تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد 12

مشخصات کتاب

سرشناسه:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ -

عنوان قراردادی:صحیفه سجادیه. شرح

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد 12/ حسین انصاریان.

مشخصات نشر:قم: دارالعرفان، ۱۳۸۹ -

مشخصات ظاهری:15‌ج.

فروست:مجموعه آثار؛ ۴۵، ۴۶، ۴۷، ۴۸، ۴۹، ۵۰، ۵۱، ۵۲، ۵۳، ۵۴، ۵۵، ۵۶، ۵۷، ۵۸، ۵۹ .

شابک:۹۰۰۰۰۰ریال:دوره‌978-964-2939-60-2: ؛ ج.۱‌978-964-2939-61-9: ؛ ج.۲‌978-964-2939-62-6: ؛ :ج.۳‌978-964-2939-63-3: ؛ :ج.۴‌978-964-2939-64-0: ؛ :ج.۵‌978-964-2939-65-7: ؛ :ج.۶‌978-964-2939-66-4: ؛ :ج.۷‌978-964-2939-67-1: ؛ :ج.۸‌978-964-2939-68-8: ؛ :ج.۹‌978-964-2939-69-5: ؛ :ج.۱۰‌978-964-2939-70-1: ؛ :ج.۱۱‌978-964-2939-71-8: ؛ : ج.۱۲ 978-964-2939-72-5 : ؛ ج.۱۳ 978-964-2939-91-6 : ؛ ج.۱۴ 978-964-2939-92-3 : ؛ ج.۱۵ 978-964-2939-93-0 :

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:علی‌بن حسین (ع)، امام چهارم، ۳۸ - ۹۴ق.

موضوع:علی‌بن حسین (ع)، امام چهارم، ۳۸ - ۹۴ق. . صحیفه سجادیه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی‌بن حسین (ع)، امام چهارم، ۳۸ - ۹۴ق. . صحیفه سجادیه. شرح

رده بندی کنگره:BP۲۶۷/۱/ع۸ص۳۰۴۲۲۲۵ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی:۲۹۷/۷۷۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۹۸۱۷۱۷

اشاره

تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد 12

حسین انصاریان

بسم الله الرحمن الرحیم

دعای 46 : بازگشت از نماز فطر و جمعه

اشاره

استاد حسین انصاریان

دعای 46 : بازگشت از نماز فطر و جمعه

«1»یَا مَنْ یَرْحَمُ مَنْ لاَ یَرْحَمُهُ الْعِبَادُ «2»وَ یَا مَنْ یَقْبَلُ مَنْ لاَ تَقْبَلُهُ الْبِلاَدُ «3»وَ یَا مَنْ لاَ یَحْتَقِرُ أَهْلَ الْحَاجَةِ إِلَیْهِ «4»وَ یَا مَنْ لاَ یُخَیِّبُ الْمُلِحِّینَ عَلَیْهِ «5»وَ یَا مَنْ لاَ یَجْبَهُ بِالرَّدِّ أَهْلَ الدَّالَّةِ عَلَیْهِ «6»وَ یَا مَنْ یَجْتَبِی صَغِیرَ مَا یُتْحَفُ بِهِ وَ یَشْکُرُ یَسِیرَ مَا یُعْمَلُ لَهُ «7»وَ یَا مَنْ یَشْکُرُ عَلَی الْقَلِیلِ وَ یُجَازِی بِالْجَلِیلِ «8»وَ یَا مَنْ یَدْنُو إِلَی مَنْ دَنَا مِنْهُ «9»وَ یَا مَنْ یَدْعُو إِلَی نَفْسِهِ مَنْ أَدْبَرَ عَنْهُ «10»وَ یَا مَنْ لاَ یُغَیِّرُ النِّعْمَةَ وَ لاَ یُبَادِرُ بِالنَّقِمَةِ «11»وَ یَا مَنْ یُثْمِرُ الْحَسَنَةَ حَتَّی یُنْمِیَهَا وَ یَتَجَاوَزُ عَنِ السَّیِّئَةِ حَتَّی یُعَفِّیَهَا «12»اِنْصَرَفَتِ الْآمَالُ دُونَ مَدَی کَرَمِکَ بِالْحَاجَاتِ وَ امْتَلَأَتْ بِفَیْضِ جُودِکَ أَوْعِیَةُ الطَّلِبَاتِ وَ تَفَسَّخَتْ دُونَ بُلُوغِ نَعْتِکَ الصِّفَاتُ فَلَکَ الْعُلُوُّ الْأَعْلَی فَوْقَ کُلِّ عَالٍ وَ الْجَلاَلُ الْأَمْجَدُ فَوْقَ کُلِّ جَلاَلٍ «13»کُلُّ جَلِیلٍ عِنْدَکَ صَغِیرٌ وَ کُلُّ شَرِیفٍ فِی جَنْبِ شَرَفِکَ حَقِیرٌ خَابَ الْوَافِدُونَ عَلَی غَیْرِکَ وَ خَسِرَ الْمُتَعَرِّضُونَ إِلاَّ لَکَ وَ ضَاعَ الْمُلِمُّونَ إِلاَّ بِکَ وَ أَجْدَبَ الْمُنْتَجِعُونَ إِلاَّ مَنِ انْتَجَعَ فَضْلَکَ «14»بَابُکَ مَفْتُوحٌ لِلرَّاغِبِینَ وَ جُودُکَ مُبَاحٌ لِلسَّائِلِینَ وَ إِغَاثَتُکَ قَرِیبَةٌ مِنَ الْمُسْتَغِیثِینَ «15»لاَ یَخِیبُ مِنْکَ الْآمِلُونَ وَ لاَ یَیْأَسُ مِنْ عَطَائِکَ الْمُتَعَرِّضُونَ وَ لا یَشْقَی بِنَقِمَتِکَ الْمُسْتَغْفِرُونَ «16»رِزْقُکَ مَبْسُوطٌ لِمَنْ عَصَاکَ وَ حِلْمُکَ مُعْتَرِضٌ لِمَنْ نَاوَاکَ

عَادَتُکَ الْإِحْسَانُ إِلَی الْمُسِیئِینَ وَ سُنَّتُکَ الْإِبْقَاءُ عَلَی الْمُعْتَدِینَ حَتَّی لَقَدْ غَرَّتْهُمْ أَنَاتُکَ عَنِ الرُّجُوعِ وَ صَدَّهُمْ إِمْهَالُکَ عَنِ النُّزُوعِ «17»وَ إِنَّمَا تَأَنَّیْتَ بِهِمْ لِیَفِیئُوا إِلَی أَمْرِکَ وَ أَمْهَلْتَهُمْ ثِقَةً بِدَوَامِ مُلْکِکَ فَمَنْ کَانَ مِنْ أَهْلِ السَّعَادَةِ خَتَمْتَ لَهُ بِهَا وَ مَنْ کَانَ مِنْ أَهْلِ الشَّقَاوَةِ خَذَلْتَهُ لَهَا «18»کُلُّهُمْ صَائِرُونَ إِلَی حُکْمِکَ وَ أَمُورُهُمْ آئِلَةٌ إِلَی أَمْرِکَ لَمْ یَهِنْ عَلَی طُولِ مُدَّتِهِمْ سُلْطَانُکَ وَ لَمْ یَدْحَضْ لِتَرْکِ مُعَاجَلَتِهِمْ بُرْهَانُکَ «19»حُجَّتُکَ قَائِمَةٌ لاَ تُدْحَضُ وَ سُلْطَانُکَ ثَابِتٌ لاَ یَزُولُ فَالْوَیْلُ الدَّائِمُ لِمَنْ جَنَحَ عَنْکَ وَ الْخَیْبَةُ الْخَاذِلَةُ لِمَنْ خَابَ مِنْکَ وَ الشَّقَاءُ الْأَشْقَی لِمَنِ اغْتَرَّ بِکَ «20»مَا أَکْثَرَ تَصَرُّفَهُ فِی عَذَابِکَ وَ مَا أَطْوَلَ تَرَدُّدَهُ فِی عِقَابِکَ وَ مَا أَبْعَدَ غَایَتَهُ مِنَ الْفَرَجِ وَ مَا أَقْنَطَهُ مِنْ سُهُولَةِ الْمَخْرَجِ عَدْلاً مِنْ قَضَائِکَ لاَ تَجُورُ فِیهِ وَ إِنْصَافاً مِنْ حُکْمِکَ لاَ تَحِیفُ عَلَیْهِ «21»فَقَدْ ظَاهَرْتَ الْحُجَجَ وَ أَبْلَیْتَ الْأَعْذَارَ وَ قَدْ تَقَدَّمْتَ بِالْوَعِیدِ وَ تَلَطَّفْتَ فِی التَّرْغِیبِ وَ ضَرَبْتَ الْأَمْثَالَ وَ أَطَلْتَ الْإِمْهَالَ وَ أَخَّرْتَ وَ أَنْتَ مُسْتَطِیعٌ لِلمُعَاجَلَةِ وَ تَأَنَّیْتَ وَ أَنْتَ مَلِیءٌ بِالْمُبَادَرَةِ «22»لَمْ تَکُنْ أَنَاتُکَ عَجْزاً وَ لاَ إِمْهَالُکَ وَهْناً وَ لاَ إِمْسَاکُکَ غَفْلَةً وَ لاَ انْتِظَارُکَ مُدَارَاةً بَلْ لِتَکُونَ حُجَّتُکَ أَبْلَغَ وَ کَرَمُکَ أَکْمَلَ وَ إِحْسَانُکَ أَوْفَی وَ نِعْمَتُکَ أَتَمَّ کُلُّ ذَلِکَ کَانَ وَ لَمْ تَزَلْ وَ هُوَ کَائِنٌ وَ لاَ تَزَالُ «23»حُجَّتُکَ أَجَلُّ مِنْ أَنْ تُوصَفَ بِکُلِّهَا وَ مَجْدُکَ أَرْفَعُ مِنْ أَنْ یُحَدَّ بِکُنْهِهِ وَ نِعْمَتُکَ أَکْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَی بِأَسْرِهَا وَ إِحْسَانُکَ أَکْثَرُ مِنْ أَنْ تُشْکَرَ عَلَی أَقَلِّهِ «24»وَ قَدْ قَصَّرَ بِیَ السُّکُوتُ عَنْ تَحْمِیدِکَ وَ فَهَّهَنِیَ الْإِمْسَاکُ عَنْ تَمْجِیدِکَ وَ قُصَارَایَ الْإِقْرَارُ بِالْحُسُورِ لاَ رَغْبَةً - یَا إِلَهِی - بَلْ عَجْزاً «25»فَهَا أَنَا ذَا أَؤُمُّکَ

بِالْوِفَادَةِ وَ أَسْأَلُکَ حُسْنَ الرِّفَادَةِ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اسْمَعْ نَجْوَایَ وَ اسْتَجِبْ دُعَائِی وَ لاَ تَخْتِمْ یَوْمِی بِخَیْبَتِی وَ لاَ تَجْبَهْنِی بِالرَّدِّ فِی مَسْأَلَتِی وَ أَکْرِمْ مِنْ عِنْدِکَ مُنْصَرَفِی وَ إِلَیْکَ مُنْقَلَبِی إِنَّکَ غَیْرُ ضَائِقٍ بِمَا تُرِیدُ وَ لاَ عَاجِزٍ عَمَّا تُسْأَلُ وَ أَنْتَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ وَ لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ.

[«1»یَا مَنْ یَرْحَمُ مَنْ لاَ یَرْحَمُهُ الْعِبَادُ «2»وَ یَا مَنْ یَقْبَلُ مَنْ لاَ تَقْبَلُهُ الْبِلاَدُ «3»وَ یَا مَنْ لاَ یَحْتَقِرُ أَهْلَ الْحَاجَةِ إِلَیْهِ «4»وَ یَا مَنْ لاَ یُخَیِّبُ الْمُلِحِّینَ عَلَیْهِ «5»وَ یَا مَنْ لاَ یَجْبَهُ بِالرَّدِّ أَهْلَ الدَّالَّةِ عَلَیْهِ «6»وَ یَا مَنْ یَجْتَبِی صَغِیرَ مَا یُتْحَفُ بِهِ وَ یَشْکُرُ یَسِیرَ مَا یُعْمَلُ لَهُ «7»وَ یَا مَنْ یَشْکُرُ عَلَی الْقَلِیلِ وَ یُجَازِی بِالْجَلِیلِ «8»وَ یَا مَنْ یَدْنُو إِلَی مَنْ دَنَا مِنْهُ «9»وَ یَا مَنْ یَدْعُو إِلَی نَفْسِهِ مَنْ أَدْبَرَ عَنْهُ «10»وَ یَا مَنْ لاَ یُغَیِّرُ النِّعْمَةَ وَ لاَ یُبَادِرُ بِالنَّقِمَةِ «11»وَ یَا مَنْ یُثْمِرُ الْحَسَنَةَ حَتَّی یُنْمِیَهَا وَ یَتَجَاوَزُ عَنِ السَّیِّئَةِ حَتَّی یُعَفِّیَهَا]

ای آن که رحم می‌کند به کسی که بندگان به او رحم نمی‌کنند! ای آن که می‌پذیرد کسی را که کشورها نمی‌پذیرند! ای آن که نیازمندان درگاهش را حقیر و کوچک نمی‌شمرد! ای آن که اصرار کنندگان به پیشگاهش را ناامید نمی‌کند! ای آن که دست ردّ به سینۀ کسانی که عمل خود را در برابر حضرتش بزرگ می‌شمارند نمی‌زند! ای آن که ارمغان و هدیه کوچک را می‌پذیرد، و اندک کاری که برایش انجام می‌گیرد، سپاس می‌نهد! و ای آن که عمل کم را قدرشناسی می‌کند، و پاداش بزرگ می‌دهد! و ای آن که هر که به او نزدیک شود، به او نزدیک می‌شود! و ای آن که هر که را از او روی گردانده، به سوی

خود می‌خواند! و ای آن که نعمت را تغییر نمی‌دهد، و به انتقام شتاب نمی‌ورزد! و ای آن که نیکی را به بار می‌نشاند تا آن را بیفزاید، و از بدی می‌گذرد تا آن را محو و نابود کند!

رحمت واسعه

امام سجّاد علیه السلام پس از آن که برترین و بالاترین عبادات را در ماه رمضان در حدّی که در طاقت کسی نبود انجام می‌داد، و شب و روز آن ماه را به دعا و مناجات و حال تضرع و زاری می‌گذراند، و نزدیکی‌های آخر ماه سوگوارانه با ماه مبارک وداع می‌کرد و همچون عاشق بی‌قرار بی‌اختیار از معشوقش جدا می‌گشت، به نماز عید فطر که عید مسلمین است حاضر می‌شد، و پس از خروج از نماز به سوی قبله می‌ایستاد و با حالی عارفانه و روحی خاضعانه و نفسی خاشعانه، با محبوب دل‌های با معرفت و قلوب با بصیرت مناجات می‌کرد و رحمت خدا را آن طوری که بود با زبان پاکش در ضمن این مناجات به جامعۀ انسانی معرفی می‌نمود.

او در این دعا تنها چیزی را که در نظر داشته رحمت واسعۀ دوست بوده، و در توضیحش به خاطر این‌که حقیقتش را یافته بود، غوغا کرده است!

اگر بیان معصوم علیهم السلام نبود، آیات قرآن معنا نمی‌شد، و معارف والای ملکوتی و حقایق عرشیۀ الهیه برای احدی از عالمیان آشکار نمی‌گشت.

این دعا دورنمایی از ذات اسما و صفات حضرت محبوب را نشان می‌دهد، و جز امام احدی قدرت بر تفسیر آن را ندارد.

عبد با استفاده از تمام نعمت‌های ظاهری و باطنی در برابر حضرت دوست به جنایت برمی‌خیزد، و او در برابر عبدش به کرم و رحمت و عفو و گذشت و تأخیر عقوبت اقدام می‌کند، و اگر حتی در لحظات آخر عمر آن عبد عاصی توفیق توبه

پیدا کند از عقوبتش درمی‌گذرد، و وی را در رحمتش چون ماهی در آب غرق می‌کند!

خوشت باد ای نسیم کوی جانان که داری نکهت گیسوی جانان

ندارد نافۀ مشک تتاری نسیم سنبل هندوی جانان

صبا هر شب که خواهد آفتابی براندازد نقاب از روی جانان

دل مسکین ما از ره بدر برد فریب غمزۀ جادوی جانان

به پشتیّ سعادت می‌توان زد زمانی خیمه بر پهلوی جانان

دعای عاشقان حرزی چنان نیست که بتوان بست بر بازوی جانان

طواف حاجیان در کعبه باشد طواف عاشقان در کوی جانان

خوشا باد سحرگاهی که گاهی پیامی آردم از سوی جانان

عماد ار گوشه‌ای خواهی گزیدن هم آخر گوشۀ ابروی جانان

(عماد فقیه کرمانی)

غوغای رحمت

اگر کسی را همه از خود برانند، و وی را از هر جهت طرد کنند، و تمام درها را به روی او ببندند، و مهر و محبّت خود را از او دریغ نمایند، ولی او وی را از خود نمی‌راند، و طردش نمی‌کند، و در رحمت را به رویش نمی‌بندد، و عشق و محبتش را از او دریغ نمی‌دارد.

رحمت او بر عبد از قبیل رحمت عبد بر عبد نیست، رحمت عبد بر عبد از باب غرض و هدف خاص است، ولی رحمت عام او را هدف و غرض نیست، آقایی و کرامت و بزرگواری و لطفش اقتضا دارد در عنایت و محبتش به روی عبد باز باشد، به این نظر ندارد که عبد کیست و چیست، به این نظر دارد که جنبنده‌ای نیازمند و فقیری مستحق و دردمندی بیچاره است و باید چنین موجودی بر سر سفرۀ عنایت

و کرم قرار داشته باشد.

عبد اگر مؤمن باشد درِ رحمت خاص هم به روی او باز است، و اگر غیر مؤمن باشد رحمت خاص چون در وجود او جایی برای تجلّی نمی‌بیند جلوه نمی‌کند، ولی به محض این‌که عبد بیدار شود و از عصیان و خطا برگردد تجلّی‌گاه رحمت خاص می‌شود، و تمام سیّئات گذشته‌اش در مدار مغفرت بخشیده می‌شود و در آسیاب محبّت تبدیل به حسنه شده، و آتش توبه هیمۀ گناه را سوزانده خاکسترش را به باد می‌دهد.

این مهم نیست که تمام عالمیان درِ مهر و محبّت خود را به روی انسان ببندند، و به هیچ صورت انسان را نپذیرند، این مهم است که دری برای همیشه از رحمت و لطف از جانب حضرت دوست به روی انسان باز است، تا هر وقت که بخواهد خود را در آغوش محبّت حضرت جانان بیندازد، و آنچه در قدرت داشته باشد از سفرۀ لطفش بهره ببرد.

آری، او می‌آفریند، و در رحم مادر از عبدش پذیرایی می‌کند، و بدون احساس رنج وی را به دنیا می‌آورد، و سینۀ پر شیر مادر را همراه عشق و محبتی در اوج نهایت در اختیارش می‌گذارد، و پس از آماده شدن کارگاه بدن در دهانش دندان می‌رویاند، و وی را تبدیل به طفلی شیرین و آراسته می‌کند، و از وی نوجوانی زیبا و باطراوت می‌سازد، و به پهنۀ آفرینش، نعمت‌های مادی و معنوی را در اختیارش می‌گذارد گرچه همه چیز و همه کس وی را طرد کند و از محبّت و رحمت به وی دریغ ورزد!

آری، او می‌پذیرد کسی را که هیچ کشوری نمی‌پذیرد، و هیچ سرزمینی قبول نمی‌کند، کشور رحمت و مملکت محبّت، و سرزمین مهر و لطف او قبول می‌کند آن را که هیچ سرزمینی قبول نمی‌کند!

او نیازمند فقیر و مسکین مستکین، و بیچارۀ گرفتار را که به پیشگاهش حاجت

می‌برد خوار نمی‌کند، و تحقیرش نمی‌نماید، و روحیه‌اش را نمی‌شکند، که نیازمند در پیشگاه حضرتش در عین فقر و نیاز، آبرومند است و از اعتبار و شخصیت برخوردار است، و بی شک با استجابت دعای حاجتمند به آبرویش می‌افزاید، و اعتبارش را در میان بندگان دو چندان می‌کند، و وی را ملجأ و پناه دیگران قرار می‌دهد.

راستی، چه عجیب و بهت‌آور است، و تا کجا مورد تعجب دارد که نیازمند و گدا به درگاه بی‌نیاز برود، و علاوه بر حفظ اعتبار و شخصیتش با اضافه شدن به اعتبار و بزرگیش از درگاه او برگردد، و خود برای رفع مشکلات دیگران، دست خدا شود!

رحمت او که فقط مقتضای آقایی و بزرگواری اوست با انسان کاری می‌کند که دیگران را نسبت به آدمی در بهت و حیرت می‌برد، و همه در برابر آن که متصل به رحمت است انگشت به دهان می‌مانند، و از درک شخصیت و وضع انسان عاجز می‌شوند، خود انسان هم وقتی توجّه به حقیقت پیدا می‌کند، خود را از بیانش ناتوان می‌بیند و از تفسیرش درمی‌ماند که مگر من کیستم که در عین این همه نقص و عیب و گناه و معصیت بدین صورت مورد لطف دوست قرار گرفته‌ام.

درگاهش درگاه نومیدی نیست، پیشگاهش پیشگاه یأس و حرمان نمی‌باشد، او وجود مقدسی است که الحاح کنندگان را نومید نمی‌سازد و دست رد بر سینۀ توقع داران خود نمی‌گذارد، هدیۀ بی مقدار عبد را که به صورت رابطۀ با او و عمل صالح و اخلاق حسنه است برمی‌گزیند، و کار اندک را سپاس می‌گزارد، و عمل کم و کوچک را به لطفش قبول می‌کند و مزد عظیم و اجر بزرگ می‌دهد.

آن که به او نزدیک شود بی ملاحظه به او نزدیک می‌گردد، و هر که از او روی بگرداند وی را به سوی خود می‌خواند، مگر در قرآن مجید نخوانده‌اید که موسی و هارون را مأموریت می‌دهد به سوی فرعون بروند و از وی برای قرار گرفتن در مدار هدایت دعوت کنند، باشد که متذکّر واقعیّت‌ها گردد، و به مقام خشیت دست یابد،

تا پروندۀ سیاهش سپید گردد، و گناهانش به کارگاه مغفرت راه یابد، و سیّئاتش به حسنات تبدیل شود، و از عذاب ابد قیامت رهایی یابد! ⁽¹⁾

جز تنعّم به غم یار عبث بود عبث هر چه کردیم جز این کار عبث بود عبث

هر چه جز مصحف آن روی غلط بود غلط جز حدیث لب دلدار عبث بود عبث

پی به منزلگه مقصود نبردیم آخر نطع این وادی خونخوار عبث بود عبث

اشک خونین به نگاهی بخریدند از ما کوشش چشم گهربار عبث بود عبث

هرچه بردیم ز کردار هبا بود هبا هر چه بستیم ز گفتار عبث بود عبث

جنگ با نفس خطا پیشۀ خود می‌بایست با کسان این همه پیکار عبث بود عبث

خویش را کاش در اول به خدا می‌بستیم از خودی این همه آزار عبث بود عبث

هر چه گفتیم و شنیدیم خطا بود خطا غیر حرف دل و دلدار عبث بود عبث

جز دل سوخته و جان برافروخته فیض هر چه بردیم بدان یار عبث بود عبث

(فیض کاشانی)

غرور به کرم حق از گناهان بزرگ است

گاهی عاصی بر عصیانش می‌افزاید، و عابد از عبادتش می‌کاهد، و چون مورد اعتراض واقع می‌شود جواب می‌دهد: با این کرمی که من از خدا خبر دارم، اضافه شدن گناه برایم باکی ایجاد نمی‌کند، و کم شدن طاعت به حالم ضرری وارد نمی‌سازد. چنین حالتی را حضرت محبوب برای عاصی و عابد نمی‌پسندد، چنانکه حضرت سجّاد علیه السلام قوی‌ترین سخن و برهان را ارائه داد، رحمت رحمت است، و وسعت رحمت قابل درک نیست ولی صاحب واسعه از بنده‌اش خواسته به آیات کتابش عمل کند، و تسلیم پیامبرش باشد، و از ولایت امامان معصوم سرنگرداند، و خود را در گردونۀ تقوا قرار داده و از گناه بپرهیزد.

چیزی که باعث اضافه شدن معصیت و کم شدن طاعت گردد بدون شک شیطانی است و هیچ ربطی به حریم حضرت دوست ندارد، نشان دادن رحمت حق نه برای اضافه شدن گناه است و نه برای کم کردن عبادت، بلکه می‌خواهند عابد را به عبادت بیشتر تشویق، و گناهکار را به علاج وجودش از گناه و این که خداوند مهربان به دنبال توبۀ عاصی حاضر به بخشیدن تمام گذشته است، ترغیب نمایند.

در قرآن مجید نزدیک به 276 بار مسئلۀ رحمت حق مطرح است، ولی بر اساس آیات و روایات، کسی اجازه ندارد از آن آیات برداشت سوء کند، برداشتی که منجر به امن از مکر حق و غرور به کرم گردد، و به عبارت دیگر برداشت از کرم به صورتی که بر گناه بیفزاید و از طاعت کم کند خیانت به قرآن و جنایت بر نفس است.

یا ایُّهَا الاِْنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَریمِ» ⁽¹⁾

ای انسان ! چه چیزی تو را به پروردگار بزرگوارت مغرور کرده است ؟

اگر بگوید: کرمت مرا مغرور ساخت، جواب می‌دهند: مقتضی کرم کوشش در

طاعت و ترک معصیت است، نه معصیت و کفران نعمت کریم، که کریم در دنیا سفره انداز است برای این‌که از آن بهره ببری و تأمین قدرت نمایی تا بر طاعتش اقدام کرده و به ترک گناه موفّق گردی، و در آخرت سفره انداز است تا از محصول ایمان و تقوایت و جهاد و کوشش و عمل صالحت بهره‌مند گردی!

اگر بگوید: شیطان مرا مغرور کرد، جواب می‌گویند: ما به وسیلۀ انبیای خود و به خصوص کتب آسمانی و مخصوصاً قرآن مجید تو را از مکر و بندبازی او و حیله و خدعۀ او، تا جایی که حجت بر تو تمام باشد هشدار داده و از اطاعت از شیطان بر حذر داشتیم، و به این معنا آگاهت نموده که هر کس تو را به غیر خواسته‌های دوست می‌خواند شیطان است، و می‌خواهد همانند پدر و مادرت تو را از بهشت عنبر سرشت قیامت محروم نماید، چنانکه آنان را از بهشت دنیا محروم کرد، ولی آن دو بزرگوار با توبه و انابه و تضرع و زاری به پیشگاهش عذر تقصیر بردند و آن محبوب قلب عارفان عذر آنان را پذیرفت.

اگر بگوید: دچار جهل بودم و در فضای عدم معرفت و دوری از بصیرت و آگاهی مغرور شدم، پاسخ می‌گویند: بعثت انبیا و امامت امامان و علم عالمان و حکمت حکیمان و عرفان عارفان و نصیحت ناصحان همه و همه برای علاج جهل بود، می‌خواستی در برابر آنان تواضع کنی و از آن منابع بصیرت کسب معرفت نمایی، تا به غرور دچار نشوی و بر کثرت معصیت و کم کردن طاعت اقدام ننمایی.

در آیۀ شریفه انسان را به عنوان انسانیتش که تمام امتیازات او را بر سایر موجودات این جهان یادآور می‌شود مخاطب ساخته سپس او را در برابر خداوندی قرار می‌دهد که هم «ربّ» و هم «کریم» است، به مقتضای ربوبیتش پیوسته او را در کنف حمایت خود قرار داده و تربیت و تکامل او را بر عهده گرفته، و به مقتضای کرمش او را بر سر خوان نعمت خود نشانده و از تمام مواهب مادی و معنوی برخوردار ساخته است بی آن که انتظاری از او داشته باشد و پاداش و عوضی

بطلبد، حتی خطاهای او را نادیده می‌گیرد و با کرمش او را مورد عفو قرار می‌دهد.

آیا سزاوار است چنین موجود شریفی در برابر چنان پروردگار بزرگی جسور گردد، و یا لحظه‌ای از او غافل شود و در انجام فرمانش که ضامن سعادت خود اوست، قصور ورزد؟

تفسیری بر آیۀ شریفه

«در حدیثی از رسول اکرم صلی الله علیه و آله آمده است که هنگام تلاوت این آیه فرمود:

غَرَّهُ جَهْلُهُ. ⁽¹⁾

جهل و نادانیش او را مغرور و غافل ساخته است.

و از این‌جا روشن می‌شود هدف این است که با تکیه بر مسألۀ ربوبیت و کرم خداوند، غرور و غفلت انسان را در هم بشکند نه آنگونه که بعضی پنداشته‌اند که هدف تلقین آدمی در زمینۀ عذر خواهی او است که در جواب بگوید: کرمت مرا مغرور ساخت.

و نیز آنچه از فضیل نقل شده که از او سؤال کردند: اگر در روز قیامت خداوند تو را به حضور طلبد و از تو بپرسد:

ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَریمِ؟

چه چیزی تو را به پروردگار بزرگوارت مغرور کرده؟

در جواب چه می‌گویی؟ گفت: در جواب می‌گویم:

غَرَّنی سُتُورُکَ الْمُرْخاةُ. ⁽²⁾

پرده‌هایی که بر گناهان من افکنده بودی، مرا غافل و مغرور ساخت.

که این بیان نیز متناسب با مفهوم آیه نیست، بلکه در جهت مخالفت هدف اصلی آیه قرار دارد، چرا که هدف در هم شکستن غرور و بیدار کردن از خواب غفلت است، نه پردۀ جدیدی بر پرده‌های غفلت افکندن.

بنابراین سزاوار نیست آیه را از هدفی که داشته منحرف سازیم و در جهت مخالف آن نتیجه‌گیری کنیم.

امیر مؤمنان علیه السلام در تفسیر این آیه جمله‌های عجیبی دارد و می‌فرماید:

این آیه کوبنده‌ترین دلیل در برابر شنونده است، و قاطع‌ترین عذر در برابر شخص مغرور، کسی که جهالت و نادانیش او را جسور و مغرور ساخته است.

ای انسان! چه چیز تو را بر گناهت جرأت داده، و چه چیز تو را در برابر پروردگارت مغرور ساخته، و چه چیز تو را به هلاکت خویش علاقمند نموده است؟

آیا این بیماری تو بهبودی ندارد؟ یا این خوابت به بیداری نمی‌انجامد؟ چرا لااقل آن مقدار که به دیگران رحم می‌کنی به خودت رحم نمی‌کنی؟ تو هرگاه کسی را در میان آفتاب سوزان ببینی بر او سایه می‌افکنی، هرگاه بیماری را ببینی که درد، وی را سخت ناتوان ساخته از روی ترحم بر او گریه می‌کنی، پس چه چیز تو را بر بیماریت صبور ساخته و بر مصیبتت شکیبا نموده و از گریۀ بر خویشتن تسلیت داده؟ در حالی که عزیزترین افراد نزد تو خودت می‌باشی، چگونه ترس از نزول بلا در شب تو را بیدار نکرده، با این که در گناه و معصیت او غوطه‌وری و در حالی که زیر سلطۀ او قرار داری.

بیا و این بیماری را با داروی تصمیم و عزم و ارادۀ راسخ مداوا کن و این

خواب غفلتی را که چشمانت را فرو گرفته با بیداری برطرف ساز. بیا مطیع خداوند شو و به یاد او انس بگیر، خوب تصور کن که هنگام غفلت از خدا، او با دادن نعمت‌ها به تو عنایت می‌کند، تو را به سوی عفو و بخشش خویش می‌خواند، و زیر پوشش فضل و برکات خود قرار می‌دهد، در حالی که تو هم چنان به او پشت کرده‌ای و به دیگری رو می‌آوری! بزرگ است خداوندی که با این قدرت عظیم کریم است اما تو با این ضعف و حقارت چقدر بر معصیت او جسوری! ⁽¹⁾

از غبار خودنمائی‌ها عمل را پاک کن دانه تا حاصل دهد پنهان به زیر خاک کن

تا جمال شاهد مقصودت آید در نظر زنگ غفلت پاک از آئینۀ ادراک کن

عالم اکبر تویی هم صحبت عالم گزین در وجود خویش سیر انجم و افلاک کن

از سبک روحی کند شبنم سوی گردون سفر بهر معراج حقیقت خویش را چالاک کن

خاطرت را تا فرحناکی شود حاصل صغیر رفع اندوه و ملال از خاطر غمناک کن

(صغیر)

[«12»اِنْصَرَفَتِ الْآمَالُ دُونَ مَدَی کَرَمِکَ بِالْحَاجَاتِ وَ امْتَلَأَتْ بِفَیْضِ جُودِکَ أَوْعِیَةُ الطَّلِبَاتِ وَ تَفَسَّخَتْ دُونَ بُلُوغِ نَعْتِکَ الصِّفَاتُ فَلَکَ الْعُلُوُّ الْأَعْلَی فَوْقَ کُلِّ عَالٍ وَ الْجَلاَلُ الْأَمْجَدُ فَوْقَ کُلِّ جَلاَلٍ «13»کُلُّ جَلِیلٍ عِنْدَکَ صَغِیرٌ وَ کُلُّ شَرِیفٍ فِی جَنْبِ شَرَفِکَ حَقِیرٌ خَابَ الْوَافِدُونَ عَلَی غَیْرِکَ وَ خَسِرَ الْمُتَعَرِّضُونَ إِلاَّ لَکَ وَ ضَاعَ الْمُلِمُّونَ إِلاَّ بِکَ وَ أَجْدَبَ الْمُنْتَجِعُونَ إِلاَّ مَنِ انْتَجَعَ فَضْلَکَ «14»بَابُکَ مَفْتُوحٌ لِلرَّاغِبِینَ وَ جُودُکَ مُبَاحٌ لِلسَّائِلِینَ وَ إِغَاثَتُکَ قَرِیبَةٌ مِنَ الْمُسْتَغِیثِینَ «15»لاَ یَخِیبُ مِنْکَ الْآمِلُونَ وَ لاَ یَیْأَسُ مِنْ عَطَائِکَ الْمُتَعَرِّضُونَ وَ لا یَشْقَی بِنَقِمَتِکَ الْمُسْتَغْفِرُونَ]

آرزوها پیش از رسیدن به نهایت کرمت، حاجت روا برگشتند، و ظرف‌های طلب به فیض بخششت لبریز شدند و اوصاف پیش از رسیدن به وصفت، از هم گسیختند. برتری در بالاترین مرتبه‌اش، که فراز هر برتری است مخصوص توست، و جلال امجد که فوق هر جلال است، ویژۀ توست. هر بزرگی نزد تو کوچک و هر شریفی در کنار شرفت حقیر است.

آنان که به سوی غیر تو کوچ کردند، ناامید شدند، و آنان که جز تو را خواستند، به خسارت نشستند، و آنان که به درگاه غیر تو فرود آمدند، تباه شدند، و نعمت خواهان جز آنان که از فضل و احسان تو نعمت خواستند، دچار

تهی دستی و قحطی شدند. باب رحمتت به روی علاقه‌مندان باز، وجود و سخایت برای گدایان رایگان، و فریاد رسیت به فریاد خواهان نزدیک است.

آرزومندان از تو نومید نمی‌شوند، و درخواست کنندگان از عطایت مأیوس نمی‌گردند، و آمرزش خواهان به کیفرت، بدبخت نمی‌شوند.

دعا در عید فطر و روز جمعه

در روزهای عید به ویژه فطر و جمعه زمان الطاف و نعمت بخشی بیشتر حضرت حق به بندگان است. و اعیاد برای همۀ مسلمانان اهمیّت ویژه دارند. از این رو آداب و دعاهایی که در این روزها وارد گردیده است. جهت جلب رحمت پروردگار سبحان و منّان است و اغلب این ادعیه و مناجات‌ها در صدد جلب رحمت و عطوفت ویژۀ خداوند متعال می‌باشد.

امام سجّاد علیه السلام در قالب دعا، اصول ارتباط نظام هستی را با پروردگار، بیان می‌فرماید که این اصول عبارتند از:

1 - رشد و کمال انسان که با داشتن اختیار و قدرتِ انتخاب، می‌پیماید.

2 - زمینه سازی برای میدان عمل انسان که بتواند توانایی خود را نشان دهد.

3 - همه انسان‌ها از صالح و فاسد فرصت تصمیم‌گیری دارند و هر کس می‌تواند به دلخواه به سوی هدف خود حرکت کند. صبر خداوند چنان است که به نیکوکاران و تبهکاران مهلت امنیّت می‌دهد تا زمان تفکّر و توبه و بازگشت به حق را داشته باشند.

بر اساس اصول فوق، خداوند متعال به نیک کردار، فرصت عمل و به خلاف کار، فرصت اندیشه و بازگشت می‌دهد، اگر صالحان به عالی‌ترین مقامات نایل آیند با داشتن حق انتخاب و اختیار، بر صراط مستقیم حرکت نموده‌اند و رنج‌های بسیار هم به دوش کشیده‌اند. در مقابل آن کس که به شقاوت دنیوی و عقوبت الهی گرفتار

می‌شود؛ بر پایۀ دلیل و برهان آشکار؛ حجّت خدا بر او تمام گشته و سرانجام به دوزخ می‌افتد.

بنابراین وجود ظلم و گناه در گیتی، نشان فراخی عالم تکلیف و بهترین گواه بر حکمت و تدبیر و بنده پروری حضرت ربّ است و نیز دلیل بر آن است که کیفر عین حکمت و عدالت و عطای جمیل و پاداش جزیل او، تجلّی برترین مرتبۀ رحمت و کرامت و فضل است.

از جمله نکته‌های لطیف، راز و نیازهایی است که حضرت از درگاه ربوبی درخواست می‌دارد:

پذیرش بی‌پناهان، قبول کردن همه رانده شدگان، قبولی شکرانه کمترین طاعات، اعطای عظیم‌ترین پاداش و دعوت از گناهکاران و متمرّدان است که در تربیت مردم و پرورش روحی بندگان، اثر شایسته‌ای دارد.

اهل الدّالة که در برخی از فراز دعاها آمده است. به بندگان اهل کرشمه و ناز می‌گویند: اینان به انس و الفت که با پروردگار دارند بدون ترس و واهمه حاجت خود را از خدا می‌طلبند در حالی که گویی بر خداوند ناز و طلب دارند. این دلیل بر لطف بی‌نهایت حضرت ربّ جلیل است که اجازه می‌دهد از او بخواهند و سر بر بالین مهر و صفای حق بگذارند و با زبان مهر با محبوب به مناجات بپردازند.

در این باره از روایت معصومان علیهم السلام آنچه در مورد فضیلت نماز شب و مناجات شبانه آنان وارد شده است، روشن می‌شود که:

خداوند گفتگوی بنده با خودش را دوست می‌دارد و حتی درِ نعمتی را بر او می‌بندد تا همواره بنده‌اش در ارتباط باشد و صدای ناز و نیاز او را بشنود و اگر نخواهد صدای او را بشنود مالی و مقامی سرشار به او می‌دهد و او را از در خانه خود می‌راند.

بنابر احادیث روز عید در نزد پروردگار روز مزد اعمال عبادی است؛ از این رو

مستحب است که انسان بسیار دعا کند و به یاد خدا باشد و در طلب خیر دنیا و آخرت بکوشد.

نزد خداوند سبحان چهار روز بسیار عالی مقام است که نبی اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

إِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالی إخْتارَ مِنَ الْکَلامِ أَرْبَعَةً وَ مِنَ الْمَلائِکَةِ أَرْبَعَةً... وَ منَ الْأَیّامِ أَرْبَعَةً... وَ أَمَّا خِیَرَتُهُ مِنَ الْأَیَّامِ فَیَوْمُ الْفِطْرِ وَ یَوْمُ عَرَفَةَ وَ یَوْمُ الْأَضْحی وَ یَوْمُ الْجُمُعَةِ. ⁽¹⁾

خداوند متعال از سخن چهار کلام را برگزید و از فرشتگان چهار را... و از روزها، چهار روز را... و امّا روزهای برگزیده‌اش، روز عید فطر، روز عرفه، روز عید قربان و روز جمعه است.

اذکار و ادعیه عید فطر

عید فطر دارای اذکار و ادعیه و عباداتی است که در روایات ائمه اطهار علیهم السلام به آنها اشاره شده است:

1 - تکبیرات و اذکاری مانند

لا الهَ إِلَّا اللّهُ ،

اَللّهُ اکْبَرُ ،

اَلْحَمْدُلِلّهِ و

سُبْحانَ اللّهِ که زینت روز عید فطر است. ⁽²⁾همچنین در طلوع ماه شوال و صبح عید فطر و در پی نماز عید خوانده شود:

اَللّهُ اکْبَرُ اللّهُ اکْبَرُ لا الهَ إِلَّا اللّهُ وَ اللّهُ اکْبَرُ و لِلّهِ الْحَمْدُ، الْحَمْدُ لِلّهِ عَلی ما هَدانا وَ لَهُ الشُکْرُ عَلی ما أوْلانا. ⁽³⁾

خدا بزرگتر، خدا بزرگتر است، معبودی جز خدا نیست و خدا بزرگتر است، و خدای را سپاس، سپاس خدای را بر آنچه ما را بدان هدایت کرد و او را شکر

بر آنچه به ما ارزانی داشت.

در قنوت نماز عید آمده است:

اَسْأَلُکَ بِحَقِّ هذَا الْیَوْمِ الَّذی جَعَلْتَهُ لِلْمُسْلِمِینَ عِیداً وَ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله ذُخْراً وَ شَرَفاً وَ کَرامَةً وَ مَزیداً أَنْ تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ انْ تُدْخِلَنی فی کُلِّ خَیْراً أَدَخَلْتَ فِیهِ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ انْ تُخْرِجَنی مِنْ کُلِّ سُوءٍ اخْرَجْتَ مِنْهُ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ صَلَواتُکَ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ، الّلُهَّمَ إِنّی اسْأَلُکَ خَیْرَ ما سَأَلَکَ عِبادُکَ الصّالِحُونَ وَ اعُوذُ بِکَ مِمَّا اسْتَعاذَ مِنْهُ عِبادُکَ الْمُخْلَصُونَ. ⁽¹⁾

از تو درخواست می‌کنم به حق این روز که برای مسلمانان عید قرار دادی و برای محمد صلی الله علیه و آله ذخیره و فزونی در شرف، که بر محمد و خاندان محمد درود فرستی و مرا در هر خیری که محمد و خاندان محمد را وارد نمودی، وارد کنی و از هر شری که محمد و خاندان محمد «درود خدا بر او و خاندانش» را بیرون آوردی، مرا بیرون آوری، خدایا از تو درخواست می‌کنم، بهترین چیزی که بندگان شایسته‌ات درخواست کردند و به تو پناه می‌آورم از آنچه بندگان شایسته‌ات، به تو پناه بردند.

و خواندن دعاهایی دیگر در صبح عید فطر که در کتب أدعیه آمده است.

2 - زکات فطره که واجبی موکّد است و شرط قبولی روزۀ ماه رمضان است که در صبح عید فطر به مستحقّ از فقیران یا مصارف دیگر پرداخت می‌شود.

3 - غسل کردن و پوشیدن لباس نو و استفاده از بوی خوش و خوردن و آشامیدن که نشان از شادی و جشن روز عید باشد.

4 - خواندن نماز عید در اول روز و در صحرا و بیابان که سیرۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و

معصومان علیهم السلام چنین بوده است، که دوست می‌داشتند در هنگام برپایی نماز عید زیر آسمان بروند و دیدگانشان به آفاق عالم بیفتد و در برابر نعمت‌های الهی پیشانی بر زمین نهند و برای قبولی اعمال برادران دینی دعا کنند.

5 - زیارت امام حسین علیه السلام و خواندن دعای ندبه هم سفارش شده است. ⁽¹⁾

اَللَّهُمَّ مَنْ تَهَیَّاَ فِی هذَا الْیَوْمِ أَوْ تَعَبَّأَ أَوْ أَعَدَّ وَاسْتَعَدَّ لِوِفادَةٍ إِلی مَخْلُوقٍ رَجَاءَ رِفْدِهِ وَ نَوافِلِه وَ فَواضِلِه وَ عَطایاهُ فَإِنَّ إِلَیْکَ یا سَیَّدی تَهْیِئَتی وَ تَعْبِئَتی وَ إِعْدادی وَ اسْتِعْدادی رَجَاءَ رَفْدِکَ وَ جَوائِزِکَ وَ نَوافِلِکَ وَ فَواضِلِکَ وَ عَطائِکَ وَ قَدْ غَدَوْتُ إِلی عِیدٍ مِنْ أَعْیادِ أُمَّةٍ مُحَمَّدٍ صَلَواتُ اللّهِ عَلَیْهِ و آلِهِ وَ لَمْ أَفْدِ إِلَیْکَ الْیَوْمَ بِعَمَلٍ صالِحٍ أَثِقُ بِهِ قَدَّمْتُهُ وَ لاتَوَجَّهْتُ بِمَخْلُوقٍ أَمَّلْتُهُ وَلکِنْ أَتَیْتُکَ خاضِعَاً مُقِرَّاً بِذُنُوبی وَ إِساءَتی إِلی نَفْسی فَیَاعَظِیمُ یا عَظیِمُ اغْفِرْلِیَ الْعَظِیمَ مِنْ ذُنُوبی فَإِنَّهُ لایَغْفِرُ الذُّنُوبَ الْعِظامَ إِلاّ أَنْتَ یا لا الهَ إلّاأَنْتَ یا أَرْحَمَ الرّاحِمِینَ. ⁽²⁾

خدایا! هر کس در این روز آماده شد یا نیّت کرد یا مهیّا و مستعدّ شد، برای ورود به درگاه یکی از بندگانت به امید جایزه‌ها و صله‌ها و بهره‌ها و عطاها، ولی ای آقای من! آماده شدن و قصد کردن و مهیّا و مستعدّ شدن من تنها به جانب توست، به امید جایزه‌ها و صله‌ها و بهره‌ها و عطاهایت و اینک صبح کردم در عیدی از اعیاد امّت پیامبرت محمّد که درود خدا بر او و خاندانش، و در حالی که به عمل صالحی که به آن اطمینان کنم، و آن را پیش آورده باشم

بر تو وارد نشدم و به مخلوقی که آرزومندش باشم رو نکردم، بلکه در حال فروتنی تنها به جانب تو آمده‌ام، به گناه و بدی نسبت به خویش اعتراف دارم پس ای بزرگ، ای بزرگ، گناهان بزرگم را بیامرز که گناهان بزرگ را جز تو نیامرزد، ای که معبودی جز تو نیست، ای مهربان‌ترین مهربانان.

امام رضا علیه السلام هنگام بیرون رفتن برای نماز عید در آستانۀ در ایستاد و خواند:

اللّهُ اکْبَرُ، اللّهُ اکْبَرُ، اللّهُ اکْبَرُ، اللّهُ اکْبَرُ عَلی ما هَدانا، اللّهُ اکْبَرُ عَلی ما رَزَقَنا مِنْ بَهِیمَةِ الْأَنْعامِ وَ الْحَمْدُ لِلّهِ عَلی ما أَبْلانا نَرْفَعُ بِها أَصْواتَنا... ⁽¹⁾

خدا بزرگ است، خدا بزرگ است، خدا بزرگ است، بزرگتر بر آن که هدایتمان کرد. خدا بزرگ است بر آن که ما را از چارپایان، روزی داد، خدا را سپاس بر آن که ما را آزمود، صداهایمان را به ذکر بلند می‌کنیم.

از آنجا که روز عید فطر از اعیاد بزرگ اسلامی است، سزاوار می‌باشد همه مسلمانان جنبۀ وحدت و همدلی عمومی را اهمیّت دهند و در بر پایی نماز عید و مراسم قبل و بعد آن شکوه و عظمت این برنامۀ دینی را در همه جا به نمایش گذارند.

ارزش روز جمعه در روایات

اشاره

روز جمعه از بهترین روزهایی است که خورشید در آن تابیده است و عیدی که بر اعیاد دیگر برتری دارد، در باب فضیلت جمعه و اختصاص آن به حضرت صاحب الزمان علیه السلام که به نام ایشان و روز ظهور و فرج می‌باشد، روایات بسیار است.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله در فضیلت روز جمعه و شب و ساعات آن می‌فرماید:

إِنَّ یَوْمَ الْجُمُعَةِ سَیِّدُ الْأَیّامِ یُضاعِفُ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ فِیهِ الْحَسَناتِ وَ یَمْحُو

فِیهِ السَّیِّئاتِ وَ یَرْفَعُ فِیهِ الدَّرَجاتِ وَ یَسْتَجِیبُ فِیهِ الدَّعَواتِ وَ یَکْشِفُ فِیهِ الْکُرُباتِ وَ یَقْضی فِیهِ الْحَوائِجِ الْعِظامِ وَ هُوَ یَوْمُ الْمَزِیدِ لِلّهِ فِیهِ عُتَقاءُ وَ طُلَقاءُ مِنَ النّارِ ما دَعَا فِیهِ أَحَدٌ مِنَ النّاسِ وَ قَدْ عَرَفَ حَقَّهُ وَ حُرْمَتَهُ إِلاّ کانَ حَتْماً عَلَی اللّهِ أَنْ یَجْعَلَهُ مِنْ عُتَقائِهِ وَ طُلَقائِهِ مِنَ النّارِ فَإِنْ ماتَ فی یَوْمِهِ أَوْ لَیْلَتِهِ ماتَ شَهِیداً وَ بُعِثَ آمِناً وَ مَا اسْتَخَفَّ أَحَدٌ بِحُرْمَتِهِ وَ ضَیَّعَ حَقَّهُ إِلاّ کانَ حَقّاً عَلَی اللّهِ عَزَّوَجَلَّ أَنْ یُصْلِیَهُ نارَ جَهَنَّمَ إِلاّ أَنْ یَتُوبَ. ⁽¹⁾

همانا روز جمعه سرور روزهاست. خداوند در آن روز نیکی‌ها را زیاد می‌کند و گناهان را محو می‌گرداند و درجات را بالا می‌برد و دعاها را مستجاب می‌گرداند و اندوه‌ها را برطرف می‌سازد و حاجت‌های بزرگ را برآورده می‌کند. روزی است که پروردگار گروهی را بسیار از آتش آزاد می‌نماید. هر که حرمت و حق آن روز را بشناسد و دعا کند؛ خداوند او را از آزاد شدگان آتش جهنّم قرار می‌دهد و اگر در شب و روز جمعه بمیرد، همچون شهید مرده است و در قیامت ایمن مبعوث می‌شود. هر که حرمت آن را سبک شمرد و حق آن را تباه کند، خداوند او را به آتش جهنّم می‌اندازد، مگر آنکه توبه کند.

امام صادق علیه السلام از بهترین لحظاتی که دعا در آن پذیرفته می‌شود را روز جمعه معرفی می‌فرماید:

السّاعَةُ الَّتی یُسْتَجَابُ فِیهَا الدُّعاءُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ ما بَیْنَ فَرَاغِ الْإِمامِ مِنَ الْخُطْبَةِ إِلی أَنْ یَسْتَوِیَ فی الصُّفُوفِ وَ ساعَةٌ أُخْری مِنْ آخِرِ النَّهارِ إِلی غُرُوبِ الشَّمْسِ. ⁽²⁾

روز جمعه ساعتی که در آن دعای انسان پذیرفته می‌شود؛ آن زمان که خطبۀ نماز توسّط امام جمعه پایان یابد و صف‌ها به نظم برپا گردد و ساعتی دیگر، از پایان روز تا غروب خورشید است.

و نیز فرمود:

إِنَّ لِلْجُمُعَةِ حَقًّا وَ حُرْمَةً فَإِیّاکَ أَنْ تُضَیِّعَ أَوْ تُقَصِّرَ فی شَیءٍ مِنْ عِبادَةِ اللّهِ وَ التَّقَرُّبِ إِلَیْهِ بِالْعَمَلِ الصّالِحِ وَ تَرْکِ الْمَحارِمِ کُلِّها فَإِنَّ اللّهَ یُضاعِفُ فِیهِ الْحَسَناتِ وَ یَمْحُو فِیهِ السَّیِّئاتِ وَ یَرْفَعُ فِیهِ الدَّرَجاتِ. ⁽¹⁾

به درستی که روز جمعه دارای حق و احترام است، پس بپرهیز از اینکه مبادا، عبادت و نزدیکی به خداوند با عمل صالح و دوری از محرّمات را، در این روز ضایع کنی و یا کوتاهی بورزی، یقینی است که خداوند نیکی‌ها را در این روز چند برابر و گناهان انسان را محو و درجات آنان را بالا می‌برد.

برای روز جمعه اعمال و آداب بسیاری در سنّت نبوی و اهل بیت علیهم السلام بیان شده است؛ که از جمله آنان: ادعیۀ مخصوص، صلوات فرستادن، خواندن سوره‌های از قرآن، غسل جمعه و نظافت با آداب ویژه، صدقه دادن، صلۀ رحم، شاد نمودن خانواده، آموختن مسائل احکام دین، زیارت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام و زیارت حجة بن الحسن علیه السلام ، زیارت اهل قبور به ویژه پدر و مادر، خواندن دعای ندبه، و نمازهای مستحبی و... .

از دعاهای مخصوص این روز مبارک برای مسلمانان این است که: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که این دعا را بخواند کفّارۀ گناهان او از این جمعه تا جمعه دیگر باشد:

اَللّهُمَّ ما قُلْتُ فی جُمُعَتی هَذِهِ مِنْ قَوْلٍ أَوْ حَلَفْتُ فِیها مِنْ حَلْفٍ أَوْ نَذَرْتُ فِیها

مِنْ نَذْرٍ فَمَشِیَّتُکَ بَیْنَ یَدَیْ ذَلِکَ کُلِّهِ فَما شِئْتَ مِنْهُ أَنْ یَکُونَ کانَ وَ ما لَمْ تَشَأْ مِنْهُ لَمْ یَکُنِ اللّهُمَّ اغْفِرْلی وَ تَجاوَزْ عَنِّی، اللّهُمَّ مَنْ صَلَّیْتَ عَلَیْهِ فَصَلاتی عَلَیْهِ وَ مَنْ لَعَنْتَ فَلَعْنَتی عَلَیْهِ کانَ کَفارَةً مِنْ جُمُعَةٍ إِلی جُمُعَةٍ. ⁽¹⁾

خدایا! هر سخنی که در این جمعه‌ام بر زبان آورم و یا هر سوگندی که در آن ادا نمایم و یا هر نذری که در آن جاری کنم، خواست و ارادۀ تو پیشاپیش همه اینهاست، پس در این میان هر چه را تو بخواهی که بشود، می‌شود و هر چه را که نخواهی، نشود. بار خدایا! مرا بیامرز و از من درگذر. خدایا! هر که را تو بر او درود فرستی پس درودم بر او باد و هر که را تو لعنت کنی پس لعنتم بر او باد. (این پوشانندۀ گناهان از جمعه تا جمعۀ دیگر باشد.)

دعای امام سجّاد علیه السلام در روز جمعه

در اعمال هفته و دعاهای روز جمعه، دعایی از امام سجّاد علیه السلام در صحیفۀ کامله ایشان با عبارات ذیل آمده است:

اَلْحَمْدُ لِلّهِ الْاَوَّلِ قَبْلَ الْاِنْشاءِ وَ الْاِحْیاءِ وَ الْآخِرِ بَعْدَ فَناءِ الْاَشْیاءِ، الْعَلیمِ الَّذی لایَنْسی مَنْ ذَکَرَهُ، وَلایَنْقُصُ مَنْ شَکَرَهُ، وَ لایَخیبُ مَنْ دَعاهُ، وَ لایَقْطَعُ رَجاءَ مَنْ رَجاهُ، اللّهُمَّ انّی اشْهِدُکَ وَ کَفی بِکَ شَهیداً، وَ اشْهِدُ جَمیعَ مِلائِکَتِکَ وَ سُکّانَ سَمواتِکَ وَ حَمَلَةَ عَرْشِکَ، وَ مَنْ بَعَثْتَ مِنْ انْبِیائِکَ وَ رُسُلِکَ، وَ انْشَاْتَ مِنْ اصْنافِ خَلْقِکَ، انّی اشْهَدُ انَّکَ انْتَ اللّهُ لا الهَ الاّ انْتَ، وَحْدَکَ لاشَریکَ لَکَ وَ لاعَدیلَ، وَ لاخُلْفَ لِقَوْلِکَ وَ لاتَبْدیلَ، وَ انَّ مُحَمَّداً صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ وَ الِهِ عَبْدُکَ وَ رَسُولُکَ، ادّی ما حَمَّلْتَهُ الَی الْعِبادِ وَ جاهَدَ

فِی اللّهِ عَزَّوَجَلَّ حَقَّ الْجِهادِ وَ انَّهُ بَشَّرَ بِما هُوَ حَقٌّ مِنَ الثَّوابِ، وَ انْذَرَ بِما هُوَ صِدْقٌ مِنَ الْعِقابِ، اللّهُمَّ ثَبِّتْنی عَلی دِینِکَ ما احْیَیْتَنِی، وَ لاتُزِغْ قَلْبی بَعْدَ اذْ هَدَیْتَنِی، وَهَبْ لی مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً انَّکَ انْتَ الْوَهّابُ، صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ عَلی آلِ مُحَمَّدٍ، وَ اجْعَلْنی مِنْ اتْباعِهِ وَ شِیعَتِهِ وَاحْشُرنِی فِی زُمْرَتِهِ، وَ وَفِّقْنی لِاَداءِ فَرْضِ الْجُمُعاتِ، وَ ما اوْجَبْتَ عَلَیَّ فیها مِنَ الطّاعاتِ، وَ قَسَمْتَ لِاَهْلِها مِنَ الْعَطاءِ فِی یَوْمِ الْجَزاءِ، انَّکَ انْتَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ. ⁽¹⁾

ستایش خدای را که آغاز هستی است پیش از آفرینش و حیات بخشی، و پایان هستی است پس از نابودی هر چیز، دانایی که از یاد مبرد آن را که یادش کند و کم نگذارد از آنکه شکرش را به جای آورده و ناامید نسازد آن را که خواندش، و قطع نکند امید آن که به او امید بست، بار خدایا! تو را گواه می‌گیرم و تو برای گواهی کافی هستی و گواه می‌گیرم همۀ فرشتگانت و ساکنان آسمان‌هایت و نگهبانان عرشت و رسولان و پیامبرانی که برانگیختی، و انواع مخلوقات که آفریدی (همه و همه را گواه می‌گیرم) بر اینکه باور دارم که همانا تویی خدا، شایستۀ پرستشی جز تو نیست. یگانه‌ای، شریکی نداری و بی‌همتایی و تخلّف و تبدیلی در گفتارت نیست و اینکه محمد که خدا بر او و خاندان او درود فرستد بنده و فرستادۀ توست، رسالتی را که بر عهده‌اش نهاده بودی به بندگانت ادا کرد و در راه خدا به حق کوشید و به پاداشی که حق است مژده داد و از عذابی که راست است بیم داد، خدایا! تا زنده‌ام مرا بر دین خود ثابت بدار و دلم را پس از آنکه به نور هدایت روشن نمودی، گمراه مکن و از نزد خود رحمتی بر من ببخش چرا که، تنها تو بخشاینده‌ای، درود فرست بر محمد و خاندان محمد و مرا از پیروان و شیعیان او قرار ده و در گروه او محشورم گردان، و بر انجام واجبات جمعه‌ها و طاعاتی که در آن بر من لازم

نمودی توفیقم ده، و عطایی که در رستاخیز برای اهل جمعه قرار داده‌ای، نصیبم گردان، چه همانا تویی قدرتمند حکیم.

[«16»رِزْقُکَ مَبْسُوطٌ لِمَنْ عَصَاکَ وَ حِلْمُکَ مُعْتَرِضٌ لِمَنْ نَاوَاکَ عَادَتُکَ الْإِحْسَانُ إِلَی الْمُسِیئِینَ وَ سُنَّتُکَ الْإِبْقَاءُ عَلَی الْمُعْتَدِینَ حَتَّی لَقَدْ غَرَّتْهُمْ أَنَاتُکَ عَنِ الرُّجُوعِ وَ صَدَّهُمْ إِمْهَالُکَ عَنِ النُّزُوعِ «17»وَ إِنَّمَا تَأَنَّیْتَ بِهِمْ لِیَفِیئُوا إِلَی أَمْرِکَ وَ أَمْهَلْتَهُمْ ثِقَةً بِدَوَامِ مُلْکِکَ]

سفرۀ روزیت برای گنهکاران پهن است، و بردباریت به جانب کسی که با تو دشمنی ورزید، روی آورنده است. عادتت احسان به بدکاران، و راه و روشت مهلت به متجاوزان است، تا جایی که مدارایت، اینان را از بازگشت و توبه به درگاهت فریب داده و غافل ساخته، و مهلت دادنت، ایشان را از خودداری از گناه باز داشته. جز این نیست که آنان را فرصت دادی، به خاطر این که به فرمانت باز گردند، و محض اطمینان به دوام فرمانرواییت مهلتشان دادی.

[فَمَنْ کَانَ مِنْ أَهْلِ السَّعَادَةِ خَتَمْتَ لَهُ بِهَا وَ مَنْ کَانَ مِنْ أَهْلِ الشَّقَاوَةِ خَذَلْتَهُ لَهَا «18»کُلُّهُمْ صَائِرُونَ إِلَی حُکْمِکَ وَ أَمُورُهُمْ آئِلَةٌ إِلَی أَمْرِکَ لَمْ یَهِنْ عَلَی طُولِ مُدَّتِهِمْ سُلْطَانُکَ وَ لَمْ یَدْحَضْ لِتَرْکِ مُعَاجَلَتِهِمْ بُرْهَانُکَ «19»حُجَّتُکَ قَائِمَةٌ لاَ تُدْحَضُ وَ سُلْطَانُکَ ثَابِتٌ لاَ یَزُولُ فَالْوَیْلُ الدَّائِمُ لِمَنْ جَنَحَ عَنْکَ وَ الْخَیْبَةُ الْخَاذِلَةُ لِمَنْ خَابَ مِنْکَ وَ الشَّقَاءُ الْأَشْقَی لِمَنِ اغْتَرَّ بِکَ]

پس آن که اهل سعادت بود، فرجام کارش را به سعادت ختم کردی، و آن که اهل بدبختی بود، به بدبختی‌اش و اگذاشتی. همۀ اینان چه سعادتمندان و چه شقاوتمندان به حکم و حکومت تو باز می‌گردند، و کارشان منتهی به فرمان تو می‌شود. طولانی شدن زمان زندگی گنهکاران، قدرت پادشاهیت را سست نمی‌کند، و شتاب نورزیدن در عقوبت و بازپرسی آنان، برهان و دلیلت را باطل نمی‌سازد. حجّتت استوار و پابرجاست و باطل نگردد، و پادشاهیت ثابت و همیشگی است و از بین نمی‌رود. پس عذاب دائم بر کسی که از تو روی تافت، و نومیدی ذلّت بار برای کسی که از تو نومید شد، و بدترین تیره بختی برای کسی که به رحمت و کرم تو مغرور گشت.

اهل سعادت و شقاوت در حکم خداوند

اشاره

اعتقاد به این که سعادت و شقاوت یک امر ذاتی است که همراه انسان متولّد می‌شود پنداری بیش نیست، چرا که برخلاف دعوت همه انبیا و تلاش‌های همۀ راهنمایان بشر است، بلکه این پندار واهی برای فرار از زیر بار مسئولیت و توجیه اعمال خلاف و تبهکاری‌ها درست شده است و یا برای تفسیر موارد ناآگاهی‌ها می‌باشد.

برای شناخت بهتر، باید اندیشه کنیم که ساختار شخصیّتی هر کسی چگونه شکل می‌گیرد:

سه عامل اساسی در تشکیل شخصیت هر انسانی نقش اساسی و فراوانی دارد، و هر کسی بخواهد خودش را بشناسد یا نسبت به دیگری شناخت پیدا کند، باید به این سه عامل توجّه عمیق و دقیقی بنماید:

عامل اوّل، وراثت: باید ببیند پدر و مادر و اجدادش چه کسانی بوده‌اند، پدر و مادر نقش مهمی در انعقاد نطفۀ سالم یا غیرسالم دارند، اگر پدر و مادر متدیّن و با خدا باشند و روح و جان آنها آمیخته به عبادت الهی باشد، فرزندی هم که با این نطفۀ پاک بسته شده در مسیر الهی قدم برمی‌دارد یا حداقلّ گرایش و سمت و سویش به سوی کارهای خدایی و اعمال عبادی، بیشتر است. و اگر پدر و مادر انسان‌های ناپاک و لاابالی باشند و با این روحیّه نطفه منعقد شود فرزندی هم که متولّد شود، گرایش به مسیر انحراف و تباهی دارد، پس پدر و مادر می‌توانند باعث خوشبختی یا بدبختی فرزند شوند.

عامل دوّم، تربیت: گاهی از نظر وراثت مشکلی نیست، ولی بر اثر تربیت ناصحیح و عدم توجّه به تربیت اسلامی فرزند، او را در مسیر شقاوت و بدبختی قرار می‌دهیم هم چنان که عکس آن نیز متصوّر است، ممکن است افرادی از نظر وراثت و نسب پدر و مادر خوبی نداشته ولی بر اثر تربیت صحیح و قرار گرفتن در

دامان اسلام و دیانت، به سوی کمال و خوشبختی قدم برداشته و به سعادت رسیده‌اند که نمونه‌های آن در تاریخ فراوان است.

پسر نوح با بدان بنشست خاندان نبوّتش گم شد

سگ اصحاب کهف روزی چند پی نیکان گرفت و مردم شد

(سعدی شیرازی)

عامل سوّم، محیط: گاهی از نظر وراثت و تربیت مشکل نداشته است ولی بر اثر محیط ناسالم و خراب، فرزند به تباهی کشیده شده است.

به خاطر همین جهت آیات و روایات فراوانی داریم که در این گونه موارد می‌گویند: باید از محیط گناه و فساد، هجرت کرده و دوری جست و اگر کسی در محیط فاسد بماند و هجرت نکند و دچار انحراف شود، در مقابل خداوند عذری ندارد.

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:

إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّهُمُ الْمَلَئِکَةُ ظَالِمِی أَنفُسِهِمْ قَالُواْ فِیمَ کُنتُمْ قَالُواْ کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قَالُواْ أَلَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَ سِعَةً فَتُهَاجِرُواْ فِیهَا فَأُوْلئِکَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَآءَتْ مَصِیرًا» ⁽¹⁾

قطعاً کسانی که [ با ترک هجرت از دیار کفر ، و ماندن زیر سلطۀ کافران و مشرکان ] بر خویش ستم کردند [ هنگامی که ] فرشتگانْ آنان را قبض روح می‌کنند ، به آنان می‌گویند : [ از نظر دین‌داری و زندگی ] در چه حالی بودید ؟ می‌گویند : ما در زمین ، مستضعف بودیم . فرشتگان می‌گویند : آیا زمین خدا وسیع و پهناور نبود تا در آن [ از محیط شرک به دیار ایمان ] مهاجرت کنید ؟ ! پس جایگاهشان دوزخ است و آن بد بازگشت گاهی است .

و نیز می‌فرماید:

یَعِبَادِیَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِنَّ أَرْضِی وَ سِعَةٌ فَإِیَّیَ فَاعْبُدُونِ» ⁽¹⁾

ای بندگان من که ایمان آورده‌اید ! یقیناً زمین من وسیع و پهناور است ؛ پس [ با انتخاب سرزمینی مناسب و شایسته که ارزش‌ها در آن حفظ شود ] فقط مرا بپرستید .

هم چنین در روایات می‌خوانیم، رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

مَنْ فَرَّ بِدِینِهِ مِنْ ارْضٍ الی ارْضٍ وِ انْ کانَ شِبْراً مِنَ الْاَرْضِ، اسْتُوْجِبَ الْجَنَّةُ وَ کانَ رَفیقَ ابْراهیمَ وَ مُحَمَّدٍ علیهما السلام . ⁽²⁾

هر کس دین خود را از سرزمینی به سرزمین دیگر ولو به اندازۀ یک وجب زمین باشد برهاند (هجرت کند) بهشت بر او واجب آید و همدم ابراهیم و محمد علیهما السلام باشد.

امام صادق علیه السلام در پاسخ شخصی که از تفسیر آیۀ 56 سورۀ عنکبوت سؤال کرد، فرمود:

اِذا عُصِیَ اللّهُ فی ارْضٍ وَ انْتَ فیها فَاخْرُجْ مِنْها الی غَیْرِها. ⁽³⁾

هر گاه در سرزمینی که تو در آن به سر می‌بری نافرمانی خدا شد از آن جا به جای دیگر هجرت کن.

آری، محیط در سرنوشت انسان تأثیر فراوان دارد، بنابراین باید از محیط فاسد و ناسالم هجرت کرد، پیامبر صلی الله علیه و آله هم یکی از عوامل هجرت‌هایشان همین بود.

هجرت از محیط شرک، کفر و گناه برای حفظ دین و ایمان، یا برای برگشت از

نافرمانی خداوند، بر هر فردی لازم و ضروری است.

پس روشن شد که سه عامل در سرنوشت انسان بسیار مؤثّر است که عدم توجّه به هر کدام از این سه عامل، انسان را دچار تزلزل و گمراهی خواهد کرد.

این جاست که باید سعادت و شقاوت را با توجّه به آن سه عامل دوباره تفسیر کنیم:

سعید یا سعادت، به معنی فراهم بودن اسباب نعمت و شقی یا شقاوت به معنی فراهم بودن اسباب گرفتاری و مجازات و بلاست و به تعبیر بهتر، این شقاوت و سعادت چیزی جز نتیجۀ اعمال و کردار و رفتار و نیّات خود انسان در دنیا نیست.

خداوند متعال در قرآن مجید می‌فرماید:

قَالُواْ رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا وَ کُنَّا قَوْمًا ضَالِّینَ» ⁽¹⁾

می‌گویند : پروردگارا ! تیره‌بختی و شقاوت ما بر ما چیره شد ، و ما گروهی گمراه بودیم .

و گناهکاران و دوزخیان به طور صریح اعتراف می‌کنند که از ناحیۀ خداوند اتمام حجت شده بودیم و می‌توانستیم با راهنمایی پیامبران و امامان معصوم علیهم السلام و دیگر معلّمان بشر، سرنوشت خود را تغییر بدهیم و این کار را نکردیم و با دست خود وسایل بدبختی‌مان را فراهم ساختیم و معترفیم که قوم گمراه بودیم.

سعادت و شقاوت در روایات

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

إِنَّ حَقیقَةَ السَّعادَةِ انْ یُخْتَمَ لِلْمَرْءِ عَمَلُهُ بِالسَّعادَةِ وَ انَّ حَقیقَةَ الشَّقاءِ انْ

یُخْتَمَ لِلْمَرءِ عَمَلُهُ بِالشَّقاءِ. ⁽¹⁾

خوشبختی حقیقی این است که کار انسان به خوشبختی برسد و بدبختی حقیقی این است که کار آدمی به بدبختی ختم شود.

امام کاظم علیه السلام دربارۀ حدیث نبوی صلی الله علیه و آله که فرموده‌اند:

الشَّقِیُّ مَنْ شَقِیَ فِی بَطْنِ امِّهِ، وَ السَّعیدُ مَنْ سَعِدَ فِی بَطْنِ امِّهِ. ⁽²⁾

به ابن ابی عمیر فرمودند:

الشَّقِیُّ مَنْ عَلِمَ اللّهُ وَ هُوَ فِی بَطْنِ امِّهِ انَّهُ یَسْتَعْمِلُ اعْمالَ الْاَشْقِیاءِ ، وَ السَّعیدُ مَنْ عَلِمَ اللّهُ وَ هُوَ فِی بَطْنِ امِّهِ انَّهُ یَسْتَعْمِلُ اعْمالَ السُّعَداءِ. ⁽³⁾

کسی که بدبخت است، زمانی که در شکم مادرش قرار دارد خداوند می‌داند او در آینده کارها و اعمال شقاوتمندان را خواهد کرد و کسی که خوشبخت باشد در شکم مادرش، خداوند می‌داند که او در آینده اعمال و رفتار سعادتمندان را انجام خواهد داد.

به عبارتی روان‌تر: خداوند نتیجۀ اعمال کردار انسان را می‌داند و این انسان، در اعمال و کردار خود مختار محض است که می‌تواند خود را در زمرۀ سعادتمندان و یا شقاوتمندان سوق دهد.

نشانه های سعادت و شقاوت در روایات

دربارۀ علائم سعادت و شقاوت و تفسیر آن نیز روایات زیادی داریم که به چند نمونه اشاره می‌شود.

رسول اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

مِنْ عَلاماتِ الشَّقاءِ: جُمُودُ العَینِ وَ قَسْوَةُ الْقَلْبِ وَ شِدَّةُ الْحِرْصِ فی طَلَبِ الرِّزقِ، وَ الْإِصْرارُ عَلَی الذَّنْبِ. ⁽¹⁾

از نشانه‌های بدبختی و شقاوت: چشم بی اشک و سختی دل و حرص زدن زیاد در طلب روزی و پایداری و اصرار بر گناه است.

امام علی علیه السلام در پاسخ به این که بدبخت‌ترین و شقی‌ترین مردم چه کسی است، فرمود:

مَنْ باعَ دِینَهُ بِدُنْیا غَیْرِه. ⁽²⁾

کسی که دین خود را به دنیای دیگری بفروشد.

و نیز فرمود:

سَبَبُ الشَّقاءِ حُبُّ الدُّنْیا. ⁽³⁾

علت بدبختی و شقاوت، دنیاپرستی است.

و در جای دیگر می‌فرماید:

مَنْ اجْهَدَ نَفْسَهُ فی اصْلاحِها سَعِدَ. ⁽⁴⁾

هر کس نفس خود را در راه اصلاح آن، به رنج افکند خوشبخت شود.

و نیز فرمود:

مَنْ اهْمَلَ نَفْسَهُ فی لَذّاتِها شَقِیَ وَ بَعُدَ. ⁽⁵⁾

و هر که نفس را با لذّت‌هایش واگذارد، بدبخت و از درگاه حق تعالی دور گردد.

و نیز فرمود:

إِنَّ أَسْعَدَ النّاسِ فِی الدُّنْیا مَنْ عَدَلَ عَمّا یَعْرِفُ ضَرَّهُ وَ إِنَّ أَشْقاهُمْ مَنِ اتَّبَعَ هَواهُ. ⁽¹⁾

خوشبخت‌ترین مردم در دنیا کسی است که از آن چه می‌داند برایش زیان آور است، دوری کند و بدبخت‌ترین مردم کسی است که از هوای نفس خود پیروی کند.

[«20»مَا أَکْثَرَ تَصَرُّفَهُ فِی عَذَابِکَ وَ مَا أَطْوَلَ تَرَدُّدَهُ فِی عِقَابِکَ وَ مَا أَبْعَدَ غَایَتَهُ مِنَ الْفَرَجِ وَ مَا أَقْنَطَهُ مِنْ سُهُولَةِ الْمَخْرَجِ عَدْلاً مِنْ قَضَائِکَ لاَ تَجُورُ فِیهِ وَ إِنْصَافاً مِنْ حُکْمِکَ لاَ تَحِیفُ عَلَیْهِ «21»فَقَدْ ظَاهَرْتَ الْحُجَجَ وَ أَبْلَیْتَ الْأَعْذَارَ وَ قَدْ تَقَدَّمْتَ بِالْوَعِیدِ وَ تَلَطَّفْتَ فِی التَّرْغِیبِ وَ ضَرَبْتَ الْأَمْثَالَ وَ أَطَلْتَ الْإِمْهَالَ وَ أَخَّرْتَ وَ أَنْتَ مُسْتَطِیعٌ لِلمُعَاجَلَةِ وَ تَأَنَّیْتَ وَ أَنْتَ مَلِیءٌ بِالْمُبَادَرَةِ]

چه بسیار دگرگونی‌هایی که در عذابت برای او هست، و چه بسیار زمان طولانی و درازی که در عرصۀ کیفرت رفت و آمد خواهد داشت، و فرج و گشایش از چنین انسانی چه اندازه دور است، و از رهایی یافتن از جهنّم به آسانی و سهولت، چه بسیار ناامید است. این مجازات‌ها، بر اساس عدالت در حکم توست که در آن ستم نمی‌کنی، و از انصاف در فرمان توست که ظلمی در آن روا نمی‌داری. همانا حجت‌هایت را برای بیداری مردم، پی در پی آوردی و دلیل و عذرت را به سوی آنان فرستادی، و تهدیدت را یادآور شدی، و در ترغیب بندگان به ایمان و عمل، لطف و مدارا را به کار گرفتی، و برای بیداری آنان مثل‌ها زدی، و مهلت به مردم را طولانی کردی. کیفر را به تأخیر انداختی، در حالی که بر شتابِ به عذاب توانا بودی، و فرصت دادی در صورتی که بر عجله قدرت داشتی.

[«22»لَمْ تَکُنْ أَنَاتُکَ عَجْزاً وَ لاَ إِمْهَالُکَ وَهْناً وَ لاَ إِمْسَاکُکَ غَفْلَةً وَ لاَ انْتِظَارُکَ مُدَارَاةً بَلْ لِتَکُونَ حُجَّتُکَ أَبْلَغَ وَ کَرَمُکَ أَکْمَلَ وَ إِحْسَانُکَ أَوْفَی وَ نِعْمَتُکَ أَتَمَّ کُلُّ ذَلِکَ کَانَ وَ لَمْ تَزَلْ وَ هُوَ کَائِنٌ وَ لاَ تَزَالُ «23»حُجَّتُکَ أَجَلُّ مِنْ أَنْ تُوصَفَ بِکُلِّهَا وَ مَجْدُکَ أَرْفَعُ مِنْ أَنْ یُحَدَّ بِکُنْهِهِ وَ نِعْمَتُکَ أَکْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَی بِأَسْرِهَا وَ إِحْسَانُکَ أَکْثَرُ مِنْ أَنْ تُشْکَرَ عَلَی أَقَلِّهِ]

مدارایت از روی ناتوانی، و مهلت دادنت از باب سستی، و خودداریت به خاطر غفلت، و به تأخیر انداختنت از روی مدارا و سازش نبود؛ بلکه برای این بوده که حجتت رساتر، و بزرگواریت کامل‌تر، و احسانت فراگیرتر، و نعمتت تمام‌تر باشد. تمام اینها بود و هست، و می‌باشد و خواهد بود. حجتت برتر از آن است، که بتوان همۀ آن را به دایرۀ وصف کشید، و بزرگیت بالاتر از آن است که بتوان به عمق و ژرفای آن رسید، و نعمتت بیش از آن است که کمترینش سپاس شود.

تأخیر در عذاب و حکمت مدارای خداوند

مهلت دادن و شتاب نکردن خداوند در عذاب بندگانش بر دو گونه است؛

اوّل: تأخیر و مهلت دادن عذاب نسبت به مؤمنان:

هدف خداوند متعال در این تأخیر، بیدار شدن بندۀ مؤمن و پیدا کردن راه

هدایت و رستگاری است، در واقع یک نوع تفضّل و مهربانی از طرف خداوند مقدّر شده تا بنده از خواب غفلت بیرون بیاید و راه توبه پیش بگیرد و با خدای خود آشتی کند. و بدا به حال کسی که با این همه لطف خداوند، باز هم راه اهمال و سستی را پیشۀ خود ساخته و دنبال بیرون آمدن از شقاوت و بدبختی است، پس نباید بر استدراج و تأخیر انداختن خداوند، غرّه شد و از توبه غافل ماند.

حضرت علی علیه السلام در این باره می‌فرماید:

قَدْ امْهِلُوا فی طَلَبِ الْمَخْرَجِ وَ هُدُوا سَبیلَ الْمَنْهَجِ وَ عُمِّرُوا مَهَلَ الْمُسْتَعْتِبِ. ⁽¹⁾

اینان در دنیا برای بیرون آمدن از گمراهی مهلت داده شدند، و به راه روشن هدایت گشتند، و فرصت در اختیارشان قرار گرفت، مانند فرصت دادن به شخصی که ناراضی را از خود راضی کند.

دوّم: تأخیر در عذاب نسبت به کفّار:

از آیات و روایات و احادیث استفاده می‌شود که: مهلت دادن به کفّار و عدم شتاب در عذاب آنان در واقع یک نوع مجازات الهی محسوب می‌شود به نام مجازات استدراجی، یعنی چنین است که خداوند گناهکاران را طغیان‌گران جسور و زورمند را طبق یک سنّت، فوری و سریع مجازات نمی‌کند، بلکه درهای نعمت‌ها را به روی آنها می‌گشاید.

هرچه بیشتر در مسیر طغیان گام برداند، نعمت خود را بیشتر می‌کند، و این از دو حال خارج نیست، یا این نعمت‌ها، باعث تنبّه و بیداریشان می‌شود، که در این حال برنامۀ هدایت الهی عملی شده است، و یا این که بر غرور و بی‌خبری آنان می‌افزاید، که در این صورت مجازات ایشان به هنگام رسیدن به آخرین مرحله، دردناک‌تر

می‌شود؛ زیرا هنگامی که غرق انواع ناز و نعمت‌ها می‌شوند، خداوند همه را ازمی‌گیرد و طومار زندگانی آنها را در هم می‌پیچد و این گونه مجازات بسیار دردناک و سخت‌تر است.

خداوند متعال در این باره می‌فرماید:

فَذَرْنِی وَ مَن یُکَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِیثِ سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ» ⁽¹⁾

پس مرا با کسانی که این قرآن را انکار می‌کنند واگذار ، به زودی ما آنان را به تدریج از آن جا که نمی‌دانند [ به سوی عذاب ] می‌کشانیم .

خداوند در این آیات به گنهکاران هشدار می‌دهد که تأخیر در کیفر را دلیل بر پاکی و درستی خود، یا ضعف و ناتوانی پروردگار نگیرند و ناز و نعمت‌هایی را که در آن غرقند، نشانۀ تقرّبشان به خدا ندانند، بلکه این مقدّمۀ مجازات استدراجی خداوند است که به آنها مهلت می‌دهد بالا و بالاتر بروند امّا سرانجام آنان را چنان بر زمین می‌کوبد که اثری از ایشان باقی نماند و تمام هستی و تاریخشان را در هم می‌پیچد.

محمد بن مسلم در روایتی از امام محمد باقر علیه السلام چنین سؤال می‌کند:

اَخبِرنی عَنِ الْکافِرِ الْمَوْتُ خَیْرٌ لَهُ أَمِ الْحَیاةُ فَقالَ علیه السلام : الْمَوْتُ خَیْرٌ لِلْمُؤْمِنِ وَ الْکافِرِ، قُلْتُ: وَ لِمَ؟ قالَ: لِاَنَّ اللّهَ یَقُولُ وَمَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ لِّلْأَبْرَارِ» ⁽²⁾

وَ

یَقُولُ: وَلَا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُواْ أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِاَّنفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدَادُواْ إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّهِینٌ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

خبر بده مرا از اینکه مرگ برای کافر بهتر است یا زندگی؟ امام علیه السلام در جواب فرمود: مرگ برای مؤمن و کافر خوب و پسندیده است. گفتم: چرا؟ فرمود:

برای اینکه خداوند متعال می‌فرماید: «و آنچه [ غیر از بهشت و نعمت هایش ] نزد خداست ، برای نیکوکاران بهتر است .» و نیز می‌فرماید: «و کسانی که کافر شدند ، گمان نکنند مهلتی که به آنان می‌دهیم به سودشان خواهد بود ، جز این نیست که مهلتشان می‌دهیم تا بر گناه خود بیفزایند ، و برای آنان عذابی خوار کننده است .».

امام صادق علیه السلام دربارۀ تأخیر و تعجیل عذاب می‌فرماید:

اِذا ارادَ اللّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً عَجَّلَ عُقُوْبَتَهُ فِی الدُّنْیا وَ اذا اراَد بِعَبْدٍ سُوءاً امْسَکَ عَلَیْهِ ذُنُوبَهُ حَتّی یُوافِیَ بِها یَوْمَ الْقِیامَةِ. ⁽¹⁾

هر گاه خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد، در دنیا به مجازات او شتاب می‌ورزد و هر گاه شرّ بنده‌ای را بخواهد، گناهانش را برای او نگاه می‌دارد تا روز قیامت در برابر آن کیفر کامل ببیند.

پس این اموال و فرزندان در حقیقت، یک نوع عذاب و مجازات برای کفّار می‌باشد؛ زیرا خداوند می‌خواهد آنها را در ناز و نعمت فرو برد تا به هنگام گرفتار شدن در چنگال کیفر الهی، تحمّل عذاب بر آنها دردناک‌تر باشد، چون اگر درهای نعمت به سوی انسان بسته باشد و آمادگی پذیرش ناراحتی‌ها را پیدا کند، مجازات، زیاد و دردناک نخواهد بود، امّا اگر کسی را از میان ناز و نعمت بیرون کشند و به سیاه چال زندان وحشتناکی بیفکنند فوق العاده دردناک‌تر خواهد بود، علاوه بر این

فراوانی نعمت، باعث می‌شود پرده‌های غفلت و غرور بر روی چشمان ضخیم‌تر شود، تا آن جا که راه بازگشت برای آنان غیرممکن گردد و این همان عذاب استدراجی خداوند است و به تعبیر دیگر بدترین نوع گمراهی، آن است که خداوند انسان را به حال خود واگذارد و در گناه و معصیت به او مهلت دهد.

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:

أَیَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِ‌مِن مَّالٍ وَ بَنِینَ * نُسَارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرَ تِ بَل لَّا یَشْعُرُونَ» ⁽¹⁾

آیا گمان می‌کنند افزونی و گسترشی که به سبب مال و اولاد به آنان می‌دهیم ، * در حقیقت می‌خواهیم در عطا کردن خیرات به آنان شتاب ورزیم ؟ [ چنین نیست ] بلکه [ آنان ] درک نمی‌کنند [ که ما می‌خواهیم با افزونی مال و اولاد ، در تفرقه ، طغیان ، گمراهی و تیره‌بختی بیشتری فرو روند . ]

امیر المؤمنین علیه السلام نیز نه تنها به کفّار، بلکه به تمامی اقشار جامعه اعم از مؤمن و کافر هشدار می‌دهد که مواظب عذاب استدراجی خداوند باشند، مبادا مهلت دادن و تأخیر در عذاب باعث بیشتر شدن غفلت انسانی از توبه و بازگشت شود.

امام علی علیه السلام در نهج البلاغه می‌فرماید:

اِنَّهُ مَنْ وُسِّعَ عَلَیْهِ فی ذاتِ یَدِهِ فَلَمْ یَرَذلِکَ اسْتِدْراجاً فَقَدْ امِنَ مَخُوفاً. ⁽²⁾

چرا که به هر کس نعمت وسیع بخشیده شود و آن را مقدمۀ کیفر تدریجی به حساب نیاورد از برنامۀ ترسناکی، خود را ایمن دانسته.

امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ:

وَالَّذِینَ کَذَّبُواْ بَِایَتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَیْثُ لَایَعْلَمُونَ» ⁽³⁾

و کسانی که آیات ما را تکذیب کردند ، به تدریج ازجایی که نمی‌دانند [ به

ورطۀ سقوط و هلاکت می‌کشانیم تا عاقبت به عذاب دنیا و آخرت دچار شوند . ]

می‌فرماید:

هُوَ الْعَبْدُ یَذْنِبُ الذَّنْبَ فَتُجَدَّدَ لَهُ النِّعْمَةُ مَعَهُ تُلْهیه تِلْکَ النِّعْمَةُ عَنِ الْاِسْتِغْفارِ مِنْ ذلِکَ الذَّنْبِ. ⁽¹⁾

بندۀ گنهکاری است که پس از انجام گناه، خداوند اورا مشمول نعمتی قرار می‌دهد، ولی او نعمت را به حساب خوبی خودش گذاشته و از استغفار در برابر گناه غافلش می‌سازد.

و نیز در روایتی دیگر می‌فرماید:

اِنَّ اللّهَ اذا ارادَ بِعَبْدٍ خَیْراً فَاَذْنَبَ ذَنْباً اتْبَعَهُ بِنِقْمَتِهِ وَ یُذَکِّرَهُ الْاِسْتِغْفارَ وَ اذا اراَد بِعَبْدٍ شَرَّاً فَاَذْنَبَ ذَنْباً أَتْبَعَهُ بِنِعْمَةٍ لِیُنْسِیَهُ الْاِسْتِغْفارَ وَ یَتَمادی بِها. ⁽²⁾

هر گاه خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد، به هنگامی که گناهی انجام می‌دهد او را گوشمالی می‌دهد تا به یاد توبه بیفتد و هنگامی که شرّ بنده‌ای را (بر اثر اعمالش) بخواهد، موقعی که گناهی می‌کند نعمتی به او می‌بخشد تا استغفار را فراموش نماید و به آن ادامه دهد.

[«24»وَ قَدْ قَصَّرَ بِیَ السُّکُوتُ عَنْ تَحْمِیدِکَ وَ فَهَّهَنِیَ الْإِمْسَاکُ عَنْ تَمْجِیدِکَ وَ قُصَارَایَ الْإِقْرَارُ بِالْحُسُورِ لاَ رَغْبَةً - یَا إِلَهِی - بَلْ عَجْزاً «25»فَهَا أَنَا ذَا أَؤُمُّکَ بِالْوِفَادَةِ وَ أَسْأَلُکَ حُسْنَ الرِّفَادَةِ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اسْمَعْ نَجْوَایَ وَ اسْتَجِبْ دُعَائِی وَ لاَ تَخْتِمْ یَوْمِی بِخَیْبَتِی وَ لاَ تَجْبَهْنِی بِالرَّدِّ فِی مَسْأَلَتِی وَ أَکْرِمْ مِنْ عِنْدِکَ مُنْصَرَفِی وَ إِلَیْکَ مُنْقَلَبِی إِنَّکَ غَیْرُ ضَائِقٍ بِمَا تُرِیدُ وَ لاَ عَاجِزٍ عَمَّا تُسْأَلُ وَ أَنْتَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ وَ لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ.]

اکنون نبود زبان سخن، مرا از سپاسگزاریت ناتوان ساخته و خودداری از بزرگداشتت، مرا عاجز و ناتوان کرده، و نهایت قدرتم این است که به درماندگی از سپاست اقرار کنم.

ای خدای من! این درماندگی از سپاس نه از بی‌رغبتی؛ بلکه از ناتوانی من است. اینک منم که آمدن به درگاه تو را قصد می‌کنم، و از حضرتت توقع پذیرایی نیک دارم. پس بر محمد و آلش درود فرست، و رازم را بشنو، و دعایم را مستجاب کن، و روزم را به نومیدی ختم مفرما، و نسبت به گداییم، دست ردّ به سینه‌ام نزن، و رفتنم را از نزدت، و بازگشتم را به سویت گرامی دار؛ زیرا هر چه را اراده کنی، از انجامش دچار سختی نمی‌شوی، و در برآوردن آن‌چه از تو خواسته شود، عاجز نمی‌باشی، و تو بر هر کاری توانایی، و حول و قوّه‌ای نیست

جز به خدای بلند مرتبۀ بزرگ.

درماندگی انسان در سپاس از خداوند

اشاره

برای به جا آوردن حق شکر، ابتدا باید نعمت را شناخت و دانست که خداوند چه نعمت‌هایی به انسان ارزانی داشته است؛ سپس باید ببیند آیا شکر نعمت را می‌تواند به جا آورد یا نه.

با کمی دقّت و مطالعه و نگاه انسان به خود و دیگر مخلوقات می‌بیند که بازگو کردن و برشمردن همۀ نعمت‌ها از عهدۀ ما خارج است و ما نمی‌توانیم با عقل ناقص و قاصر بشری، نعمت‌های الهی را برشمریم، چه رسد به این که بخواهیم در صدد شکر آن برآییم.

تفسیر نعمت در کلام نراقی

ملا احمد نراقی در تفسیر حقیقت نعمت می‌نویسد:

«نعمت بر دو نوع است:

اوّل: آنچه لِذاتِه مطلوب است نه به جهت تحصیل خیر دیگر، یعنی غرض از آن وصول به مطلوبی دیگر نیست و این نوع مخصوص به لذّات عالم آخرت است، یعنی مشاهدۀ جمال الهی و سعادت لقای او و سایر لذّات بهشت از بقایی که فنا ندارد و شادی که غم با او نیست و علمی که جهل پیرامون آن نمی‌گردد و غنایی که فقر از پی ندارد و غیر اینها، از آنچه هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده، و به هیچ خاطری خطور نکرده، و این نوع، نعمت حقیقی و لذّت واقعی است و از این جهت پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

لا عَیْش الاّ عَیْشَ الْآخِرَة. ⁽¹⁾

عیشی نیست مگر عیش آخرت.

دوّم: آن که وسیلۀ خیر و لذّتی دیگر می‌شود، خواه به خودی خود هم مطلوب باشد یا نه و آن بر چهار قسم است:

قسم اول: اخلاق فاضله و صفات حسنه که جامع همۀ چهار صفت است. صفت علم و عفّت و شجاعت و عدالت که این‌ها علاوه بر این که خود موجب لذّت و بهجت‌اند، وسیلۀ رسیدن به لذّات حقیقیّه اخرویّه نیز هستند و خود این اخلاق و صفات لذیذند در دنیا و آخرت و نافعند در هر دو عالم و باعث راحتند در هر دو سرای و مستحسن‌اند در جمیع احوال و این قسم از نعمت، نعمت است در دنیا و آخرت.

قسم دوم: فضایلی که متعلّق به بدن انسان است و آن چهار چیز است. صحّت و قوّت و طول عمر و جمال یعنی خالی بودن از نقص و زیادتی و عیب و استقامت و تناسب اعضا.

قسم سوم: نعمت‌های دنیویّۀ خارج از بدن انسان که عبارت است از مال و جاه، اهل و قبیله.

قسم چهارم: اسبابی که فی الجمله مناسبتی با اخلاق حسنه و فضایل ربانیّه دارد که هدایت از جانب خداوند و رشد او و تأیید او باشد.» ⁽²⁾آری، نعمت‌های خداوند خارج از احصا و شمارش است و عقول بشر قاصر از شمردن است چه رسد به شکرگزاری از آن نعمت‌ها.

از دست و زبان که برآید کز عهده شکرش به درآید

بنده همان به که ز تقصیر خویش عذر به درگاه خدای آورد

ورنه سزاوار خداوندیش کس نتواند که به جای آورد

(سعدی شیرازی)

البته باید توجّه داشت که اگر چه خداوند ما را امر به شکرگزاری از نعمت‌ها نموده و می‌فرماید:

اعْمَلُواْ ءَالَ دَاوُدَ شُکْرًا وَ قَلِیلٌ مِّنْ عِبَادِیَ الشَّکُورُ» ⁽¹⁾

ای خاندان داود ! به خاطر سپاس گزاری [ به فرمان‌ها حق ] عمل کنید ؛ و از بندگانم اندکی سپاس گزارند .

ولی در عین حال باید بدانیم که خداوند نیازی به شکر ما ندارد و دستور به شکر، خود نعمت دیگری است بر ما و توفیق شکرگزاری پیدا کردن خود موجب شکر دیگری می‌شود، از این رو مجالی برای ادای حق شکرگزاری نمی‌ماند.

حقیقت شکر و شکرگزاری

حقیقت شکر چیست و چگونه شکر کردن عامل تربیت می‌باشد.

حقیقت شکر، تنها تشکّر زبانی یا گفتن

اَلْحَمْدُ لِلّه و مانند آن نیست، بلکه شکرگزاری سه مرحله است:

مرحلۀ اول: آن است که بیندیشیم که بخشندۀ نعمت کیست؟ این توجّه وایمان و آگاهی پایۀ اول شکر است.

مرحلۀ دوم: زبان است.

مرحلۀ سوم: عمل، شکر عملی آن است که درست بیندیشیم که هر نعمتی برای چه هدفی به ما داده شده است، آن را در مورد خودش صرف کنیم که اگر در مورد

خودش صرف نشود، کفران نعمت کرده‌ایم.

باید فکر کرد چرا خداوند مثلاً به ما چشم داد، چرا نعمت شنوایی و گویایی بخشید. آیا جز این بوده که عظمت او را در این جهان ببینیم، راه زندگی را بشناسیم و با این وسایل در مسیر تکامل گام برداریم، حق را درک کنیم و از آن دفاع نماییم و با باطل بجنگیم، اگر این نعمت‌های بزرگ خداوند را، در این مسیرها صرف کردیم شکر عملی او را به جا آوردیم و اگر وسیله‌ای برای طغیان و خودپرستی و غرور و غفلت و بیگانگی و دوری از خداوند متعال شد، این عین کفران است.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

ما انْعَمَ اللّهُ عَلی عَبْدٍ مِنْ نِعْمَةٍ فَعَرَفَها بِقَلْبِهِ وَ حَمِدَ اللّهَ ظاهِرَاً بِلِسانِهِ فَتَمَّ کَلامُهُ حَتّی یُؤْمَرَ لَهُ بِالْمَزیدِ. ⁽¹⁾

خداوند هر گاه به بنده‌ای نعمت بدهد و آن را به قلب خود بشناسد و با زبان هم سپاس گوید، هنوز شکرش تمام نشده است که خداوند بر نعمت‌های او می‌افزاید.

و همچنین در جواب سؤال ابابصیر گفت: یابن رسول اللّه! آیا برای شکر حدّ و حدودی هست که اگر عبد انجام دهد جزء شاکران بشود؟

امام صادق علیه السلام فرمود:

یَحْمَدُ اللّهَ عَلی کُلِّ نِعْمَةٍ عَلَیهِ فی اهْلٍ وَ مالٍ وَ انْ کانَ فیما انْعَمَ عَلَیْهِ فی مالِهِ حَقٌّ ادّاهُ. ⁽²⁾

خداوند را شکر می‌کند که در هر نعمتی که به او و خاندانش می‌رسد، اگر چه مالی را که به او رسیده حقّش را ادا کرده باشد.

و نیز می‌فرماید:

ما انْعَمَ اللّهُ عَلی عَبْدٍ بِنِعْمَةٍ صَغُرَتْ اوْ کَبُرَتْ فَقالَ: الْحَمْدُ لِلّهِ الاّ ادّی شُکْرَها. ⁽¹⁾

هر نعمتی که خداوند به بنده‌ای عطا کند، چه کوچک باشد و یا بزرگ و او بگوید: الْحَمْدُلِلّه شکر آن را ادا کرده است.

بنابراین در مقابل این همه نعمت‌ها، چه چیزی می‌توان گفت و چه کاری می‌توان انجام داد تا شکر او شود، جز اینکه با زبان قاصر، اقرار به ناتوانی بر شکر نعم الهی بنماییم و چه بسیار نعمت‌هایی که ما از آنها غافل هستیم و به آنها توجّه نداریم با این که مهم هستند.

تفسیری بر نعیم در آیه شریفه

امام رضا علیه السلام در مجلسی که برای اصحاب خود تشکیل داده بودند، فرمودند:

در دنیا نعمت حقیقی وجود ندارد.

بعضی از دانشمندان حاضر در مجلس گفتند: چگونه خداوند می‌فرماید:

ثُمَّ لَتُسَْلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ» ⁽²⁾

آن گاه شما در آن روز از نعمت ها بازپرسی خواهید شد .

و این نعیم در دنیا آب سرد است.

حضرت رضا علیه السلام با صدای بلند فرمود:

شما این طور این آیه را تفسیر می‌کنید و چند گونه نعمت را می‌شمارید.

بعضی می‌گویند: آب سرد، دیگری غذای خوب می‌داند و گروهی خواب خوش می‌شمارد.

پدرم نقل می‌کند که حضرت صادق علیه السلام دربارۀ اقوال مختلف شما در مورد نعمت در آیۀ شریفه غضبناک شده و فرمود:

هرگز خدا از بندگان در مورد چیزی که به آنها تفضّل نموده نمی‌پرسد و منّت بر آنها نمی‌گذارد، منّت گذاردن برای نعمت، از مردم زشت است، چگونه می‌توان چنین چیزی را به خداوند متعال نسبت داد، بلکه نعیم در آیۀ شریفه حبّ ما خاندان و موالات ما است که خداوند بعد از توحید و نبوّت از آن سؤال می‌کند؛ زیرا وقتی بنده، حقّ این نعمت را به جا آورد او را به جانب بهشت جاوید می‌برد. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

اَوْحَی اللّهُ تَعالی الی مُوسی یا مُوسی! اشکُرْنی حَقَّ شُکْری فَقالَ: یا رَبِّ کَیْفَ اشْکُرُکَ حَقَّ شُکْرِکَ، لَیْسَ مِنْ شُکْرٍ اشْکُرُکَ بِهِ الاّ وَ انْتَ انْعَمْتَ بِهِ عَلَیَّ، فَقالَ: یا مُوسی! شَکَرْتَنی حَقَّ شُکْری حینَ عَلِمْتَ انَّ ذلِکَ مِنّی. ⁽²⁾

خداوند متعال به موسی علیه السلام وحی فرستاد، ای موسی! مرا شکرگزار باش، گفت: بار خدایا! چگونه حقّ شکرت را ادا کنم؛ زیرا هر شکری، خود از نعمت‌های تو به شمار می‌رود، خداوند فرمود: ای موسی! حق شکر همان است که بدانی آن هم از من است.

و نیز در روایتی دیگر فرمود:

ما انْعَمَ اللّهُ عَلیهِ بِنِعْمَةٍ فَعَرَفَها بِقَلْبِهِ فَقَدْ ادّی شُکْرَها. ⁽¹⁾

هر کس که خداوند نعمتی به او عنایت فرماید و بفهمد که این نعمت از طرف خداست، به تحقیق شکر نعمت را ادا نموده است.

دعای 47 : دعای روز عرفه

اشاره

«1»اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ «2»اَللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ بَدِیعَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ذَا الْجَلاَلِ وَ الْإِکْرَامِ رَبَّ الْأَرْبَابِ وَ إِلهَ کُلِّ مَأْلُوهٍ وَ خَالِقَ کُلِّ مَخْلُوقٍ وَ وَارِثَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ وَ لاَ یَعْزُبُ عَنْهُ عِلْمُ شَیْ‌ءٍ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ مُحِیطٌ وَ هُوَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ رَقِیبٌ «3»أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الْأَحَدُ الْمُتَوَحِّدُ الْفَرْدُ الْمُتَفَرِّدُ «4»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الْکَرِیمُ الْمُتَکَرِّمُ الْعَظِیمُ الْمُتَعَظِّمُ الْکَبِیرُ الْمُتَکَبِّرُ «5»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الْعَلِیُّ الْمُتَعَالِ الشَّدِیدُ الْمِحَالِ «6»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ «7»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ الْقَدِیمُ الْخَبِیرُ «8»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الْکَرِیمُ الْأَکْرَمُ الدَّائِمُ الْأَدْوَمُ «9»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الْأَوَّلُ قَبْلَ کُلِّ أَحَدٍ وَ الْآخِرُ بَعْدَ کُلِّ عَدَدٍ «10»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الدَّانِی فِی عُلُوِّهِ وَ الْعَالِی فِی دُنُوِّهِ «11»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ ذُو الْبَهَاءِ وَ الْمَجْدِ وَ الْکِبْرِیَاءِ وَ الْحَمْدِ «12»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الَّذِی أَنْشَأْتَ الْأَشْیَاءَ مِنْ غَیْرِ سِنْخٍ وَ صَوَّرْتَ مَا صَوَّرْتَ مِنْ غَیْرِ مِثَالٍ وَ ابْتَدَعْتَ الْمُبْتَدَعَاتِ بِلاَ احْتِذَاءٍ «13»أَنْتَ الَّذِی قَدَّرْتَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ تَقْدِیراً وَ یَسَّرْتَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ تَیْسِیراً وَ دَبَّرْتَ مَا دُونَکَ تَدْبِیراً «14»أَنْتَ الَّذِی لَمْ یُعِنْکَ عَلَی خَلْقِکَ شَرِیکٌ وَ لَمْ یُوَازِرْکَ فِی أَمْرِکَ وَزِیرٌ وَ لَمْ یَکُنْ لَکَ مُشَاهِدٌ وَ لاَ نَظِیرٌ «15»أَنْتَ الَّذِی أَرَدْتَ فَکَانَ حَتْماً مَا أَرَدْتَ وَ قَضَیْتَ فَکَانَ عَدْلاً مَا

قَضَیْتَ وَ حَکَمْتَ فَکَانَ نِصْفاً مَا حَکَمْتَ «16»أَنْتَ الَّذِی لاَ یَحْوِیکَ مَکَانٌ وَ لَمْ یَقُمْ لِسُلْطَانِکَ سُلْطَانٌ وَ لَمْ یُعْیِکَ بُرْهَانٌ وَ لاَ بَیَانٌ «17»أَنْتَ الَّذِی أَحْصَیْتَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ عَدَداً وَ جَعَلْتَ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ أَمَداً وَ قَدَّرْتَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ تَقْدِیراً «18»أَنْتَ الَّذِی قَصُرَتِ الْأَوْهَامُ عَنْ ذَاتِیَّتِکَ وَ عَجَزَتِ الْأَفْهَامُ عَنْ کَیْفِیَّتِکَ وَ لَمْ تُدْرِکِ الْأَبْصَارُ مَوْضِعَ أَیْنِیَّتِکَ «19»أَنْتَ الَّذِی لاَ تُحَدُّ فَتَکُونَ مَحْدُوداً وَ لَمْ تُمَثَّلْ فَتَکُونَ مَوْجُوداً وَ لَمْ تَلِدْ فَتَکُونَ مَوْلُوداً «20»أَنْتَ الَّذِی لاَ ضِدَّ مَعَکَ فَیُعَانِدَکَ وَ لاَ عِدْلَ لَکَ فَیُکَاثِرَکَ وَ لاَ نِدَّ لَکَ فَیُعَارِضَکَ «21»أَنْتَ الَّذِی ابْتَدَأَ وَ اخْتَرَعَ وَ اسْتَحْدَثَ وَ ابْتَدَعَ وَ أَحْسَنَ صُنْعَ مَا صَنَعَ «22»سُبْحَانَکَ! مَا أَجَلَّ شَأْنَکَ! وَ أَسْنَی فِی الْأَمَاکِنِ مَکَانَکَ وَ أَصْدَعَ بِالْحَقِّ فُرْقَانَکَ! «23»سُبْحَانَکَ مِنْ لَطِیفٍ مَا أَلْطَفَکَ! وَ رَؤُوفٍ مَا أَرْأَفَکَ! وَ حَکِیمٍ مَا أَعْرَفَکَ! سُبْحَانَکَ مِنْ مَلِیکٍ مَا أَمْنَعَکَ! وَ جَوَادٍ مَا أَوْسَعَکَ وَ رَفِیعٍ مَا أَرْفَعَکَ! ذُو الْبَهَاءِ وَ الْمَجْدِ وَ الْکِبْرِیَاءِ وَ الْحَمْدِ «24»سُبْحَانَکَ بَسَطْتَ بِالْخَیْرَاتِ یَدَکَ وَ عُرِفَتِ الْهِدَایَةُ مِنْ عِنْدِکَ فَمَنِ الْتَمَسَکَ لِدِینٍ أَوْ دُنْیَا وَجَدَکَ «25»سُبْحَانَکَ! خَضَعَ لَکَ مَنْ جَرَی فِی عِلْمِکَ وَ خَشَعَ لِعَظَمَتِکَ مَا دُونَ عَرْشِکَ وَ انْقَادَ لِلتَّسْلِیمِ لَکَ کُلُّ خَلْقِکَ «26»سُبْحَانَکَ لاَ تُحَسُّ وَ لاَ تُجَسُّ وَ لاَ تُمَسُّ وَ لاَ تُکَادُ وَ لاَ تُمَاطُ وَ لاَ تُنَازَعُ وَ لاَ تُجَارَی وَ لاَ تُمَارَی وَ لاَ تُخَادَعُ وَ لاَ تُمَاکَرُ «27»سُبْحَانَکَ سَبِیلُکَ جَدَدٌ وَ أَمْرُکَ رَشَدٌ وَ أَنْتَ حَیٌّ صَمَدٌ «28»سُبْحَانَکَ قَولُکَ حُکْمٌ وَ قَضَاؤُکَ حَتْمٌ وَ إِرَادَتُکَ عَزْمٌ «29»سُبْحَانَکَ لاَ رَادَّ لِمَشِیَّتِکَ وَ لاَ مُبَدِّلَ لِکَلِمَاتِکَ «30»سُبْحَانَکَ بَاهِرَ الْآیَاتِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ بَارِئَ النَّسَمَاتِ

«31»لَکَ الْحَمْدُ حَمْداً یَدُومُ بِدَوَامِکَ «32»وَ لَکَ الْحَمْدُ حَمْداً خَالِداً بِنِعْمَتِکَ «33»وَ لَکَ الْحَمْدُ حَمْداً یُوَازِی صُنْعَکَ «34»وَ لَکَ الْحَمْدُ حَمْداً یَزِیدُ عَلَی رِضَاکَ «35»وَ لَکَ الْحَمْدُ حَمْداً مَعَ حَمْدِ کُلِّ حَامِدٍ وَ شُکْراً یَقْصُرُ عَنْهُ شُکْرُ کُلِّ شَاکِرٍ «36»حَمْداً لاَ یَنْبَغِی إِلاَّ لَکَ وَ لاَ یُتَقَرَّبُ بِهِ إِلاَّ إِلَیْکَ «37»حَمْداً یُسْتَدَامُ بِهِ الْأَوَّلُ وَ یُسْتَدْعَی بِهِ دَوَامُ الْآخِرِ «38»حَمْداً یَتَضَاعَفُ عَلَی کُرُورِ الْأَزْمِنَةِ وَ یَتَزَایَدُ أَضْعَافاً مُتَرَادِفَةً «39»حَمْداً یَعْجِزُ عَنْ إِحْصَائِهِ الْحَفَظَةُ وَ یَزِیدُ عَلَی مَا أَحْصَتْهُ فِی کِتَابِکَ الْکَتَبَةُ «40»حَمْداً یُوازِنُ عَرْشَکَ الْمَجِیدَ وَ یُعَادِلُ کُرْسِیَّکَ «41»الرَّفِیعَ حَمْداً یَکْمُلُ لَدَیْکَ ثَوَابُهُ وَ یَسْتَغْرِقُ کُلَّ جَزَاءٍ جَزَاؤُهُ «42»حَمْداً ظَاهِرُهُ وَفْقٌ لِبَاطِنِهِ وَ بَاطِنُهُ وَفْقٌ لِصِدْقِ النِّیَّةِ «43»حَمْداً لَمْ یَحْمَدْکَ خَلْقٌ مِثْلَهُ وَ لاَ یَعْرِفُ أَحَدٌ سِوَاکَ فَضْلَهُ «44»حَمْداً یُعَانُ مَنِ اجْتَهَدَ فِی تَعْدِیدِهِ وَ یُؤَیَّدُ مَنْ أَغْرَقَ نَزْعاً فِی تَوْفِیَتِهِ «45»حَمْداً یَجْمَعُ مَا خَلَقْتَ مِنَ الْحَمْدِ وَ یَنْتَظِمُ مَا أَنْتَ خَالِقُهُ مِنْ بَعْدُ «46»حَمْداً لاَ حَمْدَ أَقْرَبُ إِلَی قَوْلِکَ مِنْهُ وَ لاَ أَحْمَدَ مِمَّنْ یَحْمَدُکَ بِهِ «47»حَمْداً یُوجِبُ بِکَرَمِکَ الْمَزِیدَ بِوُفُورِهِ وَ تَصِلُهُ بِمَزِیدٍ بَعْدَ مَزِیدٍ طَوْلاً مِنْکَ «48»حَمْداً یَجِبُ لِکَرَمِ وَجْهِکَ وَ یُقَابِلُ عِزَّ جَلاَلِکَ «49»رَبِّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الْمُنْتَجَبِ الْمُصْطَفَی الْمُکَرَّمِ الْمُقَرَّبِ أَفْضَلَ صَلَوَاتِکَ وَ بَارِکْ عَلَیْهِ أَتَمَّ بَرَکَاتِکَ وَ تَرَحَّمْ عَلَیْهِ أَمْتَعَ رَحَمَاتِکَ «50»رَبِّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلاَةً زَاکِیَةً لاَ تَکُونُ صَلاَةٌ أَزْکَی مِنْهَا وَ صَلِّ عَلَیْهِ صَلاَةً نَامِیَةً لاَ تَکُونُ صَلاَةٌ أَنْمَی مِنْهَا وَ صَلِّ عَلَیْهِ صَلاَةً رَاضِیَةً لاَ تَکُونُ صَلاَةٌ فَوْقَهَا «51»رَبِّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلاَةً تُرْضِیهِ وَ تَزِیدُ عَلَی رِضَاهُ وَ صَلِّ عَلَیْهِ صَلاَةً

تُرْضِیکَ و تَزِیدُ عَلَی رِضَاکَ لَهُ وَ صَلِّ عَلَیْهِ صَلاَةً لاَ تَرْضَی لَهُ إِلاَّ بِهَا وَ لاَ تَرَی غَیْرَهُ لَهَا أَهْلاً «52»رَبِّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلاَةً تُجَاوِزُ رِضْوَانَکَ وَ یَتَّصِلُ اتِّصَالُهَا بِبَقَائِکَ وَ لاَ یَنْفَدُ کَمَا لاَ تَنْفَدُ کَلِمَاتُکَ «53»رَبِّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلاَةً تَنْتَظِمُ صَلَوَاتِ مَلاَئِکَتِکَ وَ أَنْبِیَائِکَ وَ رُسُلِکَ وَ أَهْلِ طَاعَتِکَ وَ تَشْتَمِلُ عَلَی صَلَوَاتِ عِبَادِکَ مِنْ جِنِّکَ وَ إِنْسِکَ وَ أَهْلِ إِجَابَتِکَ وَ تَجْتَمِعُ عَلَی صَلاَةِ کُلِّ مَنْ ذَرَأْتَ وَ بَرَأْتَ مِنْ أَصْنَافِ خَلْقِکَ «54»رَبِّ صَلِّ عَلَیْهِ وَ آلِهِ صَلاَةً تُحِیطُ بِکُلِّ صَلاَةٍ سَالِفَةٍ وَ مُسْتَأْنَفَةٍ وَ صَلِّ عَلَیْهِ وَ عَلَی آلِهِ صَلاَةً مَرْضِیَّةً لَکَ وَ لِمَنْ دُونَکَ وَ تُنْشِئُ مَعَ ذَلِکَ صَلَوَاتٍ تُضَاعِفُ مَعَهَا تِلْکَ الصَّلَوَاتِ عِنْدَهَا وَ تَزِیدُهَا عَلَی کُرُورِ الْأَیَّامِ زِیَادَةً فِی تَضَاعِیفَ لاَ یَعُدُّهَا غَیْرُکَ «55»رَبِّ صَلِّ عَلَی أَطَایِبِ أَهْلِ بَیْتِهِ الَّذِینَ اخْتَرْتَهُمْ لِأَمْرِکَ وَ جَعَلْتَهُمْ خَزَنَةَ عِلْمِکَ وَ حَفَظَةَ دِینِکَ وَ خُلَفَاءَکَ فِی أَرْضِکَ وَ حُجَجَکَ عَلَی عِبَادِکَ وَ طَهَّرْتَهُمْ مِنَ الرِّجْسِ وَ الدَّنَسِ تَطْهِیراً بِإِرَادَتِکَ وَ جَعَلْتَهُمُ الْوَسِیلَةَ إِلَیْکَ وَ الْمَسْلَکَ إِلَی جَنَّتِکَ «56»رَبِّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلاَةً تُجْزِلُ لَهُمْ بِهَا مِنْ نِحَلِکَ وَ کَرَامَتِکَ وَ تُکْمِلُ لَهُمُ الْأَشْیَاءَ مِنْ عَطَایَاکَ وَ نَوَافِلِکَ وَ تُوَفِّرُ عَلَیْهِمُ الْحَظَّ مِنْ عَوَائِدِکَ وَ فَوَائِدِکَ «57»رَبِّ صَلِّ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ صَلاَةً لاَ أَمَدَ فِی أَوَّلِهَا وَ لاَ غَایَةَ لِأَمَدِهَا وَ لاَ نِهَایَةَ لآِخِرِهَا «58»رَبِّ صَلِّ عَلَیْهِمْ زِنَةَ عَرْشِکَ وَ مَا دُونَهُ وَ مِلْ‌ءَ سَمَاوَاتِکَ وَ مَا فَوْقَهُنَّ وَ عَدَدَ أَرَضِیکَ وَ مَا تَحْتَهُنَّ وَ مَا بَیْنَهُنَّ صَلاَةً تُقَرِّبُهُمْ مِنْکَ زُلْفَی وَ تَکُونُ لَکَ وَ لَهُمْ رِضًی وَ مُتَّصِلَةً بِنَظَائِرِهِنَّ أَبَداً «59»اَللَّهُمَّ إِنَّکَ أَیَّدْتَ دِینَکَ فِی کُلِّ أَوَانٍ بِإِمَامٍ أَقَمْتَهُ عَلَماً لِعِبَادِکَ وَ مَنَاراً فِی بِلاَدِکَ بَعْدَ أَنْ وَصَلْتَ حَبْلَهُ بِحَبْلِکَ وَ جَعَلْتَهُ الذَّرِیعَةَ إِلَی رِضْوَانِکَ

وَ افْتَرَضْتَ طَاعَتَهُ وَ حَذَّرْتَ مَعْصِیَتَهُ وَ أَمَرْتَ بِامْتِثَالِ أَوَامِرِهِ وَ الاِنْتِهَاءِ عِنْدَ نَهْیِهِ وَ أَلاَّ یَتَقَدَّمَهُ مُتَقَدِّمٌ وَ لاَ یَتَأَخَّرَ عَنْهُ مُتَأَخِّرٌ فَهُوَ عِصْمَةُ اللاَّئِذِینَ وَ کَهْفُ الْمُؤْمِنِینَ وَ عُرْوَةُ الْمُتَمَسِّکِینَ وَ بَهَاءُ الْعَالَمِینَ «60»اَللَّهُمَّ فَأَوْزِعْ لِوَلِیِّکَ شُکْرَ مَا أَنْعَمْتَ بِهِ عَلَیْهِ وَ أَوْزِعْنَا مِثْلَهُ فِیهِ وَ آتِهِ مِنْ لَدُنْکَ سُلْطَاناً نَصِیراً وَ افْتَحْ لَهُ فَتْحاً یَسِیراً وَ أَعِنْهُ بِرُکْنِکَ الْأَعَزِّ وَ اشْدُدْ أَزْرَهُ وَ قَوِّ عَضُدَهُ وَ رَاعِهِ بِعَیْنِکَ وَ احْمِهِ بِحِفْظِکَ وَ انْصُرْهُ بِمَلاَئِکَتِکَ وَ امْدُدْهُ بِجُنْدِکَ الْأَغْلَبِ «61»وَ أَقِمْ بِهِ کِتَابَکَ وَ حُدُودَکَ وَ شَرَائِعَکَ وَ سُنَنَ رَسُولِکَ - صَلَوَاتُکَ اللَّهُمَّ عَلَیْهِ وَ آلِهِ - وَ أَحْیِ بِهِ مَا أَمَاتَهُ الظَّالِمُونَ مِنْ مَعَالِمِ دِینِکَ وَ اجْلُ بِهِ صَدَاءَ الْجَوْرِ عَنْ طَرِیقَتِکَ وَ أَبِنْ بِهِ الضَّرَّاءَ مِنْ سَبِیلِکَ وَ أَزِلْ بِهِ النَّاکِبِینَ عَنْ صِرَاطِکَ وَ امْحَقْ بِهِ بُغَاةَ قَصْدِکَ عِوَجاً «62»وَ أَلِنْ جَانِبَهُ لِأَوْلِیَائِکَ وَ ابْسُطْ یَدَهُ عَلَی أَعْدَائِکَ وَ هَبْ لَنَا رَأْفَتَهُ وَ رَحْمَتَهُ وَ تَعَطُّفَهُ وَ تَحَنُّنَهُ وَ اجْعَلْنَا لَهُ سَامِعِینَ مُطِیعِینَ وَ فِی رِضَاهُ سَاعِینَ وَ إِلَی نُصْرَتِهِ وَ الْمُدَافَعَةِ عَنْهُ مُکْنِفِینَ وَ إِلَیْکَ وَ إِلَی رَسُولِکَ - صَلَوَاتُکَ اللَّهُمَّ عَلَیْهِ وَ آلِهِ - بِذَلِکَ مُتَقَرِّبِینَ «63»اَللَّهُمَّ وَ صَلِّ عَلَی أَوْلِیَائِهِمُ الْمُعْتَرِفِینَ بِمَقَامِهِمُ الْمُتَّبِعِینَ مَنْهَجَهُمُ الْمُقْتَفِینَ آثَارَهُمُ الْمُسْتَمْسِکِینَ بِعُرْوَتِهِمُ الْمُتَمَسِّکِینَ بِوِلاَیَتِهِمُ الْمُؤْتَمِّینَ بِإِمَامَتِهِمُ الْمُسَلِّمِینَ لِأَمْرِهِمُ الْمُجْتَهِدِینَ فِی طَاعَتِهِمُ الْمُنْتَظِرِینَ أَیَّامَهُمُ الْمَادِّینَ إِلَیْهِمْ أَعْیُنَهُمْ الصَّلَوَاتِ الْمُبَارَکَاتِ الزَّاکِیَاتِ النَّامِیَاتِ الْغَادِیَاتِ الرَّائِحَاتِ «64»وَ سَلِّمْ عَلَیْهِمْ وَ عَلَی أَرْوَاحِهِمْ وَ اجْمَعْ عَلَی التَّقْوَی أَمْرَهُمْ وَ أَصْلِحْ لَهُمْ شُؤُونَهُمْ وَ تُبْ عَلَیْهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ وَ خَیْرُ الْغَافِرِینَ وَ اجْعَلْنَا مَعَهُمْ فِی دَارِ السَّلاَمِ بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ «65»اَللَّهُمَّ هَذَا یَوْمُ عَرَفَةَ یَوْمٌ

شَرَّفْتَهُ وَ کَرَّمْتَهُ وَ عَظَّمْتَهُ، نَشَرْتَ فِیهِ رَحْمَتَکَ وَ مَنَنْتَ فِیهِ بِعَفْوِکَ وَ أَجْزَلْتَ فِیهِ عَطِیَّتَکَ وَ تَفَضَّلْتَ بِهِ عَلَی عِبَادِکَ «66»اَللَّهُمَّ وَ أَنَا عَبْدُکَ الَّذِی أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ قَبْلَ خَلْقِکَ لَهُ وَ بَعْدَ خَلْقِکَ إِیَّاهُ فَجَعَلْتَهُ مِمَّنْ هَدَیْتَهُ لِدِینِکَ وَ وَفَّقْتَهُ لِحَقِّکَ وَ عَصَمْتَهُ بِحَبْلِکَ وَ أَدْخَلْتَهُ فِی حِزْبِکَ وَ أَرْشَدْتَهُ لِمُوَالاَةِ أَوْلِیَائِکَ وَ مُعَادَاةِ أَعْدَائِکَ «67»ثُمَّ أَمَرْتَهُ فَلَمْ یَأْتَمِرْ وَ زَجَرْتَهُ فَلَمْ یَنْزَجِرْ وَ نَهَیْتَهُ عَنْ مَعْصِیَتِکَ فَخَالَفَ أَمْرَکَ إِلَی نَهْیِکَ لاَ مُعَانَدَةً لَکَ وَ لاَ اسْتِکْبَاراً عَلَیْکَ بَلْ دَعَاهُ هَوَاهُ إِلَی مَا زَیَّلْتَهُ وَ إِلَی مَا حَذَّرْتَهُ وَ أَعَانَهُ عَلَی ذَلِکَ عَدُوُّکَ وَ عَدُوُّهُ فَأَقْدَمَ عَلَیْهِ عَارِفاً بِوَعِیدِکَ رَاجِیاً لِعَفْوِکَ وَاثِقاً بِتَجَاوُزِکَ وَ کَانَ أَحَقَّ عِبَادِکَ مَعَ مَا مَنَنْتَ عَلَیْهِ أَلاَّ یَفْعَلَ «68»وَ هَا أَنَا ذَا بَیْنَ یَدَیْکَ صَاغِراً ذَلِیلاً خَاضِعاً خَاشِعاً خَائِفاً مُعْتَرِفاً بِعَظِیمٍ مِنَ الذُّنُوبِ تَحَمَّلْتُهُ وَ جَلِیلٍ مِنَ الْخَطَایَا اجْتَرَمْتُهُ مُسْتَجِیراً بِصَفْحِکَ لاَئِذاً بِرَحْمَتِکَ مُوقِناً أَنَّهُ لاَ یُجِیرُنِی مِنْکَ مُجِیرٌ وَ لاَ یَمْنَعُنِی مِنْکَ مَانِعٌ «69»فَعُدْ عَلَیَّ بِمَا تَعُودُ بِهِ عَلَی مَنِ اقْتَرَفَ مِنْ تَغَمُّدِکَ وَ جُدْ عَلَیَّ بِمَا تَجُودُ بِهِ عَلَی مَنْ أَلْقَی بِیَدِهِ إِلَیْکَ مِنْ عَفْوِکَ وَ امْنُنْ عَلَیَّ بِمَا لاَ یَتَعَاظَمُکَ أَنْ تَمُنَّ بِهِ عَلَی مَنْ أَمَّلَکَ مِنْ غُفْرَانِکَ «70»وَ اجْعَلْ لِی فِی هَذَا الْیَوْمِ نَصِیباً أَنَالُ بِهِ حَظّاً مِنْ رِضْوَانِکَ وَ لاَ تَرُدَّنِی صِفْراً مِمَّا یَنْقَلِبُ بِهِ الْمُتَعَبِّدُونَ لَکَ مِنْ عِبَادِکَ «71»وَ إِنِّی وَ إِنْ لَمْ أُقَدِّمْ مَا قَدَّمُوهُ مِنَ الصَّالِحَاتِ فَقَدْ قَدَّمْتُ تَوْحِیدَکَ وَ نَفْیَ الْأَضْدَادِ وَ الْأَنْدَادِ وَ الْأَشْبَاهِ عَنْکَ وَ أَتَیْتُکَ مِنَ الْأَبْوَابِ الَّتِی أَمَرْتَ أَنْ تُؤْتَی مِنْهَا وَ تَقَرَّبْتُ إِلَیْکَ بِمَا لاَ یَقْرُبُ أَحَدٌ مِنْکَ إِلاَّ بالتَّقَرُّبِ بِهِ «72»ثُمَّ أَتْبَعْتُ ذَلِکَ بِالْإِنَابَةِ إِلَیْکَ وَ التَّذَلُّلِ وَ الاِسْتِکَانَةِ لَکَ وَ حُسْنِ الظَّنِّ بِکَ وَ الثِّقَةِ بِمَا عِنْدَکَ وَ شَفَعْتُهُ بِرَجَائِکَ الَّذِی قَلَّ مَا یَخِیبُ عَلَیْهِ رَاجِیکَ «73»وَ

سَأَلْتُکَ مَسْأَلَةَ الْحَقِیرِ الذَّلِیلِ الْبَائِسِ الْفَقِیرِ الْخَائِفِ الْمُسْتَجِیرِ وَ مَعَ ذَلِکَ خِیفَةً وَ تَضَرُّعاً وَ تَعَوُّذاً وَ تَلَوُّذاً لاَ مُسْتَطِیلاً بِتَکَبُّرِ الْمُتَکَبِّرِینَ وَ لاَ مُتَعَالِیاً بِدَالَّةِ الْمُطِیعِینَ وَ لاَ مُسْتَطِیلاً بِشَفَاعَةِ الشَّافِعِینَ «74»وَ أَنَا بَعْدُ أَقَلُّ الْأَقَلِّینَ وَ أَذَلُّ الْأَذَلِّینَ وَ مِثْلُ الذَّرَّةِ أَوْ دُونَهَا فَیَا مَنْ لَمْ یُعَاجِلِ الْمُسِیئِینَ وَ لاَ یَنْدَهُ الْمُتْرَفِینَ وَ یَا مَنْ یَمُنُّ بِإِقَالَةِ الْعَاثِرِینَ وَ یَتَفَضَّلُ بِإِنْظَارِ الْخَاطِئِینَ «75»أَنَا الْمُسِیءُ الْمُعْتَرِفُ الْخَاطِئُ الْعَاثِرُ «76»أَنَا الَّذِی أَقْدَمَ عَلَیْکَ مُجْتَرِئاً «77»أَنَا الَّذِی عَصَاکَ مُتَعَمِّداً «78»أَنَا الَّذِی اسْتَخْفَی مِنْ عِبَادِکَ وَ بَارَزَکَ «79»أَنَا الَّذِی هَابَ عِبَادَکَ وَ أَمِنَکَ «80»أَنَا الَّذِی لَمْ یَرْهَبْ سَطْوَتَکَ وَ لَمْ یَخَفْ بَأْسَکَ «81»أَنَا الْجَانِی عَلَی نَفْسِهِ «82»أَنَا الْمُرْتَهَنُ بِبَلِیَّتِهِ «83»أَنَا القَلِیلُ الْحَیَاءِ «84»أَنَا الطَّوِیلُ الْعَنَاءِ «85»بِحَقِّ مَنِ انْتَجَبْتَ مِنْ خَلْقِکَ وَ بِمَنِ اصْطَفَیْتَهُ لِنَفْسِکَ بِحَقِّ مَنِ اخْتَرْتَ مِنْ بَرِیَّتِکَ وَ مَنِ اجْتَبَیْتَ لِشَأْنِکَ بِحَقِّ مَنْ وَصَلْتَ طَاعَتَهُ بِطَاعَتِکَ وَ مَنْ جَعَلْتَ مَعْصِیَتَهُ کَمَعْصِیَتِکَ بِحَقِّ مَنْ قَرَنْتَ مُوَالاَتَهُ بِمُوَالاَتِکَ وَ مَنْ نُطْتَ مُعَادَاتَهُ بِمُعَادَاتِکَ تَغَمَّدْنِی فِی یَوْمِی هَذَا بِمَا تَتَغَمَّدُ بِهِ مَنْ جَأَرَ إِلَیْکَ مُتَنَصِّلاً وَ عَاذَ بِاسْتِغْفَارِکَ تَائِباً «86»وَ تَوَلَّنِی بِمَا تَتَوَلَّی بِهِ أَهْلَ طَاعَتِکَ وَ الزُّلْفَی لَدَیْکَ وَ الْمَکَانَةِ مِنْکَ «87»وَ تَوَحَّدْنِی بِمَا تَتَوَحَّدُ بِهِ مَنْ وَفَی بِعَهْدِکَ وَ أَتْعَبَ نَفْسَهُ فِی ذَاتِکَ وَ أَجْهَدَهَا فِی مَرْضَاتِکَ «88»وَ لاَ تُؤَاخِذْنِی بِتَفْرِیطِی فِی جَنْبِکَ وَ تَعَدِّی طَوْرِی فِی حُدُودِکَ وَ مُجَاوَزَةِ أَحْکَامِکَ «89»وَ لاَ تَسْتَدْرِجْنِی بِإِمْلاَئِکَ لِی اسْتِدْرَاجَ مَنْ مَنَعَنِی خَیْرَ مَا عِنْدَهُ وَ لَمْ یَشْرَکْکَ فِی حُلُولِ نِعْمَتِهِ بِی «90»وَ نَبِّهْنِی مِنْ رَقْدَةِ الْغَافِلِینَ وَ سِنَةِ الْمُسْرِفِینَ وَ نَعْسَةِ الْمَخْذُولِینَ «91»وَ خُذْ

بِقَلْبِی إِلَی مَا اسْتَعْمَلْتَ بِهِ الْقَانِتِینَ وَ اسْتَعْبَدْتَ بِهِ الْمُتَعَبِّدِینَ وَ اسْتَنْقَذْتَ بِهِ الْمُتَهَاوِنِینَ «92»وَ أَعِذْنِی مِمَّا یُبَاعِدُنِی عَنْکَ وَ یَحُولُ بَیْنِی وَ بَیْنَ حَظِّی مِنْکَ وَ یَصُدُّنِی عَمَّا أُحَاوِلُ لَدَیْکَ «93»وَ سَهِّلْ لِی مَسْلَکَ الْخَیْرَاتِ إِلَیْکَ وَ الْمُسَابَقَةَ إِلَیْهَا مِنْ حَیْثُ أَمَرْتَ وَ الْمُشَاحَّةَ فِیهَا عَلَی مَا أَرَدْتَ «94»وَ لاَ تَمْحَقْنِی فِیمَن تَمْحَقُ مِنَ الْمُسْتَخِفِّینَ بِمَا أَوْعَدْتَ «95»وَ لاَ تُهْلِکْنِی مَعَ مَنْ تُهْلِکُ مِنَ الْمُتَعَرِّضِینَ لِمَقْتِکَ «96»وَ لاَ تُتَبِّرْنِی فِیمَنْ تُتَبِّرُ مِنَ الْمُنْحَرِفِینَ عَنْ سُبُلِکَ «97»وَ نَجِّنِی مِنْ غَمَرَاتِ الْفِتْنَةِ وَ خَلِّصْنِی مِنْ لَهَوَاتِ الْبَلْوَی وَ أَجِرْنِی مِنْ أَخْذِ الْإِمْلاَءِ «98»وَ حُلْ بَیْنِی وَ بَیْنَ عَدُوٍّ یُضِلُّنِی وَ هَویً یُوبِقُنِی وَ مَنْقَصَةٍ تَرْهَقُنِی «99»وَ لاَ تُعْرِضْ عَنِّی إِعْرَاضَ مَنْ لاَ تَرْضَی عَنْهُ بَعْدَ غَضَبِکَ «100»وَ لاَ تُؤْیِسْنِی مِنَ الْأَمَلِ فِیکَ فَیَغْلِبَ عَلَیَّ الْقُنُوطُ مِنْ رَحْمَتِکَ «101»وَ لاَ تَمْنِحْنِی بِمَا لاَ طَاقَةَ لِی بِهِ فَتَبْهَظَنِی مِمَّا تُحَمِّلُنِیهِ مِنْ فَضْلِ مَحَبَّتِکَ «102»وَ لاَ تُرْسِلْنِی مِنْ یَدِکَ إِرْسَالَ مَنْ لاَ خَیْرَ فِیهِ وَ لاَ حَاجَةَ بِکَ إِلَیْهِ وَ لاَ إِنَابَةَ لَهُ «103»وَ لاَ تَرْمِ بِی رَمْیَ مَنْ سَقَطَ مِنْ عَیْنِ رِعَایَتِکَ وَ مَنِ اشْتَمَلَ عَلَیْهِ الْخِزْیُ مِنْ عِنْدِکَ بَلْ خُذْ بِیَدِی مِنْ سَقْطَةِ الْمُتَرَدِّینَ وَ وَهْلَةِ الْمُتَعَسِّفِینَ وَ زَلَّةِ الْمَغْرُورِینَ وَ وَرْطَةِ الْهَالِکِینَ «104»وَ عَافِنِی مِمَّا ابْتَلَیْتَ بِهِ طَبَقَاتِ عَبِیدِکَ وَ إِمَائِکَ وَ بَلِّغْنِی مَبَالِغَ مَنْ عُنِیتَ بِهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ وَ رَضِیتَ عَنْهُ فَأَعَشْتَهُ حَمِیداً وَ تَوَفَّیْتَهُ سَعِیداً «105»وَ طَوِّقْنِی طَوْقَ الْإِقْلاَعِ عَمَّا یُحْبِطُ الْحَسَنَاتِ وَ یَذْهَبُ بِالْبَرَکَاتِ «106»وَ أَشْعِرْ قَلْبِیَ الاِزْدِجَارَ عَنْ قَبَائِحِ السَّیِّئَاتِ وَ فَوَاضِحِ الْحَوْبَاتِ «107»وَ لاَ تَشْغَلْنِی بِمَا لاَ أُدْرِکُهُ إِلاَّ بِکَ عَمَّا لاَ یُرْضِیکَ عَنِّی غَیْرُهُ «108»وَ انْزِعْ مِنْ قَلْبِی حُبَّ دُنْیَا

دَنِیَّةٍ تَنْهَی عَمَّا عِنْدَکَ وَ تَصُدُّ عَنِ ابْتِغَاءِ الْوَسِیلَةِ إِلَیْکَ وَ تُذْهِلُ عَنِ التَّقَرُّبِ مِنْکَ «109»وَ زَیِّنْ لِیَ التَّفَرُّدَ بِمُنَاجَاتِکَ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ «110»وَ هَبْ لِی عِصْمَةً تُدْنِینِی مِنْ خَشْیَتِکَ وَ تَقْطَعُنِی عَنْ رُکُوبِ مَحَارِمِکَ وَ تَفُکَّنِی مِنْ أَسْرِ الْعَظَائِمِ «111»وَ هَبْ لِیَ التَّطْهِیرَ مِنْ دَنَسِ الْعِصْیَانِ وَ أَذْهِبْ عَنِّی دَرَنَ الْخَطَایَا وَ سَرْبِلْنِی بِسِرْبَالِ عَافِیَتِکَ وَ رَدِّنِی رِدَاءَ مُعَافَاتِکَ وَ جَلِّلْنِی سَوَابِغَ نَعْمَائِکَ وَ ظَاهِرْ لَدَیَّ فَضْلَکَ وَ طَوْلَکَ «112»وَ أَیِّدْنِی بِتَوْفِیقِکَ وَ تَسْدِیدِکَ وَ أَعِنِّی عَلَی صَالِحِ النِّیَّةِ وَ مَرْضِیِّ الْقَوْلِ وَ مُسْتَحْسَنِ الْعَمَلِ وَ لاَ تَکِلْنِی إِلَی حَوْلِی وَ قُوَّتِی دُونَ حَوْلِکَ وَ قُوَّتِکَ «113»وَ لاَ تُخْزِنِی یَوْمَ تَبْعَثُنِی لِلِقَائِکَ وَ لاَ تَفْضَحْنِی بَیْنَ یَدَیْ أَوْلِیَائِکَ وَ لاَ تُنْسِنِی ذِکْرَکَ وَ لاَ تُذْهِبْ عَنِّی شُکْرَکَ بَلْ أَلْزِمْنِیهِ فِی أَحْوَالِ السَّهْوِ عِنْدَ غَفَلاَتِ الْجَاهِلِینَ لآِلاَئِکَ وَ أَوْزِعْنِی أَنْ أُثْنِیَ بِمَا أَوْلَیْتَنِیهِ وَ أَعْتَرِفَ بِمَا أَسْدَیْتَهُ إِلَیَّ «114»وَ اجْعَلْ رَغْبَتِی إِلَیْکَ فَوْقَ رَغْبَةِ الرَّاغِبِینَ وَ حَمْدِی إِیَّاکَ فَوْقَ حَمْدِ الْحَامِدِینَ «115»وَ لاَ تَخْذُلْنِی عِنْدَ فَاقَتِی إِلَیْکَ وَ لاَ تُهْلِکْنِی بِمَا أَسْدَیْتُهُ إِلَیْکَ وَ لاَ تَجْبَهْنِی بِمَا جَبَهْتَ بِهِ الْمُعَانِدِینَ لَکَ فَإِنِّی لَکَ مُسَلِّمٌ أَعْلَمُ أَنَّ الْحُجَّةَ لَکَ وَ أَنَّکَ أَوْلَی بِالْفَضْلِ وَ أَعْوَدُ بِالْإِحْسَانِ وَ أَهْلُ التَّقْوَی وَ أَهْلُ الْمَغْفِرَةِ وَ أَنَّکَ بِأَنْ تَعْفُوَ أَوْلَی مِنْکَ بِأَنْ تُعَاقِبَ وَ أَنَّکَ بِأَنْ تَسْتُرَ أَقْرَبُ مِنْکَ إِلَی أَنْ تَشْهَرَ «116»فَأَحْیِنِی حَیَاةً طَیِّبَةً تَنْتَظِمُ بِمَا أُرِیدُ وَ تَبْلُغُ مَا أُحِبُّ مِنْ حَیْثُ لاَ آتِی مَا تَکْرَهُ وَ لاَ أَرْتَکِبُ مَا نَهَیْتَ عَنْهُ وَ أَمِتْنِی مِیتَةَ مَنْ یَسْعَی نُورُهُ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ «117»وَ ذَلِّلْنِی بَیْنَ یَدَیْکَ وَ أَعِزَّنِی عِنْدَ خَلْقِکَ وَ ضَعْنِی إِذَا خَلَوتُ بِکَ وَ ارْفَعْنِی بَیْنَ عِبَادِکَ وَ أَغْنِنِی عَمَّنْ هُوَ غَنِیٌّ عَنِّی وَ زِدْنِی إِلَیْکَ فَاقَةً وَ فَقْراً «118»وَ

أَعِذْنِی مِنْ شَمَاتَةِ الْأَعْدَاءِ وَ مِنْ حُلُولِ الْبَلاَءِ وَ مِنَ الذُّلِّ وَ الْعَنَاءِ تَغَمَّدْنِی فِیمَا اطَّلَعْتَ عَلَیْهِ مِنِّی بِمَا یَتَغَمَّدُ بِهِ الْقَادِرُ عَلَی الْبَطْشِ لَوْ لاَ حِلْمُهُ وَ الْآخِذُ عَلَی الْجَرِیرَةِ لَوْ لاَ أَنَاتُهُ «119»وَ إِذَا أَرَدْتَ بِقَوْمٍ فِتْنَةً أَوْ سُوءاً فَنَجِّنِی مِنْهَا لِوَاذاً بِکَ وَ إِذْ لَمْ تُقِمْنِی مَقَامَ فَضِیحَةٍ فِی دُنْیَاکَ فَلاَ تُقِمْنِی مِثْلَهُ فِی آخِرَتِکَ «120»وَ اشْفَعْ لِی أَوَائِلَ مِنَنِکَ بِأَوَاخِرِهَا وَ قَدِیمَ فَوَائِدِکَ بِحَوَادِثِهَا وَ لاَ تَمْدُدْ لِی مَدّاً یَقْسُو مَعَهُ قَلْبِی وَ لاَ تَقْرَعْنِی قَارِعَةً یَذْهَبُ لَهَا بَهَائِی وَ لاَ تَسُمْنِی خَسِیسَةً یَصْغُرُ لَهَا قَدْرِی وَ لاَ نَقِیصَةً یُجْهَلُ مِنْ أَجْلِهَا مَکَانِی «121»وَ لاَ تَرُعْنِی رَوْعَةً أُبْلِسُ بِهَا وَ لاَ خِیفَةً أُوجِسُ دُونَهَا اجْعَلْ هَیْبَتِی فِی وَعِیدِکَ وَ حَذَرِی مِنْ إِعْذَارِکَ وَ إِنْذَارِکَ وَ رَهْبَتِی عِنْد تِلاَوَةِ آیَاتِکَ «122»وَ اعْمُرْ لَیْلِی بِإِیقَاظِی فِیهِ لِعِبَادَتِکَ وَ تَفَرُّدِی بِالتَّهَجُّدِ لَکَ وَ تَجَرُّدِی بِسُکُونِی إِلَیْکَ وَ إِنْزَالِ حَوَائِجِی بِکَ وَ مُنَازَلَتِی إِیَّاکَ فِی فَکَاکِ رَقَبَتِی مِنْ نَارِکَ وَ إِجَارَتِی مِمَّا فِیهِ أَهْلُهَا مِنْ عَذَابِکَ «123»وَ لاَ تَذَرْنِی فِی طُغْیَانِی عَامِهاً وَ لاَ فِی غَمْرَتِی سَاهِیاً حَتَّی حِینٍ وَ لاَ تَجْعَلْنِی عِظَةً لِمَنِ اتَّعَظَ وَ لاَ نَکَالاً لِمَنِ اعْتَبَرَ وَ لاَ فِتْنَةً لِمَنْ نَظَرَ وَ لاَ تَمْکُرْ بِی فِیمَنْ تَمْکُرُ بِهِ وَ لاَ تَسْتَبْدِلْ بِی غَیْرِی وَ لاَ تُغَیِّرْ لِی اسْماً وَ لاَ تُبَدِّلْ لِی جِسْماً وَ لاَ تَتَّخِذْنِی هُزُواً لِخَلْقِکَ وَ لاَ سُخْرِیّاً لَکَ وَ لاَ تَبَعاً إِلاَّ لِمَرْضَاتِکَ وَ لاَ مُمْتَهَناً إِلاَّ بِالاِنْتِقَامِ لَکَ «124»وَ أَوْجِدْنِی بَرْدَ عَفْوِکَ وَ حَلاَوَةَ رَحْمَتِکَ وَ رَوْحِکَ وَ رَیْحَانِکَ وَ جَنَّةِ نَعِیمِکَ وَ أَذِقْنِی طَعْمَ الْفَرَاغِ لِمَا تُحِبُّ بِسَعَةٍ مِنْ سَعَتِکَ وَ الاِجْتِهَادِ فِیمَا یُزْلِفُ لَدَیْکَ وَ عِنْدَکَ وَ أَتْحِفْنِی بِتُحْفَةٍ مِنْ تُحَفَاتِکَ «125»وَ اجْعَلْ تِجَارَتِی رَابِحَةً وَ کَرَّتِی غَیْرَ خَاسِرَةٍ وَ أَخِفْنِی مَقَامَکَ وَ شَوِّقْنِی لِقَاءَکَ وَ تُبْ عَلَیَّ تَوْبَةً نَصُوحاً لاَ تُبْقِ مَعَهَا ذُنُوباً صَغِیرَةً وَ لاَ

کَبِیرَةً وَ لاَ تَذَرْ مَعَهَا عَلاَنِیَةً وَ لاَ سَرِیرَةً «126»وَ انْزِعِ الْغِلَّ مِنْ صَدْرِی لِلْمُؤْمِنِینَ وَ اعْطِفْ بِقَلْبِی عَلَی الْخَاشِعِینَ وَ کُنْ لِی کَمَا تَکُونُ لِلصَّالِحِینَ وَ حَلِّنِی حِلْیَةَ الْمُتَّقِینَ وَ اجْعَلْ لِی لِسَانَ صِدْقٍ فِی الْغَابِرِینَ وَ ذِکْراً نَامِیاً فِی الْآخِرِینَ وَ وَافِ بِی عَرْصَةَ الْأَوَّلِینَ «127»وَ تَمِّمْ سُبُوغَ نِعْمَتِکَ عَلَیَّ وَ ظَاهِرْ کَرَامَاتِهَا لَدَیَّ امْلَأْ مِنْ فَوَائِدِکَ یَدَیَّ وَ سُقْ کَرَائِمَ مَوَاهِبِکَ إِلَیَّ وَ جَاوِرْ بِیَ الْأَطْیَبِینَ مِنْ أَوْلِیَائِکَ فِی الْجِنَانِ الَّتِی زَیَّنْتَهَا لِأَصْفِیَائِکَ وَ جَلِّلْنِی شَرَائِفَ نِحَلِکَ فِی الْمَقَامَاتِ الْمُعَدَّةِ لِأَحِبَّائِکَ «128»وَ اجْعَلْ لِی عِنْدَکَ مَقِیلاً آوِی إِلَیْهِ مُطْمَئِنّاً وَ مَثَابَةً أَتَبَوَّؤُهَا وَ أَقَرُّ عَیْناً وَ لاَ تُقَایِسْنِی بِعَظِیمَاتِ الْجَرَائِرِ وَ لاَ تُهْلِکْنِی یَوْمَ تُبْلَی السَّرَائِرُ وَ أَزِلْ عَنِّی کُلَّ شَکٍّ وَ شُبْهَةٍ وَ اجْعَلْ لِی فِی الْحَقِّ طَرِیقاً مِنْ کُلِّ رَحْمَةٍ وَ أَجْزِلْ لِی قِسَمَ الْمَوَاهِبِ مِنْ نَوَالِکَ وَ وَفِّرْ عَلَیَّ حُظُوظَ الْإِحْسَانِ مِنْ إِفْضَالِکَ «129»وَ اجْعَلْ قَلْبِی وَاثِقاً بِمَا عِنْدَکَ وَ هَمِّی مُسْتَفْرَغاً لِمَا هُوَ لَکَ وَ اسْتَعْمِلْنِی بِمَا تَسْتَعْمِلُ بِهِ خَالِصَتَکَ وَ أَشْرِبْ قَلْبِی عِنْدَ ذُهُولِ الْعُقُولِ طَاعَتَکَ وَ اجْمَعْ لِیَ الْغِنَی وَ الْعَفَافَ وَ الدَّعَةَ وَ الْمُعَافَاةَ وَ الصِّحَّةَ وَ السَّعَةَ وَ الطُّمَأْنِینَةَ وَ الْعَافِیَةَ «130»وَ لاَ تُحْبِطْ حَسَنَاتِی بِمَا یَشُوبُهَا مِنْ مَعْصِیَتِکَ وَ لاَ خَلَوَاتِی بِمَا یَعْرِضُ لِی مِنْ نَزَغَاتِ فِتْنَتِکَ وَ صُنْ وَجْهِی عَنِ الطَّلَبِ إِلَی أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِینَ وَ ذُبَّنِی عَنِ الْتِمَاسِ مَا عِنْدَ الْفَاسِقِینَ «131»وَ لاَ تَجْعَلْنِی لِلظَّالِمِینَ ظَهِیراً وَ لاَ لَهُمْ عَلَی مَحْوِ کِتَابِکَ یَداً وَ نَصِیراً وَ حُطْنِی مِنْ حَیْثُ لاَ أَعْلَمُ حِیَاطَةً تَقِینِی بِهَا وَ افْتَحْ لِی أَبْوَابَ تَوْبَتِکَ وَ رَحْمَتِکَ وَ رَأْفَتِکَ وَ رِزْقِکَ الْوَاسِعِ إِنِّی إِلَیْکَ مِنَ الرَّاغِبِینَ وَ أَتْمِمْ لِی إِنْعَامَکَ إِنَّکَ خَیْرُ الْمُنْعِمِینَ «132»وَ اجْعَلْ بَاقِیَ عُمُرِی فِی الْحَجِّ وَ الْعُمْرَةِ ابْتِغَاءَ

وَجْهِکَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ وَ السَّلاَمُ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ أَبَدَ الْآبِدِینَ.

[«1»اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ «2»اَللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ بَدِیعَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ذَا الْجَلاَلِ وَ الْإِکْرَامِ رَبَّ الْأَرْبَابِ وَ إِلهَ کُلِّ مَأْلُوهٍ وَ خَالِقَ کُلِّ مَخْلُوقٍ وَ وَارِثَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ وَ لاَ یَعْزُبُ عَنْهُ عِلْمُ شَیْ‌ءٍ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ مُحِیطٌ وَ هُوَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ رَقِیبٌ «3»أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الْأَحَدُ الْمُتَوَحِّدُ الْفَرْدُ الْمُتَفَرِّدُ «4»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الْکَرِیمُ الْمُتَکَرِّمُ الْعَظِیمُ الْمُتَعَظِّمُ الْکَبِیرُ الْمُتَکَبِّرُ «5»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الْعَلِیُّ الْمُتَعَالِ الشَّدِیدُ الْمِحَالِ «6»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الرَّحْمَنُ الرَّحِیمُ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ «7»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ الْقَدِیمُ الْخَبِیرُ «8»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الْکَرِیمُ الْأَکْرَمُ الدَّائِمُ الْأَدْوَمُ «9»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الْأَوَّلُ قَبْلَ کُلِّ أَحَدٍ وَ الْآخِرُ بَعْدَ کُلِّ عَدَدٍ «10»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الدَّانِی فِی عُلُوِّهِ وَ الْعَالِی فِی دُنُوِّهِ «11»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ ذُو الْبَهَاءِ وَ الْمَجْدِ وَ الْکِبْرِیَاءِ وَ الْحَمْدِ]

خدا را سپاس، که مالک و مدبّر جهانیان است. خدایا! سپاس ویژه توست؛ ای پدید آورندۀ آسمان‌ها و زمین! ای صاحب جلال و اکرام! ای مالک همۀ اربابان و ای معبود هر معبود و خالق هر مخلوق و وارث هر چیز! چیزی شبیه او

نیست و علم چیزی از او پنهان نمی‌ماند، و او به هر چیز احاطه دارد، و او بر هر چیز نگهبان است، تویی خدایی که جز تو خدایی نیست، و یکتا و یگانه‌ای، فرد تنهایی. و تویی خدایی که جز تو خدایی نیست، بزرگوار و ارجمندی، بزرگ و باعظمتی، کبیر و متکبّری، و تویی خدایی که جز تو خدایی نیست، بلند مرتبه و بلند پایه‌ای، در انتقام‌گیری سخت و شدیدی، و تویی خدایی که جز تو خدایی نیست، بخشنده و مهربانی، دانا و درست کاری، و تویی خدایی که جز تو خدایی نیست، شنوا و بینایی، ازلی و آگاهی، و تویی خدایی که جز تو خدایی نیست، بزرگوار و بزرگوارتری، همیشگی و جاودانه‌تری، و تویی خدایی که جز تو خدایی نیست، اوّلی پیش از هر کس، و آخری پس از هر عدد، و تویی خدایی که جز تو خدایی نیست، نزدیک در عین بلندی مقامش، و بلند مقام در عین نزدیکی‌اش، و تویی خدایی که جز تو خدایی نیست، صاحب زیبایی و بزرگواری، و کبریایی و حمدی.

روز با عظمت عرفه

در آثار اسلامی و معارف الهی آمده که روز عرفه روزی است که حضرت حق بندگانش را به عبادت و طاعت خوانده، و در این روز سفرۀ جود و احسانش را برای آنان گسترده، و برای شیطان رجیم در این روز خوار و حقیرتر و رانده‌تر و خشمناک‌ترین اوقات خواهد بود.

روایت شده که حضرت زین‌العابدین علیه السلام در این روز سائلی را دیدند دست گدایی به سوی مردم دراز کرده، به او فرمود: وای بر تو! آیا در چنین موقعیتی از غیر خدا سؤال می‌کنی و حال این‌که امید می‌رود در این روز فضل الهی شامل حال اطفال در رحم شود و آنان به سعادت برسند؟! ⁽¹⁾

برای این روز اعمال بسیار مهمی در کتب ادعیه آمده که به جا آوردنش ثواب عظیم و بهرۀ وافی دارد.

از جمله اعمال این روز دعای عرفۀ حضرت سیدالشّهداء علیه السلام و دعای عرفۀ حضرت زین‌العابدین علیه السلام فرزند با کرامت آن حضرت است.

در بررسی دعای عرفۀ حضرت سجّاد علیه السلام به این نتیجه رسیدم که امام در دعای عرفۀ خود عناوین زیر را مورد توجّه قرار داده‌اند:

1 - توحید و اسما و صفات حق و حمد و سپاس پروردگار

2 - دعای به حضرت ختمی مرتبت

3 - دعای به امام معصوم

4 - دعای به پیروان معصوم

5 - گناه و گناهکاری

6 - درخواست عفو و بخشش از حضرت حق

7 - راه توبه و بازگشت

8 - شیطان و اغواگری او

9 - مرگ و دورنمایی از قیامت

10 - مکارم اخلاق و سیّئات نفسی

تمام این عناوین در دعاهای قبل توضیح داده شده است. لذا به شرحی مختصر همراه با ترجمه اکتفا می‌کنم.

[«12»وَ أَنْتَ اللَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الَّذِی أَنْشَأْتَ الْأَشْیَاءَ مِنْ غَیْرِ سِنْخٍ وَ صَوَّرْتَ مَا صَوَّرْتَ مِنْ غَیْرِ مِثَالٍ وَ ابْتَدَعْتَ الْمُبْتَدَعَاتِ بِلاَ احْتِذَاءٍ «13»أَنْتَ الَّذِی قَدَّرْتَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ تَقْدِیراً وَ یَسَّرْتَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ تَیْسِیراً وَ دَبَّرْتَ مَا دُونَکَ تَدْبِیراً «14»أَنْتَ الَّذِی لَمْ یُعِنْکَ عَلَی خَلْقِکَ شَرِیکٌ وَ لَمْ یُوَازِرْکَ فِی أَمْرِکَ وَزِیرٌ وَ لَمْ یَکُنْ لَکَ مُشَاهِدٌ وَ لاَ نَظِیرٌ «15»أَنْتَ الَّذِی أَرَدْتَ فَکَانَ حَتْماً مَا أَرَدْتَ وَ قَضَیْتَ فَکَانَ عَدْلاً مَا قَضَیْتَ وَ حَکَمْتَ فَکَانَ نِصْفاً مَا حَکَمْتَ «16»أَنْتَ الَّذِی لاَ یَحْوِیکَ مَکَانٌ وَ لَمْ یَقُمْ لِسُلْطَانِکَ سُلْطَانٌ وَ لَمْ یُعْیِکَ بُرْهَانٌ وَ لاَ بَیَانٌ «17»أَنْتَ الَّذِی أَحْصَیْتَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ عَدَداً وَ جَعَلْتَ لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ أَمَداً وَ قَدَّرْتَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ تَقْدِیراً]

و تویی خدایی که جز تو خدایی نیست که همه چیز را بدون مایه و اصل پدید آوردی، و آنچه را صورت و شکل دادی، بدون نمونه برداری از چیزی شکل دادی، و آفریده‌ها را بدون اقتباس از نقشه‌ای آفریدی. تویی که هر چیز را در نیکوترین وضع، اندازه‌گیری کردی، و هر چیز را، از نظر تمام خصوصیات رو به راه فرمودی، و امور ماسوای خود را سامان دادی، تویی که در ایجاد موجودات شریکی یاریت نداد، و در کارت وزیری به پشتیبانیت برنخاست. و برایت در

امور آفرینش شاهد و نظیری نبود، تویی که اراده کردی، پس هر چه را اراده کردی حتمی و قطعی شد، و قضاوت فرمودی، و آنچه را قضاوت کردی بر اساس عدالت بود، و حکم کردی، و آنچه را حکم کردی بر پایۀ انصاف بود.

تویی که مکانی تو را فرا نمی‌گیرد، و سلطنتی در برابر سلطنتت به پا نخاست، و برهان و بیانی عاجزت نساخت. تویی که هر چیز را به شمار آوردی، و برای هر چیزی مدت قرار دادی، و هر چیز را به خوبی اندازه گرفتی.

[«18»أَنْتَ الَّذِی قَصُرَتِ الْأَوْهَامُ عَنْ ذَاتِیَّتِکَ وَ عَجَزَتِ الْأَفْهَامُ عَنْ کَیْفِیَّتِکَ وَ لَمْ تُدْرِکِ الْأَبْصَارُ مَوْضِعَ أَیْنِیَّتِکَ «19»أَنْتَ الَّذِی لاَ تُحَدُّ فَتَکُونَ مَحْدُوداً وَ لَمْ تُمَثَّلْ فَتَکُونَ مَوْجُوداً وَ لَمْ تَلِدْ فَتَکُونَ مَوْلُوداً «20»أَنْتَ الَّذِی لاَ ضِدَّ مَعَکَ فَیُعَانِدَکَ وَ لاَ عِدْلَ لَکَ فَیُکَاثِرَکَ وَ لاَ نِدَّ لَکَ فَیُعَارِضَکَ «21»أَنْتَ الَّذِی ابْتَدَأَ وَ اخْتَرَعَ وَ اسْتَحْدَثَ وَ ابْتَدَعَ وَ أَحْسَنَ صُنْعَ مَا صَنَعَ]

تویی که دست اندیشه‌ها از رسیدن به ژرفای ذاتت کوتاه است، و فهم‌ها از درک چگونگی‌ات ناتوان است، و دیده‌ها جای کجاییت را در نیابند. تویی که ابتدا و انتهایی نداری تا محدود شوی، و مانند موجودات نیستی که پس از عدم موجود شده باشی، و فرزندی نیاوردی، تا زاییده شده باشی، تویی که برایت همتایی نیست تا با تو به ستیز برخیزد، و همانندی برایت نیست تا در قدرت و سطوت و توانایی، با تو پهلو به پهلو زند، و نظیری برایت نیست، تا با تو از در مخالفت برآید. تویی که آغاز کرد و اختراع نمود، و پدید آورد و بدون نمونه آفرید و محکم و نیکو قرار داد ساختن آنچه را ساخت.

مناجات

ز حق رسید ندا، لااله الاّ هو دلم ربود ز جا، لااله الاّ هو

ندای نور فشان روشنایی دل و جان ندای شرک زدا، لااله الاّ هو

سروش هاتف غیب این ندا به جان در داد دلا تو هم بسرا، لااله الاّ هو

چو گوش هوش بدادم منادی حق را شنیدم از همه جا، لااله الاّ هو

خدا گواه و ملایک گواه و دانایان کَفی بِهِمْ شُهَدا، لااله الاّ هو

نظر به عالم جان کردم از دریچۀ دل ندیده دیده سوا، لااله الاّ هو

نوشته گِرد خط مهوشان به خط غبار به کِلک صنع خدا، لااله الاّ هو

اشاره‌های خوش چشم مست محبوبان به غمزه کرد ادا، لااله الاّ هو

(فیض کاشانی)

[«22»سُبْحَانَکَ! مَا أَجَلَّ شَأْنَکَ! وَ أَسْنَی فِی الْأَمَاکِنِ مَکَانَکَ وَ أَصْدَعَ بِالْحَقِّ فُرْقَانَکَ! «23»سُبْحَانَکَ مِنْ لَطِیفٍ مَا أَلْطَفَکَ! وَ رَؤُوفٍ مَا أَرْأَفَکَ! وَ حَکِیمٍ مَا أَعْرَفَکَ! سُبْحَانَکَ مِنْ مَلِیکٍ مَا أَمْنَعَکَ! وَ جَوَادٍ مَا أَوْسَعَکَ وَ رَفِیعٍ مَا أَرْفَعَکَ! ذُو الْبَهَاءِ وَ الْمَجْدِ وَ الْکِبْرِیَاءِ وَ الْحَمْدِ «24»سُبْحَانَکَ بَسَطْتَ بِالْخَیْرَاتِ یَدَکَ وَ عُرِفَتِ الْهِدَایَةُ مِنْ عِنْدِکَ فَمَنِ الْتَمَسَکَ لِدِینٍ أَوْ دُنْیَا وَجَدَکَ «25»سُبْحَانَکَ! خَضَعَ لَکَ مَنْ جَرَی فِی عِلْمِکَ وَ خَشَعَ لِعَظَمَتِکَ مَا دُونَ عَرْشِکَ وَ انْقَادَ لِلتَّسْلِیمِ لَکَ کُلُّ خَلْقِکَ]

منزّه و پاکی؛ چه بزرگ است شأنت و چه بلند است در میان جایگاه‌ها، جایگاهت، و چه آشکار کننده به حق است قرآنت، و موازینی که برای جدا کردن حق از باطل قرار داده‌ای.

