مبانی قرآنی خطبه ی فدکیه جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه:عباسی، غلام علی، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادی:خطبه فدک. فارسی. شرح

عنوان و نام پدیدآور:مبانی قرآنی خطبه‌ی فدکیه [کتاب]/ مولف غلامعلی عباسی‌فردویی.

مشخصات نشر:قم: آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:3‌ج.

فروست:انتشارات آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه ، ۴۴۶

شابک:۴۰۰۰۰ ریال : ج.۱ : 978-964-180-184-9 ؛ ۱۵۰۰۰۰ ریال : ج.۲ 978-964-180-351-5 : ؛ ۲۰۰۰۰۰ ریال : ج.۳ 978-964-180-372-0 :

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:ج.۲ (چاپ اول: [۱۳۹۲]).

یادداشت:ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۹۳) (فیپا).

مندرجات:ج.۱. توحید یا فروغ خداشناسی.- ج.۲. نبوت، ولایت و فلسفه احکام.- ج.۳. سقیفه، فدک، امامت، معاد

موضوع:فاطمه زهرا (س)، ۸؟ قبل از هجرت - ۱۱ق. . خطبه فدک -- نقد و تفسیر

موضوع:الهیات

شناسه افزوده:فاطمه زهرا (س)، ۸؟ قبل از هجرت - ۱۱ق. . خطبه فدک . شرح

شناسه افزوده:آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر

رده بندی کنگره:BP۲۷/۲۲/ع۱۳م۲ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۷۳

شماره کتابشناسی ملی: ۲۴۲۳۰۲۸

اشاره

مبانی قرآنی خطبه‌ی فدکیه

مولف غلامعلی عباسی‌فردویی

تقدیم:

به ساحت ملکوتی اول مظلوم جهان

مولی الموحّدین امیرالمؤمنین علیه السلام

اجر و پاداش معنوی این اثر - اگر مقبول درگاه حضرت حق

واقع شود - نثار روح پدر و مادر بزرگوارم که زلال محبت و

دل‌دادگی به قرآن و عترت را در جانم جاری ساختند

وبه همه‌ی شهیدان انقلاب اسلامی به ویژه برادر

شهیدم علی اکبر رنجبر فردوئی.

فهرست مطالب

سخن ما 17

پرتو اول: رسول برگزیده

آیات و نشانه‌های برگزیدگی 26

الف) قرآن 26

اعجاز قرآن 30

آفاق اعجاز قرآن 32

قرآن از منظر اهل البیت علیهم السلام 50

ب) خاتمیت، آیت برگزیدگی 56

آخرین پیامبر از منظر روایات 60

پرتو دوم: علت برگزیدگی

بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله 74

پیامبران 74

تجلی اعظم 83

جهان در آستانه بعثت 89

سرزمین وحی یا جزیره العرب 90

جاهلیت 101

اوضاع سایر ملل در آستانه بعثت 104

امپراتوری ایران 104

امپراتوری روم شرقی 108

دین و فرهنگ رومیان 108

رسالت جهانی رسول خدا صلی الله علیه و آله 110

جهانی بودن رسالت و نامه به سران کشورها 112

سفیر اسلام به دربار ایران 114

نامه به مقوقس 115

پیک اسلام در سرزمین حبشه 118

نامه رسول خدا صلی الله علیه و آله به امیر غسّان 121

سفیر اسلام در سرزمین یمامه 122

نشانی بارز بر جهانی بودن اسلام 124

فطرت، آینه خدانما 127

پرتو سوم: تجلیات بعثت

تمدن، جلوه‌ای از رسالت 133

تحولات تاریخی یا نظامی قانونمند 138

پرتو چهارم: غروب آفتاب

رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله در نگاه عرشی فاطمه علیها السلام 159

بازتاب رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله در امت 162

پرتو پنجم: امت، پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله

سخن حضرت فاطمه علیها السلام به اهل مجلس 170

عبادت، آرمان پیامبران علیهم السلام 175

آرمان بندگی 175

شیطان در کمین‌گاه 177

فلسفه محاکمه و دادگاه 179

حضرت زهرا علیها السلام و یادآوری بیعت عقبه 184

پرتو ششم: چراغ‌های هدایت

الف) عترت، آفتاب هدایت 188

علی ولی الله 197

عصمت ائمه علیهم السلام 198

مشرق امامت و تجلی امام از نگاه علی علیه السلام 208

از منظر حضرت فاطمه علیها السلام 221

بازگشت به سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله 222

گلایه از قریش 224

ب) قرآن، چراغ هدایت 225

عترت، ترجمان قرآن 228

برخی از اصحاب مفسر 230

جمال قرآنی آل الله در زیارات 240

سیمای اهل بیت علیهم السلام در قرآن 243

سوره حمد 243

سوره بقره 244

سوره آل عمران 247

سوره نساء 250

سوره مائده 251

سوره اعراف 254

سوره انفال 255

سوره توبه 257

سوره یونس 258

سوره هود 260

سوره یوسف 261

سوره رعد 261

سوره ابراهیم 263

سوره حجر 264

سوره نحل 265

سوره اسراء 266

سوره کهف 267

سوره مریم 268

سوره طه 269

سوره انبیاء 271

سوره حج 273

سوره مؤمنون 274

سوره نور 276

سوره فرقان 277

سوره شعراء 278

سوره نمل 279

سوره قصص 279

سوره عنکبوت 281

سوره روم 282

سوره لقمان 283

سوره سجده 283

سوره احزاب 285

سوره فاطر 287

سوره صافات 288

سوره ص 288

سوره زمر 289

سوره غافر 290

سوره فصلت 290

سوره شوری 290

سوره زخرف 291

سوره جاثیه 292

سوره محمد صلی الله علیه و آله 292

سوره فتح 294

سوره حجرات 295

سوره ق 295

سوره ذاریات 296

سوره طور 296

سوره الرحمن 296

سوره واقعه 297

سوره حدید 298

سوره مجادله 299

سوره حشر 300

سوره صف 300

سوره جمعه 301

سوره تغابن 301

سوره تحریم 301

سوره ملک 302

سوره قلم 302

سوره حاقه 303

سوره معارج 303

سوره جن 304

سوره مزمل 304

سوره مدثر 304

سوره قیامت 305

سوره انسان 305

سوره مرسلات 306

سوره نبأ 306

سوره نازعات 307

سوره عبس 307

سوره مطففین 308

سوره فجر 308

سوره بلد 309

سوره شمس 310

سوره ضحی 310

سوره شرح 311

سوره تین 311

سوره بینه 311

سوره قارعه 312

سوره تکاثر 312

سوره عصر 313

سوره کوثر 313

همتایی قرآن و اهل بیت علیهم السلام 314

فروغ اهل بیت علیهم السلام 317

نمایش حقیقت 320

مصادیق اهل بیت علیهم السلام 322

امامان معصوم در دایره اهل بیت علیهم السلام 325

عصمت، نشانه‌ای ملکوتی 327

همراهی و همتایی قرآن و عترت 332

دو جلوۀ همتایی قرآن و عترت 334

پرتو هفتم: شریعت، چراغی فراروی امت

الف) زلال ایمان 346

طنین اخلاص 347

ایمان و بندگی 352

انسان و جهان از منظر ایمان مذهبی 353

جلوه کلام فاطمی 354

فواید ایمان 355

ایمان در قرآن 360

مراتب و آفاق ایمان 362

آلایش به شرک 364

درکات شرک 364

تاریکی ریا 366

نفاق و ریا پیامد شوم شرک 367

درمان ریا 372

نشانه‌های اخلاص در کلام اهل بیت علیهم السلام 373

آثار اخلاص 375

بازگشت به کلام عصمت کبری 377

ب) نماز مخزن اسرار ملکوت 383

راز دو سجده 399

جایگاه سجده در روایات 400

نزاهت و پیراستگی از خودپرستی 404

سیمای متکبران در آینه وحی 411

ج) روزه و پایداری اخلاص 416

د) زکات مایه فزونی مال و رزق 424

ه -) حج، تجلی‌گاه بندگی و اقتدار اسلام 428

آفاق عرشی 432

تجلی بندگی 433

حج، وحی مجسم 435

حج، توحید مجسم 437

حج تجلی معاد 437

حج نمایشی از اقتدار اسلام 438

کانون قیام 439

کعبه افق برین آزادی و آزادگی 441

حج، افق برین برائت و دوستی 442

حج، مکتب ولایت و دوستی 444

حج در عرصه ملک و ملکوت 446

اماکن قدسی حج 448

حجرالاسود 450

ارکان کعبه 450

مُلتَزَم 451

مُستَجار 451

مقام ابراهیم علیه السلام 452

حجر اسماعیل 452

حطیم 453

زمزم 453

حرم و مکه 454

مکه 456

بازتابشی از سخن حضرت فاطمه علیها السلام 457

و) عدل جلوه یقین 457

عدل، آرمان پیامبران علیهم السلام 460

ز) امامت محور وفاق و همدلی 464

ح) جهاد، مایه عزت اسلام 464

جهاد رمز عزت 466

جهاد از منظر امام علی علیه السلام 469

ط) جایگاه صبر در کلام حضرت زهرا علیها السلام 473

ی) قصاص در کلام بانوی عصمت 479

ک) امر به معروف در خطبه حضرت زهرا علیها السلام 481

آثار معروف 484

فروغ سخن حضرت فاطمه علیها السلام 485

ل) جایگاه والدین در خطبه حضرت زهرا علیها السلام 486

م) صله ارحام در خطبه فاطمیه 489

ن) وفای به نذر در خطبه فاطمیه 494

س) پیامد کم فروشی 496

ع) خمر و آثار زیانبار آن 497

ف) بازدارندگی از پلیدی 500

ص) جامعه عفیف 502

ق) پاسداری از مال یتیم 503

ر) زلال عدل و انس رعیت 504

ش) تاریکی شرک 505

کتابنامه 511

سخن ما

خطبه «فدکیه» حضرت فاطمه علیها السلام منشوری الهی، آفتابی هدایتگر و بازتابش و ترجمانی از آیات قرآن کریم است. در حقیقت، یادگار نبوت با جلوه‌هایی از تجلیات وحی که از آینه حقیقت نمای جان آن حضرت می‌درخشید و مفاهیمی که از صقع ملکوت بر لوح ضمیر او نگاشته بود مخاطبان را پند و اندرز داد و هدایت نمود. آن حضرت در این سخنان، آیات قرآن را تفسیر کرد و حجاب نور از چهرۀ عرشی این آیات برگرفت. او از سرچشمۀ وحی، رود نور جاری ساخت و آیات هدایتگر قرآن را فراروی مخاطبان قرار داد؛ قرآنی که کتاب هدایت است و در آیاتی به معرفی و بیان عظمت و حقانیت خود پرداخته است. در برخی از این آیات نکته‌هایی آمده که هر خردمند و صاحب تأملی را به ممتاز بودن قرآن کریم از دیگر کتاب‌ها و فکرها و الهی و آسمانی بودن این کتاب معتقد می‌سازد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در توصیف و ستودگی قرآن فرمود:

«أَلْقُرْآنُ أَفْضَلُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ دُونَ اللَّهِ؛⁽¹⁾

جامع الاخبار، محمد بن محمد الشعیری، ص 40؛ بحارالانورا، ج 92، ص 19.

و نیز فرمود: «فَضْلُ أَلْقُرْآنُ عَلَی سَائِرِ الْکَلَامِ کَفَضْلِ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ».⁽²⁾

در جایی دیگر فرمود: «أَلْقُرْآنُ غِنًی لَا غِنَی دُونَهُ وَ لَا فَقْرَ بَعْدَهُ».⁽³⁾

همچنین فرمودند: «أَلْقُرْآنُ مَأْدَبَةُ اللَّهِ فَتَعَلَّمُوا مِنْ مَأْدَبَةِ اللَّهِ مَا اسْتَطَعْتُم، إِنَّ هَذَا الْقُرْآنُ هُوَ حَبْلُ اللَّهِ وَ هُوَ النُّورُ الْمُبِین».⁽⁴⁾

علی علیه السلام نیز قرآن را در آفاق «نهج البلاغه» به تجلیات سرمدی متجلی ساخته؛ همان‌گونه که امام سجاد علیه السلام نیز در زبور آل محمد صلی الله علیه و آله قرآن را دارای معارف عجیب و پایان ناپذیر خوانده است و افق‌های برین و روشنی از آفاق ملکوتی این کتاب حکیم را، برابر چشم خرد اندیشمندان گشوده است.⁽¹⁾

صحیفه سجادیه، دعای چهل و دوم، صص 275-264.

زلال این کوثر نور که مقدس‌ترین، الهی ترین، عقلانی ترین، انسان سازترین، هدایت بخش ترین، فردسازترین و جامعه پردازترین کتاب آسمانی است، خطبه فاطمی را لبریز ساخته و بانوی عظمی حضرت صدیقۀ کبری علیها السلام الهیات و معارف‌ربانی، ولایتمداری، نبوت، همتایی قرآن و عترت، و فلسفۀ هدایتگر احکام را از بطون مواج و گنجینۀ علم «لدن» این کتاب حکیم، چون رودی از نور به سرزمین فرهنگستان اسلامی جاری فرمود تا شکوفه‌های فضیلت و پارسایی، حق بینی و حق شناسی و حق مداری، علی شناسی و ولایتمداری شکوفا گردد.

بدون شک، قرآن کریم و امام معصوم، دو چهرۀ یک واقعیت و دو ظهور از یک حقیقتند؛ یعنی انسان کامل، قرآن ممثّل است و قرآن کریم، انسان کامل مدوّن. امام معصوم، قرآن عینی است و قرآن، امام علمی؛ امام قرآن ناطق و قرآن، امام صامت است. در واقع، این حقیقت، ظهور و تجلی حدیث شریف «ثقلین» و راز و رمز جاودانگی دین است.

از سوی دیگر، یادگار نبوت به مردم بیم داد و آنان را از فرجام بدعتی که آفریدند ترساند، چون او همانند پدر بزرگوارش بشارت دهنده و بیم دهنده است، تا شاید بار دیگر مردم به راه سعادت که همان عبودیت و بندگی خداست راه یابند به بیان دیگر، آن حضرت می‌خواستند حق به صاحب ولایت و آفتاب غدیر باز گردانده شود و اگر هم‌چنین اتفاقی نمی‌افتد آن حضرت به تکلیف الهی خود عمل کرده و نزد خدای متعال مأجورند.

باری، آن حضرت به پاسداشت صیانت و حراست از دین خطبه‌ای خواند تا این ودیعۀ الهی و موهبت آسمانی باقی و جاودانه بماند و شمس طالع دین، گسترۀ حیات بشر را روشن نماید و فرصت بهره مندی از مواهب الهی را فراهم سازد تا آدمی با بهره گیری از دین و تمامی توانمندهایی لازم به برترین جایگاه خود، یعنی مقام خلافت الهی در زمین، و عبودیت و عندیت در آسمان نایل گردد.

این برترین موهبت الهی همواره مورد تهدیدهای جباران و نیز تحریف اربابان قدرت و نیرنگ بوده است. در واقع، انسان‌های برخوردار از دین در پرتو قدرت و عزت دین به جایگاهی می‌رسند که قدرت‌های طغیان گر همواره از آنها هراسناک‌اند و در مقام طرد و نفی آنان اقدام می‌کنند. اربابان قدرت، تمام توان خویش را در جدایی دین از عرصۀ حیات بشری به کار می‌گیرند و این فرمودۀ قرآن شامل حال آنان است: وَ لا یَزالُونَ یُقاتِلُونَکُمْ حَتّی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ‌1.

این پیکار مستمر و همه جانبه گاهی در لباس جنگ نظامی رخ می‌نماید و زمانی در کسوت فرهنگی و عقیدتی، یا دامن زدن به انحرافات و بدعتها.

بدیهی است که مقابله در این کارزار به مراتب از نبرد در میدان نظامی سخت‌تر است. به هر روی دین نیز چون هر پدیدۀ دیگر اوج و فراز و فرود و نزول دارد. از طرفی با قیام پیامبران و یاران آنان پیروز و فروزنده است و با غروب آنان ابر غربت بر آن سایه می‌افکند.

در روزگاری که حق مداران و خداپرستان پیروز و فاتحاند، دین با فروغ و طنین تمام در ذهن‌ها و زبان‌ها، در عقل‌ها و قلب‌ها در حرکت و حضور است. دین، دریایی خروشان و مواج است که موج‌های آن صخره‌های بیداد و جهالت را می‌شکند. این مقوله آسمانی و آفتاب هدایت - که سابقه ای به امتداد تاریخ بشر و ادامه ای به استمرار جهان دارد - پیوسته بر چهره حق جویان نور می‌افشاند.

در دوران اوج و پیروزی دین است که فرشتگان و مؤمنان با سروش: إِذا جاءَ نَصْرُ اللّهِ وَ الْفَتْحُ‌2 و إِنّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً3 این شکوه و جلال را جشن می‌گیرند. ولی آن گاه که نفاق و شیطان با هم یکی شدند و به نبرد با دین برخاستند و بوی نفرت انگیز فتح و ظفر آنان استشمام گردید، دین باوران و حافظان آن به یاری دین می‌شتابند و اگر سخنان آنان شنیده نشد، لاجرم زانوی غم در بغل گرفته به کناری می‌روند.

صدیقۀ شهیده این دفاع و یاری از دین خدا و ولایتمداری دینی را با تمام وجود انجام داد و در خطبه الهی خویش، این جهاد حماسی را جاودان و ابدی نمود. آن حضرت با کلام

آسمانی‌اش حجاب نور از چهرۀ همتایی قرآن و عترت - این دو یادگار پیامبر - برگرفت و هماهنگی این دو حقیقت ربوبی و میراث ماندگار نبوی صلی الله علیه و آله را مصباح هدایت مردم قرار داد، تا آنان تأملی کنند و از بیراهۀ بدعت و نفاق بازگردند. یادگار نبوت با انقلاب بزرگ فرهنگی و نهضت اشک 75 روزۀ خود، افق برین اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله را نشان داد و دانشگاه بزرگ معرفت و معارف شیعی را بنیان نهاد. بنابراین در ثنا و ستایش آن بانوی عرشی باید چنین گفت:.

«ففاطمة الزهراء قطب الاولیاء و العرفا و معراج الأنبیاء و الأوصیاء صدرها خزانة الأسرار و وجودها ملتقی الأنوار، فهی حلقة الوصل بین انوار النبوّة و انوار الامامة» .

در پایان با سپاس از درگاه الهی به خاطر توفیق این خدمت، از حمایت‌های تولیت محترم آستان مقدس حضرت آیت الله سید محمد سعیدی دامت افاضاته، مدیریت پژوهش آستان مقدس دکتر احمد عابدی و معاونت ایشان حجت الاسلام والمسلمین علی اشرف عبدی و آقایان محمدرضا هوایی و محسن زند و کلیه دست اندرکاران امور چاپ قدردانی می‌نماییم.

مدیریت پژوهشی

آستان مقدس

پرتو اول: رسول برگزیده

اشاره

فاطمه علیها السلام در فراز آغازین خطبه، توحید و یگانه‌شناسی را تبیین و ستود و افق‌های ملکوتی معرفت و خداشناسی را گشودند؛ حمد و سپاس و ثنای خدای متعال را بجا آورد، و نعمت‌های خدا را بیان نموده و آفرینش بدیع آفریدگار را تمجید کرد. نگارستان بی‌کران هستی را به تماشا نشست و آفتاب حکمت جهان‌آفرین را نمایان ساخت. هستی ممکن را در پرتو ربوبیت آفریدگار بالنده و هدفمند توصیف نمود. آفاق آفرینش را نورباران و به خلعت حکمت الهی بیاراست، بندگی و عبودیت را ثمره معرفت و عزّت پایدار را دست‌آورد بندگی خدا بیان داشت.

آفرینش حکیمانه را تعالی خواه و مقصد نیک آفرینش را بازگشت به خدا معرفی کرد و در این دو سویه نور و مشرق تابان، از خدا به خدا، فلسفه رسالت و هدایت تشریعی را بیان نمود.

اینک با این بیان، از رسالت و نبوت اعظم رسولان و هدف آسمانی آن حضرت سخن می‌گوید:

وَ أَشْهَدُ أَنّ أَبیِ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، إِخْتارَهُ قَبْلَ أنْ یَجْتَبِلَهُ، وَ اصْطَفاهُ قَبْلَ أنِ ابْتَعَثَهُ، وّ سَمّاهُ قَبْلَ أَنْ اسْتَنْجَبَهُ...؛⁽¹⁾

بلاغات النساء، ص 15؛ دلائل الامامه، طبری، ص 112؛ کشف الغّمة، إربلی، ج 2، صص 204 و 205؛ ألاحتجاج، طبرسی، ج 1، ص 120، بحارالانوار، ج 29، ص 221.

گواهی می‌دهم که پدرم محمد صلی الله علیه و آله بنده او و فرستاد اوست، پیش از آنکه او را بیافریند، برگزید و پیش از پیمبری تشریف انتخاب بخشید و او را به «محمد رسول برگزیده» نامید که سزاوار بود؛ و این هنگامی بود که آفریدگان از دیده نهان بودند، و در پس پرده بیم، نگران، و در پهنه بیابان عدم، سرگردان.

به هر روی، رسول خدا فروغ نخست است که از مشرق جود رحمانیت خدای متعال تجلی کرد. او صادر اول و عقل نخست است و همه آفرینش جلوه جمال و جلال اویند.

در حدیث شریف از قول رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین آمده است: «أوَّلُ مَا خَلَقَ اللهُ نُورِی؛⁽¹⁾

عوالی اللئالی، ج 4، ص 99، ح 140.

و در حدیث دیگری نیز امام هفتم از رسول خدا پیرامون رمز و راز برتری ائمه هدی علیهم السلام بر فرشتگان چنین نقل می‌فرماید: «لِأَنَّ أوَّلَ مَا خَلَقَ اللهُ أَرْوَاحَنا».⁽²⁾

باری، انتخاب و برگزیدگی محمد صلی الله علیه و آله به پیش از آفریدنش باز می‌گردد و به قول شاعر:

بودم آن روز من از طائفه دردکشان

که نه از تاک نشان بود و نه از تاک نشان

عترت معصومین علیهم السلام نیز از همان تجلی نورند. امیرالمؤمنین در حدیثی می‌فرماید:

«إنَّ اللهَ تَبارَکَ وَ تَعالی أحَدٌ واحدٌ...؛ بدون شک خدای تبارک و تعالی یکتا و بی‌همتاست و در وحدانیت و یگانگی خود یگانه است، سپس تکلّم فرمود به کلمه‌ای که نور شد و از آن نور محمد صلی الله علیه و آله و من و عترت مرا خلق نمود. بار دیگر تکلم فرمود که روح شد و پیامبر و ما را در آن روح نهاد و بدین سبب است که ما روح و کلمات خدا و واسطه‌های خدا و خلقش هستیم. همواره در سایه سبزی بودیم، آن گاه که از خورشید و آفتاب و شب و روز خبری نبود و بیننده‌ای وجود نداشت و قبل از آفرینش مخلوقات خدا را عبادت و تقدیس و تسبیح می‌گفتیم و خدا از همه پیامبران بر ایمان و نصرت ما پیمان گرفت و آیه مبارکه به این حقیقت اشاره می‌کند.⁽³⁾

وَ إِذْ أَخَذَ اللّهُ مِیثاقَ النَّبِیِّینَ لَما آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلی ذلِکُمْ إِصْرِی قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشّاهِدِینَ‌4 .

باری، آن کاتب غیبی صور و نقوش کتاب آفرینش را نگاشت و آیات حسن و جمال خود را در اوراق آفاق و انفس پدیدار ساخت؛ همان‌طور که فرمود: آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ1

اولین قلم او که واسطه ظهور و تجلی همه جلوه‌های آفریده‌ها از مجردات و ملکوت تا نظام ماده و ناسوت گردید، نور رسول خدا صلی الله علیه و آله بود که به عنوان حقیقت محمدیه تجلی کرد که او آدم اول و عقل و صادر اول است.

آنچه اول شد برون از جیب غیب بود نور پاک او بی هیچ ریب

بعد از آن چون نور مطلق زد علم گشت عرش و کرسی و لوح و قلم

یک علم از نور پاکش عالم است یک علم ذریت است و آدم است⁽¹⁾

ابن عربی در فتوحات پیرامون این حقیقت چنین می‌نگارد: «... و أَوّل موجود فیه الحقیقة المحمدیة الرحمانیه...»⁽²⁾

و نیز همو در باب دوازدهم از این کتاب چنین می‌نگارد:

إعلم أَیّدک الله أنّه لما خلق الله الِارواح... خلق الروح المدبرة روح محمد صلی الله علیه و آله ثم صدرت الارواح عند الحرکات فکان لها وجود فی عالم الغیب دون عالم الشهادة و أعلمه الله بنبوته و بشره بها و آدم لم یکن إلا کما قال بین الماء و الطین و انتهای الزمان بالاسم الباطن فی حق محمد صلی الله علیه و آله⁽³⁾.

او طلیعه این باب را به این اشعار می‌آراید:

ألا بابی من کان ملکا و سیدا و آدم بین الماء و الطین واقف

فذاک الرّسول الابطحی محمد له فی العلی مجد تلیه و طارف

أَتی بزمان السعد فی آخر الهدی و کانت له فی کل عصر مواقف⁽⁴⁾

به هر روی، آن حضرت فرمود: «کنت نبیاً...»؛ من پیامبر بودم آنگاه که آدم هنوز در لایه آب و خاک نهان بود و نفرمود من موجود یا انسان بودم؛ پس همان گونه که فاطمه علیها السلام فرمودند: «إِختاره قبل أَن یجَتبِلَهُ و اصطفاه قبل أن ابتعثه...؛ خداوند او را پیش از آنکه بیافریند برگزید و پیش از رسالت تشریف انتخاب بخشید».

این سخن حضرت فاطمه همان بازتاب حقیقت قرآن در جان فاطمه علیها السلام است؛ زیرا آن حضرت قلب رسول خدا بوده و قلب آن حضرت نیز تجلی‌گاه حقیقت کلام خداست.

اگر پرتوی از این تجلی در اندیشه و گفتار ابن عربی ظاهر گشته، از این روست که فتوحات او مزین و آراسته به تجلیات قرآنی است و این جلوه و حقایق قرآنی برای او فتح آفاق کرده و پرده از چهره حقایق و اسرار برگرفته و او را به نگارش «الفتوحات» مفتخر ساخته است.

پس در عالم باطن و غیب او آفتاب نبوت است که در بستر زمان و در عرصه عالم شهود فروغ او از مشارق خاصی تجلی کرده و سلسله پیامبران نائبان آن بزرگوارند.⁽¹⁾

الفتوحات المکیه، ج 1، ص 144.

ظاهراً آن شاخ اصل میوه است باطناً بهر ثمر شد شاخ هست

گرنبودی میل و امید ثمر کی نشاندی باغبان بیخ شجر

پس به معنی آن شجر از میوه زاد گربه صورت از شجر بودش ولاد

مصطفی زین گفت کادم و انبیاء خلف من باشند در زیر لوا

بهر این فرموده است آن ذوفنون رمز نحن الاخرون السابقون

گر به صورت من زآدم زاده‌ام من به معنی جدّ جدّ افتاده‌ام

کز برای من بدش سجده‌ی ملک و زپی من رفت تا هفتم فلک

پس زمن زایید در معنی پدر پس زمیوه زاد در معنی شجر⁽²⁾

به همین دلیل گفته شده که: «آدم ابوالبشر خلیفه‌ی جناب رسول خداست».⁽³⁾

به راستی شخصیت آن بی مثال چگونه ستودنی است و مگر آدمی را یارای توصیف آن والاگهر است؟

آنکه مظهر اتم انسان کامل است و وجودش واسطه رحمت رحمانیه و رحمیه خداوند متعال.

عارفان در توصیفش چنین نگاشته‌اند:

«الحقیقة المحمّدیه هی حقیقة هذا النوع الانسانی فی الحضرة العلمیه».⁽¹⁾

همان، ص 616.

و نیز در توصیف نبوتش گفته‌اند:

«إنَّ المربتة المحمدیه محیط بجمیع مراتب الانبیاء نبوّة و ولایةً».⁽²⁾

به هر روی، او سر خط حلقۀ هستی است و همه پیامبران از مشکات وجود او درخشیدند.⁽³⁾

دو سر خط حلقه هستی به حقیقت به هم تو پیوستی⁽⁴⁾

خداوند قلب او را وسیع ترین قلب ها یافت و قرآن را که کتاب مدون انسان و عالم است یکباره در قلبش نهاد.

نه آن پیغمبر ختمی مآب است که جان پاک اوام الکتاب است

نه حرفی خواند و نی خطی نوشته است ولیکن ماسوی در وی سرشته است⁽⁵⁾

از این رو، دین و رسالتش بر همه ادیان ظاهر و غالب است؛ همان‌طور که خدای متعال می‌فرماید:

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ‌6

نابغه در مدح رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین سروده است:

ألم تَرَ أن الله أعطاک سورة تری کل ملک دونها یتذبذب

بأنّک شمس و الملوک کواکب اذا طلعت لم یبد منهن کوکب⁽⁶⁾

این منزلت محمد برگزیده خداست که چون آفتاب نبوتش تجلی کرد، ستارگان در پرتو نور آن محو گردند.

او تجلی نور خداست:

اَللّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکاةٍ... بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ‌1

ابن عربی در ادامه می‌نگارد:

... فشبّه نوره بالمصباح فلم یکن اقرب إلیه قبولاً فی ذلک الهباء إلّا حقیقة محمد صلی الله علیه و آله المسماة بالعقل، فکان سید العالم بأَسره، و أَوّل ظاهر فی الوجود، فکان وجوده من ذلک النور الالهی... و عین العالم من تجلیه و اقرب الناس إلیه علی بن ابی‌طالب و أسرار الانبیاء اجمعین.⁽¹⁾

خلاصه آنکه رسول خدا صلی الله علیه و آله در عرصه هستی و آفرینش، یگانه بی‌همتا و برگزیده‌ای بی‌نظیر است و ذات اقدس الهی او را قبل از همه برگزید.

آیات و نشانه های برگزیدگی

الف) قرآن

اشاره

مشرق دیگری که فروغ برگزیدگی محمد صلی الله علیه و آله از آن ساطع است، این است که قلب او منزل و فرودگاه قرآن کریم است؛ قرآنی که بی‌نظیر و بی‌همانند است و او نیز چون «محمد» برگزیده حق است. قرآنی که در تعریف خود فرموده:

(وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ‌3

(و ما این کتاب را بر تو فرو فرستادیم که بیانگر همه چیز و مایه هدایت و رحمت و بشارت برای مسلمانان است).

باری، قرآن بهترین نازل شده از سوی خدا⁽²⁾و معجزه جاوید و ماندگار رسول خداست که در طول تاریخ، هماره خصم را به تحدّی و مبارزه طلبیده است.⁽³⁾قرآن کتاب غیب

است⁽¹⁾

سوره آل عمران، آیه 44.

قرآن، شفای قلب‌هاست⁽¹³⁾و نیز، موعظه،⁽¹⁴⁾هدایت،⁽¹⁵⁾رحمت،⁽¹⁶⁾بشارت،⁽¹⁷⁾درمان درد،⁽¹⁸⁾و مایه شرف مؤمنان و پرهیزکاران و نیکوکاران است.⁽¹⁹⁾از سویی بیانش برای دانشمندان، مایه اندیشه‌وری،⁽²⁰⁾و در عین حال قابل استفاده برای عموم مردم⁽²¹⁾و مایه ذکر و یادآوری جهانیان است.⁽²²⁾این واژگان همانند افق‌های برینی است که از آنها فروغ ملکوتی این کلام بی‌نظیر جلوه‌گر است.⁽²³⁾

قرآن! فروزنده حقیقت تابناکی است که در ساحت ربوبی به وصف «علیّ» و «حکیم» آراسته گردیده: وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتابِ لَدَیْنا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ‌1 و برای هدایت همه انسان‌ها تا ابد نازل شده است.

این کلام خدا، درجات قوس نزولی را یکی پس از دیگری به نحو «تجلی» و نه تجافی طی کرد تا در جام الفاظ ریخته شد و لباس کلمات در بر کرد و در کسوت عربی مبین محجوب شد: إِنّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ‌2 تا بازتابش این نور خدا در تجلیات دعا و عبادات به گونه قرآن صاعد به سوی او باز گردد و به حضور قدس ربوبی بار یابد. اگر گفت‌وگو با قرآن میسر بود و انسان می‌توانست از آن نور منزل سؤال کند که شما چه احساسی از هجران مشهد الهی و فراق ساحت خدای سبحان دارید، شاید پاسخ این بود که از دوری خدایی که من کلام اویم و از جدایی از موطن اصلی خود که همان «مقام لدن» و نزد خدای سبحان است غمین و اندوهناکم.⁽¹⁾

البته، قرآن را مقاماتی است از اعلی مراتب وجود تا مقام‌های نازل‌تر؛ إعلَم أنَ‌ّ لِلقرآن مقامات مِن أعلی المراتب الوجود إِلی أَنزلها؛⁽²⁾

چو قرآن را مراتب هست محفوظ زکتبی گیر تا در لوح محفوظ

البته این آفتاب فقط بر مشرق قلب پیامبر می‌تابد، چون وسعت روح تا ملکوت اعداست.

زوسع قلبش آن نور مؤید نبوّت را شده ختم مؤبّد⁽³⁾

او بود که بدون معلم از اقلیم هشتم گذشت.

بسی افراد امی بی تعلم گذشته از سرا قلیم هشتم⁽⁴⁾

همه علوم و معارف تجلیات قرآن است.

همه آثار علمیش به هر حد بود رشحی ز قرآن محمد⁽¹⁾

همان، ص 657.

به هر روی، قرآن در سیر نزولی خود نیز متصل به مبدأ و مصدر است و در جلوه تجلی فرود می‌آید، به این معنا که با فرود آمدن هرگز موطن اصلی خود را در عالم بالا رها و آن را تهی نمی‌کند، بلکه حقیقت آن همواره در موطن خود موجود است. لیکن جلوه و زلال آن نیز در مراحل نازل‌تر تحقق می‌یابد؛ همانند تنزل دانش و اندیشه عقلانی انسان فرزانه‌ای که از صحیفه جان او به صورت آهنگ گفتار یا نقوش نوشتار در فضای خارج یا روی صفحه نگارش جلوه می‌کند. در این گونه موارد هرگز مطلب عمیق علمی از حوزه ذهن اندیشه‌ور خارج نمی‌گردد تا ذهن وی از آن خالی شود.⁽²⁾

در مثل، حقیقت قرآن کریم چون چشمه آفتاب است که تجلیات آن مشرق می‌آفریند و رود نور جاری می‌سازد، ولی حقیقت آن در همان مقام که باید باشد، جای دارد و هرگز تجلیات و بارش نور خورشید، خورشید را از مرکز خود فرو نمی‌کشد.

قرآن کریم حقیقتی گسترده است که مرتبه برین و اعلای آن از دسترس فهم انسان‌های معمولی به دور است و در مکانتی بالا و والا وجود دارد، و مرتبه نازله آن در قالب لفظ و مفهوم جلوه‌گر گردیده تا قابل گفتن و شنیدن و نوشتن و خواندن باشد. بنابراین، وقتی که قرآن از مقام «لدن» فرود آمد و بر مردم پرتو افکند، این تجلیات نازله قرآن است؛ ولی حقیقت و مرتبه برین معارف آن در «ام الکتاب» و «کتاب مبین» می‌باشد و فقط در دسترس گنجینه‌داران و گنج‌بران علوم الهی است و مرتبه متوسط آن در دست فرشتگان حامل آن می‌باشد.⁽³⁾

به هر روی، نزول قرآن چون نزول باران از ابر نمی‌باشد که با فرود آمدن آن، ابر از آن تهی گردد.

قرآن یگانه کتاب جامع و کامل الهی است، و همه معارف و اسرار کتاب‌های آسمانی و صحف پیشین را به همراه دارد و چتر نورش بر همه گسترده و مهیمن بر همه آنهاست:

وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْکِتابِ وَ مُهَیْمِناً عَلَیْهِ...4

اعجاز قرآن

اعجاز این کتاب به عنوان متنی مقدس، که از سوی خدای متعال نازل گردیده و از همان زمان نزول، مردم را به هماوردی دعوت کرده و بشر تا ابد از آوردن سوره کوچکی همانند سوره‌های آن عاجز و درمانده بوده همواره می‌درخشیده، و این حقیقت ضمن آیاتی که به آیات «تحدی» موسوم‌اند جلوه‌گر است.

البته پیرامون اینکه معجزه چیست و ماهیت و شرایط آن کدام است؟ در کتاب‌های کلامی بحث‌های مفصلی شده که در این گفتار کوتاه به برخی از شروط آن اشاره می‌گردد.

نخست آنکه هر امر خارق‌العاده‌ای معجزه نیست، بلکه زمانی معجزه است که مدعی پیامبری آن کار خارق‌العاده را شاهد صدق ادعای خود معرفی کند. ثانیاً مخاطبان و مخالفانش را به هماوردی و معارضه فرا خواند، ثالثاً مخاطبان انگیزه معارضه داشته باشند، و رابعاً از معارضه سالم بماند.⁽¹⁾

الجامع لاحکام القرآن، محمد بن احمد الانصاری القرطبی، ج 1، صص 61-60.

این چهار مورد از ارکان و اصول معجزه است. در قرآن کریم آیاتی می‌درخشند که همه مخاطبان را فرا خوانده تا اگر در معجزه بودن قرآن تردیدی دارند، ده سوره أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ‌2 و یا یک سوره: إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا شُهَداءَکُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ‌3 همانند قرآن بیاورند و در پاسخ این هماوردی با صراحت تمام اعلام می‌کند که هرگز نمی‌توانند سوره‌ای همانند آن را بیاورند. از این رو اعجاز قرآن پیوندی ناگسستنی با تحدی دارد؛ به گونه‌ای که هر جا سخن از اعجاز باشد باید سخن از تحدی و هماوردی نیز به میان آید و لازم است تحدی به همان گونه باشد که پیرامون آن ادعای اعجاز شده است.

بر همین اساس، در آیات هماوردطلبی قرآن از کسانی که قرآن کریم را ساخته و بافته پیامبر صلی الله علیه و آله می‌دانستند و می‌پنداشتند که قرآن چیزی جز افسانه‌های پیشینیان نیست و آنان

نیز به آوردن همانند آن قادرند، با صراحت تمام اعلام می‌دارد: فَلْیَأْتُوا بِحَدِیثٍ مِثْلِهِ إِنْ کانُوا صادِقِینَ‌1 و نیز: إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ...2.

شگفتا! شما سخنوران، شاعران، و ادیبان عرب که افق زبان و بیان، تجلی‌گاه هنر شماست از آوردن سوره‌ای ولو بسیار کوچک همانند قرآن عاجز و درمانده‌اید! و این است نشان معجزه بودن.

سوره‌های قرآن از آغاز، مزین به وصف اعجاز و مایه اعجاب سخنوران عرب بوده و این حقیقت از تأثیر این سخن الهی در جان گروندگان به اسلام مشهود است. البته در این جمع، ناباورانی بودند که با دیده تردید و انکار به این کتاب آسمانی می‌نگریستند و آن را ساخته شخص پیامبر معرفی می‌کردند. بر همین اساس به باور بعضی از دانشمندان، معجزه از آن جهت برای پیامبر ضرورت دارد که موجب دفع یا رفع شبهه از ذهن مخاطب گردد و زمینه هرگونه انکاری را از میان ببرد، ولی برای عرضه دین حق که با فطرت بشری هماهنگ است نیازی به آن نیست.⁽¹⁾

موجب ایمان نباشد معجزات بوی جنسیت کند جذب صفات

معجزات از بهر قهر دشمن است بوی جنسیت پی دل بردن است⁽²⁾

آغاز موضع‌گیری و برخورد در برابر آیات قرآن به عصر نزول و دوران مکه باز می‌گردد؛ جایی که برخی سخن‌شناسان عرب را به خضوع و کرنش در برابر آیات وحی واداشت. در آن روزگار تلاش قابل توجهی از سوی مخاطبان مخالف در پاسخگویی به تحدی قرآن و آوردن سوره‌ای همانند آن رخ نداد و آنچه مخالفان انجام دادند در مقام معارضه با این تحدی نبود، بلکه به جای آوردن سوره‌ای همانند قرآن به مبارزه و اقدام جنگ‌جویانه علیه پیامبر اقدام نمودند تا جایی که سنگ‌های جفا به سوی او افکندند و با بهتان و افترا به ساحت آن پیشوای عرشی، او را آزردند.

لازم به یادآوری است که محور بحث ما در آن روزگار همان تحدی و هماوردی است و اصطلاح معجزه رایج نیست.⁽¹⁾

دائرة المعارف قرآن کریم، ج 3، واژه «اعجاز»، صص 560-558.

به هر روی، تحدی قرآن و عجز همه مخالفان در طول تاریخ مشرق تابان اعجاز قرآنی است و این فروغ از آفاقی ساطع و متجلی است.

آفاق اعجاز قرآن

اشاره

فروغ این اعجاز از افق‌های گوناگونی فروزان است، همانند: «اعجاز بیانی، تشریعی، عددی، عدم اختلاف در قرآن، اعجاز علمی، اعجاز غیبی، اعجاز هدایتی و معارفی و اعجاز نظم و آهنگ».⁽³⁾

و نیز جلوه‌هایی همانند: اعجاز بدایع قرآن، تأثیر شگفت‌انگیز آن، اعجاز تصویری قرآن، اعجاز تناسب آیات و سور، اعجاز جامعیت قرآن، اعجاز جاودانگی قرآن، اعجاز صوتی قرآن، اعجاز اخلاقی، استدلالی، محتوایی، جدلی، و سایر افق‌های برینی که اعجاز این کلام الهی از آن جلوه‌گری می‌نماید.⁽⁴⁾

1. اعجاز بیانی

این جنبه از اعجاز، از مشهورترین و فراگیرترین دیدگاه‌های اعجازی قرآن است که بازتاب و تأثیر فراوانی در حوزه مطالعات علوم قرآنی، همانند اندیشه‌های کلامی، ادبی و تفسیری داشته و مجموعه‌ای وسیع از مجادلات و مباحثات را گرد خود پدید آورده است. این دیدگاه بر این پایه استوار است که ساختار بیانی قرآنی با برخورداری از ویژگی‌های مافوق بشری، عجز بشر را از هماوردی با آن در پی داشته و بی‌پاسخ ماندن «تحدی» قرآن در بیشتر موارد ناظر به همین ساختار بیانی است.

جامعه عربی در آغاز ظهور اسلام در حالی با قرآن رو به رو شد که در عرصه‌های گوناگون زندگی او زبان و ادبیات، نقش ویژه‌ای ایفا می‌کرد. ادیبان و شاعران، شمع بزم محفل‌ها و حرارت‌آفرین عرصه‌های میدان‌های جنگ بودند. از سویی در بازارهای تجاری نیز نقش مهمی ایفا می‌نمودند. جملات مسجع کاهنان و معلقات هفت‌گانه شاعران بزرگ و رجزهای موزون جنگاوران دلیر، همگی به زبان و بازتاب‌های اجتماعی آن، نقش محوری داده بود.

اینک برای نخستین بار این جامعه با متنی منسجم و پیوسته مواجه می‌شد که سخنان تازه و غیرمتداولی با ساختاری شگفت و ناهماهنگ با ساختارهای بیانی موجود داشت، شگفتا که این بیان و کلام از همان الفبای موجود و متداول فرهنگ کنونی آنان شکل گرفته است.

اکنون، عکس‌العمل آنان در مقابل این گوهر فروزنده آسمانی که فروغش جان آنان را لبریز از عشق و ادب و حماسه و تأثیرگذاری می‌کند و برای آنان بهجت آفرین و مسرّت زاست، ولی از سوی دیگر با امیال و اهداف و مقاصد دنیاخواهی و ثروت و مقام آنان ناسازگار است، چگونه خواهد بود؟ کلامی است که تار و پود زرینش از الفبای گویش و فرهنگ آن جامعه است، ولی نظام و آهنگش، متفاوت! بنابراین، باید این کلام را متهم کرد:

سحر است!⁽¹⁾

سوره انبیاء، آیه 3؛ سوره سبأ، آیه 43؛ سوره احقاف، آیات 7-8؛ سوره مدثر، آیه 24.

افسون و جنون است!⁽²⁾

شعر و شاعر⁽³⁾و یا کهانت است.⁽⁴⁾

به هر روی، قرآن در دفاع برابر این تهمت‌ها، افزون بر تکذیب آنها به طرح تحدی و هماوردی پرداخت و در این میدان تا ابد پیروز است.⁽⁵⁾

2. اعجاز تشریعی قرآن

از وجوه و جلوه‌های دیگر اعجاز قرآن کریم که اخیراً بر آن تأکید شده اعجاز تشریعی قرآن است که مجموعه دستورالعمل‌های قرآن کریم در عرصه‌های مختلف فردی و اجتماعی، فرهنگی و سیاسی از آن ساطع است. این جنبه اعجاز آمیز در برگیرنده احکام و قوانینی است که گستره زمان را در می‌نوردد و در هر زمان و مکانی و برای هر گروه و طایفه‌ای جاری و ساری است. شگفت آورتر اینکه چنین قوانین متقن، مبرهن و مدلل و پایداری از سوی فردی امّی و تعلیم ندیده، آورده شده، از این رو مشرق تجلی اعجاز است.

جلوه این اعجاز برای نخستین بار در تفسیر مرحوم بلاغی می‌درخشد. او در تفسیر «آلاء الرحمن» در بحثی کوتاه و کلی، پیرامون وجوه مختلف اعجاز قرآن از جنبه تشریع عادلانه و نظام مدنی قرآن کریم پرده برداشته و شگفتی و عظمت احکام و قوانین مدنی و اجتماعی قرآن را با نگاهی به عرصه و ابعاد اجتماعی و فرهنگی آن عصر، می‌ستاید و اعجاز بودن این قوانین را آفتابی تابان می‌شناسد.

بلاغی در تبیین اعجاز تشریعی قرآن به ویژگی رسول خدا صلی الله علیه و آله اشاره می‌کند که در عصر خویش و از جهت محیطی که در آن رشد کرده و مردمی که در میانشان می‌زیسته همراه با عادت‌های بدوی آنان بشری عادی بوده است. بنابراین با در نظر گرفتن این شرایط برای آورنده قرآن کریم و تأمل و دقت در احکام و قوانین حقوقی و اجتماعی و خانوادگی، عادتاً برای چنین بشری ممکن نیست بدون پشتوانه وحی الهی جاعل قوانین باارزش و معقول موجود در قرآن کریم باشد.⁽¹⁾

آلاء الرحمن، بلاغی، صص 14-13.

البته همزمان با بلاغی، رشید رضا نیز یکی از وجوه اعجاز قرآن کریم را اعجاز در علوم دینی و تشریعی معرفی کرده است. به نظر وی معارف الهی، اصول عقاید، احکام عبادات، قوانین، فضایل و آداب و قوانین سیاسی، مدنی و اجتماعی قرآن کریم که با شرایط هر زمان و مکانی سازگار است از ظاهرترین وجوه اعجاز قرآن است و این همه را نشانه وحیانی بودن معارف و قوانین و احکام قرآن کریم معرفی کرده است.⁽²⁾

همزمان با طرح این دیدگاه‌ها، نظریات دیگری در میان برخی دانشمندان شیعی، چون میرزا مهدی اصفهانی و شیخ مجتبی قزوینی شکل گرفت که منحصراً اعجاز در علوم و معارف و احکام قرآن کریم را اعجاز دانسته‌اند و آیات «تحدی» را ناظر به همین افق از اعجاز برشمرده‌اند.⁽¹⁾

دائرة المعارف قرآن کریم، ج 3، ص 579.

3. اعجاز عددی قرآن

فروغ اعجاز قرآن را می‌توان از جنبه عددی آن نیز شگفت‌آور دانست. این جنبه از اعجاز قرآن، وجود نظم ریاضی میان کلمات و حروف این کتاب آسمانی است. نخستین کسی که این سخن را مطرح کرد پژوهشگر مصری به نام «محمد رشاد خلیفه» بود. وی ادعا کرد که پس از سه سال کار مداوم و با استفاده از دانش مدرن رایانه موفق شده نظمی حیرت‌انگیز در قرآن کشف کند و چون هیچ نویسنده‌ای نمی‌تواند ضمن نگارش کتاب خود تعداد تکرار حروف و کلمات خود را مراعات کرده، در میان کلمات متناظر یا متضاد، نظم و تناسبی شگرف ایجاد کند، پس چنین پدیده‌ای گواه وحیانی بودن قرآن و عدم تحریف آن است. با اعلان این خبر و پخش آن از رسانه‌های گروهی و جراید موجی از شادی مسلمانان را فرا گرفت و بسیاری از آنان پنداشتند که میدان مبارزه جدیدی در برابر ملحدان گشوده‌اند.⁽²⁾

به دنبال آن، عده دیگری نیز از این نظریه حمایت کردند و با تألیف کتاب و مقاله‌هایی درصدد دفاع از آن برآمدند. حتی برخی تلاش کردند اثبات این وجه اعجاز را به دانشمندان سابقی چون باقلانی و زمخشری نسبت دهند. مهم‌ترین نگاشته‌ها در این زمینه عبارت است از: «معجزة القرآن الکریم و علیها تسعة عشر»، «معجزة القرآن العشرین فی کشف سباعیه و ثلاثیه»، «المنظومات العددیة فی القرآن العظیم»، «الاعجاز العددی للقرآن الکریم» .

به هر روی، رشاد خلیفه - نظریه‌پرداز این وجه اعجاز - بر این باور بود که تناسب شگفتی در رابطه با شماره حروف هر سوره‌ای موجود است، بدین سان که اگر سوری که مزین به حروف مقطعه هستند معدل‌گیری شود رابطه مجموعه حروف استعمال شده در

آن سوره و آن حروف با حروف مقطعه رابطه مستقیم است و بدون تردید سوره‌ای که با «ق» شروع گردیده استعمال قاف در آن با سوره‌ای که طلیعه آن «نون» است، بیشتر است و همین مقیاس را نسبت به سایر حروف جاری می‌داند.⁽¹⁾

همان.

البته این گونه از اعجاز پیرامون قرآن کریم مورد مناقشه بعضی از پژوهشگران عرصه ادبی قرآن واقع گردیده است.⁽²⁾

4. اعجاز قرآن از منظر هماهنگی

قرآن کریم بر این نقطه اصرار می‌ورزد که اگر از سوی غیر خدا می‌بود، مردم در آن ناسازگاری و ناهمگونی فراوانی می‌یافتند:

أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً3

در این گل‌واژه وحی، قرآن نداشتن هرگونه کجی و اختلاف را از اوصاف خود برمی‌شمارد و نیز همین مقصد را به این آیه مدلل می‌فرماید:

قُرْآناً عَرَبِیًّا غَیْرَ ذِی عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ‌4

از این‌رو پاسداشت چنین زلال هدایتگر آسمانی که هیچ‌گونه اختلاف و شک و کجی در آن نیست حمد و ستایش ذات اقدس است که آن را فرو فرستاده است:

اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی أَنْزَلَ عَلی عَبْدِهِ الْکِتابَ وَ لَمْ یَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً5

اگرچه بحث کلاسیک اعجاز قرآن به ویژه اعجاز همگونی و سازواری این جام حقیقت‌نما به قرن دوم و سوم باز می‌گردد، لیکن، طلیعه و سرچشمه آن، به زمان نزول قرآن و دعوت این کتاب مقدس به هماوردی در همان دوران است.

دانشمندان و مفسران علوم اسلامی - قرآنی، پیرامون این مقوله سه نگاه اساسی ابراز داشته‌اند؛

نگاه اول: گروهی پیرامون این گونه اعجاز قرآن سکوت کرده و ابراز عقیده‌ای نکرده‌اند

و فقط به اندک موارد اختلاف نما پاسخ داده‌اند. زرکشی از این طایفه از علماست. او در کتاب «البرهان» این بحث را مستقل از بحث «معرفة الاعجاز» آورده و عنوان مستقلی به آن نهاده، و چنین نگاشته: «معرفة الموهم و المختلف».⁽¹⁾

البرهان فی علوم القرآن، ج 2، ص 176.

نگاه دوم: مفسران بزرگی بر عدم اختلاف و تناقض در قرآن تأکید می‌ورزند، ولی آن را از وجوه اعجاز نمی‌شمارند؛ از جمله این بزرگان شیخ طوسی و طبرسی بوده‌اند. آنان معتقدند این احتمال وجود دارد که در سخن برخی عالمان نیز تناقض یافت نشود.⁽²⁾

فخر رازی نیز اعجاز مورد تحدی خداوند را در همگونی و عدم تناقض و اختلاف نمی‌داند، به دلیل آنکه خداوند به هر یک از سوره‌های قرآن تحدی کرده و بسیاری از انسان‌ها نیز می‌توانند در حد سوره‌ای کوتاه، سخن خالی از تناقض بگویند.⁽³⁾

ابن حمزه علوی، افزون بر این گفته است: «معجزه باید امری ضروری و بدیهی باشد در حالی که به تصریح خود قرآن درک این شاخه از اعجاز نیازمند تدبر است». صدر المتألهین و زرقانی نیز عدم اختلاف را از وجوه اعجاز قرآن نمی‌دانند، زیرا کلمات فصحا و بلغا نیز در بسیاری از موارد از تناقض و اختلاف تهی است.⁽⁴⁾

در پاسخ این گروه می‌توان گفت که عدم اختلاف در قرآن به جامع این کتاب مقدس باز می‌گردد و به سوره ارتباطی ندارد تا گفته شود بزرگان عرصه ادب و سخن نیز کلمات و جملات بدون اختلاف و تناقض فراوان دارند، بلکه قرآن کتابی جامع و آن هم براساس نزول تدریجی و شأن نزول‌های خاص است که در راستای تبیین حوادث و وقایع مختلف و ارائه فرهنگ‌های اقوام و ملل مختلف گذشته سخن می‌گوید، ولی در طول این بیست سال، در گویش و بیان این وقایع و حوادث و احکام و معارف هیچ‌گونه تناقض و اختلافی در آن یافت نمی‌گردد.

از نگاه و منظر عقلانی آیا این وجه از اعجاز از شگفت‌انگیزترین جلوه‌های اعجاز قرآن کریم نیست؟ جداً پاسخ مثبت است، و در پاسخ به آنان که تحدی به سوره را دلیل نارسایی این وجه از اعجاز معرفی کرده‌اند باید گفت که تحدی پیرامون قرآن، آفاق و مراتب گوناگونی دارد که از آن جمله تحدی به کل قرآن است.

خداوند می‌فرماید:

قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً1

(بگو اگر انسان‌ها و پریان اتفاق و اجتماع کنند که همانند قرآن را بیاورند همانند آن را نخواهند آورد؛ هر چند یکدیگر را در این کار کمک کنند).

البته نباید تصور کرد که چون ابتدا گمان می‌رفت ممکن است سوره‌ای همانند قرآن را بیاورند به مجموعه قرآن تحدی گردیده و پس از عجز از هماوردی در کل قرآن و ده سوره، به یک سوره تحدی شده است؟ خیر چنین نیست و این پندار و توهمی بیش نخواهد بود؛ زیرا تحدی به قرآن عرصه‌ها و مراتب گوناگونی دارد که از آن جمله عدم اختلاف است که در رابطه با جامعیت قرآن منظور گردیده است.

نگاه سوم: به هر روی، گروه سومی هستند که عدم اختلاف و تناقض در قرآن را از وجوه اعجاز قرآن به شمار آورده‌اند. این نظریه مدافعان بیشتری دارد، به خصوص در جمع مفسران متأخر، و عقل‌گرایان که از منظر عقلانیت به تحلیل مسائل می‌پردازند. از معتزلیان عقل‌گرا، ابوهاشم جبائی نبود ناسازگاری را در قرآن دلیلی بر اعجاز آن می‌داند.⁽¹⁾

باقلانی نیز این وجه را مطرح کرده و به تفصیل از آن سخن گفته است. قاضی عبدالجبار معتزلی هم فصلی را به این بحث اختصاص داده و از قول ابوالهذیل نقل می‌کند که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به همین جهت عدم اختلاف، با عرب تحدی کرده است.⁽²⁾

همچنین زمخشری و قطب‌الدین راوندی و سیوطی این وجه را از اعجاز شمرده‌اند.⁽³⁾

از معاصران نیز مفسرانی چون عبدالله شبّر، محمد عبده، صدر بلاغی، علامه طباطبایی، سیدابوالقاسم خویی و سیدمحمدباقر صدر این نظریه را پذیرفته و از آن دفاع کرده‌اند.⁽⁴⁾

به هر روی، عدم اختلاف، خواه به معنای عدم تناقض حق و باطل باشد یا تفاوت در بلاغت یا نبودن اختلاف در قرآن پیرامون اخبار غیبی یا نبود اضطراب و تضاد در آن، به هر حال ساحت قرآن از همه این اختلافات مبراست.

سیر در قرآن این حقیقت را نمایان می‌سازد که معانی قرآن با هم تعارضی ندارند و از هرگونه اضطراب و پراکنده‌گویی به دور است. در واقع همه‌ی آنچه قرآن به دنبال بیان آن است از زمین و زمان و آسمان، به منزله دانه‌های تسبیحی است که آنها را به نظم کشانده است.

قرآن با حقایق بیرون خود نیز هم‌خوان و هماهنگ است و با علم و عقل برخوردی ندارد و نیز با واقعیات در تناقض و تعارض نیست؛ یعنی چنین نیست که واقعیت خارجی چیزی باشد و قرآن چیز دیگری را ارائه کند.

قرآن در بیان نظرات و آرای یهود و نصارا آن چنان سخن می‌گوید که آنان ناگزیر از پذیرش شدند و اگر به پاره‌ای از خرافات و پندارهای راه یافته در شریعت و مسلک آنان انتقاد می‌کند بدون هیچ‌گونه کم و زیاد است.

قرآن با علم و ره‌آوردهای علمی آن نیز، در تناقض و اختلاف نیست، زیرا تاکنون آنچه از نظریات علمی مدلل و قطعی است قرآن پیش از این آن را پذیرفته است. قرآن، خورشیدی است که بر عقل می‌تابد و هرگز با ارزش‌های عقلانی مخالفتی ندارد. خلاصه، همه آهنگ‌های خلاف در هر عرصه و پیرامون هر موضوعی از ساحت این سخن الهی به دور است و هیچ‌گونه تفاوت و اختلافی را برنمی‌تابد. قرآن مجموعه‌ای به همه پیوسته و در هم تنیده است که معانی معطوف به هم و هدایتگر دارند. اگر در بعضی از آیات قرآن اجمالی باشد آیات دیگر قرآن آن را شرح می‌دهند و به تعبیر امیر ایمان علی علیه السلام:

کِتَابُ اللهِ تُبْصِرُونَ بِهِ، وَ تَنْطِقُونَ بِهِ، وَ تَسْمَعُونَ بِهِ، وَ یَنْطِقُ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ، وَ یَشْهَدُ بَعْضُهُ عَلی بَعْضٍ، لَا یَخْتَلِفُ فِی اللهِ، وَ لا یُخالِفُ بِصاحِبِهِ عَنِ اللهِ؛⁽¹⁾

نهج البلاغه، خطبه 133، ص 132.

کتاب خدا که بدان - راه حق - را می‌بینید، و بدان سخن می‌گویید و بدان حق را می‌شنوید. بعضی آن بعض دیگر را تفسیر کند و پاره‌ای بر پاره دیگر گواهی دهد. همه آیه‌هایش خدا را یکسان شناساند و آن را که همراهش شد از خدا برنگرداند.

5. اعجاز علمی

از افق‌های روشن قرآن جلوه‌های علمی آن است و منظور از علم در اینجا شاخه‌های گوناگون آن، اعم از علوم تجربی، طبیعی، زیست شناسی و علوم انسانی است.

مقصود از اعجاز علمی قرآن وجود آیاتی در آن است که نوعی رازگویی علمی و گشودن آفاق «ما لم یعلم» است، بدین معنا که شاخه‌ای از دانش را که کسی قبل از نزول آیه از آن آگاهی نداشته بیان می‌دارد.

این موضوعات علمی چنان بوده که با توجه به وسایل و امکانات عادی آن عصر، قابل فهم و درک نبوده و این فروغ وحی بوده که از چهره آن پرده برداری کرده است.

مبحث اعجاز علمی قرآن از سویی زیر مجموعه بحث اعجاز قرآن است و از سوی دیگر زیرمجموعه فروغ افق‌های علمی - تفسیری این کتاب خداست. از این رو با مبانی ایجاد شده در تفسیر علمی قرآن ارتباطی محکم دارد. البته روشن است که هدف اصلی قرآن هدایت انسان به سوی خداست و اشارات علمی آن از اهداف فرعی است که در راه خداشناسی و معادشناسی از آنها استفاده می‌شود.

آیاتی همانند آیه 190 آل عمران؛ آیات 2 الی 4 رعد؛ 5 تا 8 طارق و آیه 10 لقمان و 88 نمل، از این مشرق فروزان‌اند و زمینه‌های رشد و تعالی و اندیشه و شکوفایی، مکاشفه‌های علمی، و بارقه‌های ابداع را در اذهان پدید می‌آورند.

تعمق و دقت در این آیات ملکوتی حقیقت‌های پنهان را آشکار و چشمه‌هایی از علم را در جان انسان جاری می‌سازد. البته این بدان معنا نیست که ظاهر قرآن، همه علوم بشری را تأیید می‌کند و مجموعه علوم از این زلال الهی جاری است.

اگر چه قرآن تبیان برای همه چیز است و جام جهان نمای حقیقت است که همه چیز در آن آینه بازتاب دارد، ولی این مخصوص «من خوطب به» است و در دسترس همگان نمی‌باشد، لذا تحمیل نظریه‌های علمی نو بر قرآن جایز نیست و نوعی تفسیر به رأی و حرام است؛ چون بطون قرآن و افق‌های غیب آن بر ما پوشیده است. در این میان آنچه در اختیار ماست این است که فهم و عقل و علم را در خدمت قرآن قرار داده، از شیوه استخدام علوم در فهم و تفسیر بهتر آیات قرآن استفاده کنیم.

تفسیر علمی قرآن هر چند از قرن چهارم و پنجم هجری قمری در آثار مکتوب بوعلی سینا دیده می‌شود و با فراز و نشیب‌هایی تا قرن حاضر ادامه یافته است؛ ولی بحث اعجاز

علمی قرآن که برگرفته از تفسیر علمی است تنها در قرن حاضر مورد توجه مسلمانان و غیرمسلمانان قرار گرفته است.

برخی از کتاب‌های تألیف شده در این باره عبارت است از:

و ده‌ها کتاب دیگر در این زمینه.⁽¹⁾

دائرة المعارف قرآن کریم، ج 3، ص 599.

در میان خاورشناسان نیز «موریس جوکای» در کتاب مقایسه‌ای میان تورات، انجیل و قرآن کریم، از جمله کسانی است که رویکردی مثبت به اشارات علمی قرآن داشته و در برخی موارد به صراحت اذعان کرده که قرآن مطالبی علمی را بیان می‌کند که تا قرن‌ها بعد برای انسان ناشناخته بوده است.

اگر چه از نگاه مخالفان اعجاز علمی قرآن پرسش‌هایی مطرح است؛ ولی قائلان به اعجاز علمی پاسخ آن پرسش‌ها را گفته و این حقیقت را اثبات نموده‌اند. مواردی چون: نیروی جاذبه که در پرتو آیه: اَللّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها2 و (خَلَقَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها)3 و حرکت‌های خورشید که در پرتو آیه‌ای همانند:(وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَها ذلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ)4 جلوه‌هایی از این حقیقت‌اند.

و نیز لقاح که در آیه 22 حجر به بادهای زایا و باردار کننده اشاره شده است:

(وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَسْقَیْناکُمُوهُ وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِینَ)1 و مسئله زوجیت در میان پدیده‌ها که در آیات متعددی به آن اشاره شده،⁽¹⁾از جمله مباحث علمی قرآن است.

همچنین مسئله آغاز و چگونگی پیدایش جهان از توده‌ای گاز مانند «دخان»⁽²⁾را از اخبار غیبی و اعجاز علمی قرآن دانسته‌اند و نیز هفت آسمان را که آیاتی از قرآن گویای آن است، در جلوه‌های کشفیات در عرصه کهکشان‌ها تفسیر کرده‌اند.

موضوع حرکت زمین را که برخی از مفسران از آیه 88 نمل:(وَ تَرَی الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَ هِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ)4 استفاده کرده‌اند نیز جلوه‌ای دیگر از اعجاز علمی قرآن است.

از آیاتی چون:(الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ جَعَلَ لَکُمْ فِیها سُبُلاً لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ)5 و همانند آن، یعنی آیه 53 سوره طه و نیز آیه 7 نبأ، 4 شمس و 30 نازعات حرکت وضعی و انتقالی زمین را برداشت کرده و از آیات 25 تا 27 سوره مرسلات حرکت‌های مختلفی را استفاده نموده‌اند.

اگر چه پاره‌ای از اشکالات به این گونه برداشت‌ها وارد است، ولی باید پذیرفت که قرآن در عصر نزولش بر خلاف نظریه حاکم و مشهور خبر داده است. در آن زمان نظریه بطلمیوس در محافل علمی محور بحث‌ها و گفت‌وگوهای علمی بود؛ یعنی نظریه‌ای که مبتنی بر سکون و مرکزیت زمین ارائه شد. بدون شک با توجه به مرکز نزول قرآن و امی بودن پیام رسان این سروش الهی و مطرح نبودن نظریات علمی در آن سرزمین این خبر جلوه‌ای از اعجاز است، اگر چه برخی دانشمندان همانند فیثاغورس، فلوته خوش، ارشمیدس، استرخوس ساموس و کلیانتوس آسوسی که قبل از بطلمیوس زندگی می‌کرده‌اند قائل به حرکت زمین بوده‌اند.⁽³⁾

باری، جلوه‌های متعدد علمی قرآن همانند پیدایش حیات از آب⁽¹⁾

سوره نور، آیه 45؛ سوره انبیاء، آیه 30.

6. اخبار غیبی

افق برین دیگری که از آن فروغ اعجاز می‌درخشد اخبار غیبیه پیامبران گذشته و امت آنان است. بهترین دلیل بر وجود این اخبار بیان گویای خود قرآن کریم است.

خداوند متعال در سه سوره «آل عمران» و «هود» و «یوسف» پس از گزارش اخباری از دوران گذشته به غیبی بودن آن اخبار تأکید کرده است؛ از جمله بعد از بیان داستان و قصه حضرت یوسف می‌فرماید:(ذلِکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ...)3

علاوه بر آن در بسیاری از آیات نیز مطالبی ذکر شده که از امور غیبی به شمار می‌آید، هر چند در قرآن به خبر غیبی بودن آن اشاره نشده است؛ همانند آیاتی که از سرنوشت پیشنیان خبر می‌دهد که آگاهی از برخی از آنها، با روش‌ها و ابزارهای متعارف در دست بشر، نه در زمان نزول قرآن ممکن بوده و نه اکنون میسر است. همچنین آیاتی که از چگونگی آغاز آفرینش خبر می‌دهد و نیز آیاتی که از حوادث و وقایع آینده جهان و فرجام آن و برپایی قیامت و عوالم پس از آن می‌گوید؛ عوالمی که حوادث و حقایق آن بیرون از قلمرو معارف بشری است و به جز ذات اقدس الهی و سفیران او از علم آن آگاهی ندارند.

به هر روی، وجود اخبار غیبی در قرآن قطعی است، ولی پیرامون معجزه بودن آن نظریه‌های متفاوتی وجود دارد:

1 - برخی از مفسران با وجود بحث از اخبار غیبی قرآن پیرامون معجزه بودن یا نبودن آن سکوت کرده‌اند. طبری روایاتی پیرامون پیشگویی‌های قرآن درباره بعضی از حوادث ذیل آیات مربوط به آن آورده است،⁽³⁾ولی به معجزه بودن قرآن از این منظر نپرداخته است.

2 - بعضی دیگر، اخبار غیبی را از وجوه اعجاز قرآن ندانسته‌اند و اعجاز قرآن را در نظم و فصاحت و درستی معانی آن می‌دانند. ابن عطیه اندلسی این عقیده را به عموم عالمان مسلمان نسبت داده است. در میان قدما شیخ طوسی، یحیی بن حمزه علوی، ابن قیم و از معاصران مرحوم محمد حسین فضل الله، عایشه بنت الشاطی و عبد القادر حسین از طرفداران این عقیده‌اند.⁽¹⁾

دائرة المعارف قرآن کریم، ج 3، ص 609.

3 - گروه سومی، اخبار غیبی قرآن را یگانه وجه اعجاز آن به شمار آورده‌اند.

4 - گروه چهارمی از قرآن پژوهان بر این باورند که اخبار غیبی از وجوه اعجاز قرآن است، ولی آیات تحدی (هماوردی) شامل آن نمی شود. خطابی، عبدالجبار معتزلی و علامه محمد باقر مجلسی از پیروان این نظریه‌اند.

5 - گروه پنجمی نیز بر این عقیده‌اند که اخبار غیبی از وجوه اعجاز قرآن بوده و به آن تحدی شده است. این نظریه در میان عالمان قرآن‌پژوه از دیرباز رواج داشته و در کتاب‌های تفسیر و علوم قرآنی به آن استدلال گردیده است. این عقیده به جریان خاصی اختصاص ندارد و همه فرق اسلامی اعم از شیعه و سنی به آن قائل هستند. باقلانی دو وجه از اعجاز قرآن را، گزارش غیبی از حوادث آینده و اخبار از قصص گذشتگان از سوی کسی که نه کتابی خوانده و نه از کسی آموخته است، می‌داند.⁽²⁾

طبرسی، در مقدمه مجمع البیان هنگام بحث از مسائل اعجاز، نامی از اعجاز به خبرهای غیبی نبرده؛ ولی در ذیل آیه 23 سوره بقره که از مخالفان دعوت به هماوردی شده است به اعجاز غیبی قرآن تصریح کرده است.⁽³⁾

فخر رازی ذیل آیه 102 سوره یوسف به معجزه بودن داستان یوسف در قرآن تصریح کرده است.⁽⁴⁾همچنین قرطبی در تفسیر خود⁽⁵⁾و فیروزآبادی در «بصائر»⁽⁶⁾و ابن کثیر⁽⁷⁾و زرکشی⁽⁸⁾اخبار غیبی را از جمله وجوه اعجاز قرآن دانسته‌اند.

از معاصران محمد عبده و رشید رضا،⁽¹⁾

تفسیر المنار، ج 1، ص 204.

باری، مقصود از معجزه بودن اخبار غیبی قرآن این است که برخی آیات قرآن از امور ناپیدای گذشته و لایه‌های ناپیدای تاریخ حال یا آینده سخن گفته که آگاهی بشر به آنها از راه متعارف و معمولی ممکن نمی‌باشد و این جلوه‌ای از خدایی بودن قرآن کریم است. در این کتاب نور نوشته، مطالب و مفاهیم و اخباری است که سرچشمه آن علم الهی است، خواه اخبار غیبی، یا مکنونات قلبی کافران باشد و خواه مطالب مربوط به آفرینش جهان و اوصاف کائنات و مطالبی که از دسترس بشر در زمان نزول قرآن بیرون بوده است. به هر روی، از این افق جلوه اعجاز قرآن نمایان است.

7. اعجاز محتوایی

افق دیگری که فروغ اعجاز قرآن از آن ساطع است محتوای الهی قرآن است. در این کتاب مضامین عالیه هدایتی و معرفتی است که از مشرق وحی بر قلب رسول خدا تابیده است. مفاهیمی آسمانی چون:(هُدیً لِلنّاسِ)9 ،(هُدیً لِلْمُتَّقِینَ)10 ،(تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ11 و (فَصَّلْناهُ عَلی عِلْمٍ)12 و (نور) و (برهان) و (حکمت) و (حکیم) و (بصائر) و (فرقان) و (ذکر) و (شفاء) و (رحمت) از این ملکوت قرآن پرده‌برداری می‌کند و هر

یک از این عناوین، آفاق و سرچشمه‌هایی است که زلال و معارف و معالم قرآنی از آن جاری است.

بر این اساس، آیات تحدی که جن و انس را به هماوردی خوانده و آنان تا ابد از پاسخ به هماوردی عاجزند، اگرچه به مقوله نظم و آهنگ، و ترتیب وچینش معجزه گون الفاظ ناظر است، ولی چهره دیگر آن جهت هدایتگری و روشنگری و نفوذ معنوی این رحمت الهی است که با بارش آن بر جان انسان، گلستانی از مکارم و فضائل آدمی شکوفا می‌گردد.

حقیقتاً، آوردن کلامی با این نفوذ و اثرگذاری که در بردارنده همه معارف و حکمت‌هاست از قدرت جن و انس خارج است.

زلال سخنان ائمه علیهم السلام نیز این حقیقت را می‌نمایاند. امیرالمؤمنین در وصف رسالت رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «خداوند آن حضرت را با نور روشنگر، برهان آشکار و راه هویدا و کتاب هدایتگر برانگیخت».⁽¹⁾

نهج البلاغه، خطبه 161، ص 163.

و در سخنی دیگر می‌فرماید: «قرآن نوری است که چراغ‌هایش خاموش نشود، چراغی که فروزندگی‌اش کاستی نیابد و پرتوی که روشنایی آن تاریکی نگیرد و فرقانی که برهانش خاموشی نپذیرد».⁽²⁾

در روایت ابن سکیت از امام رضا علیه السلام این بعد از اعجاز قرآن به خوبی بیان گردیده است. آن حضرت در پاسخ ابن سکیت که پرسید: چرا خداوند رسول خدا را با کلام و خطب برانگیخت؟ پاسخ فرمود:

خداوند حضرت محمد صلی الله علیه و آله را زمانی برانگیخت که بر اهل روزگار، خطب و کلام چیره بود. شاعران و ادیبان شمع محفل مردم بودند، پس آن حضرت از جانب خداوند مواعظ و حکمت‌هایی آورد که سخن ایشان را باطل ساخت و بدین وسیله حجت را برایشان تمام کرد.⁽³⁾

در این حدیث شریف بر این نکته تأکید شده که وحی علاوه بر نظم و آهنگ بدیع آسمانی خود، محتوایی مملو از حکمت و معارف داشته و صدف متلألؤ الفاظ اگر چه خود معجزه بود، ولی گوهر تابان و فروزنده مفاهیم آن معجزه‌ای اعظم و بالاتر است.

باری، این وجه از اعجاز قرآن بازتاب گسترده‌ای در گفتار بزرگان عرصه دین و دانش دارد. ابوحامد غزالی با تکیه به سخنی از امیرالمؤمنین قرآن را سرچشمۀ جوشان کلیات همه علوم دانسته است.⁽¹⁾

احیاء علوم الدین، ج 3، ص 135.

راوندی نیز وجه سوم اعجاز قرآن را درستی معانی و هماهنگی آنها با نظر و استدلال و سازگار بودن آن با عقل می‌داند.⁽²⁾

ابن میثم بحرانی، زیبایی و فصاحت و بلاغت مشتمل بر علوم شریفه را وجه اعجاز قرآن دانسته، علوم قرآن را شامل علم توحید، اخلاق، سیاسات، چگونگی سلوک إلی الله و احوال و اخبار امت‌های گذشته می‌داند و تأکید می‌کند که دانش‌ها و معالی و معارف قرآن بسی بیشتر از فصاحت، و اسلوب آن دور از دسترس انسان‌هاست.

قرطبی، نیز ضمن ده وجهی که برای اعجاز قرآن می‌نگارد، به دو وجه زیر نیز تصریح می‌کند: نخست آنکه قرآن مشتمل است بر دانشی که مایه قوام تمامی انسان‌ها در مسائل احکام و حلال و حرام است و دوم این‌که این کتاب دارای گنجینه بزرگ حکمت‌هاست که بدون شک هیچ انسانی را قدرت بر آن نیست.⁽³⁾

ابن جزی، هم معتقد است که آنچه در قرآن پیرامون معرفت خدا و اسماء و صفات جمال و جلال او آمده و نیز ادله محکم و براهین خداشناسی در این کتاب، احکام و قوانین این کتاب، معارف و معالم و آداب و سنن و اخلاقی که این کتاب از آن مالامال است همه جلوه‌گر نور اعجاز قرآن می‌باشند.⁽⁴⁾

صدرالمتألهین شیرازی، در کنار فصاحت و بلاغت قرآن، مشتمل بودن این کتاب بر علوم الهی و معارف ربانی و احوال مبدأ و معاد و ارشاد به مکارم اخلاق و متون حکمت عملی و مصالح دینی و دنیوی را از وجوه اعجاز این کتاب مقدس یاد کرده است.⁽⁵⁾

فیض کاشانی، درخشنده‌ترین وجه اعجاز قرآن را نزد خردمندان، علوم و اسرار و معارف و انوار این کتاب دانسته است. او می‌گوید: «قرآن، سرچشمه جوامع حکم و انوار حکمتی است که خردها از ادراک آن عاجز و ناتوان‌اند».⁽¹⁾

علم الیقین، ج 1، ص 486.

علامه مجلسی نیز قرآن را در بردارنده معارف ربانی، دانسته و اینکه در این کتاب هدایت، هیچ امری که مخالف عقل سلیم و فهم مستقیم باشد، وجود ندارد و نیز این کتاب را سرچشمه زلال حکمت و آداب کریمه برمی‌شمارد و آن را دربردارنده شرایع و قوانینی ذکر می‌کند که همیشه استوار و موجب رشد و صلاح و بالندگی جامعه بشری است و این از درخشنده‌ترین افق تابناک اعجاز قرآن است.⁽²⁾

بلاغی، از شیوه‌های استدلال قرآن در مباحث گوناگون الهیات، شکل و نحوه قانون‌گذاری عادلانه در آن، ساماندهی نظام مدنیت و عرضه آموزه‌های اخلاق در حوزه ارزش‌ها و ضدارزش به عنوان سه وجه اعجاز یاد کرده است.⁽³⁾

علامه طباطبایی، نیز آیات تحدی را عام دانسته و فروغ اعجاز را از همه این افق‌ها جاری می‌داند. از نگاه او قرآن برای یک انسان بلیغ و ادیب از منظر بلاغت و فصاحت و برای فیلسوف و حکیم از منظر علم و حکمت و برای یک عالم جامعه‌شناس و آگاه به مسائل اجتماعی از منظر قانون و شریعت و برای یک سیاسی از منظر سیاست و برای حاکمان و مدیران جامعه از منظر ارائه حکومت، اعجاز تابان است.⁽⁴⁾

پیروان مکتب تفکیک همچون میرزا مهدی اصفهانی و مجتبی قزوینی نیز علوم و حکمت بدیع قرآن را از وجوه اعجاز آن دانسته‌اند.⁽⁵⁾

به هر روی، علما و دانشمندان هر یک به ساحت این آفتاب هدایت نگریسته‌اند و تموج معارف، حکم و قوانین، علوم و معالم و سیاست آن را معجزه دیده و در مقابل این همه عظمت و شکوه، زبان به عجز گشوده‌اند.

8. اعجاز در آهنگ و لحن

افق دیگری که از آن جلوه اعجاز قرآن ساطع است آهنگ خاص قرآن است. این بعد از اعجاز، اگر چه ریشه در آراء و نظریات دانشمندان کهن دارد، ولی تأکید به آن و کاوش در زوایای آهنگ‌های بدیع برخاسته از آیات قرآن به دوران معاصر باز می‌گردد.

در زمان معاصر برای نخستین بار این بعد از اعجاز قرآن توسط «مصطفی صادق رافعی» در کتاب «اعجاز القرآن و البلاغة النبویه» (چاپ به سال 1332 ق) مطرح گردیده است. رافعی با ارائه نظریه اعجاز در نظم موسیقی قرآن به بررسی تأثیر ترتیل قرآن بر شنونده و اصوات و آواهای هر یک از مخارج حروف و فواصل پایانی آیات پرداخته است و با طرح اعتدال در تأثیر شگفت این نوای آسمانی بر روح و روان مخاطب و پیرایش الفاظ آن از هرگونه حشو و زواید، این بعد از اعجاز قرآن را می‌ستاید.

همزمان با این دانشمند، مصطفی محمود نیز در کتاب «القرآن محاولة لفهم عصری» بر اعجاز قرآن از جنبه صوتی و موسیقی تأکید کرده است. از نگاه او موسیقی و آهنگ برآمده از آیات با معنای آنها هماهنگی کامل دارد. او موسیقی را به دو قسم بیرونی و درونی تقسیم کرده و موسیقی اعجاز آمیز قرآن را از نوع درونی و باطنی معرفی می‌کند، در حالی که موسیقی شعر از نوع موسیقی بیرونی است و همین تفاوت، سبب امتیاز قرآن از موسیقی سایر متون آهنگین به ویژه شعر است.⁽¹⁾

همان، ص 628.

البته باید خاطرنشان ساخت که همین تفاوت برون و درون، تفاوتی بی‌نهایت است و هرگز نباید آهنگ و موسیقی قرآن به سایر آهنگ‌ها و موسیقی‌ها قیاس گردد.

آنچه گفته شده در این راستا، شاید پرتوی از آفتاب مجد و عظمت قرآن و نمی از یم تجلیات اعجازی قرآن باشد.

به هر حال, مقیاس و ارزیاب همه انسان‌ها در این عرصه خرد و عقل آنان است. هر یک از این دانشمندان از نگاه عالمانه خود بر این سخن خدا نگریسته, و جلوه‌ای از آن را مشاهده کرده‌اند، ولی مگر ممکن است قرآن و سخن خدای بزرگ که اگر بر کوه نازل گردد آن را متلاشی می‌سازد با عقل و اندیشه انسان‌ها ارزیابی گردد؟ هرگز! أین الرب و أین العبد؟ خدا کجا و بنده کجا؟ انسان‌های معمولی کجا و فهم اینکه قرآن بر چه افقی

رخشنده است کجا. پس با زبانی که از بیان جلوه‌های اعجاز قرآن عاجز است بر این چشمه نور نظر می‌افکنیم و شکوه و عظمت قرآن را از زبان «من خوطب به» که هم سرشت با قرآن‌اند می‌شنویم.

قرآن از منظر اهل البیت علیهم السلام

اشاره

از منظر اهل بیت عصمت، قرآن بر افق اعلای مجد و عزت می‌درخشد و آن بزرگواران با کلام نافذ خود ویژگی‌های قرآن کریم را بیان فرموده‌اند.

1. نخستین مهمانان خدا

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«أَنَا أَوَّلُ وَافِدٍ عَلَی الْعَزِیزِ الْجَبَّارِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ کِتَابُهُ وَ أَهْلُ بَیْتِی؛⁽¹⁾

تسنیم، ج 1، ص 241، به نقل از جامع احادیث الشیعه، ج 15، ص 6.

2. برترین موجود خداوند

و نیز آن حضرت می‌فرماید:

الْقُرْآنُ أَفْضَلُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ دُونَ اللَّهِ فَمَنْ وَقَّرَ الْقُرْآنَ فَقَدْ وَقَّرَ اللَّهَ وَ مَنْ لَمْ یُوَقِّرِ الْقُرْآنَ فَقَدِ اسْتَخَفَّ بِحُرْمَةِ اللَّهِ حُرْمَةُ؛⁽²⁾پس از خدای متعال، قرآن از همه چیز برتر است، پس هر کس قرآن را بزرگ شمارد خدا را بزرگ شمرده و هر کس آن را بزرگ نشمارد به حریم خدای سبحان خفت و خواری روا داشته است.

همچنین آن حضرت می‌فرماید:

یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَا حَمَلَةَ الْقُرْآنِ تَحَبَّبُوا إِلَی اللَّهِ تَعَالَی بِتَوْقِیرِ کِتَابِهِ یَزِدْکُمْ حُبّاً وَ یُحَبِّبْکُمْ إِلَی خَلْقِهِ الْخَبَرَ؛⁽³⁾هان! ای حاملان قرآن می‌خواهید محبوب خدا بوده و شهد محبت او را بنوشید، کتاب خدای را بزرگ و گرامی شمارید که محبت شما را افزون می‌کند و شما را محبوب و عزیز دیگران می‌سازد.

3. قرآن، منجی و نجات دهنده

معاذ بن جبل می‌گوید: در سفری ملازم رکاب رسول خدا صلی الله علیه و آله بودم، از محضرش تقاضا کردم برای ما سخنی سودمند بیان فرماید. آن حضرت فرمود:

إِنْ أَرَدْتُمْ عَیْشَ السُّعَدَاءِ وَ مَوْتَ الشُّهَدَاءِ وَ النَّجَاةَ یَوْمَ الْحَشْرِ وَ الظِّلَّ یَوْمَ الْحَرُورِ وَ الْهُدَی یَوْمَ الضَّلَالَةِ، فَادْرُسُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ کَلَامُ الرَّحْمَنِ وَ حِرْزٌ مِنَ الشَّیْطَانِ وَ رُجْحَانٌ فِی الْمِیزَانِ؛⁽¹⁾

همان.

4. مشعل فروزنده راه بهشت

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ وَ أَقْرِءُوهُ وَ اعْلَمُوا...؛ قرآن را فرا گیرید و آن را بخوانید و بدانید که قرآن نام شما را پرآوازه می‌کند و وسیله‌ای برای یاد خداست. قرآن هم گنج است و هم وزر و سنگینی؛ اگر امام و پیشوای انسان بود برای او ذخیره‌ای گرانبهاست و اگر کسی خود را بر قرآن مقدم داشت قرآن، بار سنگینی بر دوش او خواهد بود و او را از پشت به جهنم می‌افکند.⁽²⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام نیز می‌فرماید:

«مَنْ جَعَلَهُ أَمَامَهُ قَادَهُ إِلَی الْجَنَّةِ وَ مَنْ جَعَلَهُ خَلْفَهُ سَاقَهُ إِلَی النَّار؛⁽³⁾آنکه قرآن را پیش روی خود قرار داد به بهشت می رود و آن کس که به قرآن پشت کند به سوی دوزخ خواهد شتافت».

5. وسیله ربانی و قدوسی شدن

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «... حق خدای سبحان بر همگان این است که قرآن را فقیهانه فرا گیرند».

زیرا قرآن کریم انسان‌ها را به ربانی شدن فرا می‌خواند و راه آن را نیز فرا گیری قرآن می‌داند؛⁽¹⁾

تسنیم، ج 1، ص 244.

(وَ لکِنْ کُونُوا رَبّانِیِّینَ بِما کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتابَ)2

6. قرآن، بال پرواز

امام سجاد علیه السلام می‌فرماید: «در انجیل آمده است تا به دانسته‌های پیشین خود عمل نکرده‌اید دانش جدید مخواهید، چون علمی که برای عمل نباشد عامل دوری از خداست». آن‌گاه فرمود:

خداوند بهشت را با دست خود و با خشتی از طلا و خشتی از نقره آفرید و ملات آن را مشک و خاک آن را زعفران و ریگ‌های آن را لؤلؤ قرار داد و درجات بهشت را به اندازه آیات قرآن قرار داد: وَ جَعَلَ دَرَجَاتِهَا عَلَی قَدْرِ آیَاتِ الْقُرْآنِ فَمَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ قَالَ لَهُ اقْرَأْ وَ ارْقَ وَ مَنْ دَخَلَ مِنْهُمُ الْجَنَّةَ لَمْ یَکُنْ فِی الْجَنَّةِ أَعْلَی دَرَجَةً مِنْهُ مَا خَلَا النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ؛⁽²⁾پس کسی که در دنیا قرآن بخواند خداوند متعال به او فرماید: بخوان و بالا برو و کسی که از اهل قرآن وارد بهشت شود هیچ کس در درجات بهشت از او برتر نیست مگر پیامبران و صدیقان.

حفص بن غیاث نیز همین معنا و مفهوم را از امام موسی بن جعفر علیهما السلام روایت می‌کند و می‌گوید: «وکانت قرائته حزناً فإذا قرء فکأنّه یخاطب انساناً».⁽³⁾

7. قرائت قرآن درجه‌ای از نبوت

شگفتا! آن کس که قرآن را فرا گیرد و قرائت کند دریچه‌ای به سوی ملکوت بر او گشوده گردد و به درجه‌ای از نبوت نائل شود! امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

«مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَکَأَنَّمَا أُدْرِجَتِ النُّبُوَّةُ بَیْنَ جَنْبَیْهِ إِلَّا أَنَّهُ لَا یُوحَی إِلَیْهِ؛⁽⁴⁾آن کس که

قرآن را تلاوت کند گویا نبوت در جان او ادراج یافته، و زلال پیامبری در جانش جاری شده است. اگر چه به وحی نمی‌شود».

البته بدیهی است که این قرائت با آداب و شرایط مخصوصی است و نظیر (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ)1 و (اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ)2 می‌باشد.

به هر روی، در روایتی دیگر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

مَنْ قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ فَکَأَنَّمَا أُوتِیَ ثُلُثَ النُّبُوَّةِ وَ مَنْ قَرَأَ...؛⁽¹⁾کسی که ثلث قرآن را قرائت کند گویا ثلث نبوت به او داده شده و کسی که دو ثلث آن را قرائت کند دو ثلث از پیامبری و کسی که تمام قرآن را قرائت کند گویا تمام ملکوت به او داده شده؛ آنگاه به او گفته می‌شود: «إقْرَأْ وَ ارْقَ بِکُلِّ آیَةٍ دَرَجَةً...» ؛ بخوان و بالا برو، هر آیه‌ای که تلاوت کند درجه‌ای از درجات بهشت را بالا می‌رود و به سوی درجات عالی بهشت پرواز می‌کند و پس از اوج و صعود در درجات بهشت حکم جاودانگی در بهشت را در دست راست خود و نعمت‌های الهی را در دست چپ خود می‌یابد.

8. قرآن، عامل نورانیت

خواندن قرآن، دل را نورانی و انسان را در ملکوت حق شناور می‌سازد. در خبری چنین آمده: ابوذر از رسول خدا صلی الله علیه و آله خواست تا او را نصیحت و موعظه نماید. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «تو را به تقوی الهی سفارش می‌کنم که سرآمد همه امور است». ابوذر عرض کرد بیش از این مرا نصیحت کنید. آن حضرت فرمودند: عَلَیْکَ بِتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ وَ ذِکْرِ اللَّهِ کَثِیراً فَإِنَّهُ ذِکْرٌ لَکَ فِی السَّمَاءِ وَ نُورٌ لَکَ فِی الْأَرْضِ؛ بر تو باد به تلاوت قرآن و کثرت یاد خدا، زیرا تلاوت قرآن عامل یاد تو در ملکوت و مایه نورانی شدن تو در زمین است.⁽²⁾

9. دست‌یابی به ثواب شاکران

رسول خدا صلی الله علیه و آله در حدیث قدسی از خداوند متعال چنین نقل می‌فرماید:

مَن شغله قرائة القرآن من دعائی و مسئلتی، أعطیتهُ افضل ثواب الشاکرین؛⁽¹⁾

همان، ص 21.

10. حاملان قرآن محشور با پیامبران

آن کس که خود را به گوهر رخشنده قرائت و تلاوت قرآن بیاراید و این زلال آسمانی را در جان خود جاری سازد، چون پیامبران بمیرد و همانند آنان محشور گردد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در همین رابطه می‌فرماید:

إِنَّ أَکْرَمَ الْعِبَادِ إِلَی اللَّهِ بَعْدَ الْأَنْبِیَاءِ الْعُلَمَاءُ ثُمَّ حَمَلَةُ الْقُرْآنِ یَخْرُجُونَ...؛⁽²⁾برترین و گرامی‌ترین بندگان خدا پس از پیامبران، دانشمندان هستند و سپس حاملان قرآن، عالمان و حاملان قرآن چون پیامبران از دنیا می‌روند و حشر و عبورشان از صراط همراه پیامبران است و از ثواب درجه و پاداش پیامبران برخوردار می‌گردند. پس خوشا به حال جویندگان علم و حاملان قرآن که از کرامت و شرف الهی برخوردارند.

11. قرآن، مایه نشاط دل‌ها

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

وَ تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِیثِ، وَ تَفَقَّهُوا فِیهِ فَإِنَّهُ رَبِیعُ الْقُلُوبِ...؛⁽³⁾و قرآن را بیاموزید که نیکوترین گفتار است و آن را نیک بفهمید که دل‌ها را بهترین بهار است و به روشنایی آن بهبودی خواهید که شفای سینه‌های بیمار است، و آن را نیکو تلاوت کنید که سودمندترین بیان و تذکار است.

12. قرآن بحر بی‌کرانه معرفت

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْهِ الْکِتَابَ نُوراً لَا تُطْفَأُ مَصَابِیحُهُ، وَ سِرَاجاً لَا یَخْبُو تَوَقُّدُهُ وَ بَحْراً لَا یُدْرَکُ قَعْرُهُ... ؛⁽¹⁾

همان، خطبه 198، ص 234.

خدایش مایه سیرابی دانشمندان کرده است، و بهار دل‌های فقیهان، و مقصد راه‌های پارسیان، و دارویی که از پس آن بیماری نیست و نوری که با آن تاریکی نیست، و ریسمانی که گرفتنگاه آن استوار است، و پناهگاهی که قله آن پناهنده را نگاهدارست و باعث ارجمندی هر کس است که با او دوستی ورزد، و امان آن کس که بدان وارد شود، و راهنمای هر که بدان اقتدا کند و عذرخواه آن که آن را مذهب خود گیرد، و برهان هر کس که بدان سخن گوید و آن را بپذیرد...، و نگاهدار کسی که خود را بدان از آسیب پاید، و دانش کسی که آن را نیک به خاطر سپارد و حدیث کسی که از آن روایت کند، و حکم آن کسی که خواهد حکم دهد «وَ حُکْماً لِمَنْ قَضَی».⁽²⁾

13. یگانه عامل بی‌نیازی

قرآن، سرمایه توانگری و بی‌نیازی است، و غنایی است که هیچ فقری پس از آن نیست. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این‌باره می‌فرماید: «الْقُرْآنُ غِنًی لَا غِنَی دُونَهُ وَ لَا فَقْرَ بَعْدَهُ».⁽³⁾

نیز آن حضرت فرموده است:

مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَظَنَّ أَنَّ أَحَداً أُعْطِیَ أَفْضَلَ مِمَّا أُعْطِیَ فَقَدْ حَقَّرَ مَا عَظَّمَ اللَّهُ وَ عَظَّمَ مَا حَقَّرَ اللَّهُ؛⁽¹⁾

همان، ص 16.

همچنین آن حضرت می‌فرماید:

لَا یَنْبَغِی لِحَامِلِ الْقُرْآنِ أَنْ یَظُنَّ أَنَّ أَحَداً أُعْطِیَ أَفْضَلَ مِمَّا أُعْطِیَ لِأَنَّهُ لَوْ مَلَکَ الدُّنْیَا بِأَسْرِهَا لَکَانَ الْقُرْآنُ أَفْضَلَ مِمَّا مَلَکَهُ؛⁽²⁾شایسته نیست برای حاملان قرآن که گمان کنند بهره دیگران از بهره قرآنی آنان برتر است، زیرا اگر آدمی مالک سرای دنیا گردد، قرآن از هر چه او دارد برتر و والاتر است.

به هر روی، جایگاه و مکانت عرشی قرآن، در تجلی و جلوه نزولی که فروغ آن بر مردم می‌تابد، و زلال معرفت و هدایت بر جان پارسایان و مؤمنان می‌افشاند، چنان بالندگی و تعالی دارد که در پندار ما نمی‌گنجد. در واقع عقل کوچک ما مبهوت و مات و درمانده از معرفت به آن همه مجد و جلالت است. البته تنها جایگاه حقیقت وحی، پیش از نزول و «یسر» (آسان شدن) مقام بندگی رسول خداست؛ همان‌طور که خداوند می‌فرماید:(فَأَوْحی إِلی عَبْدِهِ ما أَوْحی)3 که آن اعظم مقامات پس از الهیت خداست. آن بزرگوار و معصومان از خاندانش به آن سیما می‌نگرند و تجلیات سخن و کلام الهی را مشاهده می‌نمایند. پس قرآن بر بلندایی از مجد و قدس و عظمت، فروزنده است که قسمتی از آیات آن بدون واسطه جبرئیل امین به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وحی می‌شود، چه آنکه جبرئیل نیز توان حمل آن آیات مبارکات را نداشته‌اند.

ب) خاتمیت، آیت برگزیدگی

اشاره

افق دیگری که از آن، فروغ برگزیدگی حضرت محمد صلی الله علیه و آله می‌درخشد، مسئله خاتمیت آن پیامبر برگزیده است. آن حضرت آخرین آفتابی است که از مشرق نبوت تجلی می‌کرد

و تا ابد روشنگر راه انسان‌هاست. همه عصرها و عرصه‌ها را نورباران ساخته و زلال معرفت و مکارم اخلاق را به کویر جان‌ها جاری کرده است.

فروغ خاتمیت آن حضرت از ادله چهارگانه «قرآن، سنت، عقل و اجماع» می‌تابد و با اشاره‌ای به آن، مطلب را به پایان می‌بریم.

قرآن این حقیقت را (خاتمیت) در آیه 40 سوره احزاب چنین بیان می‌فرماید:

(ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَ لکِنْ رَسُولَ اللّهِ وَ خاتَمَ النَّبِیِّینَ وَ کانَ اللّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیماً) ؛⁽¹⁾

سوره احزاب، آیه 40.

(محمد، پدر هیچ‌یک از مردان شما نبوده و نیست، ولی رسول خدا و ختم کننده و آخرین پیامبران است و خداوند به همه چیز آگاه است).

این آیه هرگونه که قرائت گردد؛ چه براساس قرائت «عاصم»، (خاتَم) به فتح قرائت گردد یا چون سایر قراء به کسر «خاتِم» خوانده شود بر خاتمیت رسالت آن رسول خدا دلالت می‌کند.

پس براساس قرائت عاصم، چه آن را فعل ماضی بدانیم، همانند مبرد، معنای آیه چنین می‌باشد: «محمد رسول خداست و پایان داده است پیامبران و منهج رسالت را» و چه آن را معنای اسمی بدانند باز معنای آیه چنین می‌شود: «محمد فرستاده خداست که به او مقام و منصب پیامبری ختم می‌شود».

این سخن که او نگین حلقه رسالت است و اشرف آنان، نه پایان دهنده نبوت و رسالت، پنداری بیش نیست، زیرا نگین انگشتر را خاتم گفته‌اند چون پایان دهنده طغرای بزرگان بود. آنان مهر خود را در نگین انگشتر کنده و پایان نامه خویش را مهر می‌زدند.

و بر اساس قرائت کسانی که آن را به کسر تاء یعنی «خاتِم» قرائت کرده‌اند، دلالت آیه بر اینکه نبوت به آن حضرت پایان یافت بسیار روشن است و نیازی به بحث ندارد.

به هر روی، آیه شریفه به هر قرائت و تقریری، گویای آن است که امر مهم رسالت، به آن پیامبر بزرگ پایان یافته است.

ممکن است گفته شود آن حضرت، پایان بخش مقام نبوت است نه رسالت، آن هم براساس روایت ابوذر از رسول خدا صلی الله علیه و آله که سؤال کرد: «قلت: یا رسول الله، کم النبییون؟ قال: مأة الف و اربعة و عشرون نبی؛ قلت کم المرسلون منهم؟ قال ثلاثمأة و ثلاثة عشر».⁽¹⁾

خصال، شیخ صدوق، ج 2، ص 524 «باب خصال التی سأل عنها ابوذر رسول الله صلی الله علیه و آله».

پاسخ این شبهه بسیار روشن است، چون نسبت میان نبی و رسول، عام و خاص است؛ بدین معنا که هر رسولی نبی هست، ولی هر نبی، رسول نمی باشد و بدیهی است که نفی عام گویای نفی خاص است. اگر به کسی گفته شد داخل مسجدالحرام مشو، داخل کعبه نشدن او از اوضح واضحات و از بدیهیات است.

آیاتی دیگر نیز در شأن و منزلت قرآن است که فروغ هدایت نمای آن را بیان می‌کند. این مجموعه از آیات نیز با اشاره و ملازمات عقلی بر خاتمیت آورنده کتاب دلالت می‌کند، همانند:

(لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ) .⁽²⁾

این آیه می‌فرماید قرآن کتابی است که هرگز بطلان در آن راه ندارد؛ نه از گذشته و نه از آینده. به گفته ابن عباس، قرآن کتابی است که نه از گذشته غبار باطل بر او نشسته و نه بعد از آن کتابی می‌آید که آن را نسخ و باطل نماید؛ پس این کتاب و احکامش تا قیامت باقی و جاودان است.

طبرسی در مجمع‌البیان نیز همین بقا و جاودانگی را از این آیه استفاده می‌کند⁽³⁾و سپس این حقیقت را به آیه (إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ)4 تأیید می‌نماید.

به هر روی، فروغ جاودانگی و خاتمیت رسالت رسول خدا صلی الله علیه و آله از آیاتی از قرآن ساطع است و این حقیقت در تفاسیر موج می‌زند، بلکه این مقصود در اشعار بزرگان نیز طنین افکنده و مولانا پیرامون آن چنین می‌سراید:

مصطفی را وعده کرد الطاف حق گر بمیری تو نمیرد این سبق

من کتاب و معجزت را رافعم بیش و کم کن را ز قرآن مانعم

من تو را اندر دو عالم حافظم طاعنان را از حدیثت رافضم

کس نتاند بیش و کم کردن در او تو، به از من حافظ دیگر مجو

رونقت را روزافزون می‌کنم نام تو بر زر و بر نقره زنم

تا قیامت باقیش داریم ما تو مترس از نسخ دین ای مصطفی⁽¹⁾

مثنوی معنوی، دفتر سوم، ص 362، ش 1197-1200.

باری، همه کتاب‌های پیامبران گذشته نسخ گردیدند و از تحریف در امان نماندند، چون فروغ اعجاز پیامبر خود نبودند، ولی قرآن یگانه کتاب بی‌همتایی است که از مجموعه کتاب‌های نازل شده که 104 کتاب به شمار می‌آیند،⁽²⁾باقی و معصوم و محفوظ است.

آن کتب، بر عرصه‌های محدود نورافشانی می‌کردند، ولی قرآن بر بام جهان تا ابد نورافشانی می‌کند و در بردارنده همه علوم از گذشته و آینده است. این مفهوم از این آیات استفاده می شود:

قرآن، حقیقت ملکوتی است که آفاق بطونش چنین گستره بی‌نهایتی دارد. بنابراین چنین گوهر عرشی تا ابد ماندگار است و خدای متعال بقا وحفظ آن را ضمانت کرده و

کسی جز او، قادر بر حفظ او نیست. پس قرآن، آخرین کتاب و آورنده آن نیز آخرین پیامبر خدا خواهد بود.

آیاتی از قرآن، همانند 33 سوره توبه، 9 سوره صف، 167 سوره اعراف، 56 سوره روم، 115 سوره انعام، 158 سوره اعراف، 107 سوره انبیاء و 19 و 83 سوره آل عمران با لطافت بر ابدیت قرآن و احکام آن و نیز خاتمیت رسول خدا صلی الله علیه و آله دلالت می‌کنند.

آخرین پیامبر از منظر روایات

ده‌ها روایت با عناوین مختلف بیانگر این حقیقت‌اند که حضرت محمد صلی الله علیه و آله آخرین خورشید آسمان رسالت و نبوت است و دین و شریعت او جاودانه و ابدی است.

برخی از روایات با عناوین صریح چون «لا نبی بعدی» و «لا نبی بعده» و «أنا آخر نبی» این حقیقت را گزارش می‌کنند.

حدیث فوق از احادیث متواتر و مشهور است. مرحوم بحرانی در کتاب غایة المرام خود این حدیث شریف را از صد طریق از مجامع روایی اهل سنت و به هفتاد سند از جوامع شیعی نقل کرده است.

بحارالانوار، ج 16، ص 275؛ مناقب، ج 1، ص 120.

2) (2) نهج الفصاحه، ص 341.

3) (3) بحارالانوار، ج 18، ص 391.

عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج 2، ص 72.

2) (2) بحارالانوار، ج 15، ص 7.

3) (3) وسائل، ج 1، ص 15، باب 1، ح 12.

4) (4) فضائل الخمسة من الصحاح الستة، ج 1، ص 50.

5) (5) احتجاج، ج 2، ص 220.

6) (6) روضه، ص 68، ح 23.

7) (7) عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج 2، ص 120.

قال النبی‌صلی الله علیه و آله والمسلمون حوله مجتمعون أَیها الناس لا نبی بعدی و لا سنته بعد سنتی...؛⁽³⁾در حالی که مسلمانان گرداگرد او جمع شده بودند رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: ای مردم همانا پیامبری بعد از من نخواهد آمد و سنتی بعد از سنت من تشریع نخواهد شد، پس هر کس بعد از من ادعای پیامبری کند و آیینی بیاورد، ادعای او و آیینش در آتش است. پس او را بکشید و هر کسی هم از او پیروی نماید او هم از اهل آتش است.

بر امام هادی علیه السلام وارد شدم چون نگاه آن حضرت به من افتاد به من خوشامد گفت و فرمود: تو دوستدار حقیقی ما هستی. به آن حضرت عرض کردم می‌خواهم دین و معارف خود را بر شما عرضه بدارم تا اگر مورد قبول شماست تا

روزی که خدای را ملاقات کنم بر آن استوار بمانم. آن حضرت فرمود: «هات یا اباالقاسم؟ فقلت... و أَنّ محمداً عبده و رسوله، خاتم النبیین فلا نبی بعده إلی یوم القیامة، و أنّ شریعته خاتمه الشرایع فلا شریعة بعدها إِلی یوم القیامة...».⁽¹⁾

کمال الدین، ج 2، ص 379.

به هر روی، روایاتی با این مضمون فراوان‌اند که با صراحت، رسول خدا صلی الله علیه و آله را آخرین پیامبر خدا دانسته، نبوت را به وجود آن حضرت خاتمه یافته اعلام می‌دارند.⁽²⁾

البته مجموعه روایاتی نیز هستند که در آن‌ها عبارت «لا نبی بعدی» یا «لا نبی بعده» نیامده، ولی با الفاظی مشابه آن چون: «خاتم و ختم و...» این حقیقت را بیانگرند که رسالت به وجود آن حضرت خاتمه یافته است و بعد از او پیامبری مبعوث نخواهد شد و شریعت و آیین او تا قیامت پایدار خواهد ماند؛ از جمله:

5.... فأَنا موضع اللبنة ختم بی الانبیاء.⁽⁷⁾

7.... لأنّه لما ختم به الانبیاء....⁽⁹⁾

8.... اذا رفع الانبیاء و ختم بمحمدصلی الله علیه و آله...⁽¹⁾

همان، ج 2، ص 231.

10.... و هو خاتم النبوة و سیدهم....⁽³⁾

11.... وَ ابنک محمد خاتم الانبیاء و الرسل.⁽⁴⁾

14.... و ختم بی النبیون.⁽⁷⁾

15.... و إتمام نبوته.⁽⁸⁾

16.... و لئلا یضلوا فیه من بعده.⁽⁹⁾

17.... وَ ختم به الوحی....⁽¹⁰⁾

18.... أَول فی النبوة و آخر فی البعثه.⁽¹¹⁾

به هر حال، روایات فراوان دیگر که به طرق و دلالت‌های گوناگون، خاتمیت آن حضرت را روایتگرند و همه گویای این حقیقت و برهان بر صدق این مدعا هستند که او آخرین پیامبران است. به گفته ابن عربی:

إنَّ الرساله فی الدنیا قد انقطعت فی وقتنا للذی قد جاء فی الخبر⁽¹²⁾

باری، خاتمیت آن اولین موجود نبی و آخرین مبعوث، نشان درخشنده‌ای بر برگزیدگی آن حضرت است؛ چرا که قله و افق برینی که تا ابد فرا روی انسان کامل گشوده شده، فروغش از رسالت ابدی و کتاب جاودانه ایشان ساطع است و نیل به اوج تعالی در تعالیم و آیین آن شخصیت سماوی نهفته است.

به هر روی، آن حضرت در تمام آفاق کمال و تعالی، مقام خلافت الهی، رسالت و نبوت و در یک جمله «ولایت»، برگزیده ازل و ابد است.

فلسفه نهایی بعثت که در آن حضرت تجلی کرد، نهادن انسان بر فراز قله انسان کامل است و مرز انسان کامل، برتری بر همه موجودات، سوی الله است. او از همه برتر و از خدا پایین‌تر است، او بر افقی تجلی می‌کند که قابل تصور نیست.

امام صادق علیه السلام از پیامبر خدا نقل می‌کند که خداوند می‌فرماید:

... بنده من با انجام نوافل به تدریج به من نزدیک می‌شود تا آنجا که مورد علاقه من واقع می شود، چون محبوب شد گوش او می‌شوم که به آن می‌شنود و چشمش می‌گردم که به آن می‌بیند و زبانش می‌شوم که به آن سخن می‌گوید و دستش می‌گردم که به آن اشیاء را برمی‌دارد و پایش می‌گردم که به آن راه می‌رود آن‌گاه که مرا بخواند پاسخش گویم و اگر چیزی از من بخواهد به او خواهم داد.⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 70، ص 16.

حقیقت، این رسالت است که می‌خواهد انسان را به این جایگاه برساند و این کمال و تعالی را به او ارزانی دارد، تا جایی که انسان را «مَثَل» خدا سازد و فرجام بندگی را در افق برین ربوبیت روشن و تفسیر نماید. پس این رسالت و نبوت باید برگزیده از همه موجودات بوده و اسوه و رسول آن، عقل اول، صادر اول و نور محمدی صلی الله علیه و آله باشد.

پرتو دوم: علت برگزیدگی

اشاره

حضرت فاطمه علیها السلام راز این برگزیدگی و انتخاب را چنین بیان می‌فرماید:

عِلْماً مِنَ اللَّهِ تَعَالَی بِمَائِلِ الْأُمُورِ، وَ إِحَاطَةً بِحَوَادِثِ الدُّهُورِ، وَ مَعْرِفَةً بِمَوَاقِعِ الْمَقْدُور؛⁽¹⁾

بلاغات النساء، ص 15؛ دلائل الامامة، ص 112؛ کشف الغمة، ج 2، ص 205؛ الاحتجاج، ج 1، ص 120، بحارالانوار، ج 29، ص 240.

این گزینش و انتخاب در آن‌گاه و قبل از پیدایش عالم رخ داد؛ چون خدا آگاه به پایان کارها و محیط به رویدادهای روزگار و آشنا به زمان و مکان و مقدرات خود بود.

حضرت فاطمه علیها السلام با این بیان، علت و دلیل گزینش رسول خدا صلی الله علیه و آله را پیش از آفرینش موجودات، بر احاطه علمی خداوند بر همه اشیاء و سرانجام و فرجام آنان مدلل می‌کند.

در قرآن صدها آیه، علم و احاطه علمی خداوند را بیان می‌دارد. فقط در واژه «علم» و مشتقات آن افزون بر صد آیه بر این افق نور می‌درخشد، هم‌چون:

(وَسِعَ رَبِّی کُلَّ شَیْ‌ءٍ عِلْماً)2

(وَسِعَ رَبُّنا کُلَّ شَیْ‌ءٍ عِلْماً)3

(إِنَّما إِلهُکُمُ اللّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلاّ هُوَ وَسِعَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ عِلْماً)4

(یَعْلَمُ ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً)1

(رَبَّنا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً)2

(وَ أَنَّ اللّهَ قَدْ أَحاطَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عِلْماً)3

(وَ لا یُحِیطُونَ بِشَیْ‌ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاّ بِما شاءَ)4

(قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی لا یُجَلِّیها لِوَقْتِها إِلاّ هُوَ)5

(قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللّهِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النّاسِ لا یَعْلَمُونَ)6

(قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی فِی کِتابٍ لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسی)7

(قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی فِی کِتابٍ لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسی)8

(قالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّهِ)9

طبق آیات بسیاری، آفتاب علم خداوند بر ریز و درشت، آشکار و نهان، و آسمان و زمین می‌تابد؛ از جمله:

(یَعْلَمُ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ)10

(أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّهَ یَعْلَمُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ)11

(یَعْلَمُ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ)

(إِنَّ اللّهَ یَعْلَمُ غَیْبَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ)12

(یَعْلَمُ ما یَلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ ما یَخْرُجُ مِنْها)1

(یَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ وَ ما تُعْلِنُونَ)2

و ده‌ها آیه دیگر که گاه با واژه عالم پرده از احاطه علمی خداوند برمی‌دارد، هم‌چون:

(هُوَ اللّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلاّ هُوَ عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ)3

و نیز با وصف مبالغه «علّام»:(إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّمُ الْغُیُوبِ)4

و نیز با وصف «علیم» که در بسیاری از آیات قرآن می‌درخشد.⁽¹⁾

باری، احاطه خداوند بر همه امور از آغاز آفرینش که پرتو او تجلی کرد تا سرانجام خلقت، فراگیر است. در حقیقت، سرانجامی برای وجود مجرد قابل تصور نیست و طنین آیات قرآن از بیان این حقیقت، لبریز است. به هر روی، اوست که آفرید و هستی بخشید و هدایت کرد و کمال‌یابی را جوهره و سرشت هستی قرار داد؛ به گونه‌ای که هر موجودی به سوی هدف و غایت نهایی خود در حرکت است:

(وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَها ذلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ

وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتّی عادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ

لاَ الشَّمْسُ یَنْبَغِی لَها أَنْ تُدْرِکَ الْقَمَرَ وَ لاَ اللَّیْلُ سابِقُ النَّهارِ وَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ)6

این نظام هماهنگ، قانونمند و با هدف که خورشید آن تا قرارگاهش روان است و این اندازه‌گیری (خدای) شکست‌ناپذیر و داناست. و برای ماه، منزلگاهی قرار داد، و در این منظومه، نه خورشید برایش سزاوار است که ماه را دریابد و نه شب بر روز پیشی‌گیرنده است و هر کدام در مداری شناورند.

عظمت و حجم بزرگ خورشید - که تقریباً هشتاد میلیون برابر ماه است - سبب سرکشی و حریم‌شکنی خورشید نگردیده؛ بلکه او با چهره‌ای مهربان بر ماه و منظومه کوچک‌تر خود نور و حرارت نثار می‌کند و بدین سبب است که هرگز در نظام هماهنگ

آفرینش، تصادم و برخوردی رخ نمی‌دهد و آهنگ روح‌بخش وحدت و هماهنگی از جلوه‌های آفرینش طنین افکن است.

به هر روی، علم خداوند نیز چون قدرتش نامتناهی و نامحدود است، از این‌رو برخلاف پندار مشرکان - که می‌پنداشتند خدای سبحان به امور جزئی آگاه نیست - صراحت وحی بر این پندار خط بطلان کشیده، می‌فرماید:

(یَعْلَمُ ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ)1 همه چیزها در محدوده علم خدا و زیر پوشش اوست.

قرآن کریم همین مطلب را در آیه‌ای دیگر از زبان فرشتگان نقل می‌کند:

(وَ ما نَتَنَزَّلُ إِلاّ بِأَمْرِ رَبِّکَ لَهُ ما بَیْنَ أَیْدِینا ؛⁽¹⁾

(ما فرشتگان بدون اذن خدا فرود نمی‌آییم، آنچه را پشت سر و پیش رو داریم و آنچه میان این دوست فقط از آن اوست، و پروردگارت فراموش کار نیست).

و نیز می‌فرماید:(یَعْلَمُ ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا یَشْفَعُونَ إِلاّ لِمَنِ ارْتَضی) ؛⁽²⁾

(آنچه را که پیش روی و پشت سر آنهاست خدا می‌داند و جز از کسی که دینش مرضی خدا باشد شفاعت نمی‌کنند و خود آنان هم از خوف خدا هراسناکند).

در پرتو این آیات روشن است که گذشته و آینده و حال، معلوم خداست و از این روست که حضرت فاطمه علیها السلام می‌فرماید: «عِلماً مِنَ اللهِ «عَزَّوَجَلَّ» بِمَآئل الأُمُورِ، وَ إِحَاطةً بِحوادِثِ الدُّهُورِ، وَ مَعرِفَةً بِمَواضِعِ المَقْدُور».⁽³⁾

گویی آن حضرت با این سخنان، آیات قرآن را تفسیر و تبیین می‌نماید و پرده از رخ این آیه برمی‌دارد که می‌فرماید:(وَ ما تَکُونُ فِی شَأْنٍ وَ ما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاّ کُنّا)5 ذرات ریز پراکنده را که در شعاع تابش خورشید از روزنه‌ها می‌توان دید و حتی کوچک‌تر از آن را که فقط با چشم مسلح دیدنی است، همگی معلوم خداست.

باری، همه اشیاء در پرتو علم خدا می‌درخشند و آن آفتاب است که این ذرات را جلوه‌گر ساخته است. البته علم خدا از گونه مفهوم و صورت ذهنی نیست تا تفاوت آن با علم دیگران در اطلاق و گستره آن باشد، بلکه علم خدا حضوری و شهودی و نامتناهی سِعِی و شِدّی است، زیرا اگر علم او حصولی یا حضوری محدود باشد در قبال آن، علمی دیگر نیز فرض خواهد شد، در حالی که علم بی‌نهایت الهی برای علمی دیگر که از شئون علم او نباشد و در عرض علم او قرار گیرد جایی نمی‌گذارد، چنان‌که صحیح نیست کسی بگوید: همان گونه که من با علم حضوری به خودم آگاه هستم خدا نیز به عالم آگاه است؛ چون علم حضوری ما محدود و علم حضوری خدا نامحدود است.⁽¹⁾

تسنیم، آیت الله جوادی، ج 12، صص 125-124.

سرچشمه همه علوم، ذات اقدس الهی است و آنچه که دیگران نیز می‌دانند پرتو علم او و از آموزه‌های اوست. او معلم هستی و آموزگاری است که آفاق «ما لا یعلم» را بر دیگران می‌گشاید. به عبارتی، دانش دیگران، ظهور علم اوست و همه، دانش خویش را از او گرفته‌اند و معلوم، چه از عالم غیب بوده یا از جهان حاضر باشد و مقوله معلوم، چه مشهود و چه غیبی باشد، با اذن و تعلیم خداوند است.

بدون تعلیم خداوند متعال هیچ‌گونه دانشی نیست، همان گونه که آشنایی و معرفت به غیب بدون تعلیم و اذن خدا ممکن نیست. حتی آگاهی و معرفت به عالم محسوس و شهادت نیز بی تعلیم و اذن او امکان ندارد؛ چون موجودات جهان یا امور مجرد غیبی همانند وحی، نبوت و فرشته هستند یا امور مادی و محسوس که عالم کون مشهود نام گرفته و خدا به غیب و شهادت آگاه است (عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ)2 و دیگران فقط به اذن او از غیب و شهود آگاه می‌گردند.

در قرآن چنین آمده:(وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ)3 پس اندیشه‌ای واهی است که گمان شود چون علم به مشهودات امری عادی و فراوان است، تنها علم به غیب، اذن الهی و تعلیم خدا را می‌خواهد؛ بلکه علم به شهادت نیز منوط به اجازه خداوند است.

گواه صدق این مطلب کلام خداست که می‌فرماید:

(وَ اللّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً...)4

و خدای سبحان است که او را از دانش بهره‌مند می‌کند:(عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ)1

بارش همین آیات بر جان امام علی علیه السلام در سخن الهی‌اش چنین تجلی می‌کند:

لا یَخْفَی عَلَیْهِ مِنْ عِبادِهِ شُخُوصُ لَحْظَةٍ، و لا کُرُورُ لَفْظَةٍ، وَ لا ازدِلافُ رَبْوَةٍ...؛⁽¹⁾بر او پوشیده نیست خیره نگریستن بندگان، و نه بازگشتن لفظی بر زبان ایشان و نه نزدیک شدنشان به پشته‌ای، و افتادن نگاهشان بر آن، و نه فراخ نهادن گامی در شب سیه فام، و نه در شامگاهی بی‌حرکت و آرام که ماه رخشان در آن برآید.

شیخ محمود شبستری در این‌باره سروده است:

عالم السر و الخفیات اوست دافع الشّر و البلیات اوست

آنچه هست، آنچه رفت آنچه آید همه داند چنانکه می‌باید

جزوی و کلّی و قلیل و کثیر نیست پوشیده بر علیم خبیر⁽²⁾

حضرت فاطمه علیها السلام این حقیقت را آشکار و مدلل می‌نماید که سپاس علم لایزال حق بر اول و آخر است که پیامبر را پیش از آفرینش برگزید و انتخاب نمود، آن گاه که هیچ نبود:

بودم آن روز من از طایفه دردکشان

که نه از تاک نشان بود و نه از تاک نشان

بنابراین در عالم حقیقت و ثبوت، وجود مبارک حضرت رسول صلی الله علیه و آله برگزیده و انتخاب شده خدای سبحان بود، و حضرت فاطمه علیها السلام در جام ملکوت‌نمای روح خویش، این حقیقت را می‌دید و برای ما تفسیر فرمود، چرا که اهل بیت علیهم السلام درهای علم الهی و حکمت خداوندند.

علی علیه السلام می‌فرماید: «وَ عِنْدَنا أَهلَ البَیتِ أَبْوابُ الحِکَمِ وَضِْیاءُ الْأَمرِ».⁽³⁾

و نیز می‌فرماید: «- هُم - مَوْضِعُ سِرِّهِ، وَ لَجَأُ أمرِهِ، وَ عَیبَةُ عِلمِهِ، وَ مَوْئِلُ حُکمِهِ وَ کُهُوفُ کُتُبِهِ؛⁽¹⁾

همان، خطبه 2، ص 9.

در نظم ناصر خسرو چنین آمده:

علم را از جایگاه او بجوی سر بتاب از عمرو و زید قال قال

قال اول جز پیمبر کس نگفت وانگهی زی آل او آمد مقال

جز که زهرا و علی اولادشان مر رسول مصطفی را کیست آل؟⁽²⁾

گزیده سخن آنکه آفریدگار علیم نظام هستی را در پرتو علم خویش ابداع نمود و براساس حکمت خویش از موج جود خویش، موجودات را هستی عنایت کرد؛ به فرموده علی علیه السلام: «وَ مُبْتَدِعِ الخَلائقِ بِعِلمِهِ، وَ مُنْشِئهِم بِحُکمِهِ».⁽³⁾

و به گفته شیخ محمود شبستری:

عقل داند که عالِم به نظام نتوان کرد جز به علم تمام

صنعت خوب و متقن و محکم نکند جز که صانع اعلم⁽⁴⁾

از این رو، رشد و تعالی و بالندگی و نیل به مقصود همه موجودات را در سایه سار نبوت قرار داد. بنابراین پیامبران برای تحقق این آرمان مبعوث شدند که آخرین آنان غایت و هدف از همه هستی ممکن، یعنی حضرت محمد صلی الله علیه و آله خاتم رسل است.

از این منظر، اولین شخصیت در مقام حقیقت و ثبوت حضرت محمد صلی الله علیه و آله بود و حقیقت محمدیه، در مقام تابش و تجلی نیز آخر است که باید چنین باشد! همان گونه که علت غایی و هدف در مقام اندیشه و تفکر، اولین است و در مقام تحقق، آخرین. پس حضرت محمد صلی الله علیه و آله اولین برگزیده پیش از آفرینش بود و آخرین پیامبران در مقام تجلی و ظهور.

چون او هدف و آرمان نهایی از خلقت است؛ همان‌طور که در حدیث قدسی آمده: «لو لاک لما خلقت الافلاک» .

بنابراین حدیث مروی - بر فرض صحت -: «مَثَلُ النُّبُوَّةِ مَثَلُ دارٍ مَعْمُورَةٍ لَمْ یَبْقِ فِیها إلّا مَوضِعَ لِبنَةٍ وَ کُنتُ أنَا تلکَ اللبنةِ»؛⁽¹⁾

عوالی اللئالی العزیزیه، محمد بن علی بن ابراهیم الاحسائی، ج 4، ص 122.

این حدیث، پرتوی از مقام ظاهری نبوت را بیان می‌کند و خشت آخر بودن، برای درک و فهم معنای خاتمیت آن حضرت است تا مردم بدانند که بعد از او پیامبری نخواهد آمد، و الا درک و فهم تجلی اعظم بسیار مشکل و دور از دسترس است و مرغ تیز پرواز اندیشه خردمندان بر ستیغ آن نرسد و فقط بر افق اعلا این حقیقت تجلی می‌کرد.

بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله

حضرت فاطمه علیها السلام در ادامه به بیان والاترین رخداد عالم امکان، یعنی بعثت رسول خدا صلی الله علیه و آله پرداختند: «إبْتَعَثَهُ اللهُ تَعالی «عَزّوَجلّ» إِتمَاماً لِأَمرِهِ، وَ عَزِیمَةً عَلی إمْضاءِ حُکمِهِ؛⁽²⁾محمد صلی الله علیه و آله را برانگیخت تا کار خود را به اتمام و آنچه را مقدر ساخته به انجام رساند».

پیامبران

پیامبران آمدند تا فروغ حضرت حق را که بر انسان تابید و او را به مقام «کرّمنا» و «احسن» مزین ساخت و مسجود فرشتگان نمود و مشرق تابان اسمای الهی ساخت، دوباره او را به مقام قرب باز گردانند، مبادا که آن جلوه در خاک گم گردد و انسان «اشرف» به درک اسفل سقوط کند، بلکه در پرتو هدایت آنان، او از فرشته که عنصری عقلانی است برتر و بالاتر رود.

مرحوم فیض در تبیین این مقصد چنین نگاشته است:

بالاترین و کامل‌ترین هدف انسان، نیل به سعادت قرب حضرت الهی است و این

سعادت جز با شناساندن انبیا ممکن نبود، پس نبوت مقصود اصلی خلقت را تشکیل می‌دهد و مراد از نبوت، سیر کمالی و نهایی نبوت است نه آغاز آن؛ زیرا نبوت هم چون پدیده‌های دیگر، در پرتو فیض الهی تدریجاً به کمال خود می‌رسد.⁽¹⁾

علم الیقین، فیض کاشانی، ص 105.

این سخن همانند بنای یک ساختمان که به تدریج تمام می‌شود، البته تمام شدن آن یعنی به کمال رسیدن، چون هر موجود تمامی، کامل است؛ مثلاً، دستی کامل است که پنج انگشت داشته باشد و کمتر یا بیشتر از آن موجب نقص می‌گردد.

به هر روی، خدای رئوف منان به پاس عنایتی که به این مشت خاک بی‌باک دارد می‌فرماید:

یا مطلقاً وِ صالنا راجع و یا مُحلِفاً علی هَجرِنا کفر

ای که پیوند با ما را رها کرده‌ای باز گرد، ای که بر دوری از ما سوگند خورده‌ای، کفاره این سوگند بده. ما شیطان را بدین دلیل از خود دور ساختیم که به تو سجده نکرد، شگفتا! که چگونه با او ساخته‌ای و از ما دوری جسته‌ای! وای بر تو، تو را قدر و پایه‌ای است که شب قدر بدان آگاه نیست.⁽²⁾

به هر روی، هدف از آفرینش انسان قرب و وصال اوست. در حدیث قدسی ترنم این زمزمه گوش‌نواز است:

«یا مختار إعرف قَدرَکَ وَ إنَّما خَلَقتُ الأَکوانَ لِأَجلِکَ، أقبِل عَلیَّ فَإنّی إلَیکَ مُقبل... ؛ ای برگزیده، قدر خویش بدان، تمام عالم وجود را به خاطر تو آفریدم. به من روی آر که من به تو روی آورنده‌ام تا کی مرا می‌طلبی؟ من نزد توأم».⁽³⁾

پیامبران سفیران این اتصال و ارتباط‌اند. در حقیقت آنان آمدند تا انسان خاکی، ملکوتی شود و برای خدا باشد.

همان گونه که در حدیث قدسی آمده: «إِنّ اللهَ تَعالَی یَقُولُ: عَبْدی خَلقتُ الأشیاءَ لِأَجلِکَ وَ خَلَقتُکَ لِأَجلی، وَ هَبْتُکَ الدُّنیا بِإحسان و الآخِرَةَ...؛⁽⁴⁾بنده من همه چیز را

برای تو آفریدم و تو را برای خودم، دنیا را با احسان و آخرت را با ایمان به تو خواهم بخشید...».

تو مظهر حقیقت من - که شامل همه اسماء و صفات و احکام و آثار است - می‌باشی، و عالم، با تمام وجود تفاصیل وجود تو و مظاهر حقایق توست... پس انوار روحانیت خودت را با حجاب تاریکی‌های عنصر خاکی مپوشان، باشد که تو مشرق تابان نورانیت الهی باشی که تجلی یگانگی الهی فقط در گستره روح آسمانی تو ممکن باشد.

نیل به این مقصود عالم در پرتو آفتاب نبوت است و شگفتا که حضرت فاطمه علیها السلام در این بیان و در دو جمله، آیاتی از قرآن را تفسیر می‌کند و جریان نبوت را که بالاترین پدیده معنوی است در یک روند بالنده، تبیین می‌کند و اوج کمال و تمامش را در رسالت رسول خدا صلی الله علیه و آله بیان می‌دارد؛ از جمله این آیات:

(وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَ إِبْراهِیمَ) ؛⁽¹⁾

سوره حدید، آیه 26.

به هر روی، ربوبیت حق در دو بستر تکوین و تشریع، رود نور جاری ساخته است. نخست عدمستان ماهیات را به پرتو وجود، لباس هستی پوشانده و آنگاه در پرتو آفتاب نبوت، این جهان را تدبیر و هدایت نمود و گلستان آفرینش را طراوت بخشید و زیباترین گل هستی ممکن را به پرتو خاص ربوبیتش زینت داد و انسان را بر تارک هستی جلوه‌گر ساخت.

بر آسمان ربوبیت آفریدگار مهربان، افق برین نبوت را روشن ساخت و زلال آسمانی رحمت واسعه از این سرچشمه بر آدمیان جاری گردید. به گفته سنایی:

انبیاء راستان دین بودند خلق را راه راست بنمودند

آنان واسطه فیض خدای متعال‌اند:

چون خدا اندر نیاید در عیان نایب حق‌اند این پیغمبران⁽¹⁾

مثنوی معنوی، دفتر اول، ص 33، ش 673.

در واقع نبوت، آفتاب رحمت پروردگار است که از مشرق «ربوبیت» خداوند، ساطع گردید و حقیقت مهربانی و رحمت واسعه آفریدگار عالمیان است. پیامبران رازداران ملکوتند که دریچه‌های آْمان را بر بشر باز کردند و افق‌های روشن کمال و تعالی را بر او گشوده‌اند.

امام صادق علیه السلام بنا بر نقل مصباح الشریعه، سیمای آن فرزانگان آفرینش را چنین می‌ستاید:

إِنَّ اللهَ «عَزَّوَجَلّ» مَکَّنَ أنبِیاءَهُ مِن خَزائِنِ لُطفِهِ وَ کَرَمِهِ وَ رَحمَتِهِ، وَ عَلَّمَهُمْ مِنْ مَخزُونِ عِلمِهِ، وَ أَفْرَدَهُمْ [وَ اختارَهُم] مِن جَمیعِ الخَلائِقِ لِنَفسِهِ، فَلا یُشْبِهُ أَحوَالَهُم وَ أَخلاقَهُمْ أحَدٌ (أحداً) مِنَ الخَلائِقِ أجْمَعِین إذْ جَعَلَهُمْ وَ سائِلَ سَائر الخَلقِ إلَیه، وَ جَعَلَ حُبَّهُمْ وَ طاعَتَهُمْ سَبَبَ رِضَاهُ...؛⁽²⁾خداوند متعال مقام و منزلت مخصوصی به پیامبران عطا فرموده، آنان را از مخزن لطف و کرم و مهربانی خویش تعلیم داده است و از میان همه خلایق، آنان را برای خویش برگزیده است. هیچ یک از مخلوقات الهی از نظر حالات و اخلاق همانند آنان نبوده و به مقام و رتبه آنان نمی‌رسند.

خداوند متعال آنان را دلیل و وسیله سیر و سلوک مردم به سوی خود قرار داده است و محبت و طاعت آنان را وسیله رضا و خشنودی خود معین کرده و مخالفت و انکار آنان را سبب غضب و خشم خود دانسته است.

خداوند متعال هر گروه و امتی را موظف کرده تا از دین و روش پیغمبر خود پیروی کنند. اراده او بر آن تعلق گرفته که اطاعت هیچ کس را قبول نکنند، مگر آن که از پیامبران اطاعت کرده و آنان را محترم و گرامی داشته است.

پس پیامبران، یگانه مشعل‌داران راه هدایت بر مردم‌اند که فروغ هدایت می‌افشانند و انسان را به خلعت بندگی آراسته و به سوی مقام قرب الهی رهبری می‌کنند.

آن حضرت در ادامه می‌فرماید:

فَعَظِّمْ جَمیعَ أَنبِیاءَ اللهِ تَعالی، وَ لا تُنْزِلْهُمْ مَنْزِلَةَ أحَدٍ مِمِّنْ دُونَهُمْ، وَ لا تَتَصَرِّفْ بِعَقْلِکَ فِی مَقَاماتِهِمْ وَ أَحْوالِهِمْ وَ أَخْلاقِهِمْ إلّا بِبَیانٍ مُحْکَمٍ مِنْ عِنْدَ اللهِ تَعالی وَ إجماعِ أهلِ البَصائر...؛⁽¹⁾

همان، ص 366.

با این توصیف، درک حال و موقعیت ممتاز آنان بسیار مشکل است و چون اعمال و گفتار آنان را با دیگران مقایسه و مقابله نمودی بدان که کار بسیار خطرناکی انجام داده‌ای و از صحبت و آشنایی آنان استفاده نکرده‌ای و مقامات آنان را آن گونه که باید بشناسی نشناخته‌ای و به خصوصیات و منزلت والای آنان گمراه و نادان شده‌ای و در این حال از نیل به ایمان و معرفت به خداوند محروم گشته‌ای، پس آگاه باش و پیوسته از این خطر بزرگ بر حذر باش و از این مقایسه و سنجش ناروا پرهیز کن.

مولوی در این‌باره می‌گوید:

کار پاکان را قیاس از خود مگیر گر چه باشد در نوشتن شیر شیر⁽¹⁾

همان، ص 367.

این سفیران هدایت - با این مقام و مرتبه - آمدند تا فروغ رحمت واسعه حق را بر مردم جاری نمایند و با تجلیات ملکوتی، زندگی آدمیان را نور و ضیاء بخشند. آنان آمدند تا چون آفتاب که بر زندگی آدمیان حیات و حرارت و نور می‌افشاند بر آدمیان، زمزم حیات و نور بیافشانند. آنان آمدند تا جان انسان را حیاتی نو عطا کنند؛ بر چشم خردش روشنی بخشند؛ خلعت برین انسان کامل را بر او بپوشانند و او را به زینت مکارم و معالی اخلاق بیارایند. در حقیقت همه آنان تابش یک حقیقت بودند، اگر چه در گستره تاریخ و زمان از مشارق مختلفی تجلی کردند.

نور هر دو چشم نتوان فرق کرد چونک در نورش نظر انداخت مرد

ده چراغ ار حاضر آید در مکان هر یکی باشد به صورت غیر آن

فرق نتوان کرد نور هر یکی چون به نورش روی آری بی شکی

گر تو صد سیب و صد آبی بشمری صد نماند یک شود چون بفشری

در معانی قسمت و اعداد نیست در معانی تجزیه و افراد نیست⁽²⁾

آنان قطب عالم ملکوت‌اند که در گردش و حرکت بالنده خود دایره‌ای را مانند، که هرگز در آن، زاویه، فصل و جدایی دیده نمی‌شود، بلکه رابطه محیط و مرکز آن در یک شعاع برابر و مساوی است. پس چتر نبوت بر فراز همه مردم گسترده بوده و این باران رحمت بر همه یکسان باریده است، ولی از باغ لاله روید و از شوره زار خس.

شریعت همه آنان اسلام بود و تسلیم، بندگی و اقامه قسط و عدل. پیامبران آمدند تا عدالت و مهربانی را توأمان به انسان هدیه کنند و زنگار ظلم و ستم از زندگی انسان⁽³⁾بزدایند. پیامبران می‌خواستند انسان را به سرمنزل مقصود⁽⁴⁾رهبری کنند؛ زنجیر اسارت و

ظلمت شرک را از دست و پایش باز کنند، او را به مقام منزلت خویش آگاه و عارف نمایند و از ظلم بر حذر دارند. آری آنان آمدند تا معجزه آفرینش را آفتابی کنند.

آن ذوات مقدس در ظلمتکده خاک - که لازمه آن حرارت و انرژی، آتش و فساد و خون‌ریزی و حیوانیت است - حقیقت ملکوت را به نمایش گذاشتند؛ آن چنان که:

یک گروه مستغرق مطلق شدند همچو عیسی با ملک ملحق شد ند

نفس آدم لیک معنی جبرئیل رسته از خشم و هوا و قال و قیل

از ریاضت رسته و ز زهد و جهاد گوییا از آدمی او خود نزاد⁽¹⁾

مثنوی معنوی، دفتر اول، ص 700، ش 1508-1506.

پیامبران، رسولان عزت و شرف و حریت و بندگی خدایند. آنان در محراب عشق به سجودند و بر بام وجود تجلی کرده، همه امور را تدبیر می‌کنند.

عشق آن بگزین که جمله انبیاء یافتند از عشق او کار و کیا⁽²⁾

آری آفتاب رسالت از این مشرق می‌درخشد و آفریدگار بزرگ، هستی را به پاسداشت نبوت معنا بخشید. آیات قرآن نیز به تأویل و تفسیر، این حقیقت را مدلل می‌نمایند و صدها حدیث در ترجمه و تبیین این حقیقت از ذوات مقدس معصومین علیهم السلام صادر گردیده است. رسولان خدا، سفیران معارف و معرفت و حکمت و عزتند؛ آنان راه انسان را به ملکوت گشوده‌اند و آفاق آنچه را که نمی‌دانند بر او می‌گشایند. سرانجام زنجیر اسارت و بردگی از انسان باز می‌کنند و او را از دام خرافه و جهل می‌رهانند:

خلق را از بند صندوق فسون کی خرد جز انبیاء و مرسلون⁽³⁾

مولوی در جایی دیگر این شکوه و هماهنگی را چنین سروده:

گفت اطفال من‌اند این اولیاء در غریبی خرد از کار و کیا

از برای امتحان خوار و یتیم لیک اندر سر منم یار و ندیم

هان و هان این دلق پوشان من‌اند صد هزار اندر هزار و یک تنند

ور نه کی کردی به یک چوبی هنر موسی فرعون را زیر و زبر⁽¹⁾

همان، دفتر دوم، ص 897.

امام علی علیه السلام در خطبه خویش نبوت و سیمای سفیران الهی را چنین توصیف می‌کند:

فَبَعَثَ فِیهِمْ رُسُلَهُ، وَ واتَرَ إلَیْهِم أنْبِیاءَهُ، لِیَستأدُوهُم میثاقَ فِطرَتِهِ و...؛⁽²⁾پس هر چندگاه پیامبرانی فرستاد و به وسیله آنان به بندگان هشدار داد، تا حقّ میثاق الست بگذارند و نعمت فراموش کرده را به یاد آرند، با حجت و تبلیغ، چراغ معرفتشان را بیفروزند تا به آیت‌های خدا چشم دوزند. از آسمانی بالا برده و زمینی زیرشان گسترده و آنچه بدان زنده‌اند و چسان می‌میرند و ناپاینده‌اند و بیماری‌های پیرکننده و بلاهای پیاپی رسنده، و هیچگاه نبود که خدا آفریدگان را بی‌پیامبر بدارد یا کتابی در دسترس آنان نگذارد یا حجتی بر آنان نگمارد، یا از نشان دادن راه راست دریغ دارد.

پیامبران که اندک بودند و مخالفشان بسیار، و در دام شیطان گرفتار، در کار خویش درنماندند - و دعوت حق را به مردم رساندند -.

ولی افسوس که بعضی قدر این مکانت را نشناخته و آنان را چون خود پنداشته و در مقابل آنان صف‌آرایی کردند و به جنگ و ستیز با آنان برخاستند.

مولوی این حقیقت را چنین سروده:

کار پاکان را قیاس از خود مگیر گر چه ماند در نبشتن شیر شیر

جمله عالم زین سبب گمراه شد کم کسی ز ابدال حق آگاه شد

همسری با انبیاء برداشتند اولیاء را همچو خود پنداشتند

گفته اینک ما بشر ایشان بشر ما و ایشان بسته خوابیم و خور

این ندانستند ایشان از عمی هست فرقی در میان بی منتها⁽³⁾

از این‌رو با پیامبران جنگیدند و مبارزه کردند.

اکنون آیاتی از قرآن که جدال کافران را با پیامبران بازگو می‌کند از نظر می‌گذرانیم:

خداوند متعال در سوره ابراهیم می‌فرماید:

(وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُمْ مِنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنا فَأَوْحی إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّالِمِینَ

وَ لَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذلِکَ لِمَنْ خافَ مَقامِی وَ خافَ وَعِیدِ) ؛⁽¹⁾

سوره ابراهیم، آیات 14-13.

کافران به پیامبران گفتند: ما شما را از سرزمین خود بیرون می‌رانیم مگر اینکه از دعوت خود دست برداشته، به راه و روش ما باز گردید - خداوند در مقابل این تهدید به آنان پاسخ می‌دهد - شما از این تهدیدها نهراسید و ما بدون تردید، ستمکاران را پس از فرصتی که به آنان داده‌ایم هلاک خواهیم نمود و پس از آنان، شما را در سرزمین آنان ساکن می‌کنیم.

ده‌ها آیه قرآن این ستیز و نبرد حق و باطل را بیان می‌کند، گویی صفحات تاریخ با این مرکب خون‌آلود نگاشته شده که البته غلبه و پیروزی از آن خداباوران است.

خداوند متعال در قرآن می‌فرماید:

(أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللّهُ عَلَیْهِمْ وَ لِلْکافِرِینَ أَمْثالُها

ذلِکَ بِأَنَّ اللّهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْکافِرِینَ لا مَوْلی لَهُمْ) ؛⁽²⁾

(آیا در زمین گردش نکردند تا با تأمّل بنگرند که سرانجام کار کسانی که پیش از آنان بودند چگونه بود؟ خدا آنان را در هم کوبید و نابود کرد و نیز برای این کافران همانند آنان، عذابی قطعی و ثابت است. این پیروزی مؤمنان و نابودی کافران به سبب این است که خدا سرپرست و یاور کسانی است که ایمان آورده‌اند و کافران را سرپرست و یاوری نیست).

آیات دیگری نیز بیانگر این موضوع‌اند:

(وَ لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَیِّناتِ ثُمَّ إِنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِکَ فِی الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ)3

(إِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهادُ)4

(وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ ما ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکانُوا وَ اللّهُ یُحِبُّ الصّابِرِینَ)1

(تُقاتِلُ فِی سَبِیلِ اللّهِ)2

(الَّذِینَ آمَنُوا یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ الَّذِینَ کَفَرُوا یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ الطّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِیاءَ الشَّیْطانِ إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطانِ کانَ)3

(إِذْ قالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِکاً نُقاتِلْ فِی سَبِیلِ)4

مولانا در پرتو همین آیات چنین سروده:

صد هزاران نیزه فرعون را در شکست از موسی ای با یک عصا

صد هزاران طب جالینوس بود پیش عیسی و دمش افسون بود

صد هزاران دفتر اشعار بود پیش حرف امی‌ای آن یک عار بود

با چنین غالب خداوندی کسی چون نمیرد گر نباشد او خسی⁽¹⁾

تجلی اعظم

او تجلی رحمت واسعه حق و حقیقت رحمةً للعالمین است؛ همان گونه که در دعای شب بعثت چنین آمده: «ألّلهمَّ إنّی أسئَلُکَ بالتجلی الاعظم فی هذه اللیلة مِنْ شهر المعظم...».⁽²⁾

او که پیامبر بود آن گاه که آدم بین آب و خاک بود و خود فرمود: «أنا أوَّلُ الأنبیاء خَلقاً وَ آخرُهُمْ بَعثاً؛⁽³⁾من از نظر خلقت، نخستین پیامبرم و از نظر بعثت آخرین آنهایم».

آری، او خاتم پیامبران بود، چون مرجع همه انبیا و رسولان است و در عالم ارواح و ملکوت الهی همه پیامبران علیهم السلام به او مراجعه می‌کنند.

خود آن حضرت در حدیث شریفی می‌فرماید: «آدمُ وَ مَنْ دُونَهُ تَحْتَ لِوائی یَومَ القیامَةِ».⁽¹⁾

مسند احمد، ج 1، صص 281 و 295؛ امالی صدوق، مجلس 52، با کمی تفاوت.

قرآن، شکوه این تجلی آسمانی را چنین می‌ستاید:

1.(هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ)2

2.(هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ)3

3.(إِنّا أَرْسَلْناکَ بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً)4

4.(وَ أَرْسَلْناکَ لِلنّاسِ رَسُولاً وَ کَفی بِاللّهِ شَهِیداً)5

5.(وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاّ رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ)6

6.(یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً)7

7.(وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاّ کَافَّةً لِلنّاسِ بَشِیراً وَ نَذِیراً)8

8.(مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَ رِضْواناً...)9

9.(لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ...)10

10.(یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَسْبُکَ اللّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ)11

باری, صدها آیه قرآن با مفاهیم و واژه‌های مختلف آفاق رسالت حضرت محمد صلی الله علیه و آله را تبیین می‌نماید و آن حضرت را به عنوان خاتم پیامبران، که دو وصف نبوت و ولایت مطلقه در وجود آن حضرت به اوج تجلی رسیده می‌ستاید:⁽¹⁾

برای شرح و آشنایی بیشتر به الفتوحات «ولایت مطلقه» مراجعه گردد.

(ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَ لکِنْ رَسُولَ اللّهِ وَ خاتَمَ النَّبِیِّینَ...)2

او یگانه پیامبر عظیم الشأنی است که خدای متعال از همه پیامبران برای او عهد و پیمان گرفت:(وَ إِذْ أَخَذَ اللّهُ مِیثاقَ النَّبِیِّینَ)

در پرتو این آیه، این حدیث آمده: «... و لَمْ یَبْعَثِ اللهُ نبِیّاً وَ لا رَسُولاً إلّا وَ أَخَذَ عَلَیْهِ المیثاقَ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله بِالنُّبُوَّة...».⁽²⁾

جمال محمدی در گفتار امام علی علیه السلام چنین می‌درخشد:

حَتّی أَوْری قَبَساً لِقابِسٍ، وَ أَنارَ عَلَماً لِخابِسٍ، فَهُوَ أمِینُکَ المَأمُونَ، وَ شَهِیدُکَ یَومَ الدّین...؛⁽³⁾تا آنکه شعله‌ای افروخت که جوینده بدان چراغ دانش بیفروزد، و نشان راه بر پا کرد تا گمراه، دیده بدان دوزد. پس او امین توست و مورد اعتماد و گواه تو بر امت در روز معاد، و انگیخته تو و موجب نعمت و فرستاده بر حق تو و آیت رحمت.

وجودش رحمةً للعالمین باد ز حق بر جان پاکش آفرین باد

همچنین حضرت امیر در خطبه‌ای دیگر می‌فرماید: «إختَارَهُ مِنْ شَجَرَةِ الأنبِیاءِ، وَ مِشکَاةِ الضِّیاء؛⁽⁴⁾خداوند او را از میان سلسله پیامبران و سرچشمه‌های نور برگزید».

مصطفی جان است و عالم جمله جسم مصطفی معنا بود کونین اسم⁽⁵⁾

او اطیب و اطهر و اسوه برای جهانیان است؛ همان‌گونه که علی علیه السلام می‌فرماید:

«فَتَأسَّ بِنَبِیِّکَ الأطیَبِ الأطهَرِ صلی الله علیه و آله فِإنَّ فیهِ اسْوَةً لِمَنْ تَأسَّی؛⁽¹⁾

نهج البلاغه، خطبه 160، ص 162.

خورشید خلد و خواجه دنیا و آخرت

سلطان شرع و صاحب کونین مصطفی⁽²⁾

آن یار مهربان که بعثت و رسالت او برترین نعمت و منّت از سوی خداوند است:

«... فَما أَعْظَمَ مِنَّةَ اللهِ عِنْدَنا حِینَ أَنْعَمَ عَلَیْنَا بِهِ سَلَفاً نَتَّبِعُهُ، وَ قائِداً نَطَأُ عَقِبَهُ».⁽³⁾

دعوتش فرموده بهر خاص و عام نعمت خود را بر او کرده تمام⁽⁴⁾

آنگونه که حضرت علی علیه السلام فرمود: «بَعَثَهُ بِالنُّورِ المُضِیءِ، وَ البُرهانِ الجَلیِّ، وَ المِنهاجِ الْبَادِی، وَ الکِتابِ الْهَادِی؛⁽⁵⁾او را با نور رخشا، و برهان هویدا، و راه پیدا و کتاب راهنما برانگیخت».

خواجه دنیا و دین گنج وفا صدر و بدر هر دو عالم مصطفی

آفتاب شرع و دریای یقین نور عالم رحمة للعالمین

خواجه کونین و سلطان همه آفتاب جان و ایمان همه

صاحب مواج و صدر کائنات سایه حق خواجه خورشید ذات

مهترین و بهترین انبیاء رهنمای اصفیا و اولیاء⁽⁶⁾

آن حضرت در خطبه‌ای دیگر در توصیف رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

حَتّی أفْضَتْ کَرامَةُ اللهِ سُبْحانَهُ إلی مُحَمَّدٍصلی الله علیه و آله فَأَخْرجَهُ مِنْ أَفضَلِ المَعادِنِ مَنْبَتاً و أَعَزِّ الْأُروُماتِ مَغْرِساً...؛⁽⁷⁾تا آنکه تشریف بزرگواری از سوی خدای باری

به حضرت محمد صلی الله علیه و آله رسید و او را از بهترین خاندان و گرامی‌ترین دودمان برکشید. از درختی که پیامبران خود را از آن جدا کرد و امینان خویش را برگزید و بیرون آورد... او پیشوای کسی است که راه پرهیزگاری پوید و چراغ آن است که راهنمایی جوید. چراغی است که پرتو آن دمید و درخشندگی است که روشنی آن بلند گردید و آتش‌زنه‌ای است که نور آن درخشید، رفتار او میانه‌روی در کار است و شریعت او راه حق را نمودار....

همچنین فرمود:

«قرارگاه او بهترین قرارگاه است و خاندان او شریف‌ترین پایگاه است، از کان‌های ارجمندی و کرامت و مهدهای پاکیزگی و عفت، دل‌های نیکوکاران به سوی او گردیده و دیده‌ها در پی او دویده»⁽¹⁾

همان، خطبه 96، ص 88.

اوست که اوج آفتاب وحی منیر است و قرآن با حقیقت ازلیه‌اش بر جان او تجلی کرده و فروغ آن در قالب الفاظ (بِلِسانٍ عَرَبِیٍّ مُبِینٍ)2 ظاهر گشت، و نازله و آسان شده آن حقیقت ملکوتی چراغ هدایت مردم إلی الابد گردید.

قرآن این حقیقت را چنین برمی‌نماید:

(فَأَوْحی إِلی عَبْدِهِ ما أَوْحی)3

(وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هذَا الْقُرْآنُ)4

(اتَّبِعْ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ)5

(وَ اتْلُ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ کِتابِ رَبِّکَ)6

(اتْلُ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ الْکِتابِ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ)7

و آیات دیگری که از این واژه استفاده کرده و نیز ده‌ها آیه از واژه‌های «نزل» و «قَرَأ» و «تَلی» و مشقتات آنان.⁽¹⁾

ر. ک: المعجم المفهرس لالفاظ القرآن، واژه «وحی» و «نَزَل» و «قرأ» و «تلی».

وحی که در قالب مثال شهدآفرین و نورافروز است، پرتوی از آن بر زنبور می‌تابد:

(وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی)2

و مولوی چنین سروده:

گیرم این وحی نبی گنجور نیست هم کم از وحی دل زنبور نیست

چون که (اوحی الرب الی النحل) آمده است خانه وحیش پر از حلوا شده است

او به نور وحی حق عزّوجلّ کرد عالم را پر از شمع و عسل⁽²⁾

باری، بر افق برین رسالت، اوج تابش در سیمای «محمد صلی الله علیه و آله» نمایان گشته و تجلی اعظم جلوه می‌نماید و آیین پایدار و ابدی را برای رهایی انسان و رسیدن او به قله تعالی می‌آورد:

(هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ) ؛⁽³⁾

(او کسی است که پیامبرش را برای هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همه ادیان غلبه دهد، هر چند که مشرکان کراهت داشته باشند...).

آری شعشعه اسلام تا ابد بر آسمان دل‌ها می‌تابد و فروغ راه هدایت پیشگان است.

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

أَلحَمْدُ لِلّهِ الّذِی شَرَعَ الإسْلَامَ، فَسَهَّلَ شَرائِعَهُ لِمَنْ وَرَدَهُ، وَ أعَزَّ أرکانَهُ عَلَی مَنْ غالَبَهُ، فَجَعَلَهُ أَمْناً لِمَنْ عَلِقَهُ، وَ سِلْماً لِمَنْ دَخَلَهُ، وَ بُرهاناً لِمَنْ تَکَلَّمَ بِهِ... ؛⁽⁴⁾سپاس خدای را که راه اسلام را گشود و درآمدن به آبشخورهای آن را بر تشنگان آن آسان نمود و ارکان آن را استوار ساخت تا کس با آن چیرگی نتواند و نستیزد و آن را امانی ساخت برای کسی که بدان درآویزد، و آرامش برای آن که

در آن درآید و برهان کسی که بدان زبان گشاید و هر که بدان دادخواهی کند گواه آن است و برای آن که از آن روشنی خواهد نوری درخشان است، و فهم است آن را که فهمید و خرد است برای کسی که اندیشید و نشان برای آن که نشانه طلبید و بینایی برای آن که در کار کوشید و عبرت برای کسی که پند پذیرفت، و نجات کسی که تصدیق آن گفت؛ تکیه‌گاه آن که بر آن اعتماد داشت و آسایش کسی که کار را - بدان - واگذاشت و نگاهبان آن که خود را - از گناه - باز داشت. روشنی راه و پدیدار، درون آن آشکار، نشانه‌های آن بر بلند جای پدیدار. جاده‌های آن نمایان، چراغ‌های روشن و رخشان...

جهان در آستانه بعثت

اشاره

در ادامه خطبه، حضرت فاطمه علیها السلام به بیان زمان بعثت و احوال مردم آن روزگار می‌پردازد و می‌فرماید:

فَرَأیَ‌صلی الله علیه و آله الأُمَمَ فِرَقاً فی أَدْیانِها، عُکَّفاً عَلی نِیرانِهاَ، عَابِدَةً لِأَوْثانِها، مُنْکِرَةً لِلّهِ مَعَ عِرْفَانِها؛⁽¹⁾

بلاغات النساء، ص 15، دلائل الامامه، ص 112؛ الاحتجاج، ج 1، ص 120؛ کشف الغمة، ج 2، ص 205 با کمی تفاوت.

حضرت فاطمه علیها السلام در این گفتار، برای یادآوری نعمت بزرگ رسالت و یادآوری آن زمان وحشت و خطر، نگاه‌های مردم را به زمان گذشته معطوف می‌کند و از چهره آن روزگاران، نقاب برمی‌دارد. ایشان به مردم هشدار می‌دهند که هان! ای مردم به خود آیید و از خواب غفلت برخیزید و به گذشته خود بنگرید و از آن روزگاران درس عبرت فرا گیرید، چرا که این دین با رخداد عظیم بعثت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله متولد شد و با این تولد، افقی برین فراروی شما گشوده گردید و تاریخی رخشان ورق خورد، حال چرا به چنین دین و شریعتی جفا کرده، با انحراف و دگرگونی در آن، مسیر نوینی را که برای بشر آماده شده است مسدود و منحرف می‌سازید. ای مسلمانان، به سرزمین خود بنگرید که چه روزگاران تیره و تاریکی بر شما سایه افکنده بود.

به هر حال برای درک ماهیت واقعی دورانی که حضرت زهرا علیها السلام آن را تذکر می‌هند بهتر است تا گزارشی کوتاه از اوضاع جهان آن روز عرضه شود.

سرزمین وحی یا جزیره العرب

اشاره

جزیرة العرب و به تعبیر دقیق‌تر شبه جزیره عرب در جنوب غربی آسیا با حدود سه میلیون و دویست هزار کیلومتر مربع مساحت، بزرگ‌ترین شبه جزیره جهان است که هنوز بخش‌هایی از آن به علت وجود توفان‌های شنی وحشتناک، ناشناخته مانده است.

این شبه جزیره از طرف شمال به واسطه بیابان‌ها و ریگ‌زارهای پهناور، از یک سو به درّه فرات (عراق) و از سوی دیگر به سرزمین سوریه منتهی می شود. همچنین از طرف شرق به خلیج فارس و خلیج عمان، از طرف جنوب به خلیج عدن، تنگه باب المندب، اقیانوس هند و دریای عمان محدود می‌شود. از طرف مغرب نیز به دریای سرخ می‌پیوندد و با این حال جز در جنوب، از آب، بهره چندانی ندارد. فقط حاشیه باریکی از زمین‌های پیرامون آن در جنوب و نواحی کوهستانی معتدل، از نعمت باران برخوردار است. اما در دیگر مناطق کوه‌های برهنه و صحراهای خشک و غیرقابل سکونت فراوان به چشم می‌خورد. ارتفاع دیوار بلند این رشته کوه‌ها که از شبه جزیره سینا آغاز می‌شود و در امتداد دریای سرخ تا خلیج فارس ادامه می‌یابد حدود 2470 کیلومتر است.

به هر روی، جزیرة‌العرب از نظر جغرافیایی به سه بخش تقسیم شده است:

بخش، پرنعمت‌ترین نقطه جزیره العرب است؛ به گونه‌ای که آثار تمدن درخشان و با عظمت آن تا به امروز باقی و مشهور است. حدود چهارده قرن قبل از میلاد مسیح، این سرزمین، آباد بوده و از مدنیت و حکومت برخوردار بوده است و دولت‌هایی چون «معین»، حضرموت، قَتّبان، و سبأ، تا ظهور اسلام بر این اقلیم حکومت کرده‌اند.⁽¹⁾

تاریخ تحلیلی صدر اسلام، محمد نصیری، صص 47-45؛ ر. ک: فروغ ابدیت، جعفر سبحانی، ج 1، ص 9 به بعد؛ پژوهشی در تاریخ پیامبر اسلام، حسینی ادریانی، ص 45 به بعد؛ مروج الذهب، ج 2، صص 74 و 180؛ اسلام و عقاید و آراء بشری، یحیی نوری، صص 234-231؛ الیمن عبرالتاریخ، احمد حسین شرف الدین، ص 53.

آثار تاریخی بسیار زیبای مآرب و سد عظیم آن که به علت سیل ویران شد، و زمین‌های حاصل‌خیز، معادن زرخیز صادراتی طلا و نقره و سنگ‌های گرانبهای آن حکایت‌گر پیشرفت‌های هنری، صنعتی و منابع طبیعی این اقلیم است.

خداوند در قرآن در دو سوره از قوم سبأ نام برده است. نخست از ملکه سبأ (بلقیس) و نامۀ حضرت سلیمان به او و داستان هدهد، تخت ملکه و ایمان آوردن او، و نیز شکستن سد مآرب - حدود پنج قرن قبل از میلاد - و جاری شدن سیل ویرانگر که در نتیجه فساد اجتماعی و انحطاط اخلاقی و روی‌گردانی مردم سرزمین سبأ از خداوند و انکار فرستادگان الهی پدید آمده بود. همچنین دوره حکومت حبشیان پس از انقراض حمیریان به دست آنان و لشکرکشی ابرهه برای ویران کردن کعبه به سرزمین مکه و داستان ابابیل، که رخدادی آموزنده از تاریخ آن سرزمین است.

باری، توجه و بازگشت حضرت فاطمه علیها السلام به گذشته و نگاه به وضعیت و فساد اجتماعی و انحطاط اخلاقی مردم آن روزگاران برای عبرت و بصیرت یافتن آنان بود.

اکنون که جغرافیای اقلیم شبه جزیره عرب را از نظر می‌گذراندیم می‌طلبد سیری کوتاه در اوضاع سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و مذهبی آن دیار داشته باشیم تا درخشندگی فروغ قرآن و بارش رحمت رسالت جلوه بیشتری یابد، زیرا این سرزمین با مردم و فرهنگش، نخستین تجلی‌گاه آفتاب اسلام بوده است.

1. اوضاع سیاسی

بنای ملیت و بافت اجتماعی - سیاسی عرب بدوی براساس قبیله بود. مورخان، اعراب ساکن در جزیرة العرب را در سه طبقه تقسیم کرده‌اند:

1 - عرب بائده (بادیه نشینان) مراد اعرابی هستند که سال‌ها قبل از ظهور اسلام به سبب نافرمانی با بلاهای آسمانی و زمینی هلاک شدند.⁽¹⁾

سوره عنکبوت، آیه 40؛ سوره دخان، آیه 12؛ سوره ق، آیه 14؛ سوره حاقه، آیات 6-4.

2 - عرب عاربه (شهرنشینان) قبایلی که در یمن و دیگر نقاط جنوبی عربستان زندگی می‌کردند. اوس و خزرج از جمله این قبایل‌اند که نسب خود را به یعرب بن قحطان، فرزند پنجم حضرت نوح علیه السلام می‌رسانند. این طوایف را قحطانی خوانند.

3 - عرب مستعربه (عدنانیان) قبیله‌هایی که از طریق عدنان با چند واسطه از فرزندان حضرت اسماعیل علیه السلام شمرده می شوند و قبیله قریش از این گروه‌اند.⁽²⁾

به هر روی، عواملی چون فقدان فرهنگ و جهان‌بینی مشترک، خشک‌زار بودن اکثر سرزمین‌های جزیرة العرب، نبود راه‌های ارتباطی مناسب، دوری مسافت میان مناطق مسکونی و کمبود منابع اقتصادی، سبب پراکندگی و نبود نظم فراگیر سیاسی در جزیرة العرب شده بود.

صحرانشینان و شهرنشینان عرب پیرو نظام قبیله‌ای بودند. در قبیله سه رکن اساسی وجود داشت: نسب، حسب و عصب. براساس شاخصه اول و دوم، تمام افراد باید از شناسنامه قبیله‌ای و فضایل و مفاخر قبیله باخبر باشند و براساس عصب و عرق قبیله‌ای، همه در ساختار قبیله محو بودند؛ به گونه‌ای که همه پیوندها و روابط برای حفظ وحدت قبیله قربانی می‌گردید.

به عبارت دیگر، این عصبیت برای اعضای قبیله، محدودیت جبری و ملی‌گرایی قبیله‌ای و برای رهبران، نوعی استبداد مطلق پدید می‌آورد. نمایاندن فزونی افراد قبیله، گاهی با شمار گور مردگان، نمودی از این تعصبات بی اساس بود.

از طرفی ضمیمه شدن روح جنگ‌جویی که دستاورد طبیعت صحرا و بیابان‌های خشک و سخت عربستان بود با عصبیت قومی و ملی‌گرایی جاهلی، موجب جنگ‌ها و خونریزی‌های بسیار می‌شد؛ به‌گونه‌ای که بخشی از آن جنگ‌ها به «ایام العرب» نامیده شده‌اند.

حتی گاه به سبب برخوردی ساده میان دو فرد، جنگ خونین قبیله‌ای به راه می‌افتاد.

خلاصه از منظر سیاسی، گذشته از تمدن ممتاز «سبأ» و مآرب یمن در سراسر عربستان به ویژه منطقه حجاز، نه تنها نشانی از تمدن و سازمان اجتماعی حکومت به چشم نمی‌خورد، بلکه به خاطر وجود دشمنی‌های غیرمعقول قبیله‌ای و کمبود ارتباطات عاطفی و انسانی، مردم این سرزمین در معرض سقوط جدی قرار گرفته بودند.⁽¹⁾

همان.

2. فرهنگ، آداب و رسوم

شبه جزیره عربستان سرزمینی است پوشیده از صحراهای سوزان و کوه‌های برهنه که تابش تند و مداوم آفتاب به آن رنگ و جلوه خاصی بخشیده است. قسمت شمالی این سرزمین صحرای «نفود» است که به بادیة الشام متصل می‌گردد. در قسمت مشرق و شمال شرقی آن نیز صحرای «دهناء» است که تا ربع الخالی امتداد دارد. ربع الخالی که گاه آن را «الدّهناء» هم می‌گویند و بین نجد و «الاحساء» قرار دارد، در جنوب شرقی شبه جزیره واقع است. این بیابان پهناور در عصر ما نیز تقریباً هم‌چنان خالی است.

جز در منطقه جنوبی شبه جزیره، باران اندک و غیرمنظمی در موسم زمستان و آغاز بهار می‌بارد. ممکن است این باران اندک هم سال‌ها نبارد و ممکن است چند سال پیاپی باران‌های سیل‌آسا سرازیر شود و همه چیز را با خود ببرد و زیر توده‌های شن پنهان سازد. بارش این باران‌ها و جاری شدن این سیل‌ها و فرو رفتن آن در زمین سبب می شود که در جای جای آن اندک آبی تراوش کند. ره آب‌ها به گودال‌ها می‌ریزد و گودال‌ها آب خانواده‌های کوچک را در کنار خود نگه می‌دارد. تلاش برای به دست آوردن آب که مایه زندگی است و نیز سبزه که خوراک دام و شتر است، بیابان نشینان را مجبور می‌سازد تا هر دم از جایی به جایی کوچ کنند. نتیجه این سرگردانی و جابه‌جا شدن‌ها این است که در بیشتر مناطق این سرزمین، قانون‌هایی که شهرنشینان برای خود درست کرده‌اند تا با اجرای آن زندگی را بهتر سازند، وجود ندارد.

بر این اساس، در این منطقه‌ها شمار مردم اندک، و همین گروه اندک هم پیوسته در حرکت‌اند.

اما در جنوب، به خاطر مساعد بودن اوضاع طبیعی و نیز در حاشیه دریای سرخ به خاطر موقعیت اقتصادی، زندگانی بهتر و تراکم جمعیت نیز بیشتر بوده است. از این‌رو به

مقتضای محدودیت جمعیت، قانون روستایی یا شهرنشینی بر مردم آن حکومت می‌کند. به حکم غریزه به خاطر ادامه حیات، در چنین محیطی مردم به دو دسته یا بهتر بگوییم به دو گروه اجتماعی تقسیم می شوند: یکی چادرنشینان و دیگری شهرنشینان. گرچه در آغاز دعوت اسلام، قسمت عمده ساکنان این سرزمین را چادرنشینان تشکیل می‌دادند.

چادرنشین، فرزند صحراست و زیر آسمان صاف و در دامن دشت پهناور تربیت می‌شود و از این‌رو تندرست، نیرومند، آزاد، مستقل و بی‌اعتنا به قید و بندهایی است که شهرنشینان برای خود درست کرده‌اند یا زندگی شهری برای مردم خویش به ارمغان آورده است، تا آنجا بی‌اعتنا که وقتی عبای پشمین و خیمه مویی را برای روزی چند ترک می‌گوید و با لباس نرم و زیبا در قصرهای باشکوه می‌خرامد، می‌گوید: من این زندگی را دوست نمی‌دارم خوش دارم به همان زندگی چادرنشینی برگردم و به جای این پیراهن حریر عبای درشت بر تن کنم.

در محیط صحرا، واحدِ زندگی اجتماعی قبیله است و قبیله هم از چند تیره به هم پیوسته تشکیل می‌شود. هر قبیله شیخی دارد. شیخ، حاکم، قاضی، قانون‌گذار، فرمانده جنگ و پدر مهربان مردم خویش است. در این اجتماع، آنچه قانون می‌سازد، آنچه قضاوت می‌کند وحتی آنچه عقیده‌ای را پدید می‌آورد یا آن را تقویت می‌کند رأی شیخ است. شیخ باید تمام صفات و امتیازاتی را که لازمه چنین سمت و منصبی است دارا باشد. از جمله اینکه او باید دلیر، باهوش، با اراده، قاطع و جوان‌مرد باشد. معمولاً جوان‌مردی بیش از دیگر خصلت‌ها در شیخ آشکار می‌شود تا آنجا که به درجه فداکاری می‌رسد؛ آن هم نوعی فداکاری که گاهی با منطق عقل سازگار نیست. او نه تنها برای دفاع از مردم خود، جان خویش را به خطر می‌افکند، بلکه ممکن است برای نجات جانداری که به سایه خیمه او پناه برده است نیز آماده کارزار گردد.

خصلت جوان‌مردی و فداکاری و از خود گذشتگی که نمونه اعلای آن در شیخ وجود دارد در عموم صحرانشینان دیده می‌شود. این آزادگی، استقلال و صفای طینت را صحرانشین از معلم خود، یعنی صحرای گسترده و طبیعت آرام و هوای صاف می‌آموزند، اما این، تنها یک روی از روحیه چنین مردمی است.

گاهی نیز همین مرد آرام و فداکار را می‌بینیم که ناگهان به هم برمی‌آید، در خشم می‌شود، به کینه‌توزی می‌گراید، به پا می‌خیزد، می‌جنگد، می‌کشد تا پیروز شود یا کشته

گردد، چرا؟ چون شتر آن قبیله بی‌رخصت او به چراگاه قبیله وی درآمده است و او این بی‌رخصتی را اهانتی به خود و قوم خود می‌پندارد. پس دیری نمی‌کشد که آتش جنگ افروخته می‌شود؛ آن هم نه یک روز و یک هفته و ماه و سال، بلکه برای مدت چهل سال. در این چهل سال، صدها پیر و جوان، دختر و پسر خردسال و حتی گربه و سگ را از دم تیغ می‌گذرانند بی‌آنکه بدانند چه می‌کنند و چرا چنین می‌کنند. شگفت‌تر اینکه از این جنگ‌ها حماسه نامه‌ها و قصیده‌ها و قطعه می‌سازند و کودکان و نوجوانان آن را از بر می‌کنند و از سینه نسلی به سینه نسل دیگر منتقل می‌گردد و بسا که حادثه‌ها می‌آفریند.

گاه اتفاق می‌افتد که جمعی گرد هم نشسته‌اند و می‌گویند و می‌خندند و دقیقه‌ها را با صفا و آرامش می‌گذرانند ناگهان بیتی یا جمله‌ای به خاطر یکی می‌گذرد و با قصد یا بی‌قصد آن را بر زبان می‌آورد، و همین مشعل فتنه‌ای می‌شود و آنان به جان یکدیگر می‌افتند؛ چرا که آن بیت یا جمله، طعنی یا طنزی از قومی یا قبیله‌ای را در بر دارد و یکی از آن قوم یا قبیله در این جمع نشسته است.

این برتری‌جویی و خود را از دیگران، کهتر و کمتر ندانستن و چون برق سوزاندن و چون رعد غریدن، آن روی خصال و روش صحرانشینان است که از طبیعت خروشان و متلوّن و متغیر صحرای عربستان الهام می‌گیرد.

فرزند صحرا از این دو موهبت برخوردار است: یکی قهرمانی و عشق و فداکاری بی‌نهایت، و دیگری خشم و کینه‌توزی بیش از اندازه و حد.⁽¹⁾

ر. ک: قیام حسین علیه السلام، سیدجعفر شهیدی، صص 37-33.

به هر روی، هر چند وجود خصال پسندیده‌ای چون روحیه سلحشوری، وفای به عهد، بخشندگی و مهمان‌نوازی، صراحت لهجه، اهتمام به شعر و شاعری و حمیت و غیرت، وجود پاره‌ای از ارزش‌ها را در میان مردم جزیرة العرب روایتگر است؛ ولی در بازتابش و ثمرات این خصلت‌ها باید تأمل کرد، زیرا غالب این ارزش‌ها به ضدارزش تبدیل شده‌اند و پیامدهای منفی داشته‌اند؛ مثلاً روحیه حماسی در بسیاری از اوقات به افروختن آتش کینه و درگیری و خون‌ریزی در میان قبایل انجامیده است.

حتی شعر، این لطیفه آسمانی و عالی‌ترین مظهر فرهنگ عرب‌ها، به دلیل الهام از عقده‌های قبیله‌ای و خرافه‌ها گاه آن‌قدر خشن و خون‌فشان بود که گویا از دم شمشیر فرو

می‌چکد. مضامین این شعر که آمیزه‌ای از ستایش یا نکوهش قبیله یا رئیس آن بود یا مردم را به غارتگری، فتنه‌انگیزی، یادآوری خاطره‌های گذشتگان، عشق و شهوت حیوانی و شراب و شکار دعوت می‌کرد، ادب و هنر عرب را بی‌ارزش و بلکه ضدارزش ساخته بود. بهترین قصاید که آن را بر حریر مصری و گاه با آب طلا می‌نگاشتند و بر کعبه می‌آویختند فاقد ارزش و اعتبار بود.⁽¹⁾

تاریخ یعقوبی، ج 1، صص 316-302.

تعصب و وفاداری به قبیله، به ظلم و ستمگری دامن می‌زد و چه بسا افراد مظلوم نابود می‌شدند. آلودگی به گناهان تا آنجا پیش رفته بود که از رسوم و آداب زندگی شمرده می‌شد و دیگر مردم از ارتکاب آن شرم نمی‌کردند. قتل و غارت، دزدی، میگساری و انواع قمار و فحشا، بخشی از سرگرمی و زندگی روزانه مردم بود.

کمیت‌گرایی، فخرفروشی، حاکمیت خرافات بازمانده از تحریف ادیان، افسانه‌های باستانی اساطیری و موهومات افسونگر هر یک نشان دیگری از انحطاط اندیشه و خالی بودن سازمان فکری آنان از تفکر منطقی بود.⁽²⁾

3. زن و نظام خانواده

قصه زن در زندگی انسان‌ها همیشه حکایت از نیمه پنهان خورشید و ماه و زمین است که در عین وابستگی نیمی به نیمه دیگر، بسیاری منکر آن چهره پنهان‌اند و آن را همسان نیمه دیگر روشن آن ندانسته، تاریک می‌انگارند.

زن به پاس تفاوتی که براساس خلقت بدیع و حکیمانه خداوند با جنس مرد دارد در طول تاریخ موضوع بحث و گفت‌وگو بوده و در طول تاریخ در دوسویه افراط و تفریط قرار داشته است. حتی در قرون اخیر به خصوص شخصیت او در میانه دو لبه قیچی تحجر و جمود از یک سو و تجددمآبی و نوگرایی افراطی از سوی دیگر قلع و قمع شده است.

به هر روی، دوران جاهلیت، عصر حرمان و هجران زن در جزیرة العرب بود. در این دوره، زنان گرفتار ننگ‌آورترین روش زندگی بودند و در سخت‌ترین وضع، روزگار می‌گذراندند.

اعراب، در برخورد با زنان و دختران، وحشی‌ترین روش‌ها را داشتند. از نگاه آنان زن چون حیوانی بود که باید با آن معامله حیوانی شود. او را به هر شکل ممکن می‌کشتند. گاهی او را غرق یا از مکانی بلند پرتاب می‌کردند و یا او را زنده به گور می‌نمودند. در صورت عفو و اغماض نیز، او را با حیوانی معاوضه می‌نمودند.

زنده به گور کردن دختران در نزد عرب جزء رسوم و عادات معمولی و داستان زندگانی آنان بود.

اندیشه بی‌ارزش انگاشتن زن، مبین اوج جاهلیت فرهنگی آنان بود. در این منطقه، سرنوشت زن مقهور اراده مرد بود. مرد می‌توانست آن گونه که می‌خواست با زن رفتار کند، از جمله حق فروش، کشتن و زدن.

اعراب به گونه‌ای به جنس زن با حقارت نگاه می‌کردند که داشتن دختر را مایۀ ننگ و عار و سرشکستگی خود می‌دانستند و چون به فردی از آنان بشارت داده می‌شد که صاحب دختر شده است، چهره‌اش سیاه گشته، خشم خود را فرو می‌خورد و از ننگ دختردار شدن خود را از مردم پنهان می‌ساخت و با خود می‌اندیشید که آیا دختر را با خفت و خواری نگه دارد یا او را زنده به گور سازد.⁽¹⁾

سوره نحل، آیات 59-58.

زن جزء دارایی و میراث شوهر به شمار می‌آمد و پس از مرگ شوهر، به پسر او به ارث می‌رسید. پسرش حق داشت او را بفروشد یا معاوضه کند. از طرفی دختر هرگز از پدرش ارث نمی‌برد.

عادت عرب این بود که چون مردی از دنیا می‌رفت، وارث، لباس خود را به روی آن زن می‌افکند و می‌گفت: این زن را به ارث می‌برم. به این ترتیب زن در اختیار او قرار می‌گرفت. اگر می‌خواست او را به همسری خود انتخاب می‌نمود و مهری برای او قرار نمی‌داد یا اینکه او را به عقد دیگری درمی‌آورد و مهریه آن زن را خود می‌گرفت یا او را مدام از شوهر کردن منع می‌نمود. قرآن نیز این جنایت را بازگو می‌کند. آیات 19 و 22 سوره نساء نیز بیانگر تحریم این ازدواج در اسلام است.

پدران جز با شرایط سنگین، دختران خود را شوهر نمی‌دادند. مردی که زن خود را طلاق می‌داد هر چه می‌خواست از او می‌گرفت و در غیر این صورت از شوهر کردن او

جلوگیری می‌کرد و نمی‌گذاشت او شوهر کند. اگر مردی از زن خود خوشش نمی‌آمد او را آزار می‌داد تا مهرش را ببخشد و آنگاه مرد او را طلاق دهد، در غیر این صورت، زن را بدنام می‌کرد و او را از خود می‌راند.

برای زن، گرفتن دوستان پنهان ننگ و عار نبود - چون دنیای مدرن امروزی - بلکه آن را نکاح «خدون» می‌نامیدند. ازدواج با دو خواهر و به صورت همزمان رواج داشت و نیز نکاح با زن پدر جایز بود که آن را نکاح «مقیت» می‌خواندند. نوه و نواده پسری را عزیز می‌شمردند؛ ولی از دختر و دخترزاده بیزار بودند.

چون مردی به سفر می‌رفت ریسمانی بر شاخه یا تنه درختی می‌بست و پس از بازگشت اگر آن ریسمان را به حال خود می‌دید، آن را نشانه پاکی و عدم خیانت زن به شوهر می‌دانست و چنانچه آن ریسمان به هر دلیل، از بین رفته بود آن را نشانه خیانت زن می‌دانست. شوهر در انجام هرگونه ظلم و ستمی نسبت به همسرش آزاد بود.⁽¹⁾

ر. ک: زن از نظر حقوق اسلامی، ابوالفضل حاذقی، صص 33-26؛ زن و اسوه آسمانی، صص 33-30.

البته این فرهنگ عمومی و بدوی مردم جزیرة العرب بود، ولی در عین حال جلوه‌هایی از مکانت و ارزش دادن به زنان در شبه جزیره به چشم می‌خورد.

از آن جمله، ملکه سبا (یمن) بلقیس که عرب‌ها قرن‌ها قبل از میلاد مسیح آن را به عنوان پادشاه خویش پذیرفته بودند و نیز مردم حیره، دختر نعمان بن منذر را به ریاست و زعامت خود برگزیده بودند. در مکه نیز حضرت خدیجه از مکانت و موقعیت ممتازی برخوردار بود. البته زن سالاری در میان عرب نیز کم و بیش رایج بود. شاید نام مؤنث بتان در میان اقوام عرب، چون لات، منات و عزّی ریشه‌اش همین زن‌گرایی باشد.⁽²⁾

4. وضعیت اقتصادی

موقعیت جغرافیایی جزیرة العرب که سرزمینی پوشیده از صحراهای سوزان و خشک و کوه‌های برهنه و بی‌آب و علف بود، ویژگی‌های اقتصادی خاصی را می‌طلبید. پشتوانه اقتصادی عربستان داد و ستد جواهر و سنگ‌های قیمتی و فرآورده‌های کشاورزی و دامداری بود. ارزنده‌ترین پدیده اقتصادی در عربستان آن روز برقراری بازارها و

نمایشگاه‌های فصلی بود که برای رونق بخشیدن به تجارت داخلی و خارجی در هر شهر و منطقه‌ای متناسب با موقعیت جغرافیایی و اجتماعی برگزار می‌شد. دومة الجندل، مشقر، صحار، عدن، صنعاء و عکاظ، نام شماری از آن بازارهای موسمی و نمایشگاه‌هاست. تجار جاهلی در حاشیه نمایشگاه‌ها برای رونق بازار و داد و ستد مردم خوش‌گذرانی، شادی، موسیقی و شعرخوانی بر پا می‌کردند.⁽¹⁾

محیط پیدایش اسلام، سیدمحمدحسین بهشتی، صص 42-40.

به هر روی، وضعیت معاش عرب‌ها اسفبار بود و زندگی در سراسر جزیره با دشواری سپری می‌شد.

این موقعیت در سخن امام علی علیه السلام این گونه گزارش گردیده:

... وَ أَنتُم مَعْشَرَ العَرَبِ عَلی شَرِّ دینٍ وَ فی شَرِّ دارٍ. مُنِیخُونَ بینَ حِجارَةٍ خُشْنٍ وَ حَیّاتٍ صُمٍّ...؛⁽²⁾آن هنگام شما ای مردم عرب! بدترین آیین را برگزیده بودید و در بدترین سرای خزیده، منزلگاهتان سنگستان‌های ناهموار، همنشینان مارهای زهردار، آبتان تیره و ناگوار، خوراکتان گلوآزار، خون یکدیگر را ریزان، از خویشاوند بریده و گریزان، بتهاتان همه جا برپا، پای تا سر آلوده به خطا.

5. وضعیت دینی

محور اصلی دین عرب جاهلی، شرک و بت‌پرستی بود. بت‌ها و بت‌واره‌های عرب که شمار آنها در آستانه ظهور اسلام به 360 بت می‌رسید شمع محافل دینی آنان بود. بت اگر به شکل انسان بود «صنم» و چنانچه شکل دیگری داشت، مانند برخی از سنگ‌های مقدس و درختان، «وثن» نامیده می‌شد.⁽³⁾

در کنار بت‌های اختصاصی هر قبیله، مانند بت‌های سواع، ودّ، یغوث، یعوق و نسر، مهم‌ترین بت‌هایی که اکثر قبایل عربستان مرکزی آنها را عبادت می‌کردند عبارت بود از «لات» و «منات» و «عزّی»⁽⁴⁾و «هبل» که به شکل انسان و بسیار مورد احترام بودند.

گذشته از آیین بت‌پرستی، اعتقاد به جن،⁽¹⁾

سوره جن، آیه 6.

گروهی از عرب‌ها نیز بدون پیوستن به یهود و مسیحیت، از بت‌پرستی و انحرافات پرهیز می‌کردند و خود را پیرو دین حضرت ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام می‌خواندند و به «حنفا» شهرت داشتند.⁽³⁾

مسیحیت و دین یهود در نقاطی مانند نجران و یثرب گسترش داشت و در مناطقی مانند حیره، کیش «مانی» و زرتشتی نیز مورد توجه بود.⁽⁴⁾

یهودیان و مسیحیانی که به دلایلی به این سرزمین پناه آورده بودند، با زمینه‌هایی که برایشان فراهم می‌آمد در گسترش دین خود می‌کوشیدند. با آنکه بسیاری از آداب و احکام این شرایع تحریف شده بود و با موازین الهی سازگاری نداشت، گاه مورد توجه برخی از قبایل عرب واقع می‌شد. بسیاری از اسطوره‌ها، باورهای موهوم و آداب و رسوم خرافی در میان عرب‌ها از آموزه‌های آیین یهود و مسیحیت شمرده می‌شد.⁽⁵⁾

یعقوبی بیش از هشت نوع از اعتقادات دینی عرب‌ها را برمی‌شمارد که مهم‌ترین آنها شرک و دهریت است.⁽⁶⁾

امیرالمؤمنین در تبیین چگونگی دین‌ورزی عرب جاهلی می‌فرماید: خداوند متعال در حالی محمد صلی الله علیه و آله را برانگیخت که:

إلَی أنْ بَعَثَ اللهُ سُبحانهَ مُحَمّداً رَسُول الله‌صلی الله علیه و آله لِإنجازِ عِدَتِهِ، وَ تَمامِ نُبُوَّتِهِ... وَ أَهْلُ الْأَرضِ یَومَئِذٍ مِلَلٌ مُتَفَرِّقَةً، وَ أهْواءٌ مُنْتَشِرَةُ...؛⁽⁷⁾تا آنکه خدای سبحان محمد صلی الله علیه و آله را پیامبری داد، تا دور رسالت را به پایان رساند و وعده حق را به وفا مقرون گرداند...، در

حالی که مردم زمین هر دسته به کیشی گردن نهاده بودند و هر گروه پی خواهشی افتاده و در خدمت آیینی ایستاده بودند، یا خدا را همانند آفریدگان دانسته، یا صفتی که سزای او نیست بدو بسته یا به بتی پیوسته و از خدا گسسته، پروردگار آنان را از گمراهی به رستگاری کشاند و از تاریکی نادانی رهاند.

جاهلیت

تمام آنچه از شرک و بت‌پرستی، اندیشه‌های موهوم و خرافه‌گرایی، ظلم، ستم، کینه‌ورزی، بی‌عاطفگی و خشونت و نامهربانی گفته شد از منظر قرآن در واژه جاهلیت تعریف و تبیین گردیده و آیاتی ترجمان این واقعیت‌هاست. واژه «جاهلیت» از ریشه جهل است. البته در فرهنگ‌نامه دینی ما، جهل گاهی در مقابل عقل مطرح گردیده، و عالم جلیل و محدث فقیه - کلینی - در اولین جامع حدیثی شیعه آغاز نظام حدیثی خویش را در یک طرح و مهندسی الهی با عنوان کتاب «العقل و الجهل» شروع می‌نماید. گاهی نیز جهل در مقابل علم مطرح شده است.⁽¹⁾

مجمع البحرین، فخرالدین الطریحی، ج 5، واژه جهل، صص 346-345؛ لسان العرب، ج 2، واژه جهل، ص 402.

به هر روی، از کتب لغت و کاربردهای اساسی در سخنان آل الله و به خصوص کاربرد متفاوت آن در قرآن، برمی‌آید که جهالت به معانی حماقت و نادانی، و سفاهت و بی‌خردی استعمال شده است. بنابراین، جاهلیت دورانی است که زندگی مردم از ارزش‌های معقول، موازین فرهنگی و منطقی و باورهای معنوی و انسانی تهی باشد.

واژه جاهلیت، نخستین بار در قرآن و درخصوص زندگی مردم قبل از بعثت به کار رفته است. از این رو، برخی حدود زمانی روزگار جاهلیت پیش از اسلام را، 150 تا 200 سال قبل از بعثت و محدوده مکانی آن را شبه جزیره عربستان دانسته‌اند، البته این خصوصیت‌سازی، با توجه به بیان قرآن و منابع فرهنگی اسلامی قابل بررسی و تحقیق است و بعید است بتوان جاهلیت را نام زمان خاص و ویژه گروه و منطقه خاصی دانست؛ اگر چه می‌توان محدوده زمانی و مکانی ذکر شده را مصداق کامل جاهلیت دانست،⁽²⁾زیرا با کمال تأسف بیشتر مردم این منطقه با آنکه در سرزمین پیامبران و به خصوص شیخ انبیا

و بزرگ‌ترین صاحبان اندیشه توحیدی چون ابراهیم خلیل علیه السلام زندگی می‌کردند، گرفتار شرک و بدترین رذایل اخلاقی بودند.

پی‌جویی این واژه در قرآن، ابعاد و کاربردهای ضدارزشی آن را به خوبی نمایان می‌سازد.⁽¹⁾

تاریخ تحلیلی صدر اسلام، ص 60.

در قرآن کریم چهار بار کلمه جاهلیت به کار رفته و در موارد بسیاری نیز نشانه‌های جاهلیت مورد نکوهش قرار گرفته است. چهار نشانه بارز جاهلیت که در قرآن صراحتاً مطرح گردیده، عبارت است از:

1.(أَ فَحُکْمَ الْجاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ حُکْماً لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ) ؛⁽²⁾پیروی از حکم و حکومت ناروا، رفتار خلاف قانون الهی و مبتنی بر امیال و هوس‌ها، روی‌گردانی از دستورهای الهی و سرکشی و طغیان در مقابل خداوند، که با بیان قرآن (أَ فَحُکْمَ الْجاهِلِیَّةِ) به گونه‌ای جامع تعریف گردیده است.

2.(یَظُنُّونَ بِاللّهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِیَّةِ) ؛⁽³⁾بی‌توجهی به وعده‌ها و وعیدهای خداوند، بداندیشی پیرامون افعال الهی، که در جامعیت قرآن به عنوان (ظَنَّ الْجاهِلِیَّةِ) تبیین گردیده است.

3.(وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّةِ الْأُولی...) ؛⁽⁴⁾هنجارشکنی و بی‌پروایی زنان در جامعه و نمایاندن زیور و آرایش‌های زنانه که در هشدار به زنان پیامبر صلی الله علیه و آله و جلوه‌گری آنان، با عنوان (تَبَرُّجَ الْجاهِلِیَّةِ...) بیان شده است.

4.(إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّةَ حَمِیَّةَ الْجاهِلِیَّةِ...) ؛⁽⁵⁾تعصب و تأکید بر خواسته‌های نابه‌جا، تعصب و کفرورزی و جانبداری بی‌دلیل از عقاید و اندیشه‌های نادرست و خرافی که در بیان وحی (حَمِیَّةَ الْجاهِلِیَّةِ) عنوان شده است.

افزون بر این چهار آیه که آشکارا سیمای عصر جاهلیت را تبیین می‌نماید، در قرآن کریم بارها به عقاید، احکام و آداب و اخلاق ناپسند جاهلی اشاره شده است.

در بحث عقاید جاهلی که در قرآن به آن تصریح شده، یکی اینکه آنان ستایش بتان را رمز قرب و نزدیکی به خداوند می‌دانستند، همانند:

(وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ ما نَعْبُدُهُمْ إِلاّ لِیُقَرِّبُونا إِلَی اللّهِ زُلْفی)1

و نیز بر این باور بودند که معاذالله خداوند متعال، فرزندانی دختر دارد، و بعضی از فرشتگان دختران خدا هستند و به این سبب به پرستش و ستایش آنها می‌پرداختند تا ایشان را شفاعت کنند؛ همانند:

(لَهُ بَنِینَ وَ بَناتٍ بِغَیْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمّا یَصِفُونَ بَدِیعُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنّی یَکُونُ لَهُ وَلَدٌ)2

(وَ یَجْعَلُونَ لِلّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَ لَهُمْ ما یَشْتَهُونَ)3

(أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثی)4

پیرامون زندگی پس از مرگ نیز بر این باور بودند که جز همین زندگی دنیوی، زندگی دیگری نیست. ما زنده می‌شویم و می‌میریم و ما را جز دهر نابود نمی‌کند. این رذیلت در قرآن چنین بیان گردیده است:

(وَ قالُوا ما هِیَ إِلاّ حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیا وَ ما یُهْلِکُنا إِلاَّ الدَّهْرُ)5

از دیگر رفتارهای مردم آن دوره، خوردن مردار، گوشت خوک، خون، نیم خورده حیوان درنده و ذبیحه‌ای که با نام غیر خداوند ذبح شده، بوده است. همه اینها احکامی بوده که در جاهلیت رواج داشته و قرآن کریم آنها را حرام دانسته است، همانند:

(حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّهِ بِهِ)6

از دیگر آداب و امور ناشایست مردم جاهلیت، کوشش آنان در تغییر و گردش ماه‌های حرام و موسم حج و قرار دادن آن در ماه‌های مناسب و مطبوع از نظر فصل طبیعی و موسم تجارت بود و نیز یاد نیاکان و فخرفروشی به آنان در مراسم حج و سوت و

دست‌افشانی در نماز در کنار کعبه، از دیگر نشانه‌ها و اعمال عبادی جاهلی است که قرآن از آن‌ها نهی نموده است، چون:

(إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیادَةٌ فِی الْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا یُحِلُّونَهُ عاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ)1

(وَ ما کانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَیْتِ إِلاّ مُکاءً وَ تَصْدِیَةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ)2

همچنین استبداد مردان که بارها زن را طلاق می‌دادند، شبه طلاق‌هایی که زنان را در بی‌تکلیفی و سردرگمی قرار می‌داد، چند همسری بدون کمترین محدودیت و نابه‌سامانی‌ها در رابطه جنسی، برخی دیگر از نشانه‌های جهان جاهلیت در آستانه ظهور اسلام بود.⁽¹⁾

بعثت رسول خدا صلی الله علیه و آله نوری بود که از مشرق تابناک نبوت بر آن ظلمتکده جاری گشت و با آوردن احکام و قوانین روشن، دامنه سیاه این عادات و رسوم زشت را جمع کرد.

اوضاع سایر ملل در آستانه بعثت

اشاره

با توجه به تعامل و ارتباطات فرهنگی اجتماعی جوامع بشری، می‌طلبد که پس از بررسی اوضاع شبه جزیره عرب، گزارش مختصری از اوضاع فرهنگی، دینی و اجتماعی دو همسایه بزرگ آن، یعنی ایران ساسانی و روم شرقی ارائه گردد.

امپراتوری ایران

اشاره

ایران یکی از دو همسایه بزرگ شبه جزیرة العرب بود و با جمعیتی بیش از 140 میلیون نفر، بخش‌های مهمی از عراق، حاشیه دجله و فرات و کارون، قفقاز، بخارا، سمرقند، خوارزم و غزنه را نیز در بر می‌گرفت.

این همسایه پهناور شرقی، دست کم یازده قرن پیش از ظهور اسلام تشکیل حکومت داده بود و با تمدنی کهن یکی از دو قطب مقتدر آن روزگار به شمار می‌رفت. این کشور قدرتمند از موقعیت بسیار خاصی بهره‌مند بود، ولی به دلایل متعددی، نارضایتی عمومی در آن موج می‌زد.⁽²⁾در این بخش از چند نظر به ایران دوران ساسانی می‌پردازیم:

1. حکومت و نظام جامعه

نوع حکومت ایران سلطنتی و استبدادی بود. پادشاهان ساسانی خود را موجوداتی برتر از بشر و فرزندان خدا و دارای شخصیتی ربانی می‌دانستند. خسرو پرویز که در سال 591 م به سلطنت رسید و هنگام طلوع خورشید اسلام فرمانروای ایران بود پیرامون خود چنین می‌گوید: «آدمی فناناپذیر از میان خدایان و خدای بسیار جلیل در میان مردمان و صاحب شهرتی بسیار، و کسی که در طلوع با آفتاب قرین است».⁽¹⁾

تاریخ تحلیلی صدر اسلام، محمد نصیری، ص 63.

حکومت میراث پدر بود و دیگران، هوای شاه شدن را در سر نمی‌پروراندند. البته اعضای خاندان سلطنتی بر سر این ارث به جان یکدیگر می‌افتادند. گاه پدری پسرش را نابینا می‌ساخت و می‌کشت و زمانی پسری شکم پدر خویش را می‌درید و گاه کودتاها و آشوب‌های پیاپی، مملکت را ویران و بی‌ثبات می‌ساخت؛ به‌گونه‌ای که در فاصله چهار سال، ده پادشاه زن و مرد به سلطنت می‌رسیدند.⁽²⁾

درباریان ساسانی، به ویژه خسرو پرویز در خوشگذرانی افراط می‌کرد و علاقه بسیاری به جمع مال و ثروت داشتند و کنیزان و خوانندگان و نوازندگان حرمسرای آنها را بالغ بر چندین هزار نوشته‌اند.

حقوق اجتماعی و روابط انسانی براساس تصمیمات طبقاتی به گونه‌ای طراحی شده بود که هر فرد تنها می‌توانست استعدادهای خود را در درون طبقه خویش بیازماید و فقط در طبقه خود از مواهب طبیعت بهره‌مند شود.

بر این پندار، بعضی دارای «فره ایزدی» و درخور پادشاهی بودند و گروهی شایسته دبیری و ارتشی، ولی بیشتر مردم، یعنی اصناف، تجار و بازرگانان، کشاورزان و دامداران، سزاوار منصب و مقام حکومتی نبودند، بلکه وظیفه ایشان کار کردن و پرداخت مالیات برای تأمین نیاز شاه و مخارج او بود.

این فلسفه اجتماعی نادرست، چنان در ایران باستان رواج داشت که اردشیر بابکان قانونی وضع کرد که فرزند آهنگر، کاری جز آهنگری و فرزند کشاورز کاری جز کشاورزی انجام ندهد. در قانونی دیگر نیز اعلام شد که غیر از اشراف (سلاطین و دبیران) کسی حق

درس خواندن ندارد تا بدین وسیله برای همیشه، اشراف و سلاطین بدون رقیب باقی بمانند. داستان مرد کفش‌دوز و درس خواندن فرزندش و نپذیرفتن انوشیروان، نشانه‌ای از این حقیقت تلخ تاریخی است.⁽¹⁾

فروغ ابدیت، جعفر سبحانی، صص 47-45.

پادشاهان ساسانی عموماً تجمل‌پرست و تشریفاتی بودند و دربار آنان نمایشگاهی از اشیاء و متاع‌های گرانبها بود. در عهد ساسانیان، ایرانیان پرچمی داشتند به نام «درفش کاویانی» که معمولاً در میدان جنگ یا مراسم و جشن‌های پرتشریفات بر فراز کاخ نصب می‌گردید. این پرچم با جواهرات گرانبهایی تزیین شده بود. برخی از نویسندگان قیمت جواهرات و اشیای گرانبهای این پرچم بی‌همتا را افزون بر یک میلیون درهم نگاشته‌اند.⁽²⁾

در کاخ‌های افسانه‌ای ساسانیان، فزونی جواهرات و اشیاء نفیس و گرانبها و تصاویر حیرت‌انگیز، دیده بینندگان را خیره می‌ساخت و قالی نگارستان با یکصد و پنجاه ذراع طول و هفتاد ذراع عرض و تار و پود زربفت و جواهرنشان یکی از این جلوه‌ها بود.⁽³⁾

به هر روی، در امپراتوری ساسانی یک درصد مردم همه چیز را در اختیار داشت و 99 درصد مردم چون بردگان از حقوق اساسی انسانی خود محروم بودند.⁽⁴⁾

2. نظام خانواده و حقوق زن

در خانواده ایران دوره ساسانی، مردسالاری مطلق حاکم و تعداد همسران، نامحدود بود. حتی ازدواج با محارم به دلیل تشویق برخی از منابع زرتشتی رواج داشت.

زن از شخصیت حقوقی بی‌بهره بود و در زمره وسایل زندگی به شمار می‌آمد. روابط پدران و فرزندان نیز افسارگسیخته بود و پدر تا آنجا اختیار داشت که می‌توانست کودکانش را از خود براند یا چون برده و شیء به دیگران بفروشد. شوهر می‌توانست همسر یا یکی از همسرانش را بی‌آنکه در انجام وظایفش کوتاهی کرده باشد به دیگری بسپارد تا از خدماتش بهره‌مند گردد.⁽⁵⁾

3. دین و مذهب

در طلیعه بعثت رسول خدا صلی الله علیه و آله ادیانی چون زرتشتی، یهودی، مسیحی، مانوی، صابئی و مزدکی در ایران رواج داشت. البته دین رسمی که از سوی شاهان ساسانی حمایت می‌شد آیین زرتشت بود. این آیین از سایر ادیان آسیایی آن روزگار به دین‌های آسمانی نزدیک‌تر بود و اعتقاد به معاد و بهشت و دوزخ در آن قرار داشت.

باری، دین زرتشتی یک آیین درباری بود. می‌نویسند خسرو پرویز آتشکده‌ای ساخت و 12 هزار «هیربد» در آنجا گماشت که سرود مذهبی بخوانند. موبدان با تمام قدرت خود می‌کوشیدند که طبقات محروم و زحمتکش جامعه را آرام نگه دارند. اما فشار و اختیارات نامحدود موبدان مردم را از آیین زرتشتی گریزان ساخت و مردم می‌خواستند دینی غیر از آن را برای خود بیابند.

فشار موبدان و آمیخته بودن این آیین به خرافات و موهومات، موجب تزلزل دین زرتشتی گشت و گاه و بی‌گاه افرادی با آیین جدید در مقابل آن قیام می‌کردند. در حدود سال 497 میلادی بود که «مزدک» قیام کرد و لغو مالکیت انحصاری و چند همسری و تشکیل حرمسرا را در سرلوحه برنامه اصلاحی خود قرار داد.⁽¹⁾

فروغ ابدیت، ج 1، ص 56.

همین که طبقات محروم از برنامه‌های او آگاهی یافتند، گرد او جمع شدند و به رهبری مزدک، شورشی بزرگ به راه انداختند. بنا بر نقل بعضی، قباد شاه ساسانی نیز در ابتدا آیین او را پذیرفت. سرانجام کار مزدک با مقاومت موبدان و دربار مواجه شد و فتنه‌ای بزرگ در ایران ایجاد کرد.

ویژگی اصلی آیین زرتشت در زمان ساسانیان، اعتقاد به دوگانه پرستی، یعنی «اهورا مزدا» و «اهریمن» بود. براساس این اعتقاد که گفته می‌شد به سبب تعالیم مانی در آیین زرتشت پدید آمده بود، جهان دارای دو مبدأ از خیر و شر بود.

خلاصه، مجموعه عوامل مختلف، امپراتوری ایران ساسانی را متزلزل کرده و در آستانه یک تحول و فروپاشی قرار داده بود. تراکم رو به انفجار تضادهای طبقاتی، تمرکز قدرت و ثروت، انحراف‌های اخلاقی و نابه‌هنجاری‌های جنسی و سست شدن بنیان خانواده و به زنجیر کشیده شدن اندیشه‌ها در استبداد دینی، مردم را به ستوه آورده و آماده تحولی همه جانبه ساخته بود.

امپراتوری روم شرقی

اشاره

همسایه شمالی جزیرة العرب، امپراتوری مقتدر بیزانس بود که آسیای صغیر، شامات، مصر و بخش‌های عمده‌ای از اروپای کنونی و آفریقا را در بر می‌گرفت و قسطنطنیه پایتخت آن بود. امپراتور معروف بیزانس در قرن ششم میلادی (565-527) یوستینیانوس بود که حدود چهل سال از دوران فرمانروایی او، عصر رویدادهای بزرگ و رخدادهای عظیم است. در این مدت بیش از پنجاه جنگ در گرفت. بلوای «نیکا» در سال 532 م از رسواکننده‌ترین حوادث سال‌های فرمانروایی وی شمرده می‌شود. دولت روم با استبداد و سلطنت، اداره و تدبیر می‌شد و تشکیلات اداری بسیار پیچیده‌ای داشت.⁽¹⁾

تاریخ تمدن، ویل دورانت، ج 10، ص 175؛ جهان در عصر بعثت، محمدجواد باهنر و اکبر هاشمی رفسنجانی، صص 72 و 73.

خودکامگی، تبعیض نژادی، انحطاط اخلاقی و جنگ‌های توان‌فرسا از عوامل ناخشنودی مردم بود.⁽²⁾

دین و فرهنگ رومیان

مسیحیت از آغاز قرن چهارم میلادی، دین رسمی امپراتوری اعلام شد. در سال 313 میلادی، قسطنطین به سبب رؤیایی که دیده بود دین مسیحیت را مذهب رسمی خود اعلام کرد و برای مردم اقلیم فرمانبر خود نیز آن را برگزید. از این پس مشکلات داخلی و درون فرقه‌ای مسیحیت خود را نشان داد. نزاع فکری «آریوس» و «آتاناسیوس» چنان بالا گرفت که امپراتور ناگزیر شورای 300 نفری اسقفان «نیقیه» را مأمور رسیدگی آن ساخت. این شورا پس از ماه‌ها بحث و بررسی ضمن صدور اعتقادنامه‌ای، روح‌القدس را وارد مسیحیت ساخت و تثلیث را رسمیت بخشید و افکار واقعی مسیح را نابود کرد و غرب و مسیحیت را در خوابی عمیق فرو برد.

البته ریشه و اساس این اختلافات و بگو مگوها در پیروان حضرت مسیح علیه السلام آمیختگی مسیحیت با فلسفه یونان بود. چون در فلسفه مشّاء یونان، ماده، صورت و جسم، سه مقوله‌ای بود که در تحلیل فلسفی، سه حقیقت و در تحقق خارجی بیش از یک حقیقت نبود، این تثلیث فلسفی در دین مسیحیت نیز نفوذ کرد و با آن آمیخته شد و تثلیث خرافی و شرک‌آمیز أب و ابن و روح القدس شکل گرفت.

دین‌ستیزی، دین‌گریزی و همه بی‌مهری‌های دیروز و امروز غرب به مذهب به همین فرایند باز می‌گردد. سکولاریسم و کنار زدن دین و احکام آن از جامعه، و تجربه‌زدگی افراطی و نامعقول نیز در عملکرد قرون وسطی ریشه دارد که اساس آن در قرن چهارم میلادی نهاده شد.

از این زمان شکل دین در بسیاری از ابعاد تغییر کرد به گونه‌ای که جز شعائر هفتگانه مسیحیت؛ یعنی تعمید، ازدواج مسیحی، اعتراف، تدهین، عشای ربانی، تأیید یا تثبیت ایمان، دست‌گذاری یا درجات مقدس روحانیت، چیزی از دین باقی نماند. مردم، حق مراجعه به انجیل‌ها را نداشتند و در بسیاری از کارها باید به کشیش مراجعه می‌کردند.

ویل دورانت در این رابطه چنین می‌نگارد:

بزرگ‌ترین مورخان عقیده دارند که علت اصلی سقوط روم، مسیحیت بود، زیرا این مذهب کیش قدیم را که به روح رومی، خصلت اخلاقی و به دولت روم، ثبات بخشیده بود از میان برد. مسیحیت با فرهنگ، علم، فلسفه، ادبیات و هنر اعلام جنگ داده بود. فکر افراد را از وظایف این جهانی روانه آمادگی تسلیم‌طلبانه برای یک حادثه کیهانی ساخته بود و آنان را وا داشته بود تا به جای آنکه در جست‌وجوی سعادت دسته جمعی از طریق فداکاری در راه کشور باشند، به دنبال سعادت فردی از طریق زهد و انزواطلبی بروند.⁽¹⁾

تاریخ تمدن، ویل دورانت، ج 3، صص 778-777 و ج 4، ص 130.

باری، امپراتوری روم نیز همانند رقیب نیرومندش ایران، گرفتار ناهنجاری‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و اخلاقی بود، از جمله اینکه نظام طبقاتی موجب شکاف در بدنه جامعه گردیده بود. در این امپراتوری، شایسته سالاری مطرح نبود و هر کس در هر درجه از شایستگی یا بی‌لیاقتی از مزایای مخصوص طبقه خود بهره‌مند می‌شد. از این‌رو مردم به چهار طبقه اشراف، شوالیه‌ها، بردگان و طبقه متوسط تقسیم شده بودند.⁽²⁾

از این نگاه، امپراتور روم شرقی نیز آماده تحول، دگرگونی و فروپاشی بود. سرانجام نیز قسمت‌هایی از سرزمین روم به دست مسلمانان فتح شد و در زمره قلمرو حکومت اسلامی قرار گرفت. البته اگر روش و منهج زمامداری رسول خدا صلی الله علیه و آله در پرتو وحی و احکام اسلامی آن‌گونه که در زمان آن حضرت تحقق یافت ادامه پیدا می‌کرد و مسلمانان گرفتار آن بلیه‌ها و کج‌روی‌ها نمی‌گشتند و تحول و دگرگونی در نظام رهبری اسلامی رخ نمی‌داد و به تدریج نظام رهبری به خاندان اموی و تبدیل امامت اسلامی به دیکتاتوری سلطنتی نمی‌انجامید، بدون شک همان گونه که آیات قران ترجمان آن است:(هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ)1 کلمه لا إله إلّا الله و محمد رسول الله بر سراسر جهان طنین می‌افکند و جهان در پرتو خورشید اسلام به پیروزی و بهروزی می‌رسید، ولی هیهات و وا اسفا که بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله و غروب آفتاب رسالت، چه بدعت‌هایی که در اسلام پدید آمد و چه تحولات ویرانگری که رخ داد!

رسالت جهانی رسول خدا صلی الله علیه و آله

اشاره

حضرت فاطمه علیها السلام در این بخش از خطبه، به گزارش جهان در آستانه بعثت از منظر رسول خدا صلی الله علیه و آله پرداخته و فرموده است:

فَرَأی‌صلی الله علیه و آله الاُمَمَ فَرِقاً فّی أَدْیانِها، عُکِّفاً عَلی نِیرانِها، عَابِدَةً لِأَوْثانِها، مُنْکِرَةً لِلّهِ مَعَ عِرفَانِهَا؛⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از برانگیخته شدن، مشاهده کرد که مردم برخلاف شناخت فطری نسبت به خدا، در دین متفرق‌اند، و هنوز در آتشکده‌ها به اعتکاف نشسته و در بتکده‌ها به پرستش بت‌ها مشغول‌اند.

جهان در آتش شرک و بت‌پرستی می‌سوخت و آتش اختلاف و جنگ‌ها بر سر قدرت، جهان را به آشوب کشانده و پیوسته دو امپراتور بزرگ آن روز در حال جنگ و ستیز بودند. فقر و فساد و فحشا و فرهنگ ابتذال و تبعیض، دامن‌گیر مردم شده بود و جهان در آستانه انفجار و یک تحول و دگرگونی قرار داشت.

رسول خدا صلی الله علیه و آله، مبعوث به رسالتی بزرگ برای عموم مردم جهان است. دامنه بعثت آن حضرت فراگیر است و به اقلیم خاص و نژاد مخصوصی اختصاص ندارد. اگر چه افق برین

این بعثت شبه جزیره عرب است، ولی این آفتاب بر تمام جهان پرتو می‌افکند و جهان را به نور اسلام روشن می‌سازد، زیرا مخاطب پیام رسول خدا صلی الله علیه و آله مردم و انسانیت است. آیاتی از قرآن که این بعثت جهانی و دامنه فراگیر را بیان می‌کنند عبارتند از:

1.(وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاّ کَافَّةً لِلنّاسِ بَشِیراً وَ نَذِیراً...)1

2.(یا أَیُّهَا النّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ)2

3.(یا أَیُّهَا النّاسُ قَدْ جاءَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّکُمْ)3

4.(قُلْ یا أَیُّهَا النّاسُ إِنِّی رَسُولُ اللّهِ إِلَیْکُمْ جَمِیعاً)4

5.(وَ ما هُوَ إِلاّ ذِکْرٌ لِلْعالَمِینَ)5

6.(وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ)6

7.(لِیُنْذِرَ مَنْ کانَ حَیًّا)7

8.(هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ)8

9.(إِنْ هُوَ إِلاّ ذِکْرٌ لِلْعالَمِینَ)9

10.(قُلْ یا أَیُّهَا النّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی شَکٍّ مِنْ دِینِی)10

11.(یا أَیُّهَا النّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ)11

12.(یا أَیُّهَا النّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ)12

13.(قُلْ یا أَیُّهَا النّاسُ إِنَّما أَنَا لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ)1

14.(یا أَیُّهَا النّاسُ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ)2

15.(یا أَیُّهَا النّاسُ إِنَّ وَعْدَ اللّهِ حَقٌّ...)3

16.(یا أَیُّهَا النّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللّهِ)4

17.(یا أَیُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی)5

و ده‌ها آیه دیگر که با پرتو خود گستره تابش رسالت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را تا پایان زندگی انسان بر این اقلیم تعریف کرده‌اند.

جهانی بودن رسالت و نامه به سران کشورها

اشاره

سال هفتم هجری فرا رسید و رسول خدا صلی الله علیه و آله که از همان آغاز، آفتاب رسالتش فراگیر بود و بر همه می‌تابید: «فَرَأی الأُمَمَ فِرَقاً...» تصمیم گرفت به فرمان خدا، رسالت جهانی خویش را اعلام و به سران دولت‌های آن روزگار و رؤسای قبایل، نامه ارسال کند. البته بدیهی است که این حقیقت در کنار آیات قرآن، نشان درخشنده‌ای بر عمومیت رسالت آن حضرت است. از این‌رو پندار بعضی از نویسندگان انگلیسی چون «سر ویلیام مویر» که می‌گوید: «موضوع عمومیت رسالت محمد صلی الله علیه و آله بعدها به وجود آمد و محمد صلی الله علیه و آله از هنگام بعثت تا زمان وفات خود فقط عرب‌ها را به اسلام دعوت می‌کرد و محمد صلی الله علیه و آله جز عربستان جایی را نمی‌شناخت»،⁽¹⁾چیزی جز غرض‌ورزی و خاک بر چهره خورشید پاشیدن نیست.

شگفتا که بعضی از دشمنان تا چه اندازه چشم خویش بر حقیقت می‌بندند و وجود ده‌ها آیه از قرآن را که گستره رسالت پیامبر را بیان می‌کند و نیز ده‌ها حادثه که در ارتباط با جغرافیای سیاسی فرهنگی جهان آن روز است و همه در منظر رسول خدا صلی الله علیه و آله است نادیده می‌گیرند. پیامبری که جنگ‌های دو ابرقدرت روزگارش و پیروزی متوالی این دو بر

یکدیگر را در آیه‌ای از قرآنش به شکل معجزه به نمایش می‌گذارد.⁽¹⁾

سوره روم، آیات 4-2.

به هر روی، رسول خدا صلی الله علیه و آله دعوت از زمامداران جهان را در یک مجلس مشورتی مطرح ساخت و به یاران خود چنین فرمود:

بامدادان همگی نزد من حاضر شوید تا پیرامون موضوع بزرگی با شما مشورت کنم. فردای آن روز پس از ادای فریضه صبح به یاران خود چنین فرمود: بندگان خدا را نصیحت کنید؛ کسی که سرپرست امور مردم شد و در هدایت آنان نکوشید، خداوند متعال بهشت را بر او حرام کند. شما برخیزید و سفیران رسالت اسلام در نقاط دور دست باشید، و ندای توحید را به گوش مردم جهان برسانید؛ ولی چون شاگردان حضرت عیسی نباشید و با من مخالفت نکنید. آنگاه از حضرتش سؤال کردند که آنها چگونه با عیسی علیه السلام به مخالفت برخاستند! حضرت فرمود: او نیز مانند من گروهی را مأمور ساخت که سفیران رسالت او در نقاط مختلف جهان باشند، ولی دسته‌ای که راه آنها نزدیک بود فرمان او را پذیرفتند و گروهی که راه آنها دور بود از پذیرفتن فرمان او خودداری کردند.

آنگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله، شش نفر از ورزیده‌ترین افراد را طی نامه‌هایی که منشور رسالت جهانی آن حضرت در آنها منعکس بود به کشورهای مختلف روانه کرد و سفیران هدایت در یک روز با نامه‌های پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رهسپار کشورهای ایران، روم، حبشه، مصر، یمامه، بحرین و حیره شدند.⁽²⁾

بر این اساس، دحیه کلبی مأمور شد تا نامه رسول خدا صلی الله علیه و آله را به قیصر برساند. او به اقلیم شام مسافرت‌های متعددی داشت و به آن سرزمین کاملاً آشنا بود. درایت، قیافه گیرا و جذاب و سیرت نیکو، او را شایسته این مأموریت ساخته بود. وی پیش از آنکه شام را به قصد قسطنطنیه ترک کند، در «بصری» یکی از شهرهای شام اطلاع یافت که قیصر عازم بیت‌المقدس است، لذا فوراً با استاندار آنجا یعنی حارث بن ابی شمر تماس گرفت و

مأموریت خود را به او ابلاغ کرد. در هر صورت ملاقات سفیر با قیصر در شهر حمص بود. او وقتی خواست به حضور قیصر برسد کارپردازان دربار به او گفتند: باید در برابر قیصر سر به سجده بگذاری و در غیر این صورت قیصر تو را نخواهد پذیرفت. دحیه گفت: من برای کوبیدن این روش‌های غلط رنج این سفر را پذیرفته و این راه پر فراز و نشیب را بر خود هموار کرده‌ام. من از طرف رسول خدا صلی الله علیه و آله مأمورم به قیصر ابلاغ کنم که بشرپرستی باید از میان برود، حال خود بشر را پرستش کنم؟ هرگز!

منطق نیرومند و پایداری سفیر، موجب شگفت‌زدگی درباریان گردید. یکی از درباریان خوش‌طینت به دحیه گفت: «نامه را روی میز مخصوص قیصر بگذار و برگرد، زیرا کسی جز خود قیصر به نامه‌های روی میز دست نمی‌زند. بدون شک، قیصر نامه را می‌خواند و پس از خواندن شما را به حضور می‌طلبد». دحیه از راهنمایی او تشکر کرد و نامه را روی میز نهاد و بازگشت. قیصر نامه را گشود و چون طلیعه نامه را مزین به «بسم الله» یافت با شگفتی گفت: «من از غیر سلیمان تاکنون چنین نامه‌ای ندیده‌ام». آن‌گاه مترجم ویژه عربی خود را خواست تا نامه را بخواند و ترجمه کند.⁽¹⁾

طبقات کبری، ج 1، ص 359؛ تاریخ طبری، ج 2، ص 290؛ بحارالانوار، ج 20، صص 380-378.

نامه چنین است: «بسم الله الرحمن الرحیم. مِن محمد بن عبدالله إلی هرقل عظیم الروم، سلام علی مَن اتبع الهدی، امّا بعد فإنّی أدعوک بدعایة الاسلام. أَسلِم، یُؤتک الله أَجرک مرتّین...»⁽²⁾

سفیر اسلام به دربار ایران

در آغاز سال هفتم هجری رسول خدا صلی الله علیه و آله، یکی از افسران ارشد خود به نام عبدالله حدافه سهمی را مأمور کرد تا نامه وی را به دربار ایران ببرد و آن را به دست خود به خسرو پرویز برساند و او را به اسلام و آیین یگانه‌پرستی دعوت نماید.⁽³⁾

نامه چنین است:

بسم الله الرحمن الرحیم مِن محمد رسول الله إلی کسری عظیم فارس، سلام علی من اتبع الهدی و آمَنَ بالله و رسوله، و شهد أن لا إله...؛⁽⁴⁾به نام

خداوند بخشاینده بخشایشگر، از محمد فرستاده خداوند به کسری بزرگ ایران، درود بر آن کس که حقیقت جوید و به خدا و پیامبر او ایمان آورد؛ و گواهی دهد که جز او خدایی نیست و شریک و همتایی ندارد و گواهی دهد که محمد بنده و فرستاده اوست. به فرمان خداوند تو را به سوی او می‌خوانم، خداوند مرا برای هدایت مردم فرستاده تا آنان را از خشم او بترسانم و حجت را بر کافران تمام کنم... اسلام بیاور تا در امان باشی و اگر از ایمان و اسلام سر برتافتی گناه ملت مجوس به گردن توست.

سفیر رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد دربار ایران گشت. خسرو پرویز دستور داد تا نامه را از او بگیرند، ولی او گفت: باید نامه را شخصاً به خسرو پرویز تحویل دهم. به هر حال عبدالله نامه را به خسرو پرویز تحویل داد و او هم مترجم خواست تا نامه را ترجمه کند.

مترجم، نامه را باز کرد و چنین گفت: نامه‌ای است از محمد رسول خدا به کسری بزرگ ایران، هنوز مترجم از خواندن نامه فارغ نشده بود که زمامدار ایران سخت برآشفت و فریاد زد و نامه را از مترجم گرفت و پاره کرد و با خشم فریاد کشید: این مرد نام خود را جلوتر از نام من نگاشته است. سپس دستور داد عبدالله را از قصر بیرون کنند. عبدالله از قصر بیرون آمد و بر مرکب خود سوار شد و راه مدینه را پیش گرفت و جریان کار را به پیامبرخدا صلی الله علیه و آله گزارش داد.⁽¹⁾

همان، ص 92؛ الکامل، ج 2، ص 80؛ طبقات، ج 1، ص 259؛ السیرة الحلبیة، ج 3، ص 777.

نامه به مقوقس

پیک اسلام در سرزمین کهن و باستانی مصر حاطب بن ابی بلتعه بود. او مردی شجاع و سوارکاری چابک بود. او یکی از آن شش نفری بود که مأموریت یافتند نامه‌های تبلیغی رسول خدا صلی الله علیه و آله را به دست زمامداران بزرگ آن روز جهان برسانند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله حاطب را مأمور ساخت تا نامه او را به مقوقس، حکمران مصر برساند. متن نامه چنین بود:

به نام خداوند بخشاینده بخشایشگر، نامه‌ای است از محمد فرزند عبدالله و فرستاده خدا به مقوقس بزرگ قبطیان، درود بر پیروان حق، من تو را به آیین

اسلام دعوت می‌کنم، اسلام آور تا در امان باشی، اسلام آور تا خداوند دو پاداش به تو بدهد، و اگر از اسلام روی گردانی، گناهان مردم مصر نیز بر عهده توست.

ای اهل کتاب ما شما را به یک اصل مشترک فرا می‌خوانیم، غیر خدا را نپرستیم و کسی را انباز و شریک او قرار ندهیم...⁽¹⁾

مکاتیب الرسول، ج 1، ص 97 به نقل از: السیرة الحلبیه، ج 3، ص 280؛ سیره زینی دحلان هامش الحلبیه، ج 3، ص 70؛ اعیان الشیعه، ج 2، ص 146؛ الدر المنثور، ج 2، ص 40 فی تفسیر، آیه مباهله، خطط المقریزی، ج 1، ص 29.

سفیر رسول خدا صلی الله علیه و آله رهسپار کشور مصر گردید و اطلاع یافت که حاکم در یکی از کاخ‌های خود در کنار دریا و در شهر اسکندریه به سر می‌برد. از این‌رو به سوی اسکندریه رهسپار گردید و با زورق، خود را به داخل کاخ مقوقس رساند. حاکم، سفیر رسول خدا صلی الله علیه و آله را به حضور پذیرفت و نامه را باز کرد و خواند و پیرامون محتوای نامه دقایقی اندیشه کرد آن‌گاه به سفیر اسلام چنین گفت: اگر به راستی محمد پیامبر خداست، چرا مخالفانش توانستند او را از زادگاهش بیرون کنند و او ناچار به مدینه هجرت کرد و در آنجا مسکن گزید؟ چرا بر آنها نفرین نمی‌کند تا آنها نابود شوند؟!

سفیر دانای پیامبر در پاسخ گفت: حضرت عیسی علیه السلام پیامبر خدا بود و شما نیز رسالت او را پذیرفته‌اید، ولی آن‌گاه که بنی‌اسرائیل علیه او توطئه کردند و به ظاهر، او را به صلیب کشیدند چرا بر آنها نفرین نکرد؟ فرماندار که چنین پاسخ روشنی را شنید زبان به تحسین حاطب گشود و گفت: «أحسَنتَ أنتَ حکیم جاء مِن عند حکیم» .

سفیر نیز از استقبال گرم حاکم مصر جرأت پیدا کرد و زبان به تبلیغ اسلام گشود و گفت:

پیش از شما فرعون در این اقلیم سلطنت می‌کرد، و بر مردم فخر و مباهات می‌فروخت. او ادعای خدایی می‌کرد و سرانجام نیز خداوند او را نابود ساخت تا موجب عبرت شما باشد. اینک شما هم آگاه باشید و راهی را انتخاب نکنید که مایه عبرت آیندگان باشد!

رسول خدا صلی الله علیه و آله مردم را به آیین پاک دعوت نموده و قریش سرسختانه به مخالفت با ایشان برخاسته‌اند و توفان دشمنی آنان به حضرت حمله‌ور گردیده است. ملت یهود نیز با کینه‌توزی خاصی با او به مقابله برخاسته‌اند، ولی نصارا نزدیک‌ترین

مردم به او هستند. سوگند به جانم، همان طوری که موسی بن عمران علیه السلام نبوت حضرت مسیح را بشارت داد، همان‌گونه نیز حضرت عیسی علیه السلام بشارت آمدن محمد صلی الله علیه و آله را داده‌اند.

اینک شما را به آیین اسلام و کتاب آسمانی او قرآن دعوت می‌نمایم؛ همان‌طور که شما اهل تورات را به انجیل دعوت نمودید. هر ملتی که دعوت پیامبری را بشنود باید از او پیروی نماید، و من ندای این پیامبر را به شما رساندم، پس سزاوار است که شما و ملت مصر از آیین او پیروی نمایید. من هرگز شما را از اعتقاد به آیین مسیح باز نمی‌دارم؛ بلکه به تو می‌گویم که بدانی اسلام صورت کامل و متعالی دین حضرت مسیح است.⁽¹⁾

مکاتیب الرسول، ج 1، صص 104-97؛ اسدالغابه، ج 1، ص 362؛ سیره حلبی، ج 3، ص 28؛ سیره زینی دحلان، ج 3، صص 73-70.

وقتی مذاکرات سفیر و مقوقس به پایان رسید، مقوقس مهلت خواست تا درنگی کند و آنگاه پاسخ نامه را بدهد. آنگاه پاسخ نامه پیامبر را چنین نگاشت:

نامه‌ای است به محمد فرزند عبدالله از مقوقس بزرگ قبط، درود بر تو. من نامه تو را خواندم و از مقصد تو آگاه شدم و حقیقت دعوت تو را دریافتم. من می‌دانستم که پیامبری ظهور خواهد کرد، ولی تصور می‌نمودم که از سرزمین شام برانگیخته خواهد شد. مقدم سفیر تو را گرامی داشتم و هدایایی تقدیم می‌گردد.⁽²⁾

از این نامه می‌توان نتیجه گرفت که احترام مقوقس به پیامبر و تقدیم نام رسول خدا صلی الله علیه و آله بر خودش و ارسال هدایا نزد آن حضرت نشان گویایی است که او دعوت رسول خدا صلی الله علیه و آله را پذیرفته بود، ولی علاقه به ریاست و حکومت، او را از اظهار و ابراز اسلام بازداشت.

به هر حال، حاطب با مراقبت ویژه بدرقه شد و از سرزمین مصر به سوی شام رهسپار گردید و چون به شام رسید مأموران را مرخص کرد و خود با کاروانی رهسپار مدینه شد. وقتی حاطب نامه مقوقس را تسلیم پیامبر نمود آن حضرت فرمود: «او از زوال حکومت

خود ترسیده و اسلام را نپذیرفته است، ولی به زودی قدرت و ریاست او نابود خواهد شد».⁽¹⁾

همان.

پیک اسلام در سرزمین حبشه

سرزمین حبشه (اتیوپی کنونی) در انتهای افریقای شرقی واقع است و وسعت آن اقلیم یک میلیون و چهارصد و چهار هزار و سیصد کیلومتر است. این کشور جمعیتی بالغ بر هفتاد و پنج میلیون نفر دارد که بیش از نیمی از آن مسلمان‌اند. پایتخت فعلی آن، شهر «آدیس آبابا» است.

شرقیان بیش از یک قرن قبل از اسلام با این سرزمین آشنا شدند. این آشنایی بر اثر حمله ارتش ایران در دوران انوشیروان بود.

«عمرو بن امیه» از سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله سفیر حبشه گردید تا نامه آن حضرت را به نجاشی برساند. البته این نامه اولین نامه‌ای نبود که رسول خدا صلی الله علیه و آله به زمامدار حبشه می‌نگاشت؛ بلکه پیش از این نامه هم حضرت پیرامون هجرت مسلمانان به حبشه نامه‌ای برای نجاشی ارسال کرده و از او خواسته بودند تا عنایات خاص خود را در حق مهاجران مبذول دارد.

متن این نامه در مجامع تاریخی موجود است و از آن، رایحه مهربانی و محبت استشمام می‌گردد. در آن نامه که به نجاشی اول ارسال شده چنین آمده است:

«بسم الله الرحمن الرحیم من محمد رسول الله إلی النجاشی الاصحم ملک الحبشه، سلام علیک فإنّی احمد إلیک الله الملک القدوس المؤمن المهیمن و...».⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله به او درود می‌فرستد و فروغ مهر آن حضرت بر او می‌تابد. آن حضرت در این نامه نجاشی را تهدید به عقوبت الهی نمی‌کند، بلکه می‌فرماید:

نامه‌ای است از محمد، رسول خدا به نجاشی زمامدار حبشه، درود بر شما. من خدایی را که جز او خدایی نیست ستایش می‌کنم، خدایی که از عیب و نقص منزه است و بندگان فرمانبردار از خشم او در امان‌اند و او به حال بندگان ناظر و گواه است.

گواهی می‌دهم که عیسی فرزند مریم، و روحی است از جانب خدا و کلمه‌ای است که در رحم مریم زاهد و پارسا و پاکدامن قرار گرفت. خداوند با همان قدرت و نیرویی که آدم را بدون پدر و مادر آفرید او را نیز بدون پدر متولد ساخت.

من تو را به سوی خدای یگانه و بی‌همتا دعوت می‌کنم و از تو می‌خواهم که همیشه مطیع و فرمانبر او باشید و از آیین من پیروی کنید، ایمان به خدایی آورید که مرا مبعوث به رسالت ساخته است.

زمامدار حبشه بداند که من پیامبر خدا هستم من شما و تمام لشگریان تو را به سوی خدای عزیز دعوت می‌کنم. من به وسیله این نامه و اعزام سفیر، شما را به اسلام فرا خواندم و تو را پند و اندرز دادم، درود بر پیروان هدایت.⁽¹⁾

همان.

در نامه اول، رسول خدا صلی الله علیه و آله از ادبیات ویژه و خاصی استفاده کرد؛ گویی به نجاشی به عنوان یک حاکم دادگر و مهربان نگریسته‌اند، و از او خواسته‌اند تا مسلمانان را در پرتو عنایات خود قرار دهد.

همان‌گونه که پیداست ادبیات این نامه با نامه‌هایی که به سایر سران ارسال داشتند متفاوت است، ولی نامه دومی نیز در سال هفتم به نجاشی ارسال شده که گویی این نجاشی دیگری است و متن آن نامه چنین است: «هذا کتاب من النبی‌صلی الله علیه و آله إلی النجاشی عظیم الحبشه، سلام علی من اتبع الهدی، و آمن بالله و رسوله و اشهد أن لا إله إلّا الله وحده...».⁽²⁾

ادبیات این نامه، چون سایر نامه‌ها به سران در سال هفتم است و با نامه اول، تفاوت فراوانی دارد. این تفاوت بدیهی است، زیرا نامه اول زمانی ارسال شد که رسول خدا صلی الله علیه و آله در مکه بودند و مسلمانان تحت زجر و شکنجه قرار داشتند، از این‌رو آن حضرت از حاکم حبشه تقاضا کرد تا به مسلمانان پناه دهد، پس در آن نامه دعوت از شخص پادشاه، منظور اصلی نامه نبود، ولی نامه دوم، دعوت از سلطان برای مسلمان شدن و اطاعت و پیروی از خدا بود.

به هر روی، روزی که سفیر رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد اقلیم حبشه گردید، هنوز دسته‌ای از مسلمانان مهاجر در آنجا به سر می‌بردند، و گروهی نیز به مدینه بازگشته بودند. بنابراین اسلام کم و بیش برای دربار حبشه تعریف شده بود.

سفیر اسلام پس از طی تشریفات به حضور زمامدار رسید و به او گفت: من وظیفه دارم تا پیام رهبر خود را برسانم و سرشت پاک شما نیز اقتضاء می‌کند که به پیام کاملاً توجه کنید.

ای زمامدار دادگر حبشه! دل‌سوزی‌های شما درباره مسلمانان مهاجر فراموش نمی‌شود. این مهربانی و عاطفه موجب خرسندی ما شد؛ آن گونه که شما را از خود می‌دانیم و آن‌چنان به شما اعتقاد داریم که گویا از یاران شماییم.

کتاب آسمانی شما انجیل گواهی محکم است؛ این کتاب، دادرس و دادگری است که ستم نمی‌کند و دین داور دادگر صریحاً به نبوت رسول اسلام گواهی می‌دهد. اگر از این فرستاده جهانی و پیامبر خاتم پیروی نمایید، به فوز بزرگ نائل می‌شوید و به تعالی می‌رسید. در غیر این صورت شما نیز چون یهود که آیین مسیح را نپذیرفتند و بر دین نسخ شده خود باقی ماندند، بر دین منسوخ خود باقی مانده، گرفتار خسران می‌گردید.

دین اسلام چون شریعت مسیح، نسخ کننده ادیان آسمانی پیش از خود، و در واقع تکمیل کننده آنان است.

زمامدار حبشه در پاسخ به سفیر رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین گفت: من گواهی می‌دهم که او همان پیامبری است که جهان اهل کتاب در انتظار اویند و معتقدم که همان گونه که حضرت موسی مبشّر حضرت مسیح بود، مسیح نیز مبشر پیامبر خاتم است و علائم و نشانه‌های رسالتش را بیان نموده است. من حاضرم رسالت وی را برای عموم اعلام کنم، ولی از آنجا که فعلاً زمینه آماده نیست، باید مقدمات و زمینه این اعلام عمومی فراهم گردد، اگر برای من ممکن بود الان به سوی آن حضرت می‌شتافتم.⁽¹⁾

فروغ ابدیت، ج 2، ص 630 به نقل از سیره حلبی، ج 3، ص 279 و طبقات ابن سعد، ج 1، ص 259.

آن‌گاه جعفر بن ابی‌طالب علیه السلام و اصحابش را حاضر ساخت و در محضر او اسلام آورد و در پاسخ به نامه رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین نگاشت:

بسم الله الرحمن الرحیم إلی محمد رسول الله من النجاشی الاصحم بن ابجر، سلام علیک یا نبی الله و رحمة الله و برکاته، من الذی لا إله إلّا هو، أَلذی هدانی للإسلام،

أمّا بعد، فقد بلغنی کتابک یا رسول الله فیما ذکرت من امر عیسی، فو رب السماء و الأرض إنّ عیسی ما یزید علی ما ذکرتَ... یا رسول الله فَأِنّی أشهد أنّ ما تقول حق و السلام علیک یا رسول الله.⁽¹⁾

الطبری، ج 2، ص 294؛ اعلام الوری، ص 30؛ بحارالانوار، ج 6، صص 398 و 567؛ مکاتیب الرسول، ج 1، ص 128 و 129.

نامه رسول خدا صلی الله علیه و آله به امیر غسّان

پنجمین سفیر رسول خدا صلی الله علیه و آله، «شجاع بن وهب» بود که از سوی حضرت عازم سرزمین غسّانی‌ها شد و نامه رسول خدا صلی الله علیه و آله را به حکمران آن اقلیم، حارث بن ابی شمر تسلیم نمود. هنگامی که سفیر به سرزمین غسانیان رسید آگاهی یافت که حاکم مشغول فراهم کردن مقدمات استقبال از قیصر است و قیصر به شکرانه پیروزی بر دشمن (ایران) از مقرّ حکومت خود قسطنطنیه پیاده به زیارت بیت‌المقدس می‌آید. به این دلیل مدتی طول کشید تا سفیر توانست با حارث ملاقات و پاسخ نامه را دریافت کند. در این مدت، سفیر با حاجب (رئیس تشریفات) بساط دوستی گسترد و او را از خصوصیات زندگی پیامبر و آیین پاک آن حضرت آگاه ساخت. بیانات نافذ و مؤثر سفیر، انقلابی در او به وجود آورد تا جایی که به یاد رسول خدا صلی الله علیه و آله بی‌اختیار اشک از دیدگان او جاری شد و گفت: من انجیل را دقیقاً مطالعه کرده‌ام و اوصاف پیامبر را خوانده و هم‌اکنون به او ایمان آوردم، ولی من از حارث می‌ترسم که مرا بکشد و حارث نیز از قیصر می‌ترسد. حتی اگر او سخنان تو را از صمیم جان باور کند، باز هم نخواهد توانست اسلام خویش را ابراز کند، زیرا وی و نیاکان او همگی دست نشاندگان امپراطورند.⁽²⁾

سرانجام، سفیر رسول خدا صلی الله علیه و آله به حضور زمامدار رسید و نامه حضرت را تقدیم او کرد. متن نامه چنین است:

بسم الله الرحمن الرحیم، من محمد رسول الله إلی الحارث بن ابی شمر، سلام علی من اتبع الهدی و آمن به و صدق، و إِنّی ادعوک أن تؤمن بالله وحده لا شریک له یبقی ملکک؛⁽³⁾به نام خداوند بخشاینده بخشایشگر، نامه‌ای

است از محمد رسول خدا به حارث بن ابی شمر، سلام بر پیروان حق و هادیان و مؤمنان واقعی، ای حارث من تو را به خدای یگانه که بی‌نیاز است دعوت می‌کنم، اگر اسلام بیاوری سلطنت تو باقی خواهد ماند.

حارث از تهدید رسول خدا صلی الله علیه و آله برآشفت و ناراحت شد و گفت: هیچ کس نمی‌تواند قدرت مرا نابود کند. من این پیامبر نوظهور را دستگیر خواهم کرد.

آنگاه برای ترساندن سفیر و به رخ کشیدن قدرت خویش دستور داد لشگریان او در مقابل سفیر رسول خدا صلی الله علیه و آله رژه بروند. همچنین برای خوش رقصی، نامه‌ای به قیصر نوشت و او را از تصمیم خود مبنی بر دست‌گیری آن حضرت آگاه ساخت. اتفاقاً نامه وی هنگامی به دست قیصر رسید که سفیر اعزامی رسول خدا به سوی قیصر (دحیه کلبی) در حضور قیصر بود. قیصر آیین اسلام را بررسی کرد و از تندروی حاکم غسانی ناراحت شد و در پاسخ حارث چنین نگاشت: «از تصمیم خود منصرف شو و در شهر ایلیا با من ملاقات کن».

پاسخ قیصر، طرز برخورد حارث را دگرگون ساخت، از این‌رو روش خود را با نماینده رسول خدا صلی الله علیه و آله تغییر داد. نسبت به وی مهربانی کرد و به او خلعت بخشید و او را رهسپار مدینه ساخت و گفت سلام مرا به پیامبر اسلام برسان و بگو من از پیروان واقعی او هستم، ولی رسول خدا صلی الله علیه و آله به این پاسخ او توجهی نکرد و فرمود: «به زودی رشته قدرت او از هم خواهد گسست و ملک او زائل خواهد شد». حارث در سال هشتم هجرت درگذشت.⁽¹⁾

السیرة الحلبیه، ج 3، ص 286؛ طبقات ابن سعد، ج 1، ص 261.

سفیر اسلام در سرزمین یمامه

ششمین سفیر و نامه‌رسان رسول خدا صلی الله علیه و آله به سوی یمامه رهسپار گردید و نامه آن حضرت را به امیر یمامه، یعنی هوذة بن علی الحنفی تسلیم نمود.

متن نامه آن حضرت چنین است:

بسم الله الرحمن الرحیم. من محمد رسول الله إلی هوذة بن علی، سلام علی من اتبع الهدی، و اعلم إنّ دینی سیظهر إلی منتهی الخف و الحافر، فاسلم تسلم، و اجعل لک تحت یدیک؛⁽²⁾به نام خدای بخشاینده بخشایشگر، نامه‌ای است از محمد فرستاده

خدا به هوذة بن علی، سلام بر پیروان هدایت، بدان‌که آیین من به آن نقطه‌ای که مرکب‌های تندرو به آنجا می‌رسد، خواهد رسید. اسلام آور تا در امان باشی و قدرت و سلطنت تو باقی بماند.

از آنجا که زمامدار یمامه مسیحی بود، سفیری به آن اقلیم روانه شد که با آداب و رسوم مردم آن سرزمین آگاهی داشته باشد. این مرد «سلیط بن عمرو» بود که در دوران فشار حکومت بت‌پرست مکه به فرمان رسول خدا صلی الله علیه و آله به حبشه هجرت کرده و با فرهنگ مسیحیت آشنا گردیده بود.

از سوی دیگر او مردی شجاع بود و در پرتو تعالیم عالیه اسلام از نیرومندی روحی نیز برخودار بود. چون به یمامه رسید و به حضور حاکم بار یافت به او چنین گفت:

بزرگوار کسی است که لذت ایمان را بچشد و از تقوا و پارسایی توشه بگیرد، ملتی که در پرتو سیادت تو به سعادت رسیدند هرگز ناکام و بدفرجام نخواهد گشت.

من تو را به بهترین چیزها دعوت نموده، از بدترین اعمال باز می‌دارم، تو را به یگانه‌پرستی می‌خوانم و از پرستش شیطان و پیروی هوا و هوس باز می‌دارم؛ نتیجه پرستش و پیروی خدا بهشت برین و سرانجام پیروی شیطان، آتش است. اگر به غیر آنچه من گفتم گوش فرا دادی، صبر کن تا پرده بر افتد و سیمای حقیقت نمایان گردد.

چهره متأثر زمامدار یمامه، حاکی از آن بود که گفتار سفیر در روان او اثر خوبی گذاشته است، لذا مهلت خواست تا پیرامون رسالت پیامبر فکر کند. از قضا، همان روزها یکی از اسقف‌های بزرگ روم وارد سرزمین یمامه شد. امیر یمامه نیز موضوع را با او در میان گذاشت. اسقف گفت:

چرا از تصدیق و گواهی او سر بر تافتی؟ گفت: من از سرانجام حکومت و قدرت خود می‌ترسم. اسقف گفت: مصلحت تو در آن است که از او پیروی کنی. این همان پیامبر عربی است که مسیح از ظهور او خبر داده و در انجیل نوشته است که محمد رسول خداست.

پند خیرخواهانه اسقف، روحیه او را تقویت کرد. از این‌رو سفیر پیامبر را خواست و نامه‌ای به شرح ذیل برای رسول خدا صلی الله علیه و آله بنگاشت:

ما أحسن ما تدعو إلیه و أجمله و أنا شاعر قومی و خطیبهم و العرب تهاب مکانی...؛⁽¹⁾

مکاتیب الرسول، ج 1، ص 138.

او به این مقدار اکتفا نکرد، بلکه گروهی را به سرپرستی «مجاعة بن مرارة» رهسپار مدینه ساخت تا پیام او را به رسول خدا صلی الله علیه و آله برسانند و نیز شرط اسلام آوردن او را که اعطای مقام نیابت و خلافت است به آن حضرت اعلام دارند. در غیر این صورت، اعلام کرد که نه تنها مسلمان نخواهد شد، بلکه با رسول خدا صلی الله علیه و آله خواهد جنگید.

این گروه به حضور رسول خدا صلی الله علیه و آله رسیدند و همگی ایمان آوردند و پیام زمامدار خویش را به حضور آن حضرت ابلاغ نمودند. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«اگر ایمان آوردن او به خلافت و جانشینی من مشروط است، او هرگز شایستگی حکومت و جانشینی مرا ندارد و آن‌گاه فرمود: «اللّهم اکفنیه، چون رسول خدا از فتح مکه بازمی‌گشت جبرئیل بر او فرود آمد و خبر مرگ او را آورد».⁽²⁾

به هر حال رسول خدا صلی الله علیه و آله برای دعوت از سران قبایل و طوایف عرب و غیرعرب، نامه‌های فراوانی فرستادند، به‌گونه‌ای که بعضی از محققان، بیست و نه نامه از نامه‌های دعوتی آن حضرت را در کتاب خود جمع‌آوری کرده‌اند.⁽³⁾

نشانی بارز بر جهانی بودن اسلام

بدون شک، اعزام شش سفیر در یک روز به اطراف جهان و به خصوص دو ابرقدرت آن زمان، یعنی ایران و روم نشانی رخشنده بر دعوت جهانی رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. شاید آن روز که حضرت در آغاز سال هفتم به چنین عملی بزرگ اقدام نمود برای بعضی که افق برین رسالت آن حضرت برای آنان آشکار نبود، کاری خارج از اعتدال می‌نمود، ولی به

مرور زمان این افق بر همگان پدیدار گشت و خود مسلمانان شاهد فتح ایران و قسمت‌های زیادی از اقالیم جهان متمدن آن روزگار بودند. البته اگر بدعت در نظام رهبری اسلام رخ نمی‌داد و امامت از همان مطلع نبوت تجلی می‌کرد و امام و رهبر جامعه اسلامی آن گونه انتخاب می‌شد که خداوند به آن فرمان داده بود⁽¹⁾

سوره مائده، آیه 67.

اگر علی علیه السلام به مقام پیشوایی مسلمانان می‌رسید، و دگرگونی در نظام رهبری اسلام رخ نمی‌داد، بدون شک، جهان در پرتو آفتاب اسلام روشن می‌شد. آری آن اسقف آلمانی، بی‌دلیل معاویه را ستایش نمی‌کند و نمی‌گوید که ما باید مجسمه او را از طلا بسازیم، زیرا او بود که در جهان اسلام ایجاد فتنه کرد و مقابل علی بن ابی طالب ایستاد و با او جنگید، اگر او چنین نمی‌کرد اسلام علوی با عدل و داد، عاطفه و مهربانی و عقل و علم، تمام جهان را مسخر می‌ساخت.

به هر روی، در این فراز از سخنان حضرت فاطمه علیها السلام دو مطلب از درخشش بیشتری برخوردار است.

نگاه ویژه حضرت فاطمه علیها السلام به ایران که با جمله «عُکّفاً عَلی نیرانها» به آن اشاره شده، براین دلالت می‌دارد. که گویی آن بانوی بزرگ می‌خواهد غبار و سیاهی آتش‌پرستی را از چهره مردم نجیب ایران بزداید؛ چه اینکه می‌فرماید: ایرانیان معتکف و ملازم آتش بودند، نه آنکه آتش را می‌پرستیدند. در واقع ایرانیان به اکرام و اجلال و تقدیس آتش می‌پرداختند، ولی هرگز آن را معبود خود نمی‌دانستند، بلکه به شهادت تاریخ، زرتشت موحد بوده و به معاد اعتقاد داشته است، اگر چه در آیین قبل از زرتشت، آتش از جمله خدایان بوده است.

تحقیق بعضی از مورخان ادیان نیز این حقیقت را روشن می‌کند. طبق بیان مؤلف «قصة الدیانات»، کاهنان دین قدیم که بت‌پرست بوده‌اند نزد گشتاسب با زرتشت به گفت و گو پرداختند. زرتشت به شدت از آنان که آفتاب و ماه و آتش و ستارگان و کوه‌ها را می‌پرستیدند انتقاد کرد و خدا را به وحدانیت ستود:

اهور مزدا، خدای بزرگ‌تر و قدیم ازلی از هر گونه عوارض مادی منزه و مجرد و از هرگونه پلیدی و نقصان پاک است. او زاییده نشده و هرگز نمی‌میرد و او روح ارواح است. او می‌بیند، اما گناه نمی‌کند و چشم‌ها نمی‌توانند او را ببینند. او در همه مکان‌ها وجود دارد، ولی در هیچ مکانی دیده نمی‌شود. او عالم به حاضر و غایب است. او به غیب و آنچه در دل‌هاست احاطه دارد. او به همه چیز تواناست و هیچ چیز توان برتری بر او را ندارد. او یار بی‌یاوران و برطرف کننده اندوه و مانع از گرفتاری‌های مردم است و نیرومندترین مردم در برابر او احساس ناتوانی می‌نمایند. او نیروی بزرگی است که همه مردم به سوی آن گردن کشیده‌اند تا پشتیبان آنها باشد و به آنها نیرو بخشد؛ به همین دلیل هیچ عقل بشری یارای ادراک حقیقت آن را ندارد و هیچ خیال آدمی نمی‌تواند او را تصور بکند.

برای آنکه مردم بتوانند به اندازه توان خویش این نیروی غیبی را تصور کنند و به ذهن خود نزدیک سازند با دو رمز عادی محسوس به اهورا مزدا اشاره کرده‌اند تا با دیدن آن دو رمز تا حدی صفات اهور مزدا را به دست آورند و آن دو رمز، آفتاب و آتش است. دو رمز آسمانی و زمینی. آتش، عنصری برای زمین است که برترین اهور مزدا را مجسم می‌نماید. او تنها یک عنصر ساده ابدی و ازلی نیست، بلکه نیرویی پاک و پاک کننده‌ای سودمند است. و نیز هلاک کننده‌ای است که هرگز فساد در او راه ندارد. این است اهور مزدا با رمز زمینی.

مردم گمان می‌کنند که پیروان زرتشت آتش را می‌پرستند؛ در حالی که چنین نیست. آنان آتش را نمی‌پرستند، بلکه آفتاب را که رمز آسمانی و آتش را که رمز زمینی است گرامی می‌دارند. زرتشتیان بت‌پرستی و شریک قرار دادن برای خدای یگانه را بزرگ‌ترین گناه می‌دانند، زیرا لازمه شرک، آن است که یگانگی خدای یگانه اهور مزدا را انکار کنند. خود زرتشتیان می‌گویند: «آتش را تقدیس می‌کنیم نه اینکه می‌پرستیم، زیرا آن را به عنوان یک رمز مقدس می‌دانیم».⁽¹⁾

شرح خطبه حضرت زهرا علیها السلام، سید عزالدین حسینی، صص 267 و 268 به نقل از قصة الدیانات، صص 313-311.

باری، در فقه اسلام هم دین زرتشت از مکانت آسمانی برخوردار بوده و پیروان آن به عنوان اهل کتاب یاد شده‌اند.⁽²⁾

فطرت، آینه خدانما

آن حضرت در این بخش از خطبه، فروغ آینه خدا نمای فطرت را آشکار می‌سازد و می‌فرماید: «مُنْکِرَةً لِلّهِ مَعَ عِرْفُانِها؛ مردم با آنکه خدا را می‌شناسد او را انکار می‌کنند».

طبق این فرمایش، خداشناسی فروغ دل و جان است و مردم فطرتاً خداشناس‌اند.

قرآن می‌فرماید:

(فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِی فَطَرَ النّاسَ) ؛⁽¹⁾

سوره روم، آیه 30.

(پس روی خود را به دین، راست دار و از سرشت الهی که (خدا) مردم را براساس آن آفریده است پیروی کن که هیچ تغییری در آفرینش الهی نیست. این دین استوار است، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند).

در واقع مردم این حقیقت را انکار می‌کنند و برخی نیز می‌خواهند نور خدا را در وجود خویش خاموش نمایند:(وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا)2

آری، آنان خدا را انکار می‌کنند، با آنکه دل و فطرتشان به خدا گواهی می‌دهد. پس پیامبران خدا برای آشکار نمودن این جلوه آمدند. آنان آمدند تا

«فَبَعَث فِیْهِمْ رُسُلَهُ، وَ وَاتِرَ عَلَیْهِمْ أَنْبِیَاءَه، لِیَسْتَأدُوهُمُ مِیثَاقَ فِطْرَته، وَ یُذَکِّروُهُمْ مَنسّی نعمَته...؛⁽²⁾پیامبرانش را در میان مردم برانگیخت و رسولان خود را پی در پی به سوی آنان فرستاد تا پیمان فطرت را از آنان مطالبه نمایند و نعمت‌های فراموش شده را به آنان یادآوری نمایند.

پرتو سوم: تجلیات بعثت

اشاره

«فَأنَارَ اللهُ عَزَّوَجلّ بِمُحمَّدٍصلی الله علیه و آله ظُلَمَهَا وَ فَرَّجَ عَنِ القُلوبِ بُهَمَها، وَ جَلَی عَنِ الأبْصَارِ غُمَمَها».⁽¹⁾

فرازی از خطبه، بلاغات النساء، ابن طیفور، ص 15، دلائل الامامه، ص 112؛ الاحتجاج، ص 120؛ کشف الغمة، ج 2، ص 205؛ بحارالانوار، ج 29، ص 240 و....

سرانجام به دنبال آن شب تاریک، افق نور نمایان شد و خدای بزرگ تاریکی‌ها را به نور محمد صلی الله علیه و آله روشن ساخت و دل‌ها را از تیرگی کفر بپرداخت و پرده‌هایی که بر دیده‌ها افتاده بود به یک سو انداخت.

آری، با بعثت آن حضرت جهان نورباران گردید و غبار تیرگی کفر و خرافه‌گرایی از چهره دل‌ها زدوده شد و دیدگان، به فروغ اسلام و قرآن روشن گردید.

این سخن حضرت بازتاب سروش وحی است که می‌فرماید:

(اللّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکاةٍ)2

(خداوند نور آسمان‌ها و زمین است، و مثل نورش همانند مشکاتی است که در آن چراغی باشد، و آن چراغ در میان شیشه‌ای...).

آیات دیگری نیز این حقیقت روشن را بیان فرموده‌اند؛ از جمله:

1.(اللّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ)3

2.(هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلائِکَتُهُ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ)4

3.(... لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ)1

4.(الر کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ)2

5.(هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلی عَبْدِهِ آیاتٍ بَیِّناتٍ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ)3

6.(فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنا)4

7.(یا أَیُّهَا النّاسُ قَدْ جاءَکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً)5

8.(... ما کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتابُ وَ لاَ الْإِیمانُ وَ لکِنْ جَعَلْناهُ نُوراً)6

9.(جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ وَ بِالزُّبُرِ وَ بِالْکِتابِ الْمُنِیرِ)7

باری، آفتاب هدایت نمایان و چراغ نبوت ساطع گشت:

(یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً وَ داعِیاً إِلَی اللّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنِیراً) ؛⁽¹⁾

(ای پیامبر، ما تو را به رسالت فرستادیم تا بر نیک و بد خلق گواه باشی و خوبان را به رحمت الهی مژده و بدان را از عذاب خدا بترسانی و به اذن خداوند، خلق را به سوی خدا فراخوانی و در این شب تاریک و سیاه، چراغ فروزان عالم باشی).

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، با چراغ وحی بر جهان نورافشانی کرد؛ درهای آسمان را بر مردم گشود، و آنچه را که مردم نمی‌دانستند به آنان یاد داد:(عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ) .⁽²⁾

این‌گونه بود که آن حضرت مردم را به توحید و یگانه شناسی فرا خواند؛ خدایی بی‌نیاز و دارنده صفات جلال و جمال تا افق عبودیت و بندگی مردم نمایان گردد و همگان با بندگی او جان خود را به جانان متصل کنند و آدمی به مقام والای انسانیت نائل شود.

آن حضرت پرده جهل و خرافه پرستی را از دیدگان برداشت و ده‌ها آیه از قرآن تجلی این حقیقت است؛ از جمله:

1.(هذا بَصائِرُ لِلنّاسِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ)1

2.(هذا بَصائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ)2

3.(قَدْ جاءَکُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ)3

باری، قرآن که از سوی خدای بصیر نازل گردید، نور بصیرت و بینایی را بر دیدگان افشاند و جسم و جان آدمی را روشن و او را به سوی جانان هدایت کرد:

(قُلْ هذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اللّهِ عَلی بَصِیرَةٍ) ؛⁽¹⁾

(ای رسول ما، به امت بگو راه و روش من و پیروانم این است که خلق را به خدا با بینایی و بصیرت به خدا دعوت کنم و خدا را از شرک و شریک منزه دانم).

پیامبر اسلام، در پرتو آموزه وحی و زلال سنت، آفاق ملکوت را بر مردم گشود تا جایی که آنچه را نمی‌دانستند فرا گرفتند.

آن حضرت با اصل توحید، مردم را به خدای یکتا و بی‌همتا هدایت کرد، خدایی بزرگ و مهربان که برای او اسماء حسنی است.

افق معرفت و خداشناسی در پرتو جهان‌بینی عقلانی اسلام و آموزه‌های وحی سبب گردید که مردم از پیرایه‌های زشت شرک آزاد شوند و بر ستیغ مقام انسانیت بایستند. آن هم شرکی که به فرموده قرآن:

(وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّهِ فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّیْرُ أَوْ تَهْوِی بِهِ الرِّیحُ فِی مَکانٍ سَحِیقٍ) ؛⁽²⁾

(هر کس به خدا شرک ورزد، در عجز و خواری، بدان کس ماند که از آسمان (مجد و عزّت) فرو افتد و مرغان در فضا بدنش را به منقار قطعه قطعه کرده و در تندبادی به مکانی دور سقوط کند).

از سوی دیگر، خردورزی و تدبر، اندیشه‌گرایی و سیر در آفاق جهان و جان، پرتوی از آموزه وحی بود که چراغ جان و شبستان جهان را فروزان ساخت. پدیده شناخت اقلیم جان، نردبانی برای معرفت الهی گشت و سیر در آفاق جهان، افقی اعلی فرا روی او گشود. قرآن این آموزش را در پرتوی از آیات تعلیم داد:

1.(أَ وَ لَمْ یَنْظُرُوا فِی مَلَکُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ)1

2.(أَ فَلَمْ یَنْظُرُوا إِلَی السَّماءِ فَوْقَهُمْ)2

3.(قُلِ انْظُرُوا ما ذا فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ)3

4.(قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ)4

5.(وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ)5

6.(کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمُ الْآیاتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ)6

7.(أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ ما خَلَقَ اللّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ)7

8.(إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ)8

9.(أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ) ⁽¹⁾

10.(أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ) ⁽²⁾

و دهها آیه که با مفاهیم گوناگون «تدبّر» و «تفقّه» خورشید جان انسان را روشن و چشمۀ فکر و خرد او را جاری می‌کند، و از آن، زلال معرفت و معارف پدیدار می‌شود و در پرتو بصیرت جان، تاریکی از قلب‌ها زدوده می‌گردد و پرده تیرگی کفر و خرافه گرایی را از دیدگان برمی‌گیرد.

به هر روی، فروغ معرفة الله از آن افق نمایان گشت و مردم در پرتو یکتاپرستی و خداشناسی از گنداب شرک رهایی یافتند. البته این تفکر و اندیشه در آیات قرآن، آشکار و نیل به معرفت فراروی عموم مردم است.

به عبارت دیگر، نظام آفرینش، آینه تجلی خداوند و به مثابه توحیدی عمومی است، ولی اولیاء و صدیقین، نظری به ماورای این حقایق داشته و به مقام تجلی ذات نائل آمده‌اند. در نیایش های آن ذوات مقدس، این حقیقت جلوه‌گر شده، از جمله در دعای صباح حضرت علی علیه السلام چنین آمده است: «یا مَن دَلَّ عَلی ذاتِهِ بذاته ؛ ای خدایی که هستیش دلیل هستی اوست».

امام حسین علیه السلام نیز در دعای عرفه خدای متعال را چنین نیایش می‌کند:

«أیَکونُ لِغَیرِکَ مِنَ الظُّهُور ما لَیسَ لَکَ حَتّی یَکُونَ هُوَ المُظهِرَ لَکَ، مَتَی غِبْتَ حتّی تَحتَاجَ إِلی دَلیلٍ تَدُلَّ عَلَیکَ وَ مَتی بَعُدَتَ حتّی تَکُونَ الآثارُ هِیَ الَّتی تُوصِلُ إلیک، عَمیَتْ عَینٌ لا تَراک عَلَیها رَقیباً ؛ آیا موجودی غیر تو ظهوری دارد که از ظهور و پیدایی تو نیست تا او سب بپیدایش تو شود؟ تو کی از نظر پنهانی تا به دلیل و برهان محتاج باشی؟ و کی از ما دور بودی تا آثار و مخلوقات ما را به تو نزدیک سازد؟ کور باد چشمی که تو را نمی‌بیند با آنکه همیشه تو مراقب و همنشین او هستی».⁽¹⁾

مفاتیح الجنان، دعای عرفه، ص 438.

از سوی دیگر، بدیهی است با تبیین این جهان‌بینی، چشم‌اندازی بی‌نهایت فرا روی آدمی نهاده می‌شود و لاجرم، اصل معاد و هدفمندی آفرینش انسان و زندگی جاوید و ابدی او مدلل می‌گردد. همچنین چتر فضیلت بر سر آدمی گشوده می‌شود و زندگانی اخلاقی، رهیافت این باور و اعتقاد خواهد بود.

تمدن، جلوه ای از رسالت

چون آفتاب قرآن، پرده تاریکی از جامعه برگرفت، جامعه‌ای بالنده و متعالی بر بنیان فرهنگ متعالی اسلامی بنا نمود. این تحول و بازتاب آموزه‌های وحی در آن روزگار در گفتار امیرالمؤمنین علی علیه السلام این گونه بازگو می‌گردد:

إِلی أَنْ بَعَثَ الله سُبَحانه مُحمّداً رَسولَ الله‌صلی الله علیه و آله... ؛ تا آنکه خدای سبحان محمد صلی الله علیه و آله را به پیامبری برانگیخت تا دور رسالت را به پایان رساند و وعده حق را به وفا مقرون گرداند، طومار نبوت او به مهر پیامبران ممهور و نشانه‌های او در کتاب آنان مذکور، و مقدم او بر همه مبارک و موجب سرور؛ در آن‌گاه که مردم زمین هر دسته به کیشی گردن نهاده بودند و هر گروه پی خواهشی افتاده و در خدمت آیینی ایستاده، یا خدا را همانند آفریدگان دانسته... - در پرتو رسالت او - پروردگار آنان را بدو، از گمراهی به رستگاری کشاند و از تاریکی نادانی رهاند.⁽¹⁾

نهج البلاغه، خطبه 1، ص 6.

آن حضرت در خطبه دیگری چنین می‌فرماید:

إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً... ؛ همانا خدا محمد صلی الله علیه و آله را برانگیخت تا مردمان را بترساند و فرمان خدا را چنانکه باید برساند. آن هنگام شما ای مردم عرب! بدترین آیین را برگزیده بودید و در بدترین سرای خزیده، منزلگاهتان سنگستان‌های ناهموار، هم‌نشینتان مارهای زهردار، آبتان تیره و ناگوار، خوراکتان گلوآزار، خون یکدیگر را ریزان، از خویشاوند بریده و گریزان، بت‌هاتان همه جا برپا، پای تا سر آلوده به خطا.⁽²⁾

آن پیامبر رحمت، چتر مهربانی خویش را گستراند و با نسیم روح‌بخش الهی جامعه را به طراوت و نشاط رساند، آنگاه مدینه فضیلت و شهر علم و عقلانیت را بنا نمود و تمدنی جاوید و ابدی را برای مردم به ارمغان آورد.

جهان تاریک بود از کفر کفار ز نور او منور شد به یکبار⁽³⁾

حضرت علی علیه السلام در جایی دیگر می‌فرماید:

أَضَاءَتْ بِهِ الْبِلَادُ بَعْدَ الضَّلَالَةِ الْمُظْلِمَةِ وَ الْجَهَالَةِ الْغَالِبَة... ؛ شهرها به نور هدایت او روشن گشت از آن پس که در گمراهی تیره بود، و نادانی بر همه جا چیره، و درشت‌خویی و ستمکاری را همگان پذیره، مردم حرام را حلال می‌شمردند و خردمند را خوار می‌گرفتند. می‌زیستند بی داشتن پیامبران، می‌مردند خداناشناس و بی‌ایمان.⁽⁴⁾

باری «قَدْ طَلَعَ طَالِعٌ وَ لَمَعَ لَامِعٌ...» ؛ خورشید هدایت برآمد و ماه رخشنده پرتو افکند و کوکب فروزنده به درآمد و ناراست راست گردید و خدا مردمی را به جای مردمی دیگر گزید، و روزی را به روزی مبدل گردانید... همانا خداوند تعالی شما را به اسلام مخصوص گردانید و برای اسلام برگزید؛ چه اسلام، نامی از سلامت است و فراهم دارنده هر کرامت است. راه روشن آن را خدا برگزید و حجت‌های آن را روشن گردانید. از علمی که هویداست و حکمت‌هایی که نهان و ناپیداست: غرایب آن نابود نشود، عجایب آن سپری نگردد، رستنگاه‌های نعمت در آن است و تاریکی‌ها جز به چراغ‌های آن زدوده نگردد. حوزه آن را حمایت نمود و رعایت آن را بر خود لازم فرمود. در آن شفای خواهنده درمان است و بسنده خواهنده این جهان و آن جهان است.⁽¹⁾

همان، خطبه 152، صص 150-149.

همچنین آن حضرت در تبیین بازتاب انوار وحی و رسالت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در جامعه جاهلی می‌فرماید:

تَأَمَّلُوا أَمْرَهُمْ فِی حَالِ تَشَتُّتِهِمْ وَ تَفَرُّقِهِمْ لَیَالِیَ کَانَتِ الْأَکَاسِرَةُ وَ الْقَیَاصِرَةُ أَرْبَاباً لَهُم... ؛ در کار آنان بیندیشید، و روزگاری که پراکنده بودند و از هم جدا، کسراها و قیصرها بر آنان پادشاه، آنان را از مرغزارهای پرنعمت و دریای عراق و سرزمین‌های سبز آفاق می‌ربودند و به زمین‌هایی که رستنی آن «دِرمنه»⁽²⁾بود، روانه می‌نمودند. آنجا که بادها از هر سو در آن وزان بود و آنان گرفتار بدی گذران. آنان را وا گذاشتند مستمند درویش، چراننده اشتران پشت ریش، پست ترین جای‌هاشان خانه و خشک‌ترین بیابانشان جای قرار و کاشانه. نه - به سوی حق - دعوتی تا بدان روی آرند و خود را از گمراهی - باز دارند و نه سایه الفتی که رخت بدانجا افکنند و در عزت آن زندگی کنند.

حالت‌ها ناپایدار، دست‌ها به خلاف هم در کار، جمعیت پراکنده در بلای سخت و تیه نادانی دست و پا زننده، از زنده به گور کردن دختران و پرستیدن بتان و بریدن پیوند خویشان و یکدیگر را غارت کنان.

پس بنگرید که نعمت‌های خدا چگونه بر آنان فرو ریخت هنگامی که پیامبری برایشان برانگیخت. آنان را به طاعت خدا درآورد و با خواندنشان به سوی او با یکدیگر سازوارشان کرد.⁽¹⁾

همان، خطبه 192، ص 220.

پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله در پرتو فرهنگ توحید، آنان را به اتحاد و یگانگی فراخواند و آهنگ و اذان وحدت بر آنان طنین افکند:

«فِإنّ اللهَ سُبحانَهُ، قَدِ امْتَنَّ عَلَی جَمَاعَةِ هَذِهِ الْأُمَّةِ فِیمَا عَقَدَ بَیْنَهُمْ مِنْ حَبْلِ هَذِهِ الْأُلْفَةِ الَّتِی یَنْتَقِلُونَ فِی ظِلِّهَا...؛⁽²⁾خدای سبحان بر این امت منت نهاد، الفت و اتحاد را میان آنان پدید آورد تا در سایه آن زندگی کنند و بدان پناهنده باشند».

به قول مولانا:

اختلاف خلق از نام اوفتاد چون به معنا رفت آرام اوفتاد

اتحادی خالی از شرک و دوئی باشد از توحید بی ما و توئی

آفرین بر عشق کل اوستاد صد هزاران ذره را داد اتحاد

این من و ما بهر آن برساختی تا تو با خود نرد خدمت باختی

تا تو با ما و تو یک جوهر شوی عاقبت محض چنان دلبر شوی

تا من و توها همه یک جان شوند عاقبت مستغرق جانان شوند⁽³⁾

این چنین بود که در سایه سار وحدت و همدلی، دوستی نیرومند و توانا ایجاد شد و جهان در سایه قدرت اسلام آرام گرفت.

قوت اندر فعل آید ز اتفاق چون قِران دیو با اهل نفاق⁽⁴⁾

همچنین آن حضرت می‌فرماید: در سایه سار رسالت، نعمت شهپر خود را بر سر آنان گشود و جویبارهایی از آسایش و رفاه برایشان روان نمود. ملت اسلام با برکت‌های خود

آنان را فراهم نمود؛ پس در نعمت شریعت غرقه گردیدند و لذت زندگی خرّم و فراخ آن را چشیدند. زندگی‌شان به سامان، در سایه دولتی قوی‌شان؛ نیکویی حال آنان را به عزتی رساند ارجمند، در کارهاشان استوار گردید و دولتشان نیرومند، - تا آنجا که - فَهُمْ حُکَّامٌ عَلَی الْعَالَمِینَ وَ مُلُوکٌ فِی أَطْرَافِ الْأَرَضِینَ... ؛ حاکم شدند بر جهانیان، و پادشاهان زمین در این کرانه و آن کران. کار کسانی را به دست گرفتند که بر آنان حکومت می‌نمودند و به کسانی فرمان راندند که فرمانبر آنان بودند نه تیرشان به سنگ می‌رسید و نه سنگشان سبک می‌گردید.⁽¹⁾

نهج البلاغه، خطبه 192، ص 221.

چراغ رسالت، شبستان جهل و نادانی مردم را روشن نمود و راه از بیراهه را به آنان نشان داد، دولت اخلاق و حکمت تأسیس شد و کوثر مهر و عاطفه جاری گردید.

این بنیان رفیع به تدریج گسترش یافت؛ به گونه‌ای که در آغاز رسالت، اسلام اندک اندک پیروانی یافت و مسلمانان از مکه به یثرب رفتند، ولی روند بالنده اسلام کم‌کم فراگیر شد. در نتیجه قبیله‌ها و طوایف یکی پس از دیگری مسلمان شدند و رسول خدا صلی الله علیه و آله آن دو خوی عرب بادیه نشین (صفاو صمیمیت و خشونت و سرسختی) را در راه تعالی اسلام به کار گرفت.

از روحیه صفا و صمیمیت و فداکاری، برادری اسلامی را بین آنان پدید آورد تا آنجا که این مردم با هم یک‌دل شدند.

مفسران ذیل آیه (وَ الَّذِینَ تَبَوَّؤُا الدّارَ وَ الْإِیمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ)2 چنین نگاشته‌اند که روز تقسیم غنایم «بنی نضیر» پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله به انصار فرمود: اگر مایل‌اید مهاجران را در این غنیمت شریک کنید، وگرنه همه غنایم از آن شما باشد. انصار گفتند: ما نه تنها غنیمت را یکجا به آنان می‌دهیم، بلکه خانه‌ها و مال‌های خود را نیز با آنان قسمت می‌کنیم.⁽²⁾

در وجه نزول این آیه داستان‌های دیگری نیز گفته‌اند که همه آنها یک حقیقت را می‌رساند و آن مساوات و مهربانی مسلمانان با یکدیگر، بلکه ایثار و مقدم داشتن هر یک از آنان را بر خویشتن است. این برادری و مهربانی چون رودی از نور، در میان عرب جاری شد و جلوه‌هایی بدیع و به یادگار ماندنی در هنگامه‌های سخت و میادین جنگ آفرید.

از سوی دیگر، از روحیه دیگر بیابان‌گردان عرب، یعنی خشونت و سرسختی آنان، روح جهاد و مبارزه در راه دین به وجود آمد تا آن خون‌هایی که در راه نگاهبانی شتر و علف‌زارها به هدر می‌رفت در راه خدا و بلندی نام دین ریخته شود. فرهنگ وحی به آنان آموخت که در میدان جنگ دو راه فرا روی آنان است و هر دو راه به سود آنان خاتمه می‌یابد. اگر کشته شوند به بهشت می‌روند و اگر بکشند غنیمت می‌برند.

این آموزه وحیانی از آن مردم، مجاهدانی تربیت کرد که به آسانی خود را به کام مرگ می‌افکندند و در میادین جنگ، حماسه‌های بزرگ آفریدند، تا آنجا که دروازه‌های اقالیم جهان را گشودند و چنان بود که مشهور شد شمشیر، بدن مسلمان را نمی‌برد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله برای آنکه جامعه‌ای اخلاقی، متمدن و فرهنگی ایجاد کند و غبار کینه‌توزی‌های قبیله‌ای را که در دوران جاهلیت در دل آنان ریشه دوانیده بود، از بن برکند، در «حجة الوداع» اعلام فرمود: «هر خونی که در جاهلیت ریخته شده نادیده انگاشته می‌شود و نخستین خونی که من نادیده می‌انگارم خون ربیعة بن حارث بن عبدالمطلب است».⁽¹⁾

تاریخ الطبری، ج 3، ص 150. «خطبه حجة الوداع».

این شخص از بنی لیث شیر خورده بود و مطابق رسوم قبیله‌ای از آنان به شمار می‌آمد، ولی بنو هذیل او را کشتند.⁽²⁾

تحولات تاریخی یا نظامی قانونمند

قرآن کریم از یک سو با فروغ تابناک خویش، ظلمت زمان جاهلی را روشن ساخت و پرده از بصیرت مردم برداشت و جامعه‌ای متمدن، فرهنگی و اخلاقی بنا نهاد و از سوی دیگر با ارائه یک طرح کلی و نظام‌مند به معرفی الگوها و بیان عوامل پیروزی و شکست ملت‌ها پرداخت و افقی به گستره همه تاریخ فراروی مردم گشود.

این وحی منیر، افق‌های هدایتش بی‌نهایت است، که یکی از پرتوهای آن، رویکرد تاریخی قرآن کریم است. خداوند متعال در بیشتر سوره‌های قرآن به بیان سرگذشت پیامبران و ملت‌های پیشین پرداخته و در نگاهی تحلیلی و تجربه‌آموز، زندگی آنان را

کتابی آموزنده پیش روی مردم نهاده است. این کتاب مبین، حوادث بزرگ و رخدادهای الهی را در پرتو بِأَیّامِ اللّهِ‌1 یادآوری کرده و آن را موجب برون رفت از ظلمت و نادانی برشمرده است.

به هر روی، رویکرد تاریخی قرآن به خوبی بیانگر اهمیت، اعتبار، سودمندی و علمیت تاریخ است. حتی اگر علمیت را به معنای تجربه‌پذیری و آزمودنی بدانیم نیز تاریخ از علمیت برخوردار است.

از نظر قرآن کریم، برداشت روایی از یک پدیده طبیعی یا غیرطبیعی، نقل رفتار و کنش و واکنش یک شخصیت خوب یا بد، زن یا مرد، و نیز گزارش فتح یا شکست یک قوم یا کامیابی و ناکامی یک جامعه در ایجاد فرهنگ و تمدن، بسیار مهم است. ولی از آن مهم‌تر تحلیل ساختارها، بررسی علل وقوع حوادث و شناختن و شناساندن زمینه‌ها و علل بروز حوادث و پدیده‌ها و پیامدهای آن، و در نتیجه کشف قوانین حاکم بر وقایع تاریخی و تبیین چگونگی تکرار آنهاست، چراکه همچون آینه‌ای تابناک فراروی نگاه آیندگان است.

نقش بارز همه انبیاء در تحولات بشر و تاریخ‌سازی آنان بسیار آشکار است. اسامی برخی از سوره‌های قرآن، چون: ابراهیم، یونس، هود، کهف، مریم، انبیاء و لقمان، شاهد این حقیقت است که پیامبران تمدن‌آفرینان بشر بوده‌اند و اوج آن در دامنه فرهنگ اسلامی پدید آمده است.

آموزه‌های ژرف نهج‌البلاغه که ترجمانی از قرآن است، همگام با قرآن، گزیده‌ای از تاریخ تمدن گذشته بشری، و تصویری از مسائل سیاسی و اجتماعی عصر خود را به نمایش می‌گذارد. این حقایق موجب بیداری و مایه پند و عبرت برای آیندگانی است که با دقت در سرنوشت گذشتگان از شکست ناسپاسان عبرت و عوامل کامیابی سپاسگزاران را نردبان صعود خود قرار دهند تا جایی که می‌توانند برای زندگانی کوتاه دنیا ابزار آرامش و برای زندگی جاوید آخرت وسایل آسایش و قرب الهی را فراهم آورند.

امیرالمؤمنین علیه السلام در نهج‌البلاغه می‌فرماید:

ذِمَّتِی بِما أقُولُ رَهِینَةٌ وَ أَنا بِهِ زَعِیمٌ. إنَّ مَنْ صَرَّحَتْ لَهُ العِبَرُ عَمّا بَیْنَ یَدَیْهِ... ؛ پیمان و شخصیت خود را در گرو آنچه می‌گویم قرار می‌دهم و ضمانت آن را به

عهده می‌گیرم. بی‌گمان هر کس به روشنی از پیشامدهای تاریخی و فرجام بد امت‌ها در گذشته عبرت گیرد، پیوسته آنها را در نظر داشته باشد، ژرف در آنها بنگرد و قوانین و نوامیس حرکت جوامع را از آن حوادث دریابد، واقع‌بینی و پرواداری، او را از غلتیدن در جایگاه‌های شبهه‌ناک و هلاکت‌بار باز دارد.⁽¹⁾

نهج‌البلاغه، خطبه 16، ص 17.

آن حضرت در خطبه‌ای دیگر می‌فرماید:

عِبادَ اللهِ إِنَّ الدَّهرَ یَجْری بِالباقینَ کَجَرْیِهِ بِالمَاضِینَ... ؛ بندگان خدا! روزگار بر آیندگان چنان گذرد که بر گذشتگان گذشت. باز نگردد آنچه گذشت، و نماند چیزی در آن جاودان. پایان کارش با آغاز آن یکسان، سختی‌های آن بر یکدیگر سبقت جویان و هر یک دیگری را پشتیبان. کنش‌های آن از روز نخست تا پایان با یک ضابطه است. بستر زمان ماجراهای تاریخ را میدان مسابقه‌ای ساخته که هر کدام را پرچم افراشته‌ای است... پس از آنچه مایه عبرت است پند گیرید و از گردش روزگار عبرت پذیرید و از بیم‌دهندگان (پیامبران) سود برگیرید.⁽²⁾

سخنان روشنگر امام علی علیه السلام حقیقت تاریخ را برای همه ما زنجیره‌ای به هم پیوسته تعریف می‌کند، و اینکه تاریخ مقوله‌ای قانونمند است و گذشته و آینده آن به هم وابسته می‌باشد. البته نمی‌توان همه تغییرات جوامع را در طول تاریخ، بالنده و متعالی دانست، ولی به طور کلی سیر متعالی مجموع زندگانی بشر انکارناپذیر است؛ همان گونه که حاکمیت سنن، قوانین و حساب‌های دقیق و منظم بر تحولات تاریخ بشر انکارناپذیر است. فلسفه زندگی، که تعالی و رستگاری است و آغاز و انجام و هدفدار بودن نظام آفرینش و اختیار و مسئولیت انسان گویای این روند تکاملی است.

قرآن در پرتو آیاتی به تبیین فلسفه تاریخ پرداخته و بررسی حقیقت و علت وجودی تحولات جامعه بشری، سنن حاکم بر آن تحولات، تعیین منازل برجسته حرکت تاریخ و نقطه‌های عطف، را بیان داشته است و انسان را در روند کمال‌یابی خویش هدایت می‌کند. قرآن به انسان می‌آموزد که تاریخ کنونی را می‌توان به فرمان آورد و آن را ساخت و گذشته را چراغ راه آینده قرار داد.

این حقیقت که صحنه تاریخ، چون دیگر صحنه‌های جهان با قوانین و سنن مربوط به خود سرسبز است در قرآن کریم به روشنی بیان گردیده است. آیاتی که از مرگ و زندگی جوامع سخن می‌گوید جامعه را عنصری زنده معرفی می‌کند که البته براساس سنن و قوانین حاکم، مرگ و نابودی آن فرا می‌رسد؛ مانند این آیات:

1.(وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ)1

2.(ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَ ما یَسْتَأْخِرُونَ)2

3.(وَ ما أَهْلَکْنا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّ وَ لَها کِتابٌ)3

همچنین آیاتی که ستم و ظلم را موجب هلاکت ملت‌ها معرفی می‌کند. در واقع این آیات، رابطه مستقیمی بین ستم و تجاوز و تعدی، و نابودی مُلک و حکومت وجود دارد؛ از جمله:

1.(((وَ تِلْکَ الْقُری أَهْلَکْناهُمْ لَمّا ظَلَمُوا وَ جَعَلْنا لِمَهْلِکِهِمْ مَوْعِداً)4

2.(وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقابِ)5

3.(إِنْ کادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ مِنَ الْأَرْضِ لِیُخْرِجُوکَ مِنْها وَ إِذاً لا یَلْبَثُونَ خِلافَکَ إِلاّ قَلِیلاً سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنا وَ لا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِیلاً)6

این دو آیه از سوره اسراء مراء و ستیز با پیامبران را رمز نابودی جامعه‌ها می‌داند. به هر روی مجموعه آیاتی پیرامون سنت‌های ملل گذشته سخن می‌گوید؛ از مبارزه آنان با پیامبران گرفته تا گرایش به رفاه و نازپروری، پیوند زیربناها و روبناها، رابطه ستم و نابودی جامعه و مانند آن که از همه آنها نظریه قانونمندی تاریخ آشکار می‌گردد.

در آیه‌ای می‌فرماید:

(لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا عَلی ما کُذِّبُوا)7 ؛ همانا پیغمبران پیش از تو را هم تکذیب کردند پس آنها با همه اذیت‌های منکران صبر و تحمل کردند تا آنگاه که عنایت و

یاری ما شامل حال آنها شد (دل قوی دار که) هیچ کس کلمات خدا را تغییر نخواهد داد و اخبار پیغمبران پیش، به تو رسید.

این آیه، صبر و پایداری و مقاومت را عامل بازدارنده و سبب نصرت و پیروزی دانسته، آن را به عنوان سنت حاکم و کلمه‌ای از کلمات الهی که تغییر ناپذیر است بیان می‌دارد.

همچنین آیاتی چون:

1.(ذلِکَ بِأَنَّ اللّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ)1

2.(أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَ الضَّرّاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّی یَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتی نَصْرُ اللّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللّهِ قَرِیبٌ)2

عامل عمل و عکس‌العمل افراد را به عنوان یکی از سنن حاکم و لایتغیر الهی بر حرکت تاریخ و جامعه دانسته، تحولات هر جامعه‌ای را در گرو اعمال و رفتار افراد آن جامعه می‌داند. اگر جامعه‌ای اوج می‌گیرد و بالنده می‌شود و پله‌های ترقی و تعالی را می‌پیماید به پاس رفتار عقلانی و الهی آن مردمی است که به سخن پیامبران خود گوش جان فرا دادند. از سوی دیگر، اگر جامعه‌ای در سراشیبی سقوط و نابودی قرار می‌گیرد، عکس‌العمل رفتار خود آن مردم است که به فرمان‌های الهی پشت کرده، از امیال و هواهای نفسانی متابعت کردند.

باری، گناه و فساد و فحشا از عوامل انحطاط جامعه‌ها بوده است و بسیاری از اقوام و ملل گذشته در این دره‌های خطرناک سقوط کردند. قرآن این حقایق را در پرتو آیاتی فراروی مردم قرار می‌دهد تا راه از چاه بشناسند و به کج‌راهه و بیراه نروند؛ از جمله این آیات:

1.(فَکَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ أَهْلَکْناها وَ هِیَ ظالِمَةٌ فَهِیَ خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ) ؛⁽¹⁾

(چه بسیار شهر و دیاری که اهلش را در آن حال که به ظلم و ستم مشغول بودند به خاک هلاکت نشاندیم و اینک آن شهرها از بنیاد ویران است و چه چاه و قنات‌های آب که معطل ماند و چه قصرهای عالی که بی‌صاحب گشت).

2.(وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلاً رَجُلَیْنِ جَعَلْنا) ؛⁽¹⁾

سوره کهف، آیات 35-32.

(ای رسول ما، حکایت آن دو نفر مرد مؤمن و کافر را برای امت مثل آر که به یکی از آنها دو باغ انگور دادیم و اطرافش را به نخل خرما پوشاندیم و عرصه میان آنها را کشتزاری مخصوص قرار دادیم. آن دو باغ کاملاً میوه‌های خود را بی‌هیچ آفت و نقصان بداد و در وسط آنها جوی آبی نیز روان ساختیم و این مرد را که در باغ، میوه بسیار بود با رفیق خود در مقام گفت‌وگو و مفاخرت برآمد و گفت: من از تو به دارایی بیشتر و از حیث خدم و حشم نیز محترم و عزیزترم، و روزی به باغ درآمد، در حالی که به نفس خود ستمکار بود، با کمال غرور داخل شد و گفت: گمان ندارم هرگز این باغ و دارایی من نابود شود.)

3.(وَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً قَرْیَةً کانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّهِ فَأَذاقَهَا اللّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا یَصْنَعُونَ) ؛⁽²⁾

(و خدا برای شما مثلی آورد [تا گوش کرده و عبرت گیرید] مثل شهری را که در آن امنیت کامل حکم‌فرما بود و اهلش در آسایش و اطمینان زندگی می‌کردند و از هر جانب روزی فراوان به آنها می‌رسید تا آنکه اهل شهر، نعمت خدا را کفران کردند، پس خدا هم به موجب آن کفران و معصیت، طعم گرسنگی و بیم را به آنها چشانید).

4.(أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعادٍ) ؛⁽³⁾(آیا ندیدی که خداوند با قوم عاد چه کرد؟)

5.(إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ * اَلَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ * وَ ثَمُودَ الَّذِینَ جابُوا الصَّخْرَ بِالْوادِ) ؛⁽⁴⁾

(و نیز به اهل شهر ارم چه کیفر داد، آنان که شهری داشتند که همانندش [در استحکام] در عالم نبود، و نیز به قوم ثمود که سنگ را شکافته، کاخ‌های خود را از سنگ می‌ساختند، و نیز فرعون را

که صاحب قدرت و سپاه فراوان بود چگونه به دریای هلاکت غرق نمود، برای اینکه در روی زمین ظلم و طغیان کردند، و فتنه و فساد بسیار برانگیختند؛ تا آنکه خدای تو بر آنها تازیانه عذاب فرود آورد).

از سوی دیگر، فراوانی برکات و نزول خیر و برکت در سایه سار عمل به فرمان‌های عقل و شرع است. این حقیقت در آیاتی از قرآن جلوه‌گر است؛ از جمله:

1.(وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَکَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ) ؛⁽¹⁾

سوره مائده، آیه 66.

(و اگر آنها به دستورات تورات و انجیل خودشان و قرآنی که به تو نازل شد قیام می‌کردند، البته نعمت‌های الهی از بالا و پایین بر آنان ریزش و بارش داشت...).

2.(وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ وَ لکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ) ؛⁽²⁾

(و اگر مردم شهر و دیار، همگی ایمان می‌آوردند و پارسایی برمی‌گزیدند ما درهای برکات آسمان و زمین را بر روی آنها می‌گشودیم، ولی چون آیات و پیغمبران ما را تکذیب کردند ما هم آنان را سخت به کیفر کردار زشتشان رساندیم).

باری، بارها و بارها دریچه‌های رحمت بر مردم گشوده می‌شد و ابر رحمت و خیر بر سر آنان سایه می‌افکند، و انهار و جنات پیش پای آنان سبز و جاری می‌شد، و آنها در دریای خیر و برکت زمین شناور می‌گشتند، شاید شرط بندگی به جای آوردند و در محضر خدای سبحان سپاسگزار و شاکر باشند، ولی افسوس که چنین نشد، بلکه آنان راه ستم و جفا در پیش گرفتند و طغیان کردند و فقیران و ضعفا را پایمال امیال خود نمودند:

(ما کُنّا مُهْلِکِی الْقُری إِلاّ وَ أَهْلُها ظالِمُونَ) ؛⁽³⁾

(ما هیچ دیاری را هلاک نکنیم مگر آنکه اهلش ظالم و بیدادگر باشند).

قرآن می‌فرماید یکی از آن اقوام، قوم سبأ بود که برای اولادشان در وطن خودشان از جنوب و شمال، دو سلسله باغ و بوستان که آیت لطف و رحمت حق بود آماده کردیم، و به آنها گفتیم که از رزق خدای خود بخورید و شکر وی به جای آورید، چرا که مسکن شما شهری نیکو و پرنعمت و خدای شما غفور و مهربان است:(بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ)1 .

ولی آنان روی برتافتند و راه ناسپاسی برگزیدند، ما هم سیلی ویرانگر برای هلاکت آنان فرستادیم و به جای آن دو نوع باغ‌های پرنعمت، دو باغ دیگرشان دادیم که میوه درختانش تلخ و ترش و بدمزه و شورگز بود.⁽¹⁾آری، این کیفر و مجازات ناسپاسان است.

یکی از تعالیم قرآن این است که به دنبال ناسپاسی و کفران، زوال دولت و نعمت‌ها فرا می‌رسد و ظلم و ستم و طغیان و فساد، دولت‌ها را دگرگون و نظام‌ها را از هم می‌پاشد. گردونه تاریخ و تحولات جامعه‌ها بر مداری قانون‌مند در چرخش است. در واقع عواملی موجب تقویت و تثبیت آن می‌گردند و عواملی نیز سبب زوال و فروپاشی آن می‌شوند.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

از سختی‌ها و تنگی‌هایی که تباهکاری گذشتگان برای آنان پیش آورد برحذر باشید و روزهای فراخی و روزهای تنگی زندگی آنان را در نظر آورید و از سرگذشتی مشابه سرگذشت آنان بهراسید و چون به حالات گوناگون آنان می‌اندیشید، بنگرید که چه بود که برای آنان عزت آورد و دشمنانشان را دور کرد و چتر عافیت بر سر آنان سایه افکند و زندگی‌شان را فراوانی نعمت داد و شرافت و کرامت و بزرگی به آنان بخشید، تا شما هم همان راه را در پیش گیرید. این عامل چیزی جز دوری از پراکندگی و چنگ زدن به ریسمان وحدت و هماهنگی نبود. همه آنها پیوسته به هم و با آهنگی واحد در سایه‌سار شجره توحید قرار داشتند و ترغیب و سفارش به وحدت، عامل این سرافرازی بود. از سوی دیگر، آنچه پشت آنان را شکست و بازوی کفایتشان را ویران کرد، دوری دل‌ها و کینه‌توزی‌ها و تفرقه‌طلبی‌ها و برادرکشی‌ها و روی در روی هم ایستادن‌ها بود، شما از این‌ها بپرهیزید.

به هر روی، قرآن درخشندگی و افول تمدن‌ها را نتیجه مجموعه‌ای از سنت‌های قطعی الهی می‌داند که بر تمام اقوام و ملل حاکم است؛ سنت‌هایی که هرگز قابل تغییر و دست‌خوش دگرگونی نیست؛ چنانکه می‌فرماید:

(فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّ سُنَّتَ الْأَوَّلِینَ...) ؛⁽¹⁾

سوره فاطر، آیه 43.

(این مردم جز سنت و روش‌هایی را که بر ملل و اقوام گذشته حاکم بوده، انتظار دارند!؟ هرگز در سنت و قوانین خداوند تبدیل و تحویل نخواهی یافت).

ممکن است برخی، از جریان سنت‌های الهی بر جامعه و اقوام چنین برداشت کنند که سنن الهی بسان قضا و قدر حتمی و با عنوان جبر تاریخ، زندگی اقوام را در پوشش و گستره خود قرار می‌دهد، پس اقوام چه بخواهند و چه نخواهند باید در مسیری از پیش تعیین شده حرکت کنند، مسیری که دیگران و عوامل بیرون از قدرت، آن را فراهم آورده‌اند. اگر چنین برداشتی درست باشد، این مقوله، با آزادی و اختیار انسان نمی‌سازد، زیرا انسان، موجودی انتخابگر است و مسیر حرکت خویش را خود می‌آفریند.

در جواب باید گفت که قرآن این پندار را برنمی‌تابد و به شدت، مردود می‌شمارد. قرآن کریم یادآور می‌شود که حکومت سنت‌های الهی بر ملل و اقوام و تحولات و دگرگونیهای اجتماعی گزافه و بی‌حساب نیست؛ بلکه هر جامعه‌ای محکوم پیامدهای اعمال و رفتار خویش است.

در حقیقت، سنت الهی چیزی جز عکس‌العمل و واکنش به اعمال جامعه نیست. به بیان دیگر عمل هر فرد و اجتماعی، یک رشته واکنش‌هایی را به دنبال دارد؛ مثلاً جامعه فرو رفته در فساد و شهوت واکنشی را می‌طلبد و جامعه طیب و مزین به مکارم اخلاق واکنشی دیگر، پس سنن قطعی خداوند متعال، همین واکنش‌ها و پیامدهایی است که از اعمال و رفتار هر جامعه نشئت می‌گیرد.

با وجود اینکه مجموعه‌ای از سنن و قوانین الهی بر جامعه حکومت می‌کند، ولی نقش انسان آزاد در این کنش و واکنش‌ها قطعی است. انسان می‌تواند با اعمال و کارهای خود جامعه را به سوی پاکی یا پلیدی سوق دهد. او می‌تواند جامعه‌ای را به تعالی برساند یا در سراشیبی انحطاط و نابودی قرار دهد.

در اسلام هرگز، قضا و قدر حتمی و سرنوشت قطعی که خارج از حوزه اراده انسان باشد وجود ندارد. این جبریون هستند که برای انسان چنین سرنوشت محتومی را رقم زده‌اند.

قرآن برای زدودن غبار از چهره این حقیقت می‌فرماید:

(إِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ) ؛⁽¹⁾

سوره رعد، آیه 11.

(خداوند سرنوشت ملتی را دگرگون نمی‌سازد تا خود آنان وضع خویش را تغییر دهند).

و نیز می‌فرماید:

(ذلِکَ بِأَنَّ اللّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلی قَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ) ؛⁽²⁾

(خداوند هرگز، نعمتی را که به قومی عطا کرده است تغییر نمی‌دهد تا آنان وضع خود را تغییر دهند).

به پاس همین نقش ویژه و ممتاز انسان در تاریخ و سرنوشت خویش است که پیوسته انسان را مسئول اعمال خویش می‌شناسد، از این‌رو زندگی ملت‌های پیشین را فرا روی او نهاده، می‌فرماید:

(تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما کَسَبَتْ وَ لَکُمْ ما کَسَبْتُمْ وَ لا تُسْئَلُونَ عَمّا کانُوا یَعْمَلُونَ) ؛⁽³⁾

(این امت و جامعه‌ای بود که گذشت و رفت، و آنان مسئول اعمال خود بودند و شما نیز مسئول کارهای خویش می‌باشید و هرگز مسئول اعمال گذشتگان نیستید).

قرآن، تاریخ اقوام گذشته را آینه عبرت، سبب بیداری و وسیله شناخت علل تعالی و انحطاط می‌داند و می‌فرماید:

(لَقَدْ کانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبابِ) ؛⁽⁴⁾

(در سرگذشت آنان برای خردمندان عبرت و بیداری است).

قرآن به آنان که دلی آگاه دارند دستور می‌دهد تا به افق‌های زندگی پیشینیان بنگرند؛ در رفتار و برنامه‌های آنان سیر نمایند و علل قوت و ضعف آنان را ارزیابی کنند، تا آنچه را بر آنان گذشته، آینه‌ای فرا روی خود قرار داده، آینده را در آن نظاره نمایند.

در قرآن این واکاوی و پژوهش؛ یعنی سیر و نظر در اقوام گذشته، بارها یادآوری شده است؛ از جمله در آیه‌ای می‌فرماید:

(أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوها أَکْثَرَ مِمّا عَمَرُوها وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَما کانَ اللّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ) ؛⁽¹⁾

سوره روم، آیه 9.

(آیا در زمین به سیر نمی‌پردازاند تا سرانجام کسانی را که در نیرو افزون‌تر بودند و زمین را زیر و رو کردند و به عمران و آبادی پیش از آنها پرداختند، ببینند، آنان گروه‌هایی بودند که پیامبرانشان با دلیل و چراغ‌های روشن برای هدایتشان آمدند [ولی آنان نپذیرفتند] هرگز خداوند به آنان ستم نکرد، بلکه آنان به خود ستم کردند).

چنین فرمان هدایتگری در قرآن برای تبیین این حقایق است:

1 - بر تاریخ بشر، رشته‌ای از قوانین محکم و استوار و سنت‌های محکم حکومت می‌کند. در واقع این سنت‌ها، الگوی حرکت و پیشرفت برای جوامع بشری در طول تاریخ به شمار می‌آیند.

2 - حریت و آزادی انسان در تاریخ نقش اساسی ایفا می‌کند، زیرا انسان با اندیشه و رفتار خود می‌تواند سرنوشت جامعه را رقم زند. بدین منظور، خداوند متعال به همگان دستور می‌دهد در کیفیت زندگانی اقوام گذشته مطالعه کنید و خود را در پوشش آن سنت‌های قطعی قرار دهید، چرا که موجب سعادت و خوشبختی شماست. همچنین فرمان می‌دهد از گرایش به عواملی که موجب بدبختی و بدفرجامی شماست بپرهیزید.

به هر حال، مباحث قرآن پیرامون سرگذشت ملل پیشین، راهبردی برای دست‌یابی به این حقیقت است. قرآن با بیان زندگی پیامبران و ملت‌های گذشته، کلید تحولات تاریخی را از نظر بقا یا نابودی جوامع به دست می‌دهد و به پیامبر خود می‌فرماید:

(فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ)2

اما اینکه چرا باید در سرنوشت اقوام گذشته اندیشه کرد، برای آن است که روند و مسیر حرکت یکی است و انسان‌های بعدی نیز باید همان مسیر را بپیمایند. پس اگر بر

قوانین حاکم بر تحولات جوامع انسانی آگاه شوند و کلیدها و نیروهای محرک تاریخ را به دست آورند و پس از آشنایی و تجربه و تحلیل، مسیر تکاملی و تعالی‌بخش خود را بپیمایند، جامعه‌ای متعالی خواهند آفرید.

این همه تأکید و سفارش برای آن است که انسان در ساختن تاریخ خود، مختار و آزاد است. انسان باید بداند که حرکت در مسیر بالنده و متعالی پیامبران، او را به ستیغ فرزانگی و شایستگی می‌رساند و مدینه فاضله‌ای را که او به دنبال آن است می‌سازد. خداوند به ما دستور می‌دهد:

(قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُروا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ) ؛⁽¹⁾

سوره آل عمران، آیه 137.

(پیش از شما سنت‌ها و قوانینی بر جوامع حکومت می‌کرد، پس در زمین گردش کنید تا روشن گردد که سرانجام گروهی که پیامبران خدا را تکذیب کردند چگونه بوده است).⁽²⁾

امام علی علیه السلام در ترجمان و تفسیر این آیات می‌فرمایند:

«عِبادَ اللهِ إنَّ الدَّهْرَ یَجْرِی بِالباَقیِنَ کَجَرْیِهِ بِالمَاضِینَ... ؛ بندگان خدا! روزگار به آیندگان چنان گذرد که بر گذشتگان. باز نگردد آنچه گذشت از آن، و نماند چیزی در آن جاودان، پایان کارش با آغاز آن یکسان...».⁽³⁾

به هر حال، روزگار چون گذشتگان بر ما نیز جاری خواهد شد و این ما هستیم که با شناخت قوانین تاریخ، مسیر زندگی خود را انتخاب کرده، راه ترقی و تعالی را می‌پیماییم. امام صادق علیه السلام در بیان این حقیقت فرمودند: «الْعَالِمُ بِزَمَانِهِ لَا تَهْجُمُ عَلَیْهِ اللَّوَابِسُ؛⁽⁴⁾آن کس که آگاه به زمان خود است حوادث روزگار بر او نمی‌تازد».

امام علی علیه السلام ضمن وصیت خود به فرزندش امام حسن علیه السلام جریان قانون‌مند و هدفمند بودن تاریخ را گوشزد کرده و فرموده است:

أی بُنَیَّ إنّی وَ إنْ لَمْ أکُنْ عُمّرتُ عُمُرَ مَنْ کانَ قَبْلِی...؛⁽⁵⁾پسرکم! هر چند من به اندازه همه آنان که پیش از من بوده‌اند نزیسته‌ام، ولی اخبار زندگی آنها را به

دقت مطالعه کرده‌ام و آثاری را که از آنها به یادگار مانده بررسی نموده‌ام و با این کار، گویا من در تمام این مدت زنده بوده‌ام. حوادث تلخ و شیرین زندگی را از نزدیک مشاهده کرده‌ام، گویا عمرم به گستره تاریخ است.

پیامبران بزرگ، تمدن آفرینان بشرند. افق‌های (ما لَمْ یَعْلَمْ) را فراروی انسان روشن ساخته و در روند متعالی کاروان بشر، چراغی فرا روی آنان بوده‌اند. به راستی که آنان اساسی‌ترین نقش‌ها را در اصلاح و بهبود و پیشرفت جوامع انسانی داشته‌اند.

پیامبران نه تنها درهای ملکوت را بر مردم گشودند و دست انسان خاکی را گرفته، راهی آسمان ساختند، بلکه در جریان زندگی مادی او نیز نقش اساسی ایفا کردند و حیاتی عقلانی و اخلاقی را برای او به ارمغان آوردند.

نقش پیامبران در تحولات و دگرگونی‌های بالنده اجتماعی و خیزش و رستاخیز آنها بدون بدیل است، چون با ایمان آفرینی و آموزش جهان‌بینی توحیدی، انسان را به موجودی آرمان‌گرا مبدل ساختند که پیوسته به سوی جهان برتری است و هرگز به آنچه دارد راضی نمی‌شود و این خود، عاملی قوی برای حرکت و پویایی جامعه انسانی است.

اگر ژرف بنگریم، معلوم می‌شود که مجموعه معارف و علوم بشری و مکاتب فلسفی همه به گونه‌ای ریشه در مکتب پیامبران داشته‌اند و آموزه‌های عقلانی و درست این مکاتب وام گرفته از مکتب پیامبران است.⁽¹⁾

ر. ک: نقش پیامبران در تمدن، فخرالدین حجازی؛ تمدن اسلام و عرب، گوستاولبون؛ تاریخ تمدن، ویل دورانت.

از خدمات ارزنده پیامبران، مکتب یگانه پرستی است که موجب آزاد ساختن بندگان خدا از چنگال بت‌ها و مظاهر طاغوت‌هاست. در واقع انسان وابسته به خدای یگانه از همه دام‌ها رها شده و طعم شیرین آزادگی و فرزانگی را چشیده است؛ به قول مولوی:

کیست مولی؟ آنکه آزادت کند بند رقیت ز پایت برکند

چون به آزادی نبوت هادی است مؤمنان را زانبیاء آزادی است

ای گروه مؤمنان شادی کنید همچو سرو و سوسن آزادی کنید⁽²⁾

پرتو چهارم: غروب آفتاب

اشاره

حضرت فاطمه علیها السلام در ادامه خطبه چنین می‌فرماید:

ثُمَّ قَبَضَ اللَّهُ نَبِیَّهُ‌صلی الله علیه و آله قَبْضَ رَأْفَةٍ وَ اخْتِیَارٍ، رَغْبَةً بِأَبِی صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ [وَ آلِهِ] عَنْ هَذِهِ الدَّارِ، مَوْضُوعٌ عَنْهُ الْعِبْ وَ الْأَوْزَارُ، مُحْتَفٍ بِالْمَلَائِکَةِ الْأَبْرَارِ، وَ مُجَاوَرَةِ الْمَلِکِ الْجَبَّارِ، وَ رِضْوَانِ الرَّبِّ الْغَفَّارِ، صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ نَبِیِّ الرَّحْمَةِ وَ أَمِینِهِ عَلَی وَحْیِهِ، وَ صَفِیِّهِ مِنَ الْخَلَائِقِ، وَ رَضِیِّهِ‌صلی الله علیه و آله وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ؛⁽¹⁾

بلاغات النساء، صص 15 و 16؛ دلائل الامامه، صص 112؛ الاحتجاج، ج 1، ص 120؛ کشف الغمة، ج 2، صص 205 و 206؛ بحارالانوار، ج 29، ص 241.

این سخنان بازتاب غروب آفتاب نبوت در جان عرشی فاطمه علیها السلام است. رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله برای حضرت فاطمه در دو افق مشهود است: نخست تجلی رسول خدا صلی الله علیه و آله بر افق اعلی است. آن حضرت با این عروج، همنشین رفیق اعلی گشت. دست رحمت واسعه، آن بزرگوار را گرفت و در جوار خود قرار داد. خداوندی که:(اللّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها)3 آفتاب جان پیامبرش را (فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ)4 متجلی ساخت

شخصیتی بی‌بدیل و فرید و یگانه آفرینش که همه چیز از پرتو جود وجودش آفریده شده است.

وجودی که افضل و اکمل آفریدگان، و سرور اولاد آدم و جهانیان است.

او نخستین نوری است که از مشرق عظمت و جلال الهی نمایان شد و به خطاب «لَوْ لاک لما خلقت الافلاک» مشرف گردید. پس آن حضرت صاحب مرتبۀ کلیه‌ای است که جامع مراتب کمال ممکن برای انسان و مرتبه دوم بعد از مرتبه الهیه است؛ یعنی نزدیک‌ترین ذات، به ذات مستجمع جمیع کمالات إلهیه.

آن حضرت مظهر تمام صفات حق، به خصوص «رحمن» است. این اسم به اعتبار قابلیت آن حضرت برای تجلی به تمام صفات و اسمای الهی و نیز قابلیت قبول فبض وجودی و هر کمال دیگری است، بنابراین «فجمیع ما یأخذه الأنبیاء من المبدأ إلی ختامه» فروغ وجود اوست، زیرا مرتبه کلیه‌ای است که اصل تمام مراتب است.⁽¹⁾

بحرالمعارف، ج 2، صص 452-453.

آن حضرت که خود نور بود و از طینت نور، از عالم ظلمت که عالم طبیعت و مقام کثرت است به عالم وحدت و نور بال کشید.

خداوند متعال نور محمد صلی الله علیه و آله را از نور خویش آفرید و آن را با دست خود صورتگری و جلوه‌گر نمود. این نور صد هزار سال در برابر خداوند می‌درخشید و خداوند در هر شبانه‌روز هفتاد هزار بار به او می‌نگریست و در هر نگاه، نور و کرامتی جدید بر آن می‌افشاند و سپس از پرتو این آفتاب، موجودات را آفرید.

در این‌باره از آن حضرت چند روایت نقل شده است؛ از جمله:

آن حضرت برگزیده‌ای از خداست و همه آفرینش پرتو جمال اویند و از فروغ تابناک رخش، عرش و لوح و قلم و هفت آسمان آفریده شده است.

آن حقیقت منیر بنا بر نقل جابر چنین است:

قال: قلت لِرسول الله صلی الله علیه و آله أوَّلُ شَیءٍ خَلَقَ اللهُ ما هُوَ؟ فَقَالَ: نوُر نبیکَ یا جَابِرُ، خَلَقَهُ الله ثُمَّ خَلَقَ مِنهُ کلَّ خَیرٍ...؛

جابر می‌گوید: از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدم اولین چیزی که خدا آفرید چه بود؟ فرمود: نور پیامبر توست ای جابر. خداوند آن را آفرید و سپس هر چیزی را از آن آفرید، سپس آن مقدار که اراده نمود آن را در مقام قرب در محضر خود قرار داد، سپس آن را چند قسم نمود. عرش را از قسمتی و کرسی را از قسمتی از آن، حاملان عرش را از قسمتی دیگر و خازنان کرسی را از قسمتی دیگر آفرید، قسم چهارم را در مقام خوف آن اندازه که اراده نمود به پا داشت. سپس آن را چند جزء کرد، فرشتگان را از جزئی، خورشید را از جزئی... پس آن نور را افشاند و صد و بیست و چهار هزار قطره از آن بارید و خداوند از هر قطره‌ای روح پیامبری را آفرید و سپس ارواح انبیاء نفس کشیدند و خداوند از نفس‌های آنها ارواح اولیاء و شهدا و صالحان را بیافرید.⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 25، صص 22-21.

همچنین جابر روایت می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

أوَّلُ ما خَلَقَ اللهُ نُورِی إبْتَدَعَهُ مِنْ نُورِهِ، وَ اشْتَقَّهُ مِنْ جَلال عَظَمَتِهِ، فَأقْبَلَ یَطُوف بِالقُدرة، حَتی وَصَلَ إلی جَلَالِ العَظَمَةِ فی ثَمَانِینَ أَلفَ سَنَةٍ، ثُمَّ سَجَدَ لِلّهِ تعظیماً؛ فَفَتَقَ مِنْهُ نور «علیّ» فکَانِ نوری مُحِیطاً بِالعَظَمَةِ، وَ نُور «علی» مُحیطاً بالقُدرة... ؛ نخستین چیزی را که خدا آفرید نور من بود که آن را از نور خودش ابداع کرد و از جلال عظمت خود مشتق نمود. آن نور، تابان گشت و در اطراف قدرت به گردش پرداخت تا در طول هشتاد هزار سال به جلال عظمت رسید. آنگاه به جهت تعظیم پروردگار در برابر او سجده کرد، پس خداوند متعال نور علی را از آن نمایان ساخت....

سپس عرش، لوح، خورشید، تابش روزها، دیدگان، عقل، معرفت، گوش‌ها و دل‌هایشان را از نور من آفرید و نور من از نور خدا مشتق است.

فَنَحنُ الأوّلونَ وَ نَحْنُ الآخَرُونَ وَ نَحنُ السابِقُونَ وَ نَحْنُ المُسبِّحون و نَحنُ الشافِعُونَ و نحن کَلِمَةُ اللهِ وَ نَحنُ خاصّةُ اللهِ... ؛ ما اول و آخریم، ما پیشی گیرندگانیم، ما تسبیح کنندگانیم، ما شفاعت کنندگانیم، ما کلمه خداییم، ما خاصان خداییم، ما دوستان خداییم، ما وجه خداییم، ما جنب خداییم، ما دست

راست خداییم، ما امینان خداییم، ما گنجینه داران خداییم، ما دربان و حاجب غیب خداییم، ما معدن تنزیل و معنای تأویلیم و جبرئیل در خانه‌های ما فرود آمده است، ما محل‌های قدس اوییم، ما چراغ‌های حکمت و کلیدهای رحمت و چشمه‌های نعمت هستیم، ما شرف امت و سرور پیشوایانیم، ما ناموس عصر و برگزیدگانیم، ما سیاستمداران بلاد و سروران عبادیم، ما کفایت کنندگان و والیان و حامیان و دعوت کنندگان و سیراب‌سازان و شبانان راه نجاتیم، ما راه و سبیل و] چشمه [سلسبیلیم، ما راه راست و استواریم، هر کس به ما ایمان آورد به خدا ایمان آورده و هر کس ما را رد کند خدا را رد کرده است و هر که در ما شک نماید در خدا شک نموده و هر کس ما را بشناسد خدا را شناخته و هر که از ما روی بگرداند از خدا روی گردانده است. هر که ما را فرمان برد خدا را فرمان برده، ما وسیله [رسیدن] به سوی خدا و موجب رسیدن به خشنودی خداییم. عصمت و خلافت از آن ماست و نبوت و ولایت و امامت در میان ماست. ما معدن حکمت و در رحمت و درخت عصمتیم، ما کلمه تقوا و نمونه برتر و حجت بزرگ و دستاویز محکم خداییم که هر کس بدان چنگ زد نجات یافت و هر کس از آن باز ماند سرنگون گردید. در سرنوشت الهی چنین است که دوست ما به آتش نرود و دشمن ما داخل بهشت نگردد؛ زیرا خداوند در روز قیامت بندگان را در مورد آنچه با آنان عهد کرده بازخواست می‌کند، نه پیرامون آنچه سرنوشت آنان قرار داده است.⁽¹⁾

بحارالانوار، همان؛ مشارق الانوار، صص 39 و 40؛ بحرالمعارف، ص 646.

در اخباری پیرامون نور آن حضرت چنین آمده که نور حضرت محمد صلی الله علیه و آله چون مرغ سفیدی در بحر رحمت که نزدیک عرش است چهارصد هزار سال غوطه‌ور بود و خدای متعال را به چهار کلمه تسبیح می‌کرد و چون از آن دریا بیرون آمد او را صد و بیست و چهار هزار بال بود و از هر بالی قطره‌ای فرو چکید و از هر قطره‌ای پیامبری آفریده شد.

به هر روی، مجموعه‌ای از روایات با عناوین گوناگون پرده از حقیقت نور محمدی صلی الله علیه و آله برمی‌دارد و همه آفرینش و نظام هستی را پرتوی از آن آفتاب عالم‌تاب می‌داند.⁽²⁾

نوری که از معدن عظمت و جلال خداوند ظاهر شد و آن نور «لاهوتیت» بود که از «لاه» یعنی الهیت حق تجلی کرد.⁽¹⁾

بحرالمعارف، ج 2، ص 653 به نقل از کتاب «تأویل الآیات» از شیخ طوسی.

این نور همان بود که پرتوی از آن در کوه سینا بر موسی علیه السلام نمایان شد و از شکوهش نه کوه بر جای ماند و نه موسی علیه السلام بر قامتش استوار، بلکه کوه متلاشی شد و موسی علیه السلام بیهوش بر زمین افتاد.⁽²⁾

پیامبر خاتم مظهر أتمّ و أکمل اسماء و صفات خداوند بوده و تجلی مقام رحمانیت و رحیمیت الله تعالی است.

امام علی علیه السلام در حدیثی می‌فرماید: «ظَهَرَتِ المَوْجودات عَنْ بسم الله الرحمن الرحیم، فالنبی مظهر «الرحمن» وَ الولی مظهر «الرحیم» والجامع للمرتبتین مظهر اسم «الله» وَ هُوَ نَبیّنا مِنْ بَیْن الأنبیاء...»⁽³⁾

اینک آن مشرق رحمانیت و رحیمیت الله تعالی به جوار حق شتافته است. یگانه‌ای که خداوند در ثنایش می‌فرماید:

(وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللّهَ) ؛⁽⁴⁾

(ای رسول، تو تیر نمی‌افکنی به گاه تیراندازی، که همانا کماندار خداست).

در واقع آن حضرت بازتاب نور عظمت و جلال الهی بود که خداوند متعال به پاس هدایت انسان، او را لباس انسانیت پوشاند و همنشین زمینیان ساخت تا همراز و همراه انسان گردد؛ آنگاه باری تعالی در توصیفش فرمود:

(قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحی إِلَیَّ...) ؛⁽⁵⁾

(بگو همانا من بشری همانند شمایم، جز آنکه به من وحی می‌شود).

در جایی دیگر نیز فرمود:

(وَ أَنَّهُ لَمّا قامَ عَبْدُ اللّهِ یَدْعُوهُ کادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَداً) ؛⁽⁶⁾

(و چون بنده خاص خدا برای آنکه خدا را بخواند قیام کرد، طایفه جنیان گرد او ازدحام کردند که نزدیک بود بر سر هم فرو ریزند).

اینک او به سرچشمه نور باز می‌گردد و در مقام قرب و جوار حق نمایان می‌شود و بر افق جلال و عظمت الهی تجلی می‌کند.

او که در زندگی زمینی‌اش نیز به سیر ملکوت رفت، او که ملکوت اعلی پرتوی از نور اوست.

او که قرآن در ثنایش می‌فرماید:(سُبْحانَ الَّذِی أَسْری بِعَبْدِهِ...)))1

و نیز می‌فرماید:

(وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی * عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُوی * ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوی * وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلی * ثُمَّ دَنا فَتَدَلّی * فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی * فَأَوْحی إِلی عَبْدِهِ ما أَوْحی * ما کَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأی * أَ فَتُمارُونَهُ عَلی ما یَری * وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْری * عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهی * عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوی * إِذْ یَغْشَی السِّدْرَةَ ما یَغْشی * ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغی * لَقَدْ رَأی مِنْ آیاتِ رَبِّهِ الْکُبْری)2

آن مشکات نور الهی که تجلی‌گاه (اللّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ)3 است و آن طه و یس قرآن که بر صراط مستقیم مبعوث است.⁽¹⁾

آن مظهر مهربانی خدا است:

(وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلاّ رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ)5 .

او که جمال و جلال الهی در خلق بزرگش می‌درخشد:(وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ)6 .

و او که بر مقام محمود جلوه‌گر است و رود نور شفاعت از آن مقام بر امت جاری است:

(وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَکَ عَسی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً)7 .

پیامبری که خداوند متعال چندان به برکت شفاعتش ببخشاید که راضی گردد:

(وَ لَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضی)1 .

آن گوهر عرشی که ولی خداست و آفتاب ولایت مطلقه از جمال او فروزان است:⁽¹⁾

(إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ...)3 .

او که رسول و فرستاده خدا, بشارت‌دهنده و بیم‌دهنده و چراغ روشنگر خداوند است:

(جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ وَ بِالزُّبُرِ وَ بِالْکِتابِ الْمُنِیرِ * وَ داعِیاً إِلَی اللّهِ بِإِذْنِهِ وَ سِراجاً مُنِیراً) ⁽²⁾.

او که ولایت و اختیارش فوق اختیارات شخصی است:

(النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ)5 .

حکم و فرمانش مطاع است و برای کسی در مقابل آن اختیاری نیست:

(وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ)6 .

آن وجود باعظمتی که شریعت به او تفویض گردیده:

(وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا...) .⁽³⁾

بدون شک، صاحب ولایت کلیه مطلقه، که تجلی‌گاه آن، مقام ربوبیت است کون و عالم آفرینش در اختیار اوست.

روایات در بیان این مرتبت الهی رسول خدا صلی الله علیه و آله و اولیای معصومش فراوان است.⁽⁴⁾

از نگاه قرآن کریم وجود مبارک حضرت رسول صلی الله علیه و آله وسیلة النجاه الهی است:(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ)9 روایت صادره در پرتو این آیه نیز بیان می‌دارند که مراد از «وسیله» رسول خدا صلی الله علیه و آله و ائمه هدی علیهم السلام هستند.⁽⁵⁾

قلب منیر آن حضرت مشرق آفتاب وحی بود:

(نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ عَلی قَلْبِکَ)1.

وجود با عظمتی که جلال و شکوه و عروج روحش، وحی را از آسمان فرود آورد:

(إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ)2 .

او که، رسالتش عالم‌تاب است و تا دامنه قیامت برقرار خواهد بود و بر همه ادیان و مکاتب پیروز خواهد شد:

(هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ)3 .

پیامبری که، پاداش پیروی از او بهشت خداست:

(وَ مَنْ یُطِعِ اللّهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ)4 .

کسی که خدا و فرشتگانش بر او درود می‌فرستند و فرمان می‌دهد که ای اهل ایمان بر او درود و صلوات بفرستید و با تعظیم و اجلال بر او سلام گویید:

(إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً)5

اینک آن روح عرشی انیس رفیق اعلی شد، و بر ملائک، بال نور گشود و در جوار خدا چتر دولتش بگسترد و پرچم شفاعتش برافراشت.

آری، دریا به دریا متصل گردید و او که از خدا بود «أنا مِن الله و الخلق منی» به خدا پیوست. اینک آفتاب روح مطمئن و راضی و مرضی او، ملکوت را نورباران ساخته (فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ)6 و نزد خدای تعالی برکرسی قدرت و جلال استقرار یافته است.

بدیهی است که مرگ برای اولیای خدا بازگشت به سوی خداست، و آب دریاست که ولو در بارش باران بر کوه ببارد، چون سیلی جاری می‌شود و خود را به این سو و آن سو می‌زند و شتابان به سوی دریا می‌رود.

آنچ از دریا به دریا می‌رود از همانجا کآمد آنجا می‌رود

از سر کُه سیل‌های تند رو وز تن ما جان عشق آمیز رو⁽¹⁾

مثنوی معنوی، دفتر اول، ص 48، ش 767.

قرآن کریم این‌گونه به همگان خطاب می‌کند:

(یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلی رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقِیهِ) ؛⁽²⁾

(ای انسان با هر رنج و مشقّت در راه طاعت و عبادت حق بکوش که عاقبت به حضور پروردگارت می‌روی).

از همین نگاه، مرگ برای اولیا و دوستان خداوند آرمانی بزرگ است که آرزوی آن را دارند و نیز وسیله‌ای است برای رسوا کردن آنان که ادعای دوستی با خدای تعالی را دارند:

(قُلْ یا أَیُّهَا الَّذِینَ هادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیاءُ لِلّهِ مِنْ دُونِ النّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ)3

(ای رسول ما، جهودان را بگو ای جماعت یهود اگر پندارید که شما به حقیقت دوستداران خدایید نه مردم دیگر، پس آرزوی مرگ کنید اگر راست می‌گویید).

به هر روی، ولی خدا به واسطه مرگ، حجاب ماده را از چهره برمی‌دارد و همنشین ملکوتیان می‌گردد و از شهد لقای رب می‌نوشد و سرمست از این باده به وجه الله می‌نگرد و شعله عشق او زبانه می‌کشد.

رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله در نگاه عرشی فاطمه علیها السلام

بازتاب رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله در جان حضرت فاطمه علیها السلام فوق تصور است، جدای از اینکه پیامدهای آن در جامعه نوپای اسلامی بسیار ناگوار و اندوهناک بود.

بدون شک، این عروج، غمی بزرگ و جانکاه برای حضرت فاطمه علیها السلام بود و فراق آفتاب نبوت و رحلت جانسوز پدر روح آن حوراء آسمانی را به سختی آزرده ساخت.

روح پیامبر صلی الله علیه و آله و فاطمه علیها السلام فروغ یک حقیقت قدسی بودند، و پیوند عرشی آن دو چنان بود که به جز خدا کسی بر این سرّ آگاه نبود. ابراز محبت‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله به

حضرت زهرا علیها السلام، یک جریان عاطفی صرف نبود، چون پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دختران دیگری نیز داشتند و همه آنان را دوست می‌داشتند. بنابراین می‌توان گفت که رفتار رسول خدا صلی الله علیه و آله و ابراز محبت آن حضرت به حضرت فاطمه به فرمان خدای بزرگ بوده است.

عظمت حضرت زهرا را در این کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله آن هم در محضر مسلمانان می‌توان دریافت:

آنان که فاطمه علیها السلام را می‌شناسند و آنان که او را نمی‌شناسند، بدانند فاطمه دختر محمد است، او پاره تن من و جانی است که در سینه‌ام جاری است؛ کسی که او را اذیت کند مرا آزار داده و کسی که مرا آزار دهد خدای را آزرده است.⁽¹⁾

الفصول المهمه، ص 128؛ فاطمة الزهراء امّ الأئمّه، ص 161.

در جایی دیگر نیز می‌فرماید: «دیدم که بر در بهشت نوشته بود فاطمه برگزیده خداست»⁽²⁾همچنین فرموده‌اند: «خداوند قلب دخترم فاطمه و سراپای وجود او را لبریز از ایمان کرده و به همین دلیل، او پیوسته در اطاعت و عبادت خداست».⁽³⁾

امام صادق علیه السلام در عظمت آن حضرت فرموده است: «مادرم به این سبب زهرا نامیده شد که چون در محراب عبادت به نماز می‌ایستاد جلوه ملکوتیش، ساکنان آسمان را نورباران می‌ساخت».⁽⁴⁾

این حوراء آسمانی که با خاکیان بیگانه بود، و به جز رسول خدا صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام کسی او را نمی‌شناخت اینک یگانه انیس و همراز آسمانی خود را از دست داد. اینک آن پیام‌آور نور و رحمت به رفیق اعلی پیوسته، و باب وحی قرآنی مسدود گردیده و اخبار آسمانی قطع شده است.⁽⁵⁾

بنابراین غم‌بارترین روز زندگانی حضرت فاطمه علیها السلام روز رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله بود.

حضرت زهرا علیها السلام بازتاب این حادثه ناگوار را این گونه بیان می‌دارند:

با غروب آفتاب نبوت، زمین تاریک شد و به سبب این مصیبت، ستارگان خاموش شدند؛ آرمان‌های الهی قطع شد، کوه‌ها خاشع گردیدند و حرمت حریمش هتک شد.

به خدا سوگند! رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله، بزرگ‌ترین مصیبتی بود که نازل گردید. همانا آن مصیبت بزرگ‌ترین حادثه‌ها بود؛ حادثه‌ای بی‌مانند که نظیرش تاکنون نازل نگردیده است و در آینده نزدیک نیز رخ نخواهد داد.⁽¹⁾

فاطمة الزهراء من المهد الی اللحد، ص 463.

امام علی علیه السلام نیز عظمت این رخداد غمبار را بسیار سنگین و غیرقابل تحمل توصیف می‌نماید و در هنگام دفن بدن مطهر رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین فرموده است:

«إنَّ الصّبرَ لِجمیلٌ إلّا عَنْک... ؛ صبر و پایداری نیکوست، مگر در سوگ تو، ناله و فریاد ناپسند است، مگر در رثای تو، مصیبت تو بسیار بزرگ است و تمام مصیبت‌های تاریخ را به فراموشی می‌سپارد».⁽²⁾

ابن عباس می‌گوید:

علی علیه السلام پس از پایان غسل رسول خدا صلی الله علیه و آله و کفن نمودن او، پارچه کفن را از صورت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله کنار زد و فرمود: ای رسول خدا! پدر و مادرم فدای تو باد. پاک زیستی و پاکیزه وفات کردی. با مرگ تو حقیقتی از میان ما رفت که با مرگ هیچ کس چنین نشود، باب نبوت مسدود شد و اخبار آسمانی قطع گردید، عظمت مصیبت تو مصیبت‌های دیگر را تحت‌الشعاع قرار داد و سبب تسلیت آنها شد. غمباره وفات تو بر همه سایه افکنده، و اگر فرمان تو به شکیبایی در حوادث ناگوار نبود، بی‌گمان در فراق تو چشمه‌های اشک ما خشک می‌شد... پدر و مادرم فدای تو باد. ما را نزد پروردگارت یاد کن و از خاطر مبارکت دور مدار.⁽³⁾

عروج رسول خدا صلی الله علیه و آله، حضرت فاطمه و امام علی علیهما السلام را به سختی آزرده ساخت و برای آن دو بزرگوار بسیار ناگوار بود.

امام علی علیه السلام در جایی دیگر فرمود: «فَنَزَلَ بی مِنْ وَفاةَ رَسُولُ الله صلی الله علیه و آله ما لَمْ أکُنْ أظُنُّ الجِبالَ لَوْ حَمَلَتْهُ عَنْوَةً کانَتْ تَنْهَضُ به ؛ از وفات رسول خدا صلی الله علیه و آله مصیبتی سترگ بر من وارد شد که اگر بر کوه‌ها نازل می‌شد تحملش را نداشتند».⁽⁴⁾

بازتاب رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله در امت

پیامد وفات رسول خدا صلی الله علیه و آله برای امت اسلامی نیز سخت و ناگوار بود. پیامبری که مظهر رحمت واسعه خدا بود و خدای تعالی به پاس وجود مبارکش عذاب را از امت برداشته بود:

(وَ ما کانَ اللّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ)1 ؛

(چون باز لجاجت کردند و گفتند خدایا اگر این قرآن به راستی بر حق و از جانب توست، پس با این حال بر سرمان سنگی از آسمان ببار یا ما را به عذابی دردناک گرفتار ساز، ولی خدا هم تا تو «پیغمبر رحمت» در میان آنها هستی آنان را عذاب نخواهد کرد).

آنگاه که آن پیامبر نور و رحمت، چهره در پرده غیب نهان ساخت و انیس رفیق اعلی شد، امت اسلامی به بیراهه رفت.

جامعه نوپای دینی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله براساس ایمان و حکمت و آموزه‌های وحی بنا کرده بود گرفتار تحول و دگرگونی شد و به عصر جاهلیت بازگشت. بار دیگر، تنور عصب، نسب و حسب قریش زبانه کشید و فرهنگ قوم‌گرایی تجدید بنا شد، در نتیجه بدعت‌ها آشکار گشت و نظام رهبری اسلام دگرگون گردید.

شگفتا که آن حضرت با زبان وحی این تحول و ارتجاع را پیش‌بینی نموده بودند:

(وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ) ؛⁽¹⁾

(و محمد نیست مگر پیغمبری از طرف خدا که پیش از او نیز پیغمبرانی بودند و از این جهان درگذشتند، اگر او نیز به مرگ یا شهادت درگذشت، باز شما بدین جاهلیت خود رجوع خواهید کرد؟ پس هر که مرتد شود به خدا ضرری نخواهد رسانید، بلکه خود را به زیان انداخته و هر کس نعمت دین را شکر گزارد و در اسلام پایدار بماند، البته خداوند جزای اعمال نیک به شکرگزاران عطا خواهد کرد).

آری بازگشت به جاهلیت و ارتداد پدیده شومی بود که امکان داشت بعد از وفات یا شهادت رسول خدا صلی الله علیه و آله اتفاق افتد، که البته پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله اتفاق افتاد و این

غمی بسیار جانکاه برای حضرت فاطمه علیها السلام بود. به همین دلیل در ملاقات با زنان عیادت کننده از مهاجر و انصار، در پاسخ به آنانکه از حال آن حضرت جویا شدند پرده از این مصیبت برداشت:

فَقُلنَ کَیْفَ أصبحتِ مِن عِلَّتکِ یَا بِنْتَ رَسْولِ الله؟ أصبَحتُ وَاللهِ عائِفَةً لِدُنیاکُمْ، قالِیَةً لِرِجالِکُمْ؛⁽¹⁾

بلاغات النساء، ص 20؛ معانی الاخبار، شیخ صدوق، ص 354؛ بحارالانوار، ج 43، ص 158.

فَقُبحاً لِفُلُول الحَدّ و... ؛ چه زشت و ناپسند است کندی پس از تیزی شمشیر و نیزه‌ای که باید بر قامتش بایستد، شکسته شود، و اندیشه‌ای رخشنده که تیره و تاریک گردد.

در تمام این تشبیهات که حضرت فاطمه علیها السلام به کار برده‌اند یک نوع واپس‌گرایی و حرکت ارتجاعی است که همان بازگشت به دوران جاهلیت است.

شمشیر برنده‌ای که کند گردد و نیزه‌ای که بشکند، و اندیشه‌ای که تیره گردد، همه نمودی از حرکت واپس‌گرایی است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در پرتو آموزه‌های قرآن، خطر سقوط و بازگشت مسلمانان را گوشزد کرده و به آنان هشدار داده بود که هان ای مسلمانان! شیطان در کمین است و می‌طلبد که هوشیار باشید. آن حضرت در پرتو قصص قرآنی به آنان آموخته بود که انسان موجودی است که با شتاب، منقلب و متحول می‌گردد؛ گاه از فرازی سقوط می‌کند و زمانی اوج می‌گیرد.

داستان ساحران دربار فرعون چون آینه‌ای فرا روی آنان می‌درخشید؛ کسانی که یک عمر عبادت فرعون نمودند و سر بر آستانش ساییدند، ولی ناگهان جلوه حق بر جانشان تابید و پرده سیاه کفرشان پاره شد و دیدگان آنان به نور حقیقت روشن گردید و شکست در برابر ولی خدا، آنان را پیروز عرصه تاریخ ساخت.

در قرآن می‌خوانیم:

(فَغُلِبُوا هُنالِکَ وَ انْقَلَبُوا صاغِرِینَ)2 عاقبت، ساحران با وجود آن سحر بزرگ، مغلوب و

خوار بازگشتند، و در مقابل قدرت خدا به سجده افتادند و گفتند: ما به خدای عالمیان، خدای موسی و هارون ایمان آوردیم.

البته گروهی دیگر نیز بودند، که راه ارتداد در پیش گرفتند با اینکه مدتی در انتظار حضرت موسی ناله و زاری می‌کردند و آن حضرت را می‌خواندند. آن‌گاه که حضرت موسی علیه السلام با آیات الهی و معجزاتش آمد⁽¹⁾

سوره ابراهیم، آیه 5.

با این همه چون موسی علیه السلام به فرمان خداوند به کوه طور رفت تا الواح تورات را برای هدایت آنان بیاورد، ده شب بر میقات خدا افزوده شد:

(وَ واعَدْنا مُوسی ثَلاثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ) ؛⁽³⁾

(و ما با موسی سی شب وعده کردیم، چون پایان یافت ده شب دیگر بر آن افزودیم تا آنکه زمان وعده به چهل شب تکمیل شد و به برادر خود هارون گفت: تو اکنون پیشوای قوم من باش و راه صلاح پیش گیر و پیرو اهل فساد مباش).

بنی اسرائیل هارون علیه السلام را رها کردند و به تحریک سامری گوساله پرست شدند:

(واعَدْنا مُوسی أَرْبَعِینَ لَیْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظالِمُونَ) ؛⁽⁴⁾

(و یاد آرید هنگامی که با موسی چهل شب وعده نهادیم، پس شما گوساله‌پرستی برگزیدید و ستمکار و بیدادگر شدید).

باری امت موسی علیه السلام، هارون علیه السلام را رها نمودند و گرد سامری جمع شدند.

(اتَّخَذَ قَوْمُ مُوسی مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیِّهِمْ...) ؛⁽⁵⁾

(قوم موسی بعد از رفتن او به میعادگاه، از زیورهای خود گوساله‌ای ساختند با جسد بی‌جانی که صدای گوساله داشت).

البته گوساله‌پرستان به زودی به خشم و غضب خداوند گرفتار شدند و به کیفر اعمال خود رسیدند.⁽¹⁾

سوره اعراف، آیه 152.

شگفتا این آیات چون آینه‌ای تابناک فرا روی آن مردم بود و این داستان آسمانی بارها از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله با فروغ وحی بر آنان تلاوت گشته، ولی چه سود که بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله به بیراهه رفتند با آنکه در قرآن کریم خوانده بودند مردمی که در اثر غفلت هارون را کنار زدند و به سراغ سامری که مظهر دنیاپرستی بود روی آوردند، پایان کارشان، خون‌ریزی و برادرکشی بود! ولی از این قصه عبرت نگرفتند.

قرآن می‌فرماید:

(إِذْ قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ یا قَوْمِ إِنَّکُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَکُمْ بِاتِّخاذِکُمُ الْعِجْلَ) ؛⁽²⁾

(و زمانی که موسی به قوم خود گفت: ای قوم شما با انتخاب گوساله به خود ستم کردید، پس توبه کرده، به سوی خدا باز گردید و خود، یکدیگر را به قتل رسانید. این کار برای شما در نزد خدا بهتر است).

افسوس که امت اسلامی از تاریخ پیشینیان عبرت نگرفتند و برگزیدند آنچه را که نمی‌باید، برمی‌گزیدند. آنان خود را در کام فتنه افکندند و تنور اختلاف دامنه‌داری را افروختند و تاریخ خونباری را رقم زدند.

پرتو پنجم: امت، پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله

اشاره

حضرت فاطمه علیها السلام در ادامه سخنان خویش می‌فرماید: «ثُمَّ أَنتُمْ عِبادَاللهِ (تُریدُ أهْلَ المَجلِس) نُصُبُ أَمرِ اللهِ وَ نَهِیهِ، وَ حَمَلةُ دِینِهِ وَ وَحْیِهِ، وَ امَناءُ اللهِ عَلی أَنفُسِکُمْ وَ بُلُغاؤُهُ إلَی الْأُمَمِ، زَعَمْتُمْ حَقّاً لَکُم لِلّهِ فِیکُمْ عَهْدٌ، قَدَّمَهُ إلَیْکُم».⁽¹⁾

بلاغات النساء، ص 16؛ دلائل الامامه، ص 112؛ الاحتجاج، ج 1، ص 120؛ کشف الغمة، ج 2، صص 206؛ بحارالانوار، ج 29، ص 241.

آن بانوی بزرگ در نگاه عرشی خویش پیامد شوم این دگرگونی و حادثه تلخ را می‌نگرد و گدازه‌های آتشفشان فتنه‌ای را در سرزمین اسلام مشاهده می‌کند که سراسر جهان اسلام را در بر خواهد گرفت. آن حضرت پرتوی از این حقایق را در جمع زنان عیادت کننده مهاجر و انصار بازگو می‌کند آنجا که می‌فرماید:

وَیْحُهُم!(أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ...) ؛⁽²⁾أما لِعَمْرِ إلهُکُنَّ لَقَدْ لَقِحَتْ فَنَظِرَةٌ، رَیْثَما تَنْتِجُ ثُمَّ احْتَلِبُوا طِلَاعَ القَعبِ دَماً عَبیطاً...؛⁽³⁾وای بر آنان، آیا آنکه مردم را به راه راست می‌خواند سزاوار پیروی است یا آنکه خود راه نمی‌داند؟ در این باره چگونه داوری می‌کنید، به خدایتان سوگند! آنچه نباید بکنند کردند، نواها ساز و فتنه‌ها آغاز شد. حال لختی بپایند تا به خود آیند و ببینند چه آشوبی خیزد و چه خون‌ها بریزد! شهد زندگی در کام‌ها شرنگ و جهان پهناور بر همگان تنگ گردد، آن روز زیان‌کاران را باد در دست است و آیندگان به گناه رفتگان گرفتار و پای بست.

اکنون آماده باشید که گرد بلا انگیخته شد و تیغ خشم خدا از نیام انتقام آهیخته، شما را نگذارد تا دمار از روزگارتان برآرد، آنگاه دریغ سودی ندارد، جمع شما را بپراکند و بیخ و بنشان را برکند.⁽¹⁾

همان؛ زندگانی فاطمة زهرا علیها السلام، ص 152.

بزرگ بانوی هستی، این افق خونبار را فرا روی مسلمانان قرار می‌دهد و به آینده سیاه و اوضاع امت اسلامی می‌نگرد، اما راه چاره چیست؛ او باید قیام کند و فروغ حق را جلوه‌گر سازد.

از این رو، تصمیم گرفت تا با جهاد و ارشاد، جلو این خطر بزرگ را بگیرد. بانوی عصمت به مسجد آمد تا در جمع مسلمانان، آنان را از خواب غفلت و جهالت بیدار کند و مردم را از کج‌راهه به صراط مستقیم باز گرداند. در آن روزگار مسجد تنها مرکز دادخواهی بود. هر کس از حاکم یا صاحب قدرتی شکایتی داشت، اگر حقی را از دست داده بود یا خطری برای اسلام و مسلمانان مشاهده می‌کرد به مسجد می‌آمد و شکایت خویش را بر مسلمانان عرضه می‌داشت. مسلمانان نیز مکلف بودند تا آنجا که می‌توانند او را یاری کنند و حق او را بستانند یا از آن پیامد شوم جلوگیری کنند.

اکنون بدعت‌ها در اسلام پدید آمده است؛ از یک سو تحول و دگرگونی در نظام رهبری آسمانی اسلام رخ داده، زیرا امامتی که باید براساس انتخاب الهی و به جعل اشراقی و نورانی حضرت حق باشد و در غدیر پرده از این حقیقت برداشته شده و آفتاب خلافت نمایان گشته بود، دگرگون گردید. کار به جایی رسید که گروهی این حق را برای خود مسلّم دانستند که خلیفه اسلامی را برگزینند. حضرت فاطمه علیها السلام در جمع زنان عیادت کننده به این حقیقت اشاره فرمود:

وَیحَهُمْ أنّی زَحْزَحُوها عَنْ رَواسِی الرِّسالَةِ، وَ قَواعِدِ النُّبُوَّة وَ مَهبِطِ الرُّوح الْأَمیِن...؛⁽²⁾وای بر آنان، چرا نگذاشتند حق در مرکز خود قرار یابد؟ و خلافت بر پایه‌های نبوت استوار ماند؛ آنجا که فرودگاه جبرئیل امین است، و برعهده «علی» قرار گیرد که به امور دنیا و دین عالم است، به یقین کاری کردند که خسرانی مبین است. به خدا علی را نپسندیدند، چون سوزش تیغ او را چشیدند و پایداری او را دیدند. دیدند که چگونه بر آنان می‌تازد و با دشمنان خدا نمی‌سازد.

از سوی دیگر، اکنون از دختر پیغمبر صلی الله علیه و آله حقی گرفته شده و با گرفتن این حق، سنتی شکسته گردیده، و این آغاز خطری بزرگ برای اسلام است. آن حضرت می‌دید که دست مایه تعالیم رسول خدا صلی الله علیه و آله در خطر است. آن بانوی بزرگ می‌دید سالیانی چند، سایه مبارک پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر سر این مردم بود و آنان، راه مسلمانی را پذیرفته و کم و بیش از تربیتش برخوردار گشته بودند. بدون شک، اگر آن روند الهی ادامه می‌یافت، و علی علیه السلام پیشوای اسلام می‌شد، مسلّماً در پناه تعلیمات اسلامی و برادری دینی و عدالت اجتماعی، ریشه آن هم‌چشمی‌ها و برتری فروشی‌ها می‌خشکید و همه می‌دانستند که باید برای پیشرفت کلمه توحید بکوشند.

حضرت فاطمه علیها السلام راهی را که مسلمانان برگزیده‌اند می‌بیند، عجبا! حکومت در اسلام رنگ نژاد و قبیله به خود گرفته و امامت اسلامی که از مطلع نبوت ساطع است، لباس سلطنت به تن خواهد داشت. سلطنت با آن همه پیامدهای منفی از کاخ‌ها و فساد و فحشا گرفته تا ظلم و ستمی که به دنبال دارد چه برسر اسلام خواهد آورد؟ به راستی از اخلاق و مکارمش، از توحید و معادش و از حریت و آزادگی و فرزانگی چیزی باقی خواهد ماند؟!

متکبران قریش براساس برتری‌طلبی خود، انصار را از میدان سیاست راندند و انصار که خود یاوران رسول خدا صلی الله علیه و آله بودند، خواهان رهبری و ریاست گشتند و نغمه شوم «امیر منا و امیرٌ منکم» سردادند.

قریش خودخواه و برتری‌طلب، پیش از اسلام، خود را عنصری ممتاز می‌دانست و امتیازاتی برای خود قائل بود، اما با آمدن اسلام این امتیازها از میان رفت. اکنون بار دیگر این مردم گردن افراشته‌اند و ریاست مردم را برعهده گرفته و از آن خود می‌دانند، آن هم نه براساس امتیازات و شئون معنوی، همانند علم و پارسایی و عدالت و جهاد، بلکه فقط بدین جهت که از قریش هستند.

دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله نمی‌توانست در مقابل این بدعت و نوآوری‌ها آرام و خاموش بماند. باید مسلمانان را از این خطر برحذر دارد. اگر پذیرفتند که آن حضرت به آرمان الهی خود رسیده است، وگرنه، نزد خداوند متعال معذور خواهد بود. این بود که آن بانوی بزرگ در آن مجمع عمومی، پس از بیان توحید و حمد و ثنای حق و تبیین مقام رسالت، به تحلیل این حوادث ناگوار پرداخت و منشوری آسمانی را رقم زد و محکمه‌ای به گستره تاریخ برپا نمود و واپس‌گرایی جامعه اسلامی را در آن روزگار مدلل نمود.

سخن حضرت فاطمه علیها السلام به اهل مجلس

ثُمَّ أنْتُمْ عِبادَ اللهِ (تُریدُ أهلَ المَجْلِسِ) نُصُبُ أمْرِ اللهِ وَ نَهِیهِ، وَ حَمَلَةُ دِینِهِ وَ وَحْیِهِ، وَ امَناءَ اللهِ عَلی أنْفُسَکُمْ وَ بُلِغاءُهُ إلَی الْاُمَمِ؛⁽¹⁾

بلاغات النساء، ابن طیفور، صص 20-19.

آن حضرت با این بیان نخست به تبیین جایگاه و مکانت امت اسلامی پرداخته است و امتیازاتی را که مسلمانان در پرتو تعالیم آسمانی پیامبر صلی الله علیه و آله و آموزه‌های وحی از آن برخوردارند، و نیز مسئولیتی را که در قبال آن بر عهده دارند، به آنان گوشزد می‌کند.

أَنْتُم عِبادَ اللهِ ؛ شما بر ستیغ بندگی خدا نمایانید و در سایه سار اسلام از قید بندگی «بت» رهیده و در محراب بندگی خدایی آرمیده‌اید، که لباس کرامت و عزّت بر انسان می‌پوشاند و او را به کمالات می‌آراید.

عبادتی که بنا بر تعریف بزرگان عبارت است از: «خضوع خاص ناشیء عَنِ الاعتقاد بِأنَ لِلْمَعبُود عَظَمَة».⁽²⁾

و نیز: «ألْعُبُودِیَّةُ جَوْهَرَةٌ کُنْهُهَا الرُّبُوبِیَّة، فَمَا فُقِدَ مِنَ العُبُودِیَّةِ وُجِدَ فِی الرُّبُوبِیَّتِه».⁽³⁾به هر حال، عقل و نقل، عبادت را ویژه ذات اقدس الهی می‌داند، چون اوست که بر افق اعلای کمال می‌درخشد و هیچ کمالی برتر از آن قابل تصور نیست؛ عبادتی که گاه با عنوان طاعت و انقیاد تجلی می‌کند و زمانی با نام عشق و شور و شعف؛ عبادتی که توجه به سوی معبود است؛ آن هم معبودی که خالق و رب کل شیء است، پس وظیفۀ انسان بندگی اوست. عبادتی که سراچه رخشنده و تابناک او دل است و عقربه مغناطیس قلب، مدام به سوی او می‌چرخد و او را می‌طلبد.

از حلقه بندگیت بیرون نرود تا نقش حیات در نگین دل ماست⁽⁴⁾

عبادتی که به فرموده امام صادق علیه السلام دارای مراتبی است:

«إنَّ العُبّادَ ثَلاثَةٌ: قَوْمٌ عَبَدُوا اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَوْفاً فَتِلکَ عِبادَةُ العَبیدِ، وَ قَوْمٌ عَبَدُوا اللهَ تَبارکَ و تَعالی طَلَبَ الثَّوابِ فَتِلکَ عِبادَةُ الاُجَراء، وَ قَوْمٌ عَبَدُوا الله «عَزَّ وَ جَلَّ» حُبّاً فَتِلکَ عِبادَةُ الأحْرارِ، وَ هِیَ أفْضَلُ الِعبادة».⁽¹⁾

کافی، ج 2، ص 84.

در برخی از روایات به نقل از امیرالمؤمنین علیه السلام چنین آمده است: «إنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللهَ شُکراً فَتِلکَ عِبادةُ الأَحرار».⁽²⁾بدون شک، عبادتی که براساس عشق و محبت خدا باشد زیباترین جلوه عبادت است: «لأنَّ المَحَبَّةَ قَدْ تَصِلُ إلی مَرتَبَةِ الفَناءِ فی المَحبُوبِ، فَلا یَری شَیئاً آخر أبَداً وَ رَاءَ أهلِیَةِ المَحْبُوب»؛⁽³⁾محبت به خدا! چه سودای گران سنگی و چه اکسیر کیمیاگری است که محبت خدای متعال به بنده را به دنبال دارد. محبتی که از عالی‌ترین مراتب کمال و تعالی انسان است و او را به مقامات عالیه می‌رساند.

بندگی و انقیاد کامل از سوی بنده، افاضه فیض کامل خدا را به دنبال دارد و انسان را به خلعت برین مقام ولایت الهی می‌آراید.

نیک بخت آن کسی که بنده اوست در همه کارها بسنده بر اوست⁽⁴⁾

و به قول مولانا:

گر تو خواهی حری و دل زندگی بندگی کن بندگی کن بندگی

از خودی بگذر که تا یابی خدا فانی حق شو که تا یابی بقا

گر تو را باید وصال راستین محو شو والله اعلم بالیقین⁽⁵⁾

چه کسی می‌تواند این قله فتح کند و بر این ستیغ ظاهر گردد؟ بنابراین کوشش و جهادی پیوسته می‌طلبد، زیرا حق خدای تعالی بزرگ و همه چیز در برابر او ناچیز است و هر آن کس که او را شناخت پیوسته لقای او را می‌جوید.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

إنَّ مِنْ حَقِّ مَنْ عَظُمَ جَلالُ اللهِ فی نَفسِهِ، وَ جَلَّ مَوْضِعُهُ مِنْ قَلْبِهِ أنْ یَصغُرَ عِنْدَهُ لِعِظَمِ ذلِکَ کُلُّ ما سِواهُ؛⁽¹⁾

نهج البلاغه، خطبه 216، ص 249.

و به قول ابوسعید ابوالخیر:

ای آنکه گشاینده هر بند تویی بیرون ز عبارت چه و چند تویی

این دولت من بس که منم بنده تو این عزت من بس که خداوند تویی⁽²⁾

و به قول سعدی شیرین سخن:

جمال دوست چندان سایه انداخت که سعدی ناپدید است از حقارت

آری، همه چیز در پرتو جمال او محو است و هر چه هست لطف و محبت اوست. بندگی او فخر و عزت و کرامت است. در حقیقت خیرخواه‌ترین بندگان به خود، فرمان‌برترین آنان نسبت به خداوند متعال است.

جان آدمی باید در این مقام رام گردد و بر قله «تسلیم» به قلب سلیم آراسته شود.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: «... فَعَبِّدُوا أَنْفُسَکُمْ لِعِبادَتِهِ، وَ أَخْرَجُوا إلَیهِ مِنْ حَقِّ طاعَتِهِ؛⁽³⁾نفس خود را برای عبادت خدا رام کنید و حق طاعتش را بگذارید».

بندگی او پرواز و بالندگی است، عروج تا بی‌نهایت است، تجلی بر افق ملکوت است. دل را به دلدار سپردن است، نقطه عطف خاک بر افلاک و فرش بر عرش است، اتصال قطره به دریا و فقر به غناست، دل‌بستگی و دل‌دادگی است و به قول نراقی:

پس نه هر کس بنده باشد ای پسر بندگی را هست آداب دگر

بنده آن باشد که بند خویش نیست جز رضای خواجه‌اش در پیش نیست

گر ببرد خواجه او را پا و دست دست دیگر آورد کاین نیز هست

ور کشد تیغ او کشد گردن درست یعنی اینک گردنم در حکم توست

نی ز خدمت مزد خواهی نی عوض نی سبب جوید ز امرش نی غرض⁽¹⁾

طاقدیس، ص 36.

بنده حقیقی سایه‌ای است محو جمال آفتاب و خود فانی در اوست، هر آنچه هست او و یاد اوست. بندگی او حریت و آزادگی است، و اطاعتش نردبان تعالی.

به فرموده امیرالمؤمنین علیه السلام: «وَ أطِعِ اللهَ فِی جَمِیعِ امُورِکَ، فَإِنَّ طاعَةَ اللهِ فاضِلَةٌ عَلَی مَا سِواها؛⁽²⁾و فرمانبر او باش که اطاعت او فوق همه چیز است و انسان را بالا می‌برد».

فرمان‌بر خدا و نگهبان خلق باش این هر دو قرن اگر بگرفتی سکندری⁽³⁾

امام علی علیه السلام در جایی دیگر می‌فرماید:

«فَإِنَّمَا أَنَا وَ أنْتُمْ عَبِیدٌ مَمْلُوکُونَ لِرَبٍّ لا رَبَّ غَیْرُهُ؛⁽⁴⁾همانا ما و شما بندگان و مملوک پروردگاریم و جز او پروردگاری نیست، او مالک ماست و ما را بر نفس خود اختیاری نیست».

پس بیندیش در حقارت خویش سر تسلیم و طاعت آور پیش⁽⁵⁾

از این رو باید دل به فیاض بخشید و هم راه با فیض زمزمه کرد:

جز خدا را بندگی حیف است حیف بی غم او زندگی حیف است حیف

در غمش در خلد عشرت چون کنم ماندگی از بندگی حیف است حیف

جز به درگاه رفیعش سر مَنه بهر غیر افکندگی حیف است حیف

سر ز عشق و دل ز غم خالی مکن بی خیالش زندگی حیف است حیف

عمر و جان در ساحت حق صرف کن در جهان جز بندگی حیف است حیف⁽⁶⁾

به گفته محقق طوسی عبادت را سه تجلی‌گاه است:

«نخست، عقائد حسنه، که مشرق تابناک آن دل است؛ دوم، اعمال نیکو که رفتار جسم انسان است؛ سوم اخلاق نیکو با مردم که افق برینش جامعه و مردم است».⁽¹⁾

مواهب الرحمن، ج 1، ص 48.

به هر حال حضرت فاطمه علیها السلام در سخنان جاودانه خود، آفتاب عبادت و مقام بندگی خدای متعال را فرا روی آنان نمایان ساخت و از این رو فرمود: «وَ أَنتُم عِبادالله».

بانوی عصمت می‌خواست آنان پاسدار مقام بندگی خدا باشند و پیرو فرمان‌های الهی، چرا که مقام انقیاد، پیام و آموزه کتاب صنع خداوند است و همه موجودات، طوق طاعت او را بر گردن نهاده و به درگاهش خاضع و خاشع‌اند.

همه موجودات، او را تسبیح می‌گویند و ساحتش را تقدیس می‌نمایند و او را به یگانگی می‌ستایند:

هر گیاهی که از زمین روید وحده لا شریک له گوید

روح و جوهره ادیان آسمانی، تبیین مقام بندگی و معرفت به آفریدگار است. زبان دین که همان وحی است، با واژه‌های مختلف بازگوی این مقام است.

1.(یا أَیُّهَا النّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ)2 ؛

(هان ای مردم، پروردگار خویش را که شما و گذشتگان شما را آفرید پرستش کنید، شاید پرهیزکار گردید).

2.(ذلِکُمُ اللّهُ رَبُّکُمْ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ خالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ فَاعْبُدُوهُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَکِیلٌ)3

(آن خدای یکتاست که پروردگار شماست؛ خدایی که جز او نیست، خالق همه چیز است، پس او را بپرستید که عهده‌دار همه چیز است).

عبادت، آرمان پیامبران علیهم السلام

قرآن کریم هدف اصلی از دعوت پیامبران را پرستش خدای متعال بر می‌شمارد؛ از جمله در این آیات:

1.(إِلی عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ أَ فَلا تَتَّقُونَ)1

2.(إِلی ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ)2

3.(وَ إِلی مَدْیَنَ أَخاهُمْ شُعَیْباً قالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ)3

4.(وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلی قَوْمِهِ فَقالَ یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ أَ فَلا)4

5.(وَ إِبْراهِیمَ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللّهَ وَ اتَّقُوهُ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ)5

در یک بیان جامع، رسالت همه پیامبران خدا، در گستره تاریخ، فراخواندن مردم به خداپرستی و بندگی خدا بود:

(وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ)6

(و همانا ما در میان هر امتی پیغمبری فرستادیم تا به خلق ابلاغ کند که خدای یکتا را بپرستند و از بتان دوری کنید...).

و در بیانی جامع‌تر، هدف از آفرینش هستی، عبادت و معرفت ذات بی‌همتای الهی معرفی شده است:

(وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ)7 ؛

(و ما جن و انس را نیافریدیم مگر برای اینکه مرا (به یکتایی) پرستش کنند).

آرمان بندگی

حضرت فاطمه علیها السلام با وصف بندگی خدا «أنتُمْ عِبادَالله» حاضرین را ستود، تا مقام

بندگی و پیامدهای آن را به آنان یادآوری کند؛ چون مقام بندگی، مقام تسلیم است:

(وَ أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَی اللّهِ إِنَّ اللّهَ بَصِیرٌ بِالْعِبادِ) ؛⁽¹⁾

سوره غافر، آیه 44.

(و من کار خود را به خدا وا می‌گذارم، چرا که او کاملاً بر احوال بندگان آگاه است).

در برخی آیات نیز از مقام اخلاص سخن به بیان آمده است:

(إِلاّ عِبادَ اللّهِ الْمُخْلَصِینَ)2

همچنین اخلاص از خصال پیامبران معرفی شده:

(إِنَّهُ کانَ مُخْلَصاً وَ کانَ رَسُولاً نَبِیًّا)3

و نیز می‌فرماید:

(إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِینَ) ؛⁽²⁾

(... ولی ما میل او را از قصد بد و عمل زشت بگردانیدیم که همانا او از بندگان با اخلاص و پاکیزه ماست).

از نظر قرآن، بندگان «مُخلَص» در سیطره شیطان و تیررس او نیستند:

(قالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ * إِلاّ عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ)5

گرچه این درجه، اوج مقام بندگی خداست که جز «مُخلَصین» درکش نکنند و مقام بندگی، ساحت «الوهیت» است که در قرآن کریم با واژه نورانی «الله» می‌درخشد و ضمیر «ه - و هو» نشانه‌ای به آن مقام بلند مرتبه است؛ مقامی بسیار جامع و فراگیر که بر سایر مقامات نیز پرتو افکنده است.

به هر روی، ده‌ها آیه قرآن با عنوان «اُعبُدوا الله» به این حقیقت اشاره دارد، و فرمان بندگی «الله» را که حکم عقل و نقل است بیان می‌کند.

شیطان در کمین گاه

بندگان خدا باید مطیع فرمان خدا باشند، چون قلب بندگان خدا، مرتع و چراگاه شیطان نیست:

(إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ وَ کَفی بِرَبِّکَ وَکِیلاً)1 .

پس باید بنده خدا بود تا خواجه کائنات گردید:

بنده چون بندگی به کار آرد بندگی خواجگیش بار آرد⁽¹⁾

و به قول فردوسی:

من از آفرینش یکی بنده‌ام پرستنده آفریننده‌ام⁽²⁾

و به قول نراقی:

خدمت او کن که سلطانت کند خار او شو تا گلستانت کند

هم سری کز لطف او افسر گرفت افسر از خاقان و از قیصر گرفت

بنده او گر شدی آزاد زی گر غم او می‌خوری دلشاد زی

سر بنه در آستانش بر زمین پس سر خود برتر از کیوان ببین

پیش او دست گدایی کن بلند دست شاهان آن گهی بر پشت بند

نزد او عجز و نیاز آغاز کن پس برو بر هر دو عالم ناز کن⁽³⁾

و به قول سعدی:

به بندگی و صغیری گرت قبول کند سپاس دار که فضلی بود کبیر از دوست⁽⁴⁾

به هر روی، بندگی دو سویه دارد؛ یک سوی آن بندگی خداست و سوی دیگرش بندگی شیطان. گرچه قرآن کریم به بندگان خدای تعالی بشارت داده:

(لَهُمُ الْبُشْری فَبَشِّرْ عِبادِ * اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ...)1

و نیز:

(یا عِبادِ لا خَوْفٌ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ) ؛⁽¹⁾

(ای بندگان من امروز شما را هیچ ترس و خوفی نخواهد بود).

ولی از سوی دیگر، خداوند می‌فرماید:

(قُلْ یا عِبادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ) ؛⁽²⁾

(ای بندگانی که به خدا ایمان آورده‌اید خداترس و پرهیزکار باشید که هر کس متقی و نیکوکار است در دنیا هم نصیبش نیکویی و خوشی است).

در جایی دیگر نیز می‌فرماید:

(لَعَنَهُ اللّهُ وَ قالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِکَ نَصِیباً مَفْرُوضاً * وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُبَتِّکُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَیُغَیِّرُنَّ خَلْقَ اللّهِ وَ مَنْ یَتَّخِذِ الشَّیْطانَ وَلِیًّا مِنْ دُونِ اللّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِیناً) ؛⁽³⁾

مطابق این آیات خدا آن شیطان مردود را از درگاه رحمت خود دور کرد، زیرا او به مجادله با خدا برخاست و گفت که من از بندگان تو قسمتی را زیر بار طاعت خود خواهم کشید، و آنان را به سختی گمراه کنم و به آرزوهای باطل و دور و دراز درافکنم.

در آیه دیگری نیز فرمود:(ذلِکَ یُخَوِّفُ اللّهُ بِهِ عِبادَهُ یا عِبادِ فَاتَّقُونِ)5 .

و نیز می‌فرماید:(قُلْ یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ) ؛⁽⁴⁾

(بگو به آن بندگانم که به عصیان بر نفس خود اسراف کردند، هرگز از رحمت خدا ناامید مباشید، البته خدا همه گناهان را (چون توبه کنید) خواهد بخشید که او خدایی بسیار آمرزنده و مهربان است).

فلسفه محاکمه و دادگاه

حضرت فاطمه علیها السلام می‌خواست در مسجد دادگاهی بر پا کند تا در آن ظلم و ستم، غصب و تعدی، بیداد و انحراف و کج‌روی را تا ابد محکوم نماید. وقایع اسف بار و بزرگی در جامعه اتفاق افتاده، پیشوایی و رهبری نظام اسلامی دگرگون گردیده و حرمت حریم رسول خدا صلی الله علیه و آله شکسته شده است، حقی بزرگ غصب شده، و بدعت‌ها آغاز گشته است. باید به مسلمانان هشدار داد که خطر در کمین است و روزهای سختی فراروی مسلمانان است تا شاید به وظایف خود آگاه شوند و به اقتضای مقام بندگی خدا و حرمت مسلمانی نسبت به آن قیام کنند. آنان باید بدانند که شیطان در صور فتنه دمیده، و در سرزمین آرام مسلمانی طوفانی هولناک آغاز گردیده است، پس اگر به خود باز نگردند و به مکانت خویش آگاه نشوند، و در چراگاه و مرتع شیطان اردو بزنند، قطعاً در چاه ویل بندگی شیطان، سقوط خواهند کرد.

باید در این محکمه به آنان تفهیم گردد که آنان بر چه ستیغی می‌درخشیدند و آیات قرآن چسان آنان را مدح و ثنا گفته و مکانت دینی آنان را ارج نهاده است.

می‌توان برای این بخش از سخنان حضرت فاطمه ده‌ها آیه از قرآن برشمرد:

1.(وَ السّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ) ؛⁽¹⁾

سوره توبه، آیه 100.

(آنان که در صدر اسلام به ایمان سبقت گرفتند، از مهاجر و انصار (و در دین ثابت ماندند) و آنان که به طاعت خدا از پیروی آنان کردند از سایر امت (تا روز قیامت) خدا از آنها خشنود و آنها از خدا راضی‌اند، و خدا برای همه آنها بهشتی که از زیر درختانش نهرها جاری است مهیا ساخته که در آن بهشت تا ابد متنعم باشند و این به حقیقت، سعادت بزرگ است).

2.(لَقَدْ تابَ اللّهُ عَلَی النَّبِیِّ وَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ فِی ساعَةِ الْعُسْرَةِ) ؛⁽¹⁾

سوره توبه، آیه 117.

(خدا بر پیغمبر و شما امت و اصحابش از مهاجر و انصار که در ساعت سختی که نزدیک بود دل‌های فرقه‌ای از آنها از رنج و تعب بلغزد و آنها پیروی رسولش کردند، باز لطف فرمود و از لغزش‌هاشان درگذشت که او درباره رسول و مؤمنان به یقین مشفق و مهربان است).

3.(لَقَدْ رَضِیَ اللّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ )؛⁽²⁾

(خدا از مؤمنانی که زیر درخت [معهود حدیبیه] با تو بیعت کردند به حقیقت، خشنود گشت و از وفا و خلوص قلبی آنها آگاه بود که وقار و آرامش کامل بر ایشان نازل فرمود و به فتحی نزدیک پاداش داد).

4.(لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ) ؛⁽³⁾

(هرگز مردمی که به خدا و روز قیامت ایمان آورده‌اند چنین نخواهی یافت که با دشمنان خدا و رسول دوستی کنند، هر چند آن دشمنان، پدران و فرزندان و برادران و خویشان آنها باشند. این مردم پایدارند که خدا بر دل‌هاشان نور ایمان نگاشته و به روح قدس الهی آنها را مؤید و منصور گردانیده و در قیامت آنها را به بهشتی داخل کند که زیر درختانش نهرها جاری است و جاودانه در آنجا متنعّم‌اند؛ خدا از آنها خشنود و آنها هم از خدا خشنودند. اینان به حقیقت حزب خدا هستند؛ هان ای اهل ایمان بدانید که حزب خدا رستگاران‌اند).

5.(إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ) ؛⁽⁴⁾

(و آنان که به خدای یکتا ایمان آوردند و نیکوکار شدند آنها به حقیقت بهترین اهل عالم‌اند، پاداش آنها نزد خدا، باغ‌های بهشت عدن است که زیر درختانش نهرها جاری است و در آن بهشت ابد، جاودانه متنعّم‌اند و خدا از آنها خشنود و آنها هم از خدا راضی‌اند و این بهشت مخصوص کسی است که از خدا ترسید [و به طاعت او پرداخت]).

6.(کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ) ؛⁽¹⁾

سوره بقره، آیه 143.

(و ما همچنان شما مسلمین را به آیین اسلام هدایت کردیم و به اخلاق معتدل و سیرت نیکو بیاراستیم تا گواه مردم باشید [تا نیکی و درستی را سایر مردم عالم از شما بیاموزند] چنانچه پیغمبر را گواه شما کردیم تا شما از وی بیاموزید).

7.(کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ) ؛⁽²⁾

(شما نیکوترین امتی هستید که بر آن قیام کردند که مردم را به نیکوکاری وادار کنند و از بدکاری باز دارند و به خدا ایمان آورند).

باری، امت اسلامی در پرتو تعالیم رسول خدا صلی الله علیه و آله و آموزه‌های وحی سرآمد جهان گردید و بر قله بلند مجد و عظمت درخشید. از سویی، فرهنگ جهاد و هجرت او را مزین ساخت و تاج ایمان را بر سرش فروزان کرد. آن جامعه به مکارم اخلاق و خصال انسانی آراسته گردید، و شایستگی‌های یک جامعه فرهنگی - اخلاقی را فراهم ساخت. تا جایی که بارش آیات جهاد و هجرت و ایمان، بر سرزمین جان مؤمنین بوستانی از طراوت آفرید:

8.(إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا) ؛⁽³⁾

(آنان که به خدا ایمان آوردند و از وطن خود هجرت نمودند و در راه خدا با مال و جانشان کوشش و فداکاری کردند و هم آنانکه به مهاجرین منزل دادند و آنها را یاری کردند، آنها دوستدار یکدیگرند...).

9.(الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ) ؛⁽⁴⁾

(آنان که ایمان آوردند و از وطن هجرت گزیدند و در راه خدا به مال و جانشان جهاد کردند آنها را نزد خدا مقام بلندی است و آنان همان رستگاران و سعادتمندان دو عالم‌اند).

10.(لکِنِ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ) ؛⁽¹⁾

سوره توبه، آیات 88 و 89 چ.

(رسول و مؤمنان از اصحابش که به مال و جانشان در راه خدا جهاد کردند همه خیرات (دو عالم) و نیکویی‌ها مخصوص آنهاست و هم آنان سعادتمندان جهان‌اند. خدا برای آنها باغ‌هایی که در زیر درختانش نهرها جاری است مهیا فرموده که در آن تا ابد متنعم باشند و این به حقیقت سعادت و فیروزی بزرگ است).

11.(إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ أُولئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّهِ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ) ؛⁽²⁾

(آنانکه به دین اسلام گرویدند و از وطن خود هجرت نموده، در راه خدا جهاد کردند، اینان امیدوار و منتظر رحمت خدا باشند که خدا بر آنها بخشاینده و مهربان است).

گویی حضرت صدیقه طاهره به آنان گوشزد می‌کند اکنون که شما به این نشانه‌های فاخر و بالنده آراسته گردیده‌اید و خدای متعال شما را در هجرت، جهاد، ایمان و پارسایی، بهترین امت و امت وسط، و الگوی همگان قرار داده است؛ شما که «أنتُم نُصُبُ أمرِهِ وَ نَهِیهِ» دارای منصبی خطیر و شریف هستید. و مخاطب آیات خداوند قرار گرفته‌اید، می‌طلبد حافظ و نگاهبان حلال و حرام خدا باشید و حاملان دین و شریعت، پس به پا خیزید و امانتی را که خداوند شما را بر آن امین گردانید به صاحب آن برسانید، و حقی را که خدا بر عهده شما نهاده و عهدی را که با او بسته‌اید پذیرا باشید.

اگر چه کلمات حضرت فاطمه علیها السلام در قالب جملات اخباری بیان شده، ولی مفاد آن انشایی است. آن بانوی بزرگوار به حاضران در مجلس هشدار می‌دهند در حالی که می‌بینید بدعت‌ها و نوآوری‌ها آغاز گردیده و حقوق پایمال می‌گردد و امت اسلامی گرفتار واپس‌گرایی و به قبیله‌گرایی باز گشته، چرا این بدعت‌ها را پذیرفته‌اید و ساکت هستید و در مقابل این منکرات قیام نمی‌کنید.

یکی از مسئولیت‌های همگانی این است که باید در برابر داعیان گمراهی به پاخاست و از حقوق الهی دفاع کرد و این، حق واجب خداست.

امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

وَ لَکِنْ مِنْ وَاجِبِ حُقُوقِ اللهِ عَلَی العِباَدِ النَّصِیحَةُ بِمَبْلَغِ جُهْدِهِمْ...؛⁽¹⁾

نهج البلاغه، خطبه 216، ص 249.

در واقع هدف و مقصود از این بخش از سخنان حضرت فاطمه علیها السلام این است که هان مسلمانان! بدانید که شما بندگان خدا به واسطه پیامبر صلی الله علیه و آله هدف و مقصد امر و نهی و دستورات سعادت آفرین می‌باشید و حاملان امانت بزرگ دین؛ پس حافظان حدود خدا باشید و از پلیدی‌ها و بدعت‌های رخ داده جلوگیری نمایید. قرآن شما را به این خصال مزین نموده آنجا که می‌فرماید:

(وَ الْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللّهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ) ؛⁽²⁾

(بدانید که توبه‌کنندگان از گناه، خداپرستان، حمد و شکر نعمت گزاران، روزه داران، نماز با خضوع گزاران، امر به معروف و نهی از منکرکنندگان و نگهبانان حدود الهی (همه اهل ایمان‌اند) و مؤمنان را [ای رسول ما به هر اجر و ثواب و سعادت] بشارت بده).

پس حفظ حدود و احکام الهی بر شما واجب است و باید به انجام آن قیام کنید.

امانت و عهد خدا را که بر ذمه شماست به صاحب آن برسانید که این فرمان خداوند متعال است:

(إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلی أَهْلِها وَ إِذا حَکَمْتُمْ بَیْنَ النّاسِ أَنْ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ) ؛⁽³⁾

(خدا به شما امر می‌کند که امانت را البته به صاحبانش باز دهید و چون حاکم بین مردم شوید به عدالت داوری کنید).

و نیز می‌فرماید:

(وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ )؛⁽¹⁾

سوره مؤمنون، آیه 8 و سوره معارج، آیه 32.

(و آنان که به امانت‌ها و عهد و پیمان خود کاملاً وفا می‌کنند).

شما مؤمنان، پاسداران این حقیقت باشید و امانت را به صاحب امانت باز گردانید و به عهد و پیمان خود (در غدیر و غیر آن) پایبند باشید خیانت به دین خدا و رسول که امانت بزرگ خداست و نیز به اماناتی که در جمع شما جاری است، گناهی زشت و ناپسند است و شما زشتی آن را می‌دانید. خداوند می‌فرماید:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللّهَ وَ الرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَماناتِکُمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ) ؛⁽²⁾

شما امنای خدا بر خود و بر دیگران‌اید و امین باید پاسدار امانت باشد و چون رسولان امین، که بر آب و آتش زده و همه بلاها و اذیت‌ها را بر جان پذیرا شدند، تلاش کنید امانت را به صاحب آن برسانید. چون رسولان حق که می‌گفتند:(إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ)3 و در رساندن امانت خدا (دین) به مردم بر منجنیق دشمن بالا می‌رفتند، و به سوی آتش دشمن پرتاب می‌شدند، و انواع شکنجه‌ها را می‌پذیرفتند و لحظه‌ای از امانت خود غافل نبودند، آن گونه باشید. درنگ بر شما روا نیست و لحظه‌ای در برابر این همه ناحق آرام نباشید.

حضرت زهرا علیها السلام و یادآوری بیعت عقبه

جمله «زَعَمْتُمْ حَقّاً لَکُمْ لِلّهِ فیکُم عَهْدٌ» در کلام حضرت فاطمه علیها السلام افزون بر یادآوری عهد و بیعت مسلمانی و عهد غدیر، به پیمان عقبه نیز اشاره می‌کند. پیمانی که در عقبۀ منا انجام شد و دومین بیعت مردم مدینه با رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. کاروان حج مدینه که افزون بر پانصد نفر بودند به سوی مکه حرکت کردند. در جمع آنان، هفتاد و سه تن مسلمان وجود داشت که دو تن از آنها زن بودند. این گروه، مشتاق ملاقات با رسول

خدا صلی الله علیه و آله بودند. سرانجام آنان با آن حضرت دیدار کردند و برای انجام مراسم بیعت، وقت خواستند. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «محل ملاقات منا باشد». چون شب سیزدهم ذی‌الحجه فرا رسید و مردم مکه در بسترها آرمیدند در پایین «عقبه» قرار دیدار حاصل شد و رسول اکرم صلی الله علیه و آله پیش از همه با عموی خود عباس در عقبه حاضر شدند. مسلمانان یثربی نیز یکی پس از دیگری از مکان خود به سوی عقبه روی آوردند و اولین اجتماع مسلمانان در مکه شکل گرفت.

چون همه حاضر شدند عباس عموی پیغمبر مهر خاموشی را شکست و به یثربیان مسلمان چنین گفت:

ای خزرجیان! شما پشتیبانی خود را نسبت به آیین محمد ابراز داشته‌اید. بدانید و آگاه باشید که او گرامی‌ترین افراد قبیله خود می‌باشد. تمام بنی‌هاشم خواه مسلمان یا غیرمسلمان از او دفاع می‌کنند؛ ولی اکنون محمد صلی الله علیه و آله مایل است در میان شما باشد، اگر دفاع از او را برعهده می‌گیرید و او را از هر آسیب و گزند دشمنان حفظ می‌کنید، او به سوی شما هجرت کند و اگر قدرت دفاع از او را ندارید هم‌اکنون دست از او بردارید و بگذارید او در میان عشیره خود با کمال عزت و سربلندی زندگی کند.

در این هنگام «براء بن معرور» به پا خاست و گفت:

«به خدا سوگند اگر غیر آنچه را به زبان جاری می‌کنیم در قلب ما بود همان را ابراز می‌کردیم، ما جز صداقت و عمل به پیمان و جانبازی در راه رسول خدا صلی الله علیه و آله چیز دیگری در سر نداریم».

آن‌گاه خزرجیان رو به رسول خدا صلی الله علیه و آله کردند و خواستند تا حضرتش سخنی بفرماید. رسول خدا صلی الله علیه و آله آیاتی چند از قرآن تلاوت کرد و شهد ایمان به خدا را در کامشان جاری نمود و سپس فرمود:

«اُبایِعُکُمْ عَلی أَنْ تَمْنَعُونِی مِمَّا تَمنَعُون مِنْهُ نسائکُمْ و أَبناَئکُمْ؛⁽¹⁾

السیرة النبویه، ابن هشام، ج 1، صص 438 تا 442 و ج 2، صص 438 تا 444؛ طبقات ابن سعد، ج 1، صص 221 تا 223.

در این هنگام بار دیگر براء بن معرور برخاست و گفت: «ما فرزندان جنگ و مبارزه و تربیت‌یافتگان جبهه‌های جنگیم و این خصلت از نیاکان به ما ارث رسیده است».

در این اثنا که شور و شوق سراسر جمعیت را فرا گرفته بود صدای خزرجیان به شادی برخاست. عباس در حالی که دست رسول خدا صلی الله علیه و آله را در دست داشت گفت: مراقب باشید جاسوسانی بر ما گمارده‌اند، لازم است آهسته سخن بگویید. در این هنگام براء بن معرور و «ابوالهیثم بن تیهان» و «اسعد بن زراره» از جای خود برخاستند و دست بیعت به رسول خدا صلی الله علیه و آله دادند و سپس تمام جمعیت با آن حضرت بیعت کردند.⁽¹⁾

همان.

پرتو ششم: چراغ های هدایت

اشاره

با کمال تأسف، امت اسلامی، کج‌روی را آغاز کرد و به بیراهه رفت. از آن‌رو حضرت فاطمه علیها السلام بر آن شد تا امت را از این کج‌روی و انحراف نجات بخشد. بنابراین نخست سیمای آنان را در قرآن ترسیم نمود و فراروی آنان قرار داد و نشانه‌های فاخر مسلمانی را بر چهره آنان نمایان ساخت.

در ادامه بانوی عصمت دو چراغ هدایت و روشنگر الهی را فرا روی آنان می‌نهد تا در پرتو آن به صراط مستقیم باز گردند. عترت و قرآن دو آفتاب هدایتند که در این بخش از خطبه به آن دو نور اشاره می‌کند.

فاطمه علیها السلام می‌فرماید:

وَ نَحْنُ بَقِیَّةٌ اسْتَخْلَفنا عَلَیکُم، وَ مَعَنا کتابُ الله، بَیِّنَةٌ بَصائِرُهُ، و آیْ فِینا مُنْکَشَفَةٌ سَرائِرُهُ، وَ بُرْهانٌ مُنْجَلِیَةٌ ظَواهِرُهُ، مُدِیمُ البَرِیَةِ اسْماعُهُ، قائِدٌ إلی الرّضوانِ اتّباعُهُ، مُؤَدٍّ إلی النَّجاةِ اسْتِماعُهُ، فِیهِ بَیانُ حُجَجِ اللهِ المُنَوِّرةِ، وَ عَزائِمَهُ المُفسِّره...؛⁽¹⁾

بلاغات النساء، ص 16؛ دلائل الامامه، ص 113؛ الاحتجاج، ج 1، ص 120؛ کشف الغمة، ج 2، صص 206؛ بحارالانوار، ج 29، صص 222 و 223.

و ما یادگارانی هستیم که خداوند ما خاندان را در میان شما به خلافت گماشت و با ما قرآن را، که حجت‌های آن آشکار است و آنچه درباره ماست پدیدار، برهان آن روشن و از تاریکی وهم و گمان به کنار، آوای آن در گوش مایه آرام و قرار، و پیروی‌اش راهگشای روضه رحمت پروردگار، و شنونده آن در دو جهان رستگار؛

دلیل‌های روشن الهی را در پرتو آیت‌های آن توان دید و تفسیر احکام واجب او را از مضمون آن باید شنید. حرام‌های خدا را بیان دارنده است و حلال‌های آن را رخصت دهنده، مستحبات را نمایانده، و شریعت را راه گشاینده، و این همه را با رساترین تعبیر گوینده و با روشن‌ترین بیان رساننده است.

الف) عترت، آفتاب هدایت

اشاره

حضرت فاطمه علیها السلام در این بیان، نخست تفسیری از حدیث شریف ثقلین را فراروی آنان قرار داد، و قرآن و عترت را چون دو آفتاب فروزنده بر آسمان اسلام به نمایش گذاشت؛ آنجاکه فرمود: «وَ نَحْنُ بقیةٌ اسْتَخْلَفْنا عَلَیْکُم و مَعَنا کتابُ الله» .

ما بقیه خدا، و خاندان رسول خداییم که آن حضرت ما را در میان شما به خلافت گماشت و قرآن کتاب خدا با ماست، آفاق و اسرارش، ظاهر و باطنش، تفسیر و تأویلش همه، در اختیار ماست و ما ترجمان قرآن هستیم.

اکنون شما امت، چرا به بیراهه می‌روید و از مسیر تعالی‌بخش اسلام منحرف گشته‌اید، حال آنکه دو آفتاب فرا روی شما و روشنگر راهتان است.

از روزی که پیامبر به امر خداوند مأمور شد:(وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ)1 تا ابتدا خویشان خود را بیم دهد و آنان را به اسلام فرا خواند، این چراغ را برافروخت و علی علیه السلام را بر ستیغ هدایت آشکار نمود.

در آن روز که به فرمان رسول خدا صلی الله علیه و آله مجلسی آراسته و غذایی آماده گردید و افزون بر چهل نفر از بنی‌هاشم دعوت شدند تا در آن ضیافت، آن حضرت رسالت خویش را بر آنان آشکار کند و آنان را دعوت به اسلام نماید، با کمال تأسف پس از صرف غذا، پیش از آنکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سخنی بگوید با شیطنت ابولهب مجلس از هم پاشید و آن بزرگوار مصلحت دید مجلسی دیگر برقرار سازد. فردای آن روز، آن مجلس آماده شد و خویشان پیامبر حاضر شدند. پس از صرف غذا رسول خدا صلی الله علیه و آله به سران فامیل خود فرمود:

به راستی هیچ‌گاه راهنمای یک جمعیت به کسان خود دروغ نمی‌گوید و هان بدانید، به خدایی که جز او خداوندی نیست، من فرستاده خدا به سوی شما و

عموم مردم جهانم و اینک بدانید: وَ إنّ الله لم یبعث نبیاً إلّا جعل له من اهله اخاً و وزیراً و وارثاً و وصیاً و خلیفةً فی اهله، فَأیُّکم یقوم فَیبا یعنی علی أنّه اخی و وارثی و وزیری و وصیی و یکون منّی بمنزلة هارون من موسی فقال علی: أنا. فقال: أدنُ منّی....⁽¹⁾

المیزان فی تفسیر القرآن، سیدمحمدحسین طباطبایی، ج 15، صص 366 و 367.

در علل الشرایع چنین آمده:

«... فقال: یا بنی عبدالمطلب، هذا وارثی و وزیری و خلیفتی فیکم بعدی. فقام القوم یضحک بعضهم إلی بعض و یقولون لابی‌طالب: قَد أَمَرکَ أَنْ تَسْمَعَ و تطیع لهذا الغلام».⁽²⁾

به هر روی، در آن مجلس به جز حضرت علی که پانزده ساله بود کسی برنخاست و دعوت رسول خدا صلی الله علیه و آله را نپذیرفت. فقط او بود که دعوت خدا و رسولش را اجابت نمود و به نشان فاخر وراثت، وزارت و خلافت آن حضرت مزین شد.

سال‌ها بعد پردۀ حجاب نور از این ولایت برداشته شد و طنین آیه ابلاغ، سرزمین جحفه را نور باران کرد و رسول خدا صلی الله علیه و آله مأمور ابلاغ و اعلام امری بزرگ شد، فرمانی که اگر انجام نشود ابلاغ رسالت نگردیده است:

(یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ)3 ؛

(ای پیغمبر، آنچه از خدا بر تو نازل شد به خلق برسان که اگر نرسانی تبلیغ رسالت و ادای وظیفه نکرده‌ای و خدا تو را از شرّ و آزار مردمان محفوظ خواهد داشت. بیم مکن و دل قوی دار که خدا گروه کافران را به هیچ راه موفقیت‌آمیزی راهنمایی نخواهد کرد).

به هر حال در سال دهم هجری و آخرین حج رسول خدا صلی الله علیه و آله که به «حجّة‌البلاغ» و «حجّة‌الوداع» مشهور گردیده و آن هم در مسیر بازگشت در بیابان جحفه، طنین وحی آن بیابان را نورباران ساخت و جبرئیل فرود آمد و فرمانی بزرگ را به رسول خدا صلی الله علیه و آله رساند که باید آن را به مردم ابلاغ کند. اکنون باید پرسید چه فرمانی از خداست که همتای رسالت

است و اگر پیامبرش آن را اعلام نکند، رسالت انجام نشده و پیامبر به وظیفه خود عمل نکرده است؟ چه فرمانی است که گویا سابقاً بر او نازل گردیده (ما أُنْزِلَ) و پیامبر از ابراز آن می‌ترسیده است؟

آیا نماز و روزه و زکات یا حج و جهاد است، اما نه، چون همه این فرایض ابلاغ شده و سال آخر عمر رسول خداست. از طرفی ابلاغ این فرایض که برای رسول خدا صلی الله علیه و آله خطری نداشت. پس چه فرمانی است که اگر اعلام شود بارشی از شر و آزار بر پیامبر می‌بارد و خداوند آن حضرت را چنین آرامش و تسکین می‌دهد: «خدا تو را از شرّ مردم حفظ خواهد کرد».

آیا این فرمان بالنده و آسمانی به جز بیان امامت و خلافت علی علیه السلام است. آیا ترجمان این ابلاغ، به جز رویش امام علی علیه السلام بر دستان سبز پیامبر صلی الله علیه و آله و طنین روح‌بخش «من کنت مولاه فهذا علی مولاه» است؟

آیا حرمت مردار و خون و گوشت خوک و مانند آن دلیل یأس دشمنان از دست‌اندازی به حریم اسلام است، یا آنکه پیشوایی جامعه اسلامی و مقام والای خلافت رسول خدا صلی الله علیه و آله است که امین وحی از آسمان فرود آمده و طنین کلام خدا را در گوش جان رسول خدا صلی الله علیه و آله زمزمه می‌کند که بدانید!

(الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً)1 ؛

(امروز کافران از اینکه به دین شما دستبرد زنند و حریم آن را بشکنند قطع طمع کردند پس شما از آنان بیمناک مباشید و از من بترسید؛ امروز دین شما را به حد کمال رسانیدم و نعمتم را بر شما تمام کردم و بهترین آیین را که اسلام است برایتان برگزیدم.)

بدون شک، عقلانیت دینی می‌گوید که یأس و ناامید شدن دشمن و نیز کمال و تعالی، بالندگی و تمامیت نعمت و برگزیدگی دین به سبب حرمت مردار و خون و گوشت خوک نیست؛ بلکه جریانی است هم‌شأن و همپای نبوت و آن تجلی ولایت الهی و تعیین رهبری نظام دین است که اسلام را به کمال می‌رساند؛ آرمان‌های الهی آن را محقق می‌سازد و

حافظ و نگهبان دین است. ولایت و خلافت الهی است که دشمنان را از دست‌اندازی به حریم اسلام باز می‌دارد و اسلام را بر ستیغ مجد و عظمت به نمایش می‌گذارد و فروغ کلمة‌الله را بر سراسر جهان می‌افشاند.

بدیهی است که جمله:(الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ) با محتوا و افق‌های روشنی که فرا روی فهم انسان می‌نهد بیانگر این حقیقت است که این بخش از کلام الهی جمله‌ای است معترضه و به صدر آیه ارتباط ندارد و ده‌ها روایت نیز این حقیقت را تأیید می‌نماید. چون روایات به پردازش و تفسیر (الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ) می‌پردازند و اشاره‌ای به صدر و ذیل آیه ندارند.

به هر روی، افق برین این دو جمله (الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ) و (الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ) روشنگر این حقیقت‌اند که این دو به صورت مستقل و مرتبط با هم، بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شده‌اند و قرار گرفتن آن دو در وسط آیه یا به امر مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله بوده یا به دستور کسانی است که پس از آن حضرت به جمع‌آوری قرآن پرداختند.

نکته دیگر اینکه مفسرین بزرگ از صحابه و تابعین تا به امروز این دو جمله نورانی را متمم و مکمل یکدیگر دانسته و بر این باورند که این دو، با هم نازل شده و در واقع دو مضمون از یک حقیقت رخشنده‌اند و آن، اسلام کامل و متعالی است.

کفار و مشرکین با دین در ستیز بودند و می‌کوشیدند تا نور خدا را خاموش سازند و ارکان متزلزل شرک را بار دیگر استحکام بخشند؛ همان‌گونه که خداوند متعال می‌فرماید:

(یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ * هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ)1 ؛

(کافران می‌خواهند تا نور خدا را به گفتار باطل و طعن و مسخره خاموش کنند و البته خدا نور خود را هر چند کافران خوش ندارند کامل و محفوظ خواهد داشت. اوست خدایی که رسولش (محمد مصطفی) را به هدایت خلق و (ابلاغ) دین حق فرستاد تا او را هر چند کافران خوش ندارند بر همه ادیان عالم چیره گرداند).

و نیز خداوند می‌فرماید:

(وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمانِکُمْ کُفّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ)1 ؛

(بسیاری از اهل کتاب آرزو دارند که شما را از ایمان، به کفر برگردانند، به سبب رشک و حسدی که به ایمان شما می‌برند).

به هر روی، از روزی که فروغ اسلام در حجاز نمایان شد مشرکین درصدد آن بودند تا این نور را خاموش سازند و این بنیان رفیع را با فریب و نیرنگ ویران سازند. آزار و اذیت‌ها، تهمت‌ها و دروغ‌ها، چون طوفانی رسول خدا صلی الله علیه و آله و مسلمانان را در بر گرفت و مشرکان از هیچ اقدام و آسیبی فروگذار نکردند. جنگ‌ها بر پا کردند و امواج شبهات و خرافات و نیرنگ‌های آنان بر مسلمانان وزیدن گرفت، ولی هیچ‌یک از این تلاش‌ها به ثمر نرسید و اسلام راه بالنده و پویای خویش را ادامه داد و یکی پس از دیگری، سنگرهای کفر و شرک را فتح و دژهای آنان را تسخیر کرد و شکوه و قدرت الهی خود را نمایان ساخت!

آخرین روزنه امید مشرکین - که براساس پندار خویش که اسلام را یک نوع ریاست و سلطنت می‌پنداشتند - این بود که روزی این پیامبر صلی الله علیه و آله از دنیا می‌رود و چون پسری ندارد که جانشین او گردد لاجرم، حکومت و قدرتش از بین می‌رود و نام او و دینش محو خواهد شد، همان‌گونه که سلاطین و امپراتورهای بزرگ چنین بودند. این مطلب آرزوی پیوسته مشرکان بود و آنان را بر ادامه مبارزه و توطئه علیه اسلام مصمم می‌ساخت.

ولی روزی این شعله خاموش و امید مشرکان و کفار ناامید گردید که رسول خدا صلی الله علیه و آله به فرمان خداوند متعال مأمور شد تا برای صیانت و حفاظت این دین کسی را نصب نماید تا در پاسداری و تدابیر امور دین و ارشاد و هدایت امت، قائم مقام و خلیفه آن حضرت باشد. پس از اعلام و ابلاغ رسول خدا صلی الله علیه و آله در غدیر خم و طنین «من کنت مولاه فهذا علی مولاه» بود که کفار از طمع نابودی اسلام ناامید گردیدند و دین اسلام با حضور علی علیه السلام بر کرسی زعامت و رهبری، کامل و جاودانه شد.

فروغ ولایت الهی که از مشکات جمال رسول صلی الله علیه و آله متجلی بود از مصباح جلال امامت تجلی کرد و دین به کمال رسید و نعمت خدا بر مردم تمام شد و مصداق (وَ أُولِی الْأَمْرِ) در آیه (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ)1 تفسیر گردید.

ولایت الهی که یک قانون بود و ناقص و ناتمام، با نصب ولی بعد از پیغمبر تمام شد و اکنون که تشریع دین کامل گردیده و نعمت ولایت تمام گشته است دین اسلام، برگزیده و مرضی خدا می‌گردد. پس مفاد آیه این است که مؤمنین جشن ایمان برپا کنند و با قلبی آرام بدانند که اینک دوران ترسشان به پایان رسیده و آنان در امن و امان‌اند و به جز از من (خدای متعال) از کسی دیگر نترسند.

آیه سه سوره مائده ترجمان و مفسر وعده‌ای است که خداوند متعال به مؤمنین در آیه 55 سوره نور می‌دهد؛ آنجا که می‌فرماید:

(وَعَدَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً)2 ؛

(و خدا به کسانی که از شما بندگان «به خدا و حجت او» ایمان آرد و نیکوکار گردد وعده فرموده که در زمین خلافت دهد، چنانکه امم صالح پیامبران گذشته، جانشین پیشینیان خود شدند، علاوه بر خلافت، دین پسندیده آنان را بر همه ادیان تمکین و تسلط عطا کند و به همه مؤمنان پس از خوف و اندیشه از دشمنان ایمنی کامل دهد).

آری، امان و آرامش و دین برگزیده وعده داده شده، در این آیه با (الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا) و (الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ)3 تفسیر و تبیین گردید.

البته آیات مبارک دیگری نیز هست که فروغ ولایت الهی علی علیه السلام و فرزندان معصومش از آن ساطع است، مانند:

(إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ * وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغالِبُونَ)4 .

این آیه اگر چه در جمع آیاتی است که به مسلمانان هشدار می‌دهد که دست از یاری یهود و نصارا و کفار بردارند و فقط درصدد یاری خدا و رسول و مؤمنین باشند؛ ولی با توجه به مفاد آیه و نشانه‌های رخشنده‌ای که در آن است، از جمله (وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ)1 و وجود ده‌ها روایت در شأن نزول آن، بیانگر همان دیدگاه صحیح مفسرین شیعی است که معتقدند این آیه در شأن علی علیه السلام نازل گردیده است.

البته اشکالات گوناگونی بر دلالت آیه از سوی مخالفان وارد شده که با دقت و تحقیق کافی و مقایسه با آیات دیگر قرآن، به مجموعه اشکالات پاسخ داده شده است.⁽¹⁾

به هر روی، آنچه از مفهوم ولایت در موارد استعمالش به دست می‌آید این است که ولایت، حقیقتی فروزنده است که از سوی خدا بر رسول و ولی او اعطا می‌گردد. در این آیه، ولایت (الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ) همان ولایت رسول، و ولایت رسول، همان ولایت خداست. البته ولایت خدای متعال بالاصالة و بالذات بوده و ولایت رسول خدا صلی الله علیه و آله و ولی او از سوی پروردگار است.

نشانۀ اینکه ولایت یک حقیقت است، جمله (فَإِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ)3 است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و (وَ الَّذِینَ آمَنُوا) در این آیه هر دو در همان حزب خدایند، چون در پرتو ولایت او قرار داردند.

پس آفتاب ولایت از افق اعلا بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و حضرت علی علیه السلام می‌تابد و یک نور است که از مشرق فیاض مطلق، ابتدا به رسول و سپس به مؤمنی می‌تابد که نماز بر پا داشته و در حال رکوع صدقه می‌دهد و او شخصی به جز علی علیه السلام نیست.

البته فروغ ولایت الله از دو افق نمایان است: یکی ولایت تکوینی و دیگری ولایت تشریعی.

آیاتی که در تبیین ولایت تکوینی خدا نازل شده فراوان است؛ که از آن جمله:

1.(أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ فَاللّهُ هُوَ الْوَلِیُّ وَ هُوَ یُحْیِ الْمَوْتی وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ)4

2.(ما لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا شَفِیعٍ أَ فَلا تَتَذَکَّرُونَ)1

3.(أَنْتَ وَلِیِّی فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّنِی مُسْلِماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّالِحِینَ)2

4.(وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِیٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَ تَرَی الظّالِمِینَ لَمّا رَأَوُا الْعَذابَ یَقُولُونَ هَلْ إِلی مَرَدٍّ مِنْ سَبِیلٍ)3

5.(وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ)4

6.(وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ)5

7.(ذلِکَ بِأَنَّ اللّهَ مَوْلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْکافِرِینَ لا مَوْلی لَهُمْ)6

و آیات دیگری که دامنه قدرت و ولایت تکوینی خدا را می‌نمایاند، چرا که:

(بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ)7

براین اساس، خدام متعال هرگونه تصرف و تدبیری در هر موجودی و به هر گونه‌ای که اراده کند برایش ممکن است.

آیاتی دیگر نیز افق تشریع شریعت و هدایت و ارشاد را روشنگر است و فیض حضرت حق و فروغ ولایتش را از این مطلع نمایان می‌سازد؛ همانند:

1.(اللّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ)8

2.(وَ اللّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ)9

3.(وَ اللّهُ وَلِیُّ الْمُتَّقِینَ)10

4.(وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ)11

باری، این دو خوشه نور از آیات، بیانگر اثبات ولایت تکوینی و تشریعی خدای متعال‌اند.

بدون شک، رسول خدا صلی الله علیه و آله در پرتو این دو ولایت قرار گرفت و به اذن خدا و با اشاره انگشت ماه را به دو نیم کرد، سنگ ریزه در دستانش تسبیح خدا گفت، و شبی تا اوج بی‌نهایت پرواز کرد و بر بام ملکوت نمایان گردید و به افق اعلی تجلی کرد.

در ولایت تشریعی نیز، او رسول رب العالمین است که برای ارشاد و هدایت مردم مبعوث گردیده است. خداوند او را مأموریت می‌دهد تا با آیین اسلام، حکومت و جامعه دینی تشکیل دهد. خدای تعالی اداره مردم را به او واگذار می‌کند و او را بر مردم از خودشان اولی می‌داند. بیان ولایت تشریعی رسول خدا صلی الله علیه و آله در طنین وحی چنین آمده:

1.(النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ)1

2.(إِنّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْکُمَ بَیْنَ النّاسِ بِما أَراکَ اللّهُ)2

3.(إِنَّکَ لَتَهْدِی إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ)3

4.(لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ)4

5.(أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ)5

6.(وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ)6

7.(أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللّهُ وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ)7

در یک نگاه جامع و کلی، رسول خدا صلی الله علیه و آله در پرتو تابش ولایت الهی است و تجلی این ولایت، وجود مبارکش را در عرصه تکوین، مشرق اعجاز نموده است. از سوی دیگر در عرصه تشریع نیز قوام حکومت و امت و جامعه، و تدبیر و تصرف در امور آنان به ید مبارک اوست. در حقیقت، ولایت رسول خدا صلی الله علیه و آله همان ولایت الله است و تفاوت، تنها در ذاتی و

تبعی بودن آن است؛ بدین معنا که ولایت خدا ذاتی و مستقل است و ولایت رسولش از سوی خداوند به او تفویض گردیده و رسول خدا صلی الله علیه و آله مجلا و آینه ولایت خدای متعال است.

از آسمان این ولایت، آیه (إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ) بارش فیض و رحمت را بر همه موجودات جاری ساخت. از سوی دیگر، رایحه خوش مضامین بلند و عرشی که در زیارت جامعه و صدها روایت دیگر پیرامون مکانت و مقام ولایی رسول خدا صلی الله علیه و آله و ذراری معصومش وارد شده، جان را به طراوت می‌نشاند که همگی از تابش و بارش این ولایت الهی است.

علی ولی الله

بدون شک، وجود مبارک علی علیه السلام مشرق تابان ولایتی است که خداوند متعال بالذات، داراست و رسول او به افاضه و تبع از آن برخوردار است. «ولایت» در این آیه، حقیقتی رخشنده و مقوله‌ای تابناک است، و اگر چنین نبود واژه (وَلِیُّکُمُ) نسبت به رسول خدا صلی الله علیه و آله و (وَ الَّذِینَ آمَنُوا) یعنی علی علیه السلام تکرار می‌شد؛ همان طور که در آیه (قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ)1 آمده، چون مقوله ایمان به خدا و اطمینان نسبت به مؤمنین تفاوت دارد، از این رو «یؤمن» تکرار گردیده است.

ولی در این آیه (إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ) آفتاب ولایت یک حقیقت ملکوتی است که مراتب اعلی و عالی دارد. ولایت رسول خدا صلی الله علیه و آله و امام علی (وَ الَّذِینَ آمَنُوا) همان ولایت خدای متعال است و آینه ولایت حضرت حق است.

بنا به فرموده حضرت امام محمد باقر علیه السلام آیه (إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ)2 و آیه (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ)3 از علل و مبانی نزول (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ)4 می‌باشد. آن حضرت می‌فرماید:

خدای عَزَّ وَ جَلَ رسول خدا صلی الله علیه و آله را به ولایت علی علیه السلام فرمان داد و آیه (إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا)1 را نازل فرمود و نیز ولایت «اولی الامر» را بر امت اسلام واجب کرد و برای اینکه مردم بفهمند مقصود از اولی الامر کیست به رسول خود دستور داد تا برای آنان تفسیر نماید؛ همان گونه که نماز و زکات و حج و روزه برای آنان تفسیر و تبیین گردیده است. وقتی این دستور رسید رسول خدا صلی الله علیه و آله سخت پریشان شد و ترسید مردم از شنیدن این فرمان از دین بیزاری جویند و مرتد شوند و او را تکذیب نمایند؛ ناچار به خدای خویش رجوع کرد. خدای متعال آیه (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ) را بر آن حضرت نازل کرد و به رسول خویش اطمینان داد که (وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ) خدا تو را از شر مردم حفظ می‌کند، بعد از نزول این آیه، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمان خدا را امتثال نمود و در هجدهم ذی حجه در وادی غدیر خم ولایت علی علیه السلام را بر مردم عرضه کرد، پس دستور داد تا ندا کنند که «الصلوة جامعه» مردم آماده نماز شوند آن‌گاه دستور پروردگار را بر ولایت علی علیه السلام به مردم اعلام نمود و فرمود تا حاضرین این حقیقت را به غائبین برسانند و در خاتمه آن حضرت فرمود: «وَ کَانَتِ الوَلایَة آخر الفرائض فَأَنزَل اللُّه «عَزَّوَجَلَّ»(الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی) ».⁽¹⁾

این فریضه، آخرین تکلیفی است که از سوی آفریدگار جهان به رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شد و لذا خدای متعال فرمود: «امروز دین شما را کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم».⁽²⁾

عصمت ائمه علیهم السلام

آیه مبارکه (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ)4 افق برین دیگری دارد که نور ولایت و امامت از آن بر علی علیه السلام و عترت معصومش می‌تابد. از این آیه افزون

بر مقام ولایت و رهبری (اولی الامر) عصمت آن بزرگواران نیز جلوه‌گر است. چون مفاد آیه، اطاعت و پیروی از (اولی الامر) است، و این اطاعت و پیروی بدون هیچ‌گونه قید و شرط لازم و واجب گردیده، و چنین اطاعت و پیروی به جز از شخص معصوم که مصون از خطا و اشتباه می‌باشد قبیح و غیرمعقول است.

به بیان دیگر، وقتی اطاعت از اولی الامر عطف به پیروی و اطاعت از رسول خداست و اطاعت از رسول بعد از اطاعت خدای متعال ذکر گردیده، اگر اطاعت از رسول خدا صلی الله علیه و آله در موضوعی مخالف حکم خدا باشد مخالف با اطاعت خداست و این با اطاعت مطلق از رسول نمی‌سازد که با عصمت، این مشکل حل می‌گردد.

باری، این آیه، آفتابی از هزار چشمه آفتاب ولایت علی علیه السلام و فرزندان معصوم آن حضرت است.

جابر بن عبدالله انصاری می‌گوید:

چون آیه (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ) بر پیامبر نازل شد پرسیدم یا رسول‌الله! خدا و رسول را شناختیم، ولی اولی الامر چه کسانی هستند که خداوند اطاعت و پیروی آنان را همراه اطاعت پیامبر قرار داده است؟ آن حضرت فرمود: «آنان جانشینان من و پس از من، پیشوایان مسلمانان‌اند، اول آنان علی بن ابی‌طالب است و پس از او حسن و حسین و علی بن حسین و فرزند «علی»؛ محمد که در تورات به باقر معروف است و تو او را خواهی دید، وقتی که او را دیدی سلام مرا به او برسان، و پس از آن صادق، جعفر بن محمد و بعد موسی بن جعفر و علی بن موسی و محمد بن علی و علی بن محمد و حسن بن علی و بعد همنام و هم کنیه من که حجت خدا «بقیة الله» در روی زمین و نزد بندگان است و فرزند حسن بن علی است که خدا بدست او مشرق و مغرب زمین را فتح می‌کند و کسی است که از شیعیان و دوستان خود پنهان خواهد شد. کسی باقی نخواهد ماند، به امامت او مگر آن کس که خدا قلبش را به ایمان آزموده باشد.

جابر می‌گوید: پرسیدم یا رسول الله آیا شیعه در زمان غیبت از وجود او استفاده می‌کند؟ فرمود: «آری سوگند به خدایی که مرا به پیامبری فرستاده، از نورش روشنایی می‌گیرند و از ولایتش در عصر غیبت آن حضرت بهره‌مند می‌شوند،

مانند مردم که از خورشید پنهان در پس ابر استفاده می‌کنند. ای جابر! این از اسرار پنهان خداوند است و از غیر اهلش پنهان بدار».⁽¹⁾

اصول کافی، ج 1، ص 298، ح 4.

در پرتو همین آیه (أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ) ابوبصیر از امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که آن حضرت فرمود:

این آیه در حق علی بن ابی‌طالب نازل شد. گفتم: مردم به ما می‌گویند چه مانع داشت که اسم علی و اهل بیت علیهم السلام در قرآن ذکر می‌شد؟ امام فرمود: «به آنان بگو خداوند نماز را بر رسولش فرستاد، ولی از سه یا چهار رکعت بودن آن در قرآن چیزی نفرمود تا آنکه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آن را برای مردم تفسیر نمود، آیه حج نازل شد، ولی هفت بار طواف آن در قرآن ذکر نگردیده است، بلکه رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را تفسیر نمود و نیز خدای متعال آیه (أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ) را فرستاد که در حق علی و حسن و حسین علیهم السلام نازل شده بود و در قرآن نام این ذوات مقدس نیامده، ولی پیامبر خدا پیرامون علی علیه السلام فرمود: «من کنت مولاه فعلی مولاه» و نیز فرمود: «اوصیکم بکتاب الله و اهل بیتی» و فرمود: «فلا تعلموهم فإنهم أعلم منکم، إنّهم لن یخرجوکم من باب هدی و لن یدخلوکم فی باب ضلال» ؛ خداوند متعال در قرآن نازل فرمود:(إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً)2 تأویل این آیه علی، حسن، حسین و فاطمه علیهم السلام هستند و رسول خدا صلی الله علیه و آله دست علی و فاطمه و حسن و حسین صلوات الله علیهم را گرفت و در خانه ام‌سلمه زیر عبای خود نشاند و فرمود: «خداوندا! برای هر پیغمبری اهل‌بیتی بوده است و اینان اهل بیت من هستند». ام سلمه گفت آیا من اهل بیت تو نیستم؟ فرمود: تو به خیری، ولی اهل بیت من اینان هستند. «ولکنّ هؤلاء ثقلی و اهلی».⁽²⁾

به هر روی، این آیات قرآن، نشانه‌های روشن و آشکاری بر امامت علی علیه السلام است و پرتوی از مکانت قدسی آن حضرت را آشکار می‌کند. بدون شک، رسول خدا صلی الله علیه و آله آن

حضرت را به خلافت گماشت، چه آنکه نور ولایت و نبوت پیوسته با هم بوده‌اند و به گفته عارفان:

فإنّ نور الولایة لا ینفک عن نور النبوة و کذلک الولی عن النبی، کنور النفس عن نور العقل، فإنّ النفس و العقل...؛⁽¹⁾

بحر المعارف، ج 2، ص 410.

به راستی اگر نور ولایت و نبوت ازلاً و ابداً متحد نبودند رسول خدا صلی الله علیه و آله نمی‌فرمود: «... وَ خَلَقَ مِن نُورِی عَلِیّاً...».⁽²⁾

همچنین آن حضرت می‌فرماید: «إنّ علیاً مخلوقٌ مِن طینتی، و کنتُ أنا و هُوَ مِنْ نور واحد؛⁽³⁾علی علیه السلام آفریده شده از سرشت من است و من و او از یک نور آفریده شده‌ایم».

در حدیث دیگری هم فرموده‌اند: «خُلِقتُ أنا و علی مِن نور واحد»⁽⁴⁾.

از سویی فرمایش علی علیه السلام «وکنتُ ولیّاً و آدم بین الماء و الطین»⁽⁵⁾ترجمان این حقیقت است، زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز فرمود: «کُنْتُ نبیاً و آدمُ بَیْنَ الماءِ و الطین؛⁽⁶⁾من پیامبر بودم آن‌گاه که آدم در میان آب و گل جای داشت».

همچنین از آن حضرت روایت شده که فرمود: «لو علم الناس متی سمی علی امیرالمؤمنین [ما أنکروا فضله، سُمِی امیرالمؤمنین و آدم بین الروح و الجسد ]؛⁽⁷⁾اگر مردم می‌دانستند که علی علیه السلام از چه روزگاری امیرالمؤمنین نام گرفته است فضل و عظمت او را انکار نمی‌کردند، او امیرالمؤمنین نام گرفت آن‌گاه که آدم میان روح و جسد بود».

آری از پرتو وجود او بود که زمین و پدیده‌های آن آفریده شد و بدین سبب او را ابوتراب نامند.

خدای متعال از پرتو چهره علی علیه السلام هفتاد هزار فرشته آفرید که مدام تا قیامت برای آن حضرت و دوستانش استغفار می‌کنند.⁽¹⁾

منهاج الکرامة، نسخه خطی کتابخانه مجلس، ش 4322، ص 22.

به هر روی، آنچه گفته شد جلوه‌ای از تجلیات روح قدسی آن حضرت در عالم غیب است که فهم آن بر ما پنهان است و صاحبان علم و اندیشه و عالمان به اسرار می‌توانند فتح این آفاق کنند.⁽²⁾

البته شناخت علی علیه السلام بر افق عالم شهادت نیز برای دیگران ممکن نیست. آن حضرت در زندگی جاودانه‌اش نیز مظهرالعجائب بود و به حق باید گفت علی علیه السلام نیز معجزه‌ای بزرگ همانند قرآن برای رسول خداست.

در حدیثی قدسی رسول خدا صلی الله علیه و آله از خدای متعال چنین روایت می‌کند:

قال أنا اللهُ لا إله إلّا أنا، خلقتُ الخلق بقدرتی...؛ امام رضا از پدرانش از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله او از جبرئیل و او از میکائیل و او از اسرافیل، از خدای بزرگ، روایت کند که خدای متعال فرمود: «منم الله، معبودی جز من نیست؛ خلق را به قدرتم آفریدم. پس از میان آنان هر که را خواستم از پیامبرانم برگزیدم و از جمع آنان محمد را به عنوان حبیب و خلیل و برگزیده خود انتخاب کردم و او را به عنوان رسول به سوی خلق فرستادم، و علی علیه السلام را برای او برگزیدم و او را برادر، وزیر، و ادا کننده از جانب او به خلقم، پس از وی، قرارداده و جانشین او در میان خلقم. تا کتابم را برای آنان بیان دارد و در میان آنان به حکم من داوری نماید. او را نشانه هدایت از گمراهی قرار دادم، و نیز باب خود که از آن به سوی من وارد شوند، [یعنی] خانه خودم که هر که داخل آن شود از آتشم در امان باشد، دژ خودم که هر که بدان پناه برد از ناخوشایندهای دنیا و آخرت محفوظ باشد، وجه خودم که هر که بدو توجه کند، روی خود را از او برنگردانم و او را حجت خود در آسمان‌ها و زمین بر تمام آفریدگانم قرار دادم. هیچ عملی را جز با اقرار به ولایت

او نپذیرم، او همراه احمد است، اوست دست گشاده من بر بندگانم، او نعمتی است که آن را به هر یک از بندگانم که دوستش دارم و او را در پرتو ولایت خویش گرفته‌ام، ارزانی دارم.

هر یک از بندگانم را که دوست دارم شهد ولایت و معرفت او را به کامش جاری سازم، و هر که از ولایت او دوری گزیند، او را دشمن دارم. به عزت و جلال خود سوگند! که بنده‌ای که ولایتش را بپذیرد از آتش به دورش سازم و او را داخل بهشت نمایم، و هر که از ولایتش سر باز زند و او را دشمن بدارد او را به دوزخ افکنم و دوزخ، بد جایگاهی است.⁽¹⁾

امالی، شیخ صدوق، مجلس 39، صص 196-197.

امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند که آن حضرت فرمود:

یَا عَلِیُّ! أَنْتَ قَسِیمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ، بِمَحَبَّتِکَ یُعْرَفُ الْأَبْرَارُ مِنَ الْفُجَّارِ، وَ یُمَیَّزُ بَیْنَ الْأَشْرَارِ وَ الْأَخْیَارِ وَ بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْکُفَّارِ؛⁽²⁾ای علی، تو قسمت کننده بهشت و دوزخی، و با محبت توست که نیکان از فاجران باز شناخته شوند و میان بدان و خوبان و مؤمنان و کافران تمیز داده شود.

مقامات قیامت، هفت مقام است که همه از افاضات وجود علی علیه السلام است که عبارتند از: لواء یا «پرچم» که حامل آن علی علیه السلام است، حوض که حضرت علی علیه السلام ساقی آن است، میزان که علی علیه السلام والی آن است، صراط که جواز عبور از آن با علی علیه السلام است، رجال اعراف که همان علی علیه السلام است، بهشت و جهنم که کلید آن دو به دست علی امیر المؤمنین علیه السلام می‌باشد.

در تبیین همین مقامات است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ یَقْعُدُ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام عَلَی الْفِرْدَوْسِ وَ هُوَ جَبَلٌ قَدْ عَلَا عَلَی الْجَنَّةِ وَ فَوْقَهُ عَرْشُ رَبِّ الْعَالَمِینَ...؛⁽³⁾

چون روز قیامت شود علی بن ابی‌طالب علیه السلام بر فردوس نشیند و آن کوهی است که بر بالای بهشت قرار گرفته و بر بالای آن عرش پروردگار عالمیان قرار دارد و

از دامان آن کوه، نهرهای بهشت جوشیده و در بهشت سرازیر می‌شود و جدای از هم جاری می‌گردند و آن حضرت بر کرسی‌ای از نور نشسته، و چشمه تسنیم در برابر او جاری است. هیچ کس از صراط عبور نکند، مگر آنکه براتی از ولایت او و ولایت خاندان او دارا باشد.

امام صادق علیه السلام نیز می‌فرماید:

إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ وُضِعَ مِنْبَرٌ یَرَاهُ جَمِیعُ الْخَلَائِقِ، فَیَصْعَدُ عَلَیْهِ رَجُلٌ...؛⁽¹⁾

بصائر الدرجات، ص 414.

چون روز قیامت فرا رسد منبری نهاده می‌شود که تمام خلایق آن را می‌بینند، پس مردی بر آن بالا رود و فرشته‌ای در طرف راست و فرشته‌ای در سمت چپ او بایستد، و آن که در سمت راست او ایستاده ندا دهد: ای آفریدگان! این علی بن ابی‌طالب است که هر که را بخواهد به بهشت وارد می‌سازد.

در روایتی از ابوسعید خدری چنین گزارش شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

... أَقْبِلُ أَنَا یَوْمَئِذٍ مُتَّزِرٍ بِرَیْطَةٍ مِنْ نُورٍ، عَلَیَّ تَاجُ الْمُلْکِ وَ إِکْلِیلُ الْکَرَامَةِ، وَ أخی عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِب‌علیه السلام أَمَامِی...؛⁽²⁾من در آن روز با لباسی از نور و تاج حکومت و افسر کرامت بر سر، به پیش آیم و برادرم علی بن ابی‌طالب با پرچم من «لوای حمد» پیشاپیش من حرکت می‌کند. بر آن پرچم چنین نوشته است: «معبودی جز خدای یکتا نیست، محمد و علی و شیعیان او رستگاران‌اند». چون بر پیامبران گذر کنیم آنان می‌گویند: «این دو فرشته مقرب‌اند که تا به حال آنها را نشناخته و ندیده بودیم» و چون از مقابل فرشتگان عبور کنیم آنان می‌گویند: «این دو پیامبر مرسل‌اند که تا به حال آنها را ندیده و نشناخته بودیم» و من می‌آیم و بر مقام خویش بالا می روم و علی هم به دنبال من است تا اینکه چون بر بالاترین درجه قرار گیرم و علی هم در مرتبه‌ای پایین‌تر از من بایستد و لوای حمد به دست اوست. در آن روز هیچ فرشته و پیامبر و صدیق و شهید و مؤمنی نماند، جز آنکه ساحت ما را ثنا گویند، و بگویند: «خوشا به حال این دو، چقدر نزد خدا گرامی‌اند»! آن گاه از سوی خداوند ندا آید آن گونه که همه پیامبران و خلایق بشنوند که این محمد صلی الله علیه و آله حبیب من و این علی ولی من است، خوشا به حال کسانی که او را دوست دارند و وای بر کسانی که با او دشمنی ورزند و بر او دروغ بندند.

سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: «ای علی! در آن روز در جمع خلایق، کسانی که تو را دوست داشته و ولایت تو را پذیرفته‌اند روسفید و مسرورند و آنان که با تو دشمنی داشته و حقوق تو را ضایع کرده‌اند روسیاه و گام‌هایشان لرزان است.

در ادامه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «در این میان دو فرشته پیش آیند یکی از آن دو «رضوان» خازن بهشت و دیگری «مالک» خازن دوزخ است. مالک می‌ایستد و رضوان نزدیک آمده می‌گوید: «سلام بر تو ای رسول خدا، من پاسخ او را داده، به او بگویم: ای فرشته چه زیبا و خوش‌بویی! تو که هستی؟ او پاسخ می‌دهد: من «رضوان» خازن بهشتم، رب عزت مرا امر فرموده که کلیدهای بهشت را نزد شما آورم. پس ای احمد! اینها را بگیر، من آن را گرفته، می‌گویم از پروردگارم پذیرفتم او را سپاس که آن را به من بخشیده، آن گاه آن را به برادرم علی بن ابی‌طالب علیه السلام می‌دهم. رضوان باز می‌گردد و مالک پیش آمده می‌گوید: «سلام بر تو ای محمد، جواب سلام او را می‌دهم و به او می‌گویم چه زشت و بدبویی ای فرشته! تو که هستی؟ می‌گوید: من «مالک» خازن دوزخم. رب عزّت مرا فرموده که کلیدهای دوزخ را نزد شما آورم. پس ای احمد! اینها را بگیر. می‌گویم این را از پروردگارم پذیرفتم، او را سپاس که آن را به من بخشیده، پس آن را به برادرم علی بن ابی‌طالب می‌سپارم.

در ادامه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «ثُمَّ یَرجِعُ مالِکُ خازِن النّار وَ یَقْبِلُ علی‌علیه السلام...» ؛ مالک، خازن دوزخ باز می‌گردد و به سوی علی علیه السلام آمده، در این حال کلیدهای بهشت و دوزخ با علی علیه السلام است، او بر پشت دوزخ نشسته و لگام آن را به دست دارد،... در این حال دوزخ گوید: ای علی، از من بگذر که نور تو شعله مرا خاموش ساخته است. علی علیه السلام به دوزخ گوید: آرام باش، این شخص را بگیر و آن دیگری را رها ساز که اولی دشمن من و دومی دوست من است، و در آن روز جهنم، در برابر فرمان علی علیه السلام چون غلامی فرمان‌بردار و از تمام آفریدگان فرمان‌بردارتر است.⁽¹⁾

بصائر الدرجات، ص 416؛ تأویل الآیات، ص 152؛ علل الشرایع، ج 1، باب 130، ص 158، ح 6.

در روایتی مفصل، مفضل از امام صادق علیه السلام می‌پرسد:

«لِمَ صارَ امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب قسیم الجنة و النار؟ قال لِأنّ حُبَّهُ ایمانٌ وَ

بُغْضَهُ کفر...؛⁽¹⁾

علل الشرایع، باب 130، ص 155، ح 1.

به هر روی، فروغ ولای علی علیه السلام در قیامت تجلی می‌کند؛ همان‌گونه که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ یُؤْتَی بِکَ یَا عَلِیُّ عَلَی عِجْلَةٍ مِنْ نُورٍ وَ عَلَی رَأْسِکَ تَاجٌ لَهُ أَرْبَعَةُ أَرْکَانٍ...؛⁽²⁾چون روز قیامت شود یا علی! تو را بر مرکبی از نور می‌آورند؛ در حالی که تاجی چهار رکن بر سر داری، و بر هر رکنی سه جمله نگاشته است: معبودی جز خدای یکتا نیست، محمد رسول خدا و علی ولی خداست، آن گاه کلیدهای بهشت به تو داده شود، سپس کرسی‌ای که به کرسی کرامت معروف است برای تو برقرار می‌گردد و بر روی آن می‌نشینی سپس همه خلایق از اولین و آخرین در محضر تو جمع شوند. پس شیعیانت را راهی بهشت و دشمنانت را به جهنم می‌سپاری. بنابراین تو قسمت کننده بهشت و جهنمی، همانا رستگار گردید آن که تو را دوست داشته است و تباه شد آنکه با تو دشمنی ورزید پس تو در آن روز امین خدا و حجت آشکاری.

امام صادق علیه السلام در حدیثی پرتوی دیگر از جمال حضرت علی علیه السلام را می‌نمایاند و به سلیمان یکی از اصحاب خود می‌فرماید:

ای سلیمان آنچه از علی علیه السلام رسیده باید گرفت و از آنچه نهی فرموده باید دست باز داشت. هر فضل و برتری که برای رسول خداست بر آن حضرت جاری است و رسول خدا صلی الله علیه و آله از تمام آفریدگان خدا برتر است. هر که بر علی علیه السلام عیب بگیرد بر خدا و رسولش عیب گرفته، و هر که در هر مورد خرد و کلانی دست رد بر او زند، در مرز شرک به خدا قرار گرفته است. امیرالمؤمنین همان باب خداست که جز از آن به سوی خدا راهی نیست و همان راه اوست که هر که به غیر آن چنگ زند هلاک گردد. حکم امامان پس از او، یکی پس از دیگری نیز همان است خداوند ایشان را ارکان زمین قرارداده و آنان حجت بالغه الهی بر موجودات روی زمین و زیر آن هستند.

آیا ندانستی که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «من تقسیم کننده میان بهشت و دوزخم، من فاروق اکبرم، من صاحب عصا هستم، تمام فرشتگان و روح بر ولایتم اقرار کردند همان گونه که به رسالت محمد صلی الله علیه و آله اقرار نمودند تمام مسئولیت‌های الهی رسول خدا صلی الله علیه و آله که بر دوش او بود بر دوش من نهاده شده...».⁽¹⁾

امالی، شیخ طوسی، ج 1، ص 209.

همان گونه که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

یَا عَلِیُّ أَنْتَ صَاحِبُ حَوْضِی، وَ صَاحِبُ لِوَائِی، وَ مُنْجِزُ عِدَاتِی، وَ حَبِیبُ قَلْبِی، وَ وَارِثُ عِلْمِی وَ أَنْتَ مُسْتَوْدَعُ مَوَارِیثِ الْأَنْبِیَاءِ، وَ أَنْتَ أَمِینُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ، وَ أَنْتَ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَی بَرِیَّتِهِ، وَ أَنْتَ رُکْنُ الْإِیمَانِ، وَ أَنْتَ مِصْبَاحُ الدُّجَی، وَ أَنْتَ مَنَارُ الْهُدَی، وَ أَنْتَ الْعَلَمُ الْمَرْفُوعُ لِأَهْلِ الدُّنْیَا، مَنْ تَبِعَکَ نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْکَ هَلَکَ، وَ أَنْتَ الطَّرِیقُ الْوَاضِحُ، وَ أَنْتَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِیمُ، وَ أَنْتَ قَائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ... ؛⁽²⁾ای علی، تو صاحب حوض و صاحب پرچم منی، ادا کننده وعده‌ها، و محبوب قلب منی، وارث علم من هستی، ودایع و میراث پیامبران نزد توست، تو امین خدا در زمینی، و حجت خدا بر آفریدگانی، تو رکن ایمان و چراغ روشنگر تاریکی‌ها، و مشعل هدایتی، تو نشانه برافراشته برای اهل دنیایی، هر که از تو پیروی کند نجات یابد و هر که از تو تخلف ورزد هلاک گردد، تو راه روشن و صراط مستقیمی، تو پیشوای سپید چهرگانی، تو زعیم دینی و تو مولای آنی که من مولای او هستم، من مولای هر مرد و هر زن با ایمان بوده و تو نیز چنین می‌باشی!

دوست تو ولادتش پاکیزه است و دشمن تو ولادتش آلوده و ناپاک است، هیچ‌گاه پروردگارم مرا به آسمان بالا نبرد و با من سخن نگفت، مگر آنکه فرمود: ای محمد، علی را از جانب من سلام برسان و او را آگاه کن که وی پیشوای اولیا و نور اهل طاعت من است، پس گوارایت باد این کرامت یا علی!