شناخت نامه کلینی و الکافی جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه:قنبری، محمد، ۱۳۵۰ -، گردآورنده

عنوان و نام پدیدآور:شناخت‌نامه کلینی و الکافی/ به کوشش محمد قنبری.

مشخصات نشر:قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر: سازمان اوقاف و امور خیریه، اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم، ۱۳۸۷ -

مشخصات ظاهری:4ج.

فروست:پژوهشکده علوم و معارف حدیث؛ ۱۹۴.

مجموعه آثار کنگره بین‌المللی بزرگداشت ثقه‌الاسلام کلینی؛ ۳۵؛ ۳۶؛ ۳۷؛ ۳۸.

شابک:دوره: 978-964-493-439-1 ؛ ۷۵۰۰۰ریال: 978-964-493-441-4 ؛ ۸۰۰۰۰ریال: ج.۳: 978-964-493-442-1 ؛ ۵۲۰۰۰ریال: ج.۴: 978-964-493-443-8

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:فهرستنویسی بر اساس جلد دوم، ۱۳۸۷.

یادداشت:ج.۳ و ۴ (چاپ اول: ۱۳۸۷).

مندرجات:ج.۱. مباحث کلینی و الکافی.- ج.۲: مباحث کلینی و الکافی.- ج.۳: مباحث کلینی و الکافی.- ج.۴: مباحث فقه‌الحدیثی

موضوع:کلینی، محمد‌بن یعقوب - ۳۲۹ق. . الکافی -- نقد و تفسیر

موضوع:کلینی، محمد‌بن یعقوب - ۳۲۹ق. -- کنگره‌ها

موضوع:کلینی، محمد‌بن یعقوب - ۳۲۹ق. -- نقد و تفسیر

موضوع:محدثان شیعه -- ایران -- کنگره‌ها

موضوع:احادیث شیعه -- قرن ۴ق.

شناسه افزوده:کنگره بین‌المللی بزرگداشت ثقةالاسلام کلینی(ره) (۱۳۸۸ : شهرری)

شناسه افزوده:سازمان اوقاف و امور خیریه

شناسه افزوده:موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و نشر

رده بندی کنگره:BP۱۲۹/ک۸ک۲۰۸۳۵ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی:۲۹۷/۲۱۲

شماره کتابشناسی ملی:۱۸۸۵۴۰۲

اشاره

الکافی فی الحدیث

الکافی فی الحدیث ⁽¹⁾

آقا بزرگ تهرانی

و هو أجل الکتب الأربعة الأصول المعتمدة علیه لم یکتب مثله فی المنقول من آل الرسول لثقة الإسلام محمد بن یعقوب بن إسحاق الکلینی الرازی، ابن أخت علان الکلینی، و المتوفی 328 مشتمل علی أربعة و ثلاثین کتاباً، و ثلاثمائة و ستة و عشرین بابا، و أحادیثه حصرت فی ستة عشر ألف حدیث، الصحیح 5072 الحسن 144، الموثق 178، القوی 302، الضعیف 9485 و مائة و تسعة و تسعین حدیثا أزید من جمیع صحاح الست، لأن الصحیحین أقل من سبعة آلاف، و البقیة لا تبلغ التسعة أوله: [الحمد للّه‌المحمود لنعمته المعبود لقدرته] و کتبه فی الغیبة الصغری فی مدة عشرین سنة، و لم یصنف مثله فی الإسلام، و قد کتبت علی بعض نسخه عدة أحادیثه موصوفا بما علی، و قد طبع أصوله و فروعه مکررا، منها طبع أصوله فی إیران فی 1281 بخط محمد شفیع التبریزی جیدا، و فروعه فی مجلدین فی غایة اللطافة و التنقیح و التصحیح، بنفقة جمع من الأخیار فی 1315 و طبع أیضا بالهند و لما أن الاخبار الخمس کان متفرقا فی أبواب الکافی و لم یکن فی الکافی کتاب الخمس مستقلا بعنوانه، أخرج أخبار الخمس من سائر أبواب الکافی بعض فضلاء العصر، و جمعها فی عنوان کتاب الخمس، و ألحقه بآخر المجلد الأول من الکافی و أشار فی الهامش إلیه، و نسخه فی غایة النفاسة، ممتازة من جهة الخط و الکاغذ و التذهیب و التجلید و غیرها، فی ست

مجلدات من أول الأصول إلی آخر الروضة تاریخ تمام الأخیر فی 1062 و کلها من وقف الحاج إبراهیم خان فی 1095 للخزانة الرضویة، و نسخه تامة نفیسة أیضا فی مجلد کبیر، کلها بقلم الشیخ عبد اللّه بن حسن علی شیخ زقة من توابع تون کتب تمامه فی مشهد الرضا علیه السلام، شرع فی کتابه الأصول 23 صفر 1056 و فرغ عن الروضة أواخر ربیع الآخر فی 1057 ثم وصلت النسخة إلی السید المیر مرتضی بن السید مصطفی التبریزی فی مشهد خراسان، فصححها و قابلها بنسخة مصححة بقدر الوسع و الطاقة، و کتب فی هامش آخر کتاب الحج، أنه فرغ عن التصحیح فی المشهد فی العشر الثانی من رجب فی 1059 و قرأ المیر مرتضی شطرا من أواخر الکتاب علی أستاذه محمد مؤمن بن شاه قاسم السبزواری فی المشهد، فکتب أستاذه له إجازة مفصلة بخطه الجید فی 1060 و إمضائه: [العبد المحتاج إلی رحمة ربه الباری محمد مؤمن بن شاه قاسم السبزواری] و انتقلت النسخة إلی الحاج الشیخ محمد جواد الواعظ العراقی الکرهرودی فی 1374 و أهداها إلی مکتبة أمیر المؤمنین فی 1375.

کتاب کافی ثقة الاسلام کلینی

کتاب کافی ثقة الاسلام کلینی

اشاره

کتاب کافی ثقة الاسلام کلینی ⁽¹⁾

زین العابدین قربانی

چکیده

نویسنده در این مقاله به زندگی کلینی پرداخته و از مشایخ و شاگردان و راویان او سخن به میان آورده است.

انگیزۀ تألیف الکافی و بیان دیدگاه‌های افراطی، تفریطی و واقع گرایانه دربارۀ الکافی دیگر بخش مقاله است. او با نقل این دیدگاه‌ها به نقد و بررسی آنها پرداخته است.

نخستین جامع حدیثی که در زمان غیبت صغری نوشته شده، و نسبت به دیگر کتب اربعة از لحاظ معنوی و روایت، جامع‌تر و افزون‌تر است. کتاب ارزشمند «کافی» است که مشتمل بر مجلدات «اصول - 2 جلد» و «فروع - 5 جلد» و «روضة - 1 جلد» و سی کتاب و 16199 حدیث است.

این کتاب، وسیله ثقة الاسلام ابی جعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی ⁽²⁾رازی که سال تولدش متأسفانه در تاریخ مشخص نیست ولی وفات او در سال 328 یا 329

یعنی سال وفات آخرین نائب خاص امام زمان علیه السلام جناب «ابو الحسن علی بن محمد سمری» صورت گرفته به مدت بیست سال به رشته تحریر درآمده است. وی با دیدن اساتید فراوان و تعلّم از محضرشان، و در دست داشتن اصول و مصنفات زیاد از پیشینیان و اصحاب ائمه علیهم السلام و مسافرت به شهرهای مختلف برای آگاهی هر چه بیشتر از حدیث و مسائل اسلامی توانست علاوه بر کتاب کافی کتاب‌هایی از قبیل: تفسیر الرؤیا ، کتاب الرجال ، الرد علی القرامطة ، رسائل الائمة علیهم السلام و ما قیل فی الائمة علیهم السلام من الشعر بنویسد و در زمره مشایخ و رؤسای فرقه محقه قرار گیرد و شخصیت‌های عظیمی به بی‌مانندی کتابش و والایی مقامش اعتراف کنند که از آن جمله است اعترافات زیر:

شیخ اصحابنا فی وقته بالرّی، ووجههم وکان أوثق الناس فی الحدیث وأثبتهم، صنّف الکتاب الکبیر المعروف بالکلینی یسمّی الکافی فی عشرین سنة؛ ⁽¹⁾

. رجال نجاشی، ص 266.

او در زمانش بزرگ و پیشوای اصحاب ما در شهر «ری» بود و در حدیث، موثق‌ترین و ضابطترین آنها به شمار می‌آمد، او کتاب بزرگ و معروف «کافی» را ظرف بیست سال، نوشت.

والحق انه لم یکن مثله فیما رأیناه فی علمائنا وکل من یتدبر فی اخباره وترتیب کتابه، یعرف انه کان مؤیداً من عند اللّه تبارک وتعالی جزاه اللّه عن الاسلام خیر الجزاء؛ ⁽²⁾

حق این است که در میان علماء شیعه تا آن‌جا که ما خبر داریم مانند کلینی نیامده است و هر که در اخبار و ترتیب کتاب او دقت کند، می‌فهمد که او از جانب خداوند تبارک و تعالی مؤید بوده است، خداوند به او از ناحیه اسلام، بهترین جزا را مرحمت فرماید.

شیخ عصره فی وقته ووجه العلماء والنبلاء کان أوثق الناس فی الحدیث وأنقدهم له وأعرفهم به، صنّف الکافی وهذّبه فی عشرین سنة وهو مشتمل علی ثلاثین کتاباً تحتوی علی ما لا یحتوی علیه غیره مما ذکرناه من العلوم، حتی ان فیه یزید علی ما فی الصحاح الست للعامة متوناً وأسانید. ⁽¹⁾

. وصول الاخبار، ص 85.

کتاب الکافی فی الحدیث، الذی لم یعمل الامامیة مثله. ⁽²⁾

اعترف المؤالف والمخالف بفضله وقال أصحابنا: وکان أوثق الناس فی الحدیث وأثبتهم وأغورهم فی العلوم. ⁽³⁾

امّا الکافی فهو تألیف ثقة الاسلام ابی جعفر محمد بن یعقوب الکلینی الرازی - عطّر اللّه مرقده - ألّفه فی مدة عشرین سنة وتوفّی ببغداد سنة ثلاثین أو تسع وعشرین وثلاثمأة ولجلالة شأنه عده جماعة من علماء العامة کابن الأثیر فی کتاب جامع الاصول من المجدّدین لمذهب الامامیة علی رأس المأة الثالثة بعدما ذکر ان سیدنا وامامنا ابا الحسن علی بن موسی الرضا علیهما السلام هو المجدّد لذلک المذهب علی رأس المأة الثانیة. ⁽⁴⁾

مشایخ کلینی

مرحوم کلینی از بزرگان زیادی نقل حدیث کرده و از محضر آنها استفاده نموده که از آن جمله افراد زیر می‌باشند:

. مقدمه اصول کافی، ج 1، ص 23.

2) 2) . مقدمه استاد حسین علی محفوظ بر اصول کافی، ج 1، ص 20 - 25. [1]

انگیزۀ تألیف کتاب کافی

مرحوم کلینی در مقدمه کتاب کافی ، انگیزه اقدامش را برای تألیف این کتاب، این طور بیان می‌کند که: یکی از شیعیان و برادران دینی، نامه‌ای به او نوشته و یا پیغامی برایش فرستاده مبنی بر این‌که: مردم زمان ما علم و دانش را رها کرده و در جهل و نادانی غوطه ور شده‌اند، نام خود را مسلمان گذاشته‌اند، ولی از محتوی و متن اسلام بی خبرند، کارها را دلبخواه و طبق عادات و رسوم و تقلید از نیاکانشان انجام می‌دهند و در همه امور، به عقول ناقص خود تکیه دارند، آیا چنین کاری درست است؟

آن‌گاه از قول او نقل می‌کند که درخواست نموده کتابی که شامل جمیع علوم دینی باشد او و همه مؤمنین را کفایت کند، بنویسد تا کسانی که می‌خواهند حقیقت اسلام را از دیدگاه پیشوایان راستگوی دینی ما و سنت‌های استواری که مدار تکلیف و عملند به دست آورند، و بر طبق آنها عمل کنند، به آن مراجعه نمایند.

وقلت انک تحب ان یکون عندک کتاب «کاف» یجمع فیه من جمیع فنون علم الدین والعمل به بالآثار الصحیحة عن الصادقین علیهم السلام والسنن القائمة التی علیها العمل وبها یؤدی فرض اللّه عز و جل وسنة نبیه وقلت لو کان ذلک رجوت ان یکون ذلک سبباً یتدارک اللّه تعالی بمعونته وتوفیقه إخواننا وأهل ملتنا ویقبل بهم الی مراشدهم. ⁽¹⁾

. مقدمه اصول کافی، ج 1، ص 5، 8 - 9. [1]

مرحوم کلینی در پاسخ آن برادر دلسوخته شیعه و تأمین خواسته او پس از یک سلسله مقدمات، مبنی بر این‌که: خداوند آدمی را بیهوده نیافریده و دستور العمل‌هایی جهت تبلور استعدادهای او مقرر فرموده و پیامبرانی را برای ابلاغ و پیاده کردن آنها گسیل داشته است و بدیهی است که این هدف عالی جز با علم و بصیرت و دوری از گمان و تقلید، حاصل شدنی نیست، نتیجه می‌گیرد که روش آن مردم که تو متذکر شدی خداپسندانه نخواهد بود و بدین جهت اقدام به تألیف همان کتابی نمودم که تو

می‌خواستی (کافی) و شکر خدای را که وسائل تألیف و تدوین چنان کتابی را فراهم فرمود، امیدوارم چنانکه خواسته بودی باشد زیرا نصیحت و خیرخواهی برادران دینی بر ما لازم است و اگر در آن نقصانی وجود داشته باشد، مقدور ما بیش از این نبوده و گرنه در نیت ما که خیرخواهی است، نقصانی وجود نداشته است:

وقد یسّر اللّه وله الحمد تألیف ما سألت وأرجو أن یکون بحیث توخّیت فمهما کان فیه من تقصیر فلم تقصر نیتنا فی إهداء النصیحة إذ کانت واجبة لإخواننا وأهل ملتنا ما رجونا أن نکون مشارکین لکل من اقتبس منه وعمل بما فیه فی دهرنا هذا وفی غابره الی انقضاء الدنیا. ⁽¹⁾

. مقدمه اصول کافی، ج 1، ص 5، 8 - 9.

و به حق می‌توان اعتراف کرد که نیت پاک این مرد خدا و این دانشمند بزرگوار و پر تلاش کار خود را کرد، دائرة المعارفی به وجود آورد که حدود یازده قرن، مورد استفاده عام و خاص قرار گرفته دانشمندانی در توضیح ابعاد مختلف آن، به شرح و تعلیق و ترجمه آن پرداخته ده‌ها کتاب ارزشمند در این رابطه نوشته‌اند که در میان پنجاه شرح و تعلیق و ترجمه چاپی و خطی موجود مهم‌ترین آنها عبارتند از:

و امید است همان‌گونه که او آرزو کرده «ما رجونا أن نکون مشارکین لکل من اقتبس منه وعمل بما فیه فی دهرنا هذا وفی غابره الی انقضاء الدنیا» تا ظهور حضرت مهدی علیه السلام این چراغ، پر فروغ باشد و سمپاشی دشمنان نتواند در این کاخ رفیع، خلل پدید آورد، آمین یا رب العالمین. ⁽²⁾

کتاب کافی در سه دیدگاه مختلف:

اشاره

در مورد کتاب کافی مرحوم کلینی، سه دیدگاه مختلف وجود دارد که یکی افراطی است و دیگری تفریطی و سومی واقع گرایانه است و حقیقی:

1. کتاب کافی، تالی تلو قرآن است

اشاره

اخباری‌ها و افراد خوش باور ولی سطحی معتقدند: نظر به این‌که:

. مقدمه اصول کافی، ج 1، ص 9. [1]

نیازهای معنوی مؤمنین در طول تاریخ نگاشته که مرجع مراجعات آنان باشد.

با توجه به نکات یاد شده بعید است که مرحوم کلینی در نگارش این کتاب از ارشادات نوّاب خاصه امام زمان علیه السلام بهره نگرفته و مهر تأیید روی آن نگذاشته باشند. در صورتی که در مورد امور کوچک دنیوی مانند اختلاف زن و شوهری «ابو غالب زراری» به وسیله «حسین بن روح» از ناحیه مقدسه کمک می‌خواهد که توقیع شریف بدین مضمون: «والزوج والزوجة فأصلح اللّه ذات بینهما» صادر می‌شود و شقاق میان آنها به محبت و مودت تبدیل می‌گردد. ⁽¹⁾

. مستدرک الوسائل، ج 3، ص 533. [1]

و یا وقتی که به «ابی القاسم حسین بن روح» خبر می‌رسد که «محمد بن علی شلمغانی» کتاب «التکلیف» را نوشته است آن را می‌طلبد و مطالعه می‌کند و می‌گوید:

ما فیه شیء إلا وقد روی عن الأئمة علیهم السلام إلا موضعین أو ثلاثة فإنه کذب علیهم فی روایتها لعنه اللّه. ⁽²⁾

و آیا اهمیت کتاب کلینی که برای آوردن نیازهای معنوی مؤمنین در طول تاریخ نوشته شده بوده به قدر امور جزئی یاد شده، اعتبار نداشت که به نواب خاصه عرض و مورد تأیید قرار گیرد؟

و لذا مرحوم مامقانی از کتاب درایة الحدیث سید عبداللّه شبر نقل می‌کند که محدث جزائری در شرح تهذیب گفته است:

بعض المعاصرین یذهب الی ان کتاب الکافی مما عرض علی مولانا صاحب الزمان عجل اللّه تعالی فرجه لانه کان فی زمن الغیبة الصغری التی کان فیها الابواب تخرج بالکتب والرسائل من الامام علیه السلام إلی الشیعة فی أقطار الأرض وکانوا یتمکّنون من الوصول الیه فی أکثر الأوقات فکیف یکون شیخنا الکلینی فی مثل ذلک العصر ویؤلف مثل هذا الکتاب الجلیل الذی أراد جعله مرجعاً للشیعة وکان متمکناً من عرضه علی الناحیة المقدسة أو استخبار حاله منه لیعلم احادیثه ویتمیز الصحیح من غیر الصحیح ولا یعرضه وهذا القول لا یخلو من قرب کما لا یخفی.

همچنین نقل می‌کند که:

گفته شده: کتاب کافی، محضر مبارک امام زمان علیه السلام عرضه شده و حضرت آن

را پسندیده و در حقش فرموده است: «الکافی کاف لشیعتنا» . ⁽¹⁾

. تنقیح المقال، ج 3، ص 203.

روی این حساب، قانون جرح و تعدیل، در مورد روایات کافی اجرا نخواهد شد و همه اخبار آن، صحیح و معتبر است و نمی‌شود روایات آن را به دلیل ضعف راوی آن، طرد کرد و نادیده گرفت و در حقیقت این کتاب، تالی تلو قرآن است! ! ⁽²⁾

آیا همه روایات کافی، صحیح و معتبر است؟

چه «صحیح» را طبق عقیده متقدمین معنی کنیم یعنی روایتی که قرینۀ داخلی مانند وثاقت راوی و یا خارجی مانند بودن در اصل و کتاب معتبر، موجب می‌شود اطمینان بر صدور آن داشته باشیم، و چه طبق نظر متأخرین تفسیر کنیم یعنی روایت عدل امامی متصل، نکات یاد شده در این دیدگاه نتیجه نمی‌دهد که همه روایات کتاب شریف کافی، صحیح و معتبر است و نیازی به اعمال قواعد رجالی و درایه‌ای ندارد زیرا:

اولاً، اگر قبول کنیم که اصول و مصنفات و کسانی را که مرحوم کلینی از آنها نقل حدیث کرده است، مورد وثوق و اعتماد بوده‌اند، معنی این اعتماد این است که آنها دروغ نگفته‌اند نه آن‌که دیگران به آنها دروغ نگفته‌اند و یا آنها مصون از خطا و اشتباهند. چه بسا ممکن است صاحبان اصول و مصنفات از کسانی نقل حدیث کرده باشند که آنها تورّع از کذب نداشته باشند و یا کسانی که مرحوم کلینی از آنها روایت کرده است این‌گونه باشند و یا ممکن است مرتکب سهو و اشتباه شده باشند از این رو بی نیاز از تفحص و اعمال قواعد رجالی نخواهد بود.

ثانیاً، این‌که از مرحوم کلینی درخواست شده کتابی جامع طبق احادیث صحیحه از آثار صادقین علیهم السلام برای پاسخگویی به همه نیازهای اعتقادی، اخلاقی و حقوقی فرقه ناجیه بنویسد و او نیز به این درخواست، جامه عمل پوشانید و این کتاب را نوشت. این‌کار، مستلزم آن نیست که این احادیث، فی الواقع درست و از معصوم علیه السلام صادر شده باشد چه بسا ممکن است مرحوم کلینی روی اجتهادش، روایتی را معتبر و

صحیح بداند و در واقع، چنین نباشد او در تشخیص اشتباه کرده باشد. علیهذا تشخیص او تنها برای خود او حجت است نه دیگران.

ثالثاً، مرحوم کلینی طبق نوشته نجاشی: «محمد بن یعقوب بن إسحاق ابو جعفر الکلینی وکان خاله علّان الکلینی الرازی، شیخ أصحابنا فی وقته بالرّی ووجههم» ⁽¹⁾

. رجال نجاشی، ص 266.

رابعاً، هیچ قرینه‌ای که بین او و نواب خاصه روابطی وجود داشته نه در کتاب و نه در تاریخ وجود ندارد و شاید شرایط زمان چنین اجازه‌ای را نمی‌داد.

خامساً، شاید مصلحت ایجاب می‌کرد که ناحیه مقدسه و نواب خاصه مردم را - طبق رهنمود کلی که داده بودند - در تعلیم و اخذ مسائل حلال و حرام و ارشاد و هدایت جامعه به خودشان واگذارند و آنان را طوری بار آورند که روی پای خود بمانند و لذا دخالتی در کتاب کافی نکردند.

و اما دعا برای «زراری» یک امر شخصی بوده نه یک امر عمومی که تکلیف مردم در آن مشخص شده و اصلاح کتاب «التکلیف» شلمغانی نیز به خاطر انحرافی بود که در او پدید آمده بود، جای این داشت که مورد پرسش قرار گیرد که آیا تأثیر در نوشته‌های پیش از انحراف داشته است یا خیر و به اصطلاح، بازبینی جناب «حسین بن روح» را طلب می‌کرده است و این امور با تألیف کتاب کافی که تکلیف مردم در امثال آن از ناحیه مقدسه روشن شده است، فرق بسیار دارد.

سادساً، این‌که ادعا شده: امام زمان علیه السلام در مورد کتاب کافی فرموده است: «الکافی کاف لشیعتنا» نه قائل معین و نه سند معتبری دارد. ⁽³⁾بلکه طبق قول مرحوم مجلسی

گزافه‌گویی و حرف بدون حساب است که در مرآة العقول در این رابطه می‌فرماید: «وأما جزم بعض المجازفین، ⁽¹⁾

. مرحوم نوری در حاشیۀ مستدرک الوسائل، ج 3، ص 534 [1] می‌نویسد: منظور از بعضی «مولی خلیل قزوینی» است.

سابعاً، نه تنها طبق تفسیر متأخرین، حدود نه هزار حدیث «ضعیف» در کتاب کافی وجود دارد ⁽³⁾بلکه طبق تفسیر متقدمین نیز روایاتی در کافی موجود است که اولاً از آثار صادقین علیهم السلام ⁽⁴⁾نیست و ثانیاً متن حدیث، نشان می‌دهد که از معصوم علیه السلام صادر نشده است که از آن جمله است روایات زیر:

الف. عن معاذ بن کثیر عن ابی عبداللّه علیه السلام قال: شهر رمضان ثلاثون یوماً لا ینقص واللّه ابداً. ⁽⁵⁾

در صورتی که بالحس والعیان می‌بینیم که بعضی از سال‌ها ماه رمضان بیست و نه روزی و بعضی از سال‌ها سی روزی است. و از قدیم گفته‌اند: «لیس الخبر کالمعاینه» . ⁽⁶⁾

ب. عن ابی بصیر عن ابی عبداللّه علیه السلام فی قول اللّه عز و جل: «وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ» 7 . فرسول اللّه صلی الله علیه و آله الذکر واهل بیته علیهم السلام المسئولون وهم اهل الذکر. ⁽⁷⁾

حضرت آیة اللّه العظمی الخوئی بعد از آن‌که حدیث فوق را به عنوان یک نمونه روشن از احادیث نادرست نقل می کند در وجه نادرستی آن، می‌افزاید: «اگر مراد به (ذکر) در آیۀ مبارکه (چنانکه در روایت مذکور آمده است) رسول خدا باشد، پس

منظور از مخاطب و ضمیر (لک ولقومک) چه کسی خواهد بود؟ چگونه ممکن است ملتزم شد که مثل این کلام از معصوم علیه السلام صادر شده تا چه رسد که ادعا شود: قطعاً از معصوم علیه السلام رسیده است؟» . ⁽¹⁾

. معجم رجال الحدیث، ج 1، ص 36.

ج. مرحوم کلینی در «کتاب الحجه» کافی ضمن روایتی از حماری یاد می‌کند که نامش «عُفَیْر» بود که به محض وفات رسول خدا خود را در نزدیکی «قُبا» به چاه انداخت و هلاک شد و به اصطلاح خودکشی کرد، آن‌گاه اضافه می‌کند: «وروی ان امیر المؤمنین علیه السلام قال: ان ذلک الحمار کلّم رسول اللّه صلی الله علیه و آله فقال: بأبی أنت واُمی إن أبی حدثنی عن أبیه عن جدّه عن أبیه أنّه کان مع نوح فی السفینة فقام إلیه نوح فمسح علی کفله ثم قال: یخرج من صلب هذا الحمار یرکبه سید النبیین وخاتمهم» . ⁽²⁾

چه داعی است که ما شعر بگوییم و در قافیه‌اش گیر بکنیم، چرا با آن‌که همه عوامل امکان صدق و کذب در اخبار کافی مانند دیگر خبرها وجود دارد، آن را در هاله‌ای از عصمت مصونیت از خطا قرار می‌دهیم و حاضریم این احادیث افسانه‌ای و دروغ را به معصومین علیهم السلام نسبت بدهیم ولی حاضر نیستیم کلینی را غیر معصوم و کتابش را محتمل الصدق والکذب بدانیم و قواعد رجالی و درایه‌ای را دربارۀ آن اجرا کنیم؟ شکی نیست که این طرز تفکر مصداق «حب الشیء یعمی ویصم» و «لا یری الجاهل إلا مفرطاً أو مفرّطاً» است.

ثامناً، از همه اینها که بگذریم، خود کلینی اعتراف دارد که در صورت تعارض اخبار که جمع عرفی ممکن نیست، باید به مرجحات مراجعه کرد و از جمله مرجحات، موافقت با کتاب و شهرت و مخالفت با عامه است که اگر مرجحی در میان نبود در اخذ به هر کدام از آنها مخیّریم و عین عبارت او چنین است: «فاعلم یا أخی أرشدک اللّه إنه لا یسع أحداً تمییز شیء مما اختلف الروایة فیه عن العلماء علیهم السلام برأیه إلا علی ما أطلقه العالم بقوله علیه السلام: أعرضوهما علی کتاب اللّه فما وافق کتاب اللّه عز و جل فخذوه وما خالف کتاب اللّه فردّوه، وقوله: دعوا ما وافق القوم فإنّ الرشد فی خلافهم، وخذوا

بالمجمع علیه فإنّ المجمع علیه لا ریب فیه، ونحن لا نعرف من جمیع ذلک الا اقله ولا نجد شیئاً احوط ولا اوسع من ردّ علم ذلک کله الی العالم علیه السلام وقبول ما وسع من الامر فیه بقوله: بأیّهما أخذتم من باب التسلیم وسعکم» ⁽¹⁾

. مقدمه اصول کافی، ج 1، ص 8. [1]

تاسعاً، اگر روایات کافی آنگونه که اخباری‌ها می‌گویند، قطعی الصدور و یا صحیحه است، چرا بزرگانی مانند شیخ صدوق و شیخ طوسی که از مؤلفین کتب اربعه هستند بعضی از روایاتی را که کلینی در کتابش آورده و صحیح دانسته است نپذیرفته و تضعیفش کرده‌اند که از آن جمله مرحوم شیخ صدوق در کتاب من لا یحضره الفقیه گفته است:

أما خبر صلاة یوم غدیرخم والثواب المذکور فیه لمن صامه فإن شیخنا محمد بن الحسن کان لا یصححه ویقول انه من طریق محمد بن موسی الهمدانی وکان غیر ثقة وکل ما لا یصححه ذلک الشیخ قدّس اللّه روحه ولم یحکم بصحته من الاخبار فهو عندنا متروک غیر صحیح. ⁽²⁾

و در جای دیگر فرمود:

کان شیخنا محمد بن الحسن بن احمد بن الولید رضی الله عنه، سیّء الرأی فی محمد بن عبداللّه المسمعی راوی الحدیث وإنی اخرجت هذا الخبر فی هذا الکتاب لأنه کان فی کتاب الرحمة وقد قرأته علیه فلم ینکره ورواه لی. ⁽³⁾

و نیز مرحوم شیخ در کتاب استبصار بعد از ذکر دو حدیث از «اصحاب عدد» در مورد روزه می‌فرماید:

من انهما خبر واحد لا یوجبان علماً ولا عملاً ولأن راویهما عمران الزعفرانی وهو مجهول وفی اسناد الحدیثین قوم ضعفاء لا نعمل بما یختصّون بروایته. ⁽⁴⁾

در صورتی که هر دو حدیث را مرحوم کلینی در کتاب کافی آورده است ⁽¹⁾

. فروع کافی، ج 4، ص 80 - 81.

و نیز، مرحوم شیخ، در کتاب «ظهار» از استبصار ، بعد از ذکر سه روایت که هم کلینی و هم صدوق آنها را در کافی و من لا یحضره الفقیه آورده‌اند، می‌فرماید:

اوّل ما فی هذه الاخبار ان الخبرین منهما وهما الأخیران مرسلان، والمراسیل لا یعترض بهما علی الأخبار المسندة لما بیّناه فی غیر موضع، وأما الخبر الاول فراویه ابو سعید الآدمی وهو ضعیف جدّاً عند نقاد الأخبار، وقد استثناه ابو جعفر بن بابویه فی رجال نوادر الحکمة. ⁽²⁾

و اگر شیخ، معتقد بود که جمیع روایات کافی و فقیه قطعی الصدور و یا صحیح است، متعرض ضعف سند و ارسال این روایات نمی‌شد، به خصوص که ارسال این روایات وسیله «ابن بکیر» که از «اصحاب اجماع» است و «ابن فضال» که معروف به وثاقت است صورت گرفته است. ⁽³⁾

2. دیدگاه غیر منصفانه تفریطی!

اشاره

برخلاف نظریه افراطی گذشته که بدون توجه به واقعیت‌ها، کتاب کافی را در هاله‌ای از قداست و عصمت قرار داده تمام احادیث آن را بلا استثناء قابل عمل بلکه واجب العمل می‌دانست، گروهی از افراد مغرض و سنی زده و احیاناً دلسوز ولی کم اطلاع، اظهار می‌دارند که: مرحوم کلینی، کاسبی بوده در بغداد می‌زیسته و هر خبری را که از هر کسی می‌شنیده چه با تقوی و چه بی تقوی، چه مغرض و چه غالی، چه عالم و چه عامی در دفتری گرد می‌آورده و این کار در طول بیست سال ادامه داشته و بدین وسیله کتاب «کافی» را به رشته تحریر درآورده است. ⁽⁴⁾

یکی از نویسندگان معاصر، دانسته و یا نادانسته تحت تأثیر این گروه قرار گرفته اظهار می‌دارد: «از آن‌جا که از مجموع 16121 حدیث کافی تنها 4428 حدیث آن صحیح و معتبر است و ما بقی آن که 11693 حدیث می‌شود، صحیح و قابل اعتماد نیست، ⁽¹⁾

. در مورد آمار روایات کافی، نقل‌ها مختلف است: صاحب لؤلؤة البحرین می‌نویسد: مجموع احادیث کافی16199 حدیث است و 5072 حدیث آن، صحیح و 144 حدیث آن، «حَسَنْ» و 1118 حدیث آن «موثق» و 302 حدیث آن «قوی» و 9485 حدیث آن «ضعیف» می‌باشد (مستدرک الوسائل، ج 3، ص 541) ولی روضات الجنات از همین کتاب این طور نقل می‌کند: «مجموع احادیث کافی 16190 حدیث است و صحیح آن 5072 حدیث و موثق آن 1118 حدیث و قوی آن 302 حدیث و ضعیف آن 9485 حدیث است (ج 6، ص 116) البته همانطور که ملاحظه می‌فرمایید: هم آمار اقسام و هم مجموع آن با هم اختلاف دارند به خصوص که مجموع احادیث به نقل مستدرک می‌شود 16121 که متأسفانه 16199 نقل کرده است و به نقل روضات حدیث حسن افتاده است.

طبق نظر این گروه از آن‌جا که کتاب کافی مشتمل بر بیش از یازده هزار حدیث غیر صحیح است از این رو در مرحله نازلی از اعتبار قرار دارد به خصوص که در «کتاب الحجة» آن روایاتی وجود دارد که مشعر بر این است که امامان علیهم السلام سیزده نفرند که دوازده نفر آنها از نسل فاطمه و پیامبر سلام اللّه علیهما می‌باشند و همچنین در کتاب «فضل القرآن» و «کتاب الحجة» آن، روایاتی موجود است که دلالت بر تحریف قرآن دارند، علیهذا چگونه می‌توان به چنین کتابی اعتماد کرد؟ ! !

نادرستی و نقاط ضعف این دیدگاه

اشاره

این دیدگاه نیز غیر منصفانه و نادرست است زیرا نه با واقعیت تاریخ زندگی مرحوم کلینی و هویت کتابش تطبیق دارد و نه آن صغری و کبری آن نتایج غلط را به دنبال خواهد داشت. علیهذا لازم است به نکات زیر توجه شود:

1. تحریف واقعیت!

نادیده گرفتن شخصیت علمی کلینی و پایین آوردن موقعیت او تا مرحله یک کاسب دوره گرد که دفتری در دست داشته هر چه را می‌شنیده بدون توجه به درستی و

نادرستی آن، آن را در دفتر ثبت می‌کرده، عدم توجه به واقعیت و تحریف آن است زیرا چنان‌که قبلاً متذکر شدیم: طبق اعتراف نجاشی و دیگران، او از یک سو رئیس شیعه در «ری» بوده و تنها در دو سال آخر عمرش به بغداد رفته بود، و از سوی دیگر، او دانشمندی بوده که از محضر اساتید و بزرگانی مانند «علی بن ابراهیم قمی» صاحب تفسیر معروف، و «محمد بن حسن صفار» صاحب کتاب «بصائر الدرجات» و ده‌ها اساتیدی که قبلاً یاد کردیم، علم حدیث و دانش فرا گرفت و نیز شاگردانی از قبیل: «ابن قولویه» و «تلعکبری» و «شیخ صدوق» تربیت کرد که آنها نیز به نوبه خود اعاظمی چون شیخ مفید و نجاشی و کشی و نظائر اینها را پرورش دادند. ⁽¹⁾

. به مقدمه اصول کافی نوشته «حسین علی محفوظ» و مقدمه معانی الاخبار به قلم مرحوم آیة اللّه ربانی شیرازی ودیگر کتب رجال و تراجم مراجعه شود.

وکان من فقهاء الشیعة والمصنفین علی مذهبهم، هو من رؤساء فضلاء الشیعة فی أیام المقتدر. ⁽²⁾

اما الکافی فهو وإن کان أشرفها (کتب اربعة) وأوثقها وأتمها وأجمعها لاشتماله علی الاصول من بینها وخلوّه من الفضول وشینها. ⁽³⁾

وابتدأت بکتاب الکافی للشیخ الصدوق ثقة الاسلام، مقبول طوائف الإمام، ممدوح الخاص والعام: محمد بن یعقوب الکلینی حشره اللّه مع الائمة الکرام، لأنه کان أضبط الاُصول وأجمعها وأحسن مؤلفات الفرقه الناجیه وأعظمها. ⁽⁴⁾

الشیخ الأقدم، المسلم بین العامة والخاصة، والمفتی بکلا الفریقین. ⁽¹⁾

. ریاض العلماء، ص 226 [1] به نقل از مقدمه کافی به قلم حسین علی محفوظ.

وأعظم الأشیاخ فی تلک الطبقة - یعنی المتقدمة علی الصدوق - الشیخ الأجل، جامع أحادیث أهل البیت علیهم السلام محمد بن یعقوب، صاحب کتاب الکافی فی الحدیث لم یعمل الأصحاب مثله. ⁽²⁾

ثقة، جلیل القدر، عارف بالأخبار. ⁽³⁾

محمد بن یعقوب بن اسحاق ابو جعفر الرازی الکلینی، ثقة الاسلام وشیخ مشایخ الأعلام ومروّج المذهب فی غیبة الامام علیه السلام، ذکره أصحابنا والمخالفون، واتفقوا علی فضله وعظم منزلته. ⁽⁴⁾

ومحمد ابن یعقوب، شیخ أصحابنا فی وقته بالری ووجههم وکان أوثق الناس فی الحدیث وأثبتهم، صنّف کتاب الکافی فی عشرین سنة ومات ببغداد فی سنة ثمان وعشرین وثلاثمأة. ⁽⁵⁾

محمد بن یعقوب بن إسحاق أبو جعفر الکلینی شیخ من أصحابنا فی وقته ووجههم کان أوثق الناس فی الحدیث وأثبتهم صاحب الکافی صنفّه فی عشرین سنة. ⁽⁶⁾

هو فی الحقیقة امین الاسلام وفی الطریقة دلیل الاعلام وفی الشریعة جلیل

قدام، لیس فی وثاقته لأحد کلام ولا فی مکانته عند أئمة الأنام. ⁽¹⁾

. روضات الجنات، ج 6، ص 112. [1]

وهو أجلّ الکتب الأربعة الأصول المعتمدة علیه، لم یکتب مثله فی المنقول من آل الرسول لثقة الاسلام محمد بن یعقوب الکلینی. . . . ⁽²⁾

بنابر این، اظهار این‌که او فردی عامی و کاسب دوره گرد بوده و یا گفتارش ارزش روایی ندارد، اهانتی است به علم و حدیث. ⁽³⁾

2. نه هر حدیث صحیحی قابل عمل است و نه هر خبر ضعیفی متروک

چنان‌که در پایان اقسام حدیث، متذکر شدیم: درست است که حدیث، از لحاظ سند به چهار قسم کلی: صحیح، حسن، موثق و ضعیف تقسیم می‌شود، اما معنی این تقسیم، این نیست که تنها خبر صحیح، قابل عمل است و اقسام دیگر آن را باید دور انداخت. خیر، این تقسیم، تنها تبیین ارزش ذات حدیث است از جهت سند آن، و گرنه چه بسا ممکن است حدیثی از جهت ذات و سند، صحیح باشد ولی به واسطه قرائن خارجیه قابل عمل نباشد و همچنین چه بسا ممکن است حدیثی از لحاظ سند ضعیف باشد ولی به واسطه قراین دیگر، قابل عمل و اعتبار باشد.

ما در این‌جا دو اظهارنظر از دو متخصص علم رجال و فقه که از اعاظم دانشمندان اسلامی ما هستند در تأیید مطلب فوق نقل می‌کنیم:

الف. علامه مامقانی در کتاب نفیس مقباس الهدایه ضمن بیان این‌که: تطاول روزگار و پنهان ماندن قراین و مشتبه شدن امور، موجب شده که متأخرین، اصطلاح جدیدی برای تمیز اخبار معتبر از غیر معتبر، اختراع کنند، دربارۀ حد و مرز اعتبار و عدم اعتبار روایت از جهت سند متذکر می‌شود که: منظور آنها از این کار، تنها ضابطه قرار دادن برای اعتبار و عدم اعتبار روایت از جهت رجال سند بدون در نظر گرفتن قراین

خارجیه است نه حصر اعتبار و عدم اعتبار روایت به طور کلی و لذا می‌بینید که چه بسا حدیث صحیح و موثق را دور می‌اندازند و به روایت ضعیف و قوی عمل می‌کنند و این کار یا به خاطر قراین خارجیه از قبیل شهرت روایی یا فتوایی صورت می‌گیرد و یا به جهت موقعیت و وضعیت خاص راویان است مثل این‌که از اصحاب اجماعند و یا به جهت این است که راوی جز از افراد مورد اعتماد روایت نمی‌کند و امثال اینها. و این است متن فرمایش او:

انا قد نبّهنا آنفاً علی أن تطاول العهد واختفاء أکثر القرائن والالتباس الأمر، هو الذی دعا المتأخرین الی جعل هذا الاصطلاح لتمییز الأخبار المعتبرة عن غیرها وحینئذ فاعلم ان متعلق نظرهم فی ذلک هو ضبط طریق الاعتبار الروایة وعدمه من جهة رجال السند خاصة مع قطع النظر عن القرائن الخارجیة، لا حصر اعتبار الروایة وعدمه فیما ذکروه علی الإطلاق، ولذا تراهم کثیراً ما یطرحون الموثّق بل الصحیح ویعملون بالقوی بل بالضعیف، فقد یکون ذلک لقرائن خارجه، منها الانجبار بالشهرة روایة أو عملاً، وقد یکون بخصوص ما قیل فی حق بعض رجال السند کالإجماع علی تصحیح ما یصحّ عنه أو علی العمل بما یرویه علی أحد الاحتمالین فیه أو قولهم انه لا یروی أو لا یرسل إلا عن ثقة ونحو ذلک. ⁽¹⁾

. مقباس الهدایة، ص 36.

ب. استاد الفقهاء وحید بهبهانی در تعلیقه بعد از آن‌که اموری را به عنوان امارات و قرائن حجیت اخبار، می‌شمرد، اضافه می‌کند: ممکن است خبری ذاتاً صحیح نباشد اما بر اثر جهاتی از قبیل این‌که دانشمندان اسلامی بالکل یا به طور اکثری بر طبق آن فتوا داده و یا عمل کرده و یا آن را روایت و یا تلقی به قبول کرده‌اند، و یا آن‌که محتوای آن موافق با کتاب یا سنت یا اجماع و یا عقل است و یا تجربه صحت محتوای آن را ثابت کرده و یا آن‌که متن آن به گونه‌ای است که گواهی می‌دهد تنها از معصوم علیه السلام، صدور کلماتی، مانند آن ممکن و متصور است مانند دعای کمیل، خطب، کتب و حکم نهج البلاغه ، ادعیه صحیفه سجادیه ، دعای ابو حمزه ثمالی، زیارت جامعه کبیره، و یا

آن‌که روایت به طور استفاضه و عالی السند نقل شده مانند روایاتی که کلینی و ابن الولید و صفّار و صدوق و امثال آنها از امام زمان و حضرت عسکری و حضرت هادی و جواد الائمه علیهم السلام نقل کرده‌اند و از این قبیل است: توقعاتی که از ناحیه مقدسه رسیده و در دست اینها قرار گرفته است، کوتاه سخن این‌که: باید مجتهد به این قرائن و نظایر اینها توجه داشته باشد و در هر صورت هدایت از ناحیه خدا است.

و این است متن کلام این فقیه و رجالی کم نظیر و وحید عصر:

اعلم ان الامارات والقرائن کثیرة: ومن القرائن لحجیة الخبر وقوع الاتفاق علی العمل به أو علی الفتوی به أو کونه مشهوراً بحسب الروایة أو الفتوی، أو مقبولاً مثل مقبولة عمر بن حنظلة أو موافقاً للکتاب أو السنة أو الإجماع، أو حکم العقل، أو التجربة مثل ما ورد فی خواص الآیات والأعمال والأدعیة التی خاصیتها مجربة مثل قرائة آخر الکهف للانتباه فی الساعة التی تراد وغیر ذلک، أو یکون فی متنه ما یشهد بکونه من الائمة علیهم السلام مثل خطب نهج البلاغة ونظائرها و الصحیفة السجّادیّة ودعاء أبی حمزة والزیارة الجامعة الکبیرة الی غیر ذلک، ومثل کونه کثیراً مستفیضاً أو عالی السند مثل الروایات التی رواها الکلینی وابن الولید والصفّار وأمثالهم والصدوق وأمثاله أیضاً عن القائم المنتظر عجل اللّه تعالی فرجه والعسکری والتقی والنقی علیهم السلام ومنها التوقیعات التی وقعت فی أیدیهم منهم علیهم السلام. وبالجملة ینبغی للمجتهد التنبّه لنظائر ما نبّهنا علیه والهدایة من اللّه تعالی. ⁽¹⁾

. مقباس الهدایة، ص 80.

بنابر این، صرف این‌که حدود یازده هزار حدیث در کتاب «کافی» طبق تفسیر متأخرین، جزء احادیث صحیحه نیستند، نباید مایه نگرانی ما و بی اعتباری کافی گردد و به هیچ وجه نباید در حذف آنها اقدام شود زیرا چنان‌که رقم رفت، چه بسا ممکن است قرائنی از آنگونه که در بالا شمرده شده در بسیاری از آنها وجود داشته باشد که موجب قابل العمل بودن آنها گردد و یا بر عکس، قرائنی در احادیث صحیحه وجود داشته باشد که دلالت بر بی‌اعتباری بعضی از آنها نماید (دقت شود) .

و شاید یکی از عواملی که موجب شده بعضی از مؤلفین، احادیث فراوانی را که طبق تفسیر متأخرین، جزء احادیث صحیحه نیستند، در کتب خود آورده‌اند، مانند: بحار ، وسائل ، مستدرک و غیر آنها همین جهت بوده و البته اختلاف نظرها و اجتهادها نیز بی اثر نبوده است.

علیهذا معیار در پذیرش خبر واحد، چنان‌که قبلاً توضیح دادیم: موثوق الصدور بودن آن است و چون از عوامل موثوق الصدور بودن خبر، قرب به زمان صدور آن (عالی السند) و بودن قرائن و امارات حجیت از انواع یاد شده است. از این رو چه بسا همان روایات کافی که اکنون در زمره اخبار ضعاف قرار دارند، در آن زمان، برای کلینی و محدثین هم‌عصرش، محفوف به قرائن بوده که بعدها بر اثر تطاول زمان و خفاء آن قرائن، در زمره اخبار ضعاف، قرار گرفتند و لذا تا زمانی که قرائن بر کذب آنها به دست نیامده نباید از آن اخبار، صرف نظر کرد و آنها را دور ریخت.

3. روایاتی که شائبه سیزده امامی دارد، مُحَرَّفْ است

در جلد اول کتاب اصول کافی موجود «باب ما جاء فی الاثنی عشر والنص علیهم علیهم السلام» شش حدیث نقل شده که دلالت دارند: آن دوازده امامی که شیعه به آنها عقیده دارد، از نسل پیغمبر و ذریه زهرا علیها السلام هستند، در صورتی که دلایل قطعی و روایات متواتر داریم که یازده نفر آنها از نسل پیغمبر و علی و زهرا علیهم السلام هستند و اولی آن ائمۀ اثنی عشر، علی بن ابی طالب علیه السلام است.

علیهذا روایات ششگانه مورد بحث، اگر راستند، ائمه سیزده نفر خواهند بود و اگر دروغند، کتاب کافی از اعتبار خواهد افتاد. ⁽¹⁾

. مسوده وهابی‌های وطنی، ص 14، 339 و 363.

احادیث ششگانه

. اصول کافی، ج 1، ص 531، ح 7. [1]

2) 2) . همان، ص 533، ح 14. [2]

3) 3) . همان، ص 534، ح 17. [3]

4) 4) . همان، ص 534، ح 18. [4]

5) 5) . همان، ص 532، ح 9. [5]

ومحمد بن الحسین، عن إبراهیم، عن ابن أبی یحیی المدنی، عن أبی هارون العبدی، عن أبی سعید الخدری. . . فقال له أمیر المؤمنین علیه السلام: إنّ لهذه الاُمة اثنی عشری إمام هدی من ذریة نبیها وهم منی، وأما منزل نبیّنا فی الجنة ففی أفضلها وأشرفها جنة عدن وأما من معه فی منزله فیها فهؤلاء الاثنی عشر من ذریته واُمّهم وجدّتهم واُمّ اُمّهم وذراریهم، لا یشرکهم فیها أحد. ⁽¹⁾

. همان، ص 532، ح 8. [1]

اسناد و متون اصلی این احادیث

گر چه روایت اول و دوم به خاطر تعدد سند، می‌نمایانند که دو روایتند اما در حقیقت چنان‌که متن حدیث و اسناد آن از «ابن رباط» تا «زرارة» از امام باقر علیه السلام نشان می‌دهد، یک حدیث بیشتر نیست ولی چنان‌که مجلسی رحمه الله در مرآة العقول آورده: این روایت به خاطر «ابن سماعة» که میان «علی بن سماعة» و «حسن بن سماعة» و «حسن بن محمد بن سماعة» و «محمد بن سماعة» مردد است، مجهول است و غیر معتبر. ⁽²⁾

و اما متن حدیث، ظاهراً در آن تحریف صورت گرفته زیرا مرحوم شیخ مفید و شیخ صدوق و طبرسی آن را از مرحوم کلینی به گونه‌ای نقل کرده‌اند که توهم مورد بحث در آن راه ندارد و این است نقل آن بزرگان:

مرحوم مفید در ارشاد این‌گونه نقل می‌کند:

أخبرنی أبو القاسم عن محمد بن یعقوب عن أبی علی الأشعری عن الحسن بن عبید اللّه عن الحسن بن موسی الخشاب عن علی بن سماعة عن علی بن الحسن بن رباط عن ابن اُذینة عن زرارة قال سمعت أبا جعفر علیه السلام یقول: الاثنی عشر الائمة من آل محمد کلّهم محدّث، علی بن أبی طالب وأحد عشر من ولده، ورسول اللّه صلی الله علیه و آله وعلی هما الوالدان. ⁽³⁾

مرحوم شیخ صدوق، همین حدیث را از کلینی چنین نقل می‌کند:

حدثنا محمد بن علی ماجیلویه رضی الله عنه، قال: حدثنا محمد بن یعقوب الکلینی

قال: حدثنا أبو علی الأشعری، عن الحسین بن عبید اللّه، عن الحسن بن موسی الخشاب، عن علی بن سماعة عن علی بن الحسن بن رباط، عن أبیه عن ابن اذینة، عن زرارة بن اعین، قال: سمعت أبا جعفر علیه السلام یقول: نحن اثنا عشر إماماً من آل محمد کلّهم محدثون بعد رسول اللّه صلی الله علیه و آله وعلی بن أبی طالب منهم. ⁽¹⁾

. عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 56؛ [1] صدوق رحمه الله همین حدیث را در خصال، ص 480 نیز آورده فقط در اول حدیث، کلمه «نحن» ندارد.