منزّه و پاک و مهربانی که چه بسیار است مهربانیت، و رئوفی که چه بسیار است رأفتت، و حکیمی که چه بسیار است شناسایی‌ات.

منزّه و پاکی؛ پادشاهی که دست معارضی به مرز پادشاهیت نرسد و بخشنده‌ای که سفرۀ بخشندگیت چه پهناور است؛ و بلند مرتبه‌ای، چه بلند مرتبه است رفعتت.

تو صاحب زیبایی و بزرگواری‌و کبریایی و حمدی. منزّه و پاکی، دست

قدرتت را به عطا کردن خوبی‌ها گشودی، و هدایت از نزد تو شناخته شد، پس هر که تو را برای دین، یا دنیا بخواهد می‌یابدت.

منزّه و پاکی، هر کس در عرصۀ علم تو قرار گرفته، برایت فروتنی کرد و جمع آفریده‌هایت، در برابر بزرگیت تواضع کردند، و همۀ مخلوقاتت در پیشگاه تو گردن بند تسلیم به گردن انداختند.

[«26»سُبْحَانَکَ لاَ تُحَسُّ وَ لاَ تُجَسُّ وَ لاَ تُمَسُّ وَ لاَ تُکَادُ وَ لاَ تُمَاطُ وَ لاَ تُنَازَعُ وَ لاَ تُجَارَی وَ لاَ تُمَارَی وَ لاَ تُخَادَعُ وَ لاَ تُمَاکَرُ «27»سُبْحَانَکَ سَبِیلُکَ جَدَدٌ وَ أَمْرُکَ رَشَدٌ وَ أَنْتَ حَیٌّ صَمَدٌ «28»سُبْحَانَکَ قَولُکَ حُکْمٌ وَ قَضَاؤُکَ حَتْمٌ وَ إِرَادَتُکَ عَزْمٌ «29»سُبْحَانَکَ لاَ رَادَّ لِمَشِیَّتِکَ وَ لاَ مُبَدِّلَ لِکَلِمَاتِکَ «30»سُبْحَانَکَ بَاهِرَ الْآیَاتِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ بَارِئَ النَّسَمَاتِ]

منزّه و پاکی، به حواس ظاهری درک نشوی و به حواس درون در نیایی، و به اعضا و جوارح لمس نگردی. مورد نیرنگ و کید واقع نگردی، از بزرگی و عظمتت کنار زده نشوی، در معرض نزاع و مغلوبیت و جدال و فریب و مکر قرار نگیری.

منزّه و پاکی، راهت روشن و هموار، دستورت هدایت است، و تو زنده و آقا و بی‌نیازی.

منزّه و پاکی، گفتارت درست و استوار، و قضایت قطعی، و اراده‌ات جزمی و مسلّم است.

منزّه و پاکی در برابر مشیتت ردّ کننده‌ای نیست و در مقابل کلماتت، تبدیل کننده‌ای وجود ندارد.

منزّه و پاکی ای صاحب آیات روشن! ای به وجود آورندۀ آسمان‌ها! ای آفرینندۀ موجودات!

[«31»لَکَ الْحَمْدُ حَمْداً یَدُومُ بِدَوَامِکَ «32»وَ لَکَ الْحَمْدُ حَمْداً خَالِداً بِنِعْمَتِکَ «33»وَ لَکَ الْحَمْدُ حَمْداً یُوَازِی صُنْعَکَ «34»وَ لَکَ الْحَمْدُ حَمْداً یَزِیدُ عَلَی رِضَاکَ «35»وَ لَکَ الْحَمْدُ حَمْداً مَعَ حَمْدِ کُلِّ حَامِدٍ وَ شُکْراً یَقْصُرُ عَنْهُ شُکْرُ کُلِّ شَاکِرٍ]

تو را سپاس، سپاسی که جاودانگیش به جاودانگیت ادامه پیدا کند و تو را سپاس؛ سپاسی که همراه نعمتت پاینده باشد، و تو را سپاس؛ سپاسی که با شمارۀ آفریده‌هایت برابری کند، و تو را سپاس؛ سپاسی که بر خشنودیت بیفزاید، و تو را سپاس؛ سپاسی که با سپاس هر سپاسگزاری توأم باشد، و شکری که شکر هر شاکری از آن کوتاه آید.

[«36»حَمْداً لاَ یَنْبَغِی إِلاَّ لَکَ وَ لاَ یُتَقَرَّبُ بِهِ إِلاَّ إِلَیْکَ «37»حَمْداً یُسْتَدَامُ بِهِ الْأَوَّلُ وَ یُسْتَدْعَی بِهِ دَوَامُ الْآخِرِ «38»حَمْداً یَتَضَاعَفُ عَلَی کُرُورِ الْأَزْمِنَةِ وَ یَتَزَایَدُ أَضْعَافاً مُتَرَادِفَةً «39»حَمْداً یَعْجِزُ عَنْ إِحْصَائِهِ الْحَفَظَةُ وَ یَزِیدُ عَلَی مَا أَحْصَتْهُ فِی کِتَابِکَ الْکَتَبَةُ «40»حَمْداً یُوازِنُ عَرْشَکَ الْمَجِیدَ وَ یُعَادِلُ کُرْسِیَّکَ «41»الرَّفِیعَ حَمْداً یَکْمُلُ لَدَیْکَ ثَوَابُهُ وَ یَسْتَغْرِقُ کُلَّ جَزَاءٍ جَزَاؤُهُ]

سپاسی که سزاوار غیر تو نباشد، و به وسیلۀ آن جز به تو تقرّب جسته نشود؛ سپاسی که باعث دوام سپاس اول، و علت درخواست دوام سپاس آخر شود؛ سپاسی که بر اساس گردش زمان‌ها چند برابر گردد، و به افزایش‌های پی در پی فزونی یابد؛ سپاسی که حافظان اعمال از شمردنش ناتوان شوند، و بر آنچه کاتبان اعمال در کتاب تو می‌نویسند، افزون گردد؛ سپاسی که با عرش مجیدت برابر، و با کرسی بلندت معادل شود؛ سپاسی که پاداشش از جانب تو کامل گردد، و مزدش همۀ مزدها را فرا گیرد.

[«42»حَمْداً ظَاهِرُهُ وَفْقٌ لِبَاطِنِهِ وَ بَاطِنُهُ وَفْقٌ لِصِدْقِ النِّیَّةِ «43»حَمْداً لَمْ یَحْمَدْکَ خَلْقٌ مِثْلَهُ وَ لاَ یَعْرِفُ أَحَدٌ سِوَاکَ فَضْلَهُ «44»حَمْداً یُعَانُ مَنِ اجْتَهَدَ فِی تَعْدِیدِهِ وَ یُؤَیَّدُ مَنْ أَغْرَقَ نَزْعاً فِی تَوْفِیَتِهِ «45»حَمْداً یَجْمَعُ مَا خَلَقْتَ مِنَ الْحَمْدِ وَ یَنْتَظِمُ مَا أَنْتَ خَالِقُهُ مِنْ بَعْدُ «46»حَمْداً لاَ حَمْدَ أَقْرَبُ إِلَی قَوْلِکَ مِنْهُ وَ لاَ أَحْمَدَ مِمَّنْ یَحْمَدُکَ بِهِ «47»حَمْداً یُوجِبُ بِکَرَمِکَ الْمَزِیدَ بِوُفُورِهِ وَ تَصِلُهُ بِمَزِیدٍ بَعْدَ مَزِیدٍ طَوْلاً مِنْکَ «48»حَمْداً یَجِبُ لِکَرَمِ وَجْهِکَ وَ یُقَابِلُ عِزَّ جَلاَلِکَ]

سپاسی که ظاهرش موافق باطنش، و باطنش موافق صدق نیت باشد؛ سپاسی که هیچ آفریده‌ای مانند آن را به جا نیاورده، و کسی جز تو ارزشش را نشناسد، سپاسی که هر کس در فراوان آوردنش بکوشد یاری شود، و هر کس در کامل آوردنش نهایت جدیّت را به کار برد، تأیید گردد، سپاسی که هر چه سپاس آفریده‌ای دارا باشد، و هر چه را پس از آن به وجود آوری، در برگیرد؛ سپاسی که هیچ سپاس به کلامت از آن نزدیک‌تر، و هیچ کس از آن کسی که این گونه سپاس می‌گوید، سپاسگزارتر نباشد، سپاسی که به سبب کرمت و محض کثرتش، باعث فزونی نعمت شود، و از باب احسان، پس از هر فزونی آن را به فزونی دیگر رسانی؛ سپاسی که شایستۀ ذات کریمت باشد، و با عزّ جلالت برابری کند.

[«49»رَبِّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الْمُنْتَجَبِ الْمُصْطَفَی الْمُکَرَّمِ الْمُقَرَّبِ أَفْضَلَ صَلَوَاتِکَ وَ بَارِکْ عَلَیْهِ أَتَمَّ بَرَکَاتِکَ وَ تَرَحَّمْ عَلَیْهِ أَمْتَعَ رَحَمَاتِکَ «50»رَبِّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلاَةً زَاکِیَةً لاَ تَکُونُ صَلاَةٌ أَزْکَی مِنْهَا وَ صَلِّ عَلَیْهِ صَلاَةً نَامِیَةً لاَ تَکُونُ صَلاَةٌ أَنْمَی مِنْهَا وَ صَلِّ عَلَیْهِ صَلاَةً رَاضِیَةً لاَ تَکُونُ صَلاَةٌ فَوْقَهَا]

پروردگارا! بر محمّد و آل محمّد درود فرست؛ آن انسان پسندیده؛ برگزیده؛ گرامی و مقرّب، برترین درودهایت را، و بر او برکت نازل کن؛ کامل‌ترین برکاتت را، و بر او رحمت آر؛ پر بهره‌ترین رحمت‌هایت را.

پروردگارا! بر محمّد و آلش درود فرست، درودی فزون‌پذیر، که درودی فزون پذیرتر از آن نباشد، و بر او درودی فزاینده فرست، که درودی فزاینده‌تر از آن نباشد، و بر او درود فرست، درودی پسندیده، که درودی بالاتر از آن نباشد.

[«51»رَبِّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلاَةً تُرْضِیهِ وَ تَزِیدُ عَلَی رِضَاهُ وَ صَلِّ عَلَیْهِ صَلاَةً تُرْضِیکَ و تَزِیدُ عَلَی رِضَاکَ لَهُ وَ صَلِّ عَلَیْهِ صَلاَةً لاَ تَرْضَی لَهُ إِلاَّ بِهَا وَ لاَ تَرَی غَیْرَهُ لَهَا أَهْلاً «52»رَبِّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلاَةً تُجَاوِزُ رِضْوَانَکَ وَ یَتَّصِلُ اتِّصَالُهَا بِبَقَائِکَ وَ لاَ یَنْفَدُ کَمَا لاَ تَنْفَدُ کَلِمَاتُکَ]

پروردگارا! بر محمّد و آلش درود فرست؛ درودی که او را خشنود کند و بر خشنودیش بیفزاید، و بر او درود فرست؛ درودی که تو را خشنود کند، و بر خشنودیت به خاطر او بیفزاید، و بر او درود فرست؛ درودی که برای او جز به آن خشنود نشوی، و غیر او کسی را شایستۀ آن ندانی.

پروردگارا! بر محمد و آلش درود فرست؛ درودی که از خشنودی تو فرا رود، و پیوندش به بقای تو وصل شود، و پایان نپذیرد، چنانکه کلمات تو پایان نمی‌پذیرد.

[«53»رَبِّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلاَةً تَنْتَظِمُ صَلَوَاتِ مَلاَئِکَتِکَ وَ أَنْبِیَائِکَ وَ رُسُلِکَ وَ أَهْلِ طَاعَتِکَ وَ تَشْتَمِلُ عَلَی صَلَوَاتِ عِبَادِکَ مِنْ جِنِّکَ وَ إِنْسِکَ وَ أَهْلِ إِجَابَتِکَ وَ تَجْتَمِعُ عَلَی صَلاَةِ کُلِّ مَنْ ذَرَأْتَ وَ بَرَأْتَ مِنْ أَصْنَافِ خَلْقِکَ «54»رَبِّ صَلِّ عَلَیْهِ وَ آلِهِ صَلاَةً تُحِیطُ بِکُلِّ صَلاَةٍ سَالِفَةٍ وَ مُسْتَأْنَفَةٍ وَ صَلِّ عَلَیْهِ وَ عَلَی آلِهِ صَلاَةً مَرْضِیَّةً لَکَ وَ لِمَنْ دُونَکَ وَ تُنْشِئُ مَعَ ذَلِکَ صَلَوَاتٍ تُضَاعِفُ مَعَهَا تِلْکَ الصَّلَوَاتِ عِنْدَهَا وَ تَزِیدُهَا عَلَی کُرُورِ الْأَیَّامِ زِیَادَةً فِی تَضَاعِیفَ لاَ یَعُدُّهَا غَیْرُکَ]

پروردگارا! بر محمّد و آلش درود فرست، درودی که درود فرشتگان و پیامبران و رسولان، و اهل طاعتت را به رشتۀ نظم درآورد، و شامل درود بندگانت، از جن و انس و پذیرندگان دعوتت گردد، و درود هر که را از انواع آفریده‌هایت به وجود آوردی و پدید کردی، گرد آورد.

پروردگارا! بر او و آلش درود فرست؛ درودی که هر درود گذشته و جدید را در برگیرد، و بر او و آلش درود فرست؛ درودی که نزد تو و غیر تو پسندیده باشد، و علاوۀ بر آن درودهایی را ایجاد کنی که در کنارش درودهای گذشته را چند برابر کنی، و با گذشت روزگاران چندان بر آن بیفزایی، که کسی جز تو نتواند آن را به شماره آورد.

[«55»رَبِّ صَلِّ عَلَی أَطَایِبِ أَهْلِ بَیْتِهِ الَّذِینَ اخْتَرْتَهُمْ لِأَمْرِکَ وَ جَعَلْتَهُمْ خَزَنَةَ عِلْمِکَ وَ حَفَظَةَ دِینِکَ وَ خُلَفَاءَکَ فِی أَرْضِکَ وَ حُجَجَکَ عَلَی عِبَادِکَ وَ طَهَّرْتَهُمْ مِنَ الرِّجْسِ وَ الدَّنَسِ تَطْهِیراً بِإِرَادَتِکَ وَ جَعَلْتَهُمُ الْوَسِیلَةَ إِلَیْکَ وَ الْمَسْلَکَ إِلَی جَنَّتِکَ «56»رَبِّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلاَةً تُجْزِلُ لَهُمْ بِهَا مِنْ نِحَلِکَ وَ کَرَامَتِکَ وَ تُکْمِلُ لَهُمُ الْأَشْیَاءَ مِنْ عَطَایَاکَ وَ نَوَافِلِکَ وَ تُوَفِّرُ عَلَیْهِمُ الْحَظَّ مِنْ عَوَائِدِکَ وَ فَوَائِدِکَ]

پروردگارا! بر پاکیزه‌تران از اهل بیت او درود فرست؛ اهل بیتی که برای اجرای فرمانت انتخاب کردی، و آنان را خزانه داران دانشت، و حافظان دینت، و جانشینانت در زمینت، و حجت‌هایت بر بندگانت قرار دادی، و آنان را به اراده‌ات، از پلیدی و آلودگی به طور کامل پاک کردی، و وجود مبارکشان را وسیله‌ای به سوی خود، و راه مستقیمت به جانب بهشتت قرار دادی.

پروردگارا! بر محمّد و آلش درود فرست؛ درودی که به سبب آن، بخشش و بزرگواریت را در حق آنان بزرگ گردانی، و عطا و بخشش‌های افزونت را برای آنان کامل گردانی، و نصیب آنان را از نیکی‌ها و بهره‌هایت سرشار فرمایی.

[«57»رَبِّ صَلِّ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ صَلاَةً لاَ أَمَدَ فِی أَوَّلِهَا وَ لاَ غَایَةَ لِأَمَدِهَا وَ لاَ نِهَایَةَ لآِخِرِهَا «58»رَبِّ صَلِّ عَلَیْهِمْ زِنَةَ عَرْشِکَ وَ مَا دُونَهُ وَ مِلْ‌ءَ سَمَاوَاتِکَ وَ مَا فَوْقَهُنَّ وَ عَدَدَ أَرَضِیکَ وَ مَا تَحْتَهُنَّ وَ مَا بَیْنَهُنَّ صَلاَةً تُقَرِّبُهُمْ مِنْکَ زُلْفَی وَ تَکُونُ لَکَ وَ لَهُمْ رِضًی وَ مُتَّصِلَةً بِنَظَائِرِهِنَّ أَبَداً]

پروردگارا! بر پیامبر و آلش درود فرست؛ درودی که آغازش را مرزی، و مدتش را پایانی، و آخرش را نهایتی نباشد.

پروردگارا! بر آنان درود فرست؛ هم پایۀ عرش؛ و آنچه غیر عرش است به گنجایش آسمان‌ها و آنچه فوق آن‌هاست؛ درودی که آنان را به قرب تو رساند، و مایۀ خشنودی تو و آنان شود، و برای همیشه به نظایر و امثال آن متّصل گردد.

[«59»اَللَّهُمَّ إِنَّکَ أَیَّدْتَ دِینَکَ فِی کُلِّ أَوَانٍ بِإِمَامٍ أَقَمْتَهُ عَلَماً لِعِبَادِکَ وَ مَنَاراً فِی بِلاَدِکَ بَعْدَ أَنْ وَصَلْتَ حَبْلَهُ بِحَبْلِکَ وَ جَعَلْتَهُ الذَّرِیعَةَ إِلَی رِضْوَانِکَ وَ افْتَرَضْتَ طَاعَتَهُ وَ حَذَّرْتَ مَعْصِیَتَهُ وَ أَمَرْتَ بِامْتِثَالِ أَوَامِرِهِ وَ الاِنْتِهَاءِ عِنْدَ نَهْیِهِ وَ أَلاَّ یَتَقَدَّمَهُ مُتَقَدِّمٌ وَ لاَ یَتَأَخَّرَ عَنْهُ مُتَأَخِّرٌ فَهُوَ عِصْمَةُ اللاَّئِذِینَ وَ کَهْفُ الْمُؤْمِنِینَ وَ عُرْوَةُ الْمُتَمَسِّکِینَ وَ بَهَاءُ الْعَالَمِینَ]

خدایا! تو در هر زمان، دینت را به وجود امامی یاری دادی، زمانی که او را نشانه‌ای برای بندگانت جهت یافتن راه حق و مشعلی فروزان در سرزمین‌هایت برپا داشتی، پس از آن که رشتۀ ارتباطش را به رشتۀ ارتباط خود پیوند دادی، و او را سبب دست یابی به خشنودیت قرار دادی، و طاعتش را واجب و از نافرمانیش بیم دادی، و مردم را به فرمان بردن از دستوراتش و باز ایستادن از نهیش، و پیشی نجستن بر حضرتش، و پس نماندن از وجود مقدسش دستور دادی. آری، امام انتخاب شدۀ تو، پناه پناهندگان و ملجأ مؤمنان، و دستگیرۀ چنگ زنندگان، و زیبایی جهانیان است.

[«60»اَللَّهُمَّ فَأَوْزِعْ لِوَلِیِّکَ شُکْرَ مَا أَنْعَمْتَ بِهِ عَلَیْهِ وَ أَوْزِعْنَا مِثْلَهُ فِیهِ وَ آتِهِ مِنْ لَدُنْکَ سُلْطَاناً نَصِیراً وَ افْتَحْ لَهُ فَتْحاً یَسِیراً وَ أَعِنْهُ بِرُکْنِکَ الْأَعَزِّ وَ اشْدُدْ أَزْرَهُ وَ قَوِّ عَضُدَهُ وَ رَاعِهِ بِعَیْنِکَ وَ احْمِهِ بِحِفْظِکَ وَ انْصُرْهُ بِمَلاَئِکَتِکَ وَ امْدُدْهُ بِجُنْدِکَ الْأَغْلَبِ «61»وَ أَقِمْ بِهِ کِتَابَکَ وَ حُدُودَکَ وَ شَرَائِعَکَ وَ سُنَنَ رَسُولِکَ - صَلَوَاتُکَ اللَّهُمَّ عَلَیْهِ وَ آلِهِ - وَ أَحْیِ بِهِ مَا أَمَاتَهُ الظَّالِمُونَ مِنْ مَعَالِمِ دِینِکَ وَ اجْلُ بِهِ صَدَاءَ الْجَوْرِ عَنْ طَرِیقَتِکَ وَ أَبِنْ بِهِ الضَّرَّاءَ مِنْ سَبِیلِکَ وَ أَزِلْ بِهِ النَّاکِبِینَ عَنْ صِرَاطِکَ وَ امْحَقْ بِهِ بُغَاةَ قَصْدِکَ عِوَجاً «62»وَ أَلِنْ جَانِبَهُ لِأَوْلِیَائِکَ وَ ابْسُطْ یَدَهُ عَلَی أَعْدَائِکَ وَ هَبْ لَنَا رَأْفَتَهُ وَ رَحْمَتَهُ وَ تَعَطُّفَهُ وَ تَحَنُّنَهُ وَ اجْعَلْنَا لَهُ سَامِعِینَ مُطِیعِینَ وَ فِی رِضَاهُ سَاعِینَ وَ إِلَی نُصْرَتِهِ وَ الْمُدَافَعَةِ عَنْهُ مُکْنِفِینَ وَ إِلَیْکَ وَ إِلَی رَسُولِکَ - صَلَوَاتُکَ اللَّهُمَّ عَلَیْهِ وَ آلِهِ - بِذَلِکَ مُتَقَرِّبِینَ]

خدایا! سپاس گزاردن نعمت‌هایی که به ولیّت عنایت کردی، به او الهام فرما و ما را نیز به سپاسگزاری نعمت وجود ولی الهام کن، و از جانب خویش به حضرت او، قدرت و سلطنت یاری دهنده عنایت فرما، و درِ فتح و پیروزیِ آسانی را به رویش بگشا. و او را به نیرومندترین تکیه گاه خود یاری ده، پشتش

را محکم و بازویش را قوی فرما، و به نظر عنایت و لطفت او را در سایۀ رعایتت قرار ده، و به حفظت او را حمایت کن، و به فرشتگانت او را یاری ده، و به نیرومندترین سپاهت مددش فرما، و به وسیلۀ او قرآنت و حدودت و شرایعت، و روش‌های رسولت را - که درودت بر او و آلش - به پادار. آنچه از نشانه‌های دینت را ستمکاران میرانده‌اند، به وجود امام زنده کن، و به وسیلۀ او زنگار ستم را از راهت پاک کن، و ناهمواری را از جادّه‌ات برطرف فرما، و منحرفین از راهت را از میان بردار، و آنان که قصد ایجاد کجی و اعوجاج در دینت را دارند هلاک کن، و دلش را نسبت به دوستانت نرم، و دست قدرتش را علیه دشمنانت گشوده ساز، و مهربانی و رحمت و عطوفت و دل سوزیش را به ما ببخش، و ما را نسبت به او شنوا و فرمانبردار و در راه به دست آوردن خشنودیش کوشا، و در یاری و دفاع از او مددکار قرار ده، تا به وسیلۀ این امور، به تو و به رسولت که درودت بر او و آلش باد، تقرّب جوییم.

[«63»اَللَّهُمَّ وَ صَلِّ عَلَی أَوْلِیَائِهِمُ الْمُعْتَرِفِینَ بِمَقَامِهِمُ الْمُتَّبِعِینَ مَنْهَجَهُمُ الْمُقْتَفِینَ آثَارَهُمُ الْمُسْتَمْسِکِینَ بِعُرْوَتِهِمُ الْمُتَمَسِّکِینَ بِوِلاَیَتِهِمُ الْمُؤْتَمِّینَ بِإِمَامَتِهِمُ الْمُسَلِّمِینَ لِأَمْرِهِمُ الْمُجْتَهِدِینَ فِی طَاعَتِهِمُ الْمُنْتَظِرِینَ أَیَّامَهُمُ الْمَادِّینَ إِلَیْهِمْ أَعْیُنَهُمْ الصَّلَوَاتِ الْمُبَارَکَاتِ الزَّاکِیَاتِ النَّامِیَاتِ الْغَادِیَاتِ الرَّائِحَاتِ «64»وَ سَلِّمْ عَلَیْهِمْ وَ عَلَی أَرْوَاحِهِمْ وَ اجْمَعْ عَلَی التَّقْوَی أَمْرَهُمْ وَ أَصْلِحْ لَهُمْ شُؤُونَهُمْ وَ تُبْ عَلَیْهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ وَ خَیْرُ الْغَافِرِینَ وَ اجْعَلْنَا مَعَهُمْ فِی دَارِ السَّلاَمِ بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ]

خدایا! بر دوستان محمّد و آل محمّد درود فرست؛ دوستانی که به مقامشان اقرار دارند؛ پیرو راهشان هستند؛ دنباله‌رو آثارشان می‌باشند، چنگ زنندۀ به دستگیرۀ محکم و استوارشان هستند؛ به ولایتشان تمسّک دارند؛ به امامتشان اقتدا می‌کنند؛ به امرشان تسلیم‌اند، در فرمانبرداری از آنان کوشایند؛ منتظر حکومت و قدرت پیروزی آنانند؛ چشم دوختۀ به ایشانند. درودهای مبارک، پاکیزه، فزایندۀ صبحگاهان و شامگاهان بر آنان باد و بر ارواحشان درود فرست، و کارشان را بر اساس تقوا فراهم آور، و شؤون زندگی و احوالشان را اصلاح کن و توبۀ آنان را بپذیر؛ همانا تو بسیار توبه‌پذیر و مهربانی، و بهترین

آمرزندگانی، و ما را به رحمتت همراه آنان در جایگاه امن و امان قرار ده، ای مهربان‌ترین مهربانان!

[«65»اَللَّهُمَّ هَذَا یَوْمُ عَرَفَةَ یَوْمٌ شَرَّفْتَهُ وَ کَرَّمْتَهُ وَ عَظَّمْتَهُ، نَشَرْتَ فِیهِ رَحْمَتَکَ وَ مَنَنْتَ فِیهِ بِعَفْوِکَ وَ أَجْزَلْتَ فِیهِ عَطِیَّتَکَ وَ تَفَضَّلْتَ بِهِ عَلَی عِبَادِکَ «66»اَللَّهُمَّ وَ أَنَا عَبْدُکَ الَّذِی أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ قَبْلَ خَلْقِکَ لَهُ وَ بَعْدَ خَلْقِکَ إِیَّاهُ فَجَعَلْتَهُ مِمَّنْ هَدَیْتَهُ لِدِینِکَ وَ وَفَّقْتَهُ لِحَقِّکَ وَ عَصَمْتَهُ بِحَبْلِکَ وَ أَدْخَلْتَهُ فِی حِزْبِکَ وَ أَرْشَدْتَهُ لِمُوَالاَةِ أَوْلِیَائِکَ وَ مُعَادَاةِ أَعْدَائِکَ «67»ثُمَّ أَمَرْتَهُ فَلَمْ یَأْتَمِرْ وَ زَجَرْتَهُ فَلَمْ یَنْزَجِرْ وَ نَهَیْتَهُ عَنْ مَعْصِیَتِکَ فَخَالَفَ أَمْرَکَ إِلَی نَهْیِکَ لاَ مُعَانَدَةً لَکَ وَ لاَ اسْتِکْبَاراً عَلَیْکَ بَلْ دَعَاهُ هَوَاهُ إِلَی مَا زَیَّلْتَهُ وَ إِلَی مَا حَذَّرْتَهُ وَ أَعَانَهُ عَلَی ذَلِکَ عَدُوُّکَ وَ عَدُوُّهُ فَأَقْدَمَ عَلَیْهِ عَارِفاً بِوَعِیدِکَ رَاجِیاً لِعَفْوِکَ وَاثِقاً بِتَجَاوُزِکَ وَ کَانَ أَحَقَّ عِبَادِکَ مَعَ مَا مَنَنْتَ عَلَیْهِ أَلاَّ یَفْعَلَ]

خدایا! این روز، روز عرفه است؛ روزی که آن را شرافت و کرامت و عظمت دادی؛ سفرۀ رحمتت را در آن گستردی و در آن به عفوت بر بندگان منّت نهادی، و عطایت را در آن بزرگ کردی، و به وسیلۀ آن بر بندگانت تفضّل و احسان فرمودی.

خدایا! من بندۀ تو هستم که پیش از آفریدنش، و پس از به وجود آمدنش، بر

او انعام کردی؛ پس او را از جملۀ کسانی قرار دادی، که به آیینت هدایت کردی، و برای ادای حقّت توفیقش دادی، و با ریسمان رحمت و لطفت حفظش کردی، و در حزب خود واردش کردی و به دوستی دوستانت و به دشمنی دشمنانت ارشادش کردی. سپس او را دستور دادی، ولی فرمان نبرد. از زشتی‌ها بازش داشتی، ولی باز نایستاد. از معصیتت نهیش فرمودی، ولی امرت را مخالفت کرد و به جانب نهیت شتافت، نه از باب دشمنی با تو و گردنکشی در برابر تو؛ بلکه هوای نفسش او را به چیزی دعوت کرد که تواش از آن دور کردی و بر حذر داشتی، و دشمنت و دشمنش او را در این زمینه کمک داد، تا در عین معرفت به تهدیدت بر گناه اقدام کند، در حالی که به عفوت امیدوار، و به گذشتت اطمینان داشت. در صورتی که او با این همه محبّتی که در حقش مبذول داشتی، و این همه نعمتی که به او بخشیدی، سزاوارترین بندگانت بود که مرتکب معصیت نشود، و قدم در عرصۀ گناه نگذارد.

[«68»وَ هَا أَنَا ذَا بَیْنَ یَدَیْکَ صَاغِراً ذَلِیلاً خَاضِعاً خَاشِعاً خَائِفاً مُعْتَرِفاً بِعَظِیمٍ مِنَ الذُّنُوبِ تَحَمَّلْتُهُ وَ جَلِیلٍ مِنَ الْخَطَایَا اجْتَرَمْتُهُ مُسْتَجِیراً بِصَفْحِکَ لاَئِذاً بِرَحْمَتِکَ مُوقِناً أَنَّهُ لاَ یُجِیرُنِی مِنْکَ مُجِیرٌ وَ لاَ یَمْنَعُنِی مِنْکَ مَانِعٌ «69»فَعُدْ عَلَیَّ بِمَا تَعُودُ بِهِ عَلَی مَنِ اقْتَرَفَ مِنْ تَغَمُّدِکَ وَ جُدْ عَلَیَّ بِمَا تَجُودُ بِهِ عَلَی مَنْ أَلْقَی بِیَدِهِ إِلَیْکَ مِنْ عَفْوِکَ وَ امْنُنْ عَلَیَّ بِمَا لاَ یَتَعَاظَمُکَ أَنْ تَمُنَّ بِهِ عَلَی مَنْ أَمَّلَکَ مِنْ غُفْرَانِکَ]

اینک منم که در برابرت قرار دارم، خوار، ذلیل، فروتن، متواضع، ترسان، و معترف به گناهان بزرگی که بر دوش برداشته‌ام، و خطاهای سنگینی که مرتکب شده‌ام، در حالی که به چشم پوشیت پناهنده، و به رحمتت متمسّکم. یقین دارم که امان دهنده‌ای مرا از عذابت امان نمی‌دهد، و باز دارنده‌ای مرا از کیفرت باز نمی‌دارد؛ بنابراین ای که به خاطر بدکرداریم از من روگردانده‌ای، به من بازگرد؛ همان گونه که با پوششت نسبت به کسی که مرتکب گناه شده باز می‌گردی، و از عفوت به من ببخش؛ همان گونه که از عفوت به تسلیم شدۀ به حضرتت می‌بخشی، و با آمرزشت بر من منّت گذار؛ همان گونه که از آمرزشت بر کسی که نسبت به تو امیدوار است منّت می‌گذاری. این کار در نظرت بزرگ نمی‌آید.

[«70»وَ اجْعَلْ لِی فِی هَذَا الْیَوْمِ نَصِیباً أَنَالُ بِهِ حَظّاً مِنْ رِضْوَانِکَ وَ لاَ تَرُدَّنِی صِفْراً مِمَّا یَنْقَلِبُ بِهِ الْمُتَعَبِّدُونَ لَکَ مِنْ عِبَادِکَ «71»وَ إِنِّی وَ إِنْ لَمْ أُقَدِّمْ مَا قَدَّمُوهُ مِنَ الصَّالِحَاتِ فَقَدْ قَدَّمْتُ تَوْحِیدَکَ وَ نَفْیَ الْأَضْدَادِ وَ الْأَنْدَادِ وَ الْأَشْبَاهِ عَنْکَ وَ أَتَیْتُکَ مِنَ الْأَبْوَابِ الَّتِی أَمَرْتَ أَنْ تُؤْتَی مِنْهَا وَ تَقَرَّبْتُ إِلَیْکَ بِمَا لاَ یَقْرُبُ أَحَدٌ مِنْکَ إِلاَّ بالتَّقَرُّبِ بِهِ «72»ثُمَّ أَتْبَعْتُ ذَلِکَ بِالْإِنَابَةِ إِلَیْکَ وَ التَّذَلُّلِ وَ الاِسْتِکَانَةِ لَکَ وَ حُسْنِ الظَّنِّ بِکَ وَ الثِّقَةِ بِمَا عِنْدَکَ وَ شَفَعْتُهُ بِرَجَائِکَ الَّذِی قَلَّ مَا یَخِیبُ عَلَیْهِ رَاجِیکَ «73»وَ سَأَلْتُکَ مَسْأَلَةَ الْحَقِیرِ الذَّلِیلِ الْبَائِسِ الْفَقِیرِ الْخَائِفِ الْمُسْتَجِیرِ وَ مَعَ ذَلِکَ خِیفَةً وَ تَضَرُّعاً وَ تَعَوُّذاً وَ تَلَوُّذاً لاَ مُسْتَطِیلاً بِتَکَبُّرِ الْمُتَکَبِّرِینَ وَ لاَ مُتَعَالِیاً بِدَالَّةِ الْمُطِیعِینَ وَ لاَ مُسْتَطِیلاً بِشَفَاعَةِ الشَّافِعِینَ «74»وَ أَنَا بَعْدُ أَقَلُّ الْأَقَلِّینَ وَ أَذَلُّ الْأَذَلِّینَ وَ مِثْلُ الذَّرَّةِ أَوْ دُونَهَا]

و در این روز نصیبی برایم قرار ده، که به سبب آن به بهره‌ای از خشنودیت دست یابم، و مرا از آنچه کوشش کنندگان در عبادتت به آن باز می‌گردند، - که پاداش و ثواب عظیم توست - تهی دست باز مگردان. من گرچه اعمال شایسته‌ای که آنان پیش فرستادند، پیش نفرستادم، ولی توحیدت و نفی همانند و

همتاها و شبیه‌ها را از وجود مبارکت پیش فرستادم، و از همان درهایی که فرمان دادی از آنها وارد بر تو شوند، وارد شدم و با وسیله‌ای به تو تقرّب جستم که کسی جز با تقرّب به آن، به مقام قرب تو نرسد. سپس با توبه و زاری به پیشگاهت و اظهار ذلّت و مسکنت برایت، و حسن ظنّ به حضرتت، و اعتماد به آنچه که نزد توست، تقرّب جویی را دنبال کردم، و امید به تو را که کمتر امیدواری با داشتن آن نومید می‌شود، ضمیمۀ آن کردم و از تو درخواست کردم؛ درخواست شخص کوچک، خوار، نیازمند، تهی دست، ترسان و پناه خواه. با این حال، درخواستم از روی بیم و زاری و پناه خواهی و ملجأطلبی بود؛ نه از روی گردن کشی به مانند کبر متکبّران، و نه از روی خاطر جمعی؛ به مانند خاطر جمعی مطیعان، و نه از روی بلند پروازی؛ مانند بلند پروازی کسی که به شفاعت شفیعان مطمئن است. و من گذشته از این، کمترین کمتران و خوارترین خواران و همانند ذرّه یا کوچک‌تر از آنم.

[فَیَا مَنْ لَمْ یُعَاجِلِ الْمُسِیئِینَ وَ لاَ یَنْدَهُ الْمُتْرَفِینَ وَ یَا مَنْ یَمُنُّ بِإِقَالَةِ الْعَاثِرِینَ وَ یَتَفَضَّلُ بِإِنْظَارِ الْخَاطِئِینَ «75»أَنَا الْمُسِیءُ الْمُعْتَرِفُ الْخَاطِئُ الْعَاثِرُ «76»أَنَا الَّذِی أَقْدَمَ عَلَیْکَ مُجْتَرِئاً «77»أَنَا الَّذِی عَصَاکَ مُتَعَمِّداً «78»أَنَا الَّذِی اسْتَخْفَی مِنْ عِبَادِکَ وَ بَارَزَکَ «79»أَنَا الَّذِی هَابَ عِبَادَکَ وَ أَمِنَکَ «80»أَنَا الَّذِی لَمْ یَرْهَبْ سَطْوَتَکَ وَ لَمْ یَخَفْ بَأْسَکَ «81»أَنَا الْجَانِی عَلَی نَفْسِهِ «82»أَنَا الْمُرْتَهَنُ بِبَلِیَّتِهِ «83»أَنَا القَلِیلُ الْحَیَاءِ «84»أَنَا الطَّوِیلُ الْعَنَاءِ «85»بِحَقِّ مَنِ انْتَجَبْتَ مِنْ خَلْقِکَ وَ بِمَنِ اصْطَفَیْتَهُ لِنَفْسِکَ بِحَقِّ مَنِ اخْتَرْتَ مِنْ بَرِیَّتِکَ وَ مَنِ اجْتَبَیْتَ لِشَأْنِکَ بِحَقِّ مَنْ وَصَلْتَ طَاعَتَهُ بِطَاعَتِکَ وَ مَنْ جَعَلْتَ مَعْصِیَتَهُ کَمَعْصِیَتِکَ بِحَقِّ مَنْ قَرَنْتَ مُوَالاَتَهُ بِمُوَالاَتِکَ وَ مَنْ نُطْتَ مُعَادَاتَهُ بِمُعَادَاتِکَ تَغَمَّدْنِی فِی یَوْمِی هَذَا بِمَا تَتَغَمَّدُ بِهِ مَنْ جَأَرَ إِلَیْکَ مُتَنَصِّلاً وَ عَاذَ بِاسْتِغْفَارِکَ تَائِباً «86»وَ تَوَلَّنِی بِمَا تَتَوَلَّی بِهِ أَهْلَ طَاعَتِکَ وَ الزُّلْفَی لَدَیْکَ وَ الْمَکَانَةِ مِنْکَ]

ای که در کیفر بدکاران شتاب نکردی و نعمت ناز پروردگانِ غرق در عیش و نوش را منع ننمودی! ای که به گذشت از لغزش بر لغزش داران منّت می‌نهی، و

به مهلت دادن به خطاکاران، تفضّل می‌ورزی! منم بدکار، منحرف به گناه، خطاکار، لغزش‌دار. منم که از روی جرأتِ بر تو اقدام به گناه کردم. منم که از روی عمد تو را معصیت کردم. منم که خود را به وقت گناه از بندگانت مخفی کردم؛ ولی آشکارا به مخالفت با تو برخاستم. منم که از بندگانت ترسیدم؛ ولی خود را از تو ایمن و آسوده دیدم. منم که از عذابت نهراسیدم و از عقاب و خشمت نترسیدم. منم که بر خود جنایت کردم. منم که در گرو بلاهای خود هستم.

منم که حیایم اندک است، و گرفتاری و رنجم طولانی است. به حق آن که او را از میان آفریده‌هایت اختیار کردی، و به کسی که برای خود برگزیدی، به حق کسی که از میان مخلوقاتت انتخاب کردی، و برای شأن خود پسندیدی، به حق کسی که طاعتش را به طاعت خود وصل کردی و نافرمانیش را هم چون نافرمانی خود قرار دادی، به حق کسی که دوستیش را به دوستیت مقرون ساختی و دشمنیش را به دشمنیت ارتباط دادی. مرا امروز به جامۀ عفو و رحمتت بپوشان؛ چون پوشاندن بر کسی که به پیشگاهت زاری و ناله کرد، و از گناهش بیزاری جست، و در حال توبه و درخواست آمرزشت به تو پناه آورد، و مرا همان گونه که اهل طاعتت و اهل قرب در درگاهت و منزلت و مقام در پیشگاهت را سرپرستی می‌کنی، سرپرستی کن.

[«87»وَ تَوَحَّدْنِی بِمَا تَتَوَحَّدُ بِهِ مَنْ وَفَی بِعَهْدِکَ وَ أَتْعَبَ نَفْسَهُ فِی ذَاتِکَ وَ أَجْهَدَهَا فِی مَرْضَاتِکَ «88»وَ لاَ تُؤَاخِذْنِی بِتَفْرِیطِی فِی جَنْبِکَ وَ تَعَدِّی طَوْرِی فِی حُدُودِکَ وَ مُجَاوَزَةِ أَحْکَامِکَ «89»وَ لاَ تَسْتَدْرِجْنِی بِإِمْلاَئِکَ لِی اسْتِدْرَاجَ مَنْ مَنَعَنِی خَیْرَ مَا عِنْدَهُ وَ لَمْ یَشْرَکْکَ فِی حُلُولِ نِعْمَتِهِ بِی «90»وَ نَبِّهْنِی مِنْ رَقْدَةِ الْغَافِلِینَ وَ سِنَةِ الْمُسْرِفِینَ وَ نَعْسَةِ الْمَخْذُولِینَ]

و مرا مخصوص گردان، به آنچه مخصوص می‌گردانی کسی را که به پیمانت وفا کرده و خود را برای تو به زحمت انداخته و در به دست آوردن خشنودیت خود را خسته کرده، و مرا به خاطر کوتاهی در حقّت، و تجاوز از اندازه و قدرم نسبت به حدودت، و پا فرا گذاشتن از عرصه گاه احکامت مؤاخذه مکن، و مرا به مهلت دادنت به بلای استدراج مبتلا مکن. «استدراج عبارت است از واگذاشتن عبد به خودش تا قدم به قدم و کم کم به گناهش ادامه دهد، و در عذابش شتاب نشود تا خداوند ناگهان و غافل گیرانه او را فراگیرد.» مانند استدراج کسی که خیر و نیکی نزدش را از من بازداشته، و برای تو در رسیدن نعمتش به من حسابی باز نکرده.

مرا از خواب بی‌خبران، و خواب آلودگی اسراف کنندگان، و چرتِ به خود واگذاشتگان بیدار کن.

[«91»وَ خُذْ بِقَلْبِی إِلَی مَا اسْتَعْمَلْتَ بِهِ الْقَانِتِینَ وَ اسْتَعْبَدْتَ بِهِ الْمُتَعَبِّدِینَ وَ اسْتَنْقَذْتَ بِهِ الْمُتَهَاوِنِینَ «92»وَ أَعِذْنِی مِمَّا یُبَاعِدُنِی عَنْکَ وَ یَحُولُ بَیْنِی وَ بَیْنَ حَظِّی مِنْکَ وَ یَصُدُّنِی عَمَّا أُحَاوِلُ لَدَیْکَ «93»وَ سَهِّلْ لِی مَسْلَکَ الْخَیْرَاتِ إِلَیْکَ وَ الْمُسَابَقَةَ إِلَیْهَا مِنْ حَیْثُ أَمَرْتَ وَ الْمُشَاحَّةَ فِیهَا عَلَی مَا أَرَدْتَ]

و دلم را در مسیری بر، که اطاعت کنندگان را به آن گماشته‌ای، و عبادت کنندگان را بر آن داشته‌ای، و مسامحه کاران را به آن نجات داده‌ای، و مرا از آنچه موجب دوری از تو می‌شود، و میان من و بهره‌ام حایل می‌گردد، و از آنچه نزد تو می‌جویم باز می‌دارد، پناه ده، و پوییدن راه خیرات به سویت و پیشی گرفتن به آنها را به صورتی که دستور دادی، و رقابت در آنها را به نحوی که خواستی برایم هموار کن.

[«94»وَ لاَ تَمْحَقْنِی فِیمَن تَمْحَقُ مِنَ الْمُسْتَخِفِّینَ بِمَا أَوْعَدْتَ «95»وَ لاَ تُهْلِکْنِی مَعَ مَنْ تُهْلِکُ مِنَ الْمُتَعَرِّضِینَ لِمَقْتِکَ «96»وَ لاَ تُتَبِّرْنِی فِیمَنْ تُتَبِّرُ مِنَ الْمُنْحَرِفِینَ عَنْ سُبُلِکَ «97»وَ نَجِّنِی مِنْ غَمَرَاتِ الْفِتْنَةِ وَ خَلِّصْنِی مِنْ لَهَوَاتِ الْبَلْوَی وَ أَجِرْنِی مِنْ أَخْذِ الْإِمْلاَءِ «98»وَ حُلْ بَیْنِی وَ بَیْنَ عَدُوٍّ یُضِلُّنِی وَ هَویً یُوبِقُنِی وَ مَنْقَصَةٍ تَرْهَقُنِی]

و مرا در زمرۀ کسانی که تهدیدت را سبک می‌شمارند، و به این خاطر نابودشان می‌کنی نابود مکن. و همراه کسانی که متعرّض خشمت می‌شوند، و به این علّت هلاکشان می‌کنی، هلاک مکن، و در جمع کسانی که از راه‌هایت منحرف می‌شوند، و به این جهت درهمشان می‌کوبی، درهم مکوب، و مرا از گرداب‌های فتنه نجات ده، و از گلوگاه‌های بلا خلاص کن، و از غافلگیر شدن در عرصۀ مهلت پناه ده، و بین من و دشمنی که گمراهم می‌کند، و هوای نفسی که نابودم می‌نماید، و نقصی که در تنگنایم قرار می‌دهد، فاصله انداز.

[«99»وَ لاَ تُعْرِضْ عَنِّی إِعْرَاضَ مَنْ لاَ تَرْضَی عَنْهُ بَعْدَ غَضَبِکَ «100»وَ لاَ تُؤْیِسْنِی مِنَ الْأَمَلِ فِیکَ فَیَغْلِبَ عَلَیَّ الْقُنُوطُ مِنْ رَحْمَتِکَ «101»وَ لاَ تَمْنِحْنِی بِمَا لاَ طَاقَةَ لِی بِهِ فَتَبْهَظَنِی مِمَّا تُحَمِّلُنِیهِ مِنْ فَضْلِ مَحَبَّتِکَ «102»وَ لاَ تُرْسِلْنِی مِنْ یَدِکَ إِرْسَالَ مَنْ لاَ خَیْرَ فِیهِ وَ لاَ حَاجَةَ بِکَ إِلَیْهِ وَ لاَ إِنَابَةَ لَهُ «103»وَ لاَ تَرْمِ بِی رَمْیَ مَنْ سَقَطَ مِنْ عَیْنِ رِعَایَتِکَ وَ مَنِ اشْتَمَلَ عَلَیْهِ الْخِزْیُ مِنْ عِنْدِکَ بَلْ خُذْ بِیَدِی مِنْ سَقْطَةِ الْمُتَرَدِّینَ وَ وَهْلَةِ الْمُتَعَسِّفِینَ وَ زَلَّةِ الْمَغْرُورِینَ وَ وَرْطَةِ الْهَالِکِینَ]

از من روی مگردان، هم چون روی گرداندن از کسی که پس از خشمت از او خشنود نمی‌شوی، و از امید به حضرتت ناامیدم مکن، تا یأس از رحمتت بر من چیره شود، و بیرون از تحمل و طاقتم نعمت به من عطا مکن، که از فزونی محبتی که بر دوش جانم می‌گذاری، گرانبارم کنی، و مرا از دست لطف و رحمتت رها مکن؛ هم چون رها کردن کسی که خیری در او نیست، و نیازی به او نداری، و راه بازگشتی برایش وجود ندارد، و مرا مانند کسی که از نظر التفاتت افتاده، و هم چون کسی که رسوایی از سوی تو تمام وجودش را فرا گرفته دور مینداز، بلکه مرا از سقوط در افتادگان و هول و هراس گمراهان، و لغزش فریب خوردگان، و پرتگاه تباه شدگان حفظ فرما.

[«104»وَ عَافِنِی مِمَّا ابْتَلَیْتَ بِهِ طَبَقَاتِ عَبِیدِکَ وَ إِمَائِکَ وَ بَلِّغْنِی مَبَالِغَ مَنْ عُنِیتَ بِهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ وَ رَضِیتَ عَنْهُ فَأَعَشْتَهُ حَمِیداً وَ تَوَفَّیْتَهُ سَعِیداً «105»وَ طَوِّقْنِی طَوْقَ الْإِقْلاَعِ عَمَّا یُحْبِطُ الْحَسَنَاتِ وَ یَذْهَبُ بِالْبَرَکَاتِ «106»وَ أَشْعِرْ قَلْبِیَ الاِزْدِجَارَ عَنْ قَبَائِحِ السَّیِّئَاتِ وَ فَوَاضِحِ الْحَوْبَاتِ «107»وَ لاَ تَشْغَلْنِی بِمَا لاَ أُدْرِکُهُ إِلاَّ بِکَ عَمَّا لاَ یُرْضِیکَ عَنِّی غَیْرُهُ]

و از آنچه اصناف مردان و زنان را به آن دچار کرده‌ای. عافیتم ده و به مقامات و درجات کسی برسان، که به او عنایت داشتی، و نعمتش بخشیدی، و از وی خشنود شدی، و برایش زندگی ستوده و خوبی تدارک دیدی، و او را سعادتمند از دنیا بردی، و گردن بند قطع شدن از آنچه خوبی‌ها را تباه می‌کند، و برکات را از بین می‌برد، به گردنم انداز، و پردۀ باز ایستادن از زشتی‌ها، و رسوایی‌های گناهان را بر قلبم بپوشان، و مرا به کاری هم چون طلب رزق و روزی، و پی‌گیری امور دنیا و مانند آن، که جز با کمک تو به آن نمی‌رسم، چنان سرگرم و مشغول مکن تا از عبادت و طاعتی که غیر آن، تو را از من خشنود نمی‌کند باز مانم.

[«108»وَ انْزِعْ مِنْ قَلْبِی حُبَّ دُنْیَا دَنِیَّةٍ تَنْهَی عَمَّا عِنْدَکَ وَ تَصُدُّ عَنِ ابْتِغَاءِ الْوَسِیلَةِ إِلَیْکَ وَ تُذْهِلُ عَنِ التَّقَرُّبِ مِنْکَ «109»وَ زَیِّنْ لِیَ التَّفَرُّدَ بِمُنَاجَاتِکَ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ «110»وَ هَبْ لِی عِصْمَةً تُدْنِینِی مِنْ خَشْیَتِکَ وَ تَقْطَعُنِی عَنْ رُکُوبِ مَحَارِمِکَ وَ تَفُکَّنِی مِنْ أَسْرِ الْعَظَائِمِ «111»وَ هَبْ لِیَ التَّطْهِیرَ مِنْ دَنَسِ الْعِصْیَانِ وَ أَذْهِبْ عَنِّی دَرَنَ الْخَطَایَا وَ سَرْبِلْنِی بِسِرْبَالِ عَافِیَتِکَ]

و از سویدای قلبم، عشق دنیای پست را که مرا از آن‌چه نزد توست باز می‌دارد، و از طلب وسیله برای رسیدن به پیشگاهت مانع می‌شود، و از به دست آوردن مقام قرب به تو بی‌خبر می‌کند ریشه کن فرما، و تنها شدن برای راز و نیاز با خودت را، شب و روز را در نظرم بیارای، و به من مقام عصمت و خود نگاه داری و پرهیزی که وجودم را به خشیتت نزدیک می‌کند، و از ارتکاب محرّمات جدایم می‌سازد، و از اسارت گناهان کبیره آزادم می‌کند، عنایت فرما، و پاک شدن از آلودگی گناه را به من ببخش، و چرک خطاها را از وجودم بزدای، و مرا به جامۀ عافیتت بپوشان.

[وَ رَدِّنِی رِدَاءَ مُعَافَاتِکَ وَ جَلِّلْنِی سَوَابِغَ نَعْمَائِکَ وَ ظَاهِرْ لَدَیَّ فَضْلَکَ وَ طَوْلَکَ «112»وَ أَیِّدْنِی بِتَوْفِیقِکَ وَ تَسْدِیدِکَ وَ أَعِنِّی عَلَی صَالِحِ النِّیَّةِ وَ مَرْضِیِّ الْقَوْلِ وَ مُسْتَحْسَنِ الْعَمَلِ وَ لاَ تَکِلْنِی إِلَی حَوْلِی وَ قُوَّتِی دُونَ حَوْلِکَ وَ قُوَّتِکَ]

و ردای عفوت را در برم کن، و به نعمت‌های کامل و فراگیرت فراگیر، و احسان و نعمتت را پی در پی به من برسان، و به توفیق و راهنماییت یاریم فرما، و بر نیّت شایسته و گفتار پسندیده و عمل نیک نصرتم ده، و مرا بدون قدرت و تواناییت به قدرت و توانایی وامگذار.

[«113»وَ لاَ تُخْزِنِی یَوْمَ تَبْعَثُنِی لِلِقَائِکَ وَ لاَ تَفْضَحْنِی بَیْنَ یَدَیْ أَوْلِیَائِکَ وَ لاَ تُنْسِنِی ذِکْرَکَ وَ لاَ تُذْهِبْ عَنِّی شُکْرَکَ بَلْ أَلْزِمْنِیهِ فِی أَحْوَالِ السَّهْوِ عِنْدَ غَفَلاَتِ الْجَاهِلِینَ لآِلاَئِکَ وَ أَوْزِعْنِی أَنْ أُثْنِیَ بِمَا أَوْلَیْتَنِیهِ وَ أَعْتَرِفَ بِمَا أَسْدَیْتَهُ إِلَیَّ «114»وَ اجْعَلْ رَغْبَتِی إِلَیْکَ فَوْقَ رَغْبَةِ الرَّاغِبِینَ وَ حَمْدِی إِیَّاکَ فَوْقَ حَمْدِ الْحَامِدِینَ]

و روزی که مرا برای دیدارت برانگیزی خوار مکن، و پیش روی دوستانت رسوا مساز، و یادت را از خاطرم به دست فراموشی مسپار، و نیروی ادای شکرت را از من سلب مکن؛ بلکه در حالات فراموشی، هنگام فراموشی‌های نادانان نسبت به نعمت‌هایت، مرا ملازم شکر و سپاسگزاریت قرار ده، و به من الهام کن که به ستایش بر آنچه عطایم کرده‌ای برخیزم، و نسبت به احسانی که به من فرموده‌ای اعتراف کنم. رغبتم را به سویت بالاتر از رغبت راغبان، و سپاسم را نسبت به حضرتت، برتر از سپاس سپاسگزاران قرار ده.

[«115»وَ لاَ تَخْذُلْنِی عِنْدَ فَاقَتِی إِلَیْکَ وَ لاَ تُهْلِکْنِی بِمَا أَسْدَیْتُهُ إِلَیْکَ وَ لاَ تَجْبَهْنِی بِمَا جَبَهْتَ بِهِ الْمُعَانِدِینَ لَکَ فَإِنِّی لَکَ مُسَلِّمٌ أَعْلَمُ أَنَّ الْحُجَّةَ لَکَ وَ أَنَّکَ أَوْلَی بِالْفَضْلِ وَ أَعْوَدُ بِالْإِحْسَانِ وَ أَهْلُ التَّقْوَی وَ أَهْلُ الْمَغْفِرَةِ]

و مرا هنگام نیاز به سویت وامگذار، و به خاطر گناهانی که به پیشگاهت ریخته‌ام هلاکم مکن، و آن گونه که با دشمنانت برخورد بد کردی، با من مکن؛ چرا که من تسلیم و سر سپرده توام. می‌دانم که تو را بر من از هر جهت حجّت است. تو از همه کس به بخشش سزاوارتری، و به احسان خو کرده‌تری، و اهل تقوا و آمرزشی.

[وَ أَنَّکَ بِأَنْ تَعْفُوَ أَوْلَی مِنْکَ بِأَنْ تُعَاقِبَ وَ أَنَّکَ بِأَنْ تَسْتُرَ أَقْرَبُ مِنْکَ إِلَی أَنْ تَشْهَرَ «116»فَأَحْیِنِی حَیَاةً طَیِّبَةً تَنْتَظِمُ بِمَا أُرِیدُ وَ تَبْلُغُ مَا أُحِبُّ مِنْ حَیْثُ لاَ آتِی مَا تَکْرَهُ وَ لاَ أَرْتَکِبُ مَا نَهَیْتَ عَنْهُ وَ أَمِتْنِی مِیتَةَ مَنْ یَسْعَی نُورُهُ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ]

و به عفو کردن شایسته‌تر از عذاب کردنی، و به پرده پوشی، از پرده دری نزدیک‌تری. بر این اساس مرا زنده دار؛ به زندگی پاکیزه‌ای که بر آنچه از خیر دنیا و آخرت می‌خواهم بپیوندد، و به آنچه دوست دارم برساند؛ آن گونه که هیچ عملی که آن را ناپسند می‌داری، انجام ندهم و آنچه را نهی کرده‌ای مرتکب نشوم، و مرا بمیران مانند میراندن کسی که نورش از پیش رویش، و از جانب راستش حرکت می‌کند.

[«117»وَ ذَلِّلْنِی بَیْنَ یَدَیْکَ وَ أَعِزَّنِی عِنْدَ خَلْقِکَ وَ ضَعْنِی إِذَا خَلَوتُ بِکَ وَ ارْفَعْنِی بَیْنَ عِبَادِکَ وَ أَغْنِنِی عَمَّنْ هُوَ غَنِیٌّ عَنِّی وَ زِدْنِی إِلَیْکَ فَاقَةً وَ فَقْراً «118»وَ أَعِذْنِی مِنْ شَمَاتَةِ الْأَعْدَاءِ وَ مِنْ حُلُولِ الْبَلاَءِ وَ مِنَ الذُّلِّ وَ الْعَنَاءِ تَغَمَّدْنِی فِیمَا اطَّلَعْتَ عَلَیْهِ مِنِّی بِمَا یَتَغَمَّدُ بِهِ الْقَادِرُ عَلَی الْبَطْشِ لَوْ لاَ حِلْمُهُ وَ الْآخِذُ عَلَی الْجَرِیرَةِ لَوْ لاَ أَنَاتُهُ]

و مرا پیش رویت ذلیل و نزد بندگانت عزیز فرما. هنگامی که با تو خلوت می‌کنم، حقیر و پستم کن؛ ولی در میان بندگانت بلند مرتبه‌ام فرما.

از آن که از من بی‌نیاز است بی‌نیازم کن، و بر نداری و تهیدستیم در پیشگاه خود بیفزا، و از سرزنش دشمنان، و نزول بلا و خواری و رنج پناهم ده.

گناهانی را که از من خبر داری، بر من بپوشان؛ آن گونه که توانای بر انتقام می‌پوشاند؛ توانایی که اگر بردباریش نبود، انتقام می‌گرفت، و مؤاخذه کنندۀ بر گناه بود، اگر مدارایش نبود.

[«119»وَ إِذَا أَرَدْتَ بِقَوْمٍ فِتْنَةً أَوْ سُوءاً فَنَجِّنِی مِنْهَا لِوَاذاً بِکَ وَ إِذْ لَمْ تُقِمْنِی مَقَامَ فَضِیحَةٍ فِی دُنْیَاکَ فَلاَ تُقِمْنِی مِثْلَهُ فِی آخِرَتِکَ «120»وَ اشْفَعْ لِی أَوَائِلَ مِنَنِکَ بِأَوَاخِرِهَا وَ قَدِیمَ فَوَائِدِکَ بِحَوَادِثِهَا وَ لاَ تَمْدُدْ لِی مَدّاً یَقْسُو مَعَهُ قَلْبِی وَ لاَ تَقْرَعْنِی قَارِعَةً یَذْهَبُ لَهَا بَهَائِی وَ لاَ تَسُمْنِی خَسِیسَةً یَصْغُرُ لَهَا قَدْرِی وَ لاَ نَقِیصَةً یُجْهَلُ مِنْ أَجْلِهَا مَکَانِی «121»وَ لاَ تَرُعْنِی رَوْعَةً أُبْلِسُ بِهَا وَ لاَ خِیفَةً أُوجِسُ دُونَهَا اجْعَلْ هَیْبَتِی فِی وَعِیدِکَ وَ حَذَرِی مِنْ إِعْذَارِکَ وَ إِنْذَارِکَ وَ رَهْبَتِی عِنْد تِلاَوَةِ آیَاتِکَ]

و زمانی که در حق قومی، فتنه یا بدی بخواهی، مرا از باب این که به تو پناه آورده‌ام، از آن فتنه و بدی نجات ده، و چون مرا در دنیایت، در موقف رسوایی به پا نداشتی، به همان صورت در جهان آخرت در چنان موقفی به پا مدار.

برای من اوایل نعمت‌هایت را به اواخر آن، و سودهای دیرینه‌ات را با تازه‌های آن توأم ساز.

آن قدر مهلتم مده که در کنار آن سنگدل شوم، و مرا دچار بلای کوبنده‌ای مکن که محض آن آبرویم از بین برود، و بر من داغ پستی و حقارت مزن که به خاطر آن ارزشم ناچیز شود، و نقصی در من قرار مده، که به سبب آن قدر و منزلتم مجهول ماند، و آن چنانم مترسان که به وسیلۀ آن ناامید شوم، و آن گونه

بیمم مده که در برابرش هراسناک گردم.

ترسم را در تهدیدت و پرهیزم را از اتمام حجّت و هشدارت، و بیمم را هنگام تلاوت آیاتت قرار ده.

[«122»وَ اعْمُرْ لَیْلِی بِإِیقَاظِی فِیهِ لِعِبَادَتِکَ وَ تَفَرُّدِی بِالتَّهَجُّدِ لَکَ وَ تَجَرُّدِی بِسُکُونِی إِلَیْکَ وَ إِنْزَالِ حَوَائِجِی بِکَ وَ مُنَازَلَتِی إِیَّاکَ فِی فَکَاکِ رَقَبَتِی مِنْ نَارِکَ وَ إِجَارَتِی مِمَّا فِیهِ أَهْلُهَا مِنْ عَذَابِکَ «123»وَ لاَ تَذَرْنِی فِی طُغْیَانِی عَامِهاً وَ لاَ فِی غَمْرَتِی سَاهِیاً حَتَّی حِینٍ وَ لاَ تَجْعَلْنِی عِظَةً لِمَنِ اتَّعَظَ وَ لاَ نَکَالاً لِمَنِ اعْتَبَرَ وَ لاَ فِتْنَةً لِمَنْ نَظَرَ]

شبم را به بیدار کردنم برای بندگیت، تنهاییم را برای شب زنده داری به خاطر حضرتت، و مجرّد بودنم را برای انس گرفتن به وجود مقدّست، و فرود آوردن حاجاتم به درگاهت، و روبه‌رو شدنم را با ذات مبارکت برای آزاد شدنم از آتش، و پناه دادنم را از عذابت که اهل جهنّم در آنند، آبادی زندگیم قرار ده.

و مرا تا زمان مرگم در سرکشیم سرگردان و در گرداب نادانیم بی‌خبر وامگذار، و بر اثر خلاف کاری‌ها، مایۀ پند برای کسی که پند پذیرد، و عبرت برای کسی که عبرت گیرد، و سبب فتنه و آزمایش برای کسی که نظر کند قرار مده.

[وَ لاَ تَمْکُرْ بِی فِیمَنْ تَمْکُرُ بِهِ وَ لاَ تَسْتَبْدِلْ بِی غَیْرِی وَ لاَ تُغَیِّرْ لِی اسْماً وَ لاَ تُبَدِّلْ لِی جِسْماً وَ لاَ تَتَّخِذْنِی هُزُواً لِخَلْقِکَ وَ لاَ سُخْرِیّاً لَکَ وَ لاَ تَبَعاً إِلاَّ لِمَرْضَاتِکَ وَ لاَ مُمْتَهَناً إِلاَّ بِالاِنْتِقَامِ لَکَ]

و با من در زمرۀ کسانی که با آنان مکر می‌کنی، مکر مکن، و در ایمان و عمل دیگری را به جای من انتخاب مکن، و نامم را از دفتر سعادتمندان تغییر مده، و بدنم را دگرگون مساز، و مرا مضحکۀ بندگانت و مسخرۀ خود قرار مده، و مرا جز برای دنبال کردن خشنودیت و انتقام گرفتن از دشمنانت به خدمت مگیر.

[«124»وَ أَوْجِدْنِی بَرْدَ عَفْوِکَ وَ حَلاَوَةَ رَحْمَتِکَ وَ رَوْحِکَ وَ رَیْحَانِکَ وَ جَنَّةِ نَعِیمِکَ وَ أَذِقْنِی طَعْمَ الْفَرَاغِ لِمَا تُحِبُّ بِسَعَةٍ مِنْ سَعَتِکَ وَ الاِجْتِهَادِ فِیمَا یُزْلِفُ لَدَیْکَ وَ عِنْدَکَ وَ أَتْحِفْنِی بِتُحْفَةٍ مِنْ تُحَفَاتِکَ]

و مرا از خنکی عفوت و شیرینی رحمتت، و روح و ریحانت و بهشت دائمیت کامیاب کن، و به سبب گشایشی از توانگریت، مزۀ فراغت از دل مشغولی نسبت به دنیا و آنچه در آن است، و پرداختن به اموری که دوست داری، و نیز طعم کوشش نسبت به آنچه عامل تقرّب به پیشگاه تو و در نزد توست به من بچشان، و ارمغانی از ارمغان‌هایت را نصیب من فرما.

[«125»وَ اجْعَلْ تِجَارَتِی رَابِحَةً وَ کَرَّتِی غَیْرَ خَاسِرَةٍ وَ أَخِفْنِی مَقَامَکَ وَ شَوِّقْنِی لِقَاءَکَ وَ تُبْ عَلَیَّ تَوْبَةً نَصُوحاً لاَ تُبْقِ مَعَهَا ذُنُوباً صَغِیرَةً وَ لاَ کَبِیرَةً وَ لاَ تَذَرْ مَعَهَا عَلاَنِیَةً وَ لاَ سَرِیرَةً «126»وَ انْزِعِ الْغِلَّ مِنْ صَدْرِی لِلْمُؤْمِنِینَ وَ اعْطِفْ بِقَلْبِی عَلَی الْخَاشِعِینَ وَ کُنْ لِی کَمَا تَکُونُ لِلصَّالِحِینَ]

و تجارتم را سودمند و بازگشتم را به قیامت بی‌خسارت قرار ده، و مرا از مقامت بیمناک و به لقایت مشتاق فرما، و به من توفیق توبه عنایت کن؛ توبه‌ای خالص که با آن هیچ گناه بزرگ و کوچکی را باقی نگذار، و هیچ گناه آشکار و پنهانم را وامگذار، و کینۀ مؤمنان را از دلم ریشه کن فرما، و دلم را نسبت به فروتنان مهربان کن و با من چنان باش که با شایستگانی.

[وَ حَلِّنِی حِلْیَةَ الْمُتَّقِینَ وَ اجْعَلْ لِی لِسَانَ صِدْقٍ فِی الْغَابِرِینَ وَ ذِکْراً نَامِیاً فِی الْآخِرِینَ وَ وَافِ بِی عَرْصَةَ الْأَوَّلِینَ «127»وَ تَمِّمْ سُبُوغَ نِعْمَتِکَ عَلَیَّ وَ ظَاهِرْ کَرَامَاتِهَا لَدَیَّ امْلَأْ مِنْ فَوَائِدِکَ یَدَیَّ وَ سُقْ کَرَائِمَ مَوَاهِبِکَ إِلَیَّ وَ جَاوِرْ بِیَ الْأَطْیَبِینَ مِنْ أَوْلِیَائِکَ فِی الْجِنَانِ الَّتِی زَیَّنْتَهَا لِأَصْفِیَائِکَ وَ جَلِّلْنِی شَرَائِفَ نِحَلِکَ فِی الْمَقَامَاتِ الْمُعَدَّةِ لِأَحِبَّائِکَ]

و به زیور پرهیزکارانم بیارای، و برایم یاد خوبی در باقی ماندگان و آوازۀ روزافزونی در میان آیندگان قرار ده، و مرا از نظر مقام و منزلت، در عرصه گاه پیشتازان به ایمان و عمل درآور، و گستردگی نعمتت را بر من کامل کن، و کرامت‌های نعمتت را نزد من پی در پی قرار ده. دستم را از عطاهایت پُر کن، و موهبت‌های گرانقدرت را به سویم فرست، و مرا همسایۀ پاکیزه‌ترین دوستانت در بهشتی که برای برگزیدگانت آراسته‌ای قرار ده، و مرا به عطایای بزرگت، در مقاماتی که برای عاشقانت آماده کرده‌ای، بپوشان.

[«128»وَ اجْعَلْ لِی عِنْدَکَ مَقِیلاً آوِی إِلَیْهِ مُطْمَئِنّاً وَ مَثَابَةً أَتَبَوَّؤُهَا وَ أَقَرُّ عَیْناً وَ لاَ تُقَایِسْنِی بِعَظِیمَاتِ الْجَرَائِرِ وَ لاَ تُهْلِکْنِی یَوْمَ تُبْلَی السَّرَائِرُ وَ أَزِلْ عَنِّی کُلَّ شَکٍّ وَ شُبْهَةٍ وَ اجْعَلْ لِی فِی الْحَقِّ طَرِیقاً مِنْ کُلِّ رَحْمَةٍ وَ أَجْزِلْ لِی قِسَمَ الْمَوَاهِبِ مِنْ نَوَالِکَ وَ وَفِّرْ عَلَیَّ حُظُوظَ الْإِحْسَانِ مِنْ إِفْضَالِکَ]

و برایم نزد خود جایگاهی قرار ده که با دلی آرام در آن پناه گیرم، و منزلی که در آن سکونت گزینم و دیده به آن روشن کنم، مرا با گناهان بزرگ مقایسه مکن، و در آن روزی که اسرار برملا شود، هلاکم مگردان و هر شک و شبهه‌ای را از من پاک کن، و از هر رحمتی به سوی حق راهی برایم قرار ده، و نصیب مواهبم را از عطایایت سرشار فرما، و بهره‌های احسان از فضل و بخششت را بر من فراوان کن.

[«129»وَ اجْعَلْ قَلْبِی وَاثِقاً بِمَا عِنْدَکَ وَ هَمِّی مُسْتَفْرَغاً لِمَا هُوَ لَکَ وَ اسْتَعْمِلْنِی بِمَا تَسْتَعْمِلُ بِهِ خَالِصَتَکَ وَ أَشْرِبْ قَلْبِی عِنْدَ ذُهُولِ الْعُقُولِ طَاعَتَکَ وَ اجْمَعْ لِیَ الْغِنَی وَ الْعَفَافَ وَ الدَّعَةَ وَ الْمُعَافَاةَ وَ الصِّحَّةَ وَ السَّعَةَ وَ الطُّمَأْنِینَةَ وَ الْعَافِیَةَ]

و دلم را نسبت به آنچه نزد توست مطمئن ساز، و آهنگ و قصدم را برای آنچه که برای توست، از هر چیز دیگر فارغ کن. و مرا به کاری که بندگان خالصت را محض آن به کار گرفتی، به کار گیر و قلبم را از طاعتت به هنگام غفلت عقل‌ها نسبت به حقایق سیراب کن، و توانگری و پاک دامنی، و آسایش و بهبودی و تندرستی، گشایش و آرامش و سلامت همه جانبه برایم گرد آور.

[«130»وَ لاَ تُحْبِطْ حَسَنَاتِی بِمَا یَشُوبُهَا مِنْ مَعْصِیَتِکَ وَ لاَ خَلَوَاتِی بِمَا یَعْرِضُ لِی مِنْ نَزَغَاتِ فِتْنَتِکَ وَ صُنْ وَجْهِی عَنِ الطَّلَبِ إِلَی أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِینَ وَ ذُبَّنِی عَنِ الْتِمَاسِ مَا عِنْدَ الْفَاسِقِینَ «131»وَ لاَ تَجْعَلْنِی لِلظَّالِمِینَ ظَهِیراً وَ لاَ لَهُمْ عَلَی مَحْوِ کِتَابِکَ یَداً وَ نَصِیراً وَ حُطْنِی مِنْ حَیْثُ لاَ أَعْلَمُ حِیَاطَةً تَقِینِی بِهَا وَ افْتَحْ لِی أَبْوَابَ تَوْبَتِکَ وَ رَحْمَتِکَ وَ رَأْفَتِکَ وَ رِزْقِکَ الْوَاسِعِ إِنِّی إِلَیْکَ مِنَ الرَّاغِبِینَ وَ أَتْمِمْ لِی إِنْعَامَکَ إِنَّکَ خَیْرُ الْمُنْعِمِینَ]

و خوبی‌هایم را با گناهی که با آنها آمیخته می‌شود، و خلوت‌هایم را به وسوسه‌ها و مفاسدی که از طریق آزمایشت برایم پیش می‌آید تباه مساز، و آبرویم را از این که دست گدایی نزد کسی از جهانیان دراز کنم حفظ فرما، و از طلبیدن آنچه نزد فاسقان است برکنارم دار، و مرا پشتیبان ستم کاران، و دست یار و یاور آنان برای نابود کردن قرآنت قرار مده، و از جایی که خود آگاه نیستم، چنان نگاهبانم باش که به سبب آن از هر ناراحتی محفوظم بداری و درهای توبه و رحمت و مهربانی و روزی فراخ را به رویم بگشا. من از رغبت کنندگان به سوی توام. نعمت دادنت را درباره‌ام کامل فرما، همانا تو بهترین نعمت دهندگانی.

[«132»وَ اجْعَلْ بَاقِیَ عُمُرِی فِی الْحَجِّ وَ الْعُمْرَةِ ابْتِغَاءَ وَجْهِکَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ وَ السَّلاَمُ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ أَبَدَ الْآبِدِینَ.]

و باقی ماندۀ عمرم را برای طلب کردن خشنودیت در حجّ و عمره قرار ده، ای پروردگار جهانیان! و درود خدا بر محمد و آل پاک و پاکیزه‌اش و سلام بر او و بر آنان؛ سلامی پیوسته و جاودانه!

حج و عمره و خشنودی خداوند

اشاره

توفیق زیارت کعبه مکرّمه؛ نخستین عبادتگاهی که روی زمین به فرمان حضرت حقّ برای عبادت انسان بنا شد؛ عنایتی ویژه از سوی خدای مهربان است که نصیب بندۀ مؤمن می‌شود.

توحید، روح و معنویّت این خانۀ مبارک در کلام وحی، از افق قلب پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله طلوع کرده و نور و پیام آن به سراسر گیتی گسترانیده که حق تعالی در مقام آن فرمود:

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکًا وَهُدًی لِّلْعَلَمِینَ* فِیهِ ءَایَتُ بَیِّنَتٌ مَّقَامُ إِبْرَ هِیمَ وَمَن دَخَلَهُ کَانَ ءَامِنًا وَلِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ

مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَمَن کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعَلَمِینَ» ⁽¹⁾

یقیناً نخستین خانه‌ای که برای [ نیایش و عبادت ] مردم نهاده شد ، همان است که در مکه است ، که پر برکت و وسیلۀ هدایت برای جهانیان است . * در آن نشانه‌هایی روشن [ از ربوبیّت ، لطف ، رحمت خدا و از جمله ] مقام ابراهیم است ؛ و هر که وارد آن شود در امان است ؛ و خدا را حقّی ثابت و لازم بر عهدۀ مردم است که [ برای ادای مناسک حج ] آهنگ آن خانه کنند ، [ البته ] کسانی که [ از جهت سلامت جسمی و توانمندی مالی و باز بودن مسیر ] بتوانند به سوی آن راه یابند ، و هر که ناسپاسی ورزد [ و از رفتن به آنجا خودداری کند ، به خود زیان زده ] ؛ زیرا خدا از جهانیان بی‌نیاز است .

حج و عمره دو عبادت از بزرگ‌ترین فرمان‌های خداوند است که بیانگر قدرت نفوذ احکام اسلام در بین مردم است. آنگاه به حضرت ابراهیم علیه السلام دستور ساختن بیت معظّم بر روی زمین داد و فرمود:

وَ إِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَ هِیمَ مَکَانَ الْبَیْتِ أَن لَّاتُشْرِکْ بِی شَیًْا وَطَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَ الْقَائِمِینَ وَ الرُّکَّعِ السُّجُودِ * وَ أَذِّن فِی النَّاسِ بِالْحَجِ‌ّ یَأْتُوکَ رِجَالًا وَ عَلَی کُلِ‌ّ ضَامِرٍ یَأْتِینَ مِن کُلِ‌ّ فَجٍ‌ّ عَمِیقٍ» ⁽²⁾

و [ یاد کن ] هنگامی را که جای خانۀ [ کعبه ] را برای ابراهیم آماده کردیم [ و از او پیمان گرفتیم ] که هیچ چیز را شریک من قرار مده و خانه‌ام را برای طواف کنندگان و قیام کنندگان و رکوع کنندگان و سجده کنندگان [ از

پلیدی‌های ظاهری و باطنی ] پاک و پاکیزه گردان . * و در میان مردم برای حج بانگ زن تا پیاده و سوار بر هر شتر باریک اندام [ چابک و چالاک ] که از هر راه دور می‌آیند ، به سوی تو آیند .

تأثیر کلام پروردگار چنان گسترده و همگانی است که انسان‌ها از سراسر جهان هستی با هر رنگ و اعتقاد در موسم حج به سوی بیت اللّه الحرام می‌شتابند.

کدام دعوت‌نامه این نفوذ را دارد که با یک جمله چنین هیاهوی با شکوه را پدید آورد. این کنگرۀ جهانی و گردهمایی الهی هر سال بدون وقفه برپا می‌شود، این خود پیامی بزرگ از سوی قرآن به مردم دنیاست که قرآن نفوذ اعجازآمیز و حیرت‌آوری دارد و ترس و وحشت را از دل‌های حق جویان می‌زداید. و آمرزش و رحمت را برای همۀ جویندگان حق و حقیقت به ارمغان می‌آورد.

کعبه، پرچم حکومت خدا و نشانۀ همه ارزش‌هاست. و سرفرود آوردن در برابر آن؛ اطاعت از حقایقی رمز و راز دار است که به صورت وحی تجلّی دارد. طواف دور آن برابر زائران و شیفتگان، عملی ملکوتی است که به تصفیۀ روح و جان و سعادت دنیا و آخرت می‌انجامد.

معنویّت حج و عمره و منافع آن در کلام امام صادق علیه السلام

امام صادق علیه السلام منافع و سود معنوی نگاه به کعبه را دو چندان می‌داند و می‌فرماید:

مَنْ نَظَرَ إِلَی الْکَعْبَةِ عارِفَاً فَعَرَفَ مِنْ حَقِّنا وَ حُرْمَتِنا مِثْلَ الَّذی عَرَفَ مِنْ حَقِّها وَ حُرْمَتِها غَفَرَ اللّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ کُلَّها وَ کَفاهُ هَمَّ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ. ⁽¹⁾

هر که با معرفت به کعبه نگاه کند و آنگاه حق ما و حرمت ما را در برابر کعبه و حرمت آن بشناسد، خدا همه گناهان او را می‌آمرزد و مهمّات دنیا و آخرت او کفایت می‌کند.

و نیز فرمود:

مَنْ نَظَرَ إِلَی الْکَعْبَةِ لَمْ یَزَلْ تُکْتَبُ لَهُ حَسَنَةٌ وَ تُمْحَی عَنْهُ سَیِّئَةٌ حَتّی یَنْصَرِفَ بِبَصَرِهِ عَنْها. ⁽¹⁾

هر که دیده به خانۀ کعبه بدوزد؛ پیوسته ثوابی برای او نوشته می‌شود و گناهی از او پاک گردد تا اینکه نگاه خود را از کعبه بردارد.

و نیز فرمود:

مَنْ أَمَّ هَذَا الْبَیْتِ حاجَّاً أَوْ مُعْتَمِراً؛ مُبَرَّأً مِنَ الْکِبْرِ رَجَعَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَهَیْئَةِ یَوْمَ وَلَدَتْهُ امُّهُ وَ الْکِبْرُ هُوَ أَنْ یَجْهَلَ الْحَقَّ وَ یَطْعَنُ عَلَی أَهْلِهِ وَ مَنْ فَعَلَ ذَلِکَ فَقَدْ نازَعَ اللّهُ رِدائَهُ. ⁽²⁾

کسی که به قصد حج یا عمره آهنگ این خانه را کند در حالی که از خودبینی پیراسته باشد، از گناهانش بیرون آید مانند روزی که از مادر متولّد شده است. کبر این است که حق را نشناسد و به اهل آن کنایه زند و هر که چنین کند از سر دشمنی، ردای کبریایی خدا را به سوی خود کشیده است.

و نیز فرمود:

دُخُولُ الْکَعْبَةِ دُخُولٌ فی رَحْمَةِ اللّهِ وَ الْخُرُوجُ مِنْها خُرُوجٌ مِنَ الذُّنُوبِ مَعْصُومٌ فِیما بَقِیَ مِنْ عُمُرِهِ مَغْفُورٌ لَهُ ما سَلَفَ مِنْ ذُنُوبِهِ وَ مَنْ دَخَلَ الْکَعْبَةَ بِسَکِینَةٍ وَ هُوَ أَنْ یَدْخُلَها غَیْرَ مُتَکَبِّرٍ وَ لا مُتَجَبِّرٍ غُفِرَ لَهُ. ⁽³⁾

وارد شدن به کعبه؛ ورود در رحمت خداست، و بیرون شدن از آن خروج از گناهان است و چنین کسی در باقیماندۀ عمرش از ارتکاب گناه مصون است و

گناهان گذشته‌اش آمرزیده است و هر که با آرامش و متانت به کعبه وارد شود در حالی که مغرور و سلطه‌گر نباشد، آمرزیده می‌شود.

انسان باید از توجّه به کعبه، به توحید، نبوت پیامبران، ولایت اهل بیت علیهم السلام و ارزش‌های معنوی پی ببرد و چراغ هدایت را در قلب خود بیفروزد.

زیارت کعبه و مشاهد مشرفه و مواقف کریمۀ متصل به آن، از چنان ارزش و مقامی برخوردار است که به خاطرش امام حسن مجتبی علیه السلام بیست و پنج بار، این را پیاده پیمود. ⁽¹⁾

مکّه منطقۀ امن الهی است، حریمی که هر کس در آن وارد شود، در امان است.

حتی به گیاهان و حیوانات آن نیز نباید صدمه و گزندی برسد و به جنایتکاری که وارد مسجد آن شد نباید ضربه و جسارت نمود، تا اینکه به ناچار خود از حرم خارج گردد. بنابراین بندگانی که حق جایگاه و صاحب و اهل آن را بشناسند در امنیّت ابدی خواهند بود.

راوی از امام صادق علیه السلام دربارۀ تفسیر آیۀ:

وَمَن دَخَلَهُ کَانَ ءَامِنًا» ⁽²⁾

و هر که وارد آن شود در امان است .

پرسید: حضرت فرمود:

کسی که این خانه را قصد کند و بداند که این همان خانه‌ای است که خداوند

حرکت به سوی آن را فرمان داده و اهل بیت علیهم السلام را نیز آنگونه که شایسته است بشناسد، او در دنیا و آخرت در امان خواهد بود. ⁽¹⁾

به ویژه زائران و حاجیانی که به آن دیار سفر می‌کنند، از عظمت کعبه و مناسک حج به نیکی یاد می‌کنند و شیرینی الطاف ربّ، تا مدت‌ها در کام جان آنان باقی است. پاداش آنان بسیار شایسته و سرایی فرحناک و جاودانه در انتظار آنان است.

خشنودی و رضایت خداوند در حج و عمره

امامان معصوم علیهم السلام در روایات به خرسندی حق از چنین کسانی اشاره فرموده‌اند:

رسول اللّه صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

أَلْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَیْسَ لَهُ جَزاءٌ إِلاّ الْجَنَّةُ. ⁽²⁾

حج پذیرفته شده پاداشی جز بهشت ندارد.

و نیز در روایتی دیگر می‌فرماید:

حاجی بر سه قسم است:

1 - برترین حاجیان کسی است که گناهان گذشته و آینده‌اش بخشیده شود و خدا او را از عذاب خویش بازدارد.

2 - پایین‌تر آن حجی است که خداوند گناهان گذشته حاجی را بیامرزد و او

باید عمل خود را از سر گیرد.

3 - پایین‌تر از آن حج کننده‌ای است که خداوند خانواده و مال او را حفظ می‌نماید. ⁽¹⁾

1 - حاجیانی که بهرۀ آنها اکمل و برتر است که گناهانشان آمرزیده شده و از عذاب قبر در امان هستند.

2 - حاجیانی که تنها گناهان گذشته‌شان آمرزیده شده ولی در بقیۀ عمر فرصت بهره‌گیری بیشتر به آنها داده می‌شود.

3 - حاجیانی که کمترین بهره را برده‌اند و فقط اهل و عیال و مالشان محفوظ می‌ماند، یعنی حجشان قبول نمی‌شود. ⁽²⁾امام علی علیه السلام می‌فرماید:

اَلْحاجُّ وَ الْمُعْتَمِرُ وَفْدُ اللّهِ وَ حَقٌّ عَلَی اللّهِ تَعالی أَنْ یُکْرِمَ وَفْدَهُ وَ یَحْبُوهُ بِالْمَغْفِرَةِ. ⁽³⁾

به جا آورندۀ حج و عمره مهمان خداست و بر خداوند سزاوار است که مهمان خود را گرامی دارد و با آمرزش از وی پذیرایی نماید.

به هر حال حاجی تا وقتی گناه نکرده در نورانیّت و معنویّت حج باقی می‌ماند به همین صورت ثواب اعمال و مواقف حاجی پی‌درپی بر او نوشته می‌شود و در خوبی و نیکی‌ها به سر می‌برد تا مرگ او فرا می‌رسد.

امام صادق علیه السلام از سفارش‌های پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به عرب بادیه نشین که ارادۀ حج نموده؛ نقل می‌فرماید:

آنگاه که حاجی وسایل خود را برمی‌دارد، چیزی را زمین نمی‌گذارد و برنمی‌دارد، مگر اینکه خداوند ده حسنه ثواب برای او می‌نویسد و ده گناه را از او محو می‌کند و ده درجه در بهشت برایش بالا می‌برد. چون سوار بر مرکب شد، هر حرکتی که آن مرکب کند همان پاداش‌ها برای وی نوشته می‌شود. و زمانی که دور خانۀ کعبه طواف کرد، از گناهانش بیرون می‌رود و چون میان صفا و مروه سعی نمود، از گناهان خود بیرون رود و وقتی که در عرفات توقّف نمود از گناهانش بیرون می‌رود و چون در مشعر توقّف کرد از گناهانش خارج می‌گردد و زمانی که به ستون‌ها سنگ زد از گناهان بیرون رود.

سپس فرمود: تو کجا می‌توانی بدانی که حاجی چه مقام و منزلتی دارد؟

آنگاه حضرت صادق علیه السلام فرمود:

تاچهار ماه گناه برای حاجی نوشته نمی‌شود و تنها نیکی‌ها برای او نوشته می‌شود، مگر اینکه گناه کبیره‌ای انجام دهد. ⁽¹⁾

حقّ حج در کلام امام سجّاد علیه السلام

امام زین العابدین علیه السلام جان کلام را از حقّ حج، چنین شیوا و چکیده بیان می‌فرماید:

حَقُّ الْحَجِّ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ وِفادَةٌ إِلی رَبِّکَ وَ فِرارٌ إِلَیْهِ مِنْ ذُنُوبِکَ وَ بِهِ قَبُولُ

تَوْبَتِکَ وَ قَضاءُ الْفَرْضِ الَّذی أَوْجَبَهُ اللّهُ عَلَیْکَ. ⁽¹⁾

حق حج بر تو این است که بدانی به وسیلۀ آن بر پروردگارت وارد می‌شوی و از گناهانت به سوی او می‌گریزی و به وسیلۀ آن توبه‌ات پذیرفته می‌شود و تکلیفی را که خدا بر تو واجب کرده؛ ادا می‌کنی.

سیرت انسان، با سیرۀ حج هماهنگ است و بر اساس آن ساخته می‌شود، حج نیز ظاهری دارد که مردم با جسم‌هایشان بدان می‌رسند و باطنی دارد که بندگان ویژه با قلب‌های خویش به آن نایل می‌شوند و هنگام ظهور ملکوت، جلوۀ زیبای آن را می‌بینند.

زیبایی و نورانیّت ولایت آل محمد صلی الله علیه و آله

ابوبصیر از امام باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام نقل می‌کند:

چون بندۀ مؤمن بمیرد، همراه او شش صورت داخل قبرش می‌شود. یکی از صورت‌ها زیباتر، نورانی‌تر، خوشبوتر و پاک سیماتر از دیگران است.

آنگاه صورتی در سمت راست و صورتی در سمت چپ و صورتی دیگر رو به رو و صورت دیگر در پشت سر او و یکی دیگر در کنار پایش و آنکه زیباتر از همه است بالای سرش قرار می‌گیرد.

پس اگر عذابی بخواهد از سمت راست آن مؤمن درآید، صورتی که در سمت راست قرار دارد او را مانع شود و همین طور صورت‌ها از جهت دیگر سپر قرار می‌گیرند. سپس آن مؤمن می‌پرسد: خدا به شما پاداش نیکو دهد، شما کیستید؟

صورتی که در سمت راست بنده قرار دارد، می‌گوید: من نمازم، آنکه در سمت چپ است می‌گوید: من زکاتم. آنکه رو به روی بنده است، می‌گوید: من روزه‌ام، و

آنکه پشت سر اوست، می‌گوید: من حج و عمره هستم و آنکه در کنار پاهای اوست، می‌گوید: من نیکی او هستم که به برادرانت رساندی و آنکه همۀ صورت‌ها خطاب به آن صورت زیباتر می‌گویند: تو کیستی که از همۀ ما خوش سیماتر و خوشبوتر و نورانی‌تر هستی؟ آن صورت پاسخ می‌دهد: من ولایت و دوستی آل محمد صلی الله علیه و آله هستم. ⁽¹⁾

فضیلت عمره یا حج اصغر

از اعمال عبادی و مناسک مخصوص که در زمان کوتاهی در مکه و مدینه برپا می‌گردد، عمره یا حج اصغر است، فضیلت و مقام والایی در نزد ائمه معصومین علیهم السلام دارد که در روایات آنان، به ارزش و پاداش آن اشاره شده است:

بدان که عمره، همان حج اصغر است و یک عمره بهتر از دنیا و آنچه در اوست. ⁽²⁾و نیز فرمود:

پاداش حج بهشت است و عمره کفّارۀ هر گناه است. ⁽³⁾و نیز فرمود:

هر کس به قصد عمره بیرون شود پس بمیرد، تا قیامت برای او پاداش

عمره‌گزار نوشته می‌شود. ⁽¹⁾

چهار نفرند که دعایشان رد نمی‌شود، تا آن که درهای آسمان برایشان گشوده شود و دعایشان به عرش برسد: پدر برای فرزند، ستمدیده بر ستمگر، عمره گزار تا آنکه از سفر باز گردد و روزه‌دار تا آن که روزه بگشاید. ⁽²⁾زوارة می‌گوید به امام باقر علیه السلام گفتم: چه چیزی در فضیلت پس از حج قرار دارد؟

حضرت فرمود:

عمرۀ مفرده، سپس هر جا که خواست برود. ⁽³⁾عمره از آن دسته عباداتی است که پرتو افکن نور در تاریکی قیامت می‌باشد که هر انسانی را از اعماق دریای ظلمت آخرت، به ساحل نجات می‌برد.

عبدالرحمن بن سمره می‌گوید: روزی ما در حضور پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بودیم.

حضرت فرمود: دیشب شگفتی‌هایی دیدم! پرسیدم چه دیدی ای پیامبر خدا؟ برایمان بازگو، جانمان و خانواده و فرزندانمان فدایت، فرمود:

مردی از امّتم را دیدم که در مقابل و پشت سرش تاریکی بود، از سمت راست و چپش و زیر پایش ظلمت‌ها و غرق در تاریکی بود. پس حج و عمرۀ او آمدند و او را از تاریکی رهانده و وارد نور کردند. ⁽⁴⁾امام رضا علیه السلام فرمود:

همانا خداوند متعال؛ نماز واجب را با نماز مستحب (نافله) کامل ساخت و روزۀ ماه رمضان را با روزۀ مستحب و حج را با عمره کامل نمود و زکات را به صدقه و وضو را به غسل روز جمعه تمام کرد. ⁽¹⁾

عظمت روز عرفه

اشاره

از روزهای برگزیده خداوند روز عرفه است و از جایگاه‌های مهم در واجبات حج، موقف عرفات است. این روز به اندازه‌ای نزد پروردگار ارزشمند بوده که بر آن سوگند یاد نموده است.

وَ الْیَوْمِ الْمَوْعُودِ * وَ شَاهِدٍ وَمَشْهُودٍ» ⁽²⁾

و سوگند به روزی که [ برپا شدنش را برای داوری میان مردم ] وعده داده‌اند * و سوگند به شاهد [ که پیامبر هر امّت است ] و مورد مشاهده [ که اعمال هر امت است ؛ ]

برای آیۀ فوق، حدود سی مصداق گفته شده است، از جمله در برخی تفاسیر چنین آمده است:

«از ابن عباس وقتاده و نیز امام محمد باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است که:

شاهد (گواه) روز جمعه است و مشهود (گواه شده) روز عرفه است.» ⁽³⁾زیرا جمعه بر همه اعمالی که در آن روز صورت می‌گیرد گواهی می‌دهد و روز عرفه هم، مردم در موسم حج گواهی می‌شوند و فرشتگان هم بر آن گواهی

می‌دهند.

در آیه‌ای دیگر به عرفات، سرزمین خاطرات ناله‌ها و اشک‌ها اولیای الهی اشاره فرموده:

لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَن تَبْتَغُواْ فَضْلاً مِّن رَّبِّکُمْ فَإِذَآ أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَتٍ فَاذْکُرُواْ اللَّهَ عِندَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْکُرُوهُ کَمَا هَدَاکُمْ وَإِن کُنتُم مِّن قَبْلِهِ‌لَمِنَ الضَّالِّینَ» ⁽¹⁾

بر شما گناهی نیست که [ در ایام حج ] از پروردگارتان [ به وسیلۀ تجارت و داد و ستد ] فضل و روزی و منافع مادی بطلبید . و هنگامی که از عرفات کوچ کردید ، خدا را در مشعر الحرام یاد کنید . [ آری ] او را یاد کنید همان گونه که شما را هدایت کرد . و همانا شما پیش از این از گمراهان بودید .

معنای عرفه و عرفات

واژۀ عرفه و عرفات از ریشۀ معرفت به معنای شناخت است. عرفات نام سرزمینی در بیست کیلومتری مکّه است و بر حاجیان و زائران خانۀ خدا واجب است که از ظهر روز نهم ذی الحجه تا غروب در آن مکان بمانند. در اینکه چرا به آن محل عرفات می‌گویند؛ نکات بسیاری در این زمینه گفته شده است:

حضرت آدم و حوّا پس از هبوط به زمین در آن مکان یکدیگر را شناختند و به لغزش خود اعتراف کردند. ⁽²⁾امام صادق علیه السلام دربارۀ علت نامگذاری عرفات فرمود:

جبرئیل، حضرت ابراهیم را روز عرفه بیرون برد، چون ظهر شد به وی گفت:

ای ابراهیم! به لغزش‌هایت اعتراف کن، و عبادت‌هایت را بشناس. از این رو به عرفات نامیده شد چون که جبرئیل گفت: اعتراف کن او هم اعتراف کرد. ⁽¹⁾

کسی که در ماه رمضان آمرزیده نشود تا رمضان آینده آمرزیده نمی‌شود مگر آن که در عرفه حاضر شود. ⁽³⁾و نیز فرمود:

در غروب عرفه، خدا همه گناهان زائران خود را می‌بخشد. بر این اساس حضرت باقر علیه السلام در آداب روز عرفه هیچ سائلی را ناامید برنمی‌گرداند. ⁽⁴⁾

اسرار وقوف در عرفات

از اسرار توقّف در عرفات این است که: انسان به معارف و آموزه‌های دینی آگاه

شده و از اسرار الهی در نظام آفرینش با خبر شود و بداند که خداوند به همۀ نیازهای او داناست و برای برآوردن همۀ آنها توانا می‌باشد. خود را به خدا بسپارد و فقط او را اطاعت کند که طاعت او سرمایه و وسیلۀ هر بی‌نیازی است.

از این رو امام سجّاد علیه السلام به نیازمندی که در روز عرفه گدایی می‌کرد، فرمود:

وای بر تو! آیا در چنین روزی دست نیاز به سوی غیر خدا دراز می‌کنی، در چنین روزی برای کودکان در رحم امید سعادت می‌رود. ⁽¹⁾

امام علیه السلام چنین انسان‌هایی را که به سوی مردم روی می‌آورند در حالی که دیگران به سوی پروردگار مشتاق هستند، از بدترین مخلوقات خدا معرفی فرموده است. ⁽²⁾حاجی باید بر این نکته عارف شود که خدای سبحان به نهان و آشکار و صحیفۀ قلب او و رازهای آن، حتی آنچه برای خود او روشن نیست و در زوایای روح او می‌گذرد آگاه است. اگر بداند که قلبش در محضر حق است، خود را به گناهان جوارحی و جوانحی آلوده نمی‌سازد و دل را از خاطرات آلوده، تنزیه می‌کند.

خدای متعال در غروب عرفه به وسیلۀ اهل عرفه و زائران خانۀ خود بر فرشتگان مباهات می‌کند، با اینکه عزّت و فخر انسان در بندگی برای خدا و پروردۀ او بودن است، اسرار حج به صورت انسان واقعی در سرزمین عرفان و منی ظهور می‌کنند و خدای سبحان در مقام تجلّی به آنان فخر می‌ورزد.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

خداوند بر اهل عرفات، نعمت داده، به وسیلۀ آنان بر اهل آسمان فخر می‌ورزد و می‌فرماید: ای فرشتگان من! به بندگانم بنگرید، ژولیده و

غبارآلوده از هر راه دوری آمده‌اند. شما را گواه می‌گیرم که دعایشان را مستجاب کرده و خواستۀ ایشان را برآورده سازم، خطاکارشان را به خاطر نیکوکارشان بخشیدم و به نیکوکارشان هر چه را که از من خواستند، عطا کردم جز گناهانی (حق الناس) را که میان خودشان دارند. ⁽¹⁾

حق تعالی در هیچ روزی به اندازۀ روز عرفه، بندگان را از آتش دوزخ آزاد نمی‌کند و خداوند به فرشتگان نظر می‌افکند و افتخار می‌کند و می‌فرماید:

اینها چه می‌خواهند؟! ⁽²⁾از امیرمؤمنان امام علی علیه السلام دربارۀ راز وقوف در عرفات پرسیده شد، فرمود:

عرفات بیرون از مرز حرم است و مهمان خدا باید بیرون دروازه، آن قدر تضرّع و التماس کند تا سزاوار ورود به حرم شود. ⁽³⁾از این رو شب و روز عرفه دعاهای مخصوصی دارد که جزء فضایل برجسته و وظایف مهم روز عرفه است. روز عرفه روز دعا و نیایش است، اگرچه روزۀ آن روز مستحب است ولی چنانچه سبب ضعف شود؛ دعا بر روزۀ آن روز مقدّم است.

اعمال روز عرفه

روایات فراوانی دربارۀ اعمال روز عرفه و هنگام وقوف در عرفات و کیفیّت آن نقل شده است؛ که در ادعیۀ ویژۀ آن روز، دعای عرفه امام حسین علیه السلام و دعای امام سجّاد علیه السلام مشهور است. بخشی دیگر نیز اهتمام و تشویق به دعا کردن برای دیگران

است به گونه‌ای که برخی شاگردان اهل بیت علیهم السلام و اولیای الهی هم همّت خود را در آن سرزمین عرفانی، به حق جویی و دعا و مناجات و طلب غفران برای غیر، صرف می‌نمودند.

دعای عرفه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به امام علی علیه السلام فرمود: آیا دعای روز عرفه را به تو بیاموزم که دعای پیامبران پیش از من است، سپس فرمود: می‌خوانی؛

لا إِلهَ إِلاّ اللّهُ وَحْدَهُ لا شَرِیکَ لَهُ، لَهُ الْمُلْکُ وَ لَهُ الْحَمْدُ، یُحْیی وَ یُمیتُ وَ هُوَ حَیٌّ لایَمُوتُ بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ.

اللّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ کَالَّذی تَقُولُ وَ خَیْراً مِمّا نَقُولُ وَ فَوْقَ ما یَقُولُ الْقائِلُونَ.

اللّهُمَّ لَکَ صَلاتی وَ نُسُکی وَ مَحْیایَ وَ مَماتی وَ لَکَ بَراءَتی وَ لَکَ حَوْلی وَ مِنْکَ قُوَّتِی.

اللّهُمَّ إِنِّی اعُوذُ بِکَ مِنَ الْفَقْرِ وَ مِنْ وَسْواسِ الصَّدْرِ وَ مِنْ شَتاتِ الْأَمْرِ وَ مِنْ عَذابِ الْقَبْرِ.

اللّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ خَیْرَ الرِّیاحِ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّ ما تَجِیءُ بِهِ الرِّیاحُ وَ أَسْأَلُکَ خَیْرَ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ.

اللّهُمَّ اجْعَلْ فی قَلْبِی نُوراً وَ فی سَمْعِی وَ بَصَری نُوراً وَ فی لَحْمی وَ عِظامی وَ فِی عُرُوقی وَ مَقْعَدی وَ مَقامی وَ مَدْخَلی وَ مَخْرَجی نُورَاً وَ أَعْظِمْ لی نُورَاً یا رَبِّ یَوْمِ أَلْقاکَ، إِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ. ⁽¹⁾

جز خدای یکتای بی‌شریک معبودی نیست. سلطنت و ستایش از آن اوست.

زنده می‌کند و می‌میراند و او زنده‌ای است که نمی‌میرد. خیر در دست اوست

و او بر هر چیز تواناست.

خدایا! حمد برای توست با آنگونه که خود می‌ستایی و بهتر از آنچه ما می‌گوییم و بالاتر از آنچه گویندگان می‌گویند.

خدایا! نماز و عبادتم، زندگی و مرگم و بیزاری جستنم برای توست، توان و نیرویم از توست.

خدایا! از فقر و وسوسه‌های درون و پراکندگی کار و عذاب قبر به تو پناه می‌برم.

خدایا! بهترین نسیم‌ها را از تو می‌طلبم و از شرّ آنچه طوفان‌ها می‌آورد به تو پناه می‌برم و از تو خیر شب و روز را می‌خواهم.

خدایا! در دل و گوش و چشمم و در گوشت و استخوان‌ها و رگ‌هایم، در جایگاه نشستن و ایستادنم و در ورود و خروجم، نور و روشنایی قراربده و روزی که تو را دیدار می‌کنم، فروغ مرا بزرگ بدار که تو بر هر چیز توانایی.

دعای عرفه امام حسین علیه السلام

امام حسین علیه السلام در روز عرفه بسیار خاشعانه در حالی که اشک از دیده‌های مبارکش جاری بود، زمزمه نمود:

اَللّهُمَّ اجْعَلْنی اخْشاکَ کَاَنّی اراکَ وَ اسْعِدْنی بِتَقْواکَ وَ لاتُشْقِنِی بِمَعْصِیَتِکَ وَخِرْ لی فی قَضائِکَ وَ بارِکْ لی فی قَدَرِکَ حَتّی لا احِبُّ تَعْجیلَ ما اخَّرْتَ وَ لا تَأْخیرَ ما عَجَّلْتَ... ⁽¹⁾

خدایا! چنانم کن که از تو بترسم، گویا که تو را می‌بینم و با پرهیزگاری مرا خوشبخت گردان و به نافرمانی‌ات بدبختم مکن و خیر در قضایت را برایم

اختیار کن و به من در تقدیرت برکت ده، تا تعجیل آنچه را تو تأخیر انداختی نخواهم و به تأخیر آنچه را تو پیش انداختی، میل نکنم...

و سرانجام در شامگاه عرفه به عفو از گذشته و تدبیر در آینده، بشارت داده می‌شود. حضرت صادق علیه السلام در این زمینه می‌فرماید:

حج گزار بار سفرش و ضمانت آن بر خداست. هر گاه وارد مسجد الحرام شود، خداوند دو فرشته بر او می‌گمارد که طواف و نماز و سعی او را نگهدارند، شامگاه عرفه بر شانۀ راست او می‌زنند و به او می‌گویند: فلانی! از آنچه گذشته است کفایت شدی، ببین در آینده چگونه خواهی بود؟ ⁽¹⁾

قربانی در حج

حاجیان پس از رمی جمرۀ عقبه و پیش از حلق یا تقصیر باید در زمین مِنی گوسفند، گاو و یا شتر قربانی کنند.

وَأَتِمُّواْ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَلَا تَحْلِقُواْ رُءُوسَکُمْ حَتَّی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ» ⁽²⁾

حج وعمره را برای خدا به پایان برید ، و اگر [ به علتی ] از انجام آن ممنوع شدید، آنچه را از قربانی برای شما میسر است [ قربانی کنید و از احرام در آیید ] ؛ و سر خود را نتراشید تا قربانی به محلش برسد .

سنّت قربانی در حج، موجب تقرّب مخصوصی است که در عبادات دیگر نیز یافت می‌شود.

امام رضا علیه السلام فرمود:

علت آن که به مِنی، مِنی گفته شده است، این است که جبرئیل در آن جا به ابراهیم علیه السلام گفت: هر چه می‌خواهی از خداوند تمنّا کن. حضرت ابراهیم علیه السلام هم در دل خود از خدا خواست که به جای فرزندش اسماعیل علیه السلام قوچی به عنوان فدیه قرار داده شود و خداوند متعال دستور دهد که آن را سر ببرد و خداوند هم خواسته او را داد. ⁽¹⁾

و باز ندا می‌رسد: اگر می‌خواستید من راضی شوم راضی شدم، سپس پس از اعمال منی مانند روزی که از مادر زاده شده‌اید از گناهانتان پاک می‌شوید.

حقیقت قربانی، نوعی تقرّب و تقواست که روح آدمی را پاکیزه می‌کند و حاجی با تمسّک به حقیقت و ذبح گلوی دیو طمع و تمنای نفس را بریده و دل از تعلّقات دنیوی رها می‌سازد.

پیامبر صلی الله علیه و آله به فاطمه زهرا علیها السلام فرمود:

در صحنۀ ذبح قربانی‌ات، حاضر باش. همانا با اولین قطرۀ خون آن، خداوند همۀ گناهان تو را می‌آمرزد و از خطایت در می‌گذرد.

بعضی از مسلمانان پرسیدند: ای رسول خدا! آیا این مخصوص خاندان توست، یا برای همه مسلمانان است؟

حضرت فرمود:

خداوند مرا وعده داده که هیچ یک از خاندان مرا آتش نچشاند. این برای همه مردم است. ⁽¹⁾

دعای 48 : عید قربان و روز جمعه

اشاره

«1»اَللَّهُمَّ هَذَا یَوْمٌ مُبَارَکٌ مَیْمُونٌ وَ الْمُسْلِمُونَ فِیهِ مُجْتَمِعُونَ فِی أَقْطَارِ أَرْضِکَ یَشْهَدُ السَّائِلُ مِنْهُمْ وَ الطَّالِبُ وَ الرَّاغِبُ وَ الرَّاهِبُ وَ أَنْتَ النَّاظِرُ فِی حَوَائِجِهِمْ فَأَسْأَلُکَ بِجُودِکَ وَ کَرَمِکَ وَ هَوَانِ مَا سَأَلْتُکَ عَلَیْکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ «2»وَ أَسْاَلُکَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا بِأَنَّ لَکَ الْمُلْکَ وَ لَکَ الْحَمْدَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الْحَلِیمُ الْکَرِیمُ الْحَنَّانُ الْمَنَّانُ ذُو الْجَلاَلِ وَ الْإِکْرَامِ بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ مَهْمَا قَسَمْتَ بَیْنَ عِبَادِکَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ خَیْرٍ أَوْ عَافِیَةٍ أَوْ بَرَکَةٍ أَوْ هُدًی أَوْ عَمَلٍ بِطَاعَتِکَ أَوْ خَیْرٍ تَمُنُّ بِهِ عَلَیْهِمْ تَهْدِیهِمْ بِهِ إِلَیْکَ أَوْ تَرْفَعُ لَهُمْ عِنْدَکَ دَرَجَةً أَوْ تُعْطِیهِمْ بِهِ خَیْراً مِنْ خَیْرِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ أَنْ تُوَفِّرَ حَظِّی وَ نَصِیبِی مِنْهُ «3»أَسْأَلُکَ اللَّهُمَّ بِأَنَّ لَکَ الْمُلْکَ وَ الْحَمْدَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ وَ حَبِیبِکَ وَ صِفْوَتِکَ وَ خِیَرَتِکَ مِنْ خَلْقِکَ وَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ الْأَبْرَارِ الطَّاهِرِینَ الْأَخْیَارِ صَلاَةً لاَ یَقْوَی عَلَی إِحْصَائِهَا إِلاَّ أَنْتَ وَ أَنْ تُشْرِکَنَا فِی صَالِحِ مَنْ دَعَاکَ فِی هَذَا الْیَوْمِ مِنْ عِبَادِکَ الْمُؤْمِنِینَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ وَ أَنْ تَغْفِرَ لَنَا وَ لَهُمْ إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ «4»اَللَّهُمَّ إِلَیْکَ تَعَمَّدْتُ بِحَاجَتِی وَ بِکَ أَنْزَلْتُ الْیَوْمَ فَقْرِی وَ فَاقَتِی وَ مَسْکَنَتِی وَ إِنِّی بِمَغْفِرَتِکَ وَ رَحْمَتِکَ أَوْثَقُ مِنِّی بِعَمَلِی وَ لَمَغْفِرَتُکَ وَ رَحْمَتُکَ أَوْسَعُ مِنْ ذُنُوبِی فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ تَوَلَّ قَضَاءَ کُلِّ حَاجَةٍ هِیَ لِی بِقُدْرَتِکَ عَلَیْهَا وَ تَیْسِیرِ ذَلِکَ عَلَیْکَ وَ بِفَقْرِی إِلَیْکَ

وَ غِنَاکَ عَنِّی فَإِنِّی لَمْ أُصِبْ خَیْراً قَطُّ إِلاَّ مِنْکَ وَ لَمْ یَصْرِفْ عَنِّی سُوءاً قَطُّ أَحَدٌ غَیْرُکَ وَ لاَ أَرْجُو لِأَمْرِ آخِرَتِی وَ دُنْیَایَ سِوَاکَ «5»اَللَّهُمَّ مَنْ تَهَیَّأَ وَ تَعَبَّأَ وَ أَعَدَّ وَ اسْتَعَدَّ لِوِفَادَةٍ إِلَی مَخْلُوقٍ رَجَاءَ رِفْدِهِ وَ نَوَافِلِهِ وَ طَلَبَ نَیْلِهِ وَ جَائِزَتِهِ فَإِلَیْکَ یَا مَوْلاَیَ کَانَتِ الْیَوْمَ تَهْیِئَتِی وَ تَعْبِئَتِی وَ إِعْدَادِی وَ اسْتِعْدَادِی رَجَاءَ عَفْوِکَ وَ رِفْدِکَ وَ طَلَبَ نَیْلِکَ وَ جَائِزَتِکَ «6»اَللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ لاَ تُخَیِّبِ الْیَوْمَ ذَلِکَ مِنْ رَجَائِی یَا مَنْ لاَ یُحْفِیهِ سَائِلٌ وَ لاَ یَنْقُصُهُ نَائِلٌ فَإِنِّی لَمْ آتِکَ ثِقَةً مِنِّی بِعَمَلٍ صَالِحٍ قَدَّمْتُهُ وَ لاَ شَفَاعَةِ مَخْلُوقٍ رَجَوْتُهُ إِلاَّ شَفَاعَةَ مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ سَلاَمُکَ «7»أَتَیْتُکَ مُقِرّاً بِالْجُرْمِ وَ الْإِسَاءَةِ إِلَی نَفْسِی أَتَیْتُکَ أَرْجُو عَظِیمَ عَفْوِکَ الَّذِی عَفَوْتَ بِهِ عَنِ الْخَاطِئِینَ ثُمَّ لَمْ یَمْنَعْکَ طُولُ عُکُوفِهِمْ عَلَی عَظِیمِ الْجُرْمِ أَنْ عُدْتَ عَلَیْهِمْ بِالرَّحْمَةِ وَ الْمَغْفِرَةِ «8»فَیَا مَنْ رَحْمَتُهُ وَاسِعَةٌ وَ عَفْوُهُ عَظِیمٌ یَا عَظِیمُ یَا عَظِیمُ یَا کَرِیمُ یَا کَرِیمُ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عُدْ عَلَیَّ بِرَحْمَتِکَ وَ تَعَطَّفْ عَلَیَّ بِفَضْلِکَ وَ تَوَسَّعْ عَلَیَّ بِمَغْفِرَتِکَ «9»اَللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا الْمَقَامَ لِخُلَفَائِکَ وَ أَصْفِیَائِکَ وَ مَوَاضِعَ أُمَنَائِکَ فِی الدَّرَجَةِ الرَّفِیعَةِ الَّتِی اخْتَصَصْتَهُمْ بِهَا قَدِ ابْتَزُّوهَا وَ أَنْتَ الْمُقَدِّرُ لِذَلِکَ لاَ یُغَالَبُ أَمْرُکَ وَ لاَ یُجَاوَزُ الْمَحْتُومُ مِنْ تَدْبِیرِکَ کَیْفَ شِئْتَ وَ أَنَّی شِئْتَ وَ لِمَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ غَیْرُ مُتَّهَمٍ عَلَی خَلْقِکَ وَ لاَ لِإِرَادَتِکَ حَتَّی عَادَ صِفْوَتُکَ وَ خُلَفَاؤُکَ مَغْلُوبِینَ مَقْهُورِینَ مُبْتَزِّینَ یَرَوْنَ حُکْمَکَ مُبَدَّلاً وَ کِتَابَکَ مَنْبُوذاً وَ فَرَائِضَکَ مُحَرَّفَةً عَنْ جِهَاتِ أَشْرَاعِکَ وَ سُنَنَ نَبِیِّکَ مَتْرُوکَةً «10»اَللَّهُمَّ الْعَنْ أَعْدَاءَهُمْ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ مَنْ رَضِیَ بِفِعَالِهِمْ وَ أَشْیَاعَهُمْ وَ أَتْبَاعَهُمْ «11»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ

کَصَلَوَاتِکَ وَ بَرَکَاتِکَ وَ تَحِیَّاتِکَ عَلَی أَصْفِیَائِکَ إِبْرَاهِیمَ وَ آلِ إِبْرَاهِیمَ وَ عَجِّلِ الْفَرَجَ وَ الرَّوْحَ وَ النُّصْرَةَ وَ التَّمْکِینَ وَ التَّأْیِیدَ لَهُمْ «12»اَللَّهُمَّ وَ اجْعَلْنِی مِنْ أَهْلِ التَّوْحِیدِ وَ الْإِیمَانِ بِکَ وَ التَّصْدِیقِ بِرَسُولِکَ وَ الْأَئِمَّةِ الَّذِینَ حَتَمْتَ طَاعَتَهُمْ مِمَّنْ یَجْرِی ذَلِکَ بِهِ وَ عَلَی یَدَیْهِ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ «13»اَللَّهُمَّ لَیْسَ یَرُدُّ غَضَبَکَ إِلاَّ حِلْمُکَ وَ لاَ یَرُدُّ سَخَطَکَ إِلاَّ عَفْوُکَ وَ لا یُجِیرُ مِنْ عِقَابِکَ إِلاَّ رَحْمَتُکَ وَ لاَ یُنْجِینِی مِنْکَ إِلاَّ التَّضَرُّعُ إِلَیْکَ وَ بَیْنَ یَدَیْکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ هَبْ لَنَا - یَا إِلَهِی - مِنْ لَدُنْکَ فَرَجاً بِالْقُدْرَةِ الَّتِی بِهَا تُحْیِی أَمْوَاتَ الْعِبَادِ وَ بِهَا تَنْشُرُ مَیْتَ الْبِلاَدِ «14»وَ لاَ تُهْلِکْنِی - یَا إِلَهِی - غَمّاً حَتَّی تَسْتَجِیبَ لِی وَ تُعَرِّفَنِی الْإِجَابَةَ فِی دُعَائِی وَ أَذِقْنِی طَعْمَ الْعَافِیَةِ إِلَی مُنْتَهَی أَجَلِی وَ لاَ تُشْمِتْ بِی عَدُوِّی وَ لاَ تُمَکِّنْهُ مِنْ عُنُقِی وَ لاَ تُسَلِّطْهُ عَلَیَّ «15»إِلَهِی إِنْ رَفَعْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یَضَعُنِی؟ وَ إِنْ وَضَعْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یَرْفَعُنِی؟ وَ إِنْ أَکْرَمْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یُهِینُنِی؟ وَ إِنْ أَهَنْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یُکْرِمُنِی؟ وَ إِنْ عَذَّبْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یَرْحَمُنِی؟ وَ إِنْ أَهْلَکْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یَعْرِضُ لَکَ فِی عَبْدِکَ؟ أَوْ یَسْأَلُکَ عَنْ أَمْرِهِ؟ وَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّهُ لَیْسَ فِی حُکْمِکَ ظُلْمٌ؟ وَ لاَ فِی نَقِمَتِکَ عَجَلَةٌ وَ إِنَّمَا یَعْجَلُ مَنْ یَخَافُ الْفَوْتَ وَ إِنَّمَا یَحْتَاجُ إِلَی الظُّلْمِ الضَّعِیفُ وَ قَدْ تَعَالَیْتَ - یَا إِلَهِی - عَنْ ذَلِکَ عُلُوّاً کَبِیراً «16»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ لاَ تَجْعَلْنِی لِلْبَلاَءِ غَرَضاً وَ لاَ لِنَقِمَتِکَ نَصْباً وَ مَهِّلْنِی وَ نَفِّسْنِی وَ أَقِلْنِی عَثْرَتِی وَ لاَ تَبْتَلِیَنِّی بِبَلاَءٍ عَلَی أَثَرِ بَلاَءٍ فَقَدْ تَرَی ضَعْفِی وَ قِلَّةَ حِیلَتِی وَ تَضَرُّعِی إِلَیْکَ «17»أَعُوذُ بِکَ اللَّهُمَّ الْیَوْمَ مِنْ غَضَبِکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَعِذْنِی «18»وَ أَسْتَجِیرُ بِکَ الْیَوْمَ مِنْ سَخَطِکَ فَصَلِّ عَلَی

مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ «19»وَ أَجِرْنِی وَ أَسْأَلُکَ أَمْناً مِنْ عَذَابِکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ آمِنِّی «20»وَ أَسْتَهْدِیکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اهْدِنِی «21»وَ أَسْتَنْصِرُکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ انْصُرْنِی «22»وَ أَسْتَرْحِمُکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ ارْحَمْنِی «23»وَ أَسْتَکْفِیکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اکْفِنِی «24»وَ أَسْتَرْزِقُکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ ارْزُقْنِی «25»وَ أَسْتَعِینُکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَعِنِّی «26»وَ أَسْتَغْفِرُکَ لِمَا سَلَفَ مِنْ ذُنُوبِی فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اغْفِرْ لِی «27»وَ أَسْتَعْصِمُکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اعْصِمْنِی فَإِنِّی لَنْ أَعُودَ لِشَیْ‌ءٍ کَرِهْتَهُ مِنِّی إِنْ شِئْتَ ذَلِکَ «28»یَا رَبِّ یَا رَبِّ یَا حَنَّانُ یَا مَنَّانُ یَا ذَا الْجَلاَلِ وَ الْإِکْرَامِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اسْتَجِبْ لِی جَمِیعَ مَا سَأَلْتُکَ وَ طَلَبْتُ إِلَیْکَ وَ رَغِبْتُ فِیهِ إِلَیْکَ وَ أَرِدْهُ وَ قَدِّرْهُ وَ اقْضِهِ وَ أَمْضِهِ وَ خِرْ لِی فِیمَا تَقْضِی مِنْهُ وَ بَارِکْ لِی فِی ذَلِکَ وَ تَفَضَّلْ عَلَیَّ بِهِ وَ أَسْعِدْنِی بِمَا تُعْطِینِی مِنْهُ وَ زِدْنِی مِنْ فَضْلِکَ وَ سَعَةِ مَا عِنْدَکَ فَإِنَّکَ وَاسِعٌ کَرِیمٌ وَ صِلْ ذَلِکَ بِخَیْرِ الْآخِرَةِ وَ نَعِیمِهَا یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ ثُمَّ تَدْعُو بِمَا بَدَا لَکَ وَ تُصَلِّی عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ أَلْفَ مَرَّةٍ هَکَذَا کَانَ یَفْعَلُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ.

[«1»اَللَّهُمَّ هَذَا یَوْمٌ مُبَارَکٌ مَیْمُونٌ وَ الْمُسْلِمُونَ فِیهِ مُجْتَمِعُونَ فِی أَقْطَارِ أَرْضِکَ یَشْهَدُ السَّائِلُ مِنْهُمْ وَ الطَّالِبُ وَ الرَّاغِبُ وَ الرَّاهِبُ وَ أَنْتَ النَّاظِرُ فِی حَوَائِجِهِمْ فَأَسْأَلُکَ بِجُودِکَ وَ کَرَمِکَ وَ هَوَانِ مَا سَأَلْتُکَ عَلَیْکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ]

خدایا! امروز، روز مبارک و میمونی است. مسلمانان در این روز در نواحی زمینت جمعند؛ مسلمانان سائل و خواهنده و امیدوار و ترسان، در اجتماعات حاضر می‌شوند و تو به جود و کرمت بینای به حاجات آنانی، و آسان بودن مسئلتم در دایرۀ قدرتت، از حضرتت می‌خواهم که بر محمد و آلش درود فرستی.

ارزش و عظمت عید قربان

اشاره

قربان در لغت، مصدر از مادۀ قرب، به معنای نزدیک شدن و قربانی آنچه را که به آن تقرّب می‌جویند، گفته می‌شود.

قرآن مجید در دو جا از این واژه برای تقرّب به خدا استفاده نموده است؛

اول: در حکایت فرزندان آدم که هابیل گوسفند چاقی و قابیل گندم نامرغوبی را برای قربانی به پیشگاه حق آوردند که در پایان قربانی همراه با تقوا پذیرفته شد.

خداوند متعال در این باره می‌فرماید:

وَاتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ ءَادَمَ بِالْحَقِ‌ّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ یُتَقَبَّلْ

مِنَ الْأَخَرِ قَالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قَالَ إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ» ⁽¹⁾

وداستان دو پسر آدم را [ که سراسر پند و عبرت است ] به درستی و راستی بر آنان بخوان ، هنگامی که هر دو نفر با انجام کار نیکی به پروردگار تقرّب جستند ، پس از یکی پذیرفته شد ، و از دیگری پذیرفته نشد . [ برادری که عملش پذیرفته نشد از روی حسد و خودخواهی به برادرش ] گفت : بی‌تردید تو را می‌کشم . [ او ] گفت : خدا فقط از پرهیزکاران می‌پذیرد .

دوم: در سورۀ احقاف، بت‌پرستان، بت‌ها را وسیلۀ تقرّب به خدا می‌دانستند.

فَلَوْلَا نَصَرَهُمُ الَّذِینَ اتَّخَذُواْ مِن دُونِ اللَّهِ قُرْبَانًا ءَالِهَةَ بَلْ ضَلُّواْ عَنْهُمْ وَ ذَ لِکَ إِفْکُهُمْ وَ مَا کَانُواْ یَفْتَرُونَ» ⁽²⁾

پس چرا معبودانی که به جای خدا انتخاب کردند به گمان اینکه آنان را به خدا نزدیک کند ، آنان را [ هنگام نزول عذاب ] یاری نکردند بلکه [ گم شده ] از دستشان رفتند ، و این بود [ سرانجام و نتیجه ] دروغشان و آنچه را همواره افترا می‌زدند .

در روایات دینی ما، نماز و نمازهای نافله و قربانی روز عید قربان و صدقه دادن به فقیران، از جمله وسیله‌های تقرّب به خدا بیان شده‌اند.

قربان، نام یکی از اعیاد رسمی سالیانه مسلمانان، در روز دهم ذیحجّه است که آن را أَضحی نیز می‌گویند. و آن روز تاریخی از بزرگترین روزها نزد خداوند است؛ زیرا روز مراسم قربانی گوسفند در برابر فرمان قربانی کردن اسماعیل علیه السلام به دست حضرت ابراهیم علیه السلام ، از بهترین اعمال واجب در مناسک حج است. و از آن پس حاجیان در احیای فداکاری از سوی این پدر و فرزند، روز عید قربان در منی قربانی

می‌کنند.

ابان بن محمد از امام جواد علیه السلام روایت می‌کند که فرمود:

ما مِنْ عَمَلٍ أَفْضَلَ یَوْمَ النَّحْرِ مِنْ دَمٍ مَسْفُوکٍ أَوْ مَشْیٍ فی بِرِّ الْوالِدَیْنِ أَوْ ذِی رَحِمٍ قاطِعٍ یَأْخُذُ عَلَیْهِ بِالْفَضْلِ وَ یَبْدَأُهُ بِالسَّلامِ أَوْ رَجُلٍ أَطْعَمَ مِنْ صالِحِ نُسُکِهِ وَ دَعا إِلی بَقِیَّتِها جِیرانَهُ مِنَ الْیَتامی وَ أَهْلِ الْمَسْکَنَةِ وَ الْمَمْلُوکِ وَ تَعاهَدَ الْأُسَراءَ. ⁽¹⁾

هیچ عملی در روز عید قربان برتر نیست، مگر خونی که برای قربانی ریخته شود و گامی در راه احسان به پدر و مادر برداشته شود و دیدار خویشی که گسیخته باشد و به خودگذشتگی و آغاز به سلام بر وی پیشی گیرد و یا مردی از گوشت قربانی خود به همسایگان و مستمندان و یتیمان اطعام نموده و به ملاقات اسیران برود.

قربانی به گوسفند یا شتری گفته می‌شود که در عید قربان ذبح گردد و آن در غیر ایام حج مستحبّ مؤکّد است در ایّام حج از اعمال واجبی می‌باشد که در سرزمین منی روز دهم یا یازدهم و دوازدهم و تا آخر ذیحجه برگزار می‌گردد. حاجی قربانی را سه بخش می‌کند، یک بخش را خود بر می‌دارد و بخش دوم را به فقرا می‌بخشد و بخش سوم را به دوستان هدیه می‌دهد.

فضیلت قربانی در روایات

آداب و اعمال عید قربان، همانند عید فطر است، از جمله نماز و غسل و ادعیه و تکبیرات و حرمت روزه و اطعام مسکینان و فقیران با صدقات و گوشت قربانی به ویژه اینکه قربانی کردن در عید قربان مستحبّ مؤکّد است.

رسول الله اعظم صلی الله علیه و آله فرمود:

خداوند روز أضحی را عید قرار داد تا فقیران گوشت فراوان به دستشان رسد.

پس به آنها گوشت بخورانید. ⁽¹⁾

اگر مردم می‌دانستند که قربانی در روز عید قربان چه اجری دارد، وام می‌گرفتند و قربانی می‌کردند؛ زیرا با اوّلین قطرۀ خون، صاحب آن آمرزیده می‌شود. ⁽²⁾

قرض کردن برای قربانی

روایتی عجیب در این باب است که نیکوست برای قربانی قرض کنی.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به امّ سلمه که از ایشان پرسیده بود: ای رسول خدا! عید قربان فرا رسیده و من چیزی ندارم قربانی کنم، آیا قرض کنم و قربانی نمایم؟ فرمود:

برو قرض کن؛ زیرا این بدهی ادا می‌شود. ⁽³⁾زیرا قربانی جایگاه ویژه نزد خداوند منّان دارد و ریختن خون قربانی برای اهل آن، جنبۀ بیمه عمر و کفّارۀ گناهان محسوب می‌شود.

امام باقر علیه السلام فرمود:

إِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ یُحِبُّ إِطْعامَ الطَّعامِ وَ إِراقَةَ الدِّماءِ بِمِنیً. ⁽⁴⁾

خداوند غذا دادن به مستمندان و ریختن خون قربانی در منی را دوست دارد.

ممکن است همین علاقۀ خداوند به خاطر بهره‌مندی گرسنگان و محرومان از گوشت قربانی باشد و به صورت سیره و سنّت نبوی در جامعه اسلامی رواج داشته باشد.

سالار شهیدان امام حسین علیه السلام از همان آغاز حرکت خود از مدینه به مکه، در سال شصت هجری که قصد عمرۀ مفرده داشت و نیّت حج تمتّع ناتمام ماند. گرچه به منی نرفت، ولی قربانی‌های گرانقدری داد و سرانجام وجود مبارک خویش را هم قربانی اسلامی کرد، تا مکّه و منی بماند. از این رو امام سجّاد علیه السلام در احتجاجات خود بر یزید لعین، فرمود:

أَیُّهَا النّاسُ مَنْ عَرَفَنی فَقَدْ عَرَفَنی وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْنی فَأَنا اعَرِّفُهُ بِنَفْسی، أَنَا ابْنُ مَکَّةَ وَ مِنی وَ أَنَا ابْنُ الْمَرْوَةِ وَ الصَّفا. ⁽¹⁾

ای مردم! هر که مرا می‌شناسد که می‌شناسد و هر که مرا نمی‌شناسد خود را معرفی می‌کنم، من فرزند مکه و منی هستم و من فرزند مروه و صفا هستم.

در روز عاشورا، صحنۀ کربلا نیز شاهد قربانی شدن هفتاد و دو شهید در آستان قرب و رضای حق بود و حضرت زینب علیها السلام به خاطر این جانفشانی برادرش در میدان جنگ، هنگامی که به بدن مطهّر حضرت سیّدالشهدا علیه السلام رسید، دست و نگاه خویش را رو به آسمان برد و عرضه داشت:

اَللّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنّا هذَا الْقُرْبانِ. ⁽²⁾

خدایا! این قربانی اندک را از ما بپذیر.

بنابراین کسی که جانش را فدای دوست حقیقی می‌کند، او از منی و عرفات و

مشعر ارث می‌برد، زیرا اصل زمین مال خداست و آن را به هر کس صلاح بداند واگذار می‌کند و سالار شهیدان و شهیدان در راه خدا، همگی وارثان مشعر و منی هستند و آنان با اهدای جان و فدا کردن فرزند و خانواده، وارث اسرار نهفته در سرزمین مکّه شوند.

در زیارتنامه‌ها و خطابه‌های اسیران اهل بیت از شهید مظلوم کربلا، به ذبیح و قتیل یاد شده است. او وارث اسماعیلی بود که در منای کربلا، قربانی حیات دین شد و پیام شرف و عزّت را به انسان‌ها ابلاغ کرد.

حقیقت دین و حیات باطنی هر مکتبی در اهدای قربانیان و فداکاران حق است و خون آنان ریشۀ درخت دین را آبیاری می‌کند. ملت‌هایی که در راه آزادی و استقلال گام برداشته‌اند، همواره قربانیان بسیاری را تقدیم کرده‌اند و قربانی دادن و شهادت، رمز پیروزی و عزّت آنان بوده است.

امام سجّاد علیه السلام در حقّ قربانی چنین فرمود:

حق قربانی آن است که نیّت آن را برای خدا خالص کنی و خود را در معرض رحمت و قبول الهی قرار دهی و در پی نگاه بینندگان نباشی. اگر چنین بودی، خود را بیهوده به رنج نیفکنده‌ای وظاهر سازی نکرده‌ای و مقصودت، خدا بوده است. ⁽¹⁾

امروز روز ثَجّ و عَجّ است. «ثَجّ» خون قربانی‌هاست که می‌ریزد، پس نیّت هر که صادق باشد، اوّلین قطرۀ خون قربانی او، کفّارۀ همه گناهان اوست.

«عَجّ» دعاست پس به درگاه خداوند دعا کنید، قسم به آن که جان محمد صلی الله علیه و آله

در دست اوست، از اینجا هیچ کس بر نمی‌گردد، مگر آمرزیده شود، جز کسی که گناه کبیره انجام داده و بر آن اصرار می‌ورزد و در دل خود تصمیم بر ترک آن ندارد. ⁽¹⁾

وَ اصْعَدْ بِرُوحِکَ إِلَی الْمَلَإِ الْاعْلی بِصُعُودِکَ إِلی الْجَبَلِ وَ اذْبَحْ حَنْجَرَةَ الْهَوَی وَ الطَّمَعِ عِنْدَ الذَّبِیحَةِ وَ ارْمِ الشَّهَواتِ وَ الخَساسَةَ وَ الدَّناءَةَ وَ الْاَفْعالَ الذَّمِیمَةَ عِنْدَ رَمْیِ الْجَمَراتِ. ⁽²⁾

با فراز آمدن بر کوه (مشعر) روحت را نیز به سوی ملأ اعلی بفرست. هنگام قربانی گلوی هوس و طمع را نیز ببر، و در رمی جمرات به خواهش‌ها و پستی و فرومایگی و کردارهای زشت و ناپسند سنگ بیانداز.

ارزش و عظمت روز جمعه

نام مبارک جمعه یعنی آن زمان پر ارزشی که مردم برای رسیدن به رحمت حق اجتماع می‌کنند، مردمی که عاشق حق و حقیقت و خواهان فضل و فضیلت هستند که در آیۀ نهم سورۀ جمعه در قسمت ترغیب و تشویق مردم به نماز جمعه آمده است.

محدّث قمّی آن انسان بزرگوار و با کرامت می‌نویسد:

«بدان که شب و روز جمعه را امتیاز تامّ است از سایر لیالی و ایّام به مزید رفعت و شرافت و نباهت، از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که:

شب جمعه و روز جمعه بیست و چهار ساعت است و در هر ساعت حق تعالی ششصد هزار کس را از جهنّم آزاد کند. ⁽¹⁾

هر که بمیرد ما بین زوال روز پنجشنبه تا زوال روز جمعه، خدا پناه دهد او را از فشار قبر. ⁽²⁾و نیز فرمود:

جمعه را حقّی و حرمتی عظیم هست، پس زنهار که ضایع نگردانی حرمت آن را و تقصیر مکن در چیزی از عبادت حق تعالی در آن روز، و تقرّب جو به سوی خدا به عمل‌های شایسته، و ترک نما جمیع محرّمات خدای را، زیرا که خدا ثواب طاعات را مضاعف می‌گرداند، و عقوبت گناهان را محو می‌نماید، و درجات مؤمنان را در دنیا و عقبی بلند می‌گرداند. ⁽³⁾شبش در فضیلت مانند روز است، اگر توانی که شب جمعه را زنده‌داری به عبادت و نماز و دعا، این برنامه را اجرا کن، به درستی که خداوند بزرگ در شب جمعه ملائکه را برای مزید کرامت مؤمنان به آسمان اول می‌فرستد که حسنات ایشان را زیاده گردانند، و گناهان ایشان را محو کنند، و حق تعالی واسع العطایا و کریم است.

در حدیث معتبر از آن حضرت مروی است که:

گاهی که مؤمن دعا می‌کند برای حاجتی و حق تعالی قضای حاجت او را تأخیر می‌کند تا این‌که در روز جمعه حاجت او را برآورد و برای فضیلت جمعه مضاعف گرداند. ⁽¹⁾

چون برادران یوسف از حضرت یعقوب علیه السلام استدعای طلب آمرزش گناهان خود کردند، گفت: بعد از این استغفار خواهم کرد. حضرت فرمود: دعا را تأخیر انداخت تا سحر شب جمعه، برای این‌که یقین داشت دعا در سحر شب جمعه مستجاب است. ⁽²⁾از آن حضرت روایت شده که:

چون شب جمعه آید ماهیان دریا سر از آب بیرون می‌آورند و وحشیان صحرا گردن می‌کشند و حق تعالی را ندا می‌کنند که پروردگارا! ما را به گناه آدمیان عذاب مکن. ⁽³⁾از حضرت باقر و صادق علیهما السلام روایت شده که:

حق سبحانه و تعالی امر می‌نماید ملکی را که در هر شب جمعه از بالای عرش ندا می‌کند از اول شب تا آخر شب از جانب ربّ اعلی که آیا بندۀ مؤمنی هست که پیش از طلوع صبح برای آخرت و دنیای خود مرا بخواند تا من دعای او را مستجاب کنم؟

آیا بندۀ مؤمنی هست که پیش از طلوع صبح از گناه خود توبه کند پس من

توبۀ او را قبول کنم؟

آیا بندۀ مؤمنی هست که من روزی او را تنگ کرده باشم و از من سؤال کند که روزی او را زیاد گردانم تا پیش از طلوع صبح، پس روزی او را گشاده گردانم؟

آیا بندۀ مؤمن بیماری هست که از من سؤال کند، تا پیش از طلوع صبح او را شفا دهم و به عافیت برسانم؟

آیا بندۀ مؤمن غمگین محبوسی هست که پیش از طلوع صبح از من بخواهد او را از زندان نجات دهم و غمش را پایان دهم؟

آیا بندۀ مؤمن مظلومی هست که از من سؤال کند، تا پیش از صبح برای دفع ستم ظالم دعایش را به اجابت برسانم؟ پیوسته این ندا هست تا صبح طالع شود. ⁽¹⁾

حق تعالی جمعه را از همۀ روزها برگزیده، و روزش را عید گردانیده، و شبش را مثل روزش گردانیده است. ⁽²⁾از جمله فضیلت روز جمعه آن است که:

هر حاجت که در آن روز از خدا بخواهند برآورده می‌شود، و اگر جماعتی مستحق عذاب شوند، چون شب جمعه و روز جمعه را دریابند و دعا کنند خدا آن عذاب را از ایشان برمی‌گرداند، و امور مقدّره را حق تعالی در شب جمعه مبرم و محکم می‌گرداند. پس شب جمعه بهترین شب‌ها و روزش بهترین

روزهاست. ⁽¹⁾

بپرهیزید از گناه در شب جمعه که عقوبت گناهان در آن شب مضاعف است چنانکه ثواب حسنات مضاعف است، و هر که معصیت خدا را در شب جمعه ترک کند حق تعالی گناهان گذشتۀ او را بیامرزد، و هر که در شب جمعه معصیتی را به آشکار انجام دهد حضرت حق وی را به گناهان جمیع عمرش عذاب کند و عذاب آن گناه را بر او مضاعف نماید. ⁽²⁾از حضرت رضا علیه السلام روایت شده که حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود:

روز جمعه سیّد و بزرگتر روزهاست، حق تعالی در آن روز ثواب حسنات را مضاعف می‌دهد، و گناهان را محو می‌نماید، و درجات را بلند می‌گرداند، و دعوات را مستجاب می‌نماید، و شدّت‌ها و غم‌ها را زایل می‌گرداند، و حاجت‌های بزرگ را روا می‌سازد. و روز را نسبت به شب امتیاز است، زیرا در روز خداوند متعال رحمتش را نسبت به بندگان زیاد می‌گرداند، و جماعت بسیار از آتش جهنّم آزاد می‌سازد، پس هر که خدا را در آن روز بخواند و حق و حرمت آن را بشناسد بر خداست که او را از آتش جهنّم آزاد گرداند، پس اگر در روز جمعه یا شب آن بمیرد ثواب شهیدان دارد، و در قیامت ایمن از عذاب الهی مبعوث می‌گردد، و هر که حق جمعه را سبک بشمارد و از نماز آن روی بگرداند، یا عمل حرامی مرتکب شود بر خداست که او را به آتش

جهنم بسوزاند مگر آن که توبه کند. ⁽¹⁾

آفتاب طلوع نکرده در روزی که بهتر از روز جمعه باشد. ⁽²⁾امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

هر کس که روز جمعه را دریابد، باید به کاری غیر از عبادت مشغول نگردد، زیرا خداوند در آن روز گناه بندگان را می‌آمرزد و رحمت خود را بر آنان نازل می‌کند. ⁽³⁾وجود مبارک حضرت زین‌العابدین علیه السلام در این دعا مانند دعای عرفه از حضرت ربّ العزّة مسائلی را پس از ذکر مقدّمه‌ای در اسما و اوصاف حق در خواست می‌کنند که اجابت آن تأمین کنندۀ خیر دنیا و سعادت آخرت است.

[«2»وَ أَسْاَلُکَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا بِأَنَّ لَکَ الْمُلْکَ وَ لَکَ الْحَمْدَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ الْحَلِیمُ الْکَرِیمُ الْحَنَّانُ الْمَنَّانُ ذُو الْجَلاَلِ وَ الْإِکْرَامِ بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ مَهْمَا قَسَمْتَ بَیْنَ عِبَادِکَ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ خَیْرٍ أَوْ عَافِیَةٍ أَوْ بَرَکَةٍ أَوْ هُدًی أَوْ عَمَلٍ بِطَاعَتِکَ أَوْ خَیْرٍ تَمُنُّ بِهِ عَلَیْهِمْ تَهْدِیهِمْ بِهِ إِلَیْکَ أَوْ تَرْفَعُ لَهُمْ عِنْدَکَ دَرَجَةً أَوْ تُعْطِیهِمْ بِهِ خَیْراً مِنْ خَیْرِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ أَنْ تُوَفِّرَ حَظِّی وَ نَصِیبِی مِنْهُ]

خدایا! پروردگارا! از تو درخواست می‌کنم، به این خاطر که فرمانرواییِ بر هستی از آنِ توست و سپاس، ویژۀ حضرت توست. خدایی جز تو نیست، بردبار و کریمی، مهربان و بسیار نعمت دهنده‌ای، دارای عظمت و اکرامی، پدید آورندۀ آسمان‌ها و زمینی، هر مقدار بین بندگان مؤمنت تقسیم می‌کنی، از خیر یا سلامتی همه جانبه یا برکت یا هدایت یا عمل به طاعت، یا خیر خاصّی که به سبب آن بر آنان منّت می‌نهی و به واسطۀ آن به سوی خودت هدایتشان می‌کنی، یا در پیشگاهت درجۀ آنان را بالا می‌بری، یا از برکت آن خیری از خیر دنیا و آخرت به آنان عنایت می‌کنی، بهره و نصیب مرا از آن خیر، سرشار و فراوان گردانی.

[«3»أَسْأَلُکَ اللَّهُمَّ بِأَنَّ لَکَ الْمُلْکَ وَ الْحَمْدَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ وَ حَبِیبِکَ وَ صِفْوَتِکَ وَ خِیَرَتِکَ مِنْ خَلْقِکَ وَ عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ الْأَبْرَارِ الطَّاهِرِینَ الْأَخْیَارِ صَلاَةً لاَ یَقْوَی عَلَی إِحْصَائِهَا إِلاَّ أَنْتَ وَ أَنْ تُشْرِکَنَا فِی صَالِحِ مَنْ دَعَاکَ فِی هَذَا الْیَوْمِ مِنْ عِبَادِکَ الْمُؤْمِنِینَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ وَ أَنْ تَغْفِرَ لَنَا وَ لَهُمْ إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ]

خدایا! از تو می‌خواهم به این خاطر که فرمانروایی و حمد ویژۀ توست و خدایی جز تو نیست، به این که بر محمّد، بنده ات و فرستاده‌ات و حبیبت و برگزیده‌ات و اختیار شدۀ از آفریده‌هایت، و بر آل محمّد، نیکوکاران، پاکان و خوبان درود فرستی؛ درودی که هیچ کس جز تو قدرت شمردن آن را نداشته باشد، و ما را در دعای شایستۀ هر کس از بندگان مؤمنت که تو را در این روز می‌خواند، شریک کنی، ای پروردگار جهانیان! و ما و ایشان را بیامرزی که تو بر هر کاری توانایی.

[«4»اَللَّهُمَّ إِلَیْکَ تَعَمَّدْتُ بِحَاجَتِی وَ بِکَ أَنْزَلْتُ الْیَوْمَ فَقْرِی وَ فَاقَتِی وَ مَسْکَنَتِی وَ إِنِّی بِمَغْفِرَتِکَ وَ رَحْمَتِکَ أَوْثَقُ مِنِّی بِعَمَلِی وَ لَمَغْفِرَتُکَ وَ رَحْمَتُکَ أَوْسَعُ مِنْ ذُنُوبِی فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ تَوَلَّ قَضَاءَ کُلِّ حَاجَةٍ هِیَ لِی بِقُدْرَتِکَ عَلَیْهَا وَ تَیْسِیرِ ذَلِکَ عَلَیْکَ وَ بِفَقْرِی إِلَیْکَ وَ غِنَاکَ عَنِّی فَإِنِّی لَمْ أُصِبْ خَیْراً قَطُّ إِلاَّ مِنْکَ وَ لَمْ یَصْرِفْ عَنِّی سُوءاً قَطُّ أَحَدٌ غَیْرُکَ وَ لاَ أَرْجُو لِأَمْرِ آخِرَتِی وَ دُنْیَایَ سِوَاکَ]

خدایا! با حاجتم آهنگ درگاه تو کردم، و بار تهیدستی و نداری و بیچارگیم را به درگاهت فرود آوردم، و من به آمرزش و رحمتت تا به عمل و کردارم مطمئن‌ترم، و هر آینه آمرزش و رحمتت از گناهانم وسیع‌تر است؛ پس بر محمد و آل محمّد درود فرست.

روا کردن هر حاجتم را خود بر عهده گیر؛به خاطر قدرتی که بر روا کردنش داری، و آسان بودنش در برابر نیرومندیت، و محض نیازم به حضرتت، و بی‌نیازیت از من. مسلماً من به خیری نرسیدم جز از جانب تو، و هرگز احدی شرّی را از من برنگرداند غیر تو، و در امر آخرت و دنیایم به کسی جز تو امید ندارم.

[«5»اَللَّهُمَّ مَنْ تَهَیَّأَ وَ تَعَبَّأَ وَ أَعَدَّ وَ اسْتَعَدَّ لِوِفَادَةٍ إِلَی مَخْلُوقٍ رَجَاءَ رِفْدِهِ وَ نَوَافِلِهِ وَ طَلَبَ نَیْلِهِ وَ جَائِزَتِهِ فَإِلَیْکَ یَا مَوْلاَیَ کَانَتِ الْیَوْمَ تَهْیِئَتِی وَ تَعْبِئَتِی وَ إِعْدَادِی وَ اسْتِعْدَادِی رَجَاءَ عَفْوِکَ وَ رِفْدِکَ وَ طَلَبَ نَیْلِکَ وَ جَائِزَتِکَ]

خدایا! هر کس برای وارد شدن به مخلوقی، به امید صله و بخشش و درخواست خیر و جایزه‌اش، تهیۀ ساز و برگ کرد و آماده و حاضر و مهیا شد؛ امّا ای مولای من! فراهم آوردن ساز و برگم و آماده شدنم و حاضر گشتنم و مهیا شدنم، فقط برای وارد شدن بر توست؛ آن هم به امید عفو و صله‌ات و درخواست خیر و جایزه‌ات.

[«6»اَللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ لاَ تُخَیِّبِ الْیَوْمَ ذَلِکَ مِنْ رَجَائِی یَا مَنْ لاَ یُحْفِیهِ سَائِلٌ وَ لاَ یَنْقُصُهُ نَائِلٌ فَإِنِّی لَمْ آتِکَ ثِقَةً مِنِّی بِعَمَلٍ صَالِحٍ قَدَّمْتُهُ وَ لاَ شَفَاعَةِ مَخْلُوقٍ رَجَوْتُهُ إِلاَّ شَفَاعَةَ مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیْتِهِ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ سَلاَمُکَ «7»أَتَیْتُکَ مُقِرّاً بِالْجُرْمِ وَ الْإِسَاءَةِ إِلَی نَفْسِی أَتَیْتُکَ أَرْجُو عَظِیمَ عَفْوِکَ الَّذِی عَفَوْتَ بِهِ عَنِ الْخَاطِئِینَ ثُمَّ لَمْ یَمْنَعْکَ طُولُ عُکُوفِهِمْ عَلَی عَظِیمِ الْجُرْمِ أَنْ عُدْتَ عَلَیْهِمْ بِالرَّحْمَةِ وَ الْمَغْفِرَةِ «8»فَیَا مَنْ رَحْمَتُهُ وَاسِعَةٌ وَ عَفْوُهُ عَظِیمٌ یَا عَظِیمُ یَا عَظِیمُ یَا کَرِیمُ یَا کَرِیمُ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عُدْ عَلَیَّ بِرَحْمَتِکَ وَ تَعَطَّفْ عَلَیَّ بِفَضْلِکَ وَ تَوَسَّعْ عَلَیَّ بِمَغْفِرَتِکَ]

خدایا! بر محمّد و آل محمّد درود فرست، و آن امیدم را در این روز، به ناامیدی تبدیل مکن. ای که درخواست کننده‌ای او را به مشقت نمی‌اندازد، و بخششی از توانگریش نمی‌کاهد! من از جهت اعتماد به عمل شایسته‌ای که از پیش فرستادم و به امید شفاعت آفریده‌ای، جز شفاعت محمّد و اهل بیتش - که درود و سلامت بر او و بر آنان باد. - به پیشگاهت نیامدم. آمدم در حالی که به گناه و بدیم نسبت به خود معترفم که آمدم و به عفو عظیمی که به وسیلۀ آن از خطاکاران گذشتی امید دارم. سپس طول توقّفشان بر گناه بزرگ حضرتت را از

این که با رحمت و مغفرت به آنان رو کنی بازنداشت. ای که رحمتش گسترده، و عفوش بزرگ است، ای بزرگ! ای بزرگ! ای کریم! ای کریم! بر محمّد و آل محمّد درود فرست. به رحمتت به من بازگرد و به احسانت بر من شفقت ورز، و به آمرزشت بر من گشایش ده.

[«9»اَللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا الْمَقَامَ لِخُلَفَائِکَ وَ أَصْفِیَائِکَ وَ مَوَاضِعَ أُمَنَائِکَ فِی الدَّرَجَةِ الرَّفِیعَةِ الَّتِی اخْتَصَصْتَهُمْ بِهَا قَدِ ابْتَزُّوهَا وَ أَنْتَ الْمُقَدِّرُ لِذَلِکَ لاَ یُغَالَبُ أَمْرُکَ وَ لاَ یُجَاوَزُ الْمَحْتُومُ مِنْ تَدْبِیرِکَ کَیْفَ شِئْتَ وَ أَنَّی شِئْتَ وَ لِمَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ غَیْرُ مُتَّهَمٍ عَلَی خَلْقِکَ وَ لاَ لِإِرَادَتِکَ حَتَّی عَادَ صِفْوَتُکَ وَ خُلَفَاؤُکَ مَغْلُوبِینَ مَقْهُورِینَ مُبْتَزِّینَ یَرَوْنَ حُکْمَکَ مُبَدَّلاً وَ کِتَابَکَ مَنْبُوذاً وَ فَرَائِضَکَ مُحَرَّفَةً عَنْ جِهَاتِ أَشْرَاعِکَ وَ سُنَنَ نَبِیِّکَ مَتْرُوکَةً]

خدایا! این مقام اقامۀ نماز عید قربان و جمعه که مخصوص خلفایت و برگزیدگانت و جایگاه امنای توست در مرتبۀ بلندی است، که آن را ویژۀ آنان قرار دادی؛ ولی غاصبان و غارتگران این مقام را از آنها به غارت بردند و تو تقدیر کنندۀ آنی. فرمانت مغلوب کسی نشود، و از تدبیر حتمی‌ات هر گونه که بخواهی و هر زمان که بخواهی فراتر نتوان رفت؛ به سبب این که تو آگاه‌تر به اموری و نسبت به آفریدنت و اراده‌ات متهم نیستی. کار این غارتگری نسبت به جایگاه عظیم عید و جمعه، تا آن جا رسید که برگزیدگانت و خلفایت، مغلوب و شکست خورده و حق به غارت رفته شدند. می‌دیدند که حکم و فرمانت تغییر یافته، کتابت دور انداخته شده، واجباتت از مسیر شرایعت به دست تحریف افتاده، و سنت‌های پیامبرت متروک مانده است.

[«10»اَللَّهُمَّ الْعَنْ أَعْدَاءَهُمْ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ وَ مَنْ رَضِیَ بِفِعَالِهِمْ وَ أَشْیَاعَهُمْ وَ أَتْبَاعَهُمْ «11»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ کَصَلَوَاتِکَ وَ بَرَکَاتِکَ وَ تَحِیَّاتِکَ عَلَی أَصْفِیَائِکَ إِبْرَاهِیمَ وَ آلِ إِبْرَاهِیمَ وَ عَجِّلِ الْفَرَجَ وَ الرَّوْحَ وَ النُّصْرَةَ وَ التَّمْکِینَ وَ التَّأْیِیدَ لَهُمْ «12»اَللَّهُمَّ وَ اجْعَلْنِی مِنْ أَهْلِ التَّوْحِیدِ وَ الْإِیمَانِ بِکَ وَ التَّصْدِیقِ بِرَسُولِکَ وَ الْأَئِمَّةِ الَّذِینَ حَتَمْتَ طَاعَتَهُمْ مِمَّنْ یَجْرِی ذَلِکَ بِهِ وَ عَلَی یَدَیْهِ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ]

خدایا! دشمنانشان را از اوّلین و آخرین و هر که به کردارشان راضی شد، و طرفداران و پیروانشان را لعنت کن.

خدایا! بر محمّد و آل محمّد درود فرست؛ همانا تو ستوده و بزرگواری. مانند درودهایت و برکاتت و تحیّاتت بر برگزیدگانت، ابراهیم و آل ابراهیم، و در گشایش کار و آسایش و یاری و تسلط و تأیید ایشان تعجیل فرما.

خدایا! مرا اهل توحید و ایمان به خود و تصدیق به رسولت، و امامانی که طاعتشان را واجب فرموده‌ای قرار ده؛ آن هم از جملۀ کسانی که توحید و ایمان به وسیلۀ آنها و به دست آنان جریان پیدا می‌کند، آمین، ای پروردگار جهانیان!

[«13»اَللَّهُمَّ لَیْسَ یَرُدُّ غَضَبَکَ إِلاَّ حِلْمُکَ وَ لاَ یَرُدُّ سَخَطَکَ إِلاَّ عَفْوُکَ وَ لا یُجِیرُ مِنْ عِقَابِکَ إِلاَّ رَحْمَتُکَ وَ لاَ یُنْجِینِی مِنْکَ إِلاَّ التَّضَرُّعُ إِلَیْکَ وَ بَیْنَ یَدَیْکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ هَبْ لَنَا - یَا إِلَهِی - مِنْ لَدُنْکَ فَرَجاً بِالْقُدْرَةِ الَّتِی بِهَا تُحْیِی أَمْوَاتَ الْعِبَادِ وَ بِهَا تَنْشُرُ مَیْتَ الْبِلاَدِ]

خدایا! خشمت را جز بردباریت بر نمی‌گرداند، و سخطت را جز عفوت رد نمی‌کند، و از عقابت جز رحمتت پناه نمی‌دهد، و مرا از عذاب تو جز زاری به درگاه تو و در برابر تو نجات نمی‌دهد؛ پس بر محمّد و آل محمّد درود فرست. و ما را ای خدای من از سوی خود گشایش بخش؛ به قدرتی که مردگان را به آن زنده می‌کنی، و سرزمین‌های مرده را به حرکت می‌آوری.

[«14»وَ لاَ تُهْلِکْنِی - یَا إِلَهِی - غَمّاً حَتَّی تَسْتَجِیبَ لِی وَ تُعَرِّفَنِی الْإِجَابَةَ فِی دُعَائِی وَ أَذِقْنِی طَعْمَ الْعَافِیَةِ إِلَی مُنْتَهَی أَجَلِی وَ لاَ تُشْمِتْ بِی عَدُوِّی وَ لاَ تُمَکِّنْهُ مِنْ عُنُقِی وَ لاَ تُسَلِّطْهُ عَلَیَّ]

ای خدای من! مرا از غصّۀ دوری از رحمتت هلاک مکن تا خواسته‌ام را اجابت فرمایی، و مرا از اجابت دعایم آگاه کنی، و مزۀ سلامت همه جانبه را تا پایان زندگیم به من بچشان و دشمن شادم مکن، و او را وبال گردنم مکن و بر من چیره مساز.

[«15»إِلَهِی إِنْ رَفَعْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یَضَعُنِی؟ وَ إِنْ وَضَعْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یَرْفَعُنِی؟ وَ إِنْ أَکْرَمْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یُهِینُنِی؟ وَ إِنْ أَهَنْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یُکْرِمُنِی؟ وَ إِنْ عَذَّبْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یَرْحَمُنِی؟ وَ إِنْ أَهْلَکْتَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی یَعْرِضُ لَکَ فِی عَبْدِکَ؟ أَوْ یَسْأَلُکَ عَنْ أَمْرِهِ؟ وَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّهُ لَیْسَ فِی حُکْمِکَ ظُلْمٌ؟ وَ لاَ فِی نَقِمَتِکَ عَجَلَةٌ وَ إِنَّمَا یَعْجَلُ مَنْ یَخَافُ الْفَوْتَ وَ إِنَّمَا یَحْتَاجُ إِلَی الظُّلْمِ الضَّعِیفُ وَ قَدْ تَعَالَیْتَ - یَا إِلَهِی - عَنْ ذَلِکَ عُلُوّاً کَبِیراً]

خدای من! اگر بلند مقامم کنی، کیست که پستم کند؟ و اگر پستم کنی، کیست که مرا بلند مقام کند؟ و اگر مرا گرامی داری، کیست که خوارم کند؟ و اگر خوارم کنی، کیست که گرامیم دارد؟ و اگر عذابم کنی، کیست که به من رحم کند؟ و اگر مرا هلاک کنی، کیست که دربارۀ بنده‌ات به تو اعتراض کند یا از تو درباره‌اش بازخواست نماید؟ و من به این حقیقت پی برده‌ام که در حکم و فرمانت ستمی نیست، و در کیفرت شتاب و عجله‌ای وجود ندارد، و جز این نیست که کسی در کیفر شتاب می‌ورزد، که بیم از دست رفتن فرصت را دارد، و جز این نیست که کسی به ستم نیازمند است که ناتوان است، و تو ای خدای من از این امور برتر و بسیار بالاتری.

[«16»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ لاَ تَجْعَلْنِی لِلْبَلاَءِ غَرَضاً وَ لاَ لِنَقِمَتِکَ نَصْباً وَ مَهِّلْنِی وَ نَفِّسْنِی وَ أَقِلْنِی عَثْرَتِی وَ لاَ تَبْتَلِیَنِّی بِبَلاَءٍ عَلَی أَثَرِ بَلاَءٍ فَقَدْ تَرَی ضَعْفِی وَ قِلَّةَ حِیلَتِی وَ تَضَرُّعِی إِلَیْکَ «17»أَعُوذُ بِکَ اللَّهُمَّ الْیَوْمَ مِنْ غَضَبِکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَعِذْنِی «18»وَ أَسْتَجِیرُ بِکَ الْیَوْمَ مِنْ سَخَطِکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَجِرْنِی]

خدایا! بر محمّد و آل محمّد درود فرست، و مرا هدف بالا و نشانۀ انتقام و مجازات قرار مده، و مهلتم ده و اندوهم را بزدای، و از لغزش‌هایم بگذر، و به بلایی دنبال بلا گرفتارم مکن؛ چرا که ناتوانی و کمی تدبیر و زاریم را به درگاهت می‌بینی.

خدایا! در این روز از خشمت به تو پناه می‌آورم؛ پس بر محمّد و آلش درود فرست، و پناهم ده، و در این روز از سخط تو، از خودت امان می‌خواهم، پس بر محمّد و آلش درود فرست، و امانم ده.

[«19»وَ أَسْأَلُکَ أَمْناً مِنْ عَذَابِکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ آمِنِّی «20»وَ أَسْتَهْدِیکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اهْدِنِی «21»وَ أَسْتَنْصِرُکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ انْصُرْنِی «22»وَ أَسْتَرْحِمُکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ ارْحَمْنِی «23»وَ أَسْتَکْفِیکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اکْفِنِی «24»وَ أَسْتَرْزِقُکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ ارْزُقْنِی «25»وَ أَسْتَعِینُکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَعِنِّی «26»وَ أَسْتَغْفِرُکَ لِمَا سَلَفَ مِنْ ذُنُوبِی فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اغْفِرْ لِی «27»وَ أَسْتَعْصِمُکَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اعْصِمْنِی فَإِنِّی لَنْ أَعُودَ لِشَیْ‌ءٍ کَرِهْتَهُ مِنِّی إِنْ شِئْتَ ذَلِکَ]

و ایمنی از عذابت را درخواست دارم؛ پس بر محمّد و آلش درود فرست و ایمنم ساز و از تو هدایت می‌خواهم؛ پس بر محمّد و آلش درود فرست و هدایتم کن، و از تو یاری می‌طلبم؛ پس بر محمّد و آلش درود فرست و یاریم ده، و از تو درخواست رحمت می‌کنم؛ پس بر محمّد و آلش درود فرست و به من رحم کن، و از تو بی‌نیازی می‌خواهم؛ پس بر محمّد و آلش درود فرست و بی‌نیازم کن، و از تو درخواست روزی دارم؛ پس بر محمّد و آلش درود فرست و روزیم ده و از تو کمک می‌خواهم؛ پس بر محمّد و آلش درود فرست و کمکم کن، و نسبت به گناهان گذشته‌ام از تو درخواست آمرزش دارم؛ پس بر محمّد و آلش درود

فرست و مرا بیامرز، و از تو حفظ و نگهداری از شرور و آفات می‌خواهم؛ پس بر محمد و آلش درود فرست و حفظم فرما؛ زیرا اگر اراده‌ات به پاکی من از گناه تعلّق گیرد، هرگز به آنچه آن را نمی‌پسندی باز نگردم.

[«28»یَا رَبِّ یَا رَبِّ یَا حَنَّانُ یَا مَنَّانُ یَا ذَا الْجَلاَلِ وَ الْإِکْرَامِ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اسْتَجِبْ لِی جَمِیعَ مَا سَأَلْتُکَ وَ طَلَبْتُ إِلَیْکَ وَ رَغِبْتُ فِیهِ إِلَیْکَ وَ أَرِدْهُ وَ قَدِّرْهُ وَ اقْضِهِ وَ أَمْضِهِ وَ خِرْ لِی فِیمَا تَقْضِی مِنْهُ وَ بَارِکْ لِی فِی ذَلِکَ وَ تَفَضَّلْ عَلَیَّ بِهِ وَ أَسْعِدْنِی بِمَا تُعْطِینِی مِنْهُ وَ زِدْنِی مِنْ فَضْلِکَ وَ سَعَةِ مَا عِنْدَکَ فَإِنَّکَ وَاسِعٌ کَرِیمٌ وَ صِلْ ذَلِکَ بِخَیْرِ الْآخِرَةِ وَ نَعِیمِهَا یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ ثُمَّ تَدْعُو بِمَا بَدَا لَکَ وَ تُصَلِّی عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ أَلْفَ مَرَّةٍ هَکَذَا کَانَ یَفْعَلُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ]

ای پروردگارم! ای پروردگارم! ای بسیار مهربان! ای بسیار نعمت دهنده! ای صاحب جلال و اکرام! بر محمّد و آلش درود فرست. همۀ آنچه را از تو خواستم و مطالبه کردم، و به خاطر آن به جانب تو روی آوردم، برایم مستجاب کن و برایم بخواه و مقدّر فرما و حکم کن و به اجرا گذار، و در آنچه برای من حکم می‌فرمایی، نیکی و خوبی مقرّر کن، و برایم در آن برکت قرار ده. و به واسطۀ آن بر من تفضّل فرمای، و به آنچه به من عطا می‌کنی خوشبختم کن و از احسان و وسعتی که نزد توست بر من بیفزای. همانا تو واسع و کریمی، و همۀ این مواهب را به خیر و نعمت آخرت پیوسته ساز، ای مهربان‌ترین مهربانان!

آنگاه از حضرت حق هر چه را می‌خواهی بخواه، و هزار بار بر محمّد و آلش درود فرست، که حضرت زین العابدین علیه السلام چنین می‌کرد.

مراتب اهل توحید

«معرفت، شناخت باشد و این‌جا مراد از معرفت، مرتبۀ بلندترین از مراتب خداشناسی است، چه خداشناسی را مراتب بسیار است.

و مثل مراتب معرفت چنان است که آتش را بعضی چنان شناسند که شنیده باشند که موجودی هست که هر چه به او رسد ناچیز شود و اثر او در آنچه محاذی او باشد ظاهر گردد، و چنانچه از او بردارند هیچ نقصان در و نیاید، و هر چه از او جدا شود بر ضد طبع او باشد و آن موجود را آتش خوانند. و در معرفت باری تعالی کسانی که به این مثابت باشند مقلّدان خوانند، مانند کسانی که سخن بزرگان تصدیق کرده باشند در این باب بی وقوف بر حجّتی.

و بعضی که به مرتبۀ بالای این جماعت باشند، کسانی باشند که از آتش دود به ایشان رسد و دانند که این دود از چیزی می‌آید، پس حکم کنند به موجودی که دود اثر اوست. و در معرفت کسانی که به این مثابت باشند، اهل نظر باشند که به برهان قاطع دانند که صانعی هست چه از آثار قدرت او بر وجود او دلیل سازند.

و بالای این مرتبه کسانی باشند که از حرارت آتش به حکم مجاورت، اثری احساس کنند و به آن منتفع شوند. و در معرفت کسانی که به این مرتبه باشند مؤمنان به غیب باشند و صانع را شناسند من وراء حجاب.

و بالای این مرتبه کسانی باشند که از آتش منافع یابند، مانند: خَبْزْ و انضاج و طبخ و غیر آن. و این جماعت به مثابت کسانی باشند که در معرفت، لذّت معرفت دریافته باشند و به آن مبتهج شده، و تا این‌جا مراتب اهل دانش باشد.

و بالای این مرتبه کسانی باشند که آتش مشاهده کنند و به توسط نور آتش، چشم‌های ایشان مشاهدۀ موجودات کنند. و این جماعت در معرفت به مثابت اهل بینش باشند و ایشان را عارف خوانند و معرفت حقیقی ایشان را باشد.

و کسانی را که در مراتب دیگر باشند بالای این مرتبه، هم از حساب عارفان

باشند و ایشان را اهل یقین خوانند. و از ایشان جماعتی باشند که معرفت ایشان از باب معارفت باشد و ایشان را اهل حضور خوانند، و انس و انبساط خاص با ایشان باشد. و نهایت معرفت آن‌جا باشد که عارف منتفی شود، مانند کسی که به آتش سوخته و ناچیز شود.

بدان که معرفت آن است که در خود ذرّه‌ای خصومت نیابی، و سزاست کسی را که خدای تعالی به معرفت خودش عزیز گردانیده است که هرگز از مشاهدۀ او به غیر باز ننگرد و هیچ کس را بر او اختیار نکند که ثمرۀ معرفت روی به خدا آوردن است.

و عارف آن است که دلی می‌خواهد از حق، چون دل دهدش در حال به خدای باز دهد تا در قبضۀ او محفوظ بود و در ستر او از خلق محجوب بود و علامت عارف آن بود که بیشتر خاطر او در تفکّر بود و در عبرت، و بیشتر سخن او ثنا بود و مدحت حق، و بیشتر عمل او طاعت بود.» ⁽¹⁾

عشق شوری در نهاد ما نهاد جان ما را درکف غوغا نهاد

داستان دلبران آغاز کرد آرزویی در دل شیدا نهاد

قصّۀ خوبان به نوعی باز گفت کآتشی در پیر و در برنا نهاد

رمزی از اسرار باده کشف کرد راز مستان جمله بر صحرا نهاد

از خمستان جرعه‌ای بر خاک ریخت جنبشی در آدم و حوّا نهاد

عقل مجنون در کف لیلی سپرد جان وامق در لب عَذرا نهاد

بهر آشوب دل سودائیان خال فتنه بر رخ زیبا نهاد

از پی برگ و نوای بلبلان رنگ و بویی بر گل رعنا نهاد

فتنه‌ای انگیخت شوری در فکند در سرا و شهر ما چون پا نهاد

جای خالی یافت از غوغا و شور شور و غوغا کرد و رخت آن‌جا نهاد

نام و ننگ ما همه بر باد داد نام ما دیوانه و رسوا نهاد

چون عراقی را در این ره خام یافت جام ما در آتش سودا نهاد

(فخرالدین عراقی)

دعای 49 : دفع شرّ دشمنان و ردّ فشار آنها

اشاره

«1» إِلَهِی هَدَیْتَنِی فَلَهَوْتُ وَ وَعَظْتَ فَقَسَوْتُ وَ أَبْلَیْتَ الْجَمِیلَ فَعَصَیْتُ ثُمَّ عَرَفْتُ مَا أَصْدَرْتَ إِذْ عَرَّفْتَنِیهِ فَاسْتَغْفَرْتُ فَأَقَلْتَ فَعُدْتُ فَسَتَرْتَ فَلَکَ - إِلَهِی - الْحَمْدُ «2»تَقَحَّمْتُ أَوْدِیَةَ الْهَلاَکِ وَ حَلَلْتُ شِعَابَ تَلَفٍ تَعَرَّضْتُ فِیهَا لِسَطَوَاتِکَ وَ بِحُلُولِهَا عُقُوبَاتِکَ «3»وَ وَسِیلَتِی إِلَیْکَ التَّوْحِیدُ وَ ذَرِیعَتِی أَنِّی لَمْ أُشْرِکْ بِکَ شَیْئًا وَ لَمْ أَتَّخِذْ مَعَکَ إِلَهاً وَ قَدْ فَرَرْتُ إِلَیْکَ بِنَفْسِی وَ إِلَیْکَ مَفَرُّ الْمُسیءِ وَ مَفْزَعُ الْمُضَیِّعِ لِحَظِّ نَفْسِهِ الْمُلْتَجِی «4»فَکَمْ مِنْ عَدُوٍّ انْتَضَی عَلَیَّ سَیْفَ عَدَاوَتِهِ وَ شَحَذَ لِی ظُبَةَ مُدْیَتِهِ وَ أَرْهَفَ لِی شَبَا حَدِّهِ وَ دَافَ لِی قَوَاتِلَ سُمُومِهِ وَ سَدَّدَ نَحْوِی صَوَائِبَ سِهَامِهِ وَ لَمْ تَنَمْ عَنِّی عَیْنُ حِرَاسَتِهِ وَ أَضْمَرَ أَنْ یَسُومَنِی الْمَکْرُوهَ وَ یُجَرِّعَنِی زُعَاقَ مَرَارَتِهِ «5»فَنَظَرْتَ - یَا إِلَهِی - إِلَی ضَعْفِی عَنِ احْتِمَالِ الْفَوَادِحِ وَ عَجْزِی عَنِ الاِنْتِصَارِ مِمَّنْ قَصَدَنِی بِمُحَارَبَتِهِ وَ وَحْدَتِی فِی کَثِیرِ عَدَدِ مَنْ نَاوَانِی وَ أَرْصَدَ لِی بِالْبَلاَءِ فِیمَا لَمْ أُعْمِلْ فِیهِ فِکْرِی «6»فَابْتَدَأْتَنِی بِنَصْرِکَ وَ شَدَدْتَ أَزْرِی بِقُوَّتِکَ ثُمَّ فَلَلْتَ لِی حَدَّهُ وَ صَیَّرْتَهُ مِنْ بَعْدِ جَمْعٍ عَدِیدٍ وَحْدَهُ وَ أَعْلَیْتَ کَعْبِی عَلَیْهِ وَ جَعَلْتَ مَا سَدَّدَهُ مَرْدُوداً عَلَیْهِ فَرَدَدْتَهُ لَمْ یَشْفِ غَیْظَهُ وَ لَمْ یَسْکُنْ غَلِیلُهُ قَدْ عَضَّ عَلَی شَوَاهُ وَ أَدْبَرَ مُوَلِّیاً قَدْ أَخْلَفَتْ سَرَایَاهُ «7»وَ کَمْ مِنْ بَاغٍ بَغَانِی بِمَکَایِدِهِ وَ نَصَبَ لِی شَرَکَ مَصَایِدِهِ وَ وَکَّلَ بِی تَفَقُّدَ رِعَایَتِهِ وَ أَضْبَأَ إِلَیَّ إِضْبَاءَ السَّبُعِ لِطَرِیدَتِهِ انْتِظَاراً لاِنْتِهَازِ الْفُرْصَةِ لِفَرِیسَتِهِ وَ هُوَ یُظْهِرُ لِی

بَشَاشَةَ الْمَلَقِ وَ یَنْظُرُنِی عَلَی شِدَّةِ الْحَنَقِ «8»فَلَمَّا رَأَیْتَ - یَا إِلَهِی تَبَارَکْتَ وَ تَعَالَیْتَ - دَغَلَ سَرِیرَتِهِ وَ قُبْحَ مَا انْطَوَی عَلَیهِ أَرْکَسْتَهُ لِأُمِّ رَأْسِهِ فِی زُبْیَتِهِ وَ رَدَدْتَهُ فِی مَهْوَی حُفْرَتِهِ فَانْقَمَعَ بَعْدَ اسْتِطَالَتِهِ ذَلِیلاً فِی رِبَقِ حِبَالَتِهِ الَّتِی کَانَ یُقَدِّرُ أَنْ یَرَانِی فِیهَا وَ قَدْ کَادَ أَنْ یَحُلَّ بِی لَوْ لاَ رَحْمَتُکَ مَا حَلَّ بِسَاحَتِهِ «9»وَ کَمْ مِنْ حَاسِدٍ قَدْ شَرِقَ بِی بِغُصَّتِهِ وَ شَجِیَ مِنِّی بِغَیْظِهِ وَ سَلَقَنِی بِحَدِّ لِسَانِهِ وَ وَحَرَنِی بِقَرْفِ عُیُوبِهِ وَ جَعَلَ عِرْضِی غَرَضاً لِمَرَامِیهِ وَ قَلَّدَنِی خِلاَلاً لَمْ تَزَلْ فِیهِ وَ وَحَرَنِی بِکَیْدِهِ وَ قَصَدَنِی بِمَکِیدَتِهِ «10»فَنَادَیْتُکَ - یَا إِلَهِی - مُسْتَغِیثاً بِکَ وَاثِقاً بِسُرْعَةِ إِجَابَتِکَ عَالِماً أَنَّهُ لاَ یُضْطَهَدُ مَنْ أَوَی إِلَی ظِلِّ کَنَفِکَ وَ لاَ یَفْزَعُ مَنْ لَجَأَ إِلَی مَعْقِلِ انْتِصَارِکَ فَحَصَّنْتَنِی مِنْ بَأْسِهِ بِقُدْرَتِکَ «11»وَ کَمْ مِنْ سَحَائِبِ مَکْرُوهٍ جَلَّیْتَهَا عَنِّی وَ سَحَائِبِ نِعَمٍ أَمْطَرْتَهَا عَلَیَّ وَ جَدَاوِلِ رَحْمَةٍ نَشَرْتَهَا وَ عَافِیَةٍ أَلْبَسْتَهَا وَ أَعْیُنِ أَحْدَاثٍ طَمَسْتَهَا وَ غَوَاشِی کُرُبَاتٍ کَشَفْتَهَا «12»وَ کَمْ مِنْ ظَنٍّ حَسَنٍ حَقَّقْتَ وَ عَدَمٍ جَبَرْتَ وَ صَرْعَةٍ أَنْعَشْتَ وَ مَسْکَنَةٍ حَوَّلْتَ «13»کُلُّ ذَلِکَ إِنْعَاماً وَ تَطَوُّلاً مِنْکَ وَ فِی جَمِیعِهِ انْهِمَاکاً مِنِّی عَلَی مَعَاصِیکَ لَمْ تَمْنَعْکَ إِسَاءَتِی عَنْ إِتْمَامِ إِحْسَانِکَ وَ لاَ حَجَرَنِی ذَلِکَ عَنِ ارْتِکَابِ مَسَاخِطِکَ لاَ تُسْأَلُ عَمَّا تَفْعَلُ «14»وَ لَقَدْ سُئِلْتَ فَأَعْطَیْتَ وَ لَمْ تُسْأَلْ فَابْتَدَأْتَ وَ اسْتُمِیحَ فَضْلُکَ فَمَا أَکْدَیْتَ أَبَیْتَ - یَا مَوْلاَیَ - إِلاَّ إِحْسَاناً وَ امْتِنَاناً وَ تَطَوُّلاً وَ إِنْعَاماً وَ أَبَیْتُ إِلاَّ تَقَحُّماً لِحُرُمَاتِکَ وَ تَعَدِّیاً لِحُدُودِکَ وَ غَفْلَةً عَنْ وَعِیدِکَ فَلَکَ الْحَمْدُ - إِلَهِی - مِنْ مُقْتَدِرٍ لاَ یُغْلَبُ وَ ذِی أَنَاةٍ لاَیَعْجَلُ «15»هَذَا مَقَامُ مَنِ اعْتَرَفَ بِسُبُوغِ النِّعَمِ وَ قَابَلَهَا بِالتَّقْصِیرِ وَ شَهِدَ عَلَی نَفْسِهِ بِالتَّضْیِیعِ «16»اَللَّهُمَّ فَإِنِّی أَتَقَرَّبُ إِلَیْکَ بِالْمُحَمَّدِیَّةِ الرَّفِیعَةِ وَ الْعَلَوِیَّةِ

الْبَیْضَاءِ وَ أَتَوَجَّهُ إِلَیْکَ بِهِمَا أَنْ تُعِیذَنِی مِنْ شَرِّ کَذَا وَ کَذَا فَإِنَّ ذَلِکَ لاَ یَضِیقُ عَلَیْکَ فِی وُجْدِکَ وَ لاَ یَتَکَأَّدُکَ فِی قُدْرَتِکَ وَ أَنْتَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ «17»فَهَبْ لِی - یَا إِلَهِی - مِنْ رَحْمَتِکَ وَ دَوَامِ تَوْفِیقِکَ مَا أَتَّخِذُهُ سُلَّماً أَعْرُجُ بِهِ إِلَی رِضْوَانِکَ وَ آمَنُ بِهِ مِنْ عِقَابِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ.

[«1»إِلَهِی هَدَیْتَنِی فَلَهَوْتُ وَ وَعَظْتَ فَقَسَوْتُ وَ أَبْلَیْتَ الْجَمِیلَ فَعَصَیْتُ ثُمَّ عَرَفْتُ مَا أَصْدَرْتَ إِذْ عَرَّفْتَنِیهِ فَاسْتَغْفَرْتُ فَأَقَلْتَ فَعُدْتُ فَسَتَرْتَ فَلَکَ - إِلَهِی - الْحَمْدُ «2»تَقَحَّمْتُ أَوْدِیَةَ الْهَلاَکِ وَ حَلَلْتُ شِعَابَ تَلَفٍ تَعَرَّضْتُ فِیهَا لِسَطَوَاتِکَ وَ بِحُلُولِهَا عُقُوبَاتِکَ «3»وَ وَسِیلَتِی إِلَیْکَ التَّوْحِیدُ وَ ذَرِیعَتِی أَنِّی لَمْ أُشْرِکْ بِکَ شَیْئًا وَ لَمْ أَتَّخِذْ مَعَکَ إِلَهاً وَ قَدْ فَرَرْتُ إِلَیْکَ بِنَفْسِی وَ إِلَیْکَ مَفَرُّ الْمُسیءِ وَ مَفْزَعُ الْمُضَیِّعِ لِحَظِّ نَفْسِهِ الْمُلْتَجِی «4»فَکَمْ مِنْ عَدُوٍّ انْتَضَی عَلَیَّ سَیْفَ عَدَاوَتِهِ وَ شَحَذَ لِی ظُبَةَ مُدْیَتِهِ وَ أَرْهَفَ لِی شَبَا حَدِّهِ وَ دَافَ لِی قَوَاتِلَ سُمُومِهِ وَ سَدَّدَ نَحْوِی صَوَائِبَ سِهَامِهِ وَ لَمْ تَنَمْ عَنِّی عَیْنُ حِرَاسَتِهِ وَ أَضْمَرَ أَنْ یَسُومَنِی الْمَکْرُوهَ وَ یُجَرِّعَنِی زُعَاقَ مَرَارَتِهِ]

خدای من! راهنماییم کردی؛ ولی به کارهای پوچ و بیهوده پرداختم، و پندم دادی؛ اما سنگدل شدم، و نعمت زیبا عطایم کردی، به نافرمانی گراییدم.

چون هدایت و نعمت و عطایت را به من شناساندی، و من به توفیقت آنها را شناختم، و به زشتی گناهانی که در کنار این همه مواهب انجام دادم آگاه شدم، از حضرتت درخواست آمرزش کردم، و تو مرا آمرزیدی و عذرم را پذیرفتی، باز به گناه برگشتم، و تو گناهم را پوشاندی و رسوایم نکردی.

خدای من! تو را سپاس. خود را در وادی هلاکت انداختم، و در درّه‌های تباهی و نابودی وارد شدم، با ورود به آن درّه‌ها، خود را در معرض سخت‌گیری‌هایت قرار دادم، و با فرود آمدن به آنها، خود را در معرض عذاب‌هایت گذاشتم. برای نجاتم وسیله‌ام در پیشگاهت، توحید، و دستگیره‌ام این است که چیزی را شریک تو قرار ندادم و همراه تو معبودی نگرفتم. با همه وجودم به سویت فرار کردم، گریزگاه بدکار و پناهگاه، آن که سود و بهره خود را ضایع کرده، و پناهنده شدۀ درگاه توست. چه بسیار دشمنی که شمشیر دشمنیش را علیه من از نیام بیرون کشیده و دم تیغش را علیه من تیز کرده، و سرِ نیزه‌اش را به قصد حمله بر من نازک ساخته و زهرهای کشنده‌اش را به آشامیدنیم در آمیخته، و تیرهای اصابت کننده‌اش را به سوی من نشانه رفته، و دیدۀ نگهبانی و مراقبتش نسبت به من نخفته، تصمیم گرفته که مرا هدف شکنجه و آزار و ناراحتی قرار دهد، و جرعۀ تلخی و مرارتش را به کام من ریزد.

[«5»فَنَظَرْتَ - یَا إِلَهِی - إِلَی ضَعْفِی عَنِ احْتِمَالِ الْفَوَادِحِ وَ عَجْزِی عَنِ الاِنْتِصَارِ مِمَّنْ قَصَدَنِی بِمُحَارَبَتِهِ وَ وَحْدَتِی فِی کَثِیرِ عَدَدِ مَنْ نَاوَانِی وَ أَرْصَدَ لِی بِالْبَلاَءِ فِیمَا لَمْ أُعْمِلْ فِیهِ فِکْرِی «6»فَابْتَدَأْتَنِی بِنَصْرِکَ وَ شَدَدْتَ أَزْرِی بِقُوَّتِکَ ثُمَّ فَلَلْتَ لِی حَدَّهُ وَ صَیَّرْتَهُ مِنْ بَعْدِ جَمْعٍ عَدِیدٍ وَحْدَهُ وَ أَعْلَیْتَ کَعْبِی عَلَیْهِ وَ جَعَلْتَ مَا سَدَّدَهُ مَرْدُوداً عَلَیْهِ فَرَدَدْتَهُ لَمْ یَشْفِ غَیْظَهُ وَ لَمْ یَسْکُنْ غَلِیلُهُ قَدْ عَضَّ عَلَی شَوَاهُ وَ أَدْبَرَ مُوَلِّیاً قَدْ أَخْلَفَتْ سَرَایَاهُ]

ولی ای خدای من! تو ناتوانیم را از تحمّل بارهای گران و عجزم را از پیروزی، در برابر کسی که آهنگ جنگ و مبارزۀ با من را دارد دیدی و تنهاییم را در برابر عدّۀ زیادی که با من به عداوت و دشمنی برخاسته، و در حال بی‌خبری من، در کمین گرفتار کردنم نشسته‌اند، مشاهده فرمودی. پیش از آن که از تو یاری بخواهم، بی‌مقدمه به یاریم برخاستی، و پشتم را به نیرویت محکم کردی. سپس سطوت و صولت و تندی و تیزی دشمن را شکستی، و پس از آن که در میان عدّه‌ای انبوه، و افرادی فراوان جا داشت، تنهایش گذاشتی، و مرا بر او قدرت و برتری دادی، و آنچه را به سوی من نشانه رفته بود، به خودش برگرداندی، و او را از عرصه گاه جنگِ بر ضد من بازگرداندی، در حالی که خشمش بهبودی نیافت، و کینه‌اش آرام نشد، و سرانگشتانش را به دندان گزید،

و رخ برتافت و به میدان جنگ پشت کرد، در حالی که سپاهیانش از آن‌چه وعده‌اش داده بودند، تخلّف کردند.

[«7»وَ کَمْ مِنْ بَاغٍ بَغَانِی بِمَکَایِدِهِ وَ نَصَبَ لِی شَرَکَ مَصَایِدِهِ وَ وَکَّلَ بِی تَفَقُّدَ رِعَایَتِهِ وَ أَضْبَأَ إِلَیَّ إِضْبَاءَ السَّبُعِ لِطَرِیدَتِهِ انْتِظَاراً لاِنْتِهَازِ الْفُرْصَةِ لِفَرِیسَتِهِ وَ هُوَ یُظْهِرُ لِی بَشَاشَةَ الْمَلَقِ وَ یَنْظُرُنِی عَلَی شِدَّةِ الْحَنَقِ «8»فَلَمَّا رَأَیْتَ - یَا إِلَهِی تَبَارَکْتَ وَ تَعَالَیْتَ - دَغَلَ سَرِیرَتِهِ وَ قُبْحَ مَا انْطَوَی عَلَیهِ أَرْکَسْتَهُ لِأُمِّ رَأْسِهِ فِی زُبْیَتِهِ وَ رَدَدْتَهُ فِی مَهْوَی حُفْرَتِهِ فَانْقَمَعَ بَعْدَ اسْتِطَالَتِهِ ذَلِیلاً فِی رِبَقِ حِبَالَتِهِ الَّتِی کَانَ یُقَدِّرُ أَنْ یَرَانِی فِیهَا وَ قَدْ کَادَ أَنْ یَحُلَّ بِی لَوْ لاَ رَحْمَتُکَ مَا حَلَّ بِسَاحَتِهِ]

و چه بسیار متجاوزی که با حیله‌هایش به حقوق من تجاوز کرد، و دام‌های شکارش را برایم نهاد، و مراقبت و نگهبانیش را بر من گماشت، و چون درنده‌ای که به انتظار به دست آوردن فرصت، برای شکار کردن صیدش کمین نماید، در کمین من نشست، در حالی که خوش رویی چاپلوسی را برایم آشکار می‌کند، و با شدّت خشم مرا می‌پاید. ای خدای من! پربرکت و بلند مرتبه‌ای، هنگامی که فساد باطن و زشتی آنچه را در دل و اندیشه داشت دیدی، او را با مغز در آن گودالی که برای شکار کنده بود در انداختی، و در پرتگاه حفره‌اش در افکندی، تا پس از سرکشیش، با خواری و خفت در بند دامی که فکر می‌کرد مرا در آن ببیند گرفتار شد، و اگر رحمت تو نبود، آنچه بر سر او آمد، نزدیک بود به سر من آید.

سرکشی و تجاوز به حقوق دیگران

اشاره

سرکشی، نفسی است یا غیری؛ به این معنا که کسی اندازۀ خود را نداند و از حدّ بگذرد.

فلسفۀ وجودی سرکشی و ستمگری این است که: انسان ظرفیّت وجود خویش را نمی‌شناسد و نفس خود را وجودی بی‌نیاز و برتر می‌پندارد. پس از مرز انسانی فراتر می‌رود، به حق خود و حقوق دیگران تجاوز می‌کند و مسئله بشر در این مورد کمبود معرفت نفس و عرفان حق است. و به حقیقتِ ظهوری خود پی نبرده و از رحمت و لطف ویژه، محروم گردیده است.

واژۀ باغ از اصل بغی، در لغت فساد و تجاوز از حدّ و طلب شدید و بی‌انصافی و بی‌عدالتی است.

علامه طباطبایی رحمه الله در ذیل آیۀ:

فَلَمَّآ أَنجَاهُمْ إِذَا هُمْ یَبْغُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِ‌ّ» ⁽¹⁾

پس هنگامی که آنان را نجات بخشد ، ناگهان در زمین به ناحق تجاوز و سرکشی می‌کنند .

نوشته است: «اصل بغی طلب است، ولی بیشتر کاربرد آن در مورد ستم به غیر حق همراه با تجاوز است. و اگر مقصود از بغی فقط ظلم باشد، قید غیرحق اضافه است.

باغی یعنی کسی که نافرمانی و جفاکاری و زورگویی رابه حدّ سرکشی و طغیان برساند. و دشمنی را از حدّ و اندازه بگذراند که به طغیان و فساد بیانجامد. به همین جهت، زنی که از حدّ خود تجاوز کند و دامن عفّت و حیا را به گناه آلوده سازد، بَغِی

یا بَغُوّ گویند.» ⁽¹⁾

حقیقت نفاق

در صدر اسلام گروهی نافرمان به نام فئة باغیه بودند که از اطاعت امام معصوم علیهم السلام بیرون شدند و بر او خروج کردند و ظلم و فساد را به اوج رساندند. این چهرۀ نفاق و دورویی، در هر زمانی به گونه‌ای گوناگون خودنمایی می‌کند و سدّ راه حق و هدایت می‌شود.

نفاق و معنای گسترده‌ای دارد که هر گونه دوگانگی ظاهر و باطن را در برمی‌گیرد.

سرکشی و طغیان از پایه‌های اصلی نفاق است که نفس انسان از حدّ و ظرفیّت خود تجاوز می‌کند، یعنی از ظلم به نفس گذشته و به ستمگری و زورگویی به دیگران روی آورده است.

انواع نفاق

نفاق بر دو گونه است:

1 - نفاق عقیدتی: در کسانی است که به ظاهر اظهار ایمان می‌کنند ولی در دل شرک و کفر دارند.

2 - نفاق رفتاری: دربارۀ کسانی است که اعتقاد باطنی آنان اسلام است، ولی رفتار و اعمال برخلاف تعهّد باطنی انجام می‌دهند و در کردار، چهرۀ نفاق درون را نشان می‌دهند. اینان خشوع ظاهری‌شان بر خضوع باطنی‌شان افزون شده است.

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

اَلنِّفاقُ عَلَی أَرْبَعِ دَعائِمَ: عَلَی الْهَوَی وَ الْهُوَیْنا وَ الْحَفِیظَةِ وَ الطَّمَعِ فَالْهَوَی عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَی الْبَغَیِ وَ الْعُدْوانِ وَ الشَّهْوَةِ وَ الطُّغْیانِ فَمَنْ بَغَی کَثُرَتْ غَوائِلُهُ وَ تُخُلِّیَ مِنْهُ وَ قُصِرَ عَلَیْهِ وَ مَنِ اعْتَدَی لَمْ یُؤْمَنْ بَوائِقُةُ وَ لَمْ‌یُسْلَمْ قَلْبُهُ وَ لَمْ‌یَمْلِکْ نَفْسُهُ عَنِ الشَّهَواتِ وَ مَنْ لَمْ‌یَعْزِلْ نَفْسَهُ فِی الشَّهَوَاتِ خاضَ فی الْخَبِیثاتِ وَ مَنْ طَغَی ضَلَّ عَلَی عَمْدٍ بِلا حُجَّةٍ. ⁽¹⁾

نفاق بر چهار پایه استوار است: بر هوس و سهل‌انگاری و خشم و آز، هوس خود بر چهار شاخه است: ستم و تجاوز و شهوت و سرکشی.

هر که ستم کند، گرفتاری‌هایش زیاد شده و تنها ماند و از کمک به او خودداری شود. هر که تجاوز کند کسی از شرارت‌ها و بدی‌هایش در امان نباشد و دلش سالم نماند و در برابر خواهش‌های نفسانی خوددار نباشد. هر که شهوات خود را تعدیل نکند در پلیدی‌ها فرو رود. و هر که سرکشی کند خود را از روی قصد و بدون دلیل گمراه نماید.

سرکشی و نفاق بر پایه هواهای نفسانی، ملک و ملکوت را در هم می‌ریزد.

نعمت‌ها و برکات آسمانی و زمینی را بی‌تأثیر می‌سازد و گاهی پایۀ حکومت یا ملّتی را از ریشه سست می‌کند و بر همین اساس پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

اَلْمُلْکُ یَبْقی مَعَ الْکُفْرِ وَ لایَبْقی مَعَ الظُّلْمِ. ⁽²⁾

حکومت با کفر می‌ماند ولی با ستمگری نابود می‌گردد.

اشاره به تأثیر تلخ و بد ظلم و طغیان در بین مردم دارد. چون حاکمان جور بر خلاف حکمت الهی، اعمال قدرت می‌کنند و نظم و برنامه آفرینش را بر هم می‌زنند. نظام استعداد و پیشرفت و رشد و کمال جویی را مختلّ ساخته و موجودات، به صورت مردۀ متحرّک و نا امید از حرکت و تلاش باز می‌مانند. پس

اختیار و اراده از انسان سلب می‌شود. انواع مفاسد و بدعت‌ها در جامعه رواج پیدا می‌کند و مردم برخلاف فطرت و نهاد توحیدی، به شرارت و تجاوز و دنیا پرستی مشتاق می‌شوند. و نور اسلام از دل‌ها زدوده می‌شود و عدالت به عنوان عامل امنیّت و آرامش در جوامع برچیده گردد، همانطور که در عصر حکومت جبّارانۀ حجاج بن یوسف ثقفی، مردم در فشار و ترس می‌زیستند و روستاها و شهرها به مانند مناطق جنگ زده ویران و مخروبه گشت.

اما در دروۀ حکومت عمر بن عبدالعزیز، به خاطر عدالت پیشگی و عزّت نفس او مردم در رفاه نسبی و آسایش خاطر بوده‌اند و به دین و اخلاق هم بسیار پایبند و استوار عمل می‌کرده‌اند.

آثار و پیامدهای ظلم و ستمگری

گاهی آثار و پیامدهای ستمگری زیاد و به سرعت دامن شخص ظالم را می‌گیرد.

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

إنَّ أَسْرَعَ الْخَیْرِ ثَواباً الْبِرُّ وَ إنَّ أَسْرَعَ الشَّرِّ عِقاباً الْبَغْیُ. ⁽¹⁾

پاداش نیکی زودتر از هر کار خوب دیگری می‌رسد و کیفر ستم و تجاوز زودتر از هر گناهی گریبان می‌گیرد.

امام علی علیه السلام در نامۀ خویش به معاویه به عاقبت شرّ ستمکاری اشاره می‌فرماید:

فَإنَّ الْبَغْیَ وَ الزُّورَ یُوتِغانِ بِالْمَرْءِ فی دینِهِ وَ دُنْیاهُ وَ یُبْدیانِ خَلَلَهُ عِنْدَ مَنْ یَعِیبُهُ وَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّکَ غَیْرُ مُدرِکٍ ما قُضِیَ فَواتُهُ. ⁽²⁾

ستم و بهتان انسان را در دین و دنیایش رسوا و انگشت نما می‌کند و عیب و نقصش را نزد عیب جویان آشکار می‌نماید. تو می‌دانی آنچه را از دستت رفته به دست نخواهی آورد.

حضرت در خطبۀ قاصعه، با کوبیدن شیطان، سرکردۀ مستکبران و مردم ستم‌پیشه می‌فرماید:

اَلا وَ قَدْ امْعَنْتُمْ فِی الْبَغْیِ وَ افْسَدْتُمْ فِی الْاَرْضِ، مُصارَحَةً لِلّهِ بِالْمُناصَبَةِ وَ مُبارَزَةً لِلْمُؤْمِنینَ بِالْمُحارَبَةِ...

... فَاللّهَ اللّهَ فی عاجِلِ الْبَغْیِ وَ آجِلِ وَخامَةِ الظُّلْمِ وَ سُوءِ عاقِبَةِ الْکِبْرِ فَاِنَّها مَصیدَةُ ابْلیسَ الْعُظْمی وَ مَکیدَتُهُ الْکُبْری الَّتی تُساوِرُ قُلُوبَ الرِّجالِ مُساوَرَةَ السُّمُومِ الْقاتِلَةِ. ⁽¹⁾

شما در تجاوز و ستمگری به شدّت پیش راندید، و در روی زمین فساد ایجاد کردید، به گونه‌ای که آشکارا با حضرت حق دشمنی نموده و علنی با مردم مؤمن به جنگ برخاستید...

... خدا را خدا را، از عقوبت تجاوز در این جهان، و نتیجۀ وخامت ستم در آن جهان، و بدی عاقبت کبر، که بزرگترین دام شیطان، و عظیم‌ترین مکر اوست، چنان کیدی که با دل‌ها چونان زهرهای کشنده می‌رزمد.

امام صادق علیه السلام در تفسیر گناهانی که مخالفت پروردگار را در پی دارد، می‌فرماید:

الذُّنُوبُ الَّتی تُغَیِّرُ النِّعَمَ الْبَغْیُ وَ الذُّنُوبُ الَّتی تُورِثُ النَّدَمَ الْقَتْلَ وَ الَّتی تُنْزِلُ النقَمَ الظُّلْمُ وَ الَّتی تَهْتِکُ السِّتْرَ شُرْبُ الْخَمْرِ وَ الَّتی تَحْبِسُ الرِّزْقَ

الزِّنا وَ الَّتی تُعَجِّلُ الْفَناءَ قَطِیعَةُ الرَّحِمِ وَ الَّتی تَرُدُّ الدُّعَاءَ وَ تُظْلِمُ الْهَواءَ عُقُوقُ الْوالِدَیْنِ. ⁽¹⁾

گناهانی که نعمت‌ها را دگرگون می‌کند، سرکشی و زورگویی است و گناهانی که پشیمانی به بار می‌آورد، آدم کشی است و گناهانی که انتقام و کیفرها را فرود می‌آورد، ستم است. و گناهانی که پرده‌ها را می‌درد، شرابخواری است و گناهانی که جلوی روزی را می‌گیرد، زناست و گناهانی که مرگ را شتاب می‌بخشد، بریدن پیوند خویشاوندی است و گناهانی که مانع استجابت دعا می‌شود و فضا را تیره و تار می‌کند، آزردن پدر و مادر است.

بنابراین طغیان آدمی از هر دید و روش مذموم و خانمانسوز است و پیروی از بیان معصومان علیهم السلام در این زمینه هوشیاری و آگاهی را افزون می‌نماید، همانگونه که امیر بیان امام علی علیه السلام فرمود:

تَحِلُّوا بِالْأَخْذِ بِالْفَضْلِ وَ الْکَفِّ عَنِ الْبَغْیِ وَ الْعَمَلِ بِالْحَقِّ وَ الْأِنْصافِ مِنَ النَّفْسِ وَ اجْتِنابِ الْفَسادِ وَ إِصْلاحِ الْمَعادِ. ⁽²⁾

خودتان را با در پیش گرفتن فضیلت و خودداری از ستم و تجاوز و عمل به حق و انصاف به خرج دادن و دوری از فساد و آباد کردن قیامت، بیارایید.

[«9»وَ کَمْ مِنْ حَاسِدٍ قَدْ شَرِقَ بِی بِغُصَّتِهِ وَ شَجِیَ مِنِّی بِغَیْظِهِ وَ سَلَقَنِی بِحَدِّ لِسَانِهِ وَ وَحَرَنِی بِقَرْفِ عُیُوبِهِ وَ جَعَلَ عِرْضِی غَرَضاً لِمَرَامِیهِ وَ قَلَّدَنِی خِلاَلاً لَمْ تَزَلْ فِیهِ وَ وَحَرَنِی بِکَیْدِهِ وَ قَصَدَنِی بِمَکِیدَتِهِ «10»فَنَادَیْتُکَ - یَا إِلَهِی - مُسْتَغِیثاً بِکَ وَاثِقاً بِسُرْعَةِ إِجَابَتِکَ عَالِماً أَنَّهُ لاَ یُضْطَهَدُ مَنْ أَوَی إِلَی ظِلِّ کَنَفِکَ وَ لاَ یَفْزَعُ مَنْ لَجَأَ إِلَی مَعْقِلِ انْتِصَارِکَ فَحَصَّنْتَنِی مِنْ بَأْسِهِ بِقُدْرَتِکَ «11»وَ کَمْ مِنْ سَحَائِبِ مَکْرُوهٍ جَلَّیْتَهَا عَنِّی وَ سَحَائِبِ نِعَمٍ أَمْطَرْتَهَا عَلَیَّ وَ جَدَاوِلِ رَحْمَةٍ نَشَرْتَهَا وَ عَافِیَةٍ أَلْبَسْتَهَا وَ أَعْیُنِ أَحْدَاثٍ طَمَسْتَهَا وَ غَوَاشِی کُرُبَاتٍ کَشَفْتَهَا]

و چه بسیار حسودی که به خاطر من اندوه و غصه گلوگیرش شد، و شدّت خشمش نسبت به من در گلویش پیچید، و با نیش زبان مرا آزار داد، و به عیوب خودش به من طعنه زد، و آبرویم را نشانۀ تیرهای حسدش قرار داد، و صفات ناپسندی که در وجود خودش بود، به گردن من انداخت، و با مکرش مرا دچار شدّت خشم کرد، و با نیرنگش آهنگ من نمود. ای خدای من! با فریاد خواهی از تو صدایت زدم، در حالی که به سرعت اجابت دعایم اطمینان داشتم، و آگاه بودم که هر کس در سایۀ حمایتت پناه گیرد، مورد ستم قرار نگیرد، و هر کس به پناهگاه یاری تو ملتجی شود، گرفتار ترس و وحشت نمی‌شود، و تو مرا به

قدرتت از سختی و شرّ او حفظ کردی.

و چه بسیار ابرهای ناپسند و تیره و زشتی که از آسمان زندگیم برطرف فرمودی، و ابرهای نعمتی که بر من باریدی، جویبارهای رحمتی که در کشت زار حیاتم روان کردی، و چه بسیار جامه‌های عافیتی که بر من پوشاندی، و چشمه‌های حوادثی که به خاک انباشتی، و پردۀ غم‌هایی که از دلم برطرف کردی.

حسادت و حسرت

اشاره

هنگامی که نعمتی به انسان می‌رسد چهار حالت روانی در او پدیدار می‌شود:

نخست اینکه: آرزو کند همانگونه که دیگران دارند او هم داشته باشد، این حالت را «غبطه» می‌نامند. این حالی نیکو و در خور ستایش است؛ زیرا انسان را به تلاش و کار سازنده وا می‌دارد. هیچگونه اثر مخرّبی در فرد و جامعه ندارد و همگان را به آسایش و سعادت می‌رساند.

دوّم اینکه: آرزو می‌کند؛ دیگران در نعمت باشند هر چند خودش در محرومیّت و کمبود زندگی کند. حتی آمادگی دارد که آنچه را از نعمت‌های جسمی و مادی بهره‌مند است در اختیار دیگران بگذارد و از منافع خود چشم بپوشد، این حالت را «ایثار» می‌گویند. یعنی دیگری را بر خود برتری دهد و سود او را بر سود خود مقدّم بدارد. این از مهم‌ترین صفات برجستۀ انسانی است.

سوم اینکه: آرزو می‌کند خودش دارای آن نعمت شود و دیگران از آن محروم بمانند. این حالت را «بخل» و تن خواهی می‌گویند. در این حال انسان همه چیز را برای خود می‌خواهد و از محرومیّت دیگران لذّت می‌برد.

چهارم اینکه: آرزو می‌کند آن نعمت از دیگران گرفته شود و برای این آرزو، کوشش فراوانی هم می‌کند. این حالت ناپسند را «حسد» یا حسادت می‌نامند. این

شیوۀ روانی، او را به تلاش تخریبی دربارۀ دیگران وا می‌دارد، بی‌آنکه فایدۀ سازنده‌ای برای خود داشته باشد.

ریشۀ پیدایش این بیماری روانی در انسان، افراط در خوی برتری‌جویی و تک محوری است. این خصلت اگر در حدّی تعدیل نگردد به دیگران تجاوز کرده و برای دیگران در نیل به کمالات مادّی یا معنوی ایجاد مزاحمت می‌کند و خواهان زوال نعمت از آنها می‌گردد. آنچنان در آرزو و ضربه زدن به محسود همّت می‌گمارد که دین و شرف و آسایش خود را در این راه فدا می‌کند. و انسان باید از شرّ آن به خداوند منّان پناه برد؛ زیرا حسادت دارویی به غیر از پناه بردن به خدا ندارد همانگونه که پروردگار در سورۀ فلق فرموده است:

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِ‌ّ الْفَلَقِ * مِن شَرِّ مَا خَلَقَ * وَ مِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ * وَ مِن شَرِّ النَّفَّثَتِ فِی الْعُقَدِ * وَ مِن شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ» ⁽¹⁾

بگو : به پروردگار سپیده‌دم پناه می‌برم ، * از زیان مخلوقاتی که [ با انحرافشان از قوانین الهی به انسان ] ضرر می‌رسانند ، * و از زیان شب هنگامی که با تاریکی‌اش درآید [ که در آن تاریکی انواع حیوانات موذی و انسان‌های فاسق و فاجر برای ضربه زدن به انسان در کمین‌اند ] * و از زیان زنان دمنده [ که افسون و جادو ] در گره‌ها [ می‌دمند و با این کار شیطانی در زندگی فرد ، خانواده و جامعه خسارت به بار می‌آورند ] * و از زیان حسود ، زمانی که حسد می‌ورزد .

حسادت در میان همه شرور، برجسته‌ترین شرّ است؛ زیرا حسود نقشه‌ها و حیله‌هایی را به کار می‌برد و مرتکب انواع شرارت و آسیب‌ها می‌شود تا به هدف برسد.

حسود در حقیقت به خداوند اعتراض دارد و در برابر اراده و حکمت او موضع می‌گیرد. حسود هرگز خیرخواهی و نصیحت نمی‌کند و به خاطر خوی حسادت از خیر خودش هم جلوگیری می‌کند و به مرگ دیگری راضی می‌شود.

حسادت در روایات

روایاتی از معصومان دین به این مضامین به ما رسیده است:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

قالَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ لِمُوسَی بْنِ عِمْرانَ علیه السلام یَا ابْنَ عِمْرانَ! لاتَحْسُدَنَّ النّاسَ عَلی ما آتَیْتُهُمْ مِنْ فَضْلی وَ لاتَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ذلِکَ وَ لاتُتْبِعْهُ نَفْسَکَ فَإِنَّ الْحاسِدَ ساخِطٌ لِنِعَمی صادٌّ لِقَسْمِیَ الَّذی قَسَمْتُ بَیْنَ عِبادِی وَ مَنْ یَکُ کَذلِکَ فَلَسْتُ مِنْهُ وَ لَیْسَ مِنِّی. ⁽¹⁾

خداوند بلند مرتبه و عزیز به موسی بن عمران فرمود: ای پسر عمران! بر آنچه از فضل و کرم خود به مردم داده‌ام، حسادت مورز و چشمت را به دنبال آن دراز مکن و دلت را در پی آن مبر؛ زیرا رشک برنده، از نعمت من ناراحت است و از تقسیمی که میان بندگانم کرده‌ام جلوگیری می‌کند و کسی که چنین باشد، نه من از اویم و نه او از من است.

در این زمینه حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

اَلْحَسَدُ داءٌ عَیاءٌ لایَزُولُ إِلاّ بِهَلْکِ الْحاسِدِ أَوْ مَوْتِ الْمَحْسُودِ. ⁽²⁾

حسادت مرض خطرناکی است که جز با هلاکت حسود یا مرگ رشک برده شده، از بین نمی‌رود.

و نیز فرمود:

اَلْحاسِدُ یُظْهِرُ وُدَّهُ فی اقْوالِهِ وَ یُخْفِی بُغْضَهُ فِی أَفْعالِهِ، فَلَهُ اسْمُ الصَّدِیقَ وَ صِفَةُ الْعَدُوُّ. ⁽¹⁾

آدم رشک برنده، دوستی خود را در گفتارش آشکار می‌کند و کینۀ خود را در کردارش پنهان می‌سازد. پس نام دوست دارد ولی در صفت دشمن است.

حسدورزی و رشک نسبت به مؤمنان و مسلمانان از وساوس شیطانی و پوششی بس بزرگ، میان خدا و بنده است و سرانجام به کفر و شرک می‌انجامد.

امام صادق علیه السلام در نامه‌ای به یارانش می‌فرماید:

إِیّاکُمْ أَنْ یَحْسُدَ بَعْضُکُمْ بَعْضًا، فَإِنَّ الْکُفْرَ أَصْلُهُ الْحَسَدُ. ⁽²⁾

از حسودی به یکدیگر پروا کنید؛ زیرا ریشۀ کفر، حسادت است.

و نیز فرمود:

یَقُولُ إِبْلِیسُ لِجُنُودِهِ أَلْقُوا بَیْنَهُمُ الْحَسَدَ وَ الْبَغْیَ فَإِنَّهُما یَعْدِلانِ عِنْدَ اللّهِ الشِّرْکَ. ⁽³⁾

فرماندۀ شیاطین به لشکریان خود می‌گوید: میان آنان حسادت و تجاوزگری افکنید که آن دو نزد خدا برابر با شرک است.

در روایتی امام صادق علیه السلام دربارۀ پایه‌های کفر و فساد می‌فرماید:

اصول و ریشه‌های کفر در سه چیز است: حرص و تکبّر و حسد.

اما حرص سبب شد که آدم از درخت ممنوع بخورد.

و اما غرور سبب شد که ابلیس از فرمان خدا سرپیچی کند.

و اما حسادت، سبب شد که یکی از فرزندان آدم، دیگری را نابود سازد. ⁽¹⁾

اصل حسد و رشک در افراد از تاریکی قلب و کوردلی و از انکار نعمت‌های خدا سرچشمه می‌گیرد و این دو، دو بال کفر هستند، به سبب حسد بود که فرزند آدم در یک حسرت جاودانی فرو رفت و به هلاکتی افتاد که هرگز از آن رهایی نمی‌یابد. ⁽²⁾و نیز حضرت در وظایف انسان دین محور می‌فرماید:

آدم دیندار می‌اندیشد، در نتیجه آرامش او را فرا می‌گیرد و خود را کوچک می‌شمارد پس به فروتنی می‌گراید. قناعت می‌ورزد و به سبب آن از مردم بی‌نیاز می‌شود و به آنچه او را داده شده خشنود است. گوشۀ تنهایی برمی‌گزیند و از دوستان بی‌نیاز می‌گردد. قید شهوت‌ها و خواهش‌های نفسانی را می‌زند و بدین سان آزاد می‌شود.

دنیا را کنار می‌گذارد و در نتیجه خود را از بدی‌ها و گزندهای آن حفظ می‌کند. حسادت را دور می‌کند پس دوستی و محبّت آشکار می‌شود. مردم را نمی‌ترساند از این رو از آنان نمی‌ترسد، به آنان تجاوز نمی‌کند پس از گزند ایشان در امان است. به هیچ دل نمی‌بندد و در نتیجه به رستگاری و کمال فضیلت دست می‌یابد. عافیت را به دیدۀ بصیرت می‌بیند و از این رو کارش به پشیمانی نمی‌کشد. ⁽³⁾

از نظر معنوی حسد نشانۀ کمبود شخصیّت و نادانی و کوتاه فکری و ضعف ایمان است و چون حسود در واقع خود را ناتوان‌تر از آن می‌بیند که به مقام محسود و بالاتر از آن برسد، کوشش می‌کند محسود را به عقب برگرداند و علاوه؛ او در عمل به حکمت و مصلحت باری تعالی، بخشندۀ اصلی نعمت‌ها، اعتراض می‌کند.

بنابراین شخص حسود به مرور زمان بدگمانی او به خدا و حکمت و عدالت او بیشتر می‌شود و همین حالت او را از وادی ایمان بیرون می‌کشد.

انگیزه های حسادت

اشاره

علمای اخلاق و معرفت؛ انگیزه‌های اصلی حسد را در هفت خصلت برشمرده‌اند:

1 - خباثت درون و خساست نفس:

از این که خیر و برکتی به بندگان خدا برسد و مردمان به پیشرفت و آسایش دست یابند؛ یا در رحمتی گشوده شود تا اندوه و مشکلات مردم برطرف شود و شادی و سرور به همگان وارد شود؛ متنفّر است.

2 - دشمنی و کینه:

او هر گاه دیگران را در بلا و گرفتاری ببیند؛ شادمان می‌گردد و چون مردم در نعمت و رفاه و خوشی باشند، نفرین و توهین می‌کند. در هر حال مخالفت خود را نشان می‌دهد.

3 - جاه‌طلبی و مقام‌پرستی:

او پیوسته از مردم انتظار دارد که وی را ممتاز و برتر بدانند و ستایش و تکریم را مخصوص او بدانند. و اگر بداند کسی در آن سوی گیتی با او رقابت می‌کند، سخت

نگران می‌شود و خواهان نابودی و شکست او می‌شود تا او در زمانه یکتا و یگانه باشد.

4 - خوف زوال آرزوها:

چون ترس از دست رفتن جایگاه خود یا خواسته‌هایش به سبب دیگران را دارد مانند: محبّت و احترام نزد پدر و مادر یا دو همسر نزد شوهر یا زرنگی شریک نزد شریک او و... پس برای از بین بردن این حالت به اسباب تلافی متوسّل می‌شود.

5 - کوچک شمردن:

از رسیدن به مقام مالی یا درجۀ معنوی دیگری بر او گران می‌آید و برای کوبیدن و تحقیر مقام او در بین جامعه، از هیچ کوششی دریغ نمی‌کند.

6 - غرور و نخوت:

چنین کسی که بینش او خود برتربینی است؛ انتظار دارد همه افراد مطیع و نوکر او باشند، از این که کسی به نوایی و منالی برسد رشک می‌برد و می‌خواهد که او هم به جایی برسد که در برابر دیگری اظهار فضل و وجود کند و خود را بزرگتر نشان دهد.

7 - عجب و خودبینی:

محسود در نظر حسود اندک و پست شمرده می‌شود، ولی مقام و منزلت او در نظرش بزرگ و ارجمند باشد، چنانکه امّت‌های پیامبران گذشته دربارۀ ایشان چنین پنداری داشتند که آنان را مثل خود می‌دانستند.

حکایت عیسی علیه السلام و عجب مردی کوتاه قد

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

یکی از یاران حضرت عیسی علیه السلام که قد کوتاهی داشت همیشه در کنار ایشان دیده می‌شد. در یکی از مسافرت‌ها که همراه عیسی علیه السلام بود، در راه به دریا رسیدند.

حضرت عیسی علیه السلام با یقین خالص زمزمه کرد:

«بِسْمِ اللّه» و بر روی آب حرکت کرد.

آن مرد همراه، هنگامی که عیسی علیه السلام را بر روی آب دید با اطمینان گفت:

«بِسْمِ اللّه»

و روی آب راه افتاد تا به حضرت عیسی علیه السلام رسید ولی ناگهان دچار خودبینی و حسادت شد و با خود گفت:

عیسی روح اللّه علیه السلام روی آب راه می‌رود من هم روی آب راه می‌روم. بنابراین عیسی علیه السلام چه فضیلتی بر من دارد؟ هر دو روی آب راه می‌رویم. هماندم ناگهان زیر آب رفت و فریادش بلند شد: ای روح اللّه! مرا بگیر و نجاتم ده!

حضرت عیسی علیه السلام دستش را گرفت و از آب بیرون آورد و فرمود: ای مرد کوچک، مگر چه گفتی که در آب فرو رفتی؟ مرد کوتاه قد گفت: من گفتم: همانطور که روح اللّه روی آب راه می‌رود من نیز روی آب راه می‌روم. پس با این حساب چه فرقی بین ماست و خودبینی به من دست داد و به کیفرش گرفتار شدم.

حضرت عیسی علیه السلام فرمود:

تو خود را در جایگاهی قرار دادی که شایسته نبودی، بدین جهت خداوند بر تو غضب نمود، از آنچه گفتی توبه کن. مرد توبه کرد و به رتبه و مقامی که خدا برایش قرار داده بود بازگشت و موقعیّت خود را دریافت.

امام صادق علیه السلام پس از نقل حکایت فرمود:

فَاتَّقُوا اللّهَ وَ لایَحْسُدَنَّ بَعْضُکُمْ بَعْضاً. ⁽¹⁾

پس از خدا بترسید و پرهیزکار باشید و به همدیگر حسادت نورزید.

[«12»وَ کَمْ مِنْ ظَنٍّ حَسَنٍ حَقَّقْتَ وَ عَدَمٍ جَبَرْتَ وَ صَرْعَةٍ أَنْعَشْتَ وَ مَسْکَنَةٍ حَوَّلْتَ «13»کُلُّ ذَلِکَ إِنْعَاماً وَ تَطَوُّلاً مِنْکَ وَ فِی جَمِیعِهِ انْهِمَاکاً مِنِّی عَلَی مَعَاصِیکَ لَمْ تَمْنَعْکَ إِسَاءَتِی عَنْ إِتْمَامِ إِحْسَانِکَ وَ لاَ حَجَرَنِی ذَلِکَ عَنِ ارْتِکَابِ مَسَاخِطِکَ لاَ تُسْأَلُ عَمَّا تَفْعَلُ «14»وَ لَقَدْ سُئِلْتَ فَأَعْطَیْتَ وَ لَمْ تُسْأَلْ فَابْتَدَأْتَ وَ اسْتُمِیحَ فَضْلُکَ فَمَا أَکْدَیْتَ]

و چه بسیار گمان نیکی که به تو داشتم، و تو آنها را محقق ساختی، و نداری و فقری که جبران فرمودی، و افتادنی که دستم را گرفتی و از آن بلند کردی، و مسکنت و فقری که به غنا و ثروت تغییر دادی. همۀ اینها از روی نعمت دهی و احسان تو بود، و من در عین غرق بودن در تمام آن مواهب و الطاف، نسبت به نافرمانیت در تلاش و کوشش بودم؛ ولی بدکاریم و زشتی کردارم، تو را از کامل کردن احسانت در حق من باز نداشت، و این احسانت مرا از ارتکاب علل خشم تو منع نکرد.

تو از آن‌چه انجام می‌دهی بازخواست نمی‌شوی. از تو خواسته شد، عطا کردی و خواسته نشد، به عطا کردن آغاز فرمودی، و احسانت درخواست شد، بخل نورزیدی.

[أَبَیْتَ - یَا مَوْلاَیَ - إِلاَّ إِحْسَاناً وَ امْتِنَاناً وَ تَطَوُّلاً وَ إِنْعَاماً وَ أَبَیْتُ إِلاَّ تَقَحُّماً لِحُرُمَاتِکَ وَ تَعَدِّیاً لِحُدُودِکَ وَ غَفْلَةً عَنْ وَعِیدِکَ فَلَکَ الْحَمْدُ - إِلَهِی - مِنْ مُقْتَدِرٍ لاَ یُغْلَبُ وَ ذِی أَنَاةٍ لاَیَعْجَلُ «15»هَذَا مَقَامُ مَنِ اعْتَرَفَ بِسُبُوغِ النِّعَمِ وَ قَابَلَهَا بِالتَّقْصِیرِ وَ شَهِدَ عَلَی نَفْسِهِ بِالتَّضْیِیعِ]

ای مولای من! تو نخواستی مگر احسان و اکرام و نیکی کردن و نعمت دادن را، و من نخواستم مگر افتادن در محرّماتت و تجاوز از حدودت و غفلت از تهدیدت را.

خدای من تو را سپاس؛ سپاس نسبت به نیرومندی که مغلوب نمی‌شود و مهلت دهنده‌ای که در عذاب کردن شتاب نمی‌ورزد. این جایگاه کسی است که به فراوانی نعمت‌ها اعتراف کرد، و با کوتاه آمدن از شکر نعمت‌ها، با نعمت‌ها به مقابله برخاست، و علیه خود به تباه کردن امورش گواهی داد.

تقابل نیک خدا و عملکرد بنده

اشاره

یکی از اسمای الهی «المنّان» است. منّان به معنی عطاکننده و احسان کننده است و واژۀ منّت به معنی بخشیدن نعمت می‌باشد.

راغب اصفهانی در مفردات می‌نویسد:

ریشۀ اصلی لغت «منّت» از اصل «مَنّ» به معنای سنگ‌هایی که با آن وزن می‌کنند. به همین دلیل هر نعمت سنگین و گران‌بهایی را منّت می‌گویند.

برای «المنّان» که صیغۀ مبالغه می‌باشد دو معنی بیان شده است؛ یکی بخشنده و انعام کننده و دیگری منّت و امتنان و لطف و تفضّل است که در این باره خداوند منّان می‌فرماید:

لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولًا مِّنْ أَنفُسِهِمْ یَتْلُواْ عَلَیْهِمْ ءَایَتِهِ‌وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَبَ وَالْحِکْمَةَ وَإِن کَانُواْ مِن قَبْلُ لَفِی ضَلَلٍ مُّبِینٍ» ⁽¹⁾

یقیناً خدا بر مؤمنان منّت نهاد که در میان آنان پیامبری از خودشان برانگیخت که آیات او را بر آنان می‌خواند و [ از آلودگی‌های فکری و روحی ] پاکشان می‌کند ، و کتاب و حکمت به آنان می‌آموزد ، و به راستی که آنان پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند .

یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُواْ قُل لَّاتَمُنُّواْ عَلَیَّ إِسْلَمَکُم بَلِ اللَّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدَاکُمْ لِلْإِیمَنِ إِن کُنتُمْ صَدِقِینَ» ⁽²⁾

از اینکه اسلام آورده‌اند بر تو منّت می‌گذارند ؛ بگو : اگر [ در ادعای مؤمن بودن ] راستگویید ، بر من از اسلام آوردن خود منّت نگذارید ، بلکه خداست که با هدایت شما به ایمان بر شما منّت دارد .

منّت، در زبان قرآن معنای گسترده‌ای دارد که بیشتر شامل بخشیدن نعمت‌های سنگین است. اگر جنبۀ عملی داشته باشد، یعنی بزرگی در کارش نعمت گرانقدری را به دیگری بدهد که بسیار زیبا و ارزنده است. اما اگر کسی کار کوچک خود را با سخن بزرگ کند و به رخ دیگران بکشد، امری نازیبا و بی‌ارزش است. البته منّت گذاشتن به مفهوم دوّم در مورد انسان، روش مردم فرومایه و کم‌خرد بوده و سیره‌ای

ناپسند است.

مداومت بر اسم منّان، برای ایمنی از خوف و رسیدن به نعمت نافع است و برای دفع تنگدستی و فقر مجرّب است که انسان این ذکر را بخواند:

یا مَنّانُ ذَا الْإِحْسانِ قَدْعَمَّ الْخَلائِقَ مِنْهُ وَ فَضْلُهُ. ⁽¹⁾

ای بخشنده و صاحب نیکویی و کرم! همانا همۀ آفریدگان را بخشش و لطف او فرا گیرد.

اما گاهی از میان پاداش‌های الهی که برای اعمال مؤمنان نیکوکار و صالحان شکیبا و پایدار، بدون منّت پرداخت می‌شود؛ اجر غیرممنون است. یعنی پاداش‌های خداوند گسسته نمی‌شود و بدون انقطاع و منّت پیوسته ادامه دارد. به ویژه کسانی که اعمال عبادی و رفتارهای اخلاقی خود را بدون منّت و چشمداشتی از کریم بنده نواز انجام می‌دهند و در برابر فشارهای روحی و روانی مانند تهمت و توهین، به لطف و تفضّل پروردگار توجّه می‌کنند، بسیار صاحب خیر و برکت خواهند شد.

پروردگار کریم در چند آیه احسان و نعمت بدون منّت خود را بیان فرموده، از جمله در سورۀ قلم خطاب به رسول عزیزش می‌فرماید:

مَآ أَنتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ * وَ إِنَّ لَکَ لَأَجْرًا غَیْرَ مَمْنُونٍ» ⁽²⁾

که به سبب نعمت و رحمت پروردگارت [ که نبوّت ، دانش و بصیرت است ] تو مجنون نیستی ؛ * و بی‌تردید برای تو پاداشی دایم و همیشگی است .

در آیۀ فوق کلمۀ «ممنون» اگر از ریشه «منّ» به معنای قطع باشد، به معنای پاداش بی‌انقطاع است و اگر از مادّۀ «منّت» باشد، یعنی الطاف الهی بدون منّت است و به

ظاهر، معنای اول منظوراست؛ زیرا به رخ کشیدن از جانب خداوند عیب نیست، بلکه انگیزه‌ای برای شکر و اطاعت از او می‌شود.

این اوصاف مخصوص خداوند بزرگوار است که منّت خود را با ذلّت و کیفر، تلخ نمی‌کند و گاهی پاداش اخروی را به مزد دنیایی می‌فروشد و دچار خسران می‌شود.

از این رو امام سجّاد علیه السلام در فرازی از دعای طلب حوائج، به درگاه خداوند متعال می‌فرماید:

«وَ یَا مَنْ لاَ یَبِیعُ نِعَمَهُ بِالْأَثْمَانِ وَ یَا مَنْ لاَ یُکَدِّرُ عَطَایَاهُ بِالاِمْتِنَانِ» ⁽¹⁾

ودر فراز دیگری می‌فرماید:

«وَ عَلِمْتُ أَنَّ کَثِیرَ مَا أَسْاَلُکَ یَسِیرٌ فِی وُجْدِکَ، وَ أَنَّ خَطِیرَ مَا أَسْتَوْهِبُکَ حَقِیرٌ فِی وُسْعِکَ، وَ أَنَّ کَرَمَکَ لاَ یَضِیقُ عَنْ سُؤَالِ أَحَدٍ، وَ أَنَّ یَدَکَ بِالْعَطَایَا أَعْلَی مِنْ کُلِّ یَدٍ» ⁽²⁾دانستم که خواستۀ من از تو هر چند زیاد باشد در کنار دارائیت بسیار ناچیز است و چشمداشت فوق العاده من به بخششت در جنب توانایی تو حقیر است و دایرۀ بزرگواریت از تقاضاهای هیچ کس تنگ نمی‌شود و دست عطایت از هر دستی برتر است.

بنابراین که منّت گذاری از سوی بندگان عادتی ناپسند است، نباید زیبایی و شیرینی احسان و لطف را با منّت و اذیّت فاسد نمود.

منّت گذاشتن در روایات

حضرت علی علیه السلام مذمّت به رخ کشیدن و منّت گذاشتن می‌فرماید:

جَمالُ الْإِحْسانِ تَرْکُ الْإِمْتِنانِ. ⁽¹⁾

زیبایی نیک کردن، منّت ننهادن است.

آفَةُ السَّخَاءِ الْمَنُّ. ⁽²⁾

آفت سخاوت، منّت گذاری است.

ظُلْمُ الْإِحْسانِ قُبْحُ الْإِمْتِنانِ. ⁽³⁾

ستم نیکوکاری، زشتی منّت گذاشتن است.

وِزْرُ صَدَقَةِ الْمَنّانِ یَغْلِبُ أَجْرَهُ. ⁽⁴⁾

گناه نیکی منّت گذارنده، بر پاداش او غلبه می‌کند.

لَیْسَ مِنَ الْکَرَمِ؛ تَنْکِیدُ الْمِنَنِ بِالْمَنِّ. ⁽⁵⁾

از کرم نیست، که نعمت‌ها به منّت گذاشتن، تیره شود.

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

إِنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالی یَقُولُ: ابْنَ آدَمَ تَطَوَّلْتَ عَلَیْکَ بِثَلاثَةٍ سَتَرْتَ عَلَیْکَ ما لَوْیَعْلَمُ بِهِ أَهْلُکَ ما وَارَوْکَ وَ أَوْسَعْتُ عَلَیْکَ فَاسْتَقْرَضْتُ مِنْکَ فَلَمْ تُقَدَّمْ خَیْراً وَ جَعَلْتُ لَکَ نَظِرَةً عِنْدَ مَوْتِکَ فِی ثُلُثِکَ فَلَمْ تُقَدِّمْ خَیْراً. ⁽⁶⁾

خداوند متعال می‌فرماید: ای فرزند آدم! با سه نعمت بزرگ بر تو منّت نهادم:

1 - زشتی‌ها را بر تو پوشاندم که اگر خانواده‌ات آنها را می‌دانستند پرده‌پوشی نمی‌کردند.

2 - گشایش و آسایش در زندگی به تو دادم، سپس از تو قرض خواستم ولی تو قدم خیر برنداشتی؛ چیزی را نفرستادم.

3 - نزدیک مرگ ثلث مال را در اختیار تو نهادم، باز هم قدمی خیر، برنداشتی.

به هر حال این حقّ خداوند کریم است که با همۀ زشتی اعمال و کم‌توجّهی انسان‌ها در هنگام درخواست از او پاسخ نیک می‌دهد، ولی گاهی جواب نمی‌دهد چون مصلحت نمی‌داند.

حضرت سجّاد علیه السلام در حق چنین مسئولی می‌فرماید:

وَ حَقُّ الْمَسْئُولِ إِنْ أَعْطَی فَاقْبَلْ مِنْهُ بِالشُّکْرِ وَ الْمَعْرِفَةِ بِفَضْلِهِ وَ إِنْ مَنَعَ فَاقْبَلْ عُذْرَهُ. ⁽¹⁾

و حق سؤال شونده این است که: اگر چیزی بخشید با تشکّر و قدرشناسی لطفش، از او بپذیری و اگر کمکی نکرد، عذر او را بپذیری.

برخی از بندگان صالح بدون سؤال؛ دارای منیّت نفس و درجات کرامت و احسان می‌شوند که بدون منّتی، به دیگران رسیدگی می‌کنند و پروردگار سبحان هم بی‌منّت، احسان آنان را می‌پذیرد.

حقیقت نیاز در کلام ابوذر

روزی مهمانی بر ابوذر وارد شد، او که زندگی ساده‌ای داشت از مهمان معذرت

خواست که من بر اثر گرفتاری نمی‌توانم اکنون از تو پذیرایی کنم. من چند شتر در فلان نقطه دارم، قبول زحمت کن بهترین آنها را بیاور تا قربانی کنم. میهمان رفت و شتر لاغری با خود آورد.

ابوذر به او گفت: به من خیانت کردی، چرا چنین شتری آوردی؟ او در جواب گفت: من فکر کردم روزی به شترهای دیگر نیازمند خواهی شد.

ابوذر گفت: روز نیاز من زمانی است که از این جهان چشم فرو می‌بندم و در قبرم می‌گذارند، چه بهتر که برای آن روز ذخیره کنم با اینکه خداوند فرموده است:

لَن تَنَالُواْ الْبِرَّ حَتَّی تُنفِقُواْ مِمَّا تُحِبُّونَ» ⁽¹⁾

هرگز به [ حقیقتِ ] نیکی [ به طور کامل ] نمی‌رسید تا از آنچه دوست دارید انفاق کنید . ⁽²⁾از این رو رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

اهل معروف و احسان کنندگان در دنیا، در آخرت نیز اهل احسان باشند.

پرسیدند: این چگونه باشد؟ حضرت فرمود: خداوند از راه لطف منّت نهد و ایشان را ببخشاید و آنها حسنات خود را به مردم عطا کنند و آنان به این سبب به بهشت روند. پس هم در دنیا و هم در آخرت اهل احسان هستند. ⁽³⁾

[«16»اَللَّهُمَّ فَإِنِّی أَتَقَرَّبُ إِلَیْکَ بِالْمُحَمَّدِیَّةِ الرَّفِیعَةِ وَ الْعَلَوِیَّةِ الْبَیْضَاءِ وَ أَتَوَجَّهُ إِلَیْکَ بِهِمَا أَنْ تُعِیذَنِی مِنْ شَرِّ کَذَا وَ کَذَا فَإِنَّ ذَلِکَ لاَ یَضِیقُ عَلَیْکَ فِی وُجْدِکَ وَ لاَ یَتَکَأَّدُکَ فِی قُدْرَتِکَ وَ أَنْتَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ «17»فَهَبْ لِی - یَا إِلَهِی - مِنْ رَحْمَتِکَ وَ دَوَامِ تَوْفِیقِکَ مَا أَتَّخِذُهُ سُلَّماً أَعْرُجُ بِهِ إِلَی رِضْوَانِکَ وَ آمَنُ بِهِ مِنْ عِقَابِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ]

خدایا! به مقام بلند و رفیع محمدی، و به ولایت روشن علوی به تو تقرّب می‌جویم، و به واسطۀ آن دو بزرگوار به درگاهت رو می‌کنم، که مرا از شرّ فلان و فلان پناه دهی، که این پناه دهی در کنار تواناییت تو را به تنگنا نمی‌اندازد، و در جنب قدرتت تو را دچار زحمت و رنج نمی‌کند، و تو بر هر کاری توانایی.

ای خدای من! از رحمت و دوام توفیقت به من ببخش که آن را نردبان رسیدن به خشنودیت قرار دهم، و به سبب آن از عقوبتت ایمن گردم، ای مهربان‌ترین مهربانان!

دعای 50 : مقام ترس از خدا

اشاره

«1» اللَّهُمَّ إِنَّکَ خَلَقْتَنِی سَوِیّاً وَ رَبَّیْتَنِی صَغِیراً وَ رَزَقْتَنِی مَکْفِیّاً «2»اَللَّهُمَّ إِنِّی وَجَدْتُ فِیمَا أَنْزَلْتَ مِنْ کِتَابِکَ وَ بَشَّرْتَ بِهِ عِبَادَکَ أَنْ قُلْتَ: یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَی أَنْفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً» ⁽¹⁾

أَحْبَبْتُ أَنْ یَکُونَ ذَلِکَ لَکَ وَ لَکِنْ سُلْطَانُکَ - اللَّهُمَّ - أَعْظَمُ وَ مُلْکُکَ أَدْوَمُ مِنْ أَنْ تَزِیدَ فِیهِ طَاعَةُ الْمُطِیعِینَ أَوْ تَنْقُصَ مِنْهُ مَعْصِیَةُ الْمُذْنِبِینَ «7»فَارْحَمْنِی یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ وَ تَجَاوَزْ عَنِّی یَا ذَا الْجَلاَلِ وَ الْإِکْرَامِ وَ تُبْ عَلَیَّ إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ.

[«1»اَللَّهُمَّ إِنَّکَ خَلَقْتَنِی سَوِیّاً وَ رَبَّیْتَنِی صَغِیراً وَ رَزَقْتَنِی مَکْفِیّاً «2»اَللَّهُمَّ إِنِّی وَجَدْتُ فِیمَا أَنْزَلْتَ مِنْ کِتَابِکَ وَ بَشَّرْتَ بِهِ عِبَادَکَ أَنْ قُلْتَ: یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَی أَنْفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً» ⁽¹⁾

خدایا! مرا درست اندام و موزون و متناسب آفریدی، و در حالی که کوچک و ناتوان بودم، پرورشم دادی، و به اندازۀ کافی روزیم بخشیدی. خدایا! در آنچه از قرآنت نازل فرمودی، و بندگانت را به آن مژده دادی یافتم که فرمودی:

«ای بندگان من که به سبب گناه بر خود اسراف کردید! از رحمت خدا نومید نشوید؛ مسلماً خدا همۀ گناهان را می‌آمرزد.» در گذشته از من گناهانی سر زد که به آنها آگاهی و خطاها و معصیت‌هایی بر عهدۀ من است که به اندازه و مقدار و کیفیت و چگونگی آنها از من داناتری؛ پس وای به رسوایی من از آنچه پروندۀ من ثبت کرده، پرونده‌ای که تو برای نگارش اعمال مقرّر فرموده‌ای.

آفرینش انسان، تربیت و پرورش، تکفّل روزی

اشاره

خاک مرده و بی‌جان به ارادۀ حضرتش به مواد غذایی و گوشت حلال گوشتان تبدیل می‌شود، دهان و دندان پدر غذا را می‌جود، اندام‌ها بعد از دهان لقمه را به

معده می‌رسانند، این آزمایشگاه شگفت‌انگیز هر کجای بدن را به تناسب نیازش تغذیه می‌کند، قسمتی از آن غذا به توسط آن آزمایشگاه به صلب هدایت می‌شود، و در آن‌جا با فعل و انفعالات عجیب و غریب تبدیل به نطفه می‌گردد!

نطفه که خود از بدایع و صنایع قدرت حق است به تاریک خانۀ رحم منتقل می‌شود، ارادۀ حق در آن تاریکی‌ها نطفه را تبدیل به علقه می‌کند، علقه را به صورت پارۀ گوشت و پارۀ گوشت را به صورت اسکلت درمی‌آورد، و بر اسکلت گوشت می‌پوشاند، سپس به آن صورت زیبا جان می‌دمد و انسانی آراسته و خلقتی سویّ از کار درمی‌آورد.

وَ لَقَدْ خَلَقْنا الاِْنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طینٍ * ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فی قَرارٍ مَکینٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَکَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ انْشَأْناهُ خَلَقْاً آخَرَ فَتَبارَکَ اللّهُ احْسَنُ الْخالِقینَ» ⁽¹⁾

و یقیناً ما انسان را از [ عصاره و ]چکیده‌ای از گِل آفریدیم ، * سپس آن را نطفه‌ای در قرارگاهی استوار [ چون رحم مادر ] قرار دادیم . * آن گاه آن نطفه را علقه گرداندیم ، پس آن علقه را به صورت پاره‌گوشتی درآوردیم ، پس آن پاره‌گوشت را استخوان‌هایی ساختیم و بر استخوان‌ها گوشت پوشاندیم ، سپس او را با آفرینشی دیگر پدید آوردیم ؛ پس همیشه سودمند و بابرکت است خدا که نیکوترین آفرینندگان است .

آدمیزاد، موجود پیچیده و مرموزی است که از برترین و شگفت‌ترین اسرار خلقت پروردگار به حساب می‌آید. تنها پدیده‌ای که در افکار و اعمال با اراده و اختیار و آزاد برپا شده است و دیگر موجودات چنین ویژگی‌هایی را ندارند.

امیر بیان و مولای مؤمنان امام علی بن ابی طالب علیه السلام در این باره می‌فرماید:

ثُمَّ نَفَخَ فیها مِنْ رُوحِهِ فَمَثُلَتْ انْساناً ذا اذْهانٍ یُجیلُها وَ فِکَرٍ یَتَصَرَّفُ بِها وَ جَوارِحَ یَخْتَدِمُها وَ ادَواتٍ یُقَلِّبُها وَ مَعْرِفَةٍ یَفْرُقُ بِها بَیْنَ الْحَقِّ وَ الْباطِلِ وَ الْأَذْواقِ وَ الْمَشامِّ وَ الْاَلْوانِ وَ الْاَجْناسِ، مَعْجُوناً بِطِینَةِ الْأَلْوانِ الْمُخْتَلِفَةِ وَ الْأَشْباهِ الْمُؤْتَلِفَةِ وَ الْاَضْدادِ الْمُتَعادِیَةِ وَ الْأَخْلاطِ الْمُتَبایِنَهِ، مِنَ الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ وَ الْبِلَّةِ وَ الْجُمُودِ وَ الْمَساءَةِ وَ السُّرُورِ... . ⁽¹⁾

سپس ازدم خود بر آن مادّۀ شکل گرفته دمید تا به صورت انسانی زنده درآمد، دارای اذهان و افکاری که در جهت نظام حیاتش به کار گیرد، و اعضایی که به خدمت گیرد، و ابزاری که زندگی را بچرخاند، و معرفتش داد تا بین حق و باطل تمیز دهد و مزه‌ها و بوها و رنگ‌ها و جنس‌های گوناگون را از هم بازشناسد، در حالی که این موجود معجونی بود از طینت رنگ‌های مختلف، و همسان‌هایی نظیر هم، و اضدادی مخالف هم، و اخلاطی متفاوت با هم، از گرمی و سردی و رطوبت و خشکی و ناخوشی و خوشی.

تنها امتیاز این موجود، آمیخته بودن او از عقل و هوس است و برتری هر یک بستگی به شیوۀ تربیت و پرورش او دارد. اگر بر اساس اصول اخلاقی و دینی تربیت شود، به سوی افق کمال و سعادت می‌رود و اگر بر پایۀ قانون طبیعت که خوراک و خواب و شهوت‌رانی است؛ پرورش یابد به درّه پستی و سیاه‌بختی سقوط کند. این ماهیّت دو بعدی انسان است که هیچ‌یک، نهایت و حدّی ندارد.

عبداللّه بن سنان از امام صادق علیه السلام پرسید: آیا فرشتگان برترند یا آدمیان؟ حضرت در جواب به نقل از امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود:

خداوند در فرشتگان تنها عقل نهاده است نه خواهش نفسانی و در ستوران میل و خواهش نهاده است نه عقل و در بنی آدم هر دو را نهاده است، پس آن

که خردش بر خواهش او چیره گردد، از فرشتگان بهتر است. و هر که هوس‌هایش بر عقل او پیروز گردد، از حیوانات بدتر است. ⁽¹⁾

خلقت انسان در کلام امام صادق علیه السلام به مفضّل بن عمر

برای درک بهتر از آفرینش انسان، به اصل خلقت او باز می‌گردیم:

امام صادق علیه السلام در مجلس اوّل، دربارۀ آفرینش آدمی و مراحل پیدایش او به مفضّل بن عمر چنین می‌فرماید:

«ای مفضّل! سخن خود را با بیان آفرینش انسان آغاز می‌کنیم، تو نیز بکوش که از آن پندگیری:

اول این که: تدبیر چنان شد که چنین در رحم در سه پردۀ تاریکی پوشیده می‌ماند. شکم، رحم و بچه‌دان. جایی که توان چاره اندیشی برای دریافت غذا و خروج ناروا را ندارد. نه صلاح خویش می‌داند و نه ضرر خود را می‌داند. غذای او خون حیض و پیوسته مانند آب برای گیاه، غذایش چنین است.

آنگاه که آفرینش او کامل گردد بدنش سخت شود، پوستش با هوا سازگار آید و دیده‌اش تاب دیدن نور به هم رساند. مادرش درد زاییدن گیرد و درد چنان بر او سخت می‌آید که جنین از فشار درد بیرون می‌افتد. چون متولّد گشت، همان خونی که غذایش بود اینک با رنگ و بویی جز آنچه بود در شکل غذایی دیگر از پستان مادر سرازیر می‌شود.

این غذا برای نوزاد از همه سازگارتر است. وقتی که به دنیا آمد، زبان خود را به نشانۀ خواستن غذا بیرون می‌کند و پیرامون دهان می‌چرخاند. در این زمان پستان‌های مادرش را که چونان دو مشک از سینۀ او آویخته می‌یابد و تا زمانی که تن او تر و درونش ظریف و اعضایش نرم است، از آن می‌نوشد. آنگاه که حرکت کرد و

به غذایی محکم و قوی نیاز پیدا نمود تا تنش استحکام یابد، در هر طرف دندان‌های آسیا سر برمی‌آورد، تا غذا را بجود، نرم گرداند و به راحتی فرو برد.

پیوسته حالش اینگونه است تا آنگاه که پای در بلوغ نهد.

در این وقت اگر مذکّر است، موی در رویش می‌روید تا نشانۀ مردی و عزّت او باشد و از همانندی با زنان و بچگان به دور ماند و اگر مؤنّث است، رخش از موی پیراسته ماند تا طراوت و زیبایی‌اش دل مردان را برباید و نسل بشر ماندگار و پایدار گردد.

ای مفضّل! در این مراحل، نیک بیندیش، آیا می‌شود که بدون مدبّر و حکیم باشد.

آیا می‌دانی که اگر در رحم خون به او نمی‌رسید، همانند گیاهی که آب به وی نرسد، خشک و پژمرده می‌گشت؟

آیا می‌دانی وقتی که بزرگ شد اگر مادرش را درد زاییدن نمی‌گرفت چون زنده به گور در رحم می‌ماند و اگر در هنگام ولادت شیر با او نمی‌ساخت یا از گرسنگی می‌مرد و یا با غذای نامناسب و زیانبار تغذیه می‌شد؟!

و اگر در وقت مناسب دندان‌هایش نمی‌رویید، بر جویدن و فرو بردن غذا ناتوان بود، باید همیشه شیر می‌خورد و بدن او برای کار قوّت نمی‌یافت و مادرش به خاطر او از تربیت فرزندان دیگرش باز می‌ماند...

اگر کودک عاقل و فهیم به دنیا می‌آمد، وقت تولّد جهان هستی را انکار می‌کرد و هنگامی که با حیوانات، پرندگان و دیگر موجودات غریب رو به رو می‌گشت و هر ساعت و هر روز پاره‌ای از شکل‌های گوناگون و شگفت عالم را که از پیش ندیده بود می‌دید، هر آینه عقل و اندیشه‌اش سرگشته و گمراه می‌گشت.

بدان که: اگر عاقلی را به اسیری از سرزمینی به سرزمین دیگر ببرند، همواره حیران و سرگشته است و به خلاف کودکی که در خردسالی اسیر شود به سرعت

زبان و آداب آن سرزمین را فرا نمی‌گیرد.

اگر نوزاد، دانا و هوشمند پای در جهان می‌نهاد از اینکه باید دیگران بر دوشش گیرند، شیر بنوشانند، در جامه‌اش بپیچند و در گاهوارش بخوابانند، سخت احساس خواری و پستی می‌کرد.

از سوی دیگر او به خاطر ظرافت و طراوت و رطوبت بدن، هیچ‌گاه از این امور بی‌نیاز نیست.

و نیز در چنین حالی آن شیرینی، دلبندی و محبوبیّت کودکان را نداشت، از این رو آنان در حالی به دنیا می‌آیند که از کار جهان و جهانیان غافلند.

اینان با ذهن ضعیف و شناخت اندک و ناقص خود با همه چیز روبه‌رو می‌شوند اما اندک اندک در حالت‌های گوناگون بر شناخت و آگاهی آنان افزوده می‌شود.

کودک پیوسته چنین کسب شناخت می‌کند. تا آنکه از مرحلۀ حیرت و تفکّر، پای فراتر می‌نهد و با کمک عقل و اندیشه، قدم در وادی تصرّف و تدبیر معاش و...

می‌گذارد. از حوادث پند می‌گیرد، اطاعت می‌کند و یا در اشتباه و فراموشی و غفلت و گناه، سقوط می‌کند.

حکمت هایی در خلقت انسان

حکمت‌های بسیاری در پس این امر نهفته است:

اگر کودک در هنگام تولّد، عقلی کامل و خودکفا داشت؛ شیرینی فرزند داری از میان می‌رفت، پدر و مادر به مصالحی که در تربیت کودک نهفته است، نمی‌رسیدند.

در نتیجه تربیت و سرپرستی و مهربانی و احترام به آنان، هنگام پیری بر فرزند لازم نبود.

و نیز با این فرض در میان فرزندان و والدین هیچ پیوند و محبّتی حاکم نبود؛ زیرا کودکان از تربیت و پرورش و روزی رسانی پدران بی‌نیاز بودند و در زمان تولّد، از

پدران خویش جدا می‌گشتند. او نیز پس از آن، پدر و مادرش و دیگران را نمی‌شناخت و این حالت باعث می‌شد که بر سر راه ازدواج با مادر و خواهر و دیگر محارم مانعی پدید نیاید. و کمترین مفسده و زشتی، هنگامی است که چنین کودک هوشمندی در هنگام تولّد بر چیزی نظر افکند که اجازه این عمل را از او گرفته‌اند و سزاوار نیست که چنین کند.

آیا نمی‌بینی که چگونه هر چیزی از آفرینش در جای مناسب خود استوار گشته و در ریز و درشت اجزای هستی، اندک نقص و نادرستی پیدا نیست؟

مفضّل بن عمر پس از شنیدن بخشی از حکمت‌های آفرینش، می‌گوید: گفتم: ای آقایم! برخی می‌پندارند که این‌ها همه کار طبیعت است.

حضرت فرمود: از آنان بپرس که این طبیعت نسبت به این امور علم و قدرت دارد یا نه؟

اگر علم و توانایی را برای طبیعت ثابت کردند، پس اینان در اثبات آفریدگار و اعتراف به وجود مبدأ دانا، چه سدّی در راه دارند؟ این هم آفرینش و تدبیرش.

اگر گمان می‌کنند که این اعمال حکیمانه و قوانین مدبّرانه بدون دانش و پایه‌ای انجام می‌گیرد؛ بدان: این امور از آفریننده‌ای حکیم و داناست. و آن را که طبیعت نامیده‌اند همان سنّت الهی در آفرینش اشیاست که مطابق فرمان و حکمت الهی جریان دارد.

نیاز آدمی به معاش و تلاش

حضرت در بخش دیگری از اسرار آفرینش به حکمت نیاز آدمی به معاش و تلاش می‌پردازد و می‌فرماید:

ای مفضل! بدان که نان و آب، اصل معاش و زندگی انسان به شمار می‌آید. به حکمت‌های نهفته در آنها بنگر، نیاز آدمی به آب شدیدتر از نیازش به نان است؛ زیرا

شکیبایی او بر گرسنگی بیش از صبر او بر تشنگی است. این به خاطر آن است که بدن انسان به آب بیش از نان نیازمند است، چونکه آدمی برای نوشیدن، شستن خود و لباس و سیراب کردن حیوانات و آبیاری مزرعه، به آب نیاز دارد.

پس برای نیازهای فراوان، آب به راحتی در دسترس قرار گرفته تا انسان برای خریدن و تحصیل آن در دشوار و رنج بسیار نیفتد.

اما نان جز با رنج و تلاش و حرکت به دست نمی‌آید؛ تا انسان به خاطر بیکاری و بطالت در سرمستی و فساد غوطه‌ور نگردد. آیا نمی‌بینی که کودک را با اینکه به سنّ آموزش نرسیده است به نزد مربّی می‌گذارند، تا از بازی فسادانگیز و مزاحمت برای خانواده به دور ماند؟!

انسان اینگونه است اگر مشغول نباشد، بر اثر سرمستی و خوشحالی و بیکاری، سبب زیان خود و نزدیکانش می‌گردد. برای فهم این واقعیّت به کسانی بنگر که در ثروت و رفاه و خوشی بزرگ شده‌اند، کارشان به کجا کشیده است.» ⁽¹⁾

پراکندگی آفرینش انسان

سنّت الهی در گوناگونی و پراکندگی آفرینش انسان بر اساس آزادی و انتخاب افکار و عقاید و اعمال نیک و شرّ بوده است.اگر همه انسان‌ها یک دست و امّتی یکسان بودند، دیگر اختیار و انتخاب معنایی نداشت؛ و این اختلاف مردم در اندیشه و نژاد و ملّیّت دلیل بر قدرت آزادی و ارادۀ استقلالی آنان است. ولی خداوند متعال هم سایۀ رحمت خود را بر همۀ آفرینش افکنده است که به تکامل روحی و معنوی برسند.

وَ لَوْ شَآءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَ حِدَةً وَ لَایَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ * إِلَّا مَن رَّحِمَ

رَبُّکَ وَ لِذَ لِکَ خَلَقَهُمْ وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ» ⁽¹⁾

اگر پروردگارت می‌خواست یقیناً تمام مردم را [ از روی اجبار ، در مسیر هدایت ] امّت واحدی قرار می‌داد ، [ ولی نخواست به همین سبب ] همواره [ در امر دین ] در اختلاف‌اند . * مگر کسانی که پروردگارت به آنان رحم کرده و به همین سبب آنان را آفریده است . و فرمان حتمی پروردگارت تحقق یافت که همانا دوزخ را از همۀ جن و انس [ که راه کفر و عناد را برگزیدند ] پر خواهم کرد .

در آیات دیگر قرآن، فلسفۀ آفرینش بشر بر اساس عبادت و آزمایش و رحمت قرار گرفته است و هر سه محور، بر یک نقطه تمرکز دارند و آن کمال آدمی است.

بنابراین همه مردم بلکه همه مخلوقات هستی اختلاف دارند، مگر آنانی که در سایۀ لطف و رحمت حقّ گرفتار اختلاف نشوند و برای این منظور خداوند متعال وحدت کلمه را برای آنان آفرید. پس انسان در انتخاب راه آزاد است ولی به خاطر پذیرش راه باطل جهنّمی می‌شود.

نمونۀ روشن اختلاف مردم در مسأله امامت معصوم است. آن گروه که در خط اهل بیت و پیشوایان معصوم علیهم السلام قرار گرفته‌اند مشمول رحمت شده‌اند و دیگر مردمانی که از خط خارجند؛ منحرف هستند. خداوند با قرار دادن فطرت و عقل از درون وانبیای گرامی و کتب آسمانی از بیرون، حجّت را بر همه تمام کرده است و عامل وحدت تنها امدادهای الهی است و امکانات دنیوی و مادّی، اموری مقطعی و خیالی و نابود شدنی می‌باشد؛ زیرا راه شریعت و دیانت است که هدف آفرینش بشر را سامان می‌دهد و نفس آدمی که مرکز دگرگونی‌های خیر و شرّ است؛ پرورش

می‌یابد.

امام علی علیه السلام در این باره می‌فرماید:

الشَّرِیعَةُ، رِیاضَةُ النَّفْسِ. ⁽¹⁾

سنّت الهی پرورش نفس است.

الشَّرِیعَةُ، صَلاحُ الْبَرِیَّةِ. ⁽²⁾

دین و آئین، مصلحت مردم است.

آفَةُ الرِّیاضَةِ غَلَبَةُ الْعادَةِ. ⁽³⁾

آفت پرورش جان، چیره شدن عادت است.

بدون شک، هر آدمی در فطرت توحیدی خویش خواهان این است که موجودی با ارزش و محترمی باشد، به همین جهت با تمام وجودش برای کسب ارزش‌ها و کرامت‌ها تلاش می‌کند ولی گاهی در شناخت معیار ارزش‌ها با تفاوت نگرش‌ها و فرهنگ‌ها دچار لغزش می‌شود و ارزش‌های دروغین را به جای ارزش‌های حقیقی می‌گیرد. با اینکه خداوند دربارۀ او فرموده است:

وَ لَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی ءَادَمَ وَحَمَلْنَهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْنَهُم مِّنَ الطَّیِّبَتِ وَ فَضَّلْنَهُمْ عَلَی کَثِیرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلاً» ⁽⁴⁾

به یقین فرزندان آدم را کرامت دادیم ، و آنان را در خشکی و دریا [ بر مرکب‌هایی که در اختیارشان گذاشتیم ] سوار کردیم ، و به آنان از نعمت های پاکیزه روزی بخشیدیم ، وآنان را بر بسیاری از آفریده‌های خود برتری کامل دادیم .

با این حال در رازق و رزق و نعمت‌های خداوندی تردید می‌کند و شتابزده به بیگانگان دل می‌بندد و راه حلال و حرام را بر خود مشکوک می‌سازد، پس گرفتار آثار بد آن می‌شود.

ابوعبیدۀ حذاء می‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: دعا کن که خداوند روزی مرا در دست بندگانش قرار ندهد. حضرت فرمود:

خداوند چنین کاری نمی‌کند؛ او روزی بندگان را در دست یکدیگر قرار داده است؛ اما از خدا بخواه که روزیت را در دست بندگان نیک خود قرار دهد که این از خوشبختی است. ⁽¹⁾

راز خلقت درکلام امام حسین علیه السلام

حضرت حسین علیه السلام در ابتدای دعای عرفه بدین گونه، راز خلقت را با اهل دل به میان می‌گذارد:

«تو در اول که من نابود بودم به من نعمت وجود بخشیدی، و مرا از خاک پست بیافریدی آنگاه (که در عالم نبات، و حیوان آوردی و از آن غذا و خون و نطفه ساختی) در صلب پدرانم جای دادی و از حوادث زمان و موانع دهر و اختلاف و تغییرات روزگاران (که همه مانع نعمت وجودم بودند) مرا محفوظ داشتی، تا آن که پی در پی از یکایک پشت پدرانم به رحم مادران انتقال یافتم، در آن ایّام پیشین و دوران گذشته (همه گاه مرا محافظت کردی) و از آن‌جا که با من رأفت و مهربانی

داشتی و نظر لطف و احسان، مرا در دور سلطنت پیشوایان کفر و ضلالت که عهد تو را شکستند و رسولانت را تکذیب کردند به دنیا نیاوردی ولیکن زمانی به وجود آوردی که از برکت پیشوای توحید، خاتم پیامبرانت، مقام هدایت را که در علم ازلیّت مقرّر بود بر من میسّر فرمودی و در این عصر هدایت مرا پرورش دادی، و از این پیش هم، پیوسته با من نیکویی و مهربانی کردی و به نعمت فراوانم متنعّم ساختی تا آنگاه که آفرینشم را به مشیّت خود از آب نطفه فرمودی، و در ظلمات سه گانه (بَطن و مشیمه و رحم) در میان لحم و دمم مسکن دادی، نه مرا از کیفیت خلقتم آگاه ساختی و نه کاری در آفرینشم به من واگذار کردی، تا آن که مرا به آن رتبۀ معرفت و هدایت علم ازلی با خلقت کامل و آراسته به دنیا آوردی و در گهواره که کودکی ناتوان بودم مرا از هر آسیب و خطر حفظ کردی، و از شیر مادر غذای گوارا روزیم نمودی، و قلوب دایگان را به من مهربان ساختی، مادران مهربان را برای محافظتم از آسیب جنّ و انس برگماشتی، و از عیب و نقصان خلقتم را پیراستی.

به هر حال بسی بلند مرتبه و خدای مهربانی، پس آنگاه که زبانم به سخن گشودی نعمت بی حدّت بر من تمام کردی، و در هر سال به تربیتت فزون‌تر شدم و خلقتم مقام کمال یافت و قوای جسم و جانم به حدّ اعتدال رسید، پس حجت خود را بر من الزام نمودی، و معرفت خود را به قلبم الهام فرمودی، و در عجایب حکمت‌های خویش عقلم را حیران ساختی، و مرا بیدار و هوشیار کردی تا در آسمان و زمین بدایع مخلوقاتت را مشاهده کنم، و مرا به یاد خود و شکر نعمت‌های بی‌حدّ خویش متذکّر ساختی و طاعت و عبادتت را بر من فرض نمودی، و فهم دانش و علوم و حقایقی که پیامبرانت به وحی آوردند به من عطا فرمودی، و روح مرا برای پذیرفتن اسرار آمادگی دادی، و به سعۀ صدر، دریافتن مقام رضا و تسلیم را بر من آسان کردی.» ⁽¹⁾

تا جائی حضرت به دقایق و لطایف آفرینش بدن اشاره می‌فرماید، که انسان را در بهت و حیرت می‌برد.

من در ضمن تفسیر دعای پنجم، دربارۀ عجایب خلقت مسائل مهمی را عنوان کرده، و در مجلدات دیگر در باب رزق و روزی مطالب مهمّی را نگاشته، و به مسائل کلیدی برنامه‌های تربیتی اشاره داشته‌ام، در این‌جا نیازی به توضیح بیشتر نمی‌بینم، به همین خاطر به این چند سطر قناعت می‌کنم و جملات بعدی دعا را پی‌می‌گیرم.

بشارت به تائبان

آیات صریح قرآن مجید دلالت بر این معنای عظیم دارد که خداوند مهربان توبۀ تائبان و بازگشت عاصیان را می‌پذیرد. احدی با این بشارات فراوان کتاب حق، جا ندارد از رحمت الهی مأیوس و از پذیرش عذر و توبه‌اش ناامید گردد. چه سندی در این عالم هستی از قرآن مجید محکم‌تر، و کدام کتاب به حقایق و واقعیت‌های ملکی و ملکوتی از آن گویاتر است؟

اَلَمْ یَعْلَمُوا انَّ اللّهَ هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ» ⁽¹⁾

آیا ندانسته‌اند که فقط خداست که از بندگانش توبه را می‌پذیرد.

وَ هُوَ الَّذی یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ یَعْفُوا عَنِ السَّیِّئاتِ» ⁽²⁾

و اوست که توبه را از بندگانش می‌پذیرد و از گناهان درمی‌گذرد.

غافِرِ الذَّنْبِ وَ قابِلِ التَّوْبِ» ⁽³⁾

که آمرزندۀ گناه و پذیرندۀ توبه است.

اگر کسی در برابر بشارت‌های قرآن، در جهت این‌که حضرت محبوب پذیرندۀ توبه و عفو کنندۀ سیّئات است، به ناامیدی روی آورد و مأیوس از رحمت دوست شود و تصور کند که حضرت حق او را نمی‌بخشد و توبه و بازگشت تأثیری ندارد، به کفر گراییده و با قرآن مجید به معارضه برخاسته و از قبول برنامه‌های الهی سرباز زده و از دایرۀ عبودیت و بندگی بیرون رفته است.

در تفسیر دعای شانزدهم و سی و یکم و سی و نهم، به مسئلۀ گناه و راه علاج از معصیت، و توبه و بازگشت، و ارزش و قیمت تائب به طور مفصّل اشاره شده است.

نگارا بی تو برگ جان که دارد سر کفر و غم ایمان که دارد

به امّید وصالت می‌دهم جان وگرنه طاقت هجران که دارد

غمت هر لحظه جانی خواهد از من چه انصاف است چندین جان که دارد

اگر عشق تو خون من نریزد غمت را هر شبی مهمان که دارد

نیاید جز خیالت در دل من بجز یوسف سرِ زندان که دارد

دل من با خیالت دوش می‌گفت که این درد مرا درمان که دارد

لب شیرین تو گفتا ز من پرس که من با تو بگویم کان که دارد

مرا گفتی که فردا روز وصل است امید زیستن چندان که دارد

دلم در بند زلف توست ورنه سرِ سودای بی‌پایان که دارد

اگر لطف خیال تو نباشد عراقی را چنین حیران که دارد

(فخرالدین عراقی)

[فَلَوْ لاَ الْمَوَاقِفُ الَّتِی أُؤَمِّلُ مِنْ عَفْوِکَ الَّذِی شَمِلَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ لَأَلْقَیْتُ بِیَدِی وَ لَوْ أَنَّ أَحَداً اسْتَطَاعَ الْهَرَبَ مِنْ رَبِّهِ لَکُنْتُ أَنَا أَحَقَّ بِالْهَرَبِ مِنْکَ وَ أَنْتَ لاَ تَخْفَی عَلَیْکَ خَافِیَةٌ فِی الْأَرْضِ وَ لاَ فِی السَّمَاءِ إِلاَّ أَتَیْتَ بِهَا وَ کَفَی بِکَ جَازِیاً وَ کَفَی بِکَ حَسِیباً]

و اگر نبود محل‌ها و جایگاه‌هایی که به عفوت که فراگیر هر چیز است امید ببندم، خود را از دست می‌دادم، و از نجاتم مأیوس می‌شدم. اگر کسی می‌توانست از پروردگارش بگریزد، من به خاطر این همه گناهانم، برای این که دچار عذاب نشوم، به گریز از تو سزاوارتر بودم؛ تویی که نه در زمین و نه در آسمان، رازی از تو پوشیده نیست، و آن را در عرصه گاه قیامت حاضر می‌کنی، و همین بس که تو کیفر دهنده و حسابگر باشی که در کیفر و حساب، به افراد و اشخاص و آلات و ابزار نیاز نداری.

عفو حق

گذشت و عفو حضرت محبوب بر سر تمام موجودات هستی سایه دارد.

گناه هر چه باشد، پس از این‌که گناهکار از غفلت درآمد و در مدار بیداری قرار گرفت و به تناسب هر گناهش توبه‌ای بدرقه کرد، مثل این‌که نمازهای نخوانده را به دایرۀ قضا کشید، مال حرام را به صاحبانش مسترد داشت، روزه‌های نگرفته را گرفت، رابطۀ خود را با گناهان شهوانی قطع کرد، برابر با بشارات حق در قرآن بدون

شک و شبهه در معرض عفو دوست قرار می‌گیرد و از رحمت واسعه‌اش بهره‌مند می‌گردد.

در ضمن تفسیر دعای سی و نهم که در طلب عفو بود مسائلی باز گو شد، در این‌جا نیاز به توضیح و تفسیر نیست، آنچه مهم است این است که به بیان حضرت سجّاد علیه السلام اگر تکیه گاهم به این عفو عالمگیرت نبود، بدون تردید با این گناهان رسوا کننده از دست می‌رفتم، و اگر جای فرار بود پا به فرار می‌گذاشتم، ولی به قول امیر المؤمنین علیه السلام در دعای کمیل:

وَ لا یُمْکِنُ الْفَرارُ مِنْ حُکُومَتِکَ. ⁽¹⁾

و گریز از حکومتت ممکن نیست.

مولای من اگر بنا به فرار باشد از گناهم به سوی عفوت می‌گریزم، و از عصیانم به منطقۀ رحمتت فرار می‌کنم.

محبوب من! از قلب امیدوارم با خبری، از آرزویم که چیزی جز عفو و رحمتت نیست با خبری و می‌دانی که با این امید و آرزو به تو پناه آورده‌ام. ای عزیزی که چیزی در این عالمِ هستی، نه در غیب آن و نه در شهودش، از تو پنهان نیست.

اِنَّ اللّهَ لا یَخْفی عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ فِی الاَْرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ» ⁽²⁾

یقیناً چیزی در زمین و در آسمان بر خدا پوشیده نیست .

رَبَّنا انَّکَ تَعْلَمُ ما نُخْفِی وَ ما نُعلِنُ وَ ما یَخْفی عَلَی اللّهِ مِنْ شَیءٍ فِی الْأَرضِ وَ لا فِی السَّماءِ» ⁽³⁾

پروردگارا ! یقیناً تو آنچه را ما پنهان می‌داریم و آنچه را آشکار می‌کنیم ،

می‌دانی و هیچ چیز در زمین و آسمان بر خدا پنهان نیست .

یَوْمَ هُمْ بارِزُونَ لاْیَخْفی عَلَی اللّهِ مِنْهُمْ شَیْ‌ءٌ» ⁽¹⁾

روزی که همۀ آنان آشکار می‌شوند ، [ و ] چیزی از آنان بر خدا پوشیده نمی‌ماند .

الهی! ای وجود مقدّسی که با قدرت قاهره‌ات آنچه را از دید انسان پوشیده مانده در صحرای قیامت جهت حسابرسی حاضر می‌نمایی و ریز و درشت عمل او را در برابر دیدگانش مجسم می‌نمائی و با عدل و دادت با مردم محشر معامله می‌کنی.

وَ نَضَعُ الْمَوازینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقیامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ انْ کانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ اتَیْنا بِها وَ کَفی بِنا حاسِبینَ» ⁽²⁾

و ترازوهای عدالت را در روز قیامت می‌نهیم و به هیچ کس هیچ ستمی نمی‌شود ؛ و اگر [ عمل خوب یا بد ] هم وزن دانه خردلی باشد آن را [ برای وزن کردن ] می‌آوریم ، و کافی است که ما حسابگر باشیم .

یا بُنَیَّ انَّها انْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فی صَخْرَةٍ اوْ فِی السَّمواتِ اوْ فِی الاَْرْضِ یَأْتِ بِهَا اللّهُ انَّ اللّهَ لَطیفٌ خَبیرٌ» ⁽³⁾

پسرکم ! اگر عمل هم‌وزن دانۀ خردلی و در درون سنگی یا در آسمان‌ها یا در دل زمین باشد ، خدا آن را [ در قیامت برای حسابرسی ] می‌آورد ؛ یقیناً خدا لطیف و آگاه است .

به ملک صبر و قناعت یگانه سلطان باش طمع مدار ز اهریمنان سلیمان باش

ز آتش غضب و آب کبر و باد غرور بپوش دیده و با خاک راه یکسان باش

به همّت قوی و کارهای شایسته برای مردم عالم مثال و میزان باش

اگر ز گردش ایّام ایمنی خواهی به درد مردم درمانده عین درمان باش

تو را ز تربیت جسم حاصلی نبود به فکر تربیت و پروریدن جان باش

مشو فکار از این روزگار ناهموار برای پست و بلند زمانه سوهان باش

اگر مطیع رسول خدا نمی‌باشی تو را به جان علی پس مطیع وجدان باش

چنانکه فکر زمستان کنی به تابستان به کار خویش دمی هم به فکر پایان باش

به باغ علم و ادب آشیان گزین رنجی میان اهل سخن بلبل خوش الحان باش

(رنجی)

ارزش توبه در دنیا

اشاره

حکایت توبه و ندامت انسان، یک قدمت تاریخی طولانی از آغاز ظهور آدم و حوّا علیهما السلام بر عرصۀ گیتی دارد. او و همسرش به خاطر یک خطای غفلت‌آمیز که از سوی ابلیس به آنان وسوسه شد به حسرت و محرومیّت از بهشت و بهره‌های معنوی گرفتار شدند و پشیمانی عجیبی وجودشان را فرا گرفت.

حضرت علی علیه السلام حقیقت ماجرا را چنین شرح می‌فرماید:

ثُمَّ اسْکَنَ سُبْحانَهُ آدَمَ داراً ارْغَدَ فیها عیشَتَهُ وَ آمَنَ فیها مَحَلَّتَهُ وَ حَذَّرَهُ ابْلیسَ وَ عَداوَتَهُ. فَاعْتَرَّهُ عَدُوُّهُ نَفاسَةً عَلَیْهِ بِدارِ الْمُقامِ وَ مُرافَقَةِ الْأَبْرارِ فَباعَ الْیَقینَ بِشَکِّهِ، وَ الْعَزیمَةَ بِوَهْنِهِ وَ اسْتَبْدَلَ بِالْجَذَلِ وَجَلاً وَ بِالْإغتِرارِ نَدَماً ثُمَّ بَسَطَ اللّهُ سُبْحانَهُ لَهُ فی تَوْبَتِهِ وَ لَقّاةُ کَلِمَةَ رَحْمَتِهِ وَ وَعَدَهُ الْمَرَدَّ الی جَنَّتِهِ فَاهْبَطَهُ الی دارِ الْبَلِیَّةِ

وَ تَناسُلِ الذُّرِّیَّةِ. ⁽¹⁾

آن گاه آدم را در سرایی که عیشش بی‌زحمت در اختیار بود ساکن کرد، و جایگاهش را به امنیّت آراست، و او را از ابلیس و دشمنی او ترساند. اما دشمنش به جایگاه زیبای او و همنشینی‌اش با نیکان رشک برد و او را بفریفت. آدم (به وسوسۀ دشمن) یقین را به تردید، و عزم محکم را به دو دلی، و شادی را به ترس جابجا کرد، و ندامت را به خاطر فریب خوردن به جان خرید. آن گاه خداوند سبحان درِ توبه را به رویش گشود و کلمۀ رحمت را به او تلقین کرد، و بازگشت به بهشت را به او وعده داد، سپس او را به این دنیا که محلّ آزمایش و ازدیاد نسل است فرود آورد.

از مسائل مهمّی که در برنامۀ تربیتی انسان پدید می‌آید؛ احساس گناه و نافرمانی بر اثر اندیشه و کردار خلاف و ناپسند گذشته است. به ویژه اگر گناه سنگین و بزرگ باشد، که تأثیر آن در ذهن انسان به عذاب وجدانی تبدیل می‌شود. و روح را بسیار آزار و رنج می‌دهد.

آدم اگر بخواهد مسیر خود را در دنیا به سوی پاکی و پرهیزکاری دگرگون سازد و به راه حق بازگردد، باید مسئولیّت سنگینی را به عهده گیرد و از گذشتۀ خود برهد.

این تفکّر مانند کابوسی ترسناک بر روح او سایه می‌افکند و بر سر دو راهی انتخاب قرار می‌گیرد. گاهی در این لحظۀ حسّاس ناگهان عنایت غیبی و لطف خدایی حال او را فرا می‌گیرد و نوری در قلب او می‌افکند و دگرگونی اساسی در وجودش پدید

می‌آورد. این بازگشت به فطرت توحیدی را توبه یا انابه نامیده‌اند و برخی از علمای فرزانه، توبه را ترک گناه و پشیمانی ازآن و بازگشت به سوی خدا و انابه را دست کشیدن از غیر خداوند و بازگشت با تمام وجود و حقیقت به سوی حق تعالی می‌دانند و چنانچه با استغفار و تنبّه واقعی همراه گردد از توبه برتر است.

توبۀ نصوح

از این مراد و مطالبی که گذشت در قرآن مجید به توبۀ نصوح تعبیر شده است که خداوند به مؤمنان در این باره می‌فرماید:

یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ تُوبُواْ إِلَی اللَّهِ تَوْبَةً نَّصُوحًا عَسَی رَبُّکُمْ أَن یُکَفِّرَ عَنکُمْ سَیَِّاتِکُمْ وَ یُدْخِلَکُمْ جَنَّتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَرُ یَوْمَ لَایُخْزِی اللَّهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعَی بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمَنِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَآ أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَ اغْفِرْ لَنَآ إِنَّکَ عَلَی کُلِ‌ّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ» ⁽¹⁾

ای مؤمنان ! به پیشگاه خدا توبه کنید ، توبه‌ای خالص [ که شما را از بازگشت به گناه بازدارد ] ؛ امید است پروردگارتان گناهانتان را از شما محو کند و شما را به بهشت‌هایی که از زیرِ [ درختانِ ] آن نهرها جاری است ، درآورد ، در آن روزی که خدا پیامبر و کسانی که با او ایمان آورده‌اند ، خوار نمی‌کند ، نورشان پیشاپیش آنان و از سوی راستشان شتابان حرکت می‌کند ، می‌گویند : پروردگارا ! نور ما را برای ما کامل کن و ما را بیامرز که تو بر هر کاری توانایی .

دانشمندان بر پایۀ معانی گوناگون نصوح؛ تفاسیر بسیاری برای این لغت بیان کرده‌اند. از مجموعۀ دیدگاه‌ها به دست می‌آید که:

توبۀ نصوح توبه‌ای است که باید خالص و حقیقی و محکم بوده و به تعبیر

روایات معصومین علیهم السلام بدون بازگشت به گناه باشد و باطن انسان از ظاهر او بهتر گردد.

توفیق دستیابی به چنین بازگشتی در دنیا، نصیب برخی از گناهکاران شده است.

آنان که در یک لحظۀ سرنوشت‌ساز متحوّل شده و به راه حق بازگشته‌اند.

حکایت توبۀ فضیل بن عیّاض، بهلول نبّاش، معاذ بن جبل، ثعلبة بن عبدالرحمن، بشر حافی، شعوانه و... و بسیاری دیگر که نامشان در تاریخ از زمرۀ عرفا و اولیای الهی ثبت گردیده است.

و گاهی چه بسا او را از تغییر برنامه زندگی و گرایش به هدایت و پاکی باز می‌دارد و ندایی از درون به او می‌گوید: توبه چه سودی دارد به کارت ادامه بده.

زنجیر اعمال آلودۀ به گناه همچو دامی بر سر راه قرار می‌گیرد و دست و پا را چنان می‌بندد که اندیشۀ بازگشت را تیره می‌سازد و رنگ سیاه گناه بر دل می‌نشیند.

گروهی از آدمیان ساعت‌ها بر سر دو راهی‌ها ماندند و به تفکّر در سرانجام کار پرداختند، اما در اثر وسوسه‌ها و آرزوهای خیالی و پوچ شیطانی، بدون مشورت و راهنمایی از خیراندیشان به هلاکت رسیدند، از این دسته: مشرکان و کافران و ستمگران و منافقان و جاهلانی هستند که در راه انتخاب دنیا و آخرت؛ لذّت‌های زودگذر دنیا را برگزیدند و انسان‌های زیادی را هم گمراه کردند.

نمونۀ بارز این حالت، ماجرای عمر بن سعد در کربلا است. وقتی پیشنهاد سرلشگری از سوی عبیدالله بن زیاد به او داده شد بر سر دوراهی عزّت و ذلّت درماند و یک شبانه روز در اندیشه فرو رفت و سرانجام با این توجیه نفسانی که امام حسین علیه السلام را می‌کشم و بعد توبه می‌کنم به سرزمین کربلا روانه شد و آن فاجعه بزرگ را پدید آورد ولی هرگز به آرزوها و توفیق توبه دست نیافت و با حسرت و خسارت دنیایی و آخرتی به جهنّم رفت.

بنابراین؛ هر انسانی در دنیا موفّق به توبه و انابه نمی‌شود؛ زیرا باید پایه و شالودۀ

انقلاب درونی او، به طور حقیقی فراهم شود تا توفیق بازگشت را بیابد.

توبه و نماز غفیله

در تاریخ آورده‌اند که: روزی یزید بن معاویه به امام سجّاد علیه السلام گفت: ای علی بن الحسین علیه السلام ! اگر من توبه کنم توبه من پذیرفته می‌شود؟

حضرت فرمود: اگر در پس نماز مغرب نافله غفیله را بخوانی بخشیده می‌شوی!

حضرت زینب علیها السلام در آن مجلس عرض کرد: ای پسر برادرم چه می‌گویی؟! او قاتل حسین بن علی علیه السلام است. امام سجّاد علیه السلام فرمود: بله، اما او موفّق به خواندن آن نافله نمی‌شود. ⁽¹⁾

امام سجّاد علیه السلام دلیل چنین بی‌توفیقی را در مناجات خویش بیان نموده و می‌فرماید: گناه سه خسارت سنگین به بار می‌آورد:

الف - أَلْبَسَتْنِی الْخَطایا ثَوْبَ مَذَلَّتی.

خدایا! گناهان بر من لباس خواری پوشانده.

گناه انسان را در نزد پروردگار بسیار خوار و پست و بی‌ارزش می‌کند و لباس ذلّت بر جان با ارزش انسان می‌پوشاند و توبه به انسان شخصیّت و عزّت می‌دهد.

ب - وَ جَلَّلَنی التَّباعُدُ مِنْکَ لِباسَ مَسْکَنَتی.

دوری از تو جامۀ درماندگی بر تنم پیچیده.

گناه انسان را به تدریج از حضرت دوست دور می‌سازد، تا جایی که او را از هر عبادتی و خدمتی محروم می‌سازد و با ادامۀ جدایی، او را به حیوانی پست تبدیل می‌کند. توبه به ارتباط با دوست حقیقی جلوۀ ربوبی می‌دهد.

ج - وَ أَماتَ قَلْبی عَظِیمَ جِنایَتیِ فَأَحْیِهِ بِتَوْبَةٍ مِنْکَ. ⁽¹⁾

بزرگی جنایتم دلم را میرانده پس آن را با توبه به درگاهت زنده کن.

گناه، سبب مرگ قلب گشته و دل انسان به مردۀ متحرّکی تبدیل می‌شود. قیافه، صورت آدمیزاد است ولی دل او قلبِ حیوان است. این دل مردگی خسارت گناه است. حتی گناه توانایی دارد که همه جان و روح را فرا بگیرد.

قرآن کریم گناه را عامل کور شدن قلب می‌داند که ادامۀ آن انسان را دچار شک و ریب می‌کند و سرانجام از آیات انفسی و آیات آفاقی محروم می‌گردد.

کَلَّا بَلْ رَانَ عَلَی قُلُوبِهِم مَّا کَانُواْ یَکْسِبُونَ * کَلَّآ إِنَّهُمْ عَن رَّبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لََّمحْجُوبُونَ * ثُمَّ إِنَّهُمْ لَصَالُواْ الْجَحِیمِ» ⁽²⁾

این چنین نیست که می‌گویند ، بلکه گناهانی که همواره مرتکب شده‌اند بر دل‌هایشان چرک و زنگار بسته است [ که حقایق را افسانه می‌پندارند . ] * این چنین نیست که آنان می‌پندارند ، بلکه اینان در آن روز از پروردگارشان محجوب‌اند . * سپس آنان بی‌تردید وارد دوزخ می‌شوند .

و از آیات دیگر استفاده می‌شود، اعمال زشت انسان چون غباری بر صفحۀ دل نقش می‌بندد و آن را تیره می‌سازد و مانع ادراک حقایق می‌شود.

در دعای سحر ابوحمزه ثمالی، از امام سجّاد علیه السلام نقل شده است:

وَ إِنَّ الرّاحِلَ إِلَیْکَ قَرِیبُ الْمَسافَةِ وَ أَنَّکَ لاتَحْجُبُ عَنْ خَلْقِکَ وَ لکِنْ تَحْجُبُهُمُ الْأَعْمالُ السَّیِّئَةُ دُونَکَ. ⁽³⁾

همانا مسافر به سوی تو مسافتش نزدیک است و تو از آفریدگانت هرگز در پرده نیستی، جز اینکه کردار زشتشان آنان را از تو محجوب نماید.

توبۀ جان و دل را زنده می‌سازد و راه نجات را هموار می‌سازد. قرآن درهای لطف و رحمت را بر روی هر انسانی با هر مقامی و با هر شرائطی باز می‌گذارد. روشن است که دعوت به بازگشت به سوی رحمت الهی نمی‌تواند بدون قید و شرط باشد؛ زیرا او حکیم و خبیر است که کار بی‌حساب نمی‌کند اگر آغوش رحمتش را به روی همه گشوده و پیوسته آنها را به سوی خود فرامی‌خواند، به یقین آمادگی‌هایی در بندگان نیز فراهم است.

بنابراین باید نخست دگرگونی بنیادی در وجود انسان نمایان شود؛ سپس پایه‌های ایمان و اعتقادات فروریخته در اثر گناه، نوسازی می‌گردد. و آنگاه ناتوانی‌های روحی و ضعف‌های اخلاقی را جبران می‌نماید.

تفسیری بر آیۀ شریفه

از این رو در آیه‌ای پر از رحمت و مغفرت و لطف و مهربانی فرموده است:

قُلْ یَعِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُواْ عَلَی أَنفُسِهِمْ لَاتَقْنَطُواْ مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ» ⁽¹⁾

بگو : ای بندگان من که [ با ارتکاب گناه ] بر خود زیاده روی کردید ! از رحمت خدا نومید نشوید ، یقیناً خدا همۀ گناهان را می‌آمرزد ؛ زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است .

آیۀ فوق به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خطاب می‌کند ولی مقصود انسان است. و بنابر روایات و تفاسیر معصومین این آیه از امید بخش‌ترین آیات قرآن است ⁽¹⁾

«رحمة» به

«اللّه» اضافه شده است، در تک تک واژه‌های آیه لطف و مهر نهفته است؛ آیه به طور کلی تشویق به بازگشت به سوی خداست.

آغاز آیه با ندای یَعِبَادِیَ ای بندگان من شروع می‌شود، حتی کافران را هم فرا می‌گیرد؛ زیرا خداوند، خویش را مولای همۀ بندگان و سزاوار دریافت رحمت می‌داند. و حق مولا بر عبد این است که او را عبادت و اطاعت نماید. پیام بشارت پروردگار با زبان گرم و نرم به بندگان امید می‌دهد تا آنان خجالت نکشند. از این رو با اینکه خطاب آیه به گناهکاران و خطاکاران است و چون خداوند هدایت و توبه بندگان را دوست می‌دارد و بندگی آنان را می‌خواهد؛ مانند پدری نیست که از رفتار فرزندش ناامید باشد و بگوید: تو فرزند من نیستی، یا ای نادان برو آدم شو! پس بدون خطاب تند ای گنهکاران یا طغیانگران و... می‌فرماید: ای بندگانم! که بر نفس خود زیاده‌روی کرده‌اید، از لطف و و گذشت من ناامید نشوید، بیایید همه را می‌بخشم.

چقدر زیبا در این آیه، محبّت و مهربانی و بزرگواری به کار رفته که هر دل سنگ صفتی را آب می‌کند. سپس در ادامه خطاب می‌فرماید: أَسْرَفُواْ عَلَی أَنفُسِهِمْ ای کسانی که زیاده‌روی بر نفس کرده‌اید، نمی‌فرماید:

«ظَلَمُوا» یا

«أَخْطَأوا» یا

«عَصَوا» یا

«طَغَوا» . ای ستمگران! ای خطاکاران! ای نافرمایان! و... یا با خطابی زننده بفرماید:

ای جانوران! ای خائنان! ای آدمکشان! چون با آن ندای بندگان من نمی‌سازد و مناسب دعوت به توبه نیست.

معنای اسراف

راغب در معنای لغت اسراف می‌نویسد:

اسراف در لغت: به معنای تجاوز از حدّ هر عملی است که انسانی مرتکب می‌شود. ⁽¹⁾

با قید عَلَی أَنفُسِهِمْ اراده می‌فرماید: گناه اسراف بر نفس است و اثر گناهانِ آدمی به خودش باز می‌گردد و ضرری برای خداوند ندارد. خداوند حکیم در حقیقت از اسراف بر نفس؛ جنایت یا خیانت و معنای قریب به آن اراده فرموده است. و این کلمه خفیف‌ترین کلامی است که جنبۀ محبّت و دلسوزی دارد که در امانت خداوند خیانت نکنید و شئون انسانیّت را به بازی نگیرید.

در سیاق آیه، تعدّی بر نفس و جنایت بر آن عمومیّت دارد و هر گناهی مانند شرک و قتل و دروغ و... و گناهان بزرگ و کوچک را شامل می‌شود و اختصاص به مؤمنان و مسلمانان هم ندارد.

بعد می‌فرماید: لَاتَقْنَطُواْ مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ قنوط یأس از خیر و رحمت اوست.

مراد از رحمت در آیۀ شریفه مغفرت است؛ زیرا رحمت مربوط به آخرت است نه دنیا و آخرت، ولی به قرینۀ جملۀ بعدی که می‌فرماید: یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا مغفرت در دنیاست و هیچگاه درِ رحمت و غفران الهی بسته نمی‌شود و ارزش توبه در دنیا آشکار می‌گردد هر چند گنهکار پلیدترین و حیوان‌ترین آدمیان باشد.

اگر حال بسیاری از مجرمان تاریخ را ببینید که بعد از ارتکاب گناهان کبیره چنان ناراحت و پشیمان می‌شوند که باور نمی‌کنند راه بازگشتی به روی آنها باز باشد و آنچنان خود را آلوده می‌دانند و بارها و بارها هم تکرار می‌کنند و صدبار توبه را

می‌شکنند، که با هیچ آبی قابل شستشو نیستند، ولی این آیه به همه آنان نوید می‌دهد راه به روی همه باز است.

در تفاسیر و منابع معتبر از مصداق‌های بارز این آیه، وحشی جنایتکار، قاتل حمزۀ سیدالشّهدا است که به دستور هند، زن ابوسفیان جگر حمزه را بیرون آورد و به دندان کشید. هنگامی که خواست مسلمان شود به نزد رسول اللّه صلی الله علیه و آله رفت و اسلام اختیار کرد و از کردۀ خویش توبه نمود، حضرت او را با آغوش باز پذیرفت و توبه‌اش را قبول کرد ولی حضرت به خاطر اندوه جانگداز عمویش حمزه به او فرمود: از جلوی چشم من برو یا هرگز با من رو به رو مشو، که من نمی‌توانم تو را ببینم. از این رو وحشی به شام رفت و در اثر میگساری از دنیا رفت. ⁽¹⁾

حکایت بهلول نبّاش

و همچنین در برخی از تفاسیر قرآن، داستان بهلول نبّاش را برای شأن نزول این آیه نقل کرده‌اند که چکیدۀ آن به شرح زیر است:

«روزی جوانی گریان خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله رسید. او در حالی که به شدّت ناراحت بود گفت: از خشم خدا می‌ترسم حضرت فرمود: آیا شرک آورده‌ای؟ گفت:

نه، فرمود: آیا به حرام کسی را کشته‌ای؟ گفت: نه، فرمود: اگر گناهانت همانند کوه‌ها بزرگ باشد باز خداوند آنها را می‌بخشد.

جوان گفت: گناه من از آسمان و زمین و عرش و کرسی بزرگتر است. فرمود:

گناهت از خدا هم بزرگ‌تر است. او گفت: نه، خدا از همه چیز برتر است. فرمود: برو که خدای متعال گناه بزرگ را می‌آمرزد. سپس فرمود: حال گناه تو چیست؟ گفت: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله از روی شما شرم دارم که بازگو کنم، ولی حکایت من از این قرار است که هفت سال نبش قبر می‌کردم و کفن‌های مردگان را بر می‌داشتم تا اینکه

روزی به هنگام نبش قبر به جسد دختری از انصار برخورد کردم بعد از آنکه او را برهنه کردم شیطان مرا وسوسه کرد و با مردۀ او زنا کردم و ناگهان ندایی شنیدم که گفت: وای بر تو از آتش...

هنگامی که سخن به اینجا رسید پیامبر صلی الله علیه و آله سخت برآشفت و فرمود: این فاسق را بیرون کنید. تو چقدر به دوزخ نزدیک هستی.

جوان بیرون آمد و سخت گریه کرد و سر به بیابان گذاشت و می‌گفت: ای خدای محمد صلی الله علیه و آله اگر توبه مرا می‌پذیری پیامبرت را از آن باخبر کن وگرنه آتش از آسمان بفرست و مرا بسوزان و از کیفر سوزان آخرت راحت کن، در اینجا پیک وحی بر حضرت نازل شد و آیه قُلْ یَعِبَادِیَ الَّذِینَ... را بر آن حضرت قرائت نمود.

و به نقل دیگری پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در حالی که تبسّم بر لب داشت، آیاتی را تلاوت کرد و به اصحاب فرمود: کیست که مکان جوان را به ما نشان دهد؟

حضرت به همراه یارانش، بهلول را در بین صخره‌ها یافتند و پیامبر صلی الله علیه و آله خاک‌ها را از سر و روی او پاک نمود و فرمود: ای بهلول! بشارت باد تو را که از آزاد شدگان آتش هستی. و به اصحاب خویش فرمود: اینگونه گناهان را جبران کنید چنان که این جوان جبران نمود.» ⁽¹⁾

خداوند در آیۀ فوق با چند واژۀ لاتقنطوا ، یغفر ، جمیعا ، غَفُور ، رَحِیم بر لطف و امیدواری به خود تأکید فرموده است. حرف ال بر ذنوب هم هر گناهی را که دربارۀ شکستن حدود و تجاوز به حریم حق باشد را شامل می‌شود. و کلمۀ جمیعاً این توسعه را می‌فهماند که محدودیّت در بخشش نیست و دریای رحمت پروردگار موّاج است.

البته بر اساس روایات ما مسألۀ حق النّاس در اینجا مطرح نیست؛ زیرا خداوند در دنیا و آخرت آثار و واجباتی بر حقوق مردم قرار داده است که در محاکمۀ قیامت حسابرسی می‌کند و همچنین پذیرش لطف و آمرزش خداوند، به شرط توبه و عمل صالح است که در سورۀ فرقان می‌فرماید:

إِلَّا مَن تَابَ وَ ءَامَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صَلِحًا فَأُوْلئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیَِّاتِهِمْ حَسَنَتٍ وَ کَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِیًما» ⁽¹⁾

مگر آنان که توبه کنند و ایمان آورند و کار شایسته انجام دهند ، که خدا بدی‌هایشان را به خوبی‌ها تبدیل می‌کند ؛ و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است .

اگر توبه و کار نیک کنند خداوند هم گناهان آنان را به نیکی‌ها تبدیل می‌کند وگرنه در قیامت هیچ توبه‌ای اثر ندارد و انسان به صورت آدمیزاد محشور نمی‌شود.

پس مراد آیه که می‌فرماید: خداوند همه گناهان را می‌بخشد آن نیست که انسان گناه کند و بگوید خدا می‌آمرزد، بلکه مقصود این است که: گناهان هر قدر بزرگ باشد سزاوار آمرزیدن است، پس نباید از رحمت خدا ناامید بود.

شاهد بر این مطلب دو اسم از اسمای حسنای الهی با نام غفور و رحیم در کنار نام اللّه است که تأکید بر این می‌باشد که من بخشنده و مهربانم و خود بندگانم را می‌بخشم.

اسباب مغفرت و آمرزش

نکته مهمّی که در آیۀ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا نهفته است این که آمرزش و مغفرت همۀ گناهان از سوی خداوند سبب و دلیل می‌خواهد؛ سبب آن چیست؟

دانشمندان و مفسران قرآن گفته‌اند:

سبب مغفرت دو چیز است:

1- شفاعت 2- توبه

شفاعت شامل شرک نمی‌شود؛ زیرا به دلیل آیۀ شریفۀ:

إِنَّ اللَّهَ لَایَغْفِرُ أَن یُشْرَکَ بِهِ‌وَیَغْفِرُ مَا دُونَ ذَ لِکَ لِمَن یَشَآءُ وَمَن یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَلَا بَعِیدًا» ⁽¹⁾

مسلماً خدا این را که به او شرک آورده شود نمی‌آمرزد ، و فروتر از آن را برای هر که بخواهد می‌آمرزد . و هر که به خدا شرک ورزد ، یقیناً به گمراهی بسیار دوری دچار شده است .

ناظر به شفاعت انسان است و مسألۀ شرک را نمی‌گیرد؛ زیرا شرک ورزیدن سبب انکار صفات ذاتی و فعلی ذات پروردگار می‌شود و حقوق خداوند بر بندگان را نابود می‌سازد. البته پس از قرائنی و اختلافی که مفسّران پیرامون آیۀ فوق دارند این مطلب به دست می‌آید.

بعضی گفته‌اند:

عموم مغفرت، مقیّد به غیر شرک و گناهانی است که خداوند وعدۀ عذاب و آتش داده است. ولی توبه قیدی ندارد که باید به طور کلّی از هر نوع گناه توبه نمود. ⁽²⁾ارزش حقیقی توبه تنها در حیات دنیاست و در هنگام مرگ و قیامت فایده و سودی ندارد؛ زیرا کسی که آثار گناه و کیفر و آتش را می‌بیند، به ناچار به طلب آمرزش و توبه روی می‌آورد تا از دام عذاب خلاصی پیدا کند.

از آیات و روایات استفاده می‌شود، توبه پیش از فرارسیدن مرگ پذیرفته می‌شود ولی به هنگام دیدن نشانه‌های مرگ توبه قبول نمی‌شود.

خداوند سبحان دربارۀ چنین توبه‌ای می‌فرماید:

« وَلَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیَِّاتِ حَتَّی إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّی تُبْتُ الَْنَ وَلَا الَّذِینَ یَمُوتُونَ وَهُمْ کُفَّارٌ أُوْلئِکَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِیمًا» ⁽¹⁾

و برای کسانی که پیوسته کارهای زشت مرتکب می‌شوند ، تا زمانی که مرگ یکی از آنان فرا رسد [ و در آن لحظه که تمام فرصت‌ها از دست رفته ] گوید : اکنون توبه کردم . و نیز برای آنان که در حال کفر از دنیا می‌روند ، توبه نیست . اینانند که عذابی دردناک برای آنان آماده کرده‌ایم .

ولی در آیۀ قبل از این می‌فرماید:

إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللَّهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَلَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِن قَرِیبٍ فَأُوْلئِکَ یَتُوبُ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَکَانَ اللَّهُ عَلِیًما حَکِیًما» ⁽²⁾

بی‌تردید توبه نزد خدا فقط برای کسانی است که از روی نادانی مرتکب کار زشت می‌شوند ، سپس به زودی توبه می‌کنند ؛ اینانند که خدا توبۀ آنان را می‌پذیرد ، و خدا همواره دانا و حکیم است .

روشن است که مقصود خداوند از یَتُوبُونَ مِن قَرِیبٍ این است که: خطاکار در دار دنیا به زودی بازگردد نه همه را به آخر و آخرت بگذارد، تا در لحظه‌های واپسین تسلیم حق شود؛ این دو رویی و فریب است.

در داستان غرق شدن فرعون در دریا آمده است:

لحظه‌ای که امواج دریا فرعون را به کام مرگ کشید گفت: به خدایی که بنی اسرائیل به او ایمان آورده‌اند ایمان آوردم و من از تسلیم شدگان هستم، سپس خطابی قهرآمیز از سوی حق شنید که فرمود: آیا اکنون توبه می‌کنی در حالی که از پیش عصیان می‌کردی و از مفسدان بودی؟!» ⁽¹⁾

هر کس پیش از آن که مرگ را مشاهده کند توبه نماید؛ توبه‌اش پذیرفته می‌شود. ⁽²⁾دلیل پذیرفته شدن توبه تا پیش از مرگ این است که: توبه در حال مرگ نوعی پشیمانی ناخواسته است. زمانی که گنهکاران به خاطر ترس از کیفر الهی به آن روی می‌آورند، حالتی است که از بیرون بر آنان تحمیل شده است و هیچ ارتباطی به انقلاب درونی و طهارت نفس و پاکی روح آنان ندارد. بنابراین ردّ توبه از جانب خداوند غفّار در لحظۀ مرگ از روی بخل نیست، بلکه به خاطر راست نبودن توبۀ انسان در آن وضعیّت ویژه است.

و امّا توبه در قیامت تأثیری ندارد؛ زیرا در عرصۀ قیامت انقلاب درونی و تکلیف و شریعت برداشته شده است و همه درون‌ها و قصدها آشکار گشته است و مفهومی برای توبه نمی‌ماند. پس بازگشت به دنیا و پشیمانی و جبران هم وجود ندارد تا توبه معنا پیدا کند.

عمل و توبه در کلام شهید مطهری

شهید مطهری در این زمینه می‌گوید:

«انسان پس از آن که از دنیا رفت، نظام زندگی‌اش به کلّی تغییر می‌کند و عوض می‌شود و امکان ندارد، کوچکترین استفاده‌ای از نظاماتی که در این دنیا هست بکند. عمل و توبه، پیشروی و پسروی، بالا رفتن و پایین رفتن و تغییر مسیر و جهت دادن، همه مال این دنیاست.

این کلام امام علی علیه السلام است:

إِنَّ الْیَوْمَ عَمَلٌ وَلاحِسابٌ وَ غَدَاً حِسابٌ وَ لاعَمَلٌ. ⁽¹⁾

به درستی که امروز زمان عمل است و بازخواستی نیست و فردا روز بازخواست است و عملی در آن میسّر نمی‌باشد.

و توبه آن وقت است که یک انقلاب درونی در وجود انسان پیدا می‌شود چون در آن دنیا هم انسان همه چیز را معاینه کرده و می‌بیند. در آنجا که ادّعای توبه می‌کند و بگوید: خدایا! پشیمانم. آن اظهار پشیمانی انقلاب مقدّس درونی نیست، انقلاب آزاد نیست، پس علت این که در لحظات آخر، در حال معاینه آن دنیا، توبۀ انسان مقبول نیست، این است که توبه نیست نه این که توبه هست و مقبول نیست، اصلاً توبه نیست.» ⁽²⁾نکته مهمی که از نوشتۀ شهید مطهّری برداشت می‌شود این است که: تا انسان تکلیف دارد، توبه‌اش صحیح است. هر گاه تکلیف از مکلّف برداشته شد، توبه صحیح نمی‌باشد.

پس از مرگ چه در برزخ و چه در آخرت، نظام تکلیف و تکوین و هستی در هم

ریخته است. گناهکاری که پس از مرگ از کار خود پشیمان می‌گردد مانند مجرمی است که وقتی چشمان او به چوبه دار می‌افتد و طناب دار را بر گلوی خود احساس می‌کند ناگهان از کردۀ خویش پشیمان می‌شود. این پشیمانی، فضیلت و افتخار و رشد و تکامل برای انسان ندارد. پس چنین توبه‌ای از ریشه بی‌ارزش و فایده است.

بنابراین خداوند متعال در پاسخ مجرمان که در جهنّم می‌گویند: خدایا! بدبختی بر ما چیره گشت ما را به دنیا بازگردان، می‌فرماید:

قَالَ اخْسَُواْ فِیهَا وَ لَاتُکَلِّمُونِ» ⁽¹⁾

[ خدا ] می‌گوید : [ ای سگان ! ] در دوزخ گم شوید و با من سخن مگویید !

به زبان عامیانه یعنی ای مسخره کنندگان! بروید خفه شوید حالا بیدار شدید و درخواست عفو و گذشت می‌کنید، اینجا جای حساب و کتاب است. امور دنیا و سرگرمی‌ها و آرزوها، انسان را به آن افسون‌ها و ندامت‌ها می‌کشاند.

در حدیثی پرمغز و تکان دهنده از امام صادق علیه السلام نقل گردیده است که آیۀ:

وَالَّذِینَ إِذَا فَعَلُواْ فَحِشَةً أَوْظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ ذَکَرُواْ اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُواْ لِذُنُوبِهِمْ وَمَن یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ یُصِرُّواْ عَلَی مَا فَعَلُواْ وَهُمْ یَعْلَمُونَ» ⁽²⁾

و آنان که چون کار زشتی مرتکب شوند یا بر خود ستم ورزند ، خدا را یاد کنند و برای گناهانشان آمرزش خواهند ؛ و چه کسی جز خدا گناهان را می‌آمرزد ؟ و دانسته و آگاهانه بر آنچه مرتکب شده‌اند ، پا فشاری نمی‌کنند .

هنگامی که آیۀ توبه نازل شد ابلیس بالای کوه ثور در مکّه رفت و با صدای بلند فریاد کشید و سران لشگرش را فراخواند. آنان گفتند: ای سرور ما! چه شده است که ما را فراخوانده‌ای؟! ابلیس گفت: آیه‌ای نازل شده (که پشت مرا می‌لرزاند و مایۀ نجات بشر است) چه کسی می‌تواند با آن مقابله کند؟

یکی از شیاطین گفت: من می‌توانم با نقشه‌ام چنین و چنان کنم. ابلیس طرح او را نپذیرفت! دیگری برخاست و نقشۀ خود را ارایه کرد باز هم نپذیرفت. سپس شیطانی به نام خنّاس ایستاد و گفت: من از عهدۀ آن برمی‌آیم. ابلیس گفت: از چه راهی؟ خنّاس گفت: آنان را با وعده‌ها و آرزوها سرگرم می‌کنم تا آلوده به گناه شوند و هنگامی که مرتکب گناه شدند، توبه و استغفار را از یادشان می‌برم. ابلیس گفت:

تو می‌توانی از عهدۀ این کار برآیی. این مأموریت را تا قیامت به تو سپردم. ⁽¹⁾

[«4»اَللَّهُمَّ إِنَّکَ طَالِبِی إِنْ أَنَا هَرَبْتُ وَ مُدْرِکِی إِنْ أَنَا فَرَرْتُ فَهَا أَنَا ذَا بَیْنَ یَدَیْکَ خَاضِعٌ ذَلِیلٌ رَاغِمٌ إِنْ تُعَذِّبْنِی فَإِنِّی لِذَلِکَ أَهْلٌ وَ هُوَ - یَا رَبِّ - مِنْکَ عَدْلٌ وَ إِنْ تَعْفُ عَنِّی فَقَدِیماً شَمَلَنِی عَفْوُکَ وَ أَلْبَسْتَنِی عَافِیَتَکَ]

خدایا! تو خواستار و جویندۀ منی اگر بگریزم، و تو دریابندۀ منی، اگر فرار کنم. اینک منم که در برابرت قرار دارم، فروتن، خوار، بینی به خاک مالیده. اگر عذابم کنی سزاوار آنم، و عذاب ای پروردگار من از ناحیۀ تو عین عدالت است، و اگر از من بگذری، برنامۀ تازه‌ای نیست؛ چرا که از دیرباز گذشتت مرا فرا گرفته، و جامۀ عافیتت را بر من پوشانده‌ای.

[«5»فَأَسْأَلُکَ - اللَّهُمَّ - بِالْمَخْزُونِ مِنْ أَسْمَائِکَ وَ بِمَا وَارَتْهُ الْحُجُبُ مِنْ بَهَائِکَ إِلاَّ رَحِمْتَ هَذِهِ النَّفْسَ الْجَزُوعَةَ وَ هَذِهِ الرِّمَّةَ الْهَلُوعَةَ الَّتِی لاَ تَسْتَطِیعُ حَرَّ شَمْسِکَ فَکَیْفَ تَسْتَطِیعُ حَرَّ نَارِکَ وَ الَّتِی لاَ تَسْتَطِیعُ صَوْتَ رَعْدِکَ فَکَیْفَ تَسْتَطِیعُ صَوْتَ غَضَبِکَ؟]

خدایا! به حق نام‌های مبارکت که در دانش تو محفوظ است، و احدی از آن خبر ندارد، و به جمال و زیباییت که پرده‌های نور آن را پوشانده، که بر این وجود بی‌تاب، و این استخوان‌های کهنۀ پوسیده رحمت آری. وجود ناتوانی که توانایی گرمی آفتابت را ندارد، چگونه تاب گرمی آتشت را دارد؟! و قدرت شنیدن خروش رعدت را ندارد، چگونه توان شنیدن فریاد خشمت را دارد؟!

[«6»فَارْحَمْنِیَ - اللَّهُمَّ - فَإِنِّی امْرُؤٌ حَقِیرٌ وَ خَطَرِی یَسِیرٌ وَ لَیْسَ عَذَابِی مِمَّا یَزِیدُ فِی مُلْکِکَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَ لَوْ أَنَّ عَذَابِی مِمَّا یَزِیدُ فِی مُلْکِکَ لَسَأَلْتُکَ الصَّبْرَ عَلَیْهِ وَ أَحْبَبْتُ أَنْ یَکُونَ ذَلِکَ لَکَ وَ لَکِنْ سُلْطَانُکَ - اللَّهُمَّ - أَعْظَمُ وَ مُلْکُکَ أَدْوَمُ مِنْ أَنْ تَزِیدَ فِیهِ طَاعَةُ الْمُطِیعِینَ أَوْ تَنْقُصَ مِنْهُ مَعْصِیَةُ الْمُذْنِبِینَ «7»فَارْحَمْنِی یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ وَ تَجَاوَزْ عَنِّی یَا ذَا الْجَلاَلِ وَ الْإِکْرَامِ وَ تُبْ عَلَیَّ إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ]

خدایا! به من رحم کن؛ زیرا که من فردی حقیر و قدر و منزلتم ناچیز است، و عذاب کردن من چیزی نیست که به مقدار ذرّه‌ای در پادشاهی و فرمانرواییت بیفزاید، و اگر عذابم بر پادشاهیت می‌افزود، صبر و شکیبایی بر آن را از تو درخواست می‌کردم، و دوست داشتم که این فزونی برای تو باشد؛ امّا خدایا! سلطنتت بزرگ‌تر و پادشاهیت باداوم‌تر از آن است که طاعت مطیعان بر آن بیفزاید، یا معصیت گناهکاران از آن بکاهد؛ پس به من رحم کن، ای مهربان‌ترین مهربانان! و از من گذشت کن، ای صاحب جلال و اکرام! و توبه‌ام را بپذیر که تو بسیار توبه‌پذیر مهربانی.

دعای 51 : تضرّع و زاری

اشاره

«1» إِلَهِی أَحْمَدُکَ وَ أَنْتَ لِلْحَمْدِ أَهْلٌ عَلَی حُسْنِ صَنِیعِکَ إِلَیَّ وَ سُبُوغِ نَعْمَائِکَ عَلَیَّ وَ جَزِیلِ عَطَائِکَ عِنْدِی وَ عَلَی مَا فَضَّلْتَنِی بِهِ مِنْ رَحْمَتِکَ وَ أَسْبَغْتَ عَلَیَّ مِنْ نِعْمَتِکَ فَقَدِ اصْطَنَعْتَ عِنْدِی مَا یَعْجِزُ عَنْهُ شُکْرِی «2»وَ لَوْ لاَ إِحْسَانُکَ إِلَیَّ وَ سُبُوغُ نَعْمَائِکَ عَلَیَّ مَا بَلَغْتُ إِحْرَازَ حَظِّی وَ لاَ إِصْلاَحَ نَفْسِی وَ لَکِنَّکَ ابْتَدَأْتَنِی بِالْإِحْسَانِ وَ رَزَقْتَنِی فِی أُمُورِی کُلِّهَا الْکِفَایَةَ وَ صَرَفْتَ عَنِّی جَهْدَ الْبَلاَءِ وَ مَنَعْتَ مِنِّی مَحْذُورَ الْقَضَاءِ «3»إِلَهِی فَکَمْ مِنْ بَلاَءٍ جَاهِدٍ قَدْ صَرَفْتَ عَنِّی وَ کَمْ مِنْ نِعْمَةٍ سَابِغَةٍ أَقْرَرْتَ بِهَا عَیْنِی وَ کَمْ مِنْ صَنِیعَةٍ کَرِیمَةٍ لَکَ عِنْدِی! «4»أَنْتَ الَّذِی أَجَبْتَ عِنْدَ الاِضْطِرَارِ دَعْوَتِی وَ أَقَلْتَ عِنْدَ الْعِثَارِ زَلَّتِی وَ أَخَذْتَ لِی مِنَ الْأَعْدَاءِ بِظُلاَمَتِی «5»إِلَهِی مَا وَجَدْتُکَ بَخِیلاً حِینَ سَأَلْتُکَ وَ لاَ مُنْقَبِضاً حِینَ أَرَدْتُکَ بَلْ وَجَدْتُکَ لِدُعَائِی سَامِعاً وَ لِمَطَالِبِی مُعْطِیاً وَ وَجَدْتُ نُعْمَاکَ عَلَیَّ سَابِغَةً فِی کُلِّ شَأْنٍ مِنْ شَأْنِی وَ کُلِّ زَمَانٍ مِنْ زَمَانِی فَأَنْتَ عِنْدِی مَحْمُودٌ وَ صَنِیعُکَ لَدَیَّ مَبْرُورٌ «6»تَحْمَدُکَ نَفْسِی وَ لِسَانِی وَ عَقْلِی حَمْداً یَبْلُغُ الْوَفَاءَ وَ حَقِیقَةَ الشُّکْرِ حَمْداً یَکُونُ مَبْلَغَ رِضَاکَ عَنِّی فَنَجِّنِی مِنْ سَخَطِکَ «7»یَا کَهْفِی حِینَ تُعْیِینِی الْمَذَاهِبُ وَ یَا مُقِیلِی عَثْرَتِی فَلَوْ لاَ سَتْرُکَ عَوْرَتِی لَکُنْتُ مِنَ الْمَفْضُوحِینَ وَ یَا مُؤَیِّدِی بِالنَّصْرِ فَلَوْ لاَ نَصْرُکَ إِیَّایَ لَکُنْتُ مِنَ الْمَغْلُوبِینَ وَ یَا مَنْ وَضَعَتْ لَهُ الْمُلُوکُ نِیرَ الْمَذَلَّةِ عَلَی أَعْنَاقِهَا فَهُمْ مِنْ سَطَوَاتِهِ خَائِفُونَ

وَ یَا أَهْلَ التَّقْوَی وَ یَا مَنْ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَی أَسْأَلُکَ أَنْ تَعْفُوَ عَنِّی وَ تَغْفِرَ لِی فَلَسْتُ بَرِیئاً فَأَعْتَذِرَ وَ لاَ بِذِی قُوَّةٍ فَأَنْتَصِرَ وَ لاَ مَفَرَّ لِی فَأَفِرَّ «8»وَ أَسْتَقِیلُکَ عَثَرَاتِی وَ أَتَنَصَّلُ إِلَیْکَ مِنْ ذُنُوبِیَ الَّتِی قَدْ أَوْبَقَتْنِی وَ أَحَاطَتْ بِی فَأَهْلَکَتْنِی‌مِنْهَا فَرَرْتُ إِلَیْکَ - رَبِّ - تَائِباً فَتُبْ عَلَیَّ مُتَعَوِّذاً فَأَعِذْنِی مُسْتَجِیراً فَلاَ تَخْذُلْنِی سَائِلاً فَلاَ تَحْرِمْنِی مُعْتَصِماً فَلاَ تُسْلِمْنِی دَاعِیاً فَلاَ تَرُدَّنِی خَائِباً «9»دَعَوْتُکَ - یَا رَبِّ - مِسْکِیناً مُسْتَکِیناً مُشْفِقاً خَائِفاً وَجِلاً فَقِیراً مُضْطَرّاً إِلَیْکَ «10»أَشْکُو إِلَیْکَ یَا إِلَهِی ضَعْفَ نَفْسِی عَنِ الْمُسَارَعَةِ فِیمَا وَعَدْتَهُ أَوْلِیَاءَکَ وَ الْمُجَانَبَةِ عَمَّا حَذَّرْتَهُ أَعْدَاءَکَ وَ کَثْرَةَ هُمُومِی وَ وَسْوَسَةَ نَفْسِی «11»إِلَهِی لَمْ تَفْضَحْنِی بِسَرِیرَتِی وَ لَمْ تُهْلِکْنِی بِجَرِیرَتِی أَدْعُوکَ فَتُجِیبُنِی وَ إِنْ کُنْتُ بَطِیئاً حِینَ تَدْعُونِی وَ أَسْأَلُکَ کُلَّمَا شِئْتُ مِنْ حَوَائِجِی وَ حَیْثُ مَا کُنْتُ وَضَعْتُ عِنْدَکَ سِرِّی فَلاَ أَدْعُو سِوَاکَ وَ لاَ أَرْجُو غَیْرَکَ «12»لَبَّیْکَ لَبَّیْکَ تَسْمَعُ مَنْ شَکَا إِلَیْکَ وَ تَلْقَی مَنْ تَوَکَّلَ عَلَیْکَ وَ تُخَلِّصُ مَنِ اعْتَصَمَ بِکَ وَ تُفَرِّجُ عَمَّنْ لاَذَ بِکَ «13»إِلَهِی فَلاَ تَحْرِمْنِی خَیْرَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولَی لِقِلَّةِ شُکْرِی وَ اغْفِرْ لِی مَا تَعْلَمُ مِنْ ذُنُوبِی «14»إِنْ تُعَذِّبْ فَأَنَا الظَّالِمُ الْمُفَرِّطُ الْمُضَیِّعُ الْآثِمُ الْمُقَصِّرُ الْمُضَجِّعُ الْمُغْفِلُ حَظَّ نَفْسِی وَ إِنْ تَغْفِرْ فَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ.

[«1»إِلَهِی أَحْمَدُکَ وَ أَنْتَ لِلْحَمْدِ أَهْلٌ عَلَی حُسْنِ صَنِیعِکَ إِلَیَّ وَ سُبُوغِ نَعْمَائِکَ عَلَیَّ وَ جَزِیلِ عَطَائِکَ عِنْدِی وَ عَلَی مَا فَضَّلْتَنِی بِهِ مِنْ رَحْمَتِکَ وَ أَسْبَغْتَ عَلَیَّ مِنْ نِعْمَتِکَ فَقَدِ اصْطَنَعْتَ عِنْدِی مَا یَعْجِزُ عَنْهُ شُکْرِی «2»وَ لَوْ لاَ إِحْسَانُکَ إِلَیَّ وَ سُبُوغُ نَعْمَائِکَ عَلَیَّ مَا بَلَغْتُ إِحْرَازَ حَظِّی وَ لاَ إِصْلاَحَ نَفْسِی وَ لَکِنَّکَ ابْتَدَأْتَنِی بِالْإِحْسَانِ وَ رَزَقْتَنِی فِی أُمُورِی کُلِّهَا الْکِفَایَةَ وَ صَرَفْتَ عَنِّی جَهْدَ الْبَلاَءِ وَ مَنَعْتَ مِنِّی مَحْذُورَ الْقَضَاءِ]

خدایا! تو را سپاس می‌گزارم، و تو شایستۀ سپاسی. سپاس در برابر احسان نیکویت به من. و فراوانی نعمت‌هایت بر من، و عطای بزرگت نزد من. سپاس بر رحمتت که به سبب آن مرا برتری بخشیدی، و بر نعمتت که بر من سرشار و فراوان فرمودی، به اندازه‌ای به من خوبی کردی که سپاس و شکرم از آن عاجز است، و اگر احسانت نسبت به من نبود، و نعمت‌های سرشارت در سرزمین زندگی من نمی‌ریخت، نمی‌توانستم نصیب خود را از آن به دست آورم، و وجودم را اصلاح کنم.

این تو بودی که بی‌مقدمه، احسانت را نسبت به من آغاز کردی و کفایت و بی‌نیازی در تمام کارهایم را روزی من کردی، و رنج و زحمت بلا را از من گرداندی، و قضای دهشت‌زا را از من منع کردی.

آنچه در این دعا مطرح است، عبارت است از حمد حق تعالی، طلب حاجات از غنیّ بالذّات، التجا به درگاه دوست، درخواست عفو و بخشش، طلب عافیت، مسئلۀ قضا، شکر پرودگار، طلب گذشت، بیان ناتوانی‌های انسان.

تفسیر حمد در دعای اول، و طلب حوایج در دعای سیزدهم، و التجا در دعای دهم، و درخواست بخشش در دعای شانزدهم، و عافیت در دعای بیست و سوم، و مسئله قضا در دعای سی و پنجم، و برنامۀ شکر در دعای سی و هفتم، و طلب عفو در دعای سی و نهم، و بیان ناتوانی‌ها در دعای چهل و هفتم گذشت، بنابراین، متن این دعا را ترجمه کرده و از حضرت محبوب می‌خواهم که به آنچه او می‌خواهد ما را آراسته فرماید.

[«3»إِلَهِی فَکَمْ مِنْ بَلاَءٍ جَاهِدٍ قَدْ صَرَفْتَ عَنِّی وَ کَمْ مِنْ نِعْمَةٍ سَابِغَةٍ أَقْرَرْتَ بِهَا عَیْنِی وَ کَمْ مِنْ صَنِیعَةٍ کَرِیمَةٍ لَکَ عِنْدِی! «4»أَنْتَ الَّذِی أَجَبْتَ عِنْدَ الاِضْطِرَارِ دَعْوَتِی وَ أَقَلْتَ عِنْدَ الْعِثَارِ زَلَّتِی وَ أَخَذْتَ لِی مِنَ الْأَعْدَاءِ بِظُلاَمَتِی]

خدای من! چه بسیار بلای جانکاه که از من گرداندی، و چه بسیار نعمت فراوانی که دیده‌ام را به آن روشن ساختی، و چه بسیار خوبی‌های ارجمندی که از ناحیۀ تو نزد من است!!

تویی که به وقت ناچاری و درماندگی، دعایم را اجابت کردی و به وقت افتادن در مهلکۀ گناه، از لغزشم گذشتی، و حقوق مرا که دشمنان به زور و ستم از من ربوده بودند، بازستاندی.

[«5»إِلَهِی مَا وَجَدْتُکَ بَخِیلاً حِینَ سَأَلْتُکَ وَ لاَ مُنْقَبِضاً حِینَ أَرَدْتُکَ بَلْ وَجَدْتُکَ لِدُعَائِی سَامِعاً وَ لِمَطَالِبِی مُعْطِیاً وَ وَجَدْتُ نُعْمَاکَ عَلَیَّ سَابِغَةً فِی کُلِّ شَأْنٍ مِنْ شَأْنِی وَ کُلِّ زَمَانٍ مِنْ زَمَانِی فَأَنْتَ عِنْدِی مَحْمُودٌ وَ صَنِیعُکَ لَدَیَّ مَبْرُورٌ «6»تَحْمَدُکَ نَفْسِی وَ لِسَانِی وَ عَقْلِی حَمْداً یَبْلُغُ الْوَفَاءَ وَ حَقِیقَةَ الشُّکْرِ حَمْداً یَکُونُ مَبْلَغَ رِضَاکَ عَنِّی فَنَجِّنِی مِنْ سَخَطِکَ]

خدای من! هنگامی که در پیشگاهت به گدایی برخاستم، تو را بخیل نیافتم، و زمانی که آهنگ تو کردم، منقبض و گرفته‌ات ندیدم؛ بلکه تو را شنوندۀ دعایم، و عطا کنندۀ خواسته‌هایم یافتم، و نعمت‌هایت را در هر حالی از حالاتم و هر زمانی از زمان‌هایم، بر خود سرشار و کامل مشاهده کردم. تو نزد من ستوده‌ای، و خوبیت نزد من مورد سپاس و شکر است. جان و زبان و عقل من تو را می‌ستایند؛ ستایشی که بر عرصۀ کمال و حقیقت شکر برسد؛ ستایشی که در قلّۀ نهایت خشنودی تو از من باشد. پس مرا از خشمت نجات ده.

[«7»یَا کَهْفِی حِینَ تُعْیِینِی الْمَذَاهِبُ وَ یَا مُقِیلِی عَثْرَتِی فَلَوْ لاَ سَتْرُکَ عَوْرَتِی لَکُنْتُ مِنَ الْمَفْضُوحِینَ وَ یَا مُؤَیِّدِی بِالنَّصْرِ فَلَوْ لاَ نَصْرُکَ إِیَّایَ لَکُنْتُ مِنَ الْمَغْلُوبِینَ وَ یَا مَنْ وَضَعَتْ لَهُ الْمُلُوکُ نِیرَ الْمَذَلَّةِ عَلَی أَعْنَاقِهَا فَهُمْ مِنْ سَطَوَاتِهِ خَائِفُونَ وَ یَا أَهْلَ التَّقْوَی وَ یَا مَنْ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَی أَسْأَلُکَ أَنْ تَعْفُوَ عَنِّی وَ تَغْفِرَ لِی فَلَسْتُ بَرِیئاً فَأَعْتَذِرَ وَ لاَ بِذِی قُوَّةٍ فَأَنْتَصِرَ وَ لاَ مَفَرَّ لِی فَأَفِرَّ]

ای پناه من در زمانی که راه‌های گوناگون و بی‌ربط مرا خسته می‌کند و به زحمت می‌اندازد. ای گذشت کننده از لغزش‌هایم، اگر عیب پوشی تو نبود، از رسوا شدگان بودم، ای توانایی دهندۀ من به نصرت و یاری، اگر یاری تو نبود از شکست خوردگان بودم. ای که پادشاهان یوغ ذلّت و خواری را در پیشگاهش به گردن نهاده‌اند، و از عذاب‌ها و عقاب‌هایشان ترسانند! ای اهل تقوا! ای که نام‌های نیکو برای اوست! از تو می‌خواهم که از من بگذری و مرا بیامرزی.

بی گناه نیستم تا معذور باشم. نیرومند نیستم، تا پیروزی به دست آورم.

گریزگاهی ندارم، تا بگریزم.

[«8»وَ أَسْتَقِیلُکَ عَثَرَاتِی وَ أَتَنَصَّلُ إِلَیْکَ مِنْ ذُنُوبِیَ الَّتِی قَدْ أَوْبَقَتْنِی وَ أَحَاطَتْ بِی فَأَهْلَکَتْنِی‌مِنْهَا فَرَرْتُ إِلَیْکَ - رَبِّ - تَائِباً فَتُبْ عَلَیَّ مُتَعَوِّذاً فَأَعِذْنِی مُسْتَجِیراً فَلاَ تَخْذُلْنِی سَائِلاً فَلاَ تَحْرِمْنِی مُعْتَصِماً فَلاَ تُسْلِمْنِی دَاعِیاً فَلاَ تَرُدَّنِی خَائِباً «9»دَعَوْتُکَ - یَا رَبِّ - مِسْکِیناً مُسْتَکِیناً مُشْفِقاً خَائِفاً وَجِلاً فَقِیراً مُضْطَرّاً إِلَیْکَ]

گذشت از لغزش‌هایم را از تو می‌خواهم؛ از گناهانی که مرا به ذلّت و خواری نشانده و سراپایم را گرفته و به عرصۀ هلاکت در آورده، بیزاری می‌جویم.

پروردگارم! از تمام گناهانم در حال توبه و انابه به جانب تو گریختم؛ پس توبه‌ام را بپذیر.

پناهنده‌ام! پناهم ده. امان می‌خواهم، واگذارم نکن. گدایم، محرومم مفرما.

دست به دامانم، رهایم مکن. خواهنده‌ام، نومیدم برمگردان.

ای پروردگارم! در حالی که مسکین، درمانده، هراسناک، بیمناک، ترسناک، تهیدست، و مضطّر به درگاه توام، تو را می‌خوانم.

[«10»أَشْکُو إِلَیْکَ یَا إِلَهِی ضَعْفَ نَفْسِی عَنِ الْمُسَارَعَةِ فِیمَا وَعَدْتَهُ أَوْلِیَاءَکَ وَ الْمُجَانَبَةِ عَمَّا حَذَّرْتَهُ أَعْدَاءَکَ وَ کَثْرَةَ هُمُومِی وَ وَسْوَسَةَ نَفْسِی «11»إِلَهِی لَمْ تَفْضَحْنِی بِسَرِیرَتِی وَ لَمْ تُهْلِکْنِی بِجَرِیرَتِی أَدْعُوکَ فَتُجِیبُنِی وَ إِنْ کُنْتُ بَطِیئاً حِینَ تَدْعُونِی]

ای خدای من! از ناتوانی وجودم، نمی‌توانم نسبت به آنچه به دوستانت وعده دادی شتاب ورزم، و از آنچه دشمنانت را از آن برحذر داشتی، دوری کنم، و از اندوه زیادم و وسوسۀ نفسم، به تو شکایت می‌کنم.

خدای من! به خاطر زشتی باطنم رسوایم مکن، و به گناهم هلاکم مساز. تو را می‌خوانم و تو مرا اجابت می‌کنی؛ گر چه هنگامی که تو مرا می‌خوانی، در اجابتت کندی می‌کنم.

[وَ أَسْأَلُکَ کُلَّمَا شِئْتُ مِنْ حَوَائِجِی وَ حَیْثُ مَا کُنْتُ وَضَعْتُ عِنْدَکَ سِرِّی فَلاَ أَدْعُو سِوَاکَ وَ لاَ أَرْجُو غَیْرَکَ «12»لَبَّیْکَ لَبَّیْکَ تَسْمَعُ مَنْ شَکَا إِلَیْکَ وَ تَلْقَی مَنْ تَوَکَّلَ عَلَیْکَ وَ تُخَلِّصُ مَنِ اعْتَصَمَ بِکَ وَ تُفَرِّجُ عَمَّنْ لاَذَ بِکَ]

هر حاجتی که دارم، از تو می‌طلبم و هر کجا و در هر موقعیّتی که باشم، رازم را به تو می‌سپارم. غیر تو کسی را نمی‌خوانم، و به احدی جز تو امید ندارم.

لبّیک؛ لبّیک؛ شکایت کسی را که به درگاهت شکایت کند می‌شنوی، و به آن که به حضرتت اعتماد کند رو می‌کنی، و هر که به دامان رحمتت در آویزد، از ناراحتی و رنج خلاصش می‌کنی، و هر که به تو پناه آورد، غم و اندوهش را بر طرف می‌کنی.

[«13»إِلَهِی فَلاَ تَحْرِمْنِی خَیْرَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولَی لِقِلَّةِ شُکْرِی وَ اغْفِرْ لِی مَا تَعْلَمُ مِنْ ذُنُوبِی «14»إِنْ تُعَذِّبْ فَأَنَا الظَّالِمُ الْمُفَرِّطُ الْمُضَیِّعُ الْآثِمُ الْمُقَصِّرُ الْمُضَجِّعُ الْمُغْفِلُ حَظَّ نَفْسِی وَ إِنْ تَغْفِرْ فَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ]

خدای من! به خاطر کمی شکرم از خیر آخرت و دنیا محرومم مکن و گناهانی که از من خبر داری بیامرز. اگر مرا عذاب کنی، من همان ستمکار، مقصّر، ضایع کننده، گناهکار، کوتاهی کننده، سست رأی، و ساده لوح و کودن نسبت به نصیب و بهرۀ خویشم و اگر مرا بیامرزی، تو مهربان‌تری مهربانانی!

مناجات

من که هر لحظه زار می‌گریم از غم روزگار می‌گریم

دلبری بود در کنار مرا کرد از من کنار می‌گریم

از غم غمگسار می‌نالم وز فراق نگار می‌گریم

دوش با شمع گفتم از سرِ سوز که من از عشق یار می‌گریم

ماتم بخت خویش می‌دارم زان چنین سوگوار می‌گریم

با چنین خنده گریۀ تو ز چیست کز تو بس دل فکار می‌گریم

داشتم گفتِ دلبری شیرین زو شدم دور زار می‌گریم

چون عراقی حدیث او بشنید زارتر من ز پار می‌گریم

(فخرالدین عراقی)

دعای 52 : اصرار در درخواست از خدای تعالی

اشاره

«1» یَا أَللَّهُ الَّذِی لاَ یَخْفَی عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ فِی الْأَرْضِ وَ لاَ فِی السَّمَآءِ وَ کَیْفَ یَخْفَی عَلَیْکَ - یَا إِلَهِی - مَا أَنْتَ خَلَقْتَهُ؟ وَ کَیْفَ لاَ تُحْصِی مَا أَنْتَ صَنَعْتَهُ؟ أَوْ کَیْفَ یَغِیبُ عَنْکَ مَا أَنْتَ تُدَبِّرُهُ؟ أَوْ کَیْفَ یَسْتَطِیعُ أَنْ یَهْرُبَ مِنْکَ مَنْ لاَ حَیَاةَ لَهُ إِلاَّ بِرِزْقِکَ؟ أَوْ کَیْفَ یَنْجُو مِنْکَ مَنْ لاَ مَذْهَبَ لَهُ فِی غَیْرِ مُلْکِکَ؟ «2»سُبْحَانَکَ أَخْشَی خَلْقِکَ لَکَ أَعْلَمُهُمْ بِکَ؟ وَ أَخْضَعُهُمْ لَکَ أَعْمَلُهُمْ بِطَاعَتِکَ وَ أَهْوَنُهُمْ عَلَیْکَ مَنْ أَنْتَ تَرْزُقُهُ وَ هُوَ یَعْبُدُ غَیْرَکَ «3»سُبْحَانَکَ لاَ یَنْقُصُ سُلْطَانَکَ مَنْ أَشْرَکَ بِکَ وَ کَذَّبَ رُسُلَکَ وَ لَیْسَ یَسْتَطِیعُ مَنْ کَرِهَ قَضَآءَکَ أَنْ یَرُدَّ أَمْرَکَ وَ لاَ یَمْتَنِعُ مِنْکَ مَنْ کَذَّبَ بِقُدْرَتِکَ وَ لاَ یَفُوتُکَ مَنْ عَبَدَ غَیْرَکَ وَ لاَ یُعَمَّرُ فِی الدُّنْیَا مَنْ کَرِهَ لِقَآءَکَ «4»سُبْحَانَکَ! مَا أَعْظَمَ شَأْنَکَ! وَ أَقْهَرَ سُلْطَانَکَ! وَ أَشَدَّ قُوَّتَکَ! وَ أَنْفَذَ أَمْرَکَ! «5»سُبْحَانَکَ قَضَیْتَ عَلَی جَمِیعِ خَلْقِکَ الْمَوْتَ: مَنْ وَحَّدَکَ وَ مَنْ کَفَرَ بِکَ وَ کُلٌّ ذَائِقُ الْمَوْتِ وَ کُلٌّ صَائِرٌ إِلَیْکَ فَتَبَارَکْتَ وَ تَعَالَیْتَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ وَحْدَکَ لاَ شَرِیکَ لَکَ «6»آمَنْتُ بِکَ وَ صَدَّقْتُ رُسُلَکَ وَ قَبِلْتُ کِتَابَکَ وَ کَفَرْتُ بِکُلِّ مَعْبُودٍ غَیْرِکَ وَ بَرِئْتُ مِمَّنْ عَبَدَ سِوَاکَ «7»اَللَّهُمَّ إِنِّی أُصْبِحُ وَ أُمْسِی مُسْتَقِلاًّ لِعَمَلِی مُعْتَرِفاً بِذَنْبِی مُقِرّاً بِخَطَایَایَ أَنَا بِإِسْرَافِی عَلَی نَفْسِی ذَلِیلٌ عَمَلِی أَهْلَکَنِی وَ هَوَایَ أَرْدَانِی وَ شَهَوَاتِی حَرَمَتْنِی «8»فَأَسْأَلُکَ یَا مَوْلاَیَ سُؤَالَ مَنْ نَفْسُهُ لاَهِیَةٌ لِطُولِ أَمَلِهِ وَ بَدَنُهُ غَافِلٌ لِسُکُونِ عُرُوقِهِ وَ قَلْبُهُ مَفْتُونٌ بِکَثْرَةِ

النِّعَمِ عَلَیْهِ وَ فِکْرُهُ قَلِیلٌ لِمَا هُوَ صَائِرٌ إِلَیْهِ سُؤَالَ مَنْ قَدْ غَلَبَ عَلَیْهِ الْأَمَلُ وَ فَتَنَهُ الْهَوَی وَ اسْتَمْکَنَتْ مِنْهُ الدُّنْیَا وَ أَظَلَّهُ الْأَجَلُ «9»سُؤَالَ مَنِ اسْتَکْثَرَ ذُنُوبَهُ وَ اعْتَرَفَ بِخَطِیئَتِهِ سُؤَالَ مَنْ لاَ رَبَّ لَهُ غَیْرُکَ وَ لاَ وَلِیَّ لَهُ دُونَکَ وَ لاَ مُنْقِذَ لَهُ مِنْکَ وَ لاَ مَلْجَأَ لَهُ مِنْکَ إِلاَّ إِلَیْکَ «10»إِلَهِی أَسْأَلُکَ بِحَقِّکَ الْوَاجِبِ عَلَی جَمِیعِ خَلْقِکَ وَ بِاسْمِکَ الْعَظِیمِ الَّذِی أَمَرْتَ رَسُولَکَ أَنْ یُسَبِّحَکَ بِهِ وَ بِجَلاَلِ وَجْهِکَ الْکَرِیمِ الَّذِی لاَ یَبْلَی وَ لاَ یَتَغَیَّرُ وَ لاَ یَحُولُ وَ لاَ یَفْنَی أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُغْنِیَنِی عَنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ بِعِبَادَتِکَ وَ أَنْ تُسَلِّیَ نَفْسِی عَنِ الدُّنْیَا بِمَخَافَتِکَ وَ أَنْ تُثْنِیَنِی بِالْکَثِیرِ مِنْ کَرَامَتِکَ بِرَحْمَتِکَ فَإِلَیْکَ أَفِرُّ و مِنْکَ أَخَافُ وَ بِکَ أَسْتَغِیثُ وَ إِیَّاکَ أَرْجُو «11»وَ لَکَ أَدْعُو وَ إِلَیْکَ أَلْجَأُ وَ بِکَ أَثِقُ وَ إِیَّاکَ أَسْتَعِینُ وَ بِکَ أُؤمِنُ وَ عَلَیْکَ أَتَوَکَّلُ وَ عَلَی جُودِکَ وَ کَرَمِکَ أَتَّکِلُ.

[«1»یَا أَللَّهُ الَّذِی لاَ یَخْفَی عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ فِی الْأَرْضِ وَ لاَ فِی السَّمَآءِ وَ کَیْفَ یَخْفَی عَلَیْکَ - یَا إِلَهِی - مَا أَنْتَ خَلَقْتَهُ؟ وَ کَیْفَ لاَ تُحْصِی مَا أَنْتَ صَنَعْتَهُ؟ أَوْ کَیْفَ یَغِیبُ عَنْکَ مَا أَنْتَ تُدَبِّرُهُ؟ أَوْ کَیْفَ یَسْتَطِیعُ أَنْ یَهْرُبَ مِنْکَ مَنْ لاَ حَیَاةَ لَهُ إِلاَّ بِرِزْقِکَ؟ أَوْ کَیْفَ یَنْجُو مِنْکَ مَنْ لاَ مَذْهَبَ لَهُ فِی غَیْرِ مُلْکِکَ؟]

ای خدایی که چیزی در زمین و آسمان بر او پوشیده نیست! ای خدای من! چگونه بر تو پوشیده باشد، چیزی که خود آفریده‌ای؟ چگونه آنچه را ساخته‌ای، از دایرۀ دانشت بیرون باشد؟ یا چگونه از تو پنهان بماند، آنچه را که تو تدبیرش می‌کنی؟ یا چگونه می‌تواند بگریزد، کسی که جز به روزیت زنده نیست؟ یا چگونه نجات پیدا می‌کند، کسی که در غیر مملکت تو راهی برایش وجود ندارد؟

مناجات عاشق و معشوق

ای خدایی که چیزی در زمین و آسمان بر تو پوشیده نیست و چگونه پوشیده شود بر تو ای خدای من، آنچه تو خود آفریده‌ای. ⁽¹⁾

وَ انْ کُلُّ لَّمَّا جَمیعٌ لَدَیْنا مُحْضَرُونَ» ⁽¹⁾

و همۀ آنان [ بدون استثنا گردآوری خواهند شد و ] در قیامت نزد ما احضار می‌شوند .

تو منزّهی، ترسنده‌ترین خلقِ تو در پیشگاهت داناترین آنهاست (و چرا چنین نباشد که هر چه معرفت انسان از طریق قرآن و اهل بیت و معارف الهیّه به حضرتش بیشتر شود خشیتش از مقام ربوبی بیشتر خواهد شد.

اِنَّما یَخْشَی اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ» ⁽²⁾

از بندگان خدا فقط دانشمندان از او می‌ترسند .

[«2»سُبْحَانَکَ أَخْشَی خَلْقِکَ لَکَ أَعْلَمُهُمْ بِکَ؟ وَ أَخْضَعُهُمْ لَکَ أَعْمَلُهُمْ بِطَاعَتِکَ وَ أَهْوَنُهُمْ عَلَیْکَ مَنْ أَنْتَ تَرْزُقُهُ وَ هُوَ یَعْبُدُ غَیْرَکَ «3»سُبْحَانَکَ لاَ یَنْقُصُ سُلْطَانَکَ مَنْ أَشْرَکَ بِکَ وَ کَذَّبَ رُسُلَکَ وَ لَیْسَ یَسْتَطِیعُ مَنْ کَرِهَ قَضَآءَکَ أَنْ یَرُدَّ أَمْرَکَ وَ لاَ یَمْتَنِعُ مِنْکَ مَنْ کَذَّبَ بِقُدْرَتِکَ وَ لاَ یَفُوتُکَ مَنْ عَبَدَ غَیْرَکَ وَ لاَ یُعَمَّرُ فِی الدُّنْیَا مَنْ کَرِهَ لِقَآءَکَ]

منزّه و پاکی، ترسنده‌ترینشان، عامل‌ترین آنها به طاعت توست، و پست‌ترین آنها در پیشگاهت، کسی که روزیش را می‌دهی، و او غیر تو را می‌پرستد.

منزّه و پاکی، کسی که برایت شریکی انگاشته و پیامبرانت را تکذیب کرده، از سلطنتت نمی‌کاهد، و کسی که قضایت را ناپسند دارد، قدرت ردّ کردن فرمانت را ندارد، و کسی که تواناییت را تکذیب کند، نمی‌تواند خود را از قهر و غلبۀ تو باز دارد، و کسی که غیر تو را بپرستد، از احاطه و تصرّف و عذاب تو در نرود، و هر که لقای تو را ناپسند دارد، در زندگی دنیا ابدی و جاودانه نخواهد ماند.

لقای خداوند

اشاره

مراد از «لقاء اللّه» ملاقات معنوی و شهود باطنی در قیامت است. چون در قیامت همه وابستگی‌های انسان به مال و مقام و مدرک و منزل بریده می‌شود و با

روبرو شدن با پاداش و کیفر الهی، حاکمیّت مطلقۀ حق را درک می‌کند.

قرب و لقای حق فرع بر حبّ و عشق و انس با حق تعالی است. و آن شاخه‌ای از معرفت و وجدان حق می‌باشد و معرفت حق بستگی به برداشتن موانع سلوک و لقای الهی است و برای این باید حجاب‌ها را کنار زد. بدون برکناری پرده‌های حایل میان عاشق و معشوق، چهرۀ معشوق و محبوب نمایان نمی‌شود. پس شناخت و رؤیت او نیز به دست نمی‌آید و سپس معرفتِ به خویش هم حاصل نمی‌شود.

حالت غفلت و منیّت و استقلال نفس و هواهای نفسانی، پرده‌های تاریک و وحشتناکند؛ که انسان را از نور ربوبی حق دور می‌سازد و در منجلاب ظلمت دنیوی فرو می‌برد.

شناخت حق از مقوله نور و حبّ دنیا از سیاه‌ترین پرده‌ها و تاریکی‌های دل است. چنانکه امیر مؤمنان علی علیه السلام می‌فرماید:

اَلْمَعْرِفَةُ نُورُ الْقَلْبِ. ⁽¹⁾

شناخت، روشنی دل است.

الشَکُّ یُطْفِئُ نُورَ الْقَلْبِ. ⁽²⁾

شک نورانیّت قلب را فرو می‌نشاند.

مَنْ أَحَبَّ لِقاءَ اللّهِ سُبْحانَهُ سَلا عَنِ الدُّنْیا. ⁽³⁾

هر که دوستدار دیدار خداوند پاک و منزه باشد دنیا را از یاد ببرد.

هرگاه موانع شناخت خویشتن از میان برداشته شود روشنی دل و دانش و معرفت حق در وجود آدمی جلوه‌گر می‌شود، سپس حبّ و عشق و انس پیدا

می‌شود و آتش عشق رفته رفته هوای بنده را در هویّت حق فانی می‌سازد و او را به قرب حق و به مقام لقای دوست می‌رساند واین همان عبادت آزادگان است که حقیقت آزادی، آزادی از خود و تعلّقات آن است.

امام علی علیه السلام در نهج البلاغه دربارۀ بینش اولیای خدا چنین می‌فرماید:

إِنَّ أَوْلَیاءَ اللّهِ هُمُ الَّذِینَ نَظَرُوا إِلی باطِنِ الدُّنْیا إِذا نَظَرَ النّاسُ إِلی ظاهِرِها. ⁽¹⁾

اولیای خدا آنانی هستند که به باطن دنیا نظر کردند وقتی که مردم به ظاهرش نگریستند.

چشم انسان با چشم همه حیوانات در دیدن ظاهر مادّیات یکسان است و انسان با این چشم سطحی‌نگر، پشت پرده حقیقتی را نمی‌بیند. بلکه برای دیدن اسرار خلقت و حقایق امور باید با چشم دل و نور باطن نگریست که حضرت می‌فرماید:

«نَظَرُوا إِلی باطِنِ الدُّنْیا» نه

«باطِنِ الْآخِرَة» ؛ زیرا اگر آدمی به حقیقت و باطن دنیا برسد در صورتی که نظر او به آثار رحمت خدا به دیدۀ ژرف و اندیشه‌ای باشد به باطن آخرت و باطن حق و باطن عبادت و کلام خدا می‌رسد.

اکثر مردم دنیا تنها ظاهر دنیا را می‌بینند و هر چیزی را هم به ملاک سطحی ارزیابی می‌کنند. با معیار ظاهری دنیا بیشتر ارزیابی‌ها غلط از آب در می‌آید و بشر نسبت به خداوند متوقّع و گله‌مند می‌شود و گاهی از زندگی سیر می‌شود و گاهی نسبت به عدل پروردگار و اعتقادات دینی، ضعیف می‌شود. امّا آنانی که باطن نگرند و درون دریای حقیقت شنا می‌کنند هیچگاه در برابر تأثیر موج‌ها قرار نمی‌گیرند؛ زیرا ریشۀ امواج باد است. جنبش بادها امواج را به حرکت درمی‌آورند. و باد هم جا به جایی هواست. بادهای مادّی موج‌هایی مانند: موج ثروت، موج فقر، موج مرگ،

موج خوشی، موج شدت، موج بلا و... تولید می‌کند هر گاه اندکی تنگی در مال و منال او می‌آید، می‌گوید: خداوند منّان مرا خوار و سبک کرده است. و آنگاه که به مال و نعمتی می‌رسد می‌گوید: پروردگار مرا عزیز و گرامی داشته است. این دیدگاه کسی است که با بینش ظاهری ارزیابی می‌کند و همیشه خداوند منّان را محاکمه و محکوم می‌کند و خویش را بینوا و مظلوم جلوه می‌دهد.

اما خداوندی که در قرآن مجید باطن غیبت کردن را مساوی با خوردن گوشت مرده می‌داند و در پی حفظ آبرو و شخصیّت انسان‌هاست؛ چگونه می‌تواند آبروی کسی را بریزد. به یقین اگر کسی آبرویش را به باد داده، به دست خودش بر باد داده است. وگرنه اگر آدمی هزاران گناه بزرگ و کوچک در خلوت انجام بدهد؛ خداوند محال است آبروی او را ببرد.

هرگز پروردگار ستّار و بنده‌پرور چنین معامله‌ای نمی‌کند. این برنامه پروردگار عالم است. اگر انسانی در دنیا از ظاهر مادّیات و لذّت‌های جسمی چشم بپوشد و به آثار خلقت و نعمت‌ها به دیدۀ باطنی و رحمانی نظر کند به یقین به لقای حق شوق پیدا می‌کند و گاهی در اثر شدّت حبّ، سر به بیابان می‌گذارد.

بر اساس روایت امام صادق علیه السلام که می‌فرماید:

مشتاق بی‌قرار نه میل به غذا دارد و نه از نوشیدنی گوارا لذّت می‌برد نه خواب آسوده دارد نه با دوستی انس می‌گیرد و نه در خانه‌ای آرامش پیدا می‌کند، بلکه خداوند را شب و روز بندگی می‌کند به امید این که به دیدار محبوبش برسد. چنان که خداوند از موسی بن عمران دربارۀ میعادگاه پروردگارش نقل می‌کند: وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِ‌ّ لِتَرْضَی» ⁽¹⁾

جذبۀ شهود محبوب و دیدار لطف یار، به اندازه‌ای لذّت بخش و شوق‌انگیز است که یک لحظۀ آن با هیچ نعمتی در دنیا برابر نیست. عاشقان دیدار دوست چنانند که اگر افاضۀ معنوی از آنها بریده شود؛ روح از کالبدشان برمی‌خیزد.

همانگونه که امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود:

لَوْ حَجَبْتُ عَنْهُ ساعَةً لَمُتُّ. ⁽¹⁾

اگر ساعتی از دیدار محبوب محروم شوم جان می‌دهم.

سلامی که پروردگار در بهشت نثار مؤمنان می‌کند سلامی از رحمت خاصّه و اشتیاق دیدار سرچشمه می‌گیرد و همۀ الطاف و کرامات در آنجا گرد هم می‌آید.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله حال بهشتیان را چنین توصیف می‌فرماید:

در آن حال که بهشتیان غرق در نعمت‌های بهشتی هستند، نوری بر بالای سر آنان افکنده می‌شود، سر برمی‌آورند، آن نورِ لطف پروردگار از افق بر آنان پرتو انداخته است. ندایی برمی‌خیزد که سلام بر شما ای اهل بهشت و این همان است که در قرآن آمده است: سَلَمٌ قَوْلًا مِّن رَّبٍ‌ّ رَّحِیمٍ» ⁽²⁾با سلام [ ی پرارزش و سلامت‌بخش ] که گفتاری از پروردگاری مهربان است .

سپس فرمود:

آنجا آنان به حق می‌نگرند و نگاه لطف حق چنان آنان را مجذوب می‌کند که از همۀ چیزها غافل می‌شوند و تمامی نعمت‌های بهشتی را فراموش می‌کنند و در این حال گروهی از فرشته‌ها از هر دری بر آنها وارد می‌شوند و می‌گویند

درود بر شما. ⁽¹⁾

و نیز می‌فرماید:

هنگامی که اهل بهشت وارد بهشت می‌شوند خداوند می‌فرماید: چیز دیگری می‌خواهید بر شما بیفزاییم؟ آنان می‌گویند: آیا روی ما را سفید نکردی؟ آیا ما را وارد بهشت ننمودی و از آتش رهایی نبخشیدی؟ در این لحظه پرده‌ها کنار می‌رود خداوند را به چشم دل می‌بینند. در آن حال چیزی محبوب‌تر نزد آنان از نگاه به پروردگارشان نیست. ⁽²⁾پروردگار به آنان که خواستار لقای حقّند وعدۀ دیدار را در روز قیامت و بهشت قرار داده است و با ابتهاج و آرامش و آسایش همگی در آنجا گرد هم می‌آیند و صحنه‌های شاد و نشاط‌انگیزی پدید می‌آید که حق، پیام می‌دهد:

مَن کَانَ یَرْجُواْ لِقَآءَ اللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَأَتٍ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» ⁽³⁾

هر که امید دیدار [ پاداش و مقام قرب ] خدا را دارد [ باید در عرصه طاعت و عبادت بکوشد ] ؛ زیرا زمان معین شده [ از سوی ] خدا [ که روز قیامت است ] حتماً آمدنی است ؛ و او شنوا و داناست .

قُلْ إِنَّمَآ أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُکُمْ یُوحَی إِلَیَّ أَنَّمَآ إِلَهُکُمْ إِلَهٌ وَ حِدٌ فَمَن کَانَ یَرْجُواْ لِقَآءَ رَبِّهِ‌فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صَلِحًا وَ لَایُشْرِکْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدَا» ⁽⁴⁾

بگو : جز این نیست که من هم بشری مانند شمایم که به من وحی می‌شود که معبود شما فقط خدای یکتاست ؛ پس کسی که دیدار [ پاداش و مقام قرب ]

پروردگارش را امید دارد ، پس باید کاری شایسته انجام دهد و هیچ کس را در پرستش پروردگارش شریک نکند .

ثُمَّ ءَاتَیْنَا مُوسَی الْکِتَبَ تَمَامًا عَلَی الَّذِی أَحْسَنَ وَتَفْصِیلاً لِّکُلِ‌ّ شَیْ‌ءٍ وَهُدیً وَرَحْمَةً لَّعَلَّهُم بِلِقَآءِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ» ⁽¹⁾

سپس به موسی کتاب دادیم برای اینکه [ نعمت خود را ] بر آنان که نیکی کردند کامل کنیم ، و برای اینکه همۀ احکام و معارفی که مورد نیاز بنی‌اسرائیل بود ، تفصیل و توضیح دهیم و برای اینکه هدایت و رحمت [ بر آنان ] باشد تا به دیدار [ پاداش و مقام قرب ] پروردگارشان ایمان آورند .

شوق لقای خداوند در روایات

معصومان علیهم السلام در روایات بسیاری انسان را به شوق لقای دوست، تشویق و سفارش کرده‌اند:

از جمله رسول اللّه صلی الله علیه و آله در دعایش پس از هر نماز می‌خواند:

وَ أَسْأَلُکَ الرِّضَا بِالْقَضاءِ وَ بَرْدَ الْعَیْشِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَ لَذَّةَ النَّظَرِ إِلی وَجْهِکَ وَ شَوْقاً إِلی رُؤیَتِکَ وَ لِقائِکَ. ⁽²⁾

خدایا! خشنودی به قضای تو و زندگی خویش بعد از مرگ و لذّت دیدن روی تو و شوق به نگاه و دیدار تو را از درگاهت خواستارم.

و نیز حضرت به ابن مسعود سفارش فرمود:

یَا ابْنَ مَسْعُودٍ! قَصِّرْ أَمَلَکَ فَإِذا أَصْبَحْتَ، فَقُلْ: إِنِّی لا أُمْسی وَ إذا أَمْسَیْتَ، فَقُلْ: إِنِّی لا أُصْبِحُ وَ اعْزِمْ عَلَی مُفارَقَةِ الدُّنْیا وَ أَحِبَّ لِقاءَ اللّهِ وَ لاتَکْرَهْ

لِقاءَهُ فَإِنَّ اللّهَ یُحِبُّ لِقاءَ مَنْ أَحَبَّ لِقاءَهُ وَ یَکْرَهُ لِقاءَ مَنْ یَکْرَهُ لِقاءَهُ. ⁽¹⁾

ای پسر مسعود! آرزویت را کوتاه گردان و چون صبح کردی، بگو: من روز را به شب نخواهم رساند و چون شب درآمد، بگو: من تا صبح زنده نخواهم ماند.

و بر جدایی از دنیا همّت گمار و دیدار خداوند را دوست بدار و دیدار او را ناخشنود مدان، همانا خداوند از دیدار کسی که دیدار او را دوست دارد، خشنود است و از دیدار کسی که او را دوست ندارد، خرسند نیست.

انس از پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که فرمود:

هر که دیدار خدا را دوست داشته باشد خدا نیز دیدار او را دوست می‌دارد. و هر که دیدار خدا را خوش نداشته باشد خدا نیز دیدار او را خوش ندارد.

عرض کردند: ای رسول خدا! همۀ ما مرگ را ناخوش داریم! فرمود: این ربطی به ناخوش داشتن مرگ ندارد، بلکه مؤمن چون زمان مرگش فرا رسد، بشارت دهنده‌ای از جانب خدا می‌آید و او را به آنچه به سویش می‌رود بشارت می‌دهد. در این هنگام برای او چیزی محبوب‌تر از این نیست که به دیدار خدا برود بنابراین دیدار خدا را دوست دارد و خدا هم دیدار او را دوست می‌دارد. اما گنهکار چون زمان مرگش فرا رسد، سرنوشت بدی که در انتظار اوست پیش او می‌آید، از این رو از دیدار خدا ناخشنود است و خدا هم از ملاقات او بیزار است. ⁽²⁾همچنین در اخبار حضرت داود علیه السلام آمده است که خداوند عز و جل به او وحی فرمود:

ای داود! اگر رویگردانان از من بدانند که چه انتظاری برای آنان می‌کشم و چه مهری به آنان می‌ورزم و چه اشتیاقی به ترک معاصی از سوی آنها دارم، هر آینه از شوق من بمیرند و از عشق به من بندهای بدنشان از هم جدا گردد. ⁽¹⁾

چون دیدم که خداوند، دین فرشتگان و فرستادگان و پیامبران خود را برای من برگزید، دانستم کسی که مرا چنین گرامی داشته است فراموشم نمی‌کند. از این رو دوستدار دیدار او شدم. ⁽²⁾حضرت در نامه‌ای به معاویه، دلیل حرکت مبارزان و مجاهدان برای پیکار با دشمن را چنین نوشتند:

وَ أَنَا مُرْقِلٌ نَحْوَکَ فی جَحْفَلٍ مِنَ الْمُهاجِرینَ وَ الْأَنْصارِ وَ التّابِعینَ لَهُمْ بِاِحْسانٍ شَدیدٍ زِحامُهُمْ ساطِعٍ قَتامُهُمْ مُتَسَرْبِلینَ سِرْبالَ الْمَوْتِ احَبُّ اللِّقاءِ الَیْهِمْ لِقاءُ رَبِّهِمْ. ⁽³⁾

من با سپاهی از مهاجران و انصار و تابعین که راه آنان را به نیکویی پیمودند به شتاب به سوی تو می‌آیم لشگری سخت انبوه که گرد و غبارشان فضا را گرفته و جامۀ مرگ به تن دارند و بهترین ملاقات برای آنان، لقای خداوند است.

در بخشی از نامه‌ای به مالک اشتر و اهل مصر، اشتیاق خویش را به دیدار دوست یادآور شدند:

وَ إِنّی الی لِقاءِ اللّهِ لَمَشْتاقٌ وَ لِحُسْنِ ثَوابِهِ لَمُنْتَظِرٌ راجٍ. ⁽¹⁾

هر آینه من آرزومند لقای خدایم و به پاداش نیک او منتظری امیدوار.

و نیز در سفارشی ارزنده بشارت بزرگ را، دیدار پروردگار معرفی می‌فرماید:

به آنچه خداوند شما را بدان فرمان داده است چنگ زنید؛ زیرا میان هر یک از شما و رسیدنش به شادی و دیدن آنچه دوست دارد، جز این نیست که رسول خدا صلی الله علیه و آله نزد او حاضر شود و آنچه نزد خداست بهتر و ماندنی‌تر است.

و بشارتی از سوی خداوند عز و جل به او رسد که در نتیجه، دیدگانش روشن شود و دیدار خدا را دوست بدارد. ⁽²⁾امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

مؤمن را آسایش حقیقی نباشد مگر آن‌گاه که خدا را دیدار کند. در غیر اینصورت آسایش در چهار چیز است: سکوتی که به وسیلۀ آن به احوال دل و نفس خود با آفریدگارت پی بری؛ و خلوتی که به سبب آن از گزندهای پیدا و ناپیدای زمانه نجات یابی ؛و گرسنگی‌ای که به آن شهوت‌ها و وسوسه‌های شیطانی را بمیرانی؛ و شب زنده داری که بدان سبب دلت را روشن و نهادت را تصفیه و روح و روانت را پاکیزه کنی. ⁽³⁾اما کسانی که از دیدار روی پروردگار مهربان کراهت دارند در دنیا به هوس‌های زودگذر بسنده می‌کنند و در قیامت بسیار گرفتار حسرت‌ها و خسارت روحی و روانی می‌شوند.

خداوند منّان دربارۀ چنین افرادی خطاب می‌فرماید:

أَوَ لَمْ یَتَفَکَّرُواْ فِی أَنفُسِهِم مَّا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَوَ تِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَآ إِلَّا بِالْحَقِ‌ّ وَ أَجَلٍ مُّسَمًّی وَ إِنَّ کَثِیرًا مِّنَ النَّاسِ بِلِقَآیِ رَبِّهِمْ لَکَفِرُونَ» ⁽¹⁾

آیا در [ خلوت ] درون خود نیندیشیده‌اند ؟ [ که ] خدا آسمان‌ها و زمین و آنچه را میان آنهاست ، جز به حقّ و راستی و برای مدتی معین نیافریده است ؛ و همانا بسیاری از مردم به دیدار [ قیامت و محاسبۀ اعمال به وسیلۀ ] پروردگارشان کافرند .

قَدْ خَسِرَ الَّذِینَ کَذَّبُواْ بِلِقَآءِ اللَّهِ حَتَّی إِذَا جَآءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُواْ یَحَسْرَتَنَا عَلَی مَا فَرَّطْنَا فِیهَا وَهُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَی ظُهُورِهِمْ أَلَا سَآءَ مَا یَزِرُونَ» ⁽²⁾

کسانی که دیدار [ پاداش و مقام قرب ] خدا را تکذیب کردند ، یقیناً دچار زیان شدند . تا هنگامی که قیامت به طور ناگهان و غافل‌گیرانه به آنان رسد ، می‌گویند : ای بر ما دریغ و افسوس که نسبت به تکالیف و وظایف شرعی خود کوتاهی کردیم . و آنان بار سنگین گناهانشان را بر دوش می‌کشند ؛ آگاه باشید ! بد باری است که بر دوش خواهند کشید .

أَلَآ إِنَّهُمْ فِی مِرْیَةٍ مِّن لِّقَآءِ رَبِّهِمْ أَلَآ إِنَّهُ بِکُلِ‌ّ شَیْ‌ءٍ مُّحِیطٌ» ⁽³⁾

آگاه باش ! که آنان نسبت به دیدار [ قیامت و محاسبۀ اعمال به وسیلۀ ] پروردگارشان در تردیدند . [ و ]آگاه باش ! که یقیناً او به همه چیز [ با قدرت و دانش بی‌نهایتش ] احاطه دارد .

سرانجام وابستگی شدید به مال و حبّ دنیا و اعتماد به نفس امّاره،

خودخواهی، تجمّل پرستی و فرورفتن در لجنزار شهوات و حیوانیّتِ نفس آدمی همین است که همۀ مراحل قیامت، از مرگ و برزخ تابهشت و دوزخ را انکار می‌کند تا زمینه‌های فساد خود را فراهم سازد، انسان نمی‌داند دنیا و نعمت‌های آن بهانه‌ای برای لقای منظر حق و زندگی جاوید در آخرت است که با چهارده مرحله آغاز می‌شود.

مراحل قیامت

1- مرگ

مرگ، آخرین روز از دنیا و اوّلین روز از روزهای آخرت برای انسان است. با مرگ قیامت آدمی برپا می‌شود و آخرت او روشن می‌شود. مرگ، حق و یقین و پلی برای انتقال از دنیای فانی به سوی حیات جاودان است. مرگ برای مؤمن راحتی و آرامش و مانند بوئیدن عطرهای دل‌انگیز و شاداب است. و برای کافر از نیش مار و عقرب دردناک‌تر و تلخ‌تر است.

انسان مؤمن و کافر در هنگام جان دادن، صحنه‌های عجیب و تازه‌ای می‌بینند که سرنوشت او را مشخص می‌کند، با این حال بر انسان است که به رحمت گستردۀ خداوند و محبّت اهل بیت علیهم السلام امیدوار باشد و از وسوسه‌های شیطانی و نفسانی به خدا پناه ببرد.

2 - برزخ

برزخ، عالمی بین دار دنیا و آخرت است. اعتقاد به امور برزخی از یقینیّات دین اسلام است. کالبد آدمی در عنصر خاک باقی می‌ماند، ولی روح، زنده و حسّاس و بیدار است و لذّت و درد را حس می‌کند. ارواح مؤمنان و کافران در برزخ دارای

هوشیاری و درک پاداش و کیفر هستند و از اوضاع و احوال دنیا آگاهی دارند. البته روح مؤمن از منافع و آثار اعمال خویش در دنیا سود می‌برد و پروندۀ عمل او به خاطر کارهای نیک و خیرات و فرزندان صالح و... باز می‌ماند. اما کافر پروندۀ عمل او بسته شده و دست او از دنیا و امور مادّی و معنوی کوتاه می‌گردد.

3 - قبر

قبر، خانۀ برزخی آدم است. جسم او از حوادث روزگار و اذّیت حیوانات مصون می‌ماند. مسئلۀ قبر، حق و اعتقادی است که هر کس بپذیرد؛ روح و ریحان او به سوی رستگاری و بهشت راهی می‌گردد و دریچه‌ای گلستان، از درون قبر به سوی باغ‌های بهشت برایش باز می‌گردد. و هر که نپذیرد دریچه‌ای از آتش و سوزش به درون قبر او باز می‌شود و تا کیفر ابدی در رنج و عذاب خواهد بود. از امور مهم در قبر مسئله تلقین میّت، حضور فرشتگان نکیر و منکر برای بررسی اعتقادات انسان، حضور شیطان در کنار پیکر او برای القای شک و شبهه در قلب و فکر او؛ و فشار قبر و... می‌باشد.

4 - أشراط الساعة

ساعت، در قرآن مجید به معنای روز قیامت که به خاطر ناگهانی یا گستردگی آن نزد خداوند است. در آیات و روایات معتبر دینی از نشانه‌های روز قیامت و رستاخیز به أشراط الساعة تعبیر نموده‌اند. و أشراط الساعة همان علامت‌های نزدیک شدن روز قیامت است که باید به آنها ایمان و باور داشت که در روایات نشانه‌های ظهور قیامت را ده نشانه برشمرده‌اند که برخی از آنها در آخرالزّمان اتفاق می‌افتد.

5 - نفخ صور و فنای دنیا

نفخ صور، دمیدن در شیپور که حقیقتش برای ما روشن نیست برای برچیدن دنیا و برانگیختن آدمیان برای زندگی جاودانه، از زمینه‌های قیامت است. حضرت اسرافیل به اذن الهی در مرحلۀ اوّل به شیپور خود می‌دمد و همۀ موجودات می‌میرند و سپس در مرحلۀ دیگر با دمیدن در صور، قیامت کبرای همگان در محشر برپا می‌شود. این مرتبۀ حیاتی، برای قدرت نمایی حق تعالی است که همۀ موجودات نابود شده‌اند. اینک پروردگار می‌فرماید:

یَوْمَ هُم بَرِزُونَ لَایَخْفَی عَلَی اللَّهِ مِنْهُمْ شَیْ‌ءٌ لِّمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلَّهِ الْوَ حِدِ الْقَهَّارِ» ⁽¹⁾

روزی که همۀ آنان آشکار می‌شوند ، [ و ] چیزی از آنان بر خدا پوشیده نمی‌ماند . [ و ندا آید : ] امروز فرمانروایی ویژۀ کیست ؟ ویژۀ خدای یکتای قهّار است .

سپس همۀ خلایق برای حساب و کتاب به محشر برمی‌خیزند.

6 - محشر

محشر، گرد هم آمدن اجسام و اجساد مخلوقات در محلّی بزرگ و بازگشت روح و جان به آنهاست. بدون شک این گردهمایی آفرینش و آفریدگار برای خداوند قادر و حکیم امکان وقوعی دارد و حضرت حق همۀ اجزای کامل و ناقص موجودات - از ذرّه و مادۀ اصلی آنها - را در کنار هم قرار می‌دهد و به بررسی دقیق و عادلانۀ امور دنیوی از نیک و شر می‌پردازد.

7 - میزان

میزان، ترازوی عدالت و حساب برای حسابرسی حقوق و حدود موجودات است.

بررسی اعمال و صفات انسان با ترازوی معنوی و نظارت انبیا و اوصیای الهی علیهم السلام به ویژه رسول اللّه صلی الله علیه و آله سنجیده می‌شود. در برخی روایات معتبر معصومان علیهم السلام ، نفس امیرمؤمنان علی علیه السلام و همه ائمه اطهار علیهم السلام و اعمال عبادی مانند نماز و روزه و حج و ولایت، از معیارهای پذیرش هستند.

8 - محاسبه

حساب، برابری بین اعمال و جزای آنهاست. پاداش یا کیفر بر عمل نیک یا ناپسند و توبیخ بر مکروهات و مباحات و استحقاق سپاس و احترام بر رعایت حقوق الهی و ترک محرّمات و گناهان، در این امور، به حال بندگان رسیدگی می‌شود.

در این محاسبات از عمر و جوانی و مال و مصرف آن و کتاب خدا و محبّت اهل بیت و اعضا و جوارح بدن و حقوق مردم؛ پرسش و پاسخ صورت می‌گیرد.

البته برخی اعمال مانند: زیارت قبر امام حسین علیه السلام و امام رضا علیه السلام ، خواندن سوره‌هایی مانند اعراف و هود و شفاعت پیامبران و معصومان علیهم السلام و اولیای الهی در تخفیف و خلاصی از محکمۀ محاسبۀ اعمال تأثیر بسزایی دارد.

9 - اعمال

همۀ کردار و رفتار و گفتار و افکار آدمیان در نزد گنجینۀ حافظۀ الهی ذخیره است.

و ذرّه‌ای از آفرینش در آسمان و زمین پنهان نمی‌ماند. و علاوه همۀ افعال و اثرات آن در نزد پروردگار حاضر و گواه است و نیز همۀ شاهدان از پیامبران و معصومان و

فرشتگان و زمین و زمان و اعضا و جوارح هم، با ثبت و ضبط نسخۀ تک تک عمل‌ها در بایگانی قیامت، به محضر الهی آورده می‌شوند. در این حال تمامی شاهدان گواهی می‌دهند و دهان مجرمان مهر زده می‌شود و دست و پایشان شهادت می‌دهند.

پس از بررسی اعمال، نامه‌های عمل نیکان به دست راست آنان هدیه می‌شود و نامه‌های عمل بدکاران از پشت سرشان انداخته می‌شود. مؤمنان و نیکان با حسابی سبک و با سرور و نشاط به اهل خود باز می‌گردند و کافران و بدکاران با حسابی سخت و تلخی و ناامیدی به درون آتش هدایت می‌گردند.

10 - وسیله

توسّل و تقرّب پیدا کردن به مرکز غیب و شهود و ذات باری تعالی از بهترین پیوندهاست. رسول اللّه صلی الله علیه و آله و اهل بیت ایشان وسیله‌ای برای عفو و غفران از درگاه الهی هستند. خداوند وسیله را در آخرت، بالاترین درجۀ بهشت؛ یعنی مقام محمود قرار داده است که مخصوص نبیّ اکرم اسلام صلی الله علیه و آله و امیرمؤمنان علیه السلام و انبیا و اولیای خود اوست و مرتبۀ شفاعت و رضایت آنان، در پرتو ملکوت و جلوه‌های حق، بر سراسر عالمِ آخرت، گسترده است.

11 - حوض

حوض یا نهر کوثر در قیامت از مقامات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و وصی و اهل بیت علیهم السلام ایشان و میعادگاه شیعیان و محبّان است. آنان از آن نهر می‌نوشند و هرگز درد و مرض و تشنگی و عیبی احساس نمی‌کنند. سرچشمۀ حوض کوثر از زیر عرش الهی جاری می‌شود و آب آن از شیر سفیدتر و از عسل شیرین‌تر و از کَرِه نرمتر است.

ریگ‌های آن از زبرجد و یاقوت و مروارید و علف‌زار آن زعفران و خاک آن از

مشک ناب است. ⁽¹⁾

همانا من دو چیز گرانبها در میان شما می‌گذارم؛ اگر شما بر آن دو چنگ زنید هرگز گمراه نخواهید شد، کتاب خدا و عترتم؛ اهل بیت من، این دو از هم جدا نشوند تا اینکه در کنار حوض بر من وارد شوند. ⁽²⁾و هر که توفیق پیدا کند که از آب حوض کوثر بنوشد از هول قیامت در امان بماند.

12 - شفاعت

از مقامات بلند مرتبه و درجات عالیۀ در شأن نبی اکرم صلی الله علیه و آله و اهل بیت ایشان در روز قیامت؛ مقام شفاعت آنان نزد خداوند سبحان است.

شفاعت، بر پایۀ کرامت اهل بیت و تکریم خداوند از آنان به خاطر حق ناشناخته و مقام محمود و اعطای افتخار و سرافرازی به آنان است. شفاعت بر مبنای عفو و گذشت پروردگار است؛ زیرا حق خداوند مجازات و تنبیه بندگان خطاکار است؛ از حق خود چشم پوشی می‌کند و فرصت لطف و بزرگواری دربارۀ بندگان را به انسان‌های اهل کرامت و ایمان و مکارم اخلاقی، واگذار می‌فرماید.

شفاعت از عقائد حقّه و اعتقادات صحیح بدون شک و عیب است و به ادلّۀ قطعی اثبات شده است، خداوند متعال شفاعت را برای همۀ گناهان کبیره و صغیره قرار داده است مگر شرک، که تنها در محاسبۀ الهی به آن رسیدگی می‌شود.

13 - صراط

صراط، یگانه راهی که به شکل پل بر جهنّم و به سوی بهشت برقرار شده است و همگان از اوّلین و آخرین، از روی آن عبور می‌کنند. اعتقاد به آن حق و از ضروریات دین است.

مفضّل بن عمر از امام صادق علیه السلام دربارۀ صراط پرسید. حضرت فرمود:

آن راهی به سوی معرفت خداوند است و آن دو صراط است؛ صراط دنیا و صراط آخرت. اما صراط در دنیا؛ امام واجب الاطاعة است. هر که او را در دنیا بشناسد و به هدایت او رهنمون شود بر پل صراط قیامت به آسانی بگذرد و هر که او را در دنیا نشناسد، قدم‌هایش بر پل صراط آخرت بلغزد و در جهنّم سقوط کند. ⁽¹⁾

14 - بهشت و جهنّم

نهایت مقصود و پایان جاودانه برای مؤمنان، بهشت و نعمت‌های آن است و خواری پیوسته و عذاب همیشگی برای کافران که آتش و گداخته‌های سوزان جهنّم است.

بر اساس آیات و روایات و منابع قطعی، از اعتقادات ما این است که: بهشت خانۀ جاودانه و سلامت است؛ و مرگ و پیری و مرض و آفت و نابودی و زمان و اندوه و نگرانی و نیاز و... در آن راه ندارد و جهنّم خانۀ خواری و انتقام از اهل کفر و عصیان است. و اهل کفر و شرک در آن پایدار هستند و گناهکاران از اهل توحید از آن به رحمت پروردگار و شفاعت اهل کرامت خارج می‌شوند.

شنیدن اوصاف جایگاه بهشت و جهنّم و وضعیّت بهشتیان و دوزخیان در آنها،

اعتقاد انسان را به مبدأ و معاد و مراحل سفر به آخرت تقویت می‌سازد.

مرحوم شیخ عباس قمی در کتابی به نام «منازل الآخرة» سرگذشت ارواح در عالم آخرت را از مرحلۀ مرگ تا جهنّم با حکایات و اشعار و احادیث معتبر به طور شایسته تشریح نموده است.

بنابراین هیچ کفر و فسادی در درون انسان بالاتر از احساس خودبینی و خود محوری نیست و همۀ کشمکش‌ها و عصیانگری‌ها از این نقطه سرچشمه می‌گیرد. تا انسان وجود خود را در حق فانی نسازد هرگز وجود ربّانی و حقّانی نمی‌یابد و رنگ و بوی یگانگی و صلح و صفا و آرامش را به خود نمی‌بیند و لقای شیرین حق را حس نمی‌کند.

پس انسان هنگامی شایستۀ لقای دوست حقیقی می‌گردد که به مقامات بالا بیندیشد.

رسد آدمی به جایی که به جز خدا نبیند بنگر که تا چه حد است مکان آدمیّت

(سعدی شیرازی)

[«4»سُبْحَانَکَ! مَا أَعْظَمَ شَأْنَکَ! وَ أَقْهَرَ سُلْطَانَکَ! وَ أَشَدَّ قُوَّتَکَ! وَ أَنْفَذَ أَمْرَکَ! «5»سُبْحَانَکَ قَضَیْتَ عَلَی جَمِیعِ خَلْقِکَ الْمَوْتَ: مَنْ وَحَّدَکَ وَ مَنْ کَفَرَ بِکَ وَ کُلٌّ ذَائِقُ الْمَوْتِ وَ کُلٌّ صَائِرٌ إِلَیْکَ فَتَبَارَکْتَ وَ تَعَالَیْتَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ وَحْدَکَ لاَ شَرِیکَ لَکَ «6»آمَنْتُ بِکَ وَ صَدَّقْتُ رُسُلَکَ وَ قَبِلْتُ کِتَابَکَ وَ کَفَرْتُ بِکُلِّ مَعْبُودٍ غَیْرِکَ وَ بَرِئْتُ مِمَّنْ عَبَدَ سِوَاکَ]

منزّه و پاکی، چه بزرگ است مرتبه‌ات، و غالب و قاهر است پادشاهیت، و شدید است نیرویت، و نافذ است فرمانت.

منزّه و پاکی، فرمان مرگ را بر همۀ آفریده‌هایت ثابت و پابرجا کرده‌ای، چه آن که تو را به وحدانیت مؤمن شده، یا آن که به حضرتت کافر گشته، همگی طعم مرگ را می‌چشند، و به سویت باز می‌گردند.

مبارک و برتری، خدایی جز تو نیست، تنها و بی‌شریکی، به تو ایمان آوردم، و رسولانت را تصدیق کردم، و قرآنت را پذیرفتم، و به هر معبودی جز تو کافر شدم، و از هر که غیر تو را بپرستد، بیزاری جستم.

برائت از معبودهای ساختگی

شرک در فرهنگ اسلام عبارت است از: «انباز گرفتن برای خداوند در الوهیّت، یا شریک گرفتن در ذات یا در بندگی و اطاعت، یا در تدبیر.

در جهان هنوز گروهی که در هر عرصۀ چهار گونه شرک، برای خدا انبازی گرفته باشد یافت نشده جز طایفه ثنویّه که قائل به دو خدا می‌باشند: یکی دانا و مصدر نیکی‌ها و دیگری نادان و منشأ بدی‌ها، که اوّلی را یزدان و دوّمی را اهریمن می‌نامند.

اما آنان که در بندگی و تدبیر خدای به انباز معتقدند فراوانند، مانند ستاره‌پرستان، ماه پرستان، خورشید پرستان و غیره.

شرک از نظر اسلام که دین توحید و ضدّ شرک است، محکوم و منکر و گناه نابخشودنی و ظلم بزرگ، و مشرک از نظر دین، پلید است.» ⁽¹⁾

انواع شرک

اشاره

توحید نور است و شرک ظلمت، و هر جا نور نبود ظلمت است. در مقابل نور واحد، ظلمت‌های متعدّدی وجود دارد، به همین جهت در قرآن کریم، نور به صورت مفرد و ظلمت به صورت جمع (ظلمات) آمده است. پس در مقابل توحید، شرک‌های متعدّدی وجود دارد که شناخت آنها در معرفت توحید ناب، مؤثّر است.

الف) شرک در ذات

شرک ذاتی در قبال توحید ذاتی و به این معناست که کسی بپندارد در عالم هستی دو واجب الوجود و غنی بالذّات وجود دارد. این اعتقاد از نگرش دو قطبی به جهان و تقسیم آن به خیر و شر بیگانه نیست، هر چند تفاوت اساسی بین دو

مطلب مزبور محفوظ است.

ب) شرک در صفات ذاتی

در بین مذاهب متعدّد کلامی، در صفات ذاتی واجب الوجود اختلاف است؛ معتزله طبق نسبتی که به آنها داده شده، قائل به تعطیل و نفی صفات ذاتی است.

محققان از امامیّه به عینیّت صفات ذاتی با ذات فتوا می‌دهند و اشاعره به زاید بودن صفات ذاتی بر ذات، اعتقاد دارند.

این گونه شرک، شرک خفی است و قهراً چنین اعتقادی از لحاظ فقهی موجب خروج از قلمرو اسلام و توحید نمی‌شود. گرچه آثار کلامی آن محفوظ است.

ج) شرک در صفات فعلی

ابتلای به شرک در صفات فعلی خدای سبحان بیشتر صورت می‌گیرد که به برخی از آنها اشاره می‌شود.

1 - شرک در خالقیّت: توحید افعالی به این معنا که هیچ خالق و مؤثّری درعالم جز خدای سبحان نیست.

2 - شرک در ربوبیّت: بیشترین مناظره فرهنگی انبیا علیهم السلام پس از محاوره در شرک عبادی، با کسانی بوده که به شرک ربوبی مبتلا بودند. بلکه می‌توان گفت: سبب شرک عبادی همان شرک ربوبی است.

علت آن است که: آنچه در زندگی فردی و اجتماعی منشأ اثر بیشتری است، بیشتر در معرض آسیب و تهدید است و توحید ربوبی چون نقش فراگیر و کارسازی در حیات انسانی دارد، بیشتر مورد تعرّض شیطان و امیال نفسانی بوده است. به همین جهت در بعد تکوین و تشریع «ارباب» فراوانی پدید آمدند.

شرک ربوبی به دو صورت تکوینی و تشریعی قابل تصوّر است:

الف - شرک ربوبی تکوینی: مشرکان قبول داشتند که جهان را خدا آفریده است ولی می‌گفتند: تدبیر اجزای آن به ارباب جداگانه واگذار شده و هر یک بخشی از جهان را اداره می‌کنند.

ب - شرک ربوبی تشریعی: ربوبیّت تشریعی در محدودۀ قانون امر و نهی است و شرک در آن به معنای پذیرش قوانین و مقرّرات غیر الهی در زندگی فردی یا اجتماعی است.

به برخی از نمونه‌های تاریخی آن اشاره می‌شود:

1 - فراعنۀ مصر ادعای ربوبیّت تشریعی داشتند و مردم را به اطاعت از خود دعوت می‌کردند. آنان هرگز نمی‌گفتند: آفرینش مردم و نزول باران و رویش گیاهان به دست ماست، بلکه می‌گفتند: تأمین سعادت شما منوط به این است که پیرو افکار و آرای ما بوده به طوری که ما قانون گذار باشیم و شما مطیع امر و تابع رأی ما باشید.

یَقَوْمِ لَکُمُ الْمُلْکُ الْیَوْمَ ظَهِرِینَ فِی الْأَرْضِ فَمَن یَنصُرُنَا مِن بَأْسِ اللَّهِ إِن جَآءَنَا قَالَ فِرْعَوْنُ مَآ أُرِیکُمْ إِلَّا مَآ أَرَی وَ مَآ أَهْدِیکُمْ إِلَّا سَبِیلَ الرَّشَادِ» ⁽¹⁾

ای قوم من ! امروز فرمانروایی و حکومت برای شماست که در این سرزمین پیروز هستید ، ولی اگر عذاب خدا به سوی ما آید ، چه کسی ما را یاری خواهد داد ؟ فرعون گفت : من جز آنچه را [ صواب ] می‌بینم [ و به آن یقین دارم و آن انکار موسی و کشتن او و تقویت حکومت من است ] به شما ارائه نمی‌کنم ، و شما را جز به راه راست هدایت نمی‌کنم .

در جامعۀ مصر، این ربوبیّت تشریعی، فراگیر و پذیرفته شده بود. به همین جهت حضرت یوسف علیه السلام در زندان برای تبلیغ توحید به هم‌بندهای خود چنین پند می‌داد:

یَصَحِبَیِ السِّجْنِ ءَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَ حِدُ الْقَهَّارُ» ⁽¹⁾

ای دو یار زندان ! آیا معبودان متعدد و متفرق بهتر است یا خدای یگانه مقتدر ؟

کلمۀ «خیر» در آیه، مانند بعضی موارد دیگر ⁽²⁾افعل تعیین است؛ نه افعل تفضیل.

2 - مسیحیان نیز دچار شرک در تشریع بودند؛ قرآن کریم می‌فرماید: آنان دانشمندان و راهبان خود و حضرت مسیح علیه السلام را ربّ خود می‌دانستند:

اتَّخَذُواْ أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَنَهُمْ أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَمَآ أُمِرُواْ إِلَّا لِیَعْبُدُواْ إِلَهًا وَ حِدًا لآَّ إِلَهَ إِلَّا هُوَ سُبْحَنَهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ» ⁽³⁾

آنان دانشمندان و راهبانشان و مسیح پسر مریم را به جای خدا به خدایی گرفتند ؛ در حالی که مأمور نبودند مگر اینکه معبود یگانه را که هیچ معبودی جز او نیست بپرستند ؛ منزّه و پاک است از آنچه شریک او قرار می‌دهند .

در روایات آمده که: اینان هرگز علمای خود را پرستش نکردند، بلکه حلال و حرامِ خودساخته و احکام خلاف آنان را پذیرفتند و از این راه تحت ربوبیّت آنها درآمدند.

د) شرک در عبادت

بزرگ‌ترین مسئولیت انبیا علیهم السلام و مهمترین پیام کتاب‌های آسمانی، دعوت به

توحید، به ویژه توحید در عبادت است. توحید در عبادت یعنی رها شدن از پرستش غیرخدا و تنها پذیرش بندگی او.

بسیاری از مردم همراه با اعتراف به توحید خالقیّت، گرفتار انواع گوناگون شرک در عبادت هستند. برخی به صورت آشکار بت و مجسّمه را می‌پرستند و برخی در مقابل فراعنه به خاک می‌افتند و برخی با ریا در عبادت، غیرخدا را منظور می‌کنند.

انبیا علیهم السلام وظیفۀ خود دانستند که هم صفحۀ دل انسان‌ها را از روث شرک جلی و خفی پاک و از اسارت هوای نفس رها سازند و هم صحنۀ جامعۀ بشری را از لوث زنگارهای پرستش غیرخدا تطهیر کنند تا بندگان خدا با عبادت او به کرامت و حریّت واقعی خود، دست یابند.

ه ) شرک در عمل

اگر شرک جلی را مخصوص بت‌پرستان می‌دانیم، شرک خفی را نیز می‌توان شرکِ عالَم نامید؛ زیرا صمدی و صنمی هر دو به آن مبتلا می‌شوند. همان گونه که توحید درجات و مراتب متعدّد دارد، شرک نیز دارای درکات متعدد است. به طوری که بیشتر کسانی که ایمان آورده‌اند، کم و بیش رگه‌هایی از شرک، در عقاید، اعمال و گفتارشان وجود دارد:

وَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُم مُّشْرِکُونَ» ⁽¹⁾

و بیشترشان به خدا ایمان نمی‌آورند مگر آنکه [ برای او ] شریک قرار می‌دهند .

شاید به همین جهت قرآن، مؤمنان را به کسب مراتب عالی‌تر ایمان به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله دعوت می‌کند:

یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ ءَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ‌وَالْکِتَبِ الَّذِی نَزَّلَ عَلَی رَسُولِهِ‌وَالْکِتَبِ الَّذِی أَنزَلَ مِن قَبْلُ وَمَن یَکْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَآئِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْأَخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَلَا بَعِیدًا» ⁽¹⁾

ای اهل ایمان ! به خدا و پیامبرش و کتابی که بر پیامبرش نازل کرده و به کتابی که پیش از این فرستاده [ از روی صدق و حقیقت ] ایمان بیاورید . و هر که به خدا و فرشتگان و کتاب‌های آسمانی و پیامبران او و روز قیامت کافر شود ، یقیناً به گمراهیِ دور و درازی دچار شده است .

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

اِنَّ اخْوَفَ ما اخافُ عَلَیْکُمْ الشِّرْکُ الْأَصْغَرِ، قالُوا وَ ما الشِّرْکُ الْأَصْغَرُ؟ قالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله : هُوَ الرِّیاءُ، یَقُولُ اللّهُ تَعالی یَوْمَ الْقِیامَةِ: اذا جازَی العِبادَ بِاَعْمالِهِم اذْهَبُوا الَی الَّذِینَ کُنْتُمْ تُراءُونَ فِی الدُّنْیا فَانْظُرُوا هَلْ تَجِدُونَ عِنْدَهُمُ الْجَزاءَ وَ قالَ: اسْتَعیذُوا مِنْ جُبِّ الْخِزْیِ، قیلَ: وَ ما هُوَ یا رَسُولُ اللّهِ! قالَ: وادٍ فی جَهَنَّمَ اعِدَّ لِلْمُرائینَ وَ قالَ صلی الله علیه و آله : انَّ الْمُرائی یُنادی یَوْمَ الْقِیامَةِ یا فاجِرُ یا غادِرُ یا مُرائی ضَلَّ عَمَلُکَ وَ بَطَلَ اجْرُکَ، اذْهَبْ فَخُذْ اجْرَکَ مِمَّنْ کُنْتَ تَعْمَلُ لَهُ. ⁽²⁾

آنچه بیشتر از شما می‌ترسم شرک کوچک است. گفتند: یا رسول اللّه! شرک کوچک کدام است؟ فرمودند: آن ریا می‌باشد، روز قیامت که خداوند بندگان را پاداش می‌دهد می‌گوید: بروید از کسانی که برای آنها کار می‌کردید پاداش خود را طلب کنید و ببینید آیا آنها می‌توانند پاداش شما را بدهند. بعد فرمود:

از چاه رسوایی به خداوند پناه ببرید. گفتند: یا رسول الله! چاه رسوایی کدام

است؟ حضرت فرمود: نام یک درّه‌ای در جهنّم است که ریاکاران در آنجا خواهند بود. بعد فرمودند: روز قیامت به ریاکار می‌گویند ای بدکار! ای مکّار! ای فریبکار! هر چه کار کردی از دست رفت و مزدت پایمال شد، اینک بروید و مزد خود را از همان کسی که برای او کار می‌کردید بگیرید.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

اِنَّ الشِّرْکَ اخْفی مِنْ دَبیبِ النَّمْلِ وَ قالَ مِنْهُ تَحْویلُ الْخاتَمِ لِیَذْکُرَ الْحاجَةَ وَ شِبْهُ هذا. ⁽¹⁾

شرک در اعمال انسان مخفی‌تر از حرکت مورچه است و از موارد شرک آن است که انگشتری خود را در انگشت بچرخانی تا حاجتت را فراموش نکنی و یا چیزی شبیه آن.

اگر انسان می‌خواهد از شرک به دور باشد باید بکوشد ایمان خود را قوی کند و به هر اندازه که ایمان خالص شود شرک وغیر خدایی بودن هم، از آن دور می‌شود.

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

فَرَضَ اللّهُ الْاِیْمانَ تَطْهیراً مِنَ الشِّرْکِ. ⁽²⁾

خداوند ایمان را جهت پاک شدن از شرک واجب نمود.

به خاطر همین فرمود:

مَنِ ارْتابِ بِالْاِیمانِ اشْرَکَ. ⁽³⁾

هر که شک کند در ایمان، کافر شود.

مراد از این حدیث این است که: در ایمان یقین باید و هر که شک کند در آن یعنی احتمال خلاف آن بدهد هر چند احتمال مرجوحی باشد کافر است. مانند کسی که انکار کند.

و در جای دیگر می‌فرماید:

لایَصْدُقُ ایمانُ عَبْدٍ حَتّی تَکُونَ بِما فی یَدِ اللّهِ اوْثَقَ مِنْهُ بِما فی یَدِهِ. ⁽¹⁾

ایمان عبد صادق نیست مگر اینکه اعتمادش به آنچه نزد خداست از آنچه در دست خود دارد بیشتر باشد.

بنابراین با توجّه به آیات و روایات معصومین علیهم السلام در می‌یابیم که:

«ریشۀ اصلی انحراف مشرکان آن است که خدا را آن گونه شایسته است نشناختند و به همین دلیل نامقدّس، او را تا آنجا تنزّل دادند که هم ردیف بت‌ها قرار دادند:

وَمَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ» ⁽²⁾

[ یهودیان بر ضدّ پیامبر اسلام به سفسطه‌گری پرداختند چون ] آنان خدا را آن گونه که سزاوار اوست نشناختند .

آری، سرچشمۀ شرک عدم معرفت صحیح دربارۀ خداوند است، کسی که بداند اوّلاً: او وجودی است بی‌پایان و نامحدود از هر نظر، ثانیاً: آفرینش همه موجودات از ناحیه او است و حتی در بقای خود هر لحظه به فیض وجود او نیازمندند، ثالثاً:

تدبیر عالم هستی و گشودن گره تمام مشکلات و همه ارزاق به دست با قدرت اوست، و حتی اگر شفاعتی هم انجام گیرد به اذن و فرمان او خواهد بود، معنی ندارد رو به سوی دیگر آرد.

اصلاً چنین وجودی با این صفات دوگانگی برای او محال است؛ زیرا دو وجود نامحدود از جمیع جهات، عقلاً غیرممکن است.» ⁽¹⁾

اثرات سوء شرک

با توجّه به این همه نشانه‌های خداوند، اگر انسان دچار شرک شود باید بداند که شرک سه اثر بسیار بد در وجود او خواهد گذاشت:

1 - شرک، مایۀ ضعف و ناتوانی و زبونی و ذلّت است در حالی که توحید عامل قیام و حرکت و سرفرازی است.

2 - شرک، مایۀ مذمّت و نکوهش است، چرا که یک خط روشن انحرافی است در برابر منطق عقل و کفرانی است آشکار در مقابل نعمت پروردگار، و آن کس که تن به چنین انحرافی دهد در خور مذمّت است.

3 - شرک، سبب می‌شود که خداوند، مشرک را به معبودهای ساختگی‌اش واگذارد و دست از حمایتش بردارد، و از آنجا که معبودهای ساختگی نیز قادر بر حمایت کسی نیستند و خدا هم حمایتش را از چنین کسانی برداشته، آنها مخذول یعنی بدون یار و یاور خواهند شد.

مرز توحید و شرک

اشاره

تعیین مرز توحید و شرک از آن رو اهمیّت زیادی دارد که بعضی همیشه به علّت برداشت‌های غیرواقعی از برخی مفاهیم در صدد تهمت شرک به دیگر مسلمانان هستند. مثلاً در تعریف عبادت و تعیین مصادیق آن دچار انحرافی شده‌اند که به امامیه - به علت دارا بودن فرهنگ شفاعت و توسّل که برگرفته از قرآن کریم و سنّت اهل بیت علیهم السلام است - نسبت شرک می‌دهند.

افزون بر این، برخی از فِرَق اسلامی در تشخیص مصادیق شرک گرفتار افراط یا تفریط هستند؛ از خوارج نقل شده که صرف ارتکاب گناه بزرگ موجب کفر می‌شود.

در مقابل، مرجئه می‌گویند: با داشتن عقیدۀ صحیح توحیدی، هیچ عملی به ایمان انسان لطمه نمی‌زند.

در توحید افعالی گفته شد که سراسر جهانِ امکان، مظهر خدای سبحان است و اعتقاد به موجودات ممکن که گاهی فعل حق و فیض او هستند، موجب شرک نخواهند شد؛ وجود همۀ پدیده‌ها وجود ممکن و ربطی است و هیچ نوع استقلالی از خود ندارند.

نیز گذشت که ارتباط ممکنات با یکدیگر، یا به نحو علت و معلولِ معهود است و یا به نحو رقیق شدۀ آن یعنی تشأّن، و این مطلب چیزی است که نه نکول و انکار آن نشانۀ توحید است و نه قبول و اقرار به آن علامت شرک؛ چون رابطۀ علّیّت به دو گونه قابل تصوّر است:

معتزله دربارۀ ارتباط انسان و افعال او، به چنین استقلالی معتقدند. این اعتقاد با توحید افعالی منافات دارد و از مصادیق شرک است، گرچه شرک جلی نیست تا موجب خروج از اسلام شود.

بله، اگر کسی بگوید: خدای سبحان در حدوث عالم نقش داشت، ولی در بقای آن دخالت ندارد و تدبیر جهان به دست دیگران است - چنان که برخی از مشرکان معتقد بودند - شرک جلی است.

معجزه و کرامت هم خارج از قلمرو توحید نیست و اگر برای بعضی افراد یا اشیا اثرهای غیرعادی و اصطلاحاً معجزه ثابت شود، این تأثیر و تأثّر غیرعادی خارج از

نظام علّت و معلول نیست و با توحید افعالی منافات ندارد. پس اعتقاد به تأثیرات شگفت برخی از موجودهای امکانی تا زمانی که به فقر ذاتی آنها در همۀ مراحل معتقد باشیم، هرگز آسیبی به اعتقاد توحیدی وارد نمی‌کند.

الف - عبادت

عبادت غیر خدا از مصادیق روشن شرک عملی است، لازم است نخست مفهوم عبادت و سپس برخی از مصادیق آن ذکر شود.

عبودیّت به معنای اظهار فروتنی و تذلّل است و عبادت در این معنا رساتر از عبودیّت است؛ زیرا عبادت یعنی نهایت فروتنی. ⁽¹⁾

استاد علامه طباطبایی رحمه الله می‌گوید: علّت این که خضوع معنای مطابقی عبادت نیست آن است که خضوع لازم است و با لام متعدّی می‌شود، مانند:

إِن نَّشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِم مِّنَ السَّمَآءِ ءَایَةً فَظَلَّتْ أَعْنَقُهُمْ لَهَا خَضِعِینَ» ⁽²⁾

اگر بخواهیم ، معجزه‌ای بزرگ از آسمان بر آنان نازل می‌کنیم که فروتنانه و بی‌اختیار در برابرش گردن نهند .

ولی کلمۀ عبادت بدون حرف جر متعدّی است. ⁽³⁾فرقۀ وهابیون، مفهوم اله و معبود را یکی می‌دانند و می‌گویند: جز خدا را نباید خواند و جز به او نباید امیدوار بود و جز از او نباید طلب یاری کرد، و در تعریف

توحید می‌گویند: توحید انحصار عبادت در خدای سبحان است و دین انبیا همین است، خلاصه آنچه از کلمات این گروه استفاده می‌شود این است که: مطلق خضوع و تذلّل عبادت است و توسّل به غیر خدا و امید شفاعت از غیر او شرک است.

حق آن است که عبادت، مطلق خضوع نیست، بلکه خضوع خاص، همراه با اعتقاد به الوهیّت و استقلال است و اگر قید الوهیّت و استقلال معبود نباشد، صرف خضوع شرک نیست.

برای دفاع از فرهنگ امامیه که در بالاترین درجۀ توحید نظری و عملی قرار دارد، به اختصار به موضوع توسّل و شفاعت می‌پردازیم، تا معلوم شود که هیچ یک از این دو عمل مشروع، منافی با توحید عبادی نیست.

ب - توسّل

از ریشۀ «وسل» به معنای تقرّب و نزدیکی است. «وسیله» چیزی است که شخص با آن به غیر نزدیک می‌شود ⁽¹⁾

توسّل به علل غیرطبیعی دو گونه است:

بینش توحیدی هرگز اجازه نمی‌دهد موحّد به نوع نخست از توسّل تفوّه کند و از خودِ وسایط حاجت بطلبد، چون چنین اعتقادی هم شرک است و با توحید منافات دارد و هم با معنای اصطلاحی توسّل که تقرّب جستن به خداست، سازگار نیست.

بنابراین، معتقدان به توسّل نیز با صراحت می‌گویند: از غیر خدا حاجت

خواستن و غیر او را در برآوردن نیاز، مستقلّ پنداشتن شرک و موجب خروج از توحید است. ولی اگر طلب حاجت فقط از خدا باشد لیکن از راه وسایط مقدسی که در اثر عبادت خدا، مراتب معنوی والایی را کسب کرده‌اند از این رو می‌توانندبه اذن خدا ما را به رحمت و مغفرت و توجّه الهی نزدیک و مشمول عنایات خاصۀ آن حضرت کنند، این مطلب هیچ منافاتی با توحید ندارد و عقل و نقل به جواز آن حکم می‌کنند.

توسّل در فرهنگ امامیه از نوع توسّل به وسایل عادی است؛ مثلاً برای کسب نور و گرما به آفتاب و برای رفع تشنگی به آب و برای برطرف شدن گرسنگی به غذا توسّل پیدا می‌کنیم که توسّل به مجاری فیض الهی است. به طور مسلّم خاندان عصمت و طهارت به مراتب از این مجاری فیض مادی، برتر و بالاترند.

توسّل به انبیا و اولیا علیهم السلام نیز از این قبیل است. موحّد وقتی غذا می‌خورد یا آب می‌نوشد، همچون حضرت ابراهیم علیه السلام می‌گوید:

وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَیَسْقِینِ» ⁽¹⁾

و آنکه او طعامم می‌دهد و سیرابم می‌کند.

و امام سجّاد علیه السلام نیز پس از صرف غذا می‌فرمود:

اَلْحَمْدُلِلّهِ الَّذِی أَطْعَمَنَا وَ سَقَانَا، وَ کَفَانَا وَ أَیَّدَنَا و آوانَا وَ أَنْعَمَ عَلَیْنَا و أَفْضَلَ الْحَمْدُ لِلّهِ الّذی یُطْعِمُ، وَ لایُطعَمُ. ⁽²⁾

سپاس مخصوص خدایی است که ما را طعام بخشید و سیراب کرد و کفایت نمود و تأیید فرمود و پناه داد و بر ما نعمت بخشید و برترین حمد بر خدایی که طعام می‌دهد و کسی به او طعام نمی‌دهد.

ولی تصوّر ملحد آن است که: آب و نان او را سیراب و سیر می‌کند، به وسایط عادی هم دید استقلالی دارد و موحّد برای هیچ یک از ذوات مقدّسه استقلال در تأثیر، شفاعت و... نمی‌بیند؛ از این رو پس از اقرار به بندۀ خاص الهی بودن آنان، به آنها توسّل پیدا می‌کند.

با این بیان، توسّل عقلاً ممکن است. ادلۀ نقلی نیز دلالت بر وقوع این گونه توسّلات در عصر معصومان علیهم السلام دارد.

توسّل در قرآن و روایات

قرآن کریم نه تنها بر جواز توسّل دلالت دارد، بلکه همگان را به رفتن به حضور پیامبر و طلب عفو از خدا و مشمول استغفار پیامبر قرار گرفتن ترغیب می‌کند:

وَمَآ أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا لِیُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآءُوکَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللَّهَ تَوَّابًا رَّحِیًما» ⁽¹⁾

و هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر آنکه به توفیق خدا از او اطاعت شود . و اگر آنان هنگامی که [ با ارتکاب گناه ] به خود ستم کردند ، نزد تو می‌آمدند و از خدا آمرزش می‌خواستند ، و پیامبر هم برای آنان طلب آمرزش می‌کرد ، یقیناً خدا را بسیار توبه‌پذیر و مهربان می‌یافتند .

منکران توسّل می‌گویند: این آیه توسّل را تجویز می‌کند ولی با قیود خاصی، اوّل: توسّل به شخص پیامبر صلی الله علیه و آله نه دیگران، دوّم: فقط توسّل در زمان حیات آن حضرت را، نه پس از رحلت وی را. سوّم: توسّل در حضور آن حضرت و از نزدیک را، نه از راه دور. چهارم: فقط توسّل در طلب استغفار؛ نه امور دیگر را.

ولی هیچ یک از این استثناها صحیح نیست؛ زیرا، با پذیرفتن جواز اصل توسّل،

بنیان ادّعای آنان که توسّل را ذاتاً شرک و منافی توحید می‌دانند، فرو می‌ریزد؛ چون اگر توسّل از جهت عقلی شرک باشد، امر عقلی، تخصیص‌بردار نیست، نمی‌توان گفت توسّل حقیقةً شرک است ولی در مواردی جایز است. توحید و شرک از مسائل نقلی و فرعی نیست تا بتوان عموم یا اطلاق آنها را تخصیص یا تقیید زد، بلکه از مسائل عقلی است و اصلی غیرقابل تخصیص است، و اگر توسّل، به معنای درخواست دعا و طلب استغفار جایز باشد، سایر مصادیق آن نیز که در اصل جامع توسّل مشترک است باید جایز باشد و نمی‌توان برخی از مصادیق آن اصل جامع را روا و برخی را ناروا دانست.

افزون بر این، اگر توسّل به شخص پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله جایز است، چرا توسّل به دیگر اولیای الهی جایز نباشد؟ در حالی که ادلّۀ نقلی دیگر، مؤیّد عمومیّت جواز توسّل است و اگر در زمان حیات رسول خدا توسّل به او جایز باشد پس از رحلت وی نیز جایز است؛ زیرا انبیا و اولیا، و در رأس آنان رسول خدا صلی الله علیه و آله برای همیشه زنده‌اند.

وقتی بر اساس نص قرآن کریم شهدا زنده باشند، ⁽¹⁾

نیست، اظهار پشیمانی از راه دور و درخواست طلب مغفرت از او نیز به معنای ادراک حضور اوست؛ مهم آن است که رسول خدا صلی الله علیه و آله از صدق استغاثۀ نادم با خبر شود.

اهل سنّت و از جمله قرطبی که از متعصّبان ایشان است، در تفسیر خود از امیرمؤمنان علیه السلام نقل کرده که: سه روز پس از دفن رسول خدا صلی الله علیه و آله عربی بیابان‌نشین آمد و خود را روی قبر آن حضرت افکند و از خاک آن بر سر خود ریخت و عرض می‌کرد: ای رسول خدا! شما فرمودید و ما شنیدیم و شما از خدا دریافت کردید، ما هم از شما دریافت کردیم، از جمله آیاتی که بر تو نازل شد این آیه بود که:

وَمَآ أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا لِیُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآءُوکَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللَّهَ تَوَّابًا رَّحِیًما» ⁽¹⁾

و هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر آنکه به توفیق خدا از او اطاعت شود . و اگر آنان هنگامی که [ با ارتکاب گناه ] به خود ستم کردند ، نزد تو می‌آمدند و از خدا آمرزش می‌خواستند ، و پیامبر هم برای آنان طلب آمرزش می‌کرد ، یقیناً خدا را بسیار توبه‌پذیر و مهربان می‌یافتند .

و من بر خود ستم کرده‌ام و آمده‌ام تا تو برایم طلب آمرزش کنی. پس از قبر صدایی برخاست که تو بخشیده شدی. ⁽²⁾نظیر توسّل به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دربارۀ اثر پیراهن حضرت یوسف علیه السلام نیز آمده که امکان و اثر توسّل به ذوات و آثار ذوات مقدّس را بیان می‌کند، حضرت یوسف علیه السلام گفت:

اذْهَبُواْ بِقَمِیصِی هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَی وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیرًا وَ أْتُونِی بِأَهْلِکُمْ

أَجْمَعِینَ» ⁽¹⁾

این پیراهنم را ببرید ، و روی صورت پدرم بیندازید ، او بینا می‌شود و همه خاندانتان را نزد من آورید .

فَلَمَّآ أَن جَآءَ الْبَشِیرُ أَلْقَاهُ عَلَی وَجْهِهِ‌فَارْتَدَّ بَصِیرًا قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَاتَعْلَمُونَ» ⁽²⁾

پس هنگامی که مژده رسان آمد ، پیراهن را بر صورت او افکند و او دوباره بینا شد ، گفت : آیا به شما نگفتم که من از خدا حقایقی می‌دانم که شما نمی‌دانید ؟

ج) شفاعت

در تفسیر المنار، ذیل آیۀ:

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَی عَلَی اللَّهِ کَذِبًا أَوْ کَذَّبَ بَِایَتِهِ إِنَّهُ لَایُفْلِحُ الظَّلِمُونَ» ⁽³⁾

ستمکارتر از کسی که بر خدا دروغ بسته ، یا آیات او را تکذیب کرده ، کیست ؟ یقیناً ستمکاران ، رستگار نخواهند بود .

می‌گوید:

آیه دربارۀ کافران نازل شده، از این رو مردم در شمول آن بر غیر کافر غفلت می‌کنند، در صورتی که آیه دو گروه دیگر را شامل می‌شود، یکی کسی که خود را مسلمان می‌نامد یا دیگران او را مؤمن و مسلمان می‌شمرند ولی بر خدا دروغ

می‌بندد، مانند اینکه: گفته او سخن مشرکان است، یعنی غیرخدا را ولیّ می‌گیرد و او را می‌خواند تا نزد خدا شفاعتش کند، و دیگری کسی است که با نظر خود چیزی را به دین خدا می‌افزاید. ⁽¹⁾

وَ أَنَّ الْمَسَجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُواْ مَعَ اللَّهِ أَحَدًا» ⁽²⁾

و مساجد ویژه خداست ، پس هیچ کس را با خدا مپرستید .

و آیۀ:

وَ یَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَایَضُرُّهُمْ وَ لَایَنفَعُهُمْ وَ یَقُولُونَ هَؤُلَآءِ شُفَعَؤُنَا عِندَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبُِّونَ اللَّهَ بِمَا لَایَعْلَمُ فِی السَّمَوَ تِ وَلَا فِی الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَ تَعالَی عَمَّا یُشْرِکُونَ» ⁽³⁾

و آنان به جای خدا چیزهایی را می‌پرستند که نه زیانی به آنان می‌رسانند و نه سودی به آنان می‌دهند ؛ و می‌گویند : اینان شفیعان ما نزد خدایند . بگو :

آیا خدا را به شفیعانی خبر می‌دهید که آنها را در آسمان‌ها و زمین [ به عنوان شفیع ] نمی‌شناسد ؟ او از آنچه که شریک او قرار می‌دهند ، منزّه و برتر است .

از آن نهی می‌کنند.

ولی این سخنان از جهاتی مخدوش است و مهم‌ترین اشکال، مغالطۀ محتوایی

آن است. به همین جهت بزرگان و علمای امامیه، به ویژه متأخّران، این قبیل موضوعات را به دقّت مورد تحلیل قرار داده و با دلایل متقنْ شفاعت را اثبات کرده و از اشکالات و شبهات منتقدان به خوبی پاسخ داده‌اند.

همان گونه که اشاره شد، یکی از اشکالات بر شفاعت این است که: درخواست شفاعت از اولیای الهی عبادت غیر خداست و نظری است که مشرکان نسبت به معبودهای خود داشتند:

وَ یَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَایَضُرُّهُمْ وَ لَایَنفَعُهُمْ وَ یَقُولُونَ هَؤُلَآءِ شُفَعَؤُنَا عِندَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبُِّونَ اللَّهَ بِمَا لَایَعْلَمُ فِی السَّمَوَ تِ وَلَا فِی الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَ تَعالَی عَمَّا یُشْرِکُونَ» ⁽¹⁾

و آنان به جای خدا چیزهایی را می‌پرستند که نه زیانی به آنان می‌رسانند و نه سودی به آنان می‌دهند ؛ و می‌گویند : اینان شفیعان ما نزد خدایند . بگو :

آیا خدا را به شفیعانی خبر می‌دهید که آنها را در آسمان‌ها و زمین [ به عنوان شفیع ] نمی‌شناسد ؟ او از آنچه که شریک او قرار می‌دهند ، منزّه و برتر است .

پاسخ آن است که: بین تقاضای شفاعت از اولیای الهی از جانب مؤمنان، و درخواست شفاعت از بت‌ها از جانب مشرکان، تفاوت جوهری است.

مشرکان معتقد بودند اولاً، خدا موجود مقدس و والا و برتر از عبادت بندگان است و بشر نمی‌تواند او را بشناسد و بپرستد. ثانیاً، خدا تدبیر امور عالم، از جمله زندگی بشر را به فرشتگان و اختران و انسان‌های مقرّب واگذار کرده است، و انسان برای تقرّب به خدا باید آنها را عبادت کند:

أَلَا لِلَّهِ الدِّینُ الْخَالِصُ وَ الَّذِینَ اتَّخَذُواْ مِن دُونِهِ أَوْلِیَآءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونَآ إِلَی اللَّهِ زُلْفَی إِنَّ اللَّهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فِی مَا هُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ إِنَّ اللَّهَ

لَا یَهْدِی مَنْ هُوَ کَذِبٌ کَفَّارٌ» ⁽¹⁾

آگاه باشید ! که دین خالص ویژۀ خداست ، و آنان که به جای خدا سرپرستان و معبودانی برگزیده‌اند [ و می‌گویند : ] ما آنان را جز برای اینکه ما را هر چه بیشتر به خدا نزدیک کنند ، نمی‌پرستیم . بی‌تردید خدا میان آنان [ و مؤمنان ] دربارۀ آنچه که اختلاف می‌کنند [ و آن آیین توحید و شرک است ] داوری خواهد کرد ؛ قطعاً خدا آن کس را که دروغگو و بسیار ناسپاس است ، هدایت نمی‌کند .

و چون ادارۀ جهان و سرنوشت ما به آنان سپرده شده، برای رفع نیاز و دفع ضرر باید به پیشگاه آنان تضرّع کرد. از این رو در برابر تمثال و مجسّمۀ بت‌ها به عبادت و خضوع آن مدبّران می‌پرداختند، که باعث شد به مرور زمان همین بت‌ها معبود جاهلان و عوام مشرکان قرار گیرد:

قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ» ⁽²⁾

[ به آنان ] گفت : آیا آنچه را [ با دست خود ] می‌تراشید ، می‌پرستید ؟ !

مشرکان بر این اساس، از بت‌ها، یا از فرشتگان و بزرگان بشر درخواست شفاعت می‌کردند. قرآن نیز این کار را نکوهش می‌کند که چرا مشرکان غیر از خدا چیزی را عبادت می‌کنند که هیچ ضرر و نفعی برای آنان ندارد، و می‌گویند: اینها شفیعان ما پیش خدا هستند.

اما مؤمنان چنین اعتقادی نسبت به اولیای الهی ندارند و هرگز آنان را نمی‌پرستند؛ زیرا بر این باورند که غیر از خدا، هیچ کس صلاحیّت عبادت را ندارد:

وَ مَآ أُمِرُواْ إِلَّا لِیَعْبُدُواْ اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفَآءَ وَ یُقِیمُواْ الصَّلَوةَ

وَ یُؤْتُواْ الزَّکَوةَ وَ ذَ لِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ» ⁽¹⁾

در حالی که فرمان نیافته بودند جز آنکه خدا را بپرستند ، و ایمان و عبادت را برای او از هرگونه شرکی خالص کنند ، و حق‌گرا باشند ، و نماز را برپا دارند ، و زکات بپردازند ؛ و این است آیین استوار و ثابت .

هُوَ الْحَیُّ لَآإِلَهَ إِلَّا هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِ‌ّ الْعالَمِینَ» ⁽²⁾

اوست زندۀ [ بی‌زوال ] ، هیچ معبودی جز او نیست ، پس او را در حالی که ایمان و عبادت را برای او [ از هر گونه شرکی ] خالص می‌کنید ، بپرستید .

همۀ ستایش‌ها ویژۀ خدا پروردگار جهانیان است .

مؤمنان، تنها خدا را ربّ و مدبّر عالم می‌دانند و معتقدند خدا، هم

«ربّ العالمین» و مدبّر همۀ جهان هستی و هم ربّ یکایک موجودات و انسان‌هاست.

قُلْ أَغَیْرَ اللَّهِ أَبْغِی رَبًّا وَهُوَ رَبُّ کُلِ‌ّ شَیْ‌ءٍ وَلَا تَکْسِبُ کُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَیْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَی ثُمَّ إِلَی رَبِّکُم مَّرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ» ⁽³⁾

بگو : آیا جز خدا پروردگاری بجویم در حالی که او پروردگار هر چیزی است ؟ ! و هیچ کس جز به زیان خود [ عمل زشتی ] مرتکب نمی‌شود ، و هیچ سنگین باری بار گناه دیگری را بر نمی‌دارد ؛ سپس بازگشت همۀ شما به سوی پروردگارتان خواهد بود ، پس شما را به [ حقّانیّت ] آنچه دربارۀ آن [ با مردم مؤمن ] اختلاف می‌کردید ، آگاه می‌کند .

و او را از همه به خود نزدیک‌تر می‌دانند:

وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنکُمْ وَ لَکِن لَّاتُبْصِرُونَ» ⁽¹⁾

و ما به او از شما نزدیک‌تریم ، ولی نمی‌بینید .

و بر این اعتقادند که خدا به بندگانش نزدیک است و حوایج آنها را از خود برطرف می‌سازد:

وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْیَسْتَجِیبُواْ لِی وَلْیُؤْمِنُواْ بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ» ⁽²⁾

هنگامی که بندگانم از تو دربارۀ من بپرسند ، [ بگو : ] یقیناً من نزدیکم ، دعای دعا کننده را زمانی که مرا بخواند اجابت می‌کنم ؛ پس باید دعوتم را بپذیرند و به من ایمان آورند ، تا [ به حقّ و حقیقت ] راه یابند [ و به مقصد اعلی برسند ] .

و از خود انسان به وی نزدیک‌تر است تا جایی که بین او و قلبش حایل می‌شود:

یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اسْتَجِیبُواْ لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُمْ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ‌وَأَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ» ⁽³⁾

ای اهل ایمان ! هنگامی که خدا و پیامبرش شما را به حقایقی که به شما [ حیات معنوی و ] زندگی [ واقعی ] می‌بخشد ، دعوت می‌کنند اجابت کنید ، و بدانید که خدا میان آدمی و دلش حایل و مانع می‌شود [ تا حق را باطل و باطل را حق مپندارد ] و مسلماً همۀ شما به سوی او گردآوری خواهید شد.

و از وساوس درونی او نیز آگاه است:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَنَ وَ نَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ» ⁽¹⁾

همانا انسان را آفریدیم و همواره آنچه را که باطنش [ نسبت به معاد و دیگر حقایق ] به او وسوسه می‌کند ، می‌دانیم ، و ما به او از رگ گردن نزدیک‌تریم .

افزون بر این، مؤمنان، برای هیچ کس در عالم، جز خدا استقلالی در کار معتقد نیستند، حتی دربارۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله که از هر ولیّ و ملکِ مقرّبی برتر است، معتقدند که بدون مشیّت خدا، مالک هیچ نفع و ضرری برای خود - چه رسد به دیگران - نیست:

قُل لَّآأَمْلِکُ لِنَفْسِی ضَرًّا وَ لَانَفْعًا إِلَّا مَا شَآءَ اللَّهُ لِکُلِ‌ّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَآءَ أَجَلُهُمْ فَلَا یَسْتَْخِرُونَ سَاعَةً وَ لَایَسْتَقْدِمُونَ» ⁽²⁾

بگو : من برای خود قدرت دفع زیان و جلب سود ندارم ، مگر آنچه را که خدا بخواهد ؛ [ وظیفۀ من فقط ابلاغ پیام خداست ] برای هر امتی سرآمدی معین و اجلی محدود است ، هنگامی که اجلشان سرآید ، نه لحظه‌ای پس می‌مانند و نه پیش می‌افتند .

و فرشتگان مقرّب الهی را مطیع محض او می‌دانند که بدون اذن و امر او گفتار و کرداری از خود ندارند:

لَا یَسْبِقُونَهُ‌بِالْقَوْلِ وَ هُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ» ⁽³⁾

در گفتار بر او پیشی نمی‌گیرند ، و آنان فقط به فرمان او عمل می‌کنند .

مؤمنان معتقدند چنان که همۀ آفرینش هستی و تدبیر عالم به دست خداست:

أَلَا لَهُ الخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ» ⁽¹⁾

آگاه باشید که آفریدن و فرمان [ نافذ نسبت به همۀ موجودات ] مخصوص اوست ؛ همیشه سودمند و با برکت است ، پروردگار عالمیان .

همۀ شفاعت هم از آنِ اوست:

قُلْ لِّلَّهِ الشَّفَعَةُ جَمِیعًا» ⁽²⁾

بگو : شفاعت ، یکسره ویژۀ خداست .

و هر شفیعی باید از جانب آن مدبّر عالم، مأذون در شفاعت باشد.

یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مَا مِن شَفِیعٍ إِلَّا مِن بَعْدِ إِذْنِهِ ذَ لِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ أَفَلَا تَذَکَّرُونَ» ⁽³⁾

همواره کار جهان را [ با قوانینی استوار و منظم ] تدبیر می‌کند . [ کار ] هیچ واسطه‌ای [ در همه جهان هستی برای جابجایی عناصر وترکیب اجزا وبه جریان انداختن امور] جز پس از اذن او نیست . این است خدا ، پروردگار شما ، پس او را بپرستید ؛ آیا متذکّر [ حقایق ] نمی‌شوید ؟

چنان که مشفوعٌ له (شفاعت شونده) باید از ناحیه خداوند تعیین گردند:

یَعْلَمُ مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ مَا خَلْفَهُمْ وَ لَایَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَی وَ هُم مِّنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ» ⁽⁴⁾

خدا همۀ گذشتۀ آنان و آینده‌شان را می‌داند ، و جز برای کسی که خدا بپسندد شفاعت نمی‌کنند ، و آنان از ترس [ عظمت و جلال ] او هراسان و بیمناکند .

و بدون تردید بت‌های بی‌شعور که مالک هیچ چیز نیستند صلاحیّت شفاعت کردن را ندارند:

أَمِ اتَّخَذُواْ مِن دُونِ اللَّهِ شُفَعَآءَ قُلْ أَوَ لَوْ کَانُواْ لَایَمْلِکُونَ شَیًْا وَ لَایَعْقِلُونَ» ⁽¹⁾

[ نه اینکه بی‌خبران ، دربارۀ قدرت خدا نمی‌اندیشند ] بلکه به جای خدا [ از بتان ] شفیعانی برای خود گرفته‌اند . بگو : آیا [ از آنها شفاعت می‌خواهید ] هر چند مالک چیزی [ و اختیاردار شفاعتی ] نباشند و علم و عقلی نداشته باشند [ و پرستندگان خود را نشناسند ؟ ]

اما فرشتگان، پیامبران و حتی مؤمنان از شفاعت به معنای دعا و طلب مغفرت، برخوردارند.

قرآن دربارۀ فرشتگان می‌فرماید:

تَکَادُ السَّمَوَ تُ یَتَفَطَّرْنَ مِن فَوْقِهِنَّ وَالْمَلَئِکَة یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِمَن فِی الْأَرْضِ أَلَآ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ» ⁽²⁾

نزدیک است آسمان‌ها از فرازشان [ به سبب عظمت وحی ] بشکافند و فرشتگان ، پروردگارشان را همواره همراه با سپاس و ستایش تسبیح می‌گویند ، و برای کسانی که در زمین هستند ، درخواست آمرزش می‌کنند ؛ آگاه باشید ! بی‌تردید خدا بسیار آمرزنده و مهربان است .

و دربارۀ پیامبران چنین می‌فرماید:

وَمَآ أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا لِیُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ

جَآءُوکَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللَّهَ تَوَّابًا رَّحِیًما» ⁽¹⁾

و هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر آنکه به توفیق خدا از او اطاعت شود . و اگر آنان هنگامی که [ با ارتکاب گناه ] به خود ستم کردند ، نزد تو می‌آمدند و از خدا آمرزش می‌خواستند ، و پیامبر هم برای آنان طلب آمرزش می‌کرد ، یقیناً خدا را بسیار توبه‌پذیر و مهربان می‌یافتند .

همچنین دربارۀ مؤمنان چنین آمده است:

وَ الَّذِینَ جَآءُو مِن بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَ لِإِخْوَ نِنَا الَّذِینَ سَبَقُونَا بِالْإِیمَانِ وَ لَاتَجْعَلْ فِی قُلُوبِنَا غِلاًّ لِّلَّذِینَ ءَامَنُواْ رَبَّنَآ إِنَّکَ رَءُوفٌ رَّحِیمٌ» ⁽²⁾

و نیز کسانی که بعد از آنان [ انصار و مهاجرین ] آمدند در حالی که می‌گویند : پروردگارا ! ما و برادرانمان را که به ایمان بر ما پیشی گرفتند بیامرز ، و در دل‌هایمان نسبت به مؤمنان، خیانت و کینه قرار مده .

پروردگارا ! یقیناً تو رؤوف و مهربانی.» ⁽³⁾

[«7»اَللَّهُمَّ إِنِّی أُصْبِحُ وَ أُمْسِی مُسْتَقِلاًّ لِعَمَلِی مُعْتَرِفاً بِذَنْبِی مُقِرّاً بِخَطَایَایَ أَنَا بِإِسْرَافِی عَلَی نَفْسِی ذَلِیلٌ عَمَلِی أَهْلَکَنِی وَ هَوَایَ أَرْدَانِی وَ شَهَوَاتِی حَرَمَتْنِی «8»فَأَسْأَلُکَ یَا مَوْلاَیَ سُؤَالَ مَنْ نَفْسُهُ لاَهِیَةٌ لِطُولِ أَمَلِهِ وَ بَدَنُهُ غَافِلٌ لِسُکُونِ عُرُوقِهِ وَ قَلْبُهُ مَفْتُونٌ بِکَثْرَةِ النِّعَمِ عَلَیْهِ وَ فِکْرُهُ قَلِیلٌ لِمَا هُوَ صَائِرٌ إِلَیْهِ سُؤَالَ مَنْ قَدْ غَلَبَ عَلَیْهِ الْأَمَلُ وَ فَتَنَهُ الْهَوَی وَ اسْتَمْکَنَتْ مِنْهُ الدُّنْیَا وَ أَظَلَّهُ الْأَجَلُ «9»سُؤَالَ مَنِ اسْتَکْثَرَ ذُنُوبَهُ وَ اعْتَرَفَ بِخَطِیئَتِهِ سُؤَالَ مَنْ لاَ رَبَّ لَهُ غَیْرُکَ وَ لاَ وَلِیَّ لَهُ دُونَکَ وَ لاَ مُنْقِذَ لَهُ مِنْکَ وَ لاَ مَلْجَأَ لَهُ مِنْکَ إِلاَّ إِلَیْکَ]

خدایا! روز را به شب، و شب را به روز می‌رسانم، در حالی که عملم را اندک می‌شمارم، به گناهم معترفم، به خطایم اقرار دارم. من به سبب اسراف بر نفسم از طریق گناه خوارم، عمل زشتم هلاکم کرده، هوسم مرا پست کرده، شهواتم مرا از رحمتت محروم نموده، از تو درخواست می‌کنم ای مولایم! درخواست کسی که نَفْسش محض آرزوی درازش به پوچی و سرگرمی و بیهوده کاری دچار شده، و بدنش به خاطر نگران نبودن از عذاب و عقاب، و دوری از عبادت و تن‌پروری، غافل مانده. از این جهت رگ و پی‌اش در آرامش به سر می‌برد، و اضطراب و لرزشی ندارد، و دلش به سبب فراوانی نعمت به فتنۀ لذّت مفتون شده، و اندیشه‌اش نسبت به فرجام کارش اندک است.

از تو درخواست می‌کنم؛ درخواست کسی که آرزو بر او چیره شده و هوی و هوس او را به فتنه انداخته، و دنیا بر او مسلّط گشته، و مرگ بر سرش سایه انداخته. از تو درخواست می‌کنم؛ درخواست کسی که گناهانش را بسیار و فراوان شمرده، و به خطایش اعتراف کرده؛ درخواست کسی که پروردگاری جز تو و سرپرستی غیر تو، و نجات دهنده‌ای از تو و پناهگاهی از تو جز به سوی تو ندارد.

خواری در اسراف بر نفس

اشاره

امام سجّاد علیه السلام در این فراز از دعا، سرنوشت انسان را از دیدگاه الهی مورد بحث قرار داده و به تمامی دانشمندان و محقّقان جهان می‌فهماند که انسان حقیقتی دارد فراتر از مادّه جسم و آن روح متعالی انسان است، برخلاف مادی‌گرایان که فقط انسان را در محدوده جسم و مادّه می‌بینند.

آری، از منظر الهی نیک بختی و هلاکت چیزی است غیر از دیدگاه مادّی گرایان که معتقدند: در این دنیا هر که آزادتر باشد و آزادانه عمل کند و زرنگ‌تر و چابک‌تر باشد و در اشباع قوای حیوانی خود تلاش کند، در زندگی موفّق و پیروز و خوشبخت شده است.

دیدگاه الهی ارزش انسان و انسانیّت را فراتر و والاتر از این چیزهای زودگذر دنیوی و مادّی می‌داند و انسان را در مدار قانون الهی و در محضر باری تعالی می‌بیند و سعی و تلاش و همّتش این است که از این قانون تجاوز نکرده و در مسیر حق قدم بردارد.

بنابراین: اختلاف این دو گروه در اصل ساختار انسانیّت است که انسان چه حقیقتی دارد، روشن است که بر اساس شناخت‌ها از گوهر انسانی، مفهوم سعادت و محرومیّت فرق می‌کند.

از این رو بر پایۀ نگرش محقّقان اسلامی، انسان موجودی ابدی و لایزالی بوده و حیات همیشگی دارد و تمام سعادت او تکامل بُعد غیرمادی او می‌باشد که به تدریج از مرحلۀ تعلّق به بدن گرفته تا به اوج خود که همان تجرّد تام است، برسد و اگر جز به سوی این مرحله قدم بردارد زیانکار گردیده است هر چند این راه، دشوار و روندگان آن بسیار اندک هستند.

اگر به دستورهای خداوند که هماهنگ با ذات انسانی و پیشرفت و آینده‌نگری او می‌باشد دقیق عمل شود، او را خوشبخت خواهد کرد والّا بنابر فرمایش امام سجّاد علیه السلام انسان در اثر تباه کردن خود خوار می‌شود و عمل ناپسند، او را هلاک و پست می‌کند.

تفسیری بر کلمۀ اسراف

اگر می‌خواهیم انسانیّت انسان از بین نرود باید از اسراف بر نفس پرهیز کنیم و اسراف همان تجاوز از حدّ و قانون آفرینش و قانون تشریع است.

این نیز روشن است که در یک نظام صحیح هر گونه تجاوز از حدّ موجب فساد و از هم گسیختگی می‌شود، به تعبیر دیگر سرچشمۀ فساد اسراف است و نتیجۀ اسراف فساد است.

البته اسراف معانی گسترده‌ای دارد.

گاهی به معنی سادۀ آن مانند خوردن و آشامیدن:

کُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلَا تُسْرِفُواْ» ⁽¹⁾

بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید .

گاهی در انتقام‌گیری و قصاص بیش از حد:

فَلَا یُسْرِف فِّی الْقَتْلِ إِنَّهُ کَانَ مَنصُورًا» ⁽¹⁾

پس وارث مقتول نباید در کشتن زیاده روی کند ؛ زیرا او [ با قوانین صحیح و درستی چون دیه و قصاص ] مورد حمایت قرار گرفته است .

گاه در انفاق و بذل و بخشش بیش از اندازه:

إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ یُسْرِفُواْ» ⁽²⁾

و آنان که وقتی انفاق می‌کنند ، نه از حدّ معمول [ و متعارف ] می‌گذرند.

گاه در داوری کردن و قضاوت نمودنی که منجر به کذب و دروغ شود:

وَ قَالَ رَجُلٌ مُّؤْمِنٌ مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمَنَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَن یَقُولَ رَبِّیَ اللَّهُ وَقَدْ جَآءَکُم بِالْبَیِّنَتِ مِن رَّبِّکُمْ وَ إِن یَکُ کَذِبًا فَعَلَیْهِ کَذِبُهُ وَإِن یَکُ صَادِقًا یُصِبْکُم بَعْضُ الَّذِی یَعِدُکُمْ إِنَّ اللَّهَ لَایَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذَّابٌ» ⁽³⁾

و مرد مؤمنی از خاندان فرعون که ایمانش را پنهان می‌داشت ، گفت : آیا مردی را می‌کشید که می‌گوید : پروردگار من خداست ؟ و بی‌تردید از سوی پروردگارتان برای شما دلایل روشنی آورده است ، و اگر دروغگو باشد دروغش به زیان خود اوست ، و اگر راستگو باشد برخی از عذاب‌هایی که به شما وعده می‌دهد به شما خواهد رسید ؛ زیرا خدا کسی را که اسراف‌کار و بسیار دروغگوست ، هدایت نمی‌کند .

گاه در اعتقادات است که منجر به شک و تردید می‌شود:

وَ لَقَدْ جَآءَکُمْ یُوسُفُ مِن قَبْلُ بِالْبَیِّنَتِ فَمَا زِلْتُمْ فِی شَکٍّ مِّمَّا جَآءَکُم بِهِ‌حَتَّی

إِذَا هَلَکَ قُلْتُمْ لَن یَبْعَثَ اللَّهُ مِن بَعْدِهِ رَسُولًا کَذَ لِکَ یُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُّرْتَابٌ» ⁽¹⁾

بی‌تردید یوسف پیش از این دلایل روشنی برای شما آورد ، ولی شما همواره نسبت به آنچه که آورده بود در تردید بودید ، تا زمانی که از دنیا رفت ، [ پس از مرگ او ] گفتید : خدا هرگز بعد از او پیامبری مبعوث نخواهد کرد ، این‌گونه خدا هر اسراف‌کار تردید کننده‌ای را گمراه می‌کند .

گاهی به معنی برتری جویی و استکبار و استثمار آمده:

مِن فِرْعَوْنَ إِنَّهُ کَانَ عَالِیًا مِّنَ الْمُسْرِفِینَ» ⁽²⁾

از فرعون که متکبّری سرکش از زمرۀ اسراف‌کاران بود .

و بالاخره گاهی به معنی هر گونه گناه می‌آید:

قُلْ یا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُواْ عَلَی أَنفُسِهِمْ لَاتَقْنَطُواْ مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ» ⁽³⁾

بگو : ای بندگان من که [ با ارتکاب گناه ] بر خود زیاده روی کردید ! از رحمت خدا نومید نشوید ، یقیناً خدا همۀ گناهان را می‌آمرزد ؛ زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است .

با توجّه به آیات فوق، رابطه اسراف و فساد به خوبی آشکار می‌شود.» ⁽⁴⁾

اسراف و فساد در زمین

برای روشن شدن بیشتر جا دارد کلام مرحوم علاّمه طباطبایی رحمه الله در تفسیر گران سنگ «المیزان» را نیز متذکّر شویم که می‌گوید:

«عالم هستی یک پارچه نظم و صلاح است و حتی با تضادّی که گاهی در میان اجزای آن دیده می‌شود، تألیف و التیام و هماهنگی فراوان دارد، این نظام به سوی اهداف صالحی در جریان است و برای هر یک از اجزای خود، خط سیری تعیین می‌کند، حال اگر یکی از اجزا از مدار خود خارج شود و راه فساد را پیش گیرد، میان آن و سایر اجزای این جهان درگیری ایجاد می‌شود، اگر توانستند این جزء نامنظّم اسراف‌کار را به مدار اصلیش بازگردانند چه بهتر والّا نابودش می‌کنند، تا نظام به خط سیر خود ادامه دهد.

انسان که یکی از اجزای این عالم هستی است از این قانون عمومی مستثنی نیست، اگر بر اساس فطرت، بر مدار خود حرکت کند و هماهنگ نظام هستی باشد به هدف سعادت‌بخش که برای او مقدّر شده است می‌رسد، اما اگر از حدّ خود تجاوز کند و قدم در جادۀ «فساد در ارض» بگذارد، نخست خداوند او را گوشمالی می‌دهد و با حوادث سخت و دردناک او را هشدار می‌دهد، چنان که در قرآن می‌فرماید:

ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِمَا کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ لِیُذِیقَهُم بَعْضَ الَّذِی عَمِلُواْ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» ⁽¹⁾

در خشکی و دریا به سبب اعمال زشتی که مردم به دست خود مرتکب شدند ، فساد و تباهی نمودار شده است تا [ خدا کیفر ] برخی از آنچه را انجام داده‌اند به آنان بچشاند ، باشد که [ از گناه و طغیان ] برگردند .

اما اگر این هم مؤثّر نیفتاد و فساد در اعماق جان او ریشه دوانید، خداوند با عذاب استیصال صفحۀ زمین را از لوث وجود چنین کسانی پاک می‌کند.

و از اینجا روشن می‌شود که چرا در آیات قرآن، خداوند اسراف را با فساد در ارض و عدم اصلاح، هماهنگ ذکر کرده است.» ⁽¹⁾

[«10»إِلَهِی أَسْأَلُکَ بِحَقِّکَ الْوَاجِبِ عَلَی جَمِیعِ خَلْقِکَ وَ بِاسْمِکَ الْعَظِیمِ الَّذِی أَمَرْتَ رَسُولَکَ أَنْ یُسَبِّحَکَ بِهِ وَ بِجَلاَلِ وَجْهِکَ الْکَرِیمِ الَّذِی لاَ یَبْلَی وَ لاَ یَتَغَیَّرُ وَ لاَ یَحُولُ وَ لاَ یَفْنَی أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُغْنِیَنِی عَنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ بِعِبَادَتِکَ وَ أَنْ تُسَلِّیَ نَفْسِی عَنِ الدُّنْیَا بِمَخَافَتِکَ وَ أَنْ تُثْنِیَنِی بِالْکَثِیرِ مِنْ کَرَامَتِکَ بِرَحْمَتِکَ فَإِلَیْکَ أَفِرُّ و مِنْکَ أَخَافُ وَ بِکَ أَسْتَغِیثُ وَ إِیَّاکَ أَرْجُو «11»وَ لَکَ أَدْعُو وَ إِلَیْکَ أَلْجَأُ وَ بِکَ أَثِقُ وَ إِیَّاکَ أَسْتَعِینُ وَ بِکَ أُؤمِنُ وَ عَلَیْکَ أَتَوَکَّلُ وَ عَلَی جُودِکَ وَ کَرَمِکَ أَتَّکِلُ]

خدای من! به حق لازم و واجبی که در همۀ آفریده‌هایت داری، و به نام بزرگت که به پیامبرت دستور دادی، تو را به آن تسبیح کند، و به بزرگی ذات کریمت که کهنه نمی‌شود، و دگرگون نمی‌گردد، و تغییر حال نمی‌یابد، و فانی نمی‌شود، از تو می‌خواهم که بر محمّد و آل محمّد درود فرستی، و مرا با بندگیت از هر چیز بی‌نیاز کنی، و به خاطر ترس از تو، ارتباطم را با دنیا قطع فرمایی، و کرامت و رحمت فراوانت را به من برگردانی.

به سوی تو می‌گریزم و از تو می‌ترسم و به تو فریادرسی می‌کنم، و تو را امیدوارم و تو را می‌خوانم و به تو پناه می‌آورم، و به تو اعتماد می‌کنم، و از تو یاری می‌خواهم، و به تو ایمان می‌آورم، و بر تو توکّل می‌کنم، و بر جود و کرمت

تکیه می‌زنم.

نام اعظم حق

عده‌ای از اهل دل و گروهی از اهل معرفت و جمعی از آنان که باطنشان به نور عشق محبوب منوّر است، با تکیه بر قرآن مجید و روایات عقیده دارند منظور از اسم اعظم حق «ربّ» است.

اگر به آیات قرآن مجید، دقت کنید، به این معنا آگاه می‌شوید که تمام انبیای حق در هنگام برخورد با حوادث متوسّل به اسم «ربّ» شده و گره از کار بسته باز می‌کردند:

آدم علیه السلام برای قبول توبه‌اش به درگاه حضرت حق عرضه داشت:

رَبَّنا ظَلَمنا انْفُسَنا وَ انْ لَمْ تَغْفِرْلَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ» ⁽¹⁾

پروردگارا ! ما بر خود ستم ورزیدیم ، و اگر ما را نیامرزی و به ما رحم نکنی مسلماً از زیانکاران خواهیم بود .

نوح برای نجات از بدکاران و قوم خطاکارش به حضرت حق عرضه داشت:

رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الاَْرْضِ مِنَ الْکافِرینَ دَیّاراً» ⁽²⁾

پروردگارا ! هیچ یک از کافران را بر روی زمین باقی مگذار.

ابراهیم علیه السلام برای قبولی زحمتش نسبت به ساختن کعبه عرضه داشت:

رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا انَّکَ انْتَ السَّمیعُ الْعَلیمُ» ⁽³⁾

پروردگارا ! [ این عمل را ] از ما بپذیر که تو شنوا و دانایی.

موسی علیه السلام برای رفع مشکلش به وقت فرار از مصر و قرار گرفتن در منطقۀ مَدْیَنْ عرضه داشت:

رَبِّ انّی لِمَا انْزَلْتَ الَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقیرٌ» ⁽¹⁾

پروردگارا ! به آنچه از خیر بر من نازل می‌کنی ، نیازمندم .

عیسی علیه السلام برای درخواست مائده از حضرت محبوب متوسّل به این نام عظیم شد:

رَبَّنا انْزِلْ عَلَیْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ» ⁽²⁾

ای پروردگار ما ! برای ما از آسمان سفره‌ای پر از غذا نازل کن.

تمام انبیای و اولیا در دعاهای خود به این نام متوسّل می‌شدند، و مشکل خود را از این طریق حلّ نمودند؛ البته شرایط مربوط به دعا را هم رعایت می‌کردند، که رعایت نکردن شرایط دعا، زمینۀ استجابت را به بن‌بست می‌کشاند.

در این مناجات عاشقانه هم حضرت زین‌العابدین علیه السلام خداوند را به نام بزرگش قسم می‌دهد.

تا نام جمال یار بردیم رنگ از رخ لاله‌زار بردیم

بردیم غمت به خلوت خاک آرایش روزگار بردیم

ز آیینۀ دل به سیل گریه عالم عالم غبار بردیم

تا کشتۀ غمزۀ تو گردیم صد شمع به هر مزار بردیم

مرهم مرهم زدیم چندان کز داغ دل اعتبار بردیم

تا شاهد عافیت گزیدیم ناموس ز هر کنار بردیم

آزاده روی گذشت عرفی صد دوش به زیر بار بردیم

(عرفی شیرازی)

توکل و ایمان به خدا

و در پایان دعا امام سجّاد علیه السلام بحث توکّل را مطرح کرده و می‌فرماید:

«عَلَیْکَ أَتَوَکَّلُ وَ عَلَی جُودِکَ وَ کَرَمِکَ أَتَّکِلُ»

و بر تو توکّل می‌کنم، و بر جود و کرمت تکیه می‌زنم.

آری، اگر انسان به خدا ایمان بیاورد و در گفتار خود ایمان و اسلام خود صادق باشد و بر کسی غیر او تکیه نکند، از امواج و طوفان‌های سرسخت نمی‌هراسد، چرا که ایمان واقعی از توکّل جدا نیست، اما باید توجّه داشت که: حقیقت توکّل واگذاری کار به دیگری و انتخاب او به وکالت است و مفهوم آن این نیست که انسان دست از تلاش و کوشش بردارد و به انزوا بخزد و بگوید: تکیه گاه من خداست، بلکه مفهوم آن این است که: هرگاه نهایت تلاش و کوشش خود را به کار برد و نتوانست موانع و مشکلات را از سر راه خود کنار زند، وحشتی به خود راه ندهد، و با اتّکای به لطف پروردگار و استمداد از ذات پاک و قدرت بی‌پایان او، ایستادگی به خرج دهد و به جهاد پی‌گیر خود هم‌چنان ادامه دهد، حتی در جایی که توانایی دارد نیز خود را بی‌نیاز از لطف خداوند نداند، چرا که هر قدرتی هست بالاخره از ناحیۀ اوست.

دعای 53 : ذلّت به پیشگاه حضرت حق

اشاره

«1» رَبِّ أَفْحَمَتْنِی ذُنُوبِی وَ انْقَطَعَتْ مَقَالَتِی فَلاَ حُجَّةَ لِی فَأَنَا الْأَسِیرُ بِبَلِیَّتِی الْمُرْتَهَنُ بِعَمَلِی الْمُتَرَدِّدُ فِی خَطِیئَتِی الْمُتَحَیِّرُ عَنْ قَصْدِی الْمُنْقَطَعُ بِی «2»قَدْ أَوْقَفْتُ نَفْسِی مَوْقِفَ الْأَذِلاَّءِ الْمُذْنِبِینَ مَوْقِفَ الْأَشْقِیَاءِ الْمُتَجَرِّینَ عَلَیْکَ الْمُسْتَخِفِّینَ بِوَعْدِکَ «3»سُبْحَانَکَ! أَیَّ جُرْأَةٍ اجْتَرَأْتُ عَلَیْکَ! وَ أَیَّ تَغْرِیرٍ غَرَّرْتُ بِنَفْسِی! «4»مَوْلاَیَ ارْحَمْ کَبْوَتِی لِحُرِّ وَجْهِی وَ زَلَّةَ قَدَمِی وَ عُدْ بِحِلْمِکَ عَلَی جَهْلِی وَ بِإِحْسَانِکَ عَلَی إِسَآءَتِی فَأَنَا الْمُقِرُّ بِذَنْبِی الْمُعْتَرِفُ بِخَطِیئَتِی وَ هَذِهِ یَدِی وَ نَاصِیَتِی أَسْتَکِینُ بِالْقَوَدِ مِنْ نَفْسِی ارْحَمْ شَیْبَتِی وَ نَفَادَ أَیَّامِی وَ اقْتِرَابَ أَجَلِی وَ ضَعْفِی وَ مَسْکَنَتِی وَ قِلَّةَ حِیلَتِی «5»مَوْلاَیَ وَ ارْحَمْنِی إِذَا انْقَطَعَ مِنَ الدُّنْیَا أَثَرِی وَ امَّحَی مِنَ الْمَخْلُوقِینَ ذِکْرِی وَ کُنْتُ مِنَ الْمَنْسِیِّینَ کَمَنْ قَدْ نُسِیَ «6»مَوْلاَیَ وَ ارْحَمْنِی عِنْدَ تَغَیُّرِ صُورَتِی وَ حَالِی إِذَا بَلِیَ! جِسْمِی وَ تَفَرَّقَتْ أَعْضَائِی وَ تَقَطَّعَتْ أَوْصَالِی یَا غَفْلَتِی عَمَّا یُرَادُ بِی «7»مَوْلاَیَ وَ ارْحَمْنِی فِی حَشْرِی وَ نَشْرِی وَ اجْعَلْ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ مَعَ أَوْلِیَائِکَ مَوْقِفِی وَ فِی أَحِبَّائِکَ مَصْدَرِی وَ فِی جِوَارِکَ مَسْکَنِی یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ.

[«1»رَبِّ أَفْحَمَتْنِی ذُنُوبِی وَ انْقَطَعَتْ مَقَالَتِی فَلاَ حُجَّةَ لِی فَأَنَا الْأَسِیرُ بِبَلِیَّتِی الْمُرْتَهَنُ بِعَمَلِی الْمُتَرَدِّدُ فِی خَطِیئَتِی الْمُتَحَیِّرُ عَنْ قَصْدِی الْمُنْقَطَعُ بِی «2»قَدْ أَوْقَفْتُ نَفْسِی مَوْقِفَ الْأَذِلاَّءِ الْمُذْنِبِینَ مَوْقِفَ الْأَشْقِیَاءِ الْمُتَجَرِّینَ عَلَیْکَ الْمُسْتَخِفِّینَ بِوَعْدِکَ «3»سُبْحَانَکَ! أَیَّ جُرْأَةٍ اجْتَرَأْتُ عَلَیْکَ! وَ أَیَّ تَغْرِیرٍ غَرَّرْتُ بِنَفْسِی!]

پروردگارا! گناهم مرا از گفتار باز داشته، و رشتۀ سخنم به خاطر شدّت شرمندگی از هم گسیخته، بهانه و عذری و دلیل و برهانی برایم نیست. به بلا و مصیبتم که گناهان من است اسیرم، در گرو کردارم رفته‌ام، سرگردان خطاهای خود هستم، در اراده و آهنگم نسبت به امور سرگردانم، با تمام وجود درمانده‌ام، خود را در جایگاه خواران گنهکار واداشته‌ام؛ جایگاه تیره بختانی که بر تو جری شده‌اند، و وعده‌ات را سبک شمرده‌اند.

منزّه و پاکی. با چه جرأت نسبت به روی گردانی از دستورهایت دلیر شدم؟! و با کدام عامل هلاکت، خود را به نابودی انداختم؟!

وضع گناهکار در دنیا و آخرت

گناه یا نافرمانی از قانون الهی و دینی، موجب عقوبت و کیفر در عالم دنیا و عالم آخرت می‌شود که با توجّه به این بحث، وضعیّت گناهکار در دنیا و آخرت روشن

می‌گردد.

عقاب دنیوی گنهکاران

اشاره

بعضی از گناهان در همین دنیا موجب کیفر شده و در نابود کردن شخص گنهکار شتاب می‌کنند که در تفسیر حدیث ذیل به آن پرداخته می‌شود:

امام سجّاد علیه السلام در این باره می‌فرماید:

وَالذُّنُوبُ الّتی تُعَجِّلُ الْفَناءَ: قَطیعَةُ الرَّحِمِ، وَ الْیَمینُ الفاجِرَةُ وَ الْأقْوالُ الْکاذِبَةُ وَ الزِّنا وَ سَدُّ طَریقِ الْمُسْلِمینَ وَ ادِّعاءُ الْاِمامَةِ بِغَیْرِ حَقٍّ. ⁽¹⁾

گناهانی که در نابودی افراد شتاب می‌کند، قطع رحم، سخنان دروغ و زنا و سدّ راه مسلمانان کردن، و ادعای امامت و رهبری به ناحق است.

قطع رحم

قطع رحم از گناهانی است که باعث کوتاهی عمر می‌شود. و اگر نگاهی به آشنایان و یا فامیل و نزدیکان خود کنید، افراد زیادی را خواهید دید که در اثر قطع رحم عمرشان کوتاه شده است یا در اثر صلۀ رحم و رسیدگی به حال خویشان و اقوام خود، عمری دراز و پربرکت کرده‌اند.

یکی از اصحاب، به امام صادق علیه السلام عرض می‌کند:

برادران و عموزادگانم خانه را بر من تنگ کرده‌اند و از همۀ خانه، یک اطاق برای من گذاشته‌اند و من اگر در این باره اقدام کنم می‌توانم خانه را از آنها بگیرم.

امام علیه السلام فرمود:

اِصْبِرْ فَاِنَّ اللّهَ سَیَعْجَلُ لَکَ فَرَجاً، قالَ: فَانْصَرَفْتُ وَ وَقَعَ الْوَباءُ فی سَنَةِ احْدَی وَ ثَلاثینَ و مَائَةٍ فَماتُوا وَ اللّهِ کُلُّهُمْ فَما بَقِیَ مِنْهُمْ احَدٌ قالَ: فَخَرَجْتُ، فَلَمّا دَخَلْتُ عَلَیْهِ، قالَ: ما حالُ اهْلِ بَیْتِکَ؟ قالَ: قُلْتُ: قَدْ ماتُوا وَ اللّهِ کُلُّهُمْ فَما بَقِیَ مِنْهُمْ احَدٌ، فَقالُ: هُوَ بِما صَنَعُوا بِکَ وَ بِعُقُوبَتِهِمْ ایّاکَ وَ قَطْعِ رَحِمِهِمْ بُتِرُوا أَتُحِبُّ انَّهُم ضَیَّقُوا عَلَیْکَ، قالَ: قُلْتُ: إِی وَاللّهِ. ⁽¹⁾

صبر کن خداوند برای تو گشایشی فراهم خواهد آورد. راوی گوید: من خودداری کردم تا در سال صد و سی و یک وبائی آمد که به خدا قسم همه هلاک شدند و یک نفر از آنها باقی نماند.

پس از این جریان به نزد امام صادق علیه السلام رفتم، همین که مرا دید، فرمود: حال اهل خانه‌ات چطور است؟ عرض کردم: به خدا همۀ آنها مردند و یک نفر از ایشان باقی نماند. فرمود: این به واسطۀ آن رفتاری بود که با تو کردند و آزاری که به تو رساندند و قطع رحم کردند. آیا دلت می‌خواست که زنده باشند و بر تو تنگ گیرند، عرض کردم: آری، به خدا سوگند.

قسم و گفتار دروغ

یکی دیگر از گناهانی که باعث کوتاهی عمر می‌شود، قسم دروغ است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در این باره می‌فرماید:

مَنْ حَلَفَ عَلی یَمینٍ وَ هُوَ یَعْلَمُ أَنَّهُ کاذِبٌ فَقَدْ بارَزَ اللّهَ بِالْمُحارَبَةِ وَ انَّ الْیَمینَ الْکاذِبَةَ تَذَرُ الدِّیارَ بَلاقِعَ مِنْ اهْلِها وَ تُورِثُ الْفَقْرَ فِی الْعَقِبِ. ⁽²⁾

کسی که به دروغ قسم بخورد و بداند که دروغ است به جنگ خدا رفته و همان قسم دروغ، خانه‌ها را بی‌صاحب و بی‌خانمان گرداند، و موجب فقر

فرزندان گردد.

در زمان امام مجتبی علیه السلام مردی به دروغ مدّعی شد که من هزار درهم از حسن بن علی علیه السلام طلب دارم، حضرت با آن مرد برای محاکمه نزد شریح قاضی رفتند، شریح رو به امام حسن علیه السلام کرد و گفت: شما قسم می‌خوری که بدهکار نیستی؟ حضرت فرمود:

اِنْ حَلَفَ خَصْمی اعْطِیهِ، فَقالَ شُرَیْحٌ، لِلرَّجُلِ قُلْ: بِاللّهِ الَّذی لا الهَ الاّ هُوَ عالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ، فَقالَ الْحَسنُ علیه السلام : لا اریدُ مِثْلَ هذا، لکِنَ قُلْ: بِاللّهِ انَّ لَکَ عَلَیَّ هذا وَخُذِ الْأَلْفَ، فَقالَ الرَّجُلُ ذلِکَ وَ اخَذَ الدَّنانیرُ، فَلَمّا قامَ خَرَّ الی الْاَرْضِ وَ ماتَ. ⁽¹⁾

اگر این مرد قسم بخورد من پول را به او می‌دهم شریح رو به آن مرد کرده گفت: بگو! به خدای یگانه که دانای نهان و آشکار است قسم می‌خورم؛ حضرت فرمود: نه، نمی‌خواهم اینطور قسم بخوری، بلکه بگو! به خدا من این مبلغ را از تو طلب دارم و به دنبال آن هزار درهم را بگیر.

مرد همانگونه قسم خورد و پول را گرفت ولی به محض آنکه از جا برخاست، به رو افتاد و مُرد.

عقوبت دنیوی زنا

زنا از گناهانی است که روایات، بیانگر عقوبت دنیوی این عصیان و گناه است.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

اِذا ظَهَرَ الزِّنا مِنْ بَعْدی کَثُرَ مَوْتُ الْفُجْأَةِ. ⁽²⁾

هر گاه پس از من زنا شایع شود مرگ ناگهانی بسیار گردد.

و نیز می‌فرماید:

یا مَعْشَرَ الْمُسْلِمینَ! إِیّاکُمْ وَ الزِّنا فَإِنَّ فِیهِ سِتَّ خِصالٍ: ثَلاثٌ فِی الدُّنْیا وَ ثَلاثٌ فِی الْآخِرَةِ، فَأَمَّا الَّتی فِی الدُّنْیا فَإِنَّهُ یُذْهِبُ بِالْبَهاءِ وَ یُورِثُ الْفَقْرَ وَ یَنْقُصُ الْعُمْرَ وَ أَمَّا الَّتی فِی الآخِرَةِ فَإِنَّه یُوجِبُ سَخَطَ الرَّبِّ وَ سُوءَ الْحِسابِ وَ الْخُلُودَ فِی النّارِ. ⁽¹⁾

ای گروه مسلمانان! از زنا پرهیز کنید که در آخرت شش خصلت و اثر سوء وجود دارد: سه در دنیا و سه در آخرت، اما آن سه که در دنیا است: جمال و زیبایی را می‌برد و پریشانی و تنگدستی می‌آورد و عمر را کوتاه می‌کند، و اما آن سه که در آخرت است: موجب خشم خدا و بدی حساب و همیشگی در آتش دوزخ گردد.

حکایت موسی علیه السلام و بلعم باعورا

در تاریخ آمده که: زنا موجب نابودی جمع زیادی گردیده است. یکی از وقایع تاریخ داستان موسی علیه السلام و بلعم است که نوشته‌اند:

وقتی موسی علیه السلام در وادی تیه از دنیا رفت، یوشع بن نون وصی او بنی اسرائیل را به همراه خود برداشت و برای فتح شهرهای شام (یا شهر اریحا) حرکت کرد، و چون به آنجا رسید و شهر را محاصره کرد، حاکم شهر، بلعم باعورا که در اثر عبادت مستجاب الدعوه بود خواست و به او گفت: باید بروی و بر یوشع و لشگریانش نفرین کنی. بلعم برخواست و بر الاغ خود سوار شد و به راه افتاد، ولی الاغ اطاعت

نکرده و بالاخره آن حیوان را زیر ضربات شلاق کشت و خود پیاده برای نفرین رفت، ولی جریانی دید که نتوانست نفرین کند و بالاخره نزد حاکم آمد، گفت: راهی برای نفرین بر این‌ها نیست، اما برای نابود ساختن اینها راه دیگری را به شما نشان می‌دهم و آن راه این است که زنان زناکار و فواحش را زینت کنید و به عنوان خرید و فروش میان آنها بفرستید و راه دلربائی را به آنان بیاموزید و آنها را تعلیم کنید که اگر کسی از لشگریان یوشع خواست با آنها در آویزد از او ممانعت نکنند.

دستور بلعم را اجرا کردند و در نتیجۀ رفت و آمد زنان زناکار، لشگریان یوشع با زنان درآمیختند و به نوشتۀ مورّخان در نتیجۀ شیوع این عمل در میان لشگریان، مرض طاعون در آنها پیدا شد و در فاصلۀ چند روز هفتاد یا نود هزار نفر آنها مردند. ⁽¹⁾

سدّ طریق مسلمانان

راهزنی از آن دسته فسادهای روی زمین است که در حکم محاربه و مبارزه با خدا و پیامبر اوست و خداوند برای چنین کسانی کیفر سخت مقرّر فرموده است:

مِنْ أَجْلِ ذَ لِکَ کَتَبْنَا عَلَی بَنِی إِسْرَ ءِیلَ أَنَّهُ مَن قَتَلَ نَفْسَا بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعًا وَمَنْ أَحْیَاهَا فَکَأَنَّمَآ أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعًا وَلَقَدْ جَآءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَیِّنَتِ ثُمَّ إِنَّ کَثِیرًا مِّنْهُم بَعْدَ ذَ لِکَ فِی الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ * إِنَّمَا جَزَ ؤُاْ الَّذِینَ یُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَیَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسَادًا أَن یُقَتَّلُواْ أَوْ یُصَلَّبُواْ أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَأَرْجُلُهُم مِّنْ خِلَفٍ أَوْ یُنفَوْاْ مِنَ الْأَرْضِ ذَ لِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیَا وَلَهُمْ فِی الْأَخِرَةِ عَذَابٌ عَظِیمٌ» ⁽²⁾

به این سبب بر بنی‌اسرائیل لازم و مقرّر کردیم که هر کس انسانی را جز برای حق ، [ قصاص ] یا بدون آنکه فسادی در زمین کرده باشد ، بکشد ، چنان است

که همۀ انسان‌ها را کشته ، و هر کس انسانی را از مرگ برهاند و زنده بدارد ، گویی همۀ انسان‌ها را زنده داشته است . و یقیناً پیامبران دلایل روشنی برای بنی‌اسرائیل آوردند ، سپس بسیاری از آنان بعد از آن در روی زمین به [ تجاوز از حدود حقّ و فساد و ] زیاده‌روی برخاستند . * کیفر آنان که با خدا و پیامبرش می‌جنگند ، و در زمین به فساد و تباهی می‌کوشند ، فقط این است که کشته شوند ، یا به دارشان آویزند ، یا دست راست و پای چپشان بریده شود ، یا از وطن خود تبعیدشان کنند . این برای آنان رسوایی و خواری در دنیاست ، و برای آنان در آخرت عذابی بزرگ است .

کیفرهایی که در آیه فوق آمده، حق اللّه است و از جانب حکومت یا مردم قابل عفو و تبدیل نیست، عقوبت باید همراه با عدالت باشد چون فسادها و خصوصیّات مفسدان متفاوت است. کیفر راهزنی و سرقت، قطع دست و پاست و کیفر قتل و راهزنی و سرقت مسلّحانه قطع دست و پا و دار آویختن است.

در شأن نزول آیۀ فوق آمده است که:

گروهی از مشرکان مکّه به مدینه آمده، مسلمان شدند ولی چون بیمار بودند به فرمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به منطقۀ خوش آب و هوایی در بیرون مدینه رفته و اجازه یافتند از شیر شترهای زکات بهره ببرند و چون سالم شدند، آنان سه نفر چوپان‌های مسلمان را گرفته دست و پایشان را بریدند و چشمانشان را کور کرده، شتران را به غارت بردند و از اسلام هم دست کشیدند. رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور داد آنان را دستگیر کنند و همان فسادهایی را که دربارۀ چوپانان مرتکب شده بودند بر سر خودشان بیاورند. پس آیۀ فوق نازل شد و حضرت حکم محارب و قطع را برگزید. ⁽¹⁾

جان کسی که در زمین فساد می‌کند و یا برای جان مردم ارزشی قائل نیست، بی‌ارزش است. تجاوز به حقوق یک فرد، تهدید امنیّت جامعه است و کسی که مسلمانان را تهدید کند و به روی آنها اسلحه بکشد هر چند قتل و غارتی صورت نگیرد، باز هم مفسد در زمین است و توبه او در حق اللّه اثر ندارد نه حق النّاس و رضایت صاحبان حق باقی است. حتی هر گونه داد و ستد و بهره‌گیری از اموال او هم نامشروع است.

محمد بن حسن صفّار به امام حسن عسگری علیه السلام نوشت:

رَجُلٌ إِشْتَری مِنْ رَجُلٍ ضَیْعَةً أَوْ خادِماً بِمالٍ اخَذَهُ مِنْ قَطْعِ الطَّرِیقِ أَوْ مِنْ سَرِقَةٍ هَلْ یَحِلُّ لَهُ ما یَدْخُلُ عَلَیْهِ مِنْ ثَمَرَةِ هَذِهِ الضَّیْعَةِ أَوْ یَحِلُّ لَهُ أَنْ یَطَأَ هذا الْفَرْجَ الّذی اشْتَراهُ مِنْ السَّرِقَةِ أَوْ مِنْ قَطْعِ الطَّرِیقِ. فَوَقَّعَ عَلَیْهِ السَّلامُ: لا خَیْرَ فی شَیءٍ، أَصْلُهُ حَرامٌ وَ لایَحِلُّ اسْتِعْمالُهُ. ⁽¹⁾

شخصی از مردی ملک کشتزاری یا خدمتکاری را با مالی که از راهزنی یا دزدی گرفته، می‌خرد، آیا میوه و محصول آن کشاورزی و آمیزش با آن کنیز حلال است یا نه؟ حضرت نوشتند: هیچ خیری در آن نیست؛ اصلش حرام و استفاده از آن هم حلال نیست.

مدّعیان باطل امامت

دانشمندان در تعریف امامت به طور جامع و حقیقی گفته‌اند:

امامت یعنی پیشوایی و زمامداری کلّی و کامل در تمام امور دینی و دنیوی.

خداوند منّان در قرآن مجید، امامت را منصب و مقامی بلند مرتبه و خطیر قرار داده است و خطاب بر پیامبر خویش حضرت ابراهیم علیه السلام می‌فرماید:

وَ إِذِ ابْتَلَی إِبْرَ هِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمَتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنّاسِ إِمَامًا قَالَ وَ مِن ذُرِّیَّتِی قَالَ لَایَنَالُ عَهْدِی الظَّلِمِینَ» ⁽¹⁾

و [ یاد کنید ] هنگامی که ابراهیم را پروردگارش به اموری [ دشوار و سخت ] آزمایش کرد ، پس او همه را به طور کامل به انجام رسانید ، پروردگارش [ به خاطر شایستگی ولیاقت او ] فرمود : من تو را برای همۀ مردم پیشوا و امام قرار دادم . ابراهیم گفت : و از دودمانم [ نیز پیشوایانی برگزین ] .

[ پروردگار ] فرمود : پیمان من [ که امامت و پیشوایی است ] به ستمکاران نمی‌رسد .

در برخی از آیات آن مرد الهی در ردیف اخیار و صالحان و قانتان و صدّیقان و صابران و وفا کنندگان برشمرده شده است؛ زیرا در عرصۀ آزمایش‌های سختی قرار گرفت و سربلند و موفّق بیرون آمد. حضرت ابراهیم علیه السلام در هر آزمایشی که موفّق می‌شد به مقامی می‌رسید. در مرحلۀ نخست عبداللّه شد سپس به مقام نبی اللّه و پس از آن رسول اللّه و خلیل اللّه و در نهایت به مقام امامت و رهبری مردم منصوب گردید.

سپس مقام امامت را برای نسل خود هم درخواست کرد ولی پاسخ شنید که: این مقام، عهدی الهی است که به انسان شایسته عطا می‌شود.

آیۀ فوق مقام امامت را «عهد» و پیمان معرّفی کرده است. ا گر کسی به عهد خداوند وفادار بماند و اطاعت نماید، خداوند هم قول یاری و پیروزی را وفا خواهد کرد.

و نیز این آیه از جمله آیاتی است که پشتوانۀ فکری و اعتقادی شیعه می‌باشد که امام باید معصوم باشد و مقام امامت به ظالم و منافق نخواهد رسید. و با انتخاب

مردم یا شورا و قیام مسلّحانه به دست نمی‌آید.

و نیز تا شخصی به مرتبۀ یقین نرسد و با حقایق و عوامل غیب متّصل نگردد و تا با چشم دل، ملکوت و باطن عالم هستی را مشاهده نکند، به مقام امامت و ولایت راه نمی‌یابد. در صورتی شخص سزاوار دریافت مقام امامت است که در برابر حوادث دشوار صبر و بردباری کند و از عهدۀ امتحانات الهی برآید. بر نفس خویش مسلّط باشد و گرد گناه نگردد. در انجام وظیفه و عمل به دستورهای خداوند با استقامت و پایدار باشد.

امام علی علیه السلام در نامه‌ای بسیار خیرخواهانه و شفّاف به معاویه، حجّت در امامت جامعه را بر او تمام می‌کند و می‌فرماید:

فَإِنَّ أَوْلَی النّاسِ بِأَمْرِ هَذَا الْأُمَّةِ قَدِیمًا وَ حَدیثاً؛ أَقْرَبُها مِنَ الرَّسُولِ وَ أَعْلَمُها بِالْکِتابِ وَ أَفْقَهُها فِی الدِّینِ؛ أَوَّلُهُمْ إِسْلاماً وَ أَفْضَلُهُمْ جِهاداً وَ أَشَدُّهُمْ بِما تَحْمِلُهُ الرَّعِیَّةُ مِنْ أَمْرِ اللّهِ اضْطِلاعاً. ⁽¹⁾

شایسته‌ترین مردم به امر حکومت کسی است که از همۀ مردم به رسول خدا نزدیکتر باشد، به کتاب خدا داناتر و در دین فقیه‌تر باشد. در قبول اسلام بر دیگران سبقت داشته باشد، جهادش در راه خدا بهتر باشد. در انجام وظایف پیشوایی از همه نیرومندتر باشد.

متأسّفانه برخی آدم‌های بی‌مایه و حسود با دسیسه‌ها و تبلیغات دروغین بر مردم چیره شدند و با ادّعای خلافت و رهبری جامعۀ اسلامی، بسیار به دین اسلام ضربه زده و سبب تفرقه واختلاف در بین مسلمانان شدند. این مدّعیان گروهی را هم به دنبال خود گمراه نمودند و به عذاب جاویدان آخرت گرفتار کردند.

روایاتی دربارۀ مدّعیان دروغین امامت

رسول اللّه صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

قالَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ: لَأُعَذِّبَنَّ کُلَّ رَعِیَّةٍ فِی الْإِسْلامِ أَطاعَتْ إِماماً جائِراً لَیْسَ مِنَ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ إنْ کانَتْ الرَّعِیَّةُ فی أَعْمالِها بَرَّةً تَقِیَّةً... ⁽¹⁾

خداوند عز و جل فرموده است: هر مردمی از امّت اسلام که از پیشوای ستمگری که از سوی خداوند متعال نیست؛ فرمان برد عذاب خواهم کرد. هر چند آنان در کارهایشان نیکوکار و پرهیزکار باشند.

امام باقر علیه السلام دربارۀ آیۀ:

وَ یَوْمَ الْقِیَمَةِ تَرَی الَّذِینَ کَذَبُواْ عَلَی اللَّهِ وُجُوهُهُم مُّسْوَدَّةٌ أَلَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْوًی لِّلْمُتَکَبِّرِینَ» ⁽²⁾

و روز قیامت کسانی را که بر خدا دروغ بستند می‌بینی که صورت‌هایشان سیاه است ؛ آیا در دوزخ جایگاهی برای متکبّران نیست ؟

قالَ: مَنْ قالَ: إِنِّی إِمامٌ وَ لَیْسَ بِإِمامٍ... ⁽³⁾

فرمود: در روز قیامت آنانی را که به خدا دروغ بسته‌اند سیه روی می‌بینی؛ مراد کسی است که بگوید من امام هستم، در حالی که امام نیست.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

ثَلاثَةٌ لایُکَلِّمُهُمُ اللّهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ لایُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ:

مَنِ ادَّعَی إِمامَةً مِنَ اللّهِ لَیْسَتْ لَهُ، وَ مَنْ جَحَد إِماماً مِنَ اللّهِ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ

لَهُما فِی الْإِسْلامِ نَصِیباً. ⁽¹⁾

سه نفرند که خداوند در روز قیامت با آنان سخن نمی‌گوید و به صداقت آنان مهر تأیید نمی‌زند و عذابی دردناک دارند:

هر که به دروغ ادّعای امامت از جانب خدا کند و هر که امام از جانب خدا را انکار کند و هر که بپندارد که این دو فرد از اسلام بهره‌ای دارند.

و نیز فرمود:

مَنِ ادَّعَی الْاِمامَةَ وَ لَیْسَ مِنْ أَهْلِها فَهُوَ کافِرٌ. ⁽²⁾

هر که ادّعای امامت کند در حالی که شایستگی آن را ندارد، کافر است.

و نیز فرمود:

مَنْ خَرَجَ یَدْعُو النّاسَ وَ فِیهمْ مَنْ هُوَ أَفْضَلُ مِنْهُ فَهُوَ ضالٌّ مُبْتَدِعٌ. ⁽³⁾

هر که قیام کند و مردم را به اطاعت خویش دعوت نماید؛ با اینکه در میان آنان برتر از او هست، چنین شخصی گمراه و بدعت گذار است.

در تاریخ اسلام بعضی در کنار ائمه اطهار علیهم السلام ادّعای مقام امامت و ولایت نمودند و اکنون هم ادامه دارد؛ برای خویش مذهب و فرقه ساختند و گروهی از مردم نادان و ساده لوح را از دین خدا خارج کرده‌اند، و به صف باطل و نفاق پیوستند.

جعفر کذّاب، مدّعی دروغین امامت

یکی از کسانی که ادّعای به ناحق امامت نمود، جعفر بن علی النقی برادر امام حسن عسکری علیه السلام است. او مردی فاسد و عیّاش و دروغگو بود. پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام به دروغ ادّعای امامت نمود و در این برنامه بسیار آشکارا اصرار می‌کرد و گروهی از مردم را هم به گمراهی و هلاکت کشاند. او در سال 271 به سن چهل و پنج سالگی در سامرا درگذشت.

حضرت حجة بن الحسن علیه السلام در پاسخ نامه پرسش‌های اسحاق بن یعقوب فرمودند:

اما دربارۀ عمویم جعفر و فرزندانش، امر آنها همانند امر برادران یوسف است. ⁽¹⁾

فرزندم محمد که دانش را می‌شکافد. پس از او فرزندش جعفر است که نام او نزد ساکنان آسمان صادق است. عرض کردم: چرا نام او صادق است؟ فرمود:

زیرا پنجمین فرزندش به نام جعفر به دروغ ادّعای امامت نماید، او در نزد خدا جعفر کذّاب است که بر خدا دروغ می‌بندد در این وقت اشک‌های امام جاری شده و فرمود: گویا می‌بینم همان جعفر کذّاب خلیفۀ ستمگر زمان را وادار به جستجوی ولیّ خدا و امام غائب که خدا حافظ اوست، می‌کند. پس همانطور شد که فرموده بود. ⁽²⁾حضرت حجة ابن الحسن علیه السلام در برخی قضایا که جعفر با ادّعای خود حکم می‌کرد، ظاهر شده و او را رسوا می‌ساخت، وقتی که امام حسن عسکری علیه السلام رحلت فرمود، یارانش در خانۀ آن حضرت گرد آمدند تا بر ایشان نماز بخوانند ناگهان دیدند

نوجوانی نورانی آمد و دامن جعفر را گرفت و او را از کنار پدرش دور کرد و خود بر جنازۀ پدرش نمازش خواند و جعفر کذّاب مات و مبهوت مانده بود و قدرت سخن گفتن نداشت وقتی نماز بر پدرش پایان یافت از میان مردم ناپدید گشت. ⁽¹⁾

رسوایی دنیوی بعضی گناهان

اشاره

بعضی از گناهان باعث پرده‌دری شده و شخص گناهکار در همین دنیا رسوا می‌شود.

امام سجّاد علیه السلام می‌فرماید:

الذُّنُوبُ الَّتی تَهْتِکُ الْعِصَمَ شُرْبُ الْخَمْرِ وَ اللَعِبُ بِالْقِمارِ وَ تَعاطی ما یُضْحِکُ النّاسَ مِنَ اللَّغْوِ وَ الْمِزاحِ وَ ذِکْرُ عُیُوبِ النّاسِ وَ مُجالَسَةِ اهْلِ الرَّیْبِ. ⁽²⁾

آن گناهانی که پرده‌ها را می‌درد عبارت است از: نوشیدن شراب، قماربازی، ردّ و بدل کردن سخنان بیهوده و شوخی برای خنداندن مردم، ذکر عیب‌های مردم، همنشینی با مردمان بدنام.

شراب خواری

امام باقر علیه السلام فرمود: خداوند عز و جل به پیغمبر خود وحی کرد:

چهار خصلت در جعفر بن ابی طالب مورد تقدیر و سپاس من است: رسول خدا صلی الله علیه و آله جعفر را خواست و موضوع وحی را به او گزارش داد، جعفر عرض کرد:

ما شَرِبْتُ خَمْراً قَطُّ لِاَنّی عَلِمْتُ انّی انْ شَرِبْتُها زالَ عَقْلی وَ ما کَذَبْتُ قَطُّ

لِاَنَّ الْکَذِبَ یَنْقُصُ المُرُوَّةَ، وَ ما زَنَیْتُ قَطُّ لِاَنّی خِفْتُ أَنّی اذا عَمِلْتُ عُمِلَ بی، وَ ما عَبَدْتُ صَنَماً قَطُّ لِاَنّی عَلِمْتُ انَّهُ لایَضُرُّ وَ لایَنْفَعُ. ⁽¹⁾

من هیچ گاه شراب ننوشیدم چون می‌دانستم اگر آن را بنوشم عقلم زائل می‌گردد و هرگز دروغ نگفتم؛ زیرا دروغ نقص مردانگی است و هرگز زنا نکردم؛ زیرا ترسیدم که همان عمل با من بشود (و دیگران با نوامیس من زنا کنند) و هیچ گاه بتی را نپرستیدم؛ زیرا دانستم که زیان و سودی ندارند و نمی‌رسانند.

قمار

قمار، یکی از گناهانی است که موجب دریدن پرده‌ها می‌گردد و عامل خطرناکی برای بیدار کردن و تحریک حس انتقام‌جویی و دشمنی است.

که خداوند متعال در این باره می‌فرماید:

إِنَّمَا یُرِیدُ الشَّیْطَنُ أَن یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدَ وَةَ وَالْبَغْضَآءَ فِی الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ وَیَصُدَّکُمْ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَوةِ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ» ⁽²⁾

مسلماً شیطان می‌خواهد با شراب و قمار ، میان شما دشمنی و کینۀ [ سخت ] اندازد ، و از یاد خدا و نماز بازتان دارد ؛ آیا شما [ از این امور با همۀ زیان‌ها وخطراتی که دارد ] خودداری خواهید کرد ؟

مطالعاتی که دربارۀ علل وقوع پاره‌ای از جرائم به عمل می‌آید و همچنین اعترافاتی که از طرف مجرمان در بازپرسی‌ها صورت می‌گیرد نشان می‌دهد که اغلب دزدها و جیب‌برهای حرفه‌ای و چاقوکشان و افراد فاسد، تربیت شده و

مولود همین مراکز و لانه‌های فساد و قمار می‌باشند.

سخنان شوخی و بیهوده

یکی از چیزهایی که موجب دریدن پرده‌ها می‌گردد، بیان سخنان بیهوده و شوخی برای خنداندن مردم است.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در عقوبت این گناه می‌فرماید:

اِنَّ الرَّجُلَ لَیَتَکَلَّمُ بِکَلِمَةٍ فَیَضْحَکَ بِها جُلَساؤُهُ یَهوی بِها ابْعَدُ مِنَ الثُّرَیا. ⁽¹⁾

گاهی انسان سخنی می‌گوید تا همنشینان خود را بخنداند ولی همان سخن او را (از نظر هلاکت و بدبختی) به جایی دورتر از ثریّا ساقط می‌کند.

و در سفارشی به اباذر رحمه الله دربارۀ سخنان بیهوده برای خنداندن دیگران چنین می‌فرماید:

اِنَّ الرَّجُلَ لَیَتَکَلَّمُ بِالْکَلِمَةِ فِی الْمَجْلِسِ لِیُضْحِکَهُمْ بِها فَیُهوی فی جَهَنَّمَ ما بَیْنَ السَّماءِ وَ الْاَرْضِ. ⁽²⁾

گاهی مردی سخنی می‌گوید تا اهل مجلس را بخنداند پس به سبب آن به فاصله آسمان و زمین در دوزخ فرومی‌رود.

حکایت تمسخر حکم بن ابی العاص

حکم بن ابی العاص (پدر مروان که فرزندانش بعدها به خلافت رسیدند) از دشمنان سرسخت رسول خدا صلی الله علیه و آله در مکّه بوده و بسیار آن حضرت را می‌آزرد و از

همین جهت او و پسرش مروان را از مدینه به طائف تبعید کرد و از جمله اذیّت‌های وی نسبت به آن حضرت، این بود که هر گاه رسول خدا صلی الله علیه و آله در کوچه‌های مکّه راه می‌رفت و حکم بن ابی العاص آن بزرگوار را می‌دید. پشت سر آن حضرت می‌آمد و از روی مسخره راه رفتن و حرکات آن حضرت را تقلید می‌کرد و به این وسیله دشمنان اسلام و مشرکان را می‌خنداند.

بالأخره روزی رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله روی خود را برگرداند و همچنان که وی مشغول تقلید رفتار آن حضرت بود، به او فرمود:

«کُنْ ذلکَ» یعنی «همچنین باش»، از آن پس تا وقتی که مرگش رسید، بدنش به حال رعشه باقی بود و همیشه حالت ارتعاش داشت. ⁽¹⁾

عقوبت عیب جویی

یکی دیگر از گناهانی که پرده دری کرده و انسان را رسوا می‌کند، عیب‌جویی از دیگران است.

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در این باره می‌فرماید:

یا مَعْشَرَ مَنْ اسْلَمَ بِلِسانِهِ وَ لَمْ‌یَخْلُصِ الْاِیمانَ الی قَلْبِهِ لاتَذُمُّوا الْمُسْلِمِینَ وَ لاتَتَبَّعُوا عَوراتِهِمْ فَاِنَّهُ مَنْ تَتَبَّعَ عَوْراتِهِمْ تَتَبَّعَ اللّهُ عَوْرَتَهُ وَ مَنْ تَتَبَّعَ اللّهُ عَوْرَتَهُ یَفْضَحْهُ وَ لَوْ فی بَیْتِهِ. ⁽²⁾

ای مردمی که به زبان اسلام آورده ولی ایمان در دلشان نرسیده! مسلمانان را نکوهش نکنید و از عیب‌های آنان جستجو نکنید، که هر کس عیوب مسلمانان را جستجو کند خداوند عیب‌های او را دنبال کند و هر که را خداوند عیبش را دنبال کند رسوایش نماید، اگرچه در خانه‌اش باشد.

همنشینی با افراد ناباب

یکی دیگر از گناهانی که عاقبتی جز رسوایی برای انسان ندارد، همنشینی با افراد ناباب است.

امام علی علیه السلام در این زمینه می‌فرماید:

مَنْ وَقَفَ نَفْسَهُ مَوْقِفَ التُّهْمَةِ فَلایَلُومَنَّ مَنْ اساءَ بِهِ الظَّنَ. ⁽¹⁾

کسی که خود را در جایگاه تهمت قرار دهد اگر مورد سوءظن کسی واقع شد او را سرزنش نکند.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

مَنْ جالَسَ اهْلَ الرَّیْبِ فَهُوَ مُریبٌ. ⁽²⁾

کسی که با مردم متهم مجالست کند متهم گردد.

آری، گناه، پرده‌های اجتماعی انسان را می‌درد و پرده‌های انسانی که باعث کمال و امتیاز انسان از حیوان می‌باشد را پاره می‌کند و فضایل انسانی را به یک سو افکنده و او را به صورت حیوانی در می‌آورد.

البته این جزء کوچکی از انواع و اقسام گناهان بود که غیر از عذاب اخروی، عقوبت دنیوی آن را گنهکار در این دنیا می‌بیند.

عقاب اخروی گناهکاران

اشاره

روایات ائمه معصومین علیهم السلام درباره انذار مردم از عقاب‌های اخروی گناهان، بسیار زیاد است که به برخی از آن احادیث اشاره می‌شود.

کیفر ظلم به اجیر

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

مَنْ اظْلَمَ اجیراً أَجْرَهُ احْبَطَ اللّهُ عَمَلَهُ وَ حَرَّمَ اللّهُ عَلَیْهِ ریحَ الْجَنَّةِ وَ انَّ ریحَها لَتُوجَدُ مِنْ مَسیرَةِ خَمْسِمِأَئةِ عامٍ. ⁽¹⁾

کسی که در دستمزد کسی که برای او کار می‌کند ظلم نماید، خداوند عمل او را تباه و بوی بهشت را بر او حرام می‌سازد با این که بوی بهشت از فاصلۀ پانصد سال راه به مشام می‌رسد.

کیفر زنا

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در عقوبت زنا می‌فرماید:

مَنْ زَنَی بِإِمْرَأَةِ یَهُودِیَّةٍ اوْ نَصْرانِیَّةٍ اوْ مَجُوسِیَّةٍ اوْ مُسْلِمَةٍ، حُرَّةً اوْ امَةً اوْ مَنْ کانَتْ مِنَ النّاسِ فَتَحَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَیْهِ فی قَبْرِه ثَلاثِمائَةِ الْفِ بابٍ مِنَ النّارِ تَخْرُجُ عَلَیْهِ مِنْها حَیّاتٌ وَ عَقارِبُ وَ شُهُبٌ مِنْ نارٍ فَهُوَ یَحْتَرِقُ الی یَوْمِ الْقِیامَةِ یَتَأَذَّی النّاسُ مِنْ نَتَنِ فَرْجِهِ فَیُعْرَفُ بِهِ الی یَوْمِ الْقِیامَةِ حَتّی یُؤمَرَ بِهِ الَی النّارِ فَیَتَأَذَّی بِهِ اهْلُ الْجَمْعِ مَعَ ما هُمْ فِیهِ مِنْ شِدَّةِ الْعَذابِ، لِاَنَّ اللّهَ حَرَّمَ الْمَحارِمَ وَ ما احَدٌ اغْیَرَ مِنَ اللّهِ وَ مِنْ غَیْرَتِهِ انَّهُ حَرَّمَ الْفَواحِشَ وَ حَدَّ الْحُدُودَ. ⁽²⁾

کسی که با زن یهودی یا نصرانی یا مجوسی یا مسلمان، خواه آزاد باشد یا برده، یا با هر زن دیگری زنا کند، خداوند سیصد هزار درب از درب‌های آتش دوزخ را در قبر او می‌گشاید که از آن درب‌ها، مارها و عقرب‌ها و گدازه‌های

آتش به قبر او روی می‌آورند و تا روز قیامت در آتش خواهد سوخت و مردم از بوی گند شرمگاه او در رنج و عذابند و او به این بوی بد شناخته می‌شود، تا این که روز قیامت فرمان رسد که او را در آتش درافکنند و دوزخیان با همه شکنجه‌ها و عذابی که بر آنان مقرّر است از (بوی بد او) در رنج و عذابند، چرا که خداوند کارهای ناپسند را حرام کرده و هیچ کس غیورتر از خدا نیست و از غیرت اوست که کارهای زشت را حرام کرده و حدود الهی را مقرّر فرموده است.

کیفر مصافحه و شوخی با زن نامحرم

پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله درباره مصافحه با زن نامحرم می‌فرماید:

مَنْ صافَحَ امْرَأَةً حَراماً جَاءَ یَوْمَ الْقِیامَةِ مَغْلُولاً ثُمَّ یُؤمَرُ بِهِ الَی النّارِ. ⁽¹⁾

هر کس با زن نامحرم دست دهد، روز قیامت در حالی که دست‌هایش در زنجیر است وارد می‌شود و فرمان ورود او به دوزخ صادر می‌گردد.

و در ادامۀ حدیث می‌فرماید:

مَنْ فاکَهَ امْرَأَةً لایَمْلِکُها حُبِسَ بِکُلِّ کَلِمَةٍ کَلَّمَها فِی الدُّنْیا الْفَ عامٍ فِی النّارِ. ⁽²⁾

هر کس با زن نامحرمی شوخی کند، برای هر کلمه‌ای که در دنیا به او گفته است هزار سال او را در دوزخ زندانی کنند.

کیفر سیلی زدن به مسلمان

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

مَنْ لَطَمَ خَدَّ مُسْلِمٍ لَطْمَةً بَدَّدَ اللّهُ عِظامَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ ثُمَّ سَلَّطَ عَلَیْهِ النّارَ وَ حَشَرَهُ مَغْلُولاً حَتّی یَدْخُلَ النّارَ. ⁽¹⁾

کسی که به صورت مسلمانی سیلی بزند، خداوند در روز قیامت استخوان‌های او را در هم خرد می‌کند و آتش دوزخ را بر او مسلّط سازد، و در حالی که به زنجیر کشیده شده به محشر درآید تا رهسپار آتش جهنّم شود.

کیفر سخن چینی

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله دربارۀ کیفر اخروی سخن چینی بین دو نفر، می‌فرماید:

مَنْ مَشی فی نَمیمَةٍ بَیْنَ اثْنَیْنِ سَلَّطَ اللّهُ عَلَیْهِ فی قَبْرِهِ ناراً تُحْرِقُهُ الی یَوْمِ الْقِیامَةِ وَ اذا خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ سَلَّطَ اللّهُ عَلَیْهِ تِنِّینًا اسْوَدَ یَنْهَشُ لَحْمَهُ حَتّی یَدْخُلَ النّارَ. ⁽²⁾

کسی که میان دو نفر به سخن چینی بپردازد، خداوند در گور، آتشی را بر او مسلّط می‌کند که تا روز قیامت او را بسوزاند و چون از گور برانگیخته شود، خداوند تا زمانی که وارد دوزخ گردد، اژدهایی بر او چیره سازد تا گوشت بدن او را بگزد.

کیفر شرب خمر

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله درباره کیفر اخروی شرب خمر می‌فرماید:

مَنْ شَرِبَ الْخَمْرَ فِی الدُّنْیا سَقاهُ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ مِنْ سَمِّ الأفاعی وَ مِنْ سَمِّ الْعَقارِبِ شَرْبَةً یَتَساقَطُ لَحْمُ وَجْهِهِ فی الآناءِ قَبْلَ انْ یَشْرَبَها فَاِذا شَرِبَها تَفَسَّخَ لَحْمُهُ وَ جِلْدُهُ کَالجیفَةِ یَتَأَذَّی بِهِ اهْلُ الْجَمْعِ حَتّی یُؤْمَرَ بِهِ الی النّارِ. ⁽¹⁾

کسی که در این دنیا شراب بخورد، خداوند جامی از زهر افعی‌ها، مارها، و عقرب‌ها برای او مهیّا می‌سازد و پیش از آنکه بیاشامد (از شدّت زهرآگینی) گوشت صورتش در جام می‌ریزد، و پس از آشامیدن، گوشت و پوست او بسان مردار از هم پاشیده و متلاشی می‌گردد و همۀ اهل محشر از همنشینی با او در عذابند تا زمانی که او را رهسپار دوزخ سازند.

عقاب برخی زنان در حدیث معراج

امام علی علیه السلام ، حدیث معراج پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله را چنین بیان می‌کند:

«من و فاطمه بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شدیم، پس ایشان را در حالی که سخت می‌گریست یافتیم، من عرض کردم: پدر و مادرم فدایت یا رسول اللّه! چه باعث شده که شما این چنین گریه می‌کنید؟

در پاسخ فرمود: ای علی! شبی که مرا به آسمان بردند (یعنی معراج) زنانی از امّتم را در عذابی شدید دیدم و آن وضع برای من سخت گران آمده و گریه‌ام از جهت عذاب سخت آنان است که به چشم خویش وضعشان را دیدم:

زنی را دیدم که به مویش در دوزخ، معلّق و آویخته بودند که مغز سر او می‌جوشید، زن دیگری را دیدم که به زبانش در جهنّم آویزان بود و آتش در حلقوم او می‌ریختند، زن دیگری را مشاهده کردم که او را به پستان‌هایش