تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد 10

مشخصات کتاب

سرشناسه:انصاریان، حسین، ۱۳۲۳ -

عنوان قراردادی:صحیفه سجادیه. شرح

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد 10 / حسین انصاریان.

مشخصات نشر:قم: دارالعرفان، ۱۳۸۹ -

مشخصات ظاهری:15‌ج.

فروست:مجموعه آثار؛ ۴۵، ۴۶، ۴۷، ۴۸، ۴۹، ۵۰، ۵۱، ۵۲، ۵۳، ۵۴، ۵۵، ۵۶، ۵۷، ۵۸، ۵۹ .

شابک:۹۰۰۰۰۰ریال:دوره‌978-964-2939-60-2: ؛ ج.۱‌978-964-2939-61-9: ؛ ج.۲‌978-964-2939-62-6: ؛ :ج.۳‌978-964-2939-63-3: ؛ :ج.۴‌978-964-2939-64-0: ؛ :ج.۵‌978-964-2939-65-7: ؛ :ج.۶‌978-964-2939-66-4: ؛ :ج.۷‌978-964-2939-67-1: ؛ :ج.۸‌978-964-2939-68-8: ؛ :ج.۹‌978-964-2939-69-5: ؛ :ج.۱۰‌978-964-2939-70-1: ؛ :ج.۱۱‌978-964-2939-71-8: ؛ : ج.۱۲ 978-964-2939-72-5 : ؛ ج.۱۳ 978-964-2939-91-6 : ؛ ج.۱۴ 978-964-2939-92-3 : ؛ ج.۱۵ 978-964-2939-93-0 :

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:علی‌بن حسین (ع)، امام چهارم، ۳۸ - ۹۴ق.

موضوع:علی‌بن حسین (ع)، امام چهارم، ۳۸ - ۹۴ق. . صحیفه سجادیه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی‌بن حسین (ع)، امام چهارم، ۳۸ - ۹۴ق. . صحیفه سجادیه. شرح

رده بندی کنگره:BP۲۶۷/۱/ع۸ص۳۰۴۲۲۲۵ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی:۲۹۷/۷۷۲

شماره کتابشناسی ملی: ۱۹۸۱۷۱۷

اشاره

تفسیر و شرح صحیفه سجادیه جلد 10

حسین انصاریان

بسم الله الرحمن الرحیم

دعای 27 : مرزداران

اشاره

استاد حسین انصاریان

دعای 27 : مرزداران

«1»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ حَصِّنْ ثُغُورَ الْمُسْلِمِینَ بِعِزَّتِکَ وَ أَیِّدْ حُمَاتَهَا بِقُوَّتِکَ وَ أَسْبِغْ عَطَایَاهُمْ مِنْ جِدَتِکَ «2»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ کَثِّرْ عِدَّتَهُمْ وَ اشْحَذْ أَسْلِحَتَهُمْ وَ احْرُسْ حَوْزَتَهُمْ وَ امْنَعْ حَوْمَتَهُمْ وَ أَلِّفْ جَمْعَهُمْ وَ دَبِّرْ أَمْرَهُمْ وَ وَاتِرْ بَیْنَ مِیَرِهِمْ وَ تَوَحَّدْ بِکِفَایَةِ مُؤَنِهِمْ وَ اعْضُدْهُمْ بِالنَّصْرِ وَ أَعِنْهُمْ بِالصَّبْرِ وَ الْطُفْ لَهُمْ فِی الْمَکْرِ «3»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ عَرِّفْهُمْ مَا یَجْهَلُونَ وَ عَلِّمْهُمْ مَا لاَ یَعْلَمُونَ وَ بَصِّرْهُمْ مَا لاَ یُبْصِرُونَ «4»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْسِهِمْ عِنْدَ لِقَائِهِمُ الْعَدُوَّ ذِکْرَ دُنْیَاهُمُ الْخَدَّاعَةِ الْغَرُورِ وَ امْحُ عَنْ قُلُوبِهِمْ خَطَرَاتِ الْمَالِ الْفَتُونِ «5»وَ اجْعَلِ الْجَنَّةَ نَصْبَ أَعْیُنِهِمْ وَ لَوِّحْ مِنْهَا لِأَبْصَارِهِمْ مَا أَعْدَدْتَ فِیهَا مِنْ مَسَاکِنِ الْخُلْدِ وَ مَنَازِلِ الْکَرَامَةِ وَ الْحُورِ الْحِسَانِ وَ الْأَنْهَارِ الْمُطَّرِدَةِ بِأَنْوَاعِ الْأَشْرِبَةِ وَ الْأَشْجَارِ الْمُتَدَلِّیَةِ بِصُنُوفِ الثَّمَرِ حَتَّی لاَ یَهُمَّ أَحَدٌ مِنْهُمْ بِالْإِدْبَارِ وَ لاَ یُحَدِّثَ نَفْسَهُ عَنْ قِرْنِهِ بِفِرَارٍ «6»اَللَّهُمَّ افْلُلْ بِذَلِکَ عَدُوَّهُمْ وَ اقْلِمْ عَنْهُمْ أَظْفَارَهُمْ وَ فَرِّقْ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ أَسْلِحَتِهِمْ وَ اخْلَعْ وَثَائِقَ أَفْئِدَتِهِمْ وَ بَاعِدْ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ أَزْوِدَتِهِمْ وَ حَیِّرْهُمْ فِی سُبُلِهِمْ وَ ضَلِّلْهُمْ عَنْ وَجْهِهِمْ «7»وَ اقْطَعْ عَنْهُمُ الْمَدَدَ وَ انْقُصْ مِنْهُمُ الْعَدَدَ وَ امْلَأْ أَفْئِدَتَهُمُ الرُّعْبَ وَ اقْبِضْ أَیْدِیَهُمْ عَنِ الْبَسْطِ وَ اخْزِمْ أَلْسِنَتَهُمْ عَنِ النُّطْقِ وَ شَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ وَ نَکِّلْ بِهِمْ مَنْ وَرَاءَهُمْ وَ اقْطَعْ

بِخِزْیِهِمْ أَطْمَاعَ مَنْ بَعْدَهُمْ «8»اَللَّهُمَّ عَقِّمْ أَرْحَامَ نِسَائِهِمْ وَ یَبِّسْ أَصْلاَبَ رِجَالِهِمْ وَ اقْطَعْ نَسْلَ دَوَابِّهِمْ وَ أَنْعَامِهِمْ لاَ تَأْذَنْ لِسَمَائِهِمْ فِی قَطْرٍ وَ لاَ لِأَرْضِهِمْ فِی نَبَاتٍ «9»اَللَّهُمَّ وَ قَوِّ بِذَلِکَ مِحَالَ أَهْلِ الْإِسْلاَمِ وَ حَصِّنْ بِهِ دِیَارَهُمْ وَ ثَمِّرْ بِهِ أَمْوَالَهُمْ وَ فَرِّغْهُمْ عَنْ مُحَارَبَتِهِمْ لِعِبَادَتِکَ وَ عَنْ مُنَابَذَتِهِمْ لِلْخَلْوَةِ بِکَ حَتَّی لاَ یُعْبَدَ فِی بِقَاعِ الْأَرْضِ غَیْرُکَ وَ لاَ تُعَفَّرَ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ جَبْهَةٌ دُونَکَ «10»اَللَّهُمَّ اغْزُ بِکُلِّ نَاحِیَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ عَلَی مَنْ بِإِزَائِهِمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ أَمْدِدْهُمْ بِمَلاَئِکَةٍ مِنْ عِنْدِکَ مُرْدِفِینَ حَتَّی یَکْشِفُوهُمْ إِلَی مُنْقَطَعِ التُّرَابِ قَتْلاً فِی أَرْضِکَ وَ أَسْراً أَوْ یُقِرُّوا بِأَنَّکَ أَنْتَ اللَّهُ الَّذِی لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ وَحْدَکَ لاَ شَرِیکَ لَکَ «11»اَللَّهُمَّ وَ اعْمُمْ بِذَلِکَ أَعْدَاءَکَ فِی أَقْطَارِ الْبِلاَدِ مِنَ الْهِنْدِ وَ الرُّومِ وَ التُّرْکِ وَ الْخَزَرِ وَ الْحَبَشِ وَ النُّوبَةِ وَ الزَّنْجِ وَ السَّقَالِبَةِ وَ الدَّیَالِمَةِ وَ سَائِرِ أُمَمِ الشِّرْکِ الَّذِینَ تَخْفَی أَسْمَاؤُهُمْ وَ صِفَاتُهُمْ وَ قَدْ أَحْصَیْتَهُمْ بِمَعْرِفَتِکَ وَ أَشْرَفْتَ عَلَیْهِمْ بِقُدْرَتِکَ «12»اَللَّهُمَّ اشْغَلِ الْمُشْرِکِینَ بِالْمُشْرِکِینَ عَنْ تَنَاوُلِ أَطْرَافِ الْمُسْلِمِینَ وَ خُذْهُمْ بِالنَّقْصِ عَنْ تَنَقُّصِهِمْ وَ ثَبِّطْهُمْ بِالْفُرْقَةِ عَنِ الاِحْتِشَادِ عَلَیْهِمْ «13»اَللَّهُمَّ أَخْلِ قُلُوبَهُمْ مِنَ الْأَمَنَةِ وَ أَبْدَانَهُمْ مِنَ الْقُوَّةِ وَ أَذْهِلْ قُلُوبَهُمْ عَنِ الاِحْتِیَالِ وَ أَوْهِنْ أَرْکَانَهُمْ عَنْ مُنَازَلَةِ الرِّجَالِ وَ جَبِّنْهُمْ عَنْ مُقَارَعَةِ الْأَبْطَالِ وَ ابْعَثْ عَلَیْهِمْ جُنْداً مِنْ مَلاَئِکَتِکَ بِبَأْسٍ مِنْ بَأْسِکَ کَفِعْلِکَ یَوْمَ بَدْرٍ تَقْطَعُ بِهِ دَابِرَهُمْ وَ تَحْصُدُ بِهِ شَوْکَتَهُمْ وَ تُفَرِّقُ بِهِ عَدَدَهُمْ «14»اَللَّهُمَّ وَ امْزُجْ مِیَاهَهُمْ بِالْوَبَاءِ وَ أَطْعِمَتَهُمْ بِالْأَدْوَاءِ وَ ارْمِ بِلاَدَهُمْ بِالْخُسُوفِ وَ أَلِحَّ عَلَیْهَا بِالْقُذُوفِ وَ افْرَعْهَا بِالْمُحُولِ وَ اجْعَلْ مِیَرَهُمْ فِی أَحَصِّ أَرْضِکَ وَ

أَبْعَدِهَا عَنْهُمْ وَ امْنَعْ حُصُونَهَا مِنْهُمْ أَصِبْهُمْ بِالْجُوعِ الْمُقِیمِ وَ السُّقْمِ الْأَلِیمِ «15»اَللَّهُمَّ وَ أَیُّمَا غَازٍ غَزَاهُمْ مِنْ أَهْلِ مِلَّتِکَ أَوْ مُجَاهِدٍ جَاهَدَهُمْ مِنْ أَتْبَاعِ سُنَّتِکَ لِیَکُونَ دِینُکَ الْأَعْلَی وَ حِزْبُکَ الْأَقْوَی وَ حَظُّکَ الْأَوْفَی فَلَقِّهِ الْیُسْرَ وَ هَیِّئْ لَهُ الْأَمْرَ وَ تَوَلَّهُ بِالنُّجْحِ «16»وَ تَخَیَّرْ لَهُ الْأَصْحَابَ وَ اسْتَقْوِ لَهُ الظَّهْرَ وَ أَسْبِغْ عَلَیْهِ فِی النَّفَقَةِ وَ مَتِّعْهُ بِالنَّشَاطِ وَ أَطْفِ عَنْهُ حَرَارَةَ الشَّوْقِ وَ أَجِرْهُ مِنْ غَمِّ الْوَحْشَةِ وَ أَنْسِهِ ذِکْرَ الْأَهْلِ وَ الْوَلَدِ وَ أْثُرْ لَهُ حُسْنَ النِّیَّةِ وَ تَوَلَّهُ بِالْعَافِیَةِ وَ أَصْحِبْهُ السَّلاَمَةَ وَ أَعْفِهِ مِنَ الْجُبْنِ وَ أَلْهِمْهُ الْجُرْأَةَ «17»وَ ارْزُقْهُ الشِّدَّةَ وَ أَیِّدْهُ بِالنُّصْرَةِ وَ عَلِّمْهُ السِّیَرَ وَ السُّنَنَ وَ سَدِّدْهُ فِی الْحُکْمِ وَ اعْزِلْ عَنْهُ الرِّیَاءَ وَ خَلِّصْهُ مِنَ السُّمْعَةِ وَ اجْعَلْ فِکْرَهُ وَ ذِکْرَهُ وَ ظَعْنَهُ وَ إِقَامَتَهُ فِیکَ وَ لَکَ «18»فَإِذَا صَافَّ عَدُوَّکَ وَ عَدُوَّهُ فَقَلِّلْهُمْ فِی عَیْنِهِ وَ صَغِّرْ شَأْنَهُمْ فِی قَلْبِهِ وَ أَدِلْ لَهُ مِنْهُمْ وَ لاَ تُدِلْهُمْ مِنْهُ فَإِنْ خَتَمْتَ لَهُ بِالسَّعَادَةِ وَ قَضَیْتَ لَهُ بِالشَّهَادَةِ فَبَعْدَ أَنْ یَجْتَاحَ عَدُوَّکَ بِالْقَتْلِ وَ بَعْدَ أَنْ یَجْهَدَ بِهِمُ الْأَسْرُ وَ بَعْدَ أَنْ تَأْمَنَ أَطْرَافُ الْمُسْلِمِینَ وَ بَعْدَ أَنْ یُوَلِّیَ عَدُوُّکَ مُدْبِرِینَ «19»اَللَّهُمَّ وَ أَیُّمَا مُسْلِمٍ خَلَفَ غَازِیاً أَوْ مُرَابِطاً فِی دَارِهِ أَوْ تَعَهَّدَ خَالِفِیهِ فِی غَیْبَتِهِ أَوْ أَعَانَهُ بِطَائِفَةٍ مِنْ مَالِهِ اوْ امَدَّهُ بعِتادٍ اوْ شَحَذَهُ عَلی جِهادٍ اوْ اتْبَعَهُ فی وَجْهِهِ دَعْوَةً اوْ رَعی لَهُ مِنْ وَرآئِهِ حُرْمَةً فَاَجْرِ لَهُ مِثْلَ اجْرِهِ «20»وَزْناً بِوَزْنٍ وَ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَ عَوِّضْهُ مِنْ فِعلِهِ عِوَضاً حاضِراً یَتَعَجَّلُ بِهِ نَفْعَ ما قَدَّمَ وَ سُرُورَ ما اتی بِهِ إِلَی أَنْ یَنْتَهِیَ بِهِ الْوَقْتُ إِلَی مَا أَجْرَیْتَ لَهُ مِنْ فَضْلِکَ وَ أَعْدَدْتَ لَهُ مِنْ کَرَامَتِکَ «21»اَللَّهُمَّ وَ أَیُّمَا مُسْلِمٍ أَهَمَّهُ أَمْرُ الْإِسْلاَمِ وَ أَحْزَنَهُ تَحَزُّبُ أَهْلِ الشِّرْکِ عَلَیْهِمْ فَنَوَی غَزْویً أَوْ هَمَّ بِجِهَادٍ فَقَعَدَ بِهِ ضَعْفٌ أَوْ

أَبْطَأَتْ بِهِ فَاقَةٌ أَوْ أَخَّرَهُ عَنْهُ حَادِثٌ أَوْ عَرَضَ لَهُ دُونَ إِرَادَتِهِ مَانِعٌ فَاکْتُبِ اسْمَهُ فِی الْعَابِدِینَ وَ أَوْجِبْ لَهُ ثَوَابَ الْمُجَاهِدِینَ وَ اجْعَلْهُ فِی نِظَامِ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِینَ «22»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ وَ آلِ مُحَمَّدٍ صَلاَةً عَالِیَةً عَلَی الصَّلَوَاتِ مُشْرِفَةً فَوْقَ التَّحِیَّاتِ صَلاَةً لاَ یَنْتَهِی أَمَدُهَا وَ لاَ یَنْقَطِعُ عَدَدُهَا کَأَتَمِّ مَا مَضَی مِنْ صَلَوَاتِکَ عَلَی أَحَدٍ مِنْ أَوْلِیَائِکَ إِنَّکَ الْمَنَّانُ الْحَمِیدُ الْمُبْدِئُ الْمُعِیدُ الْفَعَّالُ لِمَا تُرِیدُ.

[«1»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ حَصِّنْ ثُغُورَ الْمُسْلِمِینَ بِعِزَّتِکَ وَ أَیِّدْ حُمَاتَهَا بِقُوَّتِکَ وَ أَسْبِغْ عَطَایَاهُمْ مِنْ جِدَتِکَ «2»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ کَثِّرْ عِدَّتَهُمْ وَ اشْحَذْ أَسْلِحَتَهُمْ وَ احْرُسْ حَوْزَتَهُمْ وَ امْنَعْ حَوْمَتَهُمْ وَ أَلِّفْ جَمْعَهُمْ وَ دَبِّرْ أَمْرَهُمْ وَ وَاتِرْ بَیْنَ مِیَرِهِمْ وَ تَوَحَّدْ بِکِفَایَةِ مُؤَنِهِمْ وَ اعْضُدْهُمْ بِالنَّصْرِ وَ أَعِنْهُمْ بِالصَّبْرِ وَ الْطُفْ لَهُمْ فِی الْمَکْرِ]

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست، و به عزّتت مرزهای مسلمانان را محکم و استوار ساز، و به نیرویت نگهبانان مرزها را توانایی بخش، و عطایای آنان را به توانگریت کامل و سرشار کن.

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست، و تعدادشان را بیفزا و سلاحشان را تیز و برّا کن، و اطراف و جوانبشان را محکم و نفوذناپذیر ساز، و جمعشان را به هم پیوند ده، و کارشان را رو به راه کن، و آذوقۀ آنان را پی در پی برسان، و سختی‌هاشان را به تنهایی کارساز باش، و به یاری خود نیرومندشان ساز، و به شکیبایی مددشان ده، و آنان را در چاره‌جویی، دقّت نظر عنایت فرما.

مرزداران

اسلام عزیز دارای مرزهای اعتقادی و معنوی، سیاسی و اجتماعی، فرهنگی و

تربیتی، و اقتصادی و طبیعی است، و برای هر یک از این مرزها مرزدارانی است که مسئوولیتشان در پاسداری از هر یک از این مرزها بسیار عظیم است.

اگر مرزداران مسئوولیت الهی و انسانی خود را نسبت به مرزها به آن شکلی که لازم و واجب است توجّه نکنند، بدون تردید دشمنان حق و حقیقت از مرزها گذشته و به تسخیر دژهای اسلام اقدام نمایند، و از این راه ضربه‌های جبران‌ناپذیری به اسلام و مسلمین وارد می‌سازد.

اهمیّت و ارزش مرزهای مادّی و معنوی اسلام، و مسئوولیت بسیار سنگین و پرمنفعت مرزداری آن قدر زیاد است، و آن چنان مورد توجّه حق و اولیای اسلام است، که به عنوان واجبی از واجبات الهیّه و حکمی از احکام شرعیه، در قرآن و روایات از آن یاد شده است.

به همین خاطر در این دعای بسیار مفصّل و پرمحتوا، حضرت زین‌العابدین علیه السلام به آنان که مرزهای طبیعی و مادّی مملکت اسلامی را پاسداری می‌کنند توجّه خاص دارند و رسول خدا صلی الله علیه و آله و دیگر اولیای حق به آنان که از مرزهای معنوی نگهداری می‌کنند دعا می‌فرمایند.

پاسداری از مرزهای اسلامی کار انبیا و اولیای الهی است، و مرزداران باید بدانند که کار آنها به خاطر همگونی با کار انبیا و اولیا در پیشگاه حضرت حق از اجر عظیم و ثواب نامحدود برخوردار است.

مرزداران نیاز به عزّت و قوّت عطای حق دارند، و محتاج به برّندگی اسلحه علیه دشمنانند، و احتیاج شدید به فزونی یار، و استحکام سنگر و الفت با یکدیگر، و آذوقۀ پی در پی و چاره جوئی، علیه دشمن دارند، که باید با تضرّع و زاری و با حال خضوع و خشوع از حضرت محبوب درخواست نمایند، که اگر حال انابه و زاری و معنویت و تکیه بر خدا و اعتماد به حضرت حق نباشد، مرزداری به صورتی که لازم

است امکان نخواهد داشت.

مرزدار واجب است ارزش کارش را بداند، و به عظمت عملش واقف باشد، و به این معنا توجّه کند که مرزداری او و بیداری و بصیرتش، و قدرت و شجاعتش، و بینایی و آگاهیش، و جرأت و جسارتش، و به خصوص اعتماد و توکّلش به حضرت حق، باعث خودداری دشمن از حمله به وطن اسلامی، و علّت امنیّت مملکت و آسودگی خیال ملّت است.

وقتی مرزها دارای امنیّت باشد، و دشمن به خاطر مرزداران دلاور منصرف از حمله و تصرّف وطن، و ظلم به جامعۀ اسلامی باشد، دولت و ملّت اسلامی می‌توانند با خیال آسوده به آبادی دنیا و آخرت برخیزند، و به امور اقتصادی و معیشت بپردازند، و مراکز فرهنگی و تربیتی را تقویت کنند، و صدای اسلام را به گوش دیگر ملت‌ها برسانند، در این صورت است که به خاطر امنیّت، ثوابی که جز خدا از منافع آن خبر ندارد عاید مرزداران وطن اسلامی می‌گردد.

هر آن که جانب اهل خدا نگه دارد خداش در همه حال از بلا نگه دارد

حدیث دوست نگویم مگر به حضرت دوست که آشنا سخن آشنا نگه دارد

دلا معاش چنان کن که گر بلغزد پای فرشته‌ات به دو دست دعا نگه دارد

گرت هواست که معشوق نگسلد پیمان نگاه دار سر رشته تا نگه دارد

صبا بر آن سر زلف اردل مرا بینی ز روی لطف بگویش که جا نگه دارد

چه گفتمش که دلم را نگاهدار چه گفت ز دست بنده چه خیزد خدا نگه دارد

سر و زر و دل و جانم فدای آن یاری که حقّ صحبت و مهر و وفا نگه دارد

غبار راه گذارت کجاست تا حافظ به یادگار نسیم صبا نگه دارد

(حافظ شیرازی)

[«3»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ عَرِّفْهُمْ مَا یَجْهَلُونَ وَ عَلِّمْهُمْ مَا لاَ یَعْلَمُونَ وَ بَصِّرْهُمْ مَا لاَ یُبْصِرُونَ]

خدایا! بر محمّد و آل محمّد درود فرست، و آنچه را به آن جاهلند به آنان بشناسان و آنچه را نمی‌دانند، به آنان بیاموز و آنچه را بینش ندارند، نسبت به آن بیناشان کن.

عنایات خاصّ حق

اشاره

در میان نعمت‌های حضرت حق، نعمت الهام، و نعمت عرفان، و نعمت علم بی معلّم، و نعمت بصیرت و باز شدن چشم دل. برای دیدن آنچه همه نمی‌بینند جایگاه خاصی دارد.

البته راه رسیدن به این گونه نعمت‌های خاص راه آسانی نیست، این مسئله شرایط بسیار سنگینی را طلب می‌کند، که بدون تحقّق آن شرایط، رسیدن به آن نعمت‌ها امکان ندارد.

ایمان به حضرت حق، و عشق به جناب ربّ‌العزّه، و باور داشتن قیامت، و اعتقاد به نبوّت و امامت و ملائکه، و عقیده به کتب آسمانی، و تصفیۀ ظاهر و باطن از تمام گناهان عملی و اخلاقی، و ادای واجبات، و ترک محرّمات، از شرایط رسیدن به فیوضات و عنایات معنوی حضرت محبوب است.

آری، پاکی همه جانبه و طهارت ظاهر و باطن، و آراستگی غیب و شهود وجود

انسان، باعث تابش آفتاب حقیقت و نور عنایت و لطف و فیض ازلی، و رحمت سرمدی به قلب است. کوشش در این راه بدون آراستگی به حسنات و پیراستگی از سیّئات، محصولی نخواهد داشت.

اسم اعظم خدا

«مردی به ابویزید گفت: به من خبر رسیده که اسم اعظم خدا را می‌دانی، دوست دارم به من بیاموزی.

ابویزید گفت: اسم اعظم خدا را مرز محدود و مشخصی نیست، لکن دل خود را برای مقام یگانگی حضرت حق تعالی خالی دار. و توجّه به غیر او را رها ساز، و هرگاه چنین شدی هر کدام از اسمای خدا را خواستی انتخاب کن و بدان دعا کن، که به سبب آن در آنِ واحد از مشرق به مغرب سیر خواهی نمود.

آن مرد گفت: سبحان‌اللّه! می‌شود مردی در آنِ واحد از مشرق تا مغرب سیر کند؟

ابویزید گفت: آری و این کار نزد اصحاب سرّ کار مهمّی نیست، که تمام ماسوی اللّه کلمه‌ای از کلمات اوست، و از این بالاتر این که خدا را بندگانی است که در لامکان می‌ایستند، به طوری که مادون عرش، زیر پای آنان قرار می‌گیرد، پس به هر جا که خواهند دست یازند، و هر چه خواهند برگیرند.

آن مرد گفت: این دیگر چه مقامی است؟ گفت: مقام وصل توصیف بردار نیست». ⁽¹⁾

حقیقت ریاضت

خواجه نصیرالدین طوسی در کتاب «اوصاف الاشراف» گفته است که:

«ریاضت، رام کردن ستور بود، به منع او از حرکات غیر مطلوبه، و ملکه گردانیدن او را به طاعت صاحب خویش در آنچه او را بر آن دارد از مطالب خویش.

و در این موضع هم مراد از ریاضت، منع نفس حیوانی است از انقیاد و مطاوعت قوّۀ شهویه و غضبیّه و آنچه به آن دو قوّه تعلّق دارد، و منع کردن نفس ناطقه از متابعت قوای حیوانی که رذایل اخلاق، و اعمال مانند حرص بر جمع مال و کسب جاه، و توابع آن از حیله و مکر و خدیعه و غلبه و تعصّب و حقد و حسد و فسق و فجور و انهماک در شرور و مثل اینها از آن حادث شود، و ملکه گردانیدن نفس انسانی را به طاعت عقل عملی بر وجهی که رسانندۀ او باشد به کمالی که او را ممکن باشد. و غرض از ریاضت سه چیز است:

یکی: رفع موانع وصول به حق، و آن شواغل ظاهر و باطن است.

دوم: مطیع گردانیدن نفس حیوانی مرعقل عملی را که باعث باشد بر کمال.

سیّم: ملکه گردانیدن نفس انسانی را به ثبات بر آنچه مُعدّ او باشد قبول فیض الهی را تا به کمالی که او را ممکن باشد برسد». ⁽¹⁾

عَلَیْکَ بِطَریقِ الْحَقِّ، وَ ایّاکَ وَ انْ تُخْتَلَجَ دُونَهُ بِزَهْرَةِ رَغَباتِ الدُّنْیا، وَ غَضَارَةِ نَعیمِها، وَ بائِدِ سُرُورِها، وَ زایِلِ عَیْشِها. ⁽²⁾

بر تو باد به راه حق و بپرهیز از این‌که به خاطر شگفتی و شکوفائی رغبت‌های دنیا و تازگی نعمت‌ها و شادی زودگذر و عیش ناپایدار آن، راهی، غیر حق پوئی.

[«4»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْسِهِمْ عِنْدَ لِقَائِهِمُ الْعَدُوَّ ذِکْرَ دُنْیَاهُمُ الْخَدَّاعَةِ الْغَرُورِ وَ امْحُ عَنْ قُلُوبِهِمْ خَطَرَاتِ الْمَالِ الْفَتُونِ]

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست، و هنگام برخورد با دشمن، یاد دنیای خدعه‌گر فریب‌کار را از خاطرشان ببر، و اندیشۀ مال فتنه‌انگیز را از صفحۀ دلشان محو کن.

دنیا و مال ضدّ حق

دنیا با مظاهر زیبا، و جلوه‌های فریبنده‌اش هر دلی را جذب می‌کند، و هر زانویی را در برابر خود سست می‌نماید. مال دنیا و ثروت مادّی، و به عبارت دیگر طلا و نقره و پول، مایۀ تحریک و باعث غفلت از حق و حق پرستی است.

البته زر و زیور دنیا و مال و منال جهان وسیلۀ کسب و کار و گذران زندگی و معیشت است، و اسلام انسان را به کار تشویق و از بیکاری منع می‌کند، ولی همین زر و زیور و مال و منال، وسیلۀ فریب و عامل جدایی انسان از حق و حقیقت هم هست.

چه بسیار مردمی که بر اثر فریفته شدن به ثروت، و جاذبه‌های مال و منال، از دین و تعهّد به احکام الهی دست برداشتند؟

چه بسیار مردمی که بر اثر عشق بی حساب و کتاب به اندوختن ثروت از اجرای مسائل الهی در تمام ابعادش بازماندند؟

چه بسیار مردمی که از پی مال، بندگی خدا را رها کردند و بردۀ شهوت و هوای نفس شدند؟

چه بسیار مردمی که با روی آوردن ثروت به سوی آنان، روی از توحید و نبوّت بازگرداندند؟

چه بسیار مردمی که محض اضافه کردن به ثروت با دشمنان دین ساختند، و از پشت به مسلمانان خنجر زدند، و به خیانت‌هائی دست یازیدند که تا قیامت با هیچ مطهِّری، آلودگی خیانت آنان از دامن حیات انسان پاک نمی‌شود.

وقتی انسان از چهارچوب قناعت به مال حلال، و اکتفا به عفاف و کفاف خارج شود، البته دچار حرص و طمع و بخل و شهوت و هوای نفس و غفلت و مال‌زدگی و دنیاپرستی می‌شود، و در چنین موقعیّتی حاضر نیست نسبت به اسلام و جامعۀ اسلامی و وطن قرآنی، ادای وظیفه کند.

به لحظه لحظۀ فریب خوردگان دنیا و مال و ثروت آنان در اوراق تاریخ بنگرید تا صدق این مقال بر شما روشن شود، آنان که به خاطر مال و منال و جاه و مقام و پول و ثروت از توحید و نبوّت دست کشیدند، و تن به هر معصیت و جنایتی دادند، و در راه انبیا و اهداف توحیدی و مردم مؤمن، چه مشکلات سنگینی ایجاد نمودند.

داستان دنیاپرستان، و ثروت اندوزان، و بردگان مال و بندگان ثروت، و غلامان شهوت، داستانی پر از جنایت و خیانت و ظلم و افتضاح است، که یک عشر از یک جزء آن در این سطور نمی‌گنجد!

ضربه‌های مهلکِ عشق بی اندازه به دنیا و مال و منال آن، بسیار زیاد و سنگین است.

دنیا پرستان، دین فروشان و پایمال کنندگان شرافت و کرامت انسانیند.

دنیا پرستان، مانعان راه خدا، و دشمنان فضیلت و پلیدان روزگارند.

دنیا پرستان از اجرای هر برنامۀ مثبتی محروم، و از انجام هر خیری ممنوع و به

زبان حق و عاشقان حق ملعونند.

یک دنیا پرست،و یک شهوتران، و یک بردۀ مال و منال، و یک بندۀ مقام و جاه، هرگز نمی‌تواند برای اسلام پاسدار، و برای وطن اسلامی مرزدار باشد.

به همین خاطر حضرت زین‌العابدین علیه السلام به پیشگاه حضرت محبوب عرضه می‌دارد:

«الهی هنگام روبه‌رو شدن با دشمن، فکر دنیای فریبندۀ گول‌زننده را از یادشان ببر، و اندیشۀ مال گمراه کننده را از دل‌هایشان پاک کن».

از هوس بگذر و دل پاک از آلایش کن ترک باطل کن و جان را به حق افزایش کن

سر و تن را به زر و سیم چه می‌آرائی دل و جان را به کمال و هنر آرایش کن

بار دنیا که به صد رنج گرفتی بر دوش به یکی عزم بیفکن ز خود آسایش کن

نان گندم به جوین، جامۀ نوده به کهن از قناعت بستان زیور و پیرایش کن

قوّت ابدان چه رفیع و چه دنی هر دو یکی است قوّت ارواح به دست آور و آسایش کن

از خدا گوی و ز پیغمبر و قرآن و حدیث طاعت حضرت حق، پاک ز آلایش کن

ماتم روز پسین گیر به پیشین یک چند خون دل را به دو چشم آور و پالایش کن

فیض تا چند دهی پند و نگیری در گوش بگذر از گفتن و در معرفت افزایش کن

(فیض کاشانی)

[«5»وَ اجْعَلِ الْجَنَّةَ نَصْبَ أَعْیُنِهِمْ وَ لَوِّحْ مِنْهَا لِأَبْصَارِهِمْ مَا أَعْدَدْتَ فِیهَا مِنْ مَسَاکِنِ الْخُلْدِ وَ مَنَازِلِ الْکَرَامَةِ وَ الْحُورِ الْحِسَانِ وَ الْأَنْهَارِ الْمُطَّرِدَةِ بِأَنْوَاعِ الْأَشْرِبَةِ وَ الْأَشْجَارِ الْمُتَدَلِّیَةِ بِصُنُوفِ الثَّمَرِ حَتَّی لاَ یَهُمَّ أَحَدٌ مِنْهُمْ بِالْإِدْبَارِ وَ لاَ یُحَدِّثَ نَفْسَهُ عَنْ قِرْنِهِ بِفِرَارٍ]

و بهشت را برابر چشمشان قرار ده، و آنچه را در بهشت فراهم کرده‌ای؛ از مساکن ابدی و سراهای ارجمند و حوریان زیباروی و نهرهای روان شده، با آشامیدنی‌های رنگارنگ، و درختانی با شاخ و برگ آویخته، همراه با میوه‌های گوناگون، در برابر دیدگانشان بنمایان، تا هیچ کدام از آنان آهنگ پشت کردن به دشمن نکند، و فکر گریز از هماورد را به خاطرش نگذراند.

مناظر زیبای بهشت

قرآن مجید، سند تمام حقایق مُلکی و ملکوتی است، قرآن مجید، کتابی است که با دعوت جنّ و انس به معارضۀ با خود، حقّانیت وحی بودنش را اثبات می‌کند.

قرآن، کتابی است که در نقطه‌ای و حرفی و کلمه‌ای و آیه‌ای و سوره‌ای از آن شک و تردید راه ندارد.

قرآن، ملاک حقّانیّت انبیا، و سند نبوت محمّد صلی الله علیه و آله و خزانۀ تمام واقعیّت‌های غیبی و شهودی است.

قرآن مجید، در بسیاری از آیاتش به عنوان اجر و پاداش مردم مؤمن و دارندگان عمل صالح و اخلاق حسنه، از بهشت و نعمت‌های بی پایانش سخن به میان می‌آورد، و با تجسّم آن جایگاه رفیع در چشم عقل و قلب، انسان مؤمن را از افتادن در چاه گناه و معصیت، و ضلالت و پستی و سستی از عبادات و طاعات، حفظ می‌کند.

آن که بر اثر صافی و پاکی درون، و اعتماد به قرآن مجید، بهشت و نعمت‌های جاویدش را به باور دل داده، و دلدادۀ آن واقعیّت‌های الهیّه و کرامات ربانیّه و فیوضات ملکوتیه شده، در راه خدا تن به هر سختی و بلا می‌دهد، و برای حفظ دین و فرهنگ الهی از هیچ کوششی دریغ نمی‌ورزد، و هیچ گونه سستی و کسالت در انجام فرائض حضرت حق به خود راه نمی‌دهد.

حضرت سجّاد علیه السلام تجسّم آن جایگاه عظیم و آن پایگاه کرامت و مناظر زیبا و نعمت‌های ارزنده‌اش را در دید سنگرنشینان و مرزداران از حضرت حق درخواست می‌کند، تا با تماشای بهشت عنبر سرشت، دنیا و مال و منال آن، و جاذبه‌ها و کشش‌هایش و نیروی دشمن و سختی‌ها و رنج‌های جهاد در عرش قلبشان، کوچک و صغیر و حقیر گردد و بتوانند به پایداری و پایمردی ادامه دهند و جز به حضرت ربّ العزّه چشم ندوزند.

نعمت های بهشت در قرآن

اشاره

امام سجّاد علیه السلام آنچه را از نعمت‌های بهشت در فرازهای ملکوتی دعایش اسم برده، از قرآن مجید گرفته است:

وَعَدَ اللّهُ الْمُؤْمِنینَ وَ المُؤمِناتِ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدینَ فِیها وَ مَساکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَ نٌ مِّنَ اللَّهِ أَکْبَرُ ذَ لِکَ هُوَ الْفَوْزُ

الْعَظِیمُ» ⁽¹⁾

خدا به مردان و زنان با ایمان بهشت‌هایی را وعده داده که از زیرِ [ درختانِ ] آن نهرها جاری است ؟ در آن جاودانه‌اند ، و نیز سراهای پاکیزه‌ای را در بهشت‌های ابدی [ وعده فرموده ] و هم‌چنین خشنودی و رضایتی از سوی خدا [ که از همۀ آن نعمت ها ] بزرگ‌تر است ؛ این همان کامیابی بزرگ است .

یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ وَ مَساکِنَ طَیِّبَةً فَی جَنّاتِ عَدْنٍ ذَ لِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ» ⁽²⁾

تا گناهتان را بیامرزد ، و شما را در بهشت‌هایی که از زیرِ [ درختانِ ] آن نهرها جاری است و خانه‌های پاکیزه در بهشت‌های جاویدان ، درآورد ؛ این است کامیابی بزرگ .

کَذلِکَ وَ زَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عینٍ» ⁽³⁾

[ آری، سرانجام کار پرهیزکاران ] چنین است ، و حور العین را به همسری آنان درآوریم .

مُتَّکِئینَ عَلی سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ وَ زَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عینٍ» ⁽⁴⁾

[ این ] در حالی [ است ] که بر تخت هایی ردیف و به هم پیوسته تکیه می‌زنند و حورالعین را به همسری آنان در می‌آوریم .

حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِی الْخِیامِ» ⁽¹⁾

حوریانی که در سراپرده‌ها مستورند .

وَ حُورٌ عینٌ * کَاَمْثالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَکْنُونِ» ⁽²⁾

و حوریانی چشم درشت ، * هم چون مروارید پنهان شده در صدف .

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِیها انْهارٌ مِنْ ماءٍ غَیْرِ آسِنٍ وَ انْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ انْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشّارِبینَ وَ انْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفّی» ⁽³⁾

صفت بهشتی که به پرهیزکاران وعده داده شده [ چنین است : ] در آن نهرهایی است از آبی که مزه و رنگش برنگشته و نهرهایی از شیر که طعمش دگرگون نشده و نهرهایی از شراب که برای نوشندگان مایۀ لذّت است و نهرهایی از عسل خالص است.

آری، وقتی خداوند مهربان توفیق تجسّم این نعمت‌ها را در برابر دیدگان قلب سنگرنشینان و مرزداران عنایت فرماید، هرگز به فکر عقب‌نشینی از جبهه و به خیال فرار از مقابل دشمن نخواهند افتاد.

جهان را بهر انسان آفریدند در ایشان سرّ پنهان آفریدند

به انسان می‌توان دیدن جهان را از آن در چشم انسان آفریدند

بیا جان در ره جانان فشانیم که جان را بهر جانان آفریدند

چو خوان آراستند از بهر عشّاق غذا از حسن خوبان آفریدند

به پاداش سجود اهل طاعت بهشت و حور و غلمان آفریدند

جزای سرکشان از معدل قهر جحیم و دود نیران آفریدند

از آن پیوست حُسن و عشق با هم کز آن این و از این آن آفریدند

نعمت های بهشت در سورۀ دهر

در سورۀ مبارکۀ دهر یا انسان، در نزدیک به ده آیه به بیان نعمت‌های بهشت بدین صورت می‌پردازد:

«و آنان را برای این که [ در برابر تکالیف دینی و حوادث روزگار ] شکیبایی ورزیدند ، بهشتی [ عنبرسرشت ] و لباسی ابریشمین پاداش می‌دهد . در آن‌جا بر تخت‌ها تکیه می‌زنند ، در حالی که آفتابی [ که از گرمایش ناراحت شوند ] و سرمایی [ که از سختی‌اش به زحمت افتند ] نمی‌بینند ، و سایه‌های درختان به آنان نزدیک و میوه‌هایش به آسانی در دسترس است ، و ظرف‌هایی از نقره فام ، و قدح‌هایی بلورین [ که پر از غذا و نوشیدنی است ] پیرامون آنان می‌گردانند ؛ جام‌هایی از نقره که آنها را به اندازۀ مناسب اندازه‌گیری کرده‌اند ، و در آن‌جا جامی که نوشیدنی‌اش آمیخته به زنجبیل است ، به آنان می‌نوشانند ، از چشمه‌ای در آن‌جا که « سلسبیل » نامیده شود ، و پیرامونشان نوجوانانی جاودانی [ برای پذیرایی از آنان ] می‌گردند ، که چون آنان را ببینی پنداری مرواریدی پراکنده‌اند ، و چون آن‌جا را ببینی ، نعمتی فراوان و کشوری بزرگ بینی ، بر اندامشان جامه‌هایی از حریر نازک و سبز رنگ و دیبای ستبر است و با دستبندهایی از نقره آراسته شده‌اند ، و پروردگارشان بادۀ طهور به آنان می‌نوشاند . [ به آنان گوید : ] یقیناً این [ نعمت ها ] پاداش شماست و تلاشتان مقبول افتاده است .» ⁽¹⁾

خیز تا قصد کوی یار کنیم گذری بر درنگار کنیم

روی در خاک کوی او مالیم وز غمش ناله‌های زار کنیم

به زبانی که بیدلان گویند رمزکی چند آشکار کنیم

هجر او را که جان ما خون کرد به کف وصل در سپار کنیم

حاشَ لِلّه کز او کنیم گله گله از بخت روزگار کنیم

ما اگر بر مراد او سازیم ترک تدبیر و اختیار کنیم

زود پا در بساط وصل نهیم دست با دوست در کنار کنیم

عشق رویش چو پرده برگیرد گر نمیریم پس چه کار کنیم

از عراقی چو رو بگردانیم روی در روی غمگسار کنیم

(فخرالدین عراقی)

عظمت بهشت در روایات

از امیر المؤمنین علیه السلام روایت شده:

در بهشت درختی است که از بالای آن زیورها بیرون می‌آید، و از پایین آن اسب‌های ابلق زین شدۀ دهنه‌دار، این اسب‌ها دارای بالند، فضولات ندارند، اولیای الهی بر آن سوار می‌شوند و در هر کجای بهشت که بخواهند می‌روند.

آنان که مقامی کمتر و پایین‌تر از آنان دارند عرضه می‌دارند: الهی! چه چیز باعث این کرامت برای اولیای تو شد؟ خداوند می‌فرماید: اینان خواب شب را بر خود حرام کردند و به قیام به عبادت بیدار ماندند، روز را روزه گرفتند و از خوردنی‌ها خودداری کردند، با دشمنان من بدون ترس و وحشت جنگیدند، در راه من از مال خود صدقه دادند و بخل نکردند. ⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

در بهشت غرفه‌هائی است که ظاهرش از باطنش و باطنش از ظاهرش پیداست، ساکنان آن از امّت من کسانی هستند که کلامشان پاکیزه بود، و به مردم خوراندند، و سلام را آشکار کردند، و در حالی که مردم در نیمه شب در خواب بودند به نماز برخاستند. ⁽¹⁾

بر تو باد به قرآن، به حقیقت که خداوند بهشت را با دست کرامت خود آفرید، خشتی از طلا و خشتی از نقره، ملاط بین دو خشت را مشک قرار داد و خاکش را زعفران، و سنگریزه‌اش را لؤلؤ، درجات بهشت را به اندازۀ آیات قرآن مقرّر فرمود، پس هر کس به قرآن بپردازد، به او می‌گوید: بخوان و بالا برو. جز انبیا و صدّیقان طایفه‌ای در بهشت مقام اهل قرآن را ندارند. ⁽²⁾

[«6»اَللَّهُمَّ افْلُلْ بِذَلِکَ عَدُوَّهُمْ وَ اقْلِمْ عَنْهُمْ أَظْفَارَهُمْ وَ فَرِّقْ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ أَسْلِحَتِهِمْ وَ اخْلَعْ وَثَائِقَ أَفْئِدَتِهِمْ وَ بَاعِدْ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ أَزْوِدَتِهِمْ وَ حَیِّرْهُمْ فِی سُبُلِهِمْ وَ ضَلِّلْهُمْ عَنْ وَجْهِهِمْ «7»وَ اقْطَعْ عَنْهُمُ الْمَدَدَ وَ انْقُصْ مِنْهُمُ الْعَدَدَ وَ امْلَأْ أَفْئِدَتَهُمُ الرُّعْبَ وَ اقْبِضْ أَیْدِیَهُمْ عَنِ الْبَسْطِ وَ اخْزِمْ أَلْسِنَتَهُمْ عَنِ النُّطْقِ وَ شَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ وَ نَکِّلْ بِهِمْ مَنْ وَرَاءَهُمْ وَ اقْطَعْ بِخِزْیِهِمْ أَطْمَاعَ مَنْ بَعْدَهُمْ «8»اَللَّهُمَّ عَقِّمْ أَرْحَامَ نِسَائِهِمْ وَ یَبِّسْ أَصْلاَبَ رِجَالِهِمْ وَ اقْطَعْ نَسْلَ دَوَابِّهِمْ وَ أَنْعَامِهِمْ لاَ تَأْذَنْ لِسَمَائِهِمْ فِی قَطْرٍ وَ لاَ لِأَرْضِهِمْ فِی نَبَاتٍ]

خدایا! به سبب آن امور، دشمنانشان را در هم شکن، و دست قدرت آن نابکاران را از ایشان جدا ساز، و بین دشمن و جنگ افزارشان فاصله انداز، و بندهای دلشان را از جا بر کن، و میان آنان و آذوقه‌هاشان دوری انداز، و در فنون جنگی‌شان سرگردانشان ساز، و از مقصدشان گمراهشان کن، و کمک را از آنان قطع فرما، و از تعدادشان بکاه، و دلشان را از بیم و ترس پر کن. و قدرتشان را از فعّالیّت علیه مرزداران باز دار، و زبانشان را از سخن علیه آنان ببند، و با شکست خوردنشان، گروه پشت سرشان را پراکنده ساز، و شکست آنان را مایۀ عبرت دیگران ساز، و با خواری و زبونی آنان، آرزوهای کسانی را

که پس از آنهایند قطع کن.

خدایا! زنانشان را عقیم ساز، و صلب مردانشان را خشک کن، و نسل چهارپایان و گاو و گوسفندشان را قطع فرما، به آسمانشان اجازه باریدن، و به زمینشان رخصت روییدن مده.

نفرین شدید و سخت به دشمنان

این بخش از نفرین، انسان را به یاد نفرین حضرت نوح می‌اندازد که عرضه داشت:

وَ قَالَ نُوحٌ رَبِّ لا تَذَرْ عَلَی الاَْرْضِ مِنَ الْکافِرینَ دَیّاراً * انَّکَ انْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبادَکَ وَ لا یَلِدُوا الاّ فاجِراً کَفّاراً» ⁽¹⁾

و نوح گفت : پروردگارا ! هیچ یک از کافران را بر روی زمین باقی مگذار * که اگر آنان را باقی گذاری ، بندگانت را گمراه می‌کنند و جز نسلی بدکار و ناسپاس زاد و ولد نمی‌کنند .

یکی از عوامل زمینه‌ساز نفرت و دشمنی در بین انسان‌ها تعصّب و ارتباط نژادی و قومی است؛ زیرا بدون شک انسان به هر سرزمینی یا نژادی وابستگی داشته باشد به آن عشق می‌ورزد. در این پیوند و علاقه به خاک وطن و قوم و قبیله، نسل در نسل نه تنها عیب و کمبودی نیست، بلکه عامل سازنده‌ای برای همدلی و همکاری اجتماعی آنان است ولی اگر وابستگی از حدّ تعادل بگذرد به شکل افراطی ویران‌گر و فاجعه‌آمیز خواهد بود و در نتیجه تبدیل به برتری نژادی و قبیلگی می‌گردد و گاهی به تمام دنیا سرایت کرده و طوفان جنگ و کشتار برپا می‌سازد.

حمایت و دفاع بی‌هدف و انگیزه از نژاد و وطن، سرچشمۀ بسیاری از جنگ‌های

بزرگ در جهان شده است که ریشۀ آن در خود برتری قومی بوده و راهی برای انتقال نفرت و خرافات و شبهات با عنوان آداب و سنن قبیله‌ای یا فرهنگ کشوری به ملّت‌های دیگر گردیده است. رویارویی جبهۀ کفر با اسلام از آغاز رسالت انبیا و ائمۀ اطهار علیهم السلام تا کنون بر سر همین تعصّب‌های جاهلی یا غرور نژادی بوده است که حاصلی جز کینه و وحشت و جدایی نداشته است و پلیدتر از این وضع؛ گروهی از انسان‌های ثروتمند یا دانشمند به نام خدمت به بشر یا حقوق بشر، به ستمگران و کافران روی زمین یاری می‌رسانند. و آتش فتنه و تجاوز را در سراسر گیتی شعله‌ور می‌سازند.

زُهَری از امام سجّاد علیه السلام دربارۀ عصبیّت پرسید: حضرت در جواب فرمود:

اَلْعَصَبِیَّةُ الَّتی یَأْثَمُ عَلَیها صاحِبُها أَنْ یَرَی الرَّجُلُ شِرارَ قَوْمِهِ خَیْراً مِنْ خِیارِ قَوْمٍ آخَرِینَ وَ لَیْسَ مِنَ الْعَصَبِیَّةِ أَنْ یُحِبَّ الرَّجُلُ قَوْمَهُ وَلکِنْ مِنَ الْعَصَبِیَّةِ أَنْ یُعینَ قَوْمَهُ عَلَی الظُّلْمِ. ⁽¹⁾

تعصّبی که انسان به خاطر آن گناهکار می‌شود این است که اشرار قومش را بهتر از نیکان قوم دیگر بداند، اما اینکه انسان نژاد خویش را دوست دارد عصبیّت نیست، عصبیّت آن است که انسان قبیلۀ خود را در ستمگری یاری دهد.

به هر حال وجود چنین حالتی در بشر یا جامعه، باعث عقب ماندگی و زوال آن خواهد شد و پرده‌های سنگینی بر عقل و فکر آدمی می‌اندازد. بهترین راه مبارزه با خوی زشت کینه‌توزی و تفرقه افکنی، علاوه بر نگرانی از موقعیّت دشمن؛ تلاش برای بالا بردن، سطح فرهنگ و ایمان هر ملّت است؛ هر چند باید در برابر شیوۀ سلطه‌گری و دشمن‌سازی انسان‌های فریب خورده، آمادگی روحی و قلبی و

بهره‌گیری از امکانات دفاع را فراهم نمود.

امام صادق علیه السلام فرمود: لقمان حکیم در سفارش‌های خویش به فرزندش می‌گوید:

یا بُنَیَّ! لِیَکُنْ مِمّا تَتَسَلَّحُ بِهِ عَلَی عَدُوِّکَ وَ تَصْرَعُهُ الْمُماسَحَةُ وَ إِعلانُ الرِّضا عَنْهُ وَ لاتُزاوِلْهُ بِالْمُجانَبَةِ فَیَبْدُوَ لَهُ ما فی نَفْسِکَ فَیَتَأَهَّبَ لَکَ. ⁽¹⁾

فرزندم! از جمله چیزهایی که باید در برابر دشمنت به آن مسلّح شوی و در نتیجه او را به خاک افکنی، این است که با او به زبان گرم و نرم سخن گویی و وانمود کنی که از وی خرسند هستی و از او دوری نکنی تا آن چه در درونت می‌گذرد بر او آشکار شود؛ پس، خودش را در برابر تو آماده سازد.

یعنی با زبان مدارا و آشتی با او راه بیایی، ولی در باطن غضب و نفرت خودت را پنهان نگه داری، تا دشمن با خیال خام خودش در برابر تو قدرت نمایی کند و سپس در وقت مناسب او را سرکوب کنی.

[«9»اَللَّهُمَّ وَ قَوِّ بِذَلِکَ مِحَالَ أَهْلِ الْإِسْلاَمِ وَ حَصِّنْ بِهِ دِیَارَهُمْ وَ ثَمِّرْ بِهِ أَمْوَالَهُمْ وَ فَرِّغْهُمْ عَنْ مُحَارَبَتِهِمْ لِعِبَادَتِکَ وَ عَنْ مُنَابَذَتِهِمْ لِلْخَلْوَةِ بِکَ حَتَّی لاَ یُعْبَدَ فِی بِقَاعِ الْأَرْضِ غَیْرُکَ وَ لاَ تُعَفَّرَ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ جَبْهَةٌ دُونَکَ «10»اَللَّهُمَّ اغْزُ بِکُلِّ نَاحِیَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ عَلَی مَنْ بِإِزَائِهِمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ أَمْدِدْهُمْ بِمَلاَئِکَةٍ مِنْ عِنْدِکَ مُرْدِفِینَ حَتَّی یَکْشِفُوهُمْ إِلَی مُنْقَطَعِ التُّرَابِ قَتْلاً فِی أَرْضِکَ وَ أَسْراً أَوْ یُقِرُّوا بِأَنَّکَ أَنْتَ اللَّهُ الَّذِی لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ وَحْدَکَ لاَ شَرِیکَ لَکَ]

خدایا! به این امور تدبیر مسلمانان را نیرو بخش، و شهرهایشان را استوار ساز، و اموالشان را فزونی ده، و خاطرشان را از جنگ با دشمن برای بندگیت، و از کارزار با آنان برای خلوت کردن جهت راز و نیاز خودت آسوده کن؛ تا در سراسر زمین جز تو پرستش نشود، و صورتی از آنان جز برای تو به خاک نساید.

خدایا! هر ناحیه از مسلمانان را، به جنگ با مشرکانی که در برابرشان هستند بدار، و آنان را از جانب خود به فرشتگانی که پیاپی درآیند مدد فرما، تا دشمنان را به دورترین نقطۀ آباد زمین فراری دهند، و با کشتن و اسارتشان، زمینت را از لوث وجود آنان خالی کرده و پاک نمایند، یا این که اقرار کنند به این که تو خدایی و غیر تو خدایی نیست، تنهایی و همتا نداری.

هدف از جهاد، تربیت انسان و اقامۀ توحید

اشاره

آیین مقدس اسلام، آیین توحید و آیین عقل و فطرت، و آیین رشد و کمال و آیین صلح و صفا و مهر و محبّت و آیین تربیت است.

اسلام علاقه دارد قلوب انسان‌ها را از ارتباط با شرک و کفر و بت و بت‌پرستان و بندگی نسبت به بندگان پاک کند.

اسلام دعوتش را با دلیل و برهان و موعظۀ حسنه و جدال احسن شروع می‌کند، و از این راه سعی می‌کند انسانِ منحرفِ از فطرتِ توحیدی را، به صراط مستقیم برگرداند.

اسلام موضع‌گیری علیه فطرت توحیدی را که به ضرر خود موضع‌گیران و مزاحم مؤمنان پاکدل است نمی‌پسندد، و چنانچه ببیند دشمن عالم یا معاند جاهل در زمینۀ رشد انسان و انسانیّت، مانع ایجاد می‌کند خود را به خاطر اقامۀ حق مجبور به جهاد می‌بیند، و برای او جهاد ابتدایی یا دفاعی فرق نمی‌کند، آنچه برای او اهمیّت دارد پاکسازی حیات انسان از آلودگی شرک و کفر و فسق و فجور و بت و بت پرستی است، و در این راه اگر به او تهمت بزنند که این آیین، آیین خون و شمشیر و جنگ و جدال است و می‌خواهد به زور و قهر مسائل خود را تحمیل کند، واهمه‌ای ندارد.

روش اعتدال در اسلام

در کتاب با ارزش «جهاد» از صاحب «المیزان» نقل شده است که:

«به کسانی که می‌گفتند: اسلام از روش ادیان دیگر تجاوز نموده و با خونریزی و چپاولگری پیشرفت کرده و بدون آن که راه هدایت و دعوت پوید، مردم را به زور وادار به پذیرش اسلام کرده است، تا آن‌جا که برخی از مبلّغان مسیحی اسلام را دین

خون و شمشیر لقب دادند ⁽¹⁾

قرآن می‌فرماید: اسلام بر اساس فطرت انسانی بنیان نهاده شده است، بی‌شک در زندگی انسانی و کمال آن، باید به راه فطرت رفت.

فطرت انسانی بر اساس توحید بنا شده است و قوانین فردی و اجتماعی بر این بنیاد است. دفاع از این اصل و نشر توحید، و حفاظت و پاسداری از رسالت توحیدی، حق مشروع انسان حق جوست.

اسلام برای پیمودن این راه، روشی معتدل پیش گرفته است:

اوّل: دعوتی مسالمت جویانه کرده و به تمام مشکلات و رنج‌هایی که در این راه وجود دارد تن در داده است، سپس دفاع از اساس و حقوق اسلامی و جان و مال مسلمین را عهده‌دار گشته و در پایان به جنگ ابتدایی و پیش گرفتن روش حمله گرانه پرداخته است.

بی‌تردید توحید با خونریزی آغاز نگشته است، ولی آن‌جا که دفاع از شؤونات توحیدی و پیشبرد اهدافش مطرح باشد، پیکار، راه حتمی هر انقلابی است با توجّه به این که خداوند می‌فرماید:

اُدْعُ الی سَبیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ و الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جَادِلْهُمْ بِالَّتی هِیَ احْسَنُ» ⁽²⁾

[ مردم را ] با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن ، و با آنان به

نیکوترین شیوه به بحث [ و مجادله ] بپرداز .

یقین داریم که در راه پیروزی حق و پاسداری از توحید و حیات انسانی مواردی پیش خواهد آمد که اکراه و تحمیل به وجود می‌آید، ولی این مسأله‌ای نیست که ما از آن ابا داشته باشیم؛ زیرا اگر در این راه دلائل قانع کننده ارائه شد و جای هیچ گونه اشکالی نماند، هر کس که از اطاعت سرپیچی کند باید به زور او را به اطاعت وادار کرد، و این روش همۀ حکومت‌های عادلۀ و همۀ راههای منصفانه است.

دوّم: افراد متمرد ناآگاه و لجباز و عنود، فقط در یک نسل خواهند بود (نسلی که برای نخستین بار با آن مکتب آشنا می‌شود) و نسل بعد پس از آن که آگاهانه با فطرت و اصول توحیدی آشنا شد و بر اساس اصول اسلامی تربیت یافت، در همان راه فطری و اصولی گام برمی‌دارد، پس چرا باید گفت: مجبور شده است که اسلام را بپذیرد؟ حال آن که او خود اسلام را درک کرده و پذیرا شده است.

مسألۀ انبیای دیگر نیز (که دشمنان برای کوبیدن اسلام بدان متوسّل می‌شوند و مطالب خود ساخته‌ای را بیان می‌کنند) یاوه‌ای بیش نیست، چرا که برخی از آنان همچون نوح و هود و صالح علیهم السلام قدرت متشکّل و نیروی رزمنده در اختیار نداشته‌اند، گروهی دیگر چون یاران عیسی علیه السلام اگر خود جنگی نکرده‌اند سال‌ها و قرن‌ها بعد از نیروهای رزمنده (مانند نیروهای مسیحی و برپا کنندگان جنگ‌های صلیبی) به وجود آمده‌اند، و برخی دیگر همچون موسی علیه السلام و سلیمان و پیامبرانی دیگر پیکارگرانی مدافع حق و انسانیّت بوده‌اند و در این راه قیام‌ها و مبارزه‌ها کرده‌اند. ⁽¹⁾

[«11»اَللَّهُمَّ وَ اعْمُمْ بِذَلِکَ أَعْدَاءَکَ فِی أَقْطَارِ الْبِلاَدِ مِنَ الْهِنْدِ وَ الرُّومِ وَ التُّرْکِ وَ الْخَزَرِ وَ الْحَبَشِ وَ النُّوبَةِ وَ الزَّنْجِ وَ السَّقَالِبَةِ وَ الدَّیَالِمَةِ وَ سَائِرِ أُمَمِ الشِّرْکِ الَّذِینَ تَخْفَی أَسْمَاؤُهُمْ وَ صِفَاتُهُمْ وَ قَدْ أَحْصَیْتَهُمْ بِمَعْرِفَتِکَ وَ أَشْرَفْتَ عَلَیْهِمْ بِقُدْرَتِکَ «12»اَللَّهُمَّ اشْغَلِ الْمُشْرِکِینَ بِالْمُشْرِکِینَ عَنْ تَنَاوُلِ أَطْرَافِ الْمُسْلِمِینَ وَ خُذْهُمْ بِالنَّقْصِ عَنْ تَنَقُّصِهِمْ وَ ثَبِّطْهُمْ بِالْفُرْقَةِ عَنِ الاِحْتِشَادِ عَلَیْهِمْ]

خدایا! این سرنوشت را بر همۀ دشمنانت عمومیّت بده؛ در اطراف همۀ کشورها، از هند و روم، و ترک، و خزر، و حبشه، و نوبه، و زنگبار، و سقالبه، و دیالمه و دیگر طوایف مشرکین، آنان که نام و نشان و اوصافشان بر ما پنهان است، و تو به دانش خود آنان را شماره کرده‌ای، و به قدرتت به آنان آگاهی.

خدایا! مشرکان را از دستیابی به سرزمین مسلمانان به دیگر مشرکان گرفتار ساز، و آنان را با کاستن عددشان، از کاستن مسلمانان جلوگیر باش، و با پراکنده کردن آنان، از گرد آمدنشان علیه مسلمانان بازدار.

[«13»اَللَّهُمَّ أَخْلِ قُلُوبَهُمْ مِنَ الْأَمَنَةِ وَ أَبْدَانَهُمْ مِنَ الْقُوَّةِ وَ أَذْهِلْ قُلُوبَهُمْ عَنِ الاِحْتِیَالِ وَ أَوْهِنْ أَرْکَانَهُمْ عَنْ مُنَازَلَةِ الرِّجَالِ وَ جَبِّنْهُمْ عَنْ مُقَارَعَةِ الْأَبْطَالِ وَ ابْعَثْ عَلَیْهِمْ جُنْداً مِنْ مَلاَئِکَتِکَ بِبَأْسٍ مِنْ بَأْسِکَ کَفِعْلِکَ یَوْمَ بَدْرٍ تَقْطَعُ بِهِ دَابِرَهُمْ وَ تَحْصُدُ بِهِ شَوْکَتَهُمْ وَ تُفَرِّقُ بِهِ عَدَدَهُمْ «14»اَللَّهُمَّ وَ امْزُجْ مِیَاهَهُمْ بِالْوَبَاءِ وَ أَطْعِمَتَهُمْ بِالْأَدْوَاءِ وَ ارْمِ بِلاَدَهُمْ بِالْخُسُوفِ وَ أَلِحَّ عَلَیْهَا بِالْقُذُوفِ وَ افْرَعْهَا بِالْمُحُولِ وَ اجْعَلْ مِیَرَهُمْ فِی أَحَصِّ أَرْضِکَ وَ أَبْعَدِهَا عَنْهُمْ وَ امْنَعْ حُصُونَهَا مِنْهُمْ أَصِبْهُمْ بِالْجُوعِ الْمُقِیمِ وَ السُّقْمِ الْأَلِیمِ]

خدایا! دل‌هاشان را از آرامش تهی ساز، و بدن‌هاشان را از توانایی بی‌بهره کن، و قلوبشان را از چاره جویی غافل ساز، و اندامشان را از ایستادن در برابر رجال اسلام سست کن. آنان را از کوبیدن دلیران بترسان، و سپاهی از فرشتگانت با عذابی از عذاب‌هایت را علیه آنان برانگیز؛ مانند کاری که روز جنگ بدر انجام دادی، ⁽¹⁾

خدایا! آب‌های آنان را به وبا، ⁽²⁾و خوراکشان را به بیماری‌ها مخلوط کن، و

شهرهاشان را به زمین فروبر، و پیوسته بر آن شهرها سنگ و ریگ بباران، و به قحطی و خشک سالی بکوبان، و آذوقۀ آنان را در خالی‌ترین و دورترین زمین قرار ده، و دژهای آن زمین را از حفاظت آنان منع کن، و آنها را به گرسنگی دائم، و بیماری دردناک دچار ساز.

جنگ بدر

اشاره

از پیکارهای سرنوشت ساز دوران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله جنگ بدر است. خبر موفقیّت و پیروزی و امدادهای غیبی را خداوند متعال در قرآن چنین فرموده است:

وَلَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُواْ اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ * إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَلَن یَکْفِیَکُمْ أَن یُمِدَّکُمْ رَبُّکُم بِثَلَثَةِ آلافٍ مِّنَ الْمَلَئِکَة مُنزَلِینَ * بَلَی إِن تَصْبِرُواْ وَتَتَّقُواْ وَیَأْتُوکُم مِّن فَوْرِهِمْ هَذَا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُم بِخَمْسَةِ آلافٍ مِّنَ الْمَلَئِکَة مُسَوِّمِینَ * وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَی لَکُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُکُم بِهِ وَ مَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِندِ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ» ⁽¹⁾

و بی‌تردید خدا در [ جنگِ ] بدر شما را یاری داد ، در حالی که [ از نظر ساز و برگ جنگی و شمار نفرات نسبت به دشمن ] ناتوان بودید ؛ بنابراین از خدا پروا کنید ، باشد که سپاس گزاری نمایید . * آن هنگام که به مؤمنان می‌گفتی :

آیا شما را بس نیست که پروردگارتان به سه هزار فرشته نازل شده شما را یاری دهد ؟ * آری ، اگر شکیبایی ورزید و پرهیزکاری کنید و دشمنان در همین لحظه ، جوشان و خروشان بر شما بتازند ، پروردگارتان شما را با پنج هزار فرشتۀ نشان‌دار یاری می‌دهد . * و خدا [ وعدۀ یاری و پیروزی ] را جز

بشارتی برای شما و برای آنکه دل‌هایتان به آن آرامش یابد ، قرار نداد ؛ و یاری و نصرت جز از سوی خدای توانای شکست‌ناپذیر و حکیم نیست .

ویژگی مهم این نبرد خروج پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از مدینه برای تعقیب کاروان تجاری قریش و در پایان، نبرد در منطقۀ بدر بین سپاه اسلام با سپاه کفر درگرفت.

حضرت همراه با 313 نفر از مسلمانان در روز دوازدهم ماه رمضان سال دوّم هجرت در حالی که دو اسب و هفتاد شتر داشتند مدینه را به مقصد بدر ترک کردند.

در منطقۀ ذفران خبر یافتند که ابوسفیان سرپرست کاروان از بیراهه به مکّه رفته و از جنگ مسلمانان گریخته، ولی سپاه مجهّزی از مکه برای رویارویی با مسلمانان عازم بدر شده است.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله پس از اعلام این خبر به اصحاب و مشورت با آنان، تصمیم گرفت با همان سپاه اندک به مقابله با دشمن بپردازد. دو سپاه روز هفدهم رمضان در کنار چاه‌های بدر، رو در روی هم قرار گرفتند. در مرحلۀ اوّل نبرد سه تن از قهرمانان مشرک به دست امام علی علیه السلام و حمزه و عبیده به هلاکت رسیدند. و در مرحلۀ عمومی سپاهیان اسلام در سایۀ امدادهای غیبی و فرماندهی حکیمانۀ پیامبر صلی الله علیه و آله و دلاوری گروهی از یاران ایشان در صفوفی فشرده به نیروهای دشمن یورش برده، بسیاری از آنان به ویژه فرماندۀ سپاه کفر به نام ابوجهل را به هلاکت رساندند و سپاه او پس از تحمّل خسارت‌های فراوان پا به فرار گذاشت و از نیروهای اسلام تنها چهارده نفر به شهادت رسیدند.

در جنگ بدر غنایم زیادی که برای تجارت کفّار بود نصیب مسلمانان شد و رسول خدا صلی الله علیه و آله تمامی آنها را بین نیروها تقسیم کرد. اسیران به تدریج با پرداخت دیه و پذیرش مسئولیت با سواد کردن بی‌سوادان، آزاد گردیدند. ⁽¹⁾

که با دیدن انبوه سپاهیان و قهرمانان ارتش کفر؛ ناامیدی در جبهۀ اسلام حکفرما شد و چنانچه دعا و زاری رسول اللّه صلی الله علیه و آله در پیشگاه حق نبود و امدادهای غیبی به یاری نمی‌آمد، به یقین جبهۀ حق شکست می‌خورد و دین اسلام از روی زمین برچیده می‌شد، امّا خداوند منّان به اضطرار و موقعیّت حسّاس دین خویش پاسخ شایسته فرمود:

لِیُحِقَّ الْحَقَّ وَیُبْطِلَ الْبَطِلَ وَلَوْ کَرِهَ الْمُجْرِمُونَ * إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجَابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُم بِأَلْفٍ مِّنَ الْمَلَئِکَةِ مُرْدِفِینَ * وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَی وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُکُمْ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِندِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ» ⁽¹⁾

تا حق را ثابت [و پابرجا و استوار نماید ] وباطل را نابود سازد ، هر چند مجرمان خوش نداشته باشند . * [ یاد کنید ] هنگامی را که [ در حال مشاهدۀ دشمنِ تا دندان مسلح با دعا و زاری ] ازپروردگارتان یاری خواستید ، و او درخواست شما را اجابت کرد که من مسلماً شما را با هزار فرشته که پی در پی نازل می‌شوند ، یاری می‌دهم . * و خدا آن [ وعدۀ یاری ] را فقط مژده و نویدی برای شما قرار داد و نیز برای آنکه دل‌هایتان به سبب آن آرامش یابد ؛ و گرنه پیروزی فقط از سوی خداست ؛ زیرا خدا توانای شکست‌ناپذیر و حکیم است .

استغاثه و غوث در لغت به فریاد رسی از روی اضطرار و کمک خواهی برای نجات از وضعیّت سخت و نفس‌گیر تعبیر شده است. و بر اساس روایاتی که دربارۀ جنگ بدر به ما رسیده است؛ امام علی علیه السلام خبر داده است که در شب بدر رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز می‌خواند و عرضه می‌داشت: «خدایا! اگر این گروه مسلمانان نابود

شوند دیگر بندگی نخواهی شد و در آن شب باران رحمت بارید و ترس بر جان‌های کفّار افتاد.»

سپس آن شب هر که با ما بود خوابید، مگر رسول خدا، که در زیر درختی ایستاده بود و تا صبح نماز و دعا می‌خواند و با ذکر

«یا حیّ و یا قیّوم» در حال سجده بود که جنگ به نفع مسلمانان به پایان رسید. ⁽¹⁾

گفته شده: وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله شمار فراوان مشرکان و اندک بودن تعداد مسلمانان را دید، رو به قبله کرد و گفت: بار خدایا! وعده‌ای را که به من داده‌ای به کار بند، بار خدایا! اگر این گروه هلاک شوند، دیگر بر روی زمین پرستیده نشوی. حضرت در حالی که دست‌های خود را به سوی آسمان کشیده بود پیوسته این جمله را تکرار می‌فرمود؛ چندان که ردای او از شانه‌اش افتاد. پس خداوند متعال آیه را نازل فرمود. ⁽²⁾

عوامل پیروزی در جنگ بدر

1 - فرماندهی و رهبری پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و حضور ایشان در صف مقدّم نبرد با دشمن.

2 - دلاوری و حمله‌های سهمگین امیرمؤمنان علی علیه السلام .

3 - روحیه اطاعت‌پذیری و صبر و پایداری در میدان نبرد.

4 - کسب اطلاعات دقیق از موقعیّت دشمن و به کارگیری شگردهای نظامی به

وسیلۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امیرمؤمنان علیه السلام .

5 - امدادهای غیبی تعیین کنندۀ سرنوشت جنگ نه عوامل طبیعی.

6 - نقش اساسی ارادۀ خداوند در موفّقیّت‌ها و پیروزی‌های مسلمانان.

7 - نمایش قدرت حق در پیروزی یا شکست بر پایۀ حکمت.

[«15»اَللَّهُمَّ وَ أَیُّمَا غَازٍ غَزَاهُمْ مِنْ أَهْلِ مِلَّتِکَ أَوْ مُجَاهِدٍ جَاهَدَهُمْ مِنْ أَتْبَاعِ سُنَّتِکَ لِیَکُونَ دِینُکَ الْأَعْلَی وَ حِزْبُکَ الْأَقْوَی وَ حَظُّکَ الْأَوْفَی فَلَقِّهِ الْیُسْرَ وَ هَیِّئْ لَهُ الْأَمْرَ وَ تَوَلَّهُ بِالنُّجْحِ «16»وَ تَخَیَّرْ لَهُ الْأَصْحَابَ وَ اسْتَقْوِ لَهُ الظَّهْرَ وَ أَسْبِغْ عَلَیْهِ فِی النَّفَقَةِ وَ مَتِّعْهُ بِالنَّشَاطِ وَ أَطْفِ عَنْهُ حَرَارَةَ الشَّوْقِ وَ أَجِرْهُ مِنْ غَمِّ الْوَحْشَةِ وَ أَنْسِهِ ذِکْرَ الْأَهْلِ وَ الْوَلَدِ]

خدایا! هر رزمنده‌ای از اهل آیینت، یا مجاهدی از پیروان سنّتت با آنان جنگ کند، تا دینت برتر، و حزب و گروهت نیرومندتر، و نصیب دوستانت کامل‌تر باشد، او را آسانی پیش آور، و کار را برایش مهیّا ساز، و پیروزیش را عهده‌دار باش، و برای او یاران و همنشینان برگزین، و پشتش را قوی کن، و درآمدش را کامل فرما، و او را به نشاط و خرّمی بهره‌مند ساز، و آتش شوق به دنیا و مال و منال را از او فرو نشان، و از اندوه تنهایی پناه ده، و یاد زن و فرزند را از خاطرش بزدای.

دعا به رزمندگان و مجاهدان اسلام

اشاره

محافظت از زمینه‌هایی که اسلام برای سعادت بشر تدارک دیده است، تنها در شرایط ویژه ممکن است. یعنی امّت اسلامی در نظام تربیتی و امنیّتی می‌توانند آیین مقدّس را پیاده و عمل کرده و سپس به نسل بعد منتقل سازند.

از این رو اسلام استعداد پذیرش و اجرایی و دفاعی از کیان خود را برای انسان‌ها فراهم دیده است، پس رمز ماندگار بودن دین پس از هزار و اندی سال، وابسته به استعدادهای اساسی است. یعنی در مرحلۀ نخست، شریعت حق به وسیلۀ انسانی شایسته و برتر به عنوان رسالت به سوی آدمیان می‌رود؛ سپس با نیروی ایمان مردمی نسل به نسل حرکت می‌کند و در مرحلۀ آخر دفاع از آن در پوشش قدرت نظامی انجام می‌شود. چنانچه در هر مرحله کاستی یا کوتاهی صورت بگیرد، آن شریعت به هدف نمی‌رسد و در بین راه فرو خواهد پاشید و یا به دست فراموشی سپرده می‌شود.

بیشترین کوشش و جانبازی رسول اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام و رزمندگان حق از صدر اسلام تا کنون صرف ماندگاری و نگهبانی از اصول دین بوده است تا پایه‌های خیمه مکتب اسلام پابرجا بماند که مهمترین آنها خداشناسی و عبادت می‌باشد که از نمادهای بارز آیین حق است.

خداوند منّان هم به پاس این تلاش‌های دشوار و خالصانه، دین خود را پاسداری می‌نماید و آن امّت را از برکات و ارزش‌های معنوی بهره‌مند می‌سازد و می‌فرماید:

یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِن تَنصُرُواْ اللَّهَ یَنصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ» ⁽¹⁾

ای مؤمنان ! اگر خدا را یاری کنید ، خدا هم شما را یاری می‌کند و گام هایتان را محکم و استوار می‌سازد .

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هرگاه در لباس رزمندگان به جنگ با کفّار می‌رفت دعا می‌خواند:

خدایا! تو پشتیبان و یاور منی، از تو نیرو می‌گیرم و با یاری تو حمله می‌برم و با کمک تو می‌جنگم. ⁽²⁾

حضرت علی علیه السلام در هنگام رویارویی با سپاه معاویه در صفّین دعا نمود:

اِنْ اظْهَرْتَنا عَلی عَدُوِّنا فَجَنِّبْنَا الْبَغْیَ، وَ سَدِّدْنا لِلْحَقِّ وَ انْ اظْهَرْتَهُمْ عَلَیْنا فَارْزُقْنَا الشَّهادَةَ وَ اعْصِمْنا مِنَ الْفِتْنَةِ. ⁽¹⁾

اگر ما را بر دشمن پیروزی دادی، از ستم برکنار دار و به راه حق مستقیم ساز و اگر دشمن را بر ما غلبه دادی شهادت را نصیب ما گردان و ما را از فتنه نگاه دار.

از آرزوهای پیوسته و دعاهای همیشگی معصومان علیهم السلام برای پیروزی پیکارگران در راه مکتب، به خوبی دریافت می‌شود که آنان حکومت الهی و اقتدار دولت اسلامی را حاکم بر تاریخ بشری می‌پسندیدند؛ زیرا پایداری دین و موفّقیّت آن وابسته به پیشرفت حکومت اسلام و غلبه بر کافران است و هر گونه مسامحه با مهاجمان اسباب تعطیلی دین جاوید و گوشه نشین شدن دینداران خواهد شد.

بنابراین تجهیز کردن مجاهدی برای جانبازی و دفاع از جان و ناموس مسلمانان به دستور رسول اللّه صلی الله علیه و آله واجب است؛ زیرا این حرکت به منزلۀ عملی کردن دعاست که حضرت فرمود:

مَنْ جَبُنَ مِنَ الْجِهادِ فَلْیُجَهِّزْ بِالْمالِ رَجُلاً یُجاهِدُ فی سَبیلِ اللّهِ وَ الْمُجاهِدُ فی سَبیلِ اللّهِ إِنْ جُهِّزَ بِمالِ غَیْرِهِ فَلَهُ فَضْلُ الْجِهادِ وَ لِمَنْ جَهَّزَهُ فَضْلُ النَّفَقَةِ فی سَبیلِ اللّهِ وَ کِلاهُما فَضْلٌ وَ الْجُودُ بِالنَّفْسِ أَفْضَلُ فی سَبِیلِ اللّهِ مِنَ الْجُودِ بِالْمالِ. ⁽²⁾

هر کسی از جهاد بترسد باید مردی را که در راه خدا جهاد می‌کند کمک مالی

رساند، اگر مجاهد در راه خدا با مال دیگری آماده شود، فضیلت جهاد از آن اوست و فضیلت و ثواب خرج کردن در راه خدا از آن کسی که او را مجهّز کرده است. هر دو کار فضیلت و ثواب دارد. امّا جانبازی در راه خدا از صرف مال و پول در این راه برتر است.

به هر حال، اگر یاری از راه امدادهای غیبی باشد؛ دعا و مناجات به درگاه حق تعالی تنها به عنوان ارتباطی برای پیروزی حق بر باطل می‌شود وگرنه اگر یاری حق به قدرت نظامی باشد، وظیفه رزمندگان، است که با همان ابزارهای جنگی پیکار کنند و دعای آنان و دیگران در حق رزمندگان بهترین نیروی کمکی خواهد بود.

همانگونه که پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

از آزردن مجاهدان در راه خدا بپرهیزید؛ زیرا خداوند به خاطر آنان به خشم می‌آید همچنان که به خاطر پیامبران خشمناک گردید؛ و دعای آنان را بپذیرد همچنان که دعای پیامبران را پذیرفت. ⁽¹⁾

[وَ أْثُرْ لَهُ حُسْنَ النِّیَّةِ وَ تَوَلَّهُ بِالْعَافِیَةِ وَ أَصْحِبْهُ السَّلاَمَةَ وَ أَعْفِهِ مِنَ الْجُبْنِ وَ أَلْهِمْهُ الْجُرْأَةَ «17»وَ ارْزُقْهُ الشِّدَّةَ وَ أَیِّدْهُ بِالنُّصْرَةِ وَ عَلِّمْهُ السِّیَرَ وَ السُّنَنَ وَ سَدِّدْهُ فِی الْحُکْمِ وَ اعْزِلْ عَنْهُ الرِّیَاءَ وَ خَلِّصْهُ مِنَ السُّمْعَةِ وَ اجْعَلْ فِکْرَهُ وَ ذِکْرَهُ وَ ظَعْنَهُ وَ إِقَامَتَهُ فِیکَ وَ لَکَ «18»فَإِذَا صَافَّ عَدُوَّکَ وَ عَدُوَّهُ فَقَلِّلْهُمْ فِی عَیْنِهِ وَ صَغِّرْ شَأْنَهُمْ فِی قَلْبِهِ وَ أَدِلْ لَهُ مِنْهُمْ وَ لاَ تُدِلْهُمْ مِنْهُ فَإِنْ خَتَمْتَ لَهُ بِالسَّعَادَةِ وَ قَضَیْتَ لَهُ بِالشَّهَادَةِ فَبَعْدَ أَنْ یَجْتَاحَ عَدُوَّکَ بِالْقَتْلِ وَ بَعْدَ أَنْ یَجْهَدَ بِهِمُ الْأَسْرُ وَ بَعْدَ أَنْ تَأْمَنَ أَطْرَافُ الْمُسْلِمِینَ وَ بَعْدَ أَنْ یُوَلِّیَ عَدُوُّکَ مُدْبِرِینَ]

و حسن نیّت را برایش انتخاب کن، ⁽¹⁾

مقامشان را در دل او کوچک ساز، و او را بر آنان پیروزی ده، و دشمنان را بر او پیروز مکن، و اگر زندگی او را به نیک بختی پایان دادی، و شهادت را برایش مقدّر فرمودی، بعد از آن باشد که دشمنت را با کشتن ریشه کن سازد، و پس از آن باشد، که اسارت به دست مسلمانان، آن نابکاران را به رنج و زحمت افکند، و به دنبال آن باشد که اطراف و جوانب سرزمین‌های مسلمین ایمنی یابد، و پس از آن باشد که دشمنانت به میدان جنگ پشت کرده، و شکست خورده بازگردند.

در فرازهای ملکوتی و عرشی بالا به دو مسئلۀ بسیار مهم اشارت شده است:

1 - جهاد در راه خدا

2 - شهادت در راه خدا

1 - جهاد در راه خدا

اشاره

بدون شک اگر تمام انسان‌ها در طول تاریخ تسلیم بی قید و شرط فرهنگ حق بودند، و مسألۀ ظلم و ستم و استعمار و استثمار و زورگوئی و قلدری در کار نبود، مسأله‌ای تحت عنوان جهاد با دشمن مطرح نمی‌شد.

ولی با کمال تأسّف در تمام ادوار، مردمی بودند که حاضر به تواضع در برابر مقرّرات الهی نبودند، و از طرفی به دیگران زور می‌گفتند و تجاوز به حقوق آنان می‌کردند، به این خاطر مسألۀ با عظمت جهاد، برای شکستن کبر متکبّر و جلوگیری از قلدری و تجاوز، امری عقلی و فطری و مشروع است، و اگر سایۀ با برکت جهاد بر سر انسان نبود کرامت انسانی نابود می‌شد. و هرج و مرج در حیات بشری پدید می‌آمد.

اسلام که خود آیین فطرت و عقل، و مدرسۀ کرامت و شرافت، و فضای عدل و عدالت، و دین صلح و سلامت، و مهر و رأفت و عشق به انسان است، تنها و تنها

برای درهم شکستن ظلم و ستم، و به خاک مالیدن دماغ ظالم و ستمکار، و گرفتن حق مظلومان از دست ستمگران و برپا شدن عدل و قسط در تمام پهنۀ زمین، جهاد را همراه با تمام لوازم و توابعش تجویز نموده است.

در رسالۀ «جهاد از دیدگاه امام علی علیه السلام » می‌خوانیم: ⁽¹⁾

أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ اوْ فَسادٍ فِی الاَْرْضِ فَکَاَنَّما قَتَلَ النّاسَ جَمیعاً وَ مَنْ احْیاها فَکَاَنَّما احْیَا النّاسَ جَمیعاً» ⁽²⁾

هر کس انسانی را جز برای حق ، [ قصاص ] یا بدون آن که فسادی در زمین کرده باشد ، بکشد ، چنان است که همۀ انسان‌ها را کشته ، و هر کس انسانی را از مرگ برهاند و زنده بدارد ، گویی همۀ انسان‌ها را زنده داشته است .

وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتی حَرَّمَ اللّهُ الاَّ بِالْحَقِّ» ⁽³⁾

و انسانی را که خدا محترم شمرده جز به حق نکشید .

اسلام پیکار مسلّحانه را در شرایطی به کار می‌گیرد که با تأیید فراوان توصیه می‌کند که مبادا روش‌های نابخردانۀ دشمنان در نحوۀ استفاده از قانون جهاد، شما را به تندروی و خشونت بیشتر و تجاوز و بی عدالتی منحرف سازد.

وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَئانُ قَوْمٍ عَلی الاّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ اقْرَبُ لِلتَّقْوی» ⁽⁴⁾

و نباید دشمنی با گروهی شما را بر آن دارد که عدالت نورزید ؛ عدالت کنید که آن به پرهیزکاری نزدیک‌تر است .

اسلام، جنگ را تنها در مواردی تجویز می‌کند که راههای صلح شرافتمندانه و مسالمت به کلّی بسته شده باشد.

وَ انْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ» ⁽¹⁾

و اگر دشمنان به صلح گرایند ، تو هم به صلح گرای ، و بر خدا توکّل کن .

اسلام سوء استفاده از قانون جهاد را برای مقاصد ماجراجوئی و سلطه جوئی و رسیدن به منافع مادّی و استثمار ملّت‌ها به شدت محکوم می‌کند.

وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ الْقی الَیْکُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیاةِ الدُّنْیا فَعِنْدَ اللّهِ مَغانِمُ کَثیرَةٌ» ⁽²⁾

و به کسی که نزد شما اظهار اسلام می‌کند ، نگویید : مؤمن نیستی . [ تا ] برای به دست‌آوردن کالای بی‌ارزش و ناپایدار زندگی دنیا [ او را بکشید ، اگر خواهان غنیمت هستید ] پس [ برای شما ] نزد خدا غنایم فراوانی است .

آیین جهاد

در آیین جهاد آمده: مسئولیّت انسان همانا آزادسازی انسان است.

1 - آزادی از نادانی

2 - آزادی از آشوب

3 - آزادی از سرکشی

4 - آزادی از بردگی

و این مسئله تنها به یک ملّت یا یک جامعه ختم نمی‌شود، مسلمانان در برابر همۀ انسان‌ها در هر کجا که هستند، مسئولیت دارند، آنها وظیفه دارند که به غدّه‌های سرطانی فساد و تباهی یورش برند، نادانی را براندازند، و آشوب را به آرامش بدل کنند، عدالت را به جای سرکشی بنشانند، و توده‌ها را از بندگی فرمانروایان برهانند.

این مسؤلیت انسان است، و برای انجام این مسؤلیت تدارک نیرو لازم است.

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

اِسْتَعِدُّوا لِلْمَسیرِ الَی عَدُوٍّ فِی جَهادِهِ الْقُرْبَةُ الَی اللّهِ، وَ دَرْکُ الوَسیلَةِ عِنْدَهُ، حَیاری فِی الْحَقِّ، جُفاةٌ عَنِ الْکِتابِ، نَکِبٌ عَنِ الدّینِ، یَعمَهُونَ فِی الطُّغْیانِ، وَ یَعْکُسُونَ فِی غَمْرَةِ الضَّلالِ، فَاَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَیْلِ وَ تَوَکَّلُوا عَلَی اللّهِ وَ کَفی بِاللّهِ وَکیلاً وَ کَفی بِاللّهِ نَصیراً. ⁽¹⁾

برای رویاروئی با دشمن آماده شوید، چه جهاد با آنها راهی است برای نزدیکی به پروردگار و منزلت یافتن در نزد وی؛ زیرا دشمنان شما در شناخت حق سرگردانند، از کتاب خدا و روش زندگی بی‌خبرند، دین و به همراه آن وظایف فردی و اجتماعی را زیر پا گذاشته‌اند، سرکشی پیشه کرده‌اند، و در گودال گمراهی به دام افتاده‌اند، برای مقابله با آنان هر آنچه در توان دارید نیرو و جنگ‌افزار فراهم آورید، و به خداوند توکّل کنید، که او بهترین پناه و برترین یاور ماست.

جهاد تدافعی در قرآن

جهاد تدافعی را در موارد و تحت عناوین کلی زیر می‌توان مطرح و بررسی

کرد: ⁽¹⁾

اُذِنَ لِلَّذینَ یُقاتَلُونَ بِاَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ انَّ اللّهَ عَلی نَصْرِهِمْ لَقَدیرٌ * الَّذینَ اخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ الاَّ انْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّهُ» ⁽²⁾

به کسانی که [ ستمکارانه ] مورد جنگ و هجوم قرار می‌گیرند ، چون به آنان ستم شده اذن جنگ داده شده ، مسلماً خدا بر یاری دادن آنان تواناست . * همانان که به ناحق از خانه‌هایشان اخراج شدند [ و گناه و جرمی نداشتند ] جز این که می‌گفتند : پروردگار ما خداست.

ولی با وجود توصیه و تأکید در استفاده از حق مشروع دفاع، از زیاده‌روی و تجاوز منع می‌کند:

وَ قاتِلُوا فِی سَبیلِ اللّهِ الَّذینَ یُقاتِلُونَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا انَّ اللّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ» ⁽³⁾

و در راه خدا با کسانی که با شما می‌جنگند بجنگید ، و [ هنگام جنگ از حدود الهی ] تجاوز نکنید ، که خدا تجاوزکاران را دوست ندارد .

2 - اسلام، گروههائی را که نه منطق و نه پیمان، مانع از شیوۀ خصمانه‌شان نمی‌شود، متجاوز تلقّی می‌کند و دربارۀ این گونه متجاوزان جنگ تدافعی را چنین دستور می‌دهد:

فَاِذَا انْسَلَخَ الاَْشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ

احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ» ⁽¹⁾

پس هنگامی که ماه‌های حرام سپری شود ، مشرکان را هر جا یافتید ، بکشید و به اسیری بگیرید و محاصره کنید و در هر کمین‌گاهی به کمین آنان بنشینید .

آنگاه در پایان چنین فرمان به ظاهر تندی، برای نشان دادن ماهیّت انسانی دفاع، توصیه می‌کند:

فَاِنْ تابُوا وَ اقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ انَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ» ⁽²⁾

ولی اگر توبه کردند و نماز را بر پا داشتند و زکات پرداختند ، پس آزادشان گذارید ؛ زیرا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است .

3 - در برابر آنها که به جنگ با خدا و راه خدا برخاسته‌اند و فساد در زمین و تبهکاری را شیوۀ خود قرار داده‌اند، می‌فرماید:

اِنَّما جَزاءُ الَّذینَ یُحارِبُونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الاَْرْضِ فَساداً انْ یُقَتَّلُوا اوْیُصَلَّبُوا اوْتُقَطَّعَ ایْدِیهِمْ وَ ارْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ اوْیُنْفَوْا مِنَ الاَْرْضِ ذلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنیا وَ لَهُمْ فِی الآْخِرَةِ عَذابٌ عَظیمٌ» ⁽³⁾

کیفر آنان که با خدا و پیامبرش می‌جنگند ، و در زمین به فساد و تباهی می‌کوشند ، فقط این است که کشته شوند ، یا به دارشان آویزند ، یا دست راست و پای چپشان بریده شود ، یا از وطن خود تبعیدشان کنند . این برای آنان رسوایی و خواری در دنیاست ، و برای آنان در آخرت عذابی بزرگ است .

4 - در مورد پیمان شکنی و پیمان شکنان که آنها را متجاوزی ماجراجو و شایسته سرکوب می‌شمارد:

اَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا ایْمانَهُمْ وَ هَمُّوا بِاِخْراجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُوکُمْ اوَّلَ مَرَّةٍ اتَخْشَوْنَهُمْ فَاللّهُ احَقُّ انْ تَخْشَوْهُ انْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ» ⁽¹⁾

چرا و برای چه نمی‌جنگید ؟ آن هم با گروهی که پیمان‌های خود را شکستند ، و عزمشان را بر بیرون کردن پیامبر از وطنش جزم کردند و هم آنان بودند که نخستین بار با شما جنگیدند ، آیا از آنان می‌ترسید ؟ ! در صورتی که اگر مؤمن هستید ، خدا سزاوارتر است که از او بترسید .

5 - سران و سردمداران تجاوز به حریم آزادی تفکّر انسانی و همکاران شیطان:

فَقاتِلُوا اوْلیاءَ الشَّیْطانِ انَّ کَیْدَ الشَّیْطانِ کانَ ضَعیفاً» ⁽²⁾

پس شما با یاران شیطان بجنگید ، که یقیناً نیرنگ و توطئۀ شیطان [ در برابر ارادۀ خدا و پایداری شما ] سست و بی‌پایه است .

6 - پیشوایان کفر و استکبار و قدرت‌های سلطه‌جو و ابرقدرت‌ها که جز به ظلم و فساد و منافع خود نمی‌اندیشند و به هیچ پیمانی و تعهّدی احترام نمی‌گذارند و بدان پایبند نیستند:

فَقاتِلُوا ائِمَّةَ الْکُفْرِ انَّهُمْ لا ایْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ» ⁽³⁾

در این صورت با پیشوایان کفر بجنگید که آنان را [ نسبت به پیمان‌هایشان ] هیچ تعهدی نیست ، باشد که [ از طعنه زدن و پیمان شکنی ] بازایستند .

قرآن در این پیکار ابراز خوشبختی می‌کند لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ که هرگاه نیروهای من

صادقانه علیه اینان به جنگ تدافعی دست بزنند، آنها را مجبور خواهند کرد که از سلطه‌جوئی و خودکامگی و زیر پا گذاشتن تعهّدهای خود و پایمال کردن حقوق انسان‌ها و سوء استفاده از نیروها و امکانات مردمی در مسیر اهداف شوم خود دست بردارند.

7 - مدّعیان پیروی از کتاب‌های آسمانی (یهودیان، مسیحیان، زردشتیان) که نه حاضر به تسلیم در برابر منطق و عقلند، و نه حدود و قانون خدا را مراعات می‌کنند، و علی رغم ادّعایشان، خدا و دین حق را گردن نمی‌نهند، و زندگی و همزیستی توأم با تفاهم مسلمین را هم ردّ می‌کنند، متجاوزانی هستند که اسلام در برابر آنها به جنگ تدافعی متوسّل می‌شود تا حداقل، پیمان‌های دو جانبۀ شرافتمندانه‌ای را بپذیرند:

قاتِلُوا الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الآْخِرِ وَ لا یُحَرِّمُونَ ما حَرَّمَ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ لا یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذینَ اوتُوا الْکِتابَ حَتّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ» ⁽¹⁾

با کسانی از اهل کتاب که به خدا و روز قیامت ایمان نمی‌آورند ، و آنچه را خدا و پیامبرش حرام کرده‌اند ، حرام نمی‌شمارند ، و دین حق را نمی‌پذیرند ، بجنگید تا با دست خود در حالی که [ نسبت به احکام دولت اسلامی ] متواضع و فروتن‌اند ، جزیه بپردازند .

8 - در مواردی که مسلمین در معرض خطر حمله و تهدیدهای جدّی قرار گرفته باشند که اگر جلوگیری نکنند غافلگیر خواهند شد:

یا ایُّها الَّذینَ آمَنُوا قاتِلُوا الَّذینَ یَلُونَکُمْ مِنَ الْکُفّارِ وَ لْیَجِدُوا فِیکُمْ غِلْظَةً

وَ اعْلَمُوا انَّ اللّهَ مَعَ الْمُتَّقینَ» ⁽¹⁾

ای اهل ایمان ! با کافرانی که هم‌جوار شما هستند ، نبرد کنید ؛ و آنان باید در شما سرسختی و شدت یابند ؛ و بدانید که خدا با پرهیزکاران است .

9 - گروه و جبهه‌های درگیر جنگ با دیگران که مرتکب تجاوز و ظلم می‌شوند، و جنگ افروزان و زورگویانی که به اتّکا و قدرت بر ملّت‌ها و گروه‌های دیگر می‌تازند، اسلام با اعلان جنگ به متجاوزان زورگو از حق کشورها و ملّت‌ها و گروه‌هائی که مورد تهاجم و تجاوز قرار گرفته‌اند دفاع می‌کند:

وَ انْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنینَ اقْتَتَلُوا فَاَصْلِحُوا بَیْنَهُما فَاِنْ بَغَتْ احْداهُما عَلَی الاُْخری فَقاتِلُوا الَّتی تَبْغِی حَتّی تَفیءَ الی امْرِ اللّهِ فَاِنْ فاءَتْ فَاَصْلِحُوا بَیْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ اقْسِطُوا انَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطینَ» ⁽²⁾

و اگر دو گروه از مؤمنان با یکدیگر بجنگند میان آنها صلح و آشتی برقرار کنید ، و اگر یکی از آن دو گروه بر دیگری تجاوز کند ، با آن گروهی که تجاوز می‌کند ، بجنگید تا به حکم خدا باز گردد . پس اگر بازگشت ، میانشان به عدالت و انصاف ، صلح و آشتی برقرار کنید ؛ و همواره دادگری را پیشه سازید که خدا دادگران را دوست دارد .

در آغاز آیه گرچه اعلان جنگ در مورد دو کشور و یا دو ملّت و یا دو گروه مسلمانی که یکی متجاوز است بیان شده، ولی کلّیت فَقاتِلُوا الَّتی تَبْغی حَتّی تَفیءَ الی امْرِ اللّهِ نشانگر عمومیّت قانون نسبت به هر گروهی است که در صحنۀ جنگ به

دیگری ستم و تجاوز روا می‌دارد.

10 - در مورد تحریکات و توطئه‌ها و زمینه سازی آشوب‌های کلّی و اغتشاشات و ایجاد تفرقه و فتنه، که عاملان آن متجاوز و دشمن در حال جنگ تلقّی شده‌اند، و جهاد تدافعی در مقابل آنان اجتناب‌ناپذیر می‌گردد:

یَسْأَلُونَکَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فیهِ قُلْ قِتالٌ فیهِ کَبیرٌ وَ صَدٌّ عَنْ سَبیلِ اللّهِ وَ کُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ اخْراجُ اهْلِهِ مِنْهُ اکْبَرُ عِنْدَ اللّهِ وَالْفِتْنَةُ اکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَ لایَزالُونَ یُقاتِلُونَکُمْ حَتّی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دینِکُمْ انِ اسْتَطاعُوا» ⁽¹⁾

از تو دربارۀ جنگ در ماه حرام می‌پرسند . بگو : هر جنگی در آن [ گناهی ] بزرگ است ، ولی هر نوع بازداشتن [ مردم ] از راه خدا و کفرورزی به او و [ بازداشتن مردم از ] مسجد الحرام و بیرون راندن اهلش از آن ، نزد خدا بزرگ‌تر [ از جنگ در ماه حرام ] است ؛ و فتنه [ شرک و بت‌پرستی ] از کشتار بزرگ‌تر است . و مشرکان همواره با شما می‌جنگند تا شما را اگر بتوانند از دینتان برگردانند .

جهاد تهاجمی در قرآن

اشاره

به جز مواردی که در زمینۀ جهاد تدافعی بیان شد، اسلام انگیزه‌های دیگری را نیز به عنوان مجوّز منطقی برای اعلان جهاد می‌شناسد که ما در این‌جا به نام جهاد تهاجمی و رهائی بخش، آن را از دیدگاه قرآن مورد بررسی قرار می‌دهیم.

در آغاز باید به این نکته توجّه کافی مبذول داشت که قرآن در همان حال که جنگ را در مواردی تجویز می‌کند، شیوۀ مسلمانان مجاهد و رزمنده و پرهیزکارانی را که پرچم پیکار رهائی بخش را به دوش می‌کشند، اینچنین توصیف می‌کند:

تِلْکَ الدّارُ الآْخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوّاً فِی الاَْرْضِ وَ لا فَساداً وَ

الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» ⁽¹⁾

آن سرای [ پرارزش ] آخرت را برای کسانی قرار می‌دهیم که در زمین هیچ برتری و تسلّط و هیچ فسادی را نمی‌خواهند ؛ و سرانجام [ نیک ] برای پرهیزکاران است .

عوامل جهاد ابتدایی وتهاجمی

اهم انگیزه‌ها و عوامل جهاد ابتدایی و تهاجمی از این قرار است:

1 - آزاد کردن ملّت‌ها و توده‌های مردمی که از شرایط آزاد اندیشیدن و آزاد قضاوت کردن و بالأخره انتخاب آزاد نمودن، محرومند و موانع و سدها و دشواری‌هایی بر اثر سلطۀ قدرتمندان و دولت مردان در راه درک حقایق و رسیدن به واقعیت‌ها بر سر راهشان قرار گرفته است، و نیز به منظور هموار کردن راه حقیقت یابی و نفی تحمیل‌ها و استضعاف‌های فکری و آماده کردن زمینۀ رشد آگاهی‌ها و شکوفائی اندیشه‌ها.

وَ قاتِلُوهُمْ حَتّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونَ الدِّینُ للّهِ فَاِنِ انْتَهَوْا فَلا عُدْوانَ الاّ عَلَی الظّالِمینَ» ⁽²⁾

و با آنان بجنگید تا فتنه‌ای [چون شرک ، بت‌پرستی و حاکمیّت کفّار ] بر جای نماند و دین فقط ویژۀ خدا باشد . پس اگر بازایستند [به جنگ با آنان پایان دهید و از آن پس ] تجاوزی جز بر ضد ستمکاران جایز نیست .

2 - برای رهائی بخشیدن به ملّت‌ها و گروه‌های تحت ستم که خود یارای گرفتن حق خویش را ندارند. و به گونه‌ای به استعمار و استثمار کشانده شده و از حقوق خود محروم گردیده و مستضعف شده‌اند، همان طور که موسی و هارون برای مبارزه با فرعون که ملّتش را به استضعاف کشانده بود فرستاده شدند:

اِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِی الاَْرْضِ وَ جعَلَ اهْلَها شِیَعاً یَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ یُذَبِّحُ ابْناءَهُمْ وَ یَسْتَحْیِی نَساءَهُمْ انَّهُ کانَ مِنَ الْمُفْسِدینَ» ⁽¹⁾

همانا فرعون [ در سرزمین مصر ] برتری‌جویی و سرکشی کرد و مردمش را گروه‌گروه ساخت ، در حالی که گروهی از آنان را ناتوان و زبون گرفت ، پسرانشان را سر می‌برید ، و زنانشان را [ برای بیگاری گرفتن] زنده می‌گذاشت ؛ بی‌تردید او از مفسدان بود .

وَ نُرِیدُ انْ نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الاَْرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ ائِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثینَ» ⁽²⁾

و ما می‌خواستیم به آنان که در آن سرزمین به ناتوانی و زبونی گرفته شده بودند ، نعمت های باارزش دهیم ، و آنان را پیشوایان مردم و وارثان [ اموال ، ثروت‌ها و سرزمین‌های فرعونیان ] گردانیم .

3 - کمک و یاری دادن و همراهی با نهضت‌های آزادی‌بخش و مستضعفانی که در سراسر جهان برای نجات خود در برابر استکبار و ستم جهانی می‌جنگند.

وَ ما لَالَکُمْ تُقاتِلُونَ فِی سَبیلِ اللّهِ وَ المُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذینَ یَقُولُونَ رَبَّنا اخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْیَةِ الظّالِمِ اهْلُها وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنکَ وَلِیًّا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنکَ نَصِیرًا» ⁽³⁾

شما را چه شده که در راه خدا و [ رهایی ] مردان و زنان و کودکان

مستضعف[ ی که ستمکاران هر گونه راه چاره را بر آنان بسته‌اند ] نمی‌جنگید ؟ آن مستضعفانی که همواره می‌گویند : پروردگارا ! ما را از این شهری که اهلش ستمکارند ، بیرون ببر و از سوی خود ، سرپرستی برای ما بگمار و از جانب خود برای ما یاوری قرار ده .

نشانه های مجاهدان در راه خدا

در جنگ تدافعی گرچه انگیزه و هدف اصلی، جهاد در راه خداست، ولی بیشتر موارد آن به طوری که بررسی کردیم مقاصد مادّی از قبیل بیرون راندن دشمن از سرزمین اسلامی و به دست آوردن حقوق از دست رفته و پاسداری از مال و جان و نگهداری از حقوق و منافع مادّی مشروع نیز مطرح است.

اما در موارد جنگ تهاجمی، جهاد در شکل توحیدی ناب و فقط برای خدا و تنها به خاطر هدف‌های معنوی ارائه شده است، حتی آن‌جا که به یاری مستضعفان می‌شتابند به دنبال هیچ گونه مقاصد و منافع مادّی برای خود نیستند.

این واقعیّت را که نشانگر ماهیّت جهاد ابتدایی اسلام و قداست کامل آن چه از نظر هدف و چه از نظر کیفیّت، اجرای آن می‌باشد می‌توان با تأمّل در آیات زیر به دست آورد:

اَلَّذینَ انْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الاَْرْضِ اقامُوا الصَّلاةَ و آتَوُا الزَّکاةَ وَ امَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنْ الْمُنْکَرِ وَ للّهِ عاقِبَةُ الاُْمُورِ» ⁽¹⁾

همانان که اگر آنان را در زمین قدرت و تمکّن دهیم ، نماز را برپا می‌دارند ، و زکات می‌پردازند ، و مردم را به کارهای پسندیده وا می‌دارند و از کارهای زشت بازمی‌دارند ؛ و عاقبت همه کارها فقط در اختیار خداست .

با این توصیف هرگز جهاد اسلامی با توسعه‌طلبی و قدرت‌خواهی و سلطه‌جوئی و استعمار و استثمار و جستجوی ثروت و سرزمین‌های بیشتر و حکومت جابرانه بر توده‌ها، آنگونه که مقصد جنگجویان بی تقوا و سیاستمداران است، آلوده نخواهد شد.

فَلْیُقاتِلْ فِی سَبیلِ اللّهِ الَّذینَ یَشْرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا بِالآْخِرَةِ» ⁽¹⁾

باید کسانی که زندگیِ زودگذرِ دنیا را با سرای جاویدان آخرت مبادله می‌کنند ، در راه خدا بجنگند .

بی شک چنین کسانی که حاضر شده‌اند دنیا و جانشان را به جهان معنویّت بیکران آخرت از دست بدهند، هرگز با مقاصد پست و آرمان‌های توسعه‌طلبانه و طمعکارانه آلوده نخواهند شد.

اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذینَ آمَنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرتابُوا وَ جاهَدُوا بِاَمْوالِهِمْ وَ انْفُسِهِمْ فِی سَبیلِ اللّهِ اولئِکَ هُمُ الصّادِقُونَ» ⁽²⁾

مؤمنان فقط کسانی‌اند که به خدا و پیامبرش ایمان آورده‌اند ، آن گاه [ در حقّانیّت آنچه به آن ایمان آورده‌اند ] شک ننموده و با اموال و جان هایشان در راه خدا جهاد کرده‌اند ؛ اینان [ در گفتار و کردار ] اهل صدق و راستی‌اند .

وقتی مؤمنی که در راه ایمان به خدا و پیامبرش تردیدی به دل راه نمی‌دهد و آمادۀ تقدیم اموالش می‌شود که محصول تلاش عمر اوست و جانش را در راه ایمانش تقدیم کند، چگونه می‌تواند جهادش با مقاصد پست بشری، رنگ غیر خدائی به خود بگیرد.

اِنَّ اللّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنینَ انْفُسَهُمْ وَ امْوالَهُمْ بِاَنّ لَهُمُ الْجَنَّةَ یُقاتِلُونَ فِی

سَبیلِ اللّهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقّاً فِی التَّوْراةِ وَ الاِْنْجیلِ وَ الْقُرآنِ وَ مَنْ اوْفی بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذی بایَعْتُمْ بِهِ وَ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ * التّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السّائِحُونَ الرّاکِعُونَ السّاجِدُونَ الآْمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النّاهُونَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الْحافِظُونَ لِحُدُودِ اللّهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤمِنینَ» ⁽¹⁾

یقیناً خدا از مؤمنان جان‌ها و اموالشان را به بهای آن که بهشت برای آنان باشد خریده ؛ همان کسانی که در راه خدا پیکار می‌کنند ، پس [ دشمن را ] می‌کشند و [ خود در راه خدا ] کشته می‌شوند [ خدا آنان را ] بر عهدۀ خود در تورات و انجیل و قرآن [ وعده بهشت داده است ] وعده‌ای حق ؛ و چه کسی به عهد و پیمانش از خدا وفادارتر است ؟ پس [ ای مؤمنان ! ] به این داد و ستدی که انجام داده‌اید ، خوشحال و شاد باشید ؛ و این است کامیابی بزرگ . * [ آن مؤمنان ، همان ] توبه‌کنندگان ، عبادت کنندگان ، سپاس‌گزاران ، روزه‌داران ، رکوع کنندگان ، سجده‌کنندگان ، فرمان‌دهندگان به معروف و بازدارندگان از منکر و پاسداران حدود و مقرّرات خدایند ؛ و مؤمنان را [ به رحمت و رضوان خدا ] مژده ده .

امیر المؤمنین علیه السلام دربارۀ جهاد در راه خدا می‌فرماید:

فَاِنَّ الْجَهادَ بابٌ مِنْ ابْوابِ الْجَنَّةِ فَتَحَهُ اللّهُ لِخاصَّةِ اوْلیائِهِ، وَ هُوَ لِباسُ التَّقْوی، وَ دِرْعُ اللّهِ الْحَصینَةُ، وَ جُنَّتُهُ الْوَثیقَةُ. ⁽²⁾

جهاد دری است از درهای بهشت که خدا آن را برای بندگان مخصوص و برگزیده‌اش گشوده است. جهاد پوشش پرهیزکاری، و زره محکم و مقاوم

خدائی و سپر قابل اطمینان خداست.

ارزش جهاد گری در راه حق

آنان که برای برقراری توحید، و دفاع از فرهنگ پاک حق، و حفظ مرزهای اسلام، همراه با قصد قربت به جهاد برمی‌خیزند از چنان ارزشی در پیشگاه حق برخوردارند، که از این ارزش جز ذات مقدّس حضرت ربّ احدی واقف و آگاه نیست.

اِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ الَّذینَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبیلِ اللّهِ اولئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّهِ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحیمٌ» ⁽¹⁾

یقیناً کسانی که ایمان آورده ، و آنان که هجرت کرده و در راه خدا به جهاد برخاستند ، به رحمت خدا امید دارند ؛ و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است .

بدون شک کسانی که خواب را بر خود حرام کرده، در راه خدا دل از خانه و آشیانه شسته‌اند و راهی جبهه‌ها گشته‌اند، بر کسانی که از علایق دنیوی نبریده، در خانه‌های خویش راحت آرمیده‌اند، برتری بسیار دارند.

لا یَسْتَوِی الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنینَ غَیْرُ اولِی الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فِی سَبیلِ اللّهِ بِاَمْوالِهِمْ وَ انْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللّهُ الْمُجاهِدینَ بِاَمْوالِهِمْ وَ انْفُسِهِمْ عَلَی الْقاعِدینَ دَرَجَةً وَ کُلّاً وَعَدَ اللّهُ الْحُسْنی وَ فَضَّلَ اللّهُ الْمُجاهِدینَ عَلَی الْقاعِدینَ اجْراً عَظیماً * دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً وَ کانَ اللّهُ غَفُوراً رَحیماً» ⁽²⁾

آن گروه از مؤمنانی که بدون بیماری جسمی [ و نقص مالی ، و عذر دیگر ، از

رفتن به جهاد خودداری کردند و ] در خانه نشستند ، با مجاهدانی که در راه خدا با اموال و جان‌هایشان به جهاد برخاستند ، یکسان نیستند . خدا کسانی را که با اموال و جان‌هایشان جهاد می‌کنند به مقام و مرتبه‌ای بزرگ بر خانه‌نشینان برتری بخشیده است . و هر یک [ از این دو گروه ] را [ به خاطر ایمان و عمل صالحشان ] وعدۀ پاداش نیک داده ، و جهادکنندگان را بر خانه‌نشینانِ [ بی‌عُذر ] به پاداشی بزرگ برتری داده است . * به درجات و رتبه‌هایی ، و آمرزش و رحمتی ویژه از سوی خود ؛ و خدا همواره بسیار آمرزنده و مهربان است .

مجاهدان در روایات

رسول خدا صلی الله علیه و آله دربارۀ مجاهدان در راه خدا فرموده:

مَثَلُ الْمُجاهِدینَ فِی سَبیلِ اللّهِ کَمَثَلِ الْقائِمِ الْقانِتِ لایَزالُ فِی صَوْمِهِ وَ صَلاتِهِ حَتّی یَرْجِعَ الی اهْلِهِ. ⁽¹⁾

مثل مجاهدان در راه خدا مانند کسی است که قائم و قانت باشد و همیشه در روزه و نماز، تا وقتی که به سوی اهلش بازگردد.

و نیز آن حضرت فرمود:

اَلْمُجاهِدُونَ فِی سَبیلِ اللّهِ قُوّادُ اهْلِ الْجَنَّةِ. ⁽²⁾

مجاهدان در راه خدا رهبران اهل بهشت‌اند.

و آن حضرت فرمود:

یَرْفَعُ اللّهُ الْمُجاهِدَ فِی سَبیلِهِ عَلی غَیْرِهِ مِائَةَ دَرَجَةٍ فِی الْجَنَّةِ، مَا بَیْنَ کُلِّ

دَرَجَتَیْنِ کَما بَیْنَ السَّماءِ وَ الاَْرْضِ. ⁽¹⁾

خداوند، مجاهد در راهش را بر غیر او صد درجه در بهشت رفعت و بلندی بخشد که فاصلۀ میان هر دو درجه همانند فاصلۀ میان آسمان و زمین است.

و آن جناب فرمود:

اِنَّ اللّهَ یَدْفَعُ بِمَنْ یُجاهِدُ عَمَّنْ لایُجاهِدُ. ⁽²⁾

همانا خداوند بلاها را از کسی که جهاد نمی‌کند به واسطۀ جهادگر دور می‌کند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

دَعا مُوسی وَ امَّنَ هارُونَ علیهما السلام وَ امَّنَتِ الْمَلائِکَةُ، فَقالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: اسْتَقیما فَقَدْ اجِیبَتْ دَعْوتُکُما. وَ مَنْ غَزا فِی سَبیلِ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ اسْتُجِیبَتْ لَهُ کَما اسْتُجِیبَتْ لَهُما الی یَوْمِ الْقِیامَةِ. ⁽³⁾

موسی علیه السلام دعا کرد و هارون و ملائکه آمین گفتند، پس خداوند عزّ و جلّ فرمود: پایدار باشید، هر آینه دعای شما را قبول می‌کنم. و هر آن کس که در راه خداوند عزّ و جلّ جنگ کند دعای او قبول می‌شود همان طور که دعای آن دو تا روز قیامت قبول شد.

حضرت صادق علیه السلام می‌فرماید:

ثَلاثةٌ دَعْوَتُهُم مُسْتَجابَةٌ، احَدُهُمُ الْغازی فِی سَبیلِ اللّهِ، فَانْظُرُوا کَیْفَ تَخْلُفُونَهُ... . ⁽⁴⁾

دعای سه کس پذیرفته می‌شود، یکی از آنها رزمنده‌ای است که در راه خدا

می‌جنگد، پس ببینید چگونه جانشین او می‌شوید... .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

اِنَّ الْغُزاةَ اذا هَمُّوا بِالْغَزْوِ کَتَبَ اللّهُ لَهُمْ بَراءَةً مِنَ النّارِ. ⁽¹⁾

به درستی که جنگجویان و رزمندگان وقتی که قصد جنگ کنند، خداوند برای آنها برائت از آتش می‌نویسد.

و نیز آن حضرت فرمود:

وَ مَنْ خَرَجَ فِی سَبیلِ اللّهِ مُجاهِداً فَلَهُ بِکُلِّ خُطْوَةٍ سَبْعُمِائَةِ الْفِ حَسَنَةٍ، وَ یُمْحی عَنْهُ سَبعُمِائَةِ الْفِ سَیِّئَةٍ، وَ یُرْفَعُ لَهُ سَبْعُمِائَةِ الْفِ دَرَجَةٍ، وَ کانَ فِی ضَمانِ اللّهِ، بِاَیِّ حَتْفٍ ماتَ کانَ شَهیداً، وَ انْ رَجَعَ رَجَعَ مَغْفُوراً لَهُ مُسْتَجاباً دُعاؤُهُ. ⁽²⁾

و هر کس در راه خدا در حالت جهاد خارج شود، پس برای او به ازای هر قدمی هفتصدهزار حسنه نوشته می‌شود، و هفتصد هزار گناه از او پاک می‌گردد، و هفتصد هزار درجه به او رفعت دهند، و او در کفالت خدا خواهد بود، به هر مرگی که بمیرد شهید خواهد بود، و اگر سالم برگردد در حالتی برمی‌گردد که گناهان او بخشیده شده، و دعاهایش مستجاب گردیده است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

إِذا خَرَجَ الْغازی مِنْ عَتَبَةِ بابِهِ بَعَثَ اللّهُ مَلَکاً بِصَحیفَةِ سَیِّئاتِهِ فَطَمَسَ سَیِّئاتِهِ. ⁽³⁾

وقتی که رزمنده از درگاه خانه‌اش خارج شود، خداوند ملکی را با صحیفۀ

سیئات و گناهان او ارسال می‌کند، پس وی گناهان او را می‌پوشاند و محو می‌کند.

و نیز آن حضرت می‌فرماید:

فَاِذا وَدَّعَهُمْ اهْلُوهُمْ بَکَتْ عَلَیْهِمُ الْحیطانُ وَ البُیُوتُ. ⁽¹⁾

و چون خانواده‌های رزمندگان به بدرقۀ ایشان می‌روند، دیوارها و خانه‌ها بر آنها می‌گریند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

اِنَّ الْغُزاةَ اذا هَمُّوا بِالْغَزْوِ...وَ یَخْرُجُونَ مِنْ ذُنُوبِهِمْ کَما تَخْرُجُ الْحَیَّةُ مِنْ سِلْخِها. ⁽²⁾

رزمندگان چون عزم جهاد کنند... و از گناهان خود خارج می‌شوند همان طوری که مار از پوستش بیرون می‌رود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

اِنَّ صَبْرَ الْمُسْلِمِ فِی بَعْضِ مَواطِنِ الْجِهادِ یَوْماً واحِداً خَیْرٌ لَهُ مِنْ عِبادَةِ ارْبَعینَ سَنَةً. ⁽³⁾

به درستی که صبر یک روز مسلمان در بعضی از میدان‌های جهاد، برای او از عبادت چهل سال بهتر است.

حضرت باقر علیه السلام می‌فرماید:

وَ ما مِنْ قَدَمٍ احَبَّ الَی اللّهِ مِنْ خُطْوَةٍ الی ذِی رَحِمٍ اوْ خُطْوَةٍ یُتِمُّ بِها زَحْفاً

فِی سَبیلِ اللّهِ. ⁽¹⁾

هیچ گامی در نزد خدا دوست داشتنی‌تر نیست از گامی که برای دیدار اقوام برداشته شود، و یا گامی که به وسیلۀ آن جهاد در راه خدا انجام گیرد.

امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند:

اِنَّ جَبْرَئِیلَ اخْبَرنِی بِاَمْرٍ قَرَّتْ بِهِ عَیْنِی، وَ فَرَحَ بِهِ قَلْبِی، قالَ: یا مُحَمَّدُ! مَنْ غَزا غَزْوَةً فِی سَبیلِ اللّهِ مِنْ امَّتِکَ فَما اصابَتْهُ قَطْرَةٌ مِنَ السّماءِ اوْ صُداعٌ الاّ کانَتْ لَهُ شَهادَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ. ⁽²⁾

جبرئیل مرا به مسئله‌ای خبر داد که چشمانم بدان روشن و قلبم شاد گشت، جبرئیل گفت: ای محمّد! هر کس از امّت تو که در راه خدا جنگ کند، پس بر او قطره‌ای از آسمان نبارد و یا سردردی نگیرد مگر آن که برای او در روز قیامت گواهی دهند.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

کُلُّ عَیْنٍ ساهِرَةٌ یَوْمَ الْقِیامَةِ الاّ ثَلاثَ عُیُونٍ، عَیْنٌ سَهَرَتْ فِی سَبیلِ اللّهِ، وَ عَیْنٌ غُضَّتْ عَنْ مَحارِمِ اللّهِ، وَ عَیْنٌ بَکَتْ مِنْ خَشْیَةِ اللّهِ. ⁽³⁾

تمام چشم‌ها در روز قیامت گریان و چون چشمه روانند مگر سه چشم:

چشمی که در راه خدا بیداری کشد، و چشمی که از محرّمات خدا بسته شود، و چشمی که از ترس خدا بگرید.

2 - شهادت در راه خدا

اشاره

امیر المؤمنین علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌فرماید:

فَوْقَ کُلِّ بِرٍّ بِرٌّ حَتّی یُقْتَلَ الرَّجُلُ فِی سَبیلِ اللّهِ. ⁽¹⁾

بالای هر نیکوکاری، نیکوکاری دیگری هست، تا آنگاه که مرد در راه خدا کشته شود. (که بالاتر از او نیکوکاری نیست).

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

فَوَ الَّذی نَفْسِی بِیَدِهِ لَوْ کانَ الاَْنْبِیاءُ عَلی طَریقِهِمْ لَتَرَجَّلُوا لَهُمْ مِمّا یَرَوْنَ مِنْ بَهائِهِمْ حَتّی یَأْتُوا عَلی مَوائِدَ مِنَ الْجَوْهَرِ فَیَقْعُدُونَ عَلَیْها. ⁽²⁾

قسم به آن کسی که جانم به دست اوست، اگر پیامبران در سر راه شهیدان باشند، از جای خویش به احترام آنها، به خاطر آنچه از عظمتشان می‌بینند، برمی‌خیزند تا بر مائده‌هائی از گوهر می‌آیند و بر آن می‌نشینند.

حضرت صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند:

اَشْرَفُ الْمَوْتِ قَتْلُ الشَّهادَةِ. ⁽³⁾

با شرافت‌ترین مرگ، مرگ شهادت است.

امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:

وَ طیبُوا عَنْ انْفُسِکُمْ نَفْساً، وَ امْشُوا الَی الْمَوْتِ مَشْیاً سُجُحاً. ⁽⁴⁾

و خوشحال باشید که روحتان از بدن جدا گردد، و به آسانی به سوی مرگ بروید.

ارزش شهید و شهادت در قرآن

قرآن مجید دربارۀ شهید می‌فرماید:

وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فِی سَبیلِ اللّهِ امْواتاً بَلْ احْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ» ⁽¹⁾

و هرگز گمان مبر آنان که در راه خدا کشته شدند مرده‌اند ، بلکه زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند .

وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبیلِ اللّهِ امْواتٌ بَلْ احْیاءٌ وَلکِنْ لاتَشْعُرُونَ» ⁽²⁾

و به آنان که در راه خدا کشته می‌شوند مرده نگویید ، بلکه [ در عالم برزخ ] دارای حیات‌اند ، ولی شما [ کیفیت آن حیات را ] درک نمی‌کنید .

وَالَّذینَ قُتِلُوا فِی سَبیلِ اللّهِ فَلَنْ یُضَلَّ اعْمالَهُمْ * سَیَهْدِیهِمْ وَ یُصْلِحُ بالَهُمْ * وَیُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَها لَهُمْ» ⁽³⁾

و کسانی که در راه خدا به شهادت رسیده‌اند ، خدا هرگز اعمالشان را باطل و تباه نمی‌کند . * [ خدا ] آنان را به زودی [ به سرمنزل خوشبختی و کرامت ] هدایت می‌کند و حالشان را اصلاح می‌نماید ؛ * و آنان را در بهشتی که در دنیا به آنان شناسانده در می‌آورد .

ارزش شهید و شهادت در روایات

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

فَتَکُونُ الطَّعْنَةُ وَ الضَّرْبَةُ اهْوَنَ عَلَی الشَّهیدِ مِنْ شُرْبِ الْماءِ الْبارِدِ فِی

الْیَوْمِ الصّائِفِ. ⁽¹⁾

زخم ناشی از اسلحه و ضربت بر شهید برایش از نوشیدن آب خنک در روز تابستان آسان‌تر است.

و نیز آن حضرت فرمود:

وَ اذا زالَ الشَّهیدُ مِنْ فَرَسِهِ بِطَعْنَةٍ اوْ بِضَرْبَةٍ لَمْ یَصِلْ الَی الاَْرْضِ حَتّی یَبْعَثَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ زَوْجَتَهُ مِنَ الْحُورِ الْعینِ فَتُبَشِّرُهُ بِما اعَدَّ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ لَهُ مِنَ الْکَرامَةِ. ⁽²⁾

وقتی که شهید به سبب زخم و جراحت نیزه و یا به واسطۀ ضربتی به زمین بیفتد، هنوز به زمین نرسیده که خداوند زوجۀ او را از حورالعین نزد او می‌فرستد، پس او را به آنچه خداوند از کرامت و بزرگی خویش برای او آماده کرده است بشارت می‌دهد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

لِلشَّهیدِ سَبْعُ خِصالٍ مِنَ اللّهِ:

اوَّلُ قَطْرَةٍ مِنْ دَمِهِ مَغْفُورٌ لَهُ کُلُّ ذَنْبٍ.

وَ الثَّانِیَةُ: یَقَعُ رَأْسُهُ فِی حِجْرِ زَوْجَتَیْهِ مِنَ الْحُورِ الْعینِ، وَ تَمْسَحانِ الْغُبارَ عَنْ وَجْهِهِ وَ تَقُولانِ: مَرْحَباً بِکَ، وَ یَقُولُ هُوَ مِثْلَ ذلِکَ لَهُما.

وَ الثّالِثَةُ: یُکْسی مِنْ کِسْوَةِ الْجَنَّةِ.

وَالرَّابِعَةُ: تَبْتَدِرُهُ خَزَنَةُ الْجَنَّةِ بِکُلِّ ریحٍ طَیِّبَةٍ ایُّهُمْ یَأْخُذُهُ مَعَهُ.

وَ الْخامِسَةُ: انْ یَری مَنْزِلَهُ.

وَ السّادِسَةُ: یُقالُ لِرُوحِهِ: اسْرَحْ فِی الْجَنَّةِ حَیْثُ شِئْتَ.

وَ السّابِعَةُ: انْ یَنْظُرَ فِی وَجْهِ اللّهِ وَ انَّها لَراحَةٌ لِکُلِّ نَبِیٍّ وَ شَهیدٍ. ⁽¹⁾

برای شهید هفت خصلت از جانب خداست:

اوّل: اولین قطره‌ای که از خونش ریخته شود، تمامی گناهانش بخشیده می‌شود.

دوّم: سرش بر دامان دو زوجه‌اش که حورالعین هستند واقع می‌شود و آنها غبار را از صورتش پاک می‌کنند و به او می‌گویند: به جای خوب و وسیعی درآمدی، خوش آمدی، او نیز همان را در پاسخ آن دو می‌گوید.

سوّم: از لباس‌های بهشتی بر او می‌پوشانند.

چهارم: نگهبانان بهشت با بوی بسیار خوش به سوی او پیشی می‌گیرند و هر کدام می‌خواهند او را با خود ببرند.

پنجم: منزل یا منزلت خود را در بهشت می‌بیند.

ششم: به روح او گفته می‌شود: در هر جای بهشت که می‌خواهی به گردش درآی.

هفتم: نظر می‌کند به «وجه‌اللّه» که مایۀ راحتی برای هر پیامبر و شهید است.

فتادگان سر خود را به خاکِ پا بخشند بجان خرند شهادت که خونبها بخشند

خداگواست که گر جرم ما همین عشق است گناه گبر و مسلمان به جرم ما بخشند

مریض عشق به زنجیر بند نتوان کرد در آن دیار که بیمار را شفا بخشند

به گاه عفو گناه از پی رعایت عدل جزای خویش دهندت ز شرم تا بخشند

دعای بی اثری دارم و هزاران جرم مگر مرا به تهیدستی دعا بخشند

امید هست که بیگانگی عرفی را به دوستی سخن‌های آشنا بخشند

(عرفی شیرازی)

[«19»اَللَّهُمَّ وَ أَیُّمَا مُسْلِمٍ خَلَفَ غَازِیاً أَوْ مُرَابِطاً فِی دَارِهِ أَوْ تَعَهَّدَ خَالِفِیهِ فِی غَیْبَتِهِ أَوْ أَعَانَهُ بِطَائِفَةٍ مِنْ مَالِهِ اوْ امَدَّهُ بعِتادٍ اوْ شَحَذَهُ عَلی جِهادٍ اوْ اتْبَعَهُ فی وَجْهِهِ دَعْوَةً اوْ رَعی لَهُ مِنْ وَرآئِهِ حُرْمَةً فَاَجْرِ لَهُ مِثْلَ اجْرِهِ «20»وَزْناً بِوَزْنٍ وَ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَ عَوِّضْهُ مِنْ فِعلِهِ عِوَضاً حاضِراً یَتَعَجَّلُ بِهِ نَفْعَ ما قَدَّمَ وَ سُرُورَ ما اتی بِهِ إِلَی أَنْ یَنْتَهِیَ بِهِ الْوَقْتُ إِلَی مَا أَجْرَیْتَ لَهُ مِنْ فَضْلِکَ وَ أَعْدَدْتَ لَهُ مِنْ کَرَامَتِکَ]

خدایا! هر مسلمانی که عهده‌دار امور خانۀ رزمنده یا مرزداری شود، یا در نبود او به کفالت و سرپرستی خانواده‌اش اقدام کند، یا به قسمتی از مالش او را یاری دهد، یا او را به ساز و برگ جنگ مدد رساند، یا همّت او را برای رفتن به جهاد تند و تیز گرداند، یا وی را در برابرش به دعای خیر همراهی کند، یا پشت سرش آبروی او را حفظ نماید، به او نیز اجر همان رزمنده و مرزدار را، وزن به وزن و مثل به مثل عنایت فرما، و عمل او را پاداشی نقد عطا کن، که بدون درنگ، سود کاری که پیشاپیش فرستاد، و شادی عملی که به جا آورد، در همین دنیا به دست آورد، تا عمرش به پایان رسد، و به آن پاداشی برسد که از احسانت بر او روا داشته‌ای، و از کرامتت برای او مهیّا ساخته‌ای.

کمک به جهادگران

رسول خدا صلی الله علیه و آله دربارۀ کسی که در امور جهاد و برنامه‌های خانوادگی مجاهد، با نیّت پاک به رزمنده کمک کند و در حقیقت در نبود او جانشین وی در شؤون کاری و خانوادگیش شود فرمود:

پاداش کسی که برای خدا، مجاهد در راه خدا را تجهیز نماید و وسایل لازم را در اختیار او بگذارد، مانند پاداش همان مجاهدی است که در راه خداوند جهاد می‌کند، و نیز پاداش کسی که ادارۀ امور خانوادۀ مجاهد را بر عهده بگیرد مانند پاداش همان مجاهدی است که در راه خدا به جهاد می‌پردازد. ⁽¹⁾

شام و صبحی را برای خداوند سپری کردن - در پاسداری در راه خدا - از دنیا و هر چه در آن است بهتر است. ⁽²⁾و نیز آن جناب فرمود:

کسی که پیام جهادگر را برساند، مانند کسی است که بنده‌ای را آزاد کرده باشد، و در پاداش جهاد با جهادگر شریک می‌باشد. ⁽³⁾از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده:

مَنْ جَهَّزَ غازِیاً بِسِلْکٍ اوْ ابْرَةٍ غَفَرَ اللّهُ لَهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ ما تَأَخَّرَ. ⁽⁴⁾

هر کس که رزمنده‌ای را اگر چه به یک نخ یا سوزنی تجهیز کند، خداوند تمامی گناهان گذشته و آینده او را خواهد آمرزید.

و نیز آن حضرت فرمود:

اَلا انَّ اللّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَیُدْخِلُ بِالسَّهْمِ الْواحِدِ الثَّلاثَةَ الْجَنَّةَ، عامِلَ الْخَشَبَةِ، وَ الْمُقَوِّیَ بِهِ فِی سَبیلِ اللّهِ، وَ الرّامِیَ بِهِ فِی سَبیلِ اللّهِ. ⁽¹⁾

آگاه باشید به درستی که خداوند به یک تیر سه نفر را داخل بهشت می‌کند:

1 - کسی که چوب کمان را در راه خدا بسازد.

2 - کسی که تیرها را بخرد و به رزمنده‌ای بدهد تا در راه خدا به طرف دشمن بیندازد.

3 - کسی که تیرها را در راه خدا به طرف دشمن پرتاب کند.

[«21»اَللَّهُمَّ وَ أَیُّمَا مُسْلِمٍ أَهَمَّهُ أَمْرُ الْإِسْلاَمِ وَ أَحْزَنَهُ تَحَزُّبُ أَهْلِ الشِّرْکِ عَلَیْهِمْ فَنَوَی غَزْویً أَوْ هَمَّ بِجِهَادٍ فَقَعَدَ بِهِ ضَعْفٌ أَوْ أَبْطَأَتْ بِهِ فَاقَةٌ أَوْ أَخَّرَهُ عَنْهُ حَادِثٌ أَوْ عَرَضَ لَهُ دُونَ إِرَادَتِهِ مَانِعٌ فَاکْتُبِ اسْمَهُ فِی الْعَابِدِینَ وَ أَوْجِبْ لَهُ ثَوَابَ الْمُجَاهِدِینَ وَ اجْعَلْهُ فِی نِظَامِ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِینَ «22»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ وَ آلِ مُحَمَّدٍ صَلاَةً عَالِیَةً عَلَی الصَّلَوَاتِ مُشْرِفَةً فَوْقَ التَّحِیَّاتِ صَلاَةً لاَ یَنْتَهِی أَمَدُهَا وَ لاَ یَنْقَطِعُ عَدَدُهَا کَأَتَمِّ مَا مَضَی مِنْ صَلَوَاتِکَ عَلَی أَحَدٍ مِنْ أَوْلِیَائِکَ إِنَّکَ الْمَنَّانُ الْحَمِیدُ الْمُبْدِئُ الْمُعِیدُ الْفَعَّالُ لِمَا تُرِیدُ]

خدایا! هر مسلمانی که کار اسلام او را نگران کند، و گرد آمدن مشرکین علیه مسلمین او را به اندوه نشیند، پس قصد جنگ، یا آهنگ جهاد کند، ولی ناتوانی و سستی او را بنشاند، و تنگدستی و حاجت او را وادار به کندی و درنگ کند، یا پیش آمدی او را از رفتن به تأخیر اندازد، یا مانعی در برابر اراده‌اش قد علم کند، نامش را در زمرۀ عبادت کنندگان ثبت فرما، و ثواب مجاهدان را بر او واجب کن، و وی را در سلک شهیدان و شایستگان قرار ده.

خدایا! بر محمّد بنده و رسولت، و آل محمّد درود فرست؛ درودی برتر از درودها، و از نظر رفعت و مرتبه، بالای همۀ درودها، که مدّتش به پایان نرسد، و

شماره‌اش قطع نشود؛ درودی کامل‌تر از درودهایی که گذشت، از درودهایی که بر یکی از دوستانت فرستادی. تو عطا بخش ستوده‌ای، آغاز کننده و بازگرداننده‌ای، هر چه را بخواهی انجام می‌دهی.

دعای 28 : راز و نیاز با خداوند متعال

اشاره

«1» اللَّهُمَّ إِنِّی أَخْلَصْتُ بِانْقِطَاعِی إِلَیْکَ وَ أَقْبَلْتُ بِکُلِّی عَلَیْکَ وَ صَرَفْتُ وَجْهِی عَمَّنْ یَحْتَاجُ إِلَی رِفْدِکَ وَ قَلَبْتُ مَسْأَلَتِی عَمَّنْ لَمْ یَسْتَغْنِ عَنْ فَضْلِکَ وَ رَأَیْتُ أَنَّ طَلَبَ الْمُحْتَاجِ إِلَی الْمُحْتَاجِ سَفَهٌ مِنْ رَأْیِهِ وَ ضَلَّةٌ مِنْ عَقْلِهِ «2»فَکَمْ قَدْ رَأَیْتُ - یَا إِلَهِی - مِنْ أُنَاسٍ طَلَبُوا الْعِزَّ بِغَیْرِکَ فَذَلُّوا وَ رَامُوا الثَّرْوَةَ مِنْ سِوَاکَ فَافْتَقَرُوا وَ حَاوَلُوا الاِرْتِفَاعَ فَاتَّضَعُوا فَصَحَّ بِمُعَایَنَةِ أَمْثَالِهِمْ حَازِمٌ وَفَّقَهُ اعْتِبَارُهُ وَ أَرْشَدَهُ إِلَی طَرِیقِ صَوَابِهِ اخْتِیَارُهُ «3»فَأَنْتَ یَا مَوْلاَیَ دُونَ کُلِّ مَسْئُولٍ مَوْضِعُ مَسْأَلَتِی وَ دُونَ کُلِّ مَطْلُوبٍ إِلَیْهِ وَلِیُّ حَاجَتِی أَنْتَ الْمَخْصُوصُ قَبْلَ کُلِّ مَدْعُوٍّ بِدَعْوَتِی لاَ یَشْرَکُکَ أَحَدٌ فِی رَجَائِی وَ لاَ یَتَّفِقُ أَحَدٌ مَعَکَ فِی دُعَائِی وَ لاَ یَنْظِمُهُ وَ إِیَّاکَ نِدَائِی «4»لَکَ - یَا إِلَهِی - وَحْدَانِیَّةُ الْعَدَدِ وَ مَلَکَةُ الْقُدْرَةِ الصَّمَدِ وَ فَضِیلَةُ الْحَوْلِ وَ الْقُوَّةِ وَ دَرَجَةُ الْعُلُوِّ وَ الرِّفْعَةِ «5»وَ مَنْ سِوَاکَ مَرْحُومٌ فِی عُمُرِهِ مَغْلُوبٌ عَلَی أَمْرِهِ مَقْهُورٌ عَلَی شَأْنِهِ مُخْتَلِفُ الْحَالاَتِ مُتَنَقِّلٌ فِی الصِّفَاتِ «6»فَتَعَالَیْتَ عَنِ الْأَشْبَاهِ وَ الْأَضْدَادِ وَ تَکَبَّرْتَ عَنِ الْأَمْثَالِ وَ الْأَنْدَادِ فَسُبْحَانَکَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ.

[«1»اَللَّهُمَّ إِنِّی أَخْلَصْتُ بِانْقِطَاعِی إِلَیْکَ وَ أَقْبَلْتُ بِکُلِّی عَلَیْکَ وَ صَرَفْتُ وَجْهِی عَمَّنْ یَحْتَاجُ إِلَی رِفْدِکَ وَ قَلَبْتُ مَسْأَلَتِی عَمَّنْ لَمْ یَسْتَغْنِ عَنْ فَضْلِکَ وَ رَأَیْتُ أَنَّ طَلَبَ الْمُحْتَاجِ إِلَی الْمُحْتَاجِ سَفَهٌ مِنْ رَأْیِهِ وَ ضَلَّةٌ مِنْ عَقْلِهِ]

خدایا! بر بریدنم از غیر و پیوستنم به تو، خود را خالص و پاک کردم، و با تمام وجودم به حضرتت روی آوردم، و از کسی که نیازمند عطای توست قطع امید کردم، و درخواستم را از آن که از احسان تو بی‌نیاز نیست برگرداندم، و دیدم که حاجت خواستن نیازمند از نیازمند، محصول سبکی رأی و گمراهی عقل اوست.

دعا و نیایش با پروردگار

در قوانین آفرینش و عوامل طبیعی هر پدیده از موجودات خداوند بر حد و اندازه آفریده شده و مرزی برای فانی شدن آن وجود دارد؛ مگر یاد حق و لذت نیایش با او که در جهان هستی سیری‌ناپذیر است.

امام صادق علیه السلام در این باره می‌فرماید:

ما مِنْ شَئٍ إِلاّ وَ لَهُ حَدٌّ یَنْتَهی الَیْهِ إِلاَّ الذِّکْرَ فَلَیْسَ لَهُ حَدٌّ یَنْتَهی الَیْهِ فَرَضَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ الْفَرائِضَ، فَمَنْ أَدّاهُنَّ فَهُوَ حَدُّ هُنَّ... إِلاَّ الذِّکْرَ فَإِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ لَمْ یَرْضَ مِنْهُ بِالْقَلِیلِ وَ لَمْ یَجْعَلْ لَهُ حَدَّاً یَنْتَهی الَیْهِ. ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیةَ

یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اذْکُرُواْ اللَّهَ ذِکْرًا کَثِیراً» ⁽¹⁾

هر چیزی حد دارد که در آن جا به پایان می‌رسد مگر یاد خدا که آن را حدّی پایان‌پذیر نیست. خداوند عزوجل فرایض را واجب کرد و هر که آن‌ها را به جای آورد همان حدّ است... مگر ذکر که خداوند عز و جل به اندک آن رضایت نداده و مرزی که در آنجا پایان پذیرد برایش قرار نداده است. سپس این آیه را تلاوت فرمود: «ای اهل ایمان ! خدا را بسیار یاد کنید .»

بنابراین وقتی یاد حق محدودیّت ندارد پس لذّت جویی با آن هم پایانی ندارد و همه خوشی‌ها و نشاطهای حقیقی در ارتباط نزدیک با خداوند حاصل می‌شود.

به عبارت دیگر لذّت‌های انسانی بر دو گونه است:

الف - لذّت‌های جسمی و جنسی

این لذت‌ها در دایرۀ شهوات و هوس‌های حیوانی آدمی قرار دارد که حرکت آنها از قوّۀ غضبیّه و شهویّه و وهمیّه ریشه می‌گیرد. انسان در این وادی چون میل سیری‌ناپذیری دارد؛ تا حدّ حیوانیّت و پست‌تر فرو می‌رود، همۀ افکار و اخلاق و رفتار او روش حیوانی پیدا می‌کند و به خاطر غرق شدن در دریای شهوات و امیال بی‌پایان، حیوانی انسانی نما می‌گردد که سرانجام در آغاز ورود به برزخ به موجودی زشت رو و بدبو و در آخرت در صف حیوانات مسخ شده محشور می‌گردد.

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

لَیْسَ فِی الْمَعاصِی اشَدُّ مِنِ اتِّباعِ الشَّهْوَةِ فَلاتُطِیعُوها فَتَشْغَلَکُمْ عَنِ

اللّهِ. ⁽¹⁾

در میان گناهان، سخت‌تر از پیروی شهوت نیست، پس آن را فرمان نبرید که شما را از خدا غافل می‌سازد.

امام سجّاد علیه السلام می‌فرماید:

وَ اعْلَمْ وَیْحَکَ یَابْنَ آدَمَ؛ أَنَّ قَسْوَةَ الْبِطْنَةِ وَ فَتْرَةَ الْمَیْلَةِ وَ سُکْرَ الشِّبَعِ وَ غِرَّةَ المُلْکِ مِمّا یُثَبِّطُ وَ یُبْطِئُ عَنِ العَمَلِ وَ یُنسِی الذِّکْرَ. ⁽²⁾

بدان! وای بر تو ای پسر آدم! پرخوری و سستی اراده و مستی سیری و غفلت حاصل از قدرت، از عوامل بازدارنده و کند کنندۀ عمل است و یاد خدا را از دل می‌برد.

بر این اساس حضرت سجّاد علیه السلام از چنین رذایلی به درگاه خداوند استغفار می‌کند و در مناجات الذاکرین به محضر الهی عرضه می‌دارد:

وَ أَسْتَغْفِرُکَ مِنْ کُلِّ لِذَّةٍ بِغَیْرِ ذِکْرِکَ وَ مِنْ کُلِّ راحَةٍ بِغَیْرِ أُنْسِکَ وَ مِنْ کُلِّ سُرُورٍ بِغَیْرِ قُرْبِکَ وَ مِنْ کُلِّ شُغُلٍ بِغَیْرِ طاعَتِکَ. ⁽³⁾

از هر لذّتی جز یاد تو و از هر آسایشی جز انس با تو و از هر شادی جز نزدیکی به تو و از هر کاری جز طاعت تو، آمرزش تو را می‌طلبم.

پس این لّذت‌های زودگذر نه تنها ارزشمند نیست بلکه مانعی برای رسیدن به لذت‌های معنوی است.

ب - لذّت‌های روحی و روانی

این گونه لذّت بردن برگرفته از شوق مناجات و لقای حق تعالی است. سوز و اشتیاقی که از عالم ملکوت و معنا به وجود انسان سرازیر می‌شود و به او حال خوش و آرامش عجیبی می‌بخشد.

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

اَلذِّکْرُ لَذَّةُ الْمُحِبِّینَ. ⁽¹⁾

یاد خدا، خوشی دوستداران است.

اَلذِّکْرُ مُجالَسَةُ الْمَحبُوبِ. ⁽²⁾

یاد حق، نشستن با محبوب است.

ذِکْرُ اللّهِ مَسَرَّةُ کُلِّ مُتَّقٍ وَ لَذَّةُ کُلِّ مُوقِنٍ. ⁽³⁾

یاد خدا، شادی هر پرهیزگار و گوارایی هر اهل یقینی است.

بر اساس آن چه گذشت، مراتب کمالات انسانی به اعتبار نزول و پستی و صعود و بلندی در بی‌نهایت فراوان است. هر کسی در هر مرتبه از مراتب وجودی خویش از مرتبۀ خاصی از کمالات بهره‌مند است و نیایش و دعا دری از درهای رحمت خداوندی است که بر روی بندگان گشوده شده است.

[«2»فَکَمْ قَدْ رَأَیْتُ - یَا إِلَهِی - مِنْ أُنَاسٍ طَلَبُوا الْعِزَّ بِغَیْرِکَ فَذَلُّوا وَ رَامُوا الثَّرْوَةَ مِنْ سِوَاکَ فَافْتَقَرُوا وَ حَاوَلُوا الاِرْتِفَاعَ فَاتَّضَعُوا فَصَحَّ بِمُعَایَنَةِ أَمْثَالِهِمْ حَازِمٌ وَفَّقَهُ اعْتِبَارُهُ وَ أَرْشَدَهُ إِلَی طَرِیقِ صَوَابِهِ اخْتِیَارُهُ]

ای خدای! من چه بسیار انسان‌ها دیدم که با تکیه به غیر تو، عزّت خواستند، ولی خوار شدند، و از غیر تو درخواست ثروت کردند، اما به تهی دستی نشستند، و آهنگ بلندی کردند، ولی پست شدند؛ پس دور اندیشی دوراندیش با دیدن امثال این سبک مغزان، که بنا گذاشت به غیر تو تکیه نکند صحیح است، و عبرت آموزی از اینان، او را موفّق کرد و انتخاب درستش، او را به راه راست رهنمون شد.

[«3»فَأَنْتَ یَا مَوْلاَیَ دُونَ کُلِّ مَسْئُولٍ مَوْضِعُ مَسْأَلَتِی وَ دُونَ کُلِّ مَطْلُوبٍ إِلَیْهِ وَلِیُّ حَاجَتِی أَنْتَ الْمَخْصُوصُ قَبْلَ کُلِّ مَدْعُوٍّ بِدَعْوَتِی لاَ یَشْرَکُکَ أَحَدٌ فِی رَجَائِی وَ لاَ یَتَّفِقُ أَحَدٌ مَعَکَ فِی دُعَائِی وَ لاَ یَنْظِمُهُ وَ إِیَّاکَ نِدَائِی «4»لَکَ - یَا إِلَهِی - وَحْدَانِیَّةُ الْعَدَدِ وَ مَلَکَةُ الْقُدْرَةِ الصَّمَدِ وَ فَضِیلَةُ الْحَوْلِ وَ الْقُوَّةِ وَ دَرَجَةُ الْعُلُوِّ وَ الرِّفْعَةِ «5»وَ مَنْ سِوَاکَ مَرْحُومٌ فِی عُمُرِهِ مَغْلُوبٌ عَلَی أَمْرِهِ مَقْهُورٌ عَلَی شَأْنِهِ مُخْتَلِفُ الْحَالاَتِ مُتَنَقِّلٌ فِی الصِّفَاتِ «6»فَتَعَالَیْتَ عَنِ الْأَشْبَاهِ وَ الْأَضْدَادِ وَ تَکَبَّرْتَ عَنِ الْأَمْثَالِ وَ الْأَنْدَادِ فَسُبْحَانَکَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ]

پس ای مولای من! تو جایگاه درخواست منی نه غیر تو، و تو روا کنندۀ حاجت منی نه غیر تو، و تو پیش از هر موجودی که بخوانندش، مخصوص به خواندن منی، هیچ کس در امید من با تو شریک نمی‌شود، و احدی در دعای من با تو، هم پیمان نمی‌گردد، و ندای من کسی را با تو به یک سلک در نمی‌آورد.

ای خدای من! من وحدانیّت و یگانگی و قائم بودن به قدرت و بی‌نیازی، و برتری حول و قوّت، و پایۀ والایی و رفعت مخصوص توست، و هر چه غیر توست، در تمام عمرش به او رحم شده، و در زندگیش مغلوب قدرتی گشته، و در کارش شکست خورده، و در صفات و خصوصیات جا به جا شد؛ تو بالاتر از

آنی که شبیه‌ها و همانندها برای تو باشد، و بزرگتر از آنی که همسان‌ها و همتاها برایت قرار دهند؛ پس پاک و منزّهی و معبودی جز تو نیست.

دعا و نیایش

بر من نظری کن که منّت عاشق زارم دلدار و دلارام به غیر از تو ندارم

تا خار غم عشق تو در پای دلم شد بی روی تو گلهای چمن خار شمارم

نی طاقت آن تا زغمت صبر توان کرد نی فرصت آن تا نفسی با تو برآرم

تا شام درآید ز غمت زار بگریم باشد که به گوش تو رسد نالۀ زارم

کم کن تو جفا بر دل مسکین عراقی ورنه به خدا دست به فریاد برآرم

(فخرالدین عراقی)

دعای 29 : ضیق روزی

اشاره

«1»اَللَّهُمَّ إِنَّکَ ابْتَلَیْتَنَا فِی أَرْزَاقِنَا بِسُوءِ الظَّنِّ وَ فِی آجَالِنَا بِطُولِ الْأَمَلِ حَتَّی الْتَمَسْنَا أَرْزَاقَکَ مِنْ عِنْدِ الْمَرْزُوقِینَ وَ طَمِعْنَا بِآمَالِنَا فِی أَعْمَارِ الْمُعَمَّرِینَ «2»فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ هَبْ لَنَا یَقِیناً صَادِقاً تَکْفِینَا بِهِ مِنْ مَؤُونَةِ الطَّلَبِ وَ أَلْهِمْنَا ثِقَةً خَالِصَةً تُعْفِینَا بِهَا مِنْ شِدَّةِ النَّصَبِ «3»وَ اجْعَلْ مَا صَرَّحْتَ بِهِ مِنْ عِدَتِکَ فِی وَحْیِکَ وَ أَتْبَعْتَهُ مِنْ قَسَمِکَ فِی کِتَابِکَ قَاطِعاً لاِهْتِمَامِنَا بِالرِّزْقِ الَّذِی تَکَفَّلْتَ بِهِ وَ حَسْماً لِلاِشْتِغَالِ بِمَا ضَمِنْتَ الْکِفَایَةَ لَهُ «4»فَقُلْتَ وَ قَوْلُکَ الْحَقُّ الْأَصْدَقُ وَ أَقْسَمْتَ وَ قَسَمُکَ الْأَبَرُّ الْأَوْفَی وَ فِی السَّمَاءِ رِزْقُکُمْ وَ مَا تُوعَدُونَ» «5 ثُمَّ قُلْتَ: فَوَ رَبِّ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مَا أَنَّکُمْ تَنْطِقُونَ».

[«1»اَللَّهُمَّ إِنَّکَ ابْتَلَیْتَنَا فِی أَرْزَاقِنَا بِسُوءِ الظَّنِّ وَ فِی آجَالِنَا بِطُولِ الْأَمَلِ حَتَّی الْتَمَسْنَا أَرْزَاقَکَ مِنْ عِنْدِ الْمَرْزُوقِینَ وَ طَمِعْنَا بِآمَالِنَا فِی أَعْمَارِ الْمُعَمَّرِینَ «2»فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ هَبْ لَنَا یَقِیناً صَادِقاً تَکْفِینَا بِهِ مِنْ مَؤُونَةِ الطَّلَبِ وَ أَلْهِمْنَا ثِقَةً خَالِصَةً تُعْفِینَا بِهَا مِنْ شِدَّةِ النَّصَبِ]

خدایا! ما را در رزق و روزیمان، به یقین نداشتن، و در مدّت زندگی‌مان به درازی آرزو آزمودی تا جایی که روزی‌های تو را، از روزی خوران خواستیم، و به آرزومان نسبت به عمر طولانی، در عمر سال خوردگان طمع بستیم؛ پس بر محمّد و آل محمّد درود فرست، و ما را یقینی صادقانه بخش که به سبب آن از مشقّت طلب روزی بی‌نیازمان کنی، و اطمینانی خالص به ما الهام کن، تا به خاطر آن از شدّت رنج و تعب نگاهمان داری.

[«3»وَ اجْعَلْ مَا صَرَّحْتَ بِهِ مِنْ عِدَتِکَ فِی وَحْیِکَ وَ أَتْبَعْتَهُ مِنْ قَسَمِکَ فِی کِتَابِکَ قَاطِعاً لاِهْتِمَامِنَا بِالرِّزْقِ الَّذِی تَکَفَّلْتَ بِهِ وَ حَسْماً لِلاِشْتِغَالِ بِمَا ضَمِنْتَ الْکِفَایَةَ لَهُ «4»فَقُلْتَ وَ قَوْلُکَ الْحَقُّ الْأَصْدَقُ وَ أَقْسَمْتَ وَ قَسَمُکَ الْأَبَرُّ الْأَوْفَی وَ فِی السَّمَاءِ رِزْقُکُمْ وَ مَا تُوعَدُونَ» ⁽¹⁾

و چنان کن که آنچه در قرآنت به صراحت وعده داده‌ای، و از پی آن وعده در کتابت سوگند یاد کرده‌ای، ما را از دویدن دنبال آن رزقی که رساندنش را به ما متکفّل شده‌ای باز دارد، و مانع پریشانی خاطر ما نسبت به آنچه ضامن کفایتش شده‌ای، شود.

پس چنین گفته‌ای و گفتۀ تو حق و راست‌ترین گفته‌هاست، و سوگند خورده‌ای، و سوگندت راست‌ترین و رساترین سوگند است:

«و روزی شما و آنچه به شما وعده داده شده، در آسمان است.»

سپس گفتی: «پس به پروردگار آسمان و زمین سوگند، موجود بودن روزی، و آنچه به آن وعده داده شده‌اید حق است، مانند آن که شما سخن می‌گویید.»

برنامه رزق و روزی

نیّت‌های درونی و صفات باطنی تا در عمل انسان نمایان نشود؛ پاداش و کیفر مفهوم ندارد، آزمایش‌های الهی برای تحقق بخشیدن به همین مسائل درونی بشر است.

عافیت‌طلبی یا فقیر زیستن هیچ یک معیاری برای برتری و عزت نفس نیست، کسانی که گمان می‌کنند همین اندازه که اظهار ایمان کنند در صف مؤمنان قرار می‌گیرند و در آخرت همنشین پیامبران و شهدا خواهند بود؛ سخت در اشتباهند.

عدّه‌ای در رفاه و آسایشی قرار می‌گیرند که از هر نظر آلوده است، وسوسه‌های فساد انگیز از هر طرف آنها را محاصره می‌کند، آزمون بزرگ آنان این است که در چنین فضایی همرنگ محیط نشوند و اصالت و پاکی خود را حفظ کنند.

گروهی در فشار محرومیت قرار می‌گیرند، در حالی که می‌بینند اگر حاضر به معاملۀ سرمایه‌های فطری و دینی خود شوند، فقر و فلاکت به سرعت درهم می‌شکند امّا به بهای از دست دادن ایمان و تقوا و عزّت و شرف، راحتی می‌خرند.

خداوند متعال در سورۀ جن، نعمت آب را وسیله‌ای برای آزمایش جنّیان و انسان‌ها قرار داده و فرموده است:

وَ أَلَّوِ اسْتَقَمُواْ عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنَهُم مَّآءً غَدَقًا * لِّنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ مَن یُعْرِضْ عَن ذِکْرِ رَبِّهِ‌یَسْلُکْهُ عَذَابًا صَعَدًا» ⁽¹⁾

و اگر [ انس و جن ] بر طریقۀ حق پایداری کنند حتماً آنان را از آب فراوانی سیراب خواهیم کرد * تا آنان را در زمینۀ فراوانی نعمت بیازماییم و کسی که از یاد پروردگارش روی برگرداند ، او را در عذابی بسیار سخت و روز افزون درخواهد آورد .

بنابراین یکی از اسباب مهم امتحان الهی وفور نعمت است و گاهی آزمایش به وسیلۀ نعمت از آزمایش با بلا و عذاب سخت‌تر و پیچیده‌تر است؛ زیرا طبیعت نعمت زیاد، سستی و تنبلی و غفلت و غرق شدن در لذّت‌ها و شهوات است. و این همان چیزی است که انسان را از خدا دور می‌سازد و میدان را برای فعالیّت شیطان آماده می‌کند. تنها کسانی از آثار نامطلوب نعمت فراوان در امان بمانند که پیوسته به یاد خدا باشند و خانۀ قلب را از نفوذ شیاطین حفظ کنند.

جوشش چشمه‌ها و بارش باران وسیلۀ آزمایش بندگان است، اگر با ناشکری و کفران نعمت به خاطر گناهان به ویژه ضایع کردن حق اللّه باشد؛ قهر خداوند فراگیر می‌شود و بلاها و مشکلات آسمانی و زمینی همگان را گرفتار می‌سازد و سپس از هیچکس کاری برنمی‌آید.

دستِ قدرت خداوند در تغییر قوانین هستی باز است؛ امّا احتمال بروز خطر یا کمبودها برای دوری از بی‌تفاوتی و غفلت حتمی است که حق تعالی می‌فرماید:

قُلْ هُوَ الرَّحْمَنُ ءَامَنَّا بِهِ‌وَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْنَا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِی ضَلَلٍ مُّبِینٍ * قُلْ أَرَءَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَآؤُکُمْ غَوْرًا فَمَن یَأْتِیکُم بِمَآءٍ مَّعِینِ» ⁽¹⁾

بگو : اوست رحمان ، به او ایمان آوردیم ، و بر او توکل کردیم ، پس به زودی خواهید دانست چه کسی در گمراهی آشکار است . * بگو : به من خبر دهید اگر آب مورد بهره‌برداری شما [ چون آب رودها ، چشمه‌ها ، سدها و چاه‌ها ] در زمین فرو رود [ تا آنجا که از دسترس شما خارج گردد ] پس کیست که برایتان آب روان و گوارا بیاورد ؟ !

پس در تنگنا یا آسایش قرار گرفتن آدمی به ویژه در مادّیات دنیوی جز مصلحت و خیر برای او فایده‌ای دیگر منظور نشده است و آنچه به او رسیده قسمت بریده

شدۀ اوست.

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

کَمْ مِنْ مُتْعِبٍ نَفْسَهُ مُقْتَرٍ عَلَیْهِ وَ مُقْتَصِدٍ فِی الطَّلَبِ قَدْ ساعَدَتْهُ الْمَقادیرُ. ⁽¹⁾

بسا کسی که در طلب روزی خود را به رنج می‌افکند امّا در سختی و تنگدستی به سر می‌برد و بسا کسی که در طلب روزی میانه‌روی می‌کند و دست تقدیر او را یاری می‌رساند.

امام صادق علیه السلام در پندش به مردی که نگران رزق خویش بود؛ فرمود:

إِنْ کانَ اللّهُ تَبارَکَ وَ تَعالی قَدْ تَکَفَّلَ بِالرِّزْقِ فَاهْتِمامُکَ لِماذا وَ انْ کانَ الرِّزْقُ مَقْسُوماً فَالْحِرْصُ لِماذا... ⁽²⁾

اگر خداوند بلند مرتبه روزی تو را به عهده گرفته است پس اندوه تو برای چیست؟ و اگر رزق قسمت شده، آزمندی تو برای چیست؟

امام صادق علیه السلام از حضرت علی علیه السلام دربارۀ کسانی که در طلب رزق نقشه‌ها به کار می‌بندند تا زیرکی نشان دهند و یا ضعف و زیان خود را از فقر و تهیدستی بپوشانند نقل می‌فرماید:

کانَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ علیه السلام کَثِیراً ما یَقُولُ: إِعْلَمُوا عِلْمَاً یَقیناً أَنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ لَمْ‌یَجْعَلْ لِلْعَبْدِ وَ إِنْ اشْتَدَّ جَهْدُهُ وَ عَظُمَتْ حیلَتُهُ وَ کَثُرَتْ مُکایَدَتُهُ أَنْ یَسْبِقَ ما سُمِّیَ لَهُ فِی الذِّکْرِ الْحَکِیمِ وَ لَمْ‌یَحُلْ مِنَ الْعَبْدِ فِی ضَعْفِهِ وَ قِلَّةِ حِیلَتِهِ أَنْ یَبْلُغَ ما سُمِّیَ لَهُ فِی الذِّکْرِ الْحَکِیمِ. أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَنْ یَزْدادَ امْرُؤٌ نَقیراً بِحِذْقِهِ وَ لَمْ‌یَنْتَقِصِ امْرُؤٌ نَقیراً لِحُمْقِهِ فَالْعالِمُ لِهذا الْعامِلُ بِهِ أَعْظَمُ

النّاسِ راحَةً فی مَنْفَعَتِهِ وَ الْعالِمُ لِهذَا التّارِکُ لَهُ أَعْظَمُ النّاسِ شُغُلاً فِی مَضَرَّتِهِ. ⁽¹⁾

سرور مؤمنان بارها می‌فرمود: به یقین بدانید که خدای تعالی اجازه نمی‌دهد؛ بنده بر آنچه در قرآن حکیم برایش مقدّر شده پیشی گیرد هر چند سخت بکوشد و با تمام توان چاره اندیشد و ترفند زند و همچنین بنده بر آنچه در قرآن حکیم برایش نوشته شده بر ناتوانی و کمی تدبیرش جدایی نیفکند. ای مردم! هیچ انسانی، با هوش و ذکاوت خود نمی‌تواند پشیزی در روزی خود پدید آورد و هیچ نیازمندی به سبب کم هوشی او پشیزی کاسته نشود؛ پس دانای به این نکته که به آن عمل کند بیش از همۀ مردم به راحتی سود برده است و دانایی که آن را رها کند بیش از همۀ مردم زیان دیده است.

در دعای اول کتاب به طور بسیار مفصّل در باب رزق و روزی و این که وسعت و تنگی رزق بدون شک از امتحانات الهی است، و مسئلۀ روزی از جانب حضرت حق ضمانت شده چنانکه در قرآن به طور مکرّر آمده، و نیازی به روی آوردن به دست مردم و آلوده شدن به حرام نیست، و در دعاهای دیگر در باب یقین صادقانه و اطمینان داشتن به حق، و بریدن طمع از غیر او مسائل بسیار مهم و مفصّلی گذشت، در توضیح این دعا نیاز به تکرار آن مطالب نیست، از این جهت به ترجمۀ جملات ملکوتی آن اکتفا شد.

خویش را اوّل سزاوارش کنید آنگهی جان در سر کارش کنید

غمزه‌ای از چشم شوخش واکشید فتنه در خوابست بیدارش کنید

گرندارد از غم عاشق خبر ساغری از عشق در کارش کنید

پیش روی او نهید آئینه‌ای در کمند خود گرفتارش کنید

گر بپرهیزد دل بیمار از او شربتی زان چشم در کارش کنید

یا به بیماریّ جان تن در دهید یا حذر از چشم بیمارش کنید

خار منعی گر زند در دل خسی بادۀ گلرنگ در کارش کنید

گر نسازد با جفای دوست دل با فراق او شبی یارش کنید

بار عشق ار بر ندارد دوش فیض کارهای عاقلان بارش کنید

(فیض کاشانی)

دعای 30 : پرداخت قرض و دین

اشاره

«1»اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ هَبْ لِیَ الْعَافِیَةَ مِنْ دَیْنٍ تُخْلِقُ بِهِ وَجْهِی وَ یَحَارُ فِیهِ ذِهْنِی وَ یَتَشَعَّبُ لَهُ فِکْرِی وَ یَطُولُ بِمُمَارَسَتِهِ شُغْلِی «2»وَ أَعُوذُ بِکَ یَا رَبِّ مِنْ هَمِّ الدَّیْنِ وَ فِکْرِهِ وَ شُغْلِ الدَّیْنِ وَ سَهَرِهِ «3»فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَعِذْنِی مِنْهُ «4»وَ أَسْتَجِیرُ بِکَ یَا رَبِّ مِنْ ذِلَّتِهِ فِی الْحَیَاةِ وَ مِنْ تَبِعَتِهِ بَعْدَ الْوَفَاةِ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَجِرْنی مِنْهُ بِوُسْعٍ فَاضِلٍ أَوْ کَفَافٍ وَاصِلٍ «5»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ احْجُبْنِی عَنِ السَّرَفِ وَ الاِزْدِیَادِ وَ قَوِّمْنِی بِالْبَذْلِ وَ الاِقْتِصَادِ وَ عَلِّمْنِی حُسْنَ التَّقْدِیرِ وَ اقْبِضْنِی بِلُطْفِکَ عَنِ التَّبْذِیرِ وَ أَجْرِ مِنْ أَسْبَابِ الْحَلاَلِ أَرْزَاقِی وَ وَجِّهْ فِی أَبْوَابِ الْبِرِّ إِنْفَاقِی وَ ازْوِ عَنِّی مِنَ الْمَالِ مَا یُحْدِثُ لِی مَخِیلَةً أَوْ تَأَدِّیاً إِلَی بَغْیٍ أَوْ مَا أَتَعَقَّبُ مِنْهُ طُغْیَاناً «6»اَللَّهُمَّ حَبِّبْ إِلَیَّ صُحْبَةَ الْفُقَرَاءِ وَ أَعِنِّی عَلَی صُحْبَتِهِمْ بِحُسْنِ الصَّبْرِ وَ مَا زَوَیْتَ عَنِّی مِنْ مَتَاعِ الدُّنْیَا الْفَانِیَةِ فَاذْخَرْهُ لِی فِی خَزَائِنِکَ الْبَاقِیَةِ وَ اجْعَلْ مَا خَوَّلْتَنِی مِنْ حُطَامِهَا وَ عَجَّلْتَ لِی مِنْ مَتَاعِهَا بُلْغَةً إِلَی جِوَارِکَ وَ وُصْلَةً إِلَی قُرْبِکَ وَ ذَرِیعَةً إِلَی جَنَّتِکَ إِنَّکَ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ وَ أَنْتَ الْجَوَادُ الْکَرِیمُ.

[«1»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ هَبْ لِیَ الْعَافِیَةَ مِنْ دَیْنٍ تُخْلِقُ بِهِ وَجْهِی وَ یَحَارُ فِیهِ ذِهْنِی وَ یَتَشَعَّبُ لَهُ فِکْرِی وَ یَطُولُ بِمُمَارَسَتِهِ شُغْلِی «2»وَ أَعُوذُ بِکَ یَا رَبِّ مِنْ هَمِّ الدَّیْنِ وَ فِکْرِهِ وَ شُغْلِ الدَّیْنِ وَ سَهَرِهِ «3»فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَعِذْنِی مِنْهُ «4»وَ أَسْتَجِیرُ بِکَ یَا رَبِّ مِنْ ذِلَّتِهِ فِی الْحَیَاةِ وَ مِنْ تَبِعَتِهِ بَعْدَ الْوَفَاةِ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَجِرْنی مِنْهُ بِوُسْعٍ فَاضِلٍ أَوْ کَفَافٍ وَاصِلٍ]

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست، و مرا از وامی که به خاطر آن آبرویم را بریزی نجات بخش؛ وامی که ذهنم را پریشان می‌کند، و فکرم را پراکنده می‌سازد، و کارم را در چاره کردن آن طولانی می‌کند.

ای پروردگارم! از اندوه وام و فکرش، و از دل مشغولی به آن، و بی‌خوابیش به تو پناه می‌برم؛ پس بر محمّد و آلش درود فرست، و مرا از آن پناه ده.

ای پروردگارم! از خواری وام در این زندگی دنیا، و از گرفتاریش، پس از مرگ به تو پناه می‌جویم؛ پس بر محمّد و آلش درود فرست، و مرا از سختی وام به ثروت سرشار، و رزق کافی که از من قطع نشود، پناه ده.

وام و شؤون آن در اسلام

از جمله مشکلاتی که برای مردم پیش می‌آید و از آن چاره‌ای نیست مشکل

اقتصادی است. گاهی در طول یک سال اتّفاق می‌افتد که خرج و دخل یک مؤمن آبرومند، با هم تفاوت پیدا می‌کند، به این معنا که خرج سالانۀ او در عین حالی که کاسب و زحمت‌کش و فعّال است از دخلش به خاطر حوادثی بیشتر می‌شود، در این صورت دچار کمبود و مشکل می‌گردد، که این مشکل را برادر مؤمنش به وسیلۀ قرض‌الحسنه می‌تواند از سر راه او بردارد.

گاهی مؤمنی به ناچار به حادثۀ زلزله، سیل، آتش سوزی، بیماری سهمگین، تعمیر خانه، خرید خانه، عروسی فرزند دچار می‌آید که قرض‌الحسنه می‌تواند تمام این سختی‌ها را تبدیل به راحتی کند، و بار سنگینی را از دوش مؤمن بردارد.

در هر صورت برای قرض‌الحسنه در رابطه با حلّ بسیاری از مشکلات جایگاه بلندی است، و این عمل در میان اعمال حسنه ویژگی خاصی دارد.

نیاز مردم به یکدیگر اقتضا کرده که محبّت و رحمت و عاطفۀ مردم نسبت به یکدیگر به صورت قرض‌الحسنه تجلّی کند. به همین خاطر است که قرآن مجید این سند محکم الهی، در بیش از ده آیه به قرض‌الحسنه اشاره کرده، و به صورت امر الهی از آن یاد فرموده است، و به دنبال قرآن مجید روایات و اخبار از این مسئله تمجید زیاد نموده، و عمل مقابل آن را که ربای قرضی است به شدّت مورد حمله قرار داده و ربا دهنده را مستحق عذاب الهی دانسته است.

من در این سطور ابتدا به آیات شریفۀ قرآن در رابطه با قرض‌الحسنه و سپس به روایات و اخبار اهل بیت اشاره می‌کنم، آنگاه ربای قرضی و معاملی را از نظر قرآن و روایات بررسی می‌نمایم.

قرض در قرآن مجید

اشاره

وَ لَقَدْ اخَذَ اللّهُ میثاقَ بَنی اسْرئیلَ وَ بَعَثنا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقیباً وَ قالَ اللّهُ انّی مَعَکُمْ لَئِنْ اقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَ آتَیْتُمُ الزَّکاةَ وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلی وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ وَ

اقْرَضْتُمُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُکَفِّرَنَّ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ لاَُدْخِلَنَّکُمْ جَنّاتٍ تَجْری مِن تَحتِهَا الاَْنْهارُ فَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبیلِ» ⁽¹⁾

خدا از بنی اسرائیل [ بر لزوم اطاعت از آیینش و پیروی از موسی ] پیمان گرفت ، و از میان آنان دوازده سرپرست برانیگختیم [ تا هر یک عهده‌دار امور قبیله‌ای از قبایل بنی اسرائیل باشد ] ، و خدا به آنان فرمود : یقیناً من با شمایم ، اگر نماز را برپا دارید ، و زکات بپردازید ، و به پیامبرانم ایمان آورید ، و آنان را تقویت و یاری کنید و به خدا وامی نیکو دهید ، مسلماً گناهانتان را محو می‌کنم ، و شما را در بهشت‌هایی که از زیرِ [ درختانِ ] آن نهرها جاری است در می‌آورم ؛ پس هر که از شما بعد از این کافر شود ،یقیناً راه راست را گم کرده است .

از آیۀ شریفه استفاده می‌شود که قرض‌الحسنه در امّت‌های قبل از اسلام هم به عنوان برنامه‌ای از برنامه‌های الهی و دستوری از دستورهای حضرت حق، و عملی که باعث دخول در بهشت است مطرح بوده، و این کار شایسته و عمل پسندیده اختصاص به امّت اسلام و احکام شریعت محمّدیه ندارد.

مَنْ ذَا الَّذی یُقْرِضُ اللّهَ قَرضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ اضْعافاً کَثیرَةً وَ اللّهُ یَقْبِضُ وَ یَبْصُطُ وَ الَیْهِ تُرْجَعُونَ» ⁽²⁾

کیست آن که به خدا وام نیکو دهد ، تا آن را برایش چندین برابر بیفزاید ؟ و خداست که [ روزی را ] تنگ می‌گیرد و وسعت می‌دهد ؛ و [ همۀ شما برای دریافت پاداش ] به سوی او بازگردانده می‌شوید .

تفسیری بر آیۀ شریفه

«با در نظر گرفتن این نکته که مالک حقیقی اموال پروردگار است و بشر تنها به عنوان نمایندگی خداوند در آنها تصرّف می‌کند، و شرط سرپرستی و نمایندگی او این است که اضافه بر نیازمندی‌های خود با این گونه اعمال و به عبارت دیگر انفاق، احتیاجات عمومی را نیز برطرف کند، اما با همۀ اینها قرآن می‌گوید: این کمک مادّی خود را به عنوان قرض به خدا حساب کنید، قرض به آفریدگار جهان که همه چیز از اوست، و تازه هنگام استرداد چندین برابر آن را دریافت دارید.

و این نهایت لطف پروردگار را نسبت به بندگان و کمال اهمیّت موضوع قرض را می‌رساند. با این که مالک و بخشنده اوست، باز برمی‌گردد و از بندۀ خود استقراض می‌کند آنهم استقراضی که با چنین سود فراوانی همراه است.

جملۀ آخر آیۀ وَ اللّهُ یَقْبِضُ وَ یَبْصُطُ گویا اشاره به این است که تصور نکنید انفاق و بخشش اموال شما را کم می‌کند، زیرا وسعت و محدودیّت سرمایه‌های شما به دست خداست، اوست که می‌تواند با برکات زمین و آسمان به شما وسعت بخشد و به جای اموال انفاق شده چندین برابر در اختیار شما قرار دهد، بلکه با توجّه به ارتباط و بهم پیوستگی اجتماع، همان اموال انفاق شده در پایان به شما باز می‌گردد. از همۀ اینها گذشته فراموش نکنید که شما به سوی خدا باز می‌گردید و جهان دیگری در پیش دارید که از این کارهای خیر خود در آن‌جا بهره‌مند خواهید شد.» ⁽¹⁾

قرض در روایات

اشاره

رسول خدا صلی الله علیه و آله دربارۀ کسی که می‌تواند به برادر مؤمنش قرض‌الحسنه بدهد ولی از این عمل پسندیده خودداری، می‌کند می‌فرماید:

مَنِ احْتاجَ الَیْهِ اخُوهُ الْمُسْلِمُ فِی قَرْضٍ وَ هُوَ یَقْدِرُ عَلَیْهِ فَلَمْ یَفْعَلْ حَرَّمَ اللّهُ عَلَیْهِ رِیحَ الْجَنَّةِ. ⁽¹⁾

کسی که برادر مسلمانش در مسئلۀ قرض به او نیازمند شود، و او قدرت بر دادن قرض داشته باشد ولی خودداری کند خداوند بوی بهشت را بر او حرام می‌کند.

و نیز آن حضرت فرمود:

مَنْ اقْرَضَ مُؤْمِناً قَرْضاً یَنْتَظِرُ بِهِ مَیْسُورَهُ کانَ مالُهُ فِی زَکاةٍ وَ کانَ هُوَ فِی صَلاةٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ حَتّی یُؤدِّیَهُ الَیْهِ. ⁽²⁾

هر کس به مؤمنی قرض‌الحسنه بدهد و انتظار کشد تا قرض گیرنده فراخی یابد. آن مال ثواب زکات خواهد داشت و قرض دهنده مورد توجّه و درود فرشتگان باشد تا قرض گیرنده آن را ادا نماید.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

ما مِنْ مُسْلِمٍ أقْرَضَ مُسْلِماً قَرْضاً یُرِیدُ بِهِ وَجْهَ اللّهِ إِلاّ حَسِبَ اللّهُ لَهُ أَجْرُهُ بِحِسابِ الصَدَقَةِ حَتّی یَرْجِعَ إِلَیه. ⁽³⁾

هیچ مسلمانی نباشد که به مسلمان دیگری قرض‌الحسنه بدهد جز آن که خداوند هر روز ثواب صدقه دادن آن را به حساب وی ثبت کند تا زمانی که

آن مال به او بازگردد.

و نیز آن حضرت فرمود:

اَلْقَرْضُ الْواحِدُ بِثَمانِیَةَ عَشَرَ، وَ انْ ماتَ احْتُسِبَ بِها مِنَ الزَّکاةِ. ⁽¹⁾

ثواب قرض هیجده برابر خواهد بود و چنانچه گیرنده بمیرد یا قدرت ادا نداشته باشد می‌توان آن را به حساب زکات گذاشت.

راوی می‌گوید: از حضرت صادق علیه السلام شنیدم:

مالی را به قرض‌الحسنه دهم خوشتر دارم از آن که آن را ببخشم. و نیز آن جناب فرمود: هر کس مالی را به قرض دهد و مدتی برای آن معیّن کند و قرض گیرنده نتواند در رأس مدت آن را بپردازد، به هر روزی که آن تأخیر اندازد، برای صاحب مال ثواب صدقه دادن یک دینار را در هر روز خواهد داشت. ⁽²⁾حضرت صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند:

اَلْفُ دِرْهَمٍ اقْرِضُها مَرَّتَیْنِ احَبُّ الَیَّ مِنْ انْ اتَصَدَّقَ بِها مَرَّةً، وَ کَما لا یَحِلُّ لِغَریمِکَ انْ یَمْطُلَکَ وَ هُوَ مُوسِرٌ فَکَذلِکَ لا یَحِلُّ لَکَ انْ تَعْسِرَهُ اذا عَلِمْتَ انَّهُ مُعْسِرٌ. ⁽³⁾

هزار درهم را چنانکه دوبار قرض الحسنه بدهم خوشتر دارم از آن که یکبار صدقه دهم. و همان گونه که برای آن که از تو قرض گرفته جایز نیست مماطله نماید و ادای آن را تأخیر اندازد، پس همچنین برای تو جایز نخواهد بود با این

که بدانی دست تنگ است و قدرت ادای آن را ندارد از او مطالبه کنی.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

رَأَیْتُ لَیْلَةً اسْرِیَ بِی عَلی بابِ الجَنَّةِ مَکْتُوباً الصَّدَقَةُ بِعَشْرِ امْثالِها، و القَرْضُ بِثَمانِیَةَ عَشَرَ. ⁽¹⁾

شب معراج مشاهده کردم بر در بهشت نوشته شده: صدقه به ده برابر، و قرض به هیجده برابر است.

حضرت صادق علیه السلام علّت هیجده برابر بودن قرض‌الحسنه را می‌فرماید:

برای این که صدقه به دست محتاج و غیر محتاج می‌رسد، ولی قرض فقط به دست محتاج و دردمند داده می‌شود. ⁽²⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ اقْرَضَ مَلْهُوفاً فَاَحْسَنَ طِلْبَتَهُ اسْتَأنَفَ الْعَمَلَ، وَ اعطاهُ اللّهُ بِکُلِّ دِرْهَمٍ الْفَ قِنْطارٍ مِنَ الْجَنَّةِ. ⁽³⁾

هر کس به دردمندی قرض بدهد، و درباز گرداندنش نیکو عمل کند، عمل خود را از سر بگیرد، (چرا که مانند روزی شده که از مادر متولد شده) و خداوند به هر درهمی هزار قنطار در بهشت به او عنایت می‌کند.

در روایات و اخبار اسلامی سفارش زیاد شده که: از نگاهداری دین و پولی که قرض گرفته‌اید خودداری کنید، چون زمان قرض به پایان رسید پول مردم را برگردانید که ماندن مالِ قرض نزد شما، گناه سنگینی است و عدم پرداخت آن بسیار

زشت است، امکان این هست که با خودداری از پرداخت قرض درِ خیر بسته شود، و بسیاری از بندگان خدا از فیض قرض محروم شوند.

از حضرت باقر علیه السلام روایت شده:

کُلُّ ذَنْبٍ یُکَفِّرُهُ الْقَتْلُ فِی سَبیلِ اللّهِ الاَّ الدَّیْنَ فَاِنَّهُ لا کَفّارَةَ لَهُ الاّ اداؤُهُ، اوْ یَقْضِیَ صاحِبُهُ، اوْ یَعْفُوَ الَّذی لَهُ الْحَقُّ. ⁽¹⁾

شهادت در راه خدا کفّارۀ تمام گناهان است مگر دَیْن که کفّاره‌ای جز ادا کردن ندارد، یا این که دوستش آن را بپردازد، یا طلبکار از حقّ خود بگذرد.

ابوسعید خدری می‌گوید: از رسول الهی صلی الله علیه و آله شنیدم:

اَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الْکُفْرِ وَ الدَّیْنِ. قیلَ: یا رَسولَ اللّهِ! ایُعْدَلُ الدَّیْنُ بِالْکُفْرِ؟ فَقالَ:

نَعَمْ. ⁽²⁾

به خداوند از کفر و دَیْن پناه می‌برم. گفته شد: ای رسول خدا! آیا دَین همسنگ کفر است؟ فرمود: آری.

امام صادق علیه السلام از پدرانش از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند:

اِیّاکُمْ وَالدَّیْنَ فَاِنَّهُ هَمٌّ بِاللَّیْلِ، وَ ذُلٌّ بِالنَّهارِ. ⁽³⁾

شما را از دَین بر حذر می‌دارم که دَین غصّۀ شب و ذلّت روز است.

کوتاهی در پرداخت قرض

از حضرت صادق علیه السلام یا امام باقر علیه السلام دربارۀ کسی که دین خود را نپردازد در حالی که قدرت بر پرداخت دارد و بمیرد روایت شده:

روز قیامت مدیون را می‌آورند در حالی که از وحشت آنچه بر عهدۀ اوست نگران است، اگر دارای حسنات باشد از حسناتش به صاحب مال می‌دهند، و اگر فاقد حسنات باشد از گناهان صاحب مال در پروندۀ او می‌گذارند. ⁽¹⁾

برو دَینت را ادا کن، و مواظب باش خدا را با بر گردن داشتن دَین ملاقات نکنی، به حقیقت که مؤمن خیانت نمی‌ورزد! ⁽³⁾معاویة بن وهب می‌گوید: به حضرت صادق علیه السلام عرضه داشتم:

به ما خبر رسید مردی از انصار مُرد و بر عهدۀ او دَین بود، رسول خدا صلی الله علیه و آله بر او نماز نخواند و فرمود: شما مردم هم بر او نماز نخوانید تا دَین او را بپردازند. امام فرمود: صحیح است. ⁽⁴⁾حضرت صادق علیه السلام فرمود:

خَفِّفُوا الدَّیْنَ فَاِنَّ فِی خِفَّةِ الدَّیْنِ زِیادَةَ الْعُمْرِ. ⁽⁵⁾

قرض و دَین را سبک کنید که در سبکی دَین، طول عمر است.

روایت بالا گویا جنبۀ روانی دارد، به این صورت که مدیون بر اثر سنگینی دین در اضطراب و وحشت و ناامنی است، و این حالات باعث سکته و فشارهای عصبی است، و سکته و فشارهای عصبی عمر را کوتاه می‌کند.