مرحوم امین الاسلام طبرسی در إعلام الوری همین حدیث را این‌گونه آورده است:

عن الکلینی عن محمد بن یحیی عن عبداللّه بن محمد عن الخشاب، عن الحسن بن سماعة عن علی بن الحسین بن رباط عن ابن اذینة عن زرارة قال: سمعت أبا جعفر علیه السلام یقول: من آل محمد اثنی عشر کلّهم محدث من ولد رسول اللّه صلی الله علیه و آله وولد علی بن أبی طالب علیه السلام فرسول اللّه وعلی هما الوالدان. ⁽²⁾

چنان‌که ملاحظه می‌فرمایید: همان روایتی را که در کتاب کافی بدان‌گونه آمده بود، مرحوم مفید، شیخ صدوق و طبرسی از مرحوم کلینی به گونه‌ای نقل کردند که با روایات متواتر و دلایل قطعی مربوط به ائمه اثنی عشر، صد در صد انطباق دارد و همین امر نشان می‌دهد که در نُسَخ کافی بعد از آنها تحریف به عمل آمده و نُسّاخ در نوشتن کافی اشتباه کرده و بعدی‌ها همان اشتباه را تکرار نمودند، در صورتی که روایات مورد بحث موجود در کافی کنونی با عنوان «باب ما جاء فی الاثنی عشر والنص علیهم علیهم السلام» سازگار نخواهد بود چرا که یا دلالت به سیزده امام و یا دوازده امام از نسل پیغمبر - منهای علی علیه السلام - دارد که هر دو قسم به نظر ما ناصحیح و باطل است.

متن حدیث سوم و چهارم

بی شک، در این دو حدیث نیز، تحریف و تصحیف صورت گرفته زیرا «ابی سعید عصفوری» که در سلسله این حدیث‌ها قرار گرفته از کسانی است که دارای «اصل» است و اصل او هم اکنون موجود است و مشتمل بر نوزده حدیث است. ⁽³⁾

حدیث سوم در اصل عصفری ⁽¹⁾

. برخلاف موجود در کافی، کلمه «عصفوری» در اصل ابی سعید بدون «واو» یعنی عصفری آمده، است.

انی و أحد عشر من ولدی، وأنت یا علی، رزّ الأرض، أعنی أوتادها (و) جبالها، وقال: وتّد اللّه الأرض أن تسیخ بأهلها فإذا ذهب الأحد العشر من ولدی ساخت الأرض بأهلها (و) لم ینظروا. ⁽²⁾

و حدیث چهارم نیز در اصل عصفری این‌گونه آمده است:

قال: قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله: من ولدی أحد عشر نقباء، نجباء (نقیباً، نجیباً) محدثون، مفهمون، آخرهم القائم بالحق یملأها (الأرض) عدلاً کما ملئت جوراً. ⁽³⁾

علی هذا چنانکه ملاحظه می‌کنید: این دو متن، موافق با الفاظ سایر احادیث متواتره‌ای است که در این باب وارد شده است و به طور وضوح، نشان می‌دهد که در متن حدیث کافی ، تحریف، صورت گرفته است ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

متن حدیث پنجم

مرحوم صدوق، همین حدیث را از دو طریق از «حسن بن محبوب» از «ابی الجارود» از «ابی جعفر علیه السلام» از «جابر بن عبداللّه انصاری» این‌گونه نقل می‌کند:

دخلت علی فاطمة علیها السلام، وبین یدیها لوح فیه أسماء الأوصیاء فعددت اثنا عشر آخرهم القائم علیه السلام، ثلاثة منهم محمد واربعة منهم علی علیهم السلام. ⁽⁶⁾

چنانکه ملاحظه می‌کنید، در این روایت، نه جمله «من ولدها» دارد و نه «ثلاثة منهم علی» که مستلزم سیزده امام می‌شد بلکه به جای آن جمله «اربعة منهم علی» آمده است

که در این صورت هماهنگ با دیگر روایاتی خواهد بود که ائمه علیهم السلام را دوازده نفر معرفی کرده‌اند.

و البته با توجه به حدیث مفصل دیگری که مرحوم شیخ صدوق در این باره نقل کرده، به خوبی روشن می‌شود که روایت مورد بحث در کافی تحریف شده است ⁽¹⁾

. مرحوم مجلسی در مرآة العقول، ج 6، ص 227 حدیث پنجم کافی را ضعیف می‌داند.

قال الصدوق: حدثنا علی بن الحسین بن شاذویه المؤدب، واحمد بن هارون القاضی رضی الله عنه قالا: حدثنا محمد بن عبداللّه بن جعفر الحمیری عن ابیه عن جعفر بن محمد بن مالک الفزاری الکوفی عن مالک السلولی عن درست بن عبدالحمید عن عبداللّه بن القاسم بن عبداللّه بن جبله عن أبی الفاتج عن جابر الجعفی، عن ابی جعفر محمد بن علی الباقر علیهما السلام، عن جابر بن عبداللّه انصاری، قال: دخلت علی مولاتی فاطمة علیها السلام وقدامها لوح یکاد ضوئه یغشی الأبصار، فیه اثنی عشر أسماً ثلاثة فی ظاهره وثلاثة فی باطنه وثلاثة أسماء فی آخره، وثلاثة أسماء فی طرفه فعددتها فإذا هی اثنا عشر اسماً فقلت: أسماء من هؤلاء؟ قالت: «هذه أسماء الأوصیاء أولهم ابن عمّی وأحد عشر من ولدی، آخرهم القائم، صلوات اللّه علیهم اجمعین.

قال جابر: فرأیت محمداً، محمداً، محمداً فی ثلاثة مواضع، وعلیاً وعلیاً وعلیاً وعلیاً فی أربعة مواضع. ⁽²⁾

متن حدیث شش

چنانکه در صدر این حدیث آمده است، موضوع این حدیث، مربوط به آمدن فردی یهودی است به محضر خلیفه دوم جناب عمر که پس از پرسش‌هایی از او، جناب خلیفه او را به علی علیه السلام حواله فرمود و از جمله سؤال‌هایش مربوط به جانشینان بر حقش بود که حضرت به همه سؤال‌هایش و از جمله‌های بعد از او پاسخ فرمود. و

این موضوع در جاهای مختلفی از این کتاب ⁽¹⁾

. اصول کافی، ج 1، ص 529 - 530، ح 5، و [1]ص 294 - 295، ح 3.

و در بعضی دیگر آمده است:

یکون لهذه الاُمة بعد نبیّها اثنا عشر إماماً عدلاً والذین یسکنون معه فی الجنة هؤلاء الائمة الاثنا عشر.

و در بعضی دیگر:

فان لهذه الاُمة اثنا عشر إماماً هادین مهدیین وأما قولک: من مع محمد من اُمته فی الجنة فهؤلاء الاثنا عشر ائمة الهدی.

و در بعضی دیگر:

ان لمحمد من الخلفاء اثنا عشر اماماً عدلاً ویسکن مع محمد فی جنة عدن معه اولئک الاثنا عشر الأئمة العدل.

و در بعضی دیگر:

یا هارونی لمحمد بعده اثنا عشر إماماً عدلاً ومنزل محمد فی جنة عدن والذین یسکنون معه هؤلاء الاثنا عشر.

و در بعضی دیگر این‌جور آمده است:

قال: کم لهذه الامة من امام هدی لا یضرّهم من خالفهم؟ قال: اثنا عشر اماماً قال: فمن ینزل معه (یعنی مع النبی صلی الله علیه و آله) فی منزله؟ قال: اثنا عشر.

چنانکه ملاحظه می‌فرمایید، در هیچ کدام از این متون، تعبیری که روایت کافی آورده (من ذریة نبیها فهؤلاء الاثنا عشر من ذریته) وجود ندارد و این، گواه صادقی

است که در این روایت مسامحه در نقل الفاظ یا مضمون شده و یا در آن تحریف و تصحیف، صورت گرفته است. ⁽¹⁾

. لمحات فی الکتاب والحدیث والمذهب، ص 232 - 233؛ بحار، ج 36، باب 43، دربارۀ این روایات که محرفند به الاخبار الدخیله علامه تستری، ج 1، ص 1 - 10 نیز مراجعه شود.

آخرین کلام

با توجه به بحث‌های گذشته لازم است به وجوه نادرستی روایات یاد شده و نکات زیر توجه شود:

کافی دیدیم ⁽¹⁾

. اصول کافی، ج 1، ص 8.

ولی در پایان این بحث از تذکر یک نکته ناگزیرم و آن این‌که: برای دوری از ایجاد شبهات در ذهن مردم مسلمان، و گرفتن حربه از دست مغرضین و دشمنان تشیع، مسئولین طبع و نشر کتب اسلامی، اگر لازم می‌دانند برای حفظ امانت کتاب کافی و یا هر کتاب دیگری کما فی السابق چاپ شود، حتماً در پاورقی، توضیحات لازم را به گونه‌ای که موجب رفع شبهه و گرفتن حربه از دست مخالفین باشد، بدهند: «لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ إِنَّ اَللّهَ لَسَمِیعٌ عَلِیمٌ» 2.

4. تحریف قرآن و کم و زیاد دانستن آن، مردود است

چهارمین ایرادی که این گروه تفریطی بر کافی گرفته‌اند، این است که: این کتاب، مشتمل بر روایاتی است که قرآن را تحریف شده معرفی می‌کند، در صورتی که اگر کم و زیاد شدن قرآن را بپذیریم، اساس اسلام را متزلزل کرده، کتاب و سنت را از اعتبار انداخته‌ایم. از این رو چاره‌ای جز حکم به بی‌اعتباری کتاب کافی و سلب اعتماد از روایات آن، نخواهیم داشت! !

نمونه‌هایی از روایات ادعایی تحریف، در کافی

برخی از دشمنان شیعه به خصوص وهابی‌ها، اصرار دارند که به هر طریق ممکن، وصله ناجور «تحریف قرآن» را به این گروه بچسبانند در صورتی که در کتاب‌های خود آنها چنانکه بعداً توضیح خواهیم داد، مطالب روشن‌تری در این باره وجود دارد، و از آن‌جا که کتاب کافی اَقدَم کتب اربعه ماست بیشتر از همه لبه تیز انتقاد خود را متوجه این کتاب کرده روایاتی از ابواب مختلفه آن را گواه بر تحریف قرآن گرفته‌اند ⁽²⁾که از آن جمله است انواع روایات زیر:

نوع اول روایاتی است که مربوط به شأن و نزول آیات قرآن و یا تأویل و بیان

مصداقی از آن و یا مربوط به فضائل اهل بیت و ائمه معصومین علیهم السلام است مانند:

. «وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً» (سورۀ طه، آیۀ 115) . [1]

2) 2) . اصول کافی، ج 1، ص 416. [2]

3) 3) . اصول کافی، ج 1، ص 631. [3]

4) 5) . اصول کافی، ج 1، ص 414. [4]

5) 6) . وافی، ج 2، ص 273 - 274؛ البیان، آیة اللّه خوئی، ص 244؛ عقائد، صدوق، ص 93 - 94. مخصوصاً مرحوم‌صدوق در مورد نزول لفظی غیر قرآن توضیحات مفیدی داده است.

6) 7) . مرآة العقول، مرحوم مجلسی، ج 5، ص 14 - 26 به خصوص که روایت دوم، مرسل است و احمد بن محمدواقفی است (صیانة القرآن من التحریف، ص 223) .

زیر آورده است:

عن ابی بصیر قال: سألت ابا عبداللّه علیه السلام عن قول اللّه عز و جل: «أَطِیعُوا اَللّهَ وَ أَطِیعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِی اَلْأَمْرِ مِنْکُمْ» فقال: نزلت فی علی بن أبی طالب والحسن والحسین علیهم السلام. فقلت له: إن الناس یقولون: فما له لم یسمّ علیاً واهل بیته علیهم السلام فی کتاب اللّه عز و جل؟ قال: فقال: قولوا لهم: ان رسول اللّه صلی الله علیه و آله نزلت علیه الصلوة ولم یسمّ اللّه لهم ثلاثاً ولا أربعاً حتی کان رسول اللّه هو الذی فسرّ ذلک لهم. . . . ⁽¹⁾

. اصول کافی، ج 1، ص 287. [1]

چنانکه ملاحظه می‌فرمایید، امام علیه السلام در این روایت، در عین آن‌که معتقد است آیه شریفه «أَطِیعُوا اَللّهَ وَ أَطِیعُوا اَلرَّسُولَ وَ أُولِی اَلْأَمْرِ مِنْکُمْ» در حق علی و حسن و حسین علیهم السلام نازل شده منظور از «اولی الامر» این بزرگوارانند، اظهار می‌دارد: اسامی آنها در قرآن نیامده است، همان‌گونه که اصل نماز در قرآن آمده ولی رکعات و خصوصیات آن در قرآن توضیح داده نشده است و بر این اساس است که استاد الفقهاء آیة اللّه خوئی بعد از ذکر این حدیث می‌فرماید:

فتکون هذه الصحیحة حاکمة علی جمیع تلک الروایات وموضحة للمراد منهم وإن ذکر اسم أمیر المؤمنین علیه السلام فی تلک الروایات قد کان بعنوان التفسیر. . . . ⁽²⁾

و با این توجیه، قسمت زیادی از روایاتی که دشمنان مغرض و دوستان نادان ما بدان وسیله بر وجود تحریف در کتاب آسمانی ما قرآن، استدلال کرده و اصرار دارند این عقیده سخیف را به شیعه بچسبانند، پاسخ گفته خواهد شد. ⁽³⁾

نوع دوم روایاتی است که از قرآنی خبر می‌دهد که به وسیله علی علیه السلام گردآوری شده و هم اکنون پیش امام زمان علیه السلام است و سرانجام بته وسیله آن حضرت، آشکار خواهد شد، مانند:

کلّه کما انزل إلا کذاب وما جمعه وحفظه کما نزله اللّه تعالی إلا علی بن أبی طالب والأئمة من بعده علیهم السلام. ⁽¹⁾

. اصول کافی، ج 1، ص 228. [1]

چنانکه می‌دانیم و بزرگانی چون مفید و شهرستانی و علامه طباطبایی و آیة اللّه العظمی خوئی تصریح کرده‌اند: قرآن گرد آمده به وسیلۀ امام علی علیه السلام که توسط امام زمان علیه السلام آشکار و تعلیم داد خواهد شد، از لحاظ کلمات و آیات و سور و حتی قرائات و حرکات، با قرآن معمولی فرقی ندارد جز این‌که بر حسب نزول و تقدیم منسوخ بر ناسخ و مشخص کردن محکم از متشابه تنظیم شده و توضیحاتی نیز به عنوان تفسیر و تبیین مصادیق، بر حاشیه آن افزوده شده است. ⁽⁴⁾علیهذا این‌گونه روایات که در کتب احادیث آمده به هیچ وجه دلالت بر تحریف قرآن که همان کم و زیاد کردن الفاظ قرآن است، نخواهد داشت به خصوص که یا آن روایات، ضعیفند مانند احادیث یاد شده ⁽⁵⁾و یا در صورت صحت و دلالت، قدرت معارضه با آیات قرآن و دلایل قطعی دال بر عدم تحریف قرآن را ندارند. ⁽⁶⁾

نوع سوم روایاتی است که ایماء و یا تصریح بر کم و زیاد شدن قرآن دارند و احیاناً

مشتمل بر کلمه تحریف نیز هستند مانند:

. اصول کافی، ج 2، ص 624. [1]

2) 2) . روضه کافی، ج 8، ص 125.

3) 3) . همان، ص 53.

4) 5) . روضه کافی، ص 50.

سبعة آلاف آیة» ⁽¹⁾

. وافی، ج 2، ص 274. [1]

علامه شعرانی نیز در توجیه آن فرموده است: از آن‌جا که عدد تقریبی آیات قرآن، حدود هفت هزار آیه است از این رو در این روایت، همان عدد تقریبی بدون در نظر گرفتن کسر آن ⁽²⁾اعلام شده است و این‌گونه اعلام آمار و ارقام، رایج و معمولی است چنانکه می‌گوییم: کتاب کافی مشتمل بر شانزده هزار حدیث است، و یا در روایت آمده است که: امام چهارم علیه السلام بعد از شهادت پدر چهل سال گریه کرده است. در صورتی که کتاب کافی به طور دقیق 16199 حدیث دارد و امام چهارم علیه السلام نیز، سی و پنج سال بعد از پدر، بیشتر زندگی نکرده است. ⁽³⁾

علیهذا این روایت، بر فرض که موثّق و یا صحیح باشد، ⁽⁴⁾یا به گونه‌ای که توضیح داده شد، هماهنگ با آیات و روایات و ادله قطعی است که دلالت بر عدم تحریف قرآن دارند، و یا آنگونه که دیگران فهمیده‌اند، دلالت بر تحریف و کم شدن حدود دو ثلث قرآن دارد ⁽⁵⁾که در این صورت به خاطر مخالفت با قرآن و دلایل قطعی و روایاتی که تعلیم می‌دهند که مخالف قرآن را دور بیندازید، ناگزیر به طرد آن هستیم. ⁽⁶⁾

و اما حدیث دوم و سوم، کلمه تحریف در آنها مربوط به تحریف معنوی است که در شریعت و جامعه اسلامی وجود داشته و دارد، نه تحریف لفظی که مورد نزاع است.

منظور از تحریف معنوی همان‌گونه که راغب و دیگران گفته‌اند: بدون دلیل، کلامی را به یکی از معانی محتمله آن، برگرداندن و به اصطلاح، تفسیر به رأی کردن است ⁽¹⁾

. تحریف الکلام ان تجعله علی حرف الاحتمال یمکن حمله علی الوجهین (مغرات راغب، ص 114) [1] نثر طوبی، ج 1 ص 167 صیانة القران من التحریف، ص 11.

علیهذا روایات مورد بحث، نیز مربوط به این نوع از تحریف است که تحریفگران، در عین حفظ عبارات قرآن، با تفسیر به رأی و تأویل‌های غلط، نظرات نادرست خود را تحمیل می‌کنند: «أقاموا حروفه وحرّفوا حدوده. . .» و این‌گونه تحریف، مورد نزاع نیست، آنچه که اکنون مورد بحث است، تحریف لفظی است که عبارت از کم و زیاد کردن الفاظ و کلمات قرآن است.

و اما حدیث چهارم به آن قسمت از تحریف لفظی یعنی اختلاف قرائات و حرکات مربوط می‌شود که در صدر اسلام، بر اثر عدم تعلم صحیح قرآن و تفرق مسلمین در بلاد مختلف و دور، و بودن لهجه‌ها و لغات گوناگون، و عدم رسم نقطه گزاری در گذشته پیش آمده است که اکثر اهل سنت و برخی از شیعه آن را جایز می‌دانند ولی از آن‌جا که قبول این‌گونه اختلافات، دست کشیدن از قرآن متواتر قطعی به وسیله اخبار آحاد است. از این رو جایز نخواهد بود، به خصوص که این روایت، به خاطر «سهل بن زیاد» که غالی و دروغگو بوده و بدین جهت «احمد بن محمد بن عیسی» او را از قم اخراج کرده، ضعیف و غیرقابل اعتماد است. ⁽⁴⁾

نوع چهارم روایاتی است که در کافی پیرامون علم امام علی و دیگر ائمه و صحیفۀ فاطمه سلام اللّه علیهم اجمعین و جفر و جامعه آمده است. ⁽¹⁾

. اصول کافی، ج 1، ص 239 - 241.

تحریف و مسائل مربوط به آن

در پایان بحث تبیین دیدگاه تفریطی‌ها پیرامون کافی که به درازا کشید، لازم است به طور فشرده مطالب زیر را مورد بررسی قرار دهیم:

1. دلایل بطلان تحریف

دانشمندان اسلامی به خصوص شیعه دلایل فراوانی از قرآن و عقل و سنت، برای نادرستی تحریف قرآن کریم و کم و زیاد شدن آیات و سُور و کلمات آن ارائه کرده‌اند که از آن جمله است:

1. آیاتی از قرآن مجید

از میان آیاتی که برای این منظور، استدلال شده دو آیه زیر است: الف. «وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ لا یَأْتِیهِ اَلْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ

حَمِیدٍ» 1 و این کتابی است شکست‌ناپذیر که هیچگونه باطلی نه از پیش رو و نه از پشت سر، به سراغ آن نمی‌آید زیرا که از سوی خداوند حکیم و شایسته ستایش نازل شده است.

ب. «إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا اَلذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ» 2 ما قرآن را نازل کردیم و به طور قطع آن را حفظ خواهیم کرد.

چنانکه ملاحظه می‌کنید: قرآن خود را کتاب شکست‌ناپذیر می‌داند که به هیچوجه بی اعتباری در آن راه ندارد زیرا که خدای حکیم حفظ آن را به عهده دارد. و با این اوصاف، چگونه ممکن است زیاده و نقصان و تحریف، در آن راه یابد؟ ⁽¹⁾

2. تواتر قرآن

از آن‌جا که قرآن برای مسلمین، همه چیز بود: قانون اساسی، دستور العمل زندگی، برنامه حکومت، کتاب مقدس، رمز عبادت، معیار اندیشه و جهان بینی درست و. . . .

از این رو شخص پیغمبر و آحاد مسلمین در جمع و حفظ آن عنایت خاصی داشتند و بر این اساس، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله «کُتّاب وحی» داشت که هر آیه و سوره‌ای نازل می‌شد نوشته و به دستور حضرت، در جای مناسبش قرار می‌دادند، و افراد زیادی آنها را فرا گرفته و احیاناً در حافظه‌های نیرومند خود ضبط می‌کردند تا جایی که در تواریخ آمده است: در جنگ «بئر معونه» که در زمان حیات رسول خدا واقع گردید، هفتاد قاری قرآن شهید و در جنگ «یمامة» که در زمان ابوبکر واقع گردید، هفتصد نفر کشته شدند ⁽²⁾و این امور، نشان می‌دهد که تدوین و جمع و حفظ و قرائت قرآن، در سر لوحه برنامه روزمره مسلمین قرار داشته است. علیهذا چگونه می‌توان باور کرد که آیات و کلمات و سوره‌هایی از قرآن حذف گردیده و آنها عکس العملی نشان نداده باشند در صورتی که آنها حتی به عدد حروف و نقطه‌ها و تشدیدها و زیر و زبر قرآن

عنایت داشتند چنانکه سید حیدر علوی دربارۀ آنها چنین می‌نویسد: «قرآن دارای 114 سوره و 6666 آیه و 77437 کلمه و 322670 حرف و 93243 فتحه و 40804 ضمه و 39586 کسره و 19253 تشدید و 1771 مدّ و 3273 همزه و 48872 الف است و همین طور بیست و هشت حرف دیگر که به جهت اختصار نقل نگردید» . ⁽¹⁾

. وافی، ج 2، ص 274.

روی همین جهت است که همواره بزرگان از اهل سنت و تشیع معتقد بوده‌اند که قرآن موجود، همان است که بر محمد صلی الله علیه و آله نازل گردیده و هیچ کم و زیادی حتی حرکات و سکنات، در آن پدید نیامده است ⁽²⁾چنانکه شیخ صدوق در اعتقادات ، در این باره چنین می‌نویسد:

اعتقادنا ان القرآن الذی أنزله اللّه تعالی علی نبیه محمد صلی الله علیه و آله هو ما بین الدفّتین وهو ما فی أیدی الناس لیس بأکثر من ذلک. . . ومن نسب إلینا انا نقول انه أکثر من ذلک فهو کاذب. . . . ⁽³⁾

و نیز علامه شیخ جواد بلاغی می‌نویسد:

ومن أجل تواتر القرآن الکریم بین عامة المسلمین جیلاً بعد جیل، استمرّت مادته وصورته وقرائته المتداولة علی نحو واحد فلم یؤثر شیئاً علی مادته وصورته ما یروی عن بعض الناس من الخلاف فی قرائته من القراء السبع المعروفین وغیرهم. ⁽⁴⁾

3. ادله عدم تحریف در روایات

الف. از طرق شیعه و سنی، روایات فراوانی در دست است که برای شناخت درستی و نادرستی اخبار، دستور داده‌اند که آنها را با قرآن بسنجند که اگر با قرآن موافق بودند، مورد استفاده قرار دهند و گرنه دورشان بیندازند که از آن جمله است

روایات زیر:

. بحار، ج 2، ص 242 - 243. [1]

2) 2) . همان. [2]

3) 3) . همان. [3]

4) 4) . همان. [4]

5) 5) . وسائل الشیعه، ج 18، ص 84. [5]

6) 6) . دربارۀ اسناد و اختلاف متن این روایت مراجعه شود به کتاب نفیس المراجعات، ص 20.

مرجعیت و عنوان عامل نجات را از دست می‌دهد، سازگار نخواهد بود. ⁽¹⁾

. در چگونگی استدلال به این حدیث، مراجعه شود به کتاب ارزشمند البیان فی تفسیر القرآن، ص 229 - 233.

ج. احادیث فراوانی داریم که مردم را ترغیب به فهم حقایق قرآن و اهتداء به نور آن می‌کنند و این‌که دوای دردها و نظم امور مردم، در تبعیت و به کار بستن دستورات قرآن است و همچنین روایاتی که دلالت دارند: ائمه اهل بیت علیهم السلام در موارد احتیاج و احتجاج، به آیات قرآن موجود تمسک می‌کرده‌اند و نیز احادیثی که اعلام می‌کنند: آنچه که در دست مردم است، همان قرآنی است که از ناحیه خدا بر پیغمبر صلی الله علیه و آله نازل شده است و روایاتی که دستور می‌دهند: «اقرئوا کما قرأ الناس» که مجموع این روایات با اختلاف اصنافشان به طور قاطع دلالت دارند: «این قرآنی که اکنون در دست ماست، همان قرآنی است که بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل گردیده بدون آن‌که حرفی از آن کم شده باشد» . ⁽²⁾

2. دلایل قائلین به تحریف!

جمعی از محدثین شیعه و سنی معتقد به تحریف به معنی زیاده و نقص و تغییر در لفظ و یا ترتیب عبارات قرآن شده و دلایلی برای اثبات آن اقامه کرده‌اند که اهم آنها روایاتی است که از طریق اهل سنت و تشیع، در این باره روایت شده است:

تحریف در روایات اهل سنت:

برخلاف نظر نویسندگان مغرض که می‌نمایانند که تنها شیعه به این عقیده سخیف، معتقد است، اهل سنت در صحاح و سنن و کتب تفاسیر خود، به قدری احادیث در مورد تحریف قرآن، نقل کرده‌اند که «آلوسی» در تفسیرش می‌گوید: که آن اخبار، فوق احصاء است ⁽³⁾و ما تنها به نمونه‌های زیر، اکتفا می‌کنیم:

مسلم در صحیحش از «علقمة» نقل می‌کند که گفت:

قدمنا الشام فأتانا ابو الدرداء فقال: فیکم احد یقرء علیّ قرائة عبداللّه؟ فقلت: نعم أنا، قال فکیف سمعت عبداللّه یقرأ هذه الآیة: «وَ اَللَّیْلِ إِذا یَغْشی» 4 قال

سمعته یقرأ: «وَ الَّیْلِ إِذَا یَغْشَی وَالذَّکَرَ وَ الْأُنثَی» قال: وانا واللّه هکذا سمعت رسول اللّه صلی الله علیه و آله یقرئها ولکن هؤلاء یریدون ان اقرأ «وما خلق» فلا اتابعهم. ⁽¹⁾

. صحیح مسلم، ج 1، ص 329. همین حدیث را با اختلاف کمی، بخاری در صحیح خود، ج 6، ص 210؛ ترمذی در الجامع الصحیح، ج 5، ص 191 آن را حدیث صحیح می‌داند. احمد در مسند، ج 6، ص 448 - 449 و [1]جلال الدین سیوطی در الدر المنثور، ج 6، ص 358 [2] آورده است.

چنانکه ملاحظه می‌فرمایید، قرآن موجود «وَ اَللَّیْلِ إِذا یَغْشی* وَ اَلنَّهارِ إِذا تَجَلّی* وَ ما خَلَقَ اَلذَّکَرَ وَ اَلْأُنْثی» است ولی ابودرداء و علقمه می‌گویند از عبداللّه بن مسعود و از دهان رسول اللّه شنیدیم که تلاوت می‌کردند: «واللیل اذا یغشی والنهار اذا تجلی والذکر والانثی» بدون جمله «ما خلق» و این همان تحریف به نقیصه است که نویسندگان مغرض اهل سنت و وهابی‌ها می‌کوشند که آن را مخصوص به شیعه بدانند و دانشمندان اهل سنت وقتی که به این‌گونه روایات می‌رسند و جوابی برای آنها ندارند، ناگزیر آنها را از راه «نسخ تلاوت» توجیه می‌کنند ⁽²⁾که خود عبارت اخرای تحریف به نقص است. ⁽³⁾

جلال الدین سیوطی در تفسیر خود، ابتدای سوره احزاب می‌نویسد:

أخرج عبد الرزاق فی المصنّف والطیالسی وسعید بن منصور وعبداللّه بن احمد فی زوائد المسند وابن منیع والنسائی والدارقطنی فی الافراد وابن المنذر وابن الانباری فی المصاحف والحاکم - وصححه - وابن مردویه والضیاء فی المختارة عن زرّ قال: قال لی أُبی بن کعب: کیف تقرأ سورة الأحزاب - أو کم تعدها؟ - قلت ثلاثاً وسبعین آیه فقال أبی: قد رأیتها وانها تعادل سورة البقره وأکثر من سورة البقرة ولقد قرأنا فیها: «الشیخ والشیخه إذا زنیا فارجموهما البتّه نکالاً من اللّه واللّه عزیز حکیم» فرفع منها ما رفع. ⁽⁴⁾

چنان‌که می‌دانیم: سوره بقره دارای 286 آیه است و سوره احزاب در قرآن موجود

73 آیه و اگر آن‌گونه که این حدیث تعلیم می‌دهد: سوره احزاب، از لحاظ آیات معادل بقره و یا بیشتر باشد، باید بیش از 213 آیه از جمله آیه «الشیخ والشیخة اذا زنیا. . .» از آن حذف شده باشد و این مصداق روشن تحریف است که اهل سنت از انتساب آن به خود شدیداً ابا دارند و تنها آن را برای شیعه مظلوم می‌پسندند!

و نیز سیوطی در فصل نوزده از کتاب إتقان پیرامون عدد سور و آیات و کلمات و حروف قرآن، می‌نویسد: «سُوَر قرآن، در مصحف ابن مسعود 112 سوره است زیرا او «معوذتین» را از قرآن نمی‌داند و لذا ننوشته است ولی در مصحف «اُبیّ بن کعب» سُوَر قرآن 116 سوره است زیرا او علاوه بر سوره‌های موجود (114 سوره) دو سوره «الحفد» و «الخلع» را نیز آورده است و آن‌گاه متن این دو سوره را این‌گونه نقل می‌کند: «بسم اللّه الرحمن الرحیم اللّهم انا نستعینک ونستغفرک ونثنی علیک ولا نکفرک ونخلع ونترک من یفجرک» ، «اللّهم ایاک نعبد ولک نصلّی ونسجد والیک نسعی ونحفد نرجوا رحمتک ونخشی عذابک ان عذابک بالکفار للحق» . ⁽¹⁾

. الاتقان فی علوم القرآن، ج 1، ص 65. [1]

از این نوع اخبار که دلالت روشن بر تحریف قرآن دارند به مقدار خیلی زیاد، از شخصیت‌های معروف و مورد قبول عامه از صحابه و تابعین و غیرهم، از قبیل: عمر، عثمان، عبداللّه بن عباس، عبداللّه بن عمر، عبدالرحمن بن عوف، اُبیّ بن کعب، عبداللّه بن مسعود، زید بن ثابت، ابو موسی اشعری، حذیفه بن الیمان، جابر بن عبداللّه، زید بن ارقم، عایشه، حفصه، سعید بن جبیر، عکرمه، ضحاک، سعید بن مسیب، عروة بن زبیر، محمد بن مسلم زهری، زر بن جیش، مجاهد، حسن بصری و. . . از کتاب‌های معتبر اهل سنت نقل شده است مانند کتاب‌های: موطأ مالک، صحیح بخاری ، صحیح مسلم ، صحیح ترمذی ، صحیح نسائی ، صحیح ابن ماجه ، مصنّف ابن أبی شیبه ، مسند احمد ، مستدرک حاکم ، جوامع طبرانی ، مسند أبی یعلی ، سنن بیهقی ، جامع الاُصول ابن اثیر، فتح الباری ، ارشاد الساری ، المصاحف ابن انباری، دُرّ المنثور سیوطی، کنز العمال ، تاریخ دمشق ، تفسیر طبری ، تفسیر رازی ، تفسیر قرطبی، تفسیر بغوی ، تفسیر خازن ، کشّاف زمخشری، بحر المحیط ، تفسیر ابن کثیر ، مشکل الآثار ، التسهیل لعلوم التنزیل ، البرهان فی علوم القرآن ، مناهل العرفان فی علوم القرآن ، الإتقان فی علوم القرآن و. . . ⁽²⁾از این رو مایه

پررویی است کسانی که کتاب‌هایشان پُر است از این نوع اخبار، لبه تیز حمله را متوجه شیعه کنند و تنها به خاطر بودن بعضی از اخبار تحریف در کتاب‌های آنها و اعتقاد جمع قلیلی از اخباری‌هایشان، همه شیعیان را متهم به تحریف کنند در صورتی که در میان بزرگان آنها و کتاب‌هایشان چنان‌که اشاره شد، افراد و کتاب‌های بیشتری متهم به این اعتقاد نادرست و مشتمل به این‌گونه اخبار، می‌باشند!

گرچه دانشمندان اهل سنت، به شدت با تحریف قرآن مخالفند و همه روایاتی را که در متون اسلامی در این رابطه نقل شده یا از لحاظ دلالت و یا از لحاظ سند مخدوش می‌دانند ولی هرگز چنین کاری را برای شیعیان جایز نمی‌شمارند و تنها به خاطر احادیثی که اخباری‌ها به خصوص مرحوم نوری در فصل الخطاب آورده و آنها نیز چنان‌که بعداً توضیح خواهیم داد، سرنوشتی مشابه اخبار عامه دارند، تمام شیعه را متهم به این عقیده سخیف کرده به آنها می‌تازند! ! ⁽¹⁾

. برای آگاهی از نمونه‌های تحریف در کتب اهل سنت و توجیه آنها مراجعه شود به کتاب‌های: التحقیق فی نفی التحریف؛ اکذوبة التحریف بین الشیعة والسنة؛ صیانة القرآن من التحریف؛ تفسیر المیزان، ج 12؛ افسانه تحریف قرآن؛ تفسیر آلاء الرحمان و. . . .

تحریف در روایات شیعه

در کتب شیعه نیز، احادیثی وجود دارد که یا به طور عام و یا به گونه‌ای خاص، بر تحریف قرآن، دلالت دارند که بعضی از محدثین، بدون توجه به همه جهات، آنها را دلیل بر تحریف قرار داده چه بسا کتاب‌هایی در این باره مانند فصل الخطاب نوشته مستمسکی به دست دشمنان اسلام داده‌اند، در صورتی که اگر کمی توجه می‌کردند، می‌فهمیدند که این کار، صرف نظر از این‌که از لحاظ «مَبنی» و «بناء» درست نیست، تیشه به ریشه اسلام و تشیع زدن است، از این رو لازم است جهت یک بررسی کلی پیرامون این مطلب، به نکات زیر توجه شود:

نویسندگان آنها مجهول، ساختگی، و مطرودند و یا راویانی آنها را نقل کرده‌اند که کذّاب، ناشناخته، فاسق، غالی و متهم‌اند تا جایی که از 1122 حدیث کتاب «فصل الخطاب» 815 حدیث آن به این سرنوشت گرفتارند و تنها 320 حدیث آن را شخصی به نام «احمد بن محمد سیاری» که آدمی فاسد العقیده، غالی و دروغگو بوده نقل کرده است. ⁽¹⁾

. رجال ابن داود، قسم دوم، ص 422؛ معجم رجال الحدیث، ج 2، ص 282 - 284؛ صیانة القرآن من التحریف، ص 197؛ [1] اکذوبة تحریف القرآن، ص 71.

گر چه ما معتقدیم، هر قرائتی که خلاف قرائت قرآن موجود باشد، معتبر نخواهد بود و خود ائمه معصومین علیهم السلام به مردم دستور داده‌اند که قرآن را طبق قرائت مشهور و متواتر، قرائت نمایند: «اقرئوا کما یقرء الناس» ، «اقرئوا کما علمتم» . ⁽³⁾

وجه نشود آنها را تأویل کرد، طبق معیارهایی که قبلاً برای درستی و نادرستی اخبار، ارائه کردیم و گفتیم: از معیارهای نادرستی خبر، مخالفت با قرآن و عقل و اجماع است، از این جهت لازم است این‌گونه اخبار، دور انداخته شود. ⁽¹⁾

. دربارۀ نادرستی تحریف قرآن و مسائل مربوط به آن مراجعه شود به کتاب‌های تفسیر المیزان، ج 12؛ البیان؛ صیانة القرآن؛ التحقیق فی نفی التحریف؛ مع الخطیب فی خطوطه العریضه؛ مقدمة تفسیر آلاء الرحمان؛ افسانه تحریف قرآن؛ اکذوبة تحریف القرآن بین الشیعة والسنة.

نظر بزرگان شیعه دربارۀ تحریف قرآن؟

بیش از نود و پنج درصد از بزرگان و دانشمندان شیعه معتقدند که در قرآن به هیچوجه تحریف، صورت نگرفته و این قرآنی که در دست ماست، همان قرآنی است که بر محمد صلی الله علیه و آله نازل شده بدون یک کلمه کم و یا یک کلمه زیاد.

گر چه ذکر اسامی این بزرگان و نقل کلمات‌شان از مصادر مربوطه، خود تألیف رساله جداگانه‌ای را می‌طلبد ولی ما برای آن‌که خواننده محترم بداند که دشمنان ما چقدر دروغگو و مغرض‌اند تنها به ذکر اسامی بعضی از آنها و نقل چند عبارت‌شان اکتفا می‌کنیم:

از شیخ صدوق گرفته که عباراتش را قبلاً نقل کردیم تا شیخ مفید، سید مرتضی، شیخ طوسی، شیخ طبرسی، علامه حلی، مقدس اردبیلی، کاشف الغطاء، شیخ بهائی، فیض کاشانی، شیخ حر عاملی، محقق کرکی، سید مهدی بحر العلوم، سیدمحمد مجاهد طباطبایی، شیخ محمد حسن آشتیانی، شیخ عبداللّه مامقانی، شیخ جواد بلاغی، سید هبة الدین شهرستانی، شریف رضی، ابن ادریس، سید محسن امین عاملی، سید عبدالحسین شرف الدین، سید هادی میلانی، سیدمحمد حسین علامه طباطبایی، سید ابوالقاسم خوئی، سید محمدرضا گلپایگانی، سید شهاب الدین نجفی مرعشی، امام خمینی و. . . همه و همه بر عدم تحریف قرآن تأکید دارند که از آن جمله است نمونه‌های زیر:

ان العلم بصحة نقل القرآن کالعلم بالبلدان والحوادث الکبار، والوقایع العظام

والکتب المشهورة واشعار العرب المسطورة فان الغایة اشتدت والدواعی توفرت علی نقله وحراسته وبلغت الی حد لم یبلغه فیما ذکرناه لأن القرآن معجزة النبوة ومأخذ العلوم الشرعیة والاحکام الدینیة وعلماء المسلمین قد بلغوا فی حفظه وحمایته الغایة حتی عرفوا کل شیء اختلف فیه من اعرابه وقرائته وحروفه وآیاته فکیف یجوز أن یکون مغیراً ومنقوصاً مع العنایة الصادقة والضبط الشدید. . . ان من خالف فی ذلک من الامامیة والحشویة لا یعتدّ بخلافهم فإن الخلاف فی ذلک مضاف الی قوم من اصحاب الحدیث نقلوا اخبار ضعیفة ظنوا صحتها، لا یرجع بمثلها عن المعلوم المقطوع علی صحّته؛ ⁽¹⁾

. مجمع البیان، ج 1، ص 15.

به طور قطع، علم به صحت نقل قرآن، همانند علم به شهرها و حوادث و وقایع بزرگ، و کتب مشهور و اشعار نوشته شده عرب است زیرا انگیزه‌ها و مقاصد فراوانی که ایجاب نقل و حراست آن می‌کرد در امور یاد شده دیگر چنین دواعی‌ای وجود نداشت زیرا قرآن معجزه نبوت و مأخذ علوم شرعیه و احکام دینیه است و دانشمندان اسلامی در حفظ و حمایتش در حد نهایت تلاش کردند تا جایی که تمام موارد اختلاف آن از اعراب و قرائت و حروف و آیاتش را شناختند علی هذا چگونه ممکن است با این همه عنایت صادقانه‌ای که در حفظ و ضبط آن داشته‌اند، تحریف و ناقص شده باشد؟ . . . و کسانی که از امامیه و حشویه در این امر مخالفت کرده‌اند، به مخالفت آنها نباید اعتنا کرد زیرا اختلاف در این امر مربوط به جمعی از اهل حدیث است که به جهت بعضی از روایاتی که پنداشته‌اند، آن روایات درست است به چنین عقیده‌ای معتقد شده‌اند در صورتی که با چنین اخبار ضعافی نباید از قرآنی که علم و قطع به صحت و صدورش دارند دست بردارند.

لا زیادة فیه من سورة ولا آیة من بسملة وغیرها لا کلمة ولا حرف وجمیع ما بین الدفّتین ممّا یتلی کلام اللّه تعالی بالضرورة من المذهب بل الدین وإجماع

المسلمین وأخبار النبی صلی الله علیه و آله والأئمة الطاهرین علیهم السلام وإن خالف بعض من لا یعتدّ به. . . وکذلک لا ریب فی أنّه محفوظ من النقصان بحفظ الملک الدیّان کما دلّ علیه صریح القرآن وإجماع العلماء فی جمیع الأزمان ولا عبرة بالنادر، وما ورد من اخبار النقیصة تمنع البدیهة من العمل بظاهرها ولا سیما ما فیه من نقص ثلث القرآن أو کثیر منه فإنه لو کان ذلک لتوفّر نقله لتوافر الدواعی علیه، ولاتّخده غیر أهل الاسلام من أعظم المطاعن علی الاسلام وأهله، ثم کیف یکون ذلک وکانوا شدیدی المحافظه علی ضبط آیاته وحروفه وخصوصاً ما ورد انه صرح فیه بأسماء کثیر من المنافقین فی بعض السور ومنهم فلان وفلان. وکیف یمکن ذلک وکان من حکم النبی صلی الله علیه و آله الستر علی المنافقین ومعاملتهم بمعاملة اهل الدین؛ ⁽¹⁾

. کشف الغطاء [1]عن مبهمات شریعة الغراء، کتاب القرآن، ص 298 - 299.

هیچ زیاده‌ای در قرآن، چه سوره، چه آیه، چه بسم اللّه، چه کلمه، چه حرف و چه غیر اینها صورت نگرفته و به ضرورت مذهب بلکه دین و اجماع مسلمین و اخبار پیامبر و ائمه طاهرین علیهم السلام، تمام آنچه که هم اکنون به نام قرآن در دست ماست و قرائت می‌شود، کلام خدا است، اگر چه بعضی از افرادی که قابل اعتنا نیستند، در این باره مخالفت کرده‌اند. . . .

و همچنین شکی نیست که قرآن، از هرگونه نقصی با حفظ پروردگار محفوظ مانده است چنان‌که صریح قرآن و اجماع دانشمندان در جمیع زمان‌ها - مگر معدودی از آنها که ارزشی ندارند - به آن دلالت دارد.

و آن اخباری که دلالت بر نقص دارد، بداهت، از عمل کردن به ظاهر آن منع می‌کند به خصوص آن اخباری که دلالت دارد بر این‌که ثلث و یا بیشتر قرآن حذف شده است زیرا اگر چنین بود، به خاطر انگیزه‌های فراوانی که در این راستا وجود داشته و حربۀ خوبی برای دشمنان اسلام جهت کوبیدن اسلام و مسلمین به شمار می‌رفته، می‌باید آن حذف شده‌ها به طور تواتر نقل می‌شد در صورتی که چنین نیست. به علاوه چگونه این کار شدنی است در صورتی

که آنها شدیداً عنایت به ضبط آیات و حروف قرآن داشتند به خصوص که ادعا شده در آنها تصریح به اسامی بسیاری از منافقین و از جمله فلان و فلان شده است؟ و اصولاً با توجه به این‌که شیوه رسول خدا پرده‌پوشی بر وضع منافقین بوده و با آنها معامله با اهل دین می‌کرده این کار چگونه ممکن است؟ .

وکل من نسب الیهم تحریف القرآن فانه مفتر علیهم، ظالم لهم، لأن قداسة القرآن الحکیم من ضروریات دینهم الاسلامی ومذهبهم الامامی، ومن شک فیها من المسلمین فهو مرتدّ بإجماع الامامیة. . . وظواهر القرآن فضلاً من نصوصه من أبلغ حجج اللّه تعالی وأقوی أدلة أهل الحق بحکم البداهة الأولیة من مذهب الامامیة ولذلک تراهم یضربون بظواهر الأحادیث المخالفة للقرآن عرض الجدار ولا یأبهون بها وإن کانت صحیحة وتلک کتبهم فی الحدیث والفقه والاصول، صریحة بما نقول، والقرآن الحکیم الذی لا یأتیه الباطل من بین یدیه ولا من خلفه انما هو ما بین الدفّتین وهو ما فی أیدی الناس لا یزید حرفاً ولا ینقص حرفاً ولا تبدیل فیه لکلمة بکلمة ولا لحرف بحرف من حروفه وکلّ حرف من حروفه متواتر فی کل جیل تواتراً قطعیاً إلی عهد الوحی والنبوة وکان مجموعاً علی ذلک العهد الاقدس مؤلفاً علی ما هو علیه الآن، وکان جبرئیل علیه السلام یعارض رسول اللّه صلی الله علیه و آله بالقرآن فی کل عام مرة وقد عارض به عامّ وفاته مرّتین. والصحابة کانوا یعرضونه ویتلونه علی النبی حتی ختموه علیه صلی الله علیه و آله مراراً عدیدة وهذا کله من الاُمور المعلومة الضروریة لدی المحققین من علماء الامامیة، ولا عبرة بالحشویة فإنهم لا یفقهون؛ ⁽¹⁾

. الفصول المهمة فی تألیف الامة، ص 150 - 151. [1]

و هر کس نسبت تحریف به امامیه می‌دهد، به آنها تهمت می‌زند و بر آنها ستم روا می‌دارد، زیرا قداست قرآن حکیم (از تحریف) از ضروریات دین اسلامی و مذهب امامی آنها است، و هر کس از مسلمین در این امر شک کند، به اجماع امامیه مرتد است. . . و ظواهر قرآن - تا چه رسد به نصوص آن - از رساترین و

نیرومندترین حُجج الهی و ادله اهل حق به حکم بداهت اولی از مذهب امامیه بر این حقیقت دلالت دارند و بدین جهت است که می‌بینی آنها ظواهر احادیث مخالف قرآن را دور می‌اندازند و اعتنا به آن نمی‌کنند اگر چه آن روایات صحیحه باشند و این کتب حدیث و فقه و اصول آنها است که گواه روشنی بر گفته ماست و قرآن حکیمی که باطل در آن راه ندارد، همان است که از دست ماست نه یک حرف زیاده در آن است و نه یک حرف کم دارد؛ و تبدیلی در کلمات و حروف آن صورت نگرفته است و تمام حروف آن در میان همه اقوام مسلمین در طول تاریخ تا عهد پیامبر صلی الله علیه و آله به طور تواتر قطعی ثابت است و در زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و به دستور او به همین گونه که اکنون در دست ماست جمع و تدوین شده است، و جبرئیل در هر سال، یک بار، قرآن را بر آن حضرت عرضه می‌داشت و تنها در سال وفات آن حضرت، دو بار آن را عرضه کرد، و صحابه نیز آن را به طور کامل به حضرتش عرضه می‌داشتند و در محضرش تمام آن را مکرر تلاوت می‌کردند. و تمام این امور، پیش محققین از دانشمندان امامی، معلوم و بدیهی است و به حرف افراد سطحی نگر و ظاهربین، نباید اعتنا کرد زیرا آنها نمی‌فهمند.

و در جای دیگر در این باره این‌گونه تأکید می‌کند:

نعوذ باللّه من هذا القول ونبرأ الی اللّه تعالی من هذا الجهل وکل من نسب هذا الرأی إلینا جاهل بمذهبنا أو مفتر علینا فإنّ القرآن العظیم والذکر الحکیم متواتر من طرقنا بجمیع آیاته وکلماته وسائر حروفه وحرکاته وسکناته تواتراً قطعیاً عن أئمة الهدی من أهل البیت علیهم لا یرتاب فی ذلک إلا معتوه وأئمة أهل البیت کلّهم أجمعون رفعوه إلی جدّهم الرسول صلی الله علیه و آله عن اللّه وهذا أیضاً ممّا لا ریب فیه؛ ⁽¹⁾

. اجوبة مسائل جار اللّه، ص 28.

به خدا پناه می‌بریم از این گفته (که شیعه قائل به تحریف است) و برائت می‌جوییم از این نادانی و هر کس چنین مطلبی را به ما نسبت می‌دهد و یا بر ما

تهمت و افترا می‌بندد؛ زیرا قرآن عظیم و ذکر حکیم تمام آیات، کلمات، حروف، حرکات و سکناتش از دیدگاه متواتر قطعی است و این امر از ائمه اهل بیت علیهم السلام به ما رسیده و هم شک و شبهه‌ای در آن راه ندارد مگر آن‌که شک کننده ناقص العقل باشد، و امامان بزرگوار ما قرآن را از جدّشان و او از خدا برای ما نقل کرده‌اند و هیچ شکی در این امر نیز وجود ندارد.

الصحیح، ان القرآن العظیم محفوظ عن ذلک زیادة کان أو نقصاناً، ویدلّ علیه قوله تعالی: «وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ» وما اشتهر بین الناس من إسقاط اسم امیرالمؤمنین علیه السلام منه فی بعض المواضع مثل قوله تعالی: «یا أَیُّهَا اَلرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ» - فی علی - وغیر ذلک فهو غیر معتبر عند العلماء؛ ⁽¹⁾

. آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، ص 26. [1]

قول درست این است که قرآن مجید از تحریف چه در زیاده و چه نقصان محفوظ است و بر این قول دلالت دارد قول پروردگار که فرمود: «وانا له لحافظون» . ⁽²⁾

و این‌که شهرت یافته که اسم علی علیه السلام از قرآن در بعضی موارد حذف شده است مانند آیه شریفه: «ای پیامبر آنچه که در مورد علی علیه السلام به تو نازل شد ابلاغ کن» و نظایر آن، پیش علما معتبر نیست» .

الحق انه لا تبدیل ولا تأخیر ولا تقدیم فیه، وانه لم یزد ولم ینقص ونعوذ باللّه تعالی من أن یعتقد مثل ذلک وأمثال ذلک فإنه یوجب التطرّق إلی معجزة الرسول علیه وآله المنقولة بالتواتر؛ ⁽³⁾

حق این است که تبدیل و تقدیم و تأخیر و زیاده و کم در قرآن صورت نگرفته است و پناه می‌بریم به خدا از این‌که کسی به امثال این‌گونه امور، معتقد شود،

زیرا چنین عقیده‌ای شبهه در معجزه خالده پیامبر صلی الله علیه و آله خواهد بود که به تواتر برای ما نقل شده است.

و ما از این‌گونه نمونه‌ها زیاد داریم، اهل تحقیق به مصادر مربوطه مراجعه نمایند. ⁽¹⁾

. برای آگاهی بیشتر از نظرات بزرگان دربارۀ عدم تحریف قرآن مراجعه شوه به کتاب‌های: التحقیق فی نفی التحریف؛ صیانة القرآن من التحریف؛ آلاء الرحمن؛ مجمع البیان؛ البیان؛ المیزان و. . . .

3. دیدگاه واقع گرایانه و حقیقی

در سابق گفتیم: دربارۀ کتاب کافی سه دیدگاه وجود دارد:

اول، افراطی است که کتاب کافی را تالی تلو قرآن می‌داند و تمام احادیث و روایات آن را درست و قابل اعتماد می‌شناسد.

دوم، تفریطی است که اکثر روایات آن را ضعیف و غیرقابل اعتماد به حساب می‌آورد و با بی‌اعتباری به محتوای آن می‌نگرد.

ما در بحث‌های گذشته، هم دلایل این دو گروه و هم دلایل نادرستی دیدگاه‌هایشان را مورد بررسی قرار داده و روشن ساخته‌ایم و اینک دیدگاه سوم را که دور از افراط و تفریط بلکه واقع‌گرایانه و حقیقی است، مورد بررسی قرار می‌دهیم:

کتاب کافی نیز مانند دیگر کتاب‌های فقهی، کلامی، فلسفی، حدیثی و. . . است که به وسیلۀ فرد غیر معصومی نوشته شده که امکان خطا و اشتباه در او راه دارد. گر چه نوشته کلینی به خاطر قرب به عهد ائمه علیهم السلام و هم‌عصر بودن با نواب خاصه و در دست داشتن بسیاری از کتب اربعمأة و کمی واسطه میان او و مآخذی که حدیث را از آنها نقل می‌کرده و تلاش شبانه روزی بیست ساله‌ای که در راه تدوین این دائرة المعارف عظیم اسلامی متحمل گردید، از ویژگی خاصی برخوردار است که در دیگر نوشته‌ها یا اصلاً وجود ندارد و یا کم رنگ‌تر و در سطحی پایین‌تر است. از این رو کتاب کافی در میان دانشمندان اسلامی به خصوص شیعه دارای مکانت خاصی است ولی با این همه چنین نیست که تمام مرویات کافی بی چون و چرا درست و مطابق با واقع و دور از اخبار ضعیف و مجعول باشد. درست است او به جهات یاد شده قرائنی در دست

داشته توانسته بدان وسیله وثوق به صدور روایاتی که جمع آوری کرده پیدا کند و بین خود و خدایش در عمل به آن اخبار، حجت داشته باشد ولی مقتضای خبر واحد بودن آن روایات، از یک سو و گذشت زمان و تطاول دوران از سوی دیگر که موجب خفای بعضی از قرائن و دگرگونی ابزار اجتهاد و احیاناً مایه تحریف برخی از کلمات گردید، به قداست مطلق و بی چون و چرای آن لطمه زد. اما این امر، به هیچ وجه بی حرمتی به کلینی و کتاب او نخواهد بود و آن را از اعتبار ساقط نخواهد کرد. مگر با دید اجتهادی «ابن ادریس» نسبت به نظرات مرحوم شیخ طوسی و نادرستی برخی از نظرات او در تهذیب و استبصار و مبسوط و نهایه به نظر وی این کتاب‌ها به طور کلی از اعتبار خواهند افتاد؟

بلی اگر ما مثل برادران اهل سنت بودیم که به کتاب کافی همانند «بخاری» می‌نگریستیم و تمام روایات آن را صحیح و غیرقابل رد می‌دانستیم، هرگاه در آن، روایاتی مانند «کور کردن چشم عزرائیل به وسیلۀ حضرت موسی ⁽¹⁾

. صحیح بخاری، جزء دوم، ص 113.

گر چه بعضی از ظاهربین‌ها از جمله‌ای که مرحوم کلینی در مقدمه کتاب کافی مرقوم فرموده‌اند: در پاسخ آن دوست دلسوخته شیعی خود که درخواست نگارش

کتابی کرده بود که «یأخذ منه من یرید علم الدین والعمل به بالآثار الصحیحة عن الصادقین علیهم السلام» ⁽¹⁾

. اصول کافی، ج 1، ص 8.

اولاً سائل، از وی درخواست کرده کتابی که مشتمل بر آثار صحیح از «صادقین» باشد بنویسد و شرط نکرده که غیرصحیح و یا از غیرصادقین ولو استطراداً نباشد و لذا چنان‌که دیدیم، در آن، هم غیر صحیح هست و هم از غیر صادقین وجود دارد.

ثانیاً اگر منظور مرحوم کلینی این است: همه اخباری که در کافی آورده ذاتاً صحیح هستند که چنین نیست و اگر منظورش این است که قراین خارجیه دلالت بر صحت آنها دارد، این امر، ممکن است اما بعید است که برای همه آن روایات، چنین قراینی وجود داشته باشد. به علاوه این، یک اجتهاد شخصی از ناحیه اوست که اگر آن قراین ادعایی به ما می‌رسید، چه بسا چنان یقینی بر صحت آن روایات، برای ما حاصل نمی‌شد.

ثالثاً چنان‌که دیدیم: روایاتی در کافی وجود دارد که اگر ادعا نکنیم که قطع به عدم صدور آنها از معصوم علیه السلام داریم، لا اقل شک در صدور آنها خواهیم داشت، علیهذا چگونه ممکن است که ادعای قطع، بر صحت همه روایات کافی داشته باشیم؟ !

معظم له در پایان، این‌گونه نتیجه می‌گیرند:

والمتحصل، انه لم تثبت صحة جمیع روایات الکافی بل لا شک فی ان بعضها ضعیفة بل أن بعضها یطمئن بعدم صدورها من المعصوم علیه السلام. ⁽²⁾

و قطعاً ستایش‌هایی که از بزرگان، در مورد کتاب کافی رسیده ⁽³⁾و همچنین انتقاداتی که برخی از مغرضان، بر کتاب کافی وارد کرده‌اند، ⁽⁴⁾بیش از این مقدار، نخواهد بود.

و اما این‌که برخی از مغرضین، بدون توجه به این‌که کلینی در چه زمانی (یازده قرن

پیش) می‌زیسته و بدون توجه به خفقان و ستمی که از طرف نظام حاکم بر شیعه روا داشته می‌شد، زندگی می‌کرده است و نیز بدون توجه به این‌که کافی نخستین دایرة المعارفی است که با این گستردگی و عظمت در حوزه تشیع نوشته شده که به تنهایی از همه «صحاح» ششگانه حدیث، بیشتر دارد، ⁽¹⁾

. وصول الاخبار الی اصول الاخبار، ص 85 - 86.

الکافی

الکافی

اشاره

الکافی ⁽¹⁾

چکیده

در این نوشتار از موضوع، ارزش و اعتبار کتاب الکافی، سخنان علما، انگیزۀ نگارش و ویژگی‌های الکافی، روایات الکافی، شرح‌های الکافی، حواشی الکافی و ترجمه‌های فارسی آن سخن به میان آمده و گزارشی از آن ارائه شده است.

اثری گرانقدر از ابو جعفر، محمد بن یعقوب کلینی رازی از برجسته‌ترین علمای شیعه در آغاز قرن چهارم هجری (متوفای 329 هجری) .

موضوع

کتاب الکافی شامل مجموعه روایات اصول و فروع دین است که از ائمه علیهم السلام روایت گردیده است.

شیخ کلینی با سفر به شهرها و روستاهای سرزمین‌های اسلامی و ارتباط با روات احادیث و دستیابی به اصول چهار صد گانه شیعه که توسط یاران ائمه علیهم السلام نگاشته شده‌اند و با ارتباط با نواب خاص امام زمان عجل اللّه تعالی فرجه الشریف، مجموعه‌ای ارزشمند و اثری گران‌بها و کتابی معتبر و جامع به نگارش درآورده است.

ارزش و اعتبار

کتاب الکافی از قدیمی‌ترین و معتبرترین کتاب‌های روایی شیعه است که در عصر غیبت صغری نگاشته شده است.

این کتاب توسط یکی از برجسته‌ترین روات و فقهای شیعه نگاشته شده است که تا کنون مانند آن نگاشته نشده و در طول بیش از هزار سال پیوسته مورد توجه و عنایت خاص علما و فقهای شیعه قرار داشته و بزرگان شیعه در منابع مهم روایی و تألیفات ارزشمند خود به آن استناد کرده‌اند.

این کتاب شامل روایات پیامبر و اهل بیت آن حضرت علیهم السلام است که در آن به علوم و معارف اسلامی به بهترین شکل اشاره شده و با ترتیبی زیبا ارائه شده است.

این کتاب فاصله زمانی کمی با اصول معتبر و اولیه شیعه دارد که از آنها گرفته شده و علاوه بر آن از دقت و گزیده گویی بالایی نیز برخوردار است.

سخنان علما

شیخ مفید می‌فرماید: « الکافی هو من أجلّ کتب الشیعة و أکثرها فائدة» .

کتاب الکافی از بهترین کتاب‌های شیعه و پر فایده‌ترین آنهاست.

شهید اول، محمد بن مکی می‌فرماید: «کتاب الکافی فی الحدیث الذی لم یعمل الأصحاب مثله» .

کتاب الکافی ، کتاب روایتی است که تا کنون اصحاب و علمای شیعه مانند آن را ننگاشته‌اند.

فیض کاشانی می‌فرماید: « الکافی أشرفها و أوثقها و أتمها و أجمعها لاشتماله علی الأصول من بینها و خلوه من الفضول و شینها» .

کتاب الکافی ارزشمندترین و معتبرترین و کامل‌ترین و جامع‌ترین کتاب از کتب اربعه است زیرا بر خلاف بقیه کتب اربعه، علاوه بر فروع دین و ابواب فقه، شامل اصول دین نیز است و روایات غیر صحیح و ضعیف هم در آن وجود ندارد.

شهید ثانی می‌فرماید: «الکتاب الکافی و المنهل العذب الصافی، و لعمری لم ینسج علی منواله، و منه یعلم قدر منزلته و جلالة حاله» .

کتاب الکافی آبی شیرین، زلال و گواراست و به جان خودم سوگند که همانند آن نگاشته نشده است و از ارزش کتاب می‌توان به منزلت و جلال و بزرگی مؤلف آن نیز پی برد.

علامه مجلسی می‌فرماید: «أضبط الأصول و أجمعها، و أحسن مؤلفات الفرقة الناجیة و أعظمها» .

کتاب الکافی با ضابطه‌ترین و کامل‌ترین کتاب روایی و بهترین و بزرگ‌ترین تألیف مذهب بر حق شیعه است.

انگیزۀ نگارش

شیخ کلینی این کتاب را به درخواست یکی از دوستان خود به نگارش درآورده است. وی در مقدمۀ کتاب می‌فرماید: «و ذکرتَ أن أمورا قد أشکلت علیک، لا تعرف حقائقها لاختلاف الروایة فیها و أنک تعلم أن اختلاف الروایة فیها لاختلاف عللها و أسبابها و أنک لا تجد بحضرتک مَن تذاکره و تفاوضه ممن تثق بعلمه فیها و قلت إنک تحب أن یکون عندک کتاب کاف یجمع فیه من جمیع فنون علم الدین، ما یکتفی به المتعلم و یرجع إلیه المسترشد، و یأخذ منه من یرید علم الدین و العمل به بالآثار الصحیحة عن الصادقین علیهم السلام و السنن القائمة التی علیها العمل و بها یؤدی فرض اللّه عز و جل و سنة نبیه صلی الله علیه و آله و قلت لو کان ذلک رجوت أن یکون ذلک سببا بتدارک اللّه بمعونته و توفیقه إخواننا و أهل ملتنا و یقبل بهم إلی مراشدهم. . . و قد یسَّر اللّه و له الحمد تألیف ما سألت و أرجو أن یکون بحیث توخیت فمهما کان فیه من تقصیر فلم تقصر نیتنا فی إهداء النصیحة إذ کانت واجبة لإخواننا و أهل ملتنا مع ما رجونا أن نکون مشارکین لکل من اقتبس منه و عمل بما فیه فی دهرنا هذا و فی غابره إلی انقضاء الدنیا» .

یعنی برادرم! اموری را فرموده بودید که بر شما مشکل گشته و حقایق آنها را نمی‌دانید چرا که روایات مختلفی دربارۀ آنها وارد شده و اختلاف روایات نیز به دلیل اختلاف علل و اسباب آن است و کسی که بتوانی با او مذاکره و مباحثه نمایی نیز در اختیار نداری و گفته بودی دوست داری کتابی داشته باشی که شامل تمام علوم و معارف دین باشد و دانشجو و دانشمند نیز بتوانند به آن مراجعه نمایند و از آن علم دین را فرا گرفته و به آن عمل نمایند و آن گرفته شده از روایات صحیح از ائمه علیهم السلام و سنت های پا برجایی باشد که به آنها عمل می‌شود و واجبات الهی و سنت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به وسیله آنها عمل می‌شود. و گفته بودی که امید واری به یاری

و توفیق خداوند این کتاب وسیله‌ای گردد برای مراجعۀ دیگر برادران و پیروان اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و موجب راهنمایی آنها گردد. . . .

و خدا را شکر که نگارش کتابی را که درخواست کرده بودید آسان ساخت و امیدوارم که همان‌گونه باشد که انتظار داشتید و اگر کوتاهی در آن باشد، در خیر خواهی خود هیچ کوتاهی نکرده‌ام چرا که نیت خیر برای برادران دینی و اهل مذهب حق واجب است. به امید آن که ما نیز در ثواب کسانی که آن را فرا گرفته و به آن عمل می‌کنند در این زمان تا پایان دنیا شریک باشیم.

ویژگی های کتاب

خصوصا که سفرای آن حضرت در شهر بغداد بودند و کلینی نیز در آن شهر بوده و سال وفات وی مصادف با سال وفات آخرین سفیر امام عصر ارواحنا له الفداء علی بن محمد سمری بوده است.

روایات کتاب

کتاب الکافی شامل بیش از 16 هزار روایت است که این تعداد روایت از تمام روایات صحاح سته نیز بیشتر است.

شرح های کتاب

بعد از سال 1100 هجری.

حواشی کتاب

ترجمه فارسی

خلاصه

محمد جعفر بن محمد صفی ناعسی فارسی این کتاب را خلاصه کرده است.

تحقیق

بر این کتاب تحقیقات فراوانی نگاشته شده است مانند:

نسخه های خطی

تاریخ نگارش این نسخه 1071 هجری است و در محضر علامه مجلسی نیز قرائت شده است.

تاریخ نگارش این نسخه 1092 هجری است و تعلیقه‌های فراوانی به خط شیخ حر عاملی بر آن است.

این نسخه تصحیح و مقابله شده و تعلیقه‌های فراوانی از شرح مولی صالح مازندرانی بر آن است.

عرضۀ کافی بر امام عصر

عرضۀ کافی بر امام عصر علیه السلام

اشاره

عرضۀ کافی بر امام عصر علیه السلام ⁽¹⁾

محمد محمدی گیلانی

چکیده

در این نوشتار کوتاه از این مطالب سخن به میان آمده است. اصول و کتاب‌های حدیث عرضه شده به ائمۀ اطهار علیهم السلام که در جوامع اولیه ثبت شدند.

جامع الکافی در وسط اسماء جوامع حدیثی چون خورشید جهان افروز و دیگران اقمارند.

عمر این آفرینش برجستۀ کلینی به درازای عمر شریعت است.

آگاهی کلینی را به عظمت آفرینندۀ خویش می‌توان از خطبۀ کتاب الکافی دریافت. تعبیر کلینی ضمانت نامه‌ای است بر صحت احادیث و اخبار مندرج در الکافی.

. . . ضبط احادیث و روایت موجود در کتب موروث نزد ائمۀ اطهار علیهم السلام به وسیلۀ اصحاب‌شان در نهایت دقت ممکن انجام پذیرفت، و رساله‌های کوچکی که هر یک از آنها «اصل» نامیده می‌شد در این باب تدوین گردید، که بالاخره به جوامع حدیثیه که هم اکنون در دست ماست منتهی شد، و جوامع اولیه احادیث شیعه همین کتب اربعه است که جامع شریف « کافی » امام المحدثین محمد بن یعقوب کلینی رضی الله عنه در وسط سماء احادیث موروث از رسول اللّه صلی الله علیه و آله هم‌چون خورشید جهان افروز است، و

جوامع دیگر اقماری هستند که در تبویب و انتخاب و ترتیب و تهذیب اخبار از ضیاء آن خورشید تابان استضائه کرده‌اند.

کافی شریف، آفرینش برجسته‌ای است که به همت آسمان‌سای دهقان کریم الاصل و النسب رازی کلینی رحمه الله انجام پذیرفت، کلینی عظیم به خلاقیتی دست یافت، و پدیده‌ای آفرید که عمر آن به درازای عمر: «حلال محمد حلال وحرامه حرام الی یوم القیامه» می‌باشد.

جامع شریف کافی شجرۀ طیبه‌ای است «اصلها ثابت وفرعها فی السماء تؤتی اکلها کلّ حینٍ باذن ربّها» که این باغبان هنرمند معارف و احکام، با ابزار همت بلند و هوش سرشار و اعتماد به خداوند متعال و همکاران و هم آوازان و خریداران معارف شناس یعنی سفراء امام زمان ارواحنا له الفداء در عصر غیبت صغری، پدید آورده است که از بادهای حوادث و طوفان‌های تقلبات دهر هرگز گزندی نمی‌یابد و گردون نوپرداز کهن فرسای، نتوانسته و نخواهد توانست، در آستان آن، پژمردگی فراهم سازد.

کلینی عظیم به عظمت آفرینندگی خود، نیک آگهی داشت، بر اساس این آگهی است که در کمال یقین در خطبۀ کافی شریف، آن را جامع فنون علم دین، و آثار صحیحۀ صادقین علیهم السلام اعلان داشته و دوام و ابدیت آن را «الی انقضاء الدنیا» توصیف می‌نماید:

وقلت انّک تحبّ ان تکون عندک کتاب کاف یجمع ما یکتفی [ فیه ] من جمیع فنون علم الدین به المتعلّم ویرجع الیه المسترشد ویأخذ منه من یرید علم الدین والعمل به بالآثار الصحیحة عن الصادقین علیهم السلام والسنن القائمة التی علیها العمل وبها یؤدی فرض اللّه عز و جل وسنّة نبیه صلی الله علیه و آله. . . وقد یسر اللّه وله الحمد تألیف ما سألت وارجو ان یکون بحیث توخّیت فمهما کان فیه من تقصیر فلم تقصر نیّتنا فی اهداء النصیحة اذ کانت واجبةً لاخواننا واهل ملّتنا مع ما رجونا ان نکون مشارکین لکلّ من اقتبس منه وعمل بما فیه فی دهرنا هذا وفی غابره الی انقضاء الدنیا اذ الربّ جلّ وعزّ واحدٌ والرسول محمّد خاتم النّبیین صلوات اللّه وسلامه علیه وآله واحدٌ، والشریعة واحدة وحلال محمّدٍ حلالٌ

وحرامه حرامٌ الی یوم القیامة. . .» .

این تعبیر چنان‌که می‌بینید ضمانت‌نامه‌ای است از کلینی رحمه الله بر صحت اخبار مندرج در کافی شریف و این‌که تکالیف الهی با عمل به آنها تأدیه می‌شود، چنان تعبیری که بی تردید بر ضمانت و عهده‌داری گوینده نسبت به صحت صدور آثار مندرج در کتابش از ائمۀ معصومین علیهم السلام و مُجزی بودن عمل به آنها از عصر کلینی تا انقراض دنیا، دلالت دارد، بر پایه‌هایی استوار است از آن جمله آن‌که در هنگام تألیف کتاب کافی ، اصول مرقوم و محرر به دست اصحاب ائمه علیهم السلام و کتاب‌هایی که به عرض آنها رسیده بود، در نزد کلینی رحمه الله وجود داشت، زیرا تمام این مدارک و مستندات نزد ابی محمد هارون بن موسی تلعکبری رحمه الله که از شاگردان کلینی است موجود بوده است و به طرق کلینی آنها را روایت می‌نمود، چنانچه اکثر این اصول معتمده و کتب معروضه و اخبار ثقات نزد فقیه ثقه حمید بن زیاد نینوائی که از مشایخ کلینی است موجود بوده و شیخ الطائفه رحمه الله در فهرست که آن جناب را توثیق کرده می‌فرماید:

روی الاصول اکثرها له کتبٌ کثیرة علی عدد کتب الاصول. . . . ⁽¹⁾

. الفهرست، ص 89، طبع بیروت. [1]

و از جمله ادله بر استواری تعبیر کلینی از جامع کافی ، همانا وجود اعاظمی از تلامذه آن حضرت است که کافی را از محضرش تلقی کرده و استنساخ نمودند و منتشر ساختند، و همۀ نسخه‌های بعدی به آنها منتهی می‌گردد، این اعاظم هر یک خود حجت الهی در حوزۀ خویش بوده‌اند و در میان آنان بعضی‌ها صاحب کرامت بارزند مانند جناب صفوانی، محمد بن احمد بن قضاعة بن صفوان بن مهران الجمال از اصحاب امام صادق و کاظم علیهما السلام، نجاشی دربارۀ او می‌گوید:

شیخ الطائفه ثقة، فقیه، فاضل، وکانت له منزلة من السلطان، کان اصلها انّه ناظر قاضی الموصل فی الامامة بین یدی ابن حمدان فانتهی القول بینهما الی ان قال للقاضی: تباهلنی؟ فوعده الی غد ثم حضر [ وا ] فباهله وجعل کفّه فی کفّه، ثم قاما من المجلس وکان القاضی یحضر دار الامیر ابن حمدان فی کل یوم، فتأخر ذلک الیوم ومن غده فقال الامیر: اعرفوا خبر القاضی، فعاد الرسول فقال: انه منذ قام من موضع المباهله حمّ وانتفخ الکفّ الذی مدّ للمباهله وقد اسودّت ثم مات من الغد فانتشر لابی عبداللّه الصفوانی بهذا ذکر عند الملوک وحظی منهم وکانت له منزله. . . . ⁽¹⁾

. رجال النجاشی، ص 393، طبع قم.

مباهله دراز کرده باد کرده و سیاه شده، سپس فردای روز استخبار مردند، و این کرامت صفوانی انتشار یافت. . . .

و نظیر آن ابوغالب احمد بن محمد زراری که در زمان نیابت جناب شیخ ابی القاسم حسین بن روح التماس دعا از حضرت قائم علیه السلام در حل مشکل خود نمودند بدون آن‌که مشکل را نام ببرند، توقیع شریف از ناحیۀ مقدسه بیرون آمد: « الزوج والزوجه فاصلح اللّه ذات بینهما » که تفصیل آن را شیخ رحمه الله در کتاب الغیبه آورده. ⁽¹⁾

. ص 183.

و از قوام مهم تضمین کلینی، صحت آثار و احادیث مندرج در کافی این امر است که ذکر می‌شود بلکه این امر از اهم پایه‌های تعهد او است، به این توضیح:

کوچ کردن جهت تحصیل علوم و استماع احادیث و آثار از محدثین کبار و حفاظ نامدار، امری بود رایج و دارج، شیفتگان آثار و اخبار نبوت، رنج سفر و اقامت در بلاد غربت و هجران از اهل و اولاد را بر خود هموار می‌کردند، که رؤساء احادیث و فقاهت و عقیدت را ملاقات کنند بر مزایایی از آن جمله علو اسناد دست یابند و حتی برای استماع یک حدیث از منبعی که نزدشان معتبر بوده، رحلاتی انجام می‌دادند، ابو داود در سنن خود خبری عجیب از مکحول فقیه اهل شام نقل می‌کند که گفته: « کنت عبداً بمصر لامرأة من بنی هذیل فاعتقتنی، فما خرجت من مصر وبها علم الّا حویت علیه فیما أری ثم اتیت الحجاز فما خرجت منها و بها علم الّا حویت علیه فیما أری ثم اتیت العراق. . . ثم اتیت الشام فغربلتها کل ذلک اسأل عن النفل فلم اجد احداً یخبرنی فیه بشیء حتّی اتیت شیخاً یقال له زیاد بن جاریة التمیمی فقلت له: هل سمعت فی النفل شیئاً؟ قال: نعم، سمعت حبیب بن مسلمة الفهری یقول: شهدت النبی صلی الله علیه و آله نفل الربع فی البدأة والثلث فی الرجعة » . ⁽²⁾

نموده دانه‌های درشت علوم را برگرفتم در همه این رحلات از مسئله «نفل: اجر و مزدی که رسول اللّه صلی الله علیه و آله در مقابل عمل برای برخی از مجاهدین از غنیمت قرار می‌داد» پرسش می‌نمودم ولی کسی در این باره به من جوابی نمی‌داد تا این‌که شیخی که نامش زیاد بن جاریه بود به من پاسخ داد که او از حبیب بن مسلمه فهری شنیده می‌گفت: من شاهد بودم که رسول اللّه صلی الله علیه و آله یک چهارم غنیمت را به گروه اولی که به دار الحرب اعزام می‌شدند می‌داده و یک سوم آن را به گروه دوم که بعد از رجوع گروه اول اعزام به دار الحرب می‌شدند اعطاء می‌فرمودند. ⁽¹⁾

. برای توضیح بیشتر به جواهر، ج 21، ص 220 مراجعه شود.

باری رحله و رحلات برای درک حضور مشایخ حدیث و تحصیل مزایای مغبوط یک سنت رایجی بوده ولی رحله و کوچ کردن جناب کلینی قدس سره از ری و سکونتش در بغداد فقط به این انگیزه نبود این مرد هوشمند که بیش از هزار سال پیش از بیت طیب الاصلی از روستای کلین از منطقه «ری» با نبود امکانات کامل، با هوش سرشار موهوبی و همت بلند و مودت به آل البیت علیهم السلام و پارسایی کم نظیر مورد توجه امامیه گردید و مرجع شیعیان و چهرۀ درخشان طایفۀ محقّه در ری بودند، در شأن همت بلند آن نبوده که با امکان محاضره و دسترسی مداوم به نواب امام زمان علیه السلام در غیبت صغری مسامحه کند و از این هجرت الی اللّه تعالی که احیاء و بقاء شریعت در آن بوده تکاسل ورزد.

به یقین مهاجرت آن هوشمند برگزیده خدای تعالی به بغداد، به انگیزه دسترسی و محاضره با سفراء خاصه حضرت بقیة اللّه تعالی بوده، تا جامع کافی که در دست تألیف بوده در حریم اشراف آنان سلام اللّه علیهم که پرتو اشراف امام زمان عجل اللّه فرجه بوده، صبغۀ اعتبار نزد شیعه به خود گیرد ابو غالب زراری تلمیذ کلینی رحمه الله چنان‌که شنیدی برای حل مشکل خانوادگی به بغداد می‌رود و به وسیله حضرت شیخ ابوالقاسم حسین بن روح رضوان اللّه علیه از امام زمان علیه السلام تقاضای دعای برای حل مشکلش می‌کند و امام علیه السلام برای حل مشکل او دعا می‌فرمایند و در توقیع مرقوم

می‌فرمایند! چطور حضرت کلینی استاد امثال زراری‌ها و صفوانی‌ها و عمانی‌ها برای تأمین چنین مقصدی خطیر که با سرنوشت امامیه مرتبط است به بغداد، نرود، و این آفرینش برجسته خویش را در حریم اشراف آن حضرت تکمیل نسازد و به آن حضرت عرضه ندارد!

این دهقان پاک نژاد رازی خواهرزادۀ جناب «علّان الکلینی» که با نبود امکانات و فقد اسباب کامل با اتکال به آستان حضرت مسبب الاسباب، آن همه امکانات آفرید و اسباب و وسائل مهیا ساخت امکان ارتباط به نواب عصر غیبت صغری و تشرف به خدمت‌شان و عرضۀ جزوه‌های جامع کافی به آنها همانند شمس فی رابعة النهار است مع ذلک آن بزرگوار در انجام این فریضه تعلل ورزد و کوتاهی کند!

حاشا از چنین خیالی دربارۀ این برگزیدۀ خداوند منان، انسان هر چه هم دیر باور باشد با مطالعۀ احوال این نابغه رازی اطمینان حاصل می‌کند که عمده انگیزۀ آن بزرگوار در این مهاجرت، لقاء آن امناء اللّه تعالی و اتمام و انجام این مأموریت الهی در مرآی و منظر آنان و احیاناً عرضه کتاب کافی به آستان قدس حضرت خاتم الاوصیاء علیه و علیهم السلام بود چنان‌که عرضه اصول و کتب احادیث بر ائمۀ پیش از آن حضرت، سنتی بوده معروف و معمول بها.

اطمینان داریم که عمده انگیزه کلینی رضی الله عنه در مهاجرتش به بغداد، تحصیل نظارت سفراء عصر غیبت صغری، بر کتاب شریف کافی بوده و به حدس قابل اعتماد امید عرضه داشتن آن، به محضر مبارک امام زمان علیه السلام بوده است، و با ملاحظۀ قراینی که در دست است، حرمان آن بزرگوار از تحقیق این امید، بعید به نظر می‌رسد، که از جملۀ آن قراین ماجرای جناب ثقه، علی بن محمد بن ابراهیم رازی کلینی مشهور به علّان است که استاد و خال کلینی است که در کافی بدون واسطه از وی روایت می‌کند، و از افراد آن عده‌ای است که کلینی به واسطه آنها از سهل بن زیاد روایت می‌کند.

به نقل معاجم رجال حدیث ، جناب علی بن محمد علّان مذکور برای سفر حج از حضرت صاحب الامر علیه السلام استیذان نمودند، توقیع مبارک از ناحیۀ مقدسه بیرون آمد:

« توقف عنه فی هذه السنه » - در امسال از سفر حج خودداری کن. ولی ظاهراً آن جناب، امر امام علیه السلام را به خودداری از سفر حج، بر اولویت ترک سفر حمل نمودند و مسافرت اختیار کردند، و در راه مکه کشته شدند، خدایش رحمت فرماید و با اولیایش از ائمۀ اطهار محشور نماید. ⁽¹⁾

. علّامه بزرگوار مرحوم آیت اللّه مامقانی رضی الله عنه در تنقیح المقال بعد آن‌که وثاقت علّان مذکور را از گروهی از ارباب معاجم نقل می‌کند و این‌که همین بزرگوار استاد و دایی کلینی است، و استیذان او را در امر حج و توقیع مبارک را در پاسخ وی آورده، می‌فرماید: «این‌جا یک چیز قابل بحث باقیمانده و آن، این‌که ارباب رجال علّان را توثیق فرموده‌اند، با آن‌که ایشان، فرمان امام، حضرت حجت علیه السلام را دربارۀ سفر حج مخالفت کرده و در توقیع فرموده بودند: «توقف عنه فی هذه السنة» از امتثال نهی امام عجل اللّه تعالی فرجه، سر باز زدند. وجه این توثیق را نفهمیدم که چگونه این توثیق رجالیون با این مخالفت قابل جمع است؟ ! و شاید دلیل موجهی برای این جمع داشت، که نقل نکرده‌اند» .

نظر این ماجرا را برای حماد بن عیسی که از اصحاب اجماع است روایت کرده‌اند و در همین کتاب در ترجمه حماد بن عیسی می‌گوید: «حماد بن عیسی از اصحاب امام صادق علیه السلام است و از امام کاظم و امام رضا علیهما السلام نیز روایت کرده و در زمان ابی جعفر ثانی یعنی جواد الائمه علیه السلام فوت کرده است، و کشّی به واسطه از حماد روایت می‌کند که گفت: «دخلت علی ابی الحسن الاول علیه السلام فقلت له: جعلت فداک ادع اللّه الی ان یرزقنی داراً وزوجة وولداً وخادماً والحجّ، فقال: اللهمّ صل علی محمد وآل محمد وارزقه داراً وزوجة وولداً وخادماً والحجّ خمسین سنة» .

خدمت امام موسی بن جعفر علیهما السلام رسیدم عرض کردم: فدایت شوم برای من از خدای تعالی بخواه که خانه و همسر و فرزند و خادمی و توفیق حج به من روزی فرماید، امام هم چنان‌که خواسته بودم دعا فرمودند ولی دربارۀ حج خواستند که خدای تعالی پنجاه سفر حج روزیم دارد» .

حماد گفت: با اشتراط امام حج را به عدد پنجاه، دانستم که بیش از آن نصیبم نیست، و اینک چهل و هشت حج انجام داده‌ام، این هم خانه من و زوجه‌ام هم اکنون پشت پرده است که کلامم را می‌شنود و این هم فرزند و آن دیگری هم خادم من و بعد از آن نیز دو حج انجام دادند، بعد از پنجاه حج، با اباالعباس نوفلی قصیر عازم حج شدند و در مدینه با امیة بن علی قیسی خدمت جوادالائمه رسیدند که از حضرت تودیع کنند، قیسی می‌گوید چون امام علیه السلام از قصد ما آگاه شد فرمودند: امروز حرکت نکنید و تا فردا ماندگار شوید، هنگامی که از محضر حضرت بیرون آمدیم حماد گفت، چون بار و بنه‌ام از مدینه به طرف میقات یعنی مسجد الشجره حرکت کرده من نیز می‌روم، من گفتم: اما من می‌مانم، حماد رفت و همان شب به وسیله سیلی در جحفه غرق شد» .

علامه مامقانی در ذیل این ماجرا می‌فرماید: «مخالفت حماد منع امام را از خروج، ضرری به عدالت وی نمی‌زند زیرا از فرمان امام علیه السلام، وجوب نفهمیده بود. . .» و ما نفهمیدیم که چرا بعداً ایشان همین توجیه را دربارۀ علّان فراموش کردند؟

علّان رحمه الله که دربارۀ سفر حج که سفری است متعارف و معمولی، می‌تواند از

صاحب الزمان علیه السلام استصلاحاً سؤال کند و از ناحیۀ مقدسه توقیع مبارک صادر گردد، چگونه امام المحدثین کلینی رحمه الله که حضور در بلده مسکونی سفراء خاص داشت، این چنین اثر سرنوشت آفرین الی انقضاء الدنیا را به محضر آن صاحب شریعت عرضه ندارد و صلاح چنین کتابی را برای جهان تشیع از حجة اللّه تعالی «که کلینی و امثال او حجت آن حضرت بر مردمانند» سؤال نکند؟ !

و از جمله قرائن مورد اشاره، توقیعات دیگری است که در جواب مسائل جماعتی، از ناحیۀ مقدسه بیرون آمده، مانند توقیعی که در جواب مسائل اسحاق بن یعقوب بیرون آمد. و جناب صدوق الطائفه رضوان اللّه علیه در کمال الدین از محمد بن محمد بن عصام کلینی از محمد بن یعقوب کلینی روایت کرده که اسحاق بن یعقوب گفت: «از جناب محمد بن عثمان عمری تقاضا کردم عریضه‌ای که حاوی مسائل مشکلی است، به عرض امام زمان برساند، - او قبول فرمودند - پس از مدتی، پاسخ آنها در توقیع به خط مولایمان صاحب الزمان علیه السلام به من رسید. . .» . ⁽¹⁾

. کمال الدین، ص 483 الی 485.

جواب هر یک از سؤالات اسحاق بن یعقوب که حدود پانزده مسئله می‌شود، علیحده علیحده مرقوم گردیده که از آن جمله فقره معروفه: «واما الحوادث الواقعة فارجعوا فیها الی روات احادیثنا فانّهم حجّتی علیکم وانا حجة اللّه علیهم» می‌باشد که در باب اثبات ولایت فقیه مورد استناد است.

و همچنان توقیعات دیگر در جواب سؤالات اهل قم و مسائل محمد بن عبداللّه بن جعفر حمیری و غیر اینها که در کتاب کمال الدین و غیبت شیخ طوسی و احتجاج طبرسی و بحار الأنوار ثبت گردیده و اهمیت آنها عشری از معشار آنچه در کتاب شریف کافی ثبت شده نیست، چگونه می‌توان باور نمود که سفراء محترم بر آن کتاب شریف اشراف نداشته و کلینی عظیم تقاضای عرضه آن را بر صاحب الامر علیه السلام نکرده باشد؟ !

و قرینۀ روشن‌تر ماجرای کتاب التکلیف ابو جعفر محمد بن علی است که اهل

قریه شلمغان از قراء واسط، بوده و او را ابن ابی العزاقر و پیروانش را نیز به همین مناسبت عزاقریه می‌خواندند.

این شخص یکی از علمای شیعۀ اثنی عشری بود و صاحب قلم و تألیف و بیان بود و در بغداد سکونت داشت و قبل از انحراف از تبعیت جناب شیخ ابی القاسم حسین بن روح رضوان اللّه علیه، و تأسیس مذهب جدید، در جامعۀ امامیه اثنی عشریه مقامی ارجمند داشت و کتاب‌هایی که در این حال یعنی حال استقامت تألیف کرده بود، در نزد امامیه معتبر بود، و اعتبار شلمغانی در حال استقامتش تا آن‌جا بوده که جناب شیخ ابوالقاسم حسین بن روح سومین سفیر خاص غیبت صغری (از سال 305 تا شعبان 326) در همان روز که جانشین جناب شیخ ابو جعفر محمد بن عثمان عمری دومین سفیر خاص غیبت صغری گردید (که دورۀ نیابت ایشان و پدرش عثمان بن سعید از سال 260 تا سال 305 طول کشید) و رسماً به مقام وی نشست، پس از انجام تشریفات رسمی امر جانشینی با جمعی از بزرگان شیعه به خانۀ شلمغانی رفت و در ایام اختفاء به خاطر تهمت‌های سیاسی از آن جمله تهمت ارتباط با قرامطه، شلمغانی را به نیابت و قائم مقامی خویش نصب کرد، و شلمغانی در این مقطع از زمان بین او و شیعیان، سفارت و وساطت داشت، و این سفارت برای وی منشأ بدبختی گردید، زیرا در همین مدت توقیعات حضرت صاحب الامر عجل اللّه تعالی فرجه به وسیله جناب حسین بن روح به دست شلمغانی صادر می‌شد و مرجع امور مالی و رفع حوایج مردم بود اگر چه طول مدت اختفاء حسین بن روح به درستی معلوم نیست ولی با قراین موجود، می‌توان استنباط کرد که مدت پنج سال این استتار طول کشید و ظاهراً در اثناء این مدت، شلمغانی از موقعیت چنانی خویش، سوء استفاده کرده و جمعی از بزرگان و صاحبان نفوذ طایفه امامیه را به خود دعوت کرد، و شاید غرض وی در ابتدا، قلمداد کردن خویش به عنوان سفارت از ناحیۀ صاحب الامر علیه السلام بود، و علی ای حال، ادعای وی طغیان نمود و به دعوای نبوت و الوهیت انجامید.

جناب شیخ ابی القاسم حسین بن روح که پس از دوره اختفاء در سال 312 به بهانۀ

مالی که دیوان دولت عباسی از او مطالبه می‌کرد به حبس افتاد، شلمغانی دعوت خویش را آشکار ساخت و جناب حسین بن روح در ذیحجة الحرام همین سال 312 از محبس به امر حضرت حجت علیه السلام توقیعی در لعن او صادر فرمودند و جهت انتشار در میان طایفه امامیه پیش ابو علی محمد به همّام بن سهیل بن بیزان اسکافی بغدادی که یکی از بزرگان مشایخ امامیه بوده فرستادند که در کتاب غیبۀ شیخ الطائفه و احتجاج با کمی اختلاف، درج گردیده و نقل سطوری از آن در این مقام بجا است: «عرّف (اطال اللّه بقاک وعرفک اللّه الخیر کله وختم به عملک) من تثق بدینه وتسکن الی نیته من اخواننا ادام اللّه سعادتهم بانّ محمد بن علی المعروف بالشلمغانی عجل اللّه له النقمة ولا امهله قد ارتدّ عن الاسلام وفارقه والحد فی دین اللّه وادّعی ما کفر معه بالخالق. . . لعنّاه علیه لعائن اللّه. . . انّنا فی التوقی والمحاذرة منه علی مثل ما کنّا علیه ممّن تقدمه من نظرائه من الشریعی والنمیری والهلالی والبلالی وغیرهم. . .» .

در آخر سال‌های حبس جناب حسین بن روح، این توقیع مبارک انتشار کامل یافته بود، شیعیان بغداد از وی تبرّی جستند و لعن و طرد وی از ناحیۀ مقدسه، در مجالس و محافل نقل می‌شد و کوشش وی برای متقاعد کردن امامیه به جایی نرسید و بالاخره نفرین امام علیه السلام همانند اخگری سوزان به بدترین وجهی او و طرفدارانش را به هلاکت رساند و طبق دستور قضات دولت عباسی در سه شنبه 29 ذیقعده سال 322 شلمغانی و ابن ابی عون را بعد از شکنجۀ با تازیانه، گردن زدند و سپس اجساد پلیدشان را به دار آویختند و بعد از نمایش عبرت‌انگیز، جسدشان را سوزانده و خاکسترشان را به

آب دجله دادند. ⁽¹⁾

. این‌که دربارۀ شلمغانی اطالۀ کلام دادم به انگیزۀ توجه دادن نظر شریف خوانندۀ عزیز به رویدادهای در عصر غیبت صغری بوده است و به بهانۀ بررسی حادثۀ شلمغانی، طبعاً حوادث دیگری را خواهند متذکر شد و اما شرح حال اجمالی «شریعی، نمیری، هلالی، بلالی» که در توقیع مبارک آمده بدین قرار است:

مأخذ و مصادر این امور مذکوره، کتاب غیبت شیخ طوسی و کمال الدین صدوق و احتجاج طبرسی و تاریخ کامل ابن اثیر و مقالات شیخ اشعری، و الفرق بین الفرق بغدادی، و کتب رجال است که برای اجتناب از تطویل از ثبت صفحات مربوطه مأخذ و مصادر اغماض نموده و مطالب را به طور خلاصه نگاشتیم.

باری، کتاب التکلیف را شلمغانی در حال استقامت نوشته، چنان‌که شیخ الطائفه رحمه الله در کتاب غیبت از ابی الحسین محمد بن فضل بن تمام از شیخ‌شان نقل می‌کند: «که شلمغانی هنگامی که مشغول تألیف کتاب تکلیف بوده، پس از اصلاح هر باب از آن، آن را به نظر جناب شیخ ابوالقاسم حسین بن روح رضی الله عنه می‌رساند، و پس از عرضه بر آن جناب و حک و اصلاح و تصحیح در محضر آن بزرگوار، بیرون می‌آمد و آن تصحیح شده را نقل می‌نمود. و ما از آن استنساخ می‌کردیم» . ⁽²⁾

شلمغانی خبیث السریره مستقیم الظاهر در هنگام تألیف کتاب التکلیف در بلدۀ سکونت سفراء امام غایب علیه السلام، هر باب کتاب خویش به عرض سفیر وقت می‌رساند و در محضر وی، حک و اصلاح می‌کند و تصحیح شده را نقل می‌کند و در دسترس استنساخ می‌گذارد، اما کلینی عظیم رحمه الله از انجام چنین وظیفه‌ای در هنگام تألیف کتاب کافی ، مسامحه می‌نماید! حاشا.

با اعتماد به این قرائن مذکوره و قرائن غیر مذکوره در این مقاله، دعوای اطمینان به

عرضه کتاب کافی به سفراء معظم عصر غیبت صغری که معاصر کلینی بودند و به حدس قوی به رؤیت ولی امر ارواحنا فداه، دعوایی است غیر جزاف، و باور نداشتن چنین دعوایی، ناشی از ابتلاء به وسوسه است.

این خبر شیخ رحمه الله در تألیف کتاب التکلیف با خبر دیگری که راجع به این کتاب نقل کرده منافات ندارد، شیخ رحمه الله در کتاب غیبت به واسطه از روح بن ابی القاسم بن روح نقل می‌کند: «چون محمد بن علی شلمغانی کتاب تکلیف را به پایان رساند - منتشرش ساخت - جناب حسین بن روح رضی الله عنه فرمان داد تا پی جویی کنند و کتاب را نزد ایشان بیاورند و آوردند، و آن بزرگوار آن کتاب را از اول تا به آخر قرائت و فرمودند: در این کتاب چیزی نیست مگر آن‌که از ائمه علیهم السلام روایت کرده، مگر دو یا سه موضع که بر ائمه علیهم السلام افتراء بسته خدا او را لعنت کند» . ⁽¹⁾

. کتاب الغیبة، ص 252. [1]

وجه عدم منافات، این است که خبر اول صریح بوده که در حین تألیف کتاب التکلیف در حال استقامت ظاهری بوده ولی مدلول خبر دوم این است که این کتاب را بعد از انحراف منتشر ساخته است زیرا جناب حسین بن روح با شنیدن خبر انتشار دستور فرمودند کتاب را خدمت‌شان آوردند و تمام آن را قرائت کردند و در پایان برای افترایی که در دو یا سه مورد به ائمۀ اطهار علیهم السلام بسته بودند، او را مورد لعن قرار دادند.

مرحوم علامه حلی در کتاب خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال در قسم دوم آن، بعد از بیان هویت شلمغانی، می‌فرماید: از جمله کتاب‌هایی که شلمغانی در حال استقامت تألیف کرده، کتاب التکلیف است که شیخ مفید رحمه الله تمام آن کتاب را روایت کرده مگر یک حدیث از آن را که در باب شهادات است و آن این‌که: «یجوز للرّجل ان یشهد لاخیه اذا کان له شاهد واحد، من غیر علم» . ⁽²⁾

در فضل کتاب اصول کافی و جهت تسمیۀ آن و عدد احادیث و کتاب‌های وی

در فضل کتاب اصول کافی و جهت تسمیۀ آن

و عدد احادیث و کتاب های وی ⁽¹⁾

. روح و ریحان یا جنة النعیم والعیش السلیم فی احوال السید عبدالعظیم الحسنی علیه السلام والتکریم، تألیف حاج محمد باقر واعظ طهرانی کجوری مازندرانی، تحقیق سید صادق حسینی اشکوری، جلد چهارم، دار الحدیث، بهار 1382، اول، ص 291 - 296.

محمد باقر واعظ طهرانی کجوری مازندرانی

و مشهور این است که امام علیه السلام فرموده‌اند: «هذا کافٍ لشیعتنا» ⁽²⁾از این جهت موسوم به اصول کافی شد، و جلالت مؤلف این کتاب کافی است که تألیف آن در مدت 23 سال به اطلاع و عهد بعضی از سفراء اربعۀ امام عصر علیه السلام شد.

از قرار تقریر نجاشی و جمعی دیگر اخبار مضبوطۀ آن شانزده هزار و یکصد و نود و نه است. علّامه اعلی اللّه مقامه فرمود: احادیث وی را به این عدد نقل کردم.

و شهید ثانی ⁽³⁾در ذکری فرمود: آنچه در کافی است زیاده است از آنچه در صحاح سته است، و عدد ابواب و کتاب‌های آن سی و دو است: اول کتاب عقل و جهل است - و در او فضائل علم منطوی است - و کتاب «توحید» و کتاب «حجّت» - و در آن خمس است - و کتاب «ایمان» و کفر - و در آن طاعات و معاصی است - و کتاب فضل قرآن و کتاب «عترت» و کتاب «طهارت» و کتاب «حیض» و کتاب «جنایز» و کتاب «صلوة» و کتاب «زکوة» و کتاب «صوم» و کتاب «حج» و [کتاب] «مزار» و کتاب «جهاد» و کتاب

«معیشت» - و در او انواع معاملات است - و کتاب «نکاح» و کتاب «طلاق» و آنچه به وی متعلق است و کتاب «عتق» و توابع آن و کتاب «حدود» و کتاب «دیات» و کتاب «شهادات» و کتاب «حکومات» و کتاب «ایمان» و «نذور» و کتاب «کفارات» و کتاب «صید و ذبایح» و کتاب «اطعمه و اشربه» و کتاب «cی و مروة و تجمل» و کتاب «دواجن و رواجن» و کتاب «وقوف و صدقات» و کتاب «وصایا» و کتاب «مواریث» و کتاب «روضه» ، و آن آخر کتاب‌های کلینی علیه الرّحمة است.

و کتاب دیگر بر ردّ قرامطه و کتاب تعبیر رؤیا و کتاب رجال و کتاب رسائل الائمه و کتابی در اشعاری که برای ائمۀ طاهرین علیهم السلام شعراء گفته‌اند.

خلاصه چنان‌که صدوق طاب ثراه اشهر است بین مسلمین و اهل ایمان از پدرش علی بن الحسین قمی با جلالت قدری که آن مرحوم داشت - که جملتی از آن مذکور شد - همین طور محمد بن یعقوب کلینی رازی است بین کافّۀ اهل اسلام و فقهاء عظام، با علوّ رتبت و جلالت مقام [که] داشت خداوند عطوف به واسطۀ این بزرگواران بر تمام علماء اسلام از اولین و آخرین متقدمین و متأخّرین منّت گذارد، و بعد از ائمۀ هدی به این بزرگواران و امثال ایشان سائرین از علماء را فضل و علم برتری داده که یک نفر ایشان به حمد اللّه تعالی از اهل قم است و توطّن در ری گرفت و مدفنش نیز در ری است، و دیگری از اهل ری و توقّفش در ری گردید اما پدر بزرگوارش به جای وی مدفون است رحمة اللّه علیهم اجمعین.

و عجب دارم - بنابر اقوال سابقه که در بناء ری جملتی شرح دادیم و بزرگیِ آن را ذکر نمودیم - که وقتی مساکن حنفی و شافعی و شیعی بوده است و طایفۀ حنفی و شافعی بسیار بودند و شیعه بسیار کم، مع هذا قبری از علماء ایشان در ری پیدا نیست و ذکری از آنها نیست و معلوم نشده است تاکنون قبور علماء عامه در ری باشد. بلی کسی که در ری مدفون شد کسائی نحوی است اما قبر او معین نیست در کجاست.

خوب است احوال او را مجملاً در عنوان علی حده بنویسم.

کتاب اصول کافی و ویژگی‌های آن

کتاب اصول کافی و ویژگی های آن

اشاره

کتاب اصول کافی و ویژگی های آن ⁽¹⁾

ترجمه و تدوین: جواد فاضلی

چکیده

در مقاله یحیی محمد ضمن اشکالاتی که بر محمد عابد الجابری وارد آمده بود دربارۀ کتاب اصول کافی نیز اظهاراتی بیان شده بود که برخی از آنها نادرست می‌نمود و نیاز به پاسخ داشت، بر اساس نوشتار حاضر که عمدتاً برگرفته از مقدمه عربی استاد علی اکبر غفاری بر کتاب اصول کافی است تنظیم گردید که در طی آن به برخی از ویژگی‌های این موسوعه گرانقدر شیعه پرداخته شده و به برخی از اشکالات پاسخ داده شده است.

کتاب شریف کافی یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های حدیثی است که شامل روایات وارده از پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام و شامل علوم اسلامی اعم از اصول و فروع بوده و با بهترین نظام، ترکیب، تبویب، دقت ضبط فراوان و ایجاز عناوین سامان داده شده است و نسبت به کتاب‌های مشابه خود که نزدیک به زمان او بوده‌اند برتری فراوانی دارد. به عنوان مثال اگر کتاب صحیح بخاری را در نظر بگیریم با همۀ بزرگی و مهارت و گستردگی اطلاعات مؤلف در گسترۀ حدیث - که سبب شده است برخی از اهل سنت کتابش را به لحاظ اعتبار، پس از قرآن، صحیح بنامند - بعضاً نقایص زیر را در آن مشاهده می‌کنیم:

مثلاً در کتاب المحاربین من اهل الفکر والرده (کفار و مرتدان محارب) ابوابی را آورده و آنها را «باب رجم الحبلی» (سنگسار کردن زن حامله) و باب «رجم المحصن» (سنگسار کردن فرد مرتکب زنای محصنه) نامیده است در حالی که همانطور که ملاحظه می‌شود هیچ ربطی با کتاب مذکور ندارند و یا در کتاب المظالم والغصب بابی را آورده است با نام «باب ما جاء فی السقائف و جلس النبی صلی الله علیه و آله واصحابه فی سقیفة بنی ساعده» (دربارۀ آنچه مربوط به سایبان‌ها و نشستن پیامبر و اصحابش در محل سقیفۀ بنی ساعده است) و در ذیل این باب سخن عمر را در مورد حضور وی به همراه برخی از انصار و ابوبکر در سقیفه پس از رحلت رسول اللّه صلی الله علیه و آله نقل می‌کند و بی آن‌که در خصوص شخص پیامبر صلی الله علیه و آله و نشستن ایشان در زیر سایبانی سخن به میان آورد بلافاصله باب را به پایان می‌برد.

در کتاب المرضی والطب (بیماران و پزشکی) بابی را با نام «قوموا عنّی» (از نزد من برخیزید) آورده است و حدیثی را در آن‌جا در خصوص وصیت پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که حضرت فرمودند «بیایید برای شما مطلبی بنویسم تا پس از من گمراه نگردید» .

در کتاب طلاق، بابی را با نام «نکاح المشرکات» (ازدواج با زنان مشرک) مطرح می‌کند.

در کتاب «الجهاد» خصوصیات حور العین را ذکر می‌کند و از این دست موارد فراوان است.

بخاری با همۀ عظمت و مقام شامخی که دارد از کسانی همچون عمران بن حطان

سدوسی که ستایشگر ابن ملجم مرادی قاتل مولا امیرالمؤمنین است و نیز از برخی دیگر از دشمنان اهل بیت علیهم السلام نقل روایت می‌کند در حالی که از ائمه بزرگوار اهل بیت علیهم السلام روایتی را نقل نمی‌کند. البته در این‌جا نمی‌خواهیم تعریضی بر بخاری وارد سازیم و کتاب‌هایش را مورد قدح و نقد قرار دهیم. لیکن سخن در ارجحیت و تقدم کلینی در فقه و ادب و علم بر وی و امثال اوست. دقت در ضبط، علم فراوان و درایت وی در امر حدیث که مورد تصدیق و اذعان بسیاری از دانشمندان است، چنان است که هیچ یک از نقایص موجود در کتاب بخاری در کتاب کافی به چشم نمی‌خورد.

این در حالی است که عده‌ای از علمای بزرگ تصریح به عدم دقت بخاری در ضبط کرده‌اند و گفته‌اند که وی حدیث را بر اساس حافظه‌اش می‌نویسد و معنای آن را [و نه عین لفظ را] نقل می‌کند.

عسقلانی در الهدی الساری می‌گوید: از جمله مواردی که در کتاب بخاری واقع شده این است که او حدیث کاملی که سلسله سندی واحد دارد را با دو لفظ متفاوت بیان می‌کند.

و همو از قول محمد بن ازهر سجستانی نقل می‌کند که گفته است: «در مجلس سلیمان بن حرب بودیم و بخاری با ما بود و مطالب را می‌شنید و چیزی نمی‌نوشت. از یکی از حاضرین سؤال شد چرا بخاری نمی‌نویسد؟ او گفت: وی به بخارا باز خواهد گشت و آن را از حفظ خواهد نوشت» . ⁽¹⁾

. اضواء علی السنة المحمدیة، ص 244.

ذهبی از ابن عمرو حمدان نقل می‌کند که گفت: از ابن عقدة سؤال کردم آیا بخاری حافظتر است یا مسلم؟ پاسخ داد: «محمد (یعنی بخاری) دانشمند بود و مسلم هم دانشمند بود» . من سؤالم را چندین بار تکرار کردم. ابن عقده گفت: «محمد در خصوص اهل شام، دچار اشتباه گردیده است چرا که او کتاب‌های آنان را گرفته و دیده است و گاهی در جایی فردی را با کنیه‌اش ثبت می‌کند ولی در جای دیگر تنها اسم او را ذکر می‌کند و او را دو فرد متفاوت می‌پندارد ولی مسلم موارد کمی اشتباه دارد زیرا

وی روایات مسند را می‌نویسد و نه روایات مقطوع یا مرسل را» . ⁽¹⁾

. همان.

در این خصوص خطیب در تاریخ خود ⁽²⁾و جلال الدین سیوطی در کتاب تدریب الراوی ⁽³⁾و ابن حجر عسقلانی در لسان المیزان ⁽⁴⁾نیز مطالبی دارند که برای پرهیز از طولانی شدن سخن، از آن صرف‌نظر می‌کنیم.

در حالی که کتاب کافی با آن‌که تعداد احادیثش به شانزده هزار می‌رسد و در بیش از دو هزار باب تنظیم شده و چند برابر صحیح بخاری است ولی در آن حدیثی که در غیر باب خود ذکر شده باشد یا بابی که در غیر کتاب مربوط به خود آمده باشد در آن وجود ندارد و نیز خبری که دارای یک سلسله سند باشد و به دو لفظ بیان شده باشد در آن نیامده است. در هیچ یک از کتاب‌ها و گفته‌های دانشمندان، سخنی که دلالت داشته باشد بر این‌که کلینی رحمه الله در لفظ حدیثی تصرف کرده و یا آن را نقل به معنی کرده باشد و یا با استفاده از حافظۀ خود آن را نوشته باشد وجود ندارد. هر قدر ما کتاب‌های مختلف را تفحص کنیم، مطلبی که دلالت بر طعن نسبت به کلینی و کتاب کافی او باشد نمی‌یابیم.

البته این بدان معنا نیست که علمای امامیه اعم از قدما و متأخر معتقد باشند کلیۀ احادیث روایت شده در کافی ، بدون هیچ استثنایی، معتبر و قطعی الصدورند و یا این‌که کلینی دارای مقام عصمت بوده است و یا این‌که کسانی که کلینی از آنها نقل می‌کند جملگی مورد وثوق هستند بلکه ادعا این است که روایات کافی از اصول معتبری استخراج شده است که مورد وثوق و اعتماد سلف صالح بوده و نسبت آن اصول به مؤلفان آنها مشهور بوده است مثل کتاب‌های زرارة بن اعین، محمد بن اسماعیل بزیع، هشام بن حکم، فضل بن شاذان، علی بن مهزیار، عبیداللّه حلبی، یونس بن عبدالرحمان و دیگران. و اگر در مقدمۀ کتاب کافی می‌بینیم که مؤلف می‌گوید «به صحت روایات و اخبار این کتاب عقیده دارد» به دلیل فوق و به حسب اجتهاد خویش است.

نکتۀ قابل توجه در این‌جا، همانطور که استاد اکبر، وحید بهبهانی رحمه الله گفته، این است که معنای اصطلاح روایت صحیح در نزد قدما غیر از اصطلاح متأخران است. چرا که صحیح در نزد قدما آن روایتی است که وثوق به صدور آن از معصوم علیه السلام داشته باشیم. خواه منشأ و علت این وثوق به صدور، عدالت یا وثاقت راوی باشد و خواه اماراتی دیگر. ولی متأخران تعبیر صحیح را در مورد روایتی به کار می‌برند که اتصال سندش به معصوم علیه السلام از طریق راویان امامی مذهب و عادل در همۀ طبقات باشد کما این‌که شهید رحمه الله در کتاب بدایه به آن تصریح کرده است.

به این ترتیب می‌بینیم نسبت میان دو اصطلاح مربوط به صحیح، عموم و خصوص مطلق است.

برخی گفته‌اند، «علامه مجلسی رحمه الله در مرآت العقول بیشتر روایات کافی را ضعیف شمرده است و این دلیل بر این است که نمی‌توان بر کلینی و قدرت ضبط و ثبت او اعتماد کرد.

پاسخ این است که نوع تقسیمی که مرحوم مجلسی در مرآت العقول ، برای احادیث در نظر گرفته است مبتنی بر اصطلاح و چارچوب مفهومی متأخران و طبعاً خود اوست. به عنوان مثال از این منظر اگر نام راوی‌ای مشترک باشد و نتوان میان آنان تمیز داد، ایشان معتقد است که این مجهول است ولو آن‌که کلیه آن افراد، امامی مذهب و ثقه و عادل باشند مثل نام احمد بن محمد که مشترک بین برقی و اشعری و بزنطی است و این سه که در یک طبقه هستند همگی مورد وثوقند.

مقدمه الاصول من الکافی ، ابو جعفر محمد بن یعقوب رازی، تصحیح و مقابله آیة اللّه حسن‌زاده آملی، تقدیم و تعلیق: علی اکبر غفاری، انتشارات اسلامیه، 1388ق.

جایگاه الکافی در میان امامیه

جایگاه الکافی در میان امامیه

اشاره

جایگاه الکافی در میان امامیه ⁽¹⁾.

حسن انصاری

چکیده

نویسنده در این مقاله به بیان دیدگاه صاحب‌نظران دربارۀ کتاب کافی پرداخته است و پس از بیان امتیازات این کتاب در بین کتب اربعه از اعتبار روایات آن سخن به میان آورده است.

علمای شیعه امامی بیشترین ستایش ممکن را از این کتاب و نحوۀ تنظیم روایات آن و تلاشی که کلینی در تألیف آن متحمل شده است و در مقایسه با سایر کتاب‌های حدیثی داشته‌اند. در میان گرایش کلامی - اصولی شیعی، شیخ مفید (درگذشته 413 ق) معتقد بود که این کتاب از گرانقدرترین کتاب‌های شیعه و مفیدترین آنهاست (من أجلّ کتب الشیعة وأکثرُها فائدة) ⁽²⁾شهید اوّل محمد بن مکی العاملی (درگذشته 786ق) نیز بر این باور است که در امامیه کتابی در حدیث همپایه الکافی نوشته نشده است ⁽³⁾محقق شیخ علی الکرکی (درگذشته 940ق) کتاب الکافی را کتابی بی‌مانند و «الجامع الکبیر لأحادیث أئمة الهدی» خوانده و می‌نویسد که این کتاب شامل مجموعه‌ای از احادیث است که در کتاب‌های دیگر دیده نمی‌شود ⁽⁴⁾شیخ إبراهیم

القطیفی (درگذشته 950ق) ، فقیه نامدار و معارض محقق کرکی نیز با اشاره به نام کتاب الکافی ، این کتاب را همانند اسمش کافی و وافی به مقصود دانسته است. ⁽¹⁾

. بحار الأنوار، ج 108، ص 114.

کتاب الکافی را کتابی بی‌مانند در اسلام می‌داند. مولی محمد طاهر قمی هم تمامی کتب اربعه را مرجع فقها می‌داند ⁽¹⁾

. بحار الأنوار، ج 110، ص 129.

به ویژه در تشیع سده‌های متأخر و با رشد گرایش اخباری‌گری، جایگاه کلینی و کتاب او الکافی بیشتر مورد تأکید قرار گرفت وبه ویژه پس از استقرار تشیع در ایران در عصر صفوی، علاوه بر اهتمام فقیهان به کتاب الکافی به عنوان منبعی مهم دربارۀ احادیث فقهی، کتاب الکافی وبویژه بخش اصول آن به عنوان مهم‌ترین مرامنامه اعتقادی شیعه، دست‌کم از دیدگاه عالمان اخباری و محدثین و گرایش تشیع اعتقادی قلمداد شد. این امر از نوع ستایش‌هایی که از کلینی و کتاب الکافی در منابع متأخر شده است، به خوبی پیداست. ⁽⁶⁾در همین مورد باید توجه داشت که کتاب الکافی بر خلاف

سه منبع دیگر کتب اربعۀ حدیثی شیعه، علاوه بر احادیث فقهی شامل احادیث اعتقادی و تفسیری هم هست و بنابراین از نقطه نظر اعتقادی در مقایسه با سه کتاب دیگر از اهمیت بیشتری برخوردار بوده است. در راستای تأکید بر اعتبار کتاب الکافی نزد امامیه، عنوان کتاب، بهانه‌ای برای شدت بخشیدن به اعتبار کتاب الکافی را برای برخی گرایش‌های حدیث‌گراتر شیعی فراهم کرده است. بر این اساس ادعا شده که این کتاب به امام غائب عرضه شده و امام آن را تحسین کرده است. در این مورد باید به طور خاص به عبارتی نسبت داده شده به امام غائب از سوی برخی منابع اشاره کرد که بر اساس آن، امام دربارۀ کتاب کافی تعبیر «کتاب کافی برای شیعیان کافی است» ( الکافی کاف لشیعتنا) را به‌کار برده‌اند ⁽¹⁾

. دربارۀ آن، نک: مامقانی، تنقیح المقال، ج 3، ص 202؛ محمد صادق بحرالعلوم، دلیل القضاء الشرعی، ج 3، ص131؛ حسین علی محفوظ، مقدمه، ص 25؛ برای نظر برخی عالمان امامی در این باره، نک: ابوعلی حائری، منتهی المقال، ص298؛ نوری، مستدرک الوسائل، ج 3، ص 532؛ حسن صدر، نهایة الدرایة، ص 219.

با وجود اعتبار فوق‌العاده‌ای که علمای امامیه به کتاب الکافی داده‌اند، اما بی‌تردید این کتاب هیچگاه از دیدگاه آنان و به ویژه فقها و علمای اصولی، جایگاهی را که صحاح شش‌گانه اهل سنت و مهم‌تر از همه دو صحیح محمد بن اسماعیل بخاری و مسلم بن الحجاج نیشابوری در میان اهل سنت پیدا کردند و در این ارتباط کتاب بخاری را پس از کتاب قرآن، برترین و صحیح‌ترین کتاب دانستند، پیدا نکرد. از دیگر سو باید دانست که در مورد میزان صحت احادیث الکافی میان علمای امامیه و به ویژه میان فقیهان و محدثان اختلاف نظر وجود دارد. علمای اصولی و فقیهان گرچه اعتبار زیادی برای این کتاب قائل بوده و آن را منبع مهم و مطمئنی برای اخبار و احادیث

امامان می‌دانستند و بویژه در بخش احادیث فقهی تکیه اصلی خود را بر این کتاب می‌گذاشته‌اند، ولی در عین حال احادیث این کتاب را مورد نقادی فقهی، اصولی و رجالی قرار می‌دادند. آنان همواره بر این امر تأکید داشته‌اند که احادیث کتاب‌های اربعه حدیثی و از جمله کتاب الکافی نیز می‌بایست مورد دقت‌های رجالی و ارزیابی کارشناسانه فقهی قرار بگیرند و نمی‌توان از «قطعی الصدور» بودن آنها سخن گفت ⁽¹⁾

. نک: بهبهانی، الفوائد الحائریة، چاپ شده ضمن رجال الخاقانی، ص 210 - 218.

معتقدند که مؤلفان این کتاب‌ها با شیوه‌های خاص خود و متفاوت با شیوه متأخران در ارزیابی صحت و یا ضعف احادیث، تنها به نقل احادیث صحیح و «قطعی الصدور» در کتاب‌های خود مبادرت کرده‌اند. ⁽¹⁾

. نک: حر عاملی، وسائل الشیعة، ج 20، ص 64، فائده 6.

کهن و به ویژه مؤلفان اصول و جوامع حدیثی و از جمله کتب اربعه و از همه مهم‌تر کتاب الکافی ، احادیث خود را بر اساس اعتماد به پاره‌ای از قرائن که به شیوه قدماء معروف است ⁽¹⁾

. نک: حسن بن زین الدین، معالم الاصول، ص 163؛ شیوه قدما در تقسیم اخبار و احادیث مبتنی بر دسته‌ای ازقرائن و متفاوت با شیوه متأخرین بوده است. در مورد کسی که شیوه جدید به او نسبت داده شده، در منابع رجالی و کتاب‌های اخباریان که بویژه آنان سخت این شیوه را مورد انتقاد قرار داده‌اند، اختلاف است. برخی احمد ابن طاووس و برخی دیگر علامه حلی را پیشنهاد می‌کنند. در مورد مقایسه این دو شیوه، نک: حسن بن زین الدین، منتقی الجمان فی أحادیث الصحاح والحسان، چاپ سنگی‌ایران، 1379 ق، ج 1، ص 3 - 13؛ فیض کاشانی، الوافی، ج 1، ص 11؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج 20، ص 96 و 102؛ بحرانی، الحدائق الناظرة، ج 1، ص 14 - 24، مقدمه 2؛ عاملی، هدایة الابرار، ص 96.

شیوه و روش کلینی در الکافی

شیوه و روش کلینی در الکافی

اشاره

شیوه و روش کلینی در الکافی ⁽¹⁾.

حسن انصاری

چکیده

روش کلینی در نقل اخبار و اسناد آنها موضوع این نوشتار است. نویسنده از شیوه‌های مختلف کلینی و امتیازات آنها سخن گفته و به مقایسۀ آن با دیگر منابع روایی پرداخته است.

متأسفانه محدثان کهن جز در موارد محدودی که می‌شناسیم از ذکر شیوه‌نامۀ تألیف کتاب‌های حدیثی خود در مقدمه و یا مؤخرۀ کتاب‌های خود اجتناب کرده‌اند؛ این امر می‌تواند به دلیل این باشد که شیوه‌های آنان برای محدثان ادوار متقدم امری شناخته شده بوده است. البته از نوع برخورد ابن بابویه صدوق و یا شیخ طوسی با روایات کلینی، همین حدس تأیید شود. شیوه کلینی در کتاب الکافی همواره یکسان نیست و به نظر می‌رسد که کلینی در تألیف کتاب خود به تدریج برخی شیوه‌ها را مناسب‌تر دانسته و آنها را در کتابش به‌کار گرفته است:

می‌تواند اثر راویان این متن و یا به احتمال بیشتر اثر ناسخان نسخه‌های الکافی باشد.

بکار برده و بدین طریق از ذکر مکرر وسائط خود در نقل از محدثان طبقه بالاتر اجتناب کند. بدین ترتیب روشن می‌شود که وی برای نقل احادیث آن دسته از محدثان، طرق متعدد و وسائط مختلفی داشته است و تنها به یک کتاب و یک طریق روایی برای دسترسی به احادیث محدثان طبقه بالاتر خود بسنده نکرده است.

بدین ترتیب کتاب الکافی صرفاً یک کتاب جامع احادیث و بدون در نظر گرفتن ملاک‌های نقل حدیث نیست، بلکه کلینی در این کتاب مشخصاً به گزینش و ترکیب اسناد و متون حدیثی دست زده و کوشیده که با تبویب منظم احادیث و بر اساس مبانی فقهی و عقیدتی خود، مواد لازم برای فقه و عقاید شیعیان امامی را فراهم کند. به همین دلیل از انبوهی کتاب‌های حدیثی که در اختیار وی در طول سال‌های تدوین و گردآوری کتاب در ایران و عراق بوده، کلینی تنها بر شماری از کتاب‌ها، اسناد و طرق و بالاخره متون حدیثی تکیه کرده و خواسته با استفاده از شیوه ترکیب اسناد و گاهی ارائه متون مشابه و گردآوری احادیث با مدلول‌های متعارض و مهم‌تر از همه تبویب احادیث، زمینه لازم را برای شناخت حکم شرعی ارائه داده باشد.

نقد و تحقیقی در زمینه شروح کافی

نقد و تحقیقی در زمینه شروح کافی

اشاره

نقد و تحقیقی در زمینه شروح کافی ⁽¹⁾

علی عابدی شاهرودی

چکیده

این مقاله در پنج بخش فراهم آمده است: 1. سخنی دربارۀ الکافی و مؤلف آن، 2. گزارش شماری از شروح نگاشته شده بر الکافی، 3. نقدی تحقیقی در ماهیت شرح و تفسیر به مفهوم محض علمی که مشتمل بر بخشی از بحث ماهیت اجتهاد است. این نقد با تحقیق ماهیت شرح و تفسیر، طرق و ادوات و زمینه آن را توضیح داده و عنصری اساسی از حقیقت اجتهاد را فراهم می‌کند، 4. گفتار و نقدی دربارۀ شرح صدرالمتألهین بر اصول الکافی، 5. گفتاری در شرح نویسنده مقاله بر کتاب الکافی موسوم به الحادی فی شرح اسانید و احادیث الکافی.

برخی از دوستان و متتبعان دانش‌پرور، پیشنهاد کردند: سخنی در زمینۀ شروح کتاب کافی و هم دربارۀ شرحی که بر کافی در دست تدوین دارم بنگارم. پیشنهاد یاد شده به نظر در خور پذیرش بلکه ضروری رسید. از این‌رو با اتکال بر خدا بر آن شدم تا گفتاری در این‌باره عرضه کنم.

این گفتار به مقتضای طبع خویش به ناگزیر از ماهیت تفسیر آیه و شرح حدیث سخن می‌گوید و پیرامون اسلوب فنی شرح و شروط و حدود و عناصر و صورت آن بحث و نظر دارد، تا هم زمینه‌ای از آشنایی با شروح کافی فراهم آید، هم خود شرح

حدیث به عنوان یک کار بحثی و علمی شناسایی و نقد و تحقیق گردد و هم راه برای نقد شروح و توضیح تراز کارآیی و میدان عمل آنها هموارتر شود.

بدین جهت این گفتار در چند بخش به شرح ذیل به خواست خدا به انجام می‌رسد:

سخنی پیرامون کافی و مؤلف آن

کتاب کافی از جوامع حدیثی طراز نخست و یکی از چهار کتاب اساسی امامیه است. این کتاب از جنبۀ زمان بر سه کتاب دیگر تقدم دارد و از این‌رو بر اساس مسلک قرائن و نظریه تجمیع در سلسله اسانید مشترک به نوعی دارای تقدم اعتبار و مدرکیت است. کتاب‌های چهارگانه اصلی بدین شرحند: 1. کافی ، 2. من لایحضره الفقیه ، تألیف صدوق، 3. تهذیب ، تألیف شیخ طوسی، 4. استبصار ، تألیف شیخ طوسی.

کتاب دیگری را هم می‌توان در کنار چهار کتاب اصلی قرار داد و شمار آنها را به پنج رساند. گو این‌که به دلیل در دست نداشتن آن از چندی و چونی دقیق روایاتش آگاه نیستیم، کتاب یاد شده عمده‌ترین تألیف صدوق و موسوم به «مدینة العلم» است که گویا چند سده‌ای محیط علمی و دینی شیعه از آن محروم مانده. امید آن که تلاش‌های ثمربخشی به خواست خدا برای یافتنش انجام گیرد، باشد که چراغ

دیگری فرا راه اندیشه حقیقت‌جویی برای کشف علوم حقیقی و رهیابی به درگاه قرب ربوبی افروخته گردد.

باری، کتاب کافی ، نخستین جامع روایی امامیه پس از پایان عصر حضور معصوم علیه السلام در زمان غیبت صغرا می‌باشد.

مؤلف آن، ابو جعفر محمد بن یعقوب کلینی از ثقات قدما و مروجین طریقه جعفری و مشایخ حدیث و اجازه و فقه در طائفه امامیه می‌باشد. درگذشت او به سال 329 یا 328 هجری قمری واقع شد. وی معاصر سفرای محمودین (نواب چهارگانه امام دوازدهم عجل اللّه فرجه) بود.

تألیف این کتاب سالیانی دراز (بیست سال و به گفته صاحب اعیان الشیعه در طبع جدید رحلی اگر اشتباه در نسخه یا طبع نباشد سی سال) به طول انجامید.

او در این سال‌ها با سختی و تلخی و کشیدن رنج فراوان در پیش دیدگان سفرای مخصوص امام عصر علیه السلام و در تماس با دیگر علما و مشایخ بر تألیف کتاب کافی همت گمارد. کتابی که توانست بخش ارزنده‌ای از علوم پیغمبر صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام را در خود با امانت و دقت و درایت ثبت کرده و برای آیندگان نگهدارد، تا بتوانند با استناد به مدارک معتبر برای دستیابی به اصول و فروع شرع راه‌های مطمئن و نزدیکی بیابند.

شمار احادیث کافی در اصول و فروع و روضه، به 16099 حدیث برآورد شده که با احتساب اندکی تقریب، قابل پذیرش است. ابو جعفر کلینی علاوه بر معاصر بودنش با سفرای چهارگانه، به عصر حضور معصوم علیهم السلام بسی نزدیک بود. مشایخ کلینی، آنها که از طبقه هشتم هستند، روات بلاواسطه و اصحاب ائمه علیهم السلام و یا عصر آنها را درک کرده بودند، بلکه برای برخی از آنها از جنبۀ تاریخی امکان درک معصوم علیه السلام یا درک زمان وی قابل قبول است و حداقل بسی احتمال دارد. در مقال دیگر به خواست خدا باید در این باره و دیگر امور مربوط به آن بحث و بررسی کرد.

از جمله مشایخ کلینی که از اصحاب ائمه علیهم السلام بدون واسطه اخذ حدیث کرده‌اند،

علی بن ابراهیم بن هاشم است که در صدر بسیاری از اسانید کافی قرار دارد. علی بن ابراهیم از طبقۀ هشتم روات و از جمله مشایخ حدیث و تفسیر بوده و کتاب تفسیری وی از اصول تفاسیر روایی به شمار می‌رود. پدر وی ابراهیم بن هاشم است که ائمه علیهم السلام را درک کرده و از محدثین و ترویج‌دهندگان طراز اول احادیث امامیه است.

ابوجعفر کلینی، از طبقۀ نهم روات و مشایخ است. بزرگان روایت و فقه بر وثاقت و ثبات و معرفت وی گواهی داده‌اند:

نجاشی دربارۀ او گوید: موثق‌ترین و ثابت‌ترین مردم در حدیث است. ⁽¹⁾

. رجال نجاشی، ص 266.

علامه حلی نیز در رجالش همین را گفته است. ⁽²⁾

شیخ طوسی در فهرست دربارۀ کلینی گوید: «ثقة عارف» . ⁽³⁾

اتفاق و تسالم مشایخ و روات و فقها و علمای امامیه بر وثاقت و درایت و بصیرت وی بسی شایان توجه است.

باری وی در روزگاری می‌زیست که امکان دسترسی به سرچشمه‌های بکر دانش‌های دینی فراهم بود. زیرا: اولاً، اصول و مصنفات اصحاب ائمه علیهم السلام در دسترس بود و وی می‌توانست از بسیاری از آنها بهره گیرد. شمار این کتاب‌ها بر بیش از شش هزار بالغ می‌شود.

تنها مجموعه اصول این کتاب‌ها به چهارصد اصل برآورد شده که به نام اصول اربعمأة (اصول چهارصد گانه) شهرت دارد که این خود سخنی جدا آمیخته با نقد را خواستار است.

کتب و مصنفات دیگر محدثین و اصحاب ائمه علیهم السلام تا زمان حضرت عسکری علیه السلام بسی بیش از این بوده و تا شش هزار و ششصد کتاب رسیده. طرق کلینی و دیگر مشایخ آن زمان به اصول و مصنفات یاد شده یا متواتر بوده یا مستفیض و یا همراه با قرائن عینی. طرقی که نه متواتر باشد، نه مستفیض و نه همراه با قرائن عینی اندک بوده.

سه کتاب دیگر نیز وصفی بدین‌گونه دارند، گرچه جامع کافی به دلیل فاصلۀ کمتر و نزدیکی به عصر نص و قرب زمان مؤلف آن به اصحاب بلاواسطۀ ائمه علیهم السلام و دسترسی عینی‌تر وی به مدارک و متون اصلی بر آنها مزیت دارد.

ثانیاً، وی معاصر سفرای خاص امام عصر (عج) بوده، به گونه‌ای که برایش از طریق آنان آگاهی بر نصوص ناب شرعی امکان داشته، به ویژه آن که در شهری اقامت داشته که آنان نیز در آن شهر بودند ( بغداد) .

و ثالثاً، در روزگار او مشایخ و محدثینی که بی‌واسطه از اصحاب ائمه علیهم السلام احادیث را دریافت کرده بودند، هنوز وجود داشتند. و ابو جعفر کلینی نزد آنان علوم دینی را فراگرفته و خود بی‌واسطه یا حداکثر با یک واسطه از آنان اخذ حدیث کرده است.

در اینجا مطلبی می‌ماند که تحقیق آن به فرصتی دیگر موکول می‌شود، این مطلب در مورد این پرسش است که آیا ابو جعفر کلینی اصحاب ائمه علیهم السلام یا زمان آنها را درک کرده است، یا نه؟

سخنی در ارزش اسانید و احادیث کافی

سخن مشروح در این‌باره منوط به ارائه شرحی از نظام شناخت حدیث است که خود مقالی جداگانه می‌خواهد. بدین جهت در این گفتار که زمینه دیگری را آن هم نه به تفصیل پی می‌گیرد، به سخنی کوتاه بسنده می‌شود.

در ارزیابی و تصحیح اسناد، سه نظریه وجود دارد:

و افزون بر این توثیقات و تضعیفات رجالی را که پایۀ دیدگاه متأخران است به عنوان عناصری از مجموعۀ تجمیع به نحو اساسی ملحوظ می‌دارد. قرائن متون نیز در این نظریه از جمله عناصر تجمیعند.

این مسلک در عین مشارکتی که با مسلک قرائن دارد، به چند جهت از آن متمایز می‌باشد، از زمرۀ این جهات تمایز تفسیری است که مسلک تجمیع از ماهیت قرائن می‌دهد. بر طبق تفسیر مذکور قرائنی که برای شناسایی حدیث شایسته منظور شدند تنها قرائن عینی و عمومی می‌باشند که به مقتضای عینیت و عمومیت خود از ارزش واقعی برخوردارند و می‌توانند ما را در کشف واقعیت اسناد کمک دهند.

مسلک قرائن بدون تفکیک قرائن ذهنی از عینی، مسلکی ذهنی و شخصی است، پس نشاید که به عنوان یک طریق علمی قلمداد شود، چون طریق علمی باید دارای ضابطه‌ها و تصویرها و خصلت‌های عمومی و واقعی باشد، تا بتواند محک زده شود و از راه کلیاتش شناسایی شده و اثبات یا ابطال گردد.

اگر روشی فاقد محک عینی و همگانی باشد، نه نقدپذیر است و نه اثبات‌پذیر و به همین دلیل، علمی نیست. آن کسی هم که چنین روشی را به کار می‌برد همیشه در تار و تنش آن درمانده و راه به جایی نبرد، گو این‌که هیچ‌گاه به گمان خود از میدان به در نمی‌رود و پیوسته می‌تواند اشکال‌ها را دفع کند.

در تصحیح احادیث، شاید به این دلیل و نیز به دلیل دیگر، مسلک قرائن از سوی محققان کنار نهاده شد. و بیشتر توجه به طرف توثیقات و تضعیفات رجالی مبذول گردید. این طریق را می‌توان از آن‌رو که توثیق و تضعیف رجال حدیث را ملاک می‌گیرد، مسلک توثیق نامید.

طریق توثیق راهی است واقعی و عمومی که هر کسی تمکن دارد آن را بیازماید و داده‌هایش را به محک زند. از همین جهت است که در حوزۀ بحث و تحقیق استقرار یافت و محور تصحیح قرا رگرفت. اما با این وصف، این طریق نقص‌ها و اشکال‌هایی دارد که در جایش به خواست خدا تبیین خواهد گردید.

ضابطه نداشتن مسلک قرائن از آغاز پیدایش معرفة الحدیث سبب رد و قبول‌های شخصی فراوانی شده بسیاری از احادیث صحاح بر پایۀ ذهنیت‌های این روش از رده بیرون شدند و نیز بسیاری از احادیث ضعاف، پذیرفته و به مثابۀ صحاح تلقی گردید،

بی‌آن که در کنارگذاری برخی و پذیرش برخی دیگر مدرکی مشخص و ضابطه‌ای غیر ذهنی ارائه شود، هر چند ارائه ندادن ضابطه منافاتی با بودن ضابطه در واقع ندارد.

برخی از آنچه در کوران این رد و قبول‌ها به عنوان مبنای کار در پرتو دیدگاه قرائن ارائه می‌گردد از تن دادن به نقد گریزان است.

فی المثل روایات نه اندکی در دست هست که بر پایۀ مسلک توثیق از جمله صحاح بشمارند، اما به دلیل ذهنیتی که عده‌ای از مشایخ یا حدیث‌شناسان در تفسیر غلو یا زندقه یا دیگر عنوان‌ها داشته یا دارند، بر آنها مهر ابطال خورده و بی‌چون و چرا به بایگانی سپرده شدند. این‌گونه ابطال که ناشی از تفسیر ذهنی از عناوین ابطالگر است، هیچ ارزش فنی ندارد، زیرا فاقد ضابطه یک کار عملی است.

از باب نمونه هنگامی ابطال یک نقل به عنوان غلو دارای ارزش است که نخست تفسیری مشخص و عینی از غلو ارائه شده باشد و آنگاه به اثبات رسانده شود که غلو با تفسیر یاد شده در حوزۀ غلو باطل قرار دارد و سپس انطباق غلو باطل با تفسیر آن بر نقل مورد نظر ثابت گردد. هرگاه حتی یک مرحله از مراحل سه گانه مذکور ناتمام بماند کار ابطال از اعتبار می‌افتد.

عکس روند ابطال بدون ضابطه نیز ممکن است و بسیار رخ داده، بدین معنا که احادیث ضعیفی بر مسلک توثیق به دلیل برداشت‌های شخصی در شمار احادیث صحیح قلمداد شده‌اند، بدون توضیحی کافی و عمومی در به حساب آوردن آنها در جملۀ صحاح با آن که از جنبۀ ضعف اسناد آنها می‌بایست در زمرۀ ضعاف قرار داده شوند.

پس دو جریان تصحیح و تضعیف، از آغاز وجود داشته که لازم است مورد سنجش و ارزیابی و شناسایی قرار گرفته تا معیارهای هر یک معلوم گردد.

استثنائات قدمایی مانند استثنائات محمد بن حسن بن احمد بن الولید غالباً استثنا از صحت است که مفید تضعیف می‌باشد، اعراض‌ها نیز در حکم تضعیف‌اند، گو این‌که از نظر محتوا از آن متمایزند، قبول و پذیرش‌ها نیز در حکم تصحیح می‌باشند، گرچه در محتوا غیر آنند.

باری به دلیل اشکال‌هایی که بر هر دو مسلک قرائن و توثیق وارد است، نگارنده از هر دو روش صرف‌نظر کرده و با نقدها و اصلاح‌هایی که در آن دو به انجام رسانده و بر پایه یک نظریه عمومی در باب ادراکات غیر اولی و غیر متافیزیکی و غیر صوری مسلک سومی را برای تصحیح احادیث به نام «مسلک تجمیع» برگزیده است.

این مسلک، بخشی از طریقه قرائن را در خود دارد و مسلک توثیق را نیز به عنوان عنصری از عناصری خویش می‌پذیرد. اما از یک سو اطلاق یا موضوعیت مسلک توثیق را نفی کرده و آن را تنها به سان عنصری از تجمیع منظور داشته است و از سوی دیگر قرائن ذهنی و شخصی را از قرائن عینی جدا ساخته و صرفاً بدانها بها داده و برای شناختشان ضابطه‌ها و تعریف‌های مشخص و همگانی و تفسیرپذیری را به سامان رسانده است.

تحقیق‌هایی که بر پایه تجمیع در زمینه‌های گوناگون و از آن جمله در زمینه اسناد احادیث به انجام می‌رسند، تحقیقاتی نقد پذیرند که می‌توان جای اشکال و بحث را در آنها مشخص کرد و انگشت روی یک نقطه به عنوان نقطه ضعف یا قوت گذارد، زیرا این بررسی‌ها و تحقیق‌ها بر اساس قواعد و تعاریفی سامان می‌گیرند که هم می‌توان تحقیق‌های متکی بدان‌ها را به دقت سنجید.

در پرتو روش تجمیع، اعراض‌ها و ردها و هم‌پذیرش‌ها و تصحیح‌های قدما و متأخران چهره‌ای آشکار می‌گیرند و به ارزیابی و نقد تن می‌دهند.

احادیث کافی بر طبق مسلک توثیق به چهار یا پنج قسم به این گزارش تقسیم می‌شوند: 1. صحیح، 2. حسن، 3. موثق، 4. قوی، 5. ضعیف. بنابر طریقه قرائن تنها دو قسم دارند 1. صحیح، 2. ضعیف. گو این‌که نزد قدما، اکثر آنها از جمله صحاح به حساب آمده‌اند.

بر مسلک تجمیع نیز بیش از دو قسم ندارند، یا صحیحند یا ضعیف. گرچه می‌توان گفت اکثر آنها در مجموعه صحاح قرار دارند و تنها اندکی فاقد علایم خارجی صحت می‌باشند و در میان این اندک آن دسته‌ای که دارای ضد قرائن‌اند ( قرائن پاد مجموعه‌ها) بسی اندک و ناچیزند.

صحیح و ضعیف در دو طریقه توثیق و تجمیع، هر کدام دارای دو مفهوم متمایز با دو ملاک متمایز است، گو این‌که در منظره کلی‌تر دو عنوان صحیح و ضعیف بسان جامع مشترک این معانی مختلف عمل می‌کنند، و از این نظر صحیح و ضعیف، در عین اختلاف معانی مشترک معنوی‌اند، گرچه از جهت اصطلاحی و فنی محض مشترک لفظی می‌باشند.

گفتاری پیرامون شروح کافی

کتاب کافی با ارزش و مدرکیت بنیادی خود در علوم دینی افزون بر جامعیتی که دارد در محیط امامیه جای خود را باز کرد و در صدر کتب حدیث قرار گرفت.

از این‌رو علما بی‌وقفه در حفظ متن و ثبت کردن اجازات و اسانید خود نسبت به آن و هم پژوهش و تحقیق و شرح آن کوشا بوده و هستند.

پس عجب نباشد اگر در طول سده‌ها تحقیق‌های ارزنده‌ای پیرامونش انجام گرفته و شرح‌های بسیاری بر آن نگارش یافته باشد. هر چند با نظر به اصالت و جامعیت کافی و با توجه به قضایا و مسائل محکم آن به ویژه در قسمت اصول می‌بایستی اهتمامی بسی بیشتر و قوی‌تر به شرح و تفسیر آن می‌شد. اهتمامی که اگر تهی از نگرش‌های ذهنی و منفی و جزمیت‌های شخصی و غیر منطقی به انجام می‌رسید و با توفیق هم رفیق بود، سرنوشت جامعه مسلمین را می‌توانست به سوی یک جامعه مجهز به دانش برین و اخلاق برین و تمدن اسلامی پیروز دگرگونه سازد و این کاری است که عناصر آن در این کتاب شریف به ودیعت نهاده شده.

شماری از شروح نگاشته بر کافی به گزارش ذیل است:

وی در خلال بسیاری از مطالب خود اعتراض‌ها و اشکال‌هایی را متوجه مطالب صدر المتألهین در شرحی که بر اصول کافی دارد می‌سازد. این شرح همراه با تعلیقات محققانه میرزا ابو الحسن شعرانی که بسی آن را رونق داده، به زیور طبع جدید آراسته و منتشر شده.

گفته شده: این شرح مبسوطترین شروح کافی است که در چهار جلد نگارش یافته.

. این شرح در گذشته در قطع رحلی به طبع رسیده بود، سپس از روی طبع قدیم، به صورت افست چاپ و منتشرگردید. طبع قدیم نخست گرچه از دیدگاه فنی جدید در صنعت چاپ و فن تنظیم و ویراستاری مرغوب نبود اما خوانا بود، که این خود از ارکان طبع یک نوشته است. طبع افست این خوانایی را نداشت. به علاوه قطوری و سنگینی خود کتاب که استفاده از آن را دشوار کرده بود، به ویژه که کتاب مفاتیح الغیب از مؤلفات دیگر ملاصدرا با این کتاب در یک مجلد قرار داشت. از این‌رو کتاب یاد شده از جنبه‌ای به صورت نیمه متروک درآمده بود و تنها در نزد شماری اندک از اهل پژوهش دیده می‌شد. تا این‌که آقای محمد خواجوی یکی از متتبعان و پژوهشگران گرامی همت گمارد و برای آماده‌سازی کتاب برای طبع جدید درصدد تصحیح و ویراستاری آن برآمد. و با عنایت خدا پس از تلاش بسیار وی و گذشت چند سال، جلد اول آن از طرف مؤسسه مطالعات فرهنگی منتشر گردید.

حقیر نیز مقدمه‌ای نسبتاً مبسوط بر آن نگاشته بودم که با کوشش آقای خواجوی و به تصحیح ایشان همراه با همان جلد اول از شرح اصول کافی [1]صدر المتألهین به طبع رسید. امید آن که دیگر اجزاء این کتاب هر چه زودتر در اختیار طالبان علم قرار گیرد.

ناگفته نماند که ایشان هم اکنون مشغول ترجمۀ شرح اصول کافی ملاصدرا می‌باشد.

آنچه در این نوشته از جمله شروح کافی مورد نقد و پژوهش قرار می‌گیرد، دو شرح است:

نخست، شرح صدر المتألهین بر اصول کافی و دوم، شرحی که نگارنده بر کافی دارد.

اما پیش از پرداختن به تحقیق در دو شرح یاد شده، لازم است سخنی دربارۀ اسلوب و روش علمی شرح و تفسیر آورده شود تا بر پایۀ آن بتوان به سنجش و پژوهش در تفسیرات و شروح دست زد. در اینجا دیدگاهی را که به نظرم رسیده عرضه کرده و بررسی دیدگاه‌های دیگر را به فرصتی واگذار می‌کنم.

نظریۀ نگارنده در اسلوب علمی شرح و تفسیر

در این دیدگاه شرح دارای دو مرحله است: نخستین مرحله، شرح متن کلام است، و دومین مرحله، به تفسیر علمی محتوای کلام پس از تقریر آن اختصاص دارد و اینک گزارش دو مرحلۀ مذکور:

مرحلۀ نخست «شرح متن» : هر کلامی از هر گوینده‌ای در بردارندۀ محتوایی است که گوینده آن را منظور کرده. گفتار یا کلام هر گوینده نخستین پدیداری است که مقصود وی را شرح می‌دهد. در مورد نوشتارها نیز سخن بدین‌گونه است.

اگر محتوا و کلام به گونه‌ای باشند که معنا به روشنی و بی‌هیچ دشواری به ذهن دیگران منتقل شود، در این صورت نیازی به توضیح بیشتر ندارد. ولی اگر یکی از محتوا و کلام یا هر دو به گونه‌ای باشند که شنونده یا مخاطب نتواند به آسانی معنا را دریابد، در این صورت کلام به تبیین نیازمند است.

و هر توضیح و تبیینی برای کلام چنینی اگر بخواهد شرح آن و توضیح‌دهنده محتوای آن در نظر گوینده یا نویسنده‌اش باشد، باید صرفاً درصدد راه‌هایی برای اکتشاف معنا و محتوا باشد، اگر به جای اکتشاف در پی فرض و تطبیق و تصرف باشد دیگر توضیح آن کلام نخواهد بود، بلکه چیزی خواهد بود خارج از طیف شرح و تفسیر که سخنش بیاید.

باری بحث در اینجا تنها دربارۀ قرآن و احادیث است، از این‌رو سخن را از مطلق کلام بازگردانده تا در حوزه روش تفسیر قرآن و شرح حدیث به تبیین بپردازد:

قرآن کلام خداست، از این‌رو: اولاً، کلامی است تام و پاک از خلل در بلاغت و فصاحت و به عبات دیگر همۀ شروط و عناصر یک کلام کامل را داشته و به قدر توان سرشت کلام قدرت شرح و رساندن معنا را دارد. ⁽¹⁾

. در تبیین کلام کامل و رسا و خالی از عیب، حقیر را نظری هست که به منطق زبان به مفهوم اعم مربوط می‌شود که قدری از آن در خلال مقالات دیگر به توفیق باری خواهد آمد. بیان وافی آن بر عهده منطق عمومی است که در دست تحقیق و تدوین می‌باشد.

ثانیاً محتوای آن برآمده از علم الهی است و با نفس الامر و واقع تطابق تمام عیار دارد.

و ثالثاً، طبیعت این محتوا گسترده‌تر و برتر از افق کلام است.

علاوه بر امور یاد شده: عبارات در قرآن گزینش شده و مبرا از هرگونه تطویل یا اجمال مخل است. این عبارات به مثابه مجموعه‌هایی از آیات و کلماتند که تنها به اعتبار ساخت مجموعه‌ای ملاحظه‌پذیر و شرح‌پذیرند. این مجموعه‌ها بر عام و خاص، مطلق و مقید، ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، مجمل و مبین، سابق، لاحق، و عناوین دیگر مشتمل می‌باشند که شناسایی همۀ آنها از جمله عناصر شرح محتوای آیات به شمار می‌روند.

و احادیث نیز بدین‌گونه‌اند. حدیث، نقل کلام معصوم علیه السلام است. این کلام گرچه پایین‌تر از قرآن است، ولی کلامی است تام که واجد شروط و عناصر تمامیت و کمال می‌باشد، هم فصیح است و هم بلیغ. محتوای این کلام، بازتاب علم معصوم است که علمی حاصل از تعلیم خدا می‌باشد.

از این‌رو طبیعت محتوای کلام او که حدیث آن را یا به صراحت و یا به معنا نقل می‌کند، گسترده‌تر از قالب عبارت است، چه عبارت، سخن راوی و محدث باشد و چه سخن خود معصوم علیه السلام، لذا هماره جز در موارد خاص، کلام نسبت به محتوا موجز است، پس نیازمند شرح می‌باشد.

افزون بر این، احادیث اکثراً دارای عباراتی کوتاه و گزیده‌اند و بدین جهت خواستار شرح و توضیح می‌باشند.

از اینها گذشته، احادیث مشتملند بر معاریض و مفاهیم و تعلیلات و بر عام و خاص، مطلق و مقید محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، مجمل، مبین، سابق و لاحق، نص و ظاهر و اظهر، صادر از جهت تقیه و صادر برای بیان احکام اولی و دیگر عناوین.

اضافه بر این‌که احادیث مانند آیات، بر پایۀ مجموعه‌ها باید بررسی شوند که گاه فاصله زمانی عضو یک مجموعه حدیثی با عضو دیگر از یک قرن بیشتر می‌باشد. به این دلیل آگاهی بر محتوای آنها به سهولت امکان‌پذیر نبوده و نیازمند اطلاع بر موارد مذکور و نسبت و روابط آنها و برآورد مجموع ملاحظات می‌باشد تا محتوا به قدر توان آشکار شود و این کار عبارت است از شرح حدیث.

اینک دلایل ضرورت شرح احادیث را که به نحو پراکنده ذکر شد به گزارش ذیل به طور منظم ارائه می‌شود:

در آیات قرآن یک آیه باید در مجموعه‌ای از آیات مترابط، ملحوظ گردد تا بتوان بر اساس تفسیر آیات به آیات، به قدر توان بر کشف محتوای آنها دست یافت. افزون بر این تشکیل مجموعه‌ای دیگر برای تکمیل شرح آیات ضرورت دارد، که عبارت است از مجموعه آیات و احادیث، زیرا همان‌گونه که برخی از آیات برخی دیگر را شرح می‌دهد، برخی از احادیث نیز شارح آیات می‌باشند.

در احادیث هم این مجموعه‌پردازی لازم است، چون به سانی که آیات قرآن کلامی واحدند، احادیث نیز در حکم یک حدیثند، زیرا حدیث پیغمبر صلی الله علیه و آله حدیث امیرالمؤمنین علیه السلام است و حدیث او حدیث دیگر امامان تا امام دوازدهم علیه السلام، و همچنین حدیث امام دوازدهم حدیث آباء معصوم وی تا پیغمبر صلی الله علیه و آله می‌باشد.

پس حدیث هر امامی شرح‌دهندۀ حدیث امام دیگر واقع می‌شود. تقیید و تخصیص و دیگر امور نیز بدین مثابه در احادیث جریان دارد.

مثلاً حدیثی از پیغمبر صلی الله علیه و آله یا یکی از ائمه علیهم السلام به طور مطلق می‌آید، و حدیث دیگر از امام دیگر به طور مقید که بر طبق شرط و قانون تقییدات می‌تواند حدیث اول را مقید کند. و نیز احادیثی از معصومین علیهم السلام داریم که در ردۀ محکمات روایی جای دارند، در کنار اینها متشابهات حدیثی قرار دارند. متشابهات حدیثی تا جایی که با محکمات ارتباط دارند در سایۀ آنها شرح می‌شوند.

تعریف ماهیت شرح متن

در سایۀ آنچه پیرامون رابطۀ کلامی آیات و احادیث و هم دربارۀ مفهوم شرح کلام گفته شد، می‌توان از شرح متن قرآن یا حدیث بدین‌گونه تعریف داد:

شرح یا تفسیر کاری است به منظور کشف محتوا از کلام به وسیله قرائن عینی و قواعد محاوره و دلایل لفظی. پژوهش در امور یاد شده و تحلیل و ترکیب آنها تنها راه توضیح کلام است.

امور یاد شده را بهتر است برای مراعات اختصار به عنوان «مختصات عینی کلام» موسوم کرد. این مختصات به طور مستقل از اذهان ما، متصل و متحد با کلام است، خواه به صورت گفتار باشد و خواه به صورت نوشتار.

فی المثل: حرف «کل» در عربی، یا «هر» در فارسی، برای رساندن معنای عموم و کلیت است و واژۀ «بعض» در عربی یا «برخی» در پارسی، برای دلالت بر مفاد جزیی و غیر عمومی ( قضیه جزئیه) گزیده شده. هر کدام از کل و هر یا بعض و برخی، مختصه‌ای از مختصات کلامی به شمار می‌آید که مشتمل بر آن است.

هنگامی که گفته می‌شود: «هر انسانی اندیشنده است» یا «هر مثلثی سه زاویه آن برابر دو زاویه قائمه است» در این گفته واژه «هر» یک ابزار و مختصه کلامی است که به نحوی مستقل از نظر ما بر کلی بودن دو قضیه مذکور دلالت می‌کند.

واژه «است» نیز ابزار دیگری است که این همانی و حمل را در آن دو بیان می‌کند.

عمومیت و حمل تنها از متن دو واژۀ «هر» و «است» استفاده می‌شود و به خواست و نظر اشخاص وابسته نیستند، گرچه پیش از استفادۀ دو معنای مذکور از آنها باید مجموعه‌ای از تصورات و تصدیقات و مسلمات در ذهن ما باشد و از برای هر کدام از دو واژه نیز به طور عمومی معنایی منظور گردد.

پس شرح یا تفسیر هر کلام یک کار اکتشافی محض است که خواستها و پیش‌فرض‌های ما هیچ دخالت در آن ندارند. بلکه صرفاً دستگاهی از تصورها و نظریه‌هایی که زمینه‌ساز اکتشافند در کار شرح به عنوان شروط لازم آن دخالت دارند و این دخالت هم لازم است، زیرا هر کار فکری به یک مجموعۀ قبلی از نظریات نیازمند و وابسته است، تا از پیش در اندیشه موجود خردمند و مختار، رده یا رده‌هایی از نظریات نباشد، هیچ‌گونه تفکری امکان‌پذیر نمی‌باشد.

ابزار اکتشاف و شرح، تنها مختصه‌های عینی کلامند که در اندیشۀ ما بسان دستگاهی از نظریات، ⁽¹⁾

. هر کار فکری باید مسبوق به نظامی از ادراکات باشد، این نظام ادراکات همان دستگاه نظریات قبلی کارهای قوه‌اندیشه است. دستگاه مختصه‌های کلام که در متن آمده گرچه نسبت به فهم معنا از کلام یک دستگاه پیشین به شمار می‌رود ولی باز مسبوق به مجموعۀ دیگری از نظریه‌ها است. یکی از اجزاء این مجموعۀ قبلی این قضیه است که می‌گوید: هر کلامی دارای معنایی است که در حین اداء آن مقصود متکلم بوده و پیش از کار شرح و توضیح وجود دارد و شرح کاری است که اندیشه برای فهم و کشف آن معنا انجام می‌دهد.

بنابراین، آراء و فرض‌های شخصی یا بیگانه از خصلت کشفی نمی‌توانند به عنوان مبنای تفسیر با ابزار شرح تلقی گردند و تنها بیانگر نظرگاه شخصی افرادند و منطقاً پیوندی با تفسیر ندارند.

تفسیر از آن رو که یک کار فکری است، بر مجموعه‌ای از نظریه‌های پیشین توقف دارد، ولی این نظریه‌ها یا مبادی آنند و یا مختصات آن و علاوه بر این جنبۀ همگانی باید داشته باشند. بدون دستگاه نظریه‌های پیشین، ماهیت تفسیر و شرح، تحقق نمی‌گیرد.

آراء و فروضی که به ماهیت تفسیر آسیب رسانده و حذفشان از حوزۀ شرح ضرورت دارد، آراء و فروضی می‌باشند که شخص پیش از مراجعه به متن دارد و می‌کوشد متن را بر طبق آنها از محتوای اصلی آن منحرف کند. چنین کاری علماً شرح نیست و تنها بیان دیدگاه‌های شخصی و بیگانه از متن است، با استناد به متن.

اما نظریات عمومی و پیشین که مقوم ماهیت تفسیرند و تفسیر بی‌آنها انجام‌پذیر نیست و دستگاه اکتشاف اندیشه را برای تحقیق متون به راه می‌اندازند، از مقولۀ دیگرند و ارتباط کلامی با محتوای کلام ندارند.

و به دیگر سخن هیچ دستی به محتوای متن نزده و تغییری بدان نمی‌دهند، فقط ابزارها و عناصری برای اندیشه‌اند که بتواند به کمک واژه‌ها و رابطه‌ها و مختصه‌های کلام با به کارگیری آنها معانی را از صمیم متون بدون شائبۀ آراء شخصی استخراج کند.

نقطۀ آغاز تفسیر به رأی و تأویل به رأی و تطبیق دادن آیات و احادیث بر آراء از دخالت دادن آراء در محتوای متون تکوّن یافته و رشد می‌کند تا تماماً محتوای متن را دگرگونه و تباه سازد.

با این توضیح اندک، شرح حدیث و آیه - به معنای صحیح و دقیق واژۀ شرح - عبارت است از اکتشاف معنای آن به وسیله خصوصیات کلامی متن حدیث و آیه. و چون حدیث یا قرآن کلامی است واحد، از این‌رو تفسیر یک آیه یا حدیث توضیح آن است، از راه ملاحظه و شناخت دلالت آن در ارتباط با دیگر آیات و احادیث و بر اساس مجموعه‌ای از شناخت‌ها و نظریه‌های عمومی و اکتشافی، مانند تبیین مفردات کلام و نوعیت رابطه‌ها و ترکیب‌ها و وجوه دلالت‌های آن، و مانند مجموعه قرائن

عینی که فهم را بر کشف بهتر مقصود گوینده توانا می‌سازد. قرینه‌های ذهنی قرینه نیستند و کاری جز گرفتارسازی کلام در شبکه‌ای بریده از واقع نکرده و کمکی از آنها برای فهم محتوا برنمی‌آید.

هر کاری جز کار توضیح و کشف محتوای کلام از راه خود آن، کاری است بیگانه از شرح و فاقد ارزش تحقیقی. و از اساس باید گفت: درست نبودن تفسیر به رأی اختصاصی به قرآن و حدیث ندارد، در هیچ کلامی این رویه درست نیست.

شرح هر گفته‌ای از هر گوینده‌ای صرفاً از راه عناصر و صور آن گفته امکان‌پذیر است، پیمودن راه دیگر و دخالت دادن رأی از پیش فراهم شده در شرح یک گفته به گونه‌ای که گفته بر رأی تطبیق داده شود نه این‌که محتوای گفته کشف گردد، ماهیتاً تفسیر نیست.

پس این گمان که منع تفسیر به رأی یک منع تعبدی است، گمان درستی نیست، زیرا اگر از این کار نهی هم نمی‌شد، باز درست نبود. منع شارع از تفسیر به رأی علاوه بر این‌که می‌تواند منع مولوی و شرعی باشد ⁽¹⁾

. این گوشه از سخن اشاره است به دیدگاه حقیر در امکان امر و نهی مولوی در زمینه‌های ارشادی، بدین شرح: که‌ممکن است امر شارع در عین منظور کردن ارشاد به مصلحت یا ملاک یا حکم عقلی دارای جنبۀ مولوی هم باشد، بر این مبنا اگر عقل حکم الزامی در موردی صادر کرد شرع می‌تواند افزون بر ارشاد محض به حکم عقلی مذکور حکم الزامی شرعی نیز صادر کند، گرچه این حکم فقط به ملاک آن حکم عقلی باشد. تفسیر این قضیه و شرح استدلال بر آن موکول به مباحث نقد مسالک اجتهادی در فصول بعدی نوشتار دیگر است.

از این‌رو بطلان تفسیر به رأی حقیقتی منطقی است که به زبان پیغمبر صلی الله علیه و آله و اوصیا علیه السلام ابلاغ شده، اما گویا بسیار اندک بودند کسانی که به ژرفای آن رسیده و محتوایش را در پیوند با منطق محض و علوم دریافته باشند.

بدین جهت در روند غالب، پیوسته گمان بر این بوده که تفسیر به رأی تنها از آن رو نادرست است که شرعاً جایز نیست. دلیلی هم که برای این ممنوعیت تاکنون عرضه

می‌شده گویا فقط این بوده که محتوای قرآن، آن چنان ژرف و دور از برد دستگاه ادراکات عادی است که با رأی نمی‌توان بر آن دست یازید.

و باید گفت چنین است که محتوای قرآن، ژرف و دور از برد ادراک است، اما این تنها دلیل ممنوعیت تفسیر به رأی نیست، بلکه دلیل کافی را باید در بافت منطقی زبان جست.

تعمق در ساخت منطقی زبان مدلل می‌سازد که برای دریافت پیام‌های نهفته در حوزۀ زبان، ابزارهایی در ساختار آن وجود دارند که تنها با به کارگیری آنها تفسیر گفته و نوشته امکان‌پذیر است. هر اندازه بافت زبان، منطقی‌تر باشد، ابزارها گزیده‌تر و کار تفسیر دقیق‌تر و عمیق‌تر می‌باشد. بدین جهت کار تفسیر قرآن از معضل‌ترین و دقیق‌ترین کنش‌های منطقی نیز پیچیده و دقیق‌تر است.

زیرا زبان قرآن در حوزۀ محض منطق قرار دارد و به مثابۀ یک معیار تلقی‌پذیر است. و هرگاه زبانی چنین باشد همیشه از برد اندیشه‌های عادی که در حد ناب منطق نیستند دور می‌ماند.

باری به دلیل منطق زبان، تفسیر آن جز از راه خود زبان، امکان ندارد. تفسیر به رأی چون کاری است بیرون از حوزۀ زبان و از ابزاری جز ابزار منطقی کشف پیام‌های کلام استفاده می‌کند، از این‌رو در خور کشف پیام آن نیست. بلکه در حقیقت از یک طرف، تحمیل معنا است بر کلام و از طرف دیگر تطبیق جبری کلام است بر معنای دلخواه.

بر پایۀ آنچه آمد واضح می‌شود که منع تفسیر به رأی از سوی پیغمبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام از جملۀ مآثر علمی آنان است که به سائقه رأفت و لطف در زمان‌ها و زمینه‌های مناسب که ملاحظۀ حکمت، پیوسته بر اندیشه‌های حقیقت‌جو ارزانی شده، این منبع از تفسیر به رأی ناشی از ملاک تعبدی نیست، بلکه برخاسته از یک ملاک محض عقلی و الزام عقلایی است و در عین حال که با نظر به قرائن موجود منعی مولوی است، بیانگر بطلان منطقی تفسیر به رأی به عنوان یک ضد تفسیر می‌باشد.

اینک با ایضاحی که از ساخت منطقی لغت و زبان در پیوند با کشف پیام‌های

کلام به انجام رسید، می‌توان تفسیر قرآن و شرح حدیث را به اختصار بدین‌گونه شناساند:

شرح یا تفسیر که هر دو یک معنا را ملحوظ می‌دارند به مفهوم دقیق این واژه عبارت است از اکتشاف محتوای آن از راه شناخت زبان قرآن و حدیث و چون حدیث یا قرآن کلامی است واحد، از این‌رو شرح یک آیه یا حدیث، توضیح آن است از راه ملاحظه و شناخت دلالت ابزارهای کلامی با نظر به دلالت ابزارهای کلامی دیگر آیات و احادیث. این ابزارها عبارتند از مفردات، روابط، نشانه‌ها، ترکیبات، کلیات محمولی، نوعیت جمله‌ها، گونه‌های موضوع پیوند مفردات معقول با مفردات محسوس، تلازم جمله‌های ملفوظ با جمله‌های غیر ملفوظ، گزاره‌های حملی، گزاره‌های شرطی، صورت‌های استنتاج ( فرم‌های قیاسی) گزاره‌های عکسی و عکس نقیضی و جز اینها.

و مجموعۀ قرائن عینی که به کشف مقصود کلام کمک می‌کنند، برخی از این قرائن در ردۀ مختصات زبان قرار دارند و برخی دیگر گرچه از مختصات زبان نیستند اما از مقارنات آن بوده و موجب پیدایش مختصاتی برای کلام می‌باشند.

علائم یا قرائن ذهنی و شخصی از حوزۀ زبان بیرونند و از جمله ابزار کشف معنا نیستند. این قرائن تنها کاری که می‌کنند حبس کلام است در شبکه‌ای بریده از واقع و کمکی برای دریافت محتوا نمی‌توانند انجام داد.

هر کاری جز ایضاح معنای نفس الامری کلام که پیش از عمل شرح باید موجود باشد کاری بیگانه از شرح است که یا به تفسیر به رأی یا به تأویل به رأی و یا در صورت افراط به نفی محتوای متن می‌انجامد.

تفسیر به رأی، آغاز گریز از حقیقت شرح است، و تأویل به رأی که به نظر نگارنده ژرف‌ترین مراحل تفسیر است اوج این گریز می‌باشد. و نفی محتوای متن ( تمییع و ذوب کردن معنا) حذف یک سره شرح متون دینی به ویژه قرآن هر کدام از محتوایی ژرف برخوردار است. قرآن در این میان نمونۀ ژرفایی شگفتی‌آور می‌باشد. متون

رسیده از معصومین علیهم السلام به خصوص در بخش مبادی و حقایق در نزدیکی این مرز قرار دارند.

قرآن به دلیل عمق گسترده و منطق زبان و واژه‌گزینی بی‌بدیل و به دلیل روابط تنگاتنگ آیاتش در مجموعه‌های مختلف و هم به دلیل پیوند سیال و در عین حال استواری که واژه‌ها و گزاره‌هایش با معناها و مفهوم‌ها در یک طیف بالنده و زاینده دارند و به دلایل دیگر که در جایش باید شناسایی گردند و به ویژه به دلیل جنبۀ بدیع پرداخت هنری آن که در عین قرار داشتن در افق اعجاز هنر لغت به دقت عقلی دارای خصلت اخباری و گزارشی محض و خالص است که با شگفت‌آفرینی در یک زبان هنری بی‌پیشینه تبلور یافته است پیوسته تازه و شکوفا است و هر دم بری نو داده و هر لحظه به غنچه‌ای می‌نشیند.

تفسیر در این نمونه ژرفایی و اعجاب همیشه تر و تازه است و بویی از کهنگی به خود نمی‌گیرد، با این که هیچ‌گاه خصلت اکتشافی را از دست نمی‌دهد، زیرا محتوای قرآن به مثابه یک بی‌نهایت در طریق تفسیر قرار دارد.

پس هر اندازه در دریافت و استخراج معنا از آن کار شود باز بدان حد گستردگی و ژرفایی هست که آنچه دریافت و استخراج شده نسبت به آنچه هنوز به دست نیامده، نسبت به اندک به بسیار باشد. از این‌رو اندیشه هر قدر در کشف معانی قرآن پیش رود باز از درک کل آن باز می‌ماند. برای کلام خدا بطون و درجات و مراحلی است که همگی در میدان و طیف محتوا پیش از این‌که شرحی انجام گیرد قرار دارند.

احادیث رسیده از معصومین علیهم السلام نیز به ویژه در بخش معارف و اسرار در مرزی فروتر از این مرز با نسبت‌هایی متفاوت از این ویژگی برخوردارند. تازه بودن قرآن و حدیث برای همه روزگارها تنها معلل به محتوا و متن است. به شرحی که به اختصار گذشت نه به انعطاف‌پذیری کلام که مفهومی جز تهی بودن آن از معنا ندارد هر کلامی را می‌توان آن‌چنان انعطاف‌پذیر ساخت که منتج مفاهیم عجیب و غریب شود، اما تنها کلامی ارزنده است که به خودی خود دارای محتوای ارزنده باشد، و تفسیر هم تنها

وقتی تفسیر است و ارزش دارد که بدون اضافه کردن چیزی به کلام درصدد کشف معنا از خود آن باشد.

این بود کوتاهی از سخن در ماهیت شرح و تفسیر متون، به نحو مطلق و اخص. ولی به صرف شناخت ماهیت شرح نشاید انجام مطلوب آن را انتظار برد، زیرا شرح به عنوان یک کار اندیشه به روش‌ها و ابزارها و عناصری نیازمند است که بدون شناخت و کاربرد آنها امکان‌پذیر نمی‌باشد.

اگر پیش از شرح حدیث یا تفسیر آیه، شناختی صحیح از حقیقت شرح و متدها و ابزارها و عناصرش در دست نباشد، هرگز امکان یک شرح علمی فراهم نخواهد شد. بلکه شرح در یک خلأ شناختی دچار آشفتگی و جدل می‌شود. و از آیه یا حدیث در این خلأ، برداشت‌های جورواجوری به عمل می‌آید که ره به جایی نبرده و بسی ستیزه و ابهام را سبب می‌گردند.

بنابراین مرحلۀ اول شرح آیه یا حدیث این است که باید بر پایۀ یک ساختار اکتشافی محض بدون دخالت دادن آراء شخصی و اموری که در کشف معنا اثری ندارند به کار کشف محتوای آیه و حدیث به مقدار میسور پرداخت.

هر گونه اعمال رأی و سلیقه و پیش استدلال و استحسان و قیاس و هزینۀ ذهنی یا شخصی در تفسیر، کاری است غیر علمی و غیر عقلایی که تفسیر را از ماهیت خود تهی می‌سازد.

در حقیقت بطلان تفسیر به رأی نتیجۀ منطقی از مفهوم واقعی تفسیر است. و از این‌رو تفسیر به رأی از نظر علمی تفسیر نیست.

شرح یا تفسیر با این حساب کاری اجتهادی و تحقیقی است و به همان ابزار و عناصری که در اجتهاد به کار می‌روند نیاز دارد. اجتهاد نیز به نوبۀ خود در میدان احکام شرعی کاری است تفسیری و اکتشافی، زیرا اجتهاد مانند شرح و تفسیر در پی کشف و دریافت اموری است در واقعیت شرح که پیش از کار اجتهاد وجود دارند.

اینک برای توضیح بیشتر نسبت شرح و اجتهاد با هم گفتاری در این باره عرضه می‌شود.

شرح و اجتهاد

از ماهیت شرح تا اندازه‌ای سخن رفت و دانسته شد که شرح کاری است فکری و اکتشافی که بر پایۀ اصول و ضوابط علمی و با روش و ابزاری ویژه در پی کشف محتوای متون می‌باشد.

برای تتمیم سخن دربارۀ شرح، باید سخنی هم پیرامون اجتهاد بیاید، زیرا اجتهاد نیز از منظرۀ علمی ناب، در ماهیت خویش کاری است فکری و اکتشافی برای استخراج مطالب و احکام شرعی.

در اینجا نخستین تحقیقی موجز پیرامون اجتهاد از منظرۀ علمی ناب ارائه شده، آنگاه رابطه شرح و تفسیر متون با اجتهاد به تفسیر گرفته می‌شود.

تفسیر اجتهاد از منظرۀ علمی ناب

اشاره

اجتهاد در لغت به معنای مطلق کوشش و بذل جهد است که با معنای مصطلح آن در ریشه تناسب دارد.

این‌که این واژه از چه روزگاری در حریم واژه‌های دینی گام نهاد و چه عللی برای ورودش به آن حریم پا در میان شدند و چه مراحل و اطواری را از سر گذرانده ⁽¹⁾

. محقق محترم آقای جناتی در سلسله مقالاتی که در همین نشریۀ کیهان اندیشه منتشر می‌شود، ادوار فقه و اجتهادرا مورد بررسی و تحقیق قرار داده از آن جمله در مراحل واژه اجتهاد در تاریخ اصول و فقاهت شرح مفصل و باارزشی دارد.

آنچه در اینجا مقصود است بیان اجمالی از محتوای حقیقی اجتهاد است. تحقیق اجتهاد و نقد نظریات مختلف دربارۀ آن بر عهدۀ مباحثی که در نقد مسلک اصولی و اخباری طرح می‌شوند واگذار می‌شود.

برای اجتهاد با نظر به تطورهایی که در درازای تاریخ فقه داشته دو نظریه کلی را

می‌توان در نظر گرفت: یکی تصویبی و دیگری اکتشافی، که از این میان تنها یکی درست است که همان اجتهاد اکتشافی باشد. اثبات و تحقیق این نظر به علم مبادی اصول ارتباط دارد و در این مقال از آن سخنی نمی‌آید، تنها موجزی در ماهیت تصویب و اکتشاف گفته می‌شود.

الف) اجتهاد تصویبی

این دیدگاه در محیط فقهی عامه به عنوان یکی از چند نظریه اصولی، از گذشته مطرح بوده، گو این‌که مسلک غالب، مسلک تخطئه است.

از جمله طرفداران این دیدگاه ابو حامد غزالی است، وی در کتاب المستصفی (در جزء دوم صفحه 363 در حکم اجتهاد و تصویب و تخطئه، از طبع 2 در ایران) گوید: و آنچه محققان مصوبه بدان گراییده‌اند، این است که در واقعه‌ای که نص نیست حکم مطلوب به ظن هم نیست، بلکه حکم تابع ظن است و حکم خدا بر هر مجتهد همان مظنون غالب او است.

سپس گوید: و این نظر مورد قبول است. منظور از تابعیت حکم واقعی نسبت به ظن در کلام یاد شده غزالی همان فرضیه تصویبی است.

تعریف اجتهاد تصویبی را می‌شود به طور کلی با قطع نظر از آراء مختلف در تفسیر آن بدین‌گونه عرضه کرد:

«اجتهاد بر اساس تصویب عبارت است از به کارگیری دلایل معتبر در نزد مجتهد، برای تحصیل آراء شرعی در فقه، به وجهی که آراء حاصل آمده از دلایل مذکور احکام شرعی برای مجتهد و مقلدین او باشد.»

تصویب را زمینه‌ها و شروطی هست که برای اختصار از ذکر آنها در تعریف خودداری شد.

این تعریف که به نظر نگارنده از ملاحظۀ آراء اهل تصویب رسیده، همۀ اقسام تصویب را شامل می‌شود. و ملاک بطلان آن ملاک مشترک برای بطلان همه اقسام تصویب است، گرچه هر کدام از اقسام تصویب ملاکی جداگانه برای بطلان علاوه بر ملاک مشترک داشته باشد، چنان‌که تصویب محض دارای ملاک بطلانی مستقل است.

باری، اجتهاد تصویبی حتی در صورت تلطیف شده‌اش باطل و غیر علمی است و نمی‌تواند به عنوان طریقی برای استبناط در فقه تلقی شود، زیرا پیش‌فرض‌های این روش اجتهادی با محتوای عمل استنباط تناقض دارد. گذشته از این‌که این پیش‌فرض‌ها با مبانی عمومی فقه نیز سازگار نیست.

ب) اجتهاد اکتشافی

اشاره

این دیدگاه تنها دیدگاهی است که علماً دارای ارزش است، و فقه امامیه بر این اجتهاد قرار دارد. در فقه عامه نیز این‌گونه اجتهاد یکی از نظریات اساسی به شمار می‌رود و مبنای آن این اصل است که می‌گوید: شرع احکامی ثابت در وراء اجتهاد مجتهدین دارد که مجتهدین موظفند از طرق معتبر برای آگاه شدن از آنها کوشش کنند. در این کوشش گاه مجتهدین به واقع شرعی می‌رسند و گاه نمی‌رسند.

برای تحقیق و تبیین این نظریه، جز اصل مذکور اصول دیگری هم وجود دارند که اجتهاد را از گرایش به تصویب مصون داشته و در راستای اکتشاف تثبیت می‌کنند. طرفداران این طریق اجتهادی را بدین جهت که قائل به امکان خطا و صوابند مخطئه گویند، در برابر آنان که به مصوبه نامیده شده‌اند.

اجتهاد کشفی یا اکتشافی گرچه یک محتوا بیش ندارد اما در تفسیر آن نظریه‌های چندی وجود دارد که به طور کلی می‌توان آنها را در سه نظریه یا مسلک منظور کرد. تحقیق این مسالک به بحثی مشروح نیاز دارد، از این‌رو به مباحث تحقیق اجتهاد واگذار می‌شود.

ایضاح و نقد مسلک‌های اجتهادی چنان‌که گفته شد بر عهدۀ مباحث اجتهاد در فصول آیندۀ نوشتار دیگر است، ولی در این مقاله برای تتمیم بحث، پیرامون ماهیت شرح، فهرست‌وار گفتاری از سه مسلک کلی اجتهاد کشفی ارائه می‌شود:

1. مسلک اجتهاد اصولی

این مسلک بر مجموعه‌ای خاص از تعاریف و اصول استوار است که در علم اصول مورد تحقیق و تبیین می‌باشد.

پیشینه اجتهاد اصولی تا گذشته‌ای دور امتداد دارد و می‌توان رگه‌های آن را تا زمان اصحاب ائمه علیهم السلام جستجو کرد، گرچه در گذشت روزگار دگرگونی‌هایی پدید آمده که علم اصول کنونی را از پیشینۀ آن متمایز کرده است.

مسلک اصولی بر چهار پایه قرار دارد و همۀ استدلال‌هایش بر آن چهار پایه همچون محوری یگانه می‌چرخد. کتاب، سنت، عقل و اجماع، چهار پایه و دلیل آنند.

مجتهد اصولی با استناد بر ادلۀ استخراج شده از چهار اساس مذکور کار اجتهادی خود را به عنوان کاری اکتشافی آغاز می‌کند. غایتی که وی در پی آن است استبناط و کشف احکام شرعی است به کمک ابزارهایی که از غور و تأمل در کتاب و سنت و عقل و اجماع به عنوان ادلۀ اربعه فراهم آورده است.

در این میان کتاب و سنت، دارای مقام اولند، چون از یک سو دو مصدر منحصر تشریعند و از دیگر سو عناصر استخراج شده از آن دو ابزارهای اصلی کشف احکام شرع می‌باشند.

عقل به عنوان کاشف در مقام دوم قرار دارد و دلیل بودن عقل در فقه، تنها در کاشفیت آن از برخی احکام فرعی است و هرگز به عنوان یکی از مصادر تشریع نباید محسوب شود. از این‌رو در عرض کتاب و سنت نیست.

کاشفیت عقل به سان یکی از ادلۀ اربعه، حدود و شروطی دارد که در مباحث محققان اصول مشخص و مبین گردیده، علاوه بر حدود و شروط مذکور در مباحث محققان اصول، بنابر مسلک سوم اجتهادی، مراعات حدود و شروط دیگری برای کاشفیت عقل از احکام فرعی و تعیین مقدار این کاشفیت لازم است.

اجماع از این دیدگاه در مقام سوم هست، و تنها همچون یک کاشف در فقه امامیه تلقی شده. ارزش اجماع در فقه امامی در ماهیت آن نیست، بلکه در کشف آن از رأی معصوم علیه السلام است. اگر اجماعی نشانگر رأی معصوم علیه السلام باشد اعتبار دارد وگرنه هر اندازه هم که نیرومند و گسترده باشد ارزشی ندارد.

در چگونگی کشف اجماع از رأی معصوم چند دیدگاه در اصول ارائه شده. و

نگارنده نیز نظری دارد که در فصل بحوث اجتهاد به خواست خدا مطرح گشت.

گذشته از ادلۀ اربعه به سان چهار پایۀ اجتهاد، این مسلک دارای اسلوبی است که به علم اصول میدان وسیعی می‌دهد تا بتواند به سوی دورترین نقاط استنباط حرکت کند. اجتهاد اصولی به دلیل اسلوب خود و میدان وسیعی که در گسترۀ ادلۀ چهارگانه دارد، در مدار بازتری توان فعالیت دارد.

2. مسلک اجتهادی اخباری

این مسلک، محتوای اجتهاد امامی را می‌پذیرد و از این جهت با طریقۀ اصولیان اشتراک بنیادی دارد. تمایز اجتهاد اخباری از اجتهاد اصولی را در مبانی اجتهاد و استنباط و در اسلوب جداگانه‌ای که هر کدام دارد باید جست.

در مبانی استنباط نیز این دو مسلک یک جهت اساسی مشترک دارند که مدرکیت احادیث معصومین علیهم السلام است.

تمایز اصولیت از اخباریت از چند جهت می‌باشد، گرچه در برخی از دیدگاه‌های هر کدام همه این جهات پذیرفته نباشد.

مقصود از مسلک اخباری یا اصولی دیدگاه‌های ویژه در یک مسلک نیست، بلکه کلیت هر کدام به عنوان کلیت ممکن و قابل طرح، مورد نظر است و تنها از این‌رو تمایز واقعی بین آن دو امکان‌پذیر می‌باشد.

در این کلیت ممکن و قابل طرح، هم مبانی استنباط سهمی دارند و هم اسلوب‌های بحث بر طبق مبانی و اسلوب ممکن برای هر یک از این دو طریقه دو طرح ناب فراهم می‌آید: یکی اصولیت محض و دیگری طرح اخباریت محض.

جهاتی که اخباریت محض را به عنوان یک کلیت ممکن از اجتهاد اصولی متمایز می‌سازند، به شرح ذیلند:

به دیگر سخن عقل در دیدگاه اخباریت ناب، فاقد طریقیت برای به دست آوردن

احکام شرع است. از این‌رو مقدماتی را که در راه تحصیل آنها ترتیب می‌دهد، دارای اعتبار شرعی نیستند.

در تبیین عدم مدرکیت عقل و تشخیص حدود عدم مدرکیت آن، دیدگاه‌های چندی در بین اخباریین وجود دارد که از آن میان دیدگاه مولی امین استرآبادی در کتاب فوائد مدنیه است. این دیدگاه برای عقل محض در متافیزیک و امور بیرون از تجربه ارزش تقریباً همسان با ارزش عقل در نظریۀ تجربی قائل است. و برای استدلال بر نفی حکمرانی ماوراء طبیعی آن بسیاری از مبادی نظری مذکور را به کار می‌برد، حتی در این استدلال نوعی مشابهت بین استدلال مولی امین و استدلال کانت هست با این‌که هیچ کدام از نظر دیگری آگاه نبوده. ⁽¹⁾

. مولی امین استرآبادی، پیش از رواج رسمی نظریۀ حسی و هم پیش از کانت می‌زیسته، علاوه بر این مولی امین‌یک فقیه و محدث متصلب در الهیات دینی است و متافیزیک را به کمک عقل عام و بر پایۀ آموزه‌های معصومین علیهم السلام اساسی‌ترین بخش علم می‌داند. از این‌رو دیدگاه وی از دیدگاه کانت و صاحبان نظریه حسی کاملاً جدا و مستقل است.

شیخ اعظم در رسائل پس از بحث تجربی امر دوم گفتاری را در این زمینه از فوائد مدنیه مولی امین نقل می‌کند. این گفتار در کتاب فوائد به عنوان دلیل نهم بر تشیید اخباریت اقامه شده و با این‌که از نظر ترتیب بحثی در آغاز نیامده، اما در واقع باید نخستین دلیل صاحب فوائد به حساب آید، زیرا این دلیل مبنای عقلی و آغازین اخباریت را تقریر می‌کند.

مولی امین با این استدلال هم فلسفه را نفی می‌کند و هم اجتهاد اصولی را و در عین اذعان به استدلال مذکور، نظریه حسی را باطل و عقل را در اثبات اصول اعتقاد حجت و دارای ارزش می‌داند. اما با این وصف در دستگاه استدلال‌های وی نوعی تعارض وجود دارد که سرانجام آن را فلج کرده و از کار می‌اندازد.

مولی امین استرآبادی در کتاب فوائد مدنیه در ذیل یکی از فوائد گوید: . . . استنباط احکام نظری «شرعی» از ظواهر کتاب و ظواهر سنن نبویه مادام که از سوی اهل ذکر علیهم السلام ( ائمه علیهم السلام) احوال آن ظواهر دانسته نشود جایز نیست. ⁽¹⁾

. فوائد مدنیه، طبع قدیم، افست جدید، ص 47.

مسلک اخباری بر مبانی یاد شده و اسلوب ویژۀ خود، توسعه مسلک اصولی را محدود می‌کند. مبنای اصلی در استنباط از این نظرگاه عبارت است از احادیث ائمه علیهم السلام، و عقل تنها به عنوان یک ناظر در حوزۀ اجتهاد راه دارد، نه به عنوان مبنایی برای اجتهاد. کتاب و سنت نبوی گرچه اساس احکامند، اما تنها هنگامی در طریقۀ اخباری می‌توانند مأخذ استنباط قرار گیرند که به واسطه احادیث اوصیا تفسیر یا ابلاغ گردند.

این بود اجمالی از اجتهاد در مسلک اخباری محض. صاحب فوائد مدنیه و پیروان او را می‌توان فی الجمله از طرفداران اخباریت ناب به شمار آورد.

در این میان برخی از دیدگاه‌های اخباری هست که از اخباریت محض فاصله گرفته و به روش اصولی نزدیک شده و به گونۀ متعادل نظر داده. علاوه بر این در علمای اخباری برخی استنباط از قرآن را به طور مطلق بدون شروطی که اخباریت محض قائل است ممکن می‌دانند.

صاحب حدائق که خود یک اخباری معتدل و یا یک اصولی دارای گرایش اخباری است در کتاب حدائق الناضره گوید: در میان اصحاب اصولی ما اختلافی در عمل و استناد به کتاب در احکام شرعیه نیست، حتی این‌که گروهی از آنان در آیات مربوط به احکام فقهی که به پانصد آیه نزدشان می‌رسد، کتاب‌هایی تصنیف کرده‌اند. ⁽¹⁾

. حدائق الناظرة، جزء اول از طبع جدید در مقدمه سوم از مقدمات دوازده گانۀ کتاب.

اما اخباریان بنا بر آنچه ما از گفته‌های متأخرین آنان آگاه شده‌ایم در افراط و تفریط نظر داده‌اند، برخی هرگونه دریافتی از قرآن را جز به تفسیر اصحاب عصمت علیهم السلام منع کرده، حتی فهم مثل «قل هو اللّه احد» را مشمول منع قرار داده‌اند. برخی دیگر تفسیر قرآن را تجویز کرده تا آنجا که به نوعی ادعاء مشارکت با اهل عصمت علیهم السلام در تأویل مشکلات و تأویل مبهمات قرآن نزدیک شده‌اند.

3. مسلک اجتهاد نقدی

این مسلک که به نظر حقیر رسیده، مانند دو مسلک دیگر در راستای اکتشاف قرار دارد و در پی به دست آوردن احکام شرعی از راه‌های مطمئن استنباطی است، راه‌هایی که در فرجام باید امضای شرع را به عنوان پایه ارزش، با خود داشته باشند.

هر کدام از سه دیدگاه نامبرده راهی کلی برای رسیدن به احکام و وظایف فقهی است و از این‌رو از هم بیگانه و جدا نیستند. تمایز آنها مانند تمایز راه‌های گوناگونی است که در آخر به یک مقصد می‌انجامند.

تمایز تنها در مختصات آنها به عنوان مختصات طرق مختلف می‌تواند ملحوظ

گردد، نه در محتوایشان، زیرا محتوایی جز طریقیت ندارند. سنجش‌ها و نقدهای به انجام رسیده یا ممکن در هر یک نسبت به دیگری فقط به لحاظ تعیین ارزش طریقیت هر کدام است.

اجتهاد نقدی به مثابۀ یکی از چند طریق ممکن استنباطی، محصول نقد دو عقل نظری و عملی و نقد دو مسلک اصولی و اخباری و تحقیق در اصول متلقاة از نصوص دینی است.

در پرتو این نقدها و تحقیق‌ها، اجتهاد نقدی در هاله‌ای از عناصر و مختصات منطقی و عقلی و شرعی نمایان می‌شود. و به دیگر سخن پس از آن که دستگاه دو عقل نظری و عملی در راستای فشارها و تراش‌ها و بیزش‌های نقادی قرار گرفت و صور و عناصر آنها به قدر میسور شناسایی شد و شکل یافت و از دیگر امور جدا گردید و پس از آن که مختصات و عناصر دو طریق اصولی و اخباری نیز به تفسیر و نقد گرفته شدند و سرانجام از آن پس که اصول متلقاة و دریافت شده از معصومین علیهم السلام به اندازۀ میسور تفسیر گردیدند، منطقاً ماهیت طریق جدید اجتهادی به سان محصول نقدها و تفسیرها ایجاب می‌گردد.

این طریق از آن‌رو که محصول چنین نقد و تفسیری است، با نگرشی جامع‌تر و دقیق‌تر و تجهیزات بیشتر و نیرومندتر، در میدان اجتهاد و فقاهت و تفسیر گام می‌نهد.

مزیت این طریق و هماهنگی بیشتر و بهتر آن با منابع اجتهاد و اصول تعلیم شده از طرف ائمه علیهم السلام و قدرت پاسخگویی فزون‌ترش در برابر رویدادهای علمی اموری می‌باشند که پس از پرداخت و آنگاه تطیبق آن بر فقه و حدیث آشکار می‌شود. از این‌رو سخن از خصلت‌ها و مزیت‌های آن در مقایسه با مسلک‌های دیگر اجتهادی به مرحله پس از نقد سایر طرق و پرداخت این طریق واگذار می‌گردد.

رابطۀ شرح و اجتهاد

شرح به عنوان عمل اکتشاف علمی متون، کاری است اجتهادی، و اجتهاد به عنوان کار اکتشافی برای استنباط احکام مراحلی دارد و مهم‌ترین مرحلۀ اجتهاد فقهی

مرحله شرح متون است، زیرا متون دینی از هر دیدگاه فقهی در ردۀ نخست منابع فقاهت قرار دارند.

با این حساب، هر شرح و تفسیری در زمینۀ نصوص دینی، اجتهاد است. و هر اجتهاد، گرچه شرح یا تفسیر نیست، اما بخش نخستین آن از شرح و تفسیر فراهم می‌گردد.

اجتهاد در بیرون از حوزۀ متون با این‌که شرح نیست، باز یک فعالیت علمی و کاشفانه است برای پدیدار ساختن نهفته‌های احکام شرعی بر دیدگان خرد. این فعالیت علمی در خارج عرصۀ مدارک نقلی گاه بر محورهای عقلی محض می‌چرخد و گاه بر اصول و قواعد متلقاة از متون.

گو این‌که یافتن موردی از موارد فعالیت عقلی محض در استنباط احکام بدون متناظری از اصول متلقاة کاری است دشوار یا انجام‌ناپذیر، زیرا در هر جایی که عقل، اصلی یا قاعده‌ای دارد که در پرتو آن کار اجتهادی انجام می‌دهد، شرع نیز متناظر با اصل یا قاعدۀ عقلی، اصل یا قاعده‌ای دارد که به مثابۀ امضای داده‌های عقلی است.

در روند تناظر اصول در عقل و شرع پیوسته در هر موردی از کلیات اجتهادی عقل یک مجموعۀ متناظر داریم که از دو عضو نه کمتر و نه بیشتر به وجود می‌آید. این دو عضو یکدیگر را کمک کرده و بر هم پرتو می‌اندازند. و از این‌رو احکام شرعی، الطافی در واجبات عقلیه‌اند.

بحث مجموعه‌های متناظر از ارزنده‌ترین مباحث مقارنات اجتهاد است که به تبیین نکات دقیق و ظرافت‌های لطیف و پر بار علمی و قرانات زاینده می‌انجامد و نگرش خرد را گسترش داده، دیده‌گانش را بر افق‌های آن سوتر می‌گشاید.

شرح خود یک فعالیت اجتهادی محض است که فقط در طیفی از اصل‌ها و نظریه‌ها و نگاره‌ها امکان‌پذیر است.

و افزون بر این نسبت به اجتهاد به مفهوم مطلق هم از مبادی است و هم فراهم‌آورندۀ مجموعه‌ای از مبادی.

مرحله دوم از شرح (تفسیر محتوا)

در مرحلۀ نخست از شرح علمی متون سخن آمد و ثابت شد که تنها یک طریق صحیح برای شرح وجود دارد که عبارت است از کشف محتوای متن از طریق صورت و ماده و دیگر ویژگی‌های آن قرائن کاشفه، در صورتی که عینی و قابل ارائه باشند معتبر و با ارزشند و در غیر صورت مذکور اعتباری ندارند.

قرائن عینی و ارائه‌پذیر خواستگاه احتمالات واقعی و غیر ذهنی‌اند، از این‌رو می‌توان بر پایۀ آنها دستگاه محاسبۀ احتمالات را برای کشف محتوا به کار انداخت، خواه محاسبۀ احتمال‌ها به گونۀ فشرده و مندمج و کیفی انجام گیرد، و خواه به گونه کمی و ریاضی و تفصیلی که سرانجام با دخالت عناصر کیفی و قوانین تبدل کیفی احتمال به یک محصول غیر کمی با روند کیفی و در عین حال عینی و ابژکتیو دگرگون می‌شود.

مرحله دوم شرح، پس از پایان مرحلۀ نخست آغاز می‌شود، و عبارت است از تفسیر محتوای شرح شده. محتوای متن از آن پس که به واسطۀ فعالیت کشفی شرح دانسته شد به صورت یک یا چند قضیه نمایان می‌شود و هر قضیه درستی اگر ضروری نباشد دارای یک برهان تام یا یک برهان لمی و یک یا چند برهان غیر لمی است.

علاوه بر این هر قضیه اگر بخواهد علمی باشد باید در طیف اصول و قوانین عمومی تن به تفسیر دهد و در صورتی که قضیه به مباحث خاص یا علوم تجربی و یا آماری وابسته باشد باید بتوان آن را در پرتو قوانین مباحث خاص یا علوم تجربی تفسیر کرد.

برای توضیح این بحث، به‌جاست نخست یک فراز از نصوص را منظور کرده و قضیه‌ای را که از آن استفاده می‌شود مورد ملاحظه قرار دهیم. سپس سخنی از تفسیر قضیۀ مذکور آورده، آنگاه در جهت اتمام توضیح گفتاری هم از چگونگی تفسیر گزاره‌ها یا رویدادها در علوم غیر متافیزیکی عرضه گردد.

گفتاری تطبیقی در تفسیرپذیری

آیۀ 2 از سورۀ فرقان (25) : «اَلَّذِی لَهُ مُلْکُ اَلسَّماواتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَرِیکٌ فِی اَلْمُلْکِ وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِیراً» .

ترجمه: خدایی که او راست ملک آسمان‌ها و زمین و فرزندی اتخاذ نکرد و شریک و انبازی در ملک ندارد و هر چیز را آفرید پس اندازه‌گیری کرد آن را به گونه‌ای اندازه‌گیری.

شرح آیه: این آیه دارای پنج قضیه صریح و منطوق به این ترتیب است:

از میان پنج قضیۀ فوق، قضیۀ سوم را برای تطبیق قانون تفسیرپذیری برمی‌گزینیم.

قضیه سوم می‌گوید: خدا شریک ندارد. این قضیه از جنبۀ صورت، حملیه است و از جنبه نسبت، سالبه. و محتوای آن نفی شریک از خدا است در فرمانروایی حقیقی جهان.

برای توضیح باید گفت: توحید، اقسامی دارد که هم می‌توان همۀ آن اقسام را یک جا و در یکم عبارت گنجاند و هم می‌توان هر کدام را جداگانه بیان کرد.

به موازات توحید، شرک نیز اقسامی دارد که برای تحقیق و تبیین توحید باید همۀ اقسام شرک نفی گردد. نفی اقسام شرک گاه به صورت نفی مطلق شرک بیان می‌شود و گاه به صورت نفی هر یک از اقسام آن به طور جداگانه.

و به دیگر سخن برای نفی شرک، دو گونه عبارت هست: الف) عبارت نفی مطلق ( خدا شریکی ندارد هیچ شریکی برای خدا متصور نیست) . ب) عبارت نفی مقید.

در این صورت نفی هر قسم در یک عبارت نافی بیان می‌شود، بدین‌گونه:

اقسام دیگر شرک نیز در عبارت‌هایی همانند عبارت‌های نافی مذکور که هر کدام در بردارندۀ یک نفی مقید است نفی می‌گردد.

در آیۀ یاد شده به مناسبت گزارش سلطنت مطلق الهی بر دستگاه هستی و برای تبیین و تحقیق این گزارش، شرکت در فرمانروایی و سلطنت حقیقی نفی گردیده، زیرا با نفی این شرک است که پادشاهی مطلق خداوند بر جهان، به نحو کامل گزارش می‌شود.

مقصود از سلطنت مطلق خدا بر هستی این است که او فعّال ما یشاء و مختار مطلق و فرمانروای همۀ بودها و نبودها و همۀ نظام‌ها و نسبت‌ها و همۀ مراتب و درجات جهان به معنای اعم و سلطان بر قضا و قدر حتمی و غیر حتمی است. رمز این سلطنت نامحدود در مفهوم ژرف «بداء» نهفته می‌باشد که از جمله دانش‌هایی است که پیغمبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام بر بشریت ارزانی کرده‌اند.

حقیر در پرتو آیات قرآن و احادیث امامان علیهم السلام بر پایۀ مجموعه‌ای از اصول دو علم فلسفه و عرفان نظری تفسیر خاصی از نظریه ژرف بداء دارد که به توفیق خداوند در مبحث الهیات به معنای اخص عرضه خواهد شد.

این قضیه ( نفی شرک در ملک) قضیه‌ای است تفسیرپذیر، زیرا از یک سو با هیچ اصلی از اصول کلی خرد تنافی ندارد، و از سوی دیگر با طیفی از قضایا و اصول دربارۀ توحید سازگاری داشته و قابل ایضاح می‌باشد.

اصول توحید ذاتی، اصل توحید صفاتی و اصل توحید افعالی و نیز قضیۀ قدرت مطلق و قضیۀ مشیت مطلق الهی و همچنین قاعدۀ نیاز ممکن به واجب و اصل

عمومیت امکان در ماسوای واجب، همگی با هم مجموعه‌ای از اصول و قضایا را فراهم می‌آورند که قضیۀ نفی شرک در ملک در آن مجموعه تفسیرپذیر می‌گردد.

پس از مرحلۀ تفسیر، نوبت به مرحلۀ برهان می‌رسد. قضیۀ یاد شده، علاوه بر تفسیرپذیر بودنش در پناه مجموعۀ مذکور از راه برهانی که از همان مجموعه به دست می‌آید اثبات‌پذیر نیز می‌باشد.

تفسیرناپذیری برابر است با بطلان:

در برابر ضابطه تفسیرپذیری، قاعدۀ منفی تفسیرناپذیری قرار دارد، این قاعده می‌گوید: هر مفروض یا گزاره‌ای که از تفسیر شدن، امتناع مطلق داشته باشد، محال یا باطل است، از این‌رو تفسیرناپذیرهای مطلق محال یا باطلند و منطقاً برهانی برای وجود یا اثباتشان نیست، بل برهان بر بطلان و عدم آنها در دست هست.

از جمله این تفسیرناپذیرها «شریک الباری» است که فرض آن با اصول عقلی تنافی دارد و هیچ قاعده‌ای برای تفسیرش نیست. بدین جهت شریک الباری از جمله محالات است.

افزون بر این، قواعد عقلی، نفی شریک را ضروری می‌دانند و از این نظر نیز وجود شریک برای خدا محال است.

این بود سخنی موجز پیرامون مرحله دوم شرح.

بر پایۀ آنچه گفته آمد به خوبی آشکار می‌شود که شرح و کشف محتوای متن تنها یک مرحله از تفسیر است و نشاید بدان بسنده کرد. چون بدون گام نهادن در مرحلۀ دوم و تفسیر محتوا کار تفسیری ناقص و نارسا می‌ماند.

مرحله دوم، متمم مرحله نخست است، پس ضرورت دارد که در شرح متون همیشه تفسیر محتوا به عنوان مرحله‌ای اساسی و متمم منظور گردد.

محتوای بی‌تفسیر، مانند رویدادهای تفسیر نشده جهان است. این رویدادها اگر به خودی خود و بی‌آن که در عقل به تفسیر گرفته شوند ملاحظه گردند، هیچ سهمی در دانش ندارند و اندک کمکی به شناخت نمی‌دهند، چون رویداد فاقد تفسیر یک

رویداد پنهان و پوشیده است که حتی اندیشه نمی‌تواند از آن مفهومی داشته باشد.

محتوا یا قضیه فاقد تفسیر نیز چنین است، سخن نمی‌گوید، ذهن را به خود آشنا نمی‌سازد و اندیشه در برابر آن بازتابی ندارد و آیینه‌ای را ماند که در زیر یک پوشش عایق در برابر نور قرار گرفته باشد.

دستگاه تفسیر محتوا تابش محتوا را بر اندیشه امکان‌پذیر ساخته و میان اندیشه و معانی و قضایای داده شده، پیوندی علمی برقرار می‌سازد.

رویدادها از آن رو که با فرضشان زیر نام رویداد، در مرتبه‌ای از نفس الامر تقرر دارند، چیزهایی نفس الامری‌اند، پس ضرورتاً دارای تفسیرند، گرچه اندیشه ما هنوز بر آن تفسیر آگاه نشده باشد. فرض رویداد فاقد تفسیر به طور مطلق فرض امری است محال. از این جهت هر رویدادی دارای تفسیر است.

اما قضیه‌ها چنین نیستند، قضیه‌ها اگر تفسیر داشتند، به گستره دانش بار می‌دهند: وگرنه بایگانی شده تا روشن گردد که آیا هیچ تفسیر ندارند؟ یا این‌که دارند ولی ما نمی‌دانیم؟ اگر ثابت شد قضیه‌ای تفسیر ندارد، مطلقاً ثابت شده است که باطل است، چون فقدان تفسیر مساوی است با عدم ارتباط قضیه با تعاریف و اصول و قضایای مقدم. و عدم ارتباط با امور مذکور برابر است با بطلان حقیقی.

تعاریف و ضوابط و اصول ضروری و اولی به دلیل ضرورت و اولیت از تفسیر بی‌نیازند، گرچه با این وصف هر کدام در پرتو یک یا چند امر اولی و ضروری تفسیرپذیر می‌باشد.

اکنون پس از به انجام رساندن سخن در ماهیت شرح و تفسیر، می‌پردازیم به بخش پایانی این گفتار که نگاهی است گذرا به شرح صدر المتألهین بر اصول کافی و شرح نگارنده بر کافی.

سخنی از شرح ملاصدرا

این شرح از نخستین حدیث از نخستین کتاب اصول کافی به نام کتاب عقل و جهل آغاز گردیده و تا حدیث چهارصد و نود و نه یا پانصدم که حدیث اول است از باب و

فصلی که در این باره ترتیب داده شده که ائمه علیهم السلام ولاة امر خدا و خازنین و نگهداران علم اویند پی‌گیری شده.

وی با آن که در به پایان رساندن این شرح کامیاب نشد، اما توفیق یافت تا اساسی‌ترین بخش‌های اصول کافی را شرح دهد. و میراثی ارزنده از شناخت‌ها و دانش‌های برآمده از تعالیم پیغمبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام برای آیندگان به یادگار بگذارد.

صدر المتألهین در شرح خود علاوه بر تفسیر احادیث، به رجال احادیث نیز پرداخته و احوال آنها را از حیث وثاقت و عدم وثاقت و برخی امور دیگر بر طبق مدارک رجالی بررسی کرده است.

شرح وی بر کافی نشان داد که صدر المتألهین گذشته از فلسفه و منطق و عرفان در علم حدیث و معرفة الرجال و سایر علوم متعلق به تحقیق معارف و احکام دینی استاد و صاحب‌نظر است.

عناصر و مبادی شرح ملاصدرا

این شرح به دقت و شیوایی و با زبان فلسفه و اسلوبی مشابه با اسلوب وی در دیگر نوشتارهایش به نگارش درآمده. و از این‌رو نخستین شرح فلسفی با صلابت بر کافی است. وی در شرحش توانست بسیاری از رازهای نهفته در احادیث را کشف کرده و به تفسیرهای نوینی در تحقیق داده‌های آنها دست یابد.

صدرالمتألهین به عنوان فیلسوفی مجتهد و آگاه بر احادیث و آشنا به معارف دین و متعمق در عرفان نظری و سلوک عرفانی کار خود را در راستای شرح احادیث پیغمبر صلی الله علیه و آله و ائمۀ معصومین علیهم السلام آغاز کرد.

محصول این کار طبعاً یک محصول فلسفی و حدیثی است و بدین دلیل دارای ساختاری منطقی و مبتنی بر عناصر و مبادی یک دستگاه علمی می‌باشد. پس برای شناخت آن، آشنایی با مبادی و عناصرش ضرورت دارد.

اینک گزارشی موجز به ترتیب ذیل از این مجموعه عرضه می‌شود:

مختصات شرح صدر المتألهین

اکنون پس از گزارش مبادی شرح مذکور، چندی از مختصات آن نیز برشمرده می‌شود:

بسیاری از شروح دیگر نیز این خصلت را دارند، اما برخی از شروح یا تفاسیر این‌گونه نبوده و در پی دریافت و کشف نیستند، از پیش آراء یا مذاهبی را مفروض گرفته و با آنها به سان مدلولات نصوص رفتار می‌کنند. سپس آراء یا مذاهب مذکور را بر نصوص تحمیل کرده یا نصوص را بر آنها تطبیق می‌دهند. این قبیل از شروح و تفاسیر تنها ابزاری برای تثبیت آراء و مذاهب صاحبان آنهایند، بی‌آن که گامی در راستای آشکارسازی نهفته‌های آیات و احادیث بردارند.

در اینجا باید یادآور شد که مختصۀ کشف، می‌تواند دارای مراتب باشد. مرتبۀ برین آن، مرتبۀ کشف محض است که به انجام رساندنش کاری است بس دشوار، اما شدنی و ممکن. پس نباید به دلیل دشواری از آن روی برتافت و به کشف‌های نسبی و ناخالص بسنده کرد.

مرتبۀ کشف محض که از جنبۀ علمی هم ممکن و هم شناسایی‌پذیر است، میزانی است برای نقد و محک‌زنی شروح و تفاسیر. هر شرحی که به درجه کشف ناب نزدیک‌تر باشد به همان نسبت علمی‌تر است و هر اندازه فاصله آن از این درجه بیشتر گردد، به تفسیر به رأی نزدیک‌تر شده و به همان نسبت علمی بودنش را از دست می‌نهد.

متکلمی که بحث‌های کلامی گسترۀ فکرش را پوشانده و مجموعه‌ای از باورها و گمان‌ها و انگیزه‌ها را در او موجب شده، به سائقۀ این امور دارای گرایش کلامی است و نیز ادیب به مقتضای همین مجموعه‌های قبلی، گرایش ادیبانه دارد. و همچنین اگر در تفسیرکننده‌ای مجموعه‌هایی مختلف وجود داشته باشند، گرایش او تابعی از مجموعه غالب یا برآیندی معقول و متناسب با کلیت آنها است.

نقدی کوتاه بر شرح صدر المتألهین

به انجام رساندن نقد بر این اثر ارزنده و پاینده صدر المتألهین کاری است دشوار و نیازمند تفصیل کلام که از گنجایش این مقال بیرون است، ولی به رسم گزارش از برخی دیدگاه‌هایی که دربارۀ شرح وی بر کافی داریم، چند فراز همچون بیانی از نقدی چند بر اثر مزبور عرضه می‌شود.

اما پیش از گزارش آنها باید یادآور شد که نقد بر اثری الزاماً نه به مفهوم کاستن از ارزش آن است، زیرا نقد پدیده‌ای است که دستگاه اندیشه آن را در برابر معطیات خود پرداخته و به واسطه‌اش آنها را تراش داده و در صافی‌ها بیخته و آنگاه اگر چیزی در پس تراش‌ها و بیزش‌ها ماند آن چنانش صفا و صیقل خواهد داد تا چون الماسی بر تارک‌ها بدرخشد.

اکنون نقدی چند فهرست‌وار گزارش می‌شود:

نقدی که در اینجا بر صدر المتألهین از ناحیه چیرگی و غلبه گرایش فلسفی وی وارد است بر دیگر شارحان از ناحیۀ غلبه دیگر گرایش‌ها متوجه می‌شود و مقصود از نقد در اینجا و آنجا اشکال نیست، بلکه سنجش و ارزیابی تطابق یک مفروض با نفس الامر و تشخیص مقدار کشف آن است از حقیقت.

حال با این توضیح گوییم: چیرگی گرایش فلسفی خاص در تفکر تفسیری صدر المتألهین دو اثر را نتیجه داده: نخست، تأثیر در اندازۀ تطابق شرح او با ضوابط شرح اکتشافی محض که به عنوان کمال مطلوب پیوسته باید در فرا راه هر شرحی مطرح باشد.

و دوم، تأثیر در مرحلۀ دوم شرح که عبارت است از تفسیر محتوا.

این مرحله بر پایه رده‌ای از قضایا و ضوابط انجام می‌پذیرد. معیار ارزش مرحلۀ دوم به ردۀ مذکور وابستگی تام دارد، اگر اندک خللی در آن باشد مرحلۀ دوم تفسیر نیز دچار خلل می‌گردد.

گفتاری در شرح نگارنده بر کافی

اشاره

این شرح موسوم است به: الحاوی فی شرح اسانید و احادیث الکافی . بدان‌گونه که از نام شرح برمی‌آید، این شرح در دو جهت امتداد و فعالیت دارد: نخست، اسانید روایات کافی . دوم، متون این روایات.

نگارنده در نظر دارد به خواست خدا شرح را بر همۀ اجزاء کافی گسترش دهد، باشد که از این راه بهره‌ای در ترویج و تعلیم آموزه‌های ائمه علیهم السلام که اصول دانش و مبادی هدایت و مفاتیح عرفان و عناصر تمدن حقیقی‌اند داشته باشد.

اینک برای آشنایی با شرح مذکور چندی از مختصات و مبادی و عناصر آن گزارش می‌شود:

مختصات الحاوی

شرح حاوی از جهت اتکاء بر این نظریه، یک شرح آلی و ابزاری است، شرحی که با منطق زبان و نگهداشت جنبه‌های واقعی لغت و منظور داشتن ویژگی‌های هنری آن، در پی کشف ماوراء زبان می‌باشد، ماورایی که بر طبق پیش‌فرض‌های ما راهی برای دانستن و شناختنش جز خود زبان نیست.

تعاریف و ضوابط، ممکن نیست. این غوطه‌ورسازی همان تفسیر در پرتو دستگاه نظریه‌هاست.

پس شرح متن محتوا را آشکار و معلوم می‌گرداند و تفسیر محتوا آن را به گونه‌ای علمی برای اندیشه دریافتنی و مفهوم می‌سازد، بدین جهت شرح تهی از تفسیر محتوا برای اندیشه ناکافی است.

و از همین‌رو بر آن شدم: شرحی بر کافی بنگارم که هم به روش تحقیقی در پی کشف معانی متن حدیث باشد و هم در بردارندۀ تفسیر محتوا در صورت‌ها و ضابطه‌ها و قضیه‌ها.

حدیث به عنوان یک متن دینی هنگامی قابل بررسی و مطالعه است که از جنبۀ سند به معصوم علیه السلام اتصال داشته باشد. حدیث‌های غیر متصل به معصوم علیه السلام تنها به‌سان مجموعه‌ای از محتمل‌های دینی شایسته طرحند.

شرح سند روایات از گذشته بین شارحان و مؤلفان رواج داشته. صدر المتألهین در شرح خود بر کافی به جنبه‌ای از آن که معرفت رجال حدیث است بذل توجه کرده. ملاصالح مازندرانی نیز به شناخت رجال روایات در شرحش پرداخته علامه مجلسی در مرآة العقول به بیان جنبه درایی حدیث از حیث صحت و ضعف آن هم به طور کوتاه و فهرستی نظر دارد.

آنچه در شرح نگارنده بر کافی مورد توجه است، بی گسترده‌تر از دیگر شروح است، زیرا این شرح، اولاً تک تک رجال حدیث را در پوشش تحقیقی و ارزیابی قرار می‌دهد.

ثانیاً، در شناخت آنان هم از مدارک رجالی بهره می‌گیرد، هم از احادیث وارده و هم از قرائن غیر شخصی در مسلک تجمیع.

ثالثاً، درصدد شناخت و تعیین طبقات رجال است که سهم وافری در ارزیابی اسناد روایی دارد، شناخت و تعیین طبقات از چند طریق است که در مقدمۀ شرح از آنها سخن رفته است.

رابعاً، مشترکات رجال را شناسایی کرده و بر طبق معیارهایی مضبوط تا حد میسور آنها را جدا و متمایز می‌سازد، به گونه‌ای که راوی واقعی حدیث که با دیگر روات همنام است، شناخته شود.

خامساً، قرائن مثبت و منفی متن را تا آنجا که فرصت و توان و دیگر امور لازم اجازه دهند مورد بررسی قرار داده و بر پایۀ طریقۀ تجمیع از آنها در ارزیابی حدیث استفاده می‌کند.

سادساً، مسلک‌های متعدد را در حین تحقیق رجال حدیث مورد اشاره یا بحث قرار می‌دهد.

و سابعاً، پس از به سامان رساندن امور یاد شده، حدیث را از جنبۀ اعتبار و حجیت بر طبق سه مسلک، تحقیق و ارزیابی می‌کند، این سه مسلک یکی طریقه قدما است، دیگری طریقه متأخرین و سوم مسلک تجمیع.

عناصر و مبادی الحاوی

تنها آن دسته از نظریه‌ها که ماهیت شرح را توضیح داده و عناصر و مبادی آن را

تفسیر و تحقیق می‌کنند و دستگاه پیشانۀ تفسیر را امکان‌پذیر ساخته و فراهم می‌آورند در مرحلۀ اول شرح دخالت دارند و از جمله عناصر و مبادی آن به شمار می‌آیند.

دسته‌ای دیگر از نظریه‌ها که بیانگر اصول متلقاة از قرآن و حدیث وارد از معصومند نیز می‌توانند به مرحلۀ نخست شرح ارتباط داشته باشند، از آن رو که شرح تحقیقی متن یک حدیث بر فرض ورود از معصوم علیه السلام رابطۀ منطقی با معانی آیات و دیگر احادیث قطعیه دارد.

هنگامی یک معنا به عنوان محتوای حدیث استوار و محقق می‌شود که پشتوانه‌ای از کتاب و حدیث معلوم داشته باشد و در ارتباط با آن پشتوانه بتوان برایش مدلولی مسجل و مرتبط با الفاظ حدیث در نظر آورد.

زنجیرۀ احادیث از پیغمبر صلی الله علیه و آله و امام اول علیه السلام تا دوازدهمین امام علیه السلام یک زنجیره است و حدیث هر یک نصاً و منطقاً حدیث دیگری است این زنجیره از دو سر به عروة قرآن و کلام خدا آویخته است و در حقیقت یک کلام است با نمایش‌های گوناگون در مظهرهای مختلف و با درجات متفاوت که در همگی مختصۀ اتصال به صقع ربوبی محفوظ است.

معرّفی و نقد کتاب ترجمۀ «اصول کافی»

معرّفی و نقد کتاب ترجمۀ «اصول کافی»

اشاره

معرّفی و نقد کتاب ترجمۀ «اصول کافی» ⁽¹⁾

عباسعلی مردی

چکیده

یکی از ترجمه‌های اصول کافی ترجمۀ صادق حسن‌زاده است. نویسنده این مقاله برشمردن دیگر ترجمه‌ها، از ضرورت وجود ترجمه‌ای جدید سخن گفته و به بیان امتیازات این ترجمه پرداخته است.

نویسنده در پایان مقاله در بیان انتقادات خود نسبت به ترجمه نیز تردید نداشته و به کاستی‌های آن اشاره کرده است.

ترجمه و متن اصول کافی

تألیف ثقة الاسلام محمد کلینی

ترجمه صادق حسن زاده

کتاب سرای قائم (عج) ، قم، چاپ اول، 1383

در میان کتب اربعه، کتاب کافی از جایگاه کم‌نظیری برخوردار است تا جایی که بعضی از علمای شیعه از جمله مجلسی اول و سید نعمت اللّه جزایری گفته‌اند که این کتاب به نظر مبارک حضرت صاحب الامر علیه السلام رسیده و مورد تحسین آن حضرت قرار گرفته و فرموده است: «الکافی کافٍ لشیعتنا» . سوای صحّت و سقم این سخن، استقبال بی‌سابقۀ شیعیان به ویژه فرزانگان مکتب تشیع و اعتماد عمومی به این کتاب نشان

دهندۀ اهمیت ویژۀ آن است.

در گذشته نه چندان دور، برخی بر اساس احساس وظیفه یا سودجویی، دست به ترجمۀ کتاب‌های دینی زده‌اند، اما متأسفانه تلاش‌شان بیشتر به تخریب انجامیده است تا جذب کتاب‌خوان مذهبی. به طوری که دانشمندان و نویسندگان دلسوز فریاد برآورده‌اند.

اما چندی است که ترجمه کتاب‌های دینی رونق گرفته و مترجمان متبحّر و آگاه و دلسوز ترجمه‌های صحیح‌تری از متون روایی و دینی ارائه می‌کنند. از میان کتاب‌هایی که چندین بار ترجمه شده‌اند، می‌توان به تحف العقول ، الغارات و اصول کافی اشاره کرد.

اصول کافی پیش از ترجمه آقای صادق حسن‌زاده، چندین بار به فارسی ترجمه شده است:

. مجلۀ علوم حدیث، ش 32، مقالۀ «کتاب‌شناسی جوامع حدیثی چهارگانۀ شیعه» از حسین صفره، ص 198 [1] به نقل از معجم مؤلفی الامامیه.

2) 2) . همان.

کرده است:

ترجمۀ جدید «اصول کافی»

ترجمه‌های موجود از اصول کافی ، ضمن ترجمه به شرح و توضیح روایات نیز پرداخته‌اند. این امر اگر چه امتیازی برای آنهاست، اما ممکن است کسانی با برداشت‌ها و تفسیر آنان موافق نباشند. از سویی، مترجم بر این باور است که هر مترجمی سبک ویژه‌ای در ترجمه دارد، به همین جهت افزایش ترجمه‌های متعدد از این‌گونه آثار دو فایده دارد:

الف) به خواننده یاری می‌رساند تا ترجمۀ متناسب با ذوق و سلیقۀ خود را برگزیند، چنانچه ترجمه‌های متعدد از قرآن، نهج البلاغه و صحیفه سجادیه جای خود را باز کرده است و هر ترجمه‌ای علاقه‌مندان خاص خود را دارد.

ب) ترجمه را از حالت انحصاری خارج می‌کند.

مترجم بر آن بوده است که ترجمه‌ای روان و سلیس از متون اصول کافی ارائه دهد. وی متن کتاب را آورده و ترجمه را در صفحۀ روبه روی آن نوشته است. برای روایات شماره مسلسل گذاشته و نمایۀ آیات، روایات و اشعار را در پایان هر جلد آورده است تا یافتن حدیث مورد نظر به راحتی و آسانی صورت پذیرد. افزون بر چاپ فهرست فارسی در اول هر جلد، فهرست عربی را در آخر هر جلد گنجانده است تا کسانی که ابواب کافی را با نام‌های عربی جست‌وجو می‌کنند به راحتی به آن دست یابند.

این ترجمه بر اساس نسخه اعراب گذاری و تصحیح شدۀ استاد حسن‌زاده آملی صورت گرفته که اولین بار در 1347 ش چاپ شده است.

مترجم ترجمۀ خود را خالی از عیب و نقص نمی‌داند و «خاتم المترجمین» بودن عده‌ای را نمی‌پذیرد. وی می‌افزاید:

البته ترجمه جدید به این معنا نیست که زحمات مترجمان پیشین نادیده گرفته شود و با مشاهده چند اشتباه پیش پا افتاده در ترجمه، به آنها بی‌احترامی شود. بلکه با استفاده از زحمات پیشکسوتان و در راستای کار آنها ترجمه‌ای زیبا و شیوا در قالب تازه‌تر و رفع اشکالات آنها ارائه گردد تا نسل جوان امروز با خواندن آن احساس خستگی نکنند.

باز ترجمه جدید به این معنا نیست که کسی صلاحیت لازم را ندارد به این قلمرو وارد شود و یک ترجمه نارسا پدید آورد و با این کار اعتماد خوانندگان را از ترجمه‌های جدید سلب کند.

نکته ها

علی رغم این‌که مترجم سعی کرده است تا ترجمه‌ای سلیس و در عین حال

صحیح به دست دهد، در ترجمه لغزش‌هایی دیده می‌شود که شاید علت اصلی آن عدم بازنگری مترجم باشد. از سویی، ناشران و نویسندگان باید بپذیرند که هر چقدر هم توانا باشند، با بهره‌گیری از مهارت یک ویراستار زبده به ارزش خود می‌افزایند.

برخی از لغزش‌های این ترجمه چنین است:

. جمع پریشان، رضا مختاری، دفتر اول، مقالۀ «پژوهشی در سرگذشت شهید ثانی» ، ص 395 - 399.

ویده البیضاء وآلة السحر؟ وبعث عیسی بآلة الطب؟ . . .

وإنّ اللّه بعث عیسی فی وقت قد ظهرت فیه الزمانات واحتاج الناس إلی الطب. . . .

ابن سکّیت گوید: به امام هادی علیه السلام عرض کردم: چرا خدا حضرت موسی را با عصا و ید بیضا و وسایل جادوگری برانگیخت و حضرت عیسی را با طبابت . . . .

و عیسی علیه السلام هنگامی برانگیخت که بیماری‌های ریشه‌دار پدیدار گشته بود و مردم به طب نیاز داشتند.

شایان یادآوری است که:

الف) «آلة السحر» وسایل جادوست و جادوگری صحیح نیست و غلط مشهور است. ⁽¹⁾

. تفسیر نور علی نور، تعلیقات علامه شعرانی بر روض الجنان، ج 2، ص 1019.

ب) «الزمانات» بیماری‌هایی است که مریض مدّت طولانی از آن در رنج است به همین جهت «بیماری‌های ریشه‌دار» برای کلمۀ «الزمانات» معادل صحیحی نیست. می‌توانست آن را «بیماری‌های مزمن» ترجمه کند.

پدر روایت دیگری ابن ابی عمیر از هشام. . . .

به نظر می‌رسد غلط تایپی است و صحیح آن چنین است: و در روایت ابن ابی عمیر از هشام. . . .

گاهی ترجمه تحت اللفظی فهم ترجمه را دچار مشکل کرده است:

خدا فرماید: چون او را برابر ساختم و از روحم در او دمیدم. . . .

شاید بهتر بود چون مترجمان قرآن در برابر «فَإِذا سَوَّیْتُهُ» ، عبارتی نظیر: «پس

هنگامی که او را به اندام برآوردم» (موسوی گرمارودی) یا «چون آفرینشش را به پایان بردم» (عبدالمحمّد آیتی) یا «او را مردی کامل کردم» (علامه حسن‌زاده) استفاده می‌کرد تا جمله روشن‌تر شود.

باب أدنی المعرفة: بابی دربارۀ کمترین درجۀ خداشناسی

باب المعبود: بابی دربارۀ پرستش شده (معبود)

باب الکون والمکان: بابی دربارۀ بودن و مکان

و حال این‌که «کمترین درجه خداشناسی» یا «خداشناسی» و «پرستش» و «وجودشناسی» ساده‌تر و برای عنوان مناسب‌ترند.

دیگر این‌که بعضی از مطالب ترجمه باید به پاورقی منتقل می‌شدند:

. ج 1، ص 473، ح 579.

سخن آخر این‌که پیشنهاد می‌شود: ترجمه‌ها تفسیر گونه باشد تا همۀ نکات دانستنی - توضیح و تبیین مسائل نهفته در روایات - را در بر گیرد. و برای سهولت در چاپ و استفاده خواننده، به جای آن‌که متن در یک صفحه و ترجمه در طرف دیگر قرار گیرد و مترجم را در تنگنای جا قرار دهد، هر روایت یا هر جمله از روایات با ترجمۀ تفسیر گونۀ خود، پشت سر هم تنظیم شود و به چاپ برسد. ⁽³⁾

کتابشناسی الکافی

کتابشناسی الکافی

اشاره

کتابشناسی الکافی ⁽¹⁾

حسین صفره

چکیده

الکافی شیخ کلینی، یکی از جوامع حدیثی چهارگانه، یا همان جوامع حدیثی متقدم یا کتب اربعه شیعه است که مؤلفان دانشمند آنها به سه محمّد اوّل معروف‌اند. اینان بخش عمدۀ احادیث اهل بیت علیهم السلام را چه در اصول و چه در فروع در کتاب‌های خود گرد آوردند.

در این نوشتار برآنیم تا پس از ذکر شرح حال مختصری از مؤلف و معرفی اجمالی کتاب وی، آنچه دربارۀ این کتاب ارزشمند از قلم دانشمندان شیعه تراوش نموده است، البته بدون ادعای استقصا، به عنوان کتابشناسی آنها ذکر نماییم.

الکافی

کتاب الکافی نخستین جامع از چهار جامع حدیثی متقدم شیعه است که مؤلف آن ثقة الاسلام، شیخ المحدثین ابوجعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی (م369ق) است. وی در عصر نایبان چهارگانه امام مهدی (عج) می‌زیست. او به تحقیق و جست‌وجوی حدیث عنایت ویژه داشت و از جمعی از عالمان و مشایخ مکتب اهل بیت علیهم السلام روایت می‌کند. وی در میان محدثان، شأن والایی یافت تا آنجا که در روزگار

مقتدر عباسی رییس فقها و شیخ شیعه در ری گردید. وی به درخواست یکی از شیعیان که در نامه‌ای از وی تقاضای نگارش چنین کتابی کرد ⁽¹⁾

. الکافی، ج 1، [1] مقدمه مؤلف.

شیخ کلینی در اواخر عمر به بغداد رفت و در آنجا به نشر حدیث پرداخت.

از جمله مشایخ کلینی افراد زیررا می‌توان نام برد:

بیشتر روایات کلینی از علی بن ابراهیم و محمد بن یحیی عطار است. ⁽²⁾

از جمله کسانی که از او روایت می‌کنند، افراد زیر را نام می‌بریم:

شیخ کلینی در سال 329 ق، در بغداد بدرود حیات گفت و در باب کوفه مدفون گردید. ⁽¹⁾

. ر. ک: معالم العلماء، ص 99؛ أعیان الشیعة، ج1، ص 99؛ قاموس الرجال، ج 8، ص 437 440؛ معجم رجال‌الحدیث، ج 18، ص 50، شماره 12038؛ روضات الجنات، ج 6، ص 108؛ ریاض‌العلماء، ج 5، ص 199؛ جامع الرواة، ج 2، ص 218؛ مجمع الرجال، ج 6، ص74؛ الکامل فی التاریخ، ج 8، ص364؛ رجال الطوسی، ص 439، شماره 27؛ فهرست الطوسی، ص135؛ رجال النجاشی، ص377؛ رجال علّامه حلّی، ص 145 و 271، ش 36؛ پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه، ص 460 - 491.

شروح «الکافی»

یکی از محورهای عمده تلاش دانشمندان شیعه در حوزه حدیث، شرح و حاشیه بر کتاب‌های حدیثی است. این حرکت، که به طور عمده از اوایل قرن یازدهم هجری با ظهور اخباریگری آغاز شد، در قرن‌های بعد نیز ادامه داشت و دانشمندان شیعه در توجه به کتب مذهبی نقلی همچنان اهتمام می‌ورزیدند.

برخی از دانشمندان به شرح کامل یک یا چند جامع حدیثی پرداخته‌اند. برخی نیز بخشی از این کتب گرانسنگ حدیثی را شرح داده‌اند.

با توجه به جایگاه بلند چهار کتاب حدیث متقدم، از جمله الکافی شیخ کلینی، در بین شیعیان، دانشمندان شیعه بر تمام یا بخشی از این کتاب‌ها شرح و حاشیه بسیاری نگاشته‌اند که به ذکر آنها می‌پردازیم:

از جمله شروح و حواشی نگارش یافته بر الکافی موارد زیر را می‌توان ذکر کرد:

الدر المنظوم من کلام المعصوم از شیخ علی سبط شهید (م1104ق) . شرح کتاب اصول الکافی است که شرح کتاب عقل و کتاب علم آن به اتمام رسیده است و در

1061ق، از نگارش آن فراغت یافته است. ⁽¹⁾

. الذریعة، ج 8، ص 79. [1]

الرواشح السماویة فی شرح الأحادیث الامامیة از میر محمدباقر بن محمد حسینی استرآبادی مشهور به میر داماد (م1040ق) که شامل مقدمه‌ای در بیان اهمیت الکافی ، شرح مقدمه مرحوم کلینی در آغاز الکافی و 39 راشحه در حدیث‌شناسی است. این کتاب با تحقیق نعمت اللّه جلیلی و غلامحسین قیصریه‌ها از سوی انتشارات دارالحدیث در قم به سال 1381ش، در 360 صفحه با قطع وزیری چاپ و منتشر گردیده است. همچنین طی مقاله‌ای توسط آقای قاسم جوادی معرفی شده است. ⁽²⁾

شرح اُصول الکافی از محمد بن ابراهیم بن یحیی، صدر الدین شیرازی (م1050ق) . شرح مفصل فلسفی و حکمی بر اصول الکافی است و کتاب عقل و جهل، کتاب توحید، کتاب فضل علم وتا باب یازدهم کتاب حجت را دربر می‌گیرد که در مجموع شامل شرح 503 حدیث است و در سال 1044ق، در شیراز از تألیف آن فراغت یافته است. این شرح به تصحیح محمد خواجوی از سوی مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی در سال 1367 و 1370ش، در سه مجلد به چاپ رسیده است و مجلد سوم آن با تعلیقاتی از مولی علی نوری همراه است. ⁽³⁾

شرح اُصول، فروع و روضه الکافی از حسام الدین ملا محمد صالح بن احمد سروی مازندرانی (م1086ق) . شرحی مزجی و مبسوط است و آن را از بهترین و سودمندترین شروح الکافی می‌شمارند. وی در این شرح ایرادهای زیادی بر ملّا صدرا وارد می‌کند. به گفته شیخ آقابزرگ شرح اُصول و روضه را به اتمام رسانده و از فروع تنها زکات، صوم و خمس را نوشته است. این اثر با حاشیه علّامه شعرانی در دوازده مجلد، با ضبط و تصحیح سید علی عاشور، توسط دار احیاء التراث العربی در

بیروت به سال 1421ق، به چاپ رسیده است. ⁽¹⁾

. فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، ج 14، ص 295، ش 553 - 554؛ الذریعة، ج 14، ص 24 و ج 13، ص297؛ [1] معجم مؤلفی الشیعة، ص 381.

الشافی فی شرح الکافی از خلیل بن غازی قزوینی (م1089ق) شامل شرح اُصول و قسمتی از فروع الکافی تا اواخر طهارت به زبان عربی است. ⁽²⁾

تعلیقات علی الشافی فی شرح الکافی تعلیقاتی است بر چاپ جدید شافی که توسط عبدالحسین بن عبداللّه مظفر نجفی انجام گرفته است. جزء اوّل آن در سال 1376ق، در نجف اشرف به چاپ رسیده است. ⁽³⁾

الصافی فی شرح الکافی از خلیل بن غازی قزوینی (م1089ق) شامل شرح اُصول، فروع و روضه الکافی در 34 جزء به زبان فارسی است که به فرمان شاه عباس دوم و طی بیست سال تلاش مداوم آن را به اتمام رسانده است. روش وی بدین گونه است که ابتدا متن حدیث را به عنوان «اصل» ذکر می‌کند، سپس با عناوین «شرح» به توضیح آن می‌پردازد. ⁽⁴⁾

شرح فروع الکافی از خلیل بن غازی قزوینی (م1089ق) از اوّل طهارت تا آخر صلات. ⁽⁵⁾شیخ آقا بزرگ این شرح را با همین عنوان جداگانه ذکر کرده است. دستیابی به پاسخ این سؤال که آیا این اثر جزئی از دو شرح دیگر مولی خلیل قزوینی است یا خود اثری جداست؟ نیاز به تحقیق بیشتر دارد.

شرح اُصول الکافی از امیر محمد معصوم قزوینی (م1091ق) که تقریظ استادش میرزا رفیعا نایینی بر آن است. ⁽⁶⁾

شرح روضة الکافی (البضاعة المزجاة) از محمد بن قاریاغدی که در سال1098ق، نگارش یافته است و پر از فواید رجالی و تراجم است. ⁽⁷⁾

شرح الکافی (مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول) از علّامه محمدباقر مجلسی (م1110ق) شامل شرح اُصول، فروع و روضه الکافی که با مقابله و تصحیح سیّد هاشم رسولی محلاتی و جعفر حسینی و مقدمه سیّد مرتضی عسکری از سوی دار الکتب الاسلامیة، کتابخانه ولی عصر علیه السلام در هیجده مجلد چاپ شده است. (مجلدات مختلف آن در طی سال‌های متعدد مانند: 1353، 1363، 1374، 1379ش، چاپ یا تجدید شده است) .

مقدمه مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول از سیّد مرتضی عسکری که در دو مجلد توسط انتشارات دار الکتب الاسلامیة به سال 1373ش، چاپ و منتشر گردیده است. ⁽¹⁾

. کتابشناسی ملی ایران، نیمه اوّل 1373، ص 57.

تکملة شرح الکافی از میر محمد صالح بن عبد الواسع خاتون آبادی (م1126ق) . علّامه مجلسی هنگام وفات به دامادش، میر محمد صالح وصیت کرد تا شرح بقیه الکافی را که شامل «نصف کتاب دعاء، نصف کتاب صلات، تمام کتاب زکات و عشرة» بود به اتمام برساند. ⁽²⁾

بیانات الوافی لأحادیث اصول الکافی . این شرح از مولی محسن فیض کاشانی (م1091ق) است، لکن تدوین ایشان نیست، بلکه مجموعه‌ای از بیانات وی در خصوص احادیث اصول الکافی است که در کتاب الوافی آمده است. یکی از عالمان شیعه آن را از کتاب الوافی استخراج نموده و بر اساس ابواب اصول الکافی مرتب کرده است؛ چنان که به صورت شرحی مستقل بر اصول الکافی در آمده است. این دانشمند از روی خلوص از ذکر نام و نسب و تاریخ عصر خود اجتناب ورزیده است. ⁽³⁾

شرح روضة الکافی (نزهة الاخوان و تحفة الخلان) ازسیّد نعمة اللّه بن عبداللّه جزایری (م1112ق) . ⁽⁴⁾

شرح الکافی ازمیراسماعیل خاتون آبادی (1031 1116ق) وی استاد سیّد نعمة اللّه

جزایری بود. این شرح مبسوط و بزرگ است. ⁽¹⁾

. الذریعة، ج 13، ص 95؛ [1] تتمیم امل الآمل، ص 69.

شرح فروع الکافی از محمدهادی بن محمد صالح مازندرانی (م 1120ق) شامل شرح کتاب زکات، صوم وحج. ⁽²⁾

توضیح الکافی از محمد قاسم بن محمد رضا شریف (م 1127ق) . ترجمه و شرح روایات ایمان و کفر کتاب الکافی است که به دستور سلطان حسین صفوی نگارش یافته است وبیشتر جنبه اعتقادی فلسفی دارد. ⁽³⁾

شرح الکافی از محمد مهدی بن علی اصغر قزوینی (م 1129ق) . ⁽⁴⁾

منتخب شرح اُصول الکافی از محمد زمان بن کلبعلی تبریزی (م حدود 1131ق) . شرحی دقیق برکتاب عقل و علم الکافی است که شارح علاوه بر بررسی آرای علما نظر خود را با عنوان اقول قلت بیان می‌کند. ⁽⁵⁾

شرح فروع الکافی از یعقوب بن ابراهیم بختیاری (م 1148ق) . از اوّل کتاب زکات تا اواخر اطعمه و اشربه را در بردارد. ⁽⁶⁾

شرح التوحید من کتاب الکافی از احمد بن کمال [الدین] الشریف (ق12) . ⁽⁷⁾

شرح الکافی از نظر علی بن محسن گیلانی (م قبل از 1217ق) . شرح متوسط بر توحید اصول الکافی است. شارح از مبانی فلسفی کلامی‌استفاده می‌کند و گاه متعرض بحث رجال حدیث نیز می‌شود. ⁽⁸⁾

شرح الکافی از رفیع الدین محمد بن مؤمن گیلانی (مؤلف کتاب الذریعة الی حافظ الشریعة ) که از ابتدای اصول الکافی تا آخر کتاب جهاد واندکی از کتاب معیشت را در بر دارد. ⁽⁹⁾

هدی العقول الی احادیث الاصول از محمد بن عبدعلی آل عبدالجبار قطیفی بحرانی (م1241ق) صاحب الذریعة از مؤلف انوار البدرین نقل می‌کند: «این کتاب بزرگ‌ترین شرح الکافی است که در 14 مجلد تدوین شده است، ده مجلد آن پاکنویس گردیده و بقیه آن به صورت پیش نویس مانده است، برخی از مجلدات آن را دیدم که پر از تحقیق و تدقیق است» . ⁽¹⁾

. فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه آیة اللّه مرعشی، ج5، ص193، ش 1808 و ج 8، ص 104، ش 2908 و ج9، ص 289، ش 3492؛ الذریعة، ج13، ص100، ش 314. [1]

شرح اُصول الکافی از ملا محمد تقی گلپایگانی (م 1298ق) . ⁽²⁾

جامع الشتات فی ترجمة الروایات الواردة فی المسائل الفرعیات از محمد نصیر بن احمد نراقی (ق 13) . شرح و تعلیقه نسبتاً مبسوطی است با عناوین «قال رض» بر کتاب‌های طهارت، صلوه، زکات و خمس الکافی کلینی. ⁽³⁾

شرح اُصول الکافی از محمدباقر بن محمد ابراهیم حسینی رضوی (م 1218ق) . ⁽⁴⁾

شرح اُصول الکافی از مولی حسین سجاسی زنجانی (م پس از 1320ق) . ⁽⁵⁾

الشافی فی شرح الکافی از عبدالحسین بن عبداللّه نجفی. ⁽⁶⁾

شرح اسانید الکافی از علی بن محمد ابراهیم قمی (م1371ق) . ⁽⁷⁾

شرح و ترجمه اصول الکافی به فارسی در دو جزء از سیّد احمد بن مصطفی میرخانی (م1414ق) . ⁽⁸⁾

شرح و ترجمه اصول الکافی از کتاب ایمان و کفر تا کتاب العشرة از سیّدهاشم رسولی محلاتی که توسط انتشارات علمیه اسلامیه در تهران و به سال 1368ش، چاپ و منتشر شده است. بقیۀ اصول الکافی توسط سیّد جواد مصطفوی ترجمه و شرح گردیده است.

ترجمه و شرح اُصول الکافی از سیّد جواد مصطفوی که در تهران توسط انتشارات علمیه اسلامیه به سال 1368ش، در چهار مجلد چاپ و منتشر شده است. ⁽¹⁾

. شرح و ترجمه سه مجلد نخست از سیّد جواد مصطفوی و مجلد چهارم از سیّد هاشم رسولی است.

شرح و ترجمه اصول الکافی به فارسی از محمدباقر کمره‌ای (1281 - 1374ق) . تهران، انتشارات اسوه، چاپ چهارم، 1379ش.

ترجمه وشرح و تصحیح روضه الکافی از سیّدهاشم رسولی محلاتی که به صورت دو مجلد در یک مجلد به قطع وزیری، در تهران توسط انتشارات علمیه اسلامیه به سال 1350ش، چاپ و منتشر گردیده است. و در سال 1363 تجدید چاپ شده است.

ترجمۀ اصول الکافی به اردو از اختر عباس (احمد بخش) بن صدیق محمد نجفی (1342 - 1420ق) از عالمان شیعی پاکستان. ⁽²⁾

شرح اُصول الکافی و ترجمه آن به اردو از سیّد محمد شبر بن حسین حسینی جنفوری (ت 1308ق) . مقداری از آن در مجله دین در جنفور منتشر گردیده است. ⁽³⁾

القول الشافی فی حل اصول الکافی (ترجمه اصول الکافی به زبان اردو) از سیّد ظهور حسین بارهوی ساکن لکهنو که کتاب کفر و ایمان آن به چاپ رسیده است. ⁽⁴⁾

الشافی فی شرح اُصول الکافی از عبداللّه المظفر که در مطبعة الحدیثة در نجف اشرف چاپ و منتشر گردیده است.

حواشی الکافی

الحاشیة علی الکافی (شامل اصول و فروع) از شیخ ابراهیم بن قاسم بن محمد (م‌حدود 1095ق) ، که حاشیه‌هایی از پدرش قاسم و برادرش محمد را نیز در بر دارد. صاحب الذریعة می‌گوید: «آن را به خط وی بر حاشیه نسخه‌ای از الکافی استنساخ سال994ق مشاهده کردم» . ⁽⁵⁾

الحاشیة علی اصول الکافی از خلیفه اسداللّه اصفهانی (م969ق) . نام این اثر کشاف

حقائق الأحادیث و تنها شامل اصول است. ⁽¹⁾

. همان، ج6، ص 183. [1]

الحاشیة علی الکافی (فروع) از شیخ محمد بن زین الدین معروف به شیخ محمد سبط عاملی ( 1030 980 ق) .

الحاشیة علی الکافی از سیّد بدرالدین بن احمد حسینی که در تاریخ 1094ق، تدوین شده است. ⁽²⁾

الحاشیة علی الکافی از محمد امین بن محمد شریف استرآبادی اخباری (م1036ق) ناتمام است و از آن به شرح الکافی نیز تعبیر شده است. ⁽³⁾

الحاشیة علی الکافی از میر محمدباقر بن محمد حسینی استرآبادی، مشهور به میر داماد (م1040ق) . شیخ آقابزرگ می‌گوید: «ظاهر این است که این حاشیه غیر از شرح میرداماد بر الکافی به نام الرواشح السماویة فی شرح الاحادیث الامامیة است، چه این‌که آن کتاب با این نام معروف است» . ⁽⁴⁾باید گفت: مسلّم است که التعلیقة علی الکافی اثری غیر از الرواشح السماویة است. میرداماد پس از رواشح که مربوط به بررسی اسناد روایات است، به نگارش تعلیقه بر متون روایات الکافی پرداخته و توانسته است تا بر روایات کتاب‌های «العقل والجهل» ، «فضل العلم» ، «التوحید» و یک روایت از کتاب «الحجة» ، تعلیقاتی بنگارد. این اثر با نام التعلیقة علی الکافی در سال 1403ق، با تحقیق آقای سیّدمهدی رجایی در 405+28 صفحه در قم منتشر شده است.

آقای قاسم جوادی نیز طی مقاله‌ای در فصل‌نامه علوم حدیث، ش15، ص 187 - 196 به معرفی کتاب پرداخته است.

در واقع، نگارش رواشح به عنوان شرح الکافی شروع گردیده، ولی تقریباً همه مطالب آن مستقل است. از این رو، تعلیقه میر داماد بر الکافی جدا از رواشح چاپ شده است.

الحاشیة علی اصول الکافی ازسیّد میر ابوطالب بن میرزا بیک فندرسکی نوه

ابوالقاسم میر فندرسکی معروف. ⁽¹⁾

. همان، ج 6، ص 181، ش986. [1]

الحاشیة علی اصول الکافی . به گفته شیخ آقا بزرگ این کتاب در برخی از مجامع به سیّد بدرالدین احمد انصاری عاملی شاگرد شیخ بهایی نسبت داده شده است، ولی گمان می‌رود که مراد، سیّد نظام الدین احمد بن زین العابدین علوی شاگرد شیخ بهایی و میرداماد است. ⁽²⁾

الحاشیة علی الکافی از سیّد نورالدین علی بن ابی الحسن عاملی (م1068ق) شامل اصول و فروع و به صورت متفرقه. ⁽³⁾

الحاشیة علی الکافی میرزا رفیع الدین محمد بن حیدر طباطبایی نایینی معروف به میرزا رفیعا ( 998 - 1082ق) . قسمت‌هایی از آن در چاپ جدید الوافی انتشار یافته است. ⁽⁴⁾و اخیراً توسط آقای محمد حسین درایتی مورد تحقیق قرار گرفته است. ⁽⁵⁾

الحاشیة علی الکافی از شیخ علی صغیر بن محمد بن حسن برادر شیخ علی کبیر (م‌بعد از 1085ق) شامل کتاب توحید. ⁽⁶⁾

الحاشیة علی اصول الکافی از قاسم بن محمد بن جواد کاظمی مشهور به ابن الوندی و فقیه کاظمی (م پس از 1100ق) . ⁽⁷⁾

الحاشیة علی الکافی شیخ علی کبیر بن محمد بن حسن بن زین الدین شهید ثانی (م1104ق) ممکن است این حاشیه همان الدر المنظوم فی شرح اصول الکافی باشد. ⁽⁸⁾

الحاشیة علی اصول الکافی محمدباقر بن محمد تقی مجلسی (م1110ق) . صاحب الذریعة می‌گوید: «این حاشیه به خط پیرمحمد مقیم بن پیر نورالدین اصفهانی بر نسخه‌ای از الکافی نزد ماست و گویا نویسنده آن را از روی خط مجلسی و یا به املای

ایشان نوشته است و در حاشیه نسخه حواشی دیگری نیز به خطهای متفرقه یافت می‌شود» . ⁽¹⁾

. همان، ج 6، ص 181، ش 990. [1]

الحاشیة علی اصول الکافی از محمد حسین بن یحیی نوری، شاگرد علّامه مجلسی (م‌حدود1127 ق) . به عنوان شرح نیز یاد شده است. این حاشیه از اوّل کتاب توحید تا پایان باب «الهدایة من اللّه» و در یک مجلد نوشته شده است و نگارنده در پایان کتاب از آن به عنوان تعلیقات تعبیر کرده است. ⁽²⁾

الحاشیة علی الکافی از حیدر علی بن محمد شیروانی (بعد از 1129 ق) مبسوط است. شیخ آقابزرگ می‌گوید: «بخشی از این حاشیه که بر اوایل فروع الکافی نگاشته شده در کتابخانه حاج سیّد علی ایروانی در تبریز موجود است» . ⁽³⁾

الحاشیة علی الکافی از ابوالحسن بن محمد طاهر فتونی (م 1138ق) که شیخ آقا بزرگ می‌گوید: «آن را بر حاشیه نسخه‌ای از کتاب صلات الکافی دیدم» . ⁽⁴⁾

الحاشیة علی الکافی از احمد بن اسماعیل جزایری (م 1150ق) که شیخ آقا بزرگ آن را بر حاشیه فروع الکافی ملاحظه کرده است و تدوین نشده است. ⁽⁵⁾

شواهد الاسلام از محمد رفیع بن فرج گیلانی «ملارفیعا» (م حدود1155ق) . شرح و حاشیه مختصری بر اصول الکافی است و کتاب‌های عقل و علم و توحید و حجت را در بردارد. ⁽⁶⁾

الحاشیة علی الکافی از سیّد شبر بن محمد بن ثنوان حویزی (م 1190ق) . اندک و شامل قسمت‌هایی از اصول الکافی است. تاریخ نگارش آن به خط خود ایشان 1186ق، است. ⁽⁷⁾

الحاشیة علی الکافی از علی بن زین الدین عاملی (ق 12) شامل کتاب توحید از اصول است. ⁽¹⁾

. روضات الجنات، ج1، ص 128، ش 173 و الذریعة، ج 7، ص 183. [1]

الحاشیه علی الکافی ازعبد النبی بن محمد طسوجی (م1203) . ⁽²⁾

الحاشیة علی شرح الکافی از عبد العزیز بن احمد شیرازی (ق13) . حاشیه‌ای برشرح اُصول الکافی تألیف ملّاصدرا شیرازی است که شامل بخش عقل و علم و در سه مجلد است. ⁽³⁾

تعلیقات علی الکافی (الاصول و الفروع و الروضه) ⁽⁴⁾از علی اکبر غفاری. ایشان اصول، فروع و روضه الکافی را مقابله و تصحیح نموده‌اند و با تعلیقات سودمندی که از شروح مختلف بر گرفته‌اند، به همراه تعلیقاتی از خود ایشان توسط انتشارات دار الکتب الاسلامیة به سال 1362 و 1363ش، چاپ و منتشر گردیده است.

فهرست، معجم، صحاح و. . . الکافی

فهرس الکافی و ابوابه و احادیثه والجرح و التعدیل لرواته از صدر علاء الملک بن عبدالقادر حسینی (زنده در 985ق) . تعداد احادیث هر باب را ذکر می‌کند و صحیح، حسن، موثق وضعیف آن را معین می‌کند و احوال راوایان آن را از جهت جرح و تعدیل بیان می‌کند. وی آن را در مدت شصت روز و به درخواست یکی از دوستان صمیمی خود نگاشته است. وی در 17 جمادی الثانی به سال 985ق، از نگارش آن فراغت یافته است. ⁽⁵⁾

المعجم المفهرس لألفاظ الاصول من الکافی از علیرضا برازش، که توسط سازمان

چاپ و انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی در دو مجلد چاپ و منتشر گردیده است.

المعجم المفهرس لألفاظ اصول الکافی از الیاس کلانتری که آن را در دو بخش تنظیم نموده است:

این کتاب از سوی انتشارات کعبه در تهران به سال 1363ش، به چاپ رسیده است. ⁽¹⁾

. راهنمای پژوهش، ص 244.

الهادی الی ألفاظ اصول الکافی از جواد مصطفوی که در مشهد مقدس توسط انتشارات آستان قدس رضوی به سال 1364ش، چاپ و منتشر گردیده است.

صحیح الکافی از محمدباقر بهبودی

از جمله تلاش‌هایی که در دوره معاصر انجام گرفت، استخراج صحاح کتب اربعه توسط آقای محمدباقر بهبودی است. وی، چنان که خود تصریح می‌کند، احادیث معتبر کتب اربعه را با توجه به شرایط اعتبار در متن و سند و به تشخیص خویش مشخص نموده است. ⁽²⁾به گفته ایشان، وی احادیث هر یک از کتب اربعه را جداگانه تنظیم نموده تا نام کتب اربعه پا بر جا بماند و حق مؤلفان آنها ضایع نگردد. علاوه بر این، عناوین ابواب و شماره احادیث کتب اربعه به همان صورت اصلی منعکس شده است تا بازبینی و وارسی آن بر پژوهندگان و ناقدان آسان گردد.

از چهار کتابی که آقای بهبودی در این باره تألیف نمود، متن عربی دو کتاب با عنوان‌های صحیح الکافی و صحیح من لایحضره الفقیه چاپ و منتشر گردید و متن و ترجمه سه کتاب هم با عناوین گزیده الکافی در شش مجلد، گزیدۀ من لایحضره الفقیه در دو مجلد و گزیده تهذیب الأحکام در پنج مجلد توسط انتشارات کویر چاپ و انتشار یافت.

قابل ذکر است که کار آقای بهبودی گرچه از سیره علمی و فنی دقیقی پیروی می‌کند اما در عین حال، از سوی برخی از دانشمندان شیعه با اعتراض‌هایی روبه رو

شد و ایشان نیز به آن اعتراض‌ها و مخالفت‌ها پاسخ‌هایی داده است. ⁽¹⁾

. ر. ک: «در عرصه روایت و درایت حدیث» ، محمدباقر بهبودی، نشریه کیهان فرهنگی، سال سوم، 1363ش، 7 - 11؛ نیز: پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه، مجید معارف، ص 448.

گزیده الکافی از محمدباقر بهبودی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1363ش.

منتخب اصول الکافی از یکی از عالمان شیعه (سال 1000ق) . ⁽²⁾

الدرر الکافی و الغرر الشافی المنتخب من اصول الکافی از سیّد محمد بن علی حسینی امینی معاصر بافقی یزدی ساکن مشهد که در 15 شوال 1361ق، از نگارش آن فارغ گردیده است. این منتخب در موضوع اخلاق، آداب و. . . است. ⁽³⁾

الأولیات مما أودعه فی الکافی ، گزینش و ترتیب از محمد حسین بن علی موحد حججی که توسط انتشارات خیام در قم به سال 1362ش، چاپ و منتشر گردیده است. ⁽⁴⁾

ثلاثیات الکلینی و قرب الاسناد از امین ترمس عاملی، که توسط مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، در قم به سال 1417ق، در445 صفحه چاپ و منتشر گرده است.

مؤلف مقدمه‌ای درسه فصل و 127صفحه برای کتاب نوشته است. وی اصطلاح ثلاثیات نزد شیعه و سنی را در فصل دوم و مشایخ کلینی، مشایخ کلینی، اصحاب امام صادق علیه السلام و شرح حال کلینی و راویان را در فصل سوم بیان کرده است. و در پایان به شیوه و ترتیب احادیث کتاب و نسخه‌های مورد استفاده خود می‌پردازد. ⁽⁵⁾

درخشان پرتوی از اصول الکافی از محمد حسینی همدانی نجفی، گزیده و ترجمه‌ای از اصول الکافی است که توسط خود ایشان در قم به سال 1363ش، چاپ و منتشر گردیده است. مجلد پنجم کتاب در سال 1369ش، چاپ شده است. کتابشناسی ملی ایران، نیمه دوم 1370ش.

گزیده‌ای از اصول الکافی در مبانی دین اسلام از علی اصغر خسروی شبستری که در

تهران توسط انتشارات امیری به سال 1351ش، در 270 صفحه رقعی چاپ شده است. ⁽¹⁾

. همان، تابستان 1351، ص 15.

احادیث منتخب از روضه الکافی ، نگارنده و مترجم: محمد امین رضوی. این کتاب در تهران توسط هیأت مکتب النبی صلی الله علیه و آله به سال 1351ش، چاپ و منتشر گردیده است. ⁽²⁾

دفاع عن الکافی از ثامر هاشم، حبیب العمیدی، شامل بررسی همراه با نقد و تطبیق نسبت به مهم‌ترین شبهات طرح شده دربارۀ کتاب الکافی شیخ کلینی. این کتاب توسط مرکز مطالعات اسلامی غدیر در قم به سال 1374ش، چاپ و منتشر شده است. ⁽³⁾

بحوث حول روایات الکافی از امین ترمس العاملی. یک بررسی نقادانه نسبت به کتاب الکافی شیخ کلینی است که مجموعه‌ای از فواید مهم در دو علم رجال و حدیث را نیز به همراه دارد. این کتاب از سوی انتشارات دار الهجرة در قم به سال 1373ش، منتشر گردیده است.

پانصد و یک درس مقدس از صادق میر شاه ولد. گزیده اصول الکافی کلینی است همراه با ترجمه فارسی و معرف ابواب و عناوین اصول الکافی . این کتاب در مشهد مقدس توسط نشر رستگار به سال 1373ش، در 638صفحه چاپ و منتشر گردیده است. ⁽⁴⁾

اخلاق دینی در اندیشه شیعی (شرح و تحلیل اخلاق اصول الکافی ) از سیّد محمد نصر اصفهانی، که توسط انتشارات نهاوندی، در قم، سال 1378ش، به چاپ اوّل رسیده است.

کتاب الخمس از سیّد سبط الحسن فتح پوری هندی (مولود 1328ق) . شیخ کلینی در کتاب الکافی کتابی را با عنوان خمس قرار نداده است و روایات مربوط به خمس را در جاهای پراکنده‌ای از کتاب خود درج کرده است. سیّد سبط الحسن فتح پوری هندی آن روایات را استخراج و در مجموعه‌ای با عنوان کتاب الخمس تدوین نموده است. ⁽⁵⁾

رسالة فی شأن الکافی و الکلینی از شیخ آقابزرگ. ⁽¹⁾

. الذریعة، ج 11، ص 302. [1]

داستان‌های اصول الکافی از محمد محمدی اشتهاردی که در دو مجلد توسط دفتر نشر معارف اسلامی در قم به سال 1373ش، چاپ و منتشر شده است.

گزیده اصول کافی از محمدکاظم بهنیا که توسط مرکز فرهنگی انتشاراتی رایحه در تهران به چاپ رسیده است.

واژه‌های اخلاقی از اصول کافی از ابراهیم پیشوایی ملایری که توسط دفتر تبلیغات اسلامی در قم چاپ و منتشر شده است.

الکلینی والکافی از عبدالرسول الغفار که در یک مجلد توسط مؤسسة النشر الاسلامی در قم چاپ شده است.

الکلینی و خصومه از عبدالرسول الغفار که در دارالمحجة البیضاء در بیروت چاپ و منتشر گردیده است.

الحسین و عاشوراء فی الکافی از حسین صولی که در یک مجلد توسط «المرکز الاسلامی للتراث» در بیروت چاپ و منتشر گردیده است.

فهارس الکافی از یوسف البقاعی که توسط دارالاضواء در بیروت چاپ و منتشر گردیده است.

مقالات

معرفی اجمالی کتاب الشیخ الکلینی البغدادی و کتابه الکافی (الفروع) ، تألیف ثامر هاشم حبیب از محمد علی مهدوی راد (تولد1334ش) ، آینه پژوهش، اسفند1372، ص 85 - 87.

ده نکته دربارۀ «شرح اُصول الکافی » ملّا صدرا از رضا استادی، علوم حدیث، ش13، ص7 - 41 در ضمن این مقاله پاره‌ای از شروح و حواشی الکافی که قبل و بعد از شرح ملّاصدرا نگارش یافته، ذکر گردیده است.

دیدگاه‌های حدیثی ملّا صدرا در شرح اُصول الکافی از نادعلی عاشوری، علوم حدیث، ش19، بهار 1380.

نگاهی به شرح صدر المتألهین بر اصول الکافی از علی نصیری، علوم حدیث: ش24، ص 59 - 81.

مفهوم عقل از دیدگاه دو شارح اصول الکافی از عبدالحسین الکافی ، علوم حدیث، ش26، ص 96 - 119.

کافی در آیینه پژوهش

کافی در آیینه پژوهش

اشاره

کافی در آیینه پژوهش ⁽¹⁾

حمید سلیم گندمی

چکیده

اهمیت و اعتبار کتاب کافی، نوشته ثقة الاسلام محمد بن یعقوب کلینی، جمعی از دانشوران شیعی را بر آن داشته که پژوهش‌هایی دربارۀ آن عرضه کنند. در این مقاله، شش تحقیق معرفی و نقد و بررسی می‌شود. موارد شمارۀ 1 و 2 و 6، معرفی کلّی از کتاب کافی و مؤلف آن را در بر دارند. کتاب شمارۀ 2، به چهار مبحث مهم پیرامون اصول کافی می‌پردازد: (امام مهدی (عج) ، تقیه، بداء و قرآن) کتاب شمارۀ 5، شرح ملا خلیل قزوینی (دانشمند شیعی قرن یازدهم هجری) بر کافی را می‌شناساند و کتاب شمارۀ 4، شیوه صحیح املای رجال و راویان کتاب کافی را می‌نمایاند. کتاب 1 تا 4 به زبان عربی و کتاب 5 و 6 به زبان فارسی است.

کلید واژه‌ها: کافی - کلینی، محمد بن یعقوب کلینی - کافی، راویان - کافی، شروح - کافی، اعتبار روایات - کافی، بررسی محتوایی - کافی، کتاب‌شناسی - حدیث شیعی، قرن چهارم هجری.

مقدمه

کتاب کافی به عنوان مهم‌ترین و معتبرترین کتاب حدیثی شیعه، به دلیل اعتبار و وثاقت مؤلف آن و قدمت کتاب - نزدیکی به زمان حضور ائمه معصومین علیهم السلام - مورد

توجه علما و دانشمندان و محدثان قرار گرفته و محل استناد و اعتماد محدثان، در نگارش و تدوین کتب حدیثی در دوره‌های بعد از حیات مرحوم کلینی تاکنون بوده است.

نسخه‌های خطی، چاپ‌های سنگی و سربی متعدد کافی همراه با ترجمه‌ها، شروح و حواشی بیانگر توجه خاص بزرگان اهل علم و تحقیق به این مأخذ و منبع روایی است. در این نوشتار، کتاب کافی ، مختصر و گذرا در آیینه چند کتاب و پژوهش، بررسی شده است.

1. الشیخ الکلینی البغدادی و کتابه الکافی «الفروع»

⁽¹⁾

1.1. این کتاب 495 صفحه‌ای، به عنوان پایان‌نامه دانشگاهی در مقطع کارشناسی ارشد دانشکده فقه دانشگاه کوفه به سال 1410 ق، 1989 م، 1368 ش، ارائه شده و پژوهشگر محترم با استناد و استفاده از 249 مأخذ و مصدر، پژوهشی جامع را در کتاب فروع کافی به انجام رسانیده است.

ساختار کتاب در یک مقدمه، دو باب - هر باب در سه فصل و هر فصل شامل سه تا چهار مبحث - تنظیم و تبویب شده است.

مقدمۀ کتاب توضیحاتی است کلی به ساختار ارائۀ مطالب کتاب.

2.1. در باب اول با عنوان «الشیخ الکلینی البغدادی و الحیاة الفکریة فی عصره» موضوعات زیر بررسی شده است:

در ذیل اساتید شیخ، به معرفی 12 نفر، و در ذیل شاگردان، به معرفی 23 نفر از بزرگان و دانشمندان پرداخته است.

در ذیل آثار و تألیفات، بیان می‌کند که شیخ کلینی - در مقایسه با علما و دانشمندانی چون شیخ مفید، شیخ صدوق و شیخ طوسی - از علمای کم تألیف بوده است، از این رواست که مدت‌زمان طولانی برای جمع‌آوری احادیث کافی صرف نموده است. خصوصاً این‌که مرحوم شیخ کلینی نخستین عالم شیعی است که به جمع‌آوری، تنظیم و تبویب موضوعی احادیث اهل‌بیت علیهم السلام با این وسعت و گستردگی پرداخته است. توجه به موضوعات فقهی، تاریخی، فلسفه و کلام، ادبیات، رجال و درایت حدیث در کتاب کافی ، بیانگر دقت مرحوم شیخ کلینی و صرف وقت و زمان بسیار زیاد برای گردآوری و تدوین احادیث اهل‌بیت علیهم السلام، و تحویل این امانت گران‌مایه به نسل‌های آتی است.

3.1. در باب دوم کتاب به معرفی و پژوهش پیرامون کتاب فروع کافی پرداخته است. در این باب، در ضمن سه فصل موضوعات زیر بررسی شده است.

فصل اول: معرفی کتاب کافی و تحقیق‌ها و پژوهش‌هایی که در اطراف آن شده، با تکیه بر فروع کافی.

فصل دوم: شیوه مرحوم کلینی در تدوین و ارائه احادیث فروع کافی.

فصل سوم: راویان احادیث که مرحوم کلینی در فروع کافی از طریق آنها روایات را نقل کرده است.

1.3.1. در وجه تسمیه و شهرت به کتاب کافی دو جهت بررسی شده است:

الف. مرحوم کلینی در خطبه کتاب در وصف کتاب خود ذکر کرده است که این کتاب، کافی است برای همه فنون علم دین و یا در آخر کتاب الطهاره آمده است:

هذا آخر کتاب الطهارة من کتاب الکافی و هو خمسة و اربعون باباً.

استاد علی اکبر غفاری بیان می‌کند که این کلام در همۀ نسخه‌های کافی می‌باشد که احتمال دارد کلام صادره از خود کلینی باشد و یا از اولین کاتبان کافی باشد.

ب. نام کتاب، برگرفته از کلام مشهور «الکافٍ لشیعتنا» باشد.

به هر حال، شهرت کتاب کافی بسیار زیاد است و در مبحث دوم فصل اول باب

دوم کتاب، با عنوان «شهرة الکتاب» بیان و کلام تعدادی از علما و فقها دربارۀ کافی ذکر شده است.

شیخ مفید در تصحیح الاعتقاد گوید: «هو من اجل کتب الشیعة و اکثرها فائدة»

صاحب الذریعه گوید: «و هو اجل الکتب الاربعة الاصول، المعتمد علیه، لم یکتب مثله فی المنقول من آل الرسول» . ⁽¹⁾

. الذریعه، ج 17، ص 245. [1]

در ذیل تلاش علما پیرامون کافی ، گزارشی مختصر پیرامون نسخ خطی اصول / فروع / روضه کافی شروح و حواشی، پژوهش‌های موضوعی خاص، برگزیده‌های کافی ، ترجمه‌ها، چاپ‌ها و فهارس و راهنماهای کتاب کافی آورده است (ص 158 - 177) .

معرفی 21 شرح، 26 حاشیه، برگزیده‌ها و چاپ‌های متعدد، بیانگر توجه خاص علما به کافی است. به نظر می‌رسد قدیم‌ترین اختصار و برگزیدۀ کافی ، منتخب اصول الکافی شیخ صدوق می‌باشد که نسخۀ خطی آن در کتابخانۀ عمومی امیر المؤمنین علیه السلام در نجف به شمارۀ (1635 / 6، ج 1) موجود است.

2.3.1. در فصل دوم به بررسی روش مرحوم کلینی در فروع کافی از حیث شیوۀ اسناد احادیث، شیوۀ ارائه متن احادیث و روش تدوین و تصنیف احادیث پرداخته است (ص 181 - 260) .

3.3.1. در فصل سوم، شرح حال مختصر 93 نفر از کسانی که مرحوم کلینی از آنها نقل روایت کرده، همراه با تعداد روایات هر یک را ذکر کرده و پس از آن موارد احادیث روایت شده با الفاظ «عن العدة» را به اختصار، معرفی و گزارش کرده است (263 - 359) .

براساس این فهرست، بیشترین احادیث روایت شده از علی بن ابراهیم بن هاشم ابو الحسن القمی - از مشایخ شیخ کلینی - است که در فروع کافی 3355 روایت می‌باشد و در کل کتاب کافی 7068 روایت از طریق او می‌باشد.

2. دفاع عن الکافی، ثامر هاشم حبیب العمیدی، دو جلد. قم: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة،

1415، 768 +789 صفحه

گروه اول، به دیدۀ ارج‌گزاری به آن نگریسته‌اند، گرچه خود را از بحث و بررسی‌های علمی در مورد آن بی‌نیاز ندیده‌اند. کتاب‌های حدیثی و فقهی و شیعۀ امامیه، گواه روشن بر این مدّعا است. امّا در میان دانشمندان گروه‌های دیگر، کسانی بوده‌اند که به شیوۀ غیر علمی، اشکال‌هایی بر کافی وارد ساخته‌اند. اینان، ذهن و اندیشۀ افرادی را که فرصت و حوصلۀ ژرف‌نگری و بازکاویِ سخنان را ندارند، نسبت به این کتاب شریف، مکدّر ساخته و نوعی بدبینی در مورد این کتاب جاودانه در آنان پدید آورده‌اند، بدون این که آن تشکیک‌ها مبنا و جایگاه علمی داشته باشد.

با توجه به این مقدمه، نویسندۀ کتاب، پس از نگارش و نشر الشیخ الکلینی البغدادی و کتاب الکافی که عمدتاً حول محور فروع کافی بود، پژوهش‌های خود را دربارۀ کافی - با تکیه بر بخش اصول، و به ویژه از دیدگاه نسبت‌هایی که به آن کتاب و پیرو آن به شیعۀ امامیه می‌دهند - ادامه داد. و کتاب دفاع عن الکافی بدین‌سان پدید آمد.

2.2. مؤلف، کتاب را در دو مقدمۀ کوتاه و چهار باب اصلی سامان داده است.

مقدّمۀ اول، به معرفی کتاب و مؤلف بزرگوار آن اختصاص دارد (ج 1، ص 25 - 42) . و

مقدمۀ دوم، شامل بحث‌های اساسی و زیربنایی در مورد امامت و خلافت الهی است، مانند: مبانیِ قرآنی و حدیثی آن، ویژگی‌های امام به ویژه عصمت، جایگاه نصّ در امامت الهی. در این بخش، آیۀ تطهیر، ⁽¹⁾

. سورۀ احزاب، آیۀ 33.

پس از این دو مقدمه، چهار باب اصلی کتاب بدین ترتیب آغاز می‌شود:

باب اول - پاسخ به پرسش‌ها و پندارها در مورد امام مهدی علیه السلام (ج 1، ص 167 - 611) .

باب دوم - پاسخ به مطالبی که در مورد احادیث تقیه در کافی گفته‌اند (ج 1، ص 613 - 739) .

باب سوم - بداء و پاسخ به تهمت‌ها و افترائاتی که به شیعه در مورد آن زده‌اند (ج 2، ص 7-213) .

باب چهارم - نسبت دادن عقیده تحریف قرآن به شیعه و پاسخ آن (ج 2، ص 215 -503) .

پس از این چهار باب، در فصل «خلاصةالبحث و نتائجه» (ج 2، ص 505 - 568) خلاصه‌ای از کل مطلب کتاب آمده است.

پایان‌بخش کتاب، چهار فهرست فنی (آیات، احادیث، اعلام، منابع) است. آن‌گاه فهرست اجمالی و فهرست تفصیلی مطالب کتاب در پی می‌آید.

قبل از مرور کلی بر مباحث کتاب، باید تذکر داد که در میان 672 منبع این کتاب، نزدیک به نیمی از آن مصادر اهل تسنن است که از سویی کتب مرجع آنان (در حوزه تفسیر، حدیث، فقه، کلام، تاریخ و مانند آن) و از سوی دیگر، کتاب‌های ردّ بر شیعه را - که در سال‌های اخیر در مصر و اردن و عربستان و پاکستان و. . . منتشر شده - در برمی‌گیرد.

کثرت منابع، بیان رقیق مشخصات کتاب‌شناسی آنها و اشاره دقیق به نشانی مطالب در پانویس‌ها، اعتماد خواننده را به کتاب برمی‌انگیزد.

1.3.2. باب اول:

این باب، خود در حد کتابی مستقل - بیش از 440 صفحه - مباحثی دربارۀ حضرت مهدی علیه السلام دربر دارد، با این عناوین:

. سخنان ابن خلدون، فقدان صحیح مسلم و بخاری از این احادیث، اختلاف و تعارض احادیث مهدویت و. . . .

در این فصل، توضیحات مبسوط در مورد جفر، احادیث «لاتخلو الارض من حجة» ، حدیث «من مات ولم یعرف امام زمانه. . .» ، احادیث شباهت قضاوت امام مهدی به قضاوت حضرت داود علیه السلام، ادله ولادت حضرت مهدی علیه السلام و اعترافات دانشمندان اهل تسنن ⁽²⁾بر آن، تهمت سرداب، طول عمر امام عصر (عج) و علامات ظهور را می‌خوانیم.

2.3.2. باب دوم:

این باب نیز سه فصل دارد:

کرده‌اند تا اختلاف در سخنان خود را توجیه کنند. پاسخ تفصیلی به این سخنان را بر اساس آیات و احادیث، در این فصل می‌خوانیم.

کسانی که بر رد کافی مطالبی نوشته‌اند، به شانزده حدیث در این مورد تمسک کرده‌اند که تمام آنها در این فصل بررسی می‌شود، از جمله بحث اصحاب کهف که ذیل حدیث چهارم مورد کنکاش دقیق قرار می‌گیرد.

3.3.2. باب سوم:

اصول بحث بداء چیست؟ آیا بداء عقیده‌ای است که از یهود به مذهب شیعه راه یافته است؟ نویسنده ضمن پاسخ به این پرسش، سخنان جمعی از مفسران اهل تسنن را می‌آورد که دربارۀ امکان تغییر قضا و قدر، و نیز دربارۀ محو و اثبات سخن رانده‌اند.

4.3.2. باب چهارم:

نویسنده در این باب، ثابت می‌کند که عقیده به تحریف قرآن، بیش از کتب شیعه، در کتاب‌های اهل تسنن بیان شده است. در ضمن این فصل، به پرسشی فرعی - اما مهم - پاسخ داده می‌شود که آیا نگاه شیعه به کتاب کافی ، مانند دیدگاه اهل تسنن در مورد صحیح بخاری است؟ نویسنده در همین باب، بیان می‌دارد که احادیثی که در کتاب کافی آمده و مخالفان، آنها را دال بر تحریف دانسته‌اند، به معنای تحریف نیست، بلکه توضیحات تفسیری امامان معصوم علیهم السلام بر آیات است.

در پایان باید گفت: این کتاب، با زاویه دید خاص خود، جای خالی را در پژوهش‌های مربوط به کتاب کافی و به عبارت بهتر، در مورد عقاید شیعه امامیه، پر کرده است. چنین پژوهش‌هایی به طور پیوسته باید ادامه یابد تا جدیدترین پرسش‌ها

را دربارۀ این کتاب جاودانه و دیگر آثار ارزشمند شیعی را پاسخ گوید.

3. الکلینی والکافی

⁽¹⁾

1.3. نویسنده، این کتاب را براساس پژوهشی در دانشگاه علیگرۀ هند، به سامان آورده و در هفت فصل عرضه کرده است:

فصل اول - تاریخ تدوین حدیث در شیعه: مدینه، کوفه، قم، بغداد، نجف، کربلا، خراسان، لکنهو (ص 13 - 110) .

فصل دوم - کلین، تحولات تشیع در ری، زندگی‌نامه مختصر ثقةالاسلام کلینی (ص 111 - 220) .

فصل سوم - اوضاع سیاسی در زمان ثقةالاسلام کلینی: خلفای عباسی، دولت آل‌بویه، حوادث مختلف در آن زمان، هجرت کلینی به بغداد (ص 223 - 267) .

فصل چهارم - گزارش علمی از زمان کلینی: معتزله و بزرگان و عقاید و گروه‌های آنها در بصره و بغداد، اثر معتزله در نظام فکری آن دوره، اشاعره و برخی از عقاید آنها، تفاوت‌های فکری امامیه با آن دو گروه (ص 269 - 313) .

فصل پنجم - نقش شیخ کلینی در اظهار و ترویج عقاید مکتب اهل‌بیت علیهم السلام: توحید، امامت، عقل (ص 315 - 378) .

فصل ششم - دربارۀ کتاب کافی : انگیزۀ تألیف، تعداد احادیث، چگونگی تقسیم و تبویب، دیدگاه‌های دانشمندان، ویژگی‌های کافی، کتاب‌نامۀ کافی شامل شروح، تعلیقات، ترجمه‌ها، اختصارها، فهرست‌ها، نسخه‌های خطی و چاپ‌های آن (ص 389- 467) .

فصل هفتم - «عدة من اصحابنا» در سندهای احادیث کافی چه کسانی هستند؟ عده‌ای که از احمد بن محمد اشعری نقل می‌کنند، نام‌ها و شرح حال مختصر آنان. عده‌ای که از احمد بن محمد برقی نقل می‌کنند و. . . .

بدین‌سان، نویسنده در این فصل، بیست گروه از راویان را برمی‌شمارد که

ثقةالاسلام کلینی به جای بیان تفصیلی تک‌تک نام‌های آنها، به عنوان «عده» از آنها نام می‌برد. آن‌گاه شرح حال مختصری از آن راویان را بیان می‌دارد (ص 469 - 552) .

در پایان نویسنده، بر روش‌های علمی صحیح که میان شیعه امامیه رواج دارد، تأکید می‌کند.

کتاب با فهرست 288 مأخذ کتاب و فهرست تفصیلی مطالب، پایان می‌یابد.

2،3. این کتاب، از آن رو که دست‌نامه‌ای مختصر و گویا در شناخت کافی است، باید پیراسته از خطاهای مطبعی عرضه شود. به‌جاست که ناشر در چاپ‌های بعدی، به این نکته توجه کند. همچنین فهرست‌های فنی و نمایه موضوعی برای چنین کتابی بسیار ضرورت دارد. امید است با رفع این کمبودها، گامی به پیش در راه شناساندن جاودانه کتاب کافی به پیش نهیم.

همچنین به دلیل کمبود منابع تحلیلی به زبان فارسی دربارۀ کافی ، پیشنهاد می‌شود که این کتاب با ترجمه و تحریر مجدد در کسوت کتابی دانشگاهی عرضه گردد تا زمینه پژوهش‌های بعدی برای دانشجویان مبتدی یا متوسط رشته‌های علوم حدیث هموار شود.

4. اضبط المقال فی ضبط اسماء الرجال

⁽¹⁾

1.4. این اثر از جمله آثار و تألیفاتی است که از جنبه‌ای خاص به کتاب شریف کافی پرداخته است.

مؤلف محقق آن با تسلط بر علم رجال به شیوه‌ای محققانه به ضبط اسامی رجال، انساب، کنیه‌ها و القاب پرداخته است.

تألیف و تدوین کتاب در 17 ربیع‌الثانی 1388 ق، برابر با 23 تیرماه 1347 ش، به پایان رسیده است.

رساله استاد آیت‌اللّه حسن‌زاده آملی در اختیار مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی

قرار گرفته و با تحقیق و پژوهش محققان ارجمند، سید محمد کاظم مدرسی یزدی، فاضل عرفان و محمد کاظم محمودی آماده چاپ و نشر گردید.

ساختار اثر، با فهرست کتاب، مقدمه مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی، مقدمه تحقیق، مقدمه مؤلف و متن (اسامی به ترتیب حروف الفبا) تنظیم شده است.

در مقدمه تحقیق به قلم سید محمد کاظم مدرسی یزدی ضمن بحثی کوتاه در علم درایة الحدیث، بحث در ضبط اسماء و انساب و کنیه‌ها و القاب را از مباحث علم درایةالحدیث برشمرده که دانستن آن برای اهل حدیث بسیار ضروری است و بدون توجه به این فن، خطا و اشتباه در بیان و استناد به رجال، بسیار خواهد بود.

دقت در ضبط صحیح اسامی راویان حدیث بسیار مهم است و حتی علم اسماء رجال به عنوان نیمی از علم حدیث قلمداد شده است.

محقق کتاب، نمونه‌ای از اشتباه در ضبط اسماء راویان حدیث را بیان کرده است.

روش تحقیق و شیوه‌های ضبط اسامی، همراه با ذکر عناوین مصادر و مآخذ تحقیق در این مقدمه بیان شده است.

2.4. متن اثر از صفحه 17 تا 200 به ترتیب حروف الفبای عربی تنظیم شده است. الفاظ، واژه‌ها و اسامی با دقت در اعراب صحیح کلمات آورده شده است. از جمله:

اُبَیْربن العلاء: بنو أبیر قبیلة

وعصمة بن اُبیر جمالی (در ردیف ع نیز ذکر شده)

عویف بن الاضبط بی اُبیر صحابی ایضاً (ص 18) (در ردیف ع نیز ذکر شده)

اثیع بن الی شرح بن سدد و قیل: وُثَیْع،

زید بن اثیع و یقال یُثَیع (ص 19)

در ابتدا مؤلف قصد داشته که فقط به ضبط رجال کتاب کافی بپردازد و در چاپ اول نیز به عنوان ملحق کتاب کافی در سال 1347 منتشر شده است. در ادامه کار، موارد مشتبه در قاموس ذهبی و فیروزآبادی نیز به آن افزوده شده است و محققان اثر حاضر نیز در تکمیل آن با مراجعه به ده‌ها مصدر دیگر کوشیده‌اند. به هر حال این اثر علیرغم حجم کم، حاصل یک عمر تلاش و کوشش است و مأخذی بسیار مهم در کنار مطالعات و تحقیقات حدیثی به شمار می‌رود.

5. الصافی فی شرح الکافی

⁽¹⁾

جمله این شروح: شرح اصول کافی / نصیرالدین محمدبن محمدبن حسن طوسی (قرن 7) ، شرح الکافی / شیخ قطیفی بحرانی (قرن 10) ، شرح اصول الکافی / ملاصدرالدین (قرن 11) ، مرآة العقول / مولی محمد باقر مجلسی (قرن 11) ، شرح اصول کافی / محمد صالح مازندرانی (قرن 11) ، الوافی / ملامحسن فیض کاشانی (قرن 11) ، و. . . را می‌توان نام برد.

الصافی فی شرح الکافی از جمله شروحی است که تاکنون به صورت تحقیقی منتشر نشده است.

2.5. شارح: ملاخلیل بن غازی قزوینی (1001-1089 ق / 1593-1678م)

فقیه اصولی محدث ادیب، زادۀ قزوین و ملقب به «برهان العلماء» بود. معاصران او از جمله شیخ حر عاملی، ⁽¹⁾

. امل الآمل، ج 2، ص 112.

3.5. شیوه نگارش کتاب، چنین است که ابتدا متن احادیث را تحت عنوان «اصل» می‌آورد، سپس نکات صرفی، نحوی، فقهی، قرآنی، تاریخی و. . . را تحت عنوان «شرح» بیان می‌دارد. پس از آن، ترجمه حدیث را همراه با خلاصه توضیحات خود، با عنوان «معنی» می‌افزاید.

نسخه‌های خطی مجلدات مختلف این شرح و نیز نسخه‌های چاپ سنگی آن در برخی از کتاب‌خانه‌ها موجود است. تحقیق و تصحیح بخشی از شرح کتاب الایمان

والکفر نیز در قالب سه عنوان پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد در دانشگاه قم ارائه شده است، با این مشخصات:

. این سه عنوان پایان‌نامه در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه قم، بخش پایان‌نامه‌های «فلسفه و کلام اسلامی» به شماره‌های 33 و 38 و 54 موجود است.

بدین ترتیب، از 91 (باب الاصلاح بین الناس) تا آخر کتاب الایمان و الکفر، تحقیق شده است.

4.5. امتیازات کتاب، بر اساس نوشته‌های دو تن اخیر در مقدمه‌های پایان‌نامۀ دوم و سوم، چنین است:

مانند این نمونه: فلا قرّب‌اللّه دارک، ترجمه: خانه‌ات خراب شود، چرا آمدی؟ (باب 125، حدیث 8) .

به‌جاست که بقیۀ اجزای این شرح ارزشمند نیز به همین صورت، در برنامه کار پژوهشی دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه قرار گیرد و این کتاب نفیس، احیا شود.

6. پژوهشی در زمینه کتاب کافی و مؤلف آن

⁽¹⁾

1.6. این کتاب از جمله معدود آثار فارسی است که به صورت مستقل و به بیان ساده و روان دربارۀ کتاب کافی نگارش شده است. آثار فارسی مستقل دربارۀ کافی بسیار اندک است و فقط در برخی ترجمه‌های فارسی در ضمن مقدمه‌ها توضیحاتی دربارۀ کتاب کافی ارائه شده است.

2.6. کتاب در یک مقدمه و هفت فصل و در 256 صفحه چاپ و منتشر شده است. متن اصل کتاب از فصل اول تا فصل هفتم (ص 15- 230) می‌باشد، در پایان هر فصل، خلاصۀ مطالب همان فصل آورده شده است. پاورقی‌های فصول بعد از فصل هفتم آمده و در پایان نیز فهرست تفصیلی مطالب و فهرست منابع کتاب ذکر شده است.

موضوعات اصلی کتاب و به تعبیری فصول هفتگانه کتاب به شرح زیر می‌باشد:

فصل اول - اهمیت حدیث نزد شیعه امامیه

فصل دوم - سیر تدوین حدیث در اسلام

فصل سوم - حالات کلینی

فصل چهارم - کتابشناسی کافی

فصل پنجم - صحت کافی

فصل ششم - صحت کتب قدما و ضعف اصطلاح متأخرین

فصل هفتم - پاسخ به شبهه‌ها

3.6. مروری کلی بر موضوعات کتاب.

1.3.6. فصل اول کتاب در پنج بخش به بررسی موضوعات زیر پرداخته است.

ائمه علیهم السلام و اخذ علم و حدیث از ایشان با نقل احادیث ثقلین، سفینه، مدینه علم، تأکید ائمه علیهم السلام بر احادیث و حفظ و کتابت آنها با استناد به پنج روایت از جمله: «اعرفوا منازل شیعتنا علی قدر روایتهم عنا و فهمهم منا» : منزلت شیعیان ما را از میزان روایتی که از ما نقل می‌کنند و فهمی که از ما دارند، بشناسید.

2.3.6. فصل دوم در دو بخش مستقل به سیر تدوین حدیث در اسلام، می‌پردازد:

بخش اول تدوین حدیث در بیان شیعه.

بخش دوم تدوین حدیث در اهل سنت.

در هر دو بخش وعده داده شده که سیر تاریخی تدوین حدیث، بررسی مختصر شود و تصنیف و تألیف جوامع حدیثی گزارش شود.

اصول اربع مائه یا 400 رساله که اصل نامیده می‌شوند، زیربنای اولیه و بنیادین جوامع حدیثی شیعه را تشکیل می‌دهند. مطالب این اصول مستقیماً یا با یک واسطه از امام علیه السلام و یا از راوی امام علیه السلام نقل شده است.

در سیر تدوین اهل سنت، بیشتر به موضوع منع از نشر و کتابت حدیث و سرنوشت برخی از راویان و ناقلان حدیث اهل‌بیت علیهم السلام پرداخته شده است و برخلاف آنچه که در آغاز فصل وعده داده شده سیر تدوین و تألیف جوامع حدیثی بسیار گذرا مطرح شده و جای آن دارد که با تفصیل و تحقیق بیشتری به این موضوع پرداخته شود.

3.3.6. سرگذشت مختصری از صاحب کافی مرحوم محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی را با اشاره به اوضاع سیاسی - اجتماعی و اعتقادی ری، راویان و محدثان ری، مشایخ و اساتید کلینی، شاگردان مرحوم کلینی، مهاجرت به بغداد، جایگاه کلینی در نزد علمای اهل سنت و شیعه آورده است. در پایان این فصل فهرستی شامل 27 منبع و مأخذ در مورد مرحوم کلینی ذکر شده است.

4.3.6. فصل چهارم به کتاب‌شناسی کافی اختصاص دارد. در این فصل، انگیزۀ تألیف کتاب کافی به نقل از مرحوم کلینی در مقدمه کتابش، مدت تألیف (حدود بیست سال) ، بهره‌گیری مرحوم کلینی از اصول اربعمائه در تصنیف و تألیف کافی ، ابواب و تعداد احادیث کافی ، اسناد روایات کافی ، معرفی راویان «عدة من اصحابنا» و ستایش

کافی در کلام بزرگان را آورده است.

5.3.6. در فصل پنجم ذیل عنوان صحت کافی به بررسی معنای اصطلاح «صحیح» در نظر دو گروه از محدثان (قدما و متأخرین) می‌پردازد و نتیجه می‌گیرد که کافی مطابق اصطلاح قدما صحیح است و در این خصوص به 11 مورد از سخنان قدما استناد می‌کند.

صحیح بودن احادیث احادیث کافی را از نظر اصطلاح متأخرین نیز بررسی کرده است و بیان می‌دارد مطابق اصطلاح متأخرین، تعداد روایات صحیح کافی طبق یک نظر، بالغ بر 5072 حدیث می‌باشد. ⁽¹⁾

. لؤلؤة البحرین، ص 395.

6.3.6. به دنبال بحث از اصطلاح صحیح در نظر قدما و متأخرین، فصل ششم کتاب را به بررسی صحت کتب قدما و ضعف اصطلاح متأخرین اختصاص داده است. این فصل، در حقیقت ترجمه فایدۀ نهم از دوازده فایده‌ای است که شیخ حر عاملی تحت عنوان «خاتمه» در آخرین جلد از کتاب وسائل الشیعه آورده است.

مرحوم شیخ حر عاملی با بیان بیست و دو دلیل، به بررسی ضعف اصطلاح متأخرین در مورد معنای «صحیح» پرداخته است.

7.3.6. در فصل هفتم با عنوان «پاسخ به شبهه‌ها» به بررسی چند شبهه پیرامون اعتبار و صحت کتاب کافی پرداخته است و ضمن طرح اجمالی شبهه، پاسخ شبهه‌ها را بیان کرده است.

قبل از ورود به طرح شبهه‌ها، در ضمن مقدمه‌ای هفت نکته را متذکر شده که توجه به این نکات به فهم پاسخ‌ها کمک می‌کند.

همان‌گونه که ناشر در آغاز این کتاب یادآور شده است، این کتاب پایان‌نامه دانشگاهی کارشناسی ارشد بوده که در سال 1365 تهیه و تدوین شده است. امید است در چاپ‌های بعدی، ضمن بازنگری در کتاب و تحقیق بیشتر، نکات تکمیلی و تحقیقی بحث‌های مطرح شده فراهم آید.

دفاع عن الکافی

دفاع عن الکافی

اشاره

دفاع عن الکافی ⁽¹⁾

سینا معرفت

چکیده

این مقاله به معرفی کتاب دفاع عن الکافی اختصاص یافته و به بررسی مباحث آن در چهار باب پرداخته است. شبهات دربارۀ حضرت مهدی علیه السلام، شبهات مطرح شده دربارۀ تقیه، بداء و افتراها و تحریف قرآن عناوین باب‌های اشاره شده است.

کتاب دفاع عن الکافی از آثار محققانۀ ثامر هاشم حبیب عمیدی است که در مرکز الغدیر وابسته به مؤسسۀ دایرة المعارف فقه اسلامی در دو مجلد، جلد اول در سال 1415 ق و جلد دوم در 1416 ق به چاپ رسیده است. نویسنده با بررسی آثار علمای اهل سنت، به ایرادات آنها به کافی پاسخ داده است. هر چند عنوان کتاب نشان می‌دهد که تدوین آن برای دفاع از کافی است، اما بیشتر مطالب آن، نه تنها از کافی ، بلکه از مذهب تشیع دفاع می‌کند.

جلد اول را مرحوم دکتر محمد حسین روحانی ترجمه کرده و ترجمۀ جلد دوم را آقای دکتر طاهری‌نیا به عهده گرفته است. در حال حاضر ترجمۀ هر دو جلد به اتمام رسیده و بناست در مرکز الغدیر به چاپ برسد. نظر به اهمیت کتاب، به بررسی مباحث آن که در چهار باب تنظیم شده است، می‌پردازیم:

باب اول: شبهه ها دربارۀ حضرت مهدی علیه السلام

اشاره

در این باب مطالب مثبت و منفی در این زمینه، گرد آمده و در چهار فصل به بحث گذاشته شده است.

فصل اول. تحلیل اندیشۀ اعتقاد به حضرت مهدی علیه السلام

نویسنده نخست به تحلیل دیدگاه‌های خاورشناسان پرداخته و به شبهات آنان پاسخ می‌گوید و مطرح می‌سازد که عده‌ای ناآگاهانه دنباله رو آنها شدند و از درون به اسلام تاخته‌اند. مستشرقان به طرق زیر کوشیده‌اند تا رسالت پیامبر اسلام را تکذیب کنند: ریشۀ یهودی یا نصرانی قائل شدن برای اعتقاد به این اندیشه؛ منشأ این عقیده را در جهل و عقب ماندگی مسلمانان معرفی کردن؛ فقدان عدالت اجتماعی را منشأ این تفکر معرفی کردن.

فصل دوم. رد احادیث مربوط به حضرت مهدی علیه السلام توسط مخالفان

نویسنده در این فصل دلایل مخالفان این حدیث‌ها را ذکر و آنها را رد کرده است.

فصل سوم. صحیح یا متواتر دانستن روایات حضرت مهدی علیه السلام توسط اهل سنت

در این فصل علمایی از اهل سنت از قرن سوم تا عصر حاضر معرفی شده‌اند که صحت یا تواتر این احادیث را تأیید کرده‌اند. حتی برخی از این علما تواتر این قبیل روایات را جزء اعتقادات اهل سنت می‌دانند.

فصل چهارم. موضع دیگران در برابر احادیث حضرت مهدی علیه السلام در کافی

این فصل یکی از طولانی‌ترین فصل‌های کتاب است که مباحث زیر در آن مطرح شده است:

ارتباط این اعتقاد با دو کتاب جفر و کافی ؛ تناقض احادیث مربوط، در کتاب کافی ؛ احادیث مربوط به خالی نماندن زمین از حجت خدا، هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد، مهدی چونان داوود؛ سخن بی اساس دربارۀ نسخ دین محمد صلی الله علیه و آله به وسیلۀ احادیث مهدی علیه السلام؛ انکار تولد آن حضرت؛ قضیۀ سرداب؛ طول عمر آن حضرت.

باب دوم. شبهه های مطرح به وسیلۀ احادیث تقیه در کافی

اشاره

تلاش نویسنده بر این است که تمام شبهه‌ها را دربارۀ احادیث تقیه در کافی تجزیه و تحلیل کند. بدین منظور، مباحث در سه فصل تنظیم شده است:

فصل اول. تقیه و نفاق

ابتدا معنای «تقیه» و «اکراه» بررسی شده است. سپس انواع اکراه ذکر شده و با توجه به انواع آن، تقیه به واجب، حرام، مستحب، مکروه و مباح تقسیم شده است. در ادامه، نویسنده روشن ساخته است که علت نفاق و نیرنگ دانستن تقیه خلط معانی این دو اصطلاح است.

فصل دوم. ائمه علیهم السلام و تقیه

دربارۀ تقیۀ ائمه علیهم السلام شبهه‌هایی مطرح و به آن‌ها پاسخ گفته شده است؛ از جمله: عدم وجوب عمل به گفته‌های ائمه علیهم السلام به سبب احتمال تقیه بودن آنها؛ جعل تقیه برای توجیه اختلافات در سخنان ائمه علیهم السلام.

فصل سوم. احادیث تقیه و کتمان در کافی

نویسنده نشان داده است که شبهه‌های مربوط به تقیه و کتمان در کافی وارد نیست؛ زیرا آیه‌ای صریح صحت روایت کافی را تأیید کرده است یا عمل صحابه و تابعان موافق با مضمون آن حدیث است و مانند آن.

باب سوم. بداء و افتراها

اشاره

جلد دوم با این باب آغاز می‌شود. به سبب وجود احادیث بداء در کتاب کافی اتهام‌ها و مباحثی در زمینۀ بداء مطرح شده است که نویسنده در این باب به نقد و بررسی این قبیل اتهام‌ها و مباحث می‌پردازد. باب سوم از سه فصل تشکیل شده است:

فصل اول. مبانی بداء

ابتدا بداء از نظر واژه‌شناسی تعریف شده است. سپس فهم نادرست منکران آن و عدم توجه آنان به محتویات کتب شیعی تبیین شده است. در این باره، به این

موضوعات پرداخته شده است: ادعای یهودی بودن اعتقاد به بداء، افترای جعل بداء از سوی ائمۀ رافضی‌ها، امکان تغییر قضا و قدر از دیدگاه اهل سنت، محو و اثبات در نگاه مفسران اهل سنت.

فصل دوم. نسبت جهل به خداوند

ریشۀ چنین نسبتی به شیعه این است که تعریف خاصی از بداء به اشتباه به شیعه نسبت داده شده است، برای پاسخ به این اتهام، به 44 آیه، 13 روایت، اقوال علمای شیعه، و چگونگی اعتقاد شیعه به صفات الهی تمسک جسته است.

فصل سوم. جایگاه و معنای بداء از نظر شیعه

نویسنده در این فصل روشن می‌سازد که بداء در قضا و قدر غیر حتمی واقع می‌شود. در ادامه، به اعتراض‌ها و انکارها نسبت به این نوع قضا و قدر از دو جهت پاسخ داده شده است: عدم فهم درست از قضا و قدر، عدم تمییز میان تقدیر و علم.

فصل چهارم. نگاهی به احادیث بداء

این فصل عهده‌دار گردآوری احادیث بداء در کافی است. این احادیث به چهار دسته تقسیم شده‌اند: پنج حدیث دربارۀ اهمیت بداء، سه حدیث در تفسیر برخی آیات مربوط به محو و اثبات و تغییر اجل، چهار حدیث دربارۀ انواع قضا، و چهار حدیث در نفی جهل از خداوند.

باب چهارم. شبهۀ تحریف قرآن کریم

اشاره

باب چهارم، یعنی آخرین باب کتاب، سه فصل را در بر دارد:

فصل اول. طعن‌ها در ضمن طرح شبهۀ تحریف

نویسنده در ابتدا معنای تحریف و انواع آن را بیان می‌کند و سپس به اتهام‌هایی که به استناد کافی وارد شده است، پاسخ می‌گوید. موضوعات مورد بررسی، عبارت‌اند از: ادعای استناد شیعه به احادیث تحریف قرآن برای اثبات امامت، ادعای بطلان استدلال شیعه دربارۀ عدم وقوع تحریف، اتهام توطئه در احادیث کافی ، جعل حدیث در میان مخالفان، ادعای اعتقاد شیعه به صحت همۀ احادیث کافی ، کافی از دیدگاه

شیعه، صحیح بخاری از دیدگاه اهل سنت و ادعای اعتقاد کلینی به تحریف.

فصل دوم. نقد سند و دلالت روایات تحریف

در این فصل 61 روایت از کافی نقل و بررسی شده است. نویسنده با بررسی روایات تحریف نشان می‌دهد که هیچ یک از آنها بر تحریف دلالت ندارند، به علاوه بیشتر آنها از نظر سند ضعیف‌اند. با بررسی دلالت روایات کافی این امور آشکار شده است:

فصل سوم. تحریف در میان اهل سنت

نویسنده در این فصل بیان داشته است که آنچه به عنوان نشانۀ تحریف ذکر

می‌کنند، به شیعه اختصاص ندارد و از 46 منبع اهل سنت - از جمله صحاح شش گانه - صد مورد نقل کرده است که نشان می‌دهد اگر این ایرادات به شیعه وارد باشد به دیگران نیز وارد خواهد بود.

الشیخ الکلینی البغدادی وکتابه الکافی (الفروع)

الشیخ الکلینی البغدادی وکتابه الکافی (الفروع)

اشاره

الشیخ الکلینی البغدادی وکتابه الکافی (الفروع) ⁽¹⁾

محمدعلی مهدوی‌راد

چکیده

در این نوشتار کتاب الشیخ الکلینی البغدادی به صورت تفصیلی معرفی شده و ابواب آن شناسانده شده است. نویسنده در پایان مقاله متذکر شده است که این کتاب، اولین اثر تفصیلی دربارۀ الکافی است و گفته است که بهتر بود مؤلف، نام الشیخ الکلینی الرازی یا الشیخ الکلینی را بر می‌گزید؛ زیرا چنان که از شرح وی - که با دقت در همین کتاب نیز آمده - شیخ مدت بسیار کوتاهی در بغداد بوده و در این مدت زمان عنوان «بغدادی» بر نمی‌تابد.

ثامر هاشم حبیب العمیدی. (قم، مرکز النشر مکتب الإعلام الاسلامی، 1414 ق) ، 495 ص، وزیری.

«کتاب کافی ارجمندترین، گرانقدرترین و سودمندترین کتاب‌های شیعه است» . ⁽²⁾

عالم معتمد، محدث موثق، فقیه جلیل القدر، محمد بن یعقوب کلینی، در پی درخواست یکی از برادران دینی و شکایت وی از نبودن کتابی جامع اصول و فروع، کتاب عظیم، و مجموع جلیل و بی‌مانند الکافی را پی نهاد.

شیخ کلینی رضی الله عنه برای گردآوری و تدوین آن بیست سال تلاش کرد و هر جا سراغ عالمی از مشایخ حدیث را گرفت به سوی وی شتافت تا حدیثی از وی فرا گیرد. کافی

مجموعه‌ای است فراگیر مسائل اصول و فروع و در بر گیرندۀ مسائل اخلاقی، اجتماعی، معیشتی، فرهنگی و. . . مجموعۀ احادیث کافی را عالم بزرگوار، مصحّح و محقق امین و دقیق متون اسلامی جناب آقای علی اکبر غفاری با دقت شمرده‌اند، و طرق مختلفی را که شیخ کلینی رحمه الله برای برخی از احادیث نقل کرده‌اند جداگانه به حساب آورده‌اند، که بر روی هم به 15176 حدیث رسیده است. ⁽¹⁾

. مقدمۀ ترجمه و شرح اصول کافی، ص 9.

کافی از دیرباز مورد توجه و مراجعه عالمان بوده و مستندی ارجمند و کارآمد برای شناخت معارف اسلامی شناخته شده است.

دربارۀ کافی ، چگونگی تدوین و حدّ و حدود اعتبار روایات آن از دیرباز محدثان و محققان سخن بسیار گفته‌اند که از در نگریستن به آن بررسی‌ها و دیدگاه‌ها به روشنی می‌توان دریافت که الکافی از معتمدترین و ارجمندترین و استوارترین مجموعه‌های حدیثی است. ⁽²⁾

اکنون پژوهشی گسترده و سودمند را در پیش روی داریم که مؤلف در لابه لای صفحات به بررسی، تحلیل و گزارش زندگانی، آثار و مآثر محدث جلیل القدر محمد بن یعقوب کلینی پرداخته و دربارۀ بخش «فروع» کافی به تفصیل بحث کرده است. وی کتاب را در دو باب، شش فصل و یک مقدمه سامان داده است:

باب اول عهده‌دار بحث از وضع فرهنگی، سیاسی و فکری ری و بغداد است و نیز زندگانی شیخ کلینی در آن دو دیار. این باب در سه فصل تدوین یافته که فصول سه گانه آن دارای مباحثی است. در فصل اول و در ضمن چهار مبحث از حیات فکری در ری، و جریان‌های عمده فکری در آن دیار، زمینه‌ها و عوامل رشد و گسترش اندیشه در ری، وضع سیاسی و حکومتی آن سخن گفته است (23 - 45) آن‌گاه به حیات فکری و سیاسی در بغداد پرداخته و از دانش‌های رایج در آن عصر بحث کرده و چگونگی

فرق مختلف و علوم اسلامی در آن دیار را شناسانده است (46 - 64) . این فصل با همه فشردگی و کوتاهی دارای مطالب مهمی است. مؤلف کوشیده است در پرتو مطالعه‌ای بسیار گسترده و با استناد به منابع فراوان مسائل یاد شده را تبیین کند و عوامل گسترش دانش در ری و بغداد را باز گوید و نقش این همه را در قوام فکری و شخصیت علمی شیخ کلینی و تدوین کتابش نشان دهد.

در فصل دوم ضمن سه مبحث، از نام، کنیه، تبار، القاب، زادگاه، رشد و بالندگی علمی و تربیتی، وفات و جایگاه مرقد مطهر آن بزرگوار بحث کرده است. در بحث القاب با دقت تمام از چگونگی القاب و دلالت آنها به زادگاه، دانش، مسکن و صداقت و وثاقت شیخ بحث کرده است. در تاریخ وفات و جایگاه مرقد آن بزرگوار نیز اختلاف است که مؤلف در پرتو نقد و تحلیل گزارش‌ها و نقل‌ها کوشیده است دیدگاهی استوار عرضه کند (86 - 65) .

در فصل سوم و در ضمن چهار مبحث از شخصیت علمی، جایگاه فکری، استادان (95 - 89) . (استادانی که در بخش فروع کافی از آنان روایت نکرده است) شاگردان (112 - 95) ، آثار و مآثر شیخ (140 - 114) سخن رفته است. در این فصل استادان و شاگردان آن بزرگوار به اجمال معرفی شده‌اند.

کتاب‌های شیخ نیز شناسایی شده و چگونگی محتوای آنها با توجه به برخی از قرائن عرضه شده و دربارۀ کافی (بخش اصول و روضه) به تفصیل گفتگو شده است. در بخشی که از کافی سخن رفته است مؤلف با در نگریستن به اظهار نظرهای کوتاه و بلندی که شیخ در آغاز بخش‌ها و یا توضیح روایات آورده است ابعاد فکری و گسترۀ دانش شیخ را نمایانده و از شیوۀ تدوین و تصنیف کافی (به لحاظ سند و متن) به تفصیل بحث کرده است. برخی از عالمان در انتساب بخش روضۀ کافی به شیخ کلینی تردید کردند، مؤلف با توجه به اسناد روایات و شیوۀ تدوین و قرائن دیگر به نقد این دیدگاه پرداخته و نشان داده است که این بخش نیز تألیف شیخ است.

در پایان این فصل دیدگاه عالمان و محدثان و محققان را دربارۀ شیخ آورده است

که همه و همه نشانگر جایگاه بلند و مکانت عظیم آن بزرگوار در فرهنگ اسلامی است.

باب دوم یکسره دربارۀ کافی و به طور مشخص به گستردگی دربارۀ فروع کافی بحث می‌کند. این باب نیز سه فصل دارد و هر یک از فصول آن دارای مباحثی است:

فصل اول از این باب عهده دار شناسایی کتاب کافی ، جایگاه آن میان کتاب‌های حدیثی، آوازۀ کتاب در میان عالمان و فقیهان و ارجمندی و والایی آن در دیدگاه متفکران و محدثان است. وی در این مبحث، افزون بر بحث و بررسی از نام کتاب، انگیزۀ نگارش و مدت زمانی که مرحوم شیخ در تدوین آن گذرانده است؛ از مخطوطات کتاب سخن گفته و شرح‌ها، تعلیقه‌ها، چاپ‌ها و کارهای انجام شده دربارۀ آن را معرفی کرده است. یادآوری کنم که در میان ترجمه‌های فارسی آن از ترجمۀ عالم فقید جلیل القدر مرحوم دکتر سید جواد مصطفوی خراسانی یاد نشده است و از ترجمۀ استاد محمدباقر کمره‌ای در ضمن چاپ‌های کتاب یاد شده است. در ضمن فهرست‌ها نیز از فهرست دقیق و کارآمد مرحوم مصطفوی با عنوان الهادی الی الفاظ اصول الکافی که جایگاه احادیث در دو چاپ، یک ترجمه و سر شرح نشان می‌دهد یاد نشده است.

در فصل دوم از این باب از شیوۀ کلینی در تدوین احادیث «فروع کافی » به تفصیل سخن رفته است. در مبحث اول این فصل با عنوان «منهجه فی السند وتقویمه» ابتدا سند را تعریف کرده و آن‌گاه اهمیت آن را باز گفته است و سپس چگونگی اسناد احادیث کتاب را عرضه کرده و شیوۀ شیخ را در گزارش سند، اختصار سند، و چگونگی استخدام روش‌های گونه‌گون را در عرضۀ سند یاد کرده است. (218 - 181) .

مؤلف در این مبحث با توجه و دقت در چگونگی سند و تبیین و توضیحات کلینی از راویان، القاب، شغل‌ها و مکانت‌های آنها و دیگر مسائل مربوط به شناخت دقیق اشخاص نشان داده است که کلینی در چه مرتبه‌ای از شناخت حدیث و آگاهی از

رجال و احوال آنها بوده است. توجه به این نکات و ژرف بینی‌های شیخ در شناخت راویان نشان می‌دهد که جستجوگران معارف اسلامی با فقدان کتاب رجال کلینی چه مایه از آگاهی‌های سودمند و کارآمد را در شناخت اسناد احادیث از دست داده‌اند. در مبحث دوم این فصل از شیوۀ شیخ در عرضۀ متن و استوارسازی و توضیح و تبیین آن بحث کرده است. چگونگی عرضه احادیث آمیخته به آیات در آغاز این بحث آمده و آن‌گاه گزارش دقیق، توضیح‌ها، تبیین‌ها و تحلیل‌های کلینی است (اجتهادات شخصی او و یا نقل‌هایش از محدثان و راویان) دربارۀ متن احادیث، تعارض نقل‌ها، چگونگی روایات مخالف اجماع و. . . این گزارش‌ها به خوبی نشانگر عظمت علمی کلینی و شناخت عظیم و استوار آن بزرگوار است از احادیث.

فصل سوم این باب عهده دار نشان دادن موارد نقل کلینی از راویان است. مؤلف این بخش را در زیر سه عنوان آورده است: 1. نقل شیخ از غیر «عدة» ؛ در ذیل این عنوان 93 نفر به اجمال معرفی شده‌اند که شیخ مستقیم و غیر مستقیم از آنان روایت نقل کرده است. 2. نقل شیخ از «عده» ؛ در ذیل این عنوان در دو بخش عده‌ای که افراد آن معلوم است و عده‌ای که افراد آن معلوم نیست موارد نقل را گزارش کرده است.

بیفزاییم که از ویژگی‌های اسناد روایات کافی این است که شیخ، برخی از روایات را با این عنوان نقل کرده است: «عدة من اصحابنا عن. . .» .

برخی از موارد افراد این عدة معلوم هستند و مواردی نامعلوم، مؤلف در این بحث، هر دو بخش را گزارش کرده است پس از تبیین و تفصیل موارد نقل و تحلیل چگونگی آن، فهرست تفصیلی موارد، ذیل عناوین یاد شده آورده و روایات نقل شده از آنان را در فروع کافی به دقت نشان داده است.

پایان بخش کتاب با عنوان «الخلاصه» گزارش نتایج بحث و تحقیق مؤلف در این کتاب است و پس از آن فهرست منابع و فهرست تفصیلی موضوعات.

خواننده با نگاهی گذرا به کتاب الشیخ الکلینی البغدادی وکتابه الکافی «الفروع» - که اولین اثر با این تفصیل و دقت دربارۀ کتاب ارجمند و بی مانند الکافی است - در

می‌یابد که با اثری تحقیقی، سودمند و کارآمد روبه روست. مؤلف رنج گرانی را در نگارش و تدوین آن بر خود هموار ساخته است؛ که سعیش مشکور باد. امید است آثاری از این دست دربارۀ دیگر مجموعه‌های ارجمند حدیثی و محدثان و عالمان نیز سامان یابد، حق عظیم آن قله سانان بر ذمه حوزویان، به درستی گذارده شود. در پایان این نگاه یادآوری کنم که بررسی دقیق و نشان دادن مسافرت‌های کلینی به آبادی‌ها و شهرها برای اخذ حدیث در این بررسی خالی است و نام کتاب گویا «الشیخ الکلینی الرازی» و «الشیخ الکلینی» مناسب‌تر بود. تا «الشیخ الکلینی البغدادی» چنان‌که از شرح وی که با دقت در همین کتاب نیز آمده است شیخ مدت بسیار کوتاهی در بغداد بوده است و این مدت زمان عنوان «بغدادی» را بر نمی‌تابد.

دفاع از مهدویت

دفاع از مهدویت

اشاره

دفاع از مهدویت ⁽¹⁾

تلخیص و ترجمه از: سعید شفیعی

چکیده

اعتقاد به «ظهور منجی» عقیده‌ای است که کم و بیش در همه ادیان الهی ریشه دارد. در مذهب شیعه، «مهدویت» ؛ یعنی، اعتقاد به ظهور مهدی (عج) از اساسی‌ترین اصولی است که بر روایات پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام متکی است. در میان جوامع روایی، «کافی» از مهمترین آثاری است که بسیاری از روایات مهدویت را در خود گرد آورده است. در عین حال برخی خواسته‌اند با تضعیف این روایات مهدویت را محصول فشار بر شیعیان یا اختلاط آنها با فارسیان یا اسطوره پردازی آنان جلوه دهند و در این نوشتار که خلاصه ترجمه کتاب «دفاع عن الکافی» ج 1 تا صفحه 612، تألیف: ثامر هاشم حبیب العمیدی است، سعی شده است پاره‌ای از شبهات مطرح در زمینه مهدویت و مباحث مربوط، آنچنان که در کتاب کافی گرد آمده است، بررسی و به آنها پاسخ داده شود.

مقدمه

در میان کتب حدیث شریف کافی شهرتی فراوان داشته و از زمان نگارش آن تا به حال در میان علما و محدثین دارای جایگاهی والا بوده است. از ویژگی‌های ممتاز این کتاب هم عصری مؤلف با دوران غیبت صغری و بسیاری از یاران ائمه علیهم السلام است، همچنین گستردگی احادیث و حسن ترتیب آن باعث شده که علما در رفع نیازهای

خود به آن مراجعه کنند.

مؤلف از اصول اربعمائه و دیگر کتب حدیثی بهره گرفته و کتاب را در سه بخش کلی نظم بخشیده است: اصول، فروع و روضه.

اصول کافی محتوی دقیق‌ترین مباحث عقیدتی است که دلیل اهتمام بیشتر به کافی همین بخش است. فروع شامل احکام فرعیه، و روضه در بردارندۀ انواع احادیث (تفسیر، قصص انییا، خطب و مواعظ و. . .) است.

توجه به کافی به قدری بوده که نسخه‌های خطی آن به عدد 1600 می‌رسد. البته با همه مدح و ثنایی که برای کافی شده، هیچ کس مدعی قطعی الصدور بودن روایات آن نیست.

باید توجه داشت که احادیث کافی ، به اصطلاح قدما صحیح است - به این معنی که ایشان حدیث را با قرائن موجود در نظر می‌گرفتند و حکم به صحت می‌نمودند - نه در اصطلاح متأخران که حدیث متصل السند به نقل از راوی عادل امامی مذهب را صحیح می‌دانند. پس در اسانید این روایات بسیاری از غیر امامیان وجود دارند، چون ملاک، وثاقت راوی است و مذهب مخل وثاقت نیست. همچنین برخی احادیث کافی به غیر معصومان ختم شده یا گاهی در اسناد آن تابعان دیده می‌شوند.

شیخ ابو جعفر محمدبن یعقوب بن اسحاق ملقب به کلینی رازی، مؤلف کافی در نیمۀ دوم قرن سوم هجری در کلین، یکی از روستاهای ری به دنیا آمد. وی برای فراگیری علوم به بیشتر حوزه‌های علمی زمان خود سفر کرد. قبل از ورود و اقامت در بغداد، شهرت او وارد آنجا شده بود.

کلینی را از مجددین مذهب در رأس سده سوم خوانده‌اند و علمای شیعه و اهل سنت به اتفاق وی را توثیق کرده‌اند. وی علاوه بر حدیث، در تاریخ، ادبیات، رجال و دیگر علوم اسلامی هم استاد فن بوده است.

جستارهای مقدماتی پیرامون امامت و خلافت

امامت از امّ (قصد) مشتق شده و به کسی گفته می‌شود که به او اقتدا می‌کنند، چه بر راه راست باشد یا ناراست. جمع امام ائمه است و در قرآن به معانی رؤسای کفر، راه روشن و کتاب آسمانی یا دین به کار رفته است.

امام در اصطلاح، ریاست عامه در امور دینی و دنیوی است که به صورت نیابی از پیامبر صلی الله علیه و آله به یکی از افراد واگذار می‌شود و به یکی از افراد واگذار می‌شود و به آن امامت کبری گفته می‌شود، در برابر امامت صغری که امامت در نماز است.

خلافت و خلیفه در لغت و اصطلاح

خلافت در اصل از (خلف) و به معنی جایگزین به جای فردی است. خلیفه فردی است که به جای فرد قبل از خود - به دلیل غیبت یا ناتوانی یا مرگ او و یا برتری نایب - گمارده می‌شود ⁽¹⁾

. کتاب العین، الفراهیدی، ج 4، ص 26.

خلافت در این مفهوم امتداد نبوت است، پس خلیفه باید برترین و عالم‌ترین و بادرایت‌ترین مردم در زمان خود باشد و از هوای مردم پیروی نکند.

وجوب نصب امام

در مورد نصب امام چند دیدگاه مطرح است. تنها خوارج نیازی به امام نمی‌بینند و دیگران اختلاف در جهت و روش نصب امام دارند. اهل سنت معتقدند بر خداوند واجب نیست که امام را جایگزین کند بلکه بر مردم واجب است که امام را انتخاب کنند، و این وجوب طبق رأی اکثر اهل سنت و معتزله سمعی است.

اما شیعیان نصب امام را عقلاً بر خدای متعال واجب می‌دانند، البته نه به معنای وجوب تکلیفی بر خداوند، بلکه به دلیل لزوم نصب امام.

ادلۀ نصب امام

اشاره

از نظر شیعه نصب امام به چند دلیل بر خداوند واجب است، که دو دلیل عمده آن را بررسی می‌کنیم:

1. قاعده لطف

امامت لطفی است از جانب خدای متعال، چون با وجود امام اختلافات حل می‌شود، حق ضعیف از قوی گرفته می‌شود و جاهل و ناآگاه بیدار می‌شود. و بدون

امام شرع مقدس و احکام دینی و ارکان اسلام مثل جهاد، قضا، و. . . باطل می‌گردد، و خداوند بر طبق «قاعده اصلح» بهترین آنها را برای اداره امور دنیوی و اخروی آنها نصب می‌کند.

2. نیاز به بعثت انبیاء به دلیل قبح عقاب بدون بیان

این قاعده در اوصیای انبیاء نیز جاری است، چون دلیل احتیاج به امام همان دلیل نیاز به پیامبر است و به زمان خاصی محدود نمی‌شود، همچنین کتب و شرایع آسمانی نیاز به قیم دارد و در شریعت اسلام نیز بدون قیم، - به دلیل وجود احکام محکم و متشابه، مجمل و مبین، عام و خاص و. . . در قرآن - هر فرقه‌ای در تأیید مذهب خود به کتاب الهی استناد می‌ورزد و این قیم و امام است که رأی درست را بیان می‌کند.

وجوب شرط عصمت در امام

مهمترین شرط اختلافی در امام که مورد نقد بسیاری از مخالفین مذهب شیعه قرار گرفته است، عصمت می‌باشد و بویژه کتاب کافی در این زمینه بیشترین نقد را پذیرفته است.

معنای عصمت و پیشینه آن

عصمت به معنای بازداشتن و حفظ کردن است. در اصطلاح عصمت لطفی است پنهانی که خداوند به بنده خود مرحمت فرموده و بواسطۀ این لطف، انگیزه‌ای برای ترک طاعت و انجام گناه ندارد با وجودی که قدرت بر آن دارد. و یا کیفیتی نفسانی است که معصوم را به ملازمت تقوی و دوری از گناه - با وجود قدرت بر آن - بر می‌انگیزد. ⁽¹⁾

. تصحیح الاعتقاد، الشیخ مفید، ص 235.

اصطلاح عصمت از همان صدر اسلام در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام وجود داشته است، چنانچه از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل است: که «انا و علی و الحسن و الحسین و تسعة من ولد الحسین مطهرون معصومون» . ⁽²⁾

باید توجه داشت که معصوم در گناه مجبور نیست، چون در این صورت استحقاق ثواب نخواهد داشت، بلکه وی این مقام را به سبب عقل کامل و علم فراوان و تفکر و

اطاعت مداوم به دست آورده است. زیرا ارتکاب گناه به دو دلیل است: عدم آگاهی بر زشتی عمل یا مغلوب بودن عقل در مواجهه با شهوات، که معصوم از هر دو مورد برکنار است. همچنین از خطا به دور است، چون در دل واقعیات زندگی می‌کند و امکان خطا برای او نیست.

ادله عقلی عصمت

ادله نقلی عصمت

آیه اول: فرمایش خدای متعال به ابراهیم علیه السلام:

«قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی اَلظّالِمِینَ» . 2

منظور از عهد الهی در آیه، امامت است و چون در آیه فرموده است: «عهد من به ظالمین نمی‌رسد» ، امام باید معصوم از قبائح باشد. و منظور از ظالمین در آیه کسانی هستند که ابتدا ظالم بوده‌اند ولی هدایت شده و بر ایمان مرده‌اند، چون قبیح است حضرت ابراهیم از خداوند امامت مشرک یا مرتد را بخواهد. پس نفی از ظلم مربوط به کسانی است که از آغاز تا پایان زندگی ظلمی نکرده و لحظه‌ای شرک نورزیده‌اند.

آیۀ دوم: سخن خدای تعالی دربارۀ حضرت یوسف علیه السلام:

«وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأی بُرْهانَ رَبِّهِ کَذلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ اَلسُّوءَ وَ اَلْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا اَلْمُخْلَصِینَ» . 1

بازداشتن بدی و زشتی از کسی که خود را برای خدا خالص چیزی جز عصمت نیست، اما آیه اختصاص به یوسف علیه السلام ندارد، چون اعتبار به عموم لفظ است نه خصوص سبب، و از طرفی اهل بیت علیهم السلام در بالاترین مراتب اخلاص هستند. بنابراین بدی و ناپاکی از آنها به دور است.

آیۀ سوم: آیه تطهیر:

«إِنَّما یُرِیدُ اَللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ اَلرِّجْسَ أَهْلَ اَلْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» . 2

اراده طهارت در این آیه با اراده آن برای عموم مردم به دلیل وجود حصر در آیه تفاوت دارد. رجس و طهارت استعاره از گناه و عصمت است، یعنی خداوند به اراده تکوینی خواسته که اهل بیت علیهم السلام را از همه گناهان معصوم نگه دارد. اهل بیت هم طبق روایات فراوان از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله عبارت‌اند از: پیامبر صلی الله علیه و آله، امام علی علیه السلام، حضرت فاطمه الزهرا علیها السلام و فرزندان آنها امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام و نه امام از نسل امام حسین علیه السلام. ⁽¹⁾

بررسی ادعای نزول آیه تطهیر دربارۀ زنان پیامبر صلی الله علیه و آله

از تلاش‌هایی که برای کاستن شأن ائمه علیهم السلام شده است، ادعای نزول آیه تطهیر در

شأن زنان پیامبر اکرم است. عکرمه این قول را به ابن عباس نسبت داده ⁽¹⁾

. جامع البیان، ج 22، ص 7.

تعیین امام با نص است یا اختیار؟

ملاک امامت بر اساس نص است نه اختیار مردم، همانطور که برخی از علمای اهل سنت هم به آن اذعان دارند. اما باید به دو نکته توجه داشت:

شبهه بر اعتقادات اساسی مذهب شیعه

بسیاری از اهل سنت چون دکتر محمّد البنداری معتقدند که امامیه بر چند دسته احادیث متکی است:

. التشیع بین مفهوم الائمه و المفهوم الفارسی، محمد البنداری، ص 146.

پاسخ اجمالی شبهه

که مورد اشکال‌هایی از قبیل: تعارض با شهادتین و عدم درستی ترخیص در نماز و روزه و. . . و برتری دادن ولایت بر شهادتین قرار گرفته است اما این اشکالات از چند جهت مردود است:

الف) این روایات با روایاتی که در آن از شهادتین نام رفته معارض نیست، چون شهادتین اساس و عنوان اسلام است و روایات بسیاری در خود کتاب کافی به آن اشاره دارد. ⁽³⁾

ب) ولایت بر شهادتین برتری داده نشده، زیرا اساساً شهادتین در این روایت ذکر نشده است.

ج) ترخیص در این روایات به معنی ترخیص برای همه مکلفین نیست، بلکه فقط برای معذورات است، مثل عدم وجوب حج برای کسی که استطاعت ندارد.

د) در مورد ولایت و شناخت آن معذور نیست، همانطور که در روایت آمده: «من مات و من لم یعرف امام زمانه مات میته جاهلیة» . ⁽⁴⁾

ادله نص و تعیین در امامت

الف) ادله عقلی

اما کسانی که تعیین جانشین را به اهل حل و عقد واگذار کرده‌اند به خطا رفته‌اند، زیرا با توجه به علم پیامبر صلی الله علیه و آله به جدایی و اختلاف میان اصحاب و امت تفویض امر به آنها محال است و اگر بگوییم ایشان علم به اختلاف امت نداشته‌اند، به نقضی بزرگ قائل شده‌ایم. ⁽¹⁾

. المراصد علی شرح المقاصد، السید علی المیلانی، ص 26.

ب) ادله نقلی

قرآن

شدند و تقاضای دیدن خدا را کردند. پس اگر انتخاب پیامبر الهی صحیح نباشد، چگونه اختیار امر امت به مردم عادی واگذار گردد؟

الف) «الذین» صیغه جمعی است که مراد از آن فرد است. و این برداشت نمونه‌هایی دیگر در قرآن دارد.

ب) جمله «وَ هُمْ راکِعُونَ» حال از ضمیر فاعلی «یوتون» است.

ج) لفظ «ولی» طبق شواهد قرآنی، روایی و لغوی به معنای اولی به تصرف است.

روایات

1. حدیث متواتر غدیر

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در حجة الوداع پس از نزول آیه «یا أَیُّهَا اَلرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ. . .» 3 مردم را جمع کردند و فرمودند: «من کنت مولا فعلی مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه» این جریان به طرق متعددی نقل شده است و متواتر است و حدود 30 کتاب ویژه آن نوشته شده است. ⁽²⁾

همچنین سبب نزول آیۀ اکمال «اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ. . .» 5 این روایت بوده است، چون با امر ولایت علی علیه السلام دین کامل شد.

نظرات مخالفین حدیث غدیر

الف) عده‌ای در تواتر یا دلالت حدیث مناقشه کرده‌اند. افرادی چون ابوزهره، دکتر احمد جلی و شیخ نعمانی، «ولی» را به معنی یاور یا دوست و محب دانسته‌اند و ریاست و تصرف حضرت علی علیه السلام را منکر شده‌اند. ⁽³⁾

ب) عده‌ای چون ابن تیمیه و دکتر احمد شبلی در صحت حدیث غدیر مناقشه کرده‌اند. ⁽¹⁾

. منهاج السنة، ابن تیمیه، ج 4، ص 12؛ هویة التشیع، ص 32.

بررسی نظرات مخالفین

الف) تواتر حدیث غدیر: این حدیث در میان اهل سنت به 790 (هفتصد و نود) طریق نقل شده است و طبق تعریف حدیث متواتر: - حدیثی که روات آن به تعدادی برسند که توافق آنها بر کذب عادتاً محال باشد - این حدیث قطعاً متواتر است و هیچ حدیثی - به جز احادیث ظهور مهدی علیه السلام - به این تعداد راوی نمی‌رسد. طبق شمارش علامه امینی در الغدیر این حدیث را 130 صحابی و 84 تابعی روایت کرده‌اند و بسیاری از علمای اهل سنت به صحت آن اعتراف کرده‌اند. ⁽²⁾

در ضمن اشاره صحابه به رفع ید و نمایان شدن زیر بغل علی علیه السلام در روز غدیر ثابت کننده استناد این روایت به حس و مشاهده است نه این‌که صرفاً عقلی و غیر حسی باشد.

ب) دلالت حدیث غدیر: دیدیم که مخالفان صرفا لفظ «مولی» را در حدیث غدیر به معنای یاور یا دوست می‌دانند، اما دلایلی که دال به معنی «اولی به تصرف و امر» است:

نیز مؤید مطلب است.

2. حدیث ثقلین

عن زید بن ارقم و زید بن ثابت عن النبی صلی الله علیه و آله قال: یا ایها الناس انی ترکت فیکم ما ان اخذتم به لن تضلوا: کتاب اللّه و عترتی اهل بیتی.

این حدیث به لفظ «و عترتی» در حد تواتر از اهل سنت نقل شده است، تا جایی که طرق آن به صحابه به بیش از صد طریق می‌رسد، اما با این حال ابوزهره غیر منصفانه به کلینی در مورد این حدیث تاخته است. ⁽¹⁾

. الامام الصادق، ابوزهره، ص 199.

دلالت حدیث: با توجه به این‌که تمسک به قرآن و هادی و امیر قراردادن آن در هر امری واجب است و این‌که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بر تمسک به قرآن و عترت با همدیگر امر فرموده است، پس پیروی از اهل بیت علیهم السلام و امیر قراردادن آنها بر هر مسلمانی واجب است و مخالفت با آن دو ضلالت و گمراهی است.

3. حدیث منزلت

رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که حضرت علی علیه السلام را به عنوان جانشین خویش در مدینه در غزوه تبوک می‌گماردند فرمود: «انت منی بمنزله هارون من موسی الا انه لا نبی بعدی» و این حدیث صحیح و مورد اتفاق شیعه و اهل سنت است. ⁽²⁾

دلالت حدیث: از پیامبر اکرم به قطع رسیده است که فرمودند: «اللهم فاشرح لی صدری و یسّرلی امری و اجعل لی وزیرا من اهلی علیا اشدد به ازری» ⁽³⁾و این دعا تصریح دارد که حضرت درخواست جانشین فرموده‌اند.

علاوه بر آن که وظیفه‌ای که حضرت موسی علیه السلام به هارون واگذار کرد خلافت در

قومش بود «وَ قالَ مُوسی لِأَخِیهِ هارُونَ اُخْلُفْنِی فِی قَوْمِی» . 1

4. حدیث دار

در روز عشیرة الأقربین که پیامبر صلی الله علیه و آله خویشان خود را به اسلام فراخواند و تقاضای یاری کرد، کسی جز علی دعوت حضرت را اجابت نکرد و همان‌جا بود که در شأن علی فرمود: «هذا اخی و وصیی و خلیفتی فیکم. . .» . ⁽¹⁾

البته برخی گفته‌اند: منظور از آن وصایت در اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و ادای دیون اوست، چون در آن زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در هراس بوده و نیاز به وصی داشته است، اما وصی خاص نه وصی عام.

اما این سخن گزاف است، چگونه پیامبر صلی الله علیه و آله از مشرکین در هراس بوده، حال آن که بر فراز کوه‌های مکه آشکارا فریاد توحید سر می‌داده است؟

برخی شبهات و خرافات پیرامون ظهور حضرت مهدی علیه السلام

فصل اول: بررسی اندیشه اعتقاد به حضرت مهدی علیه السلام

اشاره

روایات مربوط به حضرت مهدی علیه السلام در کتاب شریف کافی مورد بیشترین تعرضات قرار گرفته است و راویان و محدثان بزرگ شیعه به وضع و ترویج آن متهم شده‌اند.

مستشرقین و اعتقاد به مهدی علیه السلام

در مطالعات مستشرقین تفکر اعتقاد به مهدی به عوامل گوناگونی نسبت داده شده و سپس این تفکر از بنیان مردود، و حتی یک اسطوره دانسته شده است. برای مثال فلوتن این عقیده را به دلیل علاقه شرق به روشنایی و نابودی ظلم و جهل در آینده می‌داند و سبب آن را فشار بر شیعه ذکر می‌کند. ⁽²⁾دونالدسن می‌گوید: به احتمال قوی خفقانی که در زمان امویان بر دولت اسلامی وارد شده و مانع عدل و برابری شد، از عوامل پیدایش این تفکر است. ⁽³⁾

اقتداء به مستشرقین و تقلید از آنها

متأسفانه برخی از مسلمین هم تحت تأثیر مستشرقین قرار گرفته در مورد تفکر اعتقاد به مهدی علیه السلام نظراتی مانند آنان دارند. شیخ احمد ابوزهره - استاد الأزهر - این تفکر را به دلیل آن می‌داند که مذهب شیعه آمیخته به افکار فارسی و گرایش‌های فلسفی است و چون فارسیان عقیده به وراثت داشتند و یا حتی گرایش به یهودیان در آنها موجود بود این عقیده را پدید آورده‌اند. ⁽¹⁾

. الامام زید، ابوزهره، ص 101.

به صورت کلی نظرات مستشرقین و مقلدان آنها بر حول دو محور است:

نقد و بررسی نظرات مستشرقان و مقلدان آنان

اولاً باید اذعان کرد که اعتقاد به ظهور منجی در آخر الزمان یک اعتقاد جهانی است و همه ادیان و بیشتر ملت‌ها به آن پایبندند.

ثانیاً این اعتقاد از ابتکارات شیعه نیست، بلکه همه مسلمانان بر ظهور حضرت مهدی علیه السلام اجماع دارند، اختلاف در مصداق است نه اصل ظهور. حتی منکران این عقیده - همچون ابن خلدون و احمد امین - هم به اجماع مسلمانان بر این امر اعتراف دارند. تنها تفاوت دو فرقه این است که اهل سنت معتقدند مهدی علیه السلام هنوز متولد نشده در حالی‌که شیعه وی را فرزند حسن بن محمد العسکری علیه السلام می‌دانند. پس اعتقاد به ظهور مهدی علیه السلام از مروجات شیعه نیست، بلکه همه مسلمانان به آن اعتقاد دارند و در

غیر این صورت دیگر مسلمانان آن را انکار می‌کردند.

افسانه ابن سبا و تأثیرپذیری تشیع از یهود

گفته شده که عقیده ظهور مهدی علیه السلام را ابن سبا وارد شیعه کرده و اهل سنت هم از شیعه تأثیر پذیرفته‌اند.

در جواب باید دانست که علامه عسکری در کتاب عبد اللّه بن سبا با دلایل قوی وجود چنین فردی را رد کرده است و اگر هم وجود چنین فردی را بپذیریم، نقش پیامبری به او داده‌ایم که فکری جدید وارد اسلام کرده است؟ !

اما تهمتی که شعبی - مصاحب عبدالملک بن مروان - به تشیع وارد کرده است از این هم پوچ‌تر است. وی گمان کرده است که اصل تشیع از یهود است، در حالی‌که اساساً اثری از روایات عبداللّه بن سبا در احادیث شیعه نیست.

امامت و تشیع فارسی

ادعا شده که اصل مذهب تشیع از فارس‌هاست، زیرا فارسیان به پادشاهی و وراثت اعتقاد داشته و انتخاب را نمی‌شناخته‌اند و این چنین احمد امین علاقه فارس‌ها به علی علیه السلام را به سبب ازدواج فرزندش حسین علیه السلام با دختر یزدگرد ساسانی می‌داند. ⁽¹⁾

. المهدی و المهدویة، احمد امین، ص 29.

بررسی این نظر

اساساً اگر چنین است که تشیع به دلیل پیوند ائمه علیهم السلام با ایرانیان به وجود آمده ایرانیان باید به تسنن می‌گراییدند، چون محمدبن ابی بکر و عبداللّه بن عمر هم با دختران یزدگرد ازدواج کردند، همچنین بسیاری از خلفای اهل سنت مادران غیر عرب دارند از جمله: یزیدبن ولید، منصور عباسی، هارون، معتصم و. . . . ⁽²⁾

علاوه بر آن بزرگان اهل سنت اغلب ایرانی بوده‌اند، مثل رؤسای مذاهب اربعه - جز احمد بن حنبل - مؤلفان کتب اصلی حدیث و. . . ، اما اساساً بذر تشیع را خود رسول اللّه صلی الله علیه و آله پاشید و اولین شیعیان علی علیه السلام سلمان و ابوذر و مقداد بودند، همانطور

که احمد امین نیز اذعان کرده است.

در ضمن پیدایش شیعه محصول فشارهای سیاسی و بی عدالتی نیست، بلکه شیعه طبق آیات و روایات وجود حجت الهی را لازم می‌داند.

فصل دوم: احتجاجات منکرین احادیث مهدی علیه السلام

احتجاج اول: تضعیف احادیث مهدی علیه السلام توسط ابن خلدون

اشاره

تضعیف احادیث مهدی علیه السلام توسط ابن خلدون از احتجاجات مهم در این زمینه است که دیگران نیز از وی تبعیت کرده‌اند، و به رد این نظریه و گفته‌های دیگر علما درصحت احادیث توجه نکرده‌اند، علاوه بر آن چنین تضعیفاتی طبق اعتراف اهل علم درایه، معتبر نیست و موجب تضعیف روایات آن نمی‌گردد. برای بررسی بهتر به نقل نظرات ابن خلدون و سپس نقد آن می‌پردازیم:

وی می‌گوید: «در طول اعصار، در میان عموم مسلمانان چنین شهرت دارد که در آخرالزمان مردی از اهل بیت ظهور کرده و عدل را برپا می‌کند و مهدی نام دارد. . . و در این مورد به احادیثی که بزرگان حدیث آورده‌اند استناد می‌کنند، این احادیث را نقل و انکار و طعن علما را بررسی می‌کنیم. ولی باید توجه داشت که جرح بر تعدیل مقدم است. پس اگر در برخی رجال سند طعنی به واسطه غفلت، ضعف یا سوء حفظ و. . . وارد شد، به صحت حدیث ضربه وارد می‌کند.» ⁽¹⁾

. تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 555 - 556، الفصل 52.

نقد و بررسی سخن ابن خلدون

اولاً جمله «در میان مسلمانان چنین شهرت دارد» خود اعترافی است بر صحت برخی احادیث زیرا «رب مشهور لا اصل له» البته بهتر بود می‌گفت: «متواتر و مشهور میان مسلمانان. . .» تا فرق مشهور در میان مردم و اهل حدیث مشخص گردد. ثانیاً انکار علما به اصل اعتقاد به ظهور مهدی علیه السلام نیست، بلکه در صحت برخی روایات است. ثالثاً صحابه و همچنین علمای حدیثی که وی ذکر کرده در این مورد بسیار بیشترند. در ضمن در مورد تقدم جرح بر تعدیل میان علما اختلاف است.

بررسی تضعیفات ابن خلدون

. مجلۀ تراثنا، العدد 32، بحث نقد الحدیث.

2) 2) . تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 567. [1]

3) 3) . معجم احادیث المهدی، ج 1، ص 126-130.

4) 4) . تاریخ ابن خلدون، ج 565، ص 1. [2]

5) 5) . تاریخ ابن خلدون، ج 1، ص 561. [3]

میان آنها اعتراف کرده است. پس چگونه استاد سائح مغربی می‌گوید: ابن خلدون احادیث مهدی علیه السلام را کاملاً بررسی و یک به یک تضعیف کرده است؟ حتی اگر فرض کنیم، وی تمام احادیث را بررسی و با همین نسبت (1941) احادیث را تصحیح و رد می‌کرد، بازهم 338 حدیث صحیح باقی می‌ماند که برای تواتر کفایت می‌کند.

احتجاج دوم: عدم ذکر احادیث مهدی علیه السلام در صحیحین

اشاره

دومین استدلالی که پیرامون ابن خلدون در انکار صحت احادیث مهدی علیه السلام آورده‌اند، این است که این احادیث در صحیحین نیامده است. حتی احمد امین به این اعتبار، چنین احادیثی را وضع شده توسط دو فرقه سنی و شیعه می‌داند. پس حتی اگر این احادیث به تواتر هم برسد، ارزشی ندارد و نمی‌تواند جزء عقاید اهل سنت باشد.

نقد و بررسی

اولاً متذکر می‌شویم که تعریف خبر متواتر هیچ ارتباطی با ذکر حدیث در صحیحین ندارد و عدم ذکر حدیث در آنها زیانی به تواتر آن وارد نمی‌کند. ثانیاً ادعای عدم وجود احادیث مهدی علیه السلام در صحیحین به دلیل عدم علم و احاطه بر این کتب است زیرا عدم وجود لفظ مهدی علیه السلام در صحیحین دلیل بر آن نیست که صاحبان این کتب، حدیثی در مورد مهدی آخرالزمان ذکر نکرده‌اند، احادیثی آورده‌اند که پیوندهای محکم با مهدی علیه السلام دارد حتی قسمت‌هایی از احادیث مهدی علیه السلام وجود دارد که شارحان این کتب به ارتباط این موارد با احادیث مهدی علیه السلام اشاره کرده‌اند مثلاً احادیثی که از خلیفه عادل - بدون تصریح به لفظ مهدی - سخن گفته‌اند و محدثین تصریح کرده‌اند که خلیفه عادل همان مهدی است. ⁽¹⁾

. البیانات، ابوالاعلی المودودی، ص 161.

حتی حدیث «المهدی حق من ولد فاطمه» ⁽²⁾که امروزه در صحیحین وجود ندارد، اما چهار نفر از بزرگان اهل سنت (هیثمی - متقی هندی - محمدبن علی الصبان و حسن العدوی) اذعان کرده‌اند که این حدیث در صحیح مسلم بوده و امروزه از این کتاب حذف شده است.

. تهذیب التهذیب، ابن الحجر، ج 9، ص 125؛ الصواعق المحرقه، ص 165؛ اسعاف الراغبین، الصبان، ص 140.

2) 2) . صحیح البخاری، ج 4، ص 205.

3) 3) . ر. ک: سنن الترمذی، ج 5، ص 152.

4) 4) . ر. ک: فتح الباری، ج 6، ص 383؛ ارشاد الساری، ج 5، ص 419؛ عمدة القاری، ج 16، ص 39؛ فیض الباری، ج 44، ص 4؛ حاشیة البدر الساری، ج 4، ص 44.

5) 5) . صحیح مسلم بشرح النووی، ج 18، ص 38.

6) 6) . ر. ک: الحاوی للفتاوی، ج 2، ص 59.

7) 7) . همان، ج 2، ص 74.

احتجاج سوم: اختلاف و تعارض در احادیث مهدی علیه السلام

اشاره

گفته‌اند احادیث وارده در مورد مهدی علیه السلام مختلف بوده و با یکدیگر در تعارض است، پس همه رد می‌شود، زیرا صدور سخنان متعارض از پیامبر صلی الله علیه و آله ممکن نیست، بنابراین ادعای تواتر هم صحت ندارد.

مثلاً استاد سائح مغربی می‌گوید: بعضی از این احادیث بیان می‌دارد که مهدی علیه السلام هاشمی است، برخی دیگر از اهل بیت است دسته سوم از بنی عباس و دسته چهارم از پسران فاطمه و از ولد حسین و گاهی از ولد حسن با این وجود پس تواتر معنایی ندارد. ⁽¹⁾

. تراثنا و موازین النقد، السائع المغربی، ص 187.

نقد و بررسی

قضیه مهدی علیه السلام هم از این قبیل است. البته در موارد بسیاری این چنین است مثلاً در عقاید، صفات الهی مطرح است و صفت قدرت از جمله صفاتی است که در جزئیات آن اختلاف بسیار است، گروهی قدرت را عین ذات می‌دانند و گروهی زائد بر ذات، گروهی آن را از صفات متکثره و گروهی واحده می‌دانند و. . . اما هیچ کس خداوند را ناتوان نمی‌داند. یا در مثال‌های فقهی مثلاً در مورد وجوب قطع دست دزد اختلافی نیست. اما در جزئیات آن مثل مقدار قطع، مقدار دزدی موجب قطع و. . . اختلاف است. پس اگر استدلال منکران مهدی علیه السلام مبنی بر این‌که اختلاف در فروع

موجب رد اصل می‌شود را بپذیریم چیزی از اسلام باقی نمی‌ماند.

جعل و تحریف برخی احادیث در این زمینه

. المنار المنیف، ابن القیم، ص 139.

2) 2) . مقتل الحسین، المقرم، ص 139.

ولی در خُلق مانند او نیست. ⁽¹⁾

. سنن ابی داود، ج 4، ص 108، باب المهدی.

بررسی: این حدیث تحریف شده است، چون در دیگر نقل‌ها (ترمذی، نسائی و بیهقی) به‌جای حسن، حسین آمده است و احتمال تصحیف وجود دارد ⁽²⁾در ضمن حدیث منقطع بوده حجت نیست، زیرا ابواسحاق حداکثر در هفت سالگی حضرت علی علیه السلام را دیده و روایت او از حضرت ثابت نشده است، همچنین راوی اول حدیث (هارون بن مغیره) مجهول است.

بررسی: اولاً چنین احادیثی با روایاتی که مهدی علیه السلام را از ولد امام حسین علیه السلام و فاطمه الزهرا علیها السلام می‌داند، تعارض ندارد، زیرا شرط تعارض تساوی دو طرف معارضه است اما از طرفی این احادیث نزد خود اهل سنت نیز صحیح نیست و بر فرض صحت هم چون تعداد و شهرت احادیث اول بیشتر است، و تعداد و شهرت از مرجحات است، تعارض پیش نمی‌آید.

اختلاف در اسم پدر مهدی علیه السلام

از عوامل ادعای تعارض در احادیث امام زمان علیه السلام که منکرین مهدویت به آن استناد می‌کنند، اختلاف در اسم پدر مهدی علیه السلام است. زیرا برخی احادیث بیان می‌دارد که اسم پدر حضرت، عبداللّه است، مانند حدیث (اسمه اسمی و اسم ابیه اسم ابی) .

بررسی: این حدیث مخالف اصول مذهب شیعه است که مهدی علیه السلام را فرزند امام حسن عسکری علیه السلام می‌دانند اما باید گفت چنین حدیثی اولاً به اصل عقیده مهدویت ضربه‌ای نمی‌زند، چون از جزئیات آن است. ثانیاً حافظان بزرگ در اهل سنت (ترمذی، ابن داود، بیهقی، البانی و. . .) حدیث را به گونه‌ای دیگر نقل کرده‌اند. یعنی در کتب آنها، قسمت آخر حدیث (اسم ابیه اسم ابی) ذکر نشده است و حدیث را به شکلی که منکران گفته‌اند، هیچ یک از این افراد نقل نکرده‌اند. ⁽³⁾

به نظر می‌رسد، حافظان اهل سنت به اضافه بودن قسمت آخر حدیث - که توسط یکی از روات برای نسبت دادن مهدی علیه السلام به محمدبن عبداللّه بن حسن مثنی یا محمدبن عبداللّه بن منصور وضع شده است - آگاهی داشته‌اند.

اختلاف حدیث در مورد مدت حکومت مهدی علیه السلام

احادیث در این زمینه از پنج تا چهل سال را بیان کرده‌اند و برخی این اختلاف را دلیل رد مهدویت دانسته‌اند.

بررسی: هیچ مسلمانی - شیعه و سنی - اصل مهدویت را به دلیل عدم توافق احادیث در این زمینه رد نمی‌کند، البته این احادیث قابل جمع هم می‌باشد، چون تفاوت‌ها از جهت ظهور، قوت و. . . است. مثلاً چهل سال به اعتبار همه زمان حکومت حضرت، هفت سال به اعتبار زمان قدرت حکومت و بیست سال حد وسط است.

این حدیث را ابن ماجه در سنن روایت کرده است.

بررسی: اگر چه با توجه به احادیث فراوان و صحیح دیگر که علما و محدثان بزرگ نقل کرده‌اند و بر صحت آنها نظر داده‌اند، چنین حدیثی نمی‌تواند دلیلی برای منکران باشد، اما به هر حال این حدیث نزد اکثر علما مردود است و راویان آن - از جمله محمد بن خالد - تضعیف شده است.

احتجاج چهارم: عدم معقولیت احادیث مهدی علیه السلام

اشاره

از دیگر استدلالات مقلدان ابن خلدون، این ادعاست که احادیث مهدی علیه السلام معقول نیست. احمد امین می‌گوید: «ابن خلدون در تضعیف این احادیث تنها به نقد سند نپرداخته، بلکه متن آنها را نیز مخالف عقل یافته است» . ⁽¹⁾

. تراثنا و موازین النقد، ص 186 نقلاً عن احمد امین.

فرید وجدی هم در موسوعه خود پانزده حدیث در این زمینه ذکر کرده آنها را غیر معقول و اسنادش را ضعیف می‌داند.

بررسی

اولاً ضعف اسناد چنانکه گفته شد پذیرفته نیست و اکثر علمای اهل سنت این احادیث را صحیح دانسته‌اند. اما در مورد ادعای غیر معقول بودن این احادیث باید گفت: موضوع ظهور مهدی علیه السلام محال عقلی نیست تا منجر به رد آن شود، حتی در روایات پیامبر صلی الله علیه و آله پیش بینی‌های دیگری مثل خروج عاشیه بر امام علی علیه السلام شهادت امام حسن و امام حسین علیهما السلام و جز آن وارد شده که به وقوع پیوست وظهور مهدی علیه السلام عجیب‌تر از اینها نیست.

در ضمن عقل بسیاری از حقایق را درک نمی‌کند و چنین نیست که هر چه عقل درنیافت اصلی نداشته باشد مسائل مربوط به ملاحم و فتن در آخر الزمان از این قبیل است و عقل راهی به آن ندارد ⁽¹⁾

. ر. ک: المهدی المنتظر و العقل، محمد جواد مغنیه، ص 89.

در مورد احادیث ضعیف هم اولاً هیچ عالمی به خاطر ضعف حدیثی آن را غیرمعقول نمی‌داند، ثانیاً بسیاری از این احادیث بوسیله احادیث صحیح تأیید می‌گردد.

احتجاج پنجم: قیاس عقیده ظهور مهدی علیه السلام با ادعاهای مهدویت

استاد سعد محمد حسن با این مقایسه می‌گوید: چون ادعاهای مهدویت توسط محمدبن حنفیه و مهدی عباسی باطل بود و به وقوع نپیوست، بشارت پیامبر صلی الله علیه و آله به ظهور مهدی علیه السلام در آخرالزمان هم باطل است. ⁽²⁾

بررسی: چنین قیاسی باطل است، چون مقیس علیه باطل است و نتیجه‌ای ندارد، اگر چنین بود برای مثال یهودیان می‌توانستند نبوت پیامبر صلی الله علیه و آله را منکر شوند، چون افراد دیگری مثل مسیلمه کذاب هم ادعای نبوت کردند، یا عدالت، بی معناست چون ستمگران تاریخ هم در ابتدا ادعای برپایی عدالت می‌کردند و. . .

فصل سوم: علمایی از اهل سنت که به صحت یا تواتر احادیث مهدی علیه السلام اذعان دارند:

بیشتر از پنجاه عالم و محقق در اهل سنت اعتقاد به صحت یا تواتر احادیث مهدی علیه السلام دارند: