مبانی قرآنی خطبه ی فدکیه جلد 3

مشخصات کتاب

سرشناسه:عباسی، غلام علی، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادی:خطبه فدک. فارسی. شرح

عنوان و نام پدیدآور:مبانی قرآنی خطبه‌ی فدکیه [کتاب]/ مولف غلامعلی عباسی‌فردویی.

مشخصات نشر:قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:3‌ج.

فروست:انتشارات آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه ، ۴۴۶

شابک:۴۰۰۰۰ ریال : ج.۱ : 978-964-180-184-9 ؛ ۱۵۰۰۰۰ ریال : ج.۲ 978-964-180-351-5 : ؛ ۲۰۰۰۰۰ ریال : ج.۳ 978-964-180-372-0 :

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:ج.۲ (چاپ اول: [۱۳۹۲]).

یادداشت:ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۹۳) (فیپا).

مندرجات:ج.۱. توحید یا فروغ خداشناسی.- ج.۲. نبوت، ولایت و فلسفه احکام.- ج.۳. سقیفه، فدک، امامت، معاد

موضوع:فاطمه زهرا (س)، ۸؟ قبل از هجرت - ۱۱ق. . خطبه فدک -- نقد و تفسیر

موضوع:الهیات

شناسه افزوده:فاطمه زهرا (س)، ۸؟ قبل از هجرت - ۱۱ق. . خطبه فدک . شرح

شناسه افزوده:آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر

رده بندی کنگره:BP۲۷/۲۲/ع۱۳م۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۷۳

شماره کتابشناسی ملی: ۲۴۲۳۰۲۸

اشاره

مبانی قرآنی خطبه‌ی فدکیه

مولف غلامعلی عباسی‌فردویی

تقدیم:

به ساحت ملکوتی اول مظلوم جهان

مولی الموحّدین امیرالمؤمنین علیه السلام

اجر و پاداش معنوی این اثر - اگر مقبول درگاه حضرت حق

واقع شود - نثار روح پدر و مادر بزرگوارم که زلال محبت و

دل‌دادگی به قرآن و عترت را در جانم جاری ساختند

و به همه‌ی شهیدان انقلاب اسلامی به ویژه برادر

شهیدم علی اکبر رنجبر فردوئی.

فهرست مطالب

سخن ما 13

پرتو اول: دادنامه

ریشه‌ها و مبانی روانی - اجتماعی سقیفه 18

حسادت و دنیاگرایی 19

بازگشت از اسلام 20

بازگشت از ولایت 24

سال دهم نقطه عطف 26

ابلاغ ولایت 32

تثبیت ولایت 33

اجرای ولایت 36

زیر سقف سقیفه 38

علل و عوامل پیروزی سقیفه 45

فاطمه علیها السلام حقیقتی عرشی 49

محمد صلی الله علیه و آله بر افق رسالت 54

پرتو دوم: پیام رسالت

افق اول: ابلاغ و انذار 59

افق دوم: پرتوی از ره آورد رسالت 65

زلال دین 66

اسلام یگانه دین الهی 67

انسان از منظر قرآن 69

آموزه‌های وحی 71

ارکان اقتدار امت 77

الف) جزم صائب و عزم صالح 77

ب) رفتار هماهنگ و آهنگ واحد 77

ج) قلب خدایی 78

د) پرهیز از فرومایگی 78

بازتابش دین در تمدن‌ها 87

پرتو سوم: صبح ایمان

جنگ بدر در قرآن 89

آغاز نبرد 91

امدادهای غیبی 92

جنگ احد در قرآن 94

تبیین علل شکست از منظر قرآن 97

تعقیب دشمن 101

جنگ خندق (احزاب) در قرآن 103

غزوه احزاب در آینه وحی 105

فتح مکه و علل مؤثر در آن 109

طلیعه حرکت 111

حرکت برای فتح 112

حرمت مکه 114

پاسداشت قدس و حرمت مکه 116

بازگشت به سخن حضرت فاطمه علیها السلام 119

جاهلیت در سخن فاطمه علیها السلام 119

پرتو چهارم: سیمای ولایت

آفتاب جمال و جلال علی علیه السلام 129

الف) یورش به خانه وحی 130

ب) بدر 131

ج) احد 131

د) جنگ احزاب 133

ارزش ضربت علی علیه السلام 135

ه) جنگ خیبر 135

و) جنگ ذات السلاسل 137

ز) نبرد حنین 138

معادشناسی عارفانه 146

رسالت شناسی شهودی علی علیه السلام 149

مشاهده فرشتگان 150

اوج شهود علی علیه السلام 151

علی علیه السلام تجلی صفات خدا 156

علم لدنی 162

علی علیه السلام تجلی گاه قدرت خدا 165

علی علیه السلام مظهر جود و بخشش خدا 168

علی علیه السلام مظهر هدایت الهی 170

علی علیه السلام مظهر حلم خدا 172

علی علیه السلام مظهر رحمت خدا 175

گستره فراگیر رحمت 176

تجلی رحمت علی علیه السلام در قیامت 177

علی علیه السلام بر ستیغ کرامت 178

علی علیه السلام مظهر سلام الهی 179

جایگاه اهل بیت در کلام مولای متقیان 180

بازنمایی سخنان فاطمه علیها السلام 186

علی علیه السلام مظهر ولایت خدا 187

ولایت علوی 191

تابش آیه ولایت بر سایر ائمه علیهم السلام 196

ولایت رسول خدا و امام معصوم علیهما السلام 199

تمثیل تجلی ولایت 200

ولایت و تفاوت آن با تفویض و توکیل 200

غدیر، آینه ولایت خدا 203

غدیر، عید بزرگ ولایت 204

صیانت الهی 205

ناامیدی کافران 209

آیا منافقان هم؟ 211

امامت از منظر روایات 213

جایگاه امام در بیان مولای متقیان 217

نمی از یم عظمت مولی علی علیه السلام از نگاه دانشوران 222

شخصیت قابل شناخت علی علیه السلام 228

بارش و تابش وحی 229

پرتو پنجم: ظهور نفاق

هشدارهای رسول خدا صلی الله علیه و آله 234

نفاق در قرآن 237

علل پیدایش نفاق 242

پیامدهای منفی نفاق 244

حزب قریش یا خانه نفاق 247

تجلی و تابش حق 252

پیامدهای سقیفه 254

الف - ویران ساختن بنیاد دین 254

دین حق و دین باطل 257

علل چهارگانه تبیین دین حق 258

یکتایی دین حق 260

امامت پاسدار و نگهبان دین 261

ب - دگرگونی در نظام رهبری 264

ج - بازگشت به جاهلیت 266

پرتو ششم: فتنه بزرگ

فتنه از نگاه قرآن 271

فتنه از منظر سنت و روایات 274

تحلیلی از سرشاخه‌های فتنه 278

آتش فشان فتنه 282

پادشاهی اموی 284

پادشاهی مروانیان 285

باز نمایش فتنه 287

امتداد خط فتنه و نفاق در حکومت بنی عباس 288

مکتب سازی و حقیقت سوزی بنی عباس 289

بزرگترین فتنه فرهنگی یا پیدایش فرقه‌ها 292

ولایت محور وفاق امت 293

فحشا و مال اندوزی شاهان آل عباس 295

مقابله سقیفه با عترت و قرآن 297

اوج سوگنامه سقیفه در بیان علی علیه السلام 306

پرتو هفتم: غصب فدک

تحلیلی بر جریان فدک 316

پرونده سیاسی فدک 334

داوری یا بیداد 353

درآمد فدک 359

انگیزه غصب 360

فدک و سیاست‌های متضاد 366

پاسخ ابوبکر به حضرت زهرا علیها السلام 372

حقیقت سوزی به نام مصلحت 376

پرتو هشتم: فراخوان فاطمه به پاسداری از حق

اجلال رسول خدا در قرآن 383

هشدار حضرت زهرا علیها السلام به انصار 385

نبرد حرّه 389

پرتو نهم: تبیینی از مرگ و معاد

مرگ و معاد از نگاه فاطمه علیها السلام 397

نگاه اول: مرگ، اوج تعالی انسان 397

نگاه دوم: بهشت و جهنم دو عامل حرکت و بازدارندگی 402

نگاهی به مرگ و قیامت 404

سرمنشأ ایمان به معاد 405

مراتب ایمان به آخرت 408

شاهراه شناخت معاد 409

مرگ، تحولی بزرگ 410

راز انکار قیامت 412

مرگ در تابش وحی 413

زندگی پس از مرگ 416

عالم برزخ 416

قیامت کبری 420

رابطه و پیوستگی زندگی دو جهان 421

تجسم اعمال 422

تجسم اعمال از منظر حدیث 426

تحلیل استدلالی معاد از منظر قرآن 427

افق اول: تبیین معاد از منظر عدل در نگاه قرآن 431

افق دوم: معاد در قرآن از منظر حکمت الهی 434

بازگشت به سخنان یادگار نبوت 438

بشارت بهشت 439

نمایش بهشت در زلال حدیث 443

نقش بازدارندگی قیامت، دوزخ و محاسبه 445

کتابنامه 451

سخن ما

خطبه «فدکیه» حضرت فاطمه علیها السلام منشوری الهی، آفتابی هدایتگر و بازتابش و ترجمانی از آیات قرآن کریم است. در حقیقت، یادگار نبوت با جلوه‌هایی از تجلیات وحی که از آینه حقیقت نمای جان آن حضرت می‌درخشید و مفاهیمی که از صقع ملکوت بر لوح ضمیر او نگاشته بود مخاطبان را پند و اندرز داد و هدایت نمود. آن حضرت در این سخنان، آیات قرآن را تفسیر کرد و حجاب نور از چهرۀ عرشی این آیات برگرفت. او از سرچشمۀ وحی، رود نور جاری ساخت و آیات هدایتگر قرآن را فراروی مخاطبان قرار داد؛ قرآنی که کتاب هدایت است و در آیاتی به معرفی و بیان عظمت و حقانیت خود پرداخته است. در برخی از این آیات نکته‌هایی آمده که هر خردمند و صاحب تأملی را به ممتاز بودن قرآن کریم از دیگر کتاب‌ها و فکرها و الهی و آسمانی بودن این کتاب معتقد می‌سازد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در توصیف و ستودگی قرآن فرمود:

« ألْقُرْآنُ أَفْضَلُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ دُونَ اللَّهِ ؛ ⁽¹⁾

جامع الاخبار، محمد بن محمد الشعیری، ص 40؛ بحارالانوار، ج 92، ص 19.

و نیز فرمود: « فَضْلُ أَلْقُرْآنِ عَلَی سَائِرِ الْکَلَامِ کَفَضْلِ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ ».⁽²⁾

در جایی دیگر فرمود: « ألْقُرْآنُ غِنًی لَا غِنَی دُونَهُ وَ لَا فَقْرَ بَعْدَهُ ».⁽³⁾

همچنین فرمودند: « ألْقُرْآنُ مَأْدَبَةُ اللَّهِ فَتَعَلَّمُوا مِنْ مَأْدَبَةِ اللَّهِ مَا اسْتَطَعْتُم، إِنَّ هَذَا الْقُرْآنُ هُوَ حَبْلُ اللَّهِ وَ هُوَ النُّورُ الْمُبِین ».⁽⁴⁾

علی علیه السلام نیز قرآن را در آفاق «نهج البلاغه» به تجلیات سرمدی متجلی ساخته؛ همان‌گونه که امام سجاد علیه السلام نیز در زبور آل محمد صلی الله علیه و آله قرآن را دارای معارف عجیب و پایان ناپذیر خوانده است و افق‌های برین و روشنی از آفاق ملکوتی این کتاب حکیم را، برابر چشم خرد اندیشمندان گشوده است.⁽¹⁾

صحیفه سجادیه، دعای چهل و دوم، صص 275-264.

زلال این کوثر نور که مقدس‌ترین، الهی ترین، عقلانی ترین، انسان سازترین، هدایت بخش ترین، فردسازترین و جامعه پردازترین کتاب آسمانی است، خطبه فاطمی را لبریز ساخته و بانوی عظمی حضرت صدیقۀ کبری علیها السلام الهیات و معارف‌ربانی، ولایتمداری، امام شناسی، معاد باوری، عدالت محوری و فریاد علیه بیداد را از بطون مواج و گنجینۀ علم «لدن» این کتاب حکیم، چون رودی از نور به سرزمین فرهنگستان اسلامی جاری فرمود تا شکوفه‌های فضیلت و پارسایی، حق بینی و حق شناسی و حق مداری، علی شناسی و ولایتمداری شکوفا گردد.

بدون شک، قرآن کریم و امام معصوم، دو چهرۀ یک واقعیت و دو ظهور از یک حقیقتند؛ یعنی انسان کامل، قرآن ممثّل است و قرآن کریم، انسان کامل مدوّن. امام معصوم، قرآن عینی است و قرآن، امام علمی؛ امام قرآن ناطق و قرآن، امام صامت است. در واقع، این حقیقت، ظهور و تجلی حدیث شریف «ثقلین» و راز و رمز جاودانگی دین است.

از سوی دیگر، یادگار نبوت به مردم بیم داد و آنان را از فرجام بدعتی که آفریدند ترساند، چون او همانند پدر بزرگوارش بشارت دهنده و بیم دهنده است، تا شاید بار دیگر مردم به راه سعادت که همان عبودیت و بندگی خداست راه یابند به بیان دیگر، آن حضرت می‌خواستند حق به صاحب ولایت و آفتاب غدیر باز گردانده شود و اگر هم‌چنین اتفاقی نمی‌افتد آن حضرت به تکلیف الهی خود عمل کرده و نزد خدای متعال مأجورند.

باری، آن حضرت به پاسداشت صیانت و حراست از دین خطبه‌ای خواند تا این ودیعۀ الهی و موهبت آسمانی باقی و جاودانه بماند و شمس طالع دین، گسترۀ حیات بشر را روشن نماید و فرصت بهره مندی از مواهب الهی را فراهم سازد تا آدمی با بهره گیری از دین و تمامی توانمندهایی لازم به برترین جایگاه خود، یعنی مقام خلافت الهی در زمین، و عبودیت و عندیت در آسمان نایل گردد.

این برترین موهبت الهی همواره مورد تهدید جباران و نیز تحریف اربابان قدرت و نیرنگ بوده است. در واقع، انسان‌های برخوردار از دین در پرتو قدرت و عزت دین به جایگاهی می‌رسند که قدرت‌های طغیان گر همواره از آنها هراسناک‌اند و در مقام طرد و نفی آنان اقدام می‌کنند. اربابان قدرت، تمام توان خویش را در جدایی دین از عرصۀ حیات بشری به کار می‌گیرند و این فرمودۀ قرآن شامل حال آنان است:

(وَ لا یَزالُونَ یُقاتِلُونَکُمْ حَتّی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ)1 .

این پیکار مستمر و همه جانبه گاهی در لباس جنگ نظامی رخ می‌نماید و زمانی در کسوت فرهنگی و عقیدتی، یا دامن زدن به انحرافات و بدعت ها.

بدیهی است که مقابله در این کارزار به مراتب از نبرد در میدان نظامی سخت‌تر است. به هر روی دین نیز چون هر پدیدۀ دیگر اوج و فراز و فرود و نزول دارد. از طرفی با قیام پیامبران و یاران آنان پیروز و فروزنده است و با غروب آنان ابر غربت بر آن سایه می‌افکند.

در روزگاری که حق مداران و خداپرستان پیروز و فاتح اند، دین با فروغ و طنین تمام در ذهن‌ها و زبان‌ها، در عقل‌ها و قلب‌ها در حرکت و حضور است. دین، دریایی خروشان و مواج است که موج‌های آن صخره‌های بیداد و جهالت را می‌شکند. این مقوله آسمانی و آفتاب هدایت - که سابقه ای به امتداد تاریخ بشر و ادامه ای به استمرار جهان دارد - پیوسته بر چهره حق جویان نور می‌افشاند.

در دوران اوج و پیروزی دین است که فرشتگان و مؤمنان با سروش: (إِذا جاءَ نَصْرُ اللّهِ وَ الْفَتْحُ)2 و (إِنّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً)3 این شکوه و جلال را جشن می‌گیرند. ولی آن گاه که نفاق و شیطان با هم یکی شدند و به نبرد با دین برخاستند و بوی نفرت انگیز فتح و ظفر آنان استشمام گردید، دین باوران و حافظان آن به یاری دین می‌شتابند و اگر سخنان آنان شنیده نشد، لاجرم زانوی غم در بغل گرفته به کناری می‌روند.

صدیقۀ شهیده این دفاع و یاری از دین خدا و ولایتمداری دینی را با تمام وجود انجام داد و در خطبه الهی خویش، این جهاد حماسی را جاودان و ابدی نمود. آن حضرت با کلام آسمانی‌اش حجاب نور از چهرۀ همتایی قرآن و عترت - این دو یادگار پیامبر - برگرفت و هماهنگی این دو حقیقت ربوبی و میراث ماندگار نبوی صلی الله علیه و آله را مصباح هدایت مردم قرار داد، تا آنان تأملی کنند و از بی راهۀ بدعت و نفاق بازگردند. یادگار نبوت با انقلاب بزرگ فرهنگی و نهضت اشک 75 روزۀ خود، افق برین اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله را نشان داد و دانشگاه بزرگ معرفت و معارف شیعی را بنیان نهاد. بنابراین در ثنا و ستایش آن بانوی عرشی باید چنین گفت:.

« ففاطمة الزهراء قطب الاولیاء و العرفا و معراج الأنبیاء و الأوصیاء صدرها خزانة الأسرار و وجودها ملتقی الأنوار، فهی حلقة الوصل بین انوار النبوّة و انوار الامامة ».

در پایان با سپاس از درگاه الهی به خاطر توفیق این خدمت، از حمایت‌های تولیت محترم آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه علیها السلام حضرت آیت الله سید محمد سعیدی دامت افاضاته، ریاست محترم پژوهشکده آستان مقدس جناب حجت الاسلام والمسلمین استاد دکتر احمد عابدی و معاونت ایشان حجت الاسلام والمسلمین علی اشرف عبدی و آقایان محمدرضا هوایی و محسن زند و کلیه دست اندرکاران امور چاپ قدردانی می‌نمایم.

نگارنده

پرتو اول: دادنامه

اشاره

حضرت فاطمه علیها السلام پس از تبیین توحید، نبوت، ولایت و فلسفه احکام، در جمع حاضران، دادگاهی به وسعت تاریخ اسلام برپا کرد و در آن، سقیفه و بانیانش را محاکمه نمود. آن حضرت ابتدا خود را معرفی کرد و سپس به طرح دعوای خود پرداخت. و چنین فرمود:

أیُّهَا النّاسُ أنَا فاطِمَةُ وَ أبی مُحَمَّد صلی الله علیه و آله أقُولُهَا عَوْداً عَلَی بدْءٍ: (لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ)1 فَإنْ تَعْرِفُوهُ تَجِدُوهُ أبی دُونَ آبائکُمْ، وَ أخا بْنَ عَمّی دُونَ رِجالِکُمْ، فَبَلَغَ النِّذارَةَ، صَادِعاً بِالرِّسَالةِ، مَائِلاً عَنْ مَدْرجَةِ المُشْرِکین، ضَارِباً لِثَبَجِهِمْ، آخذاً بِکَضْمِهِمْ، یهْشِمُ الأصْنامَ، وَ ینکُثُ الَهامَّ؛⁽¹⁾ای مردم، من فاطمه‌ام و پدرم محمد صلی الله علیه و آله است [او که قرآن چنین توصیفش می‌کند] همانا رسولی از جنس شما (نوع بشر) برای هدایت خلق آمد که از فرط محبت و نوع‌پروری، فقر و پریشانی و جهل و فلاکت شما بر او سخت می‌آید و بر آسایش و نجات شما بسیار حریص و به مؤمنان رئوف و مهربان است. اگر او را بشناسید می‌بینید او پدر من است، نه پدر شما و برادر پسر عموی من است نه مردان شما. او رسالت خود را به گوش مردم رساند، و آنان را از عذاب الهی

ترساند. فرق و پشت مشرکان را به تازیانه توحید خست و شوکت بت و بت‌پرستان را در هم شکست.

حضرت فاطمه علیها السلام با این بیانات، به طرح شکایت خود از سقیفه و بانیان آن می‌پردازد و بدعت‌ها و دگرگونی‌ها را محکوم می‌نماید و غصب خلافت و فدک را برنمی‌تابد. بنابراین سیری در جریان سقیفه و عوامل پیدایش و پیامدهای منفی آن لازم و ضروری به نظر می‌رسد.

ریشه ها و مبانی روانی - اجتماعی سقیفه

این حقیقت که بازگشت و ارتداد بانیان سقیفه از ولایت، ریشه در عدم دین‌باوری مردم داشت و عواملی چون حقد و حسد، عناد و دشمنی، ریاست و نژادپرستی و طایفه‌گرایی در پیدایش آن مؤثر بوده، انکارناپذیر است. به همان دلیلی که طوایفی از عرب، از اسلام روی برتافتند و سراغ پیامبران دروغین رفتند، مهاجر و انصار نیز از ولایت بازگشته، سخن از حاکمیت خاندان‌ها و نژاد و طایفه به میان آوردند و به بیراهه رفتند.

گویی این دو گونه ارتداد، هر دو از یک سرچشمه شوم جاری گشت. نگاهی به تاریخ صدر اسلام، به خصوص دهه اول هجری، این حقیقت را می‌نمایاند؛ به خصوص دوران پس از فتح مکه که نقطه عطفی در روند شکل‌گیری نظام سیاسی اسلام بود. با ورود مکه در اقلیم اسلام، قریش نیز اسلام را پذیرفت، گرچه این پذیرش در برخی افراد براساس صمیمیت و اعتقاد قلبی نبود.

پس از فتح مکه در سال هشتم، فرمان هجرت لغو گردید و مسلمانان در خارج از مدینه نیز می‌توانستند زندگی کنند. البته پیش از آن هم مسلمانانی در قبایل زندگی می‌کردند که ایمان خود را مخفی نگه داشته، نقش دیده‌بان‌های اسلام را ایفا می‌کردند.

به دنبال فتح مکه و شکست قطعی قریش و شکسته شدن بت‌ها در مکه و اطراف آن،⁽¹⁾

المغازی، واقدی، ج 2، صص 870-871؛ السیرة النبویه، ابن هشام، ج 3-4، صص 417-431.

خداوند پیش از وقوع فتح مکه، این بشارت و خبر را به رسول خدا صلی الله علیه و آله وحی کرده و در پرتو آیات سوره نصر، خاطره شکوهمند پس از فتح را گزارش کرده بود.⁽¹⁾

المیزان، ج 20، صص 530-531.

(چون هنگام فتح و فیروزی با یاری خدا فرا رسد و در آن روز، مردم را بنگری که فوج فوج به دین خدا داخل شوند).⁽²⁾

به هر روی، سال نهم و دهم، آفتاب اسلام سراسر جزیرة العرب را روشن ساخت و قبایل، گروه گروه به اسلام پیوستند؛ تا جایی که هنگام رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله کمتر قبیله قابل ذکری در شبه جزیره بود که اسلام را نپذیرفته باشد.

جمعیت زیادی با حفظ ساختارهای قبیله‌ای، عرفیات اجتماعی و آداب و سنن ویژه جاهلی و با انگیزه‌هایی که عمدتاً نااستوار و غیرصمیمی بود به حوزه دارالاسلام وارد شدند و مدینه می‌بایست بر آنان حکمرانی کند.⁽³⁾

محور و اساس تعامل حکومت و طوائف مختلف، پذیرش اسلام از سوی آنان و ایجاد امنیت برای آنان از سوی حکومت بود. البته علاوه بر این می‌بایست آنان زکات اموال خویش را به مدینه می‌فرستادند. گرچه در مواردی رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور داده بود تا ابتدا فقرای همان منطقه از صدقات قبیله بهره‌مند گردند. علاوه مدینه خود را در برابر تعلیم و تربیت آنان نیز مسئول می‌دانست.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در سال نهم و دهم کسانی را برای جمع‌آوری صدقات به سوی قبایل فرستاد. به علاوه افرادی را نیز برای آموزش قرآن و احکام نزد آنان اعزام نمود. از طرفی حاکمانی که بیشتر آنان از رؤسای پیشین خود قبیله بودند برای آنان معین کرد. از این رو این اقدامات را می‌توان آغاز شکل‌گیری دولت فراگیر اسلام در شبه جزیره دانست.

حسادت و دنیاگرایی

از لحاظ ساختاری، یکی از مشکلات اساسی دولت نوپای اسلام، حسادت، دنیاگرایی و ریاست‌طلبی برخی از قبایل با نفوذ عرب بود. این قبایل اساساً پیروزی اسلام را، پیروزی

قبیله‌ای خاص (قریش) بر قبایل دیگر می‌دانستند. درست به همان صورت که زمانی برخی از قریشیان مطرح شدن اسلام از سوی بنی‌هاشم را بهانه‌ای از سوی این طایفه برای غلبه بر دیگر خاندان‌های قریش تلقی می‌کردند.⁽¹⁾

الدرالمنثور، جلال الدین سیوطی، ج 4، ص 187؛ المصنف، ابن ابی شبیه، ج 14، صص 91-92.

بازگشت از اسلام

اینک همان آتش، دامنگیر قریش گردید و برخی از قبایل که اسلام را وسیله‌ای برای غلبه قریش بر سایر طوایف می‌دانست در سال آخر عمر رسول خدا صلی الله علیه و آله به مخالفت با آن حضرت و دولت نوپای اسلام برخاست. از جمله این مخالفت‌ها شورش «أسود عنسی» در یمن و «مسیلمه» در بنی حنیفه و «طلیحه» در قوم بنی‌اسد و «سجاح» در بنی‌تمیم بود. البته، مسیلمه و اسود نامه‌هایی را به سوی پیامبر ارسال کردند که حاوی این گزارش و پیام است.

مسیلمه در نامه خود به رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین نگاشت: «أما بعد، من با تو در «امر» شریک شده‌ام، نصف زمین «ارض» از آن ماست، اما قریش قومی نیستند که به عدالت رفتار کنند».⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله در پاسخ نامه وی چنین مرقوم فرمودند:

«أما بعد، (... إِنَّ الْأَرْضَ لِلّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ)3 ؛ زمین از آن خداست و به هر آن کس از بندگانش که بخواهد واگذار می‌کند و عاقبت از آن پرهیزکاران است».

از این نامه روشن می‌گردد که افرادی مانند مسیلمه، پیروزی اسلام را پیروزی قریش می‌دانستند؛ حال آنکه قریش، خود از مخالفان اسلام بود و تا آن زمان در برابر اسلام قرار داشت و جنگ‌هایی را علیه اسلام مدیریت کرده بود. اسود عنسی نیز پرداخت زکات را برنمی‌تافت و آن را باج‌خواهی یک طایفه از طایفه دیگری می‌دانست.

در نامه‌ای که او به فرستادگان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برای جمع‌آوری زکات نگاشته، این موضوع، به خوبی آشکار است. او چنین نگاشت:

«آنچه از ما گرفته‌اید آن را به ما باز گردانید ما خود به آن سزاوارتریم و شما نیز به آنچه از آن شماست سزاوارید».⁽¹⁾

تاریخ طبری، ج 3، ص 229.

باری، حسادت، دنیاطلبی و طایفه‌گرایی به هم آمیخته شد و شعله فتنه را نمایان ساخت. با آشکار شدن بیماری رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از بازگشت از حجة‌الوداع، مخالفت‌ها آغاز شد⁽²⁾و بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله در شورش‌هایی که به عنوان ارتداد شناخته شد ظاهر گشت.

در ارتباط با مدعیان نبوت، علاوه بر عوامل یاد شده چون حسادت، رقابت و قبیله‌گرایی، یک انگیزه اساسی دیگر نیز وجود داشت و آن اینکه برخی از قبایل یا اشخاص بلندپرواز پنداشتند که اگر قرار باشد کسی با ادعای نبوت بر دیگر قبایل سروری کند، چرا ما چنین نکنیم؟ این حرکت منجر به آن شد که برخی ادعای نبوت کنند.

از سوی دیگر، بادیه‌نشین‌های عرب نیز که پس از فتح مکه یکی پس از دیگری مسلمان شدند، ایمان راسخ و استواری نداشتند. در حقیقت اسلام آوردن آنان بیشتر به آن دلیل بود که قدرت اسلام هر روز گسترش می‌یافت و هر لحظه ممکن بود مسلمانان به سراغ آنان بروند، بنابراین آنان باید راه جدید را حتی اگر موقت هم باشد بپذیرند. این در حالی بود که آنان نه به درستی اسلام را می‌شناختند و نه می‌توانستند به سادگی عقاید کهن جاهلی خویش را رها سازند.

همچنین مسئله پرداخت زکات نیز برای آنان مشکلی جدی بود. در اصل آنان این امر را نوعی باج‌گیری از سوی مسلمانان می‌دانستند.⁽³⁾مسلمانانی که اسلام بیش از پرده چشمشان عبور نکرده بود و معنا و مفهوم صحیح توحید و ایمان را درک نکرده بودند، در نگاه آنان، مسلمانان جز مردمی از قریش و اوس و خزرج کس دیگری نبودند، بلکه طوایفی بودند همانند طوایف آنان، پس از نظر آنان هر طایفه‌ای می‌توانست به چنین سروری و شکوهی نائل گردد.

اولین کسی که ادعای نبوت کرد اسود بن کعب العنسی است که در یمن دست به شورش زد و به نمایندگان پیامبر نوشت:

« إمسکوا علینا ما أَخذنا منْ أرضنا ؛ هر آنچه از زمین‌های ما گرفته‌اید به ما باز گردانید».⁽¹⁾

تاریخ طبری، ج 3، ص 229.

وقتی این خبر به رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید، آن حضرت دستور داد تا به هر شکل ممکن او را به قتل برسانند. شورش اسود سه ماه به طول انجامید و در نهایت کشته شد. آنگونه که گفته‌اند فیروز نامی که نژاد ایرانی داشت و در یمن از طایفه «أبناء» بود، اسود عنسی را به قتل رساند. البته خبر کشته شدن او چند روز پس از وفات رسول خدا صلی الله علیه و آله به مدینه رسید.⁽²⁾

مسیلمة بن حبیب از طایفه بنی حنیفه از دیگر مدعیان نبوت بود. او در سال دهم هجری، همراه بزرگان طایفه‌اش به مدینه آمد و اسلام را پذیرفت.⁽³⁾ولی پس از بازگشت، پندار پیامبری در سر داشت و به مردمان بنی حنیفه می‌گفت: «می‌خواهم بدانم که چگونه قریش نسبت به خلافت و امامت از شما سزاوارتر شده‌اند؟ به خدا سوگند که جمعیت آنان افزون بر شما نیست و از شما شجاع‌تر هم نیستند، سرزمین شما از آنان زیادتر است و از آنان ثروتمندتر هستید».

بدین ترتیب او ادعای نبوت کرد و این نامه را به رسول خدا صلی الله علیه و آله فرستاد:

« أمّا بعد فِإنّی قد أشرکت فی الامر و أن لنا نصف الارض و لقریش نصف الارض و لکن قریش قوم یعتدون ».⁽⁴⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله در جوابش چنین نگاشت:

« بسم الله الرحمن الرحیم، مِن محمد رسول الله إلی مسیلمة الکذاب السلام علی من اتبع الهدی أمّا بعد، فإن الارض لِلّه ...».⁽⁵⁾

این نامه نگاری در اواخر سال دهم هجری بوده است. پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله زمینه بیشتری برای مسیلمه پیش آمد، تا جایی که توانست عده زیادی را در اطراف خویش جمع کند. او به تقلید از قرآن کلماتی را با نثر مسجع می‌ساخت و بر مردم عرضه می‌کرد. به علاوه، به مردم گفته بود که نماز صبح و عشا را بر آنان بخشیده است.⁽¹⁾

موسوعة و النهآیة، ج 6، ص 326.

سجاح، دختر حارث تمیمی نیز ادعای نبوت کرد. اما پس از ملاقات با مسیلمه با وی ازدواج کرد. گفته شده او مهریه سجاح را بخشودگی نماز صبح و عشاء قرار داد. در فتوح آمده است که چون سجاح نزدیک مسیلمه آمد گفت: اوصاف حمیده تو را شنیدم و تو را برگزیدم. آمده‌ام تا بر حکم تو شوم، تا زن و شوهر پیغمبر باشیم و به اتفاق یکدیگر عالم را مطیع و منقاد گردانیم.... مسیلمه گفت: در عوض مهر، نماز خفتن و نماز بامداد را از امت تو برگرفتم.⁽²⁾

البته فرجام کار مسیلمه نیز شکست و نابودی بود. او در جنگی سخت از مسلمانان شکست خورد و سرانجام کشته شد. جنگی که به روایت ابن اعثم در «الفتوح»، هزار و دویست نفر از مسلمانان که هفتصد نفر از آنان حافظ قرآن بودند به شهادت رسیدند. از این میان تعداد پنجاه و هشت نفر از مهاجر و انصار در جمع شهدا و سیزده نفر از آنان نیز از حاضران جنگ بدر بودند.⁽³⁾

به هر روی، آنچه انگیزه و عامل اساسی این فتنه‌های بزرگ بود، قبیله‌گرایی، حسادت و قدرت‌طلبی دنیاطلبان بود. این عوامل در گفته‌های مسیلمه به خوبی نمایان است. ساده‌لوحانی نیز که پیرو آنان شدند براساس همان نژادپرستی و عصبیت قبیله بود. وقتی که یکی از طرفداران مسیلمه از او پرسید آیا فرشته‌ای بر تو نازل می‌شود؟ گفت: آری، به نام رحمان. گفت: آن فرشته در نور است یا در تاریکی؟ گفت: در تاریکی. گفت: گواهی می‌دهم که تو دروغ می‌گویی، ولی به هر حال، دروغگوی یمامه (مسیلمه) از راستگوی حجاز (محمد) بهتر است.⁽⁴⁾

بازگشت از ولایت

همان عللی که موجب ارتداد طوایفی از اسلام گردید و سبب شد تا طوایفی از اعراب بادیه‌نشین از اسلام روی برتافتند و دست به شورش زدند، به گونه‌ای دیگر سبب ارتداد مسلمانان از ولایت شد. عواملی مانند حسادت و کینه‌توزی، قبیله‌گرایی، عدم پایبندی به اصول اسلام، قدرت و ریاست و جاه‌طلبی، سبب گردید تا تحولی آشکار در نظام رهبری اسلام رخ دهد و امت اسلامی گرفتار تحولی ارتجاعی و حرکتی واپسگرا شود!

در این میان، آنچه که موجب حیرت و تعجب است، این باور و پندار غلط برادران اهل سنت ⁽¹⁾

ر. ک: الغدیر، ج 1، تألیف علامه بزرگوار امینی «قدس سره».

واعجبا! آیا محمد صلی الله علیه و آله که آورنده کامل‌ترین شریعت آسمانی و فروزنده‌ترین آفتاب آسمان رسالت است، برخلاف سیره و آیین رسولان خدا عمل می‌کند؟ آیا این حضرت موسی علیه السلام نیست که به فرموده قرآن برای میقات چهل روزه، هنگام عزیمت از میان قوم خود، برادرش هارون را جانشین خویش معرفی می‌فرماید و خداوند این انتخاب را تأیید و در پرتو وحی، آن را جاودانه می‌سازد:

(وَ واعَدْنا مُوسی ثَلاثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ قالَ مُوسی لِأَخِیهِ هارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی...) ؛

با اینکه رسول خدا صلی الله علیه و آله در زمان حیات مبارکش هر زمان از مدینه برای جنگ بیرون می‌رفت برای اداره مدینه شخصی را برمی‌گزید!

شگفتا! سفری بزرگ و طولانی در پیش است و آیین محمد صلی الله علیه و آله می‌خواهد چون آفتاب بر همه عالم بتابد و زلال هدایتش بر سراسر جهان جاری شود؛ همان گونه که وعده خداست:

(هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ)1

آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله و اصحابش که دشمنی‌ها را می‌دانند و خود در ده‌ها میدان مبارزه حاضر شده‌اند و مشاهده کرده‌اند که در زمان حیات آن حضرت گروهی مرتد گشته و سر به شورش برداشته‌اند، نمی‌دانند که این دین و این امت، زعیم و رهبر می‌خواهد؟ آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله این امت را بی‌رهبر رها می‌سازد؟

جدّاً جای تعجب است که این پیامبر رحمت و مهربانی و جمع اصحاب هیچ یک به فکر آینده اسلام و امت اسلامی نباشند! آن هم پیامبری که در سال ششم هجرت، همه سران کشورها و ممالک جهان را به اسلام دعوت می‌کند؟ آیا این ادعا معقول و منطقی و قابل پذیرش است؟

پس بدون شک، رسول خدا صلی الله علیه و آله جانشین خویش را برگزید و این همان سخن حق و منطق شیعه است. بنابر نقل ابن اسحاق، عموم مهاجر و انصار هیچ تردیدی نداشته‌اند که پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله علی علیه السلام صاحب «امر» خواهد بود.⁽¹⁾

آنچه مسلّم است - علی رغم آنچه اهل سنت می‌خواهند بنمایانند - از دغدغه‌های اساسی و آرمان‌های بلند رسول خدا صلی الله علیه و آله و چهره‌های شاخص اصحاب، مسئله خلافت و جانشینی بود.

مگر ممکن است اعراب طایفه‌گرای ریاست‌طلب و در صدر آنان قریش، موضوع خلافت رسول خدا صلی الله علیه و آله برایشان مهم نباشد، هرگز. هنگامی که هنوز اسلام، بساط حکومت خود را نگسترده و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در حلقه محاصره مکیان بود، وقتی آن حضرت نزد بنی‌عامر بن صعصعه آمد و آنان را به اسلام فرا خواند، یکی از آنان به حضرت عرض کرد: اگر ما از تو پیروی کنیم و آن‌گاه که خداوند تو را بر مخالفانت پیروز کرد، آیا این «امر» پس از تو از آن ما خواهد بود: أیکون لنا الامر مِن بعدک ؟ آن حضرت پاسخ داد:

« ألامرُ إلی الله یضعه حیث یشاء ؛ ⁽²⁾این امر در دست خداست؛ آن را هر کجا که بخواهد قرار می‌دهد».

از طرفی، فرهنگ ریاست طلبی در خون قریش جاری بود و آنان پیوسته بر سر شئونات کعبه و ریاست بر آن با هم نزاع و کشمکش داشتند تا جایی که مدام بر سر برتری و چیره شدن بر یکدیگر با هم در نزاع و ستیز بودند.

به راستی چگونه ممکن است در طول دوره ده ساله هجرت هیچ کس در این باره سؤالی نکرده یا خود آن حضرت چیزی نفرموده باشد؟

آری، این موضوع در صورتی که پیامبر، تنها در نقش یک دعوتگر باقی می‌ماند و نه صاحب حکومت، معقول می‌نمود. ولی با توضیحاتی که گذشت روشن شد که آن حضرت دولتی پدید آورد و خود در رأس این دولت به ایجاد تشکیلاتی در جهت اداره عمومی مردم پرداخت.

سال دهم نقطه عطف

آنچه پیرامون مسائل سال آخر حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله گفته شده شامل دو مبحث است: یک قسمت مطالبی است درباره آنچه باید صورت می‌گرفت و مورد نظر رسول خدا بود و قسمت دوم، مطالبی پیرامون آنچه در واقع صورت گرفته و نقطه مشترک این مباحث، اقداماتی است که برای تبدیل حقیقت به واقعیت صورت گرفته است.⁽¹⁾

تاریخ سیاسی اسلام، ج 1، ص 635.

به هر روی، تحلیل جامعه اسلامی، به خصوص مدینه، در آن ظرف زمانی، ریشه‌های ارتداد و بازگشت مردم را از ولایت علی علیه السلام روشن می‌نماید.

همچنین ترکیب سیاسی جامعه مؤمنین در مدینه و در سال آخر حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله عبارت بود از اکثریتی از انصار که ساکنان بومی مدینه به شمار می‌آمدند، و گروه اقلیت، اما قدرتمند و متنفذ مهاجران که برخی از مکه و تعدادی از نقاط دیگر به مدینه مهاجرت کرده و در آن سکونت گزیده بودند.

در سال‌های نخست هجرت و تا زمان فتح مکه، ضرورت مبارزه بر ضد کفار، آنان را با یکدیگر پیوند داده بود، ولی پس از فتح مکه و گسترش اسلام در میان قبایل و رفع خطر از سوی کفار، جامعه جدید متوجه مسائل درونی خود گردید و این آغاز رقابت ساکنان قدیمی شهر با مهاجران از راه رسیده بود.⁽²⁾

اعراب قبیله‌گرا، باز در مقابل هم قرار گرفتند و قحطانیان مدنی از یک سو و عدنانیان مکی از سوی دیگر، در کمین یکدیگر نشستند. البته رسول خدا صلی الله علیه و آله در پرتو آموزه‌های وحی، غبارهای کینه و دشمنی را برطرف ساخته و میان مهاجر و انصار، عطر برادری افشانده بود. سروش وحی این اخوت و مهربانی را گرامی داشته و فرمود:

(... وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً) ؛⁽¹⁾

سوره آل عمران، آیه 103.

(و به یاد آرید این نعمت بزرگ خدا را که شما با هم دشمن بودید، خدا دل‌های شما را به هم مهربان ساخت و به لطف خداوند همه برادر دینی یکدیگر شدید).

اکنون می‌پرسیم آیا ممکن است دشمنی و خصومت ریشه‌دار چند صد ساله که چون میراثی از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شد و فرهنگ قبیله و نژادگرایی که چون خون در عروق آنان جاری بود، به یکباره و به طور کلی فراموش گردد؟ هرگز این کینه‌های کهنه عربی چون آتش زیر خاکستر پنهان بود و اگر نفس و دمی از شیطان این خاکستر را کنار می‌زد، آن کینه‌ها زبانه می‌کشید.

در زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله گاهی این تنور شعله‌ور می‌گشت؛ از جمله بعد از پایان جنگ بنی‌المصطلق، هنگامی که دو مسلمان، یکی به نام «جهجاه مسعود» از مهاجران و دیگری به نام «سنان جهنی» از انصار بر سر آب با یکدیگر اختلاف پیدا کردند. در این حال هر یک از آنان طایفه خود را به یاری طلبید و نتیجه این یاری طلبیدن این بود که مسلمانان مهاجر و انصار در صحرایی دور از مدینه به جان یکدیگر بیفتند و خون یکدیگر را بریزند. وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله از این فتنه آگاه شد فرمود: «این دو نفر را رها کنید این طلب یاری و استمداد آنان بسیار نفرت‌انگیز و بدبوست» و به سان دعوت‌های دوران جاهلیت است. هنوز آثار فرهنگ شوم از دل اینان ریشه برنکنده است.⁽²⁾

همچنین در روز فتح مکه، سعد بن عبادة رئیس قبیله خزرج که پیشاپیش مردم خود می‌رفت هنگام ورود به مکه بانگ برداشت: « ألیوم یوم الملحمة، الیوم تستحلّ الحرمة ؛ امروز، روز نبرد و خون‌ریزی است و امروز حرمت‌ها شکسته می‌گردد». اما رسول خدا صلی الله علیه و آله

از این شعار بسیار ناراحت شدند و دستور دادند تا پرچم را از او بگیرند و سعد را از مقام فرماندهی عزل کردند. بنا بر نقلی، علی علیه السلام و بنا بر نقل دیگر، قیس، فرزند سعد پرچم را از او گرفت.⁽¹⁾

فروغ ابدیت، ج 2، ص 730.

در واقع، او به گمان خود می‌خواست دوره ریاست مکیان عدنانی را خاتمه یافته اعلام کند و شکوه و اقتدار انصار قحطانی را به رخ آنان بکشد.

همچنین پس از جنگ حنین و تقسیم غنایم در «جعرانه»، چون رسول خدا صلی الله علیه و آله غنایم را تقسیم کرد، از خمس خویش به تازه‌مسلمانان غیرمدنی سهم بیشتری داد. در این حال، صدای اعتراض انصار برخاست و سرانجام رسول خدا صلی الله علیه و آله با سخنان دلنشین خویش مبنی بر آنکه اگر مردم مکه، غنایم بیشتری می‌برند، در عوض رسول خدا صلی الله علیه و آله با شما خواهد آمد آنان را آرام کرد:

« ألا ترضون یا معشر الانصار أن یذهب الناس بالشاة و البعیر و ترجعوا برسول الله إلی رحالکم؟ ».⁽²⁾

به هر روی، این نگرانی تا بدانجا بود که انصار بلافاصله پس از شنیدن خبر رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله دست به تشکیل سقیفه زدند. این شتاب‌زدگی و اضطراب، ریشه در همان خصومت کهنه قحطانی و عدنانی داشت.

گذشته از رقابت و مقابله ساکنان قدیمی مدینه (انصار) با مهاجران، انصار نیز خود مسائلی داشتند که عمده‌ترین آن، رقابت‌های سنتی اوس و خزرج بود. از این گذشته در میان خود خزرجیان و بین عموزاده‌ها نیز رقابت و اختلاف وجود داشت.

از سوی دیگر، مهاجران نیز چون انصار دنبال همان رقابت و ریاست بودند. مهاجرین، از جمله قریش و جمعیت زیادی از سایر قبایل عرب، به لحاظ پیوند خویشی با رسول خدا صلی الله علیه و آله موقعیتی برتر داشت، ولی آنان نیز گرفتار پراکندگی بودند. قریش در طول سال‌های هجرت و بعثت دچار تفرقه و تشتت بود. برخی از آنان بارها با اسلام جنگیده بودند. حتی پیش از ظهور اسلام، میان بنی‌هاشم و بنی‌امیه رقابت‌های اساسی وجود

داشت، گرچه پیدایش نبوت در میان بنی‌هاشم مزید بر علت شد و نه تنها بنی‌امیه، بلکه سایر تیره و قبایل مهم قریشی مکه را به حسادت وا داشت. این حسادت تا به حدی بود که رسماً به نبوت رسول خدا صلی الله علیه و آله اعتراض می‌کردند و کسان دیگری را مستحق نبوت می‌دانستند.⁽¹⁾

سوره زخرف، آیه 31.

به هر روی، عداوت و دشمنی، کینه‌توزی، قبیله‌گرایی و حسادت عرب فراگیر بود و همگان در این آتش می‌سوختند، ولی با کمال بی‌شرمی و گستاخی لبه تیز دشمنی‌ها متوجه بنی‌هاشم بود. آنان در آغاز بعثت، رسول خدا صلی الله علیه و آله را بسیار آزردند؛ به گونه‌ای که آن حضرت فرمود: «هیچ پیغمبری چون من آزار ندید».

آنان حتی اعجاز وحی پیامبر رحمت را سحر خواندند:

(فَقالَ إِنْ هذا إِلاّ سِحْرٌ یُؤْثَرُ (24) إِنْ هذا إِلاّ قَوْلُ الْبَشَرِ) ؛⁽³⁾

(و گفت این به جز سحر و بیان سحرانگیزی هیچ نیست، این آیات گفتار بشری بیش نمی‌باشد).

همچنین آن حضرت را مجنون نامیدند:

(ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ) ؛⁽⁴⁾

براساس این آیه، خدای متعال این اتهام را رد می‌کند و می‌فرماید:

(تو به لطف و رحمت پروردگارت، عقل کامل و نعمت نبوت یافتی و هرگز دیوانه نمی‌باشی).

و نیز گفتند: چرا قرآن بر آن مرد بزرگ قریه مکه و طایف (ولید بن مغیره، عروة بن مسعود یا عتبة بن ربیعه) نازل نشد.⁽⁵⁾

از این گذشته، بر او سنگ جفا زدند و آن حضرت را در شعب ابی‌طالب تحریم و تبعید و محاصره نمودند. سرانجام وقتی همگان اراده قتل او کردند، آن حضرت ناگزیر به هجرت شد. گرچه پس از هجرت نیز با او به جنگ و توطئه برخاستند و چه دشمنی‌ها که ابراز نکردند!

با این همه، آیات صبر و استقامت،⁽¹⁾

سوره احقاف، آیه 35؛ سوره ص، آیه 17؛ سوره غافر، آیات 55 و 77؛ سوره ق، آیه 39؛ سوره طور، آیه 48؛ سوره قلم، آیه 48؛ سوره معارج، آیه 5؛ سوره مزمل، آیه 10؛ سوره مدثر، آیه 7؛ سوره نحل، آیه 127.

به هر حال، دشمنی نسبت به بنی‌هاشم نمایان بود تا جایی که در سال آخر حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله عباس عموی پیامبر به آن حضرت گفت: «یا رسول‌الله! قریش وقتی که به هم می‌رسند با خوش‌رویی و شادمانی با یکدیگر برخورد می‌کنند، ولی چون به ما می‌رسند چهره‌هایی را می‌بینیم که آنها را نمی‌شناسیم!» رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «به خدایی که جان محمد صلی الله علیه و آله در دست اوست ایمان در دل شخصی وارد نمی‌شود، مگر آنکه شما را به خاطر خدا و رسول او دوست بدارد».⁽²⁾

دلیل این دشمنی‌ها، افزون بر سوابق تاریخی پیش از اسلام، آن بود که در طی جنگ بدر و احد، شمار فراوانی از کفار قریش به دست علی بن ابی‌طالب علیه السلام و حمزه به قتل رسیده بودند. بنابراین ممکن نیست که این موضوع، واکنشی در افراد وابسته به آنها - با توجه به پیوندهای محکم قبیله‌ای و خاندانی - ایجاد نکرده باشد.

زمانی عثمان در عهد خلافت خود به امیرالمؤمنین علیه السلام گفت: «اگر قریش تو را دوست نمی‌دارند گناه من چیست؟ تو کسان زیادی از آنان را به قتل رسانده‌ای که چهره‌شان چونان طلا می‌درخشید».⁽³⁾

از این رو حضرت فاطمه علیها السلام نیز علت خصومت قریش را همین می‌داند و می‌فرماید:

« وَ مَا الَّذِی نَقِمُوا مِنْ أبِی الْحَسْنِ؟ نَقِمُوا وَ اللهِ نَکیِرَ سَیْفِهِ، وَ شِدَّةَ وَطْأتِهِ، وَ نَکَالَ وَقْعَتِهِ، وَ تَنَمُّرَهُ فِی ذَاتِ اللهِ ؛ ⁽⁴⁾سوگند به خدا با علی دشمنی کردند و او را

برنگزیدند، چون سوزش تیغ او را چشیدند و پایداری او را دیدند، دیدند که چگونه بر آنان می‌تازد و با دشمنان خدا نمی‌سازد».

ابن ابی الحدید نیز می‌نویسد: «قریش علی علیه السلام را قاتل عزیزان خود می‌دانستند و این خون‌ها گرچه برای اسلام ریخته شده، اما از شمشیر علی علیه السلام چکیده بود»؛ واعلم أنّ کلّ دمٍ أراقه رسول الله صلی الله علیه و آله بسیف علی علیه السلام.⁽¹⁾

شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 13، ص 300.

حقیقت مطلب همان است که در سخن علی علیه السلام آمده: «عرب، اسلام را فقط برای نیل به قدرت پذیرفت و اگر چنین نبود آن را قبول نمی‌کرد؛ فَإنَّهُمْ أضْمَروا لِرَسُولِ الله صلی الله علیه و آله ضُرُوباً مِنَ الشَّرِ وَ الْغَدْرِ ...»؛ قریش نسبت به رسول خدا صلی الله علیه و آله دشمن بودند و آن را مخفی نگاه می‌داشتند، و این دشمنی و مکر سبب تحول و دگرگونی در رهبری نظام اسلامی گردید.

از آن حضرت سؤال شد: أرَأیْتَ لَوْ کَانَ رَسُولُ اللهِ تَرَکَ وَلَداً ذَکَراً قَدْ بَلَغَ الحُلمَ و آنسَ مِنهُ الرُّشد ...؛ اگر از رسول خدا پسری باقی مانده بود که برخوردار از رشد و بلوغ و درایت بود، آیا رهبری او را می‌پذیرفتند؟ قَالَ: لا، بَلْ تقتله إن لم یفعل ما فعلت ...؛ هرگز رهبری او را نمی‌پذیرفتند، بلکه او را می‌کشتند، اگر مانند من عمل نمی‌کرد.

آنان فرمانبری از رسول خدا صلی الله علیه و آله را ناگوار می‌دانستند و نسبت به آن حضرت حسد می‌ورزیدند و از همان زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله تصمیم گرفتند که نگذارند خلافت و امامت در خاندان آن حضرت قرار گیرد. اگر نبود اینکه قریش، نام اسلام و رسول خدا صلی الله علیه و آله را وسیله‌ای برای رسیدن به قدرت و نردبانی برای کسب عزّت و حکومت می‌دانست، هرگز حتی یک روز پس از رسول اکرم صلی الله علیه و آله خدا را عبادت نمی‌کرد.⁽²⁾

همین حقیقت در سخن امام سجاد علیه السلام نیز متبلور است. آن حضرت فرمود:

« وَاللهِ لَوْ تَمَکَّن الْقَوْمُ أنْ طَلَبُوا الْمُلْکَ بِغَیْرِ التَّعَلُّقِ بِاسْمِ رِسَالَتِهِ کَانُوا قَدْ عَدِلُوا عَنْ نُبُوَّتِهِ ؛ ⁽³⁾به خدا سوگند! اگر آن گروه می‌توانستند سلطنت و ملک را بدون وابستگی به نام رسول خدا صلی الله علیه و آله، به دست آورند، همانا رسالت او را انکار می‌کردند».

ابلاغ ولایت

علی‌رغم همۀ دشمنی و حسادت‌ها، رسول خدا صلی الله علیه و آله در سال آخر زندگانی خود با انجام سه رخداد بزرگ، در اعلام و تثبیت ولایت و پیشوایی علی علیه السلام کوشید و پرده از رخسار امامت آن حضرت برگرفت.

نخستین رخداد آسمانی واقعه غدیر است. متن واقعه مورد قبول اکثریت محدثان و مورخان اسلامی است، حتی مورخی چون طبری که در تاریخ کبیر خود یادی از این رخداد نکرده، بعدها کتابی مستقل، با عنوان «طرق حدیث ولایت» نگاشت که تا قرن هشتم هجری در دست برخی از عالمان بوده است.⁽¹⁾

رجال النجاشی، ص 225، ش 591؛ الفهرست، شیخ طوسی، ص 150؛ تذکرة الحفاظ، ذهبی، ج 2، ص 713.

رسول خدا صلی الله علیه و آله به دستور خدای متعال که فرمود:⁽³⁾

(یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ)4 و با امید و نوید (وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ) آفتاب امامت را نمایان کرد و شمس جمال علی علیه السلام را بر مشرق دستان مبارکش به نمایش گذاشت و با طنین « من کنت مولاه فعلی مولاه » وادی غدیر و بستر تاریخ را لبریز از فروغ ولایت ساخت.

پس از آنکه رسول خدا صلی الله علیه و آله ولایت علی علیه السلام را اعلام کرد، تمامی حاضران با آن حضرت بیعت کردند.

ده‌ها صحابی حدیث شریف غدیر را نقل کرده‌اند.⁽⁴⁾ولی با کمال تأسف باید گفت تعصبات برخی از اهل حدیث سبب گردید تا حدیث غدیر با تمام شهرتش در دو کتاب صحیح بخاری و مسلم ذکر نگردد، این در حالی است که در این دو کتاب، ده‌ها حدیث وجود دارد که فقط یک صحابی آنها را نقل کرده است.⁽⁵⁾

تثبیت ولایت

دومین حادثه‌ای که در دو ماه پایانی زندگی رسول خدا صلی الله علیه و آله رخ داد روایت معروف به واقعه «یوم الخمیس» یعنی رخداد روز پنج‌شنبه است. این رخداد بزرگ را همه مورخان و محدثان روایت کرده‌اند؛ از جمله بخاری در چند جای کتاب صحیح خود، همچون «کتاب العلم» و «باب قول المریض: قومو عنی...» آورده است.⁽¹⁾

صحیح بخاری، کتاب العلم، باب کتابة العلم، ج 1، صص 22-23؛ مکاتیب الرسول، ج 2، صص 618-626.

روایت از این قرار است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: « إئتونی بداوة و بیضاء، اکتب لکم لن تضلوا بعدی أبداً؛ هَلُمَّ أکتبُ لَکُم کتاباً لن تضلّوا بعد ...؛ ⁽²⁾کتاب و دواتی برایم بیاورید تا چیزی بنگارم که پس از من گمراه نشوید. در این میان عمر برخاست و گفت: آن مرد گرفتار تب شده و هذیان می‌گوید. کتاب خدا ما را کفایت می‌کند».

پس از این مخالفت، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «برخیزید و بروید که نباید در حضور پیامبری ندای اختلاف برخیزد».

بخاری و ابن سعد گزارش می‌کنند که ابن عباس در حالی که اشک چون سیل بر گونه‌هایش جاری بود می‌گفت:

« الرَّزیةُ کُلُّ الرَّزیة؛ ما حال بین رسول الله و بین أن یکتب لهم ذلک الکتاب ...؛ ⁽³⁾سرچشمه تمامی مصیبت‌ها همان نغمه شومی بود که با اختلاف و شلوغ‌کاری مانع از نوشتن کتاب توسط رسول خدا صلی الله علیه و آله شدند و گفتند که آن حضرت هذیان می‌گوید».

وا اسفا! این تهمت در حالی است که خدای متعال در شأن پیامبرش فرموده:

(وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی (3) إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی (4) عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُوی (5)) ؛⁽⁴⁾

(و هرگز به هوای نفس سخن نمی‌گوید، سخن او چیزی غیر وحی خدا نیست، او را جبرئیل، همان فرشته بسیار توانا علم آموخته است).

همچنین می‌فرماید:

(... وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا) ؛⁽¹⁾

سوره حشر، آیه 7.

(آنچه رسول حق دستور دهد بگیرید و قبول کنید، و هر آنچه نهی کند وانهید و واگذارید).

پیامبری که اطاعت و فرمانبری‌اش اطاعت خداست؛ از جمله در این آیات:

الف) (مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ) ؛⁽²⁾

ب) (قُلْ أَطِیعُوا اللّهَ وَ الرَّسُولَ) ؛⁽³⁾

ج) (وَ إِنْ تُطِیعُوا اللّهَ وَ رَسُولَهُ لا یَلِتْکُمْ مِنْ أَعْمالِکُمْ شَیْئاً) ؛⁽⁴⁾

د) (وَ مَنْ یُطِعِ اللّهَ وَ رَسُولَهُ...) ؛⁽⁵⁾

ه) (وَ مَنْ یُطِعِ اللّهَ وَ الرَّسُولَ...) ؛⁽⁶⁾

و) (وَ مَنْ یُطِعِ اللّهَ وَ رَسُولَهُ...)7 .

اکنون به گمان عمر، این پیامبر عظیم الشأن هذیان می‌گوید. او از اجرای فرمان آن حضرت ممانعت می‌کند و عجیب آنکه بعدها خود عمر بر کرده‌اش می‌بالد و افتخار می‌کند و می‌گوید:

رسول خدا در هنگام بیماری سر آن داشت تا به اسم او «علی» تصریح کند، ولی من به خاطر اسلام از این کار ممانعت کردم؛ زیرا هیچ‌گاه قریش بر او اجتماع نمی‌کردند و اگر او بر سر کار می‌آمد عرب از سراسر نقاط مختلف به مخالفت با او برمی‌خاست. رسول خدا صلی الله علیه و آله از تصمیم درونی من آگاه شد و از این کار خودداری کرد.⁽⁷⁾

عجبا! عمر نسبت به اسلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله دل‌سوزتر و نگرانی او بیشتر است. رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خواهد به نام علی علیه السلام تصریح کند و خلافت را به نام او بنگارد، ولی عمر این کار را به صلاح اسلام نمی‌داند. به راستی او خود را از رسول خدا صلی الله علیه و آله به اسلام آگاه‌تر می‌دانست؟! به راستی که مادر جوان مرده بر این پندار می‌خندد!

این چه توجیهی است؟ حقیقت آن است که اگر رسول خدا صلی الله علیه و آله بخواهد حقی را بنمایاند و به نام علی علیه السلام تصریح کند، اصحاب باید کمک کنند تا خواست رسول خدا صلی الله علیه و آله پیاده گردد.

مگر قریش با اصل اسلام به مخالفت برنخاست و با رسول خدا صلی الله علیه و آله دشمنی نکرد؟! مگر آنان این همه آزار و اذیت، سنگ‌پرانی و اهانت، تحریم و تبعید، تهمت و افترا، نثار آن حضرت نکردند؟! با این همه، همین مؤمنین از مهاجر و انصار بودند که رسول خدا صلی الله علیه و آله را یاری کردند و سرانجام شهد پیروزی چشیدند. پس اکنون نیز با کمک اصحاب و یاران رسول خدا صلی الله علیه و آله علی علیه السلام می‌توانست خلیفه و جانشین باشد. اگر قریش و قبایلی به مخالفت برمی‌خاستند، مسلمانان همان گونه که به یاری رسول خدا صلی الله علیه و آله شتافتند و آن حضرت را یاری کردند علی علیه السلام را نیز یاری می‌کردند. پس چرا مانع از نگاشتن نامه شدند؟

عجیب‌تر آنکه، همین شخصی که نسبت هذیان به رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌دهد منکر رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله شد و شمشیر از نیام برکشید و گفت: «هر کسی ادعای مرگ پیامبر را داشته باشد، او را خواهد کشت».⁽¹⁾

انساب الاشراف، ج 1، صص 565-567.

عجبا! رسول خدا صلی الله علیه و آله هذیان می‌گوید، ولی نمی‌میرد. به راستی سیاست چه بازی‌ها دارد؟ چرا او در این هنگام، منکر رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌شود، ولی وقتی که ابوبکر می‌آید و آیه (إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ)2 را بر او می‌خواند قانع می‌شود.⁽²⁾

به هر حال چراغ راه، سخن حضرت فاطمه علیها السلام است که فرمود:

وَ تَاللّهِ، لَوْ تَکاقَؤُوا عََنْ زَمَامٍ نَبَذهُ إلَیْهِ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله لَسَارَ بِهِمْ سَیْراً سُجُحاً لا یکْلَمُ خِشَاشُهُ ...؛ ⁽¹⁾

بلاغات النساء، ص 20.

به هر روی، آنچه معقول و خردمندانه به نظر می‌آید، سخن ابوجعفر نقیب، استاد ابن ابی‌الحدید، پیرامون این وقایع و حوادث است. او می‌گوید:

صحابه و در رأس آنان عمر و ابوبکر، خلافت و زعامت جامعه را همچون نماز و روزه، از معارف دینی نمی‌دانستند و پیروی از «نصّ رسول الله» را در این موارد در صورتی که موافق نظر آنان نبود لازم الاطاعه نمی‌دیدند؛ سپس می‌افزاید:

«صحابه بسیاری از نصوص رسول خدا صلی الله علیه و آله را با توجه به مصلحتی که خودشان تشخیص می‌دادند ترک کردند».⁽³⁾

اجرای ولایت

رسول خدا صلی الله علیه و آله برای تحقق و اجرایی شدن موضوع جانشینی خود تصمیم گرفت تا شهر مدینه را هنگام رحلت خویش از چهره‌های مزاحم خالی کند تا امر امامت و جانشینی حضرت علی علیه السلام بر مقام و کرسی خود قرار گیرد، لذا آن حضرت تصمیم به اعزام سپاه اسامه به سمت شام گرفت.

اعزام این سپاه درست در هنگام آغاز بیماری رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. فرمانده سپاه، جوانی به نام اسامه بود که هفده تا بیست سال داشت؛ در حالی که سپاه او ترکیبی از قدیمی‌ترین صحابه تا جدیدترین آنان بود. به روایت ابن سعد در طبقات، تمامی صحابه اعم از مهاجر و انصار آماده اعزام شدند که از زمره آنان ابوبکر، عمر و ابوعبیده جراح بودند. البته او و تمامی مورخان، نامی از علی علیه السلام به میان نیاورده‌اند.

با این حال، گروهی به کمی سن اسامه اعتراض کردند. رسول خدا صلی الله علیه و آله خشمگین شد و تأکید کردند که او لیاقت امیری لشکر را دارد. تجهیز این سپاه در 26 صفر، یعنی دو روز مانده به رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. پیامبر در حالی که سخت بیمار بود مکرر می‌فرمود: « إنفدوا جیش اسامه ». ⁽¹⁾

طبقات الکبری، ج 2، صص 189-190.

پرسش‌های قابل تأملی درباره تجهیز سپاه اسامه وجود دارد؛ از جمله:

بدون شک، جواب همه این چراها یک پاسخ است و آن اینکه اصحاب از مدینه بیرون روند و به فرموده علی علیه السلام: « ولا یدفعنی دافع مِن الولایة وَ القیام بأمر رعیته مِن بعده »؛ ⁽²⁾و آنان که مزاحم حضور علی علیه السلام در عرصه خلافت هستند در مدینه نباشند تا امر امامت و پیشوایی آن حضرت استوار و ولایت آن حضرت تثبیت گردد.

باید توجه داشت که رسول خدا صلی الله علیه و آله در ماه‌های آخر عمر مبارک خود، چندین بار نسبت به حفظ اهل بیت در کنار قرآن توصیه فرمودند. از جمله این سفارش‌ها حدیث شریف ثقلین است که ابن سعد نیز آن را روایت کرده⁽¹⁾

طبقات الکبری، ج 2، ص 194.

زیر سقف سقیفه

سیری در تحولات سال دهم و دو ماهه سال یازدهم هجری و اقدامات رسول خدا صلی الله علیه و آله روشنگر این حقیقت است که آن حضرت از تعارضات و بحران سیاسی مدینه و دگرگونی در نظام رهبری اسلام، پس از رحلت خویش بسیار نگران بود.

وقوع حوادث بعد از رحلت و تحول در نظام خلافت، این هراس رسول خدا صلی الله علیه و آله را تأیید و تبیین نمود.

البته تحلیل درست این رخدادها که در ارتباط با رهبری نظام روی داد بدون توجه به ساختار اجتماعی و جناح‌بندی‌های موجود در مدینه آن روز، ممکن نیست.

گروه مهمی از مردم مدینه، انصار بودند که از جریان فتح مکه به این طرف در اندیشه مشکلات پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله افتاده و نگران آینده خود بودند. آنان به دلیل ترسی که از تسلط قریش داشتند، بی‌توجه به بیعتی که در غدیر با علی علیه السلام کرده بودند - و شاید احتمال موفقیت او را نمی‌دادند - در سقیفه اجتماع کردند.

حباب بن منذر، یکی از سران انصار در سخنان خویش در سقیفه، انصار را برتر از قریش دانست و چنین گفت: «این شمشیر انصار بود که اسلام را پیروز کرده است». او خطاب به انصار گفت: «اینان (مهاجران) از فیء شما و زیر سایه شما هستند و جرأت مخالفت با شما را ندارند».

از سخنان حباب چنین به دست می‌آید که آنچه انصار را به این اقدام نسنجیده واداشت، ترس همراه با رقابت در برابر قریش بوده است.

از سوی دیگر، چند نفر از مهاجران که در دو هفته پایان حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله دست به اقدامات مشکوکی زده بودند با شنیدن اجتماع سقیفه، به سرعت به آن محل رفته، به بحث و گفت‌وگو با انصار پرداختند. خبر این گفت‌وگوها را خلیفه دوم بعدها ضمن خطبه‌ای در مدینه بازگو کرد.⁽¹⁾

تاریخ سیاسی اسلام، ج 2، صص 15-16.

ابن اعثم در گزارش خود پیرامون سقیفه چنین می‌نگارد:

پیش از آمدن مهاجران به سقیفه، میان انصار بحث و گفت‌وگوی فراوانی شد. یکی از انصار گفت: شخصی را برگزینید که قریش ملاحظه هیبت او را بکند و انصار از او ایمن باشند. کسانی سعد بن عباده را پیشنهاد کردند. اسید بن حُضیر که از اشراف اوس بود به مخالفت برخاست. او گفت: خلافت باید در قریش بماند. دیگران بر ضد او سخن گفتند. بشیر بن سعد نیز از قریش دفاع کرد. عویم بن ساعده گفت: خلافت جز از آن اهل بیت نبوت نخواهد بود، همان جایی قرارش دهید که خدا قرار داده است.⁽²⁾اسید بن حُضیر از اوس و بشیر بن سعد، عموزاده سعد بن عباده اولین افراد انصاری بودند که در سقیفه با ابوبکر بیعت کردند، البته از مهاجران بنا بر نقل عمر، فقط سه نفر در سقیفه بودند که ابوبکر، عمر و ابوعبیده جراح از آن جمله‌اند.⁽³⁾

البته بعدها انصار از تسلط قریش ناراضی شدند. به روایت «زبیر بن بکار»، اوسیان می‌گفتند: اول بار بشیر بن سعد خزرجی بیعت کرده، و خزرجیان می‌گفتند: اول بار اسید بن حُضیر بیعت کرده است.⁽⁴⁾این رقابت برای ابوبکر شناخته شده بود و توانست از آن سوءاستفاده کند، لذا در همان سقیفه گفت: اگر خزرجیان به خلافت برسند اوسیان برنخواهند تافت و اگر اوسیان قدرت را در دست گیرند خزرجیان از آن نخواهند گذشت. بنابراین پیوسته میان آنان جنگ و خون‌ریزی خواهد بود. به هر روی، پس از بیعت بشیر بن سعد و اسید بن حُضیر، دیگران هم بیعت کردند؛ به گونه‌ای که نزدیک بود سعد بن عباده زیر دست و پا کشته شود.⁽⁵⁾

به گزارش یعقوبی، عبدالرحمن بن عوف نیز در سقیفه بوده است. او چنین گزارش می‌دهد:

« وقام عبدالرحمن بن عوف متکلم فقال: یا معشر الانصار إنّکُم و إنْ کنتم علی فضل، فلیس فیکم مثل ابی‌بکر و عمر و علی ...».⁽¹⁾

تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 83.

این سخن نادرست است، زیرا آنچه یعقوبی از او نقل کرده مطلبی است که وی فردای آن روز در مسجد گفته است. او خطاب به انصار گفت: شما گرچه اهل فضل و بزرگی هستید، ولی در میان شما کسی همانند ابوبکر، عمر و علی علیه السلام نیست. در این وقت «منذر بن ارقم» برخاست و گفت: ما برتری کسانی که از آنها نام بردی انکار نمی‌کنیم، البته در میان این افراد کسی هست که اگر امر خلافت را مطالبه کند با او نزاع نخواهد شد و مقصود او علی بن ابی‌طالب بود.⁽²⁾

از گزارش واقدی به دست می‌آید که صحبت عبدالرحمن بن عوف با انصار پس از ماجرای سقیفه بوده است. قرائن زیادی نیز حکایت دارد که جز سه تن از مهاجران، شخص دیگری در سقیفه حاضر نبوده است.⁽³⁾بنابراین سقیفه بدون حضور بزرگان مهاجر و به خصوص بنی‌هاشم شکل گرفت و بدیهی است که اگر آنان در سقیفه حاضر بودند اتفاق غصب خلافت و تحول در نظام رهبری اسلام رخ نمی‌داد. دلیل این حقیقت گفته یکی از انصار است، او گفت: اگر علی و بنی‌هاشم در خانه مشغول دفن رسول خدا صلی الله علیه و آله نبودند و نگران مراسم دفن در خانه ننشسته بودند کسی در خلافت طمع نمی‌کرد.⁽⁴⁾

بشیر بن سعد انصاری، - اولین کسی که در سقیفه با ابوبکر بیعت کرد - پس از شنیدن استدلال‌های علی علیه السلام به آن حضرت گفت: اگر مردم این کلمات را قبل از این از تو شنیده بودند هیچ کس بر تو اختلاف نمی‌کرد و همه با تو بیعت می‌کردند، جز آنکه تو در خانه نشستی و مردم گمان کردند که تو نیازی به خلافت نداری! امام علیه السلام در پاسخ فرمود: «ای پسر سعد! آیا می‌بایست جنازه رسول خدا صلی الله علیه و آله را در خانه رها کرده، برای خلافت به منازعه با مردم برمی‌خاستم؟»

ابوبکر نیز گفت: اکنون با من بیعت شده، و اگر می‌دانستم تو مایل به خلافت هستی به دنبال آن نمی‌رفتم. تو نیز آزادی بیعت بکنی یا صبر کنی تا در کارت تأمل نمایی، من تو را مجبور نمی‌کنم.⁽¹⁾

همان، ص 47.

عجبا! سیاست و ریاست چگونه انسان را دگرگون می‌سازد؟ آنان مسجد رسول خدا را که مرکز سیاست و هدایت امت اسلامی بود رها کردند و به کناری دور از مسجد و خانه فاطمه و علی علیهما السلام رفتند و بساط فتنه شوم خود را گستردند. آنان باغ بنی‌ساعده را برگزیدند تا صدای آنان به گوش حضرت علی و حضرت فاطمه علیهما السلام نرسد و آنان بی‌خبر از توطئه سقیفه باشند، و اینک که خواسته خود را محقق ساخته و ردای خلافت را بر دوش افکنده‌اند، چنین می‌گویند!

استدلال‌های آنان در سقیفه نیز به طنز شبیه است، چون آنان به مسئله قرابت و خویشی با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سن ابوبکر استدلال کردند، حال آنکه علی و فاطمه علیهما السلام خویشان رسول خدایند. آنان خطاب به انصار گفتند: عرب جز زیر بار ریاست قریش نمی‌رود و جز اطاعت و فرمانبری از این تیره را نمی‌پذیرد.⁽²⁾همچنین تأکید کردند که عرب نمی‌پذیرد که نبوت در یک خاندان و خلافت در خاندانی جز آن باشد. ابوبکر در سقیفه گفت: «نحن قریش و الائمة منا؛ ما از قریش هستیم و ائمه باید از میان ما باشد».⁽³⁾

اینجا ابوبکر در مقابل «انصار» عرب قحطانی می‌گوید باید رسالت و امامت و خلافت در یک خاندان باشد، چون رسالت در قریش بوده، پس باید خلافت نیز در همان خاندان باشد. ولی وارونگی در اندیشه و گفتار تا آنجاست که بعدها، چون علی علیه السلام به ابوبکر و عمر اعتراض کرد که چگونه به قرابت استناد کردید؛ در حالی که ما به رسول خدا صلی الله علیه و آله نزدیک‌تریم؟ عمر گفت: عرب دوست نمی‌دارد که نبوت و خلافت در یک خاندان باشد.⁽⁴⁾نبوت از آن شما بوده، اجازه دهید که خلافت از خاندان‌های دیگر باشد!

عجبا! آنجا که مصلحت و منفعت خود آنان اقتضا می‌کند، باید رسالت و خلافت در یک خاندان باشد، ولی اینجا که به ضرر آنان است، رسالت و امامت نباید در یک خاندان باشند.

اینها در حالی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله آنان را به توحید فرا خواند و در پرتو وحی تلاش کرد تا با تکیه بر تعلیمات اسلامی و برادری دینی و عدالت اجتماعی ریشه این برتری طلبی‌ها را بخشکاند. از طرفی قرآن اعلام می‌کند:

(یا أَیُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی...) ؛⁽¹⁾

سوره حجرات، آیه 13.

براساس این آیه، گرامی‌ترین مردم پرهیزکارترین آنان است.

بدون تردید در سقیفه، پس از کنار گذاشتن بیعت با علی علیه السلام رقابت قبیله‌ای آغاز شد و سرانجام با تکیه به برتری قبیله‌ای - که قریش به گمان خود داشت - و علی‌رغم محدودیت نفوذ آنان در مدینه آن روز و البته با استفاده از عناد و رقابت‌های داخلی انصار، ابوبکر به خلافت رسید. در این میان توجه به سن ابوبکر نیز در این انتخاب دخالت داشت، حال آنکه علی علیه السلام جوان بود.

باید دانست که در سقیفه پیرامون نحوه انتخاب خلیفه، شرایط و شایستگی‌های لازم او، هیچ‌گونه سخن محکمی از سوی هیچ کس ابراز نشد. آنچه از متن مذاکرات سقیفه و رویدادهای پیرامون آن گویاست، اینکه انصار، حکومت را حق خود می‌دانست، از سوی دیگر برخی از مهاجران (ابوبکر، عمر و ابوعبیده) به سقیفه رفته، اظهار کردند که حکومت حق قریش است. حتی آنان به حدیثی نظیر « الائمة من قریش » استناد نکردند، بلکه فقط ابراز داشتند که عرب جز زیر بار ریاست این تیره نمی‌رود. از طرفی بزرگان بنی‌هاشم و کسانی مانند زبیر و طلحه در سقیفه نبودند.

بدین ترتیب باید گفت هیچ شیوه و شرایط شناخته شده‌ای برای انتخاب ابوبکر، جز معیارهای قبیله‌ای، یعنی استناد به برتری قریش و پیوند خانوادگی با رسول خدا صلی الله علیه و آله در سقیفه مطرح نشد. به ویژه باید دانست که قریشی بودن به هیچ روی، شرط شرعی خلافت دانسته نشده و حتی سال‌ها بعد، عمر، آرزوی زنده بودن «سالم» مولی حذیفة بن یمان را داشت تا او را به جانشینی خود انتخاب کند، با اینکه سالم به هیچ روی قریشی نبوده است.⁽²⁾

کسانی هم بر این باورند که شرط قریشی بودن از قرن سوم، در فقه سیاسی اهل سنت مطرح شده است.⁽¹⁾

تطور الفکر السیاسی عند اهل السنه، ص 38.

به هر حال، آنچه به عنوان معیار انتخاب خلیفه مطرح شد، قریشی بودن و سن ابوبکر بود. این در حالی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله جوان‌ترین آنان، اسامه را که هفده سال داشت به فرماندهی لشکر اسلام منصوب کرد و از همه بزرگان اصحاب به خصوص ابوبکر، عمر و ابوعبیده، خواست تا در لشکر او حاضر شوند و فرمانش را اطاعت کنند. آنگونه که از برخی گزارش‌های تاریخی برمی‌آید در اندیشه ابوبکر، قریشی بودن و اشرافیت قریش اعتبار خاصی داشت. ابن عساکر می‌نگارد:

«زمانی پس از اسلام آوردن ابوسفیان، بلال و صهیب رومی و سلمان بر ابوسفیان طعنه زدند. ابوبکر برآشفت که با شیخ قریش و سید آن چنین می‌کنید؟ آنان به رسول خدا صلی الله علیه و آله گفتند و حضرت فرمود تا ابوبکر از کسانی که آنان را خشمگین ساخته بود عذرخواهی کند».⁽²⁾

پس از خاتمه جریان سقیفه، آنان از محل خارج شدند. بنا به روایت «براء بن عازب» آنان در کوچه‌ها به راه افتادند و به هر کس می‌رسیدند دست او را می‌گرفتند و به دست ابوبکر می‌مالیدند، چه آن شخص به این کار راضی باشد یا نه.

براء می‌گوید در این زمان بود که به در خانه بنی‌هاشم آمدم و گفتم با ابوبکر بیعت شد. آنان گفتند مسلمانان در غیاب ما چنین نخواهند کرد ما اولای به محمد صلی الله علیه و آله هستیم! عباس گفت: به خدای کعبه چنین کردند.

یعقوبی می‌افزاید:

« وکان المهاجرون و الانصار لا یشکون فی علی ...؛ مهاجرین و انصار هیچ شکی درباره علی علیه السلام نداشتند».⁽³⁾

طبری و ابن اثیر نیز نقل کرده‌اند که: انصار یا جمعی از آنان در سقیفه گفتند: «ما جز با علی بیعت نمی‌کنیم».⁽¹⁾

تاریخ الطبری، ج 3، ص 208؛ الکامل فی التاریخ، ج 2، ص 325.

به هر روی، زمانی که کار بیعت تمام شد عمر برخاست و درباره آنچه روز قبل درباره زنده ماندن رسول خدا صلی الله علیه و آله تا مردن آخرین اصحابش گفته و در واقع درباره آن حضرت، ادعای مهدویت کرده بود، عذرخواهی کرد. او گفت وی بر این گمان بوده که حضرت باقی می‌ماند و کارها را سامان می‌دهد، ولی اکنون شاهد است که قرآن در میان آنهاست. البته این حکایت روشنگر آن است که آنچه مقصود و منظور عمر بود انجام شد و خلیفه مورد نظر او انتخاب گردید و در این باره دیگر مشکلی وجود نداشت.⁽²⁾

پس از انتخاب ابوبکر و دگرگونی در نظام رهبری اسلام، کسانی با وی به مخالفت برخاستند و انتخاب او را مردود دانستند؛ از جمله این افراد علی علیه السلام، فاطمه علیها السلام، عباس و کسان دیگری مانند زبیر بن عوام، خالد بن سعید، مقداد بن عمرو، سلمان، ابوذر، عمار، ابی بن کعب و براء بن عازب بودند. حتی هواداران ابوبکر در خانه ابی بن کعب رفتند، ولی او حاضر نشد در به روی آنان بگشاید.⁽³⁾

نقش اصلی در این ماجرا بر عهده عمر، ابوعبیده جراح، مغیرة بن شعبه و خالد بن ولید بود. زمانی که عمر با شدت و جدیت برای گرفتن بیعت به در خانه علی علیه السلام آمد؛ امام بدو فرمود:

«امروز حرص تو بر امارت ابوبکر جز برای آن نیست که فردا در دسترس خودت قرار گیرد».⁽⁴⁾

علل و عوامل پیروزی سقیفه

از مباحث گذشته روشن گردید که علل پیروزی بانیان سقیفه عبارت بود از:

ابوبکر در سقیفه چنین گفت: «اگر خزرجیان بر این «امر» خلافت تسلط یابند اوسیان از آن نخواهند گذشت، و اگر اوسیان قدرت را به دست گیرند خزرجیان از آن نخواهند گذشت؛ در آن صورت پیوسته میان آنان جنگ و خون‌ریزی خواهد بود».⁽¹⁾

البیان و التبیین، ج 2، ص 298.

این سخن عثمان است که به علی علیه السلام گفت: «اگر قریش تو را دوست نمی‌دارند گناه من چیست؟ تو کسان زیادی از آنان را به قتل رسانده‌ای که چهره‌شان چونان طلا می‌درخشید».⁽⁴⁾

ابن ابی الحدید نیز می‌نگارد که قریش، علی علیه السلام را قاتل عزیزان خود می‌دانستند و این خون‌ها که به فرمان رسول خدا صلی الله علیه و آله برای پیروزی و نصرت اسلام ریخته شده بود از شمشیر علی علیه السلام چکیده بود؛ « وَ اعْلَمْ أنَّ کلَّ دَمٍ أراقَهُ رَسُولُ الله صلی الله علیه و آله بسیف علی علیه السلام و بسیف غیره، فَإنَّ العَرب بَعد وَفَاتِهِ علیه السلام عصبت تلک الدّماء بعلی بن ابی‌طالب علیه السلام وحده ».⁽⁵⁾

همان، ج 12، صص 82-83.

2) (2) همان، ص 21.

(یا أَیُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ) ؛⁽¹⁾

سوره حجرات، آیه 13.

(ای مردم ما همه شما را نخست از مرد و زنی آفریدیم و آن‌گاه شعبه‌های بسیار و فرق مختلف گردانیدیم تا یکدیگر را بشناسید، همانا بزرگوارترین شما نزد خدا با تقواترین شمایند).

قرآن، مکانت و بلندمرتبگی را تنها در پرتو تقوا و پارسایی می‌شناسد، ولی هنوز این مردم از نژاد و قبیله می‌گویند.

با اینکه تعلیم و تربیت وحیانی، بر آنان باران مهربانی و عاطفه جاری ساخته، و مهاجر و انصار، اوس و خزرج، عرب و عجم، و همه مسلمانان را در پرتو وحی برادر دانسته و فرموده بود:

(فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً)2 و (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ) ؛ ⁽²⁾به حقیقت همه مؤمنان برادر یکدیگرند، ولی مع‌الاسف آنچه در سقیفه مطرح گردید، رقابت و عناد، دشمنی میان اوس و خزرج، و قریش و انصار بود. آنان با یک حرکت واپس‌گرایی دوباره به فرهنگ جاهلیت بازگشتند:

(... وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ کُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها) ؛⁽³⁾

(به یاد آرید این نعمت بزرگ خد را که شما با هم دشمن بودید، خدا در دل‌های شما الفت و مهربانی قرار داد و به لطف خداوند همه برادر دینی یکدیگر شدید و حال آنکه در پرتگاه آتش بودید).

ده‌ها آیه قرآن مقام و معنویت جهاد و قتال در راه خدا را می‌ستاید و اجر مجاهدان و جنگجویان راه خدا را تبیین و تفسیر می‌نماید و قدس و شکوه و والایی مقام شهید و شهادت را اجر می‌نهد؛ ولی اینک این جایگاه رفیع، در نظر واپس‌گرایان، به ضد ارزش

تبدیل شده، و علی علیه السلام به خاطر آنکه در جنگ‌های اسلام مبارزه کرد و سران کفر و شرک را به قتل رسانده محکوم است. او محبوب قریش نیست و به این دلیل نباید ردای خلافت را بر دوش او افکنند. این، همان حرکت ارتجاعی سقیفه است که نتیجه آن این شد که:

« إسْتبدلُوا وَ اللهِ الذَّنابی بالْقَوادِمِ، وَ العَجْزَ بالکاهِلْ ؛ ⁽¹⁾

بلاغات النساء، ص 20.

از سوی دیگر، بسیاری از آیات قرآن بر پیروی و اطاعت محض از رسول خدا صلی الله علیه و آله دلالت دارد و پیروی او را اطاعت از خدا می‌داند؛ از جمله:

(مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ)2

باری آیات قرآن، فوز و رستگاری، بارش رحمت خدا و ورود در بهشت را در گرو اطاعت از خدا و رسولش بیان می‌دارد، ولی صحابه نصوص رسول خدا صلی الله علیه و آله را رها کرده، براساس اجتهاد و مصلحت‌اندیشی خود عمل می‌کردند.

خلاصه آنکه مبانی سقیفه و آنچه در آن گذشت با صدها آیه قرآن در جنگ و ستیز است، زیرا هیچ کسی در سقیفه نگفت آیات قرآن چه می‌گویند و دستور خداوند کدام است، عبودیت و بندگی، جهاد و علم، هجرت و سابقه در اسلام، نشان فاخر و برازندگی است هرکس به این اوصاف مزین است او باید ردای خلافت به دوش گرفته و بر مسند زعامت امت قرار گیرد، بلکه همه سخن از نژاد و برتری قریش، و رقابت اوس و خزرج بود.

فاطمه علیها السلام حقیقتی عرشی

به هر حال، آن حضرت طرح دعوا به مسجد آورد و کیفرخواست خود را ارائه کرد و سپس سقیفه و بنیان‌گذاران آن را محاکمه و محکوم نمود. در این دادنامه، سخنان فاطمه علیها السلام شیوا، بلیغ، گله‌آمیز، ترساننده و آتشین است.⁽¹⁾

زندگانی فاطمه زهرا علیهاالسلام، ص 122.

بانوی عصمت که شاکی است، نخست خود را معرفی می‌کند و می‌فرماید: « ثُمَّ قَالَتْ: ایُّهَا النّاسُ أنَا فَاطِمَةُ وَ أبِی مُحَمَّد ...؛ مردم من فاطمه‌ام و پدرم محمد صلی الله علیه و آله است».

آن حضرت حقیقتی عرشی و ترجمانی از آیات قرآن است. مشکاة نور خدا⁽²⁾و کوکب دری شجره مبارکه⁽³⁾و شاخسار شجره طوباست.⁽⁴⁾او تجلی ایثار و بخشندگی⁽⁵⁾و فروغ تابناک آیه تطهیر⁽⁶⁾و مودتش اجر و پاداش رسالت است.⁽⁷⁾

فاطمه علیها السلام تربیت شده خداوند متعال و رسول خدا صلی الله علیه و آله است. او آموزه‌های خداشناسی، حق‌مداری و دفاع از حقیقت را در پرتو وحی آموخت. آن حضرت جوهره والای عصمت و یگانه بانوی عالم هستی در معرفت و خداشناسی بود.

هی احمد الثانی و احمد عصرها هی عنصر التوحید فی عرصاتها⁽⁸⁾

در شکم مادر انیس و همراز مادر بوده و با او سخن می‌گفت و غبار هجران از چهره مادر می‌زدود.

کانت تحدثّ امَّها و أُمها تکتمه إذا النبی دخلا

فقال یا بنت خویلد لِمَن تحدثین و البیت خلا

فقالت الجنین فی بطنی غدا یؤنسنی حدیثها قال بلی⁽¹⁾

صدیقه شهیده، مقرّم، ص 27.

نور فاطمه در ساق عرش تسبیح خدا می‌گفت و وجود مبارکش اشراق فیض سرمدی بود. رسول خدا صلی الله علیه و آله در توصیف او فرمود: « لو کان الحُسن شخصاً لکان فاطمة ...؛ اگر حسن و جمال الهی در سیمای شخصی مجسم می‌گشت، هر آینه در سیمای فاطمه بود».

در پرتو خلقتش لطیفه و راز آفرینش آشکار گشت و در بهترین آفاق تجلی کرد و نورافشان شد. او نتیجه و عصاره خلقت و سرشت‌هاست. حقیقت کمال در وجود او ظاهر شد. آن حضرت جمال بدیع آفرینش بر این آسمان بود. در تابش او از آسمان سیمای حور ظاهر، و در تجلی آسمانی‌اش محور عقول بود، او لیلة القدر قرآن بود که از سپهر قدس و عصمتش یازده قرآن ناطق نازل گردید. چون لیلة القدر مقام و منزلتش جز بر پدر و همسر و فرزندان معصومش علیهم السلام معلوم نیست، بدون شک، شناخت مقام والایش، درک و تشرف به مقام رفیع لیلة‌القدر است.

او محور پنج تن آل عبا و قطب آفرینش و هستی است.

لأنّها قطب رحی الوجود فی قوسی النزول و الصعود

مهجة قلب عالم الامکان و بهجة الفردوس فی الجنان

و مرکز الخمسة من اهل العبا عینان من ماءالحیاة و الحیاء

بل وجهها الکریم وجه الباری و قبلة العارف بالاسرار

روح النبی فی عظیم المنزلة و فی الکفاء کفو من لا کفو له⁽²⁾

فاطمه علیها السلام گوهر تابناک قدس و پاکی از گنجینه پنهان آفرینش است که با فروغ وجودش واژه فضیلت تفسیر گردید. او از آسمان عظمت خدا و از افق پرفروغ‌ترین أسمای الهی تجلی کرد.

او مادر کلمات محکم خداوند است، و «خداگونه» ذاتش در غیب و ناپیداست.

آن حضرت بر افق کرامت، ساطع، و خورشید فروغ و رخشندگی خود را از او دارد. او منشأ نور عالم انوار، و سرانجام طلوع خورشیدهاست. او کهربای جان و عقل‌ها و کعبه عرفان وصل‌هاست.

زهرا صلی الله علیه و آله کوثر خدا، جلوه جمال او و تفسیر جلال اوست؛ ادامه رسول خدا صلی الله علیه و آله و همتای علی علیه السلام و حصن محکم ولایت است؛ آموزگار مکتب شهادت، تلاوت بیداری، بهار سرشار دل‌های آشناست؛ اوج کمال زن است و اوج عروج انسان کامل؛ چشمه غدیر در باغ سبز او جاری شد و غدیری‌ها در دامان عصمتش به رویش رسیدند.

می‌خواهم به عشق نوشیدن قطره‌ای از جام ولایتش و برگرفتن نمی از یم وجودش، جلوه‌ای از جلوات و شمه‌ای از ملکاتش را به شهود گرفته، پرتوی از جمالش، آسمان جان بهشتیان را نورباران کند.

او که طنین فریادش همپای ضربت خندق است؛ او که در جغرافیای خانه گلی‌اش، تاریخ انسانیت تفسیر شد. او که در وسعت سینه سبز و پرسوزش، چگونگی دفاع از امام زمان خویش تحلیل شد؛ کسی که خورشید در تابوت او غروب کرد و فرشتگان به عشق دیدار او به سجده افتادند و با اشک‌هایشان راهش را تا خدا علامت گذاری کردند. به راستی چگونه می‌شود آن را که در دستش عصای موسایی و در نفسش روح مسیحایی و بر لبانش کلام محمدی است توصیف کرد؟⁽¹⁾

چشمه در بستر، مسعود پور آقایی، مقدمه با کمی تغییر در عبارات.

«ففاطمة الزهراء (علیها السلام) قطب الاولیاء و العرفاء، و معراج الانبیاء و الاوصیاء، صدرها خزانة الاسرار، و وجودها ملتقی الانوار، فهی حلقة الوصل بین انوار النبوة و انوار الامامة».⁽²⁾

آن حضرت از زمره خاصان و یاران و گنجوران نبوت و درهای رسالت و مصداق آیت‌های بلند معنی قرآن و از گنجینه‌های خدای رحمان بود و سخن جز به راست نفرمود.⁽³⁾

آن بزرگوار به زبان پدر «سیدة نساء العالمین من الاولین و الآخرین» بود و چون بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد می‌شد، رسول خدا صلی الله علیه و آله برمی‌خاست و به وی خوش‌آمد می‌گفت، سپس دختر بزرگوارش را در مکان خود می‌نشاند و دستش را می‌بوسید.4

پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله می‌فرمود: «فاطمه مانند سایر زنان نیست».⁽¹⁾او محبوب‌ترین زنان نزد پیامبر بود و بوی بهشت را از او استشمام می‌کرد.⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله بارها او را با عنوان «صدیقه» ستوده بود.

اینک خود آن حضرت می‌فرماید: « ثمَّ قالَت: أَیُّها النّاسُ أَنَا فاطمةُ وَ أبی مُحمَّد ؛... من فاطمه هستم». وقتی که فاطمه بودن آن حضرت ثابت شد، صدها نشان شرف و فضیلت ثابت می‌گردد، از جمله صدیقه بودن او ثابت می‌شود، پس هر چه می‌گوید صدق و حق است.

فاطمه علیها السلام در محضر آن جمع، بر این نام تأکید کرد، البته نامی که احدی از آنان با آن ناآشنا نیست. آنان همواره این نام مبارک را همراه با احترام فراوان از زبان رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده بودند. آنان می‌دیدند که به هر مناسبتی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ساحت فاطمه را می‌ستود و رفتاری با او داشت که بدون شک برای آن مردم، چراغ هدایت بود. آن حضرت از پیش پای فاطمه بلند می‌شد سینه و پیشانی‌اش را می‌بوسید⁽³⁾و آن‌گاه می‌فرمود:

« هی بضعة منّی و هی قلبی و روحی التی بین جنبی فَمَن آذاها فقد آذانی و من آذانی فقد آذی الله ؛ ⁽⁴⁾فاطمه پاره تن من است، او روح و جان من در درون سینه‌ام می‌باشد، هر کس او را بیازارد مرا آزرده و هر کس مرا آزار دهد خدا را آزرده است».

اینک حضرت صدیقه، با آن همه جلالت و عظمت سخن می‌گوید و همه او را می‌شناسند، در میان فرزندان رسول خدا صلی الله علیه و آله کسی جز او فاطمه نبود، و هر آنچه القاب عرشی بود، رسول خدا صلی الله علیه و آله نثارش کرده بود.

بنابراین با ابراز این نام که من فاطمه هستم نتیجه حکم دادگاه روشن بود. آفتاب آیه تطهیر، دهان نورافشان خود را گشوده بود و پرتوافشانی می‌کرد.

لطافت سخن فاطمه که فرمود من فاطمه‌ام، در این است که بنا بر گفته عایشه: «قالت: ما رأیتُ أحداً أشبه کلاماً و حدیثاً مِن فاطمة برسول الله...».5

بر این اساس فاطمه علیها السلام شبیه‌ترین مردم به رسول خدا صلی الله علیه و آله در خطابه و سخن بود. او می‌گوید من فاطمه‌ام، آن هم در مقابل آنانی که بار دیگر فرار در جنگ احد را تکرار کردند. همان گونه که در میدان احد، رسول خدا صلی الله علیه و آله را تنها گذاشته و فرار کردند، در سقیفه نیز رسول خدا صلی الله علیه و آله را رها کرده، گریختند و راهی غیر از صراط مستقیم او برگزیدند، و به ارزش‌های اسلامی پشت کردند.

در آن میدان، دشمن فریاد زد: «محمد کشته شد»⁽¹⁾و مسلمانان گریختند و اینک که محمد صلی الله علیه و آله از دنیا رحلت کرده، باز آن صحنه تکرار گردید؛ با آنکه قرآن هشدار داده بود:

(وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ...) ؛⁽²⁾

(و محمد نیست مگر پیغمبری از طرف خدا که پیش از او نیز پیغمبرانی بودند و از این جهان درگذشتند. اگر او نیز به مرگ یا شهادت درگذشت، باز شما بدین جاهلیت خود رجوع خواهید کرد؟ پس هر که مرتد شود به خدا ضرری نخواهد رسانید، خود را به زیان انداخته و هر کس شکر نعمت دین گزارد و در اسلام پایدار بماند البته خداوند جزای اعمال نیک به شکرگزاران عطا خواهد کرد).

قرآن گریز مسلمانان در میدان نبرد احد را چنین گزارش می‌دهد:

(إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلی أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْراکُمْ فَأَثابَکُمْ) ؛⁽³⁾

(به یاد آرید هنگامی که روی به هزیمت گذاشته، چنان به دهشت می‌گریختید که توجه به احدی نداشتید تا آنجا که پیغمبر هم که شما را به یاری دیگران در صف کارزار می‌خواند توجه نکردید تا به پاداش این بی‌ثباتی غمی بر غم شما افزود).

آری، در آن هنگام گریز، رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمود: «مسلمانان من رسول خدایم! به کجا می‌گریزید». در این میدان گریز مسلمانان از اسلام نیز فاطمه علیها السلام می‌فرماید: «منم

فاطمه، مسلمانان چرا از اسلام گریخته‌اید، چرا به ارزش‌های اسلامی پشت کرده‌اید، مگر قرآن نفرمود: مبادا در صورت شهادت یا مرگ رسول خد ا صلی الله علیه و آله شما به جاهلیت باز گردید!» واأسفا که مردم از آموزه‌های وحی عبرت نگرفتند و در سقیفه، همان ارزش‌های دوران جاهلیت بار دیگر به عرصه آمد و به شکلی نو، تار و پود نظام اسلامی را شکل بخشید. همچنین می‌توان گفت سخن فاطمه علیها السلام را که فرمود: «أنا فاطمه» ملهم و گویای این باور دانست که هان! ای مردم، من فاطمه و پدرم محمد صلی الله علیه و آله است، آیا در این حقیقت شما گرفتار شک شده‌اید؟ سبحان الله آیا انکار بدیهیات می‌کنید؟ گرچه دور از انتظار نیست، چرا که آفتاب غدیر از دیدگان شما محو گردیده و بر چنین مردمی چه باک است که حسب و نسب مرا نیز فراموش کنند! مردمی که پس از دو ماه یوم الله غدیر را به طور کلی به فراموشی سپردند، اگر امروز انکار کنند که من دختر محمد صلی الله علیه و آله هستم کار عجیبی نیست!

حضرت صدیقه در ادامه فرمود: «وَ أبی محمد صلی الله علیه و آله؛ پدرم محمد است»؛ کسی که بر آسمان نبوت، جهان‌افروز است و خداوند او را به نشان فاخر: (وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاّ رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ)1 ستوده است.

محمد صلی الله علیه و آله بر افق رسالت

بر یک افق، چهره رسولی می‌درخشد که در توصیفش فرمود:

وَ أشْهَدُ أنَّ أبِی مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، إخْتَارَهُ قَبْلَ أنْ یجتَبِلَهُ، وَاصْطَفاهُ قَبلَ أنْ ابتَعَتْهُ ...؛ ⁽¹⁾گواهی می‌دهم که پدرم محمد بنده او و فرستاده خداست. پیش از آنکه او را بیافریند برگزید و پیش از پیمبری تشریف انتخاب بخشید و به نامش نامید که می‌سزید، و این هنگامی بود که آفریدگان از دیده نهان بودند و در پس پرده بیم نگران، و در عدمستان سرگردان.

این سیمای رسول خدا صلی الله علیه و آله بر افق نبوت است و فاطمه علیها السلام با چنین نگاه عرشی، رسالت پدر را توصیف می‌کند. از سوی دیگر رسول خدا صلی الله علیه و آله پدر فاطمه است و بدون شک عبارت «و ابی محمد» آن نگاه مهرمدار پدر را توصیف می‌نماید. زهرا صلی الله علیه و آله دختر رسول

خدا صلی الله علیه و آله، و رسول خدا صلی الله علیه و آله پدر مهربان اوست. فاطمه علیها السلام از همان آغاز کودکی یار و انیس پدر بود، به یاری او می‌شتافت و از آن حضرت محافظت می‌کرد. پس از رحلت حضرت ابوطالب که سنگ جفای قریش از همه سو رسول خدا صلی الله علیه و آله را نشانه گرفت، فاطمه علیها السلام با آن سنین کم و با چشم گریان به یاری پدر می‌آمد و از چهره رسول خدا صلی الله علیه و آله غبار غم می‌زدود.

روزی به تحریک ابوجهل، کثافت‌های شتری را بر دوش آن حضرت ریختند. چون فاطمه علیها السلام آگاه شد به مسجدالحرام آمد و آن فضولات را از جامه پدر پاک کرد.⁽¹⁾

انساب الاشراف، ج 2، ص 125.

آری، رسول خدا صلی الله علیه و آله بدون دلیل او را به لقب «ام ابیها» مزین نساخت. حضرت صدیقه از یک مادر شفیق به پدر مهربان‌تر و فداکارتر بود. در آن شرایط خاص، فاطمه علیها السلام هم دختر پدر بود و هم مادر او.

هرگاه دشمن خاکستر بر سر رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌ریخت فاطمه علیها السلام با آن که کودکی بیش نبود شتابان خود را به پدر می‌رساند و در حالی که چشمان کودکانه و مهربانش پر از اشک بود، خاکسترها را از سر و روی پدر پاک می‌کرد. رسول خدا صلی الله علیه و آله او را به سینه می‌چسباند و اشک‌هایش را پاک می‌کرد و برای آرامش او می‌فرمود: دخترک عزیزم! گریه مکن که خدا حافظ و نگهبان پدر توست؛ « فإنّ الله مانعٌ ابیک ».⁽²⁾

در یکی از روزها قریش در حجر اسماعیل به بت‌ها قسم یاد کردند که هر کجا رسول خدا صلی الله علیه و آله را پیدا کنند او را کشته، کارش را یکسره کنند، اما زهرا علیها السلام از این تصمیم آگاه شد، خود را به پدر رسانید و او را باخبر ساخت تا مراقب خود باشد.⁽³⁾

آن حضرت در طول زندگی همواره یار و مددکار پدر و در محضر آن جناب بسیار مؤدب و باوقار بود. هرگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله نزد او می‌آمد آن حضرت تمام قامت می‌ایستاد و مشتاقانه به استقبال پدر می‌رفت، آنگاه بر دست پدر بوسه می‌زد و عبا از دوش مبارکش برمی‌داشت و نعلین ایشان را در مکانی مناسب قرار می‌داد و پدر را به جای خود می‌نشاند. آن‌گاه پیش روی آن حضرت می‌نشست و هرگاه پدر، فاطمه علیها السلام را می‌خواند، ندای او «لبیک» بود.⁽¹⁾

همان، ج 43، ص 93.

فاطمه علیها السلام در جنگ‌ها نیز در کنار پدر بود، در جنگ احد، پس از انتشار خبر کشته شدن پیامبر خدا صلی الله علیه و آله با تنی چند از زنان شتابان به سوی احد آمد و فاصله میان مدینه و احد را پیاده پیمود و چون پدر را با دندان شکسته و پیشانی مجروح یافت صورت پدر را شست و زخم پیشانی را درمان نمود. حضرت فاطمه پرستار پدر بود و زخم‌های آن حضرت را درمان می‌کرد.⁽²⁾بانوی عصمت، حتی شمشیر پدر و شوهر را شست‌وشو می‌داد.

وقتی در جنگ احزاب، مدینه در محاصره قرار گرفت، هر کس به اندازه توان خود جنگ را پشتیبانی می‌کرد.

در این میان، فاطمه علیها السلام نان می‌پخت و قسمتی از نیازمندی‌های مجاهدان را تأمین می‌نمود. در یکی از روزها که برای فرزندان خود نانی تازه آماده کرده بود نتوانست بدون پدر از آن استفاده کند، از این رو به خط مقدم جبهه نزد پدر شرفیاب شد و گفت: پدرجان! قرص نانی پخته‌ام، دلم آرام نگرفت که بدون شما میل کنم، آن را برای شما آورده‌ام. رسول خدا صلی الله علیه و آله نگاه مهربانش را به دخترش افکند و آن‌گاه با صدایی آرام و خسته گفت: «این اولین غذایی است که پس از سه روز، پدرت در دهان می‌گذارد».⁽³⁾

در فتح مکه، برای پدر خیمه‌ای برپا کرد و آب برای او آماده ساخت تا گرد و غبار را از تنش بشوید و رهسپار مسجدالحرام شود.⁽⁴⁾

به هر روی، علاقه فاطمه علیها السلام به رسول خدا صلی الله علیه و آله محراب عبادتش بود. آن حضرت با طنین نام «ابی» روح رسول خدا صلی الله علیه و آله را شادمان می‌ساخت و همواره خوشنودی رسول

خدا صلی الله علیه و آله را بر خود مقدم می‌دانست و بارها برای کسب رضایت او از غذا، لباس، پرده، گردن‌بند و حتی دست‌بند فرزندانش گذشت و آنها را در راه خدا ایثار کرد.⁽¹⁾

سفینة البحار، ج 1، ص 231؛ مستدرک الوسائل، ج 12، ص 81؛ چشمه در بستر، ص 211.

در نیایش‌ها و دعاهایش بعد از نماز، ساحت رسول خدا صلی الله علیه و آله را می‌ستود و اوج اکرام و اعزاز آن حضرت را می‌نمود.⁽²⁾

آن حضرت در رحلت جانکاه پدر فرمود:

« یا أبتاه! إنقطعت بک الدنیا بأنوارها ...؛ پدرجان! با رفتن تو نور دنیا رفته، و شکوفه‌هایش پژمرده گشته، هم‌اکنون روز تاریک است و از تاریکی‌هایش تر و خشک سخن می‌گویند؛ پدر جان! تا دیدار قیامت پیوسته بر تو اسفناکم، از آن لحظه جدایی، دیگر خواب به چشمم نرفته، و پلک‌های دیدگانم روی هم قرار نگرفته است».⁽³⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز مهربانی به فاطمه علیها السلام را عبادت و موجب قرب به خدا می‌دانست و به همین دلیل فراتر از یک پدر به دخترش می‌نگریست. آن حضرت در نگاه عرشی خود به فاطمه، او را «حورا» می‌دید که در سیمای انسان تجلی کرده و وجودش را نمایشی از ملکوت بهشت می‌دانست و آنگاه اوج مهر و عاطفه را نثار فاطمه علیها السلام می‌کرد.

حضرت فاطمه با این کلام «أَبی محمد» که پدرم محمد صلی الله علیه و آله بود می‌خواهد به مسلمانان یادآوری کند که شما آفتاب مهربانی‌اش را بر من مشاهده می‌کردید و خود حاضر بودید که چگونه مرا می‌ستود و گرامی‌ام می‌داشت. او مرا می‌بویید و می‌فرمود از فاطمه بوی بهشت استشمام می‌کنم، فاطمه پاره تن من است و او روح من است که در میان سینه‌ام جاری است.

آری ده‌ها روایت از رسول خدا صلی الله علیه و آله، ساحت قدسی حضرت فاطمه را می‌ستاید و فروغ مهربانی پدر را به آن حضرت می‌افشاند.

فاطمه علیها السلام، یگانه محبوبه خدا و رسولش بود. البته رحمت رسول خدا، چون آفتاب عالمتاب است و بر همه مؤمنین، این رود نور جاری است؛ همان گونه که خداوند در ستایش پیامبرش می‌فرماید:

(لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ) ؛⁽¹⁾

سوره توبه، آیه 128.

(همانا رسولی از جنس شما (نوع بشر) برای هدایت خلق آمد که از فرط محبت و نوع‌پروری، فقر و پریشانی و جهل و فلاکت شما بر او سخت بود و به آسایش و نجات شما بسیار حریص و به مؤمنان رئوف و مهربان بود).

در واقع حضرت زهرا به آنان گوشزد می‌کرد که این الگوی مهربانی و اسوه آسمانی، پدر من است نه پدر زن‌های شما، برادر پسر عموی من است نه برادر مردان شما. و چه نیکو نسبتی و چه شأن و مقام و منزلتی که شما مراعات آن نکردید!

فاطمه علیها السلام در ادامه فرمود: « فإنْ تَعرِفوه تَجدوهُ أبی دُونَ آبائکم ...؛ ⁽²⁾اگر او ر ا بشناسید می‌بینید او پدر من است نه پدر زنان شما».

همان گونه که خداوند می فرماید:

(ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَ لکِنْ رَسُولَ اللّهِ...) ؛⁽³⁾

(محمد صلی الله علیه و آله پدر هیچ یک از مردان شما نیست، لیکن او رسول خدا و خاتم پیامبران است).

آن حضرت مبعوث شد تا با دو بال عقل و شرع شما را به کمال و تعالی برساند؛ استعدادهای شما را شکوفا سازد؛ بنای تمدنی بزرگ را پی‌ریزی کند؛ با فروغ علم و دانش و اخلاق راه‌های آسمان و زمین را بر مردم بگشاید؛ آنچه به مصلحت شماست به شما باز گوید و آنچه سود است به شما بنمایاند و از آنچه موجب ضرر است باز دارد. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گستره اقلیم عقل را در معرض همگان قرار داد و افق‌های برینی را در پرتو وحی برای انسان‌ها گشود.

پرتو دوم: پیام رسالت

اشاره

فاطمه علیها السلام در ادامه سخن خویش فرمود:

« فَبَلَغ النِّذارَةَ، صادِعاً بِالرِّسالَة، مَائِلاً عَنْ مَدْرَجَةِ المُشْرِکِینَ ...؛ ⁽¹⁾

بلاغات النساء، ص 13.

فاطمه علیها السلام در این بخش از کلام خویش دو افق فرا روی مردم گشود که در ادامه به تبیین آنها می‌پردازیم.

افق اول: ابلاغ و انذار

خدای متعال به پیامبرش فرمان داد:

(یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ (1) قُمْ فَأَنْذِرْ) ؛⁽²⁾

(ای رسول! ای دثار بر خود پیچیده، قیام کن و مردم را بترسان).

بر این اساس، خدای متعال به پیامبرش دستور می‌دهد آیات قیامت و نشانه‌های آن را بر مردم تلاوت کن؛ فرجام نیک و بد آنان را در آینه معاد فرارویشان قرار ده؛ از اقوام گذشته و پیامبرانشان با آنان سخن بگو و آینه عبرت آن مردم را فرا روی ایشان بگذار. ای پیامبر، برای آنان از عاد و ثمود بگو و از عذابی که بر آنان نازل گردید؛ از عذاب دوزخیان و سرنوشت ستمگران با آنان بگو و از جهنم و آتش گیره آن.

در حقیقت فاطمه علیها السلام فرموده است که پدرم آخرین رسول خدا بود که برترین نظام اعتقادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی را برای مردم به ارمغان آورد. آن حضرت مردم فرو رفته در گنداب جهل و شرک را نجات داد. در مکه 13 سال مردم را اندرز داد و از عذاب الهی ترساند. در این سال‌ها، 86 سوره از قرآن بر آن حضرت نازل گردید که حاوی افزون بر پنج هزار آیه می‌باشد. پیام اصلی این مجموعه از آیات، معرفت و شناخت خدای یگانه متعال، شناخت انسان و نظام زندگی او، تعریف صحیح از فرجام زندگی انسان و مسئله معاد بود.

پیامبر عظیم الشأن با فروغ آیات قرآن از چگونگی رستاخیز و مقدمات وحشتناک آن پرده برداشت و مردم را از آینده ترسناکشان آگاه ساخت و برای آنان از معاد و کیفیت برپایی آن فرمود:

(الْقارِعَةُ (1) مَا الْقارِعَةُ (2) وَ ما أَدْراکَ مَا الْقارِعَةُ (3) یَوْمَ یَکُونُ النّاسُ کَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ (4) وَ تَکُونُ الْجِبالُ کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ (5)) ؛⁽¹⁾

سوره قارعه، آیات 1-5.

(همان روز ترس و اضطراب، چگونه حالت آن (روز هولناک) را تصور توانی کرد! در آن روز سخت، مردم مانند ملخ هر سو پراکنده شوند، و کوه‌ها از هیبت آن همچون پشم زده متلاشی گردد).

و نیز برای آنان قرائت فرمود:

(هنگامی که زمین به سخت‌ترین زلزله خود به لرزه درآید، و بارهای سنگین اسرار درون خویش را از دل خاک بیرون افکند، آن روز محشر، آدمی گوید زمین را چه پیش آمده... در آن روز قیامت، مردم از قبرها پراکنده بیرون آیند تا اعمال خود را ببینند، پس هر کس به قدر ذره‌ای کار نیک کرده باشد آن را خواهد دید، و هر کس به قدر ذره‌ای کار زشتی مرتکب شده آن هم به کیفرش خواهد رسید).⁽²⁾

و نیز اینکه:

(من شما را از آتش شعله‌ور دوزخ ترسانیدم، هیچ کس در آن آتش نیفتد مگر شقی‌ترین خلق).⁽³⁾

همچنین فرمود:

(چنین نیست روزی که از زلزله پی در پی آن زمین به کلی خرد و متلاشی شود، و آن هنگام، امر خدا و فرشتگان صف در صف به عرصه محشر آیند، و آن روز جهنم را بیاورند و همان روز آدمی متذکر کار خود گردد، و آن تذکر چه سود به حال او بخشد؟ و گوید ای کاش در دنیا برای زندگانی ابدی امروزم کار خیری انجام می‌دادم، و آن روز بمانند عذاب انسان کافر هیچ کس عذاب نکشد).⁽¹⁾

سوره فجر، آیات 21-25.

و نیز می‌فرماید:

(سپس روزی آنها را به آتش دوزخ درافکنند، و به آنان گویند این همان دوزخی است که تکذیب آن می‌کردید).⁽²⁾

همچنین این آیات:

سوره معارج، آیات 1-9.

2) (2) سوره یس، آیات 47-48.

3) (3) همان، آیات 64-65.

4) (4) سوره همزه، آیات 1-9.

ولید از رسول خدا صلی الله علیه و آله تقاضا کرد تا قرآن را برای او تلاوت کند. رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز سیزده آیه از آیات آغازین سوره فصلت را تلاوت نمود. چون رسول خدا به این آیه رسید:

(فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ) ؛ ⁽¹⁾

سوره فصلت، آیه 13.

ولید سخت بر خود لرزید و تمام موهای بدنش راست شد و بهت‌زده و متعجب از جای خود برخاست و راه خانه خود را پیش گرفت و چند روزی از خانه بیرون نیامد؛ به طوری که قریش او را به باد سخره گرفتند و می‌گفتند که ولید راه نیاکان خود را ترک گفته و راه «محمد صلی الله علیه و آله» را پیش گرفته است.⁽²⁾

طبرسی می‌گوید:

روزی که سوره «غافر» بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل گردید، رسول خدا صلی الله علیه و آله با صدای جذابی آن را می‌خواند. اتفاقاً ولید نزدیک آن حضرت نشسته بود و بدون توجه، آیات طلیعه این سوره را گوش داد:

(حم (1) تَنْزِیلُ الْکِتابِ مِنَ اللّهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ (2) غافِرِ الذَّنْبِ...) ؛⁽³⁾

(این کتاب از خدای قادر و دانا فرو فرستاده شده است، خدایی که بخشندۀ گناهان و پذیرنده توبه‌هاست، خدایی که مجازات او سنگین و نعمت او فراوان است، جز او خدایی نیست، سرانجام هر چیزی به سوی اوست، دربارۀ آیات او جز کسانی که کافرند مجادله نمی‌کنند...).

این آیات، حکیم عرب را تحت تأثیر قرار داد. هنگامی که «بنی مخزوم» دور او را گرفتند وی قرآن را چنین تعریف نمود:

من امروز از محمد سخنی شنیدم که از سنخ کلام انس و جن نیست؛ بلکه: « وَ إنَّ له لحلاوة، وَ إنَّ علیه لطلاوة، و إنَّ اعلاه لمثمر، وَ إنَّ أسفله لمغدق، و إنّه یعلو و ما یعلی ؛ ⁽⁴⁾شیرینی خاصی دارد و زیبایی چشم‌افروزی، شاخسار آن

پرمیوه و ریشه‌های آن پربرکت است، سخنی است برجسته و هیچ سخنی از آن برجسته‌تر نمی‌باشد».

ولید این جمله را گفت و راه خود را پیش گرفت و قریش گمان کردند که او مسلمان شده است.

عتبة بن ربیعه، نیز یکی دیگر از بزرگان قریش است که مجذوب آیات قرآن شده بود. در روزهایی که حمزه مسلمان شد، سراسر محفل قریش را غم و اندوه فرا گرفته بود و بزرگان قریش بیم آن داشتند که اسلام توسعۀ بیشتری بیابد. در آن میان عتبه گفت من به سوی محمد می‌روم و مطالبی را پیشنهاد می‌کنم شاید او یکی از آنها را بپذیرد و دست از آیین جدید بردارد. سران قریش نیز نظر او را پذیرفتند. او برخاست و به سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله که در مسجد نشسته بود آمد و آن حضرت را با جمله‌هایی ستود. سپس اموری از قبیل ثروت، ریاست و طبابت را پیشنهاد نمود. هنگامی که سخنان او پایان یافت، آن حضرت فرمود: این آیات را گوش ده که پاسخ تمام پرسش‌های تو است:

(بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ حم (1) تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ (2) کِتابٌ فُصِّلَتْ...)

رسول خدا صلی الله علیه و آله آیات این سوره را خواند و چون به آیه سی و هفتم رسید، سجده کرد. پس از سجده رو به عتبه کرد و فرمود: «ای اباولید پیام خدا را شنیدی؟» عتبه به قدری مجذوب کلام خدا شده بود، که دست‌های خود را پشت سر نهاده و به آنها تکیه زده بود و مدتی به همین حال رسول خدا صلی الله علیه و آله را نظاره می‌کرد؛ گویا قدرت سخن گفتن از او سلب شده بود، سپس از جای برخاست و به سوی سران قریش رفت.

سران قریش از قیافه او احساس کردند که وی تحت تأثیر کلام پیامبر اکرم قرار گرفته و با حالتی دگرگون بازگشته است. تمام دیدگان به صورت عتبه دوخته شده بود. سپس همگی گفتند: چه واقعه‌ای رخ داده است؟ او گفت:

به خدا سوگند کلامی از محمد شنیدم که تاکنون از کسی نشنیده بودم « وَ اللهِ ما هو بالشعر و لا بالسحر و لا بالکهانة ؛ به خدا سوگند نه شعر است و نه سحر و نه کهانت». من صلاح می‌دانم که او را رها کنیم تا در میان عرب تبلیغ کند هرگاه پیروز گردد و ملک و ریاست و سلطنتی به دست آرد از افتخارات شما به شمار خواهد آمد و شما را نیز در آن بهره‌ای است و اگر در آن میان مغلوب گردد دیگران او را کشته‌اند و شما را نیز راحت نموده‌اند.

قریش رأی عتبه را به باد مسخره گرفتند و گفتند: «مسحور کلام محمد واقع شده است».⁽¹⁾

السیرة النبویه، ج 1-2، صص 293-294.

صدها آیه دیگر نیز وجود دارد که از سیمای جهنم، زبانه‌های آن، آتش گیره و فرشتگان عذاب، زنجیرهای آتشین هفتاد ذراعی، غذای دوزخیان و نوشیدنی آنان پرده برمی‌دارد. رسول خدا صلی الله علیه و آله این آینه آینده نما را فراروی مردم نهاد تا در آن بنگرند و غبار کفر و شرک و عصیان از چهره جان پاک نمایند و دل را به فروغ نور ایمان روشنی بخشند، و در دژ محکم و امن توحید وارد شوند و به زینت اسلام آراسته گردند.

آن حضرت با یاد خدا دل مؤمنان را آرام ساخت و از سوی دیگر، با تازیانه توحید و ذکر و یاد خدای یکتا، پشت مشرکان را به تازیانه توحید خست که:

(وَ إِذا ذُکِرَ اللّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ...) .⁽²⁾

براساس این آیه چون اهل ایمان، نزد مردم بی‌ایمان، خدا را به یکتایی یاد کنند، آن مشرکان از ذکر حق سخت ملول و دل‌تنگ می‌شوند.

افق دوم: پرتوی از ره آورد رسالت

اشاره

اینکه فاطمه علیها السلام فرمود: «صَادِعاً بِالرِّسَالَة»،⁽³⁾بیان رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله و رخ‌نمایی از آفتاب اسلام است. این کلام نورانی، تبیین و ترجمانی از صدها آیه قرآن است که آفاق رسالت و گستره آن را روشن می‌کنند. طبق بیان قرآن کریم آن حضرت تبلیغ رسالت کرد و به آنچه بدان مأمور بود عمل نمود: (فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ) .⁽⁴⁾

بر این اساس خداوند می‌فرماید:

قسم به خدای تو که از همه آنها سخت مؤاخذه خواهیم کرد، روزی از آنچه می‌کنند بازخواست می شوند، پس تو به صدای بلند آنچه مأموری به خلق برسان و از مشرکان

روی بگردان، همانا تو را از شرّ تمسخر و استهزاءکنندگان مشرک که چند نفر از اشراف قریش بودند محفوظ می‌داریم، آنانکه با خدای یکتا خدایی دیگر گرفتند...⁽¹⁾

سوره حجر، آیات 92-95.

برای آنکه جایگاه رفیع رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اندکی نمایان شود، ابتدا به طور اجمال بحثی را درباره دین مطرح می‌کنیم.

زلال دین

دین الهی مجموعه‌ای از عقاید، اخلاق، قوانین و مقررات اجرایی است که خداوند آن را برای هدایت بشر فرستاده تا انسان در پرتو آن تعالیم، امیال خود را کنترل و آزادی خویش و جامعه را تأمین نماید. انسان خداباور، چون خود را در پرتو ربوبیت ذات اقدس الهی می‌داند تلاش می‌کند با عمل به آیین الهی و استقامت و پایداری مقصود واقعی را دریابد. این رهیافتگی بدان جهت است که دین الهی به حقیقت انسان و نیازهای او توجه دارد و برنامه کامل و همه‌جانبه‌ای را برای تحقق انتظارات او ارائه می‌کند.

انتظار گاهی به معنای احتیاج و گاهی به معنای توقع است. انتظار به معنای احتیاج پیش از دین و دین‌باوری است؛ ولی انتظار به معنای توقع پس از پذیرفتن دین است.⁽²⁾همچنین انتظار، گاهی صادق است و گاهی دروغ. انتظار دروغ به تعبیر قرآن، همان «امنیه»، یعنی آرزوهای شیطانی است.⁽³⁾

به هر روی، انسان موجود تشنه‌ای است که عطش او را تنها دین ناب فرو می‌نشاند و به او سیرابی می‌بخشد. رجوع انسان به شوره‌زار علم‌گرایی و نمک‌زار دین‌گریزی این تشنه را تشنه‌تر و به احتضار می‌کشاند. امروزه که بشر تمامی میدان‌ها و ساحت‌های انسانی را تا کرانه‌ها پیموده و به تعبیر برخی از دانشمندان غرب، بشر پایان جهان را به چشم خود دیده، ندای نیاز به دین و صدای حاجت به وحی را از عمق جانش می‌شنود و بانگ برمی‌آورد که تنها راه نجات، پذیرش وحی الهی و تمکین به ره‌آورد انبیاست. انسانی که تن و جان به دین سپارد و خود را خسرو آن شیرین و مجنون آن لیلی سازد، بهشتی در

همین دنیا برای او برپا می‌شود که طراوت و شادابی آن، باصره جان و عطر دل‌انگیزش شامه دل را به وجد و سرور می‌آورد. البته مراد از دین، نه دین خرافی است و نه ادیان بشری و نه ادیان الهی تحریف شده بلکه مراد، دین اسلام است.

اسلام یگانه دین الهی

اسلام دینی است که از وحی الهی سرچشمه گرفته و بر حضرت محمد بن عبدالله صلی الله علیه و آله فرو فرستاده شده است. دینی است که از خرافه به دور و از تحریف مصون مانده است. دینی که به دلیل برخورداری از ویژگی‌های مخصوص به خود توانایی هماهنگی با پدیده‌های نو و زندگی این جهان را داراست.

اسلام، دینی است که از نقطه آغازین آفرینش انسان تا انجام هستی او در این عالم و عوالم دیگر او را تحت پوشش قرار داده و از لایه‌های رویین تا طبقات نهانی وجود انسان را تحت شهپر خود دارد و نیز چراغ راه او در همه ساحت‌های وجودی و حوزه‌های فردی و اجتماعی است. تصور انفکاک یا جدایی دین از حوزه‌های بشری پنداری باطل و بدون پشتوانه است، لذا باید با همه وجود آن را پاس داشت.

اسلام، کلید معمای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی همه روزگاران است، البته به شرط آنکه تفسیرهای دل‌خواسته و تبیین‌های انحرافی از آن عرضه نشود.

اسلام، دینی است جامع و کامل؛ به این معنا که ناظر به همه ابعاد زندگی مادی و معنوی انسان است. در واقع زندگی دنیوی انسان را هدایت می‌کند و هرگونه دنیاگریزی را مردود می‌شمرد همچنین حیات معنوی او را تأمین می‌کند و زندگی مردم را به مکارم اخلاق می‌آراید.

اسلام، چراغ عقل را پرفروغ داشته و عقل را همان حجت باطنی تعریف نموده است و بین عقل و شرع رابطه ناگسستنی برقرار ساخته است. بنابراین هم آفتاب وحی در زندگی انسان فروزان است و هم چراغ عقل روشن.

اسلام، پاسخگوی انتقادات انسان‌هاست؛ بدین ترتیب که با چراغ روشن وحی و عقل، بصیرت و مهارتی را در انسان پدید می‌آورد که انتظارات حق را از باطل جدا می‌سازد و به انتظارات درست پاسخ می‌دهد. این بصیرت در پرتو دین الهی اسلام حاصل می‌گردد و این اسلام است که انتظارات و آرزوهای حق و صادق را از امیال و هوای نفسانی جدا ساخته و راه رسیدن به آرزوهای متعالی را روشن و هموار نموده است.

در پرتو معارف این مکتب، انسان خود را می‌شناسد و خویش را آینه معرفت به خدای یکتا قرار می‌دهد. او با کسب معرفت خدا و حکمت او، ضرورت نبوت را درک می‌کند و به فرجام مبارکی می‌اندیشد که غبار پوچی و بیهودگی را از رخسار آفرینش پاک می‌نماید.

این مکتب، انسانی را تربیت می‌کند که معتقد است او همواره در محضر خداست و خدا از او به او نزدیک‌تر و آگاه‌تر است، پس هر آنچه انجام دهد ضبط می‌شود و زوال ناپذیر است و نتیجه آن در آینده فراروی او قرار می‌گیرد. چنین انسانی هرگز به ظلم و احتکار و فساد و فحشا دست نمی‌یازد و خود را آلوده به گناه نمی‌سازد، چون روزی فراروی اوست که امورش حسابرسی می‌گردد و بسیار سخت است؛ همان گونه که خداوند می‌فرماید:

(یَسْئَلُونَکَ عَنِ السّاعَةِ أَیّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی لا یُجَلِّیها لِوَقْتِها إِلاّ هُوَ ثَقُلَتْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا تَأْتِیکُمْ إِلاّ بَغْتَةً) ؛⁽¹⁾

سوره اعراف، آیه 187.

(ای رسول، از تو احوال و ساعت قیامت را سؤال کنند که چه وقت فرا خواهد رسید، پاسخ ده که علم آن نزد پروردگار من است. کسی جز او نداند آن ساعت در آسمان‌ها و زمین بس سنگین است، درنیابد شما را مگر به طور ناگهانی...).

خداوند متعال درباره اسلام می‌فرماید:

(إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللّهِ الْإِسْلامُ) ؛ ⁽²⁾(همانا دین پسندیده نزد خدا اسلام است).

و نیز می‌فرماید:

(وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ) ؛⁽³⁾

(و هر کس غیر از اسلام دینی اختیار کند، هرگز از وی پذیرفته نیست).

همچنین می‌فرماید:

(فَمَنْ یُرِدِ اللّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ) ؛⁽⁴⁾

(پس هر که را خدا هدایت او خواهد قلبش را به نور اسلام روشن و منشرح گرداند).

همچنین می‌فرماید:

(وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً) ؛⁽¹⁾

سوره مائده، آیه 3.

(و بر شما نعمتم را تمام کردم و بهترین آیین را که اسلام است برایتان برگزیدم).

درباره حضرت ابراهیم علیه السلام نیز می‌فرماید:

(ما کانَ إِبْراهِیمُ یَهُودِیًّا وَ لا نَصْرانِیًّا وَ لکِنْ کانَ حَنِیفاً مُسْلِماً) ؛⁽²⁾

(ابراهیم نه بر آیین یهود بود و نه نصاری، بلکه او به دین حنیف توحید و اسلام بود).

به هر روی اسلام، دین سلم است؛ دارالقرار و آرامش است؛ خانه پاکی‌ها و پاکیزگی است و مقام تسلیم بودن در مقابل همه خوبی‌هاست؛ همان چیزی که خدای متعال مردم را به سوی آن فرا می‌خواند: (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً)3

البته رسیدن به قله «سلم» و قلب سلیم، مخصوص پیامبران و اولیای خداست.

رسول خدا صلی الله علیه و آله مردم را به دینی فرا خواند که خورشید تابناکش گستره حیات بشری را روشن ساخت و فرصت بهره‌مندی از مواهب طبیعی و الهی را برای او فراهم نمود تا در پرتو این آیین و عمل به دستورات آن انسان به برترین جایگاه خود که مقام خلافت الهی در زمین و «عبودیت» و «عندیت» در آسمان است نائل آید و به تاج «کرّمنا» و لباس «احسن» آراسته شود.

انسان از منظر قرآن

در ادامه بحث می‌طلبد که نخست انسان به عنوان موضوع دین که بارش انوار دین بر سرزمین جان اوست از نگاه قرآن تعریف گردد.

خداوند در قرآن انسان را سراسر فقر و نیاز دانسته و او را عین فقر و ربط وجودی می‌داند. او چون پرتوی است که به منبع لایزال نور خورشید وابسته است، و اگر آنی کند نازی، فرو ریزند قالب‌ها!

تمام هستی او به حق وابسته است. آموزه وحی چنین بیان می‌کند: (یا أَیُّهَا النّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللّهِ وَ اللّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ)1 وقتی انسان خود را فقیر و عین ربط دانست، خدای غنی بالذات خود را می‌شناسد؛ همان گونه که فرمود: «من عرف نفسه، عرف ربه».⁽¹⁾

از سوی دیگر، خدای متعال همین انسان را خلیفه خود دانسته و انسان برای شناخت چگونگی خلافت خود از خدا، باید او را بشناسد، زیرا شناخت خلیفه، بدون معرفت «مستخلف عنه» ممکن نیست. زیرا انسان، جانشین خدا در زمین است و تا معرفت خداوند حاصل نشود چگونگی خلافت از او معلوم نخواهد شد.

قرآن کریم، کتاب وجود انسان را در دو مقام تدوین کرده است: نخست از هویت انسان سخن می‌گوید و او را برخلاف تعریف منطقی «حیوان ناطق»، «حی متأله» تعریف کرده؛ یعنی موجود زنده‌ای که حیات او در تألّه وی تجلی دارد و تألّه، همان ذوب شدن در ظهور الهیت است.⁽²⁾

این هویت انسان قابل تبدیل نیست، چون او در «احسن تقویم» و زیباترین صورت آفریده شده است؛ نه خداوند او را تغییر می‌دهد، چون به بهترین نگار آفریده شده و نه غیر خداوند او را دگرگون می‌کند، به دلیل آنکه قدرت بر چنین تغییری ندارد:

(لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّهِ)4

قرآن، انسان را به گونه‌ای معرفی کرده که بداند از کجا آمده و پس از این به کجا می‌رود و در فضای دنیا چه باید بکند.

در مقام دوم، قرآن نسخۀ پرورش روح و درمان دردهای انسان است و چگونگی باروری و شکوفایی گوهر ملکوتی او را که حیات و تأله است و نیز راه رسیدن وی به کمالات وجودی را بیان می‌کند. همچنین در زمینه اسباب سهولت و صعوبت پیمودن راه و ویژگی‌های راهنما و راهزن راه، سخن می‌گوید. قرآن انسان را موجودی برخوردار از فطرت توحیدی و امانت‌دار الهی و دارای عقل و درک دانسته که باید گوهر وجودی خود را

شکوفا کند و سعادت او در شکوفایی گوهر وجودی اوست و این گوهر ناب با ارائه برنامه از طریق انسان‌شناس واقعی، یعنی خداوند شکوفا می‌شود. این برنامه، همان دین الهی است که با تحت پوشش قرار دادن ابعاد وجودی انسان و چگونگی ارتباطات او تحقق می‌یابد.⁽¹⁾

انتظار بشر از دین، صص 30-31.

آموزه‌های وحی

اشاره

در این بخش لازم است برخی از آموزه‌های وحی را از نظر بگذرانیم.

1. آفاق بی‌کران علم

دین، آفاق (ما لَمْ یَعْلَمْ) را بر انسان می‌گشاید و آنچه را که در دسترس ادراک او نبوده، فرا می‌گیرد.

خداوند در بیان این حقیقت می‌فرماید: (کَما أَرْسَلْنا فِیکُمْ رَسُولاً مِنْکُمْ...) ؛⁽²⁾

(در میان شما پیامبری از خودتان فرستادیم که آیات ما را بر شما می‌خواند و شما را پاک می‌گرداند و به شما کتاب و حکمت می‌آموزد و آنچه را نمی‌توانستید درک کنید و به آن آگاه شوید به شما یاد می‌دهد).

از این رو چون (خدا ولی مؤمنان است آنان را از تاریکی جهل و نادانی به نورانیت آگاهی و معرفت می‌رساند)؛ ⁽³⁾و خداوند فرمود: (عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ)4 .

2. تزکیه و تربیت

یکی از اهداف ملکوتی پیامبران، پیرایش جان از غبار رذائل و آرایش و آراستگی آن به گوهر فضایل و مکارم است. در پرتو آموزه‌های وحی و تعلیم و تربیت پیامبران، غبار از آینه جان پاک می‌گردد و فروغ حق در آن آشکار می‌گردد.

قرآن یادآور می‌شود که او خدایی است که میان عرب امی، پیغمبری بزرگوار از همان مردم برانگیخت تا بر آنان آیات وحی خدا را تلاوت کند و آنها را پاک سازد و شریعت و احکام کتاب سماوی و حکمت الهی بیاموزد.⁽¹⁾

سوره جمعه، آیه 2؛ سوره بقره، آیه 129.

3. اقامه عدل و داد

قرآن کریم برپایی عدل و داد را از آرمان‌های مقدس پیامبران می‌داند و می‌فرماید:

(لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ...) ؛⁽²⁾

(ما رسولان خود را با دلایل آشکار فرستادیم و همراه آنان کتاب و میزان فرو فرستادیم تا مردم به پا خیزند و بساط عدل و داد بگسترند).

4. آزادی انسان

از دیگر اهداف مقدس و آرمان‌های الهی رسولان حق، نجات انسان از چنگال اسارت و ذلت است. آنان آمدند تا انسان را بر کرسی عزت بنشانند و غل زنجیر بردگی و ذلت را از دست و پای او بگشایند. در طول تاریخ زمامداران مادی برای تثبیت موقعیت خود و رسیدن به آرزوها، انسان‌ها را به غل و زنجیر می‌کشیدند. اما این پیامبران خدا بودند که آمدند تا به انسان آزادی بخشند: (وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ)3

آن پیامبران آمدند تا مردم را از چنگ دیوان بیرون و درون آزاد سازند و بار سنگین خرافات و عادات غلط را از دوش آنان بردارند؛ زنجیر از دست و پای آنان بگشایند؛ آنان را از استبداد، استثمار، استعباد و استحمار طاغوتیان نجات داده، خلعت برین خداشناسی، فرزانگی و حریت و آزادگی را بر آنان بپوشانند.

امیرالمؤمنین علیه السلام فلسفه بعثت رسول خدا صلی الله علیه و آله را چنین گزارش می‌کند:

فَبَعَثَ اللهُ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله بِالْحَقِّ، لِیُخْرِجَ عِبادَهُ مِنْ عِبَادَةِ الأوْثَان إلی عِبَادَتِهِ، وَ

مِنْ طَاعَةِ الشَّیْطَانِ إلی طاعَتِهِ ...؛ ⁽¹⁾

نهج البلاغه، خطبه 147، ص 142.

اقبال لاهوری، پیامد مبارک دین را چنین می‌سراید:

بود انسان در جهان انسان پرست ناکس و نابودمند و زیردست

سطوت کسری و قیصر رهزنش بندها در دست و پا و گردنش

از غلامی فطرت او دون شده نغمه‌ها اندر نی او خون شده

تا امینی حق به حقداران سپرد بندگان را مسند خاقان سپرد

تازه جان اندر تن آدم دمید بنده را باز از خداوندان خرید

زادن او مرگ دنیای کهن مرگ آتش خانه و دیر و شَمَنْ

نقش نو بر صفحه گیتی کشید امتی گیتی گشایی آفرید⁽³⁾

5. همدلی و رفع خلاف

از آرمان‌های مقدس دین، همدلی و همبستگی جامعه بشری است. شعله‌های مخالفت و جدال و جنگ و خون‌ریزی کیان زندگی بشر را تهدید می‌کند، پس جامعه بشری نیازمند منجی مصلحی است که این شعله‌ها را خاموش سازد.

قرآن می‌فرماید: (کانَ النّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللّهُ النَّبِیِّینَ...) ؛⁽⁴⁾

براساس این آیه، مردم امتی واحد و همدل بودند، پس [شعله‌های اختلاف در میان آنان زبانه کشید] خدا پیامبران نویدآور و ترساننده را برانگیخت و با آنان کتاب خود را به

حق فرو فرستاد تا میان مردم در آنچه که با هم اختلاف داشتند داوری کنند، لاجرم از جام دین شهد اخوت و برادری بنوشند.

6. یادآوری و تذکر

یکی از چشمه‌های زلال معرفت و معارف انسان، عقل است. آدمی در پرتو عقل، حقایقی از عالم هستی را درک می‌کند؛ حقایقی که سرمنشأ بسیاری از بایدها و نبایدهاست، ولی همیشه وسوسه‌هایی در ورای این ادراکات عقلی نهفته است. از این رو لطف خدا ایجاب می‌کند که پیامبرانی را برانگیزد تا ضمن دعوت انسان به سوی خدا، به ادراکات عقلی او صحه بگذارند و یافته‌های واقعی خرد انسانی را با بیانی که از وحی آسمانی سرچشمه می‌گیرد تأیید و تأکید نمایند. این همان حقیقتی است که قرآن از آن به تذکر یاد می‌کند:

(هذا بَلاغٌ لِلنّاسِ وَ لِیُنْذَرُوا بِهِ وَ لِیَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ...) ؛⁽¹⁾

سوره ابراهیم، آیه 52.

(این قرآن ابلاغی است به همه مردم تا بدان انذار شوند و بدانند که او (خداوند) معبودی یکتا است تا صاحبان مغز و اندیشه متذکر شوند).

گفتنی است که عبارت‌هایی مانند (أُولُوا الْأَلْبابِ) و (لِأُولِی الْأَبْصارِ) از عناوین ویژه‌ای است که قرآن با به کارگیری آنها اندیشوران و خردورزان بشری را مخاطب خود قرار می‌دهد.⁽²⁾

7. دعوت به حیات و زندگانی

از آموزه‌های وحی و مکتب انبیاء آن است که آنان افراد بشر را به یک حیات جامع و کامل واقعی دعوت می‌کنند:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاکُمْ لِما یُحْیِیکُمْ...) ؛⁽³⁾

(ای کسانی که ایمان آورده‌اید! دعوت خدا و پیامبر را اجابت کنید، آن‌گاه که شما را به سوی چیزی می‌خواند که شما را زنده می‌کند).

8. وحدت و همدلی

از آموزه‌های ارجمند وحی دعوت به وفاق و وحدت امت اسلامی است:

(وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً...) ؛⁽¹⁾

سوره آل عمران، آیه 103.

(و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت خدا را یاد کنید، آن‌گاه که دشمن یکدیگر بودید او میان دل‌های شما الفت افکند تا در پرتو لطف او برادران هم شوید).

اتحاد و همدلی، رمز عقل محوری جامعه است. از این رو قرآن در سرزنش یهودیان می‌فرماید:

(... تَحْسَبُهُمْ جَمِیعاً وَ قُلُوبُهُمْ شَتّی ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَعْقِلُونَ) ؛⁽²⁾

(آنان را متحد می‌پنداری در حالی که دل‌هاشان سخت پراکنده است، زیرا مردمی هستند که نمی‌اندیشند).

علی علیه السلام که همتای قرآن است و کلامش ترجمان قرآن، سرچشمه زلال وحدت امت را عقل‌مداری و مبدأ اختلاف آنان را هوای نفس می‌داند:

« وَ إنَّمَا أنْتُمْ إخْوَانٌ عَلَی دِینِ اللهِ، مَا فَرَّقَ بَیْنَکُمْ إلّا خُبْثُ السَّرَائِرِ ...؛ ⁽³⁾همانا شما برادران دینی یکدیگرید، چیزی شما را از هم جدا نکرده، جز درون پلید و نهاد بد که با آن به سر می‌برید».

و نیز آن حضرت در نامه‌ای که به ابوموسی نگاشت چنین فرمود:

«و لَیْسَ رَجُلٌ - فَأعْلَم - أحْرَصَ عَلی جَمَاعَةِ امَّةِ مُحمد صلی الله علیه و آله و الفَتِهَا مِنِّی ابتَغی بذلِکَ حُسنَ الثَّوابِ... ؛ ⁽⁴⁾بدان که در وحدت امت پیامبر و سازواری آنان با یکدیگر کسی از من حریص‌تر نمی‌باشد من بدین کار پاداش نیکو و بازگشت به بهشت را خواهانم».

فروغ گفتار علی علیه السلام که جامعه به آن منور گشته این است که برخی از مسائل جامعه، از جمله وحدت و همدلی، محراب بندگی خداست و موجب قرب به خداوند می‌گردد.

آن حضرت پیرامون آثار منفی تفرقه نیز فرمود:

فَإیّاکُمْ وَ التَّلَوُّنَ فِی دِینِ اللهِ فَإنَّ جَمَاعَةً فِیمَا تَکْرَهُونَ مِنَ الحَقِّ ...؛ ⁽¹⁾

همان، خطبه 176، ص 185.

پس این سنت الهی است که در سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله طنین افکند: « ألْجَماعَةُ رَحمةٌ وَ التَّفْرَقَةُ عَذَابٌ ». ⁽²⁾بر این اساس، همدلی و جماعت، سرچشمه رحمت و فیض خداست و پراکندگی و اختلاف عذاب الهی را به دنبال دارد؛ به قول مولانا:

جمع کن خود را جماعت رحمت است تا توانم با تو گفتن آنچه هست⁽³⁾

رازگویان با زبان و بی‌زبان «الجماعة رحمة» را تأویل دان⁽⁴⁾

9. امنیت

امنیت، از ارکان حکومت اسلامی است. این امنیت همه جانبه، که زمینه رشد و تعالی انسان را فراهم می‌کند. رسول خدا صلی الله علیه و آله با تشکیل حکومت در مدینه، فرهنگ غارت‌گری جاهلی را به جهاد و ایجاد امنیت و امتیازات و برتری‌جویی‌های قومی را به فرهنگ ایثار و احسان تبدیل نمود. از طرفی کلید ورود به بهشت اسلام، کلمه «لا إله إلا الله» است که خود دژ محکم و امن خداست.⁽⁵⁾

10. اقتدار امت

اشاره

اقتدار امت، یعنی اقتدار دولت و ملت اسلامی. گرچه این حقیقت زمانی تحقق می‌یابد که دولت و ملت به نقش و مسئولیت خود توجه کنند.

امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

و بزرگ‌ترین حق‌ها که خدایش واجب کرده، حق والی بر رعیت و حق رعیت بر والی است. حق هر یک را به عهده دیگری واگذار فرمود و آن را موجب برقراری پیوند آنان کرد... پس حال رعیت نیکو نگردد، جز آن‌گاه که والیان نیکورفتار باشند و والیان نیکورفتار نگردند، جز آن‌گاه که رعیت درستکار باشد؛ پس چون رعیت، حق والی را بگزارد و والی حق رعیت را به جای آرد، حق میان آنان بزرگ مقدار شود و راه‌های دین پدیدار و نشانه‌های عدالت بر جا و سنت چنانکه باید اجرا، پس کار زمان، آراسته گردد و طمع در پایداری دولت، پیوسته...⁽¹⁾

نهج البلاغه، خطبه 216، ص 248.

ارکان اقتدار امت

ارکان اقتدار امت عبارتند از:

الف) جزم صائب و عزم صالح

امتی که تمام افراد آن آراسته به عزم و اراده پایدارند و از فرهنگ کرنش و فرومایگی به دورند؛ آنان امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند؛ به صدق و عدل فرمان می‌دهند، و از دروغ و باطل و ستم و پلیدی‌ها بیزارند. با این اوصاف، چنین امتی توانا و مقتدر خواهد بود.

فرهنگ اقتدار و استقلال، گوهری ارزشمند است که در عمق دریای اراده‌هاست. بدون شک، ساکنان خوشگذران ساحل آسایش را بهره‌ای از این درّ گرانبها نمی‌باشد.⁽²⁾

ب) رفتار هماهنگ و آهنگ واحد

رفتاری عامل اقتدار امت اسلامی می‌گردد که واجد حقیقت اجتماعی باشد و جماعت به صحت آن فتوا داده، ضرورت انجام آن را امضا کنند.

این فضیلت برین همان وحدت اسلامی است که امیرالمؤمنین علیه السلام درباره آن فرمود:

وَ ألْزَمُوا السَّوَادَ الأعْظَمَ فَإنَّ یدَاللهِ علی الجماعة ...؛ ⁽¹⁾

نهج البلاغه، خطبه 127، ص 125.

ج) قلب خدایی

رفتاری پایه و بنیان اقتدار امت است که از سرچشمه زلال قلب الهی جاری گردد. بدین ترتیب که هرگاه قلب انسان حرم امن خدا گردید و مرکز فرشتگان رحمت شد پیام آرامش در آن طنین می‌افکند و چنین قلبی تجلی‌گاه سنت و سیرتی است که سبب توانایی و اقتدار امت اسلامی است؛ چون این قلب، تجلی‌گاه نور توحید و یگانه‌پرستی است، موجب وفاق و همدلی امت خواهد بود.⁽²⁾

د) پرهیز از فرومایگی

رفتاری سبب اقتدار امت می‌گردد که پیراسته از ذلت و فرومایگی باشد. امیر المؤمنین علیه السلام در تبیین عوامل ذلت و خواری می‌فرماید: « أکْثَرُ مَصَارِعِ الْعُقُولِ تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطَامِعِ ؛ ⁽³⁾برق طمع سر سرافراز عقل را به پای آز می‌افکند و پیکر پاک عقل را نثار مقدم شرربار حرص می‌سازد».

در جایی دیگر نیز می‌فرماید: « ألطَّامِعُ فِی وِثَاقِ الذُّلِّ ؛ ⁽⁴⁾آزمند در بند خواری است». آن کسی که می‌توانست خردمندانه زندگی کند و امیرانه به سر برد، هم اکنون به دام حرص گرفتار شده، سفیهانه زندگی می‌کند.

همچنین فرموده: « وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَةٌ ». ⁽⁵⁾چون انسان ترسو، درست نمی‌اندیشد و نمی‌تواند تصمیم قاطعی بگیرد. او مضطرب و پریشان احوال است و به درختی لرزان و

فرسوده ماند که بادی او را می‌شکند و شاخسارش را پراکنده می‌سازد. به هر حال چنین امتی شکست خورده و ذلیل است، در این حال، دشمن، متهورانه بر او می‌تازد و نابودش می‌سازد.

بر این اساس، استکبار جهانی، پیوسته ملت‌ها را می‌ترساند تا بتواند آنان را مقهور و محکوم اراده خود نماید.

البته ریشه همه این رذایل اخلاقی، شرک پنهان است. امیرالمؤمنین فرمود: « فَإنَّ البُخْلَ وَ الْجُبْنَ وَ الْحِرْصَ، غَرَائِزُ شَتّی، یجْمَعُهَا سُوءُ الظَّنِّ بِاللهِ ؛ ⁽¹⁾

همان، نامه 53، ص 328.

از این گذشته، رفتار برخاسته از انسان‌شناسی وحی‌محور و عقل‌مدار، موجب اقتدار امت می‌گردد. توضیح اینکه رفتاری پایه اقتدار ملت می‌گردد که رخدادهای دنیا را از درون و برون بررسی کند. زیرا فرد یا جامعه‌ای که فقط جلوه‌های دنیا را می‌نگرد و از نگرش درون و باطن آن آگاه نیست، به جای تسخیر دنیا مقهور آن می‌شود و به جای حکومت بر مواهب طبیعی، محکوم آن می‌گردد و روشن است که فرد یا جامعه محکوم و مقهور، هرگز توانا و قدرتمند نخواهد بود.⁽²⁾

آنچه نگاشته گردید و بر این اوراق پرتو افکند، طنین روح بخش «ألإسلام یعلو و لا یعلی علیه»⁽³⁾است و نیز فروغی از آیه (وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ)4 و نیز درخشش این آیه کریمه که می فرماید:

(فَلا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَی السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللّهُ مَعَکُمْ وَ لَنْ یَتِرَکُمْ أَعْمالَکُمْ) ؛⁽⁴⁾

(پس شما ای اهل ایمان در کار دین سستی روا مدارید و دعوت به صلح مکنید که شما بر کفار غالب و بلندمقام‌تر خواهید بود و خدا با شماست و از اعمال شما هیچ نمی‌کاهد).

11. اسلام آفتاب اعتدال

انسان ذاتاً موجودی اجتماعی است. از سوی دیگر امیال و آرزوهایی دارد که می‌تواند انسان‌ها را در مقابل هم و در معرض جنگ و جدال قرار دهد. در این صورت جامعه، گرفتار هرج و مرج و اختلال و بی‌نظمی می‌گردد.

جامعه انسانی نیازمند سنت و قانونی است که چتر اعتدال خود را بگستراند و همگان در مقابل آن تسلیم باشند و در سایه‌سار آن قرار گیرند، اما این سنت و قانون باید از طرف آفریدگار انسان و جهان و آورنده آن نیز از شخصیتی برین و ملکوتی برخوردار باشد تا جامعه بشری او را بپذیرد. از این رو پیامبران از طرف خداوند مبعوث شدند تا اولاً: بشر را به احکام و قوانین الهی آگاه کنند و ثانیاً: در پرتو آموزه‌های وحی، انسان را به خوبی‌ها ترغیب کنند و از پلیدی‌ها باز دارند و ثالثاً: در پرتو اجرای قانون الهی نوع انسان را از زوال و نابودی حفظ نمایند.

12. اسلام منادی صلح جهانی

اسلام به عنوان کامل‌ترین دین، پاسخگوی این نیاز بشر است و از همان آغاز، مردم را به وحدت و همدلی فرا خوانده است و چون حیات و صلح در گوهر اسلام نهادینه شده، توان رهبری صلح جهانی را داراست. رسول خدا صلی الله علیه و آله مظهر رحمت برای عموم جهانیان بوده و خدای بزرگ در توصیفش می‌فرماید: (وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاّ رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ)1

اسلام، یگانه دینی است که از سوی خدای رحمان بر آدم و سایر پیامبران نازل شده، و تمام آنچه در صحف ابراهیم و زبور داوود و تورات موسی و انجیل مسیح آمده به صورت جامع وکامل در قرآن تجلی کرده است و این آموزه وحی خداست:

(إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللّهِ الْإِسْلامُ)2 ؛

و نیز: (وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ)3 ؛

سرّ وحدت دین ثبات فطرت انسان است: (فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّهِ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ)1 البته راه و شریعت‌ها مختلف و تغییرپذیر است و این به خاطر تغییر عوامل تأثیرگذار در زندگی بشر در طول تاریخ است.

خداوند متعال در این باره می‌فرماید:

(لِکُلٍّ جَعَلْنا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً) ؛ ⁽¹⁾(ما برای هر قومی شریعت و طریقه‌ای مقرر داشتیم).

اسلام، اصول ثابتی دارد که نیازهای فطرت ثابت انسانی را تأمین می‌کند و نیز طرق و راه‌های متنوع و متفاوتی دارد که پاسخگوی طبیعت متغیر بشری است. به همین دلیل، خود را مفتی اعظم صلح جهانی می‌داند. اسلام، صراط صلح جهانی را فراسوی سالکان کوی زندگی مسالمت‌آمیز نصب می‌کند تا دولت‌ها با ملت‌های خود و ملت‌ها با دولت‌های خود، صلح‌جویانه به سر برند و حقوق بشر به ویژه حقوق کودکان، زنان و کهن‌سالان از گزند تطاول زورمدارانِ زراندوز مصون بماند.⁽²⁾

انسان در نظام زندگی خویش نیازمند دانش، اخلاق و سیاست است، تا در پرتو آن به مقصود عالی خود نائل آید؛ یعنی نفس خویش را تهذیب، و اخلاق خود را تکمیل و منزل و شهر خود را تدبیر و اداره نماید.

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله الگو و اسوه «خلق عظیم» است و مردم را به مکارم اخلاق فرا خواند و در پرتو رسالتش، نخستین شهر فضیلت شکل گرفت. شهری که در آن جویبارهای فضیلت و اخلاق جاری گردید، و از هر کوی و برزن آن فروغ انسانیت ساطع بود. از آیات قرآن این فروغ جلوه‌گر است و آیاتی از قرآن، مکارم اخلاق و اصول تدبیر عقلانی و منطقی جامعه را بیان می‌کند؛ همانند:

(إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ) ؛⁽³⁾

(خدا به دادگری، نیکوکاری و بخشش به خویشاوندان فرمان می‌دهد و از کارهای زشت و ناپسند و ستم باز می‌دارد به شما انذار می‌دهد، باشد که پند گیرید).

جامعه بشری چون پیکری واحد است که احتیاج به قلبی دارد که بر ظاهر و باطن او حکومت کند و امور دنیوی و معنوی او را مدیریت نماید. اسلام پاسخگوی این نیاز است. این قلب، همان ولی خداست که سیمای آن بر افق دین اسلام می‌درخشد. رسول خدا صلی الله علیه و آله اعظم اولیای الهی است و اولیای بعد از خود را نیز معرفی نمودند.⁽¹⁾

ر. ک: آیات ولایت در قرآن؛ شواهد التنزیل، تاویل الآیات الظاهره.

امیرالمؤمنین علیه السلام در این رابطه می‌فرماید:

فَانْظُرُوا إلی مَواقِعِ نِعَمِ اللهِ عَلیْهِمْ حِینَ بَعَثَ إلَیْهِمْ رَسُولاً، فَعَقَدَ بِمِلَّتِهِ ...؛ پس بنگرید که نعمت‌های خدا چگونه بر آنان فرو ریخت، هنگامی که پیامبری بر ایشان برانگیخت. آنان را به طاعت خدا درآورد و با خواندنشان به سوی او با یکدیگر سازوارشان کرد و چسان نعمت، شهپر خود را بر سر آنان گسترد و جویبارهایی از آسایش و رفاه برای ایشان روان نمود، و ملت اسلام، با برکت‌های خود آنان را فراهم فرمود. پس در نعمت شریعت غرقه گردیدند و لذت زندگی خرم و فراخ آن را چشیدند. زندگی‌شان به سامان، در سایه دولتی قوی‌شان؛ و نیکویی حال آنان را به عزتی رساند ارجمند و کارهاشان استوار گردید و دولتشان نیرومند؛ چنانکه حاکم شدند بر جهانیان، و پادشاهان زمین در این کرانه و آن کران، کار کسانی را به دست گرفتند که بر آنان حکومت می‌نمودند و بر کسانی فرمان راندند که فرمانبر آنان بودند. نه تیرشان بر سنگ می‌رسید و نه سنگشان سبک می‌گردید.⁽²⁾

چراغ رسالت، شبستان جهل و نادانی مردم را روشن نمود و راه را از بیراهه بگشود. از سوی دیگر دولت عزت و علم و حکمت بنا شد و شهر سلم و مهربانی تأسیس گردید، و جویبار عاطفه و عشق و مهر در آن جاری شد.

جامعه‌شناسان نیز، همبستگی اجتماعی را فروغی از افق دین می‌دانند. «اسمیت» ادعا می‌کند:

«دین دو کارکرد دارد: نخست تنظیم رفتار فردی برای خیر همگان و دیگری برانگیختن احساس اشتراک و وحدت اجتماعی، از این رو مناسک دینی، بیان کارکردهایی است که اشتراک اجتماعی را تحکیم می‌بخشد».⁽¹⁾

جامعه شناسی دین، ملکم همیلتون، ترجمه: محسن ثلاثی، ص 170.

دورکیم، نیز یکی از جامعه‌شناسانی است که کارکرد دین را همبستگی می‌داند و می‌گوید:

«مناسک دین برای کارکرد درست زندگی اخلاقی ما به همان اندازه ضروری‌اند که خوراک برای نگه داشتن زندگی جسمانی ما ضرورت دارد، زیرا از طریق همین مناسک است که گروه خود را تأیید و حفظ می‌کند».⁽²⁾

آیاتی که در تبیین و تفسیر اخوت اسلامی نازل گردیده ترجمان روح جمعی جامعۀ اسلامی است؛ همانند:

از این گذشته آیاتی نیز هستند که فرمان می‌دهد مناسک دینی را با دیگران انجام دهید؛ همانند: (وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرّاکِعِینَ)1 .

بستر صراط صلح جهانی و شکل‌گیری جامعه واحد، همان اسلام ناب محمدی است که پرتوی از آن در سخن علی علیه السلام بدرخشید. این آفتاب وحدت آفرین و منادی صلح و دوستی و برادری با ظهور منجی عالم بشریت حضرت مهدی چهره نمایان خواهد کرد، و امت واحد، در سایه‌سار عدل و عقل و شرع او شکل خواهد گرفت.

اسلام با تکمیل علوم عقلی، چون کلام، حکمت و عرفان و چگونگی بهره‌وری از آنها پرچمدار صلح عادلانه جهانی است. اسلام دین را به عنوان قانون اساسی زندگی فردی و اجتماعی در تمام شئون فرهنگی، اقتصادی و نظامی می‌داند و مردم را به خیزش برای اقامه قسط و عدل فرا می‌خواند که این حقیقت از ارکان اصیل صلح جهانی است.

اسلام، انسان را به عنوان «حی متأله» تعریف می‌کند و حیات او ر ا در «تألّه» آن تفسیر می‌نماید و غیرموحد را از حیات ملکوتی محروم می‌داند:

(لِیُنْذِرَ مَنْ کانَ حَیًّا وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکافِرِینَ)2

اسلام از این رهگذر، فقه، حقوق، اخلاق و سایر رشته‌های علوم انسانی را مشروحاً ارائه کرد و اخلاق را ستیغ فرزانگی دانست و سرانجام راز آفرینش را رسیدن انسان به علم واقع نما و عمل صالح دانست و تأکید کرد که تنها با این دو بال می‌توان مرغ ملکوتی صلح جهانی را به پرواز درآورد.⁽¹⁾

13. اسلام و تعالی و آرامش انسان

به هر روی، دین - که صورت جامع و کاملش اسلام است - به زندگی روح و معنا می‌بخشد و آرمان زندگی انسان را برین و آسمانی و گستره آن را بی‌نهایت می‌سازد. بعضی از جامعه‌شناسان در این رابطه می‌گویند: جوهر دین را باید در این واقعیت

جست‌وجو کرد، چرا که دین در واقع واکنشی در برابر بی‌معنایی و پوچ‌گرایی در زندگی بشر و کوششی برای نگریستن به جهان به صورت یک واقعیت معنادار است.⁽¹⁾

جامعه شناسی دین، صص 239 و 273.

شاید این فایده و اثر از مهم‌ترین آثار دین باشد؛ زیرا زمانی زندگی برای انسان معنا دارد که بداند هدف از زندگی چیست و برای چه آفریده شده است. در واقع، این دین است که افقی بی‌نهایت فراروی انسان می‌گشاید و هدفی متعالی برای آن تعریف می‌نماید و حرکت او را پرشتاب و هدفمند می‌سازد و او را جاوید و ابدی می‌گرداند؛ همان گونه که خداوند می‌فرماید:

در پرتو دین، موج آرامش و قرار در زندگی انسان طنین می‌افکند و این به دلیل معرفت و شناختی است که انسان در پرتو آموزه‌های وحی فرا می‌گیرد. از این منظر، آفرینش، یکپارچه زیبا و دوست داشتنی است:

به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست

حکمت باری‌تعالی، نظامی هماهنگ، زیبا و بدیع به وجود آورده و این نگاه سبب آرامش و قرار آدمی می‌گردد و بین زندگی انسان و جهان آشتی برقرار می‌سازد. این حقیقت، ترجمانی از ده‌ها آیه قرآن کریم است که به تبیین آفرینش بدیع، حکمت الهی، انسان و فرجام زندگی او پرداخته است. بدون شک یاد و نام چنین خدای مهربانی آرامش جان‌هاست: (أَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ) .⁽³⁾

جامعه‌شناسان و روانکاوان نیز به این نقش مثبت و سازنده دین توجه کرده‌اند. دکتر «بیل» در پیامی به جهانیان، مردم را به داشتن نگاه مثبت فراخوانده و گفته است: «با اطمینان به نفس، شور و حرارت و نگرش مثبت و کمک پروردگار می‌توانید مشکلات شخصی خود را حل نمایید».⁽¹⁾

دین و چشم اندازهای نو، صص 127-128.

بنابراین در پرتو باور دینی، انسان در زمین، تنها نیست. بدون شک یکی از رنج‌ها و دردهای همیشگی انسان که پیوسته از آن رنج می‌برد تنهایی است؛ خواه تنهایی مصطلح که همنشینی ندارد یا تنهایی از آن جهت که جامعه او را درک نمی‌کند؛ چون امام معصوم علیه السلام و پیامبران الهی علیهم السلام که به این معنا همیشه تنها بودند.

دین و ایمان، نقش مهمی در زدودن انواع تنهایی ایفا می‌کند و انسان خداباور هیچ‌گاه احساس تنهایی نمی‌کند، چون خدا را با خود می‌داند؛ همان گونه که خداوند می فرماید:

(وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ)2

و نیز: (وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ) ؛⁽²⁾

(و ما از رگ گردن به او نزدیک‌تر هستیم).

از طرفی خدای متعال انیس و همنشین کسانی است که او را یاد می‌کنند: « إنّی جلیسُ مَن جالسنی و مونس لِمَن آنس بذکری ».⁽³⁾

خداست که انسان را به زندگی جاوید فرا می‌خواند⁽⁴⁾و از سرّ و پنهان او آگاه است⁽⁵⁾و یگانه‌ای بی‌همتاست که با علم،⁽⁶⁾قدرت،⁽⁷⁾و رحمت مطلق خود انسان را یاری می‌نماید.

بازتابش دین در تمدن‌ها

از آثار مبارک دین شکوفایی تمدن‌هاست. در واقع هر جا که فروغ دین جلوه‌گر شود تمدن نیز جلوه‌های بیشتری پیدا می‌کند.

در تعریف تمدن گفته‌اند:

تمدن نظم اجتماعی است که در نتیجه وجود آن خلاقیت فرهنگی امکان‌پذیر می‌گردد و جریان می‌یابد؛ نیز اموری از قبیل پیش‌بینی و احتیاط در امور اقتصادی، سازمان سیاسی، سنن اخلاقی و کوشش در راه معرفت و بسط هنر را از ارکان و عناصر تمدن شمرده‌اند. بدیهی است که تمدن در شرایطی ظاهر می‌گردد که هرج و مرج و ناامنی پایان یافته و به جای آن نظم و امنیت حاکم شده باشد. در اثر حاکمیت نظم و برقراری امنیت، انسان می‌تواند در راه کسب علم و معرفت و تهیه ابزار و آلات بهبود زندگی گام بردارد.

افزون بر عوامل جغرافیایی از قبیل آب و خاک و مواد معدنی و محصولات غذایی و شرایط محیطی، از عوامل اقتصادی از قبیل کشاورزی، تجارت و صنعت و نیز از عوامل سیاسی چون حکومت و دولت و قانون و نیز از عوامل اخلاقی، عقلی، روحی به عنوان عوامل تمدن یاد می‌شود.⁽¹⁾

تاریخ تمدن، ویل دورانت، ج 1، عوامل کلی تمدن، صص 6-132.

دین مجموعه‌ای از عقاید، اخلاق، احکام و مقررات فقهی و حقوقی است که برای هدایت انسان و رسیدن او به سعادت واقعی از سوی خداوند به وسیله پیامبر در اختیار مردم قرار گرفته است. دین در مرتبه نخست، انسان را لباس انسانیت می‌پوشاند و او را از دایره توحش خارج و وارد اقلیم فضیلت می‌نماید و با پذیرش حیات انسانی و رعایت قوانین الهی که از طریق وحی آسمانی در دسترس او قرار گرفته، کمالات عقلی و خواست‌های فطری انسان تأمین می‌شود و او به سعادت ابدی بار می‌یابد.

همین که انسان، قالب حیوانی را دور افکند به مرتبه عقلانیت می‌رسد و آن‌گاه عروج می‌کند و عقل زمام گفتار و کردار و رفتار او را به دست می‌گیرد. جامعه‌ای که در پرتو

آفتاب عقلانیت قرار گیرد، شمیم روح‌بخش امنیت در آن پراکنده می‌شود و عوامل تمدن آفرین در آن شکل می‌گیرد.

اسلام با نگاه جامع خود در پیدایش تمدن بشری نقش اساسی ایفا کرده است و دانشمندان پیرامون این موضوع کتاب‌ها نگاشته‌اند.⁽¹⁾

ر. ک: تاریخ تمدن اسلام و عرب، گوستاو لوبون، ترجمه فخر داعی گیلانی؛ تاریخ تمدن اسلام، جرجی زیدان.

پرتو سوم: صبح ایمان

اشاره

در ادامه خطبه حضرت فاطمه علیها السلام فرمود:

حَتّی هَزَمَ الْجَمْعَ، وَ وَلُّوا الدُّبُرَ، وَ تَفرَّی اللَّیْلُ عَنْ صُبْحِهِ، وَ أسْفَرَ الحَقُّ عَنْ مَحْضِهِ، وَ نَطَقَ زَعِیمُ الدِّینِ، وَ خَرِسَتْ شَقاشِقُ الشَّیاطِینِ...؛⁽¹⁾

بلاغات النساء، ص 13؛ الاحتجاج، ج 1، ص 121؛ دلائل الامامة، ص 114؛ کشف الغمه، ج 2، ص 209؛ بحارالانوار، ج 29، ص 224.

تا جمع کافران از هم گسیخت، صبح ایمان دمید و نقاب از چهره حقیقت فرو کشید، زبان پیشوای دین در گفتار آمد و شیاطین سخنور لال گردیدند.

فاطمه علیها السلام، با این سخنان به تفسیر و تبیین آیاتی پرداخته که مبارزات رسول خدا صلی الله علیه و آله را بازگو می‌نمایند و شکوه پیروزی‌های آن حضرت را ارج می‌نهند.

جنگ بدر در قرآن

اشاره

وقتی حضرت فاطمه می‌فرماید: « حَتّی هَزَمَ الجَمعَ، وَ وَلُّوا الدُّبُر » گویی به آیه شریفه (أَمْ یَقُولُونَ نَحْنُ جَمِیعٌ مُنْتَصِرٌ (44) سَیُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ یُوَلُّونَ الدُّبُرَ (45))2 اشاره کرده است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در مکه این آیه را تلاوت می‌کند، ولی میدان تفسیرش بدر کبری است. عمر می‌گوید: وقتی این آیه نازل گردید که «این گروه مجتمع شکست می‌خوردند و پشت به میدان می‌کنند» من با خود گفتم این کدام جمع است که شکست قطعی آنها در این آیه وارد شده تا اینکه روز بدر مشاهده کردم رسول خدا صلی الله علیه و آله زره بر تن کرده، جنگ را رهبری می‌نماید و آیه (سَیُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ یُوَلُّونَ الدُّبُرَ)3 را تلاوت می‌کند.⁽²⁾

فاطمه علیها السلام با اشاره به این آیه قرآن، آنان را به عرصه غزوه بدر می‌کشاند و آن نمایش الهی را فرا روی آنان می‌نهد و تأکید می‌فرماید که ای مهاجران و انصار! به بدر و جلوه‌های الهی آن توجه کنید و نیز آنچه را که ابوبکر در آن عرصه گفت به یاد آرید، او امروز بر کرسی زعامت امت نشسته است؛ هوشیار باشید و از آن عبرت گیرید. چون شورای نظامی تشکیل شد و رسول خدا صلی الله علیه و آله مسلمانان را به مشورت و هم‌اندیشی فرا خواند، ابتدا ابوبکر برخاست و گفت: بزرگان و دلاوران قریش در این ارتش شرکت کرده‌اند، هرگز قریش به آیینی ایمان نیاورده و از اوج عزت به حضیض ذلت سقوط نکرده است و از طرفی ما از مدینه با آمادگی کامل بیرون نیامده‌ایم، خلاصه آنکه مصلحت آن است که از میدان فرار کرده، به مدینه باز گردیم.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «إجلس» و پس از او عمر برخاست و همان سخنان را تکرار نمود و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بنشینید؛ اگر چه این دو نفر با سخنان خود رسول خدا صلی الله علیه و آله را آزردند؛ ولی بودند مردانی که قامت برافراشتند و از مهاجر و انصار سخنانی گفتند که قلب رسول خدا صلی الله علیه و آله آرام گرفت.⁽¹⁾

مغازی، واقدی، ج 1، ص 48.

مقداد از آن میان برخاست و گفت: ای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله قلب‌های ما با شماست و آنچه را خداوند به تو دستور داده همان را تعقیب کن؛ به خدا سوگند هرگز سخنی را که بنی‌اسرائیل به موسی گفتند ما به شما نخواهیم گفت. آنان به موسی گفتند: ای موسی، تو و پروردگارت بروید و جهاد کنید و ما در همین جا نشسته‌ایم.⁽²⁾

ولی ما به شما می‌گوییم در سایه عنایات پروردگارت جهاد کن و ما نیز در رکاب شما مبارزه می‌کنیم. رسول خدا صلی الله علیه و آله از شنیدن سخنان مقداد خوشحال گردید و برای او دعا کرد.⁽³⁾

طبری از عبدالله بن مسعود نقل می‌کند که من در روز بدر موقعیت مقداد را آرزو کردم، زیرا سخنی گفت که قلب رسول خدا صلی الله علیه و آله را شاد کرد. پیامبر پس از سخن ابوبکر و عمر غضبناک بود و چهره مبارکش برافروخته، و مقداد در این حالت موجب خوشنودی آن حضرت گردید.⁽⁴⁾

بار دیگر، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: مردم نظر شما چیست؟ مقصود حضرت آن بود که انصار لب بگشایند و نظر دهند، زیرا آنان بودند که در پیمان عقبه با آن حضرت بیعت کردند و گفتند تا مادامی که در مکه‌ای ما نمی‌توانیم از شما محافظت کنیم، ولی چون به سرزمین ما آیی همانند زنان و فرزندان خویش از شما دفاع خواهیم کرد.⁽¹⁾

همان؛ السیرة النبویه، ابن هشام، ج 2، ص 615.

سعد بن معاذ دانست که مخاطب آن حضرت انصارند. از جای برخاست و گفت: گویا منظور شما ما هستیم؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آری، سعد گفت: ای رسول خدا ما به تو ایمان آورده‌ایم و تو را تصدیق کرده‌ایم و در این باره پیمان‌ها سپرده‌ایم، هر چه فرمان دهید ما فرمانبریم. سوگند به آن خدایی که تو ر ا به رسالت برانگیخت، هرگاه وارد این دریا شوید (اشاره به دریای سرخ) ما نیز به پیروی شما وارد آن خواهیم شد و یک نفر از ما نافرمانی شما را نخواهد کرد. ما هرگز از مقابله با دشمن نمی‌هراسیم باشد که ما در این راه خدمت و جانفشانی از خود نشان دهیم تا موجب روشنی دیدگان شما گردد. ما را به فرمان خدا به هر نقطه‌ای که صلاح می‌دانی روانه ساز «فَسِرْ بنا علی برکة الله».⁽²⁾

سخنان سعد شوری بر پا کرد و رسول خدا صلی الله علیه و آله بلافاصله فرمان حرکت را صادر نمود و فرمود: سیرو و أبشروا: (وَ إِذْ یَعِدُکُمُ اللّهُ إِحْدَی الطّائِفَتَیْنِ أَنَّها لَکُمْ...) ؛ ⁽³⁾و به یاد آر هنگامی را که خدا به شما وعده فتح بر یکی از دو طایفه را داد، یا غلبه بر کاروان تجارتی و مصادره اموال آنها یا نبرد با لشکر قریش و غلبه بر آنان.

شگفتا که ابوبکر و عمر در این شورای جنگی سخنی را گفتند که همان را در شورای سقیفه هم تکرار نمودند و آن سخن، برتری‌جویی قریش بود.

آغاز نبرد

سه نفر از دلاوران نامی قریش به نام‌های عتبه و برادرش شیبه، فرزندان ربیعه و ولید فرزند عتبه، از صفوف لشکر قریش بیرون آمده، به میدان نبرد آمدند. آنان همرزم و همآورد می‌خواستند و غرش‌کنان و غرق در سلاح، در میان میدان تاخت و تاز می‌کردند.

سه نفر از جوانان دلاور انصار به اسامی عوف، معوذ و عبدالله رواحه برای مبارزه با آنان از صفوف مسلمانان بیرون آمدند. عتبه دانست که آنان جوانان مدنی هستند، پس گفت ما با شما کاری نداریم. سپس یک نفر فریاد زد: محمد! کسانی را که از اقوام ما هم‌شأن ما هستند راهی میدان کن.

رسول خدا صلی الله علیه و آله به عبیده و حمزه و علی علیه السلام فرمود برخیزید. سپس این سه افسر دلاور لشکر اسلام به سوی میدان شتافتند. عتبه هر سه نفر را پذیرفت و عبیده با عتبه، حمزه با شیبه و علی علیه السلام به نبرد با ولید پرداخت. علی علیه السلام و حمزه هم‌آوردان خود را به هلاکت رساندند و آن‌گاه به کمک عبیده شتافته، عتبه را کشتند. پس از کشته شدن دلاوران قریش، حمله عمومی آغاز شد و جنگی سخت در گرفت.

در این نبرد چهارده نفر از مسلمانان شهید و هفتاد نفر از قریش کشته شدند. هفتاد نفر از آنان نیز اسیر گشتند. در جمع اسیران سرانی چون عقبة بن ابی معیط، سهیل بن عمرو و نضر بن حارث وجود داشتند.⁽¹⁾

السیرة النبویه، ابن هشام، ج 2، ص 708؛ مغازی واقدی، ج 1، صص 138-173.

امدادهای غیبی

قرآن شکوه این حماسه را گزارش کرده و آن را می‌ستاید و حضور فرشتگان و امدادهای غیبی خداوند را یادآور می‌شود و می‌فرماید:

(وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ...) ؛⁽²⁾

(و خداوند به حقیقت شما را در جنگ بدر یاری کرد و بر دشمن پیروز ساخت با آنکه از هر جهت در برابر دشمن ناتوان بودید).

و نیز می‌فرماید:

(إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُرْدِفِینَ...) ؛⁽³⁾

(به یاد آرید هنگامی را که به ساحت پروردگار خود استغاثه و زاری می‌کردید، پس دعای شما را

اجابت کرده و وعده داد که من سپاهی از هزار فرشته به مدد شما می‌فرستم و این فرشتگان را خدا نفرستاد مگر آنکه بشارت و مژده فتح باشد تا دل‌های شما را مطمئن سازد و بدانید که نصرت و پیروزی نیست مگر از سوی خدای عزیز و با حکمت).⁽¹⁾

المیزان، ج 9، ص 17.

و نیز در نمایش این یاری و امداد می‌فرماید:

(ای رسول به یاد آر آنگاه که به مؤمنین گفتی آیا خدا به شما مدد و یاری نرساند، و سه هزار فرشته به یاری شما نفرستاد، بلی اگر شما صبور و بردبار باشید و پایداری نمایید و پیوسته پرهیزکار باشید، چون کافران بر سر شما شتابان و خشمگین بیایند خداوند برای حفظ و یاری شما پنج هزار فرشته را با نشانی مخصوص به مدد شما می‌فرستد).⁽²⁾

در جای دیگری هم می‌فرماید:

(قَدْ کانَ لَکُمْ آیَةٌ فِی فِئَتَیْنِ الْتَقَتا...) ؛⁽³⁾

(نشانه و آیت لطف خدا بر شما مؤمنان این است که چون دو گروه (مؤمن و کافر) با یکدیگر روبه‌رو شوند، گروه مؤمن را که در راه خدا جهاد می‌کنند، آنان را در نگاه، دو برابر به کافران بنمایاند و خداوند توانا به هر که بخواهد یاری دهد...).

اعجازی بزرگ در جنگ بدر تجلی کرد و جلوه‌های امداد الهی بر لشکر اسلام پرتو افکند. در این جنگ، فرشتگان به مدد و یاری مسلمانان آمدند و در نگاه دشمن دو برابر جلوه‌گر شدند و خدای متعال ترس و هراس در دل دشمنان آنان افکند⁽⁴⁾و نیز رود نور آرامش و اطمینان را بر دل‌های مسلمانان جاری ساخت.⁽⁵⁾

از طرفی، فروغ وحی، امدادهای مادی الهی را که بر مسلمانان نازل گردید بیان داشته، می‌فرماید:

(إِذْ یُغَشِّیکُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً...) ؛⁽⁶⁾

(یاد آرید هنگامی را که خواب راحت و آرام‌بخش شما را فرا گرفت، چون از جانب خدا ایمنی یافتید و از آسمان رحمت خود آبی فرستاد که شما را به آن آب پاک گرداند، و وسوسه و کید شیطان را از شما دور ساخت و دل‌های شما را به ایمان با هم متحد گرداند تا در کار دین ثابت قدم و استوار باشید).

باری، امدادهای غیبی خداوند بر مسلمانان نازل شد، از جمله اینکه فرشتگان به یاری آنان شتافتند و خداوند رعب و هراس در دل مشرکان افکند. همچنین آب و خواب آرام‌بخش غبار خستگی از سیمای جان مسلمانان زدود، و نزول آب، آنان را با طراوت و شاداب ساخت و از آلودگی‌ها پاک نمود و زمین را در زیر گام‌های جنگجویان محکم و آماده نبرد نمود.⁽¹⁾

تسنیم، ج 13، ص 290.

جنگ احد در قرآن

اشاره

احد دومین پیکاری بود که مسلمانان در برابر نیروهای مهاجم و مشرک قریش صف‌آرایی کردند. این نبرد، در سال سوم هجرت و روز هفتم شوال به وقوع پیوست.⁽²⁾

ارتش اسلام نقطه‌ای را آوردگاه نبرد و مرکز جنگ قرار داد که از ناحیه پشت به کوه احد محدود می‌گشت، ولی در میانه کوه دره‌ای بود که هر زمان احتمال می‌رفت دشمن، کوه احد را دور بزند و از مسیر آن دره از پشت جبهه به مسلمانان حمله کند. رسول خدا صلی الله علیه و آله این خطر را احساس کرد و برای جلوگیری از این خطر احتمالی، دو دسته (پنجاه نفر) تیرانداز را بر روی تپه‌ای که مشرف بر آن تنگه بود مستقر ساخت و عبدالله بن جبیر را فرمانده آنان قرار داد و فرمود: «شما تیراندازان با پرتاب تیر دشمن را به عقب برانید و نگذارید از پشت سر وارد جبهه گردند و ما را غافلگیر سازند. ما خواه پیروز یا مغلوب شویم شما این جایگاه را خالی مگذارید».⁽³⁾

آینده جنگ، پیش بینی رسول خدا صلی الله علیه و آله و اهمیت آن تنگه را نشان داد، چرا که عامل شکست مسلمانان پس از پیروزی اولیه، هجوم خالد از همین ناحیه بود. با حمله عمومی

سپاه اسلام، لشکر قریش رو به فرار نهاد و اموال خود را در میدان نبرد رها کردند. مسلمانان به جای تعقیب دشمن فراری، به جمع‌آوری اموال و غنایم پرداختند. یاران عبدالله بن جبیر نیز چون این صحنه بدیدند، از فرمان رسول خدا صلی الله علیه و آله سرپیچی کرده، هر چه فرمانده آنان اصرار ورزید به جز ده نفر از آن گروهان پنجاه نفری، مابقی برای جمع‌آوری غنایم به سوی میدان آمدند. در این هنگام خالد بن ولید از فرصت پیش آمده استفاده کرد و از همان تنگه از پشت سر به مسلمانان حمله کرد. لشکر قریش چون پرچم خویش را برافراشته دید با فریادهای خالد به میدان جنگ باز گشته، از دو سو مسلمانان را در میان گرفتند. نتیجه این دنیاگرایی، مجروح شدن افراد بسیار و شهادت هفتاد مجاهد بود. از جمله این مجروحان، رسول خدا صلی الله علیه و آله بود، زیرا عبدالله بن شهاب پیشانی آن حضرت را مجروح کرد. عتبه، فرزند ابی وقاص نیز با پرتاب چهار سنگ، دندان رباعی سمت راست آن حضرت را شکست. ابن قمیئه لیثی زخمی بر چهره رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد ساخت و این زخم به قدری عمیق بود که حلقه‌های کلاه خود آن حضرت در گونه‌هایش فرو رفت و ابوعبیده جراح این حلقه‌ها را با دندان‌های خود بیرون آورد و در نتیجه، چهار دندان او در این راه شکست.⁽¹⁾

تاریخ الطبری، ج 2، صص 514-515.

خداوند بزرگ گزارش این حماسه خونین را بیان نمود و علل شکست آنان را به سستی اراده و فشل بودن، نزاع و بگو مگو بر سر پایداری یا فرار، نافرمانی از دستورات رسول خدا صلی الله علیه و آله و دنیاخواهی، مدلل کرده، می‌فرماید:

(وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّهُ وَعْدَهُ...) ؛ ⁽²⁾و خدا وعده خویش را محقق ساخت و شما را بر دشمن پیروز گردانید، و به فرمان خدا کافران را به خاک هلاک افکندید و همیشه بر دشمن پیروز و جام پیروزی به کام شما بود، تا آن‌گاه که (حَتّی إِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراکُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیا...)3

چون چنین کردید، تلخی شکست، شما را تلخکام گرداند، پس از میدان فرار کرده، خود را به غمی بزرگ مبتلا کردید تا جایی که وحشت و ترس بر شما چیره شد و چنان فرار می‌کردید که ندای رسول را نمی‌شنیدید که شما را به یاری فرا می‌خواند:

(إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلی أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْراکُمْ...) ؛⁽¹⁾

سوره آل عمران، آیه 153.

(به یاد آرید هنگامی که روی به هزیمت گذاشته، چنان به وحشت می‌گریختید که توجه به احدی نداشتید تا آنجا که به ندای پیغمبر هم که شما را به یاری دیگران در صف کارزار فرا می‌خواند توجه نکردید، تا به پاداش این بی‌ثباتی غمی بر غم شما افزود تا از این پس ثبات و پایداری ورزید...).

و نیز می‌فرماید:

(إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطانُ...) ؛⁽²⁾

(همانا آنان که از شما در جنگ احد پشت کردند و منهزم شدند، شیطان آنها را به سبب نافرمانی و بدکرداریشان لغزاند).

البته آنگاه که شعله دوزخ دنیاگرایی در جانشان زبانه کشید و بنیان ایمان آنها را متزلزل ساخت و برای جمع‌آوری غنایم دستورات نظامی رسول خدا صلی الله علیه و آله را نادیده انگاشتند، شیطان از فرصت پیش آمده استفاده کرد و ترس و هراس را بر آنان مستولی ساخت و آنها نیز داغ ننگ فرار را بر چهره خود نشاندند. البته پس از توبه و بازگشت، خداوند از آنها درگذشت: (وَ لَقَدْ عَفَا اللّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ) ؛⁽³⁾

قرآن کریم در پرتو (ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً...) آرامش بازیافته مسلمانان را در پرتو عفو و بخشندگی خداوند یادآور می‌شود و در ادامه از چهره منافقانی که هنوز در حال و هوای جاهلیت می‌زیستند پرده برمی‌دارد و می‌فرماید:

(... وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْ‌ءٍ...) ؛⁽⁴⁾

(و گروهی که وعده نصرت خدا را از روی نادانی راست نمی‌پنداشتند، هنوز در غم جان خود بودند و از روی انکار می‌گفتند آیا ممکن است ما را قدرت و فرمانی به دست آید؟ بگو ای پیغمبر، تنها

خدا بر عالم هستی فرمانرواست، خیالات باطل خود را به تو اظهار نمی‌دارند، با خود می‌گویند اگر کار ما به وحی خدا و آیین حق بود شکست نمی‌خوردیم، و گروهی در اینجا کشته نمی‌شدیم. بگو ای پیغمبر اگر در خانه‌های خود هم بودید باز آنان که شهادت و مرگ به نامشان نگاشته شده، از خانه با پای خود به قتلگاه می‌آمدند تا خدا آنچه در سینه پنهان دارند بیازماید و هر چه در دل دارند پاک و خالص گرداند وخدا از راز درون‌ها آگاه است).

به هر روی میدان احد، نمایشگاهی از فروغ ایمان و ظلمت نفاق گردید. در آن میدان خونین، چهره پرهیزکاران و پارسایان واقعی درخشید و نامشان بر ستیغ کرامت و مردانگی جاودانه شد. از سوی دیگر گروهی که میدان جنگ را خالی کردند و غم فرار از میدان جنگ، چون شعله آتشی در روحشان آنان را می‌گداخت، مشمول رحمت و مغفرت خدا گردیدند و گناهشان بخشیده شد؛ ولی آنان که فرهنگ کفر و جاهلیت سراسر وجودشان را لبریز ساخته بود و فقط به ظاهر مسلمان بودند و با نیش زبان مسلمانان را می‌آزردند و بگو مگوی مدامشان ملامت و بدگویی مسلمانان بود، اکنون پرده نفاق دریدند و لایه‌های کفر باطنی خویش را نمایان ساختند. پس آیات قرآن نیز پرده نفاق آنان را برداشت و حقیقت کفرشان را آشکار نمود.

تبیین علل شکست از منظر قرآن

ابن عوف در این رابطه می‌گوید: «اگر برآنید تا حکایت نبرد احد را بدانید از آیه یکصد و بیست به بعد سوره آل عمران را بخوانید؛ در آن صورت گویی که در احد با ما بوده‌اید».⁽¹⁾

المغازی، ج 1، ص 319؛ انساب الاشراف، ج 1، ص 327.

ابن اسحاق نیز می‌گوید: «شصت آیه از سوره آل عمران به جنگ احد اختصاص دارد؛⁽²⁾قال: فکان مِمّا أنزل الله تبارک و تعالی فی یوم احد مِن القرآن ستون آیه من آل عمران ».

به هر حال، شماری از آیات به صراحت درباره وقایع احد نازل شده و برخی از آنها به طور غیرصریح به نکات کلی آن اشاره می‌کند.

در آیه 120 همین سوره خطاب به مؤمنان می‌فرماید:

(اگر خیری به شما رسد اندوهگین شوند و اگر به مصیبتی گرفتار آیید شادمان شوند. اگر شکیبایی ورزید و پرهیزکاری کنید زیانی از کفرشان به شما نرسد).

بدین ترتیب، مسلمانان را از لحاظ روحی و نگرانی از شماتت دشمن، برای شکیبایی بیشتر در جهت خلاصی از مکر مشرکان آماده می‌کند. آنگاه در آیه بعد، روزی را به رسول خدا صلی الله علیه و آله یادآور می‌شود که از میان کسان خویش بیرون آمده، مؤمنان را برای صحنه جنگ آماده می‌کرد. بیشتر مفسرین؛ آیه مزبور را درباره احد دانسته‌اند، ولی تعبیر «غدوت» که آن را «بامداد» ترجمه می‌کنند با رفتن رسول خدا صلی الله علیه و آله به سوی احد در عصر روز جمعه سازگاری ندارد. البته آنچه مشکل را حل می‌کند این است که «غداة» در اینجا به معنای مطلق خروج است کما اینکه «رواح» مطلق بازگشت. بنابراین برخلاف آنچه در ترجمه‌ها گفته شده معنای آن «بامداد» نیست.

در آیه 122 از دو گروهی یاد می‌کند که قصد شرکت در جنگ را نداشتند. مفسران آنان را «بنوحارثه» و «بنوسلمه» از انصار دانسته‌اند، اما از تعبیر «الله ولیهما» چنان به دست می‌آید که به هر روی آنقدر اهل «ولایة الله» بوده‌اند تا همراه مؤمنان در جنگ شرکت کنند. در انتهای آیه نیز آمده: «پس مؤمنان بر خدای توکل کنند».

در اینجا یک سؤال برای مؤمنان بوده و آن اینکه چرا خداوند آنان را در احد یاری نرساند. گویا در پاسخ به این سؤال خداوند متعال شرایط امداد الهی را با یاد غزوه بدر بیان می‌کند:

(هر آینه خدا شما را در بدر یاری کرد؛ حال آنکه ناتوان بودید پس از خدا بترسید باشد که سپاسگزار شوید. آن‌گاه که تو (ای پیامبر) به مؤمنان گفتی: اگر خدا سه هزار فرشته به یاریتان فرستد آیا شما را کافی نخواهد بود؟ بلی اگر پایداری کنید و پرهیزکار باشید چون دشمنان بر شما بتازند، خدا با پنج هزار فرشته صاحب علامت شما را یاری می‌کند و خداوند این کار را جز برای شادمانی و آرامش قلبتان نکرد، و یاری و نصرتی نیست مگر از سوی خدای توانا و دانا).⁽¹⁾

سوره آل عمران، آیات 123-126.

از ظاهر آیات فوق چنین به دست می‌آید که رسول خدا صلی الله علیه و آله پیش از وقوع جنگ احد، از کمک خداوند در بدر یاد کرده و فرموده است که اگر شکیبا و پرهیزکار باشند چه بسا کمک خداوند افزون بر آن چیزی باشد که در بدر بوده است. به هر روی، پایداری یکی از شروط اصلی امداد الهی است.⁽¹⁾

مجمع البیان، ج 2، ص 499.

واقدی می‌گوید: «چون در روز احد شکیبایی نکردند و گریختند یک فرشته هم به کمک آنان نیامد».⁽²⁾

در ادامه سوره تا چندین آیه ربطی به جنگ احد ندارد، جز آنکه در آیه 132 بر اطاعت از خدا و رسول تأکید دارد. اما بار دیگر از آیه 139 به آنچه در احد رخ داده می‌پردازد. پیش از آن به سنن الهی در طول تاریخ در از میان بردن اقوامی که رسولان را متهم به دروغگویی می‌کردند اشاره کرده است. هدف از ذکر سرنوشت اقوام گذشته این است که می‌خواهد مشعلی فروزان فرا روی مسلمانان و نتایج آن برای مردم، دلیلی روشن و برای پرهیزکاران راهنما و اندرزی سودمند باشد.⁽³⁾

اینک مسلمانان با شکست و شهادت چهره‌هایی چون حمزه سخت به یک بازسازی روانی محتاج‌اند. از این رو وحی الهی به درمان آنان پرداخته، منزلت رفیع آنان را تعریف می‌کند:

(شما مسلمانان، هرگز در کار دین نه سستی کنید و نه اندوهناک باشید، زیرا شما فاتح و پیروزید اگر در ایمان ثابت و استوار باشید).⁽⁴⁾

در ادامه پیرامون ضربه‌ای که مسلمانان در احد متحمل شده‌اند می‌فرماید:

(اگر به شما زخمی رسید به آن قوم نیز دوچندان آن رسید).⁽⁵⁾

بسیاری از مسلمانان که در نبرد بدر شرکت نکرده بودند پس از آن آرزوی شهادت می‌کردند. پس باید میدان خونینی فراروی آنان قرار می‌گرفت تا خود را ارزیابی کنند که آیا حاضرند معشوقه شهادت را در آغوش گیرند، یا از آن می‌گریزند.⁽⁶⁾

اکنون خداوند می‌فرماید: (پیش از آن که مرگتان فرا می‌رسد تمنای مرگ می‌کردید اینک مرگ را دیدید و در آن می‌نگرید).⁽¹⁾

سوره آل عمران، آیه 143.

به هر روی، بسیاری از فراریان احد بهانه‌شان برای فرار، خبر قتل پیامبر بود، از این رو خداوند در آیه 144 سوره آل عمران می‌فرماید:

«جز این نیست که محمد پیامبری است که پیش از او پیامبرانی دیگر بوده‌اند، آیا اگر بمیرد یا کشته شود شما به آیین پیشین خود باز می‌گردید؟ هر کس باز گردد هیچ زیانی به خدا نخواهد رسانید خدا سپاسگزاران را پاداش خواهد داد».

از طرفی بسیاری از افراد ضعیف الایمان و منافق بر این تصور بودند که افرادی بی‌جهت کشته شده‌اند، اما خداوند در آیه 145 سوره آل عمران می‌فرماید: «هیچ کس جز به فرمان خدا نمیرد مدت عمر مکتوب است».

پس از آن نیز مثالی از مقاومت پیامبران گذشته در جنگ‌ها ذکر می‌کند:

«چه بسا پیامبرانی که دوستان خدا بسیار همراه آنان به جنگ رفتند و در راه خدا، هر چه به آنها رسید سستی نکردند و ناتوان نشدند و سر فرود نیاوردند و خدا صابران را دوست دارد».

در آیه 152 همین سوره، خداوند درباره آنچه که مربوط به وعده خدا و پیروزی و فرار مسلمانان از صحنه و در نتیجه شکست آنهاست سخن می‌گوید:

«خدا به وعده‌ای که با شما نهاده بود وفا کرد. آن‌گاه که به اذن او دشمن را می‌کشتید و چون غنیمتی را که هوای آن را در سر داشتید به شما نشان داد سستی کردید و در آن امر به منازعه پرداختید و عصیان ورزیدید. بعضی خواستار دنیا شدید و بعضی خواستار آخرت. آن‌گاه شما را از آنان رویگردان کرد تا شما را امتحان کند، پس شما را بخشید، چرا که او نسبت به مؤمنان با تفضل است».

آیه مزبور به صراحت، ماهیت صحابه را در اینکه بعضی آخرت‌گرا و برخی دنیاگرا بوده‌اند نشان می‌دهد. این روحیات همراه با نفاقی که به گستردگی در مدینه وجود داشته دیدگاه‌هایی را که قصد دارند هر صحابه‌ای را عادل بشمرند به شدت متزلزل می‌کند.⁽²⁾

جالب اینکه همین آیه، شگفتی ابن مسعود را برانگیخته و گفته است: گمان نمی‌کردم که احدی از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله طالب دنیا باشد تا آنکه این آیه نازل شد. « وَ ما علمتُ أنَّ أحداً مِن اصحاب رسول الله صلی الله علیه و آله یرید الدنیا حتی نزلت الآیه ».⁽¹⁾

تاریخ سیاسی اسلام، سیره رسول خدا، ج 1، صص 476-479؛ دلائل النبوة، بیهقی، ج 2، صص 228-229؛ الکامل فی التاریخ، ج 2، ص 154.

تعقیب دشمن

ارتش اسلام، در نبرد احد به ظاهر شکست خورد و شهدای مسلمانان بالغ بر هفتاد تن بودند؛ شهدایی که چهره‌هایی همانند حمزه علیه السلام در میان آنان می‌درخشید و نیز تعداد بسیاری مجروح گشتند. البته با این وجود، در فرجام جنگ به خاطر ثبات و پایداری عده‌ای کم در جنگ، نیکو درخشیدند و توانستند در سنگر دفاع از جان رسول خدا صلی الله علیه و آله پیروزمند گشته، دشمن را ناکام گذارند. ولی به هر روی شکست و فرار مسلمانان، موجب جرأت دشمن گردید و ممکن بود بار دیگر تجدید قوا و سازمان‌دهی کنند و به مدینه حمله نمایند.

از سوی دیگر، شبی که مسلمانان پس از حادثه احد در خانه‌های خود آرمیدند شبی سخت و حساس بود. منافقان و پیروان عبداله بن ابی و یهودیان از این پیشامد بسیار خوشحال بودند و مسلمانان را ملامت می‌کردند و از بیشتر خانه‌ها ناله و نوحه‌سرایی بازماندگان بلند بود. افزون بر این مصائب، بیم آن می‌رفت که منافقان و یهودیان دشمن اسلام شورش کنند و موجب دو دستگی و اختلاف در مدینه شوند و ثبات مرکز اسلام متزلزل گردد.

فردای همان شب رسول خدا صلی الله علیه و آله از جانب خدای متعال مأمور گشت تا دشمن را تعقیب کند و فقط کسانی در این اردو شرکت جویند که در نبرد احد حاضر بوده‌اند، ولی کسانی که در نبرد احد شرکت نداشته‌اند از حضور در این اردو محروم شدند. مؤذن رسول خدا صلی الله علیه و آله در تمام نقاط شهر اعلام کرد:

« فَأذّنَ مُؤذنّه أن لا یخرجنّ معنا احد إلا احدٌ حضر یومنا بالامس ». بر این اساس فردا باید برای تعقیب دشمن آماده شوند و کسانی که در نبرد احد شرکت نداشته‌اند، حق شرکت در این اردوی نظامی را نخواهند داشت.⁽²⁾

باید رسول خدا صلی الله علیه و آله در یک مانور بزرگ و حماسی باور و اعتقاد راسخ و عزم آسمانی خود و مسلمانان را به رخ دشمن بکشد و دشمن مغرور (منافقان داخلی و کفار خارجی) را از هرگونه تصمیم سوء منصرف سازد. رسول خدا صلی الله علیه و آله «ابن ام مکتوم» را جانشین خود در مدینه قرار داد و در «حمراء الاسد» که هشت میلی مدینه است اردو زد. معبد خزاعی، رئیس قبیله خزاعه با اینکه مشرک بود، به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله تسلیت گفت. معبد به منظور خدمت به آن حضرت از حمراء الاسد عازم «روحاء» مرکز ارتش قریش گردید و با ابوسفیان ملاقات کرد. او مشاهده کرد ابوسفیان می‌خواهد به مدینه برگردد و باقیمانده قدرت مسلمانان را از بین ببرد.

معبد او را از مراجعت منصرف ساخت و به او هشدار داد که هان ای ابوسفیان! محمد اکنون در حمراء الاسد است و با قدرت سربازان بیشتری از مدینه خارج شده و آنهایی که دیروز در نبرد شرکت نکرده بودند امروز در رکاب ایشان حاضر گشته‌اند.

ای ابوسفیان! من چهره‌هایی را دیدم که از شدت خشم برافروخته‌اند و من تاکنون در عمرم چنین قیافه‌هایی را ندیده بودم. مسلمانان از بی‌انضباطی دیروز سخت پشیمان‌اند و درصدد تدارک آن هستند. به هر حال او به قدری در نمایش قدرت روحی و ظاهری مسلمانان سخن گفت که ابوسفیان را از تصمیم خود منصرف ساخت.⁽¹⁾

طبقات الکبری، ج 2، ص 49.

قرآن پیرامون این حماسه پرشور می‌فرماید:

(سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَکُوا بِاللّهِ...) ؛⁽²⁾

(ما دل کافران را بیمناک و هراسان سازیم، زیرا برای خدا شریکی قرار دادند که هیچ دلیل و برهانی بر آن ندارند).

حوادث ناگوار نبرد دفاعی احد سبب سستی و بروز آثار حزن و اندوه در مسلمانان گردید. پس خداوند مسلمانان را از نظر روحی بازپروری کرد و آنان را به تجدید قوا و پیراستگی از هر وهن و سستی فرا خواند:

(وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ) ؛⁽³⁾

(و شما مسلمانان! هرگز در کار دین سستی مکنید و اندوهناک مباشید، زیرا شما پیروزمند ملل جهان‌اید، اگر آراسته به گوهر ایمان باشید).

به هر روی، فروغ پیامدها و تجربیات نبرد احد، در غزوه احزاب (خندق) بدرخشید و مسلمانان دانستند که باید مطیع و فرمانبر رسول خدا صلی الله علیه و آله باشند و دستور و اوامر آن حضرت را کاملاً اجرا نمایند، چرا که هرگونه مخالفت با رسول خدا صلی الله علیه و آله فرجامی سخت و اندوهناک خواهد داشت. به همین دلیل در غزوه خندق، اوج انضباط و فرمانبری خود را به نمایش گذاشتند و سرانجام در آن هنگامه سخت و جنگ سرنوشت‌ساز قریش با رسول خدا صلی الله علیه و آله، خورشید ظفر و پیروزی بر مسلمانان پرتو افکند.

جنگ خندق (احزاب) در قرآن

اشاره

نیروهای مشرک عرب و یهود در این نبرد بر ضد اسلام بسیج شدند و با تشکیل قرارگاه نظامی مشترک به مدت یک ماه مدینه را محاصره کردند. از آنجا که در این جنگ گروه‌های مختلف عرب شرکت کرده بودند، جنگ احزاب نامیده شد. از طرفی به دلیل آنکه مسلمانان برای جلوگیری از پیش‌روی دشمن در اطراف مدینه خندقی حفر کردند آن را غزوه خندق نیز نامیده‌اند.

آتش‌افروزان این نبرد، سران یهود «بنی النضیر» و گروهی از «بنی وائل» بودند. این توطئه و تجمع دشمن چنین آغاز شد که سران بنی‌النضیر همانند «سلام بن ابی الحقیق» و «حی بن اخطب» و جمعی از قبیله وائل وارد مکه شدند و با سران قریش تماس گرفته، چنین گفتند:

محمد شما و ما را هدف قرار داده و یهودیان بنی قینقاع و بنی النضیر را مجبور به ترک وطن نموده است. اگر شما گروه قریش برخیزید و از هم‌پیمانان خویش استمداد جویید، ما نیز در کنار شماییم و هفتصد شمشیرزن یهودی بنی قریظه در دهانه مدینه به شما خواهند پیوست و شما را یاری خواهند کرد و شما با یورشی بساط اسلام و محمد صلی الله علیه و آله را جمع خواهید کرد.⁽¹⁾

مغازی واقدی، ج 2، ص 441.

لاف و گزاف آنها و زبان چاپلوسی و تملقشان در سران قریش مؤثر افتاد و نقشه آنها را پسندیده، اعلام آمادگی کردند.

آتش‌افروزان جنگ با دلی مملو از شادمانی از مکه خارج شدند و آهنگ منطقه نجد کردند تا با قبیله «غطفان» که دشمن سرسخت اسلام بودند، تماس گرفته، آنان را با نقشه خود همراه سازند.

از قبیله غطفان، تیره‌های «بنی فزاره»، «بنی مره» و «بنی اشجع» با درخواست آنها موافقت کردند؛ مشروط به اینکه یک سال محصول خیبر از آن آنها باشد. البته کار به اینجا پایان نیافت و قریش از هم‌پیمان خود، یعنی «بنی سلیم» یاری خواستند و آنان نیز اجابت کردند. غطفان نیز از بنی‌اسد یاری خواستند و آنان نیز پذیرفتند. در واقع، مجموعه طوایف عرب مشرک در یک اقدام نظامی هم‌داستان شدند. مقرر گردید که در روزی معین تمام طوایف چون سیلی خروشان از نقاط مختلف عربستان حرکت کرده، مدینه را فتح کنند.

دستگاه اطلاع‌رسانی رسول خدا صلی الله علیه و آله، آن حضرت را از این توطئه شوم و خطرناک باخبر ساخت. آن حضرت نیز فوراً اعلام عمومی کردند و شورای نظامی - دفاعی برای مشورت تشکیل گردید تا مسلمانان از تجربیات تلخ نبرد احد بهره‌مند گردند. گروهی ماندن در قلعه‌ها و جنگ از فراز برج‌ها را مطرح کردند، ولی این پیشنهاد مورد قبول واقع نشد، چون احتمال می‌رفت سیل سپاه خروشان عرب که از هزاران جنگجو تشکیل گردیده بود، وارد مدینه شده، قلعه‌ها را ویران و شهر را خراب و مسلمانان را مغلوب نمایند.

سلمان فارسی که به فنون رزمی - دفاعی ایرانیان آن روزگار آشنا بود، طرح حفر خندق را ارائه کرد که مقبول همگان واقع شد. رسول خدا صلی الله علیه و آله هر 40 ذراع را به ده نفر واگذار کرد و دستور داد عمق و عرض آن چنان باشد که سواران چابک نتوانند از آن بپرند. با توجه به اینکه لشکر اسلام سه هزار نفر بودند طول خندق حدود دوازده هزار ذراع بوده است.

به دستور رسول خدا صلی الله علیه و آله در کناره‌های خندق برج‌هایی ساخته شد تا بر تمام خندق اشراف داشته باشد و حرکات دشمن کاملاً رصد گردد.

مسلمانان شش روز پیش از آمدن مهاجمان از حفر خندق فارغ شدند و لشکر احزاب که چون مور و ملخ به سوی مدینه می‌آمدند و شماره آنان به ده هزار نفر می‌رسید و

منتظر بودند تا لشکر اسلام را در دامنه‌های احد ملاقات کنند، ناباورانه در کنار خندق زمین‌گیر شدند.⁽¹⁾

ر. ک: السیرة النبویه، ابن هشام، ج 3-4، صص 214-224؛ مغازی واقدی، ج 2، صص 446-452.

غزوه احزاب در آینه وحی

خدای متعال در پرتو آیاتی از سوره احزاب گزارش و چگونگی این نبرد و آزمون بزرگ را تبیین کرده، می‌فرماید:

(إِذْ جاؤُکُمْ مِنْ فَوْقِکُمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکُمْ...) ؛⁽²⁾

(یاد آرید وقتی که در جنگ احزاب لشکر کفار از بالا و پایین بر شما حمله‌ور شدند و چشم‌ها (از ترس) حیران شد و جان‌ها به گلو رسید و به وعده خدا گمان‌های نادرست کردید).

سپس نیز فرمود:

(هُنالِکَ ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزالاً شَدِیداً) ؛⁽³⁾

(در آن هنگامه، مؤمنان امتحان شدند (و ضعیفان در ایمان) متزلزل گردیدند).

در این مقام، قرآن به تبیین سیمای دو گروه منافق و مؤمنان پارسا پرداخته، و راهبردهای آن دو گروه را چون چراغی فرا روی مردم نهاده است تا در پرتو آن راه را از بیراهه بشناسند. نخست به گزارش رفتار و راهبردهای منافقان پرداخته، می‌فرماید:

(وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللّهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّ غُرُوراً) ؛⁽⁴⁾

(در آن هنگام منافقان و آنان که در دل‌هایشان شک و ریب بود (بیماردلان) با یکدیگر می‌گفتند: دیدید که آخر آن وعده‌ای که خدا و رسولش به ما دادند غرور و نیرنگی بیش نبود).

در همین هنگامه سخت بود که:

(وَ إِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ یا أَهْلَ یَثْرِبَ...) ؛⁽⁵⁾

(و در آن وقت طایفه‌ای از کفار و منافقان گفتند: ای اهل یثرب، دیگر یثرب جای زندگی شما

نیست، باز گردید، و در آن حال، گروهی از منافقان برای رفتن از رسول خدا صلی الله علیه و آله اجازه خواسته، می‌گفتند خانه‌های ما دیوار و حفاظتی ندارد، در صورتی که دروغ می‌گفتند و مقصودشان جز فرار از جبهه جنگ نبود).

اما خداوند پرده نفاق آنان را دریده، چهره آنان را می‌نمایاند و در ادامه می‌فرماید:

(وَ لَوْ دُخِلَتْ عَلَیْهِمْ مِنْ أَقْطارِها ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْها...) ؛⁽¹⁾

سوره احزاب، آیه 14.

(و اگر دشمنان از اطراف به شهر و خانه آنان از پی غارت هجوم آرند، سپس از آنها تقاضای بازگشت به کفر و شرک را کنند، آنان اجابت خواهند کرد، در صورتی که اندک زمانی بیش در مدینه با آن شرک زندگانی نخواهند کرد).

شگفتا! که اینان: (وَ لَقَدْ کانُوا عاهَدُوا اللّهَ مِنْ قَبْلُ...)2

حال آنکه آن منافقان پیش از این با خدا عهد محکم بسته بودند که به جنگ پشت نکنند، و عهد و پیمان با خدا را باید پاسخگو باشند.

بر فرض که پشت به جبهه کرده، فرار کنید، به کجا می‌روید، آیا می‌توانید از چنگ مرگ بگریزید؟ هیهات که این خیالی باطل و پوچ خواهد بود.

خدای متعال می‌فرماید: (قُلْ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ...) ؛⁽²⁾

(ای رسول ما! منافقان را بگو، اگر از مرگ یا قتل فرار می‌کنید آن فرار هرگز به نفع شما نیست، چه آنکه اندک زمانی بیش از زندگی کامیاب نخواهید شد؛ به آنها بگو اگر خدا به شما اراده بلا و شر کند، یا اراده لطف و مرحمتی فرماید آن کیست که مانع آن شود، و هرگز خلق را جز خدا هیچ یار و یاوری نخواهد بود).⁽³⁾

در جایی دیگر نیز می‌فرماید: (خدا به خوبی آگاه است از حال آنان که مسلمانان را از جنگ می‌ترسانند و مانع حضور آنان در جنگ می‌شوند و به برادران خود می گویند با ما همراه باشید، و آنان جز اندک زمانی به جنگ حاضر نمی‌شدند.)⁽⁴⁾

و نیز می‌فرماید:

(آنها به هر نوع کمک مالی و غیرمالی بر شما مؤمنان بخل می‌ورزند و اگر جنگ و خطری پیش آید آنها را چنان بینی که چشمان آنها در حدقه از ترس می‌چرخد، و چونان افرادی هستند که خوف مرگ آنها را بی‌هوش ساخته، و همین گروه، چون جنگ، تمام و خطر رفع شد و فتح و غنیمتی به دست آمد، سخت و با حرص و آز تمام، مطالبه غنیمت می‌کنند، اینان به خدا ایمان نیاورده‌اند و خدا اعمالشان را محو و نابود می‌گرداند و این بر خدا آسان است).⁽¹⁾

سوره احزاب، آیه 19.

در جای دیگری نیز می‌فرماید:

(یَحْسَبُونَ الْأَحْزابَ لَمْ یَذْهَبُوا...) ؛⁽²⁾

(و منافقان گمان می‌کنند و می‌پندارند که لشکرهای کافران از اطراف مدینه پراکنده نشده و شکست نمی‌خوردند، و اگر آن دشمنان بار دیگر علیه اسلام لشکر کشند، باز منافقان آرزویشان این است که در میان اعراب بادیه از جنگ آسوده و برکنار باشند و از اخبار جنگی شما جویا شوند، و اگر هم در میان شما آیند، به جز اندکی آن هم (به ریا و نفاق) به جنگ نپردازند).

این آیات، هندسه روحی روانی، رفتاری و گفتاری منافقان را ترسیم و نماد و شکل آنها را در همه عصرها و نسل‌ها به نمایش می‌گذارند تا برای آیندگان مایۀ عبرت و بصیرت گردد. البته در برابر این گروه، پارسایان و راسخ قدمان از اهل ایمان‌اند، که قرآن به تبیین حال آنان پرداخته، و سیمای آنها را به شایستگی و آراستگی تمام می‌آراید و نشان می‌دهد: (وَ لَمّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزابَ قالُوا هذا...) ؛⁽³⁾

(ولی مؤمنان چون لشکر و نیروهای کفار را به چشم دیدند (به جای آنکه از کثرت و زیادی آنها بیمناک شوند) گفتند این همان جنگی است که خدا و رسولش به ما وعده داده‌اند و خدا و فرستاده‌اش راست گفته‌اند، و این جز بر ایمان و تسلیم آنها نیفزود).

آری، مؤمنین راسخ قدم گفتند این همان وعده‌ای است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به ما گفته که به زودی احزاب و گروه‌ها علیه شما متحد گشته و به سوی شما می‌آیند و چون احزاب

را دیدند دانستند که این همان وعده رسول خداست.⁽¹⁾

المیزان فی تفسیر القرآن، ج 16، ص 306.

همچنین ممکن است که منظور از وعده نامبرده، همان آزمایش بزرگی باشد که آیه 214 از سوره بقره بیانگر آن است: (أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا...) ؛

(آیا پنداشتید که داخل بهشت می‌شوید، حال آنکه هنوز مثال (حوادث) کسانی که قبل از شما درگذشته‌اند به شما نرسیده است؟ به آنان سختی و زیان رسید و چنان متزلزل شدند که حتی فرستاده [خدا] وکسانی که با او ایمان آورده بودند می‌گفتند: یاری خدا کی خواهد آمد؟! آگاه باشید که یاری خدا نزدیک است).

به هر حال الگو و اسوه آسمانی و بی‌مانند، رسول خدا صلی الله علیه و آله بود که در تمام سختی‌ها و مشکلات چون کوه پایدار و مقاوم به سان آفتاب، هدایتگر دیگران بودند:

(لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ...) ؛⁽²⁾

(به یقین، برای شما در روش فرستاده خدا، الگویی نیکوست! برای کسانی که امید به خدا و روز رستاخیز داشته و خدا را بسیار یاد می‌کنند).

این نبرد و حماسه بزرگ، مدرسه‌ای برای فراگیری درس مقاومت و پایداری بود و چون تنور گداخته، عیار ناخالصان را روشن ساخت. از طرفی سیمای نفاق نیز خود را نشان داد و در این میان، مؤمنین بر ستیغ کرامت درخشیدند.

جنگ احزاب، داغ ننگی بر پیشانی یهود نشاند، زیرا در آغاز جنگ‌افروزی، سران آنها از جمله حی بن اخطب و سلام بن ابی الحقیق وارد مکه شدند و از قریش خواستند که به پا خیزند و زمینه جنگی بزرگ را فراهم سازند. در این حال، سران قریش از آنها سؤال کردند شما که اهل کتاب و پیرو کتاب‌های آسمانی هستید و ادیان حق و باطل را از هم می‌شناسید و می‌دانید که ما با محمد صلی الله علیه و آله اختلافی، جز به خاطر آیین او که برخلاف آیین ماست، نداریم، به ما بگویید که آیین ما بهتر است یا آیین او که براساس یکتاپرستی و شکستن بت و در هم کوبیدن بتخانه‌هاست؟ این سران یهود که خود را پیشرو قافله توحید و پرچمدار یکتاپرستی در جهان می‌دانستند، در پاسخ سران قریش با کمال بی‌شرمی

گفتند: «آیین بت‌پرستی شما بهتر از دین محمد است؛ شما در آیین خود استوار باشید و کوچک‌ترین تمایلی به دین او پیدا نکنید».⁽¹⁾

السیرة النبویه، ابن هشام، ج 3 و 4، ص 214؛ تاریخ الطبری، ج 2، ص 233.

آنان با این گفتار، داغ ننگی بر چهره خود نشاندند و تاریخ یهود را که سیاه بود سیاه‌تر کردند. قرآن این فرومایگی یهود را گزارش می‌کند:

(أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ الْکِتابِ...) ؛⁽²⁾

(آیا نظر نمی‌کنی به سوی کسانی که بهره‌ای از کتاب (خدا) به آنان داده شده، در حالی که به معبود بت‌پرستان طغیانگر ایمان می‌آورند و پیرامون کسانی که کفر ورزیدند می‌گویند: آنان از کسانی که ایمان آورده‌اند، راهی هدایت یافته‌تر دارند؟)

یهود بنی قریظه نیز با آنکه با رسول خدا صلی الله علیه و آله پیمان داشتند، عهد خود را شکستند و با احزاب متحد شدند و سرانجام خداوند آنان را خوار و ذلیل گرداند.⁽³⁾

قرآن شکوه و عظمت این آزمون سخت و حماسه بزرگ را به مسلمانان یادآور شده، و امدادهای غیبی را در این نبرد به آنان تذکر می‌دهد و می‌فرماید:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جاءَتْکُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً...) ؛⁽⁴⁾

(ای کسانی که ایمان آورده‌اید! نعمت خدا را بر خویش یادآور شوید، هنگامی که لشکرهایی به سراغ شما آمدند و باد و لشکریانی که آنها را نمی‌دیدید بر آنان فرستادیم و خدا به آنچه انجام می‌دهید بیناست).

فتح مکه و علل مؤثر در آن

اشاره

همان طوری که رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ خندق پیش‌بینی کرد، پس از آن دیگر جنگی میان مسلمانان و قریش رخ نداد، تا اینکه رسول خدا صلی الله علیه و آله در سال هشتم هجرت تصمیم گرفت مکه را بدون خون‌ریزی فتح نماید.

فتح مکه، نقطه عطفی در تاریخ اسلام است. در این مقطع فروزنده، شخصیت رسول خدا صلی الله علیه و آله، در دو افق نظامی و خصال انسانی درخشید. در این فصل از تاریخ، راستگویی و وفاداری رسول خدا صلی الله علیه و آله و پیروان آن حضرت به مفاد صلح‌نامه حدیبیه روشن و در مقابل، نفاق و خیانت مشرکان قریش در اجرای مواد صلح‌نامه آشکار گردید.

بررسی و تحلیل این قسمت از تاریخ اسلام، حسن تدبیر و سیاست خردمندانه رسول خدا صلی الله علیه و آله را در فتح مکه اثبات می‌کند. آن حضرت در یک برنامه‌ریزی منظم، بدون کمترین آسیبی بزرگ‌ترین پیروزی را نصیب مسلمانان ساخت و عفو و مهربانی رسول خدا صلی الله علیه و آله در این فتح، نمایان و جاودانه شد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در سال هشتم، سپاهی سه هزار نفری را به فرماندهی سه تن از افسران ارشد خود، یعنی جعفر بن ابی طالب، زید بن حارثه و عبدالله بن رواحه به کرانه‌های شام برای سرکوبی حاکمان روم که به ناحق، مبلغان بی‌پناه اسلام را کشته بودند اعزام نمود. سپاه اسلام در این نبرد (جنگ موته) اگر چه جان به سلامت برد و فقط سه فرمانده و چند سرباز بیش کشته نداد، ولی آن گونه که انتظار می‌رفت پیروز بازنگشتند.

انتشار این خبر در میان سران قریش موجب جرأت و جسارت آنان گردید و پنداشتند که مسلمانان ضعیف گردیده و روحیه سلحشوری را از دست داده‌اند. به همین دلیل، تصمیم گرفتند که محیط صلح و آرامش موجود را به هم زده، فتنه‌ای ایجاد کنند. نخست در میان قبیله «بنی بکر» که با قریش هم‌پیمان بودند، اسلحه پخش کرده، آنان را تحریک کردند که شبانه به قبیله «خزاعه» که با مسلمانان هم‌پیمان بودند یورش برده، گروهی را بکشند و عده‌ای را به اسارت گیرند. قریش حتی به این هم اکتفا نکردند، بلکه گروهی از آنان شبانه در جنگ بر ضد خزاعه شرکت کردند و بدین وسیله پیمان حدیبیه را زیر پا نهاده، صلح و آرامش دو ساله را به نبرد و خون‌ریزی تبدیل نمودند.

ستمدیدگان خزاعه برای رساندن پیام مظلومیت خود به رسول خدا صلی الله علیه و آله، رئیس قبیله، یعنی «عمرو بن سالم» را به مدینه فرستادند. او وارد مدینه شد و یک سره به مسجد آمد و در میان مردم ایستاد و سپس اشعار جانسوزی را که حاکی از مظلومیت و استغاثه آنان بود با آهنگی حزین خواند. او در این اشعار، پیامبر اکرم را به احترام آن پیمانی که با قبیله خزاعه داشت سوگند داد تا آنها را یاری کنند و داد آنها را از بیدادگران بنی بکر و قریش بستانند.

طلیعه حرکت

رسول خدا صلی الله علیه و آله برای فتح مکه و گشودن محکم‌ترین دژ بت‌پرستی و برانداختن حکومت ظالمانه قریش که بزرگ‌ترین سدّ راه پیشرفت اسلام بود بسیج عمومی اعلام کرد و از خداوند خواست که این حرکت از دیده قریش پنهان بماند و جاسوسان قریش از حرکت مسلمانان آگاه نشوند.

برای انجام این کار، تمام راه‌هایی که به مکه منتهی می‌گشت تحت مراقبت مأموران حکومت اسلام قرار گرفت و رفت و آمدها به شدت کنترل گردید. پیش از حرکت سپاه اسلام، «حاطب بن ابی بلتعه» نامه‌ای به اهل مکه نگاشت و توسط زنی به نام ساره برای آنان فرستاد.⁽¹⁾

السیرة النبویه، ابن هشام، ج 3-4، ص 398.

علی علیه السلام فرمود: «به خدا سوگند هرگز رسول خدا صلی الله علیه و آله خلاف نمی‌گوید باید نامه را بدهی وگرنه به هر قیمتی باشد نامه را از تو می‌گیرم». در این لحظه ساره دانست که علی علیه السلام سربازی است که تا فرمان پیامبر را به انجام نرساند دست برنمی‌دارد، از این رو به حضرت گفت مقداری فاصله بگیر، و سپس نامه کوچکی را از لابه‌لای گیسوان بلند خود درآورد و به علی علیه السلام تقدیم نمود.⁽³⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله از اینکه یک مسلمان مهاجر (حاطب) و با سابقه درخشان که در لحظات سخت به یاری اسلام شتافته بود و نشان فاخر «بدریون» را به چهره داشت، به انجام چنین کار ناشایسته‌ای اقدام کرده بود، سخت ناراحت گردید. از این رو حاطب را احضار کرد و از او توضیح خواست. او سوگند یاد کرد که هرگز در ایمانش متزلزل نگردیده، بلکه

برای آنکه فرزندان و خویشانش از آزار و اذیت قریش در امان باشند به چنین خیانتی اقدام کرده است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله به پاس سوابق درخشانش عذر او را پذیرفت، ولی سروش وحی در پرتو آیات اول تا نهم سوره ممتحنه این خیانت را ماندگار ساخت تا آینه عبرتی فرا روی دیگران باشد.⁽¹⁾

سوره ممتحنه، آیات 1-9.

حرکت برای فتح

برای رعایت اصل غافل‌گیری دشمن تا لحظه فرمان حرکت, وقت, مسیر و مقصد حرکت برای کسی روشن نبود. روز دهم ماه رمضان سال هشتم هجرت فرمان حرکت صادر گردید. البته فرمان آماده باش به کلیه مسلمانان مدینه و حوالی آن قبلاً داده شده بود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله با تدبیر الهی اردوی ده هزار نفری سپاه اسلام را تا کرانه‌های مکه رهبری کرد؛ در حالی که قریش و جاسوسان آنها هرگز از حرکت سپاه اسلام آگاهی نداشتند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله چون به نزدیک مکه رسید، برای ایجاد ترس و هراس در دل مردم مکه و برای اینکه آنان بدون مقاومت تسلیم شوند، و این دژ بزرگ و مرکز مقدس بدون خون‌ریزی فتح گردد دستور داد تا هر فردی از سربازان اسلام در نقاط مرتفع آتش افروزند تا نواری از آتش و شعله، کلیه کوه‌ها و نقاط مرتفع اطراف مکه را فرا گیرد.

قریش و هم‌پیمانان آنها در خواب غفلت فرو رفته بودند که ناگهان زبانه‌های آتش و شعله‌های برافروخته بر فراز کوه‌ها و مناطق بلند اطراف مکه بر خانه‌های آنان پرتو افکند و ناباورانه خود را در حلقه محاصره مسلمانان مشاهده کردند. در این حال، رعب و هراس آنان را فرا گرفت و چشم‌های وحشت‌زده خود را به اطراف مکه دوخته بودند.

در این هنگامه خطر، سران مکه چون ابوسفیان بن حرب و حکیم بن حزام برای تحقیق و آگاهی از مکه بیرون آمدند و به دیدبانی و تفحص مشغول شدند.

عباس بن عبدالمطلب که از جحفه ملازم و همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله بود با خود اندیشید که اگر اردوی اسلام با مقاومت قریش روبه‌رو شوند گروه زیادی از قریش کشته خواهند شد و این به زیان اسلام تمام خواهد گردید، پس چه بهتر که نقشی را ایفا کند که به سود دو طرف تمام گردد و قریش بدون هیچ‌گونه مقابله‌ای تسلیم شود.

او بر استر سفید رسول خدا صلی الله علیه و آله سوار شد و راه مکه را در دل شب پیش گرفت تا به وسیله خارکنان و هیزم‌کشان که از مکه خارج شده بودند، محاصره مکه را به اطلاع اهالی مکه برساند و آنها را از فزونی سپاه اسلام و روح ایمان و سلحشوری مسلمانان بیم دهد و به آنها بفهماند که چاره‌ای جز تسلیم نیست.

عباس در ایفای این نقش موفق شد و توانست ابوسفیان را بر استر خود سوار کرده، نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بیاورد. عباس با این کار توانست ابتدا ابوسفیان را مرعوب قدرت مسلمانان نماید و سپس او را از اردوی قریش جدا کند، و قریش را در یک سردرگمی قرار دهد، چون آنها نمی‌توانستند بدون ابوسفیان تصمیمی بگیرند.

ابوسفیان همراه عباس خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید و آن حضرت به او فرمود: آیا وقت آن نرسیده که بدانی جز خدای یکتای بی‌همتا خدایی نیست؟ ابوسفیان در پاسخ گفت: پدر و مادرم فدای تو باد، چقدر بردبار و با کرامتی و با بستگانت به مهربانی سخن می‌گویی؟ اکنون دانستم که اگر خدایی جز او بود ما را یاری می‌رساند و امروز این گونه گرفتار نمی‌شدیم. بار دیگر رسول خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: آیا باور نکرده‌ای که من پیامبر خدا هستم؟ ابوسفیان پس از تکریم شخصیت رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت: پیرامون این موضوع تردید دارم. عباس از سخن ابوسفیان ناراحت شد و به او گفت: اگر مسلمان نشوی جانت در خطر است. از این رو ابوسفیان به ناچار مسلمان شد.

البته این ایمان گرچه از بنیان درست نبود و رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگز چنین ایمانی را نمی‌پذیرفت، ولی با توجه به مصالحی که در پیش بود رسول خدا صلی الله علیه و آله او را در زمره مسلمانان پذیرفت تا بزرگ‌ترین مانع در راه ایمان آوردن مردم مکه برداشته شود. زیرا ابوسفیان و امثال او بودند که سالیان دراز، محیطی مالامال از رعب و ترس به وجود آورده بودند و کسی را یارای آن نبود که پیرامون اسلام بیندیشد و عقیده خود را ابراز کند. به هر

روی، اگر اسلام ظاهری و ناچاری ابوسفیان برای او بی‌ثمر بود، ولی برای اسلام و مردم مکه می‌توانست مفید باشد.⁽¹⁾

السیرة النبویه، ابن هشام، ج 3-4، ص 402.

رسول خدا صلی الله علیه و آله برای آنکه ام الفساد مکه را کاملاً مرعوب سازد به عباس دستور داد او را در تنگنای دره‌ای نگاه دارد و ارتش اسلام از مقابل او عبور کند.⁽²⁾این نقشه کاملاً مفید و مؤثر واقع شد، چون با عبور گردان‌های اسلام از مقابل او، کاملاً مبهوت و مرعوب قدرت مسلمانان شد و وحشت و ترس سراپای وجود او را فرا گرفت؛ به گونه‌ای که وقتی وارد مکه شد و مردم مکه دور او حلقه زدند، او با صورتی رنگ پریده و بدنی لرزان در حالی که به سوی مدینه اشاره می‌کرد، رو به مردم گفت: ارتشی را دیدم که هیچ کس تاب مقابله و برابری و نبرد با او را ندارد، شهر را محاصره کرده‌اند و چند لحظه دیگر وارد شهر می‌شوند، پیشوای آنان (محمد) به من قول داد که هر کس به مسجد و محیط کعبه پناه برد یا اسلحه خود را به زمین گذارد و در خانه بماند یا وارد خانه من شود، جان و مال او محترم و محفوظ است.

ابوسفیان با این پیام، روحیه مردم مکه را شکست و فکر مقاومت و نبرد را از مخیله آنان زدود و فتح مکه آن‌گونه که رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خواست، یعنی بدون خون‌ریزی، نصیب مسلمانان شد.

حرمت مکه

مکه دارای مکانتی عظیم است، آیات قرآن این حرمت و مکانت را عرج می‌نهند و کعبه که گوهر این صدف عرشی است روبه‌روی «بیت‌المعمور» بنا گردیده است.

این اقلیم ملکوتی، ام القری و الگوی مدینه فاضله است. ابراهیم خلیل الرحمان بنیانگذار کعبه و معمار تمدن این سرزمین، اساس شهر فضیلت را بر چهار رکن و حول یک محور نور تنظیم کرد و تحقق آن هندسه عرشی را از خداوند درخواست کرد:

سوره ابراهیم، آیه 37.

زیرا تحقق شهر فضیلت در سایه گرایش دل‌های مردم به رهبران سیاستمدار و فرزانه آن، تحقق می‌یابد. بنابراین امنیت و فراوانی نعمت، به تنهایی برای حضور مردم کافی نیست، زیرا همین امنیت و فراوانی نعمت در اقلیم‌های دیگر یافت شدنی است، پس موج گرایش توده‌های مردم، رهین قلب‌های مملو از محبت به این سرزمین است. از این رو حضرت ابراهیم ضمن دعاهای قبلی پیرامون امنیت و اقتصاد، گرایش دل‌های مردم را به این اقلیم از خداوند طلب کرد.

(رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِکَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ)2 .

البته این تقاضا با تجلی اعظم و بعثت رسول خاتم صلی الله علیه و آله تحقق یافت.

باری، این سرزمین با هاله‌ای از حرم احاطه شده که نشانی از فروغ عرشی خدا بر این سرزمین بوده⁽²⁾و سبب امن و امنیت این سرزمین گردیده است.

امام صادق علیه السلام پیرامون این قدس و والایی فرمود:

« مَنْ دخل الحرم من الناس مستجیراً به ...؛ هر کس به حرم پناه برد در امان است و هر گنهکاری داخل کعبه شود و بدان پناه ببرد از خشم خدا در امان است و هر حیوانی که وارد حرم شود از هرگونه تهدید یا آزاری در امان است تا زمانی که از حرم بیرون رود».⁽³⁾

از طرفی براساس این آیه‌های قرآن:

الف) (أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً یُجْبی إِلَیْهِ) ؛⁽¹⁾

سوره قصص، آیه 57.

ب) (الَّذِی أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ) ؛⁽²⁾

ج) (وَ قالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدی مَعَکَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً) ؛⁽³⁾

د) (أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً...) .⁽⁴⁾

روشن می‌گردد که این اقلیم ملکوتی در زمان جاهلیت نیز مرکز امن و امان بوده است، با آنکه سرزمین شبه جزیره عرب در آن دوران در آتش غارت و قتل و دزدی می‌سوخت.

پاسداشت قدس و حرمت مکه

قدس و مکانت آسمانی این شهر اقتضا می‌کرد که رسول خدا صلی الله علیه و آله در پرتو تدبیر الهی خود این شهر مقدس را که در واقع مرکز بت‌پرستی آن روزگار بود بدون خون‌ریزی فتح کند.

همه گردان‌های سپاه اسلام، در منطقه «ذی طوی» که نقطه مرتفعی بود و کاملاً بر مکه اشراف داشت به هم پیوستند.⁽⁵⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله با یک هنگ پنج هزار نفری که ایشان را احاطه کرده بود بر این محل استقرار یافت. وقتی دیدگان رسول خدا صلی الله علیه و آله به خانه‌های مکه افتاد اشک شوق در چشمان آن حضرت حلقه زد و از پیروزی بزرگی که بدون خون‌ریزی و مقاومت قریش، نصیب سپاه اسلام شده بود، در مقابل کعبه آن چنان خم شد که محاسن مبارکش به جهاز روی شتر رسید.

تمام واحدها بدون نبرد و جنگ وارد شهر شدند و دروازه‌ها بر روی آنها باز بود. فقط در مسیری که خالد بن ولید فرماندهی آن گردان را به عهده داشت گروهی به تحریک

عکرمه و صفوان و سهیل به نبرد پرداختند، ولی با کشته شدن بیست و پنج نفر از آنان محرکان و همه جنگجویان متواری شدند.⁽¹⁾

مغازی واقدی، ج 2، صص 825-826؛ السیرة النبویه، ابن هشام، ج 3-4، ص 407؛ تاریخ سیاسی اسلام، سیره رسول خدا، ج 1، ص 588.

سرانجام شهر مکه که سالیان طولانی پایگاه شرک و بت‌پرستی بود در برابر سپاهیان اسلام تسلیم گردید و همه نقاط شهر به تصرف سربازان اسلام درآمد. رسول خدا صلی الله علیه و آله ساعتی چند در خیمه‌ای که مخصوص آن حضرت در مکانی به نام «حجون» برپا شده بود استراحت کرد و سپس در حالی که سوار بر شتر بود برای زیارت و طواف کعبه رهسپار مسجدالحرام گردید. آن حضرت لباس نظامی بر تن و کلاه‌خود بر سر داشت و در حالی که زمام شتر وی در دست محمد بن مسلمه بود و گرداگرد ایشان مهاجرین و انصار بودند وارد مسجدالحرام گردید. سپس در برابر حجرالاسود ایستاد و به جای استلام حجر با چوب مخصوصی که در دست داشت به حجرالاسود اشاره نمود و تکبیر گفت. یاران حضرت که پروانه‌وار گرد شمع وجود رهبر خود می‌گردیدند به پیروی از آن حضرت تکبیر گفتند. صدای تکبیر شکوهمند مسلمانان در مکه طنین افکند و به گوش مشرکان مکه که به خانه‌ها و ارتفاعات پناهنده شده بودند رسید. شور و غلغله عجیبی به پا خاست. رسول خدا صلی الله علیه و آله برای آنکه در فضایی آرام و سرشار از معنویت به طواف مشغول گردد، اشاره‌ای به مردم کرد و سکوت و آرامش مسجد را فرا گرفت. نفس‌ها در سینه‌ها حبس گردید و دیدگان همه به شمس جمال او نگریسته شده بود. آن حضرت مشغول طواف شد. در نخستین دور طواف متوجه بت‌های بزرگی به نام‌های «هبل» و «اساف» و «نائله» گردید که بالای در کعبه نصب گردیده بودند. رسول خدا صلی الله علیه و آله با چوب بلند یا نیزه‌ای که در دست داشت ضربه محکمی به آنها زد و آنها را روی زمین افکند و این آیه را تلاوت کرد:

(وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً)2

هبل نیز به دستور آن حضرت در برابر دیدگان مشرکان شکسته شد. این بت بزرگی بود که سالیان درازی بر افکار مردم شبه جزیره و به خصوص مردم مکه حکومت می‌کرد.

طواف رسول خدا صلی الله علیه و آله به پایان رسید و آن حضرت در گوشه‌ای از مسجد آرام گرفتند. سپس بلال را مأمور کردند تا به خانه عثمان بن طلحه که در آن روزگار کلیددار کعبه بود برود و کلید کعبه را گرفته باز گردد. بلال پیام رسول خدا صلی الله علیه و آله را به کلیددار رساند. مادر او فرزند را از دادن کلید منع کرد و گفت: کلیدداری کعبه از افتخارات خانوادگی ماست و این افتخار را نباید از دست بدهیم. عثمان دست مادر را گرفته به اتاقی برد و به او گفت: اگر با میل و اختیار ندهم به زور از من خواهند گرفت.⁽¹⁾

مغازی واقدی، ج 2، ص 833.

به گزارش ابن شیبه و حاکم نیشابوری از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است که فرمود:

در آن روز رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا برداشت تا کنار کعبه برد. آن‌گاه فرمود: بنشین. من نشستم و آن حضرت پای بر شانه من نهاد و فرمود: برخیز، چون ضعف مرا در برخاستن مشاهده کرد فرمود: بنشین، من نشستم، آن حضرت از شانه من فرود آمد. خود نشست و فرمود: بر شانه من بالا رو، بر شانه آن حضرت قرار گرفتم و آن حضرت برخاست و فرمود: بت بزرگ قریش را بینداز. من نیز آن بت را که از مس ساخته شده بود و آن را با میخ‌هایی محکم به کعبه نصب کرده بودند بر زمین انداختم.⁽³⁾

وقتی در کعبه را گشودند، رسول خدا صلی الله علیه و آله در حالی که دست‌های خود را بر چارچوبه‌های در قرار داده بود و همه مردم چهره نورانی حضرت را نظاره می‌کردند روی به مردم نمود و چنین فرمود:

« اَلْحَمْدُ لِلّه الَّذِی صَدَقَ وَعْدَهُ، وَ نَصَرَ عَبْدَهُ وَ هَزَمَ الاحْزَابَ وَحْدَهُ ؛ سپاس خدایی را که به وعده خود عمل نمود و بنده خود را کمک کرد و دشمنان را به تنهایی سرکوب و منهزم ساخت».

آری این وعده خدای متعال بود که فرمود:

(إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرادُّکَ إِلی مَعادٍ) ؛⁽¹⁾

سوره قصص، آیه 85.

(خدایی که ابلاغ قرآن را بر تو لازم دانست، و به پاس آن از وطن اخراج شدی، تو را به زادگاهت (مکه) باز خواهد گردانید).

بازگشت به سخن حضرت فاطمه علیها السلام

اشاره

حضرت فاطمه علیها السلام در گفتاری شیوا و بلیغ، این پیروزی‌ها را می‌نمایاند و شکوه هزیمت مشرکان را از بدر تا فتح مکه و پس از آن به نمایش می‌گذارد و می‌فرماید:

حَتّی هَزَمَ الجَمْعَ، وَ وَلُّوا الدُّبُرَ، وَ تَفرِّی اللَّیْلُ عَنْ صُبْحِهِ، وَ أسْفَرَ الحَقُّ عَنْ مَحضِهِ، وَ نَطَقَ زَعیِمُ الدِّینِ، وَ خَرِسَتْ شَقاشِقُ الشَّیاطِینِ ؛ ⁽²⁾تا جمع کافران از هم گسیخت. صبح ایمان طلوع کرد و نقاب از چهره حقیقت فرو کشید، آفتاب دین بر شب شرک چیره گشت و روز بهروزی و پیروزی ایمان فرا رسید، زبان پیشوای دین در مقال شد و شیاطین سخنور لال، بارش رحمت و پیروزی و طنین فرهنگ توحید، شما را متعالی ساخت و بر سپهر جاودانگی و مکارم اخلاق درخشیدید.

جاهلیت در سخن فاطمه علیها السلام

آیاتی از قرآن به تبیین و تحلیل عصر سیاه جاهلیت پرداخته و زشتی‌های فردی و اجتماعی آن دوره را فراروی مردم می‌نهد که چون آینه‌ای مردم به آن بنگرند و بر نعمت بزرگ اسلام خدای را سپاس گویند، اینک حضرت فاطمه ترجمانی از آن آیات را با سخنان هدایتگر خود بر آن مردم می‌افشاند، شاید که هدایت یافته و از کج راهه بازگردند.

قرآن کریم درباره دوران جاهلیت فرموده: (وَ کُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النّارِ)3 .

حضرت فاطمه زهرا علیها السلام در تفسیر آن می‌فرماید:

مُذْقَةَ الشّارِبِ، وَ نُهْزَةَ الطّامِعِ، وَ قَبْسَةَ العَجْلانِ، وَ مَؤطِیءَ الأقْدامِ، تَشْرَبُونَ الطَّرقَ، وَ تَقْتاتُونَ الوَرَقَ (القِدَّ)، أذِلَّةً خاسِئین، تَخافُونَ أنْ یتَخَطَّفَکُمُ النّاسُ مِنْ حَولِکُمْ‌⁽¹⁾

بلاغات النساء، ص 13؛ دلائل الامامه، ص 114؛ احتجاج، ج 1، صص 120-121؛ کشف الغمه، ج 2، ص 309؛ بحارالانوار، ج 29، ص 236.

سیمای عصر جاهلیت در آینۀ گفتار علی علیه السلام نیز چنین منعکس گردیده:

وَ أهْلُ الأرْضِ یؤمَئِذٍ مِلَلٌ مُتَفَرِّقَةٌ، وَ أهْوَاءٌ مُنْتَشِرَةٌ و... ؛ مردم زمین هر دسته به کیشی گردن نهاده بودند، و هر گروه پی خواهشی افتاده و در خدمت آیینی ایستاده؛ یا خدا را همانند آفریدگان دانسته، یا صفتی که سزای او نیست بدو بسته، یا به بتی پیوسته و از خدا گسسته بودند.⁽²⁾

همچنین آن حضرت در خطبه‌ای دیگر می‌فرماید:

...وَ النّاسُ فِی فِتَنٍ انجَذمَ فِیهَا حَبْلُ الدِّینِ، وَ تَزَعْزَعَتْ سَوارِی الْیَقِین... ؛ و این هنگامی بود که مردم به بلاها گرفتار بودند و رشته دین سست و نااستوار، و پایه‌های ایمان ناپایدار. پندار با حقیقت به هم آمیخته، همه کارها در هم ریخته، برونشو کار دشوار، درآمد نگاهش ناپایدار. چراغ هدایت بی‌نور، دیده حقیقت شناس کور، همگی به خدا نافرمان، و فرمانبر و یاور شیطان، از ایمان روگردان، پایه‌های دین ویران، شریعت بی‌نام و نشان، راه‌هایش پوشیده و ویران، دیو را فرمان بردند، و به راه او رفتند و چون گله که به آبگاه رود، پی او رفتند - تخم دوستی‌اش را در دل کاشتند - و بیرق او را برافراشتند. حالی که فتنه چون شتری

مست آنان را به پی می‌برد و پایمال می‌کرد و ناخن تیز بدان‌ها نشان می‌داد و آنان در چهارسویه موج فتنه سرگردان بودند، درمانده و نادان، فریفتۀ مکر شیطان، در خانه امن کردگار، با ساکنانی تبه‌کار و بدکردار، خوابشان بیداری، سرمه دیده‌شان اشک جاری، در سرزمینی که دانشمند آن دم از گفتار بسته، و جاهل آن به عزت در صدر نشسته.⁽¹⁾

همان، خطبه 2، صص 8-9.

به قول بهار:

بر باد رفته قاعده‌ی موسی و از یاد رفته توصیه عیسی

تورات گشته توریه بدعت انجیل گشته واسطه دعوا

جور و فساد سر زده در گیتی صلح و سداد گم شده از دنیا

قومی پلنگ خوی ز هر گوشه درهم فتاده‌اند پلنگ آسا⁽²⁾

اینک حضرت فاطمه آینه‌ای از گذشته سیاه آن مردم را فرا رویشان قرار می‌دهد، تا بدان بنگرند و نعمت بزرگ خدا داده، یعنی دین را ارج نهند، و جامعه را بار دیگر به آن روزگار برنگردانند؛ جامعه‌ای که گوهر و سفال در آن یکسان بود و جاهلان، بازیگران عرصه‌های گوناگون اجتماعی مردم بودند.

جاهل به مسند اندر و عالم برون در

جوید به حیله راه و به دربان نمی‌رسد⁽³⁾

بدون شک یادآوری و تذکر یکی از روش‌های بالنده و اثرگذار تربیتی است و اسلام به آن توجه خاصی مبذول داشته است. در قرآن کریم نیز صدها آیه، پرده از چهره اقوام و ملل گذشته برداشته، زشتی‌ها و زیبایی‌های آن اقوام را به نمایش می‌گذارد تا چراغی فراروی مردم باشد.

قرآن پس از نزول از مقام «حقیقه نورانیه» در قالب الفاظ تجلی می‌کند تا برای مردم، ذکر باشد؛ همان گونه که خداوند متعال در موارد فراوانی بدان اشاره فرمود است؛ از جمله:

الف) (ص وَ الْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ)1

ب) (وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ)2

ج) (إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ)3

د) (وَ قالُوا یا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ)4

ه) (کَلاّ إِنَّهُ تَذْکِرَةٌ)5

و) (وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ) ؛⁽¹⁾

(و ما قرآن را برای وعظ و اندرز و درک انسان‌ها، آسان کردیم آیا کیست که از آن پند گیرد؟)

در پرتو آیات مبارکه سوره قمر است که نقاب از چهره اقوام گذشته برداشته شده و سرنوشت شوم آن اقوام چون آینه عبرت فرا روی مردم نهاده شده است. خداوند متعال می‌فرماید:

قوم نوح، بنده ما نوح را تکذیب کردند و گفتند او مردی دیوانه است و زجر و ستم بسیار از آنها کشید تا آنگاه که به درگاه خدا دعا کرد که بارالها من سخت مغلوب قوم خود شده‌ام، تو مرا یاری فرما؛ ما هم درهای آسمان گشودیم و سیلابی از آسمان فرو ریختیم، و در زمین چشمه‌ها جاری ساختیم تا آب آسمان و زمین با هم طوفانی آفرید، و نوح را در کشتی محکم نشاندیم، آن کشتی با نظر ما روان گردید تا کافران به آن طوفان بلا مجازات شدند، و آن کشتی را محفوظ داشتیم تا آینه و نشانه عبرت برای خلق شود، آیا کیست که از آن پند گیرد؟ پس ای بدکاران عالم سختی عذاب ما را بنگرید.

دیگر اقوام نیز چنین بودند، آن قوم عاد بود که پیامبر خویش هود را تکذیب کردند و ما به هلاک آنها تندبادی را در ایام نحسی فرستادیم که آن مردم را از جا بر می‌کند و چون شاخه‌های خرما از ریشه بر زمین می‌افکند. قوم ثمود هم آیات حق را تکذیب کردند و گفتند آیا سزد که ما یک بشری از جنس خودمان را پیروی کنیم؛ در این صورت به گمراهی و ضلالت سخت افتاده‌ایم. آیا از میان ما فقط به او وحی می‌رسد، نه خیر، بلکه او مردی دروغگو و بی‌باک است. ما برای آزمایش آنان، ناقه‌ای را (از درون کوه) بیرون آورده، و صالح را گفتیم مراقب حالشان باش و به آزارشان صبور؛ به آنها خبر ده که نوشیدن آب چشمه، میان شما و ناقه تقسیم شده که یک روز سهم ناقه و روزی برای شماست. آن قوم شقی، صاحب خود را خواندند تا آماده شد و ناقه را پی کرد، پس بنگرید که عذاب و تنبیه ما چگونه سخت بود. ما بر هلاک آنها یک صیحه فرستادیم و همه مانند گیاه خشک شدند. قوم لوط نیز به چنین سرنوشتی مبتلا شدند. و بر ارشاد و هدایت فرعونیان رسول و آیات الهی فرستادیم و آنها همه آیات ما را تکذیب کردند، ما هم به قهر و اقتدار خود از آنها سخت مؤاخذه نمودیم.⁽¹⁾

سوره قمر، آیات 9-42.

قرآن کریم زیباترین قصص گذشتگان را فرا روی مردم قرار داد تا سبب عبرت و بیداری آنان گردد:

الف) (... فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ) ؛⁽²⁾

ب) (إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ) ؛⁽³⁾

ج) (نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَیْنا إِلَیْکَ هذَا الْقُرْآنَ...) .⁽⁴⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام به فرزندش فرمود:

اَیْ بُنَی إنّی وَ إنْ لَمْ أکُنْ عُمِّرتُ عُمْرَ مَنْ کانَ قَبْلی ...؛ پسرم! هر چند من به اندازه همه آنان که پیش از من بوده‌اند نزیسته‌ام، ولی در کارهاشان نگریسته و

در سرگذشتشان اندیشیده، و در آنچه از آنان مانده رفته و دیده‌ام تا چون یکی از ایشان گردیده‌ام؛ بلکه با اطلاعی که از کارهایشان به دست آورده‌ام گویی چنان است که با نخستین تا آخرینشان به سر برده‌ام. پس از آنچه - دیدم - روشن را از تار و سودمند را از زیانبار باز شناختم و برای تو از هر چیز، زبدۀ آن را جدا ساختم و نیکویی آن را برایت جست‌وجو کردم و آن را که شناخته نبود از دسترسی تو به دور انداختم.⁽¹⁾

نهج البلاغه، نامه 31، صص 297-298.

در قرآن به داستان قوم بنی‌اسرائیل و نافرمانی‌های آنان بسیار توجه گردیده و افزون بر صد مرتبه داستان حضرت موسی و قوم بنی‌اسرائیل تکرار گردیده است. به راستی چه عبرتی و تشابهی در میان فرزندان اسماعیل و اسحاق علیهما السلام می‌باشد؟ شاید یکی از شباهت‌ها آن باشد که پس از رفتن حضرت موسی به کوه طور و تأخیر ده روزه‌اش،⁽²⁾قوم بنی‌اسرائیل به گمان آنکه موسی از دنیا رفته، با جانشین او، هارون علیه السلام مخالفت کردند و بر گرد سامری و گوساله او جمع شدند و به خوار گوساله گوش دادند.⁽³⁾

وقتی حضرت موسی به سوی قوم خود بازگشت با خشم و غضب به قوم خود گفت: شما پس از من بسیار بد حفظ الغیب من کردید آیا در امر خدای خود عجله کردید و الواح را به زمین انداخت و از فرط غضب سر برادرش هارون را به سوی خود کشید. هارون به او گفت: ای فرزند مادرم بر من خشمگین مباش که من در کار هدایت قوم بودم، ولی آنها مرا خوار و زبون داشتند تا آنجا که نزدیک بود مرا به قتل رسانند! به همین دلیل سکوت کردم.

در واقع بعد از رحلت پیامبر اکرم جای این پرسش است که اگر رسول خدا صلی الله علیه و آله از سفر آخرت و مجاورت رفیق اعلی باز می‌گشت و از علی علیه السلام سؤال می‌کرد چرا این امت هبه الهیه غدیریه را از تو گرفتند و کرسی زعامت امت اسلامی را از آن خود کردند آیا علی علیه السلام پاسخی جز پاسخ هارون داشت و سخنی جز سخن او می‌گفت؟

به هر روی، داستان قوم بنی‌اسرائیل در قرآن کریم سرآمد قصه‌های این کتاب آسمانی است و از زبان پیامبرشان حضرت موسی حقایق تلخ گذشته را به آنان یادآور می‌شود تا موجب عبرت گردد:

(وَ إِذْ قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ...) ؛⁽¹⁾

سوره ابراهیم، آیه 6.

(ای پیامبر! به یاد آر هنگامی که موسی علیه السلام به قوم خود گفت: به یاد آرید نعمت خدا را بر خودتان، آن زمانی که شما را از آل فرعون نجات داد. آنان شما را با شکنجه و عذاب بد به رنج و مشقت می‌انداختند؛ پسران شما را سر می‌بریدند و زن‌های شما را باقی می‌گذاشتند تا آنان را به کنیزی خود درآورند. در این دگرگونی، امتحان بزرگی از جانب خدا بر شما بود).

حضرت فاطمه علیها السلام تاریخ سیاه گذشته آن مردم را فرا رویشان قرار داد و یادآور شد که ای مسلمانان!

(وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا...) ؛⁽²⁾

(به ریسمان استوار الهی چنگ زنید و پراکنده نشوید. به یاد آورید نعمت خدا را نسبت به خود، آن‌گاه که دشمن یکدیگر بودید. خدا قلب‌های شما را به هم پیوند زد و میان قلب شما الفت افکند و در نتیجه در پرتو نعمت اسلام با هم برادر شدید. در کنار گودالی از آتش بودید خدا شما را از آن نجات داد. خدا این‌گونه آیات خود را برای شما روشن ساخت باشد که راه را بیابید).

گویی آن حضرت خطاب به آنان می‌فرمود که در آن دوران خواری و ذلت، ستم و وحشت، بیچارگی و فقر و بی‌فرهنگی و مدنیت، شما از چه مکان و مکانتی برخوردار بودید و کدام‌یک از دو اقلیم بزرگ سیاسی اجتماعی، فرهنگی آن روزگار، شما را به رسمیت می‌شناخت؟ ولی اینک در پرتو اسلام و رسالت پیامبر، رود نور فرهنگ و مکارم اخلاق بر شما جاری است، و دست توانای خدا شما را از خاک مذلت برداشت و سرتان را به اوج رفعت افراشت.

آری چون آفتاب رسالت محمد بر شما پرتو افکند، شما عزیز عزیزان گردیدید و از آن ذلت و خواری به اوج رفعت رسیدید؛ به قول مهیار دیلمی:

ما بَرِحَتْ مُظْلَمةٌ دُنیاکُمْ حَتی اضاءَتْ کَوْکَبٌ فی هاشِم

بِنْتُمْ بِهِ وَ کُنتُمْ مِنْ قَبلِهِ سِرٌّ یمُوتُ فی ضُلُوع کَاتمٍ

فَصارَ هل مِنْ مَلِکٍ مُسالمٍ یقُلْ هَلْ مِنْ مَلِک مُقاوم⁽¹⁾

شرح خطبه حضرت زهرا علیهاالسلام، عزالدین حسینی، ص 438.

ای عرب! دنیای شما پیوسته تاریک و وحشتناک بود، تا آنکه ستاره‌ای از آل هاشم در آن بدرخشید، در پرتو تعالیم او، در جهان به پا خاستید؛ در حالی که پیش از آن بسیار گمنام و به سان رازی بودید که در سینه رازدار پنهان است. به جای آن که شما به قدرت‌های همجوار خویش بگویید با ما مسالمت نمایید و به ما رحم کنید، گفتید آیا توان مقاومت در برابر ما را دارید؟

به فرموده علی علیه السلام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پیشوای کسی است که راه پرهیزگاری پوید، و چراغ آن است که راهنمایی جوید. چراغی است که پرتو آن دمید و فروغی است که روشنی آن بلند گردید و آتش‌زنه‌ای است که نور آن درخشید، رفتار او میانه‌روی در کار است، و شریعت او راه حق نمودار. سخنش حق را از باطل جدا سازد، و داوری او عدالت است - و ستم را براندازد - او را هنگامی فرستاد که پیامبران نبودند - و مردمان - به خطا کار می‌نمودند، و مردم در جهل و نادانی می‌غنودند...، شما را به خانه سلامت فرا خواند.⁽²⁾

و نیز آن حضرت فرمود:

... إنَّ اللهَ تَعالی خَصَّکُمْ بِالإسلام وَ اسْتَخْلَصَکُمْ لَهُ ...؛ ⁽³⁾همانا خداوند متعال شما را به اسلام مخصوص گردانید و برای اسلام گزید، چه اسلام نامی از سلامت است و فراهم دارنده هر کرامت است، راه روشن آن را خدا برگزید و حجت‌های آن را روشن گردانید. از علمی که هویداست، و حکمت‌هایی که نهان و ناپیداست. غرایب آن نابود نشود، عجایب آن سپری نگردد. رستنگاه‌های نعمت در آن است و در تاریکی‌ها چراغ‌های فروزان است. درهای خیر جز به کلیدهای آن گشوده نگردد و تاریکی‌ها جز به چراغ‌های آن زدوده نگردد. حوزه آن را حمایت نمود و

رعایت آن را بر خود لازم فرمود. در آن شفای خواهنده درمان است و بسنده خواهنده این جهان و آن جهان است.

به قول عطار:

جهان تاریک بود از کفر کفار ز نور او منوّر شد به یکبار⁽¹⁾

خسرونامه عطار، ص 12.

آری، فروغ تابناک آن حضرت بر همگان پرتو افشاند، زیرا او (رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ) است.

نور او بر نیک و بربد تافتی زشت و زیبا را همه دریافتی

چون برآید آفتاب از کوهسار هم چمن روشن کند هم شوره‌زار⁽²⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دروازه جهانی را گشود که مالامال و لبریز از مکارم اخلاق خواهد گشت.

در جهان آیین نو آغاز کرد مسند اقوام پیشین در نورد

از کلید دین در دنیا گشاد همچو او بطن ام گیتی نزاد

در نگاه او یکی بالا و پست با غلام خویش بر یک خوان نشست⁽³⁾

البته این نیک بختی و فرزانگی به آسانی حاصل نگشت؛ بلکه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله چه رنج‌ها کشید و چه دشواری‌ها را تحمل کرد؛ در حالی که سنگ‌های جفا به سوی او افکندند و شعله جنگ فرا روی آن حضرت افروختند. از یک سو عرب مشرک با تمام قدرت به نبرد با او پرداخت و از سوی دیگر یهود پیمان‌شکن اوج دشمنی خود را با او به کار بست و از طرفی ترسایان نیز با او به مخالفت برخاستند.

پرتو چهارم: سیمای ولایت

اشاره

فاطمه علیها السلام در ادامه فرمود:

کُلَّما حَشَوا ناراً لِلْحَربِ أطْفَأهَا،⁽¹⁾

اشاره به آیه (کُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللّهُ) سوره مائده، آیه 64.

او این رنج برای خدا می‌کشید و در آن خشنودی پروردگار و رضای پیغمبر را می‌دید و مهتری اولیای حق را می‌خرید. اما در آن روزها، شما در زندگانی راحت و آسوده و در بستر امن و آسایش غنوده بودید.⁽³⁾

آفتاب جمال و جلال علی علیه السلام

اشاره

حضرت فاطمه علیها السلام در این بخش از سخنان خویش، ابتدا به رنج‌ها و فداکاری پدر اشاره می‌کند، و سپس به بیان جهاد و ایثار و از خودگذشتگی علی علیه السلام در راه نشر و

تثبیت اسلام پرداخته، در دو محور (جلال و جمال) پیرامون آن حضرت سخن می‌گوید که هر یک را جداگانه بررسی خواهیم کرد.

1. جلوه‌هایی از جلال علی علیه السلام

اشاره

در این بخش به مهاجران و انصار، دوران سخت پیشین و آن روزهای حماسه و خونین را یادآوری می‌فرماید؛ آن‌گاه که امواج خروشان دشمنی و کینه عرب و یهود در هم پیچید و چون سیلی خروشان به راه افتاد و می‌رفت تا بنیان اسلام و مسلمانی را برکند. زمانی که آتشفشان جنگ‌ها شعله‌ور گردید و از هر سو عرب با عربده و هل من مبارز خود، عرصه میادین جنگ را بر شما تنگ ساخت. به راستی چه کسی غیر از علی علیه السلام تیزی آن شمشیرهای بران را از شما دور ساخت.

صلابت و جلال حضرت علی علیه السلام در عرصه‌های مختلفی قابل ذکر است که پاره‌ای از آن را به اجمال از نظر می‌گذرانیم:

الف) یورش به خانه وحی

آن‌گاه که قریش در یک پیمان شوم و شیطانی تصمیم گرفتند تا ناجوانمردانه هنگام شب، به خانه رسول خدا حمله کنند و ایشان را به قتل برسانند، چه کسی جز علی علیه السلام در بستر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آرمید و جان خویش را در معرض شمشیر جاهلان قریش قرار داد تا جان پیامبر به سلامت باشد؟⁽¹⁾

الکامل فی التاریخ، ج 2، ص 103؛ سیره ابن هشام، ج 1-2، ص 482؛ تاریخ الطبری، ج 2، ص 372.

این فداکاری و جانفشانی چنان ارجمند و ارزشمند بود که آفریدگار مهربان در پرتو وحی، آن حماسه را تا ابد جاودانه نمود و فرمود:

(وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ وَ اللّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ) ؛⁽²⁾

(بعضی مردان‌اند که از جان خود در راه رضا و خوشنودی خدا می‌گذرند و خدا دوستدار چنین بندگانی است).

البته این فضیلت چنان رخشنده و تابناک است که علمای اسلام در مجامع تفسیری، حدیثی و تاریخی خود آن را یکی از بزرگ‌ترین فضائل امیرالمؤمنین دانسته و آن حضرت را یگانه سرباز فداکار و جانباز در راه اسلام معرفی کرده‌اند.⁽¹⁾

ر. ک: الغدیر، ج 2، صص 44-45؛ المیزان، ج 2، ص 84؛ شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 13، ص 262؛ التبیان، ج 2، ص 183؛ مجمع البیان، ج 2، ص 301.

البته این نخستین باری نبود که علی علیه السلام در بستر رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوابید تا اگر قرار باشد رسول خدا صلی الله علیه و آله طعمه ترور جاهلان قریش گردد، علی علیه السلام در جای آن حضرت باشد؛ بلکه در شعب ابوطالب، جناب ابوطالب علیه السلام پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را در بستر خود می‌خوابانید یا در جای فرزندش علی قرار می‌داد تا اگر خطری رسول خدا صلی الله علیه و آله را تهدید کند آنان بلاگردان پیامبر صلی الله علیه و آله باشند.⁽²⁾

ب) بدر

در جنگ بدر، چون فرزندان ربیعه، شیبه و عتبه و فرزند وی ولید به میدان مبارزه آمدند و صدای هل من مبارز سر دادند، به فرمان رسول خدا صلی الله علیه و آله علی، حمزه و عبیدة بن حارث به نبرد با آنان برخاستند. علی و حمزه همآوردان خود، یعنی ولید و شیبه را کشتند و آن‌گاه به کمک عبیده که عتبه پای او را قطع کرده بود شتافتند و او را نیز کشتند. در این نبرد که اولین رویارویی نظامی میان مسلمانان و قریش بود هفتاد نفر از مشرکان کشته شدند که بنا بر نقل بلاذری نوزده نفر از قریش، تنها به دست امیرالمؤمنین علی علیه السلام به هلاکت رسیدند.⁽³⁾

ج) احد

در نبرد احد نیز علی علیه السلام یگانه حامی و محافظ رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. در آغاز جنگ نه نفر از پرچمداران لشکر قریش که همه از طایفه «بنی عبدالدار» بودند با شمشیر علی علیه السلام کشته شدند؛ حادثه‌ای که موجب فرار و هزیمت مشرکان در ابتدای جنگ شد.

حضرت علی علیه السلام خود در یک انجمن بزرگ که اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله در آنجا گرد آمده بودند به این جریان اشاره کرد و فرمود: «آیا به خاطر دارید که من شرّ نه نفر از قبیله بنی عبدالدار را که هر یکی پس از دیگری پرچم به دست گرفته، نعره‌زنان و مبارزطلبان به میدان می‌آمدند، از سر شما کوتاه کردم» و همه حاضران، علی علیه السلام را تصدیق کردند.⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 2، ص 51.

بار دیگر نیز فرمود:

به خاطر دارید پس از نه نفر، «صواب» غلام حبشی آنان وارد میدان شد و هدفی جز کشتن رسول خدا صلی الله علیه و آله نداشت و به قدری خشمناک بود که دهانش کف کرده و چشمانش سرخ شده بود؛ شما از دیدن این جنگ‌آور مهیب، وحشت‌زده عقب رفتید، ولی من پیش رفتم و ضربتی بر کمر او زدم و او را از پای درآوردم؟ حاضران همگی تصدیق آن حضرت نمودند.⁽²⁾

از طرفی، پس از یورش غافل‌گیرانه خالد بن ولید و عکرمه و فرار و شکست مسلمانان، علی علیه السلام بود که چون پروانه بر گرد رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌گشت و از جان آن عزیز خدا محافظت می‌نمود. ابن اثیر پیرامون این جانفشانی چنین می‌نگارد:

وجود پیامبر از هر طرف مورد هجوم دسته‌هایی از ارتش قریش قرار گرفت. هر دسته‌ای که به آن حضرت حمله می‌آورد علی علیه السلام به فرمان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به آنها حمله می‌کرد و با کشتن بعضی از آنها موجب فرار و تفرّق آنان می‌شد. این جریان چند بار در احد تکرار شد. در برابر این فداکاری امین وحی جبرئیل نازل گردید و فداکاری علی علیه السلام را نزد پیامبر ستود و گفت این نهایت فداکاری است که علی علیه السلام از خود نشان می‌دهد. رسول خدا صلی الله علیه و آله امین وحی را تصدیق کرد و فرمود: « إنّه منّی و أنا مِنه » فقال جبرائیل: « وأنا منکما. قال: فسمعوا صوتاً لا سیف الا ذوالفقار و لا فتی إلا علی ؛ او از من است و من از او هستم، جبرئیل گفت: من نیز از شما هستم، سپس ندایی در میدان طنین افکند که شمشیری جز ذوالفقار و جوانمردی به جز علی نیست».⁽³⁾

ابن ابی الحدید نیز داستان فداکاری حضرت را مشروحاً نگاشته است.⁽¹⁾

شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 14، ص 251.

خود آن حضرت در سخنرانی مشروحی که برای رأس الیهود در محضر گروهی از اصحاب خود داشت، به فداکاری خویش چنین اشاره می‌کند:

« وَ أقبل المشرکون إلینا فحملوا الینا حملة رجل واحد ...؛ هنگامی که ارتش قریش به سان نیرویی متمرکز و واحد بر ما حمله‌ور شدند، انصار و مهاجر راه خانه خود گرفتند و من با افزون بر هفتاد زخم از وجود پیامبر صلی الله علیه و آله دفاع کردم. سپس آن حضرت قبا را کنار زد و بر آثار باقیمانده از جراحات روز احد دست کشید».⁽²⁾

د) جنگ احزاب

اشاره

نبرد احزاب، یکی از دشوارترین جنگ‌های تاریخ اسلام در زمان رسول خداست. افزون بر ده هزار نفر از قبایل و طوائف مختلف عرب که در یک حرکت هماهنگ، مدینه را محاصره کردند، از درون مدینه نیز یهودیان بنی قریظه که با رسول خدا صلی الله علیه و آله عهد و پیمان داشتند نقض عهد کردند و به اردوی احزاب پیوستند. دشواری و سختی این جنگ و آن ایام محاصره در پرتو وحی چنین گزارش شده است:

ای کسانی که ایمان آورده‌اید از نعمتی که خدا به شما داده است یاد کنید؛ بدان هنگام که لشکرها بر سر شما تاختند و ما باد و لشکرهایی را که نمی‌دیدند بر سرشان فرستادیم و خدا به آنچه می‌کردید بینا بود، آنگاه که از سمت بالا و پایین بر شما تاختند، چشم‌ها خیره شد و دل‌ها به گلوگاه رسیده بود و به خدا گمان‌های گوناگون می‌بردید.⁽³⁾

در این دو آیه از وحشت عجیبی که شمار بسیاری از مسلمانان را فرا گرفته بود یاد شده و در آیات بعد به آزمایش الهی و شناخته شدن منافقان اشاره شده است:

(هُنالِکَ ابْتُلِیَ الْمُؤْمِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزالاً شَدِیداً) ؛⁽⁴⁾

(در آنجا مؤمنان در معرض امتحان درآمدند و سخت لرزیدند).

در این محاصره سخت و نبرد وحشتناک، در یکی از روزهای محاصره، سپاه عظیمی همراه با رؤسای قریش، بنی اسد، غطفان و دیگر قبایل، حمله‌ای را آغاز کردند و با یافتن محل باریکی از خندق عده‌ای از آنها توانستند از خندق عبور کنند، عمرو بن عبدود، عکرمة بن ابی جهل، نوفل بن عبداله و ضرار بن خطاب در شمار کسانی بودند که توانستند از خندق بگذرند.

در آن لحظه، عمرو که در جنگ بدر مجروح شده، و به همین دلیل نتوانسته بود در احد شرکت کند و در پی انتقام خویش بود، نعره زنان مبارز می‌طلبید و از مسلمانان خواست تا کسی به جنگ او رود. او سه بار تقاضای خود را تکرار کرد و هر بار جز علی علیه السلام کسی برای جنگ با او که از شجاعان عرب بود از جای برنخاست، چرا که نبرد با عمرو شجاعت خاصی را می‌طلبید. دفعه سوم که عمرو همآورد خواست، باز علی علیه السلام از جای برخاست و در این نوبت رسول خدا صلی الله علیه و آله اجازه داد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله با دست خود عمامه‌ای بر سر امام نهاد و او را دعا کرد و به سوی عمرو فرستاد. عمرو پس از معرفی علی علیه السلام به امام گفت که چون با پدرش همنشین بوده نمی‌خواهد با وی بجنگد، ولی امام فرمود که من مایل به جنگ با تو و کشتن تو هستم. در عین حال امام از او خواست تا طبق آنچه خود عمرو در جاهلیت می‌گفت که اگر کسی در میدان جنگ سه چیز از او بخواهد یکی را می‌پذیرد اکنون نیز یکی از تقاضاهای سه گانه امام را بپذیرد؛ نخست آنکه اسلام آورد، دوم آنکه جبهه را ترک کند و سوم آنکه برای جنگ از اسب خود پایین آید. عمرو دو خواسته نخست را نپذیرفت ولی از اسب فرود آمد و آن را پی کرد. نبرد میان آنان آغاز شد آنچنان که در گرد و غبار کسی آنان را نمی‌دید تا آنکه صدای تکبیر امام برخاست و این علامت آن بود که عمرو کشته شده است. بقیه افراد با دیدن این صحنه، به شدت ترسیده روی به گریز نهادند. از میان آنان نوفل بن عبداله به درون خندق افتاد و مسلمانان او را سنگ‌باران کردند. او تقاضا کرد که یک نفر به درون خندق رفته، با او مبارزه کند. این بار نیز علی علیه السلام به نبرد نوفل رفت و او را به قتل رساند. این رخداد روحیه دشمن را به شدت دچار آسیب کرد.⁽¹⁾

تاریخ سیاسی اسلام، سیره رسول خدا، ج 1، صص 514-515.

ارزش ضربت علی علیه السلام

اگرچه علی علیه السلام به ظاهر قهرمانی را کشته بود، ولی در حقیقت افرادی را که از شنیدن نعره‌های دل‌خراش عمرو رعشه بر اندام آنها افتاده بود زنده کرد و از سوی دیگر، یک ارتش ده هزار نفری را که برای پایان دادن حکومت جوان اسلام، کمر بسته بودند مرعوب و وحشت‌زده ساخت. اگر پیروزی از آن عمرو بود پیامدهای ویرانگری آشکار می‌شد و معلوم می‌گشت که ارزش این فداکاری چقدر بوده است. به همین دلیل هنگامی که علی علیه السلام شرفیاب محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله شد آن حضرت ارزش ضربت او را چنین تقدیر کرد:

«ارزش این فداکاری و ضربت برتر از اعمال امت من است، زیرا در سایه این ضربت، بنیان کفر ویران گشت و مسلمانان عزیز گردیدند».⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 20، ص 216؛ مستدرک، حاکم نیشابوری، ج 30، ص 32.

ه) جنگ خیبر

نبرد خیبر، صحنه‌ای دیگر از دلیری‌های علی علیه السلام است. تجلی و درخشش این دلیری و حماسه آن چنان است که نقش‌آفرینی آن حضرت را در میادین نبرد، بی‌بدیل ساخت و برتری و فضیلت آن حضرت را ماندگار و جاودانه نمود.

در فتح یکی از دژهای بسیار مستحکم دشمن، رسول خدا صلی الله علیه و آله نخست فرماندهی را به ابوبکر سپرد، ولی دژ فتح نشد. فردای آن روز پرچم در دستان عمر قرار گرفت، اما این بار هم قلعه گشوده نشد. شب روز سوم، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: « لَاُعطین الرایة غداً رجلاً یحِبُّ الله وَ رَسولَه و یحِبُّه الله و رسوله ».

این در حالی بود که همه آرزو می‌کردند این نشان فاخر، بر سیمای آنان بدرخشد، ولی رسول خدا صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را طلب کرد. آن حضرت از سوی پیامبر مأمور شد تا دژهای محکم «وطیع» و «سلالم» را بگشاید؛ دژهایی که مسلمانان، دو بار ناکام و شکست خورده از پشت درهای آن باز گشته بودند. علی علیه السلام زره محکمی بر تن کرد و شمشیر مخصوص خود (ذوالفقار) را حمایل نمود. هروله کنان و با شهامت خاصی که شایسته

قهرمانان است به سوی دژ حرکت کرد و پرچم اسلام را که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به دست او داده بود در نزدیکی قلعه بر زمین نصب نمود. در این هنگام در خیبر باز گردید و دلاوران یهود از آن بیرون آمدند. نخست برادر مرحب (حارث) جلو آمد. هیبت و نعره او چنان مهیب بود که سربازان پشت سر علی علیه السلام بی‌اختیار عقب رفتند، ولی علی علیه السلام چون کوه، پا بر جا ماند و لحظه‌ای نگذشت که جسد مجروح حارث بر روی خاک افتاد و جان سپرد.

مرگ برادر، مرحب را سخت غمگین و متأثر ساخت. او برای گرفتن انتقام برادر در حالی که غرق سلاح بود و زره یمانی بر تن و کلاهی که از سنگ مخصوصی تراشیده بود بر سر داشت، در حالی که کلاه خود را روی آن قرار داده بود جلو آمد و چنین رجز خواند: «در و دیوار خیبر گواهی می‌دهد که من مرحبم. قهرمانی کارآزموده و مجهز، اگر روزگار پیروز است من نیز پیروزم، قهرمانانی که در صحنه‌های جنگ با من روبه‌رو می‌شوند با خون خویش رنگین می‌شوند».

علی علیه السلام نیز در مقابل او این‌گونه رجز می‌خواند: «من همان کسی هستم که مادرم مرا حیدر (شیر) نامید. مرد دلاور و شیر بیشه‌ها هستم، بازوانم قوی، و در میدان‌ها چون شیر مهیبم».

رجزهای دو قهرمان پایان یافت و صدای ضربات شمشیر و نیزه‌های دو جنگجوی اسلام و یهود، وحشت عجیبی در دل ناظران به وجود آورد. ناگهان شمشیر علی علیه السلام، بر فرق مرحب فرود آمد و سپر و کلاه خود و سنگ و سر را تا دندان‌ها دو نیم ساخت. این ضربت چنان وحشت آفرید که دلاورانی که پشت سر مرحب بودند پا به فرار نهاده و به دژ پناهنده شدند. علی علیه السلام یهودیان فراری را تا در حصار تعقیب کرد. در این هنگام یک نفر از یهودیان با شمشیر بر سپر علی علیه السلام زد و سپر از دست او افتاد. علی علیه السلام فوراً متوجه در قلعه گردید و آن را از جای خود کند و تا پایان کارزار به جای سپر از آن استفاده کرد. پس از آنکه آن را بر زمین افکند هشت نفر از نیرومندترین سربازان اسلام که یکی از آنان ابورافع بود، سعی کردند آن را از این رو به آن رو کنند، نتوانستند.⁽¹⁾

تاریخ الطبری، ج 3، ص 13؛ السیرة النبویة، ابن هشام، ج 3-4، ص 335.

و) جنگ ذات السلاسل

این جنگ نیز عرصه بروز و ظهور رشادت و شجاعت علی علیه السلام بود و جلوه‌ای از جلال صولت آن حضرت در این حماسه بدرخشید. پیک وحی یا سازمان اطلاعات رسول خدا صلی الله علیه و آله گزارش داد که در سرزمینی به نام «وادی یابس» یا «وادی الرمل» هزاران نفر اجتماع کرده، با هم پیمان بسته‌اند که با تمام قوا برای نابودی اسلام بکوشند و در این راه یا کشته شوند یا به هدف خود که کشتن رسول خدا صلی الله علیه و آله و افسر دلاور او علی علیه السلام است برسند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله با ندای «الصلوة جامعة» مردم را به مسجد فرا خواند و آنان را از این خطر بزرگ آگاه ساخت و فرمود باید به دفع این گروه قیام کرد، لذا باید گروهی برای نبرد با آنان بپاخیزند. اردوی سپاه اسلام آماده شد و فرماندهی آن به ترتیب به ابوبکر، عمر و عمرو بن عاص سپرده شد، اما هر سه فرمانده مغلوب و مرعوب بازگشتند. هاله‌ای از غم و اندوه مسلمانان را فرا گرفت. در آخرین بار پیامبر سپاهی را بیاراست و علی علیه السلام را به مقام فرماندهی آن انتخاب کرد.

علی علیه السلام وارد خانه خود شد و پارچه مخصوصی را که در لحظات سخت به سر می‌بست از همسر گرامی خود فاطمه علیها السلام خواست و آن را به سر خود بست. فاطمه علیها السلام از دیدن این منظره سخت گریست و رسول خدا صلی الله علیه و آله او را دلداری داد و اشک از دیدگان فاطمه پاک نمود و سپس علی علیه السلام را تا مسجد احزاب بدرقه کرد. علی علیه السلام مسیر را عوض کرد و در کمال استتار تا نزدیکی دشمن پیش رفت؛ به گونه‌ای که شب‌ها حرکت می‌نمود و روزها در نقطه‌ای پنهان می‌گردید و به استراحت می‌پرداخت. هنوز به دهانه دره نرسیده بود که به همه سربازان دستور استراحت داد و برای اینکه دشمن از ورود آنها به نزدیکی دره آگاه نشود مقرر فرمود تا سربازان اسلام، دهان اسبان خود را ببندند تا شیهۀ آنها دشمن را بیدار و آگاه نسازد.

سپیده دم، نماز صبح را با یاران خود خواند و سربازان را از پشت کوه تا بالای آن و از آنجا به داخل دره که محل استقرار دشمن بود هدایت کرد. سیل سربازان با شمشیرهای برهنه به فرماندهی آن حضرت، چون شهاب ثاقب بر دشمن خواب ربوده فرود آمدند و

گروهی را کشتند و گروهی را نیز اسیر کردند و دسته‌ای هم پا به فرار گذاشتند. در این حماسه بزرگ هفت تن از دلاوران دشمن که به مقاومت پرداخته بودند به دست امیرالمؤمنین از پای درآمدند، و آنچنان زهره چشمی از دشمن گرفته شد که هرگز مانند آن را ندیده بودند.

وقتی سردار پیروز، به سوی مدینه بازگشت، رسول خدا صلی الله علیه و آله با جمعی از یاران به استقبال سپاه اسلام آمدند. علی علیه السلام با دیدن رسول خدا صلی الله علیه و آله فوراً از اسب پیاده شد. رسول خدا صلی الله علیه و آله در حالی که دست خود را بر شانه علی علیه السلام می‌زد فرمود: بر اسب سوار شو، خدا و رسول او از تو راضی‌اند. در این لحظه پرده اشکی از فرط شوق در دیدگان علی علیه السلام حلقه زد و رسول خدا صلی الله علیه و آله جمله تاریخی خود را پیرامون علی فرمود:

یا علی لَو لا انّنی اشفق أن یقول فیک ...؛ علی جان اگر نمی‌ترسیدم که گروهی از امت من پیرامون تو آن را بگویند که مسیحیان پیرامون حضرت مسیح گفتند، در حق تو سخنی می‌گفتم که از هر کجا عبور کنی خاک پایت را برای تبرک برگیرند.⁽¹⁾

ارشاد، شیخ مفید، صص 87-90.

این جانبازی و فداکاری در پرتو وحی جاودانه شد و سوره والعادیات نازل گردید و این حماسه را ملکوتی ساخت: «سوگند به اسبان دونده که نفس زنان به سوی میدان پیش می‌روند و بر اثر برخورد سم آنها به سنگ‌ها برق از آنها می‌جهد، و صبح‌گاهان برق‌آسا بر دشمن تاخته، او را به غارت گرفتند و با حرکت سریع خود ذرات غبار را در فضا پراکنده ساختند و دشمن را در حلقه محاصره خود قرار می‌دهند».⁽²⁾

ز) نبرد حنین

نبرد حنین نیز یادآور جنگ احد است که مسلمانان پای به فرار گذاشتند. در این نبرد نیز مقاومت علی علیه السلام و عده‌ای خاص سبب گردید بار دیگر مسلمانان فراری باز گردند و فضای جنگ به سود مسلمانان تغییر کرده، فتحی بزرگ و غنایمی بسیار نصیب مسلمانان گردد.

2. جلوه‌هایی از جمال علی علیه السلام

اشاره

عامل حضور حماسی و عارفانه امام علی علیه السلام در میدان‌های نبرد، عشق و دلدادگی آن حضرت به خدای متعال بود. حضرت فاطمه علیها السلام در تبیین این حقیقت می‌فرماید:

« مَکْدُوداً فی ذَاتِ اللهِ، قَریباً مِنْ رَسولِ اللهِ، سَیِّداً فی اوْلِیاء الله ».⁽¹⁾

بلاغات النساء، ص 13.

بر این اساس حضور علی علیه السلام، براساس شناخت شاهدانه و ایمان باورانه‌ای بود که اگر پرده‌های غیب کنار می‌رفت برایمانش افزوده نمی‌گشت. او بر چنین افق برینی از ایمان می‌درخشید. این شخصیت چگونه قابل توصیف است؟ چشمه قلم نویسندگان و بیان گویندگان درباره سلطان « ینْحَدِرُ عَنّی السَّیْلُ وَ لا یرْقیَ إلیَّ الطَّیْرُ ؛ ⁽²⁾کوه بلند را مانم که سیلاب از ستیغ من ریزان است و مرغ از پریدن به قله‌ام گریزان» ابکم و الکن است، لیکن با استمداد از سیره سخاوتمندانه صاحب لوای حمد، می‌توان خوشه‌هایی از فضایل نورانی آن حضرت را به تماشا نشست.

امام علی علیه السلام تجلی عالی ذات اعلای الهی و برتر از آن است که به وصف آید و همانندی برای او ذکر شود. آن موجود آسمانی در کوتاه مدتی زمینی شد تا معجزه انسان کامل تجلی کند و مظهر العجایب رخ بنمایاند. فقط کعبه می‌توانست تجلی تولدش را پذیرا باشد و محراب عبادت، شاهد شهادتش گردد. آن حضرت هر جا پا می‌نهاد سراج فتح می‌درخشید و چراغ ظفر می‌افروخت. گرچه دنیا با تمام قامت به طنازی در برابر او ایستاد، ولی با تبر زهدش شکسته شد. همه جلوه‌های کمال و تعالی و بالندگی که ملک و فلک را به شگفتی نشانده، مرهون حیات عارفانه آن مولاست.

رسول خدا صلی الله علیه و آله امام علی علیه السلام را چنین می‌ستاید: «هر کس بخواهد به علم آدم و فهم نوح و علم ابراهیم و زهد یحیی بن زکریا و شهامت و شجاعت موسی بنگرد، علی بن ابی‌طالب را نگاه کند».⁽³⁾

عبارت آن حضرت پیرامون جلالت علی علیه السلام چنین است: «منزلت علی نزد من، همانند منزلت من نزد پروردگار است».⁽⁴⁾

وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را جان خود دانست و فرمود: «ذاک نفسی»،⁽¹⁾

اختصاص، ص 223.

امیرالمؤمنین علیه السلام عمود دین،⁽⁴⁾قسیم الجنه و النار، باب مدینة العلم و باب مدینة الحکمه‌ی⁽⁵⁾پیامبر خداست؛ به خصوص که آن حضرت شهر حکمت را به بهشت تفسیر نمود. رسول گرامی اسلام فرمود: « یا علی أنا مدینة الحکمة و هی الجنّة و انت یا علی بابها و کیف ...».⁽⁶⁾

آن حضرت و رسول خدا صلی الله علیه و آله از یک سرشت آفریده شدند؛ همان گونه که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: « خُلِقتُ أنا و علی بن ابیطالب مِن شجرة واحدة ».⁽⁷⁾

در جایی دیگر نیز فرمود: « خُلِقْتُ أنا و علی مِن نور واحد ».⁽⁸⁾

این حقیقت از آیه (وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ)9 نیز ساطع و درخشان است.

علی علیه السلام بر افقی می‌درخشد که رسول خدا صلی الله علیه و آله پیرامون آن حضرت فرمود:

« یا علی ما عرف الله إلا أنا و أنت ...؛ خدای را نشناخت جز من و تو و مرا کسی نشناخت جز پروردگار و تو وما عرفک إلا الله و أنا ؛ ⁽⁹⁾و تو را کسی نشناخت مگر خدا و من».

بدیهی است این مفاهیم با مفاهیمی چون علی نسبت به من، به منزله سر من از بدن من است،⁽¹⁰⁾همتایی رسول خدا صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام را می‌نمایاند. آن حضرت که خود لسان

صدق است، گاهی پرده از اسرار ملکوت برداشته، شکوه و جمال و جلال خود را نمایان ساخته است؛ از جمله اینکه خود فرمود: « أنا القرآن الناطق » ⁽¹⁾

ینابیع الموده، ج 1، ص 214، ح 20.

در جای دیگری نیز فرمود:

لقد اعطیت السبع التی لم یسبقنی إلیها احد ...؛ هفت چیز به من عطا شد که هیچ کس قبل از من به آنها نرسید: 1. اسماء به من تعلیم شد. 2. داوری میان بندگان 3. تفسیر کتاب و قرآن 4. تقسیم درست غنایم بین فرزندان آدم.

در بیان دیگری رسول خدا صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را این گونه ستود:

یا علی مَثَلُک فی أمتی مثل (قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ) فَمَن ...؛ یا علی مثل تو در میان امت من چون (قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ) است. هر کس در قلب خود فقط تو را دوست دارد مانند آن کسی است که یک سوم قرآن را قرائت کرده و اگر افزون بر محبت قلبی با زبان خود، تو را یاری کند، دو سوم قرآن را قرائت کرده و کسی که قلبش لبریز از محبت توست و با زبان و دست به یاری تو برمی‌خیزد گویی تمام قرآن را قرائت کرده است.⁽⁵⁾

بدون شک، این مشابهت و همانندی، رازهای آسمانی علی علیه السلام را آشکار می‌نماید و چون سوره توحید و به خصوص «مقام احد» مقامی اعلاست که فهم ظاهری افراد به آن نمی‌رسد، رسول خدا صلی الله علیه و آله خواستند تا با این همانندی، ملکوت غیب علی علیه السلام را آشکار نمایند، پس بر این اساس محبت به علی علیه السلام، شرط توحید و ولایت او، روح یکتاشناسی است.

اگر کسی با تمام وجود در ولایت علوی ذوب گردد و با قلب و زبان و سایر اعضا به یاری ولایت برخیزد و در همه جهات ولایتمدار باشد گویا در ساحت همه قرآن کریم قرار گرفته و از همه آفاق قرآن بر او نور جاری شده است.

حضرت فاطمه علیها السلام در جمع زنان عیادت کننده نیز از عظمت علی علیه السلام می‌فرماید:

« وَیْحَهُمْ أنّی زَحْزَحُوها عَنْ رَواسِی الرِّسالَةِ، وَ قَواعِدِ النُّبُوَّة، وَ مَهْبِط الرُّوحِ الأمین ...؛ وای به آنان چرا نگذاشتند حق در مرکز خود قرار یابد و خلافت بر پایه‌های نبوت استوار ماند؟ آنجا که فرود آمد نگاه جبرئیل امین است».⁽¹⁾

بلاغات النساء، ص 20.

بدون شک، آن امام همام با روح الامین در ارتباط بود و افق‌های ملکوت بر حضرتش مفتوح؛ همان گونه که امام باقر علیه السلام در توصیف آن حضرت می‌فرماید: «علی بن ابی‌طالب به کتاب خدا و سنت پیامبر او عمل می‌کرد و اگر چیزی رخ می‌داد که کتاب خدا و سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره آن پیام صریحی نداشت، خداوند با الهام خاص او را مُلهَم می‌ساخت و این از رازهاست».⁽²⁾

از سوی دیگر، امیر مؤمنان شاهد مشهود علم شهودی و حضوری خداوند است.

امام صادق علیه السلام در روایتی آن حضرت را مصداق بارز (وَ الْمُؤْمِنُونَ) از این آیه می‌داند:

(فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ) .⁽³⁾

بر این اساس، اعمال معروف و منکر مردم، در مرآی و منظر آن حجت بالغه حق و آن «قبلة العارفین»⁽⁴⁾است.

علی علیه السلام آگاه به علم شهودی کتاب تدوین و تکوین خداست. قرآن کریم که مهم‌ترین کتاب آسمانی است و برسایر کتب آسمانی سیطره، نظارت و حراست دارد؛ همان گونه که خود فرمود: (وَ مُهَیْمِناً عَلَیْهِ)5 و (مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ)6 حبل ممدود خداوند

است که طرف نازل آن بر افق الفاظ می‌درخشد و در دست مردم و دسترس آنهاست و طرف دیگر آن، منزه از هرگونه، وضع و لغت، و مفهوم و اعتبار است و نزد خدای سبحان است:

(إِنّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ (3) وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتابِ لَدَیْنا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ (4))1

این کتاب با تمام بطون و ظهور، و تأویل و تفسیر و تنزیل، مشهود شاهد خدای بی‌همتا، یعنی علی علیه السلام است. چون نزد او علم کتاب است. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مصداق بارز و روشن (قُلْ کَفی بِاللّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ)2 علی علیه السلام است.⁽¹⁾

البته تمام معارف کتاب، نزد مولای متقیان حاضر بود، نه حاصل. توضیح اینکه علم آن حضرت به تمام و کمال معارف قرآنی از مقولات علم حصولی نیست، بلکه از سنخ علم حضوری و شهودی است که از افق برین اعلی بر قلب حضرتش تابیده است. همچنین از آنجا که قلم تکوین حضرت حق، هماهنگ با قلم تدوین اوست، آن حضرت نسبت به همه آفرینش آگاه بود. در واقع هماهنگی آن دو کتاب چنان است که اگر قرآن بخواهد به صورت آفرینش تکوینی نمایان گردد همان جهان مشهود است و جهان مشهود اگر بخواهد به صورت کتاب تدوینی تجلی کند، قرآن خواهد بود. پس کسی که به همه ابعاد قرآن، علم شهودی دارد و همه آفاق قرآن فراروی او روشن است به همه اسرار و رموز جهان تکوین نیز علم حضوری دارد.⁽²⁾

خود آن حضرت می‌فرماید:

«... وَ لَقَدْ نَظَرْتُ فِی الْمَلَکُوتِ بِإذْنِ رَبِّی فَما غابَ عَنّی ما کانَ قَبْلِی وَ لا ما یأتِی بَعدِی ...؛ به اذن پروردگارم به آفاق ملکوت نگریستم، هیچ چیز بر من پنهان نماند، از ما کان و ما یکون ... ⁽³⁾همه بر من نمایان گردید».

همچنین در مقام تسبیح خدا فرمود:

سُبْحانَکَ ما أعْظَمَ ما نَری مِنْ خَلْقِک، وَ ما أصْغَرَ عَظِیمَهُ فی جنبِ قُدْرَتِک ...؛ پاک خدایا! چه بزرگ است آنچه می‌بینم از خلقت تو، و چه خرد است، بزرگی آن در کنار قدرت تو، و چه با عظمت است آنچه می‌بینم از ملکوت تو و چه ناچیز است برابر آنچه بر ما نهان است از سلطنت تو، و چه فراگیر است نعمت تو در این جهان، و چه اندک است در کنار نعمت‌های آن جهان.⁽¹⁾

نهج البلاغه، خطبه 109، ص 103.

این آگاهی و شهود ملکوت از تجلیاتی بود که وجود علی علیه السلام به آن آراسته گردید و جز رسول خدا صلی الله علیه و آله، احدی به این کلیت و جامعیت نرسید. آن حضرت در توصیف خود فرمود: « أنا عِلْمُ الله، وَ أنا قَلْبُ الله الوَاعِی، وَ لِسانُ الله الناطِق، و عَیْنُ الله، وَ جَنْبُ الله، وَ أنَا یدُالله ».⁽²⁾

گرچه افرادی چون حضرت ابراهیم علیه السلام از این زلال شهود نوشیدند و به ملکوت خدا نگریستند تا موجب زیادی ایمانشان گردد:

(وَ کَذلِکَ نُرِی إِبْراهِیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ)3

ولی علی علیه السلام بر ستیغ این مقام می‌درخشد.

علی علیه السلام گنج‌بر علم خدا، و مخزن غیب و سرّ خدا بود.⁽³⁾

همچنین آن حضرت گنجینه‌دار علم رسول الله است؛ همان گونه که پیامبر فرمود: «عَلی عَیبة علمی»،⁽⁴⁾به همین دلیل او مخزن علم و اسرار الهی است.

بر این اساس قلب امیرالمؤمنین علیه السلام - که محرم رموز جهان هستی است و چون جام جهان‌نما، همه چیز از آن ساطع است و به اذن خداوند در آن نهادینه و تعبیه گردیده -، آفتاب آشکار حقیقت و امام مبین است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در تفسیر آیه (وَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ)6 فرمود: مقصود علی علیه السلام است.

امام باقر علیه السلام در تبیین شأن نزول این آیه فرمودند:

هنگامی که این آیه نازل گردید، دو نفر در مجلس رسول خدا صلی الله علیه و آله به پا خاستند و گفتند ای رسول خدا آیا آن تورات است؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: نه. گفتند: آن انجیل است؟ فرمود: خیر. گفتند: آن قرآن است؟ فرمود: خیر. در این هنگام امیرالمؤمنین علیه السلام به سوی آن مجلس آمد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هو هذا؛ این (علی علیه السلام) آن امام مبین است»؛ او امام و پیشوایی است که خداوند علم اولین و آخرین تا قیامت را در او نهاده است.⁽¹⁾

تأویل الآیات الظاهره، استرآبادی، صص 477 و 478.

باری، علی علیه السلام معدن اسرار الهی و علوم «بما کان و ما یکون» در نزد اوست. البته علم آن حضرت از سنخ علم حصولی نیست، بلکه معارف او از چشمه لدن بر جانش جاری گشته و به همین دلیل، مبدأشناسی و معرفت به خدای سبحان او که «اعلی المعارف»⁽²⁾است، حضوری است.

امام صادق علیه السلام در تبیین این مقام فرمود:

وقتی امیرالمؤمنین مشغول خواندن خطبه بر منبر کوفه بود، مردی به نام «ذِعلَب» که فصیح بود و قلبی شجاع داشت از آن حضرت پرسید: آیا پروردگارت را دیده‌ای؟ حضرت فرمود: ای ذعلب! من هرگز خدایی را که ندیده باشم نمی‌پرستم؛ « ما کنت أعبدُ ربّاً لَمْ أره ». ذعلب گفت: ای امیرالمؤمنین چگونه او را دیدی؟ فرمود: چشم‌ها او را از راه مشاهده نمی‌بیند؛ ولی دل‌ها او را با حقیقت ایمان دیده‌اند.⁽³⁾

در ادامه همین خطبه نیز فرمود: «به هر چیز نزدیک است نه بدان پیوسته، و از آنها دور است نه جدا و گسسته».⁽⁴⁾

معبود چنین عارفی، همانا مشهود راستین اوست و اگر کسی به چنین بارگاه منیعی راه یافت شهد بندگی از ساغر حضور می‌نوشد. حکیم و فیلسوفی که معبودش معقول اوست، بدان دلیل است که به آن ساحت و مقام حضور، راه نیافته و شاهد معبود، مشهودش

نگشته است، ولی آنکه چون علی علیه السلام خداوند را با قلب متحقق به حقیقت شناخت، معبود او همان مشهود واقعی اوست که در همه شئون عبادی خویش، اعم از اندیشه‌های علمی یا انگیزه‌های عملی او را می‌پرستد و خداوند را از هر چیز دیدنی و حسی، شفاف‌تر می‌داند، زیرا در باصره خطاهای فراوان است، ولی بصیرت و ایمان انسان معصوم، منزه از هر خطا و اشتباهی است.⁽¹⁾

حیات عارفانه امام علی علیه السلام، صص 44-45.

بر این اساس آن حضرت فرمود:

« هُوَ اللهُ الْحَقُّ الْمُبِینُ أحَقُّ وَ أبْیَنُ مِمّا تَرَی العُیُون ...؛ او خدای حق و آشکار است، آشکارتر از آنچه بر دیده‌ها پدیدار است. خردها برای او حدی معین نتواند کرد تا همانندی داشته باشد و وهم‌ها او را اندازه نتواند گرفت تا در صورتی پنداشته شود».⁽²⁾

بنابراین، ایمان به مبدأ و یکتایی خدا برای آن حضرت، چنان عینیت و تحققی داشت که به منزله جان آن حضرت بود؛ همان گونه که خود فرمود: « التوحید حیاةُ النفس ».⁽³⁾

معادشناسی عارفانه

همان گونه که مبدأشناسی و معرفت به خدای متعال برای آن حضرت شهودی بود، معادشناسی آن حضرت نیز چنین بود. آگاهی آن حضرت از سرانجام هستی به نصاب کامل رسیده و پرده‌ها کنار رفته بود؛ آنگونه که آن حضرت در وصف ایمان خود فرمود: « لَوْ کشف الغطاء ما ازددت یقیناً ».⁽⁴⁾

آن کس که در یقینش نگنجد زیادتی صد بار اگر ز پیش برافتد غطا علی است

امام صادق علیه السلام در ستایش آن حضرت فرمود: « وَ لَقَدْ کَانَ یعْمَلُ عَمَلَ رَجُلٍ کَأنّهُ ینْظُرُ إلیَ الْجَنَّةِ وَ النَّار ِ؛⁽⁵⁾علی علیه السلام همانند کسی عمل می‌کرد که گویا به بهشت و دوزخ می‌نگرد».

حضرت علی علیه السلام خود در وصف پارسایان فرموده:

« فَهُمْ وَ الجَنَّةُ کَمَنْ قَدْ رَآها فَهُمْ فِیها مُنَعَّمُون، وَ هُمْ وَالنّارُ کَمَنْ قَدْ رآها فَهُمْ فِیهَا مَعَذَّبُون ؛ ⁽¹⁾

نهج البلاغه، خطبه 193، ص 225.

بنا بر بیان علی علیه السلام که ترجمان قرآن است، پارسایان بر افقی از جهان‌بینی و معرفت می‌درخشند که پرده‌ها از دیدگانشان برداشته شده و به رؤیت شهودی نائل گشته‌اند. در واقع معرفت آنان از مقوله درایت عقلی و روایت نقلی نیست؛ بلکه آنان ساحت عرفان حضوری و شهودی را یافته‌اند که از فروزنده‌ترین آنان علی بن ابی‌طالب علیه السلام است.

چون هنگام نماز فرا می‌رسید و ندای «قد قامت الصلاة» طنین می‌افکند، آن حضرت می‌فرمود:

حَانَ وقتُ الزِیارةِ و المُناجات و قضاء الحوائج و درک المُنی، و الوصول إلی الله «عَزّوَجَلّ» و إلی کرامته و عفوه و رضوانه و غفرانه ؛ ⁽²⁾هنگام زیارت و مناجات فرا رسید، وقت دل‌دادگی و دل‌سپردگی است، گاه مبارکی است که انسان به آرمان‌های خود می‌رسد و به سرچشمه فیض حضرت حق وصل می‌گردد و از زلال کرامت، بخشش و خشنودی او می‌نوشد، با او سخن می‌گوید و به راز و نیاز می‌پردازد.

بدون شک، چنین عارف شاهدی، خدای متعال را سوداگرانه نمی‌پرستد و نیز چون بردگان، او را عبادت نمی‌کند، بلکه به پاس سپاس‌گزاری از نعمت‌های بی‌حسابش او را عبادت می‌کند.⁽³⁾

آن حضرت می‌فرماید: « لَوْ لَمْ یتَوَعَدَّ اللهُ عَلَی مَعصِیته، لَکانَ یجبُ أنْ لا یعصی، شُکراً لِنِعْمَةِ ؛ ⁽⁴⁾اگر خداوند از نافرمانی خود بیم نمی‌داد، واجب بود که به پاسداشت نعمت‌هایش نافرمانی نشود».

در حقیقت بندگی خدای متعال، گوهر برین آزادگی و آزادی است؛ همان‌طور که طنین سخن مولای متقیان بدان اشاره دارد:

« ما عَبدتُکَ خَوْفاً مِن نارک، و لا طمعاً فی جنَّتِک وَ لکن وَجدتُک أهلاً للعبادة فَعبدتُک ؛ ⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 67، ص 197.

آن امام همام در نماز، فانی در خدا و همه وجود و اعضای بدنش در فرمان خدای متعال بود. در هنگام سجده، پیکان تیر از پای آن حضرت بیرون می‌آورند، ولی آن حضرت احساس درد نمی‌کند، چون درد پای اوست و او خود را نمی‌شناسد، بلکه فانی در بندگی اوست. ولی آنگاه که مستمندی در حال رکوع، از آن حضرت درخواست کمک می‌کند، آن حضرت خاتم به او می‌بخشد و این بخشش، در پرتو وحی ابدی می‌گردد.

به هر حال، نمازگزاری همانند علی علیه السلام در حال نماز در عروج و صعود به سوی معبود و در نجوای با اوست. مجاری ادراک و دریچه‌های شناخت او چون چشم و گوش، همه در اختیار معبود است، نه در اختیار خود. از این رو آنچه مربوط به خود اوست، فراموش می‌شود و هر چه رنگ الهی دارد معقول و مقصود است.⁽²⁾

دلیل این تحلیل، داستانی است که در روایت نقل شده است:

دو شتر فربه برای رسول خدا صلی الله علیه و آله به عنوان هدیه آوردند. آن حضرت به اصحاب خود فرمود: آیا در میان شما کسی هست که دو رکعت نماز با خشوع و خضوع تمام برای خدا به جا آورده باشد تا من یکی از این دو ناقه را به او هدیه کنم؟ علی علیه السلام فرمود: من چنین نمازی را اقامه می‌کنم و آنگاه برخاست و دو رکعت نماز گزارد. جبرئیل فرود آمد و عرض کرد: «یا رسول الله! خدایت سلام می‌رساند و می‌فرماید: یکی از دو شتر را به علی علیه السلام عطا کن». رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: شرط آن بود که به چیزی از امور دنیا فکر نکند و علی علیه السلام در تشهد نماز به فکر این بود که کدام شتر را دریافت کند. جبرئیل گفت: فکر علی علیه السلام آن بود که شتر چاق‌تر را بگیرد و نحر کند و برای وجه الله صدقه دهد و این فکر الهی بود

نه دنیوی. رسول خدا صلی الله علیه و آله گریست و هر دو شتر را به علی بن ابی‌طالب علیه السلام داد. آن حضرت نیز هر دو شتر را نحر کرد و در راه خدا صدقه داد.⁽¹⁾

همان؛ مناقب ابن شهرآشوب، ج 2، ص 27؛ تأویل الآیات الظاهرة، ص 593.

رسالت شناسی شهودی علی علیه السلام

یکی از افق‌های برین مبدأشناسی شهودی که خدای متعال با آن نگاه زیارت می‌گردد، رسالت‌شناسی است، چون در این نگاه، همه تجلیات الهی مشهود چنین شاهدی است؛ از جمله، تجلی اعظم که همان آفتاب عالم‌تاب رسالت رسول خداست.

آن حضرت در تبیین شناخت خود از رسول الله صلی الله علیه و آله چنین فرمود:

وَ لَقَدْ کَانَ یجَاوِرُ فی کُلِّ سَنَةٍ بِحِرَاءَ، فَأراهُ وَ لا یرَاهُ غیری... أرَی نُورَ الوَحیِ وَ الرِّسالَةِ، وَ أشُمُّ رِیحَ النُّبُوَّة، وَ لَقَدْ سَمِعْتُ رَنَّةَ الشَّیْطَانِ حِینَ نَزَلَ الوَحی عَلَیه ...؛ هر سال در حراء خلوت می‌گزید، من او را می‌دیدم و جز من کسی وی را نمی‌دید. آن هنگام جز خانه‌ای که رسول خدا صلی الله علیه و آله و خدیجه در آن بود، در هیچ خانه‌ای مسلمانی راه نیافته بود، من سومین آنان بودم. روشنایی وحی و پیامبری را می‌دیدم و بوی نبوت را می‌شنودم.

من هنگامی که وحی بر او فرود آمد، آوای شیطان را شنیدم، گفتم: ای فرستاده خدا این آوا چیست؟ فرمود: این شیطان است که از آن که او را نپرستند نومید و نگران است. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: همانا تو می‌شنوی آنچه را من می‌شنوم و می‌بینی آنچه را من می‌بینم، جز اینکه تو پیامبر نیستی و وزیری و بر راه خیر می‌روی و مؤمنان را امیری.⁽²⁾

از سخن امام علیه السلام این نکات معلوم می‌گردد:

حیات عارفانه امام علی علیه السلام، ص 50.

مشاهده فرشتگان

علی علیه السلام ملکوت اعلی را می‌دید و همه آفاق آن برای او روشن و مشهود بود. فرشتگان خدا را مشاهده می‌کرد و آنان بودند که در مراسم غسل رسول خدا صلی الله علیه و آله به یاری او شتافتند. آن حضرت پیرامون چگونگی غسل رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

« وَ لَقَدْ وَلِیتُ غُسْلَهُ صلی الله علیه و آله وَ الْمَلائِکَةُ أعْوانِی، فَضَجَّتِ الدّارُ وَ الأفنِیَةُ: مَلَاٌ یهْبِطُ وَ ملَاٌ یعْرُج ...؛ و شستن آن حضرت را عهده‌دار گردیدم و فرشتگان یاور من بودند و در خانه و پیرامون آن فریاد می‌نمودند. گروهی فرود می‌آمدند و گروهی بالا می‌رفتند، و بانگ آنان از گوش من نبرید، بر وی درود می‌گفتند تا او را در ضریحش نهادیم».⁽²⁾

از این بیان آسمانی روشن می‌گردد:

به همین دلیل آن حضرت درباره اطاعت از خود فرمود:

« غَرَبَ رَأیُ امْرِیءٍ تَخَلَّفَ عَنِّی، ما شَکَکْتُ فِی الحَقِّ مُذْ ارِیْتُهُ ؛ ⁽³⁾روی رستگاری نبیند آن که خلاف من گزیند، چه از آن روز که حق را دیدم در آن دو دل نگردیدم».

در حقیقت امام علی علیه السلام از سرچشمه: (وَ إِنَّکَ لَتُلَقَّی الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ عَلِیمٍ)1 و (مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ)2 اشراب شده بود، پس علم آن حضرت شهود و رؤیت قلبی بود، نه روایت نقلی و درایت عقلی.

آن حضرت در تبیین حقیقت ایمان شهودی خود فرمود:

« وَ نُؤمِنُ بِهِ إیمَانَ مَنْ عَایَنَ الغُیُوبَ، وَ وَقَفَ عَلَی الْمَوْعُودِ، إیماناً نَفیَ إخلاصُهُ الشِّرکَ، وَ یقینُهُ الشَّکَّ ؛ ⁽¹⁾بدو ایمان داریم ایمان کسی که غیب‌ها را به چشم دیده است و بر آنچه وعده داده‌اند آگاه گردیده؛ ایمانی که اخلاص آن، شرک را زدوده و یقین آن، شک را زایل نموده است».

آری، این افق برین اندیشه و معرفت دوستان خداست که ظاهر را در هم می‌نوردد و به باطن امور می‌رسد:

« إنَّ أوْلِیاءَ اللهِ هُمُ الَّذینَ نَظَرُوا إلی بَاطِنِ الدُّنیَا ...؛ ⁽²⁾دوستان خدا آنانند که به درون دنیا نگریستند، هنگامی که مردم برون آن را دیدند و به فردای آن پرداختند؛ آنگاه که مردم خود را سرگرم امروز آن ساختند».

آن حضرت بر صراط مستقیم، و منهج روشن رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌رفت و می‌فرمود:

« وَ إنِّی لَعَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی، وَ مِنهاجٍ مِنْ نبیّی، وَ إنِّی لَعَلی الطَّریقِ الواضِحِ، ألْقُطُهُ لَقْطاً ؛ ⁽³⁾و من بر پی آن نشان‌ها روم که پروردگارم نهاده و آن راه را پویم که رسول خدا صلی الله علیه و آله گشوده، راه راست حق را گام به گام می‌پیمایم و آن را از کوره راه باطل جدا می‌نمایم».

اوج شهود علی علیه السلام

ستیغ ایمان شهودی علی علیه السلام در نیایش‌های آن جناب تجلی می‌کند که شکوه آن را می‌توان در مناجات شعبانیه مشاهده کرد. در آن نجوا، طنین نیایش آن حضرت چنین است:

« إلهی هَبْ لی کَمالَ الإنْقِطاعِ إلَیْکَ، وَ أنِرْ أبْصارَ قُلُوبِنا بِضِیاءِ نَظَرِهَا إلَیْکَ، حَتّی تَخْرِقَ أبْصارُ القُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ، فَتَصِلَ إلی مَعْدِنِ العَظَمَةِ، وَ تَصِیرَ أرْواحُنا مَعَلَّقَةً بِعِزِّ قُدْسِکَ ».⁽¹⁾

مفاتیح الجنان، فرازی از مناجات شعبانیه، ص 260.

شگفتا! برخی از پیام‌آوران الهی درخواست بخشش ملک منحصر به فرد برای خود نمودند:

(قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ هَبْ لِی مُلْکاً لا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی) ؛⁽²⁾

(سلیمان گفت: پروردگارا به لطف و کرمت از خطای من درگذر و مرا ملک و سلطنتی عطا فرما که پس از من احدی لایق آن نباشد).

ولی علی علیه السلام از خدای متعال درخواست شهود «مالک» می‌نماید نه «مِلکْ» و نه «مُلْک»، زیرا نه هوای مالک شدن دارد و نه هوس «مَلِک» شدن، بلکه فقط شوق شهود مالک الملک را می‌نماید و بس. البته رسیدن به چنین تعالی و قدس و عزّتی، مبارزه سختی می‌طلبد، زیرا بنده باید از ماسوای او اعراض کند و همه را رهزن بداند. چنین عروجی، کمال انقطاع می‌خواهد، نه فقط قطع و انقطاع، زیرا در صورت کمال انقطاع است که هیچ گونه توجهی به ترک ماعدا نخواهد بود.⁽³⁾

این ره، باید به نور ویژه الهی روشن گردد تا چشم دل در پرتو آن نور، حجاب‌های نورانی را بشکافد، چون سلسله معارف الهی در طول یکدیگر است و هر طیف برتر، مانع ارتقای طیف زیرین است. البته در این تموج نورانی، مانع نیز حجاب نورانی است نه ظلمانی. بنابراین برای رسیدن حلقه زیرین به مقام برین دو عنصر محوری لازم است؛ یکی آن که حلقه زیرین قابل شکاف و پرواز به سوی اوج باشد و محکوم به اصل حاکمی چون (وَ ما مِنّا إِلاّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ)4 نباشد، چون در این صورت، مقام و موقعیت تغییرناپذیر خواهد بود و امکان عروج نخواهد بود.

نکته دیگر آنکه در این راه باید فیض روح القدس یار و مددکار شود، و به استعداد حلقه نورانی زیرین پاسخ مثبت دهد و چون مغناطیسی جذاب، او را به سوی بالا بکشاند تا او بتواند حجاب نور حلقه برتر را بشکافد و به مقام برین نایل گردد.

از طرفی این اوج و عروج و جذب و اتصال، وابسته به صفاتی است که ورای ادراک عقل است، چون وصف کبریایی و عظمت و جمال، علم و قدرت، حیات و قدرت نه آن صفاتی که نظام آفرینش آینه‌دار طلعت آن صفات می‌باشند چون صانع و خالق و حکیم، و بر افق برین عقل می‌درخشند.

علی علیه السلام در این مناجات به اوصافی چنگ می‌زند که بدون ظهور جلوه خاص عرفانی که ورای عقل برهانی است ادراک نخواهد شد. از این رو آن حضرت وصول به معدن عظمت الهی را از راه اناره ابصار دل و شکافتن همه حجاب‌های نوری مسئلت کرده است.⁽¹⁾

حیات عارفانه امام علی علیه السلام، ص 67.

روح انسان سالک پس از خرق همه حجاب‌های ظلمانی و نورانی نیازی به بدن ندارد، بلکه بدن محتاج به اوست. چنین روحی فقط به مبدأ فاعلی متکی است و از آن لحاظ که مبدأ غایی عین مبدأ فاعلی است، روح و اصل به معدن عظمت به علل وجود خود، یعنی فاعل و غایت اعتماد دارد و از علل قوام، یعنی ماده و صورت و جنس و فصل بی‌نیاز است. در واقع، چنین وارستگی و پیراستگی از طبیعت و پیوستگی به ماورا همان است که در طنین نیایش شعبانیه از آن به « وَ تَصیرَ أرْواحُنا مُعَلَّقَةُ بِعِزِّ قُدْسِک » یاد شده است.

آن حضرت در تبیین این مقام و آراستگان به این خصال به کمیل فرمود:

أللهُمَّ بَلی، لا تَخْلُوا الأرْضَ مِنْ قائِمٍ لِلّهِ بِحُجّةٍ، إمّا ظَاهِراً مَشْهُوراً أوْ خَائِفاً مَغْموُراً ...؛ بلی زمین تهی نمی‌ماند از کسی که حجت برپای خداست یا پایدار و شناخته شده است یا ترسان و پنهان از دیده‌هاست. تا حجت خدا باطل نشود و نشانه‌هایش از میان نرود، و اینان چندند و کجا جای دارند؟ به خدا سوگند به شمار اندکند و نزد خدا بزرگ‌مقدار، خدا حجت‌ها و نشانه‌های خود را به آنان نگاه می‌دارد تا به همانندهای خویشش بسپارند و در دل‌های خویشش بکارند. دانش

نور حقیقت‌بینی بر آنان تافته و آنان روح یقین را دریافته و آنچه را نازپروردگان دشوار دیده‌اند آسان پذیرفته‌اند و بدانچه نادانان از آن رمیده‌اند خو گرفته، و همنشین دنیایند با تن‌ها، و جان‌هاشان آویزان است در ملأ اعلی: وَ صَحِبُوا الدُّنیا بِأبْدَانٍ، أرْوَاحُهَا مُعَلَّقَةً بِالْمَحَلِّ الأعْلی ؛ ⁽¹⁾

نهج البلاغه، حکمت 147، ص 388.

به هر روی، برای نیایش‌های شهودی علی علیه السلام تجلیات و جلوه‌های مختلفی است که فروغی از آن در دعایی که به نوف بکالی آموخته مشهود است:

فَأسْألُکَ بِاسْمِکَ الَّذِی ظَهَرْتَ بِهِ لِخَاصَّةِ أوْلِیائِکَ فَوَحَّدُوکَ وَ عَرَفوکَ، فَعَبَدُوکَ بِحَقیقَتِکَ، أنْ تُعَرِّفنی نَفْسَکُ لِأقرَّ لَکَ بِرُبُوبیّتِکَ عَلَی حَقِیقَةِ الإیمَانِ بِکَ، وَ لا تَجْعَلنی یا إلهی مِمَّن یعْبُدُ الإسم دُونَ المَعنی، وَ الْحِظنِی بِلَحظَةٍ مِنْ لَحَظاتِکَ تَنّور بِهَا قَلْبی بِمَعْرِفَتِکَ خاصّة، وَ مَعْرِفَةِ أوْلیائک، إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیر.⁽²⁾

به هر روی، خانه علی علیه السلام تجلی گاه ایمان شهودی است و همین مشرق تابان و شهود عارفانه در نیایش امام حسین علیه السلام در روز عرفه می‌درخشد؛ آنجا که آن حضرت عرضه می‌دارد:

أیَکُونُ لِغَیرِکَ مِنَ الظُّهُورِ ما لَیْسَ لَکَ حَتّی یکُونَ هُوَ المُظهِرُ لَکَ، مَتی غِبْتَ حَتّی تَحْتاجَ إلی دَلیلٍ یدُلُّ عَلیک ...؛ آیا موجودی غیر تو ظهوری دارد که آن ظهور از آن تو نیست تا او سبب پیدایی تو گردد، کی از نظر پنهانی تا به دلیل و برهان محتاج باشی، و کی از ما دور شدی تا آثار و نشانه‌ها ما را به تو نزدیک سازد؛ عَمِیَتْ عَیْنٌ لا تَراکَ عَلَیْها رَقیباً ؛ ⁽³⁾کور باد چشمی که تو را نمی‌بیند با آنکه همیشه تو مراقب و همنشین او هستی.

این فروغ ایمان عاشقانه و شاهدانه امام معصوم است؛ ایمانی که امام علیه السلام آن را در کربلا تفسیر نمود و عینیت بخشید. پس این فروغ فقط بر جان معصوم تجلی می‌کند که

از همه تعلقات و وابستگی‌ها منزه و مبراست و به مقام انقطاع کامل رسیده و فقط به رشته محبت او آویخته است.

علی علیه السلام در نیایش خود به ساحت خدای متعال عرضه می‌دارد:

ألّلهُمَّ إنّکَ آنَسُ الآنَسِینَ لِأوْلِیَائِکَ ...؛ ⁽¹⁾

نهج البلاغه، خطبه 227، ص 261.

این شکوه و جلال بندگی، عزت و کرامت آفرین است و به انسان خلعت آسمانی می‌پوشاند.

اقبال لاهوری در این باره سروده است:

زانکه ملت را حیات از عشق اوست برگ و ساز کاینات از عشق اوست

روح را جز عشق او آرام نیست عشق او روزی است کو را شام نیست

هر که عاشق شد جمال ذات را اوست سید جمله موجودات را

عاشقان خود را به یزدان می‌دهند عقل تأویلی به قربان می‌دهند⁽²⁾

عاشق خدا، جز او را نمی‌شناسد و همه تلخ‌کامی‌ها بر او گواراست. امام خمینی در وصف چنین عاشق عارفی می‌سراید:

غمی خواهم که غمخوارم تو باشی دلی خواهم دل آزارم تو باشی

جهان را یک جوی ارزش نباشد اگر یارم اگر یارم تو باشی

ببوسم چوبه‌ی دارم به شادی اگر در پای آن دارم تو باشی

شوم ای دوست پرچمدار هستی در آن روزی که سردارم تو باشی⁽¹⁾

دیوان اشعار امام خمینی «قدس سره»، صص 161 و 181.

این فرزانه حکیم در ابیاتی دیگر سروده است:

عشق نگار، سرّ سویدای جان ماست ما خاکسار کوی تو تا در توان ماست

با خلدیان بگو که شما و قصور خویش آرام ما به سایه سرو روان ماست

با مدعی بگو که تو و جنت النعیم دیدار یار حاصل سرّ نهان ماست⁽²⁾

فروغ بندگی شاهد عارف، فقط پیوستن به اوست، بهشت او خشنودی خدا و شادکامی او هر چه بیشتر بندگی کردن است، او غیر معشوق معبود نمی‌بیند و نمی‌شناسد.

به قول مولوی:

خالی از خود بود و پر از عشق دوست پس ز کوزه آن تراود کاندر اوست⁽³⁾

گوش من از گفتِ غیر او کراست او مرا از جان شیرین جان‌تر است⁽⁴⁾

علی علیه السلام تجلی صفات خدا

امام علی علیه السلام مظهر اسمای الهی است. آن حضرت مشرق تابانی است که آفتاب صفات جمال و جلال حق از آن می‌درخشند. آن امام همام مظهر حق و این نام از صفات فعلی خداوند است. در روایات فراوانی به این حقیقت اشاره گردیده است؛ از جمله سلمان، ابوذر و مقداد نقل می‌کنند از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدیم که می‌فرمود:

« إنَّ عَلیّاً مَعَ الحَقّ، والحقُّ مَعَه، یدور کَیفَمَا دارَ بِهِ ؛ ⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 38، ص 30.

این «معیت» تابش دعای رسول خدا صلی الله علیه و آله است. زیرا آن حضرت فرمود: « أللهُمَّ أدِر الحق معه حَیثُ دار ؛ ⁽²⁾خداوندا! حق را علی محور قرار ده، و حق را بر گرد او بچرخان تا دیگران حق را در مسیر او جست‌وجو کرده، آن را پیدا کنند».

در حدیثی دیگر ام سلمه از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که آن حضرت بارها فرمود:

« علی مع الحق و الحق مع علی، وَ لَنْ یفترقا حتی یردا علی الحوض یوم القیامه ؛ ⁽³⁾علی با حق و حق با علی است، هرگز از آن جدا نشود تا در قیامت و در کنار حوض بر من وارد گردند».

در روایتی دیگر رسول خدا صلی الله علیه و آله به آن حضرت فرمود:

« إنَّ الحَقَّ معک و الحقُّ عَلی لسانک و فی قلبک و بین عینیک، و الایمان مخالط لحمک و دمک کما خالط لحمی و دمی ».⁽⁴⁾

در واقع علی علیه السلام نشان فروزنده و مشعشع حق است، او مظهر حق مبین و بر صراط مستقیم است و بر منهج حق‌جویان، نورافشان است. هنگامی که ظلمت فتنه و تاریکی جهل همه جا را فرا گیرد، آن وجود مبارک، آفتاب هدایت و جدا کننده بین حق و باطل است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در روایتی دیگر فرمود:

« سیکون مِنْ بعدی فتنة، فإذا کان ذلک فَألزموا عَلیّ بن ابی‌طالب علیه السلام ،فإنَّه الفاروق بین الحق و الباطل ؛ ⁽⁵⁾پس از من فتنه‌هایی در جامعه رخ خواهد داد، در چنین موقعیتی همراه علی علیه السلام باشید و از او جدا نشوید زیرا او فاروق میان حق و باطل است».

همچنین رسول خدا صلی الله علیه و آله به عمار یاسر فرمود:

تَقتُلک الفِئَةُ الباغیه و أنتَ مع الحق و الحق معک یا عمار! ...؛ ⁽¹⁾

همان.

از این روایت روشن می‌گردد که همراهی با علی علیه السلام عمار را حق محور می‌سازد، نه آنکه خود عمار، معیار مستقلی در حق باشد.

در مظلومیت علی علیه السلام همین بس که خواستند در جنگ صفین، حقانیت حضرت را با کشته شدن عمار به دست سپاهیان معاویه ثابت کنند. وقتی عمار یاسر در میدان جنگ صفین به شهادت رسید، غوغای عجیبی در سپاه شامیان افتاد و آنان که در سایه شوم تبلیغات معاویه و عمرو بن عاص، در حقانیت علی علیه السلام گرفتار شک شده بودند، به اشتباه خود پی بردند و عده‌ای دست از جنگ کشیدند. به همین دلیل، عمرو بن عاص در ابتدا وجود عمار را در سپاه علی علیه السلام منکر شد و سپس کشته شدن او را رد کرد. اما چون شهادت عمار ثابت شد به توجیه و تأویل باطل روی آورد و گفت: «عمار را علی و یارانش کشتند که او را به همراه خود به صحنه کارزار آوردند».⁽²⁾

از موضوع حقانیت که بگذریم علی علیه السلام مظهر علم خدای متعال است. علم هم از اوصاف ذاتی خدای سبحان و هم از اوصاف فعلی اوست.

آن حضرت مظهر علم فعلی خدای علیم است؛ چنانکه آن حضرت در توصیف خویش می‌فرماید: « أنَا عِلْمُ الله ».⁽³⁾

از امام باقر علیه السلام پرسیدند: « لِمَ سُمِیَ علی علیه السلام امیرالمؤمنین ...؛ چرا آن جناب امیرالمؤمنین نامیده شد، در حالی که کسی بدین صفت قبل از او و بعد از او نامیده نمی‌شود؟ امام فرمود: چون سفره علم و احکام آسمانی دانش را فرا روی مردم نهاد و کسی جز او چنین نکرد».⁽⁴⁾

آن حضرت با برخورداری از صفای نفس و عنایت ویژه الهی به کرامتی نائل آمد که جانش مشهد ملکوت اعلی گشت. در واقع زلال علم را دست علیم حکیم در جان او نهاد و همه آفاق لاهوت و ملکوت برای او باز و روشن بود. مولای متقیان راه‌های آسمان را بهتر از راه‌های زمین می‌دانست و به عنایت الهی بر همه عوالم هستی مسلط بود. آن حضرت فراتر از زمان و مکان و حال و آینده بود و تمام حوادث بزرگ و کوچک نظام هستی، حتی پلک زدن انسان‌ها و افتادن برگی از درخت در معرض دید آن ولی خدا بود.

همه این حقایق، پرتو ولایت کلیه الهیه و در مقام برین الهی و پیش از آن است، که آن گوهر عرشی بر غبار عالم ماده و طبیعت آلوده گردد، ولی پس از تعلق به عالم ماده و طبیعت، آن علمِ فراخور این جهان تجلی می‌کند.

در واقع ممکن است که در این مرحله نخواهد چیزی را بداند و از سیطره علم کنونی او خارج باشد. البته فرق او در این مرتبۀ دانی دنیا با دیگران این است که آنان به خزانه بی‌پایان علم الهی راه ندارند، ولی صاحب ولایت کلیه که کلیددار و خازن آن گنجینه بی‌پایان است هر چه را که بخواهد می‌تواند بداند.⁽¹⁾

شمیم ولایت، ص 438.

بر همین اساس در روایات چنین آمده که: « إنَّ الإمَامَ إذَا شَاءَ أنْ یعْلَم علم ».⁽²⁾

در واقع، امام، آینه‌دار علم خداست و خدای علیم، به همه امور آگاه است:

(وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ)3 و (وَ اللّهُ یَعْلَمُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ) ؛ ⁽³⁾بنابراین آفتاب علم علی علیه السلام بر همه موجودات نظام هستی می‌تابد.

علم امام در سایه علم خداوند فراگیر است، چون متصل به علم بی‌پایان خداست و خدای خبیر، او را تعلیم می‌دهد. در این باره روایتی ذکر شده که: « إذَا أرَادَ الإمَامَ أنْ یعْلَمَ شَیْئاً أعْلَمَهُ الله ذَلِکَ ؛ ⁽⁴⁾اگر امام بخواهد چیزی را بداند خدا آن را به او می‌آموزد».

البته علم حضرت حق، ذاتی و استقلالی است و علم رسول و امام متصل، وابسته و پیوسته به علم خدای متعال است. به همین دلیل، چون هنگام عزیمت به تبوک، شتر رسول خدا صلی الله علیه و آله گم شد، و هیچ کس جای آن را نمی‌دانست فرصتی پیش آمد تا منافقان زخم زبان زنند. برخی از منافقان از ماجرا سوءاستفاده کرده، این نغمه شوم را پراکندند که جای شتر خود را نمی‌داند، ولی از اسرار ملکوت و اخبار آسمانی خبر می‌دهد. این خبر به رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید آن حضرت فرمود:

« وَ إنّی وَاللهِ مَا أعْلَمُ إلّا مَا عَلَّمَنِی اللهُ وَ قَدْ دلَّنی الله علیها ...؛ من چیزی جز آنچه خدا به من می‌آموزد نمی‌دانم، اکنون خدا مرا راهنمایی کرد که شتر من در فلان درّه است و زمام آن به درختی پیچیده و از رفتن باز مانده است بروید و آزادش کنید و آن را بیاورید».⁽¹⁾

السیرة النبویه، ابن هشام، ج 3-4، ص 523.

یکی پرسید از آن گم کرده فرزند که ای روشن روان پیر خردمند

ز مصرش بوی پیراهن شنیدی چرا در چاه کنعانش ندیدی؟

بگفت احوال ما برق جهان است دمی پیدا و دیگر دم نهان است

گهی بر طارم اعلی نشینم گهی تا پشت پای خود نبینم⁽²⁾

به هر روی، علی علیه السلام آن حقیقت عرشی است که طبق فرموده خود « ینَحَدِرُ عَنِّی السَّیْلُ ؛ ⁽³⁾آبشار علم و فضیلت از کوهسار وجودش جاری است» و امیری است که « لِأنَّهُ مِیْرةُ الْعِلْمِ ...». ⁽⁴⁾بر این اساس، همگان دانش و آگاهی و زاد و توشه آسمانی خویش را از آن وجود مبارک می‌گیرند.

البته همه پیشوایان معصوم ما بر چنین افق اعلایی از دانش الهی می‌درخشند. در واقع دانش آنان چنان سنگین و وزین است که پیامبران و فرشتگان و انسان‌های آزموده نیز نمی‌توانند آن را بر دوش کشند.

امام صادق علیه السلام در همین رابطه فرمود: «حدیث مخصوص ما را حتی پیامبران و فرشتگان الهی و انسان‌های امتحان داده، حمل نکنند». از امام هادی علیه السلام در تفسیر و تبیین این حدیث پرسیدند:

کَتَبْتُ إلی أبی الْحَسَنِ، صَاحِبِ الْعَسْکَر علیه السلام جُعلْتُ فِدَاکَ مَا مَعْنِی قَوْل الصَّادِقِ علیه السلام حَدِیثُنَا لا یتَحَمَّلَهُ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ وَ لا نَبیُّ ُمرسَلَ...؛ منظور جد شما از این جمله که فرشته مقرب و رسول مرسل، توان حمل حدیث ما را ندارند، چیست؟

امام هادی علیه السلام فرمود: منظور آن حضرت این است که ما مخزن علوم و گنج‌بران دانش خدا هستیم و دیگران مجرای آن. ما می‌توانیم آن علوم را در خود ذخیره کرده نگه داریم، ولی آنها چنین قدرتی ندارند و به افراد دیگر منتقل می‌کنند.⁽¹⁾

اصول کافی، ج 1، ص 401، ح 4.

این علوم و معارف، در حقیقت همان میراث رسول خداست؛ همان گونه که امام صادق علیه السلام فرمود:

« حدیثی حدیث أبی، و حدیث أبی حدیث جدی ...؛ حدیث من حدیث پدرم و حدیث پدرم، حدیث جدم، و حدیث جدم، حدیث امام حسین و او از برادرش امام حسن و او از پدرش امیرالمؤمنین و حدیث امیرالمؤمنین حدیث رسول خداست و حدیث رسول خدا چیزی جز کلام خدای سبحان نیست».⁽²⁾آن حضرت در حدیثی دیگر فرمود:

«... ولکنّها آثارٌ مِن رسول الله صلی الله علیه و آله أصل علم نتوارثها کابراً عن کابرٍ ...؛ بلکه آثاری از رسول خداست که ریشه‌ها و بنیان علم است و ما نسل به نسل آن را به ارث می‌بریم».⁽³⁾

به بیان دیگر، این آفتاب علم، از چشمه نور قرآن می‌تابید، چون آن پیشوایان معصوم، وارثان قرآن بودند؛ چنانکه فرمود: « وَرَّثَکُمْ کِتَابَهُ وَ خَصَّکُمْ بِکَرَائِمِ التَّنْزِیل »، ⁽⁴⁾حال آنکه دیگران از این چشمه، قدحی ننوشیدند.

امام صادق علیه السلام در همین رابطه خطاب به ابوحنیفه فرمود: « وَ ما ورثک الله مِن کتابه حرفاً ؛ ⁽¹⁾

همان، ج 2، ص 293.

علم لدنی

علی علیه السلام علوم خود را از چشمه فیاض (لَدُنْ حَکِیمٍ عَلِیمٍ)2 فرا گرفته است. آن حضرت بی‌واسطه به ساحت خدای علیم، بار یافت و از آنجا علم را فرا گرفت. در این میان، فرشتگان عالم، شاگردان آن حضرت‌اند، و وجود نورانی آن حضرت بر بام جهان مشرف و به جهانی راه یافته که بر طبیعت مسلط است. و آن را تدبیر و هدایت می‌کند.

چنین شخصیت والاگهری می‌فرماید:

« فَوَالَّذی نَفسِی بِیَدِهِ لا تَسْألُونِی عَنْ شَیءٍ فِما بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَ السّاعَةِ وَ لا عَنْ... إلا أنْبَأتُکُم ...؛ ⁽²⁾سوگند بدان کسی که جانم در دست اوست نمی‌پرسید از چیزی که میان شما تا روز قیامت است، و نه از گروهی که صد تن را به راه راست می‌خواند و صد تن را موجب ضلالت است، جز آنکه شما را از آن آگاه می‌کنم».

آن حضرت به کمیل فرمود:

« ها! إنّ ههُنَا لَعِلْماً جَمّاً [وَ أشار إلی صَدْرِه] لَوْ أصَبْتُ لَهُ حَمَلَةً ...؛ ⁽³⁾بدان که در اینجا (و به سینه خود اشاره نمود) دانشی است انباشته، اگر فراگیرانی برای آن می‌یافتم».

امام علی علیه السلام با حضور و شهود علم «لدنی» از گذشته و آینده خبر می‌داد و پاره‌ای از حوادث آینده را رونمایی می‌کرد. آن حضرت از شهادت خویش پیش از مرگ معاویه گفت و اینکه معاویه بر مسلمانان چیره می‌گردد:

همانا پس از من مردی بر شما چیره شود که گلویی گشاده دارد و شکمی فراخ و برون افتاده، بخورد آنچه یابد و بجوید آنچه نیابد، اگر توانید او را بکشید و نتوانیدش کشت. او شما را فرمان دهد تا مرا دشنام گویید و از من بیزاری جویید،

اما دشنام، مرا دشنام دهید که برای من زکات است و برای شما نجات، ولی از من بیزاری مجویید که من بر فطرت مسلمانی زادم و در هجرت و ایمان از همه پیش افتادم.⁽¹⁾

همان، خطبه 57، ص 47.

همچنین پیرامون آینده سیاه و پرخطر خوارج فرمود:

« أمَا إنَّکُمْ سَتَلْقَوْنَ بَعْدِی ذُلّاً شَامِلاً، وَ سَیْفاً قَاطِعا ً...؛ همانا که پس از من همگی شما خوارید و طعمه شمشیر برنده مردم ستمکار، که این رفتار را سنت شمارند - و شما را از میان بردارند».⁽²⁾

علی علیه السلام در مواردی پرتوی از این دانش را بر بعضی از یاران خویش می‌افکند تا جایی که برخی از آنان از سرنوشت خود و دیگران باخبر بودند. رشید، کمیل، میثم و حبیب بن مظاهر از جمله این افرادند. آنان از حواریون حضرت بودند و علم بلایا و منایا را آموخته بودند. کشی چنین می‌نگارد:

روزی حبیب، نزد گروهی از بنی اسد سوار بر اسب خود ایستاده بود. میثم تمار سوار بر اسب، او را ملاقات کرد و بسیار به هم نزدیک شدند تا آنجا که گردن‌های اسبشان به هم رسید. حبیب رو به میثم کرد و گفت: مردی بزرگ را می‌بینم که جلو سر او مو ندارد و به پاس محبت او به خاندان پیامبرش، او را به دار زنند و شکم او بر آن چوب پاره گردد. میثم نیز در جواب حبیب گفت: مردی را می‌بینم که دو گیسوی او آویخته، سرش را بر نی، در کوفه می‌چرخانند (منظورش شهادت حبیب در کربلا بود) این گفت‌وگو انجام شد و آن دو از هم جدا شدند. اهل مجلس با خود گفتند از این دو نفر دروغ‌گوتر نمی‌شناسیم، هنوز آن جمع پراکنده نشده بودند که رشید هجری، به آنان روی آورد و از میثم و حبیب پرس و جو کرد. اهل مجلس گفتند: آن دو از هم جدا شدند و آنچه از آن دو نفر شنیده بودند بیان کردند. رشید گفت: خداوند رحمت کند میثم را، او مطلبی را فراموش کرده و آن اینکه به کسی که سر حبیب را می‌آورد صد درهم پاداش می‌دهند.⁽³⁾

البته، اینها جرعه‌ای از دریای بی‌کران دانش علی علیه السلام و آل معصوم اوست. امام صادق علیه السلام فرمود: « نَحْنُ وَ اللهِ نَعْلَمُ مَا فِی السَّمَواتِ وَ مَا فِی الارْضِ ...؛ ⁽¹⁾

تفسیر عیاشی، ج 2، ص 266.

آنگاه این آیه را تلاوت فرمود: (وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً...) . ⁽²⁾خداوند در این آیه شریفه «شهید» را که تأویل آن ائمه هدی علیهم السلام است و علی علیه السلام را که شاهد بر آن ذوات مقدس است، همتای قرآن قرار داده؛ قرآنی که بیانگر همه اشیای عالم است.⁽³⁾

مولانا، در وصف مولای متقیان چنین می‌سراید:

ای رهنمای مؤمنان الله مولانا علی

ای سرّ پوش غیب دان الله مولانا علی

تو چشم و جان را می‌دهی کون و مکان را می‌دهی

چشم و عیان را می‌دهی الله مولانا علی

داننده راز همه، انجام و آغاز همه

ای قدر و اعزاز همه الله مولانا علی

هم حی و هم باقی تویی هم کوثر و ساقی تویی

قسام و رزاقی تویی الله مولانا علی

ما جمله سرگردان تو هم واله و حیران تو

گوینده برهان تو الله مولانا علی

وحش و طیور و انس و جان جمله به فرمانت روان

داری تو فضل بیکران الله مولانا علی

تو حاکم هفت اختری هم سالکان را رهبری

هم مؤمنان را غم خوری الله مولانا علی

احسان ز تو ارکان ز تو برهان ز تو ابدان ز تو

هم روح و هم ریحان ز تو الله مولانا علی

هم انبیا گویا ز تو هم اولیا دانا ز تو

هم عارفان شیدا ز تو الله مولانا علی

قیومی و هم اکرمی، سلطانی و هم اعظمی

بر جمله عالم عالمی الله مولانا علی⁽¹⁾

کلیات شمس تبریزی، ص 1189، ش 3213-3214.

علی علیه السلام تجلی گاه قدرت خدا

اگرچه قدرت از صفات ذاتی خداوند متعال است، ولی این صفت در بسیاری از صفات فعلی خدا چون رازقیت و خالقیت، پرتو افکنده و به همین اعتبار، مظاهر و تجلیاتی برای آن تعریف گردیده است، از این رو علی علیه السلام مظهر قدرت الهی است، همان گونه که خود آن حضرت فرمود: « أنَا یدُالله ». ⁽²⁾و می‌دانیم که دست، نماد قدرت خداست.

از طرفی شجاعت آن حضرت، غیرقابل توصیف است، زیرا در برابر دشمنان هرگز اظهار عجز و سستی نکرد و از هیچ حادثه خطرناکی نهراسید. آن حضرت فرمود:

وَ اللهِ لَوْ تَظاهَرَتِ العَرَبُ عَلَی قِتالِی لَمَا وَلَّیْتُ عَنها ...؛ به خدا سوگند، اگر عرب در جنگ با من پشت به پشت هم دهد روی از آنان برنتابم، و اگر فرصت دهد به پیکار همه بشتابم و خواهم کوشید تا زمین را از این شخص - از فطرت - برگشته، و کالبد - خرد - سرگشته، پاک سازم تا که ریگ از دانه جدا گردد.⁽³⁾

در جای دیگری نیز فرمود:

إنّی وَاللهِ، لَوْ لَقِیتُهُمْ واحِداً وَ هُمْ طِلاعُ الأرضِ کُلِّها ما بالَیْتُ وَ لا اسْتَوْحَشْتُ ...؛ به خدا اگر تنها آنان را می‌دیدم و آنان زمین را پر می‌کردند، نه باک داشتم و نه می‌هراسیدم که من بر گمراهی آنان و رستگاری خود نیک آگاهم و با یقین از جانب پروردگار همراه؛ و من آرزومند دیدار خدایم و با دانش نیک او را می‌یابم.⁽¹⁾

همان، نامه 62، ص 347.

البته شجاعت و قدرت آن حضرت، تبلوری از ایمان راسخ او به خداست. آن جناب قدرت بی‌نظیر و همانند خود را به ایمان به خدای متعال مدلل می‌نماید و در بیانی می‌فرماید:

« مَا قَلَقْتُ بَابَ خَیْبَر بِقُوَّةٍ جِسْمَانِیَّةٍ بَلْ بِقُوَّةٍ رَبَّانِیَّةٍ ؛ ⁽²⁾در قلعه خیبر را به قدرت جسمانی از جای نکندم، بلکه با قدرت الهی بود».

علی علیه السلام نه اینکه فقط شجاع بود، بلکه حقیقت شجاعت بود. به فرموده فاطمه علیها السلام او سید اولیای خداست و مرگ و لقای خداوند برای چنین مردانی آرزوست؛ همان گونه که خداوند می‌فرماید:

(... اگر می‌پندارید که شما به حقیقت دوستداران خدایید نه مردم دیگر، پس تمنای مرگ کنید).⁽³⁾

و نیز می‌فرماید:

(بگو ای پیغمبر [به قوم یهود] اگر خدا سرای آخرت را با آن همه نعمت جدای از سایر خلق به شما اختصاص داده شده، پس همیشه باید در آرزوی مرگ باشید).⁽⁴⁾

پس مرگ و زیارت خدا و قعود در (فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ) آرمان ولی و دوست خداست و علی علیه السلام هم که سرور اولیاء الله است از دیگران به خدا مشتاق‌تر است. در واقع، این باور و حقیقت، شجاعت‌آفرین است تا آنجا که آن حضرت فرمود:

« فَوَاللهِ مَا ابَالِی أدْخَلْتُ إلَی الْمَوْتِ أوْ خَرَجَ المَوْتُ إلیَّ ؛ ⁽⁵⁾به خدا سوگند! پروا ندارم که من به آستانه مرگ درآیم یا مرگ به سر وقت من آید».

در کلامی دیگر هم می‌فرماید:

« هَیْهاتَ بَعْد اللُّتَیّا وَ الَّتی، وَاللهِ لَابْنُ أبی‌طالبٍ آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفلِ بِثَدْی امِّهِ ؛ ⁽¹⁾

همان، خطبه 5، ص 13.

فرّخ آن روز که از این قفس آزاد شوم از غم دوری دلدار رهم، شاد شوم⁽²⁾

و به قول حافظ:

مرا در منزل جانان چه امن عیش چون هر دم

جرس فریاد می‌دارد که بربندید محملها⁽³⁾

به راستی، چه فلاح و کامیابی از این برتر که مرگ انسان شهد شهادت باشد. آن حضرت در این باره هم فرمود:

إنَّ أکْرَمَ المَوْتِ القَتْلُ وَالَّذِی نَفْسُ ابنُ أبی‌طَالِبِ بِیَدِهِ لَألْف ضَرْبةٍ بِالسَّیفِ أهْونُ عَلیَّ مِنْ مِیْتةِ عَلَی الفِراش ؛ ⁽⁴⁾گرامی‌ترین مرگ، کشته شدن در راه خداست، سوگند به کسی که جان پسر ابوطالب در ید قدرت اوست هزار ضربه شمشیر در راه خدا برایم آسان‌تر از مرگ در فراش و بستر است.

گمنام زیست هر که ز مرگ احتراز کرد

جاوید ماند آنکه ز مردن حذر نداشت⁽⁵⁾

بنابراین، مرگ در نگاه علی علیه السلام، تجلی در ملکوت، و زیارت دوست، و رسیدن جان به جانان است و این معرفت و نگاه شهودی، مولای ما را بر ستیغ شجاعت، فروزنده و نمایان ساخت. به قول فیض، این طنین سخن عارفانه علی علیه السلام است:

دلم گرفت از این خاکدان پر وحشت ره بهشت کدام است و منزل راحت

بلاست صحبت بیگانه و دیار غریب کجاست منزل مألوف و یار بی‌کلفت

مگر سروش رحیلی به گوش جان آید دل گرفته گشاید ز کربت غربت⁽¹⁾

دیوان فیض کاشانی، صص 45-46.

علی علیه السلام مظهر جود و بخشش خدا

تمامی نعمت‌ها، از آن خدای متعال و خدای سبحان است. خداوند می‌فرماید:

(وَ ما بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللّهِ) ؛ ⁽²⁾(هر نعمتی که دارید همه از خداست).

بر این اساس انسان کامل، مظهر این صفت فعلی خدا می‌گردد و علی علیه السلام مصداق کامل و بارز آن است.

روایات بسیاری این حقیقت را تبیین و مدلل می‌فرمایند و ذوات مقدس ائمه معصومین علیهم السلام را برخوردار از این موهبت الهی می‌دانند. در زیارت جامعه چنین آمده:

بِکُمْ فَتَحَ اللهُ وَ بِکُمْ یخْتِمُ، وَ بِکُمْ ینزَّلُ الغَیْثَ ...؛ و خدا به واسطه شما آفرینش را آغاز کرد و فرجام آفرینش نیز به شما خواهد بود. خدا به واسطه شما باران رحمتش را نازل فرمود و به شما آسمان را به پا داشت تا بر زمین جز به امرش فرود نیاید؛ و به شما غم و اندوه و رنج‌ها از دل‌ها زدوده گردد و اسرار فرود آمده به پیغمبران و فرشتگان نزد شماست.

روشن و بدیهی است که تمام فیض وجود و نعمت، اصالتاً از پرتو جود خدای متعال است؛ حقیقتی که آیات قرآن نیز آن را گزارش می‌کنند:

(إِنَّ اللّهَ یُمْسِکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا...) ؛⁽³⁾

(خداوند آسمان‌ها و زمین را از اینکه نابود شود نگاه می‌دارد).

همچنین می‌فرماید:

(وَ هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ الْغَیْثَ...) ؛ ⁽⁴⁾(و اوست خدایی که باران را پس از ناامیدی خلق می‌فرستد و رحمت و نعمت خود را فراوان می‌گرداند و اوست خداوند محبوب و ستوده).

و نیز می‌فرماید:

(... قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ لَکُمْ مِنَ اللّهِ شَیْئاً إِنْ أَرادَ بِکُمْ ضَرًّا أَوْ أَرادَ بِکُمْ نَفْعاً) ؛⁽¹⁾

سوره فتح، آیه 11.

(به همگان بگو که اگر خدا بخواهد به شما زیانی یا سودی برساند چه کسی در برابر او برای شما اختیاری دارد).

در ادعیه و نیایش‌های مأثور ائمه هدی علیهم السلام نیز این اوصاف فقط برای خدای سبحان است، ولی چه اشکالی دارد که همان گونه که صفات خدا، مشارق تجلیات نعمت‌هاست، این وجود و ذوات مقدس نیز که مظاهر، صفات خدا هستند آفاق فروغ نعمت‌های الهی نیز باشند. مگر فرشتگان، اموری را از عالم، مدیریت نمی‌کنند و آنان مدبرات امر و مجری فرمان خدا بر خلایق نمی‌باشند،⁽²⁾در حالی که این تدبیر امور به فرمان خدای متعال است.

بر همین اساس، علی علیه السلام و سایر ذوات مقدس ائمه معصومین علیهم السلام که مظاهر انسان کامل و مسجود فرشتگان خدایند، می‌توانند مدبر امور الهی باشند. سبب نزول باران و برطرف شدن بلاها و قدرت و کمال الهی آنان، سبب نزول رحمت و برکات الهی است. در واقع، همه این نعمت‌های بزرگ از جانب خداست که به این ذوات الهی موهبت گردیده است. پس از این منظر، گل‌واژه‌های آسمانی زیارت جامعه می‌درخشند و این نگاه، انسان را از فرهنگ غلو پیراسته و به فرهنگ توحید ناب آراسته می‌سازد.

قرآن کریم این حقیقت را تبیین می‌کند و رسول خدا صلی الله علیه و آله را مظهر اغنای خدای سبحان معرفی می‌کند: (... أَغْناهُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ) . ⁽³⁾بنابراین رسول خدا صلی الله علیه و آله طبق افاضه خاص خداوند، وسیله کامروا شدن مردم است.⁽⁴⁾

به هر روی، اگر چه خدای سبحان بر همه امور محیط است؛ ولی همگان این استعداد را ندارند که مستقیماً از ذات ربوبی کسب فیض کنند و از این منظر است که ذوات مقدس معصومین علیهم السلام واسطه فیض و نزول رحمت خدایند. معارف و گل‌واژه‌های آسمانی زیارات، همچون زیارت جامعه، برای اهل معرفت و بصیرت، مفتاح غیب و تفسیر و ترجمانی از این

وساطت بین آفریدگار و آفرینش‌اند، البته مستوران در حجاب غفلت و تعصّب از دو سویه افراط و تفریط در خطرند. از این میان بعضی به دوزخ غلو و گروهی در جهنم تقصیر و کوتاهی در شأن آل الله، سقوط می‌کنند و چراگاه شیطان و وسوسه و ریب می‌گردند. بنابراین، نور الهی تنها بر جان کسانی تجلی خواهد کرد که جایگاه حقیقی این امامان بزرگوار را شناخته باشند:

منم ای گوهر گمگشته از این گمراهان گم شدن خواهم در کوی تو پیدا گشتن

جلوه‌ای کن که سخن با تو کنم چون موسی سینه‌ام سوخته در حسرت سینا گشتن⁽¹⁾

دیوان شهریار، صص 628 و 100.

این حقایق، از زلال آیات و روایات معتبر جاری است و عارفی که دارای قلبی طاهر و روشن است، از آن سرچشمه می‌نوشد و گنجینه‌های معارف الهی به روی او گشوده می‌گردد.

امام سجاد علیه السلام می‌فرماید: « آیات القرآن خزائن العلم، فکُلّما فتحت خزانه فینبغی لک أنْ تنظر فیها ».⁽²⁾

بر این اساس اگر کلید فهم مطالب به جهت صحیح چرخانده شود، با هر آیه‌ای در مخزنی از مخازن معارف الهی گشوده می‌شود و معارفی چون مظهریت و توسل در پرتو تفسیر صحیح قرآن و با داشتن دلی پاک، کاملاً روشن و دست یافتنی است.⁽³⁾

علی علیه السلام مظهر هدایت الهی

در پرتو آیه (... إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ)4 روایات بسیاری از ابن عباس، ابوبرزه، ابوهریره، مجاهد و دیگران روایت گردیده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

« أنَا المُنْذِرُ وَ عَلیّ الهَادِی من بعدی، و ضرب بیده إلی صدر علی فقال: أنتَ الهادی بعدی یا علی بک یهتدی المهتدون ؛ ⁽⁴⁾من بیم‌دهنده‌ام و علی هدایتگر است بعد

از من و بر سینه علی علیه السلام زد و فرمود: یا علی تو راهنما و هدایتگر بعد از من هستی به وجود تو هدایت می‌شوند هدایت‌جویان».

آن حضرت خود نیز فرمودند: «... وَ أنَا الْهَادِی إلی مَا جَاءَ به ؛ ⁽¹⁾

همان، ص 463، ح 413.

روایات بسیاری در آراستگی علی علیه السلام به این صفت الهی، از رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شده است؛ از جمله:

البته سایر ائمه هدی علیهم السلام نیز هادیان الهی این امتند.⁽⁶⁾

علی علیه السلام هادی و همتای قرآن کریم است. یکی از خصوصیات قرآن این است:

(قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبِینٌ)7

براساس این آیه، قرآن نور و کتاب آشکار است و هرگز بر آن غبار ظلمت و تاریکی نیست. قرآن کریم حقیقتاً نور است و نور در ذات خود روشن، و روشنگر دیگران است. از طرفی چون علی علیه السلام همسان قرآن است، پس آفتاب هدایت نیز خواهد بود و مزین به ملکه عصمت است.

عصمت، ملکه‌ای علمی و عملی است که انسان را از جهل، خطا، سهو، نسیان و مغالطه در اندیشه و تفکر نگه می‌دارد. بنابراین معصوم، هم در عرصه علم از فهم ناصحیح مصون است و هم در عرصه عمل از کار ناروا محفوظ. عصمت، شهود خاصی است که انسان را از گناه باز می‌دارد، ولی اصل شهود، متعلق به عقل نظری است؛ چنان که پارسایی و پرهیز از گناه به عقل عملی باز می‌گردد.

منشأ عصمت عقل عملی، همان عقل نظری است، ولی عصمت علمی متوقف بر عصمت عملی نمی‌باشد. پس هر کس در مقام عمل، معصوم باشد در مقام علم نیز معصوم است، و اگر کسی حلال و حرام و پاک و ناپاک و زشت و زیبا را نداند در مقام عمل نیز معصوم نیست.

امیرالمؤمنین علیه السلام چون راهنما و هادی است باید ایمن از خطا و اشتباه باشد؛ یعنی هم صحیح بفهمد و هم به فهمیده‌ها درست عمل کند. از این رو در حرم امن فهم او، جهل قصوری، تقصیر و سهو و خطای در تطبیق راه پیدا نمی‌کند؛ همان طور که در حرم امن عملی آن حضرت خطا، عصیان و نسیان راه ندارد. آن حضرت، میزان هدایت است و با این میزان، ضلالت از هدایت و ایمان از کفر مشخص می‌شود. او حجت خداست و سیره و سخن او حجت و برهان الهی است. در زیارت آن حضرت، ساحت مقدسش چنین تجلیل می‌گردد:

« السَّلَامُ عَلَی أَبِی الْأَئِمَّةِ... وَ مِیزَانِ الْأَعْمَالِ وَ سَیْفِ ذِی الْجَلَالِ، السَّلَامُ عَلَی صَالِحِ الْمُؤْمِنِینَ وَ وَارِثِ عِلْمِ النَّبِیِّینَ، الْحَاکِمِ فِی یَوْمِ الدِّینِ ».⁽¹⁾

مفاتیح الجنان، ص 550.

علی علیه السلام مظهر حلم خدا

حلیم از اوصاف فعلی خداوند متعال است. در مواضعی از قرآن کریم خدای سبحان به این وصف توصیف گردیده است؛ از جمله:

سوره نساء، آیه 12.

2) (2) سوره تغابن، آیه 17.

3) (3) سوره فاطر، آیه 41.

4) (4) موسوعة امام علی بن ابی‌طالب علیه السلام، ج 9، ص 150.

5) (5) همان.

6) (6) بحارالانوار، ج 1، ص 117.

7) (7) مفاتیح الجنان، زیارت جامعه.

کسی که از قوای معتدل انسانی برخوردار است، همراه صبر، تحمل و پرهیز از اقدامات عجولانه، انسانی وقت شناس است و در زمان لازم، اقدام مناسب را انجام می‌دهد.

آن حضرت در تحلیل و تشریح اوضاع سیاسی زمان خود و افشای بازی سیاسی‌کاران می‌فرماید:

چون از آشنایی مردم با اسلام زمان چندانی نگذشته بود، نه خاندان ما را می‌شناختند و نه مزایا و ملاک‌های برتری دینی را می‌دانستند. در این جوّ فتنه و غبارآلود، سقیفه‌ای بی‌پایه، سایه شوم گستراند و در زیر آن سایه، حق مسلّم من که محور سنگ آسیای خلافت بودم غصب شد. حجت و دلیل آوردم، با قهر و مهر، اتمام حجت کردم، ولی چون بسیاری از افراد به حقیقت امر پی نبردند، اقدامات من مؤثر واقع نشد. به طور طبیعی باید برای احقاق حق خود دست به قبضه شمشیر می‌بردم و اقدام نظامی می‌کردم، لیکن اقدام نظامی را مصلحت ندانستم، چون غیر از اهل بیت من و عده کمی از اصحاب و یارانم کسی یاری‌ام نمی‌کرد و اگر قیام می‌کردم اینها نیز کشته می‌شدند و خونشان بی‌ثمر می‌ماند؛ فَنَظَرتُ فَإذا لَیسَ لِی مُعِینٌ إلا أهلُ بَیْتِی، فَضَنَنْتُ بِهِمْ عَنِ المَوْتِ، وَ أغْضَیْتُ عَلَی القَذَی، وَ شَرِبْتُ عَلَی الشَّجی، وَ صَبرْتُ عَلَی أخْذِ الکَظِمَ، وَ عَلَی أمَرَّ مِنْ طَعْمِ الْعَلْقَمِ ؛ ⁽¹⁾

نهج البلاغه، خطبه 26، ص 26.

از سوی دیگر، آن حضرت به هنگام لازم، در میادین جنگ حضوری شجاعانه داشت و لذا چون به حکومت رسید و زمینه جنگ با جبهه باطل فرا رسید، دیگر نه در مقابل ناکثان و پیمان شکنان صبر کرد و نه در مقابل قاسطان و طغیان‌گران شکیبایی نمود ونه در مقابل از دین خارج شدگان حلم ورزید، بلکه در مقابل هر گروه جبهه دفاعی مناسب گشود.⁽²⁾

علی علیه السلام مظهر رحمت خدا

آن حضرت همای رحمت خداست، چون تجلی کامل اسمای حسنای الهی است. پس همانطور که خداوند متعال (ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ)1 می‌باشد، چشمه‌های رحمت الهی از کوهسار وجود امام علی علیه السلام جاری، و آفتاب مهربانی از آن حضرت و سایر ذوات مقدس امامان معصوم علیهم السلام ساطع بود. در حقیقت درس رحمت، عطوفت و مهربانی بی‌منت را باید از مکتب آنان فرا گرفت. آنان به هر کسی احسان می‌کردند، هرگز انتظار تقدیر و تشکر نداشتند، زیرا «حباً لله» اکرام و اطعام می‌نمودند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله که بار سنگین رسالت را بر دوش گرفته بود و به انجام می‌رساند، هیچ پاداشی جز دوستی و محبت نسبت به «قربا» از مردم درخواست نمی‌کرد. در واقع مودت اهل بیت علیهم السلام هم فروغی از آفتاب «رحمة للعالمین» بود که در سیمای ذوات مقدس معصومین علیهم السلام مردم را نورباران می‌ساخت؛ همان‌ها که در هنگام احسان و اطعام می‌فرمودند: (إِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّهِ لا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزاءً وَ لا شُکُوراً) .⁽¹⁾

معصومین علیهم السلام تنها از خدا اجر و مزد طلب می‌کنند:

(... إِنْ أَجْرِیَ إِلاّ عَلَی اللّهِ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ) ؛⁽²⁾

(پاداش من فقط بر خداست و او شاهد بر همه چیزهاست).

آنانی که در عشق و دوستی خداوند فانی‌اند به درگاه پروردگار عرضه می‌دارند: خدایا! اگر جهنم فروزان و عذاب سوزان آن را تحمل کنیم، فراق تو، و همنشینی با دشمنان تو را چگونه تحمل کنیم؟

تجلی‌گاه رحمت واسعه و ساطعۀ پیشوایان هدایت از دو افق قابل بررسی است:

الف: نخست، رحمت عاطفی که دیگران نیز کم و بیش از آن برخوردارند، و علی علیه السلام همواره بر ستیغ این قله رفیع قرار دارد و نورافشانی می‌کند.

آن حضرت حتی نسبت به قاتل خود، ابن ملجم، مهربانی ورزید و به امام حسن علیه السلام فرمود:

فرزندم! با اسیر خود مدارا کن و به او رحم نما و در حقش احسان کن و با او مهربان باش... آری، ای پسرم! ما خاندانی هستیم که در مقابل جسارت دیگران کرم می‌نماییم و رحمت و مهربانی خصلت ماست. ای پسرم! به حقی که بر تو دارم، از آنچه می‌خوری به او غذا بده و از آنچه می‌نوشی او را سیراب کن. پای او را مبند و دستش را زنجیر مکن...⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 42، ص 287.

ب: افق دوم رحمت، عقلی است که برتر و بالاتر از قسم نخست است و از دسترس دیگران به دور است. حیات انسانی، منطقی و عقلانی بشر، مرهون آن است و این رحمت، بازتابش وحی است که در سیمای معصوم، چون ابر باران‌ریز، برکات و رحمت‌ها را بر مردم می‌افشاند.

در حقیقت رسالت، آفتاب این مهر است، چرا که رسول خدا صلی الله علیه و آله این بار سنگین را برای کامروا شدن انسان بر دوش کشید و همه رنج‌ها و سختی‌ها را در راه رستگاری مردم به جان پذیرا شد. از طرف دیگر، امامت نیز بازتابش آفتاب رحمت واسعه معقول و عقلانی است و ریزش برکات، و آبشار رحمت از قله رفیع امامت، بر انسانیت مستدام و مستمر است و قوام آفرینش و واسطه فیض مقدس، وجود آن ذوات مقدس علیهم السلام می‌باشند.⁽²⁾

گستره فراگیر رحمت

رحمت ویژه علی علیه السلام و ذوات مقدس معصومین علیهم السلام همانند رحمت الهی فراگیر است و چون سیل خروشان، تشنگان را سیراب، و چون آفتاب، پرتوافشانی می‌کند؛ هر چند بهره‌مندی از آن مخصوص کسانی است که در مسیر و در پرتو آن قرار می‌گیرند. بدیهی است کسی که از دریا فرار کند و از نور به سوی سایه رود، هرگز کامش سیراب و وجودش نورباران نخواهد شد. چنین کسی چون ظرف در بسته‌ای است که سال‌ها در میان امواج

سهمگین و خروشان اقیانوس‌ها غوطه می‌خورد، ولی نمی از یم دریا در آن نفوذ نمی‌کند. پس انسان باید خود را در پرتو آفتاب محبت آنان قرار دهد.

خداوند متعال به داوود علیه السلام وحی کرد: «ای داوود، همان گونه که خورشید بر کسی می‌تابد که خود را در پرتو آن قرار دهد، رحمت من نیز بر کسی نازل می‌گردد که خود را در برابر آن قرار دهد».⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 14، ص 34.

به هر روی، انسان باید خود را در پرتو عطوفت امیرالمؤمنین و ذوات مقدس ائمه هدی علیهم السلام قرار دهد تا مشمول لطف و رحمت آن ذوات قرار گیرد، وگرنه با آنکه آن ذوات مقدس، ناظر بر اعمال امتند، ولی نسبت به بعضی نگاه باکرامت نخواهند داشت؛ همان گونه که خدای سبحان به بعضی نظر نمی‌کند و با آنان سخن نمی‌گوید:

(... وَ لا یُکَلِّمُهُمُ اللّهُ وَ لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ) .⁽²⁾

تجلی رحمت علی علیه السلام در قیامت

ظهور رحمت علی علیه السلام و آل معصومش علیهم السلام در قیامت همان شفاعت است. فروغ شفاعت آن جناب بر عاصیان می‌تابد و آنان را مشمول رحمت و بخشش الهی قرار می‌دهد. رحمت الهی که همان رحمانیت در دنیاست، فراگیر است و دوست و دشمن و مؤمن و غیرمؤمن را شامل می‌گردد، ولی در قیامت ویژه مؤمنان است. از طرفی شفاعت امیرمؤمنان علیه السلام نیز که مظهر رحمت الهی است فقط شامل کسانی خواهد شد که مؤمن از دنیا رفته باشند؛ هر چند پرتو رحمتش در دنیا بر قاتلش نیز می‌تابید و عموم را در بر می‌گرفت.

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

« إنّی لأشفع یوم القیامه فَاُشفّع وَ یشفع علیّ فیشفّع و یشفع اهل بیتی فیشفعون ؛ ⁽³⁾روز قیامت من شفاعت می‌کنم، پس پذیرفته می‌شود، علی شفاعت می‌کند و پذیرفته می‌شود و اهل بیت من شفاعت می‌کنند، پس پذیرفته می‌شود».

علی علیه السلام بر ستیغ کرامت

مُکْرم، از اسمای فعلی خداوند است و علی علیه السلام و فرزندان معصومش مظاهر کامل خداوند (غَنِیٌّ کَرِیمٌ)1 اند. در زیارت جامعه که مشرق تابانی از تجلیات الهی است که ذوات مقدس امامان معصوم ما به آن آراسته‌اند چنین می‌خوانیم:

« وَ عِبادِهِ المُکْرِمینَ، الَّذین لا یسْبِقُونَهُ بِالقولِ وَ هُمْ بِأمرِهِ یعْلَمُون ؛ ⁽¹⁾بندگان گرامی و مقرب الهی که هرگز بر حکم او سبقت نگرفته و کاملاً مطابق فرمانش عمل می‌کنند».

کرامت از عبودیت و بندگی خدا تجلی می‌کند. پس هر چه انسان به عبودیت محض نزدیک شود، به عزت و کرامت الهی نزدیک‌تر گشته و از حقارت و خواری پیراسته می‌گردد.

در قرآن مقابله مستقیمی میان حقارت و کرامت بیان گردیده است:

(وَ مَنْ یُهِنِ اللّهُ فَما لَهُ مِنْ مُکْرِمٍ) .⁽²⁾

نقل است که علامه طباطبایی رحمه الله می‌فرمودند:

کرامت معادل دقیق فارسی ندارد. برای بیان محتوای آن، باید چند مفهوم به هم ضمیمه شوند تا انسان معنای آن را درک کند؛ مثلاً اگر انسان به مقام عبودیت محض برسد و حاضر نباشد که جز برای خدا کرنش کرده و سر بر زمین بساید، و از خواری و ذلت به طور کامل پاک و منزه گردد، می‌توان گفت که به مقام کرامت رسیده است.⁽³⁾

در قرآن چهره‌ها و جلوه‌هایی به این صفت الهی آراسته گردیده‌اند؛ از جمله:

(رَسُولٌ کَرِیمٌ) ، ⁽⁴⁾(لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ) ، ⁽⁵⁾(کِتابٌ کَرِیمٌ) ، ⁽⁶⁾(مَلَکٌ کَرِیمٌ) ، ⁽⁷⁾(قَوْلاً کَرِیماً)9 .

نکته مهم اینکه چشمه جوشان کرامت از بیوت عترت جاری است؛ به گونه‌ای که تمام خیرات و برکات در نظام هستی، از فیض وجود آن ذوات مقدس افاضه می‌گردد و آنان واسطه‌های فیض حضرت حق‌اند.

آنان اصل و فرع، و اول و آخر خیر و برکت‌اند تا آنجا که در زیارت جامعه در مکانت آن بزرگواران چنین آمده: « إنْ ذُکِرَ الْخَیْرُ کُنْتُمْ أولَهُ وَ أصْلَه و فَرعَهُ وَ معدِنَهُ وَ مَأواهُ و مُنتهاه ».⁽¹⁾

زیارت جامعه، ص 830.

البته فرشتگان نیز به تاج کرامت آراسته‌اند: (بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ) ، ⁽²⁾گرچه درس کرامت را از ذوات «ائمه هدی علیهم السلام» آموخته‌اند. امیرالمؤمنین علیه السلام در این باره می‌فرماید:

إنّا آل محمد، کُنّا أنواراً حَوْلَ العَرْش، فَأمَرَنا اللهُ بِالتَّسْبِیح فسبّحنا، فَسَبّحَتْ المَلائکة بتَسبِیحَنا، ثُمَّ أهبطنا إلی الأرضِ فَأمَرنَا اللهُ بِالتَّسبِیح فَسَبَّحنا فسبحَت أهلُ الارض ؛ ⁽³⁾همانا ما خاندان محمد صلی الله علیه و آله نورهایی بودیم در اطراف عرش الهی، پس خداوند ما را به تسبیح، فرمان داد، پس ما خدا را تسبیح گفتیم، و فرشتگان به تسبیح ما خدا را تسبیح گفتند. سپس خداوند ما را به زمین فرود آورد و مأمور به تسبیح کرد، پس ما او را تسبیح گفتیم، و اهل زمین به تسبیح ما خدا را تسبیح گفتند.

به هر روی فرشتگان شاگردان مدرسه معرفت «آل الله» هستند و نیز پیامبران شاگرد آنان بوده‌اند.⁽⁴⁾

بدین ترتیب مجموعه عالم امکان بر سر سفره کرامت امیر مؤمنان و سایر ائمه علیهم السلام میهمانند.⁽⁵⁾

علی علیه السلام مظهر سلام الهی

سلام از اسمای حسنای الهی است که از مشرق صفات افعالی خدای متعال می‌تابد و او مبدأ و آغاز هرگونه سلام و سلامتی است.

قرآن کریم می‌فرماید: (هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ...)1

از طرفی در نیایش آن ذات مقدس چنین زمزمه می‌شود: « أللّهُمَّ أنتَ السلام و مِنکَ السلام، و لک السلام و إلیکَ یعُودُ السلام ».⁽¹⁾

علی علیه السلام و ذریه معصومش علیهم السلام مظهر کامل و بارز سلام خدایند. توضیح اینکه رسول خدا صلی الله علیه و آله در سفر معراج، صفوفی از فرشتگان و پیامبران را زیارت کرد و به آنان سلام کرد. خداوند متعال در پاسخ سلام رسول خود فرمود: « أَنَّ السَّلَامَ وَ التَّحِیَّةَ وَ الرَّحْمَةَ وَ الْبَرَکَاتِ أَنْتَ وَ ذُرِّیَّتُکَ ؛ ⁽²⁾تو و ذرّیه تو سلام، تحیت، رحمت و برکات هستید».

همچنین آن حضرت جلوه اعظم «بِرّ» خداست و آبشار فیض و نیکوکاری از ملکوت وجودش جاری است. قرآن کریم نیز به این نام مبارک اشاره کرده است: (إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِیمُ) .⁽³⁾

در واقع مظهر کامل «برّ» علی علیه السلام و سایر امامان معصوم علیهم السلام می‌باشند. آنان ریشه و اساس نیکوکاری‌اند و در زیارتشان با عنوان « وَ عناصر الابرار » ⁽⁴⁾ستوده و تجلیل می‌گردند.

جایگاه اهل بیت در کلام مولای متقیان

در تبیین و توصیف این ذوات معصوم علیهم السلام از زبان علی علیه السلام - که لسان خدا و قرآن ناطق است - می‌توان به این موارد اشاره کرد:

لا یقاسُ بِآلِ مُحمّدٍ صلی الله علیه و آله مِنْ هَذِهِ الاُمَّةِ أحَدٌ وَ لا یسَوّی بِهِمْ مَنْ جَرَتْ نِعْمَتُهُمْ عَلَیْهِ أبَداً ...؛ از این امت کسی را با خاندان رسالت همپایه نتوان پنداشت، و هرگز نمی‌توان پرورده نعمت ایشان را در رتبت آنان داشت، چرا که آل محمد پایه دین و ستون یقین‌اند، هر که از حد در گذرد به آنان باز گردد و آن که وامانده بدیشان پیوندد. حق ولایت، خاص ایشان است و میراث پیامبر صلی الله علیه و آله مخصوص ایشان. اکنون، حق به خداوند (صاحب) آن رسید و رخت بدانجا که بایسته اوست کشید.⁽¹⁾

همان.

بر این اساس، هیچ کس هم‌تراز و هم افق آل پیامبر صلی الله علیه و آله نیست. آنان قدسیانی عرشی‌اند که برای هدایت مردم آمدند و آنان که ایشان را چون دیگران پنداشتند، تخم کین و فساد در سرزمین اسلام کاشتند. گویا مولوی در همین رابطه سروده است:

گفته اینک ما بشر ایشان بشر ما و ایشان بسته خوابیم و خور

جمله عالم زین سبب گمراه شد کم کسی ز ابدال حق آگاه شد

اشقیاء را دیده بینا نبود نیک و بد در دیده‌شان یکسان نمود

همسری با انبیا برداشتند اولیاء را همچو خود پنداشتند

این ندانستند ایشان از عمی هست فرقی در میان بی‌منتها⁽²⁾

أیْنَ الَّذینَ زَعَمُوا أنّهُمُ الرّاسِخُونَ فِی العِلمِ دُونَنَا، کَذِباً وَ بَغْیاً عَلَیْنا أنْ رَفَعَنَا اللهُ وَ وَضَعَهُمْ ...؛ ⁽³⁾کجایند کسانی که پنداشتند آنان - نه ما - دانایان علمِ قرآن‌اند؟ [آن هم] به دروغ و ستمی که بر ما می‌رانند. خدا ما را بالا برده و آنان را فرو گذاشته، به ما عطا کرده و آنان را محروم داشته، ما را در - حوزه عنایت خود - در آورد، و آنان را از آن برون کرد. راه هدایت را با راهنمایی ما پویند. و

روشنی دل‌های کور را از ما جویند. همانا امامان از قریش‌اند که درخت آن را در خاندان هاشم کشته‌اند. دیگران در خور آن نیستند و طغرای امامت را جز به نام - هاشمیان - ننوشته‌اند.

در ادامه نیز فرمود: « فِیهِمْ کَرائُمُ القُرآنِ، وَ هُمْ کُنُوزُ الرَّحمن ...؛ ⁽¹⁾

همان، خطبه 154، ص 152.

در خانه حقایق ار آیی ز در درآی

و آن در درِ مدینه علم است و مرتضی است⁽²⁾

به قول عمان سامانی:

بکوب حلقه طاعت در مدینه علم کَننده در خیبر به بازوان یلی

چو در گشوده شد آنگه به شهر یابی راه بلی بری به نبی راه با ولای علی⁽³⁾

دین را چنانکه باید دانستند و فرا گرفتند و به کار بستند، نه که تنها آن را شنفتند و به دیگران گفتند، که راویان دانش بسیارند، لیکن پاسداران آن اندک به شمار.

در واقع این چراغ دانش آنان است که از چشمه علم خدا نورافشان می‌شود و شهپر اوج و عروج آنان است.

به قول مولوی:

علم‌های اهل دل حمالشان علم‌های اهل تن احمال‌شان

گفت ایزد «یحمل أسفارَهُ» بار باشد علم، کان نبود ز هو

هین مکش بهر هوا آن بار علم تا شوی راکب تو بر رهوار علم

هین بکش بهر خدا این بارِ علم تا ببینی در درون انبار علم

از هواها کی رهی بی جام هو ای ز هو قانع شده با نام هو

خویش را صافی کن از اوصاف خویش تا ببینی ذات پاک صاف خویش

بینی اندر دل علوم انبیا بی کتاب و بی معید و اوستا⁽¹⁾

مثنوی معنوی، دفتر اول، ابیات 3445-3455.

هر که وارست از جهان در این جهان یافت بی شک او حیات جاودان

این بود از موت آزادی پسر هین بمیر و زندگانی را نگر

زین ممات ادریس بر افلاک شد همنشین خور، مسیح پاک شد

زین ممات آتش چمن شد بر خلیل موسی عمران گذشت از رود نیل⁽¹⁾

مثنوی طاقدیس، ص 312.

و فیض چنین زمزمه می‌کند:

گفت خدا که اولیاء، روی من و ره من اند

هر چه بخواهی از خدا، از در اولیاء طلب

سرور اولیاء نبی است، و ز پس مصطفی علی است

خدمت مصطفی کن و همت مرتضی طلب

پیروی رسول حق دوستی حق آورد

پیروی رسول کن دوستی خدا طلب⁽³⁾

و نیز همو سروده:

ولای آل پیغمبر بود معراج روح من

به جز این آسمان‌ها آسمانی کرده‌ام پیدا

به حبل الله مهر اهل بیت است اعتصام من

برای نظم ایمان ریسمانی کرده‌ام پیدا

سخن‌های امیرالمؤمنین دل می‌برد از من

ز اسرار حقایق دلستانی کرده‌ام پیدا

کلامش بوی حق بخشد مشام اهل معنا را

ز گلزار الهی بوستانی کرده‌ام پیدا

قدم در مهر او خم شد عصای مهر محکم شد

برای دشمنش تیر و کمانی کرده‌ام پیدا⁽¹⁾

همان، صص 12 و 417.

« فَإنّا صَنائِعُ رَبِّنا و النّاسُ بَعْدُ صَنائِعُ لَنَا ؛ ⁽²⁾پس همانا ما پرورده‌های خداییم و مردم پرورده‌های مایند».

بدون شک، فضایل عترت افزون بر آن است که ذکر گردید، و نشانه‌های فاخری که از این مجموعه فضایل حاصل می‌گردند عبارتند از:

ر. ک: شمیم ولایت، صص 489-490.

بازنمایی سخنان فاطمه علیها السلام

آنچه نگاشته شد، پرتوی از آفتاب کرامت علی علیه السلام بود و فاطمه علیها السلام عصاره همه این فضایل را در چند جمله کوتاه تفسیر کرد. آن حضرت فرمود:

« مَکدُوداً فی ذاتِ اللهِ، [ مُجْتَهِداً فِی أمْرِ الله ] قَرِیباً مِنْ رَسُولِ الله، سَیِّداً فِی أوْلِیاءَ اللهِ [ مُشْمِرّاً ناصِحاً، مُجِدّاً کادِحاً، لا تَأخُذُهُ فِی اللهِ لَوْمَةُ لائِم ] وَ أنْتُم فِی بُلَهْنِیَةٍ وَادِعُون آمِنون ؛ ⁽²⁾او این رنج را برای خدا می‌کشید، و در آن، خشنودی پروردگار و رضای پیغمبر را می‌دید».

علی علیه السلام این همه تلاش و جهاد را به ساحت ذات کبریایی تقدیم می‌دارد. در اینجا سخن از نعمت‌های بهشتی نیست، چون بهشت و نعمت‌هایش جلوه‌های مقام صفات حق تعالی هستند؛ و تجلیاتی از مقام رحمانیت و رحیمیت حضرت حق‌اند، ولی علی علیه السلام مقام ذات را شایسته بندگی خویش می‌داند و اوج تلاش و جهادش را تقدیم این ساحت کبریایی و مقدس می‌کند و چنین انسان بزرگی، « سَیِّداً فِی أوْلِیاء الله ؛ آقا و سرور دوستان خداست».

علی علیه السلام مظهر ولایت خدا

«ولی» از اسمای فعلی خداوند متعال است. در قرآن کریم به این وصف خداوند متعال اشاره شده است؛ مانند:

سوره شوری، آیه 28.

2) (2) سوره اعراف، آیه 196.

3) (3) سوره بقره، آیه 257.

4) (4) سوره آل عمران، آیه 68.

5) (5) سوره یوسف، آیه 101.

وجود رسول خدا صلی الله علیه و آله ساطع، و از مصباح (وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ)1 می‌درخشد.

به هر روی، ولایت الله، مراتب و آفاقی دارد و مظهر کامل و تمام آن اسم شریف «صاحب ولایت کلیه علویه» است. آن حضرت در تکوین و تشریع، مظهر ولایت أتمّ خداست، به همین دلیل، در کاینات تصرف می‌کند و زمین و آسمان و آنچه در آن دو هست مسخّر فرمان آن حضرت است.⁽¹⁾بدون شک فرمان علی علیه السلام بر کل کاینات جاری است و آفتاب ولایتش بر کون و مکان می‌تابد.

قرآن کریم پیرامون ولایت تکوینی «آصف بن برخیا» وزیر حضرت سلیمان می‌فرماید:

(قالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ...) ؛⁽²⁾

(کسی که دانشی از کتاب داشت گفت: پیش از آنکه چشم بر هم زنی آن را (تخت بلقیس ملکه سبا) نزد تو خواهم آورد).

طبق بیان قرآن، آصف توانست چنین کند:

(فَلَمّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی)4

در حالی که فقط دانشی از کتاب داشت، ولی علی علیه السلام به تمام کتاب عالم بود.

در ذیل آیه شریفه (وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفی بِاللّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ)5 روایات بسیاری وارد شده که همگی آنها منظور از (وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ) را علی علیه السلام دانسته‌اند.⁽³⁾

در یکی از این روایات امام صادق علیه السلام می‌فرماید: (الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ) 7 « هو امیرالمؤمنین ؛ او امیرالمؤمنین علیه السلام است». آن‌گاه از حضرت پرسیدند: آیا کسی که نزد او علمی از کتاب است آگاه‌تر است یا آن کسی که علم کتاب نزد اوست؟

امام پاسخ فرمود:

« ما کان علم الذی عنده علم من الکتاب إلا بقدر ما تأخذ البعوضه بجناحها من ماء البحر ؛ ⁽¹⁾

تفسیر قمی، ج 1، ص 367.

بر این اساس، آیا چنین انسانی بر مُلک سیطره ندارد و محور ملکوت نیست؟ بدون شک، آن حضرت قطب عالم امکان بود، چون دارای ولایت کلیه الهی بود.

امیرالمؤمنین علیه السلام اساس مرصوص خلافت بود و اگر بر مصدر خلافت قرار می‌گرفت و کاخ ولایت بر بنیان الهی‌اش تأسیس می‌شد، حکومت اسلامی کاخی سربی و غیرقابل نفوذ بود، ولی او را از اساس محکمش جدا ساختند. امیرالمؤمنین خود در تبیین این حقیقت می‌فرماید:

...وَ نَقَلُوا الْبِناءَ عَنْ رَصِّ أساسِهِ، فَبَنَوْهُ فِی غَیْرِ مَوْضِعِهِ ...؛ و چون خدا فرستاده خود را نزد خویش برد گروهی به گذشته برگشتند و با پیمودن راه‌های گوناگون به گمراهی رسیدند و به دوستانی که خود گزیدند پیوستند و از خویشاوند گسستند. از وسیله‌ای که به دوستی آن مأمور بودند جدا افتادند و بنیان را از بن برافکندند و در جای دیگر بنا نهادند. آنان، کان‌های هرگونه گناه و هر فتنه‌جو را درگاه و پناه‌اند، از این سو بدان سو سرگردان، در غفلت و مستی به سنت فرعونیان، یا از همه بریده و دل به دنیا بسته یا پیوند خود را با دین گسسته.⁽²⁾

امام باقر علیه السلام در اهمیت جایگاه ولایت فرمود: « بُنِیَ الإسْلامُ علی خَمس: عَلَی الصَّلاةِ وَ الزّکَاةِ وَ الصَّومِ وَ الْحَجِّ وَ الوِلایةِ وَ لم ینادِ بِشَیءٍ کَمَا نُودِیَ بِالولایة ».⁽³⁾

زراره می‌گوید: پس از آنکه امام باقر علیه السلام ارکان پنج‌گانه اسلام را بیان کرد از آن حضرت پرسیدم کدام‌یک از این ارکان برتر است؟ امام علیه السلام فرمود: ولایت برترین پایه

است، زیرا ولایت در میان ارکان نقش کلیدی دارد و امام، راهنمای دین است. در ادامه امام باقر علیه السلام فرمود: بلندای امر و قلّه بلند و کلید هر چیز و رضایت خدای رحمان پس از شناخت امام، پیروی از اوست و این ترجمان سخن خداست:

(مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ) .⁽¹⁾

سوره نساء، آیه 80.

اگر کسی تمامی شب‌ها به نماز ایستد و همه روزها را روزه بدارد و همه اموالش را صدقه بدهد و هر ساله حج خانه خدا کند، اما ولایت ولی خدا را نشناسد و آن را نپذیرد، و همه کارهایش را با راهنمایی امام انجام ندهد از طرف خدا او را هیچ پاداشی نیست و از اهل ایمان نیست.⁽²⁾

به همین دلیل علی علیه السلام در ترجمان این حقیقت فرمود:

« أیُّهَا النّاسُ إنَّ أحَقَّ النّاسِ بِهَذَا الأمْرِ، أقْواهُمْ عَلَیْهِ وَ أعْلَمُهُمْ بِأمْرِ اللهِ فیه ؛ ⁽³⁾مردم! سزاوار به خلافت کسی است که بدان تواناتر باشد و در آن به فرمان خدا آگاه‌تر».

ولی خدا برترین افراد روی زمین و از همه تواناتر و داناتر است. او شاهد ملک و ملکوت است و از آنگاه که فروغ حق بر او تابید و حق را شناخت هرگز در آن شک نکرد: « مَا شَکَکْتُ فِی الْحَقِّ مُذْ ارِیتُهُ ». ⁽⁴⁾ولی خدا کسی است که نور وحی و رسالت را می‌بیند و شمیم روح‌بخش نبوت را استشمام می‌کند و ناله شیطان را می‌شنود.⁽⁵⁾

او همیشه همراه و همراز قرآن است؛ همان گونه که خود فرمود: « إنَّ الْکِتَابَ لَمَعِی، مَا فَارَقْتُهُ مُذْ صَحِبْتُهُ ؛ ⁽⁶⁾همانا قرآن با من است و از آن هنگام که یار آن گشتم، از آن جدا نبودم».

رسول خدا صلی الله علیه و آله او را محور حق می‌دانست، پس هر جا علی است حق همان جاست، او میزان شناخت حق و فاروق بین حق و باطل است.⁽⁷⁾

بنابراین ولی خدا از مردم به خودشان سزاوارتر است؛ همان موضوعی که رسول خدا صلی الله علیه و آله در خطبه غدیر درباره آن از مردم اعتراف گرفت و فرمود: « ألَسْتُ أوْلی بِکُمْ مِنْ أنْفُسِکُمْ؟ قَالوُا بَلی ». ⁽¹⁾

توحید، شیخ صدوق، ص 212.

(النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ) .⁽²⁾

علی علیه السلام این حقیقت را تفسیر کرد و فرمود: « فَوَاللهِ إنِّی لَأوْلَی النَّاسِ بِالنَّاس ؛ ⁽³⁾به خدا سوگند من از مردمان بر مردمان اولایم».

ولایت علوی

ولایت علوی، همان تجلی ولایة الله است. این آفتاب ملکوتی در غدیر از مشرق جمال علی علیه السلام نمایان گردید. غدیر تجلی‌گاه و روز ابلاغ این حقیقت آسمانی بود؛ گرچه جعل ولایت به آیه ولایت بود: (إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا...)4 .

ابوذر غفاری می‌گوید:

روزی از روزها با رسول خدا صلی الله علیه و آله در مسجد نماز می‌خواندم، سائلی وارد مسجد شد و از مردم تقاضای کمک کرد، ولی کسی چیزی به او نداد. او دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت: خدایا شاهد باش که من در مسجد پیامبر تو تقاضای کمک کردم، ولی کسی کمکم نکرد. در همین حال علی علیه السلام که در حال رکوع بود با انگشت کوچک دست راست خود اشاره کرد و سائل نزدیک آمد و انگشتر را از دست آن حضرت بیرون آورد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در حال نماز این ماجرا را مشاهده کرد. هنگامی که از نماز فارغ شد سر به آسمان بلند کرد و چنین فرمود: پروردگارا! برادرم موسی از تو تقاضا کرد که سعه صدرش دهی و کارها را بر او آسان سازی و گره از زبانش بگشایی

تا بلیغ گردد و مردم گفتارش را درک کنند، و نیز خواست که هارون را که برادرش بود وزیر و یاورش قرار دهی و به وسیله او نیرویش را زیاد کنی و در امر رسالت او را شریک موسی قرار دهی، به موسی آنچه خواست عطا فرمودی و اینک خداوندا! من محمد، پیامبر و برگزیده توام، سینه مرا گشاده کن و کارها را بر من آسان گردان و از خاندانم علی علیه السلام را وزیر من قرار بده تا به وسیله او پشتم قوی و محکم گردد.

ابوذر می‌گوید: هنوز دعای پیامبر صلی الله علیه و آله پایان نیافته بود که جبرئیل فرود آمد و به رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت بخوان، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چه بخوانم؟ گفت: بخوان: (إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا...) .⁽¹⁾

سوره مائده، آیه 55.

در بسیاری از کتب اسلامی و جوامع حدیثی، تفسیری و تاریخی از اهل سنت و شیعه، روایات بسیاری وارد شده که آیه (إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ) را در شأن و فضیلت علی علیه السلام می‌دانند. در بعضی از آن منابع نیز به موضوع بخشیدن انگشتر از سوی آن حضرت در حال رکوع اشاره شده،⁽²⁾پس تردیدی نیست که آیه ولایت درباره علی علیه السلام نازل شده است.

این آیه از نشانه‌های فاخر مکتب تشیع امامیه است و چون آفتاب می‌درخشد. اگر چه خفاش صفتان متعصب دیده بر این آفتاب حقیقت فرو بسته و به بهانه تنها روایت مجعول «عکرمه»، شأن نزول دیگری برای آن رقم زده‌اند.⁽³⁾البته این افراد متعصب همیشه دیده بر حقایق بسته و تا توانسته‌اند کرائم قران را که در شأن اهل بیت علیهم السلام نازل شده به گونه‌ای دیگر تحریف نموده‌اند.

امام باقر علیه السلام نیز در روایتی فرمود: « أمَرَ اللهُ «عَزَّ وَ جَلَّ» رَسُولَهُ بِوِلایَةِ عَلیّ بْن ابی‌طالب ...؛ خدای عزوجل رسولش را به ولایت علی بن ابی‌طالب امر کرد و به او این آیه (إِنَّما وَلِیُّکُمُ) را نازل نمود».⁽¹⁾

اصول کافی، ج 1، ص 289.

حصر در آیه مبارکه نشانه آن است که مقصود از ولایت، ولایت خاص است، نه مطلق دوستی و یاری و محبت که با صراحت قرآن بر همه مسلمانان سایه گسترده، و همگان باید در پرتو ولایت عام، دوست و یاور یکدیگر باشند:

(وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ)2 .

بنابراین، ولایت در آیه مبارکه (إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ...) ، ولایتی است خاص و منحصر در خدا و رسولش، و چهره‌های خاصی از مؤمنان که مفاد آیه به آنان اشاره می‌کند و این، همان ولایت خاصی است که به رهبری و سرپرستی مردم تفسیر می‌گردد.

از طرفی چون آیه خطاب به امت اسلامی است، و خدا و رسول و مؤمنان خاص همچون علی علیه السلام ولی آنان‌اند، اقتضای خطاب آیه آن است که خداوند متعال، رسول الله صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام داخل در امت اسلامی فرض نشوند وگرنه اتحاد «ولی» و «مولّی علیه» لازم می‌آید. با این فرض باید منظور از ولایت، ولایت خاص باشد نه ولایت عام، چون ولایت عام همه مؤمنان را در بر می‌گیرد و همه به آن آراسته‌اند. پس فروغ ولایت رسول خدا صلی الله علیه و آله و مؤمن خاص، یعنی علی علیه السلام همان ولایت الله، و تجلیات همان ولایت است. اینکه خدای تعالی ولی مؤمنان است؛ یعنی اداره کننده مردم است و در دو افق تکوین و تشریع، مردم را سرپرستی و تدبیر می‌کند، پس همین ولایت برای رسول خدا صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام جعل شده و اثبات گردیده است.⁽²⁾

توضیح اینکه خداوند از سرچشمه جودش بر شبستان عدم، نور وجود افشاند و همه کائنات را آفرید و در گلستان آفرینش، انسان را آفرید، و همه این آفرینش در پرتو غرایز و داده‌های وجودی و نیز عقول و هادیان، به سوی هدف نهایی، بالنده و پویا در حرکت‌اند.

بر این اساس، رسول خدا صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام نیز از همین ولایت، برخوردار و عهده‌دار تشریع و قانون‌گذاری و اجرای آن برای مردم بودند. همچنین به واسطه آن ذوات مقدس علیهم السلام فیض خداوند بر آفریدگان جاری است. در واقع آنان از ولایت تکوینی برخوردارند و فروغ این ولایت بر همه کائنات تابیده است. پس رسول الله صلی الله علیه و آله و امام معصوم علیهم السلام به اذن الهی در همه هستی تصرف می‌کنند.

لطیفه ادبی که در آیه مشهود است اینکه، این سه تجلی‌گاه ولایت به شکل سه جمله مستقل آمده و در واقع لفظ «ولی» سه مرتبه در آیه تکرار شده است. در این میان، مفاد دو ولایت در زمان نزول، ولایت فعلی است؛ یعنی ولایت خدا و رسولش ولایت فعلی و اجرایی است، اما ولایت (وَ الَّذِینَ آمَنُوا) یعنی علی علیه السلام ولایتی بالقوه می‌باشد که بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله اجرایی می‌گردد. جالب اینکه چنین استعمالی در قرآن در موارد دیگری هم به کار رفته است؛ از جمله خداوند در داستان زکریا می‌فرماید:

(فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ)1

بدون تردید ولایت «یحیی» «ولایت بالقوه» است، زیرا حضرت زکریا تقاضای فرزندی کرد که بعد از خودش «ولی» باشد، نه فرزندی که بر خود زکریا هم ولایت داشته باشد؛ چنانکه این حقیقت از مفاد (یَرِثُنِی) هم آشکار است.

موارد دیگر، استعمال واژه «ولی» در آیه مبارکه (أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ)2 است که بر وجوب پیروی از «اولی الامر» بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله دلالت دارد. پس این کاربردها خود نشانی روشن بر این است که لفظ «ولی» در قرآن به معنای «ولی بالقوه» هم استعمال گردیده است.

بنابراین، آیه ولایت، علاوه بر بیان ولایت الهی و رسول خدا، ولایت چهره‌ای معصوم و هم‌ردیف با رسول خدا صلی الله علیه و آله را ترسیم می‌کند که در آینده، زمامدار و رهبر جامعه می‌گردد و آن شخصیت، علی علیه السلام است.

فروغ دیگری که از این آیه و آیات دیگر ولایت ساطع است اینکه، در هر زمان و روزگاری، ولی بالفعل و صاحب نفوذ قدرت، یکی است؛ همان گونه که خدا باید یکی باشد.

روشن است که فرض دو خدای مقتدر و عالم که صفاتشان عین ذات باشد، فرضی است محال و غیرممکن، چون دو مدیریت و دو قدرت، آسمان‌ها و زمین را از بین می‌برند؛ همان گونه که خداوند می‌فرماید: (لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللّهُ لَفَسَدَتا)1

پس نمی‌توان دو خدای مقتدر و مدیر را که بخواهند براساس حق کار کنند تصور کرد، زیرا غیر از خدای متعال، حقی نیست و سایر موجودات، نسبت به ساحت او عدم محض‌اند، و هر آنچه هست و خواهد بود، فیض و فعل حضرت باری‌تعالی است، پس ذات حضرت حق، بدون ندّ و ضد و شریک است. او واحد، احد، وحید، یگانه و حی و قیوم است.

بر این اساس، رسول خدا نیز در عرصه امکان و در عالم کون و تشریع باید یکی باشد؛ زیرا دو رسول، در زمین و زمان واحد، نمی‌توانند جامعه را رهبری کنند. اگر هم بر فرض در زمانی دو پیغمبر یا بیشتر باشند همانند زمان حضرت ابراهیم علیه السلام که حضرت لوط علیه السلام نیز پیامبر خدا بود، بدون شک همه پیامبران از یکی از آنان پیروی می‌کنند. به همین دلیل حضرت لوط فرمانبر ابراهیم خلیل علیه السلام بود، به هر روی امامان معصوم علیهم السلام نیز چنین هستند، آنان نیز مظهر تامی از اسمای الهی‌اند، و هر یک برنامه خاصی دارند، به همین دلیل اگر دو معصوم در یک زمان زندگی کنند، یکی امام و دیگری مأموم خواهد بود.

براین اساس، مصداق (وَ الَّذِینَ آمَنُوا) در آیه ولایت از جمع مؤمنان یکی است و نمی‌توانند جمع یا گروهی از مؤمنان باشند که در حال رکوع زکات دهند. وگرنه هرج و مرج پیش می‌آید و نقض عرفی حاصل می‌گردد، چرا که منظور از تعیین ولی، برقراری نظام و جلوگیری از هرج و مرج اجتماعی است و اگر قرار باشد هر که در حال رکوع صدقه بدهد امام و رهبر جامعه باشد موجب بروز هرج و مرج خواهد شد. از این رو منظور از (وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ) از منظر تفسیر و شأن نزول، فقط علی بن ابی‌طالب علیه السلام است.⁽¹⁾

نکته دیگر اینکه عنوان جمع (وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ) نیز نشانه درخشنده‌ای بر تکریم و تشویق است. لذا بعضی به طمع نزول چنین آیه‌ای چهل بار در حال رکوع صدقه دادند، ولی آیه‌ای نازل نگردید. عمر می‌گوید:

«والله لقد تصدقت باربعین خاتماً وَ أنا راکع لِیُنزل فی ما نزل فی علی فما نزل».⁽¹⁾

تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 648.

امیرالمؤمنین علیه السلام همان گونه که برای اثبات امامت خویش به مواردی چون حادثه بزرگ غدیر خم و داستان مباهله استدلال می‌کردند، به آیه ولایت (إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ) نیز استدلال فرموده‌اند. بنا بر نقل صدوق رحمه الله آن حضرت در احتجاج خود با ابوبکر فرمودند: «فَاُنشدک بالله إلی الولایة من الله مع ولایة رسوله فی آیة زکاة الخاتم أم لک؟ قال: بل لک؛⁽²⁾تو را به خدا سوگند می‌دهم آیا این ولایتی که از ناحیه خدا همراه ولایت رسول او در آیه بخشیدن انگشتر ذکر شده است برای توست؟ ابوبکر گفت، بلکه برای توست».

تابش آیه ولایت بر سایر ائمه علیهم السلام

اگرچه آیه ولایت بر ولایت و امامت علی علیه السلام دلالت می‌کند، ولی از منظر تأویل، این آفتاب بر سایر ائمه هدی علیهم السلام نیز می‌تابد. دلیل ما روایاتی است که به برخی از آنها اشاره خواهیم کرد:

« إنّما یعنی اولی بکم ای احق بکم... یعنی علیاً و اولاده ...؛ ⁽³⁾سزاوارتر به شما و کارهایتان و جان و اموالتان تا روز قیامت خدا و رسولش، و علی و فرزندان آن جناب هستند».

البته اولویت ولایت خدا و رسول در مقام تعیین و لزوم فرمانبری است، نه برتری و تفضیلی و این موضوع پیرامون ولایت علی علیه السلام و سایر ذوات مقدس امامان نیز صدق می‌کند.

« نعم، هم الذین قال الله عزوجل (أَطِیعُوا اللّهَ...)1 وهم الذین قال الله تعالی (إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ...)2 »؛ ⁽¹⁾بلی اطاعت از ایشان واجب است، زیرا آنان کسانی هستند که خداوند اطاعتشان را لازم دانسته و فرمود: «خدا را اطاعت کنید و رسول خدا را پیروی کنید و اولیای امر خود را» و اینان کسانی هستند که خدای متعال در شأن آنان فرمود: «ولی شما خدا و رسولش و کسانی هستندکه نماز را به پا می‌دارند و صدقه می‌دهند، در حالی که در رکوع نمازند».

(وَ ما ظَلَمُونا وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ) 6 «... ولایتنا ولایته حیث یقول : (إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا...)7 یعنی ائمة منّا »؛ ساحت خدای متعال عزیز و بلندمرتبه است و هرگز دست ستم ظالم و ستمگر به آن نمی‌رسد و آنان که می‌پندارند به خدا ستم می‌کنند، در حقیقت به خود ستم می‌نمایند، ولی چون ولایت ما ائمه، ولایت رسول و خدای متعال است، ظلم به ما را ظلم و ستم به خود دانسته است، چون ولایت ما ولایت خدا و رسول اوست؛ همان گونه که خداوند می‌فرماید: «ولی شما فقط خدا و رسول او و کسانی هستند که به ایمان آراسته‌اند» و مقصود از تأویل آیه امامان از خاندان رسول می‌باشند.⁽³⁾

«... وکذلک فی الطاعة، قال... کذلک آیة الولایة : (إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ...) »؛ و این گونه است آیه ولایت که می‌فرماید: ولی شما فقط خدا و رسول او و کسانی هستند که ایمان آوردند، کسانی که نماز را بر پا می‌دارند و صدقه می‌دهند در حالی که در رکوع نمازند. پس طاعت و پیروی آنان را با طاعت رسول، مقرون به طاعت خود کرده است، همچنین ولایت ایشان را با ولایت رسول مقرون به ولایت خود ساخته است.⁽¹⁾

با توجه به این حقیقت لازم است که ولایت رسول و امام، نه تفویض و واگذاری و نه توکیل و وکالت‌مداری و نه در عرض ولایت خدا و نه در طول آن است، بلکه خداوند متعال صمد است و صاحب ولایت ذاتیه ازلیه. او کسی است که:

(لَهُ مَقالِیدُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ...) ؛⁽²⁾

(کلیدهای آسمان و زمین از آن اوست. روزی را برای هر کس که بخواهد گسترش می‌دهد و برای هرکس که بخواهد محدود می‌سازد، او به همه چیز آگاه است).

کلید آسمان‌ها و زمین به دست خداست، چرا که او علیم و به همه چیز آگاه است:

(هُوَ الْوَلِیُّ وَ هُوَ یُحْیِ الْمَوْتی وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ) ؛⁽³⁾

(یگانه ولی بدون مثل و همانند خداست و اوست که مردگان را زنده می‌کند و اوست که بر هر چیزی تواناست).

آیات قرآن در دو افق تشریع و تکوین، ولایت را از آن خدا می‌دانند و با دو زبان نفی و اثبات، به این ولایت اشاره می‌کنند. بخشی از آیات قرآن، از دیگران نفی ولایت می‌کنند و بیان می‌دارند:

(وَ الظّالِمُونَ ما لَهُمْ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصِیرٍ أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ فَاللّهُ هُوَ الْوَلِیُّ...)5