حضرت صادق علیه السلام فرمودند:

اَلسُّرّاقُ ثَلاثةٌ: مانِعُ الزَّکاةِ، وَ مُسْتَحِلُّ مُهُورِ النِّساءِ، وَ کَذلِکَ مَنِ اسْتَدانَ وَ لَمْ یَنْوِ قَضاءَهُ. ⁽¹⁾

دزدان سه نفرند: آن که از پرداخت زکات خودداری می‌کند، آن که خوردن مهر زنان را حلال دانسته و از ادای آن سرباز می‌زند، آن که پولی را قرض می‌گیرد و نیّت ادای آن را ندارد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ یَمْطُلْ عَلی ذی حَقٍّ حَقَّهُ وَ هُوَ یَقْدِرُ عَلَی اداءِ حَقِّهِ فَعَلَیْهِ کُلَّ یَوْمٍ خَطیئَةُ عَشّارٍ. ⁽²⁾

کسی که نسبت به ادای حقّ ذی حقّی مماطله و کندی کند در صورتی که قدرت بر ادای آن حق را دارد، هر روز گناه آن کسی که به ناحق و به زور از مردم باج می‌گیرد بر گردن اوست.

امام صادق علیه السلام فرمود:

یا یُونُسُ! مَنْ حَبَسَ حَقَّ الْمُؤْمِنِ اقامَهُ اللّهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ خَمْسَمِأَةِ عامٍ عَلی رِجْلَیْهِ حَتّی یَسیلَ مِنْ عَرَقِهِ اودِیَةٌ وَ یُنادِی مُنادٍ مِنْ عِنْدِ اللّهِ، هذا الظّالِمُ الَّذی حَبَسَ عَنِ الْمُؤْمِنِ حَقَّهُ. قالَ: فَیُوَبَّخُ ارْبَعینَ عاماً ثُمَّ یُؤْمَرُ بِهِ الَی

النّارِ. ⁽¹⁾

ای یونس! هر کس حقّ مؤمنی را حبس کند. خداوند در قیامت پانصد سال او را سر پا نگاه می‌دارد تا از عرق او رودها جاری شود، و یک منادی از جانب خداوند فریاد برآورد که: این همان ظالمی است که حق مؤمن را حبس کرده است. امام فرمود: پس چهل سال او را توبیخ می‌کنند و سپس فرمان می‌دهند تا او را به آتش ببرند.

و نیز آن حضرت فرمود:

اَیُّمَا مُؤْمِنٍ حَبَسَ مُؤْمِناً عَنْ مالِهِ وَ هُوَ مُحتاجٌ الَیْهِ لَمْ یَذُقْ وَاللّهِ مِنْ طَعامِ الْجَنَّةِ وَ لایَشْرَبُ مِنَ الرَّحیقِ الْمَخْتُومِ. ⁽²⁾

هر مؤمنی مانع مؤمنی از رسیدن به مالش شود، در حالی که به آن نیازمند است، به خدا قسم از طعام بهشت نچشد و از رحیق مختوم ننوشد.

مهلت دادن به بدهکار در قرآن

قرآن مجید و روایات سفارش اکید دارند که بدهکار تنگ‌دست را مهلت دهید، تا در زمان وسعت کار و وسعت مال دین خود را ادا کند.

وَإِن کَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَی مَیْسَرَةٍ وَأَن تَصَدَّقُواْ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ» ⁽³⁾

و اگر [ بدهکار ] تنگ‌دست بود [ بر شماست که ] او را تا هنگام توانایی مهلت دهید ؛ و بخشیدن همۀ وام [ و چشم پوشی و گذشت از آن در صورتی که توانایی پرداختش را ندارد ] اگر [ فضیلت وثوابش را ] بدانید برای شما بهتر است .

مهلت دادن به بدهکار در روایات

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

وَ مَنْ کانَ لَهُ عَلی رَجُلٍ مالٌ اخَذَهُ وَ لَمْ یُنْفِقْهُ فِی اسْرافٍ اوْ فِی مَعْصِیَةٍ فَعَسِرَ عَلَیْهِ انْ یَقْضِیَهُ فَعَلَی مَنْ لَهُ الْمالُ انْ یُنْظِرَهُ حَتّی یَرْزُقَهُ اللّهُ فَیَقْضِیَهُ. ⁽¹⁾

بدهکاری که قرضِ گرفته شده را در دایرۀ اسراف نبرده و در معصیت خرج نکرده و از ادای دَین خود عاجز گشته، بر طلبکار است که او را مهلت دهد تا از جانب حق برای او فرجی برسد و به ادای دین خویش موفّق گردد.

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

طایفه‌ای روز قیامت در سایۀ عرش حق مبعوث می‌شوند، صورت و لباس آنان از نور است و بر کرسی‌هائی از نور قرار دارند، خلائق به محضر آنان مشرّف می‌شوند و می‌گویند: اینان انبیا هستند، منادی از زیر عرش فریاد می‌زند: نه اینان انبیا نیستند، می‌گویند: پس اینان شهدایند، منادی فریاد می‌کند: نه اینان شهدا نیستند، بلکه این طایفه همانانند که در دنیا بر مردم آسان گرفتند، و بدهکار تنگ‌دست را مهلت دادند تا به فراخی برسد. ⁽²⁾ابراهیم بن عبدالحمید می‌گوید: به حضرت صادق عرضه داشتم: عبدالرحمن سیابه از شخصی طلب داشت، مدیون از دنیا رفت به طلبکار گفتیم او را حلال کن

ولی او قبول نکرد، فرمود:

وای بر او! اگر می‌بخشید به هر درهمی ده برابر ثواب می‌برد، و اکنون که حلال نکرده هر درهمی برابر یک درهم است. ⁽¹⁾

مَنْ ارادَ انْ یُظِلَّهُ اللّهُ فِی ظِلِّ عَرْشِهِ یَوْمَ لا ظِلَّ الاّ ظِلُّهُ فَلْیُنْظِرْ مُعْسِراً اوْ لِیَدَعْ لَهُ عَنْ حَقِّهِ. ⁽²⁾

کسی که می‌خواهد خداوند او را در سایۀ عرشش جای دهد، روزی که سایه‌ای جز سایۀ او نیست، تنگ‌دست را مهلت دهد یا از حقّش بگذرد.

ضمانت در قرض

قرآن مجید اصرار دارد بین طلبکار و بدهکار سند ضمانتی ردّ و بدل شود، که خدای ناخواسته مشکلی پیش نیاید.

در سورۀ مبارکۀ بقره می‌فرماید:

یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِذَا تَدَایَنتُم بِدَیْنٍ إِلَی أَجَلٍ مُّسَمًّی فَاکْتُبُوهُ وَلْیَکْتُب بَّیْنَکُمْ کَاتِبُ بِالْعَدْلِ وَلَا یَأْبَ کَاتِبٌ أَن یَکْتُبَ کَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْیَکْتُبْ وَلْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَلْیَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا یَبْخَسْ مِنْهُ شَیًْا فَإِن کَانَ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ سَفِیهًا أَوْضَعِیفًا أَوْ لَایَسْتَطِیعُ أَن یُمِلَّ هُوَ فَلْیُمْلِلْ وَلِیُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُواْ شَهِیدَیْنِ مِن رِّجَالِکُمْ فَإِن لَّمْ یَکُونَا رَجُلَیْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَآءِ أَن تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَکِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَی وَلَا یَأْبَ الشُّهَدَآءُ إِذَا مَا دُعُواْ وَلَا تَسَْمُواْ أَن تَکْتُبُوهُ صَغِیرًا أَوْ کَبِیرًا إِلَی

أَجَلِهِ‌ذَ لِکُمْ أَقْسَطُ عِندَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَدَةِ وَأَدْنَی أَلَّا تَرْتَابُواْ إِلَّآ أَن تَکُونَ تِجَرَةً حَاضِرَةً تُدِیرُونَهَا بَیْنَکُمْ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَکْتُبُوهَا وَأَشْهِدُواْ إِذَا تَبَایَعْتُمْ وَلَا یُضَآرَّ کَاتِبٌ وَلَا شَهِیدٌ وَإِن تَفْعَلُواْ فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ وَاتَّقُواْ اللَّهَ وَیُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِکُلِ‌ّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ» ⁽¹⁾

ای اهل ایمان ! چنانچه وامی به یکدیگر تا سر آمد معینی ، دادید ، لازم است آن را بنویسید . و باید نویسنده‌ای [ سَنَدش را ] در میان خودتان به عدالت بنویسد . و نباید هیچ نویسنده‌ای از نوشتن سند همان گونه که خدا [ بر اساس قوانین شرعی ] به او آموخته است ، دریغ ورزد . او باید بنویسد ، و کسی که حقْ به عهدۀ اوست باید [ کلامش را جهت تنظیم سند برای نویسنده ] املا کند ، و از خدا که پروردگار اوست پروا نماید و از حق چیزی را نکاهد . و اگر کسی که حق به عهدۀ اوست ، سفیه یا ناتوان باشد ، یا [ به علتی ] نتواند املا کند ، ولیّ و سرپرست او به عدالت املا کند . و دو شاهد از مردانتان را [ بر این حق ] شاهد بگیرید ، و اگر دو مرد نبود ، یک مرد و دو زن را از میان شاهدانی که می‌پسندید ، شاهد بگیرید تا اگر یکی از آن دو زن [ واقعیّت را ] فراموش کرد ، آن دیگری او را یادآوری کند . و شاهدان هنگامی که [ برای ادای شهادت ] دعوت شوند [ از پاسخ دعوت ] امتناع نورزند ، و از نوشتن [ سندِ وام ] تا سرآمد معیّنش ، کوچک باشد یا بزرگ ، ملول نشوید ، این [ کار ] نزد خدا عادلانه‌تر و برای اقامه شهادت پابرجاتر ، و به این که [ در جنس وام ، اندازۀ آن و زمان پرداختش ] شک نکنید [ و ستیز و نزاعی پیش نیاید ، ] نزدیک‌تر است . مگر آن که داد و ستدی نقدی باشد که آن را میان خود دست به دست می‌کنید ، در این صورت بر شما گناهی نیست که آن را ننویسید .

و هرگاه داد و ستد کنید ، شاهد بگیرید . و نباید به نویسنده و شاهد زیان برسد

و اگر زیان برسانید ، خروج از اطاعت خداست که گریبانگیر شما شده است و از خدا پروا کنید و خدا [ احکامش را ] به شما می‌آموزد و خدا به همه چیز داناست .

ربا و خطرات آن

اشاره

تاریخ نشان می‌دهد که سودجوئی از راه پول در عرف ملل پیشین، عمل زشت و ناپسندی محسوب می‌شده و رباخواران را نکوهش کرده و آن را ظلم می‌شمردند؛ در نظر مردم چین، رباخواران جز در وقت وام دادن مورد اعتنای مردم نبودند، و بنابر یک مثل چینی قدیمی: «دزدان عمده، صرافی می‌کنند».

روشن است که رباخواری تا چه حد نفرت‌انگیز بوده است. در هند قرون وسطی نیز از جنبۀ مذهبی، مردم از آن کراهت داشتند و دوری می‌جستند.

مگاستنس می‌گوید:

هندیان نه پول خود را به تنزیل می‌دادند و نه می‌دانستند چطور باید قرض کرد. ⁽¹⁾

حرمت ربا در شرایع آسمانی دیگر

در شریعت تورات نیز به طور صریح و واضح از آن منع شده است. در سِفْر خروج می‌گوید:

اگر نقدی را به یکی از قوم من که در نزد تو فقیر است قرض بدهی، مثل تقاضا

کننده مباش و ربا بر وی مگذار. ⁽¹⁾

و اگر برادر تو فقیر شده، نزد تو تهیدست شود او را دستگیری نمای گر چه غریب و یا میهمان باشد، تا آن که با تو زندگانی بنماید، نقد خود را به او به ربا مده و خوراک خود را به مرابحه به او مده. ⁽²⁾در سفر مثنی آورده:

با برادرت معاملۀ سودی مکن نه معاملۀ نقره، نه معاملۀ آذوقه، نه معاملۀ هر چیزی که جهت سود داده می‌شود. ⁽³⁾در کتاب نحمیا می‌گوید:

در دلم مشورت کرده، اعیان و سروران را عتاب کرده، به ایشان گفتم که: شما هر کس از برادران خود ربا می‌گیرید و جماعت بسیاری به خلاف ایشان گذاشتم. ⁽⁴⁾در کتاب حزقیال گوید:

آن که به ربح نمی‌دهد و مرابحه نمی‌گیرد و دست خود را از بی انصافی کشیده در میان اشخاص محکم به راستی می‌نماید. ⁽⁵⁾گذشته از شرایع آسمانی، چنانکه ذکر شد، رباخواری در فکر ساده و بی‌آلایش ملل و اقوام پیشین، یک نوع عمل ظالمانه و دور از انصاف به شمار می‌رفته، ولی به تدریج عادات زشت در آنان تأثیر نموده و به قیاس کالا و یا خانه که به اجاره واگذار می‌شد، عنوان جدیدی برای آن تراشیده و به نام اجرت و مال الاجاره متداول نمودند، لکن با تغییر دادن عنوان نمی‌شد آثار شوم آن را از افکار عمومی و محیط

اقتصادی بزدایند؛ زیرا در نظام طبقاتی وسیلۀ قاطعی در دست سرمایه داران و از پا درآوردن بدهکاران بود.

روی این اصل در تمدّن‌های بعدی سود و بهره را حداکثر به 12درصد محدود نموده و زاید بر آن را غیر قانونی اعلام کرده و مجازات بر آن معیّن نمودند! گذشته از این که این محدودیّت‌ها مفاسد ربا را به شرحی که توضیح خواهیم داد از بین نمی‌برد، پایدار هم نخواهد ماند و سرمایه داران که در دولت‌ها نفوذ دارند مترصّد فرصتند که با تراشیدن عنوان تازه، مثلاً به نام این که تسهیل و توسعۀ وام جهت اعمال تولیدی، بالابردن میزان سود را ایجاب می‌کند، دولت‌ها را وادار به تجدیدنظر در قانون موجود بنمایند و تحدید میزان سود را به توافق طرفین موکول کنند، و به بیان دیگر و صریح‌تر:

دست سرمایه داران رباخوار را باز بگذارند تا آنها آزادانه، حداکثر فشار و استثمار را به طرف مقابل مضطر و نیازمند، زیر سرپوش توافق تحمیل بنمایند.

روی این حساب، مقنّن اسلام که به طبع آزمند و افزون‌طلبی بشر واقف است و می‌داند در این قبیل موارد، کم آن منتهی به زیاده روی و به تدریج مؤدّی به فساد می‌گردد، راه پیشروی و دستبرد به حصار قانونی را کاملاً بسته است و مثلاً از خوردن یک جرعه نوشابۀ مسکر و یا کسب یک درهم ربا جلوگیری کرده است و علاوه بر این که در مورد قرض، سودجوئی را به طور کلی تحریم نموده، در خرید و فروش نیز در همۀ اشیا که به وزن و یا کیل سنجش می‌شود در صورتی که عوضین معامله از یک جنس بوده باشد، کم و بیش بودن عوض مقابل را ممنوع نموده است.

و گناه یک درهم رباخواری را اگرچه فرضاً در مقابل میلیون‌ها وام و سال‌ها مهلت باشد، بیشتر از گناه آن سیه کار پلید که در خانۀ کعبه با مادر خود مرتکب فحشا گردد، به حساب آورده است.

و در حدیثی حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

اَلرِّبا سَبْعُونَ جُزْءاً فَاَیْسَرُها مِثْلُ انْ یَنْکِحَ الرَّجُلُ امَّهُ فِی بَیْتِ اللّهِ الْحَرامِ. ⁽¹⁾

گناه رباخواری هفتاد بخش است که آسان‌تر و سبک‌ترش مانند آن است که مرد با مادر خود در خانۀ کعبه جمع شود.

و نیز فرمود:

وَ مَنْ اکَلَ الرِّبا مَلأَ اللّهُ بَطْنَهُ مِنْ نارِ جَهَنَّمَ بِقَدْرِ ما اکَلَ، وَ انِ اکْتَسَبَ مِنْهُ مالاً لَمْ یَقْبَلِ اللّهُ مِنْهُ شَیْئاً مِنْ عَمَلِهِ، وَ لَمْ یَزَلْ فِی لَعْنَةِ اللّهِ وَ الْمَلائِکَةِ ما کانَ عِنْدَهُ مِنْهُ قِیراطٌ. ⁽²⁾

و هر کس ربا بخورد، به همان اندازه که خورده است خداوند شکمش را از آتش دوزخ پر خواهد کرد، و چنانچه مالی از راه ربا به دست آورد، خداوند هیچ یک از اعمال حسنۀ او را قبول نمی‌کند، و تا زمانی که قیراطی از آن مال نزد اوست و به صاحبش مسترد نساخته گرفتار لعنت خدا و فرشتگان خواهد بود.

ربا در قرآن مجید

اشاره

و لحن قرآن مجید در مورد ربا بسیار تند و هراس‌انگیز است، و در هیچ یک از معاصی کبیره، جز در خصوص شرک به خداوند جهان، نظیر آن وارد نشده است.

اینک بعضی از آیات آن را مورد مطالعه قرار می‌دهیم:

اَلَّذینَ یأْکُلُونَ الرِّبا لایَقُومُونَ الاّ کَما یَقُومُ الَّذی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِکَ بِاَنَّهُمْ قالُوا انَّما الْبَیْعُ مِثْلُ الرِّبا وَ احَلَّ اللّهُ الْبَیْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبا

فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهی فَلَهُ ما سَلَفَ وَ امْرُهُ الَی اللّهِ وَ مَنْ عادَ فَاُولئِکَ اصْحابُ النّارِهُمْ فِیها خالِدُونَ * یَمْحَقُ اللّهُ الرِّبا وَ یُربِی الصَّدَقاتِ وَ اللّهُ لایُحِبُّ کُلَّ کَفّارٍ اثیمٍ» ⁽¹⁾

کسانی که ربا می‌خورند [ در میان مردم و برای امر معیشت و زندگی ] به پای نمی‌خیزند ، مگر مانند به پای خاستن کسی که شیطان او را با تماس خود آشفته حال کرده [ و تعادل روانی و عقلی‌اش را مختل ساخته ] است ، این بدان سبب است که آنان گفتند : خرید و فروش هم مانند رباست . در حالی که خدا خرید و فروش را حلال ، و ربا را حرام کرده است . پس هر که از سوی پروردگارش پندی به او رسد و [ از کار زشت خود ] بازایستد ، سودهایی که [ پیش از تحریم آن ] به دست آورده ، مال خود اوست ، و کارش [ از جهت آثار گناه و کیفر آخرتی ] با خداست . و کسانی که [ به عمل زشت خود ] بازگردند [ و نهی خدا را احترام نکنند] پس آنان اهل آتش‌اند ، و در آن جاودانه‌اند . * خدا ربا را نابود می‌کند ، و صدقات را فزونی می‌دهد ؛ و خدا هیچ ناسپاس بزه‌کاری را دوست ندارد .

و نیز می‌فرماید:

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِیَ مِنَ الرِّبا انْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ * فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ انْ تُبْتُمْ فَلَکُمْ رُءُوسُ امْوالِکُمْ لا تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُونَ» ⁽²⁾

ای اهل ایمان ! از خدا پروا کنید ، و اگر مؤمن [ واقعی ] هستید آنچه را از ربا [ بر عهدۀ مردم ] باقی مانده رها کنید . * واگر چنین نکردید [ و به رباخواری

اصرار ورزیدید ] به جنگی بزرگ از سوی خدا و رسولش [ بر ضد خود ] یقین کنید ؛ و اگر توبه کردید ، اصل سرمایه‌های شما برای خود شماست [ و سودهای گرفته شده را به مردم بازگردانید ] که در این صورت نه ستم می‌کنید و نه مورد ستم قرار می‌گیرید .

و نیز می‌فرماید:

یا ایُّها الَّذینَ آمَنُوا لا تَأکُلُوا الرِّبا اضْعافاً مُضاعَفَةً وَ اتَّقُوا اللّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ * وَاتَّقُوا النّارَ الَّتی اعِدَّتْ لِلْکافِرینَ» ⁽¹⁾

ای اهل ایمان ! ربا را که سودهای چند برابر است نخورید ، و از خدا پروا کنید تا رستگار شوید . * و از آتشی که برای کافران آماده شده است بپرهیزید .

بررسی آیات ربا

«بررسی در آیات شریفه، این مطالب را به روشنی می‌رساند:

1 - رباخواری با ایمان به خدا و رسول او و روز جزا منافات دارد و جملۀ اِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ در آیۀ دوّم و اُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ در آیۀ سوم بدان تصریح می‌نماید.

2 - با آلودگی به گناه ربا امید به آسایش در دنیا و رستگاری در آخرت بی مورد است، و رباخواران در زمرۀ منکران و کافران، گرفتار آتش قهر الهی خواهند بود.

3 - حالت رباخواران شبیه به حالت شخص مصروع است که در آن حال هرگز به مفاسد ناشی از عمل خود توجّه ندارد و در خرابکاری همچنان پیش می‌رود و به حکم آن که سجایای نفس در جوهر آن ثابت می‌ماند و به صورت متناسب با آن سجایا درمی‌آید، طبعاً در جهان دیگر نیز با قیافۀ مصروعانه و رسوا به پای برمی‌خیزد.

4 - آزمندی و سودپرستی فکر صحیح را از مغز علیل آنها ربوده و به غلط می‌پندارند ربا هم مانند خرید و فروش است که علاوه بر سرمایه سودی هم عاید فروشنده می‌گردد، در صورتی که چنین نیست و خرید و فروش نوعاً دور محور عرضه و تقاضا می‌چرخد و کالا و بهای آن در مقابل همدیگر قرار گرفته و به مصلحت و رضای طرفین انجام می‌پذیرد، برعکس ربا که وسیلۀ استثمار و استعباد بوده و مالی بدون عوض و به محض تحمیل بر طرف مقابل به دست می‌آید. و به ملاحظۀ این تفاوت جوهری و مباینت واقعی، خداوند بیع را حلال و ربا را حرام کرده است.

5 - رباخواری ظلم فاحش بوده و آثار شوم آن در هر دو جهان دامنگیر ستمکار خواهد شد، و درست در نقطۀ مقابل صدقات قرار گرفته است که در آن مالی بلاعوض به مستمندان بذل می‌شود و این‌جا مالی بلاعوض از نیازمندان دریافت می‌گردد، و روی همین اصل خداوند بر آن وعدۀ افزایش داده و این یکی را وعید به نابودی!

6 - رباخوار منفور خداوند و کافر به نعمت او و دور از رحمت حق تعالی است، چه این که در نعمت مال سوء تصرّف کرده و بر خلاف دستور و در غیر مورد مشروع، آن را به مصرف رسانده است، و هم عاطفه و رأفت و رحم بر نیازمندان را از دل خود رانده است. و به سزای آن، از درگاه حق رانده خواهد شد.

7 - خدا و رسول او رسماً به رباخواران اعلان جنگ داده‌اند و عاقبت کار جنگ آوران با خدا و رسول جز شکست و خذلان ابدی و عذاب دائم نخواهد بود.

با یک سیر اجمالی در مفاسد همه جانبۀ رباخواری یقین حاصل می‌شود که این همه تشدید و تضییق در قانون اسلام نسبت به این عمل کاملاً بجا بوده و جلوگیری از ربا، مطابق با میزان عدل و رحمت است.» ⁽¹⁾

ربا در روایات

روایات زیادی در باب حرمت ربا در معتبرترین کتب روائی وارد شده که به گوشه‌ای از آن روایات اشاره می‌کنیم:

از رسول خدا صلی الله علیه و آله و دیگر معصومین علیهم السلام روایت شده:

اَخْبَثُ الْمَکاسِبِ کَسْبُ الرِّبا. ⁽¹⁾

آلوده‌ترین کسب‌ها، کسب رباست.

شَرُّ الْکَسْبِ کَسْبُ الرِّبا. ⁽²⁾

بدترین کسب، تحصیل رباست.

اِنَّ اللّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَعَنَ آکِلَ الرِّبا وَ مُوَکِّلَهُ وَ کاتِبَهُ وَ شاهِدَیهِ. ⁽³⁾

خداوند عزّ و جلّ خورندۀ ربا و موکّل و نویسنده و شاهدان آن را لعنت کرده است.

اَلآْخِذُ وَ الْمُعْطِی سَواءٌ فِی الرِّبا. ⁽⁴⁾

گیرندۀ ربا و دهندۀ آن، در تحمّل گناه آن مساوی هستند.

از حضرت رضا علیه السلام روایت شده است:

اِعْلَمْ یَرْحَمُکَ اللّهُ انَّ الرِّبا حَرامٌ سُحْتٌ مِنَ الْکَبائِرِ وَ مِمّا قَدْ وَعَدَ اللّهُ عَلَیْهِ النّارَ، فَنَعُوذُ بِاللّهِ مِنْها، وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلی لِسانِ کُلِّ نَبِیٍّ وَ فِی کُلِّ کِتابٍ. ⁽⁵⁾

آگاه باش خداوند تو را رحمت کند، به حقیقت که ربا حرام است. و از گناهان کبیره و از آن برنامه هائی که خداوند به آن وعدۀ آتش داده است، پس پناه می‌بریم به خداوند از آن، ربا بر زبان هر پیامبری و در آیات هر کتابی حرام شمرده شده است.

رسول حق صلی الله علیه و آله فرمود:

یَقُومُ آکِلُ الرِّبا مَکْتُوبٌ بَیْنَ عَیْنَیْهِ: لا حُجَّةَ لَهُ عِنْدَ اللّهِ. ⁽¹⁾

خورندۀ ربا در قیامت برمی‌خیزد در حالی که بر پیشانی او نوشته شده. او را بر خداوند دلیل و برهان و عذر و حجّتی نیست.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

دِرْهَمُ رِباً اعْظَمُ عِنْدَ اللّهِ مِنْ ثَلاثینَ زِنْیَةً کُلُّها بِذاتِ مَحْرَمٍ مِثْلِ خالَتِهِ وَ عَمَّتِهِ. ⁽²⁾

یک درهم ربا گناهش در پیشگاه خدا از سی زنا بزرگتر است که تمام آن با محرمانی مثل خاله و عمّه صورت بگیرد.

[«5»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ احْجُبْنِی عَنِ السَّرَفِ وَ الاِزْدِیَادِ وَ قَوِّمْنِی بِالْبَذْلِ وَ الاِقْتِصَادِ وَ عَلِّمْنِی حُسْنَ التَّقْدِیرِ وَ اقْبِضْنِی بِلُطْفِکَ عَنِ التَّبْذِیرِ وَ أَجْرِ مِنْ أَسْبَابِ الْحَلاَلِ أَرْزَاقِی وَ وَجِّهْ فِی أَبْوَابِ الْبِرِّ إِنْفَاقِی وَ ازْوِ عَنِّی مِنَ الْمَالِ مَا یُحْدِثُ لِی مَخِیلَةً أَوْ تَأَدِّیاً إِلَی بَغْیٍ أَوْ مَا أَتَعَقَّبُ مِنْهُ طُغْیَاناً]

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست، و مرا از اسراف و زیاده خواهی بازدار، و به بخشیدن و میانه روی مستقیم ساز، و نیکو اندازه نگاه داشتن را به من بیاموز، و مرا به لطف خود از ولخرجی حفظ کن، و روزیم را از وسایل حلال جاری فرما، و خرج کردنم را در راه‌های خیر و نیکی جهت ده، و ثروتی که برای من خودبینی ایجاد کند، یا به ستمگری کشاند، یا به دنبال آن دچار طغیان و سرکشی شوم از من بگیر.

اقتصاد و اسراف

اشاره

نعمت‌ها و برکات خداوندی برای جهان آفرینش و گل سرسبد آن آدم و آدمیان به اندازۀ کفایت تقدیر شده است. اما به شرط این که بیهوده به هدر داده نشود و با زیاده روی یا کوتاهی در درست مصرف کردن، به مواهب آسیب وارد نشود و پروردگار در این برنامه فایده و خیر و برکت قرار داده است.

امیر المؤمنین علیه السلام در اهمیّت میانه‌روی بدون مصرف گرایی می‌فرماید:

إِذا أَرادَ اللّهُ بِعَبْدٍ خَیْراً أَلْهَمَهُ الْاِقتِصادَ وَ حُسْنَ التَّدْبِیرِ وَ جَنَّبَهُ سُوْءَ التَّدْبیرِ وَ الْاِسْرافَ. ⁽¹⁾

هر گاه خداوند خوبی بنده‌ای را بخواهد به او صرفه‌جویی و نیک‌اندیشی عطا کند و از بد اندیشی و زیاده‌روی، دور سازد.

حضرت صادق علیه السلام در فضیلت اعتدال در زندگی می‌فرماید:

ضَمِنْتُ لِمَنِ اقْتَصَدَ أَنْ لایَفْتَقِرَ وَ قالَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ: یَسَْلُونَکَ مَاذَا یُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ» ⁽²⁾

وَ الْعَفْوُ الوَسَطُ وَ قالَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ: وَ الَّذِینَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ یُسْرِفُواْ وَ لَمْ یَقْتُرُواْ وَ کَانَ بَیْنَ ذَ لِکَ قَوَامًا» ⁽³⁾

وَ الْقَوامُ الْوَسَطُ. ⁽⁴⁾

من برای کسی که میانه روی کند ضمانت می‌کنم که فقیر نشود. خداوند عزوجل فرموده است: «از تو می‌پرسند : چه چیز انفاق کنند ؟ بگو : از آنچه افزون بر نیاز است .»؛ مراد از زیادتی رعایت حد وسط است. و نیز خداوند عزوجل فرموده است: «و آنان که وقتی انفاق می‌کنند ، نه از حدّ معمول [ و متعارف ] می‌گذرند و نه تنگ می‌گیرند ، و [ انفاقشان ] همواره میان این دو در حدّ اعتدال است .» قوام به معنای اعتدال و حدّ متوسط است.

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

اَلْاِقْتِصادُ یُنْمِی الْقَلیلَ. ⁽⁵⁾

میانه‌روی، مال اندک را رشد می‌دهد.

الْإِسْرافُ یُفْنِی الْجَزِیلَ. ⁽¹⁾

اسراف مال زیاد را نابود می‌سازد.

میانه‌روی، کفاف زندگی را تأمین کرده و هزینۀ امور را بیمه می‌کند. و موجب فقر و فلاکت هم نمی‌شود، در غیر این صورت نخست برای انسان فقر مادی و نیازمندی مالی پدید می‌آید و سپس انسان به فقر معنوی که تهی شدن از ارزش دینی و درونی است؛ دچار می‌گردد که از مهمترین آنها از بین رفتن عزّت نفس است.

اسراف و تبذیر و فرق آن

فرق اسراف و تبذیر در لغت این است که: اسراف به معنی خارج شدن از حدّ اعتدال بدون آنکه انسان چیزی را به ظاهر ضایع کرده باشد و یا غذای خود را آنچنان گران قیمت تهیه کند که با قیمت آن بتوان عدۀ زیادی را آبرومندانه یاری رساند.

امّا تبذیر آن است که مصرف به صورت ریخت و پاش و بی‌رویه باشد، مثل اینکه برای دو نفر میهمان غذای ده نفر را تهیه کنیم که این عادت بعضی نابخردان است که به سادگی و کم‌چرب بودن آن ابراز شرمندگی می‌کنند و باقیمانده را در زباله‌دان می‌ریزند و به سخاوت خویش افتخار می‌کنند.

مولا امیرمؤمنان علیه السلام که سرآمد عدالت پیشگان جهان است، آنگاه که به ایشان گفتند: چرا در تقسیم بیت المال میان همه مساوات می‌کنی و شرافت ما را در نظر نمی‌گیری؟ فرمود:

اَلا وَ انَّ اعْطاءَ الْمالِ فی غَیْرِ حَقِّهِ تَبْذِیرٌ وَ اسْرافٌ وَ هُوَ یَرْفَعُ صاحِبَهُ فی

الدُّنْیا وَ یَضَعُهُ فِی الآخِرَةِ وَ یُکْرِمُهُ فِی النّاسِ وَ یُهینُهُ عِنْدَ اللّهِ. وَ لَمْ‌یَضَعِ امْرُؤٌ مالَهُ فی غَیْرِ حَقِّهِ وَ لا عِنْدَ غَیْرِ اهْلِهِ الاّ حَرَمَهُ اللّهُ شُکْرَهُمْ، وَ کانَ لِغَیْرِهِ وُدُّهُمْ فَاِنْ زَلَّتْ بِهِ النَّعْلُ یَوْماً فَاحْتاجَ الی مَعُونَتِهِمْ فَشَرُّ خَدِینٍ وَ الْاَمُ خَلیلٍ. ⁽¹⁾

بدانید که پرداخت مال در غیر موردش تبذیر و اسراف است، و این کار شخص را در دنیا سربلندی می‌دهد ولی در آخرت موجب سرشکستگی است، او را در دیدۀ مردم با ارزش اما نزد خداوند خوار می‌کند. کسی مالش را در برنامۀ غیر حق و نزد غیر مستحق صرف نکرد، مگر اینکه خداوند او را از سپاسگزاری همان مردم محروم کرد، و محبّتشان متوجّه غیر او گشت، و اگر روزی قدمش بلغزد و به یاری آنان نیازمند شود همان مردم، بدترین دوست و پست‌ترین رفیق خواهند بود.

در دنیای امروز که هزاران کودک و مردمان گرسنه، در انتظار پاره‌ای نان و غذا در صف‌ها می‌نشینند و برای کامیابی خود مانند بردگان کار می‌کنند، چگونه بشر به خود اجازه می‌دهد که منابع طبیعی و نعمت‌های الهی را به هدر دهد و برای رسیدن به شهوات نامحدود خود امکانات و سرمایه‌ها را بی‌حدّ و اندازه مصرف کند.

آیا دور ریختن نان و خوراک و مصرف بی‌رویّۀ آب و برق و گاز و ولخرجی‌های خودسرانه که همۀ آنها با تلاش‌ها و سرمایه‌های مردمی و ملّی یک کشور در حال توسعه به دست می‌آید؛ اسراف و تبذیر نیست و ما همیشه باید منتظر بلا و حادثه‌ای سهمگین باشیم تا گروهی در غفلت‌ها نابود شوند و عدّۀ کمی عبرت بگیرند.

دو حکایت در اسراف

بشر بن مروان از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که: ما بر حضرت وارد شدیم و ایشان دستور داد برای میهمانانش مقداری خرمای تازه بیاورند، بعضی رطب را می‌خوردند و هستۀ آن را به دور می‌افکندند، حضرت فرمود: این کار را نکنید که این مصرف بی‌رویّه است؛ خدا فساد را دوست ندارد. ⁽¹⁾

عرض کرد: آیا در آب وضو نیز اسراف است؟

حضرت فرمود: بله، هر چند در کنار نهر آب باشی. ⁽²⁾

[«6»اَللَّهُمَّ حَبِّبْ إِلَیَّ صُحْبَةَ الْفُقَرَاءِ وَ أَعِنِّی عَلَی صُحْبَتِهِمْ بِحُسْنِ الصَّبْرِ وَ مَا زَوَیْتَ عَنِّی مِنْ مَتَاعِ الدُّنْیَا الْفَانِیَةِ فَاذْخَرْهُ لِی فِی خَزَائِنِکَ الْبَاقِیَةِ وَ اجْعَلْ مَا خَوَّلْتَنِی مِنْ حُطَامِهَا وَ عَجَّلْتَ لِی مِنْ مَتَاعِهَا بُلْغَةً إِلَی جِوَارِکَ وَ وُصْلَةً إِلَی قُرْبِکَ وَ ذَرِیعَةً إِلَی جَنَّتِکَ إِنَّکَ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ وَ أَنْتَ الْجَوَادُ الْکَرِیمُ]

خدایا! همنشینی با تهی دستان را محبوب من قرار ده، و مرا در همنشینی با آنان به صبر نیکو یاری ده، و آنچه از متاع دنیایِ نابود شدنی که از من گرفتی، آن را در خزانه‌های پایدارت برایم ذخیره کن، و آنچه از توشۀ ناچیز دنیا به من دادی، و از کالای بی‌ارزشش برای من پیش انداختی، وسیلۀ رسیدن به جوارت، و پیوستن به مقام قرب حضرتت، و سببی به سوی بهشت قرار ده؛ همانا تو دارندۀ احسان عظیمی، و تو بخشندۀ کریمی.

همنشینی با فقیران و رفتار نیکو با آنان

اشاره

از سیره‌های زیبا و الگو دهنده انبیای الهی و معصومان علیهم السلام ارتباط نزدیک با بندگان نیازمند و فقیران بوده است. این همزبانی و همنشینی با آنان، اسباب نزدیکی به خداوند و قدرشناسی و سپاس از نعمت‌هایی مانند سلامتی، ثروت مالی، عزّت نفس، مقاومت در برابر حوادث، تقویت ایمان و پرهیزکاری و صبر و گسترش عدالت در بین انسان‌ها و اخلاق نیک با مردم در همۀ زوایای زندگی فراهم

می‌آورد.

خداوند منّان برای یادآوری آداب معاشرت با ضعیفان و مستمندان می‌فرماید:

فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلَا تَقْهَرْ * وَ أَمَّا السَّآئِلَ فَلَا تَنْهَرْ * وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ» ⁽¹⁾

و اما [ به شکرانۀ این همه نعمت ] یتیم را خوار و رانده مکن * و تهیدست حاجت خواه را [ به بانگ زدن ] از خود مران * و نعمت های پروردگارت را بازگو کن .

از جمله نکاتی که از این آیات استفاده می‌شود:

1 - در هنگام قدرت جسمی و مالی، از زمان ضعف خود و دیگران یاد کنید که الطاف الهی به واسطه‌های زیادی مانند مهربانی پدر و مادر در کودکی و نوجوانی، و آموزش ادب و دانش معلّم در مدرسه، یاری و تشویق دوستان و آشنایان در کارهای زندگی به انسان می‌رسد.

2 - پناه دادن به بی‌سرپرست و نیازمندان و رسیدگی به وضع حالی و مالی آنان به دلیل شرایط سنّی و روحی و اجتماعی باید در اولویّت باشد. اگر گذشتۀ تلخ و سخت خود را یاد کنید؛ محرومان را طرد نمی‌کنید و به نعمت‌های حق مغرور نمی‌شوید.

3 - نعمت‌ها محصول دانش و تخصص و زرنگی آدمیان نیست، بلکه لطف پروردگار است. یاد نعمت‌های الهی انسان را از ناامیدی و خودباختگی نجات داده و ایستادگی او را در برابر حوادث و آزمایش‌ها افزون می‌کند. نعمت‌های حق باید در مسیر رشد و تربیت انسان باشد نه غفلت و طغیانگری.

4 - خداوند فقیر را غنی می‌کند ولی از انسان نمی‌خواهد فقیر را توانا کنیم، بلکه

می‌فرماید: فقیر را از خود مران و یتیم را با تندی سرزنش مکن.

توجّه به فقرا در روایات

در این زمینه‌ها روایات و حکایات بسیاری از دریای معارف اهل بیت علیهم السلام به ما رسیده است:

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

جالِسِ الْفُقَراءَ تَزْدَدْ شُکْراً. ⁽¹⁾

با نیازمندان همنشین باش تا سپاسگزاریت زیاد گردد.

ما احْسَنَ تَواضُعَ الْأَغْنیاءِ لِلْفُقَراءِ طَلَباً لِما عِنْدَ اللّهِ سُبْحانَهُ وَ ما أَحْسَنَ تِیَهُ الْفُقَراءِ عَلَی الْأَغْنیاءِ اتِّکالاً عَلَی اللّهِ سُبْحانَهُ. ⁽²⁾

چه نیکوست فروتنی توانگران در برابر نیازمندان برای به دست آوردن پاداشی که نزد خداوند پاک است. و چه نیکوست، بی‌اعتنایی فقیران در برابر توانگران به سبب توکّل که به خداوند دارند.

مُلُوکُ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ الْفُقَراءُ الرَّاضُونَ. ⁽³⁾

پادشاهان دنیا و آخرت؛ فقیرانِ خشنود به حال خود هستند.

به همین جهت امیرمؤمنان علی علیه السلام در نهج البلاغه به مالک اشتر سفارش می‌فرماید که:

هرگز ثروتمندان بی‌درد را گرد خود جمع مکن؛ زیرا در وجود هر یک از آنان چنین است که پرخرج‌تر در آسایش، و کم یارتر در مشکلات، ناخشنودتر در

انصاف، با التماس‌تر در خواسته‌ها، کم سپاس‌تر در بخشش‌ها، دیر پوزش‌پذیر در لطف‌ها و بی‌صبر در حوادث روزگار هستند. ⁽¹⁾

ثُمَّ اللّهَ اللّهَ فِی الطَّبَقَةِ السُّفْلی مِنَ الَّذینَ لا حیلَةَ لَهُمْ مِنَ الْمَساکینِ وَ الْمُحْتاجینَ وَ اهْلِ الْبُؤْسی وَ الزَّمْنی، فَاِنَّ فی هذِهِ الطَّبَقَةِ قانِعاً وَ مُعْتَرّاً...

وَاجْعَلْ لِذَوِی الْحاجاتِ مِنْکَ قِسْماً تُفَرِّغُ لَهُمْ فیهِ شَخْصَکَ وَ تَجْلِسُ لَهُمْ مَجْلِساً عامّاً، فَتَتَواضَعُ فِیهِ لِلّهِ الَّذی خَلَقَکَ. ⁽²⁾

خدا را خدا را! در طبقۀ پایین اجتماع، از آنان که راه چاره ندارند، و از کارافتادگان و نیازمندان و دچار شدگان به زیان و سختی و صاحبان امراضی که از پا درآمده‌اند، در میان اینان کسانی هستند که روی سؤال و اظهار حاجت دارند و کسانی که عفّت نفسشان مانع از سؤال است... .

از جانب خود وقتی را برای آنان که به شخص تو نیازمندند قرار ده و در آن وقت وجود خود را برای آنان از هر کاری فارغ کن، و جلوست برای آنان در مجلس عمومی باشد، و برای خداوندی که تو را آفریده تواضع کن.

از سیرۀ عملی و رفتاری معصومان علیهم السلام که بسیار بر این روش اصرار می‌ورزیدند، این که خویش را در مقام یک نیازمند حقیقی قرار دهند و با پروردگار مناجات نمایند تا بتوانند در حضور فقیری که در کنار کوچه یا مسجد نشسته به آسانی همنشین و مهربان باشند.

طاووس فقیه یمانی گوید:

نیمه شبی غرق در سکوت به کنار کعبه رفتم در آنجا امام سجّاد علیه السلام را دیدم که

وارد حجر اسماعیل شد و نماز خواند و آنگاه به سجده رفت.

با خود گفتم: او مردی پاک سرشت از خاندان بزرگواری است؛ چه نیکوست که نزدیک او شوم و دعاهایش را بشنوم.

پس شنیدم که در سجده‌اش می‌فرمود:

عُبَیْدُکَ بِفِنائِکَ مِسْکینُکَ بِفِنائِکَ فَقیرُکَ بِفِنائِکَ سائِلُکَ بِفِنائِکَ.

بندۀ کوچک تو در آستانۀ توست؛ بندۀ بیچاره‌ات در بارگاه توست؛ بندۀ نیازمندت به در خانۀ توست؛ بندۀ درخواست کننده‌ات در درگاه توست.

سپس طاووس گوید: دعاهای امام را در هنگام گرفتاری و پریشانی می‌خواندم، به سرعت اندوهم برطرف می‌شد. ⁽¹⁾

دعای 31 : توبه و بازگشت

اشاره

«1»اَللَّهُمَّ یَا مَنْ لاَ یَصِفُهُ نَعْتُ الْوَاصِفِینَ وَ یَا مَنْ لاَ یُجَاوِزُهُ رَجَآءُ الرَّاجِینَ وَ یَا مَنْ لاَ یَضِیعُ لَدَیْهِ أَجْرُ الْمُحْسِنِینَ وَ یَا مَنْ هُوَ مُنْتَهَی خَوْفِ الْعَابِدِینَ وَ یَا مَنْ هُوَ غَایَةُ خَشْیَةِ الْمُتَّقِینَ «2»هَذَا مَقَامُ مَنْ تَدَاوَلَتْهُ أَیْدِی الذُّنُوبِ وَ قَادَتْهُ أَزِمَّةُ الْخَطَایَا وَ اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِ الشَّیْطَانُ فَقَصَّرَ عَمَّا أَمَرْتَ بِهِ تَفْرِیطاً وَ تَعَاطَی مَا نَهَیْتَ عَنْهُ تَغْرِیراً «3»کَالْجَاهِلِ بِقُدْرَتِکَ عَلَیْهِ أَوْ کَالْمُنْکِرِ فَضْلَ إِحْسَانِکَ إِلَیْهِ حَتَّی إِذَا انْفَتَحَ لَهُ بَصَرُ الْهُدَی وَ تَقَشَّعَتْ عَنْهُ سَحَائِبُ الْعَمَی أَحْصَی مَا ظَلَمَ بِهِ نَفْسَهُ وَ فَکَّرَ فِیمَا خَالَفَ بِهِ رَبَّهُ فَرَأَی کَبِیرَ عِصْیَانِهِ کَبِیراً وَ جَلِیلَ مُخَالَفَتِهِ جَلِیلاً فَأَقْبَلَ نَحْوَکَ مُؤَمِّلاً لَکَ مُسْتَحْیِیاً مِنْکَ وَ وَجَّهَ رَغْبَتَهُ إِلَیْکَ ثِقَةً بِکَ فَأَمَّکَ بِطَمَعِهِ یَقِیناً وَ قَصَدَکَ بِخَوْفِهِ إِخْلاَصاً «4»قَدْ خَلاَ طَمَعُهُ مِنْ کُلِّ مَطْمُوعٍ فِیهِ غَیْرِکَ وَ أَفْرَخَ رَوْعُهُ مِنْ کُلِّ مَحْذُورٍ مِنْهُ سِوَاکَ فَمَثَلَ بَیْنَ یَدَیْکَ مُتَضَرِّعاً وَ غَمَّضَ بَصَرَهُ إِلَی الْأَرْضِ مُتَخَشِّعاً وَ طَأْطَأَ رَأْسَهُ لِعِزَّتِکَ مُتَذَلِّلاً وَ أَبَثَّکَ مِنْ سِرِّهِ مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنْهُ خُضُوعاً وَ عَدَّدَ مِنْ ذُنُوبِهِ مَا أَنْتَ أَحْصَی لَهَا خُشُوعاً وَ اسْتَغَاثَ بِکَ مِنْ عَظِیمِ مَا وَقَعَ بِهِ فِی عِلْمِکَ «5»وَ قَبِیحِ مَا فَضَحَهُ فِی حُکْمِکَ مِنْ ذُنُوبٍ أَدْبَرَتْ لَذَّاتُهَا فَذَهَبَتْ وَ أَقَامَتْ تَبِعَاتُهَا فَلَزِمَتْ لاَ یُنْکِرُ - یَا إِلَهِی - عَدْلَکَ إِنْ عَاقَبْتَهُ وَ لاَ یَسْتَعْظِمُ عَفْوَکَ إِنْ عَفَوْتَ عَنْهُ وَ رَحِمْتَهُ لِأَنَّکَ الرَّبُّ الْکَرِیمُ الَّذِی لاَ یَتَعَاظَمُهُ غُفْرَانُ الذَّنْبِ الْعَظِیمِ «6»اَللَّهُمَّ فَهَا أَنَا ذَا قَدْ جِئْتُکَ مُطِیعاً لِأَمْرِکَ

فِیمَا أَمَرْتَ بِهِ مِنَ الدُّعَاءِ مُتَنَجِّزاً وَعْدَکَ فِیمَا وَعَدْتَ بِهِ مِنَ الْإِجَابَةِ إِذْ تَقُولُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ» «7 اللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ الْقَنِی بِمَغْفِرَتِکَ کَمَا لَقِیتُکَ بِإِقْرَارِی وَ ارْفَعْنِی عَنْ مَصَارِعِ الذُّنُوبِ کَمَا وَضَعْتُ لَکَ نَفْسِی وَ اسْتُرْنِی بِسِتْرِکَ کَمَا تَأَنَّیْتَنِی عَنِ الاِنْتِقَامِ مِنِّی «8»اَللَّهُمَّ وَ ثَبِّتْ فِی طَاعَتِکَ نِیَّتِی وَ أَحْکِمْ فِی عِبَادَتِکَ بَصِیرَتِی وَ وَفِّقْنِی مِنَ الْأَعْمَالِ لِمَا تَغْسِلُ بِهِ دَنَسَ الْخَطَایَا عَنِّی وَ تَوَفَّنِی عَلَی مِلَّتِکَ وَ مِلَّةِ نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ - عَلَیْهِ السَّلاَمُ - إِذَا تَوَفَّیْتَنِی «9»اَللَّهُمَّ إِنِّی أَتُوبُ إِلَیْکَ فِی مَقَامِی هَذَا مِنْ کَبَائِرِ ذُنُوبِی وَ صَغَائِرِهَا وَ بَوَاطِنِ سَیِّئَاتِی وَ ظَوَاهِرِهَا وَ سَوَالِفِ زَلاَّتِی وَ حَوَادِثِهَا تَوْبَةَ مَنْ لاَ یُحَدِّثُ نَفْسَهُ بِمَعْصِیَةٍ وَ لاَ یُضْمِرُ أَنْ یَعُودَ فِی خَطِیئَةٍ «10»وَ قَدْ قُلْتَ - یَا إِلَهِی - فِی مُحْکَمِ کِتَابِکَ إِنَّکَ تَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِکَ وَ تَعْفُو عَنِ السَّیِّئَاتِ وَ تُحِبُّ التَّوَّابِینَ فَاقْبَلْ تَوْبَتِی کَمَا وَعَدْتَ وَ اعْفُ عَنْ سَیِّئَاتِی کَمَا ضَمِنْتَ وَ أَوْجِبْ لِی مَحَبَّتَکَ کَمَا شَرَطْتَ «11»وَ لَکَ - یَا رَبِّ - شَرْطِی أَلاَّ أَعُودَ فِی مَکْرُوهِکَ وَ ضَمَانِی أَنْ لاَ أَرْجِعَ فِی مَذْمُومِکَ وَ عَهْدِی أَنْ أَهْجُرَ جَمِیعَ مَعَاصِیکَ «12»اَللَّهُمَّ إِنَّکَ أَعْلَمُ بِمَا عَمِلْتُ فَاغْفِرْ لِی مَا عَلِمْتَ وَ اصْرِفْنِی بِقُدْرَتِکَ إِلَی مَا أَحْبَبْتَ «13»اَللَّهُمَّ وَ عَلَیَّ تَبِعَاتٌ قَدْ حَفِظْتُهُنَّ وَ تَبِعَاتٌ قَدْ نَسِیتُهُنَّ وَ کُلُّهُنَّ بِعَیْنِکَ الَّتِی لاَ تَنَامُ وَ عِلْمِکَ الَّذِی لاَ یَنْسَی فَعَوِّضْ مِنْهَا أَهْلَهَا وَ احْطُطْ عَنِّی وِزْرَهَا وَ خَفِّفْ عَنِّی ثِقْلَهَا وَ اعْصِمْنِی مِنْ أَنْ أُقَارِفَ مِثْلَهَا«14» اللَّهُمَّ وَ إِنَّهُ لاَ وَفَاءَ لِی بِالتَّوْبَةِ إِلاَّ بِعِصْمَتِکَ وَ لاَ اسْتِمْسَاکَ بِی عَنِ الْخَطَایَا إِلاَّ عَنْ قُوَّتِکَ فَقَوِّنِی بِقُوَّةٍ کَافِیَةٍ وَ تَوَلَّنِی بِعِصْمَةٍ مَانِعَةٍ «15»اَللَّهُمَّ أَیُّمَا عَبْدٍ تَابَ إِلَیْکَ وَ هُوَ فِی عِلْمِ الْغَیْبِ عِنْدَکَ فَاسِخٌ لِتَوْبَتِهِ وَ عَائِدٌ فِی ذَنْبِهِ وَ خَطِیئَتِهِ فَإِنِّی

أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَکُونَ کَذَلِکَ فَاجْعَلْ تَوْبَتِی هَذِهِ تَوْبَةً لاَ أَحْتَاجُ بَعْدَهَا إِلَی تَوْبَةٍ تَوْبَةً مُوجِبَةً لِمَحْوِ مَا سَلَفَ وَ السَّلاَمَةِ فِیمَا بَقِیَ «16»اَللَّهُمَّ إِنِّی أَعْتَذِرُ إِلَیْکَ مِنْ جَهْلِی وَ أَسْتَوْهِبُکَ سُوءَ فِعْلِی فَاضْمُمْنِی إِلَی کَنَفِ رَحْمَتِکَ تَطَوُّلاً وَ اسْتُرْنِی بِسِتْرِ عَافِیَتِکَ تَفَضُّلاً «17»اَللَّهُمَّ وَ إِنِّی أَتُوبُ إِلَیْکَ مِنْ کُلِّ مَا خَالَفَ إِرَادَتَکَ أَوْ زَالَ عَنْ مَحَبَّتِکَ مِنْ خَطَرَاتِ قَلْبِی وَ لَحَظَاتِ عَیْنِی وَ حِکَایَاتِ لِسَانِی تَوْبَةً تَسْلَمُ بِهَا کُلُّ جَارِحَةٍ عَلَی حِیَالِهَا مِنْ تَبِعَاتِکَ وَ تَأْمَنُ مِمَا یَخَافُ الْمُعْتَدُونَ مِنْ أَلِیمِ سَطَوَاتِکَ «18»اَللَّهُمَّ فَارْحَمْ وَحْدَتِی بَیْنَ یَدَیْکَ وَ وَجِیبَ قَلْبِی مِنْ خَشْیَتِکَ وَ اضْطِرَابَ أَرْکَانِی مِنْ هَیْبَتِکَ «19»فَقَدْ أَقَامَتْنِی - یَا رَبِّ - ذُنُوبِی مَقَامَ الْخِزْیِ بِفِنَائِکَ فَإِنْ سَکَتُّ لَمْ یَنْطِقْ عَنِّی أَحَدٌ وَ إِنْ شَفَعْتُ فَلَسْتُ بِأَهْلِ الشَّفَاعَةِ «20»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ شَفِّعْ فِی خَطَایَایَ کَرَمَکَ وَ عُدْ عَلَی سَیِّئَاتِی بِعَفْوِکَ وَ لاَ تَجْزِنِی جَزَائِی مِنْ عُقُوبَتِکَ وَ ابْسُطْ عَلَیَّ طَوْلَکَ وَ جَلِّلْنِی بِسِتْرِکَ وَ افْعَلْ بِی فِعْلَ عَزِیزٍ تَضَرَّعَ إِلَیْهِ عَبْدٌ ذَلِیلٌ فَرَحِمَهُ أَوْ غَنِیٍّ تَعَرَّضَ لَهُ عَبْدٌ فَقِیرٌ فَنَعَشَهُ «21»اَللَّهُمَّ لاَ خَفِیرَ لِی مِنْکَ فَلْیَخْفُرْنِی عِزُّکَ وَ لاَ شَفِیعَ لِی إِلَیْکَ فَلْیَشْفَعْ لِی فَضْلُکَ وَ قَدْ أَوْجَلَتْنِی خَطَایَایَ فَلْیُؤْمِنِّی عَفْوُکَ فَمَا کُلُّ مَا نَطَقْتُ بِهِ عَنْ جَهْلٍ مِنِّی بِسُوءِ أَثَرِی وَ لاَ نِسْیَانٍ لِمَا سَبَقَ مِنْ ذَمِیمِ فِعْلِی لَکِنْ لِتَسْمَعَ سَمَاؤُکَ وَ مَنْ فِیهَا وَ أَرْضُکَ وَ مَنْ عَلَیْهَا مَا أَظْهَرْتُ لَکَ مِنَ النَّدَمِ «22»وَ لَجَأْتُ إِلَیْکَ فِیهِ مِنَ التَّوْبَةِ فَلَعَلَّ بَعْضَهُمْ بِرَحْمَتِکَ یَرْحَمُنِی لِسُوءِ مَوْقِفِی أَوْ تُدْرِکُهُ الرِّقَّةُ عَلَیَّ لِسُوءِ حَالِی فَیَنَالَنِی مِنْهُ بِدَعْوَةٍ هِیَ أَسْمَعُ لَدَیْکَ مِنْ دُعَائِی أَوْ شَفَاعَةٍ أَوْکَدُ عِنْدَکَ مِنْ شَفَاعَتِی تَکُونُ بِهَا نَجَاتِی مِنْ غَضَبِکَ وَ فَوْزَتِی بِرِضَاکَ

«23»اَللَّهُمَّ إِنْ یَکُنِ النَّدَمُ تَوْبَةً إِلَیْکَ فَأَنَا أَنْدَمُ النَّادِمِینَ وَ إِنْ یَکُنِ التَّرْکُ لِمَعْصِیَتِکَ إِنَابَةً فَأَنَا أَوَّلُ الْمُنِیبِینَ وَ إِنْ یَکُنِ الاِسْتِغْفَارُ حِطَّةً لِلذُّنُوبِ فَإِنِّی لَکَ مِنَ الْمُسْتَغْفِرِینَ «24»اَللَّهُمَّ فَکَمَا أَمَرْتَ بِالتَّوْبَةِ وَ ضَمِنْتَ الْقَبُولَ وَ حَثَثْتَ عَلَی الدُّعَاءِ وَ وَعَدْتَ الْإِجَابَةَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اقْبَلْ تَوْبَتِی وَ لاَ تَرْجِعْنِی مَرْجِعَ الْخَیْبَةِ مِنْ رَحْمَتِکَ إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ عَلَی الْمُذْنِبِینَ وَ الرَّحِیمُ لِلْخَاطِئِینَ الْمُنِیبِینَ «25»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ کَمَا هَدَیْتَنَا بِهِ وَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ کَمَا اسْتَنْقَذْتَنَا بِهِ وَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلاَةً تَشْفَعُ لَنَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ یَوْمَ الْفَاقَةِ إِلَیْکَ إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ وَ هُوَ عَلَیْکَ یَسِیرٌ.

[«1»اَللَّهُمَّ یَا مَنْ لاَ یَصِفُهُ نَعْتُ الْوَاصِفِینَ وَ یَا مَنْ لاَ یُجَاوِزُهُ رَجَآءُ الرَّاجِینَ وَ یَا مَنْ لاَ یَضِیعُ لَدَیْهِ أَجْرُ الْمُحْسِنِینَ وَ یَا مَنْ هُوَ مُنْتَهَی خَوْفِ الْعَابِدِینَ وَ یَا مَنْ هُوَ غَایَةُ خَشْیَةِ الْمُتَّقِینَ]

خدایا! ای آن که توصیف وصف کنندگان او را نمی‌ستاید، و ای آن که امید امیدواران از او نمی‌گذرد، و ای آن که پاداش نیکوکاران نزد او ضایع نمی‌شود، و ای آن که حضرت او نهایت ترس عابدان، و هدف بیم پرهیزکاران است.

حقایق ملکوتی

اشاره

در جملات زیبای بالا، با زبان الهی حضرت زین‌العابدین علیه السلام به پنج حقیقت عرشی اشاره شده است:

1 - واصفان از وصفش عاجزند.

2 - او پایان امید امیدواران است.

3 - اجر نیکوکاران در پیشگاه او ضایع نمی‌شود.

4 - پایان راه خوف عابدان اوست.

5 - بیم اهل تقوا به او منتهی می‌گردد.

1 - واصفان از وصفش عاجزند

اشاره

انسان در عین این که از جهاتی، بر بسیاری از موجودات جهان هستی برتری دارد

که خداوند در قرآن می‌فرماید:

وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثیرٍ مِمَّنْ خَلَقنا تَفْضیلاً» ⁽¹⁾

به یقین فرزندان آدم را کرامت دادیم ، و آنان را در خشکی و دریا [ بر مرکب‌هایی که در اختیارشان گذاشتیم ] سوار کردیم ، و به آنان از نعمت های پاکیزه روزی بخشیدیم ، وآنان را بر بسیاری از آفریده‌های خود برتری کامل دادیم .

ولی این انسانِ برتر از برخی از موجودات، از نظر عقل و درک و فهم و شعور بسیار محدود است.

این مسئله به جای خود صحیح است که فعالیّت فکری و مغزی انسان، این تمدّن شگرف، و این همه کتابخانه‌های عظیم، و دانشگاه‌های وسیع را به وجود آورده، ولی بر اساس اعتراف خودش هنوز در ابتدای دالان علم است و از داخل این خانه خبری ندارد.

قرآن مجید دانش بشر را ناچیز شمرده و از تمام دانستنی‌های او تحت عنوان قلیل یاد می‌کند:

وَ ما اوتیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ الاّ قَلیلاً» ⁽²⁾

و از دانش و علم جز اندکی به شما نداده‌اند .

قرآن مجید شمردن نعمت‌های الهی را از طاقت بشر بیرون می‌داند، چرا که انسان را قدرت احاطه بر تعداد موجودات هستی نیست و علّتش آن است که درک و شعور و فهم و عقل او بسیار محدود است، گرچه با این محدودیّت راه رسیدن به

انواع کمالات و فضایل به روی او باز است.

قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ انْ تَنْفَدَ کَلِماتُ رَبّی وَ لَوْ جِئنا بِمِثْلِهِ مَدَداً» ⁽¹⁾

بگو : اگر دریا برای [ نوشتن ] کلمات پروردگارم [ که مخلوقات او هستند ] مرکب شود ، پیش از آن که کلمات پروردگارم پایان یابد ، یقیناً دریا پایان می‌یابد ، و اگرچه مانند آن دریا را به کمک بیاوریم .

«قرآن در این آیه توجّه به این واقعیّت می‌دهد که گمان مبرید عالم هستی محدود به آن است که شما می‌بینید یا می‌دانید یا احساس می‌کنید، بلکه آن قدر عظمت و گسترش دارد که اگر دریاها مرکب شوند و بخواهند نام آنها و صفات و ویژگی‌های آنها را بنویسند دریاها پایان می‌یابند پیش از آن که موجودات جهان هستی را احصا کرده باشند.

توجّه به این نکته نیز لازم است که دریا در این‌جا مفهوم جنس را دارد، و همچنین کلمۀ «مثل» در جملۀ: لَوْ جِئنا بِمِثْلِهِ مَدَداً نیز معنی جنس را می‌رساند، اشاره به این که هر قدر همانند این دریاها بر آن افزوده شود باز هم کلمات الهی پایان نمی‌گیرد.

خلاصۀ مطلب این که این قلم‌ها می‌شکند و آن مرکّب‌ها تا آخرین قطره تمام می‌شود و هنوز شرح مخلوقات و اسرار و حقایق جهان هستی باقی مانده است.

درست فکر کنید یک قلم چقدر قدرت نوشتن دارد؟ سپس فکر کنید از یک شاخۀ کوچک درخت چند قلم ساخته می‌شود؟ پس از آن از یک درخت بزرگ با آن ساقۀ تنومندش چند هزار یا چند میلیون قلم تهیه می‌شود؟ سپس مجموع درختان روی زمین در تمام جنگل‌ها و باغ‌ها را در نظر بگیرید، و قلم‌هایی که از آن ساخته

می‌شود حساب کنید.

از سوی دیگر با یک قطرۀ مرکّب فکر کنید چند کلمه می‌توان نوشت؟ سپس آن را در یک استخر و یک دریاچه و یک دریا و اقیانوس و سرانجام همۀ دریاهای روی زمین ضرب کنید چه عدد عجیبی را تشکیل می‌دهد؟!!

عظمت این سخن آنگاه روشن‌تر می‌شود که به این واقعیّت توجّه کنیم که عدد سبع در آیۀ مشابه آیۀ مورد بحث در سورۀ مبارکه لقمان، عدد «تعداد» نیست بلکه عدد «تکثیر» است و به تعبیر دیگر مفهومش این است که اگر دریاهای بسیار بر آن دریا بیفزاییم باز کلمات اللّه پایان نمی‌یابد.

موضوع مهمّی که در این‌جا توجّه به آن لازم است این است که آیۀ فوق در عین این که گسترش بی انتهای جهان هستی را در گذشته و حال و آینده مجسّم می‌سازد، ترسیمی از علم نامحدود خداوند نیز هست، چرا که می‌دانیم خداوند به همۀ آنچه در پهنۀ هستی بوده است و خواهد بود احاطۀ علمی دارد، بلکه علم او به حکم این که علم حضوری است از وجود این موجودات جدا نخواهد بود.» ⁽¹⁾

و نیز هر نیروئی که برای کوشیدن در راه او بسیج شود، و هر راهی که برای وصول به ادای حق او درنوردیده شود، جزئی از حق اوست که ادا کردن آن برای انسان امکان‌ناپذیر است.

در سه مورد از آیات قرآنی وارد شده است.

وَ ما قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ» ⁽¹⁾

خدا را آن گونه که سزاوار اوست نشناختند .

به جا آوردن حق یک حقیقت

«به جای آوردن حق یک حقیقت با دو چیز انجام می‌گیرد:

1 - درک و دریافت و محاسبۀ کامل دربارۀ آن حقیقت، اگر اندک ناتوانی در درک و دریافت و محاسبۀ یک حقیقت وجود داشته باشد، بدون تردید حق شناخت آن حقیقت ادا نشده است. بدان جهت که احاطۀ درک و دریافت و محاسبات ما دربارۀ آن مقام شامخ امکان‌پذیر نیست، لذا ادای حق معرفت او برای ما امکان نخواهد داشت.

این است معنای آن جمله که به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نسبت داده شده است:

ما عَرَفْناکَ حَقَّ مَعْرِفَتِکَ. ⁽²⁾

خداوندا! ما نمی‌توانیم معرفتی شایستۀ مقام الهی تو، به دست بیاوریم.

2 - به جای آوردن حق یک حقیقت با نظر به رابطه‌ای که میان انسان و آن حقیقت وجود دارد.

در مسئلۀ مورد بحث، حقیقتی که ادای حق او مطرح است، خداوند است، بدان جهت که عظمت‌های الهی بی‌نهایت است، و رابطۀ انسان با خدا رابطۀ مخلوق با خالقی است که دارای عظمت‌های بی نهایت می‌باشد، و معنای ادای حق چنین خالق، نوعی احاطه بر او و بی‌نیاز شدن از او را دربر دارد، لذا ادای حق عملی و عبودیت نهائی دربارۀ خدا امکان‌ناپذیر می‌باشد.

این است معنای آن جمله که به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نسبت داده شده است:

ما عَبَدناکَ حَقَّ عِبادَتِکَ. ⁽¹⁾

و ما نمی‌توانیم عبادتی شایستۀ مقام تو بجای بیاوریم.» ⁽²⁾

نیایش امام حسین علیه السلام در عرفات

«حضرت سیّدالشهدا علیه السلام در همین زمینه در قسمتی از دعای عرفه به پیشگاه حضرت محبوب عرضه می‌دارد:

اِلهی انَا الْجاهِلُ فِی عِلْمی فَکَیْفَ لا اکُونُ جَهُولاً فِی جَهْلِی؟!. ⁽³⁾

هر چند دانش فرا بگیرم باز در عین دانائیم نادانم، چگونه می‌توانم در عین جهلم نادان نباشم.

خداوندا! ما می‌خواهیم بدانیم، اما نسبی و محدود بودن دانش‌ها، علم ما را از مطلق بودن دور می‌سازد، و بدین جهت ما هرگز نمی‌توانیم به طور مطلق با واقعیت‌ها در تماس بوده باشیم.

ما انسان‌ها در تحصیل سود، خوش باوریم، آری، خیلی زود باوریم، از همین زودباوری‌ها است که روشنائی مخلوط به تاریکی‌ها را که خودمان هم در ایجاد آن روشنائی بازیگری داشته‌ایم، نور مطلق فرض می‌کنیم، بالاتر از این به دیگران هم دستور یا توصیه یا حداقل سفارش می‌کنیم که شما هم در این روشنائی مطلق ببینید!!

و آنگاه اگر هم فرض کنیم با تمام واقعیت‌های جهان هستی آشنائی پیدا

نموده‌ایم، آیا می‌توانیم تمام خصوصیات و جزئیات سیستم گذشته و آیندۀ بشریت و جهان هستی را بدانیم؟ آیا ما می‌توانیم از حقیقت مشیّت جاریۀ خداوندی اطلاعی داشته باشیم؟ البته نه و یقیناً چنین نیست، ما نه فقط به تمام واقعیت‌ها جهان هستی آشنا نیستیم، بلکه سرنوشت یک ذرّۀ بی مقدار را هم نمی‌توانیم دقیق معین نمائیم، زیرا اگر این توانائی را داشتیم تمام جهان را می‌شناختیم، آری، این یک اعتراف تلخ است ولی چه باید کرد، زیرا حقیقت است.

اما همین که به نادانی خود اعتراف می‌کنیم و قطرۀ علم خود را از هوا و آلودگی‌های نفسانی دور می‌کنیم اتصال آن را به دریای علم تو، ای خداوند دانا، درک می‌کنیم.» ⁽¹⁾

«اَللَّهُمَّ یَا مَنْ لاَ یَصِفُهُ نَعْتُ الْوَاصِفِینَ»

دیده در هجر تو شرمندۀ احسانم کرد بس که شب‌ها گهر اشک به دامانم کرد

عاشقان دوش ز گیسوی تو دیوانه شدند حال آشفتۀ آن جمع پریشانم کرد

تا که ویران شدم آمد به کفم گنج مراد خانۀ سیل غم آباد که ویرانم کرد

شمّه‌ای از گل روی تو به بلبل گفتم آن تنک حوصله رسوای گلستانم کرد

داستان شب هجران تو گفتم با شمع آن قدر سوخت که از گفته پشیمانم کرد

2 - او پایان امید امیدواران است:

وجود مقدّسی که از باب لطف و عنایت و رحمت و مرحمت. صفحۀ با عظمت هستی را به وجود آورده، و این همه نقش رنگارنگ بر آن نقّاشی نموده، از خاک ناچیز نطفۀ انسان را ساخته، و در تاریک خانۀ رحمْ بدن و صورت وی را آراسته، آنگاه از روح خود در او دمیده، و آنچه لازمۀ رشد و کمال بوده مایۀ آن را در وجودش نهاده، سپس وی را با بدرقۀ محبّت و لطفش به دنیا آورده، و آغوش مهر مادر و عشق پدر را جایگاه او قرار داده، از سینۀ مادر به او شیر گوارا نوشانده، و پدر را خدمتکار دست به سینۀ او فرموده، پس از مدتی از میان لثه‌هایش دندان رویانیده، و به تدریج سفرۀ زندگی را در خور او پهن کرده و وی را به انواع نعمت‌های ظاهری و باطنی آراسته، البته باید نهایت امید وی باشد؛ زیرا تمام تکیه گاه‌هائی که بشر برای خود انتخاب کرده بنای بر آب است، و در طول تاریخ بسیار اتفاق افتاده که امید افراد به افراد یا امید افراد به عناصر و اشیا، تبدیل به یأس و ناامیدی شده و تنها جائی که امید کسی ناامید نشده پیشگاه مقدّس حضرت اوست.

دردمندی به در خانه‌اش نرفت که دردش دوا نشد، حاجتمندی به او مراجعه نکرد مگر این که حاجتش برآورده شد، مستمندی از او نخواست، مگر این که به خواسته‌اش رسید، قرض داری نزد او نرفت مگر این که قرضش ادا شد. گنهکاری به حضرتش ننالید مگر این که گناهش در دایرۀ عفو و بخشش رفت.

خاموشم و بی تابی فریاد تو دارم چندانکه فراموش توام به جهان یاد تو دارم

این ناله که قد می‌کشد از سینۀ تنگم تصویر نهال از غم آزار تو دارم

تمثال گل و رنگ بهارم چه فریبد من آینۀ حسن خدا داد تو دارم

هر چند به صد رنگ زنم دست تصنّع چون وانگرم خامۀ بهزاد تو دارم

تا زنده‌ام از جان کنی ام نیست رهائی شیرینی و من خدمت فرهاد تو دارم

گو شیشۀ امکان شکند سنگ حوادث من طاقی از ابروی پریزاد تو دارم

بیدل تو به من هیچ مدارا ننمودی عمری است که پاس دل ناشاد تو دارم

(بیدل دهلوی)

3 - اجر نیکوکاران در پیشگاه او ضایع نمی شود

اشاره

وجود مقدس او آگاه به تمام واقعیت‌ها است، و ظاهر و باطن هر چیزی در پیش اوست.

استحقاق هر عمل کننده‌ای برای او معلوم است، و هیچ گونه عجزی از ادای حق صاحب حق ندارد.

کرم و لطف و رحمت، ذات اوست و ذرّه‌ای بخل و امساک در آن درگاه وجود ندارد، بنابراین ضایع شدن حق صاحب حق از کرم بی نهایت در بی نهایت معقول نیست.

این قسمتی از جملات عرشی و ملکوتی امام عارفان، شمع وجود عاشقان

حضرت امیر المؤمنین علیه السلام در دعای کمیل است که:

ما هکَذَا الظَّنُّ بِکَ وَ لا اخْبِرْنا بِفَضْلِکَ عَنْکَ یا کَریمُ یا رَبِّ. ⁽¹⁾

به وجود مقدست این گمان نمی‌رود که اجری در پیشگاهت ضایع شود و بدون علّت کسی در معرض بی لطفی تو قرار گیرد، و چنین خبری از جانب خود تو و فرستادگانت که به ما بندگان نرسیده که تو ضایع کنندۀ اجری ای بزرگوار، ای پروردگار.

اجر نیکوکاران در کلام قرآن

سند محکم عنایت او را نسبت به نیکوکاران در آیات زیر ملاحظه کنید:

فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ انّی لااُضیعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْکُم مِنْ ذَکَرٍ اوْ انْثی» ⁽²⁾

پس پروردگارشان دعای آنان را اجابت کرد [ که ] یقیناً من عمل هیچ عمل کننده‌ای از شما را از مرد یا زن که همه از یکدیگرند تباه نمی‌کنم ؛

وَ لا نُضیعُ اجْرَ الْمُحْسِنینَ» ⁽³⁾

و پاداش نیکوکاران را تباه نمی‌کنیم .

اِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ انّا لانُضیعُ اجْرَ مَنْ احْسَنَ عَمَلاً» ⁽⁴⁾

مسلماً کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند [ پاداششان داده خواهد شد ] زیرا ما پاداش کسانی را که کار نیکو کرده‌اند ، تباه نمی‌کنیم .

اِنَّ اللّهَ لایُضیعُ اجْرَ الْمُحْسِنینَ» ⁽¹⁾

چرا که خدا پاداش نیکوکاران را تباه نمی‌کند .

وَ اصْبِرْ فَاِنَّ اللّهَ لایُضیعُ اجْرَ الْمُحْسِنینَ» ⁽²⁾

و شکیبایی کن که یقیناً خدا پاداش نیکوکاران را تباه نمی‌کند .

اِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَاِنَّ اللّهَ لایُضیعُ اجْرَ الْمُحْسِنینَ» ⁽³⁾

بی‌تردید هر کس پرهیزکاری کند و شکیبایی ورزد ، [پاداش شایسته می‌یابد] ؛ زیرا خدا پاداش نیکوکاران را تباه نمی‌کند .

این هم از عجایب است که عبد، مالک خود و عملش نیست، آنچه دارد از خدا دارد، جسم و جان را او عنایت کرده، توفیق عمل را او مرحمت فرمود، طریق هدایت را او ارائه نموده، شوق به اجرای فرامین و دستورها را او در قلب شعله‌ور ساخته، آن وقت عمل کننده را مستحق و طلبکار دانسته و به طور مکرّر در قرآن مجید اعلام نموده که اجر نیکوکار را ضایع نخواهم کرد!

این نکته نیز ناگفته نماند که محسن از نظر قرآن انسانی است که قلبش آراسته به ایمان، جانش پیراسته از زشتی‌های معنوی، و نفسش مزیّن به زینت اخلاق حسنه، و عملش موافق با دستورهای قرآن و خواسته‌های پیامبر و امامان معصوم علیهم السلام است، و چنین انسانی بدون شک اجر اعمال و اخلاقش در پیشگاه حضرت حق ضایع نگردد.

من به بوی خوش تو دلشادم ورنه از خود گرهی بر بادم

شوم از خویش به هر لحظه خراب کند آن لطفِ خفی آبادم

بی نسیمت بردم باد صبا لطف کن تا ندهی بر بادم

ای خوش آندم که مرا یاد کنی ای که یک دم نروی از یادم

لطف پنهان ز دلم بازمگیر که در این لطفِ نهانی زادم

لطف تو گر نبود با غم تو قهر این غم بکَند بنیادم

نرسی گرتو به فریاد دلم از فلک هم گذرد فریادم

بیستون غمت و تیشۀ صبر که تو شیرینی و من فرهادم

کمر بندگیت بست چو فیض از غم هر دو جهان آزادم

(فیض کاشانی)

4 - پایان راه خوف عابدان اوست

آنان که در بندگی و طاعت، در عبادت و خدمت، از جسم و جان مایه می‌گذارند، آنان که شوقی جز رسیدن به وصال محبوب ندارند، آنان که همّتی جز به دست آوردن رضای دوست در دلشان نیست، آنان که عبادت حق را اصل و ریشه، و هدف واقعی می‌دانند، و وجودشان منبع خیر و برکت است، در عین حال در ذات قلبشان نگران این معنا هستند که مبادا لحظه‌ای اعراض از حق و یا دچار شدن به فراق محبوب، گریبان جانشان را بگیرد، اینان اعراض از دوست را سخت‌ترین و بدترین و شکننده‌ترین بلا می‌دانند، و فراق دوست را در سوزندگی، شدیدتر از آتش جهنّم حساب می‌کنند.

اینان وقتی از نگرانی نجات پیدا می‌کنند که به وصال دوست برسند و شاهد لقای معشوق را در آغوش جان بگیرند.

عشّاق را حیات به جانست و جان تویی جان را اگر حیات دگر هست آن تویی

هر جا مَهی است پیش رخت هست ناتمام ماه تمام روی زمین و زمان تویی

یوسف اگر چه بود به خوبی عزیز مصر حالا به ملک حُسن، عزیز جهان تویی

گر صدهزار مهر بنا نمایند مهوشان ایشان ستمگرند همین مهربان تویی

گر دل ز درد خون شد و گر جان به لب رسید غم نیست چون طبیب منِ ناتوان تویی

گر جان به باد داد هلالی از آن چه باک جانی که هست در تنِ او جاودان تویی

(هلالی جغتایی)

5 - بیم اهل تقوی به او منتهی می گردد

تقوا که همان نیروی ضبط نفس و خود نگهداری از بی پروائی در مسئلۀ گناه و رعایت جانب حق است، طبعاً ملازم با نوعی بیم و هراس می‌باشد. و قهراً آدمی را از افتادن در گناه باز می‌دارد.

این حال خوف و نگرانی از عواقب طغیان بر خدا، ممکن است در ابتدای امر از تصوّر کیفرهای اخروی و یا عوامل دیگر از جهات اخلاقی و اجتماعی در انسان به وجود آید، ولی کم‌کم بر اثر اشتداد درجۀ عرفان به مقام ربوبیّت و آشنائی بیشتر با کانون عزّ و جلال و قهّاریّت حضرت حق، آن حال خوف و نگرانی از آیندۀ کار، تبدیل به حال خشیت و انکسار و خشوع روح از درک مهابت حضرت قهّار می‌گردد، و آدم آگاه هر چند بی گناه را هم می‌لرزاند.

اِنَّما یَخْشَی اللّهَ مِنْ عَبادِهِ الْعُلَماءُ» ⁽¹⁾

از بندگان خدا فقط دانشمندان از او می‌ترسند .

قرآن در وصف انبیا علیهم السلام می‌فرماید:

اَلَّذینَ یُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللّهِ وَ یَخْشَوْنَهُ وَ لایَخْشَوْنَ احَداً الاَّ اللّهَ» ⁽²⁾

[ آری، این روش خداست دربارۀ ] آنان که همواره پیامهای خدا را به مردم می‌رسانند و از [ عظمت و مقام ] او می‌ترسند و از هیچ کس جز او واهمه ندارند.

آنان که در این پهنۀ هستی به جلال و جمالی که فوق آن متصوّر نیست پی برده‌اند، و ناچیزی خویش و جملۀ موجودات را در جنب آن عظمت بی پایان درک کرده‌اند، دلی سرشار از خشیت و انکسار دارند، و قلبی مرعوب از سطوت ذوالجلال.

اِذا ذُکِرَ اللّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ اذا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیاتُهُ زادَتْهُمْ ایماناً» ⁽³⁾

و هر وقت یاد خدا به میان آید دلهاشان ترسان گردد، و هر وقت آیات خدا بر آنان تلاوت شود ایمانشان را افزون سازد.

و اینان هستند که یک تذکّر از انبیا و یک اشاره از اولیای خدا، چنان تکانی بر روحشان می‌افکند که گاه از شدّت ارتعاش قالب تهی می‌کنند، چنانکه آن مرد بیدار دل به نام همّام از شنیدن اوصاف اهل تقوا از زبان امیر مؤمنان علیه السلام فریادی کشید و جان داد، آنگاه امام فرمود:

هکَذا تَصْنَعُ الْمَواعِظُ الْبالِغَةُ بِاَهْلِها. ⁽¹⁾

اندرزهای رسا، در دل آنان که اهلش باشند این چنین اثر می‌گذارد.

شنید از گوش دل آوای معشوق فکند از شوق سر در پای معشوق

اگر سرّ ازل محرم کند گوش در افتد تا ابد سر مست و مدهوش

ز دام تن پرد مرغ روانش بیاساید ز درد هجر جانش

اگر در روایات آمده: که امام عارفان علی علیه السلام به هنگام نماز و به خصوص در حال خلوت با حضرت معبود در دل شب بدنش می‌لرزید و انقلابی عجیب بر روح مقدسش عارض می‌گردید و گاهی از حال می‌رفت، این نه آن خوف و نگرانی از تقصیر در انجام وظایف، و ترس از مجازات‌های خداوند در روز محشر و حساب بود، نه - معاذاللّه - او که معصوم است و کوچک‌ترین تقصیر از وی در امر وظایف به وقوع نپیوسته است، بلکه این همان حال خشیت و انکسار یک دل آگاه از عظمت بی نهایت در بی نهایت است که خود و تمام ماسوا را مستهلک در پرتو آن تجلّیات قاهره می‌دید و از خود بی خود می‌شد. ⁽²⁾

[«2»هَذَا مَقَامُ مَنْ تَدَاوَلَتْهُ أَیْدِی الذُّنُوبِ وَ قَادَتْهُ أَزِمَّةُ الْخَطَایَا وَ اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِ الشَّیْطَانُ فَقَصَّرَ عَمَّا أَمَرْتَ بِهِ تَفْرِیطاً وَ تَعَاطَی مَا نَهَیْتَ عَنْهُ تَغْرِیراً «3»کَالْجَاهِلِ بِقُدْرَتِکَ عَلَیْهِ أَوْ کَالْمُنْکِرِ فَضْلَ إِحْسَانِکَ إِلَیْهِ حَتَّی إِذَا انْفَتَحَ لَهُ بَصَرُ الْهُدَی وَ تَقَشَّعَتْ عَنْهُ سَحَائِبُ الْعَمَی أَحْصَی مَا ظَلَمَ بِهِ نَفْسَهُ وَ فَکَّرَ فِیمَا خَالَفَ بِهِ رَبَّهُ فَرَأَی کَبِیرَ عِصْیَانِهِ کَبِیراً وَ جَلِیلَ مُخَالَفَتِهِ جَلِیلاً]

این جایگاه کسی است که دست‌های گناهان، او را دست گردان کرده‌اند، و مهارهای خطاها، او را به دنبال خود کشیده‌اند، و شیطان بر او چیره شده و از باب ضایع کردن امر نسبت به آنچه امر فرمودی کوتاهی کرده، و به خاطر غفلتش از عاقبت کار، آنچه را نهی کردی مرتکب شده، مانند کسی که قدرتت را بر وجودش جاهل و فراوانی احسانت را نسبت به خودش منکر است، تا هنگامی که دیدۀ هدایت برایش باز شده، و ابرهای کوردلی، از صفحۀ باطنش برطرف گشته، ستم‌هایی که بر خود کرده، به شمار آورده، و در اموری که پروردگارش را مخالفت کرده به اندیشه نشسته؛ در نتیجه گناه بزرگش را بزرگ، و عظمت مخالفتش را عظیم دیده.

دست به دست شدن گناهکار

انسان دشمنان عجیب و غریب و معاندان بسیار خطرناکی دارد. از جمله دشمنان او، جهل و نادانی و عدم معرفت به حقایق ملکوتی و مسائل الهی و شرعی است. قرآن و روایات، جهل را دشمن انسان دانسته، و رهائی از این دشمن را به وسیلۀ سلاح علم و معرفت، و آگاهی و دانائی واجب دانسته است.

علم و جهل در روایات

در روایات باب علم آمده:

طَلَبُ الْعِلْمِ فَریضَةٌ عَلی کُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ. ⁽¹⁾

دنبال کردن علم، و طلب معرفت بر هر مرد و زن مسلمانی فریضه است.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

طَلَبُ الْعِلْمِ فَریضَةٌ مِنْ فَرائِضِ اللّهِ. ⁽²⁾

طلب کردن دانش و معرفت واجبی از واجبات خداوند است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

اَوْحَی اللّهُ الَیَّ انَّهُ مَنْ سَلَکَ مَسْلَکاً یَطْلُبُ فِیهِ الْعِلْمَ سَهَّلْتُ لَهُ طَریقاً الَی الْجَنَّةِ. ⁽³⁾

خداوند به من وحی فرمود: هر کس روندۀ راهی باشد که در آن راه طلب دانش و معرفت کند، راه بهشت را بر او آسان می‌کنم.

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

لا مُصیبَةَ اعْظَمُ مِنَ الْجَهْلِ. ⁽¹⁾

مصیبتی بزرگتر از نادانی وجود ندارد.

و نیز آن حضرت فرمود:

لا عَدُوَّ اضَرُّ مِنَ الْجَهْلِ. ⁽²⁾

دشمنی ضرر زننده‌تر از جهل نیست.

حضرت هادی علیه السلام می‌فرماید:

اَلْجَهْلُ وَ الْبُخْلُ اذَمُّ الاَْخْلاقِ. ⁽³⁾

نادانی و بخل از بدترین موارد اخلاق است.

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

لا یَری الْجاهِلُ الاَّ مُفْرِطاً اوْ مُفَرِّطاً. ⁽⁴⁾

جاهل در تمام امورش یا افراطی است یا تفریطی. (یا کارش جلوتر از دستورهای اسلام، یا مادون دستورهای اسلام است. در افراطش گناهکار و در تفریطش نیز معصیت کار است).

تفسیری از هوای نفس در قرآن

از جمله دشمنان انسان هوای نفس است.

هوا عبارت است از امواجی که از جوشش غرایز حیوانی سر می‌کشد و فضای درون را تیره و تار می‌کند، و عوامل و وسایل درک و دریافت حقیقت را فلج

می‌نماید.

هوا یعنی خواستن بی محاسبه، و همین است که اصالت‌ها و حقایق را از جلوی چشم و عقل و وجدان دور می‌کند.

این همان «می‌خواهم» است که به هیچ علّت و دلیلی جز خود تکیه ندارد و این یک سخن بی اساس است که در موقع سؤال از کسی که مطابق هوا عمل کرده به عنوان جواب بگوید: دلم خواست، کدام دل؟!

تو همی گوئی مرا دل نیز هست دل فراز عرش باشد نی به پست

اگر با این دشمن مبارزه نشود، و این عامل خطرناک از صحنۀ حیات دفع نشود، و این مرض علاج نگردد، به هوا محوری می‌انجامد که تا سر حدّ معبودیّت «خدا را کنار زدن و خود بجای او نشستن» پیش می‌رود.

هواپرستی انسان را از استفاده کردن از آیات خدا باز می‌دارد، و آدمی را برده و بندۀ شیطان می‌سازد، و از منافع هدایت محروم و دچار ضربه‌های ضلالت و غوایت می‌نماید.

هواپرستی انسان را از درجات عرشی و برکات معنوی، و واقعیّت‌های ملکوتی به درکات پستی و ماده پرستی و تنبلی و سستی سوق می‌دهد.

هواپرستی صفات انسانی و ملکات الهی را از انسان سلب، و او را به حیوانی درنده و به تعبیر قرآن به سگی پارس کننده مبدّل می‌کند.

قرآن دربارۀ مردی که در بنی اسرائیل دچار هواپرستی شد می‌فرماید:

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذی آتَیْناهُ آیاتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَاَتْبَعَهُ الشَّیْطانُ فَکانَ مِنَ الْغاوِینَ * وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لکِنَّهُ اخْلَدَ الَی الاَْرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ انْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ اوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ

کَذَّبُوا بِایاتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ» ⁽¹⁾

و سرگذشت کسی که آیات خود را به او عطا کردیم و او عملاً از آنان جدا شد ، برای آنان بخوان ؛ پس شیطان او را دنبال کرد [ تا به دامش انداخت ] و در نتیجه از گمراهان شد . * و اگر می‌خواستیم [ درجات و مقاماتش را ] به وسیلۀ آن آیات بالا می‌بردیم ، ولی او به امور ناچیز مادی و لذّت‌هایِ زودگذرِ دنیایی تمایل پیدا کرد واز هوای نفسش پیروی نمود ؛ پس داستانش چون داستان سگ است [ که ] اگر به او هجوم بری ، زبان از کام بیرون می‌آورد ، واگر به حال خودش واگذاری [ باز هم ] زبان از کام بیرون می‌آورد . این داستان گروهی است که آیات ما را تکذیب کردند ؛ پس این داستان را [ برای مردم ] حکایت کن ، شاید [ نسبت به امور خویش ] بیندیشند .

«این آیه به روشنی اشاره به داستان کسی می‌کند که نخست در صف مؤمنان بوده و حامل آیات و علوم الهی گشته، سپس از این مسیر گام بیرون نهاده، به همین جهت شیطان به وسوسۀ او پرداخته و عاقبت کارش به گمراهی و بدبختی کشیده شده است.

تعبیر «انسلخ» که از مادّۀ «انسلاخ» و در اصل به معنی از پوست بیرون آمدن است، نشان می‌دهد که آیات و علوم الهی در آغاز چنان به او احاطه داشت که همچون پوست تن او شده بود، اما ناگهان از این پوست بیرون آمد و با یک چرخش تند مسیر خود را به کلی تغییر داد.

از تعبیر فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطانُ چنین استفاده می‌شود که در آغاز، شیطان تقریباً از او قطع امید کرده بود، چرا که او کاملاً در مسیر حق قرار داشت اما پس از انحراف مزبور، شیطان به سرعت او را تعقیب کرد و به او رسید و بر سر راهش نشست و به وسوسه گری پرداخت و سرانجام او را در صف گمراهان و شقاوتمندان قرار داد.

آیۀ بعد این موضوع را چنین تکمیل می‌کند که: اگر می‌خواستیم می‌توانستیم او را در همان مسیر حق به اجبار نگاه داریم و به وسیلۀ آن آیات و علوم مقام والا بدهیم. ولی مسلّم است که نگاهداری اجباری افراد در مسیر حق با سنّت پروردگار که سنّت اختیار و آزادی اراده است سازگار نیست و نشانۀ شخصیت و عظمت کسی نخواهد بود، لذا بلافاصله اضافه می‌کند:

ما او را به اختیارش واگذاردیم و او به جای این که با استفاده از علوم و دانش خویش هر روز مقام بالاتری بپیماید به پستی گرایید و بر اثر پیروی از هوا و هوس مراحل سقوط را طی کرد.

«اخلد» از مادۀ اخلاد به معنی سکونت دائمی در یکجا اختیار کردن است، بنابراین أَخْلَدَ إِلَی الْاَرْضِ یعنی برای همیشه به زمین چسبیده، که در این‌جا کنایه از جهان مادّه و زرق و برق و لذّات نامشروع زندگی مادی است.

سپس این شخص را تشبیه به سگی می‌کند که همیشه زبان خود را همانند حیوانات تشنه بیرون آورده می‌گوید: او همانند سگ است که اگر به او حمله کنی دهانش باز و زبانش بیرون است و اگر او را به حال خود واگذاری باز چنین است.

او بر اثر شدّت هواپرستی و چسبیدن به لذّات جهان مادّه یک حالت عطش نامحدود و پایان‌ناپذیر به خود گرفته که همواره دنبال دنیاپرستی می‌رود، نه به خاطر نیاز و احتیاج، بلکه به شکل بیمار گونه‌ای همچون سگ هار که بر اثر بیماری هاری حالت عطش کاذب به او دست می‌دهد، و در هیچ حال سیراب نمی‌شود.

این همان حالت دنیاپرستان و هواپرستان دون همّت است که هر قدر بیندوزند، باز هم احساس سیری نمی‌کنند.

سپس اضافه می‌کند که این مَثَل مخصوص به این شخص معیّن نیست بلکه

مثالی است برای همۀ جمعیّت‌هائی که آیات خدا را تکذیب کنند.

این داستان‌ها را برای آنها بازگو کن، شاید دربارۀ آن بیندیشند و مسیر صحیحی را پیدا کنند.» ⁽¹⁾

وَ لا تُطِعْ مَنْ اغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا وَاتَّبَعَ هَواهُ وَ کانَ امْرُهُ فُرُطاً» ⁽²⁾

و از کسی که دلش را [ به سبب کفر و طغیانش ] از یاد خود غافل کرده‌ایم و از هوای نفسش پیروی کرده و کارش اسراف و زیاده‌روی است ، اطاعت مکن .

هوا به اندازه‌ای خطرناک است که قلب را از حضرت حق جدا می‌کند. و کرسی حکومت خودش را به جای پروردگار در خانۀ دل می‌زند و به هر کجا که می‌خواهد انسان را می‌برد:

أَفَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ الهَهُ هَواهُ وَ اضَلَّهُ اللّهُ عَلی عِلْمٍ و خَتَمَ عَلی سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلی بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ یَهْدیهِ مِنْ بَعْدِ اللّهِ افَلا تَذَکَّرُونَ» ⁽³⁾

پس آیا کسی که معبودش را هوای نفسش قرار داده دیدی ؟ و خدا او را از روی علم و آگاهی خود [ بر این که شایستۀ هدایت نیست ] گمراه کرد ، و بر گوش و دلش مُهرِ [ تیره بختی ] نهاد ، و بر چشم [ دلش ] پرده‌ای قرار داده است ، پس چه کسی است که بعد از خدا او را هدایت کند ؟ آیا متذکّر [ حقایق ] نمی‌شوید ؟

گذر کن ز بیغولۀ نام و ننگ به شه راه مردان درآیی درنگ

رسوم سفیهان ابله بمان که رسم سفیهان کند کار تنگ

فراخ است و هموار راه خرد در این راه نه خار باشد نه سنگ

به دست آوری گر تو میزان عقل نباشد تو رابا خود و غیر جنگ

چو آهنگ جان تو آرد هوا به خیل هوای خدا زن چنگ

به قدر ضرورت ز دنیا بگیر مکن بار بر خود گران و ملنگ

کمی مال، افزونی راحت است کمی جاه، آسایش از نام و ننگ

پذیرفتی این نکته را گر چه فیض وگرنه سر خالی از عقل و سنگ

(فیض کاشانی)

هوای نفس در روایات

روایات بسیاری در باب هوا وارد شده که برای نمونه به چند روایت اشاره می‌شود:

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمود:

اِنَّ اخْوَفَ ما اخافُ عَلی امَّتِی الْهَوی وَ طُولُ الاَْمَلِ، امَّا الْهَوی فَاِنَّهُ یَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ، وَ امّا طُولُ الاَْمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَةَ. ⁽¹⁾

ترسناک‌ترین چیزی که به حقیقت از آن بر امّتم می‌ترسم هوا و آرزوی دراز است، اما هوای نفس بازدارندۀ از حق، و طول آرزو فراموش دهندۀ آخرت است.

حضرت جواد علیه السلام فرمود:

مَنْ اطاعَ هَواهُ اعْطی عَدُوَّهُ مُناهُ. ⁽¹⁾

هر کس از هوای نفسش پیروی کند، دشمنش را به آرزویش رسانده است.

امام علی علیه السلام فرمود:

اَشْجَعُ النّاسِ مَنْ غَلَبَ هَواهُ. ⁽²⁾

شجاع‌ترین مردم کسی است که بر هوای نفسش غلبه کند.

و نیز امام علی علیه السلام می‌فرماید:

اَلْهَوی اسُّ الْمِحَنِ. ⁽³⁾

هوا ریشۀ همه رنج‌ها و ناراحتی‌هاست.

اَلْهَوی هَوِیٌّ الی اسْفَلِ السّافِلینَ. ⁽⁴⁾

هوا کشانندۀ انسان به پست‌ترین درکات دنیائی و آخرتی است.

اَلْهَوی قَرینٌ مُهْلِکٌ. ⁽⁵⁾

هوا همنشین هلاک کننده‌ای است.

آفَةُ الْعَقْلِ الْهَوی. ⁽⁶⁾

آفت خرد و عقل انسان، هوای نفس است.

اَلْشَّهَواتُ سُمُومٌ قاتِلاتٌ. ⁽⁷⁾

شهوات سم‌های کشنده هستند.

اَلْشَّهَواتُ مَصائِدُ الشَّیْطانِ. ⁽¹⁾

شهوات دام‌های شیطانند.

اِمْنَعْ نَفْسَکَ مِنَ الشَّهواتِ تَسْلَمْ مِنَ الآْفاتِ. ⁽²⁾

وجودت را از شهوات نگاه دار تا از بلاها در امان بمانی.

اُوصِیْکُمْ بِمُجانَبَةِ الْهَوی، فَاِنَّ الْهَوی یَدعُو الَی الْعَمی، وَ هُوَ الضَّلالُ فِی الآْخِرَةِ وَ الدُّنْیا. ⁽³⁾

شما را به دوری از هوا سفارش می‌کنم، به درستی که هوا به کوردلی می‌خواند، و کوردلی ضلالت و گمراهی در دنیا و آخرت است.

مَنِ اتَّبَعَ هَواهُ اعْماهُ وَ اصَمَّهُ وَ اذَلَّهُ وَ اضَلَّهُ. ⁽⁴⁾

هر کس از هوا متابعت کند هوا او را کور و کر و ذلیل و گمراه می‌کند.

عَبْدُ الشَّهْوَةِ اذَلُّ مِنْ عَبْدِ الرِّقِّ. ⁽⁵⁾

بندۀ شهوت ذلیل‌تر از بندۀ زرخرید است.

عَبْدُ الشَّهْوَةِ اسیرٌ لایَنْفَکُّ اسْرُهُ. ⁽⁶⁾

بندۀ شهوت اسیری است که از اسارتش آزادی ندارد.

مَنْ اطاعَ هَواهُ باعَ آخِرَتَهُ بِدُنْیاهُ. ⁽⁷⁾

هر کس از هوای نفسش اطاعت کند آخرتش را به دنیا فروخته است.

شیطان، دشمن انسان

از دشمنان دیگر انسان، شیطان است که در چهره‌های گوناگون انسی و جنّی برای بریدن انسان از حق، فعالیّت مستمر دارد.

مسئلۀ شیطان و قیافه‌های گوناگون و دام‌ها و خدعه‌های خطرناکش در شرح دعای هفدهم گذشت.

این دشمنان خطرزا و خطرناک انسان را که میل طبیعی به شهوات و زرق و برق دنیا دارد، دوره می‌کنند و به محاصره می‌کشند و مانند یک توپ که وسیلۀ بازی اطفال است او را در جهت گناهان ظاهری و باطنی دست به دست می‌کنند.

لذّت گناهان وقتی سراسر درون و برون را احاطه کرد یاد حق از قلب می‌رود، و لذّت مناجات و عبادت از کام انسان می‌پرد و آدمی به قول حضرت سجّاد علیه السلام گرفتار مهارهای خطا و غلبه و چیرگی شیطان می‌شود، و از اوامر حق کوتاهی ورزیده و در عبادت تقصیر می‌کند و دچار تفریط می‌شود، و به سبب هجوم غرور به خویشتن خود یا غرور به رحمت و کرم حق و فریفته شدن به لطف دوست در انواع گناهان دست و پا می‌زند، و از قدرت حق و حکومت حضرت او غافل شده، و انگار به انکار احسان دوست نسبت به خود برمی‌خیزد، تا زمانی که خداوند دستش را بگیرد و از شرّ جهل و هوا و شیطان نجاتش دهد، آن وقت بفهمد که چه اندازه گناه کرده، و راه اندیشه در مخالفت با پروردگار و عواقبش برای او باز شود، پس گناه بزرگش را بزرگ و مخالفت عظیمش را عظیم ببیند.

عمری است ز اسباب غنا هیچ ندارم چون دست تهی غیر دعا هیچ ندارم

تشویش خیالات وجود و عدمم نیست چون رمز دهانت همه جا هیچ ندارم

یارب چِقدر گرم کنم مجلس تصویر سازم همه کوک است و صدا هیچ ندارم

چون شمع اگر شش جهتم پی سپر افتد غیر از سر خود در ته پا هیچ ندارم

واماندۀ یأسم که از این انجمن آخر برخاستنی هست عصا هیچ ندارم

مغرور هوس می‌زیم از هستی موهوم فریاد که من شرم و حیا هیچ ندارم

همکِسوت اسباب حبابم چه توان کرد گر باز کنم بند قبا هیچ ندارم

شخص عدم از زحمت تمثال مبرّاست آینه تو هیچم منما هیچ ندارم

بیدل اگر آفاق بود زیر نگینم جز نام خدا نام خدا هیچ ندارم

(بیدل دهلوی)

[فَأَقْبَلَ نَحْوَکَ مُؤَمِّلاً لَکَ مُسْتَحْیِیاً مِنْکَ وَ وَجَّهَ رَغْبَتَهُ إِلَیْکَ ثِقَةً بِکَ فَأَمَّکَ بِطَمَعِهِ یَقِیناً وَ قَصَدَکَ بِخَوْفِهِ إِخْلاَصاً «4»قَدْ خَلاَ طَمَعُهُ مِنْ کُلِّ مَطْمُوعٍ فِیهِ غَیْرِکَ وَ أَفْرَخَ رَوْعُهُ مِنْ کُلِّ مَحْذُورٍ مِنْهُ سِوَاکَ فَمَثَلَ بَیْنَ یَدَیْکَ مُتَضَرِّعاً وَ غَمَّضَ بَصَرَهُ إِلَی الْأَرْضِ مُتَخَشِّعاً وَ طَأْطَأَ رَأْسَهُ لِعِزَّتِکَ مُتَذَلِّلاً وَ أَبَثَّکَ مِنْ سِرِّهِ مَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنْهُ خُضُوعاً وَ عَدَّدَ مِنْ ذُنُوبِهِ مَا أَنْتَ أَحْصَی لَهَا خُشُوعاً وَ اسْتَغَاثَ بِکَ مِنْ عَظِیمِ مَا وَقَعَ بِهِ فِی عِلْمِکَ «5»وَ قَبِیحِ مَا فَضَحَهُ فِی حُکْمِکَ مِنْ ذُنُوبٍ أَدْبَرَتْ لَذَّاتُهَا فَذَهَبَتْ وَ أَقَامَتْ تَبِعَاتُهَا فَلَزِمَتْ]

پس با امید به حضرتت و شرمساری از وجود مقدّست، به جانب تو روی کرده و از باب اطمینان به تو، رغبت و شوقش را متوجّۀ پیشگاه تو ساخته، و از روی یقین یا طمعش آهنگ تو کرده، و از باب اخلاص، با توشۀ ترسش به سوی تو روی آورده، طمعش از هر که به او طمع ورزیده می‌شود تهی شده غیر تو، و ترسش از هر چه از آن ترسیده می‌شود، برطرف شده جز تو، پس با حال زاری و ذلّت پیش رویت ایستاده، و از روی تواضع و فروتنی دیده‌اش را به سوی زمین انداخته، و سرش را در برابر عزّتت، ذلیلانه به زیرافکنده و خاضعانه رازش را که تو از او به آن داناتری، برایت آشکار ساخته، و خاشعانه گناهانش را که حضرتت به تعدادش آگاه‌تر است برشمرده، و برای نجات از گناهان بزرگی که

برای مرتکب شونده‌اش در علم تو، عین هلاکت است، و زشتی اعمالی که در عرصۀ قضا و قدَرَت او را رسوا کرده، به فریاد رسی و طلب یاری برخاسته؛ همان گناهانی که روزگار لذّت‌هایش پشت کرده و از بین رفته، و پیامدهای زیان بخشش به جا مانده و گریبان گیر شده.

شناخت گناه و عذاب

چه نیکوست عزیزان مؤمن برای شناخت گناهان و عذاب و عقاب آنها به کتاب «عقاب الاعمال» نوشتۀ شیخ صدوق و جلد دوم «اصول کافی» تألیف کلینی بزرگوار مراجعه کنند، و به دو جمله آخر فرازهای مورد ترجمه بیشتر توجّه نمایند که لذّت گناه آنی و بسیار زودگذر، ولی حسرت و عقاب و عذابش اگر در دایرۀ توبه قرار نگیرد، دائمی و همیشگی است.

چون در شرح این فراز مطالب متفرقه‌ای قبلاً بیان شده به همین مقدار بسنده کردیم.

ای دل به عشق خویش گرفتار بوده‌ای خود را به نقد عمر خریدار بوده‌ای

گر بگذری ز خویش انیس خدا شوی ای خودپرست دون چه ستمکار بوده‌ای

بگشای چشم عبرت و کرّوبیان ببین تا روشنت شود چقدر خوار بوده‌ای

برخیز و جهد کن به مقام خرد رسی روز نخست چون به خرد یار بوده‌ای

زآسودگی نداشته‌ای دست یک نفس ای فیض خویش را تو چه غمخوار بوده‌ای

(فیض کاشانی)

[لاَ یُنْکِرُ - یَا إِلَهِی - عَدْلَکَ إِنْ عَاقَبْتَهُ وَ لاَ یَسْتَعْظِمُ عَفْوَکَ إِنْ عَفَوْتَ عَنْهُ وَ رَحِمْتَهُ لِأَنَّکَ الرَّبُّ الْکَرِیمُ الَّذِی لاَ یَتَعَاظَمُهُ غُفْرَانُ الذَّنْبِ الْعَظِیمِ]

ای خدای من! اگر این گنهکار را کیفر دهی، عدالتت را منکر نمی‌شود، و اگر از او گذشت کنی و به او رحمت آوری، گذشتت را در برابر بی‌نهایت بودنت بزرگ نمی‌شمارد؛ برای این که تو پروردگار کریمی، پروردگاری که آمرزش گناه بزرگ، او را بزرگ ننماید.

عدل و فضل خداوند در مجازات

عدالت الهی بر پایۀ قانون تعادل و تناسب است، اگر تناسب و میزان در آفرینش موجودات نبود، نظم و حساب در جریان نظام هستی مفهوم نداشت، بر این اساس خداوند حکیم برای هر موجودی حق حیات قرار داده است.

حقوقی که برای انسان و حیوانات و نباتات مقرّر شده است هر یک برتری و امتیازی بر آنهاست. پایمال کردن و تجاوز و تصرّف در حقوق دیگری، ستم و نابودی حق اوست. اصلی که در نظام خلقت همواره شالودۀ جهان را پابرجا نگه می‌دارد اصل سلامت و صحّت است. یعنی در ساختمان هر موجود زنده نیرویی نهفته است که ادارۀ سلامت و تندرستی او را به عهده دارد و او را به حرکت و کوشش وا می‌دارد و از هستی او دفاع می‌کند، البته بیماری و درد از این اصل فراگیر جداست و گاهی اتفاقی است؛ زیرا کمبودها و زیان‌هایی که بر وجود وارد می‌شود

بر اساس یک سلسله از حکمت‌ها و آثاری است که در اثر برخی مسائل طبیعی و یا بشری در نظم امور رخ می‌دهد و مسیر تکامل را دگرگون می‌کند، ولی همیشه راه بازگشت به اصل خلقت و فطرت باز است.

یعنی در فطرت موجودات، نیروی کششی وجود دارد که او را به سوی حالت اوّلیه باز می‌گرداند و همواره در گیتی، نیروی گریز از انحراف و تمرکز در سلامت و درستی برقرار است. و این نکته‌ها نشان از حضور عدالت گستردۀ خداوندی دارد؛ و با این حال رحمت او بر غضبش چیرگی دارد و مغفرت او همه جان‌ها را در برمی‌گیرد. به معنای دیگر: عدل پروردگار در کنار فضل او قرار می‌گیرد و حق او در همسایگی عفو آرمیده است. پس به هر بیانی فضل و رحمت و احسان و عفو او بر همۀ امور مقدّم است.

و خداوند متعال بارها در قرآن مجید به برتری تفضّل و رحمت خویش اشاره فرموده است:

یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَاتَتَّبِعُواْ خُطُوَ تِ الشَّیْطَنِ وَ مَن یَتَّبِعْ خُطُوَ تِ الشَّیْطَنِ فَإِنَّهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشَآءِ وَ الْمُنکَرِ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ مَا زَکَی مِنکُم مِّنْ أَحَدٍ أَبَدًا وَ لَکِنَّ اللَّهَ یُزَکِّی مَن یَشَآءُ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ» ⁽¹⁾

ای مؤمنان ! از گام‌های شیطان پیروی نکنید ؛ و هر که از گام‌های شیطان پیروی کند [ هلاک می‌شود ] زیرا شیطان به کار بسیار زشت و عمل ناپسند فرمان می‌دهد ؛ و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود ، هرگز احدی از شما [ از عقاید باطل و اعمال و اخلاق ناپسند ] پاک نمی‌شد ، ولی خدا هر که را بخواهد پاک می‌کند ؛ و خدا شنوا و داناست .

بنابر بیان حق تعالی آمرزش و پاکی محصول رحمت و فضل الهی است که در

قیامت مایۀ نجات است وگرنه هیچ موجودی از درِ عدل خداوند نتواند فرار کند ولی می‌تواند از باب رحمت و عفو او رهایی یابد.

مَّن یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَذَ لِکَ الْفَوْزُ الْمُبِینُ» ⁽¹⁾

هر کس در آن روز ، عذاب از او برگردانده شود ، قطعاً خدا به او رحم کرده ، و آن است کامیابی آشکار .

یعنی اگر رحمت نباشد عذاب از کسی برداشته نمی‌شود؛ زیرا ثواب و عذاب الهی عین عدل الهی است، پس اگر در قیامت شفاعت و لطف انبیا و معصومان علیهم السلام و عالمان و شهیدان نباشد بسیاری از انسان‌ها در محشر بدون تکلیف می‌مانند.

ملا محمد باقر مجلسی در باب اعتقادات می‌نویسد:

إِعْتِقادُنا فِی الْعَدْلِ هُوَ أَنَّ اللّهَ تَبارَکَ وَ تَعالی أَمَرْنا بِ‌الْعَدلِ وَ عامِلْنا بِما هُوَ فَوْقَهُ وَ هُوَ التَّفَضُّلُ وَ ذلِکَ أَنَّهُ عَزَّوَجَلَّ یَقُولُ: مَن جَآءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَن جَآءَ بِالسَّیِّئَةِ فَلَا یُجْزَی إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا یُظْلَمُونَ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

اعتقاد ما در باب عدل آن است که خداوند متعال ما را به عدل دستور فرموده است، ولی به بالاترین از آن یعنی رحمت و لطف معامله نمود؛ زیرا خداوند عز و جل و بلند مرتبه می‌فرماید: «هر کس کار نیک بیاورد ، پاداشش ده برابر آن است ، و آنان که کار بد بیاورند ، جز به مانند آن مجازات نیابند و ایشان مورد ستم قرار نمی‌گیرند .»

در این راستا امیرمؤمنان علی علیه السلام دربارۀ کلام خداوند إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ

وَ الْإِحْسَنِ» ⁽¹⁾

اَلْعَدْلُ الْإِنْصافُ وَ الْاِحْسانُ التَّفَضُّلُ. ⁽²⁾

عدل انصاف، و احسان بخشش افزونتر است.

اگر پروردگار با عدل خویش رفتار کند به حق انصاف را خواسته است ولی با وجود آثار ظلم و تباهی در زندگی بشر؛ عفو او بالاترین احسان است.

رسول اکرم صلی الله علیه و آله در پایان عمر شریفشان خطبه‌ای مهم برای مسلمانان ایراد فرمودند:

اَیُّهَا النّاسُ إِنَّهُ لَیْسَ بَیْنَ اللّهِ وَ بَیْنَ احَدٍ نَسَبٌ وَ لا امْرٌ یُؤْتِیهِ بِهِ خَیْراً اوْ یَصْرِفُ عَنْهُ شَرَّاً الَّا الْعَمَلُ، الا لایَدَّعِیَنَّ مُدَّعٍ وَ لایَتَمَنِّیَنَّ مُتَمَنِّ وَ الَّذی بَعَثَنی بِالْحَقِّ لایُنجی الاّ عَمَلٌ مَعَ رَحْمَةٍ، وَ لَوْ عَصَیْتُ لَهَوَیْتُ. ⁽³⁾

ای مردم! بین خدا و کسی رابطۀ خویشاوندی نیست و هیچ رابطۀ دیگری هم که موجب جلب منفعت یا دفع ضرر شود به غیر از عمل نیست. بنگرید: کسی ادعای گزاف نکند و کسی آرزوی خام در دل نپرورد. قسم به خدایی که مرا به راستی برانگیخت چیزی جز عمل همراه با رحمت خدا سبب رستگاری نمی‌گردد، اگر من هم گناه می‌کردم سقوط کرده بودم.

با این فرمایش، نتیجه می‌گیریم که: در نزد خداوند منّان سبب و نسب و مقام و مدرک و هزاران رابطه و رفاقت و زیرکی کارساز نیست، تنها عنایات و الطاف الهی دستگیره و پناهگاه بندگان است.

[«6»اَللَّهُمَّ فَهَا أَنَا ذَا قَدْ جِئْتُکَ مُطِیعاً لِأَمْرِکَ فِیمَا أَمَرْتَ بِهِ مِنَ الدُّعَاءِ مُتَنَجِّزاً وَعْدَکَ فِیمَا وَعَدْتَ بِهِ مِنَ الْإِجَابَةِ إِذْ تَقُولُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ» ⁽¹⁾

خدایا! اینک منم که در پیشگاهت نسبت به امرت، مطیع و سر به فرمان آمدم، و آن امر این است: ما را دستور دادی دعا کنیم، و من وفای به وعده‌ای را که در مورد اجابت دعا داده‌ای خواستارم؛ زیرا فرمودی: «مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم.»

اطاعت خداوند و پذیرش دعا

اشاره

دعا کردن، در زمینۀ نارسایی و ناکامی‌های قدرت انسان است. دعا به هنگام اضطرار و ناکارآمدی همه تلاش‌ها و کوشش‌ها، درخواست فراهم شدن اسباب و عواملی است که از دایرۀ قدرت انسان بیرون باشد که قدرتش بی‌پایان و هر امری برای او آسان است.

ولی این خواسته‌ها نباید تنها از زبان انسان صادر شود، بلکه باید از تمام وجود او برخیزد. و زبان دراین حالت ترجمان تمام ذرّات وجود انسان و اعضا و جوارح است و قلب و روح از طریق پیوند نزدیک با خدا، روشنی پیدا می‌کند.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

اَلطّاَعُةُ قُرَّةُ الْعَیْنِ. ⁽¹⁾

فرمانبری خدا، نور چشم است.

رسول اکرم صلی الله علیه و آله در خطبۀ حجة الوداع به عموم مسلمانان فرمود:

...أَلا وَ إِنَّ الرُّوْحَ الْأَمِینَ نَفَثَ فی رُوعی أَنَّهُ لَنْ تَمُوتَ نَفْسٌ حَتّی تَسْتَکْمِلَ رِزْقَها فَاتَّقُوا اللّهَ وَ أَجْمِلُوا فِی الطَّلَبِ وَ لایَحْمِلْ أَحَدَکُمْ اسْتِبْطاءُ شَئٍ مِنَ الرِّزْقِ أَنْ یَطْلُبَهُ بِغَیرِ حِلِّهِ فَإِنَّهُ لایُدْرَکُ ما عِنْدَ اللّهِ إِلاّ بِطاعَتِهِ. ⁽²⁾

آگاه باشید جبرئیل در دلم افکند که هیچ کس نمیرد تا روزیش را کامل گیرد، از خدا بپرهیزید و در طلب روزی آرام باشید و دیر رسیدن روزی شما را وادار نکند که از راه حرام بجویید؛ زیرا آنچه نزد خداست جز به وسیلۀ اطاعتش به دست نیاید.

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

اَلطّاعَةُ لِلّهِ اقْوی سَبَبٍ. ⁽³⁾

فرمانبری از خداوند، محکمترین رشته است.

و در این باره در نامه‌ای به حارث همدانی سفارش فرمود:

وَ اطِعِ اللّهَ فی جُمَلِ امُورِکَ، فَإِنَّ طاعَةَ اللّهِ فاضِلَةٌ عَلَی ما سِواها. ⁽⁴⁾

در تمام کارهایت از خدا اطاعت کن، که اطاعت از خدا از همه چیز برتر است.

بنابراین دعا که یک وسیلۀ خودآگاهی و بیداری دل و اندیشه و پیوند باطنی با حقیقت هستی است تنها از مسیر اطاعت و گردن نهادن به ارادۀ او به مقصد

می‌رسد.

عمل به پیمان‌های الهی و آنچه حق تعالی در راه سعادت بشر قرار داده است؛ از تعهدات خداوند به انسان‌هاست، و آن که به عهد خویش در برابر پروردگارش وفا نکند، نباید انتظار داشته باشد که مشمول وعدۀ قبولی دعا ازناحیه پروردگار باشد.

حضرت حق به قوم بنی اسرائیل این نکته را گوشزد می‌فرماید:

یَبَنِی إِسْرَ ءِیلَ اذْکُرُواْ نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَوْفُواْ بِعَهْدِی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِیَّیَ فَارْهَبُونِ» ⁽¹⁾

ای بنی‌اسرائیل ! نعمت های مرا که به شما عطا کردم ، یاد کنید و به پیمانم [ که سفارش به عبادت و ایمان به همۀ انبیا به ویژه پیامبر اسلام است ] وفا کنید تا من هم به پیمان شما [ که توقع ثواب وپاداش در برابر عبادت وایمان است ] وفا کنم ، و [ نسبت به پیمان‌شکنی ] فقط از من بترسید .

اجابت نشدن دعا در کلام امام علی علیه السلام

شخصی در پایان خطبۀ روز جمعۀ امیر المؤمنین علی علیه السلام از پذیرفته نشدن دعایش شکایت کرد و گفت: با اینکه خداوند فرموده: «بخوانید مرا تا اجابت کنم شما را» چرا ما دعا می‌کنیم و به اجابت نمی‌رسد؟

امام در پاسخ او فرمود: زیرا قلب و فکرتان به هشت چیز خیانت کرده است:

1 - شما خدا را شناخته‌اید ولی حق او را ادا نکرده‌اید؛ پس شناخت شما سودی به حالتان ندارد.

2 - شما به فرستادۀ او ایمان آورده‌اید سپس با سیرۀ او به مخالفت برخاسته‌اید و آیین او را نابود کردید؛ پس فایدۀ ایمانتان چیست؟

3 - شما کتاب او را خوانده‌اید ولی به آن عمل نکرده‌اید، گفتید: شنیدیم و اطاعت کردیم، سپس روی گردان شدید.

4- شما می‌گویید از مجازات خدا می‌ترسید امّا همواره کارهایی می‌کنید که شما را به آن نزدیک می‌سازد؛ پس هراستان کجاست؟

5 - شما می‌گویید به پاداش بهشت الهی علاقه دارید اما همواره کاری انجام می‌دهید که شما را از آن دور می‌سازد؛ پس شوقتان کجاست؟

6 - شما نعمت مولی را می‌خورید و حق شکر او را ادا نمی‌کنید.

7 - خداوند به شما دستور داده دشمن شیطان باشید، در زبان ادّعای دشمنی با شیطان می‌کنید ولی در عمل با او مخالفت نمی‌کنید.

8 - شما عیب‌های مردم را در پیش چشم خود گذاشته‌اید و عیب‌های خود را پشت سر انداخته‌اید.

پس با این حال چگونه انتظار دارید دعایتان به اجابت برسد در حالی که خودتان درهای آن را بسته‌اید، تقوا پیشه کنید، اعمال خویش را اصلاح نمایید و امر به معروف و نهی از منکر کنید، تا دعایتان مستجاب گردد. ⁽¹⁾

[«7»اَللَّهُمَّ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ الْقَنِی بِمَغْفِرَتِکَ کَمَا لَقِیتُکَ بِإِقْرَارِی وَ ارْفَعْنِی عَنْ مَصَارِعِ الذُّنُوبِ کَمَا وَضَعْتُ لَکَ نَفْسِی وَ اسْتُرْنِی بِسِتْرِکَ کَمَا تَأَنَّیْتَنِی عَنِ الاِنْتِقَامِ مِنِّی]

خدایا! پس بر محمّد و آلش درود فرست و با من با آمرزشت برخورد کن؛ چنانکه من با اعتراف به گناه با تو برخورد کردم، و مرا از لغزش‌گاه‌های گناهان برگیر؛ چنانکه خود را برای تو پست کردم، و به پرده پوشیت بر من پرده پوشان، چنانکه از به کیفر رساندن من درنگ کردی.

آمرزش با اعتراف به گناه

اشاره

اعتراف به گناه، انتقاد از نفس و جبران خطاها با اعمال نیک، زمینه ساز بخشایش الهی است.

در صدر اسلام رسم بر این بود اگر انسانِ خطاکاری که عمل او جنایت بر نفس یا خیانت به اسلام و مسلمانان محسوب می‌شد و بنابر توبه داشت، به چند شیوه اقدام می‌کرد.

بعضی مستقیم به نزد پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله یا معصومان علیهم السلام رفته و اقرار به گناهش می‌کرد و آن بزرگواران حدّ یا تعزیر شرعی را بر او جاری می‌کردند و یا برای او طلب بخشش از درگاه خداوند می‌نمودند.

بعضی که از جرمشان بسیار شرمسار و پشیمان بودند، سر به بیابان گذاشته و

مدتی در پناه کوه یا شکاف غاری یا به درختی خود را در بند می‌کشیدند تا در اثر استغاثه و مناجات با حق، راهی برای توبه بیابند.

بعضی دیگر هم به خاطر تخلف از دستورهای پیامبر صلی الله علیه و آله در جنگ، به مسجد رفته و گوشه نشین می‌شدند و یا خود را به ستونی بسته و اظهار پشیمانی و طلب آمرزش می‌کردند.

در تاریخ صدر اسلام آمده است که:

چند نفر از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله از شرکت در جنگ تبوک به خاطر کار و زندگی و دلبستگی به دنیا امتناع کردند، سپس خداوند متعال آیه‌ای بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله دربارۀ خطای آنان نازل فرمود که:

وَ ءَاخَرُونَ اعْتَرَفُواْ بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُواْ عَمَلاً صَلِحًا وَ ءَاخَرَ سَیِّئًا عَسَی اللَّهُ أَن یَتُوبَ عَلَیْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ» ⁽¹⁾

و دیگرانی هستند که به گناهانشان اعتراف کردند ، [ و ] اعمال شایسته را با اعمال بد درآمیختند ، امید است خدا توبۀ آنان را بپذیرد؛ زیرا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است .

آنان پشیمان گشتند و خود را به نشانۀ توبه به ستون مسجد بستند تا آنکه خداوند توبۀ آنان را پذیرفت و رسول خدا صلی الله علیه و آله طناب را گشود و آنها آمرزیده شدند.

این گونه روش‌ها، نشانگر بازگشت حقیقی به راه حق بوده است و به همین خاطر خلافی دوباره از سوی اعتراف کننده و دیگران تکرار نمی‌گشت.

اعتراف به گناه در روایات

امام علی علیه السلام در این باره می‌فرماید:

حُسْنُ الْاِعْتِرافِ یَهْدِمُ الْاِقتِرافَ. ⁽¹⁾

اقرار نیک به گناه، اثر آن را نابود می‌کند.

و نیز می‌فرماید:

اَلْاِعْتِرافُ شَفِیعُ الْجانِیّ. ⁽²⁾

اقرار به گناه، واسطه گری گنهکار است.

و نیز می‌فرماید:

مَنِ اعْتَرَفَ بِالْجَریرَةِ اسْتَحَقَّ الْمَغْفِرَةَ. ⁽³⁾

هر که به گناه اعتراف کند؛ آمرزش نصیب او گردد.

حضرت علی علیه السلام در مناجات خویش با پروردگار می‌فرماید:

إِلَهی إِنْ کانَ قَدْ دَنا أَجَلی وَ لَمْ یُقَّرِبْنی مِنْکَ عَمَلی فَقَدْ جَعَلْتُ الْاِعْتِرافَ بِالذَّنْبِ إِلَیکَ وَسائِلَ عِلَلِی فَإِنْ عَفَوْتَ فَمَنْ أَوْلی مِنْکَ بِذلِکَ وَ إِنْ عَذَّبْتَ فَمَنْ أَعْدَلَ مِنْکَ فِی الْحُکْمِ هُنالِکَ. ⁽⁴⁾

خدایا! اگر مرگم نزدیک گشته و کردارم مرا به تو نزدیک نساخته، من همان اعتراف به گناهم را وسیلۀ کوتاهی کردن و تقصیرهای خویش قرار می‌دهم.

خدایا! اگر بگذری در این صورت پس کیست که از تو به این کار سزاوارتر باشد و اگر کیفر بنمایی پس کیست که در حکم آن عادل‌تر از تو باشد.

بنابر آنچه از آیات و روایات استفاده می‌شود؛ هنگامی که انسان گناه می‌کند سه حالت برای او اتفاق می‌افتد:

الف - نفس او توجّه و تنبّه پیدا می‌کند و به خاطر داشتن قلب روشن و درون آشفته، به دعا و توبه روی می‌آورد و به گناهان اعتراف می‌کند، در نتیجه گناهان او بخشیده می‌شود.

ب - خداوند تازیانه بلا و ادب را بر جان یا مال یا فرزند او می‌نوازد تا بیدار شود و این برنامه تا هوشیاری کامل بنده‌ای را که دوست می‌دارد، ادامه پیدا می‌کند.

ج - وجود او شایستگی هیچیک از آن‌ها را ندارد، پس خداوند به جای توفیق بازگشت یا چوب ادب، به او نعمت یا مال بیشتر می‌دهد، و به عذاب استدراج و اندک اندک به محرومیّت از رحمت و برکت و مغفرت دچار می‌شود. سپس در غفلت و مستی حیوانی فرو می‌رود و در قیامت به صورت حیوانات مسخ شده محشور می‌گردد.

[«8»اَللَّهُمَّ وَ ثَبِّتْ فِی طَاعَتِکَ نِیَّتِی وَ أَحْکِمْ فِی عِبَادَتِکَ بَصِیرَتِی وَ وَفِّقْنِی مِنَ الْأَعْمَالِ لِمَا تَغْسِلُ بِهِ دَنَسَ الْخَطَایَا عَنِّی وَ تَوَفَّنِی عَلَی مِلَّتِکَ وَ مِلَّةِ نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ - عَلَیْهِ السَّلاَمُ - إِذَا تَوَفَّیْتَنِی]

خدایا! نیّتم را در طاعتت استوار کن، و بینشم را در بندگیت محکم فرما، و به اعمالی موفّقم دار که به سبب آن اعمال، چرکی خطاها را از من بشویی، و هنگامی که می‌خواهی جانم را بگیری، مرا بر آیین خود و آیین پیامبرت محمد - علیه السلام - بمیران.

استحکام نیّت و بینش در عبادت

اشاره

هدف از آفرینش هستی، پرستش و عبودیّت است. خداوند متعال همه مقدّرات و اسباب امور را برای رسیدن انسان به مقام عبودیّت فراهم ساخته است.

آفریدگار هستی فرمود:

وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» ⁽¹⁾

و جن و انس را جز برای اینکه مرا بپرستند نیافریدیم .

اندیشه در آفرینش و آفریدگار آن و تدبّر در نقش ارادۀ الهی در همۀ کائنات هستی سبب بیداری دل و روشن بینی در اطاعت خداوند می‌شود. به گونه‌ای که

حق تعالی این توجّه را زمینۀ پاکسازی نفس قرار می‌دهد و می‌فرماید:

یَأَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُواْ رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» ⁽¹⁾

ای مردم ! پروردگارتان را که شما و پیشینیان شما را آفریده است ، بپرستید تا [ با پرستیدن او ] پروا پیشه شوید .

بنابراین کسی که در طاعت و عبادت و بندگی خداوند سرگرم است، نعمت‌ها و برکات زیادی نصیب او می‌شود که قسمت اندکی از آن را در دنیا دریافت می‌کند و سهم بیشتر از آن که به گوش و چشم و فکر آدمی نیامده است؛ در آخرت به او داده می‌شود.

عبادت و بندگی در روایات

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

قالَ اللّهُ تَبارَکَ وَ تَعالی: یا عِبادِیَ الصِّدِّیقینَ تَنَعَّمُوا بِعِبادَتی فِی الدُّنْیا فَإِنَّکُمْ تَتَنَعَّمُونَ بِها فِی الْآخِرَةِ. ⁽²⁾

خدای پاک و بلند مرتبه فرموده است: ای بندگان راستین من! در دنیا به عبادت من شادمان شوید؛ زیرا که در آخرت به وسیلۀ آن بهره‌مند می‌شوید.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله فرمود:

أَفْضَلُ النّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبادَةَ فَعانَقَها، وَ أَحَبَّها بِقَلْبِهِ وَ باشَرَها بِجَسَدِهِ وَ تَفَرَّغَ لَها، فَهُوَ لایُبالی عَلی ما أصْبَحَ مِنَ الدُّنْیا عَلی عُسْرٍ أَمْ عَلی

یُسْرٍ. ⁽¹⁾

برترین مردم کسی است که عاشق عبادت شود پس دست در گردن آن آویزد و از سویدای دل دوستش بدارد و با پیکر خود با آن در آمیزد و خویش را وقف آن گرداند. و او را باکی نباشد که دنیایش به سختی و تلخی یا به آسانی و گوارایی بگذرد.

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

اَلتَّفَکُّرُ فی مَلَکُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ عِبادَةُ الْمُخْلَصینَ. ⁽²⁾

اندیشیدن در پادشاهی آسمان‌ها و زمین، پرستش بندگان با اخلاص است.

و نیز فرمود:

اَلتَّفَکُّرُ فی آلاءِ اللّهِ نِعْمَ العِبادَةِ. ⁽³⁾

فکر کردن در نعمت‌های خداوند، نیکو عبادتی است.

زیرا که به وسیلۀ معرفت حق، ادای شکر و افزونی نعمت‌ها می‌گردد.

بر پایۀ آنچه از آیات دربارۀ هدف خلقت انسان و موجودات استفاده می‌شود، بیهوده نبودن آفرینش و ارزش‌هایی که برای عبودیّت و بندگی در برنامۀ زندگی بشر بیان شده، بسیار مورد تأکید معصومان و اولیای الهی قرار گرفته است.

حضرت سجّاد علیه السلام در وصایای خود می‌فرماید:

فَاتَّقُوا اللّهَ عِبادَ اللّهِ وَ تَفَکَّرُوا وَ اعْمَلُوا لِما خُلِقْتُم لَهُ فَاَنَّ اللّهَ لَمْ یَخْلُقْکُمْ

عَبَثًا وَ لَمْ یَتْرُکْکُم سُدیً قَدْ عَرَّفَکُمْ نَفْسَهُ وَ بَعَثَ إِلَیْکُمْ رَسُولَهُ وَ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ کِتابَهُ فِیهِ حَلالُهُ وَ حَرامُهُ وَ حُجَجُهُ وَ أَمْثالُهُ. ⁽¹⁾

بندگان خدا! از خدا بپرهیزید و بیاندیشید و برای هدف آفرینش خود کار کنید؛ زیرا خداوند شما را بیهوده نیافریده و رهایتان ننموده است. خود را به شما معرفی کرده است، کتاب خویش را نازل نموده و در آن حلال و حرام را بیان فرموده و دلایل و نمونه‌هایی را توضیح داده است.

امام علی علیه السلام در جوامع کلم خود می‌فرماید:

سَکِّنُوا فِی أَنْفُسِکُمْ مَعْرِفَةَ مَا تَعْبُدُونَ حَتّی یَنْفَعَکُمْ مَا تُحَرِّکُونَ مِنَ الْجَوَارِحِ بِعِبادَةِ مَنْ تَعْرِفُونَ. ⁽²⁾

شناخت خدایی را که می‌پرستید در جان‌های خود جای دهید تا خم و راست شدن‌هایتان برای عبادت کسی را که می‌شناسید، سودمند باشد.

بنابراین شناخت و آگاهی و یقین در سلامت و پذیرش عبادت، نقش محوری دارد؛ و وسیله‌ای محکم برای ارتباط بین ربوبیّت و عبودیّت است. و هر که شرایط بندگی را به جای آورد و حق مولا را بشناسد، سزاوار آزادی و رهایی از بند وابستگی‌های مادّی و دنیوی می‌گردد.

حقیقت بندگی در کلام امام صادق علیه السلام

اشاره

امام صادق علیه السلام در پاسخ پرسش کسی که از حقیقت بندگی پرسید، فرمود:

حقیقت بندگی سه چیز است:

1 - اینکه بنده در آنچه خداوند به او عطا فرموده است ملک خود نداند؛ زیرا بندگان خدا مالک نیستند و هر چه دارند از خداست و هر جا خدا امر کند باید مصرف کنند.

2 - اینکه بنده‌ای هرگز قدرت ندارد تنها با اندیشه‌اش تدبیر و چاره‌اندیشی کند.

3 - اینکه همه کوشش او در اموری است که خداوند به آنچه امر کرده انجام دهد و به آنچه نهی نموده است مرتکب نشود...

سپس فرمود: این سه ویژگی، نخستین درجۀ پرهیزگاران است. ⁽¹⁾

[«9»اَللَّهُمَّ إِنِّی أَتُوبُ إِلَیْکَ فِی مَقَامِی هَذَا مِنْ کَبَائِرِ ذُنُوبِی وَ صَغَائِرِهَا وَ بَوَاطِنِ سَیِّئَاتِی وَ ظَوَاهِرِهَا وَ سَوَالِفِ زَلاَّتِی وَ حَوَادِثِهَا تَوْبَةَ مَنْ لاَ یُحَدِّثُ نَفْسَهُ بِمَعْصِیَةٍ وَ لاَ یُضْمِرُ أَنْ یَعُودَ فِی خَطِیئَةٍ «10»وَ قَدْ قُلْتَ - یَا إِلَهِی - فِی مُحْکَمِ کِتَابِکَ إِنَّکَ تَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِکَ وَ تَعْفُو عَنِ السَّیِّئَاتِ وَ تُحِبُّ التَّوَّابِینَ فَاقْبَلْ تَوْبَتِی کَمَا وَعَدْتَ وَ اعْفُ عَنْ سَیِّئَاتِی کَمَا ضَمِنْتَ وَ أَوْجِبْ لِی مَحَبَّتَکَ کَمَا شَرَطْتَ «11»وَ لَکَ - یَا رَبِّ - شَرْطِی أَلاَّ أَعُودَ فِی مَکْرُوهِکَ وَ ضَمَانِی أَنْ لاَ أَرْجِعَ فِی مَذْمُومِکَ وَ عَهْدِی أَنْ أَهْجُرَ جَمِیعَ مَعَاصِیکَ]

خدایا! در این موقعیّتی که هستم، از گناهان بزرگ و کوچکم، و پوشیده و آشکارم، و از لغزش‌های گذشته و جدیدم به سویت توبه می‌کنم؛ توبۀ کسی که با خود از گناه سخن نمی‌گوید، و اندیشه بازگشتن در عرصۀ خطا را به خاطرش راه نمی‌دهد.

ای خدای من! در کتاب محکم و استوارت فرمودی: «بازگشت و توبه بندگانت را می‌پذیری، و از گناهان گذشت می‌کنی، و توبه کنندگان را دوست داری.» پس چنانکه وعده دادی، توبه‌ام را بپذیر و همان گونه که ضمانت کردی از گناهانم گذشت کن، و چنانکه شرط فرمودی محبّتت را بر من واجب گردان.

من هم ای پروردگارم! در برابر این همه عنایات تو تعهّد و شرطم این است که به آنچه پسند تو نیست برنگردم و ضمانتم این است که به آنچه مورد نکوهش توست بازنگردم، و پیمانم این است که از تمام گناهانت دوری کنم.

در جملات عرشی بالا به چهار مسئلۀ بسیار مهم اشاره شده است:

1 - گناهان کبیره و صغیره

2 - توبه از گناه

3 - قبول توبه از حضرت حق

4 - آثار توبه و محبوبیّت تائب نزد خداوند

1 - گناهان کبیره و صغیره

اشاره

تقسیم گناه به کبیره و صغیره بر اساس آیات قرآن مجید و روایات معتبره صورت گرفته است.

آیت‌اللّه سید کاظم یزدی در کتاب مشهور «عروة الوثقی» در باب شرایط امام جماعت فرموده:

تعیین گناه کبیره از چهار طریق میسّر است:

الف) هر گناهی که در قرآن و روایت به کبیره بودن آن تصریح شده است.

در «عیون أخبار الرضا» به روایت فضل بن شاذان که از اعاظم اصحاب امامیه است آمده که حضرت رضا علیه السلام در نامه‌ای به مأمون در باب اجتناب از معاصی کبیره اینچنین نوشتند:

1 - ریختن خون انسانی که خداوند خونش را محترم دانسته است.

2 - زنا - محصنه و غیر محصنه

3 - دزدی

4 - خوردن مایعات مست کننده

5 - عقوق پدر و مادر

6 - فرار از جنگ حق علیه باطل

7 - خوردن مال یتیم به زور و ستم

8 - خوردن میته و خون و گوشت خوک و آنچه بدون یاد خدا سر بریده شده بدون ضرورت

9 - خوردن ربا

10 - خوردن مال حرام، و به عبارت دیگر سُحْت

11 - قمار بازی

12 - کم فروشی و خیانت در کیل و وزن

13 - تهمت به پاکدامنان

14 - لواط و همجنس بازی

15 - ناامیدی از رحمت خدا

16 - ایمنی از مکر و عذاب خدا در برابر گناهان

17 - دلسردی از عنایت رب

18 - کمک به ستمکاران

19 - میل به ستم پیشگان

20 - قسم دروغ

21 - حبس حقوق مردم بدون تنگ‌دست بودن

22 - دروغ

23 - کبر

24 - اسراف

25 - تبذیر

26 - خیانت

27 - سبک شمردن حج

28 - جنگ با اولیا و عاشقان حق

29 - سرگرمی به امور بازدارنده از خداوند

30 - اصرار و پافشاری بر گناهان ⁽¹⁾

1 - خوردن مال یتیم به زور و ستم

2 - فرار از جبهه

3 - ربا

4 - تهمت به پاکدامن

5 - قتل نفس ⁽²⁾ج) هر گناهی که در قرآن و روایت از گناه کبیره بزرگتر شمرده شود، مانند فتنه‌گری بین مسلمانان که در قرآن مجید آمده است:

وَالْفِتْنَةُ اشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ» ⁽³⁾

و فتنه [ که شرک ، بت‌پرستی ، بیرون کردن مردم از خانه و کاشانه و وطنشان باشد ] از قتل وکشتار بدتر است .

و در آیۀ دیگر:

وَ الْفِتْنَةُ اکْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ» ⁽¹⁾

و فتنه [ شرک و بت‌پرستی ] از کشتار بزرگ‌تر است .

د) هر گناهی که نزد مردم مؤمن و پایبند به اصول و فروع الهی بزرگ شمرده شود، به طوری که اطمینان حاصل گردد که بزرگ بودن آن گناه منتهی به زمان معصوم است، مانند نجس نمودن مسجد از روی علم و آگاهی و عمد و به قصد هتک احترام خانۀ خدا، یا پرتاپ کردن و انداختن قرآن مجید به قصد بی احترامی به کتاب خدا.

در هر صورت کبیره بودن گناه به یکی از چهار طریقی که در «عروة‌الوثقی» فرموده ثابت می‌شود. در غیر این موارد گناه صغیره شمرده می‌شود، ولی آثار اسلامی می‌فرماید: اصرار بر صغیره هم گناه کبیره است.

گناه عبارت از زهر کشنده و سمّ قاتلی است که انسان بیچاره دانسته و ندانسته با دست خود در ظرف حیات خود می‌ریزد، یا تیشه‌ای است که به وسیلۀ آن پی دیوارهای حیات خراب می‌شود تا جایی که سقف هلاکت بر سر انسان بریزد و برای ابد وجود آدمی را از رحمت حق محروم نماید، یا طوفانی است که به دست خود انسان ایجاد می‌شود تا دار و ندار انسان بر باد فنا رود.

از آن‌جا که در جهان هستی هر عملی دارای عکس‌العمل است، و به هیچ صورت عملی وجود ندارد که عکس العمل نداشته باشد، برای گناهان و معاصی که در حقیقت از اعمال و حرکات انسان محسوب می‌شود، آثار و تبعاتی است که اگر گنهکار موفّق به توبه و انابه نشود، آن آثار و تبعات بدون شک در دنیا و آخرت گریبان گیر او خواهد شد، و این حقیقتی است که قرآن مجید و روایات به آن اشاره کرده‌اند و تجربه هم آن را در برابر دیدگان همگان قرار داده است.

خدای عز و جل گر ببخشدم شاید سزای بندگیش چون زمن نمی‌آید

به هر چه بستم جز حق شکسته باز آمد دل مرا بجز از یاد خود نمی‌شاید

برای توشۀ عقبی بسی نمودم سعی زمن نیامد کاری که آن به کار آید

ز بیم آن که مبادا خجل شود فردا دلی به طاعتی امروز می‌نیاساید

نرفته‌ام به ره حق چنانکه باید رفت نکرده هیچ عبادت چنانکه می‌باید

مگر به هیچ ببخشند جرم هیچان را ز هیچ هیچ نیاید ز هیچ هیچ آید

تمام روز در این غم بسر برم که صباح برای من شب آبستنم چه می‌زاید

دلم رمید و زمن بهتری نمی‌یابد اگر دچار تو گردد بگوش بازآید

حدیث واعظ پرگو نَه در خورِ فیض است بیا بخوان غزلی تا دلم بیاساید

(فیض کاشانی)

آثار و عواقب خطرناک گناهان در قرآن

فَبَدَّلَ الَّذینَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَیْرَ الَّذی قیلَ لَهُمْ فَاَنْزَلْنا عَلَی الَّذینَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ» ⁽¹⁾

ولی ستمکاران ، سخنی را که [ بیرون دروازه شهر ] به آنان گفته شده بود [ پس از ورود به شهر ] به سخنی دیگر تبدیل کردند [ به جای درخواست ریزش گناهان ، درخواست امور مادی کردند ] . ما هم بر ستمکاران به سبب آن که همواره نافرمانی می‌کردند ، عذابی از آسمان فرود آوردیم .

بَلی مَنْ کَسَبَ سَیِّئَةً وَ احاطَتْ بِهِ خَطَیئَتُهُ فَاُولئِکَ اصْحابُ النّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ» ⁽²⁾

[ نه چنین است که می‌گویید ] بلکه کسانی که مرتکب گناه شدند وآثار گناه ، سراسر وجودشان را فرا گرفت ، آنان اهل آتشند و در آن جاودانه‌اند .

فَکَیْفَ اذا اصابَتْهُمْ مُصیبَةٌ بِما قَدَّمَتْ ایْدیهِمْ» ⁽¹⁾

پس [ وضع و حالشان ] چگونه خواهد بود هنگامی که به سبب آنچه مرتکب شده‌اند ، حادثۀ ناگواری به آنان برسد.

فَاعْلَمْ انَّما یُرِیدُ اللّهُ انْ یُصِیبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَ انَّ کَثیراً مِنَ النّاسِ لَفاسِقُونَ» ⁽²⁾

پس اگر [ازداوری حکیمانه‌ات] روی گردانند، بدان که خدا می‌خواهد آنان را به سبب پاره‌ای از گناهانشان مجازات کند ؛ و مسلماً بسیاری از مردم فاسق‌اند .

وَ لَوْ انَّ اهْلَ الْقُری آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الاَْرْضِ وَ لکِنْ کَذَّبُوا فَاَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ» ⁽³⁾

و اگر اهل شهرها و آبادی‌ها ایمان می‌آوردند و پرهیزکاری پیشه می‌کردند ، یقیناً [ درهایِ ] برکاتی از آسمان و زمین را بر آنان می‌گشودیم ، ولی [ آیات الهی و پیامبران را] تکذیب کردند ، ما هم آنان را به کیفر اعمالی که همواره مرتکب می‌شدند [ به عذابی سخت ] گرفتیم .

مِمّا خَطیئاتِهِمْ اغْرِقُوا فَاُدْخِلُوا ناراً فَلَمْ یَجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ انْصاراً» ⁽⁴⁾

[ همۀ آنان ] به سبب گناهانشان غرق شدند و بی‌درنگ در آتشی درآورده شدند که [ از آن ] در برابر خدا برای خود یاورانی نیافتند ،

وَ مَنْ یَعصِ اللّهَ وَ رَسُولَهُ فَاِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدینَ فِیها ابَداً» ⁽¹⁾

و آنان که از خدا و پیامبرش نافرمانی کنند ، مسلماً آتش دوزخ برای آنان است و در آن جاودانه و همیشگی‌اند .

آثار و عواقب خطرناک گناه در روایات

حضرت صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش امام باقر علیه السلام روایت می‌کند که آن حضرت مکرّر می‌فرمود:

ما مِنْ شَیْ‌ءٍ افْسَدَ لِلْقَلْبِ مِنْ خَطیئَتِهِ، انَّ الْقَلْبَ لَیُواقِعُ الْخَطیئَةَ فَلا تَزالُ بِهِ حَتّی تَغْلِبَ عَلَیْهِ فَیَصیرُ اعْلاهُ اسْفَلَهُ. ⁽²⁾

چیزی برای دل انسان فاسد کننده‌تر از گناهی که مرتکب می‌شود نیست، همانا قلب با گناه آمیزش پیدا می‌کند و این سیه روزی ادامه می‌یابد تا وضع قلب آن چنان شود که دیگر طاقت قبول حق را نداشته باشد.

و نیز آن حضرت می‌فرماید:

اَما انَّهُ لَیْسَ مِنْ عِرْقٍ یَضْرِبُ وَ لانَکْبَةٍ وَ لا صُداعٍ وَ لا مَرَضٍ الاّ بِذَنْبٍ، وَ ذلِکَ قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتابِهِ: وَ ما اصابَکُمْ مِنْ مُصیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ ایْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثیرٍ» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

رگی از بدن شما زده نمی‌شود، و پائی نمی‌شکند، و به سَردردی و مرضی دچار نمی‌شوید، مگر این‌که گناهی مرتکب شده باشید، و این است معنای قول خداوند در قرآن مجید که فرمود: «آنچه مصیبت و بلا به شما می‌رسد در ارتباط با گناهان شماست و بسیاری از آن را هم مورد بخشش قرار می‌دهد».

امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرمود:

لا تُبْدِیَنَّ عَنْ واضِحَةٍ وَ قَدْ عَمِلْتَ الاَْعْمالَ الْفاضِحَةَ، وَ لا یَأْمَنُ الْبَیاتَ مَنْ عَمِلَ السَّیِّئاتِ. ⁽¹⁾

آن گونه که دندان‌هایت آشکار شود نخند در حالی که اعمال رسوا کننده‌ای انجام داده‌ای، و از حوادث و بلاهائی که به خاطر بدی‌هایت شب هنگام بر تو فرو می‌ریزد و آن عذاب الهی است در امان مباش.

حضرت باقر علیه السلام فرمود:

اِنَّ الْعَبْدَ لَیُذْنِبُ الذَّنْبَ فَیُزْوی عَنْهُ الرِّزْقُ. ⁽²⁾

همانا عبد مرتکب گناه می‌شود و به خاطر آن گناه به رزق و روزیش لطمه وارد می‌گردد.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

اِذا اذْنَبَ الرَّجُلُ خَرَجَ فِی قَلْبِهِ نُکْتَةٌ سَوْداءُ، فَاِنْ تابَ انْمَحَتْ، وَ انْ زادَ زادَتْ حَتّی تَغْلِبَ عَلی قَلْبِهِ فَلا یُفْلِحُ بَعْدَها ابَداً. ⁽³⁾

زمانی که مرد گناهی مرتکب شود، نقطۀ سیاهی در قلبش پدید می‌شود، اگر از گناهش توبه کند آن نقطه محو می‌گردد، و هنگامی که بر گناه بیفزاید آن نقطۀ

سیاه افزوده می‌شود تا تمام صفحۀ ملکوتی قلب را در خود بپوشاند، آن وقت است که درِ رستگاری برای همیشه به روی او بسته می‌شود.

امام باقر علیه السلام فرمود:

اِنَّ الْعَبْدَ یَسْأَلُ اللّهَ الْحاجَةَ فَیَکُونُ مِنْ شَأْنِهِ قَضاءُها الی قَریبٍ اوْ الی وَقْتٍ بَطیءٍ فَیُذْنِبُ الْعَبْدُ ذَنْباً فَیَقُولُ اللّهُ تَبارَکَ وَ تَعالی لِلْمَلَکِ لا تَقْضِ حاجَتَهُ وَ احْرِمْهُ ایّاها، فَاِنَّهُ تَعَرَّضَ لِسَخَطی، وَ اسْتَوْجَبَ الْحِرمانَ مِنّی. ⁽¹⁾

همانا عبد از خداوند درخواست حاجت می‌کند، شأن آن عبد اقتضا دارد حاجتش زود یا دیر داده شود، و آنگاه مرتکب گناهی می‌شود، خداوند به ملکِ مأمورِ قضای حاجت می‌فرماید؛ حاجتش را مده و او را محروم از اجابت خواسته کن، او خود را در معرض خشم من قرار داده، و لزوم محرومیّت از رحمتم را برای خویش فراهم کرده است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

اِنَّ الرَّجُلَ یَذْنِبُ الذَّنْبَ فَیُحْرَمُ صَلاةَ اللَّیْلِ، وَ انَّ الْعَمَلَ السَیِّیءَ اسْرَعُ فِی صاحِبِهِ مِنَ السِّکِّینِ فِی اللَّحْمِ. ⁽²⁾

همانا مرد مرتکب گناه می‌شود، پس به سبب آن از نماز شب محروم می‌گردد، به حقیقت که عمل زشت اثرش در انسان از کارد در گوشت سریع‌تر است.

حضرت رضا علیه السلام فرمود:

هر گاه بندگان گناه جدیدی مرتکب شوند، گناهی که تا آن زمان سابقه نداشته، خداوند هم آنان را به بلای تازه‌ای که قبلاً نبوده مبتلا می‌کند. ⁽³⁾

حضرت صادق علیه السلام از قول حضرت حق بازگو می‌کند:

اِذا عَصانِی مَنْ عَرَفَنِی، سَلَّطْتُ عَلَیْهِ مَنْ لایَعْرِفُنِی. ⁽¹⁾

آن که مرا می‌شناسد هرگاه گناه کند، بر او مسلّط می‌کنم کسی که مرا نمی‌شناسد.

و نیز آن حضرت می‌فرماید:

اِنْ کانَتِ الْعُقُوبَةُ مِنَ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ النّارَ فَالْمَعْصِیَةُ لِماذا؟ ⁽²⁾

اگر عقوبت از جانب خداوند آتش دوزخ است پس معصیت برای چه؟

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

عَجِبْتُ لِمَنْ یَحْتَمی مِنَ الطَّعامِ مَخافَةَ الدّاءِ کَیْفَ لایَحْتَمی مِنَ الذُّنُوبِ مَخافَةَ النّارِ؟ ⁽³⁾

تعجب می‌کنم از کسی که به خاطر ترس از بیماری از غذا پرهیز می‌کند، ولی به خاطر ترس از عذاب الهی از گناه خودداری نمی‌نماید.

رسول خدا علیه السلام فرمود:

مِنْ عَلاماتِ الشِّقاءِ: جَمُودُ الْعَیْنِ، وَ قَسْوَةُ الْقَلْبِ، وَ شِدَّةُ الْحِرْصِ فِی طَلَبِ الرِّزْقِ، والاِْصْرارُ عَلَی الذَّنْبِ. ⁽⁴⁾

از نشانه‌های شقاوت: خشک چشمی، قساوت قلب، شدّت حرص در طلب رزق، و اصرار بر گناه است.

امیر المؤمنین علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند:

اِذا غَضِبَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلی امَّةٍ وَ لَمْ یُنْزِلْ بِهَا الْعَذابَ، غَلَتْ اسْعارُها، وَ قَصُرَتْ اعْمارُها، وَ لَمْ تَرْبَحُ تُجّارُها، وَ لَمْ تَزْکُ ثِمارُها، وَ لَمْ تَغْزُرْ انْهارُها، وَ حُبِسَ عَنها امْطارُها، وَ سُلِّطَ عَلَیْها شِرارُها. ⁽¹⁾

هنگامی که خداوند بر امّتی به خاطر کثرت گناه غضب کند و عذاب بر آنان نفرستد، آنان را به بلاهائی از قبیل: گرانی جنس، کوتاهی عمر، بی‌سود ماندن تجارت تجّار، پرورش نیافتن میوه‌جات، پرنشدن نهرها از آب، حبس شدن باران، و تسلّط اشرار دچار می‌کند.

خوشا کسی که در این عالم خراب آباد اساس ظلم فکند و بنای داد نهاد

بیا بیا که از آن رفتگان به یاد آریم که رفته‌اند و از ایشان کسی نیارد یاد

مکن اقامت و بنیاد خانمان مفکن که دست حادثه خواهد فکندش از بنیاد

توانگری که درِ خیر بر فقیران بست دری ز عالم بالا به روی او نگشاد

کسی که یافت بر احوال زیردستان دست به ظلم اگر نستاند خداش خیر دهاد

صنوبرا تو چه دل بسته‌ای به هر شاخی چو سرو باش که از بار دل شوی آزاد

چه خوش فتاد هلالی به بند خانۀ عشق برو غلامی این خاندان مبارک باد

(هلالی جغتایی)

بیماری گناه

بدون شک هر انسانی تحت هر شرایطی از مادر خود در عین سلامتی کامل وارد دنیا می‌شود.

او به همراه خود عقل و وجدان و اختیار را که مناط تکالیف الهیه و قبول حقایق

ملکوتیّه و واقعیّت‌های عرشیّه است به دنیا می‌آورد.

اگر این کودک سالم و این موجود آراسته به فطرت توحیدی و پیراسته از آلودگی‌های روانی در دامن پدر و مادری مؤدّب به آداب انسانیّت، یا جامعه‌ای سالم، یا مدرسه‌ای واجد شرایط، یا کارگاهی از هر جهت صحیح قرار بگیرد، مؤدّب به آداب می‌شود، و انسانی جامع و با فضلیت به بار می‌آید.

ولی با کمال تأسّف، بیشتر کودکان به خانه‌ای قدم می‌گذارند که آثار تربیت الهی و انسانی در آن خانۀ کم است، یا اگر باشد قدرت مقابله با محیط خراب اجتماع را ندارد، کودک از خانه سالم خارج می‌شود، ولی در دامن آلودگی‌های بیرون می‌افتد و دچار انحرافات اخلاقی و عملی می‌شود، گرچه هیچ یک از عوامل انحراف، عذری برای او در پیشگاه حق و انسانیّت ایجاد نمی‌کند، چون با قدرت اختیار و عقل و وجدان می‌تواند دست به دامن اولیای الهی برساند و خود را از مهالک حفظ کند.

در هر زمانی و تحت هر شرایطی می‌توان از انبیای الهی و از مسائل ملکوتی و از مردان راه حق خبر گرفت، این طور نیست که باب هدایت به تمام معنی به روی انسان بسته باشد.

حضرت علی علیه السلام در زمینۀ عدم معذوریت انسان به خاطر گناه و معصیت در پیشگاه الهی در دعای کمیل عرضه می‌دارد:

فَلَکَ الْحُجَّةُ عَلَیَّ فِی جَمیعِ ذلِکَ وَ لا حُجَّةَ لی فِیما جَری عَلَیَّ فیهِ قَضاءُکَ، وَ الْزَمَنی حُکْمُکَ وَ بَلاءُکَ. ⁽¹⁾

الهی! در تمام اموری که راه مخالفت با تو را پیمودم تو را بر من حجّت است و مرا بر آنچه بر من از گناه رفته است و حکم و امتحان و آزمایش تو مرا بر

آن ملزم ساخته، بر تو هیچ حجّتی نخواهد بود.

انسان سالم در محیط آلودۀ منزل دچار گناه دروغ، غیبت، تهمت، تکبّر و حرص و بخل و شهوات غلط می‌گردد، در صورتی که محیط خانه سالم باشد ممکن است در خارج از منزل دچار گناهان و معاصی گردد، ولی باید بداند که این گناهان ذاتی او نیست بلکه تمام آنها عارض بر او شده، مانند آدم سالمی که از هوای آلوده یا از آب آلوده یا از غذای فاسد دچار انواع بیماری‌ها می‌شود.

گناهکار باید گناه را بیماری و مرض به حساب آورد و بداند که تمام آنها قابل علاج است.

2 - توبه از گناه

اشاره

هیچ گناهی نیست مگر این‌که راه جدایی و فرار از آن را آیین الهی به انسان نشان داده است.

قرآن مجید و روایات و تاریخ، گنهکارانی را نشان می‌دهد که بر اثر بارقۀ الهی بیدار شده و به علاج گناهان خود برخاستند، و بعضی از آنان از اولیای خدا و عرفای شامخ و معلم اخلاق و حقیقت شدند.

بیمار باید به این معنی توجّه کند که طبیب این بیماری، خدا و انبیاء و امامان، و نسخۀ علاج، قرآن و روایات، و راه رسیدن به این طبیبان و نسخه‌های شفابخش، توبه است.

چون دانستیم گناه بیماری است، و علاج آن صد در صد امکان‌پذیر است، و آیات و روایات، خداوند را قبول کنندۀ توبه و رحیم و بخشاینده و غافر معرّفی می‌کند، یأس از علاج مساوی با کفر است.

اِنَّهُ لایَیْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللّهِ الاَّ الْقَوْمُ الْکافِرُونَ» ⁽¹⁾

زیرا جز مردم کافر از رحمت خدا مأیوس نمی‌شوند .

قُلْ یا عِبادِیَ الَّذینَ اسْرَفُوا عَلی انْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ انَّ اللّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمیعاً انَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحیمُ» ⁽²⁾

بگو : ای بندگان من که [ با ارتکاب گناه ] بر خود زیاده روی کردید ! از رحمت خدا نومید نشوید ، یقیناً خدا همۀ گناهان را می‌آمرزد ؛ زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است .

عظمت گناه ناامیدی از رحمت حق

مسئلۀ یأس و ناامیدی گنهکار از رحمت حق، و تلقین این معنای خلاف به قلب که وضع من به صورتی است که خداوند هرگز مرا قبول نمی‌کند، برگشتش به این معناست که حضرت حق قدرت بر بخشیدن و عفو مرا ندارد.

محدود کردن قدرت حق در اندیشه و فکر، در حقیقت تهمت به حضرت او، و جناب او را چون مخلوق انگاشتن است، و این گونه تفکّر نسبت به وجود مقدّسی که قدرتش بی‌نهایت در بی‌نهایت است، گناهی بس عظیم و ستمی بس بزرگ است.

قرآن مجید نومیدی از رحمت حق را اندیشۀ آلوده و فکر ناپاک گمراهان می‌داند:

وَ مَنْ یَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ الاَّ الضّالُّونَ» ⁽³⁾

چه کسی جز گمراهان از رحمت پروردگارش ناامید می‌شود ؟ !

حضرت صادق علیه السلام از قول یکی از حکما نقل می‌کند که فرموده:

اَلْیَأسُ مِنْ رَوْحِ اللّهِ اشَدُّ بَرْداً مِنَ الزَّمْهَریرِ. ⁽¹⁾

ناامیدی از رحمت خدا به شدّت سردتر از زمهریر است.

کنایه از این‌که به قدری این حالت در وجود انسان حالت خنکی است که هیچ عاقلی و عالمی و صاحب اندیشه‌ای به آن اعتنا ندارد، چرا که گنهکار که از هر جهت محدود است در برابر دریایی بی‌نهایت در بی‌نهایت از رحمت و لطف و کرم و احسان قرار دارد، و ناامیدی وی هیچ گونه قابل توجیه نیست.

رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

یَبْعَثُ اللّهُ الْمُقْنَطینَ یَوْمَ الْقِیامَةِ مُغَلَّبَةً وُجُوهُهُمْ - یَعْنی غَلَبَةَ السَّوادِ عَلَی الْبَیاضِ -، فَیُقالُ لَهُمْ: هؤُلاءِ الْمُقْنِطُونَ مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ تَعالی. ⁽²⁾

نا امیدان را در قیامت به صورتی که روسیاهی آنان بر سپید روئی شان غلبه دارد وارد محشر می‌کنند، سپس علیه آنان فریاد می‌کشند: اینانند ناامیدان از رحمت الهی.

حدیثت نامه را تعویذ جان شد قلم را نام تو ورد زبان شد

دگر از خود چه گلها می‌توان چید به راهت خار مغز استخوان شد

به نرمی با درشتان می‌توان ساخت زبان هم خانۀ دندان از آن شد

به این راهی که دل در پیش دارد نیارد راهزن بی کاروان شد

به گیتی هر که نام او سفر کرد غریب عالم امن و امان شد

به خارپای من تا دیده وا کرد ز چشم نقش پایم خون روان شد

بکن کسب کمال از می فروشان به یک پیمانه آدم می‌توان شد

در این گلشن کلیم از سیر چشمی ز گل قانع به خار آشیان شد

(کلیم کاشانی)

3 - قبول توبه از حضرت حق

اشاره

اکنون که دانستی، صد در صد سالم از مادر به دنیا آمده‌ای، و گناه چیزی جز اثرگیری از محیط آلوده، و هوای نفس، و به عبارت دیگر: چیزی جز یک عارضه و بیماری نیست، و این بیماری قابل علاج است، و راه علاج آن منحصراً رجوع به خدا و عمل به نسخۀ شفابخش قرآن مجید است، و یأس و ناامیدی از رحمت او جز ضلالت و گمراهی و کفر چیزی نیست، به مقام با عظمت توبه و شرایط آن و درجات این موهبت عظیم الهی و آثار دنیائی و آخرتی آن توجّه کن.

توبه، دری از درهای رحمت، و عنایتی از عنایات عظیم الهی، و نعمتی از نعم بی نظیر حضرت محبوب است، که محض علاج بیماری گناه، و شفای گناهکاران قرار داده شده است.

رویگردان از این عنایت، و متوقّف از این حرکت، و بی توجّه به این واقعیّت، و دلسرد از این حقیقت، به فرمودۀ قرآن مجید از ستمکاران و ظالمان است.

وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَاُولئِکَ هُمُ الظّالِمُونَ» ⁽¹⁾

و کسانی که [ از این امور ناهنجار و زشت ] توبه نکنند ، خود ستمکارند .

توبه، عبادتی بزرگ و طاعتی عظیم است که حضرت حق در قرآن مجید نسبت به آن همچون سایر عبادات، امر واجب دارد:

وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا الَیْهِ انَّ رَبّی رَحیمٌ وَدُودٌ» ⁽²⁾

از پروردگارتان آمرزش بطلبید ، سپس به سوی او بازگردید ؛ زیرا پروردگارم مهربان و بسیار دوستدار [ توبه‌کنندگان ] است .

وَ تُوبُوا الَی اللّهِ جَمیعاً ایُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» ⁽¹⁾

و [ شما ] ای مؤمنان ! همگی به سوی خدا بازگردید تا رستگار شوید .

یا ایُّهَا الَّذینَ آمَنُوا تُوبُوا الَی اللّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً» ⁽²⁾

ای مؤمنان ! به پیشگاه خدا توبه کنید ، توبه‌ای خالص [ که شما را از بازگشت به گناه بازدارد ] .

وَ هُوَ الَّذی یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ یَعْفُوا عَنِ السَّیِّئاتِ وَ یَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ» ⁽³⁾

و اوست که توبه را از بندگانش می‌پذیرد و از گناهان درمی‌گذرد و آنچه را انجام می‌دهید ، می‌داند .

غافِرِ الذَّنْبِ وَ قابِلِ التَّوْبِ شَدیدِ الْعِقابِ ذِی الطَّوْلِ لا الهَ الاَّ هُوَ الَیْهِ الْمَصیرُ» ⁽⁴⁾

که آمرزندۀ گناه و پذیرندۀ توبه ، سخت کیفر و صاحب نعمت فراوان است .

هیچ معبودی جز او نیست . بازگشت فقط به سوی اوست .

این دو آیه به این معنا توجّه می‌دهد که هم توبه و بازگشت عبد گنهکار را می‌پذیرم، و هم گناه او را از پرونده‌اش محو می‌کنم و وی را مورد عفو و مغفرت قرار

می‌دهم.

نزدیک به سی و چند بار قرآن مجید در آیاتی بس مهم، مسئلۀ عفو حضرت حق را از تائب مطرح کرده است. نزدیک به دویست و سی و دوبار توجّه به مسئلۀ غفران و مغفرت در آیات کریمۀ کتاب حق داده شده است. و قریب به دویست و هفتاد و شش بار به مسئلۀ با عظمت رحمت، در کتاب الهی اشاره شده است.

این همه سند، آنهم در قرآن، شدیدترین دلخوشی را برای بازگشت گنهکار به حضرت حق، و جدا شدن از معاصی ظاهری و باطنی می‌دهد. با این حساب به قول حضرت سجّاد علیه السلام در مناجات تائبین، برای گناهکار در مسئلۀ توبه چه عذری باقی می‌ماند؟

فَما عُذْرُ مَنْ اغْفَلَ دُخُولَ الْبابِ بَعْدَ فَتْحِهِ؟ ⁽¹⁾

پس عذر آن که ورود به حضرت تو را بعد از باز شدن این در، از دست نهاده چه خواهد بود؟!

توجّه به گناه و این‌که قدم گذاشتن در دایرۀ انحراف، ستم بر نفس و ظلم به حقوق حق، و رعایت ننمودن جانب مردم است، و دارای آثار خطرناک و مهلکی در دنیا و آخرت است و رسوایی امروز و فردایش بسیار سنگین و غیر قابل تحمّل است، و گناه جز هدر دادن عمر و خود را ظرف زبالۀ شیطان قرار دادن چیزی نیست، طوفان اندوه و ندامت و حسرت و پشیمانی را در فضای قلب برمی‌انگیزد، و لازمۀ این حسرت و اندوه و شرم و حیا را که عزم بر ترک و جزم بر خودداری از گناه در آینده است، به دنبال می‌آورد.

پشیمان از گناه باید به این معنی دقّت کند که گناهان گذشتۀ او از چه نوع گناه بوده است؟

اگر گناه او عبارت از ترک واجبات الهی و انجام محرّمات شرعیّه بوده توبه‌اش به

این است که قضای واجبات از دست رفته را از قبیل نماز، روزه، حج، خمس، زکات به جای آورد، و محرمات الهیه را از قبیل زنا، شراب، قمار، دروغ، تهمت، غیبت، بخل، حسد، کینه و...ترک کند.

اگر گناه او در رابطه با حقوق مردم و اموال دیگران بوده از قبیل ربا، رشوه، غصب مال یتیم، حق مظلوم، تقلّب و حیله در کسب، سرقت، لازم است حق هر کسی را به هر صورت جزء اموال خود آورده به او برگرداند و خلاصه خود را از حقوق حق و حقوق خلق پاک کرده و نسبت به آینده در انجام واجبات و ترک محرّمات و حفظ حقوق مردم در هر زمینه بکوشد تا مورد قبول حضرت محبوب واقع شود، و از عذاب وجدان، و آتش جهنّم برهد، و استحقاق رضایت و رضوان الهی را پیدا کند.

توبۀ جامع در کلام حضرت امیر علیه السلام

توبۀ جامع و کامل در روایتی از امیر المؤمنین علیه السلام دربارۀ توبه فرموده است:

شخصی در حضور آن حضرت گفت: اَسْتَغْفِرُ اللّهَ حضرت فرمود: مادرت به عزایت گریه کند، آیا می‌دانی استغفار چیست؟ استغفار درجۀ بلند مقامان و صدرنشینان عالم اعلی است و تحقّق آن به شش چیز است:

1 - پشیمانی و حسرت نسبت به گذشته.

2 - عزم بر ترک گناه برای همیشه.

3 - ادا کردن حقوق مردم به طوری که هنگام مرگ خدا را ملاقات کند در حالی که حق کسی بر عهده‌اش نباشد.

4 - تدارک کردن واجبات ضایع شده.

5 - آب کردن گوشتی که از حرام و لذّات حرام بر بدن روئیده و آوردن گوشت تازه در مدار توبه.

6 - چشاندن زحمت عبادت بر بدن، در مقابل آنهمه خوشی و لذّتی که از گناه

و معصیت برده. هرگاه این شش برنامه ادا شد؛ آنگاه بگو: اسْتَغْفِرُ اللّهَ. ⁽¹⁾

وجوب توبه

اشاره

توبه از معاصی و بازگشت از گناهان چه کبیره و چه صغیره به اتفاق جمیع علما و به حکم عقل واجب است، چنانکه محقّق طوسی در «تجرید» و علّامه در شرح آن فرموده‌اند که:

«به توبه و بازگشت دفع ضرر می‌شود، و دفع ضرر هم عقلاً واجب است. علاوه بر حکم عقل، شرع هم حکم و امر به توبه دارد روی این حساب شرعاً هم توبه واجب است، و وجوب آن فوری است و تأخیرش به هیچ عنوان برای هیچ کس جایز نیست».

توبۀ انسان از گناهان به فرمودۀ قرآن مجید در آیۀ سوم سورۀ تحریم باید توبۀ نصوح باشد.

توبۀ نصوح و معنای آن

علّامۀ مجلسی در «شرح اصول کافی» در معنای توبۀ نصوح چند وجه از دانشمندان نقل کرده است:

1 - توبۀ خالص و پاک در جهت رضای حضرت حق نه به طمع بهشت و نه به خاطر ترس از عذاب. حدّ این مرحله تا جائی است که در «تجرید» فرموده: پشیمانی از گناه به خاطر ترس از جهنّم توبه نیست!

2 - توبۀ نصوح یعنی توبۀ اندرز بخش، به این معنا که مردم دیگر با دیدن توبۀ او تشویق به بازگشت به حق شوند و در حقیقت وجودش در مدار توبه، نصیحت عملی برای تمام گناهکاران باشد، یا این‌که توبه آن چنان در صاحبش اثر کند که با

تمام وجود از گناه ببرد و تا پایان عمر پیرامون گناهی نگردد.

3 - نصح از نصاحت به معنای خیاطت است، که در زمینۀ توبه می‌شود توبۀ رفوکننده، یعنی توبه‌ای که به وسیلۀ آن هر چه از پردۀ ایمان و دیانت پاره شده دوخته شود، و توبه کننده را با اولیای حق و دوستان محبوب و عاشقان معبود پیوند دهد.

علّامۀ مجلسی رحمه الله سپس می‌فرماید:

یکی از اکابر فرموده است: در جلا دادن آینه، تنها قطع نفس و دود سیاه بس نیست، بلکه باید آن را صیقل داد تا آنچه سیاهی بر جرمش نشسته پاک گردد، و دل هم به مانند آینه است به مجرد ترک گناه پاک نمی‌شود، بلکه جِرمِ گناهان گذشته را هم که بر آن نشسته باید پاک کرد، و به نور طاعتش روشن ساخت، زیرا چنانکه از هر گناهی که کرده، تاریکی و تیرگی بر دل می‌رسد، همچنین در هر عبادتی روشنایی و درخشندگی به دل می‌رسد، بنابراین باید تاریکی هر گناهی را که به دل رسیده به نور عبادتی که ضدّ آن است پاک کرد.

شخص توبه کننده باید گناهان خود را مفصّلاً در نظر گیرد، و در برابر هر شری که از او سرزده خیری که در برابر آن است به همان مقدار به جا آورد، مثلاً در برابر گناه گوش دادن به غنا و آلات لهو، استماع قرآن و حدیث و موعظه و مسائل دینی کند، و در برابر مسّ خطّ قرآن مجید بدون طهارت سعی در اکرام آن و تلاوتش نماید و در برابر مکث در حال جنابت در مساجد، اعتکاف کند. و در برابر نظر کردن به حرام سعی در نظر کردن به چیزهائی که نگریستن به آنها عبادت است نماید، مانند نظر کردن به خط قرآن مجید و نظر به والدین از روی شفقت، و نظر به صلحا از سلسلۀ جلیلۀ سادات و نظر به عترت و مانند اینها.

و در حقوق مردم، پس از توبه زیاد از مال خود صدقه بدهد، و اگر غیبت کرده پس از توبه مدح و ثنای آن مؤمن را زیاد بگوید، و صفات نیکش را آشکار سازد، و

خلاصه در برابر هر گناهی پس از توبۀ از آن، عبادتی که ضد آن است بجا آورد، چنانکه طبیعت جسمانی مرض‌ها را به ضدش معالجه می‌کنند.

چه خوب است انسان به آثار و عواقب گناه توجّه کند، یا گناهکار را توجّه دهند، و بیدار شود یا بیدارش کنند که گناه در برابر چه وجود مقدسی انجام گرفته و رو در روئی با که بوده است.

انسان جواب مشت را با مشت، و درفش را با درفش، و درشتی را با درشتی، و تندی را با تندی می‌دهد، باید از او پرسید: خداوند با تو چه کرده که با او رو در رویی؟ آیا احسان و رحمت و لطف و محبّت و مرحمت و نعمت و عنایت و رزق و هزاران واقعیّت دیگر را که از جانب او به انسان رسیده، با گناه و معصیت باید جواب داد؟!

این توجّه درون آدمی را به ندامت می‌کشد و این ندامت رو در رویی را تبدیل به روبه‌روئی می‌کند. این روبه‌روئی خواسته‌های حق را جایگزین خواسته‌های غلط نفس و هواها و شهوات می‌کند، و این جایگزینی رنگ شیطانی و دوزخی را از درون گرفته بجایش رنگ الهی را می‌زند.

در این وقت است که حال انابه و دعا دست می‌دهد، حالی همراه با نالۀ جانسوز و خشوع و خضوع، و آدمی را به جایی می‌رساند که خود را از همه گناهکارتر می‌بیند و خود و عبادتش را به حساب نمی‌آورد، در این نقطۀ عالی و اوج عرفانی است که انسان را با گران‌ترین قیمت به حساب می‌آورند.

سخن عشق نه حد من و توست عشق گوید سخن عشق درست

خانه از غیر اگر پردازی ساز و برگی پی مهمان سازی

آب و جارو زنی این ایوان را تخت عزّت بنهی سلطان را

راست سازی ز حجاز و ز عراق پردۀ شور و نوای عشّاق

با خودی کافر مطلق باشی بیخودی دستخوش حق باشی

با خودی قاتل و مقتولی تو بیخودی قابل و مقبولی تو

با خودی هر چه کنی شیطانی بیخودی در کنف رحمانی

4 - آثار توبه و محبوبیّت تائب نزد خداوند

اشاره

قرآن مجید و روایات، آثار عجیبی برای توبۀ حقیقی ذکر کرده‌اند که دانستنش برای همگان لازم است.

1 - توبه شخص تائب را محبوب حضرت حق می‌کند:

اِنَّ اللّهَ یُحِبُّ التّوّابینَ وَ یُحِبُّ المُتَطَهِّرِین» ⁽¹⁾

یقیناً خدا کسانی را که بسیار توبه می‌کنند ، و کسانی را که خود را [ با پذیرش انواع پاکی‌ها از همۀ آلودگی‌ها ] پاکیزه می‌کنند . دوست دارد .

2 - تبدیل سیّئات به حسنات:

اِلاّ مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صالِحاً فَاُولئِکَ یُبَدِّلُ اللّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ» ⁽²⁾

مگر آنان که توبه کنند و ایمان آورند و کار شایسته انجام دهند ، که خدا بدی‌هایشان را به خوبی‌ها تبدیل می‌کند ؛ و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است .

تفسیری بر آیۀ شریفه

در زمینۀ آیۀ فوق «تفسیر نمونه» چند تفسیر دارد:

«الف - هنگامی که انسان توبه می‌کند و ایمان به خدا می‌آورد دگرگونی عمیقی

در سراسر وجودش پیدا می‌شود و به خاطر همین تحوّل و انقلاب درونی سیّئات اعمالش در آینده تبدیل به حسنات می‌شود، اگر در گذشته مرتکب قتل نفس می‌شد، در آینده دفاع از مظلومان و مبارزه با ظالمان را جای آن می‌گذارد، و اگر زناکار بود سپس عفیف و پاکدامن می‌شود و این توفیق الهی را در سایۀ ایمان و توبه پیدا می‌کند.

ب - دیگر این‌که خداوند به لطف و کرمش و فضل و انعامش بعد از توبه کردن سیئات اعمال او را محو می‌کند، و به جای آن حسنات می‌نشاند، چنانکه در روایتی از ابوذر از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

روز قیامت بعضی از افراد را حاضر می‌کنند، خداوند دستور می‌دهد گناهان صغیرۀ او را به او عرضه کنید و کبیره‌ها را بپوشانید، به او گفته می‌شود: تو در فلان روز فلان گناه صغیره را انجام دادی و او به آن اعتراف می‌کند ولی قلبش از کبایر ترسان و لرزان است.

در این‌جا هرگاه خدا بخواهد به او لطفی کند دستور می‌دهد به جای هر سیئه حسنه‌ای بدهید، عرض می‌کند: پروردگارا! من گناهان مهمی داشتم که آنها را در این‌جا نمی‌بینم.

ابوذر می‌گوید: در این هنگام پیامبر صلی الله علیه و آله تبسّم کرد که دندانهایش آشکار گشت، سپس این آیه را تلاوت فرمود:

فَاُولئِکَ یُبَدِّلُ اللّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ» ⁽¹⁾

ج - منظور از سیئات، نفس اعمالی که انسان انجام می‌دهد نیست، بلکه آثار سوئی است که از آن به روح و جان انسان نشسته، هنگامی که توبه کند و ایمان آورد، آن آثار سوء از روح و جانش برچیده می‌شود و تبدیل به آثار خیر می‌گردد، و

این است معنی تبدیل سیئات به حسنات. البته این سه تفسیر، منافاتی با هم ندارند و ممکن است هر سه در مفهوم آیه جمع باشند.» ⁽¹⁾

اَلّذینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذینَ آمَنُوا رَبَّنا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذینَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبیلَکَ وَقِهِمْ عَذابَ الْجَحِیمِ» ⁽²⁾

فرشتگانی که عرش را حمل می‌کنند و آنان که پیرامون آن هستند ، همراه سپاس و ستایش ، پروردگارشان را تسبیح می‌گویند و به او ایمان دارند و برای اهل ایمان آمرزش می‌طلبند ، [ و می‌گویند : ] پروردگارا ! از روی رحمت و دانش همه چیز را فرا گرفته‌ای ، پس آنان را که توبه کرده‌اند و راه تو را پیروی نموده‌اند بیامرز ، و آنان را از عذاب دوزخ نگه دار .

4 و 5 - توبه باعث جلب مغفرت و دخول در بهشت است:

وَالَّذین اذا فَعَلُوا فاحِشَةً اوْ ظَلَمُوا انْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ الاَّ اللّهُ وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلی ما فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ * اولئِکَ جَزائُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدینَ فِیها وَ نِعْمَ اجْرُ الْعامِلینَ» ⁽³⁾

و آنان که چون کار زشتی مرتکب شوند یا بر خود ستم ورزند ، خدا را یاد کنند و برای گناهانشان آمرزش خواهند ؛ و چه کسی جز خدا گناهان را می‌آمرزد ؟ و دانسته و آگاهانه بر آنچه مرتکب شده‌اند ، پا فشاری نمی‌کنند ؛ * پاداش

آنان آمرزشی است از سوی پروردگارشان ، و بهشت‌هایی که از زیرِ [ درختانِ ] آن نهرها جاری است ، در آن جاودانه‌اند ؛ و پاداش عمل کنندگان ، نیکوست .

6 - توبه سبب طول عمر و وسعت رزق و پدید آمدن رفاه در زندگی است:

وَ انِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا الَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتاعاً حَسَناً الی اجَلٍ مُسَمًّی وَ یُؤْتِ کُلَّ ذی فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ انْ تَوَلَّوْا فَاِنّی اخافُ عَلَیْکُمْ عَذابَ یَوْمٍ کَبیرٍ» ⁽¹⁾

و این‌که از پروردگارتان آمرزش بخواهید ، سپس به سوی او بازگردید تا آن که شما را تا پایان زندگی از بهرۀ نیک و خوشی برخوردار کند ، و هر که را صفات پسندیده و اعمال شایستۀ او افزون‌تر است ، پاداش زیادتری عطا کند ، و اگر روی از حق برگردانید ، من از عذاب روزی بزرگ بر شما بیمناکم .

7 - توبه سبب استجابت دعا است:

امام سجّاد علیه السلام می‌فرماید:

مردی اهل بیت خود را به کشتی درآورد و به دریا رفت، کشتی آنها شکست و از اهل بیت آن مرد جز همسرش کسی نجات نیافت.

زن بر تخته پاره‌ای نشست و امواج آب او را به یکی از جزیره‌های میان دریا برد، درآن جزیره مردی راهزن زندگی می‌کرد که تمام کارهای ناشایسته را مرتکب شده بود.

آن زن را بالای سر خود دید، پرسید آدمیزاد هستی یا پری؟ گفت: آدمیزاد، دیگر سخنی نگفت، به قصد عمل زشت زنا به او حمله کرد، آن زن بر خود لرزید، راهزن به او گفت: چرا می‌لرزی؟ در پاسخش گفت: از خدا می‌ترسم.

راهزن گفت: تا کنون چنین کاری از تو سر زده؟

زن گفت: نه، به عزّت خداوند سوگند.

راهزن گفت: تاکنون که دامنت پاک مانده اینچنین از خدا می‌ترسی! به خدا قسم که من به این ترس سزاوارترم.

بدون این‌که به آن زن دست بزند با اندوه و حسرت و پشیمانی و ندامت به سوی خاندانش روان شد در حالی که همتی جز توبه از گناهانش و بازگشت به سوی حضرت حق نداشت.

در این میان عابدی با او همراه شد، هوای فوق‌العاده گرم و آتش سوزان شعاع خورشید آنان را به زحمت انداخت، راهب به جوان گفت: دعا کن خداوند بر ما سایه‌ای بیندازد، جوان گفت: من نزد خدا برای خود حسنه‌ای نمی‌بینم تا دلیری کنم و از او چیزی بخواهم.

راهب گفت: پس من دعا می‌کنم تو آمین بگو، راهب دعا کرد، راهزن آمین گفت، در آن حال ابری بر سر هر دو سایه انداخت، مقدار زیادی راه رفتند تا راهشان جدا شد، جوان از راهی رفت و راهب از راه دیگر، به ناگاه ابر به دنبال جوان رفت، راهب فریاد زد: ای جوان! تو از من بهتری؛ زیرا این دعا به خاطر تو مستجاب شد، داستان خود را به من بگو، راهزن وضع آن زن را گزارش کرد، راهب گفت: آنچه گناه در گذشته کرده‌ای آمرزیده شد، باید بنگری در آینده چه وضعی داری؟! ⁽¹⁾

نصیحت حق به انسان

در بخش اخیر این معنی روشن شد که تنها پناه انسان در همۀ امور، به خصوص هنگام توبه و بازگشت و در نقطۀ غفران و مغفرت، فقط و فقط خداست.

تفسیر «روح‌البیان» در ابتدای سورۀ مبارکۀ حدید در توضیح آیۀ شریفۀ:

هُوَ الاَْوَّلُ وَ الآْخِرُ وَ الظّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِکُلِ‌ّ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ» ⁽¹⁾

اوست اول و آخر و ظاهر و باطن ، و او به همه چیز داناست .

می‌گوید: خداوند مهربان با زبان رحمت از روی اشارت می‌فرماید:

ای فرزند آدم! در کنار تو چهار گروهند:

1 - گروهی که تو را به کار آیند چون پدر و مادر.

2 - گروهی که در پیری دست تو گیرند چون اولاد و احفاد.

3 - زمره‌ای که آشکارا با تو باشند چون دوستان و یاران.

4 - فرقه‌ای که در پنهان با تو هستند چون زنان و کنیزان.

اما من به تو نصیحت می‌کنم که هیچ یک از این چهار گروه را تکیه‌گاه حقیقی خود قرار مده، و به هیچ کدام اعتماد مکن و آنان را کارساز خود مپندار.

اول منم که تو را از عدم به وجود آوردم.

آخر منم که بازگشت تو به من خواهد بود.

ظاهر منم که ظاهرت را به خوب‌ترین وجه آراستم.

باطن منم که حاکم بر هستی‌ام و اسرار در سینه‌ات به ودیعت نهادم. ⁽²⁾

روایات باب توبه

امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌فرماید:

مَنْ تابَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِسَنَةٍ قَبِلَ اللّهُ تَوْبَتَهُ، ثُمَّ قالَ: انَّ السَّنَةَ لَکَثیرَةٌ، مَنْ تابَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِشَهْرٍ قَبِلَ اللّهُ تَوْبَتَهُ، ثُمَّ قالَ: انَّ الشَّهْرَ لَکَثیرٌ، مَنْ تابَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِجُمْعَةٍ قَبِلَ اللّهُ تَوْبَتَهُ، ثُمَّ قالَ: انَّ الْجُمْعَةَ لَکَثیرَةٌ، مَنْ تابَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِیَوْمٍ

قَبِلَ اللّهُ تَوْبَتَهُ، ثُمَّ قالَ: إنّ یوماً لکثیرٌ، مَنْ تابَ قَبلَ أن یُعایِنَ قَبِلَ اللّهُ تَوْبَتَهُ. ⁽¹⁾

کسی که یکسال قبل از مرگش توبه کند خداوند توبه‌اش را می‌پذیرد، سپس فرمود: یکسال زیاد است، کسی که یک ماه قبل از مرگش به خدا بازگردد، خداوند توبه‌اش را قبول می‌کند، سپس فرمود: یک ماه زیاد است، کسی که یک هفته قبل از مرگش توبه کند، خداوند او را می‌پذیرد، سپس فرمود: یک هفته زیاد است، آن که یک روز قبل از موتش توبه کند توبه‌اش قبول است، سپس فرمود یک روز زیاد است، کسی که قبل از دیدن آثارِ بعد از مرگ توبه کند، توبه‌اش پذیرفته است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

اِنَّ اللّهَ یَقْبَلُ تَوْبَةَ عَبْدِهِ ما لَمْ یُغَرْغِرْ، تُوبُوا الی رَبِّکُمْ قَبْلَ انْ تَمُوتُوا، وَ بادِرُوا بِالاَْعْمالِ الزّاکِیَةِ قَبْلَ انْ تَشْغِلُوا، وَصِلُوا الَّذی بَیْنَکُمْ وَ بَیْنَهُ بِکَثْرَةِ ذِکْرِکُمْ ایّاهُ. ⁽²⁾

خداوند توبۀ بنده‌اش را قبل از رسیدن جان به گلو قبول می‌کند، ای امّت من! پیش از مردن توبه کنید و به سوی اعمال پاک بشتابید قبل از این‌که مهلت نیابید، و فراق بین خود و محبوب را با کثرت یادش مبدّل به وصال کنید.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

اَلتّائِبُ مِنَ الذَّنْبِ کَمَنْ لا ذَنْبَ لَهُ. ⁽³⁾

توبه کنندۀ از گناه، همچون کسی است که گناهی بر او نیست.

و نیز آن حضرت فرمود:

مَثَلُ الْمُؤْمِنِ عِنْدَ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ کَمَثَلِ مَلَکٍ مُقَرَّبٍ، وَ انَّ الْمُؤْمِنَ عِنْدَ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ اعْظَمُ مِنْ ذلِکَ، وَ لَیْسَ شَئٌ احَبَّ الَی اللّهِ مِنْ مُؤْمِنٍ تائِبٍ اوْ مُؤْمِنَةٍ تائِبَةٍ. ⁽¹⁾

مؤمن از نظر شأن و شخصیت در پیشگاه حضرت حق همانند ملک مقرب است، و همانا مؤمن در نزد حق از این بالاتر است، و چیزی نزد خداوند محبوب‌تر از مرد و زن مؤمن توبه کار نیست.

چند داستان عجیب در مسئلۀ توبه

1- حضرت باقر علیه السلام می‌فرماید:

جوانی یهودی زیاد خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌رسید، حضرت کارهای سبک و بدون زحمت به او ارجاع می‌داد، و چه بسا او را دنبال کارهای خودش می‌فرستاد، و گاهی به توسّط او نامه‌ای به ایل و تبارش می‌نوشت. چند روزی نیامد، حضرت احوال او را پرسید، شخصی گفت: فکر کنم به خاطر بیماری مهلکی که به آن دچار شده امروز و فردا بیشتر مهلت زنده بودن نداشته باشد.

رسول حق صلی الله علیه و آله با جمعی از یاران به عیادتش رفت، از کرامات حبیب خدا این بود که با کسی حرف نمی‌زد مگر این‌که طرف جواب می‌داد، جوان یهودی را صدا زدند، چشم گشود و گفت: لبّیک یا اباالقاسم. فرمود: به وحدانیت حق شهادت بده، جوان چشم به پدرش دوخت و از ترس پدر چیزی نگفت.

حضرت دوباره، شهادت به حق را به او تلقین کردند، جوان باز با نگاه به پدر سکوت کرد، بار سوم فرمودند: شهادت را بگو، باز جوانک به پدرش خیره شد،

حضرت فرمود: میل داری بگو، میل نداری نگو، جوان به وحدانیّت حق اقرار کرد و به رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله گواهی داد و سپس مرد؛ حضرت به پدرش فرمود: کاری به این جنازه نداشته باش، آنگاه به اصحاب فرمودند: او را غسل داده و کفن کنید، سپس نزد من بیاورید تا بر او نماز بگزارم، و چون از خانه خارج شدند مرتب می‌گفتند:

خدا را شکر که به دست من یک انسان از آتش جهنّم نجات پیدا کرد. ⁽¹⁾

مرگ کسی فرا رسید به رسول خدا صلی الله علیه و آله خبر دادند، حضرت با عدّه‌ای بالای سرش رفتند، در حال بیهوشی بود، فرمودند: ای ملک الموت! دست نگاهدار از او سؤالی داشته باشم.

فرمود: چه می‌بینی؟ عرضه داشت: سپیدی و سیاهی زیاد، فرمود: کدام به تو نزدیکترند؟ عرض کرد: سیاهی، فرمود: بگو:

اَللَّهُمَّ اغْفِرْلِیَ الْکَثیرَ مِنْ مَعاصِیکَ، وَاقْبَلْ مِنِّی الْیَسیرَ مِنْ طاعَتِکَ.

الهی، بسیاری معاصی مرا بیامرز، و طاعت و عبادت اندک مرا بپذیر.

پس از گفتن این دو جمله بیهوش شد، حضرت فرمود: ملک الموت آسان بگیر تا از او سؤالی کنم، از بیهوشی درآمد، فرمود: چه می‌بینی؟ گفت: سیاهی و سپیدی زیاد، فرمود: کدام به تو نزدیکترند؟ عرضه داشت: سپیدی، حضرت فرمود:

غَفَرَاللّهُ لِصاحِبِکُمْ. ⁽²⁾

خداوند دوست شما را مورد بخشش و مغفرت و لطف و رحمت و کرم و عنایت قرار داد.

3 - رسول خدا صلی الله علیه و آله با جمعی از یاران از مدینه خارج شدند، هوا به شدّت گرم

بود، فرمودند: در مقابل خود چه می‌بینید؟ عرضه داشتند: جز یک شبح چیزی به نظر ما نمی‌رسد، فرمود: مردی است بیابانی، مقصدش مدینه است، در حدود شش روز است آب و نان نیافته.

شتر سوار نزدیک شد، حضرت به او فرمودند: کجا؟ عرضه داشت: مدینه، فرمود: برای چه؟ پاسخ داد: زیاد از شخصی که مبعوث به رسالت شده خیر و خوبی شنیده‌ام، عاشق زیارت او هستم، بروم تا به جمال دلارایش نظر کنم، فرمود:

آن که به دنبالش هستی، منم، آیا حاضری از بت پرستی دست برداری؟ عرضه داشت: آری، حضرت شهادتین را به او تلقین کرد، چون شهادتین گفت از حال رفت، نزدیک بود از شتر به زمین افتد، حضرت فرمود: آرام او را از روی شتر به زمین بگذارید، چون او را خواباندند، فرمود: آب تهیه کنید تا غسلش دهیم، زیرا از دنیا رفت. پس از مراسم غسل و کفن همان جا قبری آماده کردند، چون وی را دفن نمودند حضرت فرمود: چه آسان و راحت و بی‌رنج و زحمت به بهشت رفت!

روایاتی دیگر در باب توبه

حضرت باقر علیه السلام می‌فرماید:

اِنَّ مِنْ احَبِّ عِبادِ اللّهِ الَی اللّهِ الْمُحْسِنُ التَّوّابُ. ⁽¹⁾

همانا محبوب‌ترین بندگان خدا نزد خدا نیکوکار توّاب است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

مَنْ عَمِلَ سَیِّئَةً اجِّلَ فِیها سَبْعَ ساعاتٍ مِنَ النَّهارِ، فَاِنْ قالَ: اسْتَغْفِرُ اللّهَ الَّذی لا الهَ الاّ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ - ثَلاثَ مَرّاتٍ - لَمْ یُکْتَبْ عَلَیْهِ. ⁽²⁾

کسی که کار بدی انجام دهد هفت ساعت از روز را به او مهلت می‌دهند، چون سه بار بگوید: «استغفراللّه الّذی لا اله الاّ هوالحیّ القیّوم» گناه در پروندۀ او نوشته نشود.

حضرت باقر علیه السلام فرمودند:

اِنَّ اللّهَ اشَدُّ فَرَحاً بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ رَجُلٍ اضَلَّ راحِلَتَهُ وَ مُزادَهُ فی لَیْلَةٍ ظَلْماءَ فَوَجَدَها، فَاللّهُ اشَدُّ فَرَحاً بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ ذلِکَ الرَّجُلِ بِراحِلَتِهِ حینَ وَجَدَها. ⁽¹⁾

همانا خداوند خوشحالیش به توبۀ عبد از خوشحالی مردی که زاد و توشه‌اش را در شب تاریک گم کرده و آن را پیدا کند شدیدتر است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

اَلتَّوْبَةُ تَجُبُّ ما قَبْلَها. ⁽²⁾

توبه؛ گناهان قبل از خودش را از بین می‌برد.

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

لا شَفیعَ انْجَحُ مِنَ التَّوْبَةِ. ⁽³⁾

شفیعی کامیاب کننده‌تر از توبه نیست.

اَلتَّوْبَةُ تُطَهِّرُ الْقُلُوبَ، وَ تَغْسِلُ الذُّنُوبَ. ⁽⁴⁾

توبه دل‌ها را پاک می‌کند و گناهان را می‌شوید.

حُسْنُ التَّوْبَةِ یَمْحُو الْحَوبَةَ. ⁽¹⁾

توبۀ نیک و بازگشت خوب، گناه را محو می‌کند.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله فرمود:

لِلّهُ افْرَحُ بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنَ الْعَقیمِ الْوالِدِ، وِ مِنَ الضّالِّ الْواجِدِ، وَ مِنَ الظَّمْآنِ الْوارِدِ. ⁽²⁾

خداوند به توبۀ عبدش از عقیمی که اولاد پیدا کرده، و از کسی که گم شده‌اش را یافته، و همچنین از تشنه‌ای که به چشمۀ آب برسد خوشحال‌تر است.

امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرماید:

تُوبُوا الَی اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ادْخُلُوا فِی مَحَبَّتِهِ، فَاِنَّ اللّهَ یُحِبُّ التَّوّابینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرینَ، وَ الْمُؤْمِنُ تَوّابٌ. ⁽³⁾

به خداوند بازگشت کنید، و در عشق و محبتش وارد شوید، همانا خداوند تائبان و پاکیزگان را دوست دارد، و مؤمن تائب است.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله فرمود:

تُوبُوا الَی اللّهِ فَاِنّی اتُوبُ الَی اللّهِ فِی کُلِّ یَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ. ⁽⁴⁾

به خدا باز گردید، همانا من در هر روز صد بار به پیشگاهش توبه می‌کنم!

رسول حق صلی الله علیه و آله فرمود:

اَمّا عَلامَةُ التّائِبِ فَاَرْبَعَةٌ: النَّصیحَةُ للّهِ فِی عَمَلِهِ، وَ تَرْکُ الْباطِلِ، وَ لُزُومُ الْحَقِّ، وَ الْحِرْصُ عَلَی الْخَیْرِ. ⁽¹⁾

نشانه‌های تائب چهار چیز است: صافی و پاکی و خلوص در عمل برای خدا، ترک باطل، ملازمۀ با حق، حرص و ولع به کار خیر.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

اَلتّائِبُ اذا لَمْ یَسْتَبِنْ اثَرَ التَّوْبَةِ فَلَیْسَ بِتائِبٍ: یُرْضِی الخُصَماءَ، وَ یُعیدُ الصَّلَواتِ، وَ یَتَواضَعُ بَیْنَ الْخَلْقِ، وَ یَتَّقِی نَفْسَهُ عَنِ الشَّهَواتِ، وَ یَهْزِلُ رَقَبَتَهُ بِصِیامِ النَّهارِ. ⁽²⁾

زمانی که اثر توبه ظاهر نشود توبۀ تائب توبه نیست، آثار توبه عبارت است از: جلب رضایت طلبکاران، اعادۀ نمازها، تواضع بین مردم، حفظ نفس از شهوات، لاغر کردن بدن به روزۀ روز.

توبه، به اندازه‌ای عظیم و قبول کنندۀ توبه آن چنان کریم است که روایت زیر این حقیقت را بازگو می‌کند و دل هر مؤمنی را شاد می‌نماید:

راوی می‌گوید: حضرت رضا علیه السلام شنید بعضی از یارانش گفتند:

لَعَنَ اللّهُ مَنْ حارَبَ عَلِیّاً علیه السلام ، فَقالَ لَهُ: قُلْ: الاّ مَنْ تابَ وَ اصْلَحَ. ثُمَّ قالَ: ذَنْبُ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ وَ لَمْ یَتُبْ اعْظَمُ مِنْ ذَنْبِ مَنْ قاتَلَهُ ثُمَّ تابَ. ⁽³⁾

لعنت خدا بر کسی که با علی علیه السلام جنگید. حضرت فرمود، اضافه کن مگر کسی که توبه کرد و به اصلاح خویش برخاست. سپس فرمود: گناه آنان که از ولایت علی علیه السلام تخلّف کردند و توبه ننمودند بزرگتر است از گناه آنان که با وی

جنگیدند و سپس بیدار شده و توبه کردند.

امام علی علیه السلام فرمود:

مَنْ تابَ تابَ اللّهُ عَلَیْهِ، وَ امِرَتْ جَوارِحُهُ انْ تَسْتُرَ عَلَیْهِ، وَ بِقاعُ الاَْرْضِ انْ تَکتُمَ عَلَیْهِ، وَ انْسِیَتِ الْحَفَظَةُ ما کانَتْ تَکْتُبُ عَلَیْهِ. ⁽¹⁾

هر کس توبه کند خداوند توبه‌اش را می‌پذیرد، و جوارحش مأمور می‌شوند که بر او پرده پوشی کنند، و قطعه‌های زمین دستور می‌یابند که بر او بپوشانند، و حافظان عمل آنچه را بر او نوشته‌اند؛ فراموش می‌کنند.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

خداوند به داود پیغمبر وحی فرمود: ای داود! بندۀ مؤمنم هرگاه گناهی مرتکب شد سپس به من بازگشت و توبه کرد و از من شرم و حیا نمود به خاطر یادآوری گناهش، او را می‌بخشم و گناهش را از یاد کاتبان عمل می‌برم و سیّئۀ او را به حسنه تبدیل می‌کنم و باکی ندارم، که من رحم کننده‌ترین رحیمانم. ⁽²⁾

روی در روی یار باید کرد پشت بر کار و بار باید کرد

خون دل را ز دیده باید ریخت دل و جان را نثار باید کرد

عشق هوش است و عقل سرپوشی خویش را هوشیار باید کرد

بندگی و فکندگی خواهی عاشقی اختیار باید کرد

ور طلب می‌کنی بزرگی و جاه عقل با خویش یار باید کرد

گرنه عشق است در خور تو نه عقل کار دنیات بار باید کرد

در سرت گر هوای فردوس است با هوا کارزارباید کرد

از جهنّم اگر نداری باک طلب اعتبار باید کرد

حق تجلّی نمود از همه سو چشم را فیض چار باید کرد

(فیض کاشانی)

[«12»اَللَّهُمَّ إِنَّکَ أَعْلَمُ بِمَا عَمِلْتُ فَاغْفِرْ لِی مَا عَلِمْتَ وَ اصْرِفْنِی بِقُدْرَتِکَ إِلَی مَا أَحْبَبْتَ «13»اَللَّهُمَّ وَ عَلَیَّ تَبِعَاتٌ قَدْ حَفِظْتُهُنَّ وَ تَبِعَاتٌ قَدْ نَسِیتُهُنَّ وَ کُلُّهُنَّ بِعَیْنِکَ الَّتِی لاَ تَنَامُ وَ عِلْمِکَ الَّذِی لاَ یَنْسَی فَعَوِّضْ مِنْهَا أَهْلَهَا وَ احْطُطْ عَنِّی وِزْرَهَا وَ خَفِّفْ عَنِّی ثِقْلَهَا وَ اعْصِمْنِی مِنْ أَنْ أُقَارِفَ مِثْلَهَا«14» اللَّهُمَّ وَ إِنَّهُ لاَ وَفَاءَ لِی بِالتَّوْبَةِ إِلاَّ بِعِصْمَتِکَ وَ لاَ اسْتِمْسَاکَ بِی عَنِ الْخَطَایَا إِلاَّ عَنْ قُوَّتِکَ فَقَوِّنِی بِقُوَّةٍ کَافِیَةٍ وَ تَوَلَّنِی بِعِصْمَةٍ مَانِعَةٍ]

خدایا! به آنچه انجام داده‌ام آگاه‌تری؛ پس آنچه را از من آگاهی بیامرز، و مرا به قدرتت به آنچه دوست داری، برگردان.

خدایا! حق و حقوق قابل مطالبه‌ای از مردم به عهدۀ من است که آنها را به یاد دارم، و حق و حقوقی است که از یاد برده‌ام و همۀ آنها در برابر چشم توست که به خواب نمی‌رود، و در مقابل دانش توست که فراموش نمی‌کند؛ پس در برابر آن حقوق به صاحبانش عوض ده، و گرانی آنها را از دوش من فرود آر، و سنگینی‌اش را از من بردار، و مرا از این که مرتکب مانند آنها شوم، حفظ کن.

خدایا! برای من قدرت وفای به توبه نیست جز به نگهداری تو، و توان خودداری از خطاها نیست مگر از ناحیۀ نیرو و توان تو؛ پس مرا به نیرویی کفایت کننده نیرومند ساز، و به نگهدارنده‌ای بازدارنده، یاریم ده.

توفیق خودداری از معصیت

حضرت باقر علیه السلام می‌فرماید: خداوند به داود وحی فرمود:

نزد بنده‌ام دانیال برو و به او بگو: همانا ترک اولی کردی تو را بخشیدم، باز ترک اولی کردی تو را بخشیدم، بار سوم ترک اولی کردی باز هم تو را بخشیدم، اگر به مرحلۀ چهارم برسد تو را نخواهم بخشید.

داود نزد دانیال آمد و آنچه را حضرت حق فرموده بود به او گفت. دانیال عرضه داشت: ای داود، برنامۀ حق را به من ابلاغ کردی، چون وقت سحر آمد، دانیال به عبادت برخاست و به حضرت ربّ العزّه عرضه داشت: خداوندا! داود پیغمبر مسائل تو را به من خبر داد که پس از سه بار ترک اولی مرا نخواهی بخشید، الهی به عزّتت قسم! اگر خود تو مرا از گناه حفظ نکنی، و توفیق خودداری از معصیت را از من دریغ داری هر آینه دچار گناه می‌شوم، هر آینه دچار گناه می‌شوم، هر آینه دچار گناه می‌شوم! ⁽¹⁾

[«15»اَللَّهُمَّ أَیُّمَا عَبْدٍ تَابَ إِلَیْکَ وَ هُوَ فِی عِلْمِ الْغَیْبِ عِنْدَکَ فَاسِخٌ لِتَوْبَتِهِ وَ عَائِدٌ فِی ذَنْبِهِ وَ خَطِیئَتِهِ فَإِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَکُونَ کَذَلِکَ فَاجْعَلْ تَوْبَتِی هَذِهِ تَوْبَةً لاَ أَحْتَاجُ بَعْدَهَا إِلَی تَوْبَةٍ تَوْبَةً مُوجِبَةً لِمَحْوِ مَا سَلَفَ وَ السَّلاَمَةِ فِیمَا بَقِیَ «16»اَللَّهُمَّ إِنِّی أَعْتَذِرُ إِلَیْکَ مِنْ جَهْلِی وَ أَسْتَوْهِبُکَ سُوءَ فِعْلِی فَاضْمُمْنِی إِلَی کَنَفِ رَحْمَتِکَ تَطَوُّلاً وَ اسْتُرْنِی بِسِتْرِ عَافِیَتِکَ تَفَضُّلاً «17»اَللَّهُمَّ وَ إِنِّی أَتُوبُ إِلَیْکَ مِنْ کُلِّ مَا خَالَفَ إِرَادَتَکَ أَوْ زَالَ عَنْ مَحَبَّتِکَ مِنْ خَطَرَاتِ قَلْبِی وَ لَحَظَاتِ عَیْنِی وَ حِکَایَاتِ لِسَانِی تَوْبَةً تَسْلَمُ بِهَا کُلُّ جَارِحَةٍ عَلَی حِیَالِهَا مِنْ تَبِعَاتِکَ وَ تَأْمَنُ مِمَا یَخَافُ الْمُعْتَدُونَ مِنْ أَلِیمِ سَطَوَاتِکَ]

خدایا! هر بنده‌ای که به پیشگاهت توبه کند، و در علم غیبت معلوم است که شکنندۀ توبه است، و بازگشت کنندۀ به گناه و خطایش. من به تو پناه می‌آورم از این که چنین باشم؛ پس این توبۀ مرا توبه‌ای قرار ده که پس از آن نیازمند به توبه‌ای نباشم؛ توبه‌ای سبب محو شدن گناهان گذشته، و سلامت از گناه در باقی ماندۀ عمر.

خدایا! از نادانیم به درگاهت عذر می‌خواهم، و نسبت به زشتی عملم طلب بخشش می‌کنم؛ پس مرا از باب احسان در پناه رحمت خود آر، و از راه تفضّل به

پوشش عافیتت مرا بپوشان.

خدایا! از عملی که با خواسته‌ات مخالفت می‌کند یا مرا از عرصۀ محبتت بیرون می‌برد، مانند اندیشه‌های غیر منطقی دلم، و نگاه‌های چشمم، و گفته‌های بی‌جای زبانم، به درگاهت توبه می‌کنم؛ توبه‌ای که هر یک از اندامم به سهم خودش از کیفرت سالم بماند، و از سختگیری‌های دردناکت که متجاوزان از آن می‌ترسند، در امان قرار گیرد.

توبۀ ناب

شرط توبه آن است که انقلابی در باطن انسان صورت گیرد که یک باره او را بر ضدّ بدی‌هایش بشوراند و سوز او از جان برخیزد تا از همه جا بریده و به خدا بنگرد.

در این دگرگونی باطنی، انسان باید بر ضدّ نفس امّاره شیطان صفت کودتا کند و دشمن داخلی خود را سرکوب و از صحنۀ جان خود بیرون کند و دل را از آلودگی‌ها پاکیزه سازد، تا قلب آمادۀ ورود فرشتگان گردد.

معاویة بن وهب گفت از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود:

إِذا تابَ الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ تَوْبَةً نَصُوحاً أَحَبَّهُ اللّهُ فَسَتَرَ عَلَیْهِ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ، قُلْتُ: وَ کَیْفَ یَسْتُرُ عَلَیْهِ؟ قالَ: یَنْسی مَلَکَیْهِ ما کَتَبا عَلَیْهِ مِنَ الذُّنُوبِ وَ أَوْحَی إِلی جَوارِحِه اکْتُمی عَلَیْهِ ذُنُوبَهُ وَ أَوْحی إِلی بِقاعِ الْأَرْضِ اکْتُمی عَلَیْهِ ما کانَ یَعْمَلُ عَلَیْکَ مِنَ الذُّنُوبِ فَیَلْقَی الّلهُ حِینَ یَلْقاهُ وَ لَیْسَ شَئٌ یَشْهَدُ عَلَیْهِ بِشَئٍ مِنَ الذُّنُوبِ. ⁽¹⁾

هر گاه بنده‌ای مؤمن از سویدای دل توبۀ خالصانه کند خداوند دوستش بدارد و در دنیا و آخرت زشتی‌های او را بپوشاند، عرض کردم: چگونه می‌پوشاند؟

فرمود: گناهانی را که دو فرشتۀ نگهبان برای او نوشته‌اند از یادشان می‌برد؛ و خداوند به اعضای بدن او فرمان می‌دهد تا گناهان او را پنهان سازند. و به نقطه‌هایی از زمین دستور می‌دهد تا گناهان او را بپوشاند. پس آنگاه که خداوند او را دیدار می‌کند چیزی وجود ندارد که به گناهان او گواهی دهد.

امام معصوم علیه السلام در این قسمت‌ها برای نجات نفس از دغدغه‌های شیطانی به التماس‌های شدید رو آورده است و خواهش‌های پی در پی او تمنّای تأیید الهی را می‌طلبد، گاهی تأیید خداوند به کمک انسان می‌آید و او را توفیقات خاصی فرا می‌گیرد، بنابراین عملکرد آدمی به علاوه دست توسّل به سوی عنایت‌های ربوبی و شفاعت معصومان علیهم السلام در این مسأله نقش بسزایی دارد، اگر انسان بخواهد بر ترک گناه عزم جدی داشته باشد باید تضرّع و صداقت او به درخواست یاری از درگاه خداوند متعال پیوسته متّصل باشد، مانند لامپی که از منبع نور پیوسته روشنایی می‌گیرد و تاریکی را از بین می‌برد، پس توبه و انابه به کمک حضرت حقّ ممکن می‌شود. اگر انسان قدرت بر اطاعت و توانایی در دوری از گناه را در خود احساس کرد، نباید بر آن مغرور شود؛ زیرا توفیق الهی رفیق راه اوست، گرچه رنج اطاعت و صبر بر گناه بسیار دشوار است ولی پایداری در آن حالت رحمت و عصمت پروردگار را نیاز دارد.

از این رو خدای منّان به یاران حضرت موسی می‌فرماید:

ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِکَ فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَکُنتُم مِّنَ الْخَسِرِینَ» ⁽¹⁾

آن گاه بعد از [ پیمان گرفتن ، از وفاکردن به آن ] سرپیچی کردید ، و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود ، قطعاً از زیانکاران بودید .

از چکیدۀ بیان ائمه اطهار علیهم السلام به دست می‌آید توبۀ حقیقی بر دو محور استوار است:

الف - توبه باید از گناهان ظاهر و باطن باشد. گناهان باطنی از قبیل اعتقاد به کفر، شرک، بخل، حسد و عجب که دوری از آنان به کوشش فراوان نیاز دارد.

ب - خیال گناه در ذهن و فکر زدوده شود تا به دایرۀ عمل کشیده نشود. برای بیمه کردن از این موقعیت؛ عشق و محبّت الهی را در جان بنشاند تا دل از وسوسه‌های شیطانی و تخلّف فرمان حقّ مصون بماند.

[«18»اَللَّهُمَّ فَارْحَمْ وَحْدَتِی بَیْنَ یَدَیْکَ وَ وَجِیبَ قَلْبِی مِنْ خَشْیَتِکَ وَ اضْطِرَابَ أَرْکَانِی مِنْ هَیْبَتِکَ «19»فَقَدْ أَقَامَتْنِی - یَا رَبِّ - ذُنُوبِی مَقَامَ الْخِزْیِ بِفِنَائِکَ فَإِنْ سَکَتُّ لَمْ یَنْطِقْ عَنِّی أَحَدٌ وَ إِنْ شَفَعْتُ فَلَسْتُ بِأَهْلِ الشَّفَاعَةِ «20»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ شَفِّعْ فِی خَطَایَایَ کَرَمَکَ وَ عُدْ عَلَی سَیِّئَاتِی بِعَفْوِکَ وَ لاَ تَجْزِنِی جَزَائِی مِنْ عُقُوبَتِکَ وَ ابْسُطْ عَلَیَّ طَوْلَکَ وَ جَلِّلْنِی بِسِتْرِکَ وَ افْعَلْ بِی فِعْلَ عَزِیزٍ تَضَرَّعَ إِلَیْهِ عَبْدٌ ذَلِیلٌ فَرَحِمَهُ أَوْ غَنِیٍّ تَعَرَّضَ لَهُ عَبْدٌ فَقِیرٌ فَنَعَشَهُ]

خدایا! تنهاییم را در برابرت، و تپیدن دلم را از ترست، و لرزۀ اندامم را از هیبتت رحم کن. ای پروردگارم! محققاً گناهانم مرا در آستانت در مقام خواری و رسوایی برپا داشته؛ پس اگر سکوت کنم، کسی از جانب من سخن نمی‌گوید، و اگر از خود شفاعت کنم، شایستۀ شفاعت نیستم.

خدایا! بر محمد و آلش درود فرست، و کرم و بزرگواریت را نسبت به خطاهایم، شفیع من قرار ده، و با عفوت بر زشتی‌های من تفضّل فرما، و به پاداشی که از کیفرت سزاوار آنم پاداشم مده، و دامان احسانت را بر من بگستران، و مرا به پردۀ پوششت بپوشان، و با من رفتار کن؛ رفتار نیرومندی که بندۀ خواری، پیش او به زاری برخاسته، و او بر آن بندۀ خوار رحمت آورده، یا

رفتار توانگری که تهی دستی نزد او رفته، و او تهی دست را از مال و ثروتش بی‌نیاز کرده.

شفاعت خداوند از گناهکار

انسان‌هایی که مرتکب گناه می‌شوند دو دسته‌اند:

1 - گروهی خود را در گناه و عصیان غرق می‌کنند و طغیان و سرکشی را به حدّ نهایی می‌رسانند، پس آنان در گمراهی و غفلت و نا امیدی به سر می‌برند.

خداوند قهّار در کمین است و به آنها میدان می‌دهد و به خودشان وامی‌گذارد تا پشتشان از بار گناه سنگین شود و استحقاق بیشترین مجازات را پیدا کنند. آنان همۀ پل‌ها را در پشت سر خود ویران می‌کنند و پردۀ حیا و شرم را دریده و شایستگی هدایت الهی را از دست داده‌اند. و خداوند نسبت به آنان هیچ گونه رحمت و عفو نشان نمی‌دهد؛ زیرا در آنان آلودگی به گناه مانند بیماری وبا به جانشان افتاده و روح ایمان را می‌خورد. کار به جایی می‌رسد که سر از تکذیب آیات حق در آورده و فراتر رفته و به استهزا و تمسخر پیامبران و معصومان علیهم السلام وامی‌دارد و سپس حرف حق و راه حقیقت را انکار می‌کنند و قیامت و بهشت و جهنّم را زیر سؤال می‌برند و به مرحله‌ای می‌رسد که دیگر هیچ دلیل و اندرز و هشداری مؤثّر نیست و تنها تازیانۀ عذاب دردناک، او را بیدار کند.

برگهای تاریخ آکنده است از سیه‌روزی و سرانجام ستمگران و جنایت کارانی که به کیفر خداوند نابود شده‌اند.

خداوند متعال در وصف آنان می‌فرماید:

ثُمَّ کَانَ عَقِبَةَ الَّذِینَ أَسَُواْ السُّوأَی أَن کَذَّبُواْ بَِایَتِ اللَّهِ وَ کَانُواْ بِهَا

یَسْتَهْزِءُونَ» ⁽¹⁾

آن گاه بدترین سرانجام ، سرانجام کسانی بود که مرتکب زشتی شدند به سبب اینکه آیات خدا را تکذیب کردند و همواره آنها را به مسخره می‌گرفتند .

حضرت علی علیه السلام در عاقبت آنان که به باطل میل نشان می‌دهند، فرمود:

وَ لَئِنْ امْهَلَ اللّهُ الظّالِمَ فَلَنْ یَفُوتَ اخْذُهُ وَ هُوَ لَهُ بِالْمِرْصادِ عَلی مَجازِ طَرِیقِهِ وَ بِمَوْضِعِ الشَّجی مِنْ مَساغِ رِیقِهِ. ⁽²⁾

اگر خداوند ستمکار را مهلت دهد هرگز فرصت مؤاخذۀ او از دستش نمی‌رود، و بر سر راه او در حالی که گلویش در دست قدرت اوست در کمین است.

2 - گروهی، زیاد به گناه آلوده نمی‌شوند و با زنگ‌های بیدار باش مانند فقر و بیماری و یا مجازات‌های متناسب با اعمالشان که ناگهانی پدید می‌آید؛ هوشیار و به راه حق باز می‌گردند. اینان هنوز شایستگی هدایت را دارند و با پرده‌پوشی پروردگار در دنیا مشمول شفاعت قرار می‌گیرند و در حقیقت چوب خداوند و ناراحتی‌های وارد بر آنان، نعمت محسوب می‌شود.

خداوند حکیم در حق آنها می‌فرماید:

ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِمَا کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ لِیُذِیقَهُم بَعْضَ الَّذِی عَمِلُواْ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» ⁽³⁾

در خشکی و دریا به سبب اعمال زشتی که مردم به دست خود مرتکب شدند ،

فساد و تباهی نمودار شده است تا [ خدا کیفر ] برخی از آنچه را انجام داده‌اند به آنان بچشاند ، باشد که [ از گناه و طغیان ] برگردند .

رسول اللّه صلی الله علیه و آله دربارۀ الطاف خداوند برای تنبیه انسان می‌فرماید:

إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذا قارَفَ الذُّنُوبَ ابْتُلِیَ بِها بِالْفَقْرِ، فَإِنْ کانَ فی ذلِکَ کَفّارَةٌ لِذُنُوبِهِ وَ إِلاَّ ابْتُلِیَ بِالْمَرَضِ، فَإِنْ کانَ فی ذلِکَ کَفّارَةٌ لِذُنُوبِهِ وَ إِلاَّ ابْتُلِیَ بِالْخَوْفِ مِنَ السُّلطانِ یَطْلُبُهُ، فَإِنْ کانَ ذلِکَ کَفّارَةً لِذُنُوبِهِ وَ إِلاّ ضَیَّقَ عَلَیْهِ عِنْدَ خُرُوجِ نَفْسِهِ، حَتّی یَلْقَی اللّهَ حینَ یَلْقاهُ وَ ما لَهُ مِنْ ذَنْبٍ یَدَّعِیِه عَلَیْهِ فَیَأْمُرُ بِهِ إِلَی الْجَنَّةِ وَ إِنَّ الْکافِرَ وَ الْمُنافِقَ لَیُهَوَّنُ عَلَیْهِما خُرُوجُ أَنْفُسِهِما حَتّی یَلْقَیانِ اللّهَ حِیْنَ یَلْقَیانِهِ وَ ما لَهُما عِنْدَهُ مِنْ حَسَنَةٍ یَدَّعِیانِها عَلَیْهِ فَیَأْمُرُ بِهِما إِلَی النّارِ. ⁽¹⁾

هر گاه مؤمن گناه کند، به سبب آن گناهان گرفتار فقر شود. اگر آن فقر، گناهان را پاک نکرد، به بیماری مبتلا شود و اگر آن هم گناهانش را نزدود به ترس از تعقیب قدرت حکومت گرفتار شود و اگر این نیز گناهش را پاک نکرد هنگام مردن به سختی جان دهد تا آن که سرانجام خدا را بدون گناهی که به سبب آن بازخواست شود، دیدار کند و دستور دهد که او را به بهشت برند، امّا کافر و منافق در هنگام مرگ، جانشان به آسانی بیرون می‌رود تا هنگامی که در محضر عدل پروردگار حاضر می‌شوند، حسناتی در نامۀ اعمال آنها نباشد تا ادعایی کنند و سپس دستور می‌رسد که آنان را به سوی دوزخ هدایت کنید.

بنابراین تا همۀ پرده‌ها پاره نشده است و رسوایی‌ها بر سر زبان فرشتگان و مردم نیفتاده، باید کاری کرد.

[«21»اَللَّهُمَّ لاَ خَفِیرَ لِی مِنْکَ فَلْیَخْفُرْنِی عِزُّکَ وَ لاَ شَفِیعَ لِی إِلَیْکَ فَلْیَشْفَعْ لِی فَضْلُکَ وَ قَدْ أَوْجَلَتْنِی خَطَایَایَ فَلْیُؤْمِنِّی عَفْوُکَ فَمَا کُلُّ مَا نَطَقْتُ بِهِ عَنْ جَهْلٍ مِنِّی بِسُوءِ أَثَرِی وَ لاَ نِسْیَانٍ لِمَا سَبَقَ مِنْ ذَمِیمِ فِعْلِی لَکِنْ لِتَسْمَعَ سَمَاؤُکَ وَ مَنْ فِیهَا وَ أَرْضُکَ وَ مَنْ عَلَیْهَا مَا أَظْهَرْتُ لَکَ مِنَ النَّدَمِ «22»وَ لَجَأْتُ إِلَیْکَ فِیهِ مِنَ التَّوْبَةِ فَلَعَلَّ بَعْضَهُمْ بِرَحْمَتِکَ یَرْحَمُنِی لِسُوءِ مَوْقِفِی أَوْ تُدْرِکُهُ الرِّقَّةُ عَلَیَّ لِسُوءِ حَالِی فَیَنَالَنِی مِنْهُ بِدَعْوَةٍ هِیَ أَسْمَعُ لَدَیْکَ مِنْ دُعَائِی أَوْ شَفَاعَةٍ أَوْکَدُ عِنْدَکَ مِنْ شَفَاعَتِی تَکُونُ بِهَا نَجَاتِی مِنْ غَضَبِکَ وَ فَوْزَتِی بِرِضَاکَ]

خدایا! از کیفرت برایم حمایت کننده‌ای نیست؛ پس باید عزّت و تواناییت حمایتم کند، و برایم در پیشگاه تو شفیعی نیست؛ پس باید احسانت شفیع من شود، و گناهانم مرا ترسانده؛ پس باید عفوت مرا امان دهد. پس آنچه به زبان آوردم، از باب نادانیم نسبت به کردار زشتم، و از روی فراموشی در مورد عمل بر گذشته‌ام نیست؛ بلکه برای آن است که آسمانت و هر که در آن است، و زمینت و هر که روی آن است، صدای ندامتی که برای تو آشکار کردم، و فریاد توبه‌ای که در سایۀ آن به تو پناه بردم، بشنود تا مگر برخی از آنان به خاطر رحمتت بر بدی وضعم رحم کند، یا رقّت بر من به سبب بدی حالم او را دریابد، تا

از جانب خود دعایی به من کند، که از دعای خود من، نزد تو به اجابت نزدیک‌تر باشد، یا از طرف او شفاعتی به من برسد، که از شفاعت من استوارتر جلوه کند؛ شفاعتی که نجاتم از خشمت، و دستیابیم به خشنودیت به آن باشد.

[«23»اَللَّهُمَّ إِنْ یَکُنِ النَّدَمُ تَوْبَةً إِلَیْکَ فَأَنَا أَنْدَمُ النَّادِمِینَ وَ إِنْ یَکُنِ التَّرْکُ لِمَعْصِیَتِکَ إِنَابَةً فَأَنَا أَوَّلُ الْمُنِیبِینَ وَ إِنْ یَکُنِ الاِسْتِغْفَارُ حِطَّةً لِلذُّنُوبِ فَإِنِّی لَکَ مِنَ الْمُسْتَغْفِرِینَ «24»اَللَّهُمَّ فَکَمَا أَمَرْتَ بِالتَّوْبَةِ وَ ضَمِنْتَ الْقَبُولَ وَ حَثَثْتَ عَلَی الدُّعَاءِ وَ وَعَدْتَ الْإِجَابَةَ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اقْبَلْ تَوْبَتِی وَ لاَ تَرْجِعْنِی مَرْجِعَ الْخَیْبَةِ مِنْ رَحْمَتِکَ إِنَّکَ أَنْتَ التَّوَّابُ عَلَی الْمُذْنِبِینَ وَ الرَّحِیمُ لِلْخَاطِئِینَ الْمُنِیبِینَ «25»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ کَمَا هَدَیْتَنَا بِهِ وَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ کَمَا اسْتَنْقَذْتَنَا بِهِ وَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلاَةً تَشْفَعُ لَنَا یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ یَوْمَ الْفَاقَةِ إِلَیْکَ إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ وَ هُوَ عَلَیْکَ یَسِیرٌ]

خدایا! اگر پشیمانی از گناه، در پیشگاهت توبه است، من از همه پشیمانان، پشیمان‌ترم، و اگر ترک گناهانت بازگشت است، من اولین بازگشت کننده‌ام، و اگر استغفار، ریزندۀ گناهان است، من از مستغفرینم.

خدایا! چنانکه به توبه کردن فرمان دادی، و پذیرفتنش را ضمانت فرمودی، و به دعا ترغیب کردی و اجابتش را وعده دادی؛ پس بر محمد و آلش درود فرست، و توبه‌ام را بپذیر، و مرا از درگاهت باز مگردان؛ بازگشت کسی که از رحمتت ناامید است. همانا تو پذیرندۀ توبۀ گناهکارانی، و رحم کننده بر

خطاکاران بازگشت کننده‌ای.

خدایا! بر محمّد و آلش درود فرست چنانکه ما را به وسیلۀ او راهنمایی کردی، و بر محمّد و آلش درود فرست چنانکه ما را به سبب او، از جهالت و گمراهی رهانیدی، و بر محمّد و آلش درود فرست؛ درودی که در روز قیامت و روز نیاز به تو، از ما شفاعت کند. تو بر هر کاری توانایی و خواستۀ من بر تو آسان است.

استغفار و ترک گناه

اشاره

پوزش خواهی در فرهنگ اسلام فروپاشی ساختمان گناهان است؛ به گونه‌ای که هر کس باید در هر لحظه، که به سوی غفلت گام برمی‌دارد از استغفار دست برندارد؛ زیرا نسبت به جلب رحمت و گذشت ربّ جلیل بسیار مفید است.

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و معصومان علیهم السلام که در تمامی حرکات و حالت‌هایشان هیچ لغزشی صادر نمی‌شد، به طلب مغفرت می‌پرداختند.

امام علی علیه السلام فرمود:

تَعَطَّرُوا بِالْاِسْتِغْفارِ لاتَفْضَحْکُمْ رَوائِحُ الذُّنُوبِ. ⁽¹⁾

با آمرزش خواهی، خود را خوشبو کنید تا بوی گناهان شما را رسوا نکند.

و نیز فرمود:

عَجِبْتُ لِمَنْ یَقْنَطُ وَ مَعَهُ الْاِسْتِغْفارُ. ⁽²⁾

از کسی که مأیوس است در شگفتم، در حالی که با او استغفار است.

و نیز فرمود:

أَفْضَلُ التَّوَسُّلِ الإِسْتِغْفارُ. ⁽¹⁾

بهترین وسیله و پیوند، آمرزش خواهی است.

رسول اللّه صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

طُوبی لِمَنْ وُجِدَ فی صَحِیفَةِ عَمَلِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ تَحْتَ کُلِّ ذَنْبٍ أَسْتَغْفِرُ اللّهَ. ⁽²⁾

خوشا به حال کسی که روز قیامت در نامۀ اعمالش، زیر هر گناهی جملۀ استغفر اللّه یافت شود.

و نیز فرمود:

إِنَّ الشَّیْطانَ قالَ: وَ عِزَّتِکَ وَ جَلالِکَ یا رَبِّ لا أَبْرَحُ اغْوِیَ عِبادَکَ ما دامَتْ أَرْواحُهُم فی أَجْسادِهِمْ، فَقالَ الرَبُّ: وَ عِزَّتی وَ جَلالی لا أَزالُ أَغْفِرُ لَهُمْ ما اسْتَغْفَرُونی. ⁽³⁾

همانا شیطان گفت: به بلند مرتبه و بزرگیت سوگند ای پروردگار! تا بندگانت جان در بدن دارند، از گمراه کردنشان دست نمی‌کشم. پروردگار متعال فرمود: به عزّت و منزلتم تا زمانی که از من آمرزش بطلبند آنان را می‌آمرزم.

و نیز فرمود:

خَیْرُ الْإِسْتِغْفارِ عِنْدَ اللّهِ الإِقْلاعُ وَ النَّدَمُ. ⁽⁴⁾

بهترین درخواست آمرزش نزد خداوند، ترک گناه و پشیمانی است.

استغفار، همانطور که درمان بسیاری از بیماری‌های روحی و روانی مانند سیاهی گناه و اندوه و افسردگی و فشار فقر و فلاکت است، گشایندۀ درهای رحمت رزق و برکت‌هاست که در اثر جنایت نفس بر روی انسان بسته شده است.

امیرمؤمنان علیه السلام در این باره می‌فرماید:

وَ قَدْ جَعَلَ اللّهُ سُبْحانَهُ الْإِسْتِغْفارَ سَبَباً لِدُرُورِ الرِّزْقِ وَ رَحْمَةِ الْخَلْقِ، فَقالَ سُبْحانَهُ: فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّکُمْ إِنَّهُ کَانَ غَفَّارًا * یُرْسِلِ السَّمَآءَ عَلَیْکُم مِّدْرَارًا * وَ یُمْدِدْکُم بِأَمْوَ لٍ وَ بَنِینَ وَ یَجْعَل لَّکُمْ جَنَّتٍ وَ یَجْعَل لَّکُمْ أَنْهَرًا» ⁽¹⁾

فَرَحِمَ اللّهُ امْرَءاً اسْتَقْبَلَ تَوْبَتَهُ وَ اسْتَقالَ خَطیئَتَهُ وَ بادَرَ

مَنِیَّتَهُ. ⁽²⁾

و خداوند سبحان، توبه را به سبب فراوانی روزی و رحمت بر خلق قرار داد و فرمود: «پس [ به آنان ] گفتم : از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او همواره بسیار آمرزنده است . * تا بر شما از آسمان باران پی در پی و با برکت فرستد ، * و شما را با اموال و فرزندان یاری کند ، و برایتان باغ‌ها و نهرها قرار دهد .» پس رحمت خدا بر کسی که توبه را استقبال کند، و از گناهانش پوزش خواهد، و پیش از فرا رسیدن مرگ به اعمال شایسته بپردازد.

استغفار و رفع اندوه و فقر

«عربی بادیه نشین از سختی زندگی و تنگدستی و عیال‌واری به حضرت علی علیه السلام شکایت کرد.

حضرت فرمود: بر تو باد به آمرزش خواهی؛ زیرا خدای عزوجل می‌فرماید: از پروردگارتان طلب آمرزش کنید که او بسی آمرزنده است.

آن مرد بعد از مدتی نزد امام علیه السلام برگشت و گفت: یا امیرمؤمنان! من از درگاه خدا بسیار آمرزش طلبیدم، اما گشایشی در کار خود نمی‌بینم.

حضرت فرمود: شاید راه درست استغفار کردن را نمی‌دانی.

گفت: به من یاد دهید.

حضرت فرمود: نیّت خویش را خالص کن و از پروردگارت اطاعت کن و بخوان:

اَللّهُمَّ إِنّی اسْتَغْفِرُکَ مِنْ کُلِّ ذَنْبٍ قَوَّی عَلَیهِ بَدَنی بِعافِیَتِکَ... ⁽¹⁾

خداوندا! بی‌گمان از هر گناهی که بدنم به واسطۀ تندرستی دادن تو قدرت بر آن پیدا نمود، آمرزش می‌طلبم...

سپس آن عرب گفت: من به این ترتیب بارها استغفار کردم و خداوند اندوه و تنگدستی را از من برطرف ساخت و روزیم را گشایش داد و رنج و گرفتاریم را زدود.» ⁽²⁾حضرت علی علیه السلام فرمود:

خدای عزوجل هر گاه اراده می‌کند که به زمینیان عذاب رساند، می‌فرماید:

اگر نبودند کسانی که به واسطۀ بزرگی و شکوه من با یکدیگر مهر می‌ورزند و مسجدهای مرا آباد می‌سازند و در سحرگاهان آمرزش می‌طلبند هر آینه عذابم را فرو می‌فرستادم. ⁽³⁾و حضرت لقمان هم در اندرزهای خود به فرزندش می‌فرماید:

فرزندم! مبادا خروس از تو زرنگتر باشد که هنگام سحر که تو در خوابی، او

برمی‌خیزد و آمرزش می‌طلبد. ⁽¹⁾

آثار توبه و استغفار

باتوجه به متن دعا و آیات و روایاتی که در ضمن توضیح جملات ملکوتی دعا نگاشته شد، این معنا به دست آمد که توبۀ از گناه از اعظم واجبات، و از بزرگترین عبادات، و وجوب آن از نظر فقهی فوری، و تحققش باعث آرامش دل، و آمرزش گناه و باز شدن درِ رحمت حق، و بسته گشتن درِ غضب الهی، و عامل نجات از عذاب، و باعث دخول در بهشت، و مورث جلب رضوان الهی، و نجات انسان از آلودگی‌ها، و آراسته شدنش به حسنات و واقعیت‌ها است، و مشکلی از مشکلات نیست مگر آن که توبۀ از گناه آن را حل کند.

در روایت است:

اِنَّ رَجُلاً اتَی الْحَسَنَ علیه السلام فَشَکی الَیْهِ الْجُدُوبَةَ، فَقالَ لَهُ الْحَسَنُ علیه السلام : اسْتَغْفِرِ اللّهَ، وَ اتاهُ آخَرُ فَشَکی الَیْهِ الْفَقْرَ، فَقالَ علیه السلام لَهُ: اسْتَغْفِرِ اللّهَ، وَ اتاهُ آخَرُ فَقالَ لَهُ: ادْعُ اللّهَ انْ یَرْزُقْنی ابْناً فَقالَ علیه السلام لَهُ: اسْتَغْفِرِ اللّهَ. فَقُلْنا: اتاکَ رِجالٌ یَشْکُونَ ابْواباً وَ یَسْأَلونَ انْواعاً فَاَمَرْتَهُمْ کُلَّهُمْ بِالاِْسْتِغْفارِ؟! فَقالَ: ما قُلْتُ ذلِکَ مِنْ ذاتِ نَفْسِی انَّما اعْتَبَرْتُ فیهِ قَوْلَ اللّهِ: ⁽²⁾

اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ انَّهُ کانَ غَفّاراً * یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً * وَ یُمْدِدْکُمْ بِاَمْوالٍ وَ بَنینَ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ جَنّاتٍ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ انْهاراً» ⁽³⁾

مردی خدمت حضرت مجتبی علیه السلام آمد و از قحطی و گرانی به آن حضرت شکایت کرد. حضرت به او فرمود: استغفار کن. مرد دیگری آمد و به آن حضرت از فقر و تهیدستی شکایت کرد، حضرت به او هم فرمود: استغفار کن.

و مرد دیگری آمد و به آن جناب عرض کرد: از خدا بخواه و دعا کن که حضرت حق فرزندی به من عنایت کند، به او هم فرمود: استغفار کن. به آن حضرت عرضه داشتیم: مردانی چند خدمت شما آمدند و از چیزها و گرفتاری‌های گوناگون شکایت داشتند و تقاضاهای مختلفی نمودند و شما همۀ آنها را به استغفار و طلب آمرزش امر فرمودید؟! حضرت جواب دادند:

من این را از پیش خود نگفتم، همانا در این مسئله از فرمودۀ خداوند در قرآن استفاده نمودم که فرمود:

«پس [ به آنان ] گفتم : از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او همواره بسیار آمرزنده است . * تا بر شما از آسمان باران پی در پی و با برکت فرستد ، * و شما را با اموال و فرزندان یاری کند ، و برایتان باغ‌ها و نهرها قرار دهد .»

عاشق آن است که چون داغ تمنّا سوزد همچو خورشید به یک داغ سراپا سوزد

شعله‌اش سرو شود فاخته گردد شررش هر که در آرزوی آن قد رعنا سوزد

دل ز تر دامنی نفس شود ز اهل جحیم روش هیزم‌تر نیست که تنها سوزد

نتواند چو گذشت از سر یک قطره چه سود که به لب تشنگی ما دل دریا سوزد

هیزم گلخن حُسن تو هم آن دل نشود که مدام از غم ناکامی دنیا سوزد

کرم ایزدیش باز نسوزد در حشر اگر امروز کلیم از غم فردا سوزد

(کلیم کاشانی)

دعای 32 : دعای پس از نماز شب

اشاره

«1» اللَّهُمَّ یَا ذَا الْمُلْکِ الْمُتَأَبِّدِ بِالْخُلُودِ «2»وَ السُّلْطَانِ الْمُمْتَنِعِ بِغَیْرِ جُنُودٍ وَ لاَ أَعْوَانٍ «3»وَ الْعِزِّ الْبَاقِی عَلَی مَرِّ الدُّهُورِ وَ خَوَالِی الْأَعْوَامِ وَ مَوَاضِی الْأَزمَانِ وَ الْأَیَّامِ «4»عَزَّ سُلْطَانُکَ عِزّاً لاَ حَدَّ لَهُ بِأَوَّلِیَّةٍ وَ لاَ مُنْتَهَی لَهُ بِآخِرِیَّةٍ «5»وَ اسْتَعْلَی مُلْکُکَ عَلُوّاً سَقَطَتِ الْأَشْیَآءُ دُونَ بُلُوغِ أَمَدِهِ «6»وَ لاَ یَبْلُغُ أَدْنَی مَا اسْتَأْثَرْتَ بِهِ مِنْ ذَلِکَ أَقْصَی نَعْتِ النَّاعِتِینَ «7»ضَلَّتْ فِیکَ الصِّفَاتُ وَ تَفَسَّخَتْ دُونَکَ النُّعُوتُ وَ حَارَتْ فِی کِبْرِیَآئِکَ لَطَائِفُ الْأَوْهَامِ «8»کَذَلِکَ أَنْتَ اللَّهُ الْأَوَّلُ فِی أَوَّلِیَّتِکَ وَ عَلَی ذَلِکَ أَنْتَ دَائِمٌ لاَ تَزُولُ «9»وَ أَنَا الْعَبْدُ الضَّعِیفُ عَمَلاً الْجَسِیمُ أَمَلاً خَرَجَتْ مِنْ یَدِی أَسْبَابُ الْوُصُلاَتِ إِلاَّ مَا وَصَلَهُ رَحْمَتُکَ وَ تَقَطَّعَتْ عَنِّی عِصَمُ الْآمَالِ إِلاَّ مَا أَنَا مُعْتَصِمٌ بِهِ مِنْ عَفْوِکَ «10»قَلَّ عِنْدِی مَا أَعْتَدُّ بِهِ مِنْ طَاعَتِکَ و کَثُرَ عَلَیَّ مَا أَبُوءُ بِهِ مِنْ مَعْصِیَتِکَ وَ لَنْ یَضِیقَ عَلَیْکَ عَفْوٌ عَنْ عَبْدِکَ وَ إِنْ أَسَاءَ فَاعْفُ عَنِّی «11»اَللَّهُمَّ وَ قَدْ أَشْرَفَ عَلَی خَفَایَا الْأَعْمَالِ عِلْمُکَ وَ انْکَشَفَ کُلُّ مَسْتُورٍ دُونَ خُبْرِکَ وَ لاَ تَنْطَوِی عَنْکَ دَقَائِقُ الْأُمُورِ وَ لاَ تَعْزُبُ عَنْکَ غَیِّبَاتُ السَّرَائِرِ «12»وَ قَدِ اسْتَحْوَذَ عَلَیَّ عَدُوُّکَ الَّذِی اسْتَنْظَرَکَ لِغَوَایَتِی فَأَنْظَرْتَهُ وَ اسْتَمْهَلَکَ إِلَی یَوْمِ الدِّینِ لِإِضْلاَلِی فَأَمْهَلْتَهُ «13»فَأَوْقَعَنِی وَ قَدْ هَرَبْتُ إِلَیْکَ مِنْ صَغَائِرِ ذُنُوبٍ مُوبِقَةٍ وَ کَبَائِرِ أَعْمَالٍ مُرْدِیَةٍ حَتَّی إِذَا قَارَفْتُ مَعْصِیَتَکَ وَ اسْتَوْجَبْتُ بِسُوءِ سَعْیِی سَخْطَتَکَ فَتَلَ عَنِّی عِذَارَ غَدْرِهِ وَ تَلَقَّانِی بِکَلِمَةِ کُفْرِهِ وَ تَوَلَّی

الْبَرَاءَةَ مِنِّی وَ أَدْبَرَ مُوَلِّیاً عَنِّی فَأَصْحَرَنِی لِغَضَبِکَ فَرِیداً وَ أَخْرَجَنِی إِلَی فِنَاءِ نَقِمَتِکَ طَرِیداً «14»لاَ شَفِیعٌ یَشْفَعُ لِی إِلَیْکَ وَ لاَ خَفِیرٌ یُؤْمِنُنِی عَلَیْکَ وَ لاَ حِصْنٌ یَحْجُبُنِی عَنْکَ وَ لاَ مَلاَذٌ أَلْجَأُ إِلَیْهِ مِنْکَ «15»فَهَذَا مَقَامُ الْعَائِذِ بِکَ وَ مَحَلُّ الْمُعْتَرِفِ لَکَ فَلاَ یَضِیقَنَّ عَنِّی فَضْلُکَ وَ لاَ یَقْصُرَنَّ دُونِی عَفْوُکَ وَ لاَ أَکُنْ أَخْیَبَ عِبَادِکَ التَّائِبِینَ وَ لاَ أَقْنَطَ وُفُودِکَ الْآمِلِینَ وَ اغْفِرْ لِی إِنَّکَ خَیْرُ الْغَافِرِینَ «16»اَللَّهُمَّ إِنَّکَ أَمَرْتَنِی فَتَرَکْتُ وَ نَهَیْتَنِی فَرَکِبْتُ وَ سَوَّلَ لِیَ الْخَطَاءَ خَاطِرُ السُّوءِ فَفَرَّطْتُ «17»وَ لاَ أَسْتَشْهِدُ عَلَی صِیَامِی نَهَاراً وَ لاَ أَسْتَجِیرُ بِتَهَجُّدِی لَیْلاً وَ لاَ تُثْنِی عَلَیَّ بِإِحْیَائِهَا سُنَّةٌ حَاشَا فُرُوضِکَ الَّتِی مَنْ ضَیَّعَهَا هَلَکَ «18»وَ لَسْتُ أَتَوَسَّلُ إِلَیْکَ بِفَضْلِ نَافِلَةٍ مَعَ کَثِیرِ مَا أَغْفَلْتُ مِنْ وَظَائِفِ فُرُوضِکَ وَ تَعَدَّیْتُ عَنْ مَقَامَاتِ حُدُودِکَ إِلَی حُرُمَاتٍ انْتَهَکْتُهَا وَ کَبَائِرِ ذُنُوبٍ اجْتَرَحْتُهَا کَانَتْ عَافِیَتُکَ لِی مِنْ فَضَائِحِهَا سِتْراً «19»وَ هَذَا مَقَامُ مَنِ اسْتَحْیَا لِنَفْسِهِ مِنْکَ وَ سَخِطَ عَلَیْهَا وَ رَضِیَ عَنْکَ فَتَلَقَّاکَ بِنَفْسٍ خَاشِعَةٍ وَ رَقَبَةٍ خَاضِعَةٍ وَ ظَهْرٍ مُثْقَلٍ مِنَ الْخَطَایَا وَاقِفاً بَیْنَ الرَّغْبَةِ إِلَیْکَ وَ الرَّهْبَةِ مِنْکَ «20»وَ أَنْتَ أَوْلَی مَنْ رَجَاهُ وَ أَحَقُّ مَنْ خَشِیَهُ وَ اتَّقَاهُ فَأَعْطِنِی یَا رَبِّ مَا رَجَوْتُ وَ آمِنِّی مَا حَذِرْتُ وَ عُدْ عَلَیَّ بِعَائِدَةِ رَحْمَتِکَ إِنَّکَ أَکْرَمُ الْمَسْئُولِینَ «21»اَللَّهُمَّ وَ إِذْ سَتَرْتَنِی بِعَفْوِکَ وَ تَغَمَّدْتَنِی بِفَضْلِکَ فِی دَارِ الْفَنَاءِ بِحَضْرَةِ الْأَکْفَاءِ فَأَجِرْنِی مِنْ فَضِیحَاتِ دَارِ الْبَقَاءِ عِنْدَ مَوَاقِفِ الْأَشْهَادِ مِنَ الْمَلاَئِکَةِ الْمُقَرَّبِینَ وَ الرُّسُلِ الْمُکَرَّمِینَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِینَ مِنْ جَارٍ کُنْتُ أُکَاتِمُهُ سَیِّئَاتِی وَ مِنْ ذِی رَحِمٍ کُنْتُ أَحْتَشِمُ مِنْهُ فِی سَرِیرَاتِی «22»لَمْ أَثِقْ بِهِمْ رَبِّ فِی السِّتْرِ عَلَیَّ وَ وَثِقْتُ بِکَ رَبِّ فِی الْمَغْفِرَةِ لِی وَ أَنْتَ أَوْلَی مَنْ وُثِقَ بِهِ وَ أَعْطَی

مَنْ رُغِبَ إِلَیْهِ وَ أَرْأَفُ مَنِ اسْتُرْحِمَ فَارْحَمْنِی «23»اَللَّهُمَّ وَ أَنْتَ حَدَرْتَنِی مَاءً مَهِیناً مِنْ صُلْبٍ مُتَضَایِقِ الْعِظَامِ حَرِجِ الْمَسَالِکِ إِلَی رَحِمٍ ضَیِّقَةٍ سَتَرْتَهَا بِالْحُجُبِ تُصَرِّفُنِی حَالاً عَنْ حَالٍ حَتَّی انْتَهَیْتَ بِی إِلَی تَمَامِ الصُّورَةِ وَ أَثْبَتَّ فِیَّ الْجَوَارِحَ کَمَا نَعَتَّ فِی کِتَابِکَ نُطْفَةً ثُمَّ عَلَقَةً ثُمَّ مُضْغَةً ثُمَّ عَظْماً ثُمَّ کَسَوْتَ الْعِظَامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْتَنِی خَلْقاً آخَرَ کَمَا شِئْتَ «24»حَتَّی إِذَا احْتَجْتُ إِلَی رِزْقِکَ وَ لَمْ أَسْتَغْنِ عَنْ غِیَاثِ فَضْلِکَ جَعَلْتَ لِی قُوتاً مِنْ فَضْلِ طَعَامٍ وَ شَرَابٍ أَجْرَیْتَهُ لِأَمَتِکَ الَّتِی أَسْکَنْتَنِی جَوْفَهَا وَ أَوْدَعْتَنِی قَرَارَ رَحِمِهَا «25»وَ لَوْ تَکِلُنِی یَا رَبِّ فِی تِلْکَ الْحَالاَتِ إِلَی حَوْلِی أَوْ تَضْطَرُّنِی إِلَی قُوَّتِی لَکَانَ الْحَوْلُ عَنِّی مُعْتَزِلاً وَ لَکَانَتِ الْقُوَّةُ مِنِّی بَعِیدَةً «26»فَغَذَوْتَنِی بِفَضْلِکَ غِذَاءَ الْبَرِّ اللَّطِیفِ تَفْعَلُ ذَلِکَ بِی تَطَوُّلاً عَلَیَّ إِلَی غَایَتِی هَذِهِ لاَ أَعْدَمُ بِرَّکَ وَ لاَ یُبْطِیُ بِی حُسْنُ صَنِیعِکَ وَ لاَ تَتَأَکَّدُ مَعَ ذَلِکَ ثِقَتِی فَأَتَفَرَّغَ لِمَا هُوَ أَحْظَی لِی عِنْدَکَ «27»قَدْ مَلَکَ الشَّیْطَانُ عِنَانِی فِی سُوءِ الظَّنِّ وَ ضَعْفِ الْیَقِینِ فَأَنَا أَشْکُو سُوءَ مُجَاوَرَتِهِ لِی وَ طَاعَةَ نَفْسِی لَهُ وَ أَسْتَعْصِمُکَ مِنْ مَلَکَتِهِ وَ أَتَضَرَّعُ إِلَیْکَ فِی صَرْفِ کَیْدِهِ عَنِّی «28»وَ أَسْأَلُکَ فِی أَنْ تُسَهِّلَ إِلَی رِزْقِی سَبِیلاً فَلَکَ الْحَمْدُ عَلَی ابْتِدَائِکَ بِالنِّعَمِ الْجِسَامِ وَ إِلْهَامِکَ الشُّکْرَ عَلَی الْإِحْسَانِ وَ الْإِنْعَامِ فَصَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ سَهِّلْ عَلَیَّ رِزْقِی وَ أَنْ تُقَنِّعَنِی بِتَقْدِیرِکَ لِی وَ أَنْ تُرْضِیَنِی بِحِصَّتِی فِیمَا قَسَمْتَ لِی وَ أَنْ تَجْعَلَ مَا ذَهَبَ مِنْ جِسْمِی وَ عُمُرِی فِی سَبِیلِ طَاعَتِکَ إِنَّکَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ «29»اَللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ نَارٍ تَغَلَّظْتَ بِهَا عَلَی مَنْ عَصَاکَ وَ تَوَعَّدْتَ بِهَا مَنْ صَدَفَ عَنْ رِضَاکَ وَ مِنْ نَارٍ نُورُهَا ظُلْمَةٌ وَ هَیِّنُهَا أَلِیمٌ وَ بَعِیدُهَا قَرِیبٌ وَ مِنْ نَارٍ یَأْکُلُ بَعْضَهَا

بَعْضٌ وَ یَصُولُ بَعْضُهَا عَلَی بَعْضٍ «30»وَ مِنْ نَارٍ تَذَرُ الْعِظَامَ رَمِیماً وَ تَسقِی أَهْلَهَا حَمِیماً وَ مِنْ نَارٍ لاَ تُبْقِی عَلَی مَنْ تَضَرَّعَ إِلَیْهَا وَ لاَ تَرْحَمُ مَنِ اسْتَعْطَفَهَا وَ لاَ تَقْدِرُ عَلَی التَّخْفِیفِ عَمَّنْ خَشَعَ لَهَا وَ اسْتَسْلَمَ إِلَیْهَا تَلْقَی سُکَّانَهَا بِأَحَرِّ مَا لَدَیْهَا مِنْ أَلِیمِ النَّکَالِ وَ شَدِیدِ الْوَبَالِ «31»وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ عَقَارِبِهَا الْفَاغِرَةِ أَفْوَاهُهَا وَ حَیَّاتِهَا الصَّالِقَةِ بِأَنْیَابِهَا وَ شَرَابِهَا الَّذِی یُقَطِّعُ أَمْعَاءَ وَ أَفْئِدَةَ سُکَّانِهَا وَ یَنْزِعُ قُلُوبَهُمْ وَ أَسْتَهْدِیکَ لِمَا بَاعَدَ مِنْهَا وَ أَخَّرَ عَنْهَا «32»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَجِرْنِی مِنْهَا بِفَضْلِ رَحْمَتِکَ وَ أَقِلْنِی عَثَرَاتِی بِحُسْنِ إِقَالَتِکَ وَ لاَ تَخْذُلْنِی یَا خَیْرَ الْمُجِیرِینَ «33»اَللَّهُمَّ إِنَّکَ تَقِی الْکَرِیهَةَ وَ تُعْطِی الْحَسَنَةَ وَ تَفْعَلُ مَا تُرِیدُ وَ أَنْتَ عَلَی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ «34»اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ إِذَا ذُکِرَ الْأَبْرَارُ وَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ مَا اخْتَلَفَ اللَّیْلُ وَ النَّهَارُ صَلاَةً لاَ یَنْقَطِعُ مَدَدُهَا وَ لاَ یُحْصَی عَدَدُهَا صَلاَةً تَشْحَنُ الْهَوَاءَ وَ تَمْلَأُ الْأَرْضَ وَ السَّمَآءَ «35»صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ حَتَّی یَرْضَی وَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ بَعْدَ الرِّضَا صَلاَةً لاَ حَدَّ لَهَا وَ لاَ مُنْتَهَی یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ.

[«1»اَللَّهُمَّ یَا ذَا الْمُلْکِ الْمُتَأَبِّدِ بِالْخُلُودِ «2»وَ السُّلْطَانِ الْمُمْتَنِعِ بِغَیْرِ جُنُودٍ وَ لاَ أَعْوَانٍ «3»وَ الْعِزِّ الْبَاقِی عَلَی مَرِّ الدُّهُورِ وَ خَوَالِی الْأَعْوَامِ وَ مَوَاضِی الْأَزمَانِ وَ الْأَیَّامِ «4»عَزَّ سُلْطَانُکَ عِزّاً لاَ حَدَّ لَهُ بِأَوَّلِیَّةٍ وَ لاَ مُنْتَهَی لَهُ بِآخِرِیَّةٍ «5»وَ اسْتَعْلَی مُلْکُکَ عَلُوّاً سَقَطَتِ الْأَشْیَآءُ دُونَ بُلُوغِ أَمَدِهِ «6»وَ لاَ یَبْلُغُ أَدْنَی مَا اسْتَأْثَرْتَ بِهِ مِنْ ذَلِکَ أَقْصَی نَعْتِ النَّاعِتِینَ «7»ضَلَّتْ فِیکَ الصِّفَاتُ وَ تَفَسَّخَتْ دُونَکَ النُّعُوتُ وَ حَارَتْ فِی کِبْرِیَآئِکَ لَطَائِفُ الْأَوْهَامِ «8»کَذَلِکَ أَنْتَ اللَّهُ الْأَوَّلُ فِی أَوَّلِیَّتِکَ وَ عَلَی ذَلِکَ أَنْتَ دَائِمٌ لاَ تَزُولُ «9»وَ أَنَا الْعَبْدُ الضَّعِیفُ عَمَلاً الْجَسِیمُ أَمَلاً خَرَجَتْ مِنْ یَدِی أَسْبَابُ الْوُصُلاَتِ إِلاَّ مَا وَصَلَهُ رَحْمَتُکَ وَ تَقَطَّعَتْ عَنِّی عِصَمُ الْآمَالِ إِلاَّ مَا أَنَا مُعْتَصِمٌ بِهِ مِنْ عَفْوِکَ «10»قَلَّ عِنْدِی مَا أَعْتَدُّ بِهِ مِنْ طَاعَتِکَ و کَثُرَ عَلَیَّ مَا أَبُوءُ بِهِ مِنْ مَعْصِیَتِکَ وَ لَنْ یَضِیقَ عَلَیْکَ عَفْوٌ عَنْ عَبْدِکَ وَ إِنْ أَسَاءَ فَاعْفُ عَنِّی]

خدایا! ای دارای فرمانروایی ابدی و جاوید! و ای صاحب سلطنتی که بدون سپاهیان و دست یاران، پرقدرت و نیرومند است! و ای مالک عزّت ماندنی و ثابت که با رفتن روزگاران، و سپری شدن سال‌ها، و گذشت زمان‌ها و ایام،

خللی در آن وارد نمی‌شود؛ بلکه ازلاً و ابداً ماندنی و ثابت است، سلطنتت عزیز و شکست‌ناپذیر است؛ اول این سلطنت را حدّ و مرزی، و آخرش را پایان و نهایتی نیست، و فرمانرواییت برتر است؛ چنانکه همۀ اشیا، از دسترسی به قلّۀ بی‌نهایتش فرو مانده‌اند. نهایت وصف واصفان، به پایین‌ترین مرتبه از بلندی و رفعتی که به خود اختصاص داده‌ای نمی‌رسد. اوصاف در مقام وصفت گمراه و سرگشته، و تعریف‌ها در پیشگاه حضرتت، عاجز و از هم گسسته‌اند، و دقیق‌ترین تصورات در بارگاه کبریاییت سرگردانند. با بیانی که اول دعا تو را ستودم، اکنون باید نتیجه‌گیری کنم که تو در اوّلیّتت اوّلی؛ اوّلیّتی که ازلی است و آن را حدّ و مرزی نیست، و هم چنین دائم و جاویدی. از نظر عمل بنده‌ای ناتوانم؛ عملم در کمّیّت اندک، و در کیفیت دارای عیب و نقص و از جهت آرزو، دارای آرزوی بزرگ و فراوانم، وسایل پیوند که عبارت از طاعات و عبادات و کار خیر است، از کفم بیرون رفته، مگر آنچه را رحمتت وصل نموده. رشته‌های امیدم از من گسسته، مگر آنچه از عفو و گذشتِ تو به آن چنگ زده‌ام. از اطاعت و بندگیت، آنچه را که باید به حساب آورم، در پرونده‌ام اندک است، و از معصیت و نافرمانیت، آنچه را که باید از آن به سوی تو بازگردم، بسیار و فراوان است. گذشت از بنده‌ات، گرچه مرتکب گناه شده باشد، هرگز برای تو دشوار و سخت نیست؛ بنابراین از من بگذر.

شکست ناپذیری قدرت خداوند

در آیات و روایات از تفکّر در ذات ربوبی پرهیز داده‌اند و دستور اکید داده‌اند که اندیشه در این موضوع سبب توهّمات شیطانی می‌شود.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

إِیّاکُمْ وَ التَفَکُّرَ فِی اللّهِ فَإِنَّ التَّفَکُّرَ فِی اللّهِ لایزَیدُ إِلاّ تَیْهاً إِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ

لاتُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ وَ لایُوصَفُ بِمِقْدارٍ. ⁽¹⁾

مبادا دربارۀ ذات خدا اندیشه کنید که اندیشه در خدا جز گمراهی نیفزاید و به راستی خدای عز و جل را دیده‌ها درنیابند و اندازه نتوان گرفت.

زیرا آنچه که انسان برداشت می‌کند ساختۀ ذهن بوده و از واقعیت‌ها دور می‌باشد. امّا به این نیست که از تفکّر در صفات و اسمای الهی بی‌بهره بماند.

حضرت صادق علیه السلام فرمود:

أَفْضَلُ الْعِبادَةِ إِدْمانُ التَّفَکُّرِ فِی اللّهِ وَ فی قُدْرَتِهِ. ⁽²⁾

برترین نیایش؛ پیوسته اندیشیدن دربارۀ خدا و قدرت اوست.

امام رضا علیه السلام فرمود:

لَیْسَ الْعِبادَةُ کَثْرَةَ الصَّلاةِ وَ الصَّوْمِ إِنَّمَا الْعِبادَةُ التَّفَکُّرُ فی أَمْرِ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ. ⁽³⁾

عبادت به بسیار نماز خواندن و روزه گرفتن نیست؛ همانا اندیشیدن در دستور خداوند است.

منظور از تفکّر در امر خدا دانش و آگاهی یافتن از چگونگی آداب و شرایط اعمال است از جمله مهمترین آنها تدبّر در رموز خلقت و شناخت نعمت‌هاست.

امام علی علیه السلام دربارۀ قدرت حقّ در عظمت آفرینش می‌فرماید:

سُبْحانَکَ ما اعْظَمَ شَأْنَکَ! سُبْحانَکَ ما اعْظَمَ ما نَری مِنْ خَلْقِکَ وَ ما أَصْغَرَ عِظَمَهُ فی جَنْبِ قُدْرَتِکَ! وَ ما اهْوَلَ ما نَری مِنْ مَلَکُوتِکَ! وَ ما احْقَرَ ذلِکَ فیما غابَ عَنّا مِنْ سُلْطانِکَ! وَ ما اسْبَغَ نِعَمَکَ فِی الدُّنْیا! وَ ما اصْغَرَها فی نِعَمِ

الْآخِرَةِ. ⁽¹⁾

منزّهی از هر عیب، چه بزرگ است شأن تو! منزّهی، چه عظیم است آنچه از مخلوقاتت که می‌بینیم و چه کوچک است عظمت آن در کنار قدرت تو! و چه دهشت آور است آنچه از ملکوت تو مشاهده می‌نماییم! و چه اندازه حقیر است آنچه دیده می‌شود در برابر آنچه از سلطنت تو برای ما ناپیداست! نعمت‌هایت در این دنیا چه گسترده و فراوان است! و با این حال در برابر نعمت آخرتت چقدر کوچک است!

و در فرازی دیگر چنین عرضه می‌دارد:

وَ ارانا مِنْ مَلَکُوتِ قُدْرَتِهِ، وَ عَجائِبِ ما نَطَقَتْ بِهِ آثارُ حِکْمَتِهِ، وَ اعْتِرافِ الْحاجَةِ مِنَ الْخَلْقِ الی انْ یُقیمَها بِمَساکِ قُوَّتِهِ، ما دَلَّنا بِاضْطِرارِ قِیامِ الْحُجَّةِ لَهُ عَلی مَعْرِفَتِهِ. وَ ظَهَرَتْ فِی الْبَدائِعِ الَّتی احْدَثَها آثارُ صَنْعَتِهِ، وَ اعْلامُ حِکْمَتِهِ، فَصارَ کُلُّ ما خَلَقَ حُجَّةً لَهُ وَ دَلیلاً عَلَیْهِ، وَ انْ کانَ خَلْقاً صامِتاً فَحُجَّتُهُ بِالتَّدبیرِ ناطِقَهٌ، وَ دَلَالَتُهُ عَلَی الْمُبْدِعِ قائِمَةٌ. ⁽²⁾

و به اندازه‌ای از ملکوت قدرتش، و از شگفتی‌هایی که آثار حکمتش گویای آن است، و از اعتراف نیاز خلق به آنچه که با قدرتش آن را حفظ می‌کند به ما ارائه فرموده که ما را به قیام دلیل قطعی بر معرفت و شناختش راهنمایی نموده است. در ساخته‌های بدیعش آثار صنع و نشانه‌های حکمتش آشکار است، از این رو آنچه آفریده حجّت و دلیلی بر وجود اوست، و اگر موجودی بی‌زبان باشد، تدبیر او در وجود آن موجود برهان گویایی بر وجود او، و دلیلی محکم بر آفرینندگی ذات پاک اوست.

حضرت حقّ، یگانه‌ای است که هیچ موجودی نمی‌تواند با آن سر ستیز و رقابت داشته باشد؛ زیرا هر چیزی خواه ناخواه در مسیری حرکت می‌کند که حضرت ربّ برای آن ترسیم کرده و سرپیچی از او ناممکن است.

بنابراین سراسر نظام هستی در یک حرکت هماهنگ گوش به فرمانِ فرماندۀ کلّ هستی دارد و در خط ارادۀ مستقیم او می‌چرخد. هیچ ممکنی قدرت آن را ندارد که با سلطنت و قدرت شکست‌ناپذیر جدال نماید.

پس امام معصوم علیهم السلام حکومت خدا را در نهایت اقتدار می‌داند؛ چرا که هیچ نیازی به پشتیبان و لشکری ندارد و همۀ آفرینش در تسخیر قدرت اویند و در ادامۀ بقای خود نیز به افاضۀ لحظه به لحظه او نیازمندند.

اقتدار و چیرگی سلطنت او بر تمام هستی به این معناست که در قوانین کائنات بین موجودات روابط و نظام حاکم است، هر یک بدون تخلّف به کار خود مشغول می‌باشد. از ریزترین ذرّۀ اتمی گرفته تا بزرگ‌ترین اجرام آسمانی در نظارت فرمان اویند.

خداوند سبحان می‌فرماید:

ثُمَّ اسْتَوَی إِلَی السَّمَآءِ وَ هِیَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیَا طَوْعًا أَوْ کَرْهًا قَالَتَآ أَتَیْنَا طَائِعِینَ» ⁽¹⁾

آن گاه آهنگ آفرینش آسمان کرد ، در حالی که به صورت دود بود ، پس به آن و به زمین گفت : خواه یا ناخواه بیایید . آن دو گفتند : فرمانبردار آمدیم .

پژوهش‌های امروز بشری، دست‌یابی به همین قانون مداری موجودات است که در روابط بین آنها برقرار شده است.

[«11»اَللَّهُمَّ وَ قَدْ أَشْرَفَ عَلَی خَفَایَا الْأَعْمَالِ عِلْمُکَ وَ انْکَشَفَ کُلُّ مَسْتُورٍ دُونَ خُبْرِکَ وَ لاَ تَنْطَوِی عَنْکَ دَقَائِقُ الْأُمُورِ وَ لاَ تَعْزُبُ عَنْکَ غَیِّبَاتُ السَّرَائِرِ]

خدایا! دانشت بر اعمال پنهان واقف است، و هر پوشیده‌ای نزد آگاهیت آشکار است، و امور دقیق و لطیف، از نظرت پنهان نیست، و رازهای نهان از تو غایب نمی‌شود.

آگاهی خدا بر اعمال پنهان انسان

اشراف علمی و احاطۀ تکوینی حضرت حقّ بر گسترۀ ظاهر و باطن نظام هستی به گونه‌ای است که در حریم ملکوت او عوامل جهل و ابهام و تحیّر راه ندارد؛ زیرا که آفرینندۀ همۀ اسرار هستی اوست و آگاهی مطلق او بر موجودات و اسرار آفرینش در چهار زمینه است.

1 - اعمال پنهانی و امور نهانی که جنبۀ مصنوعی یا معنوی دارد:

برخی از اعمال انسان است که از دید دیگران دور می‌ماند و در پوشش ساختگی مانند ریاکاری و دزدی صورت می‌گیرد و گاهی با انگیزه و نیّت قرب الهی و خیراندیشی مانند نماز شب، صدقه دادن، ذکر حقّ، دعا برای دیگران و روزه است.

آگاهی از این امور برای هر کسی ممکن نمی‌باشد ولی هرگز پوشیدگی آنها، وسیلۀ مجهول ماندن از علم خداوند متعال نخواهد بود.

زیرا حضرت حق می‌فرماید:

یَوْمَ هُم بَرِزُونَ لَایَخْفَی عَلَی اللَّهِ مِنْهُمْ شَیْ‌ءٌ لِّمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلَّهِ الْوَ حِدِ الْقَهَّارِ * الْیَوْمَ تُجْزَی کُلُّ نَفْسِ بِمَا کَسَبَتْ لَاظُلْمَ الْیَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِیعُ الْحِسَابِ * وَ أَنذِرْهُمْ یَوْمَ الْأَزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَی الْحَنَاجِرِ کَظِمِینَ مَا لِلظَّلِمِینَ مِنْ حَمِیمٍ وَ لَاشَفِیعٍ یُطَاعُ * یَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْیُنِ وَ مَا تُخْفِی الصُّدُورُ» ⁽¹⁾

روزی که همۀ آنان آشکار می‌شوند ، [ و ] چیزی از آنان بر خدا پوشیده نمی‌ماند . [ و ندا آید : ] امروز فرمانروایی ویژۀ کیست ؟ ویژۀ خدای یکتای قهّار است . * امروز هر کس را در برابر آنچه انجام داده است ، پاداش می‌دهند . امروز هیچ ستمی وجود ندارد ؛ یقیناً خدا در حسابرسی سریع است .

روز قیامت تمام اسرار و حقایق مردم کشف می‌شود و قدرت و دانش و قهاریت خداوند برای همه آشکار است و همه به آن اعتراف می‌کنند، از این رو ارزش‌ها بر اساس انگیزه‌هاست. یک نگاه با معنای متفاوت می‌تواند عبادت یا خیانت باشد.

چشم چرانی، نگاه تحقیرآمیز، نگاه برای تشویق به فساد، نیّت توطئه و فریب انسان‌ها، تصمیم به گمراهی و عصیانگری جوانان و علاقمند کردن مردم به باطل و پوچی‌گری، از نمونه‌های خیانت چشم و اندیشه و قلب است که در جامعه امروزی به شدّت رواج دارد.

یکی از راه‌های جلوگیری از منکرات توجّه دادن مردم به علم الهی بر پنهان و آشکار آنهاست که خداوند به پیامبرش می‌فرماید:

وَ إِن تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفَی» ⁽¹⁾

و اگر سخن خود را با صدای بلند آشکار کنی [یا پنهان بداری ، برای خدا یکسان است] ؛ زیرا او پنهان وپنهان‌تر را می‌داند .

محمد بن مسلم گفت از امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ فوق پرسیدم، حضرت فرمود:

السِّرُّ ما کَتَمْتَهُ فی نَفْسِکَ وَ أَخْفی ما خَطَرَ بِبالِکَ ثُمَّ أَنْسَیْتَهُ. ⁽²⁾

سرّ آن است که در دل پنهان می‌کنی و أخفی آن است که از ذهنت عبور کرده ولی آن را فراموش کرده‌ای.

یعنی نه تنها از دیگران پنهان است بلکه خود نیز از آن غافل شده‌ای، از این باب است که رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

اَکْثِرْ مِنْ صَدَقَةِ السِّرِّ، فَإِنَّها تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ جَلَّ جَلالُهُ. ⁽³⁾

صدقۀ پنهانی زیاد بده؛ زیرا آن خشم پروردگار بلند مرتبه را فرو می‌نشاند.

و حضرت علی علیه السلام در اندرزهای خویش فرمود:

نَحْمَدُهُ عَلی ما أَخَذَ وَ اعْطی وَ عَلی ما ابْلی وَ ابْتَلی. الْباطِنُ لِکُلِّ خَفِیَّةٍ وَ الْحاضِرُ لِکُلِّ سَریرَةٍ. الْعالِمُ بِما تُکِنُّ الصُّدُورُ وَ ما تَخُونُ الْعُیُونُ وَ نَشْهَدُ انْ لا الهَ غَیْرُهُ وَ انَّ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله نَجیبُهُ وَ بَعیثُهُ، شَهادَةً یُوافِقُ فیهَا السِّرُّ الاِْعْلانَ وَ الْقَلْبُ اللِّسانَ. ⁽⁴⁾

خدای را می‌ستاییم بر آنچه گرفت و آنچه عنایت فرمود، و بر آنچه لطف کرد و بر آنچه آزمایش نمود، آگاه به هر نهان است، و حاضر در کنار هر راز، آگاه است به آنچه در سینه‌ها نهفته، و به خیانت دیده‌ها عالم است. و شهادت می‌دهیم که خدایی جز او نیست، و محمّد صلی الله علیه و آله برگزیده و فرستادۀ اوست، شهادتی که در آن نهان با آشکار و قلب با زبان موافق است.

ابوحمزه ثمالی گوید که:

امام زین العابدین علیه السلام در دل شب توشه‌ای از نان برمی‌داشت و به فقرای مدینه صدقه می‌داد و می‌فرمود: صدقۀ پنهانی آتش خشم پروردگار را فرو می‌نشاند. چون رحلت نمود در هنگام غسل دیدند که آثار کشیدن بار بر پشت مبارک آن حضرت نمایان است، از کیفیت آن پرسیدند: گفته شد انبان‌های آرد در شب برمی‌داشت و بر گرد کوچه‌های مدینه می‌گردید و به مستمندان آذوقۀ پنهانی می‌رساند. ⁽¹⁾

در طبیعت آفرینش حقّ، سرمایه‌های مادّی یا معنوی نهفته است که نیازمند کاوش و تلاش برای دست‌یابی به آنهاست، مانند گنجی که در آثار باستانی قرار دارد و یا معدن طلایی که در دل کوه‌ها یا صخره‌های بزرگ و بستر رودخانه‌ها پوشیده است و موانع طبیعی آنها را پوشش داده است و از دیدگان عادی انسان و حیوانات مصون مانده است. این گونه حجاب‌های طبیعی هم، در محضر خداوند آشکار و روشن است.

حق تعالی اندرز لقمان حکیم به فرزندش را چنین بازگو می‌فرماید:

یَبُنَیَّ إِنَّهَآ إِن تَکُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِّنْ خَرْدَلٍ فَتَکُن فِی صَخْرَةٍ أَوْ فِی

السَّمَوَ تِ أَوْ فِی الْأَرْضِ یَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِیفٌ خَبِیرٌ» ⁽¹⁾

پسرکم ! اگر عمل هم‌وزن دانۀ خردلی و در درون سنگی یا در آسمان‌ها یا در دل زمین باشد ، خدا آن را [ در قیامت برای حسابرسی ] می‌آورد ؛ یقیناً خدا لطیف و آگاه است .

هنگامی که خداوند حکیم همه اسمای الهی را که عبارت بود از حقایق و اسرار هستی به آدم آموخت سپس آنها را به فرشتگان عرضه داشت و فرمود: اگر راست می‌گویید از اسامی اینها به من خبر دهید. فرشتگان گفتند: پروردگارا! تو پاک و منزّهی، ما چیزی جز آنچه تو به ما آموخته‌ای نمی‌دانیم، تو دانا و حکیم هستی و سپس به آدم خطاب فرمود:

قَالَ یََادَمُ أَنبِئْهُم بِأَسْمَآئِهِمْ فَلَمَّآ أَنبَأَهُم بِأَسْمَآئِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمَوَ تِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَ مَا کُنتُمْ تَکْتُمُونَ» ⁽²⁾

[ خدا ] فرمود : ای آدم ! فرشتگان را از نام‌های آنان خبر ده . پس هنگامی که نام‌هایشان را به فرشتگان خبر داد [ خدا ] فرمود : آیا به شما نگفتم که من یقیناً نهانِ آسمان‌ها و زمین را می‌دانم ، و به آنچه شما آشکار می‌کنید و به آنچه پنهان می‌دارید ، دانایم ؟

در نتیجه، مسأله‌ای از اسرار آفرینش بر حقّ و ملکوتیان پنهان نمی‌ماند و حتی گاهی بعضی از انسان‌ها بر اثر ریاضت و قناعت نفس به کشف حقایق و اسراری از خلقت و طبیعت، آگاهی می‌یابند که از تجلّیات انوار الهی بر جان آنان است.

در تسبیح امام حسن بن علی علیه السلام در روز چهارم ماه آمده است:

سُبْحانَ مَنْ هُوَ مُطَّلِعٌ عَلَی خَوازِنِ الْقُلُوبِ سُبْحانَ مَنْ هُوَ مُحْصِی عَدَدَ الذُّنوُبِ سُبْحانَ مَنْ لایَخْفی عَلَیْهِ خافِیَةٌ فِی السَّماواتِ وَ الأَرْضِ سُبْحانَ المُطَّلِعِ عَلَی السَّرائِرِ عالِمِ الْخَفِیّاتِ سُبْحانَ مَنْ لایَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ سُبْحانَ مَنِ السَّرائِرُ عِنْدَهُ عَلانِیَةٌ وَ الْبَوَاطِنُ عِنْدَهُ ظَواهِرَ سُبْحانَ اللّهِ وَ بِحَمْدِهِ. ⁽¹⁾

منزّه است کسی که او بر اندوخته‌های دل‌ها آگاه است؛ منزّه است کسی که شمارندۀ گناهان است؛ منزّه است کسی که نهان‌های آسمان و زمین بر او پنهان نیست؛ منزّه است خدایی که بر رازها آگاه است و نهان‌ها را می‌داند؛ منزّه است کسی که ذرّه‌ای از آسمان و زمین بر او پوشیده نیست؛ منزّه است کسی که رازها پیش او آشکار است و حقیقت امور پیش او ظاهر است؛ منزّه است خدایی که سزاوار ستایش است.

3 - مسائل و امور مهمّی که از پیچیده‌ترین و دقیق‌ترین مشکلات عقلی است:

گاهی در تکوین یا تشریع خلقت، نکته‌هایی از نظر علمی یا عقلی در پردۀ ابهام است که برای هیچ کس قابل حل نیست؛ به گونه‌ای که اندیشه‌های عقلا و افکار ژرف‌نگر بزرگان دانش و فضل، در آن وامانده و قابل دست‌یابی نیست.

مانند مجهولات هستی و مبهمات علمی که در پیرامون نظام حق روشن است. و تعبیر از خداوند به لطیف در آیات و روایات اشاره به همین آگاهی به ظرایف و لطایف است که پوشیده از دیگران است.

بسیاری از دانشمندان اسلامی مانند ابوعلی سینا و ابوریحان بیرونی و... وقتی که در مسائل پیچیدۀ علمی مانند علوم ریاضی و طب و فلسفۀ به بن بست می‌رسیدند؛ در درگاه الهی به مناجات می‌پرداختند و با عبادت و توسّل، مسأله را آسان می‌کردند.

آنگاه که خداوند می‌فرماید:

اللَّهُ لَطِیفُ‌بِعِبَادِهِ‌یَرْزُقُ مَن یَشَآءُ وَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ» ⁽¹⁾

خدا نسبت به بندگانش بسیار مهربان و نیکوکار است ، هر که را بخواهد روزی می‌بخشد و او نیرومند و توانای شکست‌ناپذیر است .

لَّا تُدْرِکُهُ الْأَبْصَرُ وَهُوَ یُدْرِکُ الْأَبْصَرَ وَهُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ» ⁽²⁾

چشم‌ها او را در نمی‌یابند ، ولی او چشم‌ها را درمی‌یابد ، و او لطیف و آگاه است .

در معنای لطف، نرمی و دقّت نهفته است، خداوند لطیف است یعنی به دقایق امور احاطه دارد و هر کاری را با آرامش و عمیق انجام می‌دهد. رزق خداوند شامل مسائل علمی و فکری هم می‌شود؛ زیرا که انسان برای کسب آن‌ها کوشش می‌کند و پروردگار لذّت درک و فهم آنها را توفیق می‌دهد.

امام رضا علیه السلام در تفسیر اسمای الهی و مقایسه با صفات انسانی می‌فرماید:

لطیف بودن خدا به معنای کمی و باریکی و خُردی نیست، بلکه به معنای نفوذ (علم و قدرت او) در اشیا و غیرقابل درک بودن است. چنان که به مردی می‌گویی: این امر از من لطیف شد و فلانی در کردار و رفتار لطیف است، به او خبر می‌دهی که عقل تو در آن امر درمانده و به طوری عمیق و باریک گشته، که اندیشه درک آن نکند، همچنین لطیف بودن خدای تبارک و تعالی از این نظر است که به حد و وصف درک نشود و لطافت ما به معنی کوچکی و کمی است. پس در اسم شریک او شده‌ایم و معنا مختلف گشته است. ⁽³⁾

4 - اسرار غیبی آفرینش که از دید عقل و چشم انسان پوشیده است:

گاهی رموزی در هستی و مصالحی در نظام احسن است که کسی از آن آگاه نیست، مگر آن که در ارتباط با خدا و یا پیامبران و یا یکی از اولیای خدا با آموزه‌های الهی آگاه شود.

مانند وحی و همۀ امور ماورای مادّیات و نظام آیندۀ جهان و معاد و مسائل آن و علم به جایگاه فرشتگان و امدادهای غیبی و بسیاری از اسراری که در پاداش و کیفر اعمال انسان نهفته است. این گونه اسرار نیز برای مبدأ علم ذات حق تعالی، هرگز مستور نیست.

خداوند دربارۀ این احاطۀ حکمت‌آمیز می‌فرماید:

وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَیْبِ لَایَعْلَمُهَآ إِلَّا هُوَ وَیَعْلَمُ مَا فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلَّا یَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِی ظُلُمَتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا یَابِسٍ إِلَّا فِی کِتَبٍ مُّبِینٍ» ⁽¹⁾

و کلیدهای غیب فقط نزد اوست ، و کسی آنها را جز او نمی‌داند . و به آنچه در خشکی و دریاست ، آگاه است ، و هیچ برگی نمی‌افتد مگر آنکه آن را می‌داند ، و هیچ دانه‌ای در تاریکی‌های زمین ، و هیچ تر و خشکی نیست مگر آنکه در کتابی روشن [ ثبت ] است .

دامنۀ علم غیب، گسترده‌تر از علوم عادی است؛ زیرا خداوند به کل و جزء علم دارد و نظام هستی بر اساس برنامۀ پیش بینی شده‌ای طرّاحی شده است که عجله و زیرکی مردم هیچ تأثیری در حکمت خداوند ندارد و کفر و شرک و نفاق و نیرنگ و جنگ بشر، در مصلحت حق خدشه وارد نکند.

[«12»وَ قَدِ اسْتَحْوَذَ عَلَیَّ عَدُوُّکَ الَّذِی اسْتَنْظَرَکَ لِغَوَایَتِی فَأَنْظَرْتَهُ وَ اسْتَمْهَلَکَ إِلَی یَوْمِ الدِّینِ لِإِضْلاَلِی فَأَمْهَلْتَهُ «13»فَأَوْقَعَنِی وَ قَدْ هَرَبْتُ إِلَیْکَ مِنْ صَغَائِرِ ذُنُوبٍ مُوبِقَةٍ وَ کَبَائِرِ أَعْمَالٍ مُرْدِیَةٍ حَتَّی إِذَا قَارَفْتُ مَعْصِیَتَکَ وَ اسْتَوْجَبْتُ بِسُوءِ سَعْیِی سَخْطَتَکَ فَتَلَ عَنِّی عِذَارَ غَدْرِهِ وَ تَلَقَّانِی بِکَلِمَةِ کُفْرِهِ وَ تَوَلَّی الْبَرَاءَةَ مِنِّی وَ أَدْبَرَ مُوَلِّیاً عَنِّی فَأَصْحَرَنِی لِغَضَبِکَ فَرِیداً وَ أَخْرَجَنِی إِلَی فِنَاءِ نَقِمَتِکَ طَرِیداً «14»لاَ شَفِیعٌ یَشْفَعُ لِی إِلَیْکَ وَ لاَ خَفِیرٌ یُؤْمِنُنِی عَلَیْکَ وَ لاَ حِصْنٌ یَحْجُبُنِی عَنْکَ وَ لاَ مَلاَذٌ أَلْجَأُ إِلَیْهِ مِنْکَ «15»فَهَذَا مَقَامُ الْعَائِذِ بِکَ وَ مَحَلُّ الْمُعْتَرِفِ لَکَ فَلاَ یَضِیقَنَّ عَنِّی فَضْلُکَ وَ لاَ یَقْصُرَنَّ دُونِی عَفْوُکَ وَ لاَ أَکُنْ أَخْیَبَ عِبَادِکَ التَّائِبِینَ وَ لاَ أَقْنَطَ وُفُودِکَ الْآمِلِینَ وَ اغْفِرْ لِی إِنَّکَ خَیْرُ الْغَافِرِینَ]

به یقین دشمنت ابلیس بر من چیره شده، دشمنی که برای گمراه کردن من از تو فرصت خواست، و تو بنابر مصالحی به او فرصت دادی؛ و برای منحرف کردن من، تا روز قیامت از تو مهلت خواست، و تو مهلتش دادی. این دشمن غدّار مرا در عرصۀ هلاکت انداخت و حال آن که از گناهان کوچک نابود کننده، و معصیت‌های بزرگ تباه کننده به سوی تو می‌گریختم. در عین حال با وسوسه و

تشویق او، مرتکب معصیت تو شدم و به بدی کردارم سزاوار خشم تو گشتم. در چنین وضعیّتی ابلیس ملعون، عنان حیله و تزویرش را از من گرداند؛ چرا که در دام حیله‌اش گرفتار شده بودم، و نیازی به عنان‌گیری من نداشت و با بیزاری از من با من روبه رو شد؛ چرا که کارش در حق من انجام گرفته بود، و با برائت جستن از من، به من پشت کرد و از من روی گردان شد، و مرا یکه و تنها در صحرای خشمت وارد کرد. شفیعی نیست که از من برای خلاصی‌ام از گناه به درگاهت شفاعت کند، و پناه دهنده‌ای نیست که مرا از تو امان دهد، و دژ استواری نیست که مرا از کیفرت مانع گردد، و پناهگاهی نیست که از حضرتت به آن پناه برم. این جایگاه، جایگاه پناه آورندۀ به تو، و این محل، محلّ اعتراف کنندۀ به گناه در پیشگاه توست؛ پس باید احسانت از من تنگی نکند که شامل حالم نشود، و گذشتت از من کوتاه نیاید که مرا فرا نگیرد، و زیان کارترین بندگانت و ناامیدترین آرزومندانی که به درگاهت آمده‌اند نباشم، مرا بیامرز؛ همانا تو بهترین آمرزندگانی.

فرصت طلبی شیطان برای انحراف بشر

ابلیس پس از بیرون شدن از ملکوت پروردگار به صفت شیطان رجیم و مارد ⁽¹⁾

پس با این انگیزه و قصد در آغاز از خداوند متعال اجازۀ ادامۀ حیات خواست:

قَالَ رَبِ‌ّ فَأَنظِرْنِی إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ * قَالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنظَرِینَ * إِلَی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» ⁽¹⁾

گفت : پروردگارا ! مرا تا روزی که مردم برانگیخته می‌شوند ، مهلت ده . * [ خدا ] گفت : تو از مهلت یافتگانی ، * تا زمانی معین و معلوم .

ابلیس با تمام تکبّر؛ امید خود را از درگاه حق با کلمۀ ربّ آغاز کرد و چون در خواستۀ خود جدّیت و جسارت نشان داد، خداوند هم مهلتی محدود به خاطر حکمت‌هایی که در راه آفرینش آدم بود به او عنایت فرمود، سپس شیطان با کمال نامردی و پررویی گفت:

قَالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ * إِلَّا عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ» ⁽²⁾

گفت : به عزتت سوگند همۀ آنان را گمراه می‌کنم ، * مگر بندگان خالص شده‌ات را .

و حق سبحان هم کوتاه نیامده و با عزّت و شدّت فرمود:

قَالَ فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ * لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنکَ وَ مِمَّن تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ» ⁽³⁾

[ خدا ] گفت : سوگند به حق و فقط حق را می‌گویم * که بی‌تردید دوزخ را از تو و آنان که از تو پیروی کنند ، از همگی پر خواهم کرد.

حضرت علی علیه السلام در خطبۀ آفرینش فرشتگان، دلیل مهلت خواستن ابلیس را چنین بیان فرموده است:

فَقالَ سُبْحَانَهُ: اسْجُدُواْ لِأَدَمَ فَسَجَدُواْ إِلَّآ إِبْلِیسَ» ⁽¹⁾

اعْتَرَتْهُ الْحَمِیَّةُ وَ

غَلَبَتْ عَلَیْهِ الشِّقْوَةُ وَ تَعَزَّزَ بِخِلْقَةِ النّارِ وَ اسْتَهْوَنَ خَلْقَ الصَّلْصالِ.

فَاَعْطاهُ اللّهُ النَّظِرَةَ اسْتِحْقاقاً لِلسُّخْطَةِ وَ اسْتِتْماماً لِلْبَلِیَّةِ وَ انْجازاً لِلْعِدَةِ، فَقالَ: إِنَّکَ مِنَ‌الْمُنظَرِینَ * إِلَی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

[ خداوند ] به فرشتگان گفت: بر آدم سجده کنید ، [ پس ] سجده کردند مگر ابلیس که غرور و تکبّر او را گرفت، و بدبختی بر او چیره شد، و به آفریده شدنش از آتش، احساس عزّت و برتری نمود و به وجود آمده از خاک خشکیده را پست و بی‌مقدار شمرد. خداوند هم او را برای مستحق شدنش به خشم حق، و به کمال رساندن آزمایش و به انجام رسیدن وعده‌اش مهلت داد، به او گفت: «تو از مهلت یافتگانی ، * تا روز [ آن ] وقت معین .

و اما دلیل دیگری که خداوند به او فرصت داد به جهت حقّی بود که بر خداوند به خاطر پاداش عبادت و شکرانۀ طولانی داشت و خدای سبحان ارادۀ جبران نمود.

حسن بن عطیّه می‌گوید به امام صادق علیه السلام گفتم:

حَدَّثَنی کَیْفَ قالَ اللّهُ لِإِبْلِیسَ: فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرینَ * إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ

قالَ: لِشَیءٍ کانَ تَقَدَّمَ شُکْرَهُ عَلَیْهِ، قُلْتُ: وَ ما هُوَ؟ قالَ: رَکْعَتانِ رَکَعَهُما فِی السَّماءِ فِی أَلْفَی سَنَةٍ أَوْ فی أَرْبَعَةِ آلافِ سَنَةٍ... ⁽⁴⁾

بازگو بفرما چرا خداوند به ابلیس فرمود: از مهلت داده شدگانی تا وقت

معلوم. حضرت فرمود: برای چیزی که خداوند متعال خواست از آن تشکّر بجا آورد، گفتم: آن چه بود؟ حضرت فرمود: دو رکعت نماز بود که ابلیس آن را در آسمان به مدت دو هزار یا چهار هزار سال بجا آورده بود.

در روایت دیگر آمده است:

ابلیس در آسمان دو رکعت نماز را ظرف هفت هزار سال بجا آورد و حق تعالی در مقابل عبادتش، آن را مهلت ثواب آن را مهلت به او عطا فرمود. ⁽¹⁾

خداوند سپس در بعضی آیات به همه افراد بشر و فرزندان آدم هشدار می‌دهد که مراقب فریبکاری شیطان باشند؛ زیرا او سابقۀ دشمنی خود را با پدر بشر نشان داده است همانطور که لباس بهشتی را بر اثر وسوسه از اندام جسمی او بیرون کرد، در صدد برآمد که لباس تقوا را هم از اندام روحی و جانی او بیرون نماید پس به اقسام گوناگون ابزارهای مالی و زینتی و بازی و سرگرمی‌های نشاط‌آور، آدمیان را می‌فریبد و از راه مستقیم به در می‌کند و خداوند منّان به این منظور هشدارهای فراوانی داده است که از آن جمله فرموده است:

یَبَنِیءَادَمَ لَایَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطَنُ کَمَآ أَخْرَجَ أَبَوَیْکُم مِّنَ الْجَنَّةِ یَنزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِیُرِیَهُمَا سَوْءَ تِهِمَآ إِنَّهُ یَرَیکُمْ هُوَ وَقَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لَاتَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّیَطِینَ أَوْلِیَآءَ لِلَّذِینَ لَایُؤْمِنُونَ» ⁽²⁾

ای فرزندان آدم ! شیطان ، شما را نفریبد چنان که پدر و مادرتان را [ با

فریبکاریش ] از بهشت بیرون کرد ، لباسشان را از اندامشان بر می‌کشید تا شرمگاهشان را به آنان بنمایاند ، او و دار و دسته‌اش شما را از آنجا که شما آنان را نمی‌بینید می‌بینند ، ما شیاطین را سرپرست و یاران کسانی قرار دادیم که ایمان نمی‌آورند .

و در سورۀ یس، برای آگاهی و شناساندن هر چه بیشتر آن دشمن قدیمی و خطرناک و در اندیشیدن روز حساب و رسوایی می‌فرماید:

وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنکُمْ جِبِلاًّ کَثِیرًا أَفَلَمْ تَکُونُواْ تَعْقِلُونَ» ⁽¹⁾

و همانا شیطان گروه بسیاری از شما را گمراه کرد ، آیا تعقّل نمی‌کردید [ که پیروانش به چه سرنوشت شومی دچار شدند ؟ ]

یعنی آیا نمی‌نگرید چه بدبخت‌هایی شیطان به سر پیروان خود آورده است؟ آیا تاریخ پیشینیان را مطالعه نکردید تا ببینید بندگان او به چه سرنوشت شوم و دردناکی گرفتار شدند؟ ویرانه‌های شهرهای بلا دیدۀ آنها در برابر چشم شماست و عاقبت غم‌انگیز آنها برای هر کس که کمترین تفکّر و اندیشه‌ای داشته باشد روشن است. پس چرا دشمنی را که آزمایش دشمنی خود را بارها و بارها داده است جدّی نمی‌گیرد و باز با او طرح دوستی می‌ریزید؛ حتّی او را رهبر و پیشگام خود انتخاب می‌کنید و مراسم قبیلۀ شیطان پرستی برپا می‌سازید.

خرد و منطق سلیم حکم می‌کند که انسان از چنین جانور خطرناکی که به هیچ انسانی رحم نمی‌کند و قربانیان او در هر گوشه و کنار دنیا بر خاک مذلّت کفر افتاده‌اند بر حذر باشد و لحظه‌ای به خود، اجازۀ غفلت از او را ندهد.

امام علی علیه السلام در نامه‌ای به معاویه فریب خوردن او را تذکّر می‌فرماید:

وَ خُذْ اهْبَةَ الْحِسابِ وَ شَمِّرْ لِما قَدْ نَزَلَ بِکَ و لاتُمَکِّنِ الْغُواةَ مِنْ سَمْعِکَ وَ

اِلاّ تَفْعَلْ اعْلِمْکَ ما اغْفَلْتَ مِنْ نَفْسِکَ فَاِنَّکَ مُتْرَفٌ قَدْ اخَذَ الشَّیْطانُ مِنْکَ مَأْخَذَهُ وَ بَلَغَ فیکَ امَلَهُ وَ جَری مِنْکَ مَجْرَی الرُّوحِ وَ الدَّمِ. ⁽¹⁾

و برای حساب آماده شو، و برای بلاهایی که به تو می‌رسد مهیّا باش، سخن گمراهان را مشنو، و اگر بدین صورت عمل نکنی تو را به آنچه نسبت به خود غفلت داری آگاه سازم؛ زیرا ناز و نعمت به طغیانت انداخته و شیطان راه خود را در تو پیش گرفته، و با اوضاع تو به آرزویش رسیده، و در وجودت همچون روح و خون روان گشته.

آری، درس عبرت و هشدار بسیار است، امّا پند گیرنده کم هستند.

رسول اللّه اعظم صلی الله علیه و آله فرمود:

أَغْفَلُ النّاسِ مَنْ لَمْ یَتَّعِظْ بِتَغَیُّرِ الدُّنْیا مِنْ حالٍ إِلی حالٍ وَ أَعْظَمِ النّاسِ فِی الدُّنْیا خَطَراً مَنْ لَمْ یَجْعَلْ لِلدُّنْیا عِنْدَهُ خَطَراً. ⁽²⁾

غافل‌ترین مردم کسی است که از اوضاع و احوال دنیا و دگرگونی‌های آن پند نگیرد و کسانی در دنیا گرفتار خطر می‌شوند که دنیا را برای خود خطر ندانند.

[«16»اَللَّهُمَّ إِنَّکَ أَمَرْتَنِی فَتَرَکْتُ وَ نَهَیْتَنِی فَرَکِبْتُ وَ سَوَّلَ لِیَ الْخَطَاءَ خَاطِرُ السُّوءِ فَفَرَّطْتُ «17»وَ لاَ أَسْتَشْهِدُ عَلَی صِیَامِی نَهَاراً وَ لاَ أَسْتَجِیرُ بِتَهَجُّدِی لَیْلاً وَ لاَ تُثْنِی عَلَیَّ بِإِحْیَائِهَا سُنَّةٌ حَاشَا فُرُوضِکَ الَّتِی مَنْ ضَیَّعَهَا هَلَکَ «18»وَ لَسْتُ أَتَوَسَّلُ إِلَیْکَ بِفَضْلِ نَافِلَةٍ مَعَ کَثِیرِ مَا أَغْفَلْتُ مِنْ وَظَائِفِ فُرُوضِکَ وَ تَعَدَّیْتُ عَنْ مَقَامَاتِ حُدُودِکَ إِلَی حُرُمَاتٍ انْتَهَکْتُهَا وَ کَبَائِرِ ذُنُوبٍ اجْتَرَحْتُهَا کَانَتْ عَافِیَتُکَ لِی مِنْ فَضَائِحِهَا سِتْراً «19»وَ هَذَا مَقَامُ مَنِ اسْتَحْیَا لِنَفْسِهِ مِنْکَ وَ سَخِطَ عَلَیْهَا وَ رَضِیَ عَنْکَ فَتَلَقَّاکَ بِنَفْسٍ خَاشِعَةٍ وَ رَقَبَةٍ خَاضِعَةٍ وَ ظَهْرٍ مُثْقَلٍ مِنَ الْخَطَایَا وَاقِفاً بَیْنَ الرَّغْبَةِ إِلَیْکَ وَ الرَّهْبَةِ مِنْکَ «20»وَ أَنْتَ أَوْلَی مَنْ رَجَاهُ وَ أَحَقُّ مَنْ خَشِیَهُ وَ اتَّقَاهُ فَأَعْطِنِی یَا رَبِّ مَا رَجَوْتُ وَ آمِنِّی مَا حَذِرْتُ وَ عُدْ عَلَیَّ بِعَائِدَةِ رَحْمَتِکَ إِنَّکَ أَکْرَمُ الْمَسْئُولِینَ]

خدایا! فرمانم دادی و من با فرمانت مخالفت ورزیدم، و از گناه بازم داشتی، و من مرتکب گناه شدم اندیشۀ بد و نابه‌جا، خطا را در نظرم آراست و من به آلوده شدن خطا گردن نهادم. نمی‌گویم روزی را روزه گرفتم تا آن روز را به نفع خود گواه گیرم، و شبی را به شب‌زنده‌داری برخاستم تا به آن شب‌زنده‌داری

پناه جویم، ونه عمل مستحبی را انجام داده‌ام، که به خاطر آن سزاوار مدح و ثنا شوم. کاری انجام نداده‌ام، جز واجباتت که هر کس آنها را ضایع کند، هلاک می‌شود، و با شرافت و برتری کار مستحبّی، به حضرتت متوسّل نمی‌شوم؛ در صورتی که از به جا آوردن بسیاری از تکالیف واجبت غفلت کرده‌ام، و از جایگاه‌های انجام حدودت تجاوز کرده، گرفتار محرّمات شدم، و پردۀ حرمت‌ها را دریدم، و گناهان بزرگی را مرتکب شده‌ام، که عافیت تو در برابر رسوایی‌های آنها برای من پرده و پوشش است، و این جایگاه کسی است، که به خاطر ارتکاب گناه، از تو شرمسار و برخود خشمگین، و از تو خشنود است؛ پس با دلی شکسته و گردنی افتاده، و پشتی گرانبار از خطاها به سوی تو آمده، و در میان امید و بیم نسبت به تو قرار گرفته، و تو شایسته‌تر کسی هستی که به او امید ورزند، و سزاوارتر کسی که از او بترسند و پروا کنند؛ پس آنچه را امید دارم به من ببخش و از آنچه بیم دارم امانم ده، و به رحمتت که به وسیلۀ آن به بندگانت باز می‌گردی به من بازگرد. تو بزرگوارتر کسی هستی که از او درخواست می‌شود.

نقش عبادت در مهار گناه

اشاره

بزرگان دین در بحث تکامل انسان از نظر روحی و اخلاقی، به مسئله تدریج و گام به گام اعتقاد دارند. یعنی سقوط و فرود همانند صعود و فراز، مرحله به مرحله صورت می‌گیرد؛ زیرا آدمی همان طور که به آهستگی از اوّلین درجه حرکت نموده و به آخرین درجۀ رشد و کمال می‌رسد. در پستی و ذلّت هم مانند فواره آب از گناهان کوچکی به سوی جنایات بزرگی قدم برداشته و رفته رفته گستاخ و بی‌حیا می‌گردد، تا آن که به حدّ کفر محض رسیده و شیطان هم از او برائت جسته و از حال بد او متنفّر و گریزان است.

خداوند داستان منافقان که کافران از اهل کتاب را ،با وعده‌های دروغ فریفتند به حکایت فریب شیطان تشبیه می‌فرماید:

کَمَثَلِ الشَّیْطَنِ إِذْ قَالَ لِلْإِنسَنِ اکْفُرْ فَلَمَّا کَفَرَ قَالَ إِنِّی بَرِیءٌ مِّنکَ إِنِّی أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَلَمِینَ» ⁽¹⁾

[ داستان منافقان که کافران از اهل کتاب را با وعده‌های دروغ فریفتند ] چون داستان شیطان است که به انسان گفت : کافر شو . هنگامی که کافر شد ، گفت :

من از تو بیزارم ، من از خدا که پروردگار جهانیان است ، می‌ترسم .

پس از آن که انسان فریب شیطان مکّار را خورد در جستجوی واسطه یا پناهگاهی است تا او را در آغوش رحمت گیرد، ولی هیچ راهی جز بازگشت به سوی خدا نمی‌یابد؛ زیرا وجودِ بی‌نهایت برای موجودی جای دیگری نمی‌گذارد، بلکه اگر انسان از بی‌نهایت فرار کند باید به خود او پناه ببرد و اگر پنهان هم می‌گردد باز در پناه حقیقت بی‌انتها قرار دارد. آثار رسوب به جا مانده از گناه در قلب، گاه خطرناک‌تر از اصل گناه است؛ زیرا عصیان جای خود را آلوده می‌کند و نظافت و طهارت نفس را که سبب پیوند انسانی به عالم ربوبی است از جان و دل جدا می‌کند، اندک اندک علاقۀ او را به عبادت و پرستش حق کمرنگ نموده و سپس بی‌اهمیّت می‌سازد.

در حدیث معراج خطاب به پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله آمده است:

ای احمد! آیا می‌دانی که بنده چه وقت مرا پرستش می‌کند؟ عرض کرد: نه، ای پروردگار! فرمود: هر گاه هفت خصلت در او فراهم آید: پارسایی که جلوگیر او از حرام‌ها شود و سکوتی که او را از سخنان بیهوده باز دارد و ترسی که هر روز بر گریه او بیفزاید و شرمی که در خلوت و تنهایی از من داشته باشد و

خوردن به اندازۀ ضرورتِ دنیا را ناخوش دارد؛ چون من آن را ناخوش دارم و نیکان را دوست بدارد به خاطر آن که من آنان را دوست می‌دارم. ⁽¹⁾

اگر پرسشگری بپرسد: چرا مردم خدا را عبادت می‌کنند؟ امام در جواب فرموده است: چون یاد خدا را فراموش نکنند و آداب او را وانگذارند و از دستورها و زجرهای او غافل نشوند؛ زیرا درستی و پایداری آنان در دین است، اگر بدون مراسم عبادی به حال خود رها شوند، پس از مدتی دل‌هایشان سخت و سنگ می‌شد.

اگر گفته شود برای چه مردم به نماز مأمور شدند؟ امام در جواب فرموده است:

برای این که نماز اقرار به ربوبیّت حق تعالی است و این مصلحت عمومی گسترده است؛ زیرا در آن همتایی و همانندی او برداشته شده است و بنده با کمال خاکساری و فروتنی و اعتراف به بندگی و تقاضای عفو از گناهان گذشته ایستاده و هر روز پیشانی بر خاک گذارده تا یاد خدا نموده و فراموشش نکرده؛ و به این وسیله، حالت خشوع و خوف و خواری خود را در برابر پروردگار نشان داده است.

علاوه؛ در این مراسم بندگی و نیایش، از خدای منّان درخواست دین و دنیا نموده و از ساحت او تقاضای زیاد آنها کرده است. و از او خواستار تنفّر از فساد می‌شود. و اینکه بنده هر روز و شب این عبادت را با این مصلحت‌ها باید بجا آورد تا مدیر و آفرینندۀ خود را فراموش نکند که در نتیجه به ستمگری و گردنکشی بپردازد.

و اساس ایستادن به پیشگاه پروردگار، سبب می‌شود بنده از گناهان بیزار گشته و بین او و اقسام فساد، مانع پیدا شود. ⁽²⁾

نقش عبادت در روایات

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

إِذا أَحَبَّ اللّهُ عَبْداً أَلْهَمَهُ حُسْنَ الْعِبادَةِ. ⁽¹⁾

هر گاه خداوند بنده را دوست بدارد، نیکویی عبادت را به دل او اندازد.

فَضِیلَةُ السّادَةِ حُسْنُ الْعِبادَةِ. ⁽²⁾

برتری مرتبۀ بزرگواران، نیکویی عبادت است.

اَلْعِبادَةُ الْخالِصَةُ أَنْ لایَرْجُوَ الرَّجُلُ إِلاّ رَبَّهُ وَ لایَخافَ إِلاّ ذَنْبَهُ. ⁽³⁾

پرستش خالص این است که مردی امید نداشته باشد مگر از پروردگارش و نترسد مگر از گناه خود.

در صحف ادریس علیه السلام آمده است:

إِذا دَخَلْتُمْ فی الصَّلاةِ فَاصْرِفُوا لَهَا خَواطِرَکُم وَ أَفْکارَکُمْ وَ ادْعُوا اللّهَ دُعاءً طاهِراً مُتَفَرِّغاً وَ سَلُوهُ مَصالِحَکُم وَ مَنافِعَکُم بِخُضُوعٍ وَ خُشُوعٍ وَ طاعَةٍ وَ اسْتِکانَةٍ وَ إِذا رَکَعْتُمْ وَ سَجَدْتُمْ فَأَبْعِدُوا عَنْ نُفُوسِکُم أَفْکارَ الدُّنْیا وَ هَواجِسِ السُّوءِ وَ أَفْعالَ الشَّرِّ وَ اعْتِقادَ الْمَکْرِ وَ مَأْکِلَ السُّحْتِ وَالْعُدْوانِ وَ الْأَحْقادِ وَ اطْرَحُوا بَیْنَکُمْ ذلِکَ کُلَّهُ... ⁽⁴⁾

آنگاه که وارد نماز شدید، ذهن و فکرتان را متوجّه آن سازید و خدا را با دلی پاک و آسوده بخوانید و با فروتنی و خواری و فرمانبرداری و ترس، مصلحت‌ها و بهره‌های خود را بخواهید و هر گاه رکوع و سجود کردید افکار

دنیوی و خیالات بد و ناشایست و کردارهای زشت و اندیشۀ مکر و خدعه و حرام‌خواری و تجاوز و دشمنی و کینه‌ها را از خود دور سازید و همه اینها را از میان خود به دور افکنید.

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید که رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در خطبه‌ای به ما فرمود:

بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ خُلِقَ لِلْعِبادَةِ فَأَلْهَتْهُ الْعاجِلَةُ عَنْ الْأَجِلَةِ، فازَ بِالرَّغْبَةِ الْعاجِلَةِ وَ شَقِیَ بِالْعاقِبَةِ. ⁽¹⁾

بد بنده‌ای است آن بنده‌ای که برای عبادت آفریده شده، امّا دنیا او را از آخرت غافل کرده است، به خواهش‌های زودگذر دنیوی دست یافته و در عاقبت بدبخت شده است.

علی بن ابراهیم در تفسیر خویش، پرسش‌هایی را که از امیر المومنین علیه السلام دربارۀ آیات قرآن پرسیده‌اند آورده است که حضرت علی علیه السلام دربارۀ آیۀ:

وَ أَقِمِ الصَّلَوةَ إِنَّ الصَّلَوةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَآءِ وَ الْمُنکَرِ» ⁽²⁾

بخوان و نماز را برپا دار ، یقیناً نماز از کارهای زشت ، و کارهای ناپسند باز می‌دارد .