فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی جلد 6

مشخصات کتاب

سرشناسه:سبحانی تبریزی، جعفر، 1308 -

عنوان و نام پدیدآور:فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی/ نگارش جعفر سبحانی؛ ترجمه محمدعیسی جعفری.

مشخصات نشر:قم: انتشارات توحید، 1371 -

فروست:ملل و نحل؛ 1؛ 3

شابک:19000 ریال : ج.5 964-90527-6-3 : ؛ ج.7 و 8 978-600-93750-7-3 :

یادداشت:ج. 5 (چاپ اول: 1378).

یادداشت:ج.7 و 8 (چاپ اول: 1435ق. = 1392) (فیپا).

یادداشت:ناشر جلد پنجم انتشارات اخلاق است.

یادداشت:جلد 7 و 8 در یک مجلد صحافی شده است.

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج.1. تحلیل عقاید اهل حدیث، سلفیها، حنابله و حشویه.- ج.3. تبیین عقاید ابن‌تیمیه و عقائد محمدبن عبدالوهاب.- ج.4. بررسی عقاید ماتریدیه و معتزله.- ج.5. خوارج.- ج.7 و 8. زیدیه و اسماعیلیه و دیگر فرق/ نگارش [صحیح: مترجم] علیرضا سبحانی

موضوع:اسلام -- عقاید -- تاریخ

موضوع:اسلام -- فرقه ها -- تاریخ

موضوع:کلام -- تاریخ

شناسه افزوده:جعفری، محمدعیسی، مترجم

رده بندی کنگره:BP200/8/س‌2ف‌4 1371

رده بندی دیویی:297/49

شماره کتابشناسی ملی:م‌72-1899

اشاره

فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی

(شیعه‌شناسی)

ج 6

بحث‌های آیت اللّه العظمی سبحانی

فرهنگ عقاید

و

مذاهب اسلامی

جلد ششم

شیعه‌شناسی

نگارش:

علیرضا سبحانی

انتشارات مؤسسه‌ی امام صادق علیه السلام

سبحانی تبریزی، جعفر، 1308 -

فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی/ بحث‌های آیت اللّه العظمی سبحانی؛ نگارش علیرضا سبحانی.

8 ج. (6. VOL ) 5-4-96901-600-978: ISBN

( VOL.SET 8) 7-0-96901-600-978: ISBN

فهرستنویسی بر اساس اطلاعات فیپا.

کتابنامه: ص [623]-635؛ همچنین به صورت زیر نویس.

نمایه.

4 ف 2 س/ 236 BP 297/5

1395

اسم کتاب:... فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی/ج 6

نگارش:... علیرضا سبحانی

چاپخانه:... مؤسسه امام صادق علیه السلام

ناشر:... توحید قم

تاریخ:... 1395

تعداد صفحات:... 660

چاپ:... اول

تعداد:... 1000

صفحه آرایی:... مؤسسۀ امام صادق علیه السلام - سید محسن بطاط

مسلسل انتشار: 37 مسلسل چاپ اول: 26 مرکز پخش

قم میدان شهدا، انتشارات توحید

تلفن: 37745457؛ 09121519271

http://www.imamsadiq.org

www.shia.ir

www.tohid.ir

فهرست مطالب

پیش‌گفتار... 27

شیعه در گذرگاه تاریخ... 27

مقدمه... 28

شیعه در لغت... 31

شیعه در اصطلاح... 31

فصل نخست

اوضاع اجتماعی در زمان رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله

اوضاع اجتماعی زمان رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله... 35

خطر سه جانبه... 35

راه نخست... 38

راه دوم... 39

راه سوم... 40

فصل دوم

وظایف و شئون جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله

حوادث نوظهور... 44

مشکل «عول»... 44

مسلمانان و صیانت دین از انحراف... 45

شیوه جانشینی در اندیشه مردم عصر رسالت... 48

فصل سوم

داوری‌های قرآن و سنت پیامبر در شیوۀ تعیین خلیفه

هدف از اجتماع در آن سرزمین چه بود؟... 57

پاسخ دو شبهه... 59

فصل چهارم

داوری‌های قرآن و سنّت پیامبر دربارۀ ولایت علی علیه السلام

مرجعیت فکری و علمی اهل بیت علیهم السلام... 60

آیۀ ولایت... 65

پاسخ یک سؤال... 68

شبهه‌افکنی فخر رازی... 69

پاسخ:... 71

قرائن دیگر... 74

شبهۀ دوم... 76

پاسخ... 76

فصل پنجم

چرا ولایت علی علیه السلام تحقّق نپذیرفت؟

تصرف در آموزه‌های اسلام... 84

فصل ششم

فرضیه‌های بی‌پایه در بارۀ پیدایش تشیع

شیعه در زبان مورّخان... 92

پیشگامان تشیّع... 95

پیدایش تشیع... 97

شهادت برخی از خاورشناسان بر ضد این اندیشه... 108

وراثی بودن خلافت... 110

بررسی جغرافیای انسانی ایران پس از اسلام... 111

نقد نظریه ولهاوزن... 115

فصل هفتم

شیوۀ گزینش جانشین در دو مکتب

تفسیر دو آیه مربوط به شوری... 124

سخن در آیه دوم... 125

خلافت خلفا، و مسألۀ شورا... 127

بررسی این بخش از تاریخ... 129

کیفیت گزینش خلفا در تاریخ... 130

سرگذشت سقیفه... 131

گزینش خلیفۀ دوم... 134

شیوۀ روی کار آمدن خلیفۀ سوم... 135

فصل هشتم

سکوت بیست و پنج ساله چرا؟!

پذیرش خلافت پس از 25 سال محرومیت... 148

فصل نهم

دشواری‌های سهمگین در خلافت امیرمؤمنان

پیمان شکنان... 153

واکنش عائشه به بیعت مردم با امام علیه السلام... 154

نبرد با قاسطین (ستمگران)... 158

نبرد با مارقین (شورشیان)... 160

وقایع پس از نهروان... 162

فصل دهم

وضع رقت‌بار شیعیان در دوران امویان و عباسیان

نامه حسین بن علی علیهما السلام به معاویه... 168

بخشنامۀ معاویه به کارگزاران... 172

بخشنامۀ دوم... 173

بخشنامه سوم... 174

فصل یازدهم

اصول عقاید شیعه

رسالۀ صدوق (306-381)...185

امالی صدوق... 187

جمل العلم والعمل... 187

البیان عن جمل اعتقاد أهل الایمان... 188

العقائد الجعفریه... 188

هدف از اشاره به این رساله‌ها، چیست؟... 189

تفاوت‌های بنیادی عقاید امامیه با مکتب‌های معتزله واشاعره... 190

مقایسه امامیه با اشاعره... 195

فصل دوازدهم

واقعیت امامت در دو مکتب... 202

شرط عدالت در امام... 204

عصمت امام... 205

دلیل نخست: آیۀ تطهیر... 206

دلیل دوم: امام علی علیه السلام محور حق... 207

دلیل سوم: حدیث ثقلین... 207

دلیل چهارم: اطاعت مطلق از «اولو الأمر»... 208

دلیل پنجم: امامت از آن طاغیان نیست... 209

مقصود از ظالمان محروم؟... 214

پاسخ به یک سؤال... 215

نتیجۀ بحث... 218

مفهوم تقیه و تقابل آن با نفاق... 225

تفاوت تقیه با نفاق... 226

هدف از تقیه... 227

دلایل تقیه در قرآن مجید... 229

آیۀ نخست... 229

آیۀ دوم... 231

آیۀ سوم... 233

آیۀ چهارم... 234

تقیۀ مسلمان از همتای خود... 236

تقیه یک امر شخصی است... 240

تقیۀ حرام... 241

نتایج بررسی... 243

تغییر سرنوشت با عمل در روایات... 252

بدا در مقام اثبات... 256

بدای اثباتی در روایات... 263

نکات مورد توجه... 267

دلیل رجعت از قرآن... 273

پاسخ به یک رشته پرسشها... 275

ازدواج موقت چیست؟... 277

قرآن و عقد موقت... 279

پاسخ به یک رشته پرسشها... 284

امامان معصوم علیهما السلام... 299

تلاش‌هایی برای اثبات وجوب غسل... 300

نقطۀ اختلاف میان دو گروه... 309

داوری قرآن دربارۀ صحابه... 311

سرپوش نهادن بر تاریخ قطعی... 315

کتاب امام علی علیه السلام و املای رسول خدا صلی الله علیه و آله... 321

مصحف فاطمه علیها السلام... 330

«محدّث» در اسلام... 333

فاطمه «محدَّثه» است... 334

تأویل‌های ناروا... 343

امیر مؤمنان علی علیه السلام... 348

نبرد با ناکثین... 350

نبرد با قاسطین... 351

نبرد با مارقین... 352

فاطمه زهرا علیها السلام دخت گرامی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله... 354

میلاد فاطمه علیها السلام... 357

صورت جهیزیۀ دختر پیامبر... 359

مراسم عروسی... 361

چهرۀ فاطمه در قرآن... 363

زهرا اسوه و الگو... 369

زهرا با فضیلت‌ترین زنان جهان است... 372

شهادت زهرا علیها السلام... 372

امام حسن علیه السلام... 374

امام مجتبی علیه السلام و جبهه‌های جنگ... 375

متن پیمان صلح... 381

امام حسین علیه السلام... 384

علل و موجبات قیام امام حسین علیه السلام... 386

قیام آگاهانه... 390

حسین بن علی علیه السلام وقیام آگاهانه... 394

نتایج قیام حسین بن علی علیه السلام... 397

الف. رسوا ساختن هیأت حاکمه... 397

ب. انقلابها و شورشها... 398

ج. پی ریزی مکتب شهادت... 399

امام زین العابدین علیه السلام... 400

امام سجاد وخطابۀ مسجد شام... 402

دعا و نیایش... 406

امام باقر علیه السلام... 408

امام صادق علیه السلام... 414

انگیزه‌های قیام... 418

امام صادق علیه السلام و دانشگاه بزرگ جعفری... 420

امام کاظم علیه السلام... 422

امام رضا علیه السلام... 428

دو مسئلۀ مهم در زندگی امام علیه السلام... 430

امام چرا ولایتعهدی را پذیرفت؟... 432

شهادت امام به دست مأمون... 433

امام جواد علیه السلام... 434

سیاست شوم مأمون... 437

امام هادی علیه السلام... 441

ویژگی‌های این دوره از خلافت... 443

سیاست حاکم بر عصر امام هادی علیه السلام... 446

امام حسن عسکری علیه السلام... 451

حضرت مهدی علیه السلام... 454

خصوصیات حضرت مهدی علیه السلام... 456

صلح و صفا به جای خونریزی... 457

قرآن وآینده جامعه‌ها... 459

الف. وارثان زمین صالحانند... 459

ب. استقرار آیین خدا وگسترش امنیت در جهان... 461

ج. گسترش اسلام در سراسر جهان... 462

د. پیروزی پیامبران... 463

ه. در مبارزۀ حق وباطل، حق پیروز است... 464

و. کمک‌های غیبی در سرانجام جامعه‌ها... 465

سرانجام جامعه‌ها از نظر احادیث اسلامی... 467

فواید وجود امام زمان علیه السلام یا نقش انتظار در بازسازی جامعۀ اسلامی... 471

سابقه وتاریخچۀ بحث... 471

تشریح سئوال... 472

حجت‌های مخفی وپنهان خدا در قرآن ونهج البلاغه... 483

شیعه و ادبیات عرب... 495

شیعه و علم صرف... 503

شیعه و علم لغت... 504

شیعه و علم عروض... 507

شیعه و هنرهای شعری... 509

الف. ابن حجاج بغدادی (م 321)...512

ب. شریف رضی (357 406)...512

ج. شریف مرتضی (355-436)...513

د. مهیار دیلمی (م 448)...513

شیعه و دانش تفسیر... 514

الف. غریب القرآن... 514

ب. مَجازات قرآن... 516

رشته‌های مختلف تفسیر... 517

تفسیر موضوعی... 518

شیعه و علم حدیث... 521

کوشش پیوستۀ شیعه برای نگارش حدیث... 523

طبقه نخست... 524

طبقه دوم... 525

طبقۀ سوم... 526

شیعه و فقه اسلامی... 528

فقیهان شیعه در قرن چهارم... 530

فقیهان شیعه در قرن پنجم... 531

شیعه و دانش اصول فقه... 533

شیعه و سیره و تاریخ‌نگاری... 537

شیعه و علم رجال... 540

شیعه و علوم عقلی... 543

متکلمان شیعه در قرن دوم... 546

متکلمان شیعه در قرن سوم... 552

متکلمان شیعه در قرن چهارم... 558

مشاهیر فلاسفه از قرن چهارم... 565

شیعه و علوم طبیعی و ریاضی... 570

شیعه و دانش جغرافیا... 573

حجاز زادگاه شیعه... 576

شکاف در صفوف بیعت کنندگان... 578

شیعه در عراق... 579

شیعه در یمن... 582

مذهب فقهی زید بن علی در یمن... 583

شیعه در سوریه و لبنان... 584

علمای بزرگ برخاسته از جبل عامل... 585

شیعه در مصر... 587

تشیع در ایران... 589

گرایش ایرانیان به اسلام... 589

علت گرایش ایرانیان به اهل بیت علیهم السلام... 590

دو تحلیل بی پایه در گرایش ایرانیان به تشیع... 594

حکومتهای شیعه... 596

دانشگاههای شیعه... 597

مدینۀ منوره... 597

کوفه و دانشگاه بزرگ آن... 598

دانشگاه قم و ری... 599

دانشگاه بغداد... 601

دانشگاه نجف اشرف... 602

دانشگاه حلّه... 603

محقق حلّی... 604

علّامۀ حلّی... 604

فخرالمحققین... 605

جامع أزهر... 605

مراکز علمی شیعه در شام... 606

مراکز علمی دیگر شیعه... 607

آمار شیعه... 608

بخش پایانی... 614

تذکراتی «روش شناسانه» به نویسندگان... 614

در زمینۀ تاریخ و عقاید شیعه... 614

فهرست

فهرست منابع و مآخذ... 623

فهرست اعلام... 636

فهرست فرق ومذاهب و قبائل... 654

فهرست اماکن... 657

پیش‌گفتار شیعه در گذرگاه تاریخ

انقلاب اسلامی ایران بر اساس آموزهای قرآن مجید سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله و خاندان پاک او پی‌ریزی شد و پس از قرن‌ها، حکومتی به نام حکومت الهی و مردمی تأسیس گردید و قانون اساسی با رعایت کلیۀ اصول اسلامی نوشته شد و ثابت گشت که اسلام می‌تواند حتی در قرن بیستم حکومتی بر اساس آموزه‌های دینی که پاسخگوی تمام نیازها باشد، تشکیل دهد و کوچک‌ترین مشکلی فرا راه آن نباشد.

تأسیس چنین حکومتی، دشمنان قسم خوردۀ غربی را سخت به وحشت انداخت که مبادا انقلاب اسلامی الگویی برای دیگر کشورهای اسلامی بشود و در نتیجه، دست آنان از یغماگری ثروت‌های مسلمانان کوتاه گردد. روی این اساس از طرق مختلف، برای متزلزل ساختن این بنای استوار دست به کار شدند که تلاش‌های آنان بر همگان آشکار گشت.

جنگ تحمیلی هشت ساله، تحریم‌های اقتصادی، تبلیغات ماهواره‌ای و ترور شخصیت‌ها، اندکی از این برنامه‌های ناجوانمردانۀ دشمنان این نظام است.

از آنجا که در این حکومت، آموزه‌های شیعی پایۀ چنین انقلابی بوده است،

قلم‌های مسمومِ مخالفان را به قیمت گزاف خریده‌اند و رسانه‌های فراوانی را به کار گرفته‌اند و به طرق مختلف شبهه‌افکنی می‌کنند تا ایمان جوانان این مرز و بوم را متزلزل سازند. از این جهت می‌بینیم شبکه‌های ماهواره‌ای متعدد شب و روز بر ضد تشیّع سخن می‌گویند.

از این جهت نگارنده احساس کرد تا آنجا که فرصت هست اساس تشیّع را با بیان روشن، و دور از پیچیده‌گویی مطرح کند تا عملاً پاسخی به شبهه‌پراکنی این رسانه‌ها باشد.

تشیع بر خلاف دیگر مذاهب، ساخته و پرداخته نزاع‌های کلامی نیست بلکه همان اسلام راستین است که پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله از طریق وحی برای مردم آورده است، تو گویی تشیع و اسلام دو روی از یک سکه است. یک طرف آن اسلام، طرف دیگر آن تشیع و کوچکترین تفاوتی با هم ندارند. مجموع آموزه‌های اسلام به رهبری عترت پس از رسول خدا، همان تشیّع است.

بررسی تاریخ تشیع به روشنی ثابت می‌کند که بذر تشیع درعصر رسول خدا پاشیده شده است زیرا پیامبر گرامی دربارۀ وصی خود امیرمؤمنان علیه السلام سخنانی می‌فرمود که مایه جذب گروهی به وی شده‌اند، همین سبب شد گروهی در عصر رسول خدا به نام شیعه علی شناخته شدند. او در رویداد «یوم الدار» که در آغاز بعثت رخ داد علی را خلیفه و جانشین خود معرفی کرد. و در غزوه تبوک تمام مناصب خود را دربارۀ علی متحقق دید جز منصب نبوت و اخذ وحی و فرمود: «أما ترضی أن تکون منّی بمنزلة هارون من موسی»⁽¹⁾

. مدرک این حدیث را در آینده خواهید خواند.

عنوان شایسته‌ترین فرد برای رهبری معرفی کرد.

همۀ این معرفی و جهات دیگر سبب گرایش گروهی به امام شدند و پس از رحلت پیامبر وفادار او گشتند در حالی که بقیه مذاهب و نحله‌ها ساخته و پرداخته امور سیاسی و یا درگیری‌های کلامی است.

غیر از تشیّع، دیگر مذاهب زادۀ کشمکش‌های سیاسی است. مثلاً تسنن در سقیفه و محکّمه (خوارج) در جنگ نهروان و پس از آن دو، گروه‌های مرجئه و یا معتزله و یا اشعری همگی زاییدۀ رویدادهای سیاسی و یا بحث‌های کلامی می‌باشند بنابراین سؤال از این که تشیع کی پدید آمده یک پاسخ بیش ندارد و آن این که روزی که اسلام پدید آمده است.

شما این بحث‌ها را به صورت مبسوط و مستدل در این کتاب می‌خوانید وهمگی بر گرفتد از گستره «بحوث فی الملل والنحل» تألیف آیة اللّه والد - دام ظله - می‌باشد و پنج جلد آن قبلا به نام دانشنامه «فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی» منتشر شده است و اکنون جلد ششم آن به وسیله اینجانب منتشر می‌شود، امید است که به نگارش دو جلد دیگر موفق گردم تا بدین وسیله یک دانشنامه کامل تحت عنوان «فرهنگ عقاید اسلامی» تقدیم خوانندگان گردد.

از خداوند منان خواهانم که ما را به راه راست هدایت نموده و درآن راه استوار سازد تا فکر و خامۀ ما در خدمت رضای خدا باشد.

قم - مؤسسۀ امام صادق علیه السلام

علیرضا سبحانی

89/12/20

مقدمه

شیعه در لغت

شیعه در لغت به گروهی می‌گویند که بر انجام کاری دست به دست هم می‌دهند مثلاً می‌گویند: «تشایع القوم، إذا تعاونوا»، و گاهی این واژه به مطلق پیرو اطلاق می‌شود، چنان که در این آیه آمده است: (وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْراهِیمَ) ⁽¹⁾

. صافات/ 83.

شیعه در اصطلاح

شیعه در اصطلاح در سه مورد به کار می‌رود:

شیعه به این معنی همۀ مسلمانان را دربرمی‌گیرد، زیرا در جامعۀ اسلامی جز «نواصب» همگان خاندان رسالت را دوست دارند، خواه رهبری آنان را بپذیرند یا نپذیرند. امام شافعی در دو بیت معروف خود می‌گوید:

یا أهلَ بیتِ رسولِ اللّه حُبُّکمُ فَرضٌ مِنَ اللّهِ فی القُرآنِ أنْزَلَهُ

کَفاکُم مِنْ عَظیم القدْرِ أنَّکُمُ مَنْ لم یُصلِّ علیکُمْ لا صلاةَ لهُ‌⁽¹⁾

. الصواعق المحرقة، چاپ دوم، 1385 ه. ق، ص 148.

ای خاندان پیامبر خدا، مهرورزی به شما فریضه‌ای است که خدا آن را در قرآن آورده است در بزرگواری شما همین بس که هر کس بر شما درود نفرستد نماز او درست نیست

برخی از مسلمانان بالاخص معتزلۀ بغداد، با این که به خلافت چهار خلیفه به ترتیب ایمان دارند، در عین حال علی علیه السلام را برتر از عثمان، بلکه برتر از همگان می‌دانند.

تشیع به این معنی بیشتر در کلمات شمس الدین محمد ذهبی در کتاب «میزان الاعتدال» و کتاب «سیر اعلام النبلاء» به کار رفته است. او برخی از تابعان و محدّثان را به تشیع متهم می‌کند، حتی حاکم نیشابوری که بالاترین مقام را در حفظ سنت دارد، نزد او متهم به تشیّع است، و مقصود او از تشیع، همین معنایی است که گفته شد.

اتفاقاً خود آن حضرت در ایام حیات خود، به «وصیّ» معروف بود. و در قصائد شعرا، و خطابۀ خطیبان، علی علیه السلام به عنوان «وصیّ» معروف است. هنگامی که امیرمؤمنان به شهادت رسید، فردای آن روز، فرزند او امام مجتبی خطبه‌ای ایراد کرد و در آنجا در معرفی خود، چنین گفت: «أنا ابن النبی وأنا ابن الوصیّ».⁽¹⁾

. مستدرک حاکم، ج 1، ص 172.

ابن أبی الحدید، صفحاتی را به نقل اشعاری اختصاص داده که در آن، صحابه و تابعان، علی را به عنوان وصی توصیف کرده‌اند.⁽²⁾اگر ما در این بحث، کلمۀ شیعه را به کار می‌بریم مقصود، همین معنی سوم است.

ما پیش از آن که به تبیین عقاید فرقۀ شیعه اثناعشری بپردازیم، ناچاریم دربارۀ اموری سخن بگوییم:

با بررسی‌هایی که در این فصول انجام گرفته، به روشنی ثابت می‌شود که مکتب تنصیص و تعیین خلیفه از جانب خدا آن هم در مورد امیرمؤمنان، مدلول کتاب و سنّت است.

فصل نخست: اوضاع اجتماعی در زمان رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله

اوضاع اجتماعی زمان رحلت

مهم این است که شرایط حاکم بر جامعۀ اسلامی در عربستان در زمان رحلت رسول خدا را درست و دقیق تجزیه و تحلیل و ارزیابی کنیم. آیا شرایط ایجاب می‌کرد که جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله از جانب خدا به وسیلۀ رسول او معین شود یا این که مصالح اسلامی ایجاب می‌کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله در این مورد سکوت کند و سخنی نگوید تا مسلمانان، خود، گره را بگشایند و فرد وارسته و دانا و آگاهی را برای مدیریت انتخاب کنند؟ اکنون این مسأله را بررسی می‌کنیم و خواهیم دید که شرایط، نظر نخست را تأیید می‌کند.

خطر سه جانبه

جامعۀ نوپای اسلامی در اواخر عصر رسالت پیوسته، از سه سو، مورد تهدید بود:

جنگ و گریز بودند وحتی در سال نهم، پیامبر گرامی با ارتش 30 هزار نفری برای دفع شر آنان تا «تبوک» پیش رفت، ولی اثری از آنان مشاهده نکرد ولی پیوسته امپراتور روم در فکر حمله به جزیرة‌العرب و از پا درآوردن حکومت نوپای اسلامی بود.

این سه عامل که در حیات پیامبر، به سان آتش زیر خاکستر بودند تا پس از درگذشت او، نقشه‌های شیطانی را پیاده کنند. این شرایط موجود در زمان حیات پیامبر ایجاب می‌کرد که آن حضرت در حال حیات خود، فردی دانا و توانا را برای رهبری برگزیند تا مبادا پس از درگذشت او، گزینش رهبر، مایۀ اختلاف گردد و دشمنان داخلی و خارجی بر اثر فقدان رهبر، به خواسته‌های خود جامۀ عمل بپوشانند. از باب نمونه:

ابوسفیان که به ظاهر اسلام آورده بود ولی در باطن بت‌پرست بود، آنگاه

که رسول خدا درگذشت و از جریان سقیفه آگاه شد، برای افشاندن تخم نفاق به حضور علی علیه السلام رسید و گفت: من می‌خواهم با تو بیعت کنم و برای پیشبرد این هدف، مدینه را پر از سپاه می‌کنم. امیرمؤمنان علیه السلام از هدف شوم او آگاه بود که او نه علی علیه السلام را می‌خواهد و نه اسلام را، بلکه هدف او، ماهیگیری از آب گل‌آلود است و می‌خواهد با تشکیل دو صف متقابل، ضربۀ نهایی را بر اسلام وارد کند، و لذا در پاسخ او فرمود: به خدا سوگند! تو بااین بیعت جز فتنه چیزی نمی‌خواهی و تو مدت‌هاست آمادۀ ضربه زدن به اسلام هستی. مرا به بیعت تو نیازی نیست.

او که با چنین سخنان علی علیه السلام مواجه شد، و از او ناامید گشت باز هم از فتنه‌گری دست برنداشت و می‌کوشید بنی‌هاشم را بر قبیلۀ خلیفۀ منتخب سقیفه بشوراند و این دو شعر را می‌خواند:

بنی هاشمٍ لا تطمعوا الناس فیکم ولا سیّما تیم بن مرّة أو عَدیّ

فما الأمر إلّافیکم وإلیکم ولیس لها إلّاأبوحَسَنٍ علیّ‌⁽¹⁾

. الکامل فی التاریخ، ج 2، ص 325؛ العقد الفرید، ج 2، ص 249.

ای خاندان هاشم، نگذارید دیگران در حق شما طمع کنند به ویژه دو قبیلۀ تیم و عدی (قبیلۀ خلیفه اول و دوم) رهبری تنها در میان شماست و باید به شما بازگردد و کسی جز ابوالحسن علی شایستۀ آن نیست

حزب منافقان، حزب کوچکی نبود، بلکه یک حزب زیرزمینی نیرومند بود، به گواه آن که قرآن در سوره‌های متعدّدی، دربارۀ آنان سخن گفته است مانند سوره‌های آل عمران، نساء، مائده، انفال، توبه، عنکبوت، احزاب، محمد صلی الله علیه و آله،

فتح، مجادله، حدید، حشر و سوره‌ای به نام «منافقون».

بنابراین، این سه گروه پیوسته درصدد بودند که این حکومت نوپا را از پا درآورند و مسلّماً اختلاف در امر رهبری مایۀ ضعف مسلمانان و زمینه‌ساز شورش داخلی و حملۀ خارجی بود. مصالح ایجاب می‌کرد که پیامبر خدابرای جلوگیری از چنین خطری، رهبر دانایی را برگزیند.

شهید سید محمدباقر صدر که رضوان خدا بر او باد در این مورد سخنی دارد که با بیان پیشین ما کاملاًهماهنگ است. او می‌گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله در پیش روی خود سه راه داشت که ناچار بود یکی از آنها را انتخاب کند:

راه نخست

پیامبر نسبت به آیندۀ امّت بی‌تفاوت باشد و به همان رهبری امت در زندگی خویش بسنده کند، و آیندۀ امّت را به دست حوادث بسپارد.

این نظریه را نمی‌توان به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نسبت داد، زیرا منشأ این احتمال، یکی از دو چیز می‌تواند باشد:

راه دوم

اکنون که راه نخست، با دو تفسیری که برای آن انجام گرفت، در شأن رهبر الهی نبوده، ناچار باید گفت که پیامبر صلی الله علیه و آله برای آیندۀ دعوت پس از خود، برنامه‌ریزی کرده و موضع مثبتی داشته است و آن این که رهبری بر اساس نظام شورا صورت بگیرد، و مهاجران و انصار که نمایندگان امّتند، زیربنای حکومت ومحور دعوت باشند. ولی این راه نیز، با توجه به توضیحاتی که در آینده می‌آید پذیرفتنی نیست، زیرا هرگاه پیامبر صلی الله علیه و آله آیندۀ دعوت را بر اساس نظام شورا استوار کرده باشد، باید اصول و روش‌های آن را به طور کامل به امّت آموخته، و ماهیت این نظام و حدود و تفاصیل آن را کاملاً بیان کرده باشد و جامعه را به گونه‌ای پرورش دهد که نظام شورا را به خوبی بپذیرند و اجرا کنند، در حالی که او در میان جامعه‌ای زندگی کرده بود که نظام حاکم بر آن سنت‌های قبیله‌ای بود. و در نظام قبیله‌ای، رهبری بر اساس وراثت بوده و یا قدرت و توان.

گذشته از این، به آسانی می‌توان درک کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله، امّت را با نظام شورایی آشنا نساخته است. و لااقل در سخنرانی‌ها، مهاجر و انصار را به تطبیق نظام شورا دعوت نکرده و در ذهن آنان آمادگی لازم را برای چنین روشی پدید نیاورده است.

گواه روشن بر این که امت با چنین فکری پرورش نیافته بود، این که خلافت عمر به وسیلۀ انتصاب ابوبکر صورت گرفت و خلافت عثمان به وسیلۀ شورای انتصابی خلیفۀ دوم انجام پذیرفت، نه مردم.

راه سوم

آنچه با آموزه‌های اسلامی کاملاً تطبیق دارند، این است که پیامبر صلی الله علیه و آله با تعیین فردی دانا و توانمند و شایسته برای زعامت، تکلیف مردم را روشن کند و مرجعیت فکری و زعامت سیاسی را در او متمرکز سازد، و از این طریق، امّت را از هر نوع سرگردانی و نزاع و درگیری برهاند.

این همان راهی است که شیعه مدّعی آن است و مطالعۀ زندگی مسلمانان در صدر اسلام، همین مطلب را تأیید می‌کند.⁽¹⁾

. آنچه که بیان شد، برگرفتۀ از مقدمۀ شهید صدر بر کتاب «تاریخ الإمامیه» است، ص 5-16.

همین بحث را در فصل آینده به صورت مبسوط می‌خوانید.

فصل دوم: وظایف و شئون جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

رسول گرامی صلی الله علیه و آله وظایف مهمّی را برعهده داشت. وظایفی که فقط فردی می‌تواند به دوش بکشد که مانند پیامبر صلی الله علیه و آله تربیت الهی و علمی برتر از امّت داشته باشد. و هرگز یک فرد عادی، هر چند فرد طبیعی برتر باشد، نمی‌تواند این وظایف را متحمّل گردد. این وظایف عبارتند از:

از این نظر گفتار و رفتار او فصل الخطاب در میان امت خواهد بود.

با درگذشت پیامبر صلی الله علیه و آله هر چند سلسله نبوت، پایان پذیرفته ووحی الهی به آخر رسیده است. دیگر پیامبری نمی‌آید، و بر کسی وحی تشریعی فرود نخواهد آمد، امّا این وظایف سه‌گانه همچنان مستمر خواهد بود، و بایست فردی یا

گروهی این وظایف را برعهده بگیرد و مسلّماً تا فردی به سان پیامبر صلی الله علیه و آله تربیت معنوی و تعلیم الهی نداشته باشد، نمی‌تواند این سه وظیفۀ سنگین را بر دوش بگیرد و هرگز تعلیمات معمولی افراد برای انجام این وظایف کافی نیست.

اینک ما دربارۀ هر سه خلأ که با درگذشت پیامبر صلی الله علیه و آله پدید آمد، سخن می‌گوییم:

الف. نخست به وظیفۀ پیامبر صلی الله علیه و آله در زمینۀ تفسیر قرآن با دو آیه اشاره می‌کنیم:

(وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ) .⁽¹⁾

. نحل/ 44.

«قرآن را بر تو فرو فرستادیم تاآنچه را برای مردم نازل شده، برایشان بیان کنی».

واژۀ «لتبیّن» با واژۀ «لتقرأ» فرق دارد. پیامبر صلی الله علیه و آله هم قرآن را تلاوت می‌کرد و هم تفسیر و مفاهیم آن را توضیح می‌داد.

در آیۀ دیگر می‌فرماید:

(وَ ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ إِلاّ لِتُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی اخْتَلَفُوا فِیهِ) .⁽²⁾

«کتاب و قرآن را برای تو نفرستادیم جز این که در مسائلی که در آن اختلاف پیدا کرده‌اند، حقیقت را برای آنها بیان کنی».

قرآن، متجاوز از 6000 آیه دارد و احادیثی که از پیامبر صلی الله علیه و آله پیرامون تفسیر قرآن رسیده بسیار معدود و محدود است و سیوطی می‌گوید: من در کتاب

ترجمان القرآن مجموع احادیثی که به طور مسند و یا مرسل از پیامبر و اصحاب رسیده، گرد آوردم و به سیزده هزار حدیث رسید.⁽¹⁾

. الاتقان: 193/4.

بنابراین، وظیفۀ یاد شده را باید فردی به عهده گیرد که علم لدنّی و مافوق بشری داشته باشد، چنان که مصاحب موسی در حالی که پیامبر نبود، علم لدنی داشت، چنان که قرآن می‌فرماید: (وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً) .⁽⁴⁾

تاریخ اختلافات مسلمانان را دربارۀ تفسیر بسیاری از آیات، ضبط کرده است:

اختلاف ندارد و این، قصور فهم ماست که جایگاه «کلاله» را درست نمی‌شناسیم و از اقسام آن آگاه نیستیم.

حوادث نوظهور

مسلمانان در فتوحات خود، با مسائل نوظهور و حوادث جدیدی روبرو می‌شدند که حکم آن را در قرآن و سنت‌هایی که در اختیار داشتند نمی‌یافتند، و لذا مشکل بر روی مشکل، اضافه می‌شد، زیرا آیاتی که بیانگر احکام فرعی باشد، بسیار محدود است و احادیث وارده دربارۀ احکام نیز از پانصد حدیث تجاوز نمی‌کند.⁽¹⁾

. وحی محمدی، ص 212، چاپ ششم.

فخر رازی می‌گوید: موضوعاتی که حکم آن به وسیلۀ کتاب و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله بیان شده، بسیار کم است.

اینک نمونه‌هایی از مسائل نوظهور که یاران پیامبر در آن، متحیّر و سرگردان بودند:

مشکل «عول»

مقصود از «عول» این است که در هنگام تقسیم ارث میّت، ترکه نسبت به سهامی که در کتاب و سنت آمده است وافی نباشد، مثلاً مردی بمیرد و وارثانی مانند همسر و پدر و مادر و دو دختر داشته باشد که سهام آنان به این ترتیب است همسر: و پدر و مادر و دو دختر بر روی هم، در این صورت مجموع سهام می‌شود ترکه، و به این ترتیب، قابل تقسیم نیست، و لذا هنگامی که مسأله به

عمر بن خطاب عرضه شد، گفت به خدا سوگند نمی‌دانم خدا کدام یک از شما را مقدم داشته و کدام را عقب انداخته است. آنگاه نقص را بر همه تقسیم کرد.⁽¹⁾

. احکام قرآن جصاص، ج 2، ص 109، مستدرک حاکم، ج 4، ص 340.

نمونۀ دیگر آن که مردی همسر خود را در جاهلیت دوبار طلاق داده و در اسلام نیز یک بار. آیا این نوع سه طلاق مایۀ حرمت ابدی هست یا نه؟⁽²⁾

مسلمانان، و کلیۀ یاران پیامبر صلی الله علیه و آله دربارۀ این گونه مشکلات دچار حیرت و شگفتی بودند و سپس با یک نوع گمانه‌زنی مشکل را حل کرده و به آن، رسمیت می‌دادند، در حالی که اگر در میان امّت، انسان دانا و آگاهی وجود داشت و از علم لدنّی بهره می‌گرفت، می‌دانست که محال است شرع انور قانونی را تصویب کند که قابل پیاده شدن نباشد و در سایه علم لدنی مشکل را برطرف می‌کرد.

مسلمانان و صیانت دین از انحراف

یکی از آثار وجود معصوم مانند پیامبر صلی الله علیه و آله، این است که امّت را از انحراف فکری باز داشته و در هنگام اختلاف، سخنان او فصل الخطاب به شمار می‌رفت، این اختلافات، بعد از پیامبر نیز وجود داشت، باید اگر در میان امت، فرد شاخصی که از علم بالایی برخوردار است وجود داشته باشد تا امّت را از انحراف و اختلاف و دسته‌بندی حفظ کند، در این صورت وضع امّت بسی بهتر از این می‌بود.

پس از درگذشت پیامبر صلی الله علیه و آله وضّاعان و جعّالان حدیث و دجّالانی از

علمای یهود و نصارا، فرصت را برای پخش اندیشه‌های دروغین خود، مغتنم شمرده، و بسیاری از اسرائیلیات و مسیحیّات و مجوسیات را در میان امّت پخش کردند، به گونه‌ای که آمار احادیثی که در میان امت پخش می‌شد از یک میلیون تجاوز کرد و لذا بخاری روایات صحیح خود را از میان ششصد هزار حدیث برگزید.⁽¹⁾

. الهدی الساری، مقدمۀ فتح الباری، ص 54.

چگونه می‌توان یک دهم این روایات را به پیامبر نسبت داد، در حالی که او در دوران دعوت در مکه که سیزده سال طول کشید از هر نظر محصور بود و کمتر کسی می‌توانست از او قرآن فرا گیرد تا چه رسد حدیث و پس از هجرت به مدینه، وظایف فراوانی برعهده داشت. که برخی را یادآور می‌شویم:

با توجه به این وظایف سنگین چگونه می‌تواند این همه احادیث میلیونی را بگوید و به صورت یک انسان فارغ‌البال در هر موضوعی سخن بگوید.

هرگاه در میان مسلمانان، امام معصومی باشد و مردم نیز از او پیروی کنند، این همه تحریف در اسلام پدید نمی‌آید و بازار دروغ گویان کساد می‌شود. این جا است که انسان آثار سازنده وجود معصوم در میان امت را به درستی درک می‌کند، یعنی انسانی که وجود او میزان حق و باطل و جداسازنده هر یک از دیگری است، ولی هرگاه پیشوایی مردم انتخابی باشد، و مع الوصف بالای منبر بگوید: «وُلِّیتُکُم ولستُ بخیرکُمْ فإنْ استقمتُ فأعینُونی، وإن زِغْتُ فَقَوِّمُونی...».⁽¹⁾

. من به ریاست شما برگزیده شدم در حالی که بهترین شما نبودم اگر به راه راست رفتم مرا کمک کنید و اگر منحرف شدم، مرا به راه راست باز آورید.... (سخن ابوبکر پس از گزینش غوغایی در سقیفه). الصواعق المحرقة، ص 11؛ الإمامة والسیاسة، ج 1، ص 14.

در زمانِ چنین فردی حق و باطل از هم بازشناسی نشده و انحرافات روز به روز گسترده‌تر می‌شود.

فیلسوف اسلامی شیخ الرئیس دربارۀ اینکه مقام امامت مقام انتصابی است، می‌فرماید:

«در هر زمان ظهور یک پیامبر امکان‌پذیر نیست، زیرا مزاجی که این کمال

را بپذیرد، در میان مردم کم است، بنابراین پیامبر باید برای بقای شریعت و قوانینی که به مصالح انسانها مرتبط است، برنامه‌ریزی گسترده‌ای داشته باشد هرگاه مقام جانشینی با استخلاف (تعیین از جانب پیامبر) باشد، این به صواب و درستی نزدیکتر است، و از اختلاف و شورش و فتنه و فساد جلوگیری می‌کند».⁽¹⁾

. شفا، ج 2، ص 13، از الهیات، ص 558 تا 564.

بنابراین، نتیجه می‌گیریم مصالح اسلام در آن روز (با قطع نظر از اینکه آیا پیامبر کسی را برای امامت برگزیده یا نه) ایجاب می‌کرد که خلیفه از طرف پیامبر برگزیده شود نه از جانب مردم.

شیوه جانشینی در اندیشه مردم عصر رسالت

بحث‌های پیشین به روشنی ثابت کرد که مصالح اسلامی در قلمروهای سه‌گانه در گزینش رهبر به وسیلۀ پیامبر صلی الله علیه و آله، نهفته بود نه از طریق شوری و به عبارت دیگر، گره خلافت باید از طریق انتصاب گشوده شود نه شورای حل و عقد. اتفاقاً یاران پیامبر نیز با این اندیشه همراه بودند، چیزی که به جای انتصاب از جانب خدا انتصاب از طریق خلیفه پیشین را مطرح می‌کردند نه گزینش شورایی. اصولاً، گزینش از طریق شورا، جز یک بار آن هم در خلافت ظاهری امیرمؤمنان مطرح نبود و خلافت پیوسته یا از طریق انتصاب از جانب خلیفه پیشین و یا از طریق وراثت دست به دست می‌گشت.

اینک ما در اینجا برخی از نصوص تاریخی را می‌آوریم تا روشن شود که در ذهن بزرگان آن زمان، اصلاً گزینش شورایی مطرح نبوده است.

. سیرۀ ابن هشام، ج 2، ص 424.

2) (2) . طبقات کبری، ج 3، ص 200، چاپ بیروت؛ کامل ابن اثیر، ج 2، ص 292.

اگر مسأله، مسألۀ شورایی بود، باید اعضای شورا را مهاجر و انصار و یا اهل حلّ و عقد انتخاب کنند، نه خلیفه، و این حاکی از آن است که روح کار، انتصابی بوده، ولی نوعی رنگ انتخابی داشت.

. الامامة والسیاسة لابن قتیبه، ج 1، ص 32.

و برای آنان سرپرستی معین کن.⁽¹⁾

. حلیة الأولیاء، ج 1، ص 44.

این نوع اندیشه‌ها در ذهن صحابۀ پیامبر پیوسته وجود داشته و همگی حاکی از آن است که مسألۀ انتخاب خلیفه از طریق شورای حلّ و عقد یا مهاجر و انصار، یک مسأله کلامی است که توجیه‌گر خلافت خلفا می‌باشد، و هیچ‌گاه این اصل پیاده نشد، جز در عصر امیرمؤمنان و توپ خلافت پیوسته به وسیله انتصاب‌ها و یا وراثت‌ها به یکدیگر پاس داده می‌شد.

فصل سوم: داوری‌های قرآن و سنت پیامبر در شیوۀ تعیین خلیفه

1. حدیث «بدء الدعوة»

در میان محدثان، مورخان و مفسران، حدیثی به نام حدیث «بدء الدعوة» معروف است که در آغاز علنی شدن رسالت، از پیامبر بزرگوار شنیده شد. توضیح اینکه خداوند به پیامبر دستور داد که خویشاوندان نزدیک خود را به اسلام دعوت کند و آیه نازل شد که: (وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ) .⁽¹⁾

. شعراء/ 214.

پیامبر صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را مأمور کرد که غذایی برای مهمانان خویش تهیه کند، آنگاه که سران بنی‌عبدالمطلب جمع شدند، و غذا خوردند و سیر شدند، رو به آنان کرد و گفت: دیده‌بان قافله دروغ نمی‌گوید، به خدایی که جز او خدایی نیست، من پیامبر او برای شما و برای همۀ مردم هستم. همان طوری که به خواب می‌روید، از دنیا می‌روید و همان گونه که از خواب برمی‌خیزید، دوباره زنده

می‌شوید و به حساب و کتاب اعمالتان رسیدگی خواهد شد. بهشت و دوزخ جاودان در برابر شماست. ای فرزندان عبدالمطلب من جوانی را در میان عرب سراغ ندارم که برای مردم خود، بهتر از آنچه من برای شما آورده‌ام، آورده باشد.

من برای شما خیر دنیا و آخرت را آورده‌ام. من شما را به سوی خدا دعوت می‌کنم. هر یک از شما مرا یاری کند، او برادر و وصی و جانشین من در میان شماست.

پیامبر این جمله را سه بار تکرار کرد و هر بار علی علیه السلام از جای خود برخاست و گفت: ای پیامبر خدا! من آماده‌ام یاور شما باشم و شما را کمک کنم. و جز علی کسی ندای پیامبر را لبیک نگفت. پیامبر در پاسخ او گفت: «إنّ هذا أَخی ووصیی وَخَلیفتی فِیکُمْ فَاسْمَعُوا لَهُ وأَطیعُوهُ».⁽¹⁾

. مسند احمد، ج 1، ص 111؛ تاریخ طبری، ج 2، ص 62؛ الکامل فی التاریخ، ج 2، ص 40.

«ای حاضران! بدانید این (علی)، برادر من و وصی و خلیفۀ من در میان شماست، سخن او را بشنوید و از او فرمان برید».

ما پیرامون تحریف‌هایی که متأخران دربارۀ این قضیه کرده‌اند، سخن نمی‌گوییم و همین قدر می‌گوییم روزی که نبوّت پیامبر اعلام شد، امامت علی هم همان روز اعلام گشت. در این مورد به کتاب فروغ ولایت⁽²⁾مراجعه شود.

2. حدیث منزلت

سیره نویسان، به اتفاق می‌گویند: پیامبر برای خاموش کردن فتنه عازم تبوک گشت و مسلمانان هم با او همراه شدند و لشکری در حدود سی هزار نفر

آمادۀ حرکت گشت ولی پیامبر، علی علیه السلام را جانشین خود در مدینه قرار داد که در غیاب او فتنه‌گران، یعنی منافقان، آتش فتنه را روشن نکنند. وقتی علی علیه السلام اجازۀ خروج خواست به او اجازه نداد. چشمان علی از اشک لبریز شد. پیامبر به او فرمود: «أَما تَرضی أن تَکونَ منّی بِمَنْزِلَةِ هارونَ مِنْ مُوسی إلّاأَنّه لا نَبِیّ بَعدی»⁽¹⁾

. صحیح بخاری، ج 5، باب فضل أصحاب پیامبر، باب مناقب علی، حدیث شماره 4706 وشمارۀ 4416.

استثنا حاکی از آن است که کلیۀ مناصب هارون از آن علی بوده، جز نبوت، چون هارون به نصّ قرآن مانند موسی پیامبر بوده ولی در عین حال، وزیر و خلیفۀ او نیز بود.

مُسلِم، محدّث نامدار اهل سنت، در صحیح خود نقل می‌کند: معاویه (که لعن و سبّ علی را رواج داده بود) به سعد بن أبی وقاص اعتراض کرد که چرا ابوتراب را دشنام نمی‌دهی؟ او در پاسخ گفت: من پیوسته سه فضیلت از فضائل علی را به خاطر می‌آورم، از این جهت به او دشنام نمی‌دهم و آرزو داشتم که یکی از آنها از آن من بود. آن گاه که رسول خدا دستور داد علی در مدینه بماند، علی علیه السلام به پیامبر گفت: ای رسول خدا! مرا از همراهی خود بازداشتی و در میان زنان و کودکان نهادی. پیامبر فرمود: «أما ترضی أن تکون منّی بمنزلة هارون من موسی إلّاانّه لا نبیّ بعدی».⁽²⁾

3. حدیث غدیر

اشاره

حدیث غدیر از احادیث متواتر و قطعی در تاریخ اسلام است و شاید هیچ حدیثی از نظر تواتر به پایۀ آن نرسد. کافی است که این حدیث را 120 صحابی، و قریب 90 تابعی نقل کرده‌اند و 360 دانشمند سنّی در کتاب خود آورده‌اند.

بنابراین، سخن گفتن دربارۀ سند حدیث چندان ضروری نیست و مضمون حدیث نیز به روشنی دلالت بر خلافت علی علیه السلام و نصب وی از جانب خدا دارد.

ابن تیمیه (متوفای 728 ه.) که نوعی عداوت با امیرمؤمنان علیه السلام داشت، صحت حدیث غدیر را انکار کرده است، شاگرد مکتب او یعنی ناصرالدین البانی (1333-1424 ه.) به نقد کلام استاد خود برخاسته و او را نکوهش می‌کند که چرا بدون بررسی تمام بخش‌های حدیث، صحت آن را انکار کرده است. اینک ما برخی از عبارات حدیث را نقل می‌کنیم:

آنگاه که پیامبر در غدیر، از مردم بر توحید خداوند و رسالت خویش و حقانیت معاد اقرار گرفت، فرمود:

«کیف تخلفونی فی الثقلین؟ فنادی منادٍ: ما الثقلان یا رسول اللّه؟ قال: الثقل الأکبر، کتاب اللّه طرف بید اللّه عزّ وجل وطرف بأیدیکم، فتمسّکوا به ولا تضلّوا، والآخر الأصغر عترتی، وإنّ اللطیف الخبیر نبّأنی أنّهما لن یتفرقا حتی یردا علی الحوض فسألت ذلک لهما ربّی فلا تقدموهما فتهلکوا ولا تقصروا عنهما فتهلکوا ثمّ أخذ بید علیّ فرفعها حتی رؤی بیاض آباطهما وعرفه القوم أجمعون.

فقال: أیها الناس! من أولی الناس بالمؤمنین من أنفسهم؟ قالوا:

اللّه ورسوله أعلم، قال: إنّ اللّه مولای و أنا مولی المؤمنین وأنا أولی بهم من أنفسهم فمن کنت مولاه فعلیّ مولاه یقولها ثلاث مرّات وفی لفظ أحمد امام الحنابلة: أربع مرّات، ثم قال: اللّهم وال من والاه وعاد من عاداه وأحبّ من أحبّه وأبغِضْ من أبغَضَه وانصر من نصره واخذل من خذله، وادر الحق معه حیث دار. الا فلیبلغ الشاهدُ الغائبَ».

«ای مردم! ببینید چگونه پس از من با ثقلین رفتار خواهید کرد؟

کسی برخاست و با صدای بلند گفت: ای پیامبر خدا! ثقلین چیست؟ فرمود: دو چیز سنگین و گرانبها: یکی بزرگتر که کتاب خدا (قرآن) است، و یک سوی آن به دست خدا و سوی دیگر به دست شماست، پس به آن چنگ زنید تا گمراه نشوید و دیگری کوچکتر است و آن «عترت» (خاندان) من است، خدایِ آگاه و دانا، به من خبر داد که آن دو هرگز از هم جدا نمی‌شوند تا این که در کنار حوض کوثر نزد من آیند. من از خدا این را خواسته‌ام. پس، از آنها پیش نیفتید که هلاک می‌شوید و از آنها عقب نیفتید که باز هم هلاک و بدبخت می‌شوید، سپس دست علی را گرفت و به قدری بالا برد که سفیدی زیر بغل هر دو نفر دیده شد و همۀ مردم علی علیه السلام را شناختند. سپس گفت: ای مردم، چه کسی از خود مردم با ایمان، به خود آنها سزاوارتر و برتر است؟ گفتند: خدا و پیامبر او بهتر می‌دانند. گفت: خدا مولای من و از من سزاوارتر است، و من مولای مردم هستم و از خود آنان، سزاوارترم، هر کس من سرور اویم، علی نیز سرور اوست. سه بار این جمله را گفت. و در روایت احمد، امام حنبلیان آمده

است که چهار بار این جمله را گفت. سپس فرمود: خدایا یاور کسی باش که او را یاری کند و دشمن کسی باش که با او دشمنی کند و دوست بدار کسی که او را دوست دارد و دشمن دار کسی را که او را دشمن بدارد و یاری کن کسی را که او را یاری کند. و بی‌یاور بگذار کسی که او را تنها و بی‌یاور گذارد. و او را همیشه مدار حق قرار بده، هان! ای مردم. کسانی که در اینجا هستند، این پیام را به کسانی که حضور ندارند، برسانند».

هدف از اجتماع در آن سرزمین چه بود؟

اگر کسی مجموع سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله را در روز غدیر بررسی کند، به روشنی داوری می‌نماید که هدف از این تجمع آن هم در آن هوای گرم جز تعیین جانشین پیامبر پس از رحلت او، نبوده است، اینک گواهان آن:

و حتی بر حفظ جان افراد، مقدم است.

این جمله‌ها حاکی از آن است که پیامبر کاری انجام داد که با آن دین خدا تکمیل گردید و نعمت او به پایان رسید، روشن‌تر از همه این که می‌فرماید:

خداوند به رسالت من و ولایت علی علیه السلام راضی گردید؟⁽¹⁾

. الغدیر، ج 1، ص 26، 27، 30، 32، 33، 34، 36، 47، 176.

سنگ‌ها نشستند، چنین اعلامی در آن شرایط مناسبت ندارد، زیرا دوستی علی جای شبهه و اشکال نبود، بلکه همه افراد جامعۀ ایمانی، با هم برادر و دوست هستند، چنان که می‌فرماید: (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ) ⁽¹⁾

. حجرات، آیه 10.

پاسخ دو شبهه

کسانی که مدارک حدیث غدیر را در کتب اهل سنت مطالعه کرده‌اند، اذعان دارند که این حدیث از رسول خدا صلی الله علیه و آله صادر شده و صحابه و تابعان و بعداً هم علمای اسلام، آن را سینه به سینه نقل کرده‌اند و معتقدند که پیامبر فرمود: «من کنت مولاه فعلیّ مولاه» ولی می‌گویند مولی در لغت عرب به معنی «أولی» نیامده است، و مبنای استدلال بر زعامت علی پس از پیامبر این است که مولی در حدیث غدیر به معنی اولی به نفس است.

در پاسخ، یادآور می‌شویم که در قرآن مجید به تصریح بسیاری از مفسران، مولی به معنی اولی آمده است، چنانکه می‌فرماید:

(فَالْیَوْمَ لا یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَ لا مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْواکُمُ النّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ) .⁽³⁾

«پس امروز نه از شما فدیه‌ای پذیرفته می‌شود و نه از کافران، جایگاهتان آتش است و همان برای شما سزاوارتر است، و چه بد فرجامی است!».⁽⁴⁾

فصل چهارم داوری‌های قرآن و سنّت پیامبر

اشاره

دربارۀ ولایت علی علیه السلام

مرجعیت فکری و علمی اهل بیت علیهم السلام

اشاره

اگر حدیث «منزلت» و حدیث «غدیر» و حدیث «بدء الدعوه»، بیانگر مرجعیت سیاسی اهل بیت علیهم السلام است، احادیث دیگر، حاکی از مرجعیت علمی و فکری آنان پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله است، و در حقیقت، آنچه که رسول خدا صلی الله علیه و آله دارا بود، که هم مرجع سیاسی و هم مرجع علمی و فکری بود، علی علیه السلام و خاندانش، این دو منصب را دارا هستند جز منصب وحی و تأسیس شریعت.

اینک برخی از روایاتی که متذکر این موضوع است:

1. حدیث ثقلین

رسول خدا در آخرین روزهای زندگی خود، از وجود دو میراث گرانبها برای امّت خویش سخن گفته است: 1. کتاب خدا، 2. عترت.

اینک متن روایت آن حضرت را یادآور می‌شویم:

«یا أیّها الناس! کأنّی دعیت فأجبت، إنّی قد ترکت فیکم الثقلین أحدُهما أکبر من الآخر، کتابُ اللّه وعترتی فانظروا کیف تخلفونی فیهما فانّهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض».⁽¹⁾

. مستدرک حاکم، ج 3، ص 103.

«ای مردم! نزدیک است که فراخوانده شوم و دعوت حق را بپذیرم، (از میان شما بروم) من در میان شما دو چیز گرانبها برجای می‌گذارم که یکی از دیگری بزرگتر است: کتاب خدا و عترت خودم، پس ببینید پس از من چگونه با آنها رفتار می‌کنید زیرا آن دو از هم جدا نمی‌شوند تا بر سر حوض کوثر آیند».

مدارک حدیث ثقلین بیش از آن است که به آنها اشاره شود و مرحوم میرحامد حسین شش جلد کتاب در اسانید آن تألیف نموده و آن را «عبقات الأنوار» نامیده است.

2. حدیث سفینه

پیامبر گرامی در حدیث دیگر به مرجعیت علمی وفکری اهل بیت علیهم السلام اشاره کرده و آنها را به منزلۀ کشتی نوح معرفی نموده که هر کس سوار شود، نجات می‌یابد و هر کس عقب بماند نابود و بیچاره می‌شود. اینک متن حدیث:

«أَلا إِنَّ مَثَلَ أهلِ بَیْتی فِیکُم مَثَلُ سَفِینَةِ نُوحٍ مَنْ رَکِبَها نَجی وَ مَنْ تَخَلَّف عَنْها غَرَقَ».⁽²⁾

«ای مردم! آگاه باشید، اهل بیت من در میان شما مانند کشتی نوح

هستند، هر کس بر آن سوار شود نجات یافته و هر کس عقب بماند، غرق می‌گردد».

ابن حجر هیتمی مکی در کتاب «الصواعق»، باب یازدهم در تفسیر حدیث، جمله‌ای دارد که شایسته است از نظر خوانندگان بگذرد. او در وجه تشبیه اهل‌بیت علیهم السلام به کشتی نوح چنین می‌گوید: هر کس آنان را دوست بدارد، و تعظیم کند، و این را برای سپاسگزاری از نعمت وجود پیامبر انجام دهد، و از راهنمایی امامان اهل‌بیت علیهم السلام استفاده کند، از تاریکی مخالفت‌ها نجات می‌یابد و اگر کسی تخلف ورزد، در دریای کفران نعمت و هلاکت غرق می‌شود.

3. حدیث دوازده خلیفه

صحیح بخاری ومسلم که از صحیح‌ترین کتاب‌های حدیثی نزد اهل سنت به شمار می‌آیند، امامت دوازده امام را نقل کرده‌اند که ما به اجمال آنها را یاد می‌کنیم:

بخاری از جابر بن سمره نقل می‌کند: «سمعت رسول اللّه یقول: یکون اثنا عشر امیراً»، از پیامبر شنیدم می‌گفت: دوازده نفر زمامدار خواهند بود، سپس کلمه‌ای گفت که من نشنیدم، از پدرم پرسیدم: پیامبر چه گفت؟ پدرم گفت: پیامبر فرمود: «کلّهم من قریش؛ همگی از قریشند».⁽¹⁾

. صحیح بخاری، ج 9، ص 101، حدیث 7222، 7223.

مسلم در صحیح خود نقل می‌کند:

«انّ هذا الأمر لا ینقضی حتی یمضی فیهم اثنا عشر خلیفه، ثم

تکلّم بکلام خفی علیّ. قال: فقلت لأبی: ما قال؟ قال: کلّهم من قریش».⁽¹⁾

. صحیح مسلم، ج 6، ص 3.

«این کار (اسلام) به پایان نمی‌رسد تا دوازده جانشین من به این جهان آیند و بگذرند. سپس سخنی آهسته گفت که من نشنیدم، به پدرم گفتم: چه فرمود؟ گفت: فرمود: همگی از قریش هستند».

احادیث «اثناعشر» بیش از آن است که ما از دو صحیح نقل کردیم.

احمد بن حنبل از مسروق که از تابعان است، نقل کرده است: من نزد عبداللّه بن مسعود نشسته بودم و او قرآن می‌خواند. مردی از او سؤال کرد: آیا از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدید که تعداد خلیفه‌های رسول خدا چند نفرند؟ او در پاسخ گفت:

از روزی که من وارد عراق شدم کسی از من دربارۀ این موضوع سؤال نکرده است. آری از رسول خدا پرسیدم. فرمود: «اثنا عشر کعدّة نقباء بنی اسرائیل؛ دوازده نفر خواهند بود به تعداد دوازده رهبر بنی‌اسرائیل».⁽²⁾

پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله دربارۀ این دوازده نفر این جمله‌ها را به کار برده است:

پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله، آنان را با این صفات معرفی می‌کند که عزت و مناعت اسلام، صلاح و رستگاری امت به آنان بستگی دارد و شمارۀ آنان به سان شمارۀ نقیبان بنی‌اسرائیل است.

اگر کسانی بخواهند از مشروح احادیث «اثنا عشر اماماً» مطلع شوند، می‌توانند به کتاب «بحوث فی الملل والنحل» مراجعه کنند.⁽¹⁾

. بحوث فی الملل والنحل، آیت اللّه العظمی سبحانی، ج 6، ص 58-66.

اکنون سؤال می‌شود: این دوازده نفر که دارای این صفات بالا و برتر باشند که با توجه به ظاهر این احادیث این دوازده نفر پشت سر هم می‌آیند، چه کسانی هستند؟

ما چنین خصوصیاتی را جز دربارۀ علی علیه السلام و امامان بعدی سراغ نداریم، زیرا آنان در اوقات فترت به نشر معارف و علم و راهنمایی امّت پرداخته و مایۀ عزّت اسلام بودند و امّت اسلامی بر علم و دانش و تقوا و پیراستگی آنها اتفاق نظر دارند. این مطلب را کمی مشروح‌تر بیان کنیم:

بر فرض این که خلافت خلفای چهارگانه مایۀ عزت و مناعت اسلام بوده است ولی متأسفانه عمر خلافت آنان کوتاه بوده و تعداد آنها از چهار نفر تجاوز نکرده است. سلاطین بنی‌امیه، جنایتکاران زمان خود بودند که تعداد آنها از دوازده تن گذشت. فرمانروایان عباسی نیز گذشته از آنکه سفاک و خونریز بودند و گروه بی‌شماری را به زنجیر کشیدند، تعداد آنان از دوازده تن بیشتر بوده است.

از نظر فهم حدیث، باید پس از درگذشت پیامبر یک گروه دوازده نفری جست که پیاپی آمده و صفات و شرایطی که پیامبر یادآور شده است، را داشته باشند.

شگفت است که برخی نویسندگان اهل سنت می‌خواهند این احادیث را بر خلفای راشدین و گروهی از خلفای بنی‌امیه همچون معاویه و یزید و عبدالملک مروان و ولید تطبیق کنند که برخی از آنها به قتل صحابۀ رسول خدا و شرابخواری در خانۀ کعبه شهرت دارند.⁽¹⁾

. تاریخ الخلفاء، نگارش جلال الدین سیوطی، 250 ط مصر.

آیۀ ولