقِينَ بِرَغْبَتِهِمْ⁽⁶⁾، لاَ يَقْطَعُونَ أَمَدَ⁽⁷⁾غَايَةِ عِبَادَتِهِ، وَ لاَ يَرْجِعُ بِهِمُ الاِسْتِهْتَارُ⁽⁸⁾بِلُزُومِ طَاعَتِهِ، إِلاَّ إِلَى مَوَادَّ⁽⁹⁾مِنْ قُلُوبِهِمْ غَيْرِ مُنْقَطِعَةٍ مِنْ رَجَائِهِ وَ مَخَافَتِهِ. لَمْ تَنْقَطِعْ أَسْبَابُ الشَّفَقَةِ⁽¹⁰⁾مِنْهُمْ فَيَنُوا⁽¹¹⁾فِي جِدِّهِمْ، وَ لَمْ تَأْسِرْهُمُ الاْءَطْمَاعُ فَيُوءْثِرُوا وَشِيكَ السَّعْيِ⁽¹²⁾عَلَى اجْتِهَادِهِمْ.

...

بندگى بى‌گسست

و عزم استوار آنها در عبادت، هرگز گرفتار غفلت و كندى نمى‌شود، بلكه همواره و به دور از غفلت و تنبلى مشغول نيايش و عبادتند.

و شهوت‌هاى برخاسته از غفلت و فريب، هرگز در همت بلندشان رخنه نمى‌كند، يعنى شهوت‌ها با سرعتى كه دارند نمى‌توانند در شور بندگى‌شان راه يافته و از عبادت آنها بكاهد.

و خداى مقتدرِ صاحبِ عرش را ذخيره روز تنگ‌دستى خود دانسته‌اند. شايد منظور روز قيامت است كه همگان براى محاسبه حاضر مى‌شوند و آن روز سخت‌ترينِ روزهاىِ نيازمندى است.

و هنگامى كه مردمان در برآمدن نيازهاى خود به مخلوقاتى مثل خود دل مى‌بندند، فرشتگان، فقط خدا را برمى‌گزينند و فقط از او حاجت مى‌خواهند.

...

...

عبادت خود را هرگز قطع نمى‌كنند و به پايان نمى‌رسانند تا مثلاً اندكى استراحت كنند، زيرا عبادت‌شان هيچ پايانى ندارد و براى هدف و مقصد مطلوب عبادت مى‌كنند.

و به‌خلاف انسان‌ها كه اگر در آغاز شيفته چيزى باشند، سرانجام پس از چندى در دل آنها نوعى دل‌زدگى پيش مى‌آيد، شوقمندى شديد آنها در عبادتْ آنان را از نيايش و بندگى باز نمى‌دارد و سست نمى‌كند، بلكه عوامل و انگيزه‌هاى درونى (كه همان خوف و رجاست) آنها را تقويت مى‌نمايد. خلاصه آنكه شيفتگى فرشتگان به عبادتْ حاصلى جز افزايش عشق به عبادت ندارد، زيرا در درون آنها عوامل و انگيزه‌هايى به نام خوف و رجا (بيم و اميد) وجود دارد كه هماره باعث افزايش اين علاقه و شوقمندىِ به عبادت مى‌شود.

ريشه‌هاى خوف و خشيت الهى در وجود آنها هرگز بريده نمى‌شود تا مبادا در عبادتِ جِدّى و پيگير خود دچار سستى شوند.

و از بيرون نيز چيزى آنها را تطميع نمى‌كند تا تلاش جدى خود را وانهند و به تلاش اندك بسنده كنند، زيرا انسان‌ها وقتى به چيزى دل مى‌بندند براى چيز ديگرى به طور جدّى و پيگير تلاش نمى‌كنند، ولى فرشتگان به چيزى جز خدا دل نمى‌بندند تا از تلاش آنها در راه طاعت الهى كاسته نشود.

لَمْ يَسْتَعْظِمُوا مَا مَضَى مِنْ أَعْمَالِهِمْ، وَ لَوِ اسْتَعْظَمُوا ذَلِكَ لَنَسَخَ الرَّجَاءُ مِنْهُمْ شَفَقَاتِ⁽¹⁾وَجَلِهِمْ، وَ لَمْ يَخْتَلِفُوا فِي رَبِّهِمْ بِاسْتِحْوَاذِ⁽²⁾الشَّيْطَانِ عَلَيْهِمْ، وَ لَمْ يُفَرِّقْهُمْ سُوءُ التَّقَاطُعِ⁽³⁾، وَ لاَ تَوَلاَّهُمْ غِلُّ⁽⁴⁾التَّحَاسُدِ، وَ لاَ شَعَّبَتْهُمْ⁽⁵⁾مَصَارِفُ⁽⁶⁾الرِّيَبِ⁽⁷⁾، وَ لاَ اقْتَسَمَتْهُمْ أَخْيَافُ⁽⁸⁾الْهِمَمِ⁽⁹⁾. فَهُمْ أُسَرَاءُ إِيمَانٍ لَمْ يَفُكَّهُمْ مِنْ رِبْقَتِهِ⁽¹⁰⁾زَيْغٌ⁽¹¹⁾وَ لاَ عُدُولٌ⁽¹²⁾وَ لاَ وَنًى⁽¹³⁾وَ لاَ فُتُورٌ⁽¹⁴⁾، وَ لَيْسَ فِي أَطْبَاقِ السَّمَاءِ مَوْضِعُ إِهَابٍ⁽¹⁵⁾إِلاَّ وَ عَلَيْهِ مَلَكٌ سَاجِدٌ، أَوْ سَاعٍ حَافِدٌ⁽¹⁶⁾، يَزْدَادُونَ عَلَى طُولِ الطَّاعَةِ بِرَبِّهِمْ عِلْماً، وَ تَزْدَادُ عِزَّةُ رَبِّهِمْ فِي قُلُوبِهِمْ عِظَماً.

...

برزخ بيم و اميد

كارهاى نيك گذشته خود را بزرگ نمى‌بينند، كه اگر چنين كنند، بزرگ داشتن عمل، خوف و ترس از خدا را زايل مى‌كند، [چون فرشتگان اگر عمل خود را زياد ببينند، موازنه خوف و رجا به هم خورده و رجا بر خوف غلبه پيدا مى‌كند، در حالى كه اگر كار خود را بزرگ نشمرند، خوفِ پذيرفته نشدنِ اعمال، از بروز چنان اميدى جلوگيرى مى‌كند. لذا هميشه دو بارِ خوف و رجا و دو كفّه ترازو برابرى مى‌كنند].

و [با سرسپردن به فرمان خدا] شيطان هيچ‌گاه نمى‌تواند بر آنها سلطه بيابد و در نتيجه درباره عشق و اطاعت پروردگارشان دچار اختلاف‌نظر نمى‌شوند.

...

...

و [از سر بدرفتارى] با يكديگر قطع رابطه نمى‌كنند تا در نتيجه دچار تفرّق و چنددستگى شوند. و حسادت درونى آنان را به فرمان خود در نمى‌آورد.

و ترديد درباره دين، آنها را اسير دسته‌بندى‌ها و گرايش‌ها و انديشه‌هاى پراكنده نمى‌كند.

و انديشه‌هاى نهانى و تصميم‌هاى گوناگون، آنان را دستخوش پراكندگى نمى‌كند به‌خلاف انسان‌ها كه دچار پراكندگى فكرى هستند، فرشتگان خواسته‌هاى متفاوتى ندارند بلكه همگى به يك سمت گرايش دارند.

آنان همگى زير پرچم واحدى به نام ايمان به خدا جمع شده‌اند، مانند اسيرانى كه نمى‌توانند جدا شوند و رها گردند. ايمان نيز چون ريسمانى به گردن آنهاست و انحراف از مسير حق و ناتوانى و تنبلى را ياراى آن نباشد كه رشته مستحكمِ ايمان را از گردن آنها بردارد.

در طبقات مختلف آسمان به اندازه يك پوست حيوان جاى خالى پيدا نمى‌شود، مگر آنكه فرشته‌اى در آنجا در سجده و يا در حال انجام فرمان الهى شتابان است. پس آسمان مالامالِ فرشتگان است.

آنان در تمام دوران عبادت و فرمانبردارى همواره علم و معرفت‌شان نسبت به خداوند افزون مى‌شود و عظمت خدا در دل آنها روزافزون و دم‌افزون است، به‌خلاف انسان كه هرچه بيشتر در خدمت كسى باشد به نسبت آگاه شدنش از بدى‌ها و نقاط ضعفِ آن فرد از وى بيزار و گريزان مى‌شود.

و منها: في صفة الأرض و دحوها على الماء

اشاره

كَبَسَ⁽¹⁾الاْءَرْضَ عَلَى مَوْرِ أَمْوَاجٍ مُسْتَفْحِلَةٍ⁽²⁾، وَ لُجَجِ⁽³⁾بِحَارٍ⁽⁴⁾زَاخِرَةٍ، تَلْتَطِمُ أَوَاذِيُّ⁽⁵⁾أَمْوَاجِهَا⁽⁶⁾، وَ تَصْطَفِقُ⁽⁷⁾مُتَقَاذِفَاتُ⁽⁸⁾أَثْبَاجِهَا⁽⁹⁾، وَ تَرْغُو⁽¹⁰⁾زَبَداً كَالْفُحُولِ عِنْدَ هِيَاجِهَا. فَخَضَعَ جِمَاحُ⁽¹¹⁾الْمَاءِ الْمُتَلاَطِمِ⁽¹²⁾لِثِقَلِ حَمْلِهَا، وَ سَكَنَ هَيْجُ⁽¹³⁾ارْتِمَائِهِ⁽¹⁴⁾إِذْ وَطِئَتْهُ بِكَلْكَلِهَا⁽¹⁵⁾، وَ ذَلَّ مُسْتَخْذِياً⁽¹⁶⁾إِذْ تَمَعَّكَتْ⁽¹⁷⁾عَلَيْهِ بِكَوَاهِلِهَا⁽¹⁸⁾، فَأَصْبَحَ بَعْدَ اصْطِخَابِ⁽¹⁹⁾أَمْوَاجِهِ سَاجِياً⁽²⁰⁾مَقْهُوراً، وَ فِي حَكَمَةِ⁽²¹⁾الذُّلِّ مُنْقَاداً أَسِيراً.

...

بخشى از اين خطبه در اوصاف زمين و گسترش آن بر روى آب است

آفرينش زمين و گستراندن آن بر روى آب

خدا زمين را بر امواج متحرّك پرهيجان و ناهموار و بر پشت درياهاى متلاطم فشرد؛ زيرا خدا در آغاز آب را آفريد، به گونه‌اى كه امواج خروشان، آب را بالا مى‌برد. آنگاه زمين را با فشار و استحكام بر پشت آب قرار داد.

...

...

بخش‌هاى بالايى امواج بر يكديگر كوبيده مى‌شدند و با حركت تند خود بر روى يكديگر پرتاب مى‌شدند و كف‌هايى توليد مى‌كردند، مانند كف دهان شتران نرِ مست، به هنگام سركشىِ هيجانِ جنسى و جفت‌خواهى. زيرا شتر نر هنگام هيجان جنسى و لقاح، كف‌هايى از دهانش بيرون مى‌دهد كه بر اثر آميخته شدن هوا با لعاب‌هاى لزج دهان او پديد مى‌آيند.

آنگاه آب متلاطم، زير بار سنگين زمين كه بر پشت او گذارده شده است، فروكش كرد و فراز و فرود گرفتن آن، به جهت قرار گرفتن سينه زمين بر پشت آن، آرام گرفت و از حركت و بى‌قرارى باز ايستاد.

پس آبِ توفنده و خروشنده آرام و خاموش شد و زير يوغ زمين، ذليلانه تسليم گرديد.

وَ سَكَنَتِ الاْءَرْضُ مَدْحُوَّةً⁽¹⁾فِي لُجَّةِ تَيَّارِهِ⁽²⁾، وَ رَدَّتْ مِنْ نَخْوَةِ بَأْوِهِ⁽³⁾وَ اعْتِلاَئِهِ⁽⁴⁾وَ شُمُوخِ أَنْفِهِ⁽⁵⁾وَ سُمُوِّ غُلَوَائِهِ⁽⁶⁾، وَ كَعَمَتْهُ⁽⁷⁾عَلَى كِظَّةِ⁽⁸⁾جَرْيَتِهِ. فَهَمَدَ⁽⁹⁾بَعْدَ نَزَقَاتِهِ⁽¹⁰⁾، وَ لَبَدَ⁽¹¹⁾بَعْدَ زَيَفَانِ⁽¹²⁾وَثَبَاتِهِ⁽¹³⁾. فَلَمَّا سَكَنَ هِيَاجُ الْمَاءِ مِنْ تَحْتِ أَكْنَافِهَا⁽¹⁴⁾، وَ حَمْلِ شَوَاهِقِ⁽¹⁵⁾الْجِبَالِ الشُّمَّخِ⁽¹⁶⁾الْبُذَّخِ⁽¹⁷⁾عَلَى أَكْتَافِهَا، فَجَّرَ⁽¹⁸⁾يَنَابِيعَ⁽¹⁹⁾الْعُيُونِ مِنْ عَرَانِينِ⁽²⁰⁾أُنُوفِهَا، وَ فَرَّقَهَا فِي سُهُوبِ⁽²¹⁾بِيدِهَا⁽²²⁾وَ أَخَادِيدِهَا⁽²³⁾، وَ عَدَّلَ حَرَكَاتِهَا بِالرَّاسِيَاتِ⁽²⁴⁾مِنْ جَلاَمِيدِهَا⁽²⁵⁾، وَ ذَوَاتِ الشَّنَاخِيبِ⁽²⁶⁾الشُّمِّ⁽²⁷⁾مِنْ صَيَاخِيدِهَا⁽²⁸⁾.

...

و زمين بر درياى خروشان، آرام و گسترده شد و آب را از غرور و سركشى و دست‌اندازى آن بازداشت.

و زمين [گويى] بر دهانِ [سركشى و جنبش توفنده] آب، پوزه‌بندى زد تا از پرخورى (تلاطم) آن جلوگيرى كند. اين تعبير كنايه از آن است كه آب به واسطه جريان تند و

...

...

خروشنده خود، مانند حيوانى پرخور بود كه به پوزه‌بند نياز داشت و زمين با قرار گرفتن بر روى آب اين كار را كرد.

و آب بعد از آن شدّت و جنبشى كه داشت آرام گرفت و پس از آن تكبّرى كه از خود نمايان مى‌كرد و از اين سوى به آن سوى مى‌رفت، آرميد و از خروش ايستاد.

چون توفندگى و خروش آب در اطراف و زواياىِ زمين آرام شد و خدا كوه‌هاى سر به فلك كشيده و عظيم را بر پشت زمين سوار كرد، چشمه‌هاى آب گوارا را از فراز آن كوه‌ها ظاهر ساخت و آن را به صورت نهرهايى در فلات‌ها و صحراهاى وسيع و رودخانه‌هاى زمين جارى ساخت.

و زمين را كه مانند كشتى بر روى آب بى‌قرار و نااستوار بود به واسطه كوه‌هاى سخت و سنگينِ برخوردار از قله‌هاى بلند، از جنبش و حركت نگاه داشت.

فَسَكَنَتْ مِنَ الْمَيَدَانِ⁽¹⁾لِرُسُوبِ⁽²⁾الْجِبَالِ فِي قِطَعِ⁽³⁾أَدِيمِهَا⁽⁴⁾وَ تَغَلْغُلِهَا⁽⁵⁾مُتَسَرِّبَةً⁽⁶⁾فِي جَوْبَاتِ⁽⁷⁾خَيَاشِيمِهَا⁽⁸⁾، وَ رُكُوبِ الْجِبَالِ أَعْنَاقَ سُهُولِ⁽⁹⁾الاْءَرَضِينَ⁽¹⁰⁾وَ جَرَاثِيمِهَا⁽¹¹⁾. وَ فَسَحَ⁽¹²⁾بَيْنَ الْجَوِّ⁽¹³⁾وَ بَيْنَهَا، وَ أَعَدَّ الْهَوَاءَ مُتَنَسَّماً⁽¹⁴⁾لِسَاكِنِهَا، وَ أَخْرَجَ إِلَيْهَا أَهْلَهَا عَلَى تَمَامِ مَرَافِقِهَا⁽¹⁵⁾.

...

به اين ترتيب و در پى نفوذ كوه‌ها در بستر و حفره‌هاى زمين و قرار گرفتن كوه‌ها بر هموار و ناهموار آن، زمين از حركت ايستاد.

و خداوند بين فضا و زمين فاصله وسيعى ايجاد كرد و هوا را براى تنفّس ساكنان زمين بيافريد، زيرا اگر هوا نبود انسان و جاندارانِ ديگر هرگز توان سكونت و زيستن بر روى زمين را نداشتند.

و تمام وسايلِ مورد نياز زندگى جانداران را براى آنان فراهم ساخت.

ثُمَّ لَمْ يَدَعْ جُرُزَ⁽¹⁾الاْءَرْضِ الَّتِي تَقْصُرُ مِيَاهُ الْعُيُونِ عَنْ رَوَابِيهَا⁽²⁾، وَ لاَ تَجِدُ جَدَاوِلُ⁽³⁾الاْءَنْهَارِ ذَرِيعَةً⁽⁴⁾إِلَى بُلُوغِهَا، حَتَّى أَنْشَأَ لَهَا نَاشِئَةَ⁽⁵⁾سَحَابٍ تُحْيِي مَوَاتَهَا⁽⁶⁾، وَ تَسْتَخْرِجُ نَبَاتَهَا. أَلَّفَ غَمَامَهَا بَعْدَ افْتِرَاقِ لُمَعِهِ⁽⁷⁾، وَ تَبَايُنِ قَزَعِهِ⁽⁸⁾، حَتَّى إِذَا تَمَخَّضَتْ⁽⁹⁾لُجَّةُ الْمُزْنِ⁽¹⁰⁾فِيهِ، وَ الْتَمَعَ بَرْقُهُ فِي كُفَفِهِ⁽¹¹⁾، وَ لَمْ يَنَمْ وَمِيضُهُ⁽¹²⁾فِي كَنَهْوَرِ⁽¹³⁾رَبَابِهِ⁽¹⁴⁾وَ مُتَرَاكِمِ سَحَابِهِ، أَرْسَلَهُ سَحّاً⁽¹⁵⁾مُتَدَارِكاً⁽¹⁶⁾، قَدْ أَسَفَّ⁽¹⁷⁾هَيْدَبُهُ⁽¹⁸⁾، تَمْرِيهِ⁽¹⁹⁾الْجَنُوبُ⁽²⁰⁾دِرَرَ⁽²¹⁾أَهَاضِيبِهِ⁽²²⁾، وَ دُفَعَ⁽²³⁾شَآبِيبِهِ.⁽²⁴⁾

...

باران جايگزين چشمه‌ها و جويبارها و رودخانه‌ها

وانگهى خدا زمين‌هاى ناهموار پرفراز را كه آب نهرها به آنجا نمى‌رسيد، رها نكرد، بلكه ابرهايى را پديد آورد كه اندك اندك جمع شده و پس از تبديل شدن به توده انبوه، مى‌بارد و زمين مرده را زنده مى‌كند و فراخور كشت مى‌سازد و گياهان را از زمين مى‌روياند.

خداوند ابرها را پس از پراكندگى‌شان، به يكديگر پيوند داد و از اينجاوآنجا گرد آورد، تا آنگاه كه به صورت توده عظيم و انبوه درآيند. سپس با حركتى سخت، همانند حركت

...

...

شير در مشك، آب متراكم درون ابر به حركت درآمده و فرو مى‌ريزد، و از آنجا كه ابر، آبى است كه با هوا در آميخته است، مى‌توان ابر را ظرف و آب را محتوا و مظروف دانست.

و برق از گوشه‌هاى ابر جهيدن مى‌گيرد. و برق در اين ابرِ سفيدِ حاملِ آب از جهش باز نمى‌ايستد و پيوسته مى‌درخشد كه اين امر، پيش از بارش رخ مى‌دهد.

خداوند باران را پى‌درپى مى‌فرستد كه به دليل سنگينى قطره‌هاى باران، به سمت زمين روانه مى‌شود و باد جنوب قطره‌هاى باران را از درون ابرها بيرون مى‌كشد، آن‌سان كه با كشيدن دست بر پستان حيوان، شير آن خارج مى‌شود.

و ابرهاى باردار به دفعات و به شدت خالى مى‌شوند.

در اينجا امام عليه‌السلام ابرها را به شتر و قسمت‌هايى كه باران از آن مى‌ريزد به پستان و باد جنوب را به دوشنده و آب باران را به شير تشبيه نموده است.

فَلَمَّا أَلْقَتِ السَّحَابُ⁽¹⁾بَرْكَ⁽²⁾بِوَانَيْهَا⁽³⁾، وَ بَعَاعَ⁽⁴⁾مَا اسْتَقَلَّتْ⁽⁵⁾بِهِ مِنَ الْعِبْ‌ءِ⁽⁶⁾الْمَحْمُولِ عَلَيْهَا، أَخْرَجَ بِهِ مِنْ هَوَامِدِ⁽⁷⁾الاْءَرْضِ النَّبَاتَ، وَ مِنْ زُعْرِ الْجِبَالِ⁽⁸⁾الاْءَعْشَابَ⁽⁹⁾، فَهِيَ تَبْهَجُ⁽¹⁰⁾بِزِينَةِ رِيَاضِهَا⁽¹¹⁾، وَ تَزْدَهِي⁽¹²⁾بِمَا أُلْبِسَتْهُ⁽¹³⁾مِنْ رَيْطِ⁽¹⁴⁾أَزَاهِيرِهَا⁽¹⁵⁾، وَ حِلْيَةِ مَا سُمِطَتْ⁽¹⁶⁾بِهِ مِنْ نَاضِرِ⁽¹⁷⁾أَنْوَارِهَا⁽¹⁸⁾، وَ جَعَلَ ذَلِكَ بَلاَغاً⁽¹⁹⁾لِلاْءَنَامِ⁽²⁰⁾، وَ رِزْقاً لِلاْءَنْعَامِ⁽²¹⁾. وَ خَرَقَ⁽²²⁾الْفِجَاجَ⁽²³⁾فِي آفَاقِهَا⁽²⁴⁾، وَ أَقَامَ الْمَنَارَ⁽²⁵⁾لِلسَّالِكِينَ عَلَى جَوَادِّ⁽²⁶⁾طُرُقِهَا.

...

نقش گياهان

وقتى كه ابرها سينه خود را بر زمين افكندند (= گستراندند)⁽²⁷⁾و سنگينى درون خويش، يعنى بارانى را كه با خود حمل مى‌كنند فرو ريختند، خدا به وسيله آن بارانْ از زمينِ بى‌جان و بى‌گياه روييدنى‌هاى خوردنى و ناخوردنى، و از كوه‌هاى كم گياه، بوته‌ها را رويانيد.

پس زمين به واسطه آرايش و زيبايى پديد آمده از بستان‌ها و گلستان‌ها به سرور و

...

...

شادمانى درآمد و در پوشش لباس نازكى از گياهان كه بر اندام او پوشانيده شد، سرخوش شد و با جامه‌اى كه از شكوفه‌هاى خيره كننده و زيبا بر او آويخته‌اند به خود نازيد.

و خداى متعال اين روييدنى‌ها را براى ارتزاق مردم و تغذيه چارپايان، از زمين برآورد.

و راه‌ها را در زمين و آسمان و همه آفاق هستى ايجاد نمود و براى كوچندگان علامت‌هايى همچون ستارگان و كوه‌ها و بادها و امثال آنها، كه نقش راهنما دارند، بر سر راه‌هاى روشن قرار داد.

فَلَمَّا مَهَدَ أَرْضَهُ، وَ أَنْفَذَ أَمْرَهُ، اخْتَارَ آدَمَ عليه‌السلام خِيرَةً⁽¹⁾مِنْ خَلْقِهِ، وَ جَعَلَهُ أَوَّلَ جِبِلَّتِهِ⁽²⁾، وَ أَسْكَنَهُ جَنَّتَهُ، وَ أَرْغَدَ⁽³⁾فِيهَا أُكُلَهُ⁽⁴⁾، وَ أَوْعَزَ⁽⁵⁾إِلَيْهِ فِيمَا نَهَاهُ عَنْهُ، وَ أَعْلَمَهُ أَنَّ فِي الاْءِقْدَامِ عَلَيْهِ التَّعَرُّضَ لِمَعْصِيَتِهِ، وَ الْمُخَاطَرَةَ⁽⁶⁾بِمَنْزِلَتِهِ. فَأَقْدَمَ عَلَى مَا نَهَاهُ عَنْهُ، مُوَافَاةً لِسَابِقِ عِلْمِهِ، فَأَهْبَطَهُ بَعْدَ التَّوْبَةِ لِيَعْمُرَ أَرْضَهُ بِنَسْلِهِ، وَ لِيُقِيمَ الْحُجَّةَ بِهِ عَلَى عِبَادِهِ، وَ لَمْ يُخْلِهِمْ بَعْدَ أَنْ قَبَضَهُ⁽⁷⁾مِمَّا يُوءَكِّدُ عَلَيْهِمْ حُجَّةَ رُبُوبِيَّتِهِ، وَ يَصِلُ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ مَعْرِفَتِهِ.

...

آفرينش حضرت آدم عليه‌السلام

پس از آنكه خداوند زمين را مناسبِ سكونت ساخت و هرچه خواست بيافريد، حضرت آدم را از ميان آفرينه‌هاى خود برگزيد و او اولين آفرينه جنس بشر بود. و آن حضرت را در بهشت خويش - حال اينكه بهشت دنيايى بوده يا نه، محل خلاف است - اسكان داد و هر خوردنى را در آنجا براى او فراوان و گوارا ساخت و آنچه براى او ممنوع بود به او [و همسرش حوّا] اعلام نمود و فرمود: «وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظّالِمِينَ»⁽⁸⁾«ولى به اين درخت نزديك نشويد كه [در آن صورت] از ستمكاران خواهيد بود».

و به او گفت: اگر از درخت ممنوع بخورد (و كارى كه نبايد انجام دهد، انجام دهد) در حقيقت از دستور الهى نافرمانى كرده و عصيان امر ارشادى - نه مولوى كه معصيت حقيقى است - پروردگار نموده و مقام و منزلت خويش را به خطر افكنده است و با ارتكاب آن از بهشت خارج خواهد شد.

...

...

فلسفه هبوط آدم عليه‌السلام

پس حضرت آدم عليه‌السلام به واسطه فريب و سوگند دروغ شيطان مبنى بر خيرخواهى‌اش درباره حضرت آدم عليه‌السلام ، از درخت ممنوع خورد و [در حقيقت] اين كار با علم خداوند در گذشته منطبق و همسوى بود، زيرا مى‌دانست آدم عليه‌السلام در آينده چنين كارى خواهد كرد و هر چيزى را كه در آينده اتفاق مى‌افتد خدا به تمامى مى‌داند.

پس خداوند آن حضرت را پس از توبه و انابه فرو فرستاد و جايگاه بهشتى‌اش را از او ستاند تا زمين به واسطه نسل او آباد شود، و گرنه زمين همچنان خالى از سكنه مى‌ماند؛ و نيز براى آنكه حجّت بر آدميان و بندگان خدا تمام شود، يعنى اگر نافرمانى كردند مجازات خواهند شد، و در حقيقت پيامبران عليهم‌السلام با ابلاغ اوامر و نواهى خدا به مردم حجت را بر آنان، به ويژه گناهكاران تمام مى‌كردند و ديگر عذرى نخواهند داشت.

و پس از آنكه خدا حضرت آدم عليه‌السلام را به سراى باقى خواند، جامعه را خالى نگذاشت و انبيا عليهم‌السلام را فرستاد و آنان حجّت و دليل ربوبيّت و عامل شناخت پروردگار، يعنى عقل را [كه راهنماى درونى انسان به سوى نيكى‌هاست] تأييد و تأكيد مى‌كردند؛ زيرا خودِ عقل بر ربوبيّت خدا دلالت دارد و به سبب آنان انسان‌ها به شناخت كامل پروردگار نائل مى‌شوند.

بَلْ تَعَاهَدَهُمْ بِالْحُجَجِ عَلَى أَلْسُنِ الْخِيَرَةِ مِنْ أَنْبِيَائِهِ، وَ مُتَحَمِّلِي وَدَائِعِ رِسَالاَتِهِ، قَرْناً فَقَرْناً، حَتَّى تَمَّتْ بِنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حُجَّتُهُ، وَ بَلَغَ الْمَقْطَعَ⁽¹⁾عُذْرُهُ وَ نُذُرُهُ⁽²⁾.

...

پيمان الهى درباره پيامبران

خدا با حجت‌ها و دلايلى كه بر زبان انبياى برگزيده و حاملان امانت (رسالت) خود جارى ساخته از آنان پيمان ستاند؛ زيرا خدا حجّت‌ها و دلايل خود را يكى پس از ديگرى بر زبان پيامبران برگزيده خود مى‌فرستد و رسالت را، كه به منزله امانت الهى است، بر دوش آنها مى‌گذارد، تا آنها با رساندن پيام رسالت به مردم، امانت مقدس الهى را ادا نمايند. پس خدا از مردم پيمان گرفت كه به اين حجت‌ها عمل كنند و پيام رسالت را به گوش جان بشنوند.

اين رسالت قرن‌هاى (= دوران‌هاى) پى‌درپى صورت گرفت تا آنكه حجت الهى به پيامبر ما حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پايان گرفت [و كمال يافت]. زيرا بعد از آن حضرت ديگر پيامبرى نيامد و حجّت جديدى نياورد، و عذر] آورى به بهانه ندانستن] به پايان رسيد و ديگر هيچ كس در صورت مخالفت با دستورات الهى عذرى ندارد و همه هشدارها و بيم‌دادن‌ها درباره عذاب مخالفانِ حق، ابلاغ شد.

وَ قَدَّرَ الاْءَرْزَاقَ فَكَثَّرَهَا وَ قَلَّلَهَا، وَ قَسَّمَهَا عَلَى الضِّيقِ وَ السَّعَةِ، فَعَدَلَ فِيهَا لِيَبْتَلِيَ⁽¹⁾مَنْ أَرَادَ بِمَيْسُورِهَا وَ مَعْسُورِهَا، وَ لِيَخْتَبِرَ بِذَلِكَ الشُّكْرَ وَ الصَّبْرَ مِنْ غَنِيِّهَا وَ فَقِيرِهَا⁽²⁾. ثُمَّ قَرَنَ بِسَعَتِهَا عَقَابِيلَ⁽³⁾فَاقَتِهَا، وَ بِسَلاَمَتِهَا طَوَارِقَ⁽⁴⁾آفَاتِهَا، وَ بِفُرَجِ⁽⁵⁾أَفْرَاحِهَا⁽⁶⁾، غُصَصَ⁽⁷⁾أَتْرَاحِهَا⁽⁸⁾.

...

تقسيم ارزاق و فلسفه تفاوت آن

و خداى سبحان رزق‌ها را براى [هر يك از] بندگان [در اندازه‌اى خاص] مقدّر⁽⁹⁾فرمود، به برخى زياد و به برخى اندك داد و اين تقسيم كه به برخى زيادتر و به برخى كمتر عطا كرده عادلانه است و به كسى ظلم و ستم نشده، چرا كه ظلم به معناى محروم كردن كسى از حقّ خويش است و چون هيچ كس حقّى بر خدا ندارد و هرچه خدا به هر كسى داده از روى تفضّل و احسان مى‌باشد، پس در كار خود ظلم نكرده است.

حضرتش روزى مردم را نابرابر و متفاوت كرد تا خلق را بيازمايد كه آيا تنگدستان صبر و داراها شكر مى‌كنند يا خير؟

آنگاه خدا نداشتن را با داشتن، و غصّه از دست رفتن را با امنيّت، و اندوه تنگدستى را با گشايشِ مالى، مقرون كرد. اين سخن امام عليه‌السلام بدين معناست كه ثروت و دارندگى هميشه در معرض زوال است و در كنار امنيّتِ مالى هميشه نگرانى سر رسيدن مصيبتِ ناگهانى و تهيدستى وجود دارد و شادى زندگى مرفّه با غصّه و بيم از آينده آميخته است [كه مبادا روزى اين ثروت و قدرت از دست برود و جاى آن را تنگدستى و نادارى بگيرد].

وَ خَلَقَ الاْآجَالَ⁽¹⁾فَأَطَالَهَا وَ قَصَّرَهَا، وَ قَدَّمَهَا وَ أَخَّرَهَا، وَ وَصَلَ بِالْمَوْتِ أَسْبَابَهَا، وَ جَعَله خَالِجاً⁽²⁾لاِءَشْطَانِهَا⁽³⁾، وَ قَاطِعاً لِمَرَائِرِ⁽⁴⁾أَقْرَانِهَا⁽⁵⁾.

...

اجل آدميان

و خداوند اجل (مدت حيات) هر انسانى را در سراى دنيا معين فرمود. عمر برخى طولانى و برخى را كوتاه قرار داد و مرگ برخى را به دليل عمر كوتاه‌شان زودتر و برخى ديگر را ديرتر كرد، و نيز مرگ برخى از كهنسالان را پس از مرگ برخى ديگر از آنها مقرر نمود.

و كمند اجل را به دست مرگ سپرد. گويى مدّت عمر هر كسى به طنابى متصل و آن طناب در دست مرگ است (چنان‌كه گويى گروگان است) و هرگاه مدّت عمر تمام شود، مرگ آن ريسمان را مى‌كشد و انسان ربوده مى‌شود (و مى‌ميرد).

و خدا مرگ را كشاننده طناب عمر آدميان و قطع كننده رشته محكم زندگى آنان قرار داد. پس هر قدر كه عمر آدمى طولانى باشد، سرانجامْ مرگْ آن را به دست فنا مى‌سپارد.

عَالِمُ السِّرِّ مِنْ ضَمَائِرِ الْمُضْمِرِينَ، وَ نَجْوَى الْمُتَخَافِتِينَ⁽¹⁾، وَ خَوَاطِرِ⁽²⁾رَجْمِ الظُّنُونِ، وَ عُقَدِ⁽³⁾عَزِيمَاتِ⁽⁴⁾الْيَقِينِ، وَ مَسَارِقِ⁽⁵⁾إِيمَاضِ⁽⁶⁾الْجُفُونِ، وَ مَا ضَمِنَتْهُ أَكْنَانُ⁽⁷⁾الْقُلُوبِ وَ غَيَابَاتُ⁽⁸⁾الْغُيُوبِ، وَ مَا أَصْغَتْ⁽⁹⁾لاِسْتِرَاقِهِ مَصَائِخُ⁽¹⁰⁾الاْءَسْمَاعِ.

...

گوشه‌اى از علم پروردگار

خداوند از اسرار و اندرون انسان‌ها و از نجواى نجواگران و هر گمانى كه بر دل انسان‌ها خطور مى‌كند و هر اراده قطعى‌اى كه از دل برمى‌آيد، و نيز از برقى كه با نگاه دزدانه، از چشم مى‌جهد، آگاه است، چون از اشاره چشم، برق مى‌جهد، چنان‌كه شاعر گفته است:

إمرأة في الرّمضان الماضي *** تقطّع الحديث بالإيماض

«زنى در ماه مبارك رمضان گذشته، با برق اشاره چشم خود رشته سخن را مى‌بريد».

و از تمام آنچه در زواياى قلب‌ها و هرچه در اعماق، كه از حواس انسانى پنهان هستند، مانند اشياء نهفته در زير زمين و امثال آن، و آنچه گوش آدمى دزدانه مى‌شنود، [آرى، از تمام آنها] آگاه است. يعنى خدا حتى مى‌داند چه كسى استراق سمع مى‌كند و چه مى‌شنود.

وَ مَصَائِفُ⁽¹⁾الذَّرِّ، وَ مَشَاتِي⁽²⁾الْهَوَامِّ⁽³⁾، وَ رَجْعِ⁽⁴⁾الْحَنِينِ⁽⁵⁾مِنَ الْمُولَهَاتِ⁽⁶⁾، وَ هَمْسِ⁽⁷⁾الاْءَقْدَامِ، وَ مُنْفَسَحِ⁽⁸⁾الثَّمَرَةِ مِنْ وَلاَئِجِ⁽⁹⁾غُلُفِ⁽¹⁰⁾الاْءَكْمَامِ⁽¹¹⁾، وَ مُنْقَمَعِ⁽¹²⁾الْوُحُوشِ⁽¹³⁾مِنْ غِيرَانِ⁽¹⁴⁾الْجِبَالِ وَ أَوْدِيَتِهَا⁽¹⁵⁾، وَ مُخْتَبَإِ⁽¹⁶⁾الْبَعُوضِ بَيْنَ سُوقِ⁽¹⁷⁾الاْءَشْجَارِ وَ أَلْحِيَتِهَا⁽¹⁸⁾، وَ مَغْرِزِ⁽¹⁹⁾الاْءَوْرَاقِ مِنَ الاْءَفْنَانِ⁽²⁰⁾، وَ مَحَطِّ⁽²¹⁾الاْءَمْشَاجِ⁽²²⁾مِنْ مَسَارِبِ⁽²³⁾الاْءَصْلاَبِ⁽²⁴⁾.

...

[همچنين حضرتش] از زيستگاه تابستانى مورچگان و جايگاه زمستانى حشرات آگاه است، زيرا اين موجودات، كوچ تابستانى و زمستانى دارند.

و نيز ناله‌هاى غم‌انگيز زنان مصيبت‌زده و داغ‌ديده و صداى آهسته گام‌ها و محل رشد ميوه در درون پوستِ گرداگرد آن، بر حضرتش پوشيده نيست.

و از مخفيگاه حيوانات وحشى در غارها و شكاف‌هاى عميقِ ميان كوه‌ها و از پناهگاه پشه در ميان ساقه‌ها و پوسته‌هاى درختان و بوته‌ها باخبر است.

و محل روييدن برگ‌ها از شاخه‌ها، و محل قرار گرفتن منى در پشت مردان را مى‌داند.

وَ نَاشِئَةِ⁽¹⁾الْغُيُومِ وَ مُتَلاَحِمِهَا⁽²⁾، وَ دُرُورِ⁽³⁾قَطْرِ السَّحَابِ فِي مُتَرَاكِمِهَا، وَ مَا تَسْفِي⁽⁴⁾الاْءَعَاصِيرُ⁽⁵⁾بِذُيُولِهَا⁽⁶⁾، وَ تَعْفُو⁽⁷⁾الاْءَمْطَارُ بِسُيُولِهَا⁽⁸⁾، وَ عَوْمِ⁽⁹⁾نَبَاتِ الاْءَرْضِ فِي كُثْبَانِ⁽¹⁰⁾الرِّمَالِ، وَ مُسْتَقَرِّ ذَوَاتِ الاْءَجْنِحَةِ بِذُرَى⁽¹¹⁾شَنَاخِيبِ⁽¹²⁾الْجِبَالِ، وَ تَغْرِيدِ⁽¹³⁾ذَوَاتِ الْمَنْطِقِ⁽¹⁴⁾فِي دَيَاجِيرِ⁽¹⁵⁾الاْءَوْكَارِ⁽¹⁶⁾، وَ مَا أَوْعَبَتْهُ⁽¹⁷⁾الاْءَصْدَافُ⁽¹⁸⁾، وَ حَضَنَتْ⁽¹⁹⁾عَلَيْهِ أَمْوَاجُ الْبِحَارِ.

...

و [خداى متعال] منشأ ابرهاى پيوسته و ناپيوسته و جاى فرو ريختنِ يك يكِ قطره‌هاى باران از ميان ابرهاى متراكم و انبوه را مى‌داند.

و ابرهايى كه در دامن بادها حمل مى‌شوند (و يا گردبادهايى كه همراه خود چيزى را به آسمان بلند مى‌نمايند)، و آنچه سيلِ پديدآمده از باران ويران مى‌كند از خدا پنهان نمى‌ماند.

و فرورفتن گياهان، در پشته‌هاى شنى و محل استقرار پرندگان در قله كوه‌ها را مى‌داند.

و صداى آواز و نغمه پرندگان در تاريكى لانه‌شان را شنيده [و سخن آنان را مى‌داند].

و [شكل گرفتن] مرواريدى در صدف [و چگونگى برآمدن آن] و نيز آنچه امواج دريا آن را مى‌پروراند، مثل [ماهىِ] عنبر (نهنگ) كه دريا، مثل مادرى كه در دامن خود كودك را حضانت و تربيت مى‌كند، آن را نگاهدارى مى‌كند، از نظر حضرتش پوشيده نيست.

وَ مَا غَشِيَتْهُ⁽¹⁾سُدْفَةُ⁽²⁾لَيْلٍ، أَوْ ذَرَّ⁽³⁾عَلَيْهِ شَارِقُ⁽⁴⁾نَهَارٍ، وَ مَا اعْتَقَبَتْ⁽⁵⁾عَلَيْهِ أَطْبَاقُ⁽⁶⁾الدَّيَاجِيرِ وَ سُبُحَاتُ⁽⁷⁾النُّورِ، وَ أَثَرِ كُلِّ خَطْوَةٍ، وَ حِسِّ⁽⁸⁾كُلِّ حَرَكَةٍ، وَ رَجْعِ⁽⁹⁾كُلِّ كَلِمَةٍ، وَ تَحْرِيكِ كُلِّ شَفَةٍ، وَ مُسْتَقَرِّ⁽¹⁰⁾كُلِّ نَسَمَةٍ⁽¹¹⁾، وَ مِثْقَالِ⁽¹²⁾كُلِّ ذَرَّةٍ⁽¹³⁾، وَ هَمَاهِمِ⁽¹⁴⁾كُلِّ نَفْسٍ هَامَّةٍ⁽¹⁵⁾، وَ مَا عَلَيْهَا مِنْ ثَمَرِ شَجَرَةٍ، أَوْ سَاقِطِ وَرَقَةٍ، أَوْ قَرَارَةِ نُطْفَةٍ، أَوْ نُقَاعَةِ⁽¹⁶⁾دَمٍ وَ مُضْغَةٍ، أَوْ نَاشِئَةِ خَلْقٍ وَ سُلاَلَةٍ⁽¹⁷⁾، لَمْ يَلْحَقْهُ فِي ذَلِكَ كُلْفَةٌ، وَ لاَ اعْتَرَضَتْهُ فِي حِفْظِ مَا ابْتَدَعَ مِنْ خَلْقِهِ عَارِضَةٌ، وَ لاَ اعْتَوَرَتْهُ⁽¹⁸⁾فِي تَنْفِيذِ الاْءُمُورِ وَ تَدَابِيرِ الْمَخْلُوقِينَ مَلاَلَةٌ وَ لاَ فَتْرَةٌ⁽¹⁹⁾، بَلْ نَفَذَهُمْ عِلْمُهُ وَ أَحْصَاهُمْ عَدَدُهُ، وَ وَسِعَهُمْ عَدْلُهُ، وَ غَمَرَهُمْ فَضْلُهُ مَعَ تَقْصِيرِهِمْ عَنْ كُنْهِ مَا هُوَ أَهْلُهُ.

...

و هرآنچه ظلمت و تاريكى شب در خود پوشيده و پنهان مى‌كند، و آفتاب (در روز روشن) بر آن مى‌تابد، و هرچه در طبقات تاريكى و لايه‌هاى نور نهفته باشد، بر خدا پنهان نيست. از آن‌رو امام عليه‌السلام از لايه‌هاى نور سخن گفته‌اند كه طبقات نور نيز چون تاريكى‌هاى شب، مراتبى دارد و مانند پوششى هستند كه اشياء را طبقه طبقه در ميان مى‌گيرند.

و جاى پا و قدمگاه هر موجودى، يعنى هر آنچه روى زمين باقى مى‌ماند و بر گذشتنِ جاندارى دلالت مى‌كند، و صداى هر حركت (و يا حالت موجود در حركت) و جواب هر سخن (و يا انعكاس آن در هوا) و حركت هر لب براى سخن گفتن و محل استقرار هر

...

...

انسان را به تمامى مى‌داند.

و هم‌وزن ذره‌اى را مى‌بيند، و همهمه و صداى نامفهوم و گنگ هر انسان غمگين را مى‌شنود، و [شمار و چگونگى و چيستى] هر ميوه درختى كه روى زمين مى‌افتد، و افتادن هر برگى از درخت را مى‌بيند.

و نيز محل استقرار نطفه در رحم و محل اجتماع خون در رگ‌ها و امثال آن، و مضغه كه يكى از مراحل شكل‌گيرى انسان در رحم مادر كه مانند گوشتى جويده‌شده است، و هرچه كه از عدم به عرصه وجود مى‌آيد و چكيده هر موجود يا گزيده هر چيزى را مى‌داند.

و علم به اين امور براى خدا زحمتى ندارد، به خلاف انسان كه پس از تحمل زحمت علم پيدا مى‌كند.

و در حفظ مخلوقاتْ هيچ مانعى بر سر راه او قرار نمى‌گيرد تا وى را از پديد آوردن باز بدارد، به‌خلاف انسان كه گاهى موانعى بر سر راه او قرار مى‌گيرند و او را از ايجاد آنچه مى‌خواهد باز مى‌دارند.

و در اجراى آنچه مى‌خواهد، و نيز در تدبير مخلوقات خود هيچ ملالت و ضعفى بر حضرتش عارض نمى‌شود، در حالى كه انسان پس از كار طولانى، خسته مى‌شود.

بلكه علم الهى مانند چيزى كه در چيزى ديگر نفوذ كند و به درون آن رسد، درون و بيرون همه اشياء را در بر مى‌گيرد و عدد آنها را شمارش مى‌كند و از آنها آگاه است.

و عدل او به طور يكسان شامل حال همه آفرينه‌ها شده است، و معناى عدل هم طبعا برابرى و تساوى نيست، بلكه به معناى قرار دادن هر چيز در جاىِ اصلىِ خويش است.

و [نيز] آنها را در فضل و احسان خود غرق نموده است، آن‌هم در حالى كه در عبادت واقعى و شايسته او قصور و تقصير دارند.

اللَّهُمَّ أَنْتَ أَهْلُ الْوَصْفِ الْجَمِيلِ، وَ التَّعْدَادِ الْكَثِيرِ، إِنْ تُوءَمَّلْ فَخَيْرُ مُؤَمَّل، وَ إِنْ تُرْجَ فَأَكرَمَ مَرْجُوٍّ. اللَّهُمَّ وَ قَدْ بَسَطْتَ لِي فِيمَا لاَ أَمْدَحُ بِهِ⁽¹⁾غَيْرَكَ، وَ لاَ أُثْنِي⁽²⁾بِهِ عَلَى أَحَدٍ سِوَاكَ، وَ لاَ أُوَجِّهُهُ إِلَى مَعَادِنِ الْخَيْبَةِ⁽³⁾وَ مَوَاضِعِ الرِّيبَةِ⁽⁴⁾، وَ عَدَلْتَ⁽⁵⁾بِلِسَانِي عَنْ مَدَائِحِ الاْآدَمِيِّينَ⁽⁶⁾، وَ الثَّنَاءِ عَلَى الْمَرْبُوبِينَ الْمَخْلُوقِينَ. اللَّهُمَّ وَ لِكُلِّ مُثْنٍ⁽⁷⁾عَلَى مَنْ أَثْنَى عَلَيْهِ مَثُوبَةٌ⁽⁸⁾مِنْ جَزَاءٍ، أَوْ عَارِفَةٌ⁽⁹⁾مِنْ عَطَاءٍ، وَ قَدْ رَجَوْتُكَ دَلِيلاً عَلَى ذَخَائِرِ الرَّحْمَةِ وَ كُنُوزِ الْمَغْفِرَةِ.

...

نيايش اميرمؤمنان عليه‌السلام

خدايا، تو شايسته آنى كه زيبا توصيفت كنند و با اوصاف خوب و بسيارت بستايند و اگر مردم به فضل تو اميدوار باشند، تو بهترين كسى هستى كه مى‌شايد و مى‌سزد بدو آرزو و اميد بندند، زيرا در اميد بستنْ برتر از تو وجود ندارد و اگر از تو انتظار خيرى داشته باشند، تو گرامى‌ترين كسى هستى كه انتظار مى‌رود.

خدايا، تو از فضل و احسان خود براى من چنان نعمت گستراندى كه نمى‌توانم جز تو ديگرى را ستايش كنم، زيرا تويى كه نعمت داده‌اى نه ديگران؛ پس چگونه ديگرى را ثنا گويم؟ منظور حضرت آن است كه وى تنها و تنها خداى متعال را مى‌ستايد و بس.

و نمى‌توانم مدح و ستايش را به جايگاه نوميدى و ترديد و شك، يعنى ستايش كردنِ كسى جز پروردگار، متوجه سازم، زيرا انسان به هر كس جز خدا اميد ببندد و به ستايش او بپردازد يا نااميد مى‌شود و يا ترديد دارد كه آيا بالاخره آرزويش برآورده مى‌شود يا خير؟

...

...

و [تو اى خدا،] زبان مرا از مدح انسان‌ها و ستايش آفريدگانت بازداشتى، چون تنها تويى كه تفضّل كرده‌اى و ديگران هيچ نقشى ندارند؛ و لذا شايسته ستايش [مطلق [نيستند. البته اين از باب نسبت دادن شى‌ء به سبب است. يعنى اين جمله‌ها سبب حقيقى و اوّلى نعمت را كه خداى متعال است معرفى مى‌كند و گرنه هر كس كه نعمتى بدهد شايسته مدح و ستايش است [، پس منعم حقيقى خداست و ستايش در مرحله نخست، ويژه اوست].

خدايا هر ثناگو و ستايشگرى نزد ستايش شونده، به اندازه مدح و ثنايى كه گفته، پاداش يا عطايى دارد، كه بيش از مقدار ستايش اوست. [خدايا من، [در اين ثنا و ستايش خويش اميد دارم كه به عنوان پاداش، مرا به سوى گنج‌هاى رحمتى كه براى صالحان ذخيره نمودى و گنجينه‌هاى آمرزشى كه براى گنهكارانِ نادم آماده كرده‌اى راهنمايى فرمايى.

اللَّهُمَّ وَ هَذَا مَقَامُ مَنْ أَفْرَدَكَ بِالتَّوْحِيدِ الَّذِي هُوَ لَكَ⁽¹⁾، وَ لَمْ يَرَ⁽²⁾مُسْتَحِقّاً لِهَذِهِ الْمَحَامِدِ⁽³⁾وَ الْمَمَادِحِ غَيْرَكَ، وَ بِي فَاقَةٌ⁽⁴⁾إِلَيْكَ لاَ يَجْبُرُ مَسْكَنَتَهَا⁽⁵⁾إِلاَّ فَضْلُكَ، وَ لاَ يَنْعَشُ مِنْ خَلَّتِهَا⁽⁶⁾إِلاَّ مَنُّكَ⁽⁷⁾وَ جُودُكَ، فَهَبْ لَنَا فِي هَذَا الْمَقَامِ رِضَاكَ، وَ أَغْنِنَا عَنْ مَدِّ الاْءَيْدِي⁽⁸⁾إِلَى سِوَاكَ، إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ.

...

خدايا اين جايگاه كسى است (= در اينجا كسى در پيشگاه تو ايستاده) كه تو را يگانه‌اى بى‌شريك مى‌داند و اين توحيد به تو تعلق دارد، و در آن هيچ اغراق و مبالغه‌اى نيست، بلكه حقيقتى است واقعى، به خلاف صفات مخلوقات كه گاهى انسان صفتى را براى كسى ادعا مى‌كند، ولى در حقيقت چنين نيست، بلكه گزافه‌گويى و تملّق است. و [اين بنده كه اكنون به توحيد تو اقرار مى‌كند] غير از تو را سزاوار ستايش‌ها و تمجيدها نمى‌داند.

و من نيازمندى هستم كه جز فضل و احسان تو نياز مرا برطرف نمى‌كند و رنج اين بى‌نوايى را جز احسان و جود تو به نشاط و شادى مبدّل نمى‌سازد.

پس [خدايا،] در اين جايگاه، ما را از خشنوديت برخوردار نما و از دست دراز كردن به سوى غير خودت، بى‌نيازمان ساز و خود نياز ما را برآورده كن كه تو بر هر كارى توانايى.

خطبه نود و دوم

و من خطبة له عليه‌السلام لمّا أريد على البيعة بعد قتل عثمان

اشاره

دَعُونِي وَ الْتَمِسُوا غَيْرِي، فَإِنَّا مُسْتَقْبِلُونَ أَمْراً لَهُ وُجُوهٌ وَ أَلْوَانٌ، لاَ تَقُومُ لَهُ الْقُلُوبُ، وَ لاَ تَثْبُتُ عَلَيْهِ الْعُقُولُ. وَ إِنَّ الاْآفَاقَ قَدْ أَغَامَتْ وَ الْمَحَجَّةَ⁽¹⁾قَدْ تَنَكَّرَتْ⁽²⁾. وَ اعْلَمُوا أَنِّي إِنْ أَجَبْتُكُمْ رَكِبْتُ بِكُمْ مَا أَعْلَمُ، وَ لَمْ أُصْغِ إِلَى قَوْلِ الْقَائِلِ وَ عَتْبِ الْعَاتِبِ، وَ إِنْ تَرَكْتُمُونِي فَأَنَا كَأَحَدِكُمْ، وَ لَعَلِّي أَسْمَعُكُمْ وَ أَطْوَعُكُمْ لِمَنْ وَلَّيْتُمُوهُ أَمْرَكُمْ، وَ أَنَا لَكُمْ وَزِيراً، خَيْرٌ لَكُمْ مِنِّي أَمِيراً.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام پس از قتل عثمان و درخواست مردم از آن حضرت براى بيعت

خوددارى امام عليه‌السلام از پذيرش بيعت

مرا رها كنيد و براى بيعت كردن در جستجوى كسِ ديگرى باشيد تا رياست مسلمانان را به عهده بگيرد، زيرا ما با كارى روبه‌رو مى‌شويم كه چهره‌ها و رنگهاى مختلفى دارد. اين سخن امام عليه‌السلام به اين نكته اشاره دارد كه خلافت پس از قتل عثمان با چالش و آشوب همراه بود و اگر خليفه مى‌خواست بر اساس كتابِ خدا و سنت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اجراى عدالت و حق عمل كند، در آن صورت قطعا معارضان و مخالفانى داشت كه به رشوه و ظلم و پامال كردن حقوق ضعيفان عادت كرده بودند. بنابراين روش او را نمى‌پسنديدند و قيام مى‌كردند، و اگر مى‌خواست از دينِ خدا منحرف شود و همراه ظالمان گردد - چنان‌كه عثمان كرد - از كتاب و سنت دور مى‌شد. از آنجا كه امام عليه‌السلام طالب حق بود، مى‌دانست كه خلافت براى او پايدار نخواهد ماند. بنابراين فرمود:

...

...

براى اين امر (= خلافت) قلب‌ها متحد و همسوى نيست و عقل‌هايى كه در آغازْ آن را پذيرفته‌اند تا پايان مقاومت نخواهند كرد و در پايان آن را نخواهند پذيرفت.

افق‌ها تيره و ابرآلوده و مبهم است؛ يعنى كار از حالت طبيعى خود خارج شده است، چنان‌كه افق‌ها با ابر از حالت طبيعى خارج مى‌شوند، و راه روشن و فضاىِ واضح ناشناخته مى‌گردند، زيرا نشانه‌هاى هدايت‌گر، از بين رفته است.

و بدانيد كه اگر من خلافت ظاهرى را پذيرفتم، شما را در همان راهى كه خود مى‌دانم، يعنى راه حق، مى‌برم، چنان‌كه يك رهبرْ مردم را در مسير خود قرار مى‌دهد، و به سخن هيچ‌كس و سرزنش هيچ سرزنش كننده‌اى گوش نخواهم داد. يعنى هركه درباره من زبان به سرزنش بگشايد كه مثلاً چرا بر طبق سيره خلفاى پيشين حركت نكرده‌ام بى‌فائده است. و به سرزنش‌هايش بهايى نمى‌دهم.

ولى اگر مرا رها كنيد و از من نخواهيد كه بيعت شما را بپذيرم، مثل يكى از شما هستم و هيچ مسئوليتى بر عهده من نيست و هيچ اختلالى در كار ايجاد نمى‌كنم و بسا در مقابل كسى كه به خلافت بر مى‌گزينيد از همه شنواتر و مطيع‌تر هم باشم؛ و اگر وزير باشم براى شما بهتر از آن است كه خليفه باشم.

اينك اين پرسش پيش مى‌آيد كه چگونه جايز است كه امام عليه‌السلام خلافت را نپذيرد؟

جواب آن است كه امام عليه‌السلام خلافت را كنار نزد، بلكه راه و روش خلافت واقعى را تبيين فرمود. پس روش اميرمؤمنان عليه‌السلام از راه و رسم سياستمداران و دولتمردان روزگار متفاوت بود نه اينكه امام عليه‌السلام به حقيقتْ خلافت را نپذيرفته باشد. لذا در پايان مى‌فرمايد: خير لكم، يعنى ديگران نه از لحاظ واقع و حقيقت كه از جهت دنيا و روش و سياست‌هاى دنيايى بهتر از اميرمؤمنان عليه‌السلام مى‌باشند، و اللّه أعلم.

خطبه نود و سوّم

و من خطبة له عليه‌السلام

اشاره

أَمَّا بَعْدُ، أَيُّهَا النَّاسُ فَإِنِّي فَقَأْتُ⁽¹⁾عَيْنَ الْفِتْنَةِ، وَ لَمْ يَكُنْ لِيَجْتَرِئَ عَلَيْهَا أَحَدٌ غَيْرِي بَعْدَ أَنْ مَاجَ⁽²⁾غَيْهَبُهَا⁽³⁾، وَ اشْتَدَّ كَلَبُهَا⁽⁴⁾.

...

يكى از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام

برخورد امام عليه‌السلام با خوارج

پس از حمد و ستايش الهى، اى مردم [بدانيد كه] من چشم فتنه را از چشمخانه و حدقه درآوردم. ظاهراً منظور از فتنه، فتنه خوارج بود كه ريشه‌كن كردن آن كار بسيار دشوارى بود. زيرا خوارج تظاهر به اسلام و زهد مى‌كردند؛ لذا جز حضرت، كسى نمى‌توانست آنان را تكفير كند و با آنها بجنگد؛ زيرا زهد و پاى‌بندى‌اش نسبت به احكام خدا بر هيچ كسى پوشيده نبود. پر واضح است كسانى كه تظاهر به ديندارى مى‌كنند براى كسى كه به دين پاى‌بندتر باشد، شناخته شده و تنها چنين كسى مى‌تواند تظاهر و ظاهرفريبى آنان را برملا كند و نابودشان سازد. البته اين احتمال هم وجود دارد كه مراد از فتنه در اينجا تنها فتنه خوارج نباشد، بلكه تمام فتنه‌هايى بوده كه در زمان آن حضرت اتفاق افتاده است و جز امام عليه‌السلام كسى توانايى رويارويى با آنها و ريشه‌كن كردن آنها را نداشت.

و هيچ كس جز من جرأت و توان مقابله با اين فتنه و ريشه‌كن كردن آن را نداشت.

چنان‌كه علت آن ذكر گرديد. و اين زمانى بود كه تاريكى آن فراگير شد و نيكان را هم مانند

فَاسْأَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي، فَوَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ تَسْأَلُونِي عَنْ شَيْءٍ فِيمَا بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ السَّاعَةِ⁽¹⁾، وَ لاَ عَنْ فِئَةٍ تَهْدِي مِائَةً وَ تُضِلُّ⁽²⁾مِائَةً إِلاَّ أَنْبَأْتُكُمْ بِنَاعِقِهَا⁽³⁾وَ قَائِدِهَا وَ سَائِقِهَا⁽⁴⁾، وَ مُنَاخِ⁽⁵⁾رِكَابِهَا⁽⁶⁾، وَ مَحَطِّ⁽⁷⁾رِحَالِهَا، وَ مَنْ يُقْتَلُ مِنْ أَهْلِهَا قَتْلاً، وَ مَنْ يَمُوتُ مِنْهُمْ مَوْتاً. وَ لَوْ قَدْ فَقَدْتُمُونِي وَ نَزَلَتْ بِكُمْ كَرَائِهُ⁽⁸⁾الاْءُمُورِ، وَ حَوَازِبُ⁽⁹⁾الْخُطُوبِ⁽¹⁰⁾، لاَءَطْرَقَ⁽¹¹⁾كَثِيرٌ مِنَ السَّائِلِينَ، وَ فَشلَ كَثِيرٌ مِنَ الْمَسْئُولِينَ⁽¹²⁾.

...

تبهكاران در ميان گرفت، چرا كه برخى از فتنه‌ها دامن خواص را مانند عوام مى‌گيرد. و بعد از آنكه هارى آن شدت گرفت. خوارج (يا ساير فتنه‌جويان) به سگ هارى تشبيه شدند كه به مجرد برخورد با افراد، آنها را به بيمارى آلوده مى‌كردند.

پيام امام عليه‌السلام

پس اكنون كه من قادر بر اداره امور دنيا و دين هستم آنچه مى‌خواهيد از من بپرسيد، پيش از آنكه مرا از دست بدهيد.

به خدايى كه جانم در دست اوست و هرگونه كه بخواهد در آن تصرف مى‌كند از هرچه كه از اكنون تا قيامت وجود دارد (و رخ مى‌دهد) و [مثلاً [از جما عتى كه صد نفر را

...

...

هدايت يا صد نفر را گمراه كنند بپرسيد. از دعوت‌كننده آن هدايت يا ضلالت، و از پيشواى آن صد نفر و سوق دهنده آنها و محل اتراق آنها و آن‌كه از ايشان كشته مى‌شود و آن‌كه از آنها [به مرگ طبيعى] مى‌ميرد، شما را آگاه مى‌كنم [يعنى از همه چيز آگاهتان مى‌كنم].

و اگر شما مرا از دست بدهيد و حوادث سخت و ناگوار و دشوارى‌هاى شديد به شما روى آورد، بسيارى از پرسشگرانْ سرِ خود را از حيرت به زير مى‌افكنند و ديگر نمى‌دانند كه چه كسى مشكل آنها را حل و به راه درست هدايت‌شان خواهد كرد و بسيارى از سؤال شوندگان نيز جواب را نمى‌دانند، و در پاسخ در مى‌مانند و راه به هيچ جايى نمى‌برند.

وَ ذَلِكَ إِذَا قَلَّصَتْ⁽¹⁾حَرْبُكُمْ وَ شَمَّرَتْ عَنْ سَاقٍ⁽²⁾وَ ضَاقَتِ الدُّنْيَا عَلَيْكُمْ ضِيقاً، تَسْتَطِيلُونَ مَعَهُ أَيَّامَ الْبَلاَءِ عَلَيْكُمْ حَتَّى يَفْتَحَ اللَّهُ لِبَقِيَّةِ الاْءَبْرَارِ مِنْكُمْ. إِنَّ الْفِتَنَ إِذَا أَقْبَلَتْ شَبَّهَتْ، وَ إِذَا أَدْبَرَتْ نَبَّهَتْ، يُنْكَرْنَ مُقْبِلاَتٍ، وَ يُعْرَفْنَ مُدْبِرَاتٍ، يَحُمْنَ⁽³⁾حَوْمَ الرِّيَاحِ، يُصِبْنَ بَلَداً وَ يُخْطِئْنَ بَلَداً.

...

آنگاه كه بلا چهره نمايد

و آن، زمانى است كه جنگ شما فرسايشى و طولانى شود و دامن خود را مانند كسى كه مى‌خواهد جدى وارد كارى شود بالا بزند تا دامن و زيادى لباسْ مانع از سرعت كار نشود. و دنيا بر شما سختْ تنگْ گردد، آن‌سان كه پناهگاه و گريزگاه نداشته باشيد تا از مشكل و فاجعه رهايى يابيد.

دوران بلا را طولانى خواهيد شمرد، زيرا دورانِ سختىْ بسيار طولانى و نفسگير به نظر مى‌رسد، چنان‌كه دوران آسايش و تنعم نيز زودگذر است، تا آنگاه كه خدا براى باقيمانده نيكان شما گشايشى رقم زند. هرچند فتح و گشايش براى عموم ابرار و اشرار است، ولى چون به بركت وجود ابرار است فقط آنها مطرح شده‌اند.

فتنه‌ها وقتى روى آورند حق و باطل را بر انسان مشتبه مى‌كنند و باطل را در پوشش حق مى‌نمايانند. لذا افراد كم‌تجربه و كم‌شناخت فريب مى‌خورند، اما وقتى باطل از صحنه زدوده شود مواضع خطا و لغزش را براى آنان روشن مى‌كند، زيرا انسان فكر مى‌كند و انديشه درست را درمى‌يابد و حق را از باطل تشخيص مى‌دهد.

فتنه‌ها ناشناخته مى‌آيند و كسى نمى‌فهمد كه اينها فتنه و باطل‌اند، اما وقتى مى‌روند در آن صورت ديگر شناخته مى‌شوند و مردم مى‌فهمند كه اينها در اصل فتنه و باطل بوده‌اند.

أَلاَ إِنَّ أَخْوَفَ الْفِتَنِ عِنْدِي عَلَيْكُمْ فِتْنَةُ بَنِي أُمَيَّةَ، فَإِنَّهَا فِتْنَةٌ عَمْيَاءُ مُظْلِمَةٌ، عَمَّتْ خُطَّتُهَا، وَ خَصَّتْ بَلِيَّتُهَا، وَ أَصَابَ الْبَلاَءُ مَنْ أَبْصَرَ فِيهَا، وَ أَخْطَأَ الْبَلاَءُ مَنْ عَمِيَ عَنْهَا. وَ ايْمُ اللَّهِ لَتَجِدُنَّ بَنِي أُمَيَّةَ لَكُمْ أَرْبَابَ سُوءٍ بَعْدِي، كَالنَّابِ⁽¹⁾الضَّرُوسِ⁽²⁾تَعْذِمُ⁽³⁾بِفِيهَا، وَ تَخْبِطُ⁽⁴⁾بِيَدِهَا، وَ تَزْبِنُ⁽⁵⁾بِرِجْلِهَا، وَ تَمْنَعُ دَرَّهَا⁽⁶⁾.

...

فتنه‌ها همانند گردباد و توفان كه شهرى را درنورديده، از كنار شهرى ديگر مى‌گذرند، برخى از مناطق را فراگرفته و از جاهايى مى‌گذرند.

خطر بنى‌اميه از زبان اميرمؤمنان عليه‌السلام

آگاه باشيد كه خطرناك‌ترين و هراس انگيزترين فتنه‌اى كه از آن بر شما مى‌ترسم، فتنه بنى‌اميه است، زيرا آنان اسلام را به نام اسلام تحريف و واژگونه كردند و چون حكومت و قدرت در اختيارشان بود توانستند پايه‌هاى كفر را در جامعه اسلامى استوار كنند. آنان آتشى افروختند كه پس از چهارده قرن همچنان دامنگير مسلمانان است.

فتنه بنى‌اميه فتنه‌اى كور و تاريك است، درست مانند نابينايى كه جلوى پاى خود را نمى‌بيند و در نهايت، گم مى‌شود و در پرتگاه سقوط مى‌كند. دو صفت كورى و ظلمت براى نشان دادن شدّت جهل مردم نسبت به حق و نيز شدتِ آميختگى حق با باطل در فتنه اموى است⁽⁷⁾.

برنامه و رياست امويان فراگير شده، تمام بلاد اسلامى را در بر خواهد گرفت و

...

...

هيچ‌كس را از آن گريزى نيست، ولى بلا و مصيبت آن، تنها دامنگير عده‌اى خاص شد، يعنى خاندان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله . زيرا تنها نيروى معارض با بنى‌اميه، همان پاكان بودند. يا اينكه منظور امام عليه‌السلام اين بود كه بلاى حكومت اموى تنها حق‌پرستان را در ميان مى‌گيرد، نه مانند ديگر فتنه‌ها كه شامل حق‌خواهان و باطل‌كاران مى‌گردد [و تر و خشك را مى‌سوزاند].

و بلاى حكومت اموى دامنگير كسى خواهد شد كه بينا باشد و فتنه را ببيند و بشناسد و از آن بگريزد و به سوى حق برود، كه در آن صورت دچار ستم و خشم آنان مى‌شود، ولى كسى كه فتنه را نبيند و نشناسد و با آن مدارا كند و همسو باشد، حكومت ستمگر با چنين كسى كارى ندارد.

به خدا سوگند شما مسلمانان پس از من، امويان را حاكمانى بد خواهيد ديد كه با شما بدرفتارى مى‌كنند و شما را به انجام دادنِ بدى فرمان مى‌دهند، مانند يك شتر فرتوت و بدخو كه با دندان خود دوشنده‌اش را گاز بگيرد و با دست بر زمين بكوبد، خوب و بد را با يكديگر بياميزد و با پاى لگد اندازد و مردم را وحشت‌زده كند و همه چيز را در هم شكند و از دادن شير خوددارى كند.

لاَ يَزَالُونَ بِكُمْ حَتَّى لاَ يَتْرُكُوا مِنْكُمْ إِلاَّ نَافِعاً لَهُمْ، أَوْ غَيْرَ ضَائِرٍ بِهِمْ، وَ لاَ يَزَالُ بَلاَءُهُمْ حَتَّى لاَ يَكُونَ انْتِصَارُ أَحَدِكُمْ مِنْهُمْ إِلاَّ كَانْتِصَارِ الْعَبْدِ مِنْ رَبِّهِ، وَ الصَّاحِبِ مِنْ مُسْتَصْحِبِهِ. تَرِدُ عَلَيْكُمْ فِتْنَتُهُمْ شَوْهَاءَ⁽¹⁾مَخْشِيَّةً⁽²⁾، وَ قِطَعاً⁽³⁾جَاهِلِيَّةً، لَيْسَ فِيهَا مَنَارُ⁽⁴⁾هُدًى، وَ لاَ عَلَمٌ⁽⁵⁾يُرَى.

...

آنان همچنان با شما چنين رفتارى خواهند داشت تا آنكه حتى يك نفر از شما را باقى نمى‌گذارند، مگر كسى كه به سود آنان باشد و يا حداقل به ضرر آنها كارى نكند. يعنى يا آنها را تأييد كند و يا امر به معروف‌شان نكند و از منكر بازشان ندارد.

آن‌قدر بلاى سلطه آنها بر شما به درازا مى‌كشد كه اگر كسى بخواهد آنها را از ستمگرى باز بدارد و يا حق خود را از آنان بگيرد، كارِ او مانند انتقام گرفتنِ يك برده از اربابِ قدرتمندِ خود خواهد بود. يعنى همان‌طور كه برده از مولاى خود، و رعيت از اربابِ خود نمى‌تواند انتقام بگيرد، شما نيز نخواهيد توانست از امويان انتقام بگيريد.

فتنه آنان به صورتى وحشتناك و مانند برخى رفتارها و اخلاق جاهليّت، شما را فرا خواهد گرفت، زيرا آنان به احياى اخلاق و سنت‌هاى جاهلى مى‌پردازند [و دم از اصالتِ عربى مى‌زنند]. پس هر بخشى از اخلاق آنها به بخش‌هاى اخلاق جاهليّت مى‌ماند و شباهت فراوانى با روش‌هاى جاهلى دارند.

نه چراغ هدايتى در آن فتنه وجود خواهد داشت، نه پرچم هدايتگر و راهنمايى تا مردم به واسطه آن حركت كنند و گمراه نشوند.

نَحْنُ أَهْلَ الْبَيْتِ مِنْهَا بِمَنْجَاةٍ، وَ لَسْنَا فِيهَا بِدُعَاةٍ⁽¹⁾، ثُمَّ يُفَرِّجُهَا اللَّهُ عَنْكُمْ كَتَفْرِيجِ الاْءَدِيمِ⁽²⁾بِمَنْ يَسُومُهُمْ خَسْفاً⁽³⁾، وَ يَسُوقُهُمْ عُنْفاً وَ يَسْقِيهِمْ بِكَأْسٍ مُصَبَّرَةٍ⁽⁴⁾، لاَ يُعْطِيهِمْ إِلاَّ السَّيْفَ، وَ لاَ يُحْلِسُهُمْ⁽⁵⁾إِلاَّ الْخَوْفَ. فَعِنْدَ ذَلِكَ تَوَدُّ قُرَيْشٌ - بِالدُّنْيَا وَ مَا فِيهَا - لَوْ يَرَوْنَنِي مَقَاماً وَاحِداً، وَ لَوْ قَدْرَ جَزْرِ⁽⁶⁾جَزُورٍ⁽⁷⁾لاِءَقْبَلَ مِنْهُمْ مَا أَطْلُبُ الْيَوْمَ بَعْضَهُ فَلاَ يُعْطُونَنِي.

...

مصونيت خاندان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از فتنه اموى

[بدانيد كه] ما خاندان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يعنى ائمه اطهار عليهم‌السلام از فتنه بنى‌اميّه در امان هستيم و فتنه آنها ما را فرا نخواهد گرفت. اين سخن امام عليه‌السلام در حقيقت براىِ تشويق مردم به اطاعت از آل محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و روى آوردن به خاندان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود؛ بدين معنى كه اگر بخواهند از فتنه امويان در امان بمانند بايد به اهل‌بيت عليهم‌السلام گرايش بيابند و به آنان پناه جويند تا وارد وادى باطل و گناه نشوند.

و ما كسى را براى اطاعتِ از بنى‌اميه فرا نمى‌خوانيم، زيرا اهل‌بيت عليهم‌السلام قطعا مخالف بنى‌اميه بودند، نه مبلّغانِ روش‌هاىِ آنان.

نويد رهايى

سپس خدا شما را از حكومت بنى‌اميه رها مى‌كند و زوال آنها را رقم مى‌زند، مانند كندن پوست يك حيوان كه از گوشت جدا مى‌شود. يعنى همان‌طور كه قصّاب پوست گوسفندى را مى‌كَند، كسانى آنان را با خوارى از اريكه قدرت پايين خواهند كشيد و بدين ترتيب

...

...

دست تطاول حاكمان اموى از سر شما كوتاه خواهد شد. منظور امام عليه‌السلام بنى‌عباس بود كه امويان را سرنگون كردند و البته اين سخن به معناى ستايش از بنى‌عباس نبوده، بلكه فقط نقل يك سرگذشت و پيش‌بينى آينده بود، چنان‌كه خداى متعال حكايت «بخت نصر» را در قرآن چنين آورده است: «...بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَّنَآ أُولِى بَأْسٍ شَدِيدٍ...»⁽¹⁾«بندگانى از خود را كه سخت نيرومندند بر شما گمارديم».

و [عباسيان] جامى مالامال از مصيبت‌ها و بلاهاى گوناگون به آنها مى‌نوشانند و جز شمشير چيزى به آنان نمى‌دهند. يعنى آنان را فرصت و امان نمى‌دهند و جامه هراس و وحشت بر اندام‌شان مى‌پوشانند، و سراپاى وجودشان را وحشت پُر مى‌كند.

در آن زمان قريش [امويان] آرزو خواهد كرد كه با دادنِ تمام دنيا و آنچه در آن است، تنها به اندازه فرصتِ كشتن يك شترْ حكومت من را تجربه كند و من از قريش بپذيرم كه حكومت و قدرت تام و تمام را در دست بگيرم، حال آنكه امروز مقدارى از آن را مى‌خواهم، ولى به من نمى‌دهند.

اين آرزو زمانى در قريش چهره نمود كه «ابومسلم خراسانى» براى يارى علويان قيام كرد. در آن هنگام قريش آرزو مى‌كرد كه تمام دنيا و آنچه در آن است را بدهد، اما مدتى كوتاه امام على عليه‌السلام را در ميان خود داشته باشند و حكومتى را تسليم او كنند كه در زمان آن حضرت از سپردن بخش بسيار كوچكش به وى دريغ داشتند، چرا كه امام عليه‌السلام فقط شام را مى‌خواست تا آن را ضميمه حكومت خود نمايد و معاويه به خواسته امام عليه‌السلام تن نمى‌داد⁽²⁾.

خطبه نود و چهارم

و من خطبة له عليه‌السلام فيها وصف اللّه و الرسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و آل البيت عليهم‌السلام ثم الوعظ و الإرشاد

اشاره

فَتَبَارَكَ⁽¹⁾اللَّهُ الَّذِي لاَ يَبْلُغُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ⁽²⁾، وَ لاَ يَنَالُهُ حَدْسُ⁽³⁾الْفِطَنِ⁽⁴⁾. الاْءَوَّلُ الَّذِي لاَ غَايَةَ لَهُ فَيَنْتَهِيَ، وَ لاَ آخِرَ لَهُ فَيَنْقَضِيَ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام در توصيف خدا و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اهل‌بيت عليهم‌السلام و بيان موعظه و ارشاد

صفات پروردگار

خداى لايزال فرخنده خدايى است كه همّت‌هاى والا كُنه معرفت او را در نمى‌يابند، زيرا افراد بشر محال است به چنين جايگاهى دست يابند. و هوشمندان نمى‌توانند با گمان و حدس هوشمندانه خود به درك ذات حضرتش نائل شوند.

[زيرا او [آغازى است كه پايان ندارد و وجود او به نهايت نمى‌رسد. وصف اول، يعنى لا غاية له فينتهي به اعتبار ظرف، اما وصف دوّم، يعنى و لا آخر له فينقضي به اعتبار ذات است. مثلاً وقتى زيد به سمت كوفه حركت مى‌كند كوفه غايت و مقصد است، ولى وقتى عُمر او تا فلان سال باشد، عمر او به آخر رسيده است و گرنه اين دو وصف به معناى پايان و نهايت است و لزومى ندارد كه با تكلّف و زحمت لا غايه را به معناى لا ابتداء بگيريم.

منها: فَاسْتَوْدَعَهُمْ فِي أَفْضَلِ مُسْتَوْدَعٍ، وَ أَقَرَّهُمْ فِي خَيْرِ مُسْتَقَرٍّ، تَنَاسَخَتْهُمْ⁽¹⁾كَرَائِمُ الاْءَصْلاَبِ⁽²⁾إِلَى مُطَهَّرَاتِ الاْءَرْحَامِ⁽³⁾، كُلَّمَا مَضَى مِنْهُمْ سَلَفٌ، قَامَ مِنْهُمْ بِدِينِ اللَّهِ خَلَفٌ. حَتَّى أَفْضَتْ⁽⁴⁾كَرَامَةُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى إِلَى مُحَمَّدٍ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله . فَأَخْرَجَهُ مِنْ أَفْضَلِ الْمَعَادِنِ مَنْبِتاً⁽⁵⁾، وَ أَعَزِّ الاْءَرُومَاتِ⁽⁶⁾مَغْرِساً⁽⁷⁾، مِنَ الشَّجَرَةِ الَّتِي صَدَعَ⁽⁸⁾مِنْهَا، أَنْبِيَاءَهُ، وَ انْتَجَبَ مِنْهَا أُمَنَاءَهُ.

...

در بخشى از اين خطبه در توصيف پيامبران عليهم‌السلام فرموده:

خداى متعال، پيامبران عليهم‌السلام را در بهترين امانتگاهها يعنى در اصلاب و كمرهاى پدرانِ خود به امانت نهاد و در بهترين قرارگاه‌ها، يعنى در رحم مادرانشان جاى داد [يعنى پدران آنها گرامى‌ترين پدران، و مادران آنها ارجمندترين مادران بودند].

اصلاب والا آنها را به ارحام مطهر و پيراسته از فحشا و كفر و جز آن منتقل ساخت. مثلاً وجود پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در صلب آدم عليه‌السلام به وديعه سپرده شد، سپس به رحم حوّا و سپس از صلب هابيل به رحم همسرش منتقل شد.

هرگاه كه يكى از پيامبران از دنيا مى‌رفت ديگرى براى برپا داشتن آيين يكتاپرستى جاى او را مى‌گرفت تا آنكه كرامت الهى، يعنى مقام نبوت به حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رسيد.

جايگاه رفيع پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و خاندان آن حضرت

[حضرت خاتم را] از بهترين منابع رويش و ارجمندترين ريشه‌هاى نهال انسانيّت، يعنى بنى‌هاشم و حضرت ابراهيم عليه‌السلام برآورد؛ همان درخت ارجمند و با كرامتى كه پيامبران بزرگ بنى اسرائيل و جز آنان را پديد آورد و آنان را امناى شريعت خود برگزيد.

عِتْرَتُهُ⁽¹⁾خَيْرُ الْعِتَرِ⁽²⁾، وَ أُسْرَتُهُ⁽³⁾خَيْرُ الاْءُسَرِ⁽⁴⁾، وَ شَجَرَتُهُ خَيْرُ الشَّجَرِ⁽⁵⁾، نَبَتَتْ فِي حَرَمٍ، وَ بَسَقَتْ⁽⁶⁾فِي كَرَمٍ، لَهَا فُرُوعٌ طِوَالٌ، وَ ثَمَرةٌ لاَ تُنَالُ. فَهُوَ إِمَامُ مَنِ اتَّقَى، وَ بَصِيرَةُ مَنِ اهْتَدَى، سِرَاجٌ لَمَعَ ضَوْئُهُ، وَ شِهَابٌ سَطَعَ نُورُهُ، وَ زَنْدٌ⁽⁷⁾بَرَقَ لَمْعُهُ.

...

عترت او بهترين عترت‌ها و خاندانش بهترين خاندان‌ها و درخت وجود او بهترين درخت‌هاست.

درخت وجود آن حضرت در حرم (مكّه) روييد و با بزرگوارى و ارجمندى باليد [و لذا خاندان او بزرگوار و با شرافت بودند]. اين درخت، داراى شاخه‌هاى بلندى است. يعنى فرزندان و نوادگان آن حضرت در طول تاريخ ادامه پيدا خواهند كرد. و ميوه‌اى دارد كه دست هيچ انسانى به آن نمى‌رسد؛ يعنى سرورى و عزّتى دارد كه براى هيچ انسانى قابل دسترس نيست.

از اين‌رو او پيشواى تقواپيشگان و موجب بصيرت هدايت يافتگان است؛ آن حضرت آموزگار و هدايتگر و الگوى پرهيزگاران است.

او چراغى است تابنده كه پرتو آن همواره درخشان، و شهابى است نورافشان [كه تاريكى شب را مى‌شكافد] و آتش‌زنه‌اى است [هميشه] فروزان، يعنى نور وجود مقدس آن حضرت موجب هدايت انسان‌ها است.

سِيرَتُهُ الْقَصْدُ، وَ سُنَّتُهُ الرُّشْدُ، وَ كَلاَمُهُ الْفَصْلُ، وَ حُكْمُهُ الْعَدْلُ. أَرْسَلَهُ عَلَى حِينِ فَتْرَةٍ⁽¹⁾مِنَ الرُّسُلِ، وَ هَفْوَةٍ⁽²⁾عَنِ الْعَمَلِ، وَ غَبَاوَةٍ⁽³⁾مِنَ الاْءُمَمِ. اعْمَلُوا رَحِمَكُمُ اللَّهُ عَلَى أَعْلاَمٍ بَيِّنَةٍ، فَالطَّرِيقُ نَهْجٌ يَدْعُوا⁽⁴⁾إِلى دارِ السَّلامِ، وَ أَنْتُمْ فِي دَارِ مُسْتَعْتَبٍ⁽⁵⁾عَلَى مَهَلٍ⁽⁶⁾وَ فَرَاغٍ، وَ الصُّحُفُ⁽⁷⁾مَنْشُورَةٌ وَ الاْءَقْلاَمُ جَارِيَةٌ، وَ الاْءَبْدَانُ صَحِيحَةٌ، وَ الاْءَلْسُنُ مُطْلَقَةٌ، وَ التَّوْبَةُ مَسْمُوعَةٌ، وَ الاْءَعْمَالُ مَقْبُولَةٌ.

...

منش و روش پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

روش او ميانه‌روى و اعتدال و دورى از افراط و تفريط، و سنّت او تعالى‌بخش و به دور از انحراف، و گفتارش جدا كننده حق و باطل، و داورى‌اش بر پايه دادگرى و به دور از ستم است.

خداى سبحان زمانى آن حضرت را به رسالت برانگيخت كه تا مدّتِ طولانى هيچ پيامبرى نيامده بود و مردم از عمل صالح منحرف و رويگردان، و امّت‌ها نسبت به مصالح دنيا و آخرت خويش نادان بودند.

فرصت مغتنم

خدايتان رحمت كند! عمل خود را با دلايل آشكار، يعنى احكامِ قرآن و سنّت كه پرچم‌هاىِ روشنِ راه حق هستند، همسوى سازيد.

زيرا راه حق، راه آشكار و مستقيمى است كه همگان را به دارالسلام، يعنى بهشت كه سراى سلامت است دعوت مى‌كند، چنان‌كه خداى متعال درباره بهشت مى‌فرمايد: «...لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِندَ رَبِّهِمْ...»⁽⁸⁾«براى آنان نزد پروردگارشان سراى عافيت است».

...

...

و شما در سراى مهلت و فراغت (دنيا) به سر مى‌بريد كه از شما اعمال موجب پسند خداى سبحان را خواسته‌اند و فرصت انجام دادن عمل صالح و نكوكارى را داريد.

و هنوز نامه‌هاى عمل باز است و مى‌توانيد عمل صالح انجام دهيد و بر كاهش و افزايش آن تواناييد و قلم‌هاى مراقبانِ نوشتنِ اعمال شما دركارند و همواره به سود يا زيان شما مى‌نويسند. و نيز مى‌توانيد جبران كنيد و بدن‌هايتان سالم است و بيمارى نداريد.

و زبان‌هايتان گوياست و لال نيستيد (يعنى غالب مردم سالم و گويا هستند) و به خلاف آخرت در اين سرا توبه پذيرفته مى‌شود و اعمال صالح كه درجات را فزونى مى‌بخشد، مقبول است.

خطبه نود و پنجم

و من خطبة له عليه‌السلام في فضيلة الرسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

اشاره

بَعَثَهُ وَ النَّاسُ ضُلاَّلٌ⁽¹⁾فِي حَيْرَةٍ، وَ خَابِطونَ⁽²⁾فِي فِتْنَةٍ، قَدِ اسْتَهْوَتْهُمُ الاْءَهْوَاءُ، وَ اسْتَزَلَّتْهُمُ الْكِبْرِيَاءُ، وَ اسْتَخَفَّتْهُمُ الْجَاهِلِيَّةُ الْجَهْلاَءُ⁽³⁾. حَيَارَى⁽⁴⁾فِي زَلْزَالٍ مِنَ الاْءَمْرِ وَ بَلاَءٍ مِنَ الْجَهْلِ، فَبَالَغَ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فِي النَّصِيحَةِ، وَ مَضَى عَلَى الطَّرِيقَةِ، وَ دَعَا إِلَى الْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام در بيان فضيلت رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

اوصاف مردم قبل از بعثت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

خداوند پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در روزگارى به رسالت برانگيخت كه مردم گمراهانى بودند گم شده در وادى حيرت و سرگردانى، راه درست را از بيراهه باز نمى‌شناختند، و در فتنه غوطه‌ور بودند و به حق راه نمى‌يافته و به [ساحل] نجات رسيدن، نمى‌توانستند.

هوس‌ها و شهوت‌ها مردم را به سمت خود كشانده بود. و تكبر و غرور، آنان را از جاده حق منحرف و به سمت سقوطِ در وادى فساد گسيل داده بود.

و جاهليّت محض، آنها را خوار ساخته و به سوى تباهى و زيان كشانده بود. جاهليت صفت مردمانى بود كه قبل از دوران رسالت و پيش از ظهور مى‌زيستند و در درياهاى جهل و گناه غوطه‌ور بودند.

در كار خود نابسامان و بى‌ثبات بودند و جهل آنان موجب بلا و ناراحتى‌شان شده بود.

...

...

در آن هنگامه، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تمام كوشش خود را به كار بست تا آنچه شرط خيرخواهى است، در حق مردمان عصر جاهليت به انجام رساند، باشد كه آنان ورطه كفر و گناه را رها كنند. حضرتش بر راه درست حركت كرد و مردم را عملاً به آن راه فراخواند تا رهيافته شوند و به دور از خشونت، بلكه با سخنى لطيف و مهرآميز ديگران را موعظه كنند.

خطبه نود و ششم

و من خطبة له عليه‌السلام فيها حمد اللّه و تمجيد الرّسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

اشاره

الْحَمْدُ لِلَّهِ الاْءَوَّلِ فَلاَ شَيْءَ قَبْلَهُ، وَ الاْآخِرِ فَلاَ شَيْءَ بَعْدَه، وَ الظَّاهِرِ⁽¹⁾فَلاَ شَيْءَ فَوْقَهُ، وَ الْبَاطِنِ⁽²⁾فَلاَ شَيْءَ دُونَهُ.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام در حمد خدا و ستايش پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

اوصاف پروردگار

ستايش خدايى را سزاست كه واجب الوجود ازلى است و جز حضرتش، همه چيز ديگر ممكن الوجود است و عدم بر آن مقدم است، هرچند به ازل نزديك باشد.

و نيز بعد از فناى همه چيز باقى است و بعد از او چيزى نيست و دليل آن هم وجوب وجود است⁽³⁾چنان‌كه بيان گرديد.

و ظاهر است، يعنى داراى رفعت مرتبه و مقامى است كه هيچ موجودى بالاتر از او نيست.

و باطن است، يعنى از درون و حقيقت همه اشيا آگاه است [، پس هيچ موجودى به پايه او در علم و آگاهى نمى‌رسد].

و منها: في ذكر الرسول عليه‌السلام

اشاره

مُسْتَقَرُّهُ خَيْرُ مُسْتَقَرٍّ، وَ مَنْبِتُهُ أَشْرَفُ مَنْبِتٍ، فِي مَعَادِنِ الْكَرَامَةِ، وَ مَمَاهِدِ⁽¹⁾السَّلاَمَةِ. قَدْ صُرِفَتْ نَحْوَهُ أَفْئِدَةُ الاْءَبْرَارِ وَ ثُنِيَتْ إِلَيْهِ أَزِمَّةُ⁽²⁾الاْءَبْصَارِ. دَفَنَ اللَّهُ بِهِ الضَّغَائِنَ وَأَطْفَأَ بِهِ الثَّوَائِرَ⁽³⁾أَلَّفَ بِهِ إِخْوَاناً، وَ فَرَّقَ بِهِ أَقْرَاناً. أَعَزَّ بِهِ الذِّلَّةَ، وَ أَذَلَّ بِهِ الْعِزَّةَ، كَلامُهُ بَيانٌ، وَ صَمْتُهُ لِسانٌ.

...

جايگاه رفيع پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

محل استقرار آن حضرت، يعنى شهر مكّه، يا منظور و برداشت دوم، رحم مطهّر مادرش (حضرت آمنه) كه او را در درون خود پروراند، بهترين مكان‌هاست، زيرا مكّه به عنوان ام‌القرى و بيت اللّه الحرام، و قداستِ حضرت آمنه و اصالت خانوادگى او بى‌ترديد از همه مكان‌ها و از همه مادران بهتر و ارجمندتر است.

خاستگاه آن حضرت، يعنى پدران بزرگوارش بهترين خاستگاه‌هاست كه به عنوان معادن كرامت و سلامت مطرح بودند، زيرا خدا آنها را گزينش كرده بود تا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به عرصه وجود بياورند و چون پدران آن حضرت در بزرگوارى و هوشمندى زبانزد همگان بودند، گويى معدن كرامت محسوب مى‌شدند. وانگهى همگى از شرك و كفر و آلوده‌دامنى و ديگر پليدى‌ها منزّه، و از سلامت روح و طهارت قلب برخوردار بودند.

قلب همه نيكان و شايستگان متوجه آن حضرت بود تا از وى علم و عمل فراگيرند و از آن حضرت پيروى كنند. و زمام و مهار همه چشم‌ها به سوى آن بزرگوار كشيده شد. توجّه زمام چشم‌ها كنايه از برگشتن چشم‌ها به سوى آن حضرت بود، چنان‌كه توجّه مهار حيوان (اسب) به يك سمت زمانى انجام مى‌گيرد كه كسى بخواهد او را به آن سمت متمايل كند.

...

...

خدا به بركت وجود او تمام كينه‌ها را برطرف ساخت، زيرا آن حضرت مهربانى را در دل آن مردم جايگزين كرد و آتش دشمنى را كه همواره موجب زيان بود خاموش ساخت.

خداى سبحان به وسيله آن حضرت هر مسلمانى را برادر مسلمان ديگر ساخت و ميان آنان محبّت ايجاد نمود، چنان‌كه خود مى‌فرمايد: «... إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ...»⁽¹⁾«در حقيقت مؤمنان باهم برادرند».

و هم خداى سبحان به وسيله آن حضرت بين كسانى كه بر شرك و گناه با يكديگر همراهى و همدلى داشتند، جدايى انداخت، زيرا برخى از آنها ايمان آورده و برخى بر حال كفر باقى ماندند و در نتيجه از يكديگر جدا شدند.

به وسيله حضرت رسول ذلّت عرب و ساير مردم قبل از اسلام را كه فراگير شده بود به عزت مبدل ساخت. و به وسيله او عزّت كافران و تبهكاران را به ذلّت تبديل كرد.

سخنان آن حضرت تبيين كننده حقايق است و از بيهوده‌گويى به دور بود، و خموشى او نيز به منزله سخن گفتن بود، زيرا سكوت آن حضرت نشانه وانهادن امرى است، يعنى وقتى كه در موضوعى سكوت مى‌فرمود، نشانه آن است كه آن عمل ناپسند نيست، زيرا قول و فعل (گفتار و كردار) و تقرير (سكوت) آن بزرگوار تماماً از حيث شرعى و تكليفى حجّت و قابل استدلال است.

خطبه نود و هفتم

و من خطبة له عليه‌السلام في حال أصحابه و أصحاب الرسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

اشاره

وَ لَئِنْ أَمْهَلَ الظَّالِمَ فَلَنْ يَفُوتَ أَخْذُهُ، وَ هُوَ لَهُ بِالْمِرْصَادِ⁽¹⁾عَلَى مَجَازِ⁽²⁾طَرِيقِهِ وَ بِمَوْضِعِ الشَّجَا⁽³⁾مِنْ مَسَاغِ رِيقِهِ⁽⁴⁾.

...

از خطبه‌هاى آن حضرت عليه‌السلام پيرامون اصحاب خود و اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

خدا در كمين ستمگران

و اگر خداى متعال به ستمگر مهلت دهد كه آنچه مى‌خواهد انجام دهد و در كيفر او شتاب نمى‌كند، هرگز به اين معنا نيست كه او را به خشم خود و كيفر اعمالش نگيرد، [بلكه [خدا هميشه در كمين اوست، و چنان است كه بر سر راه ظالم ايستاده و منتظر است تا دررسد و مقتدرانه و بى‌باكْ او را بگيرد و به كيفرش رساند.

و [نيز] خداوند در گلوگاه او، يعنى محل فرو بردن آب دهان كه استخوان و امثال آن گير مى‌كند قرار مى‌گيرد. اين تمثيل براى بيان نزديك بودن خدا و زير نظر گرفتن ستمگر است، گويى خداوند در گلوى ستمگر قرار گرفته است و هرگاه بخواهد او را بگيرد، در همين موضع، تكّه استخوانى و يا چيزى مانند آن قرار مى‌دهد تا نتواند آب بنوشد.

أَمَا وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ⁽¹⁾، لَيَظْهَرَنَّ هَوءُلاَءِ الْقَوْمُ عَلَيْكُمْ، لَيْسَ لاِءَنَّهُمْ أَوْلَى بِالْحَقِّ مِنْكُمْ، وَ لَكِنْ لاِءِسْرَاعِهِمْ إِلَى بَاطِلِ صَاحِبِهِمْ، وَ إِبْطَائِكُمْ عَنْ حَقِّي. وَ لَقَدْ أَصْبَحَتِ الاْءُمَمُ تَخَافُ ظُلْمَ رُعَاتِهَا⁽²⁾، وَ أَصْبَحْتُ أَخَافُ ظُلْمَ رَعِيَّتِي. اسْتَنْفَرْتُكُمْ لِلْجِهَادِ فَلَمْ تَنْفِرُوا، وَ أَسْمَعْتُكُمْ فَلَمْ تَسْمَعُوا، وَ دَعَوْتُكُمْ سِرّاً وَ جَهْراً فَلَمْ تَسْتَجِيبُوا، وَ نَصَحْتُ لَكُمْ فَلَمْ تَقْبَلُوا.

...

گِله‌گذارى حضرت عليه‌السلام از مردم هم‌روزگار خويش

آگاه باشيد، سوگند به خدايى كه جانم در دست اوست، اين قوم (معاويه و يارانش) بر شما سلطه و غلبه پيدا خواهند كرد؛ البته نه از آن جهت كه از شما براى در دست گرفتن حق سزاوارترند تا مصداق جمله «الحَقُّ يَعْلُو وَ لاَ يُعْلَى عَلَيْهِ؛ حق برترى مى‌گيرد و چيزى بر آن برترى نمى‌يابد» باشند. بلكه بدان جهت است كه آنان در فرمانبردارى از پيشواى باطل‌كار خويش شتابان هستند و به سرعت دعوت او را اجابت مى‌كنند و هيچ فرصتى را از دست نمى‌دهند. طبيعى است كه اين افراد همواره از انسان‌هاى تنبل جلوتر هستند، ولى شما در حقّى كه من به آن فرمان مى‌دهم سستى و بى‌اعتنايى مى‌كنيد.

امت‌هاى ديگر از ستم حاكمان خود مى‌ترسند، اما به عكس، من از ستم ملتم بر خودم مى‌ترسم، زيرا از من اطاعت نمى‌كنند و بر خطى كه ترسيم مى‌كنم حركت نمى‌نمايند.

شما را براى جهاد دعوت به حركت كردم تا با شاميان بجنگيد، اما از جايتان حركت نكرديد. و فرجام شوم نجنگيدن با آنان را به شما گوشزد كردم، ولى نشنيديد. و شما را در نهان و انفرادى، و در جمع و آشكارا دعوت كردم، اما اطاعت نكرديد، و شما را پند و اندرز دادم، ولى نصيحت و ارشاد مرا نپذيرفتيد.

أَ شُهُودٌ كَغُيَّابٍ، وَ عَبِيدٌ كَأَرْبَابٍ؟ أَتْلُو عَلَيْكُمُ الْحِكَمَ⁽¹⁾فَتَنْفِرُونَ مِنْهَا، وَ أَعِظُكُمْ بِالْمَوْعِظَةِ الْبَالِغَةِ فَتَتَفَرَّقُونَ عَنْهَا، وَ أَحُثُّكُمْ عَلَى جِهَادِ أَهْلِ الْبَغْيِ فَمَا آتِي عَلَى آخِرِ قَوْلِي حَتَّى أَرَاكُمْ مُتَفَرِّقِينَ أَيَادِيَ⁽²⁾سَبَا⁽³⁾تَرْجِعُونَ إِلَى مَجَالِسِكُمْ وَ تَتَخَادَعُونَ عَنْ مَوَاعِظِكُمْ.

...

آيا شما حاضرانى هستيد مانند غايبان؟ اين استفهام انكارى است، يعنى چه حضورى داريد كه مانند غيبت است، و از شما بهره‌اى برده نمى‌شود و سخنى نمى‌شنويد.

و آيا بردگانى مانند ارباب هستيد؟ زيرا عبد بايد در امرِ اطاعت از مولا بترسد و فرمان ببرد، ولى شما گويى اصلاً صاحب و مولايى نداريد.

حكمت‌ها (مواعظ) را براى شما مى‌خوانم، ولى شما از آنها فرار مى‌كنيد و به مضمون آنها عمل نمى‌كنيد و شما را با مواعظ رسا كه با بيانى كاملاً روشن [به مقصد [ارشاد مى‌كند، پند مى‌دهم ولى از آن روى بر مى‌تابيد و بر گرفتن پند و شنيدنِ موعظه اتفاق‌نظر نداريد.

و شما را به جهادِ با ستمگران، يعنى معاويه و يارانش، برمى‌انگيزم، ولى هنوز گفتار برانگيزاننده‌ام به پايان نرسيده، پراكنده‌تان مى‌بينم، كه هر يك از شما روانه منزل خود مى‌شويد، درست مانند پراكندگى نعمت‌يافتگان سبأ كه قرآن داستان آنها را چنين بيان فرموده است: «...لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِى مَسْكَنِهِمْ ءَايَةٌ...»⁽⁴⁾«قطعاً براى [مردم] سبأ در محل سكونت‌شان نشانه [رحمتى] بود». و أيادي سبا به عنوان يك ضرب المثل است كه درباره پراكندگى و اختلاف مردم رواج يافت. البته بيان ديگرى نيز براى اين جمله آمده است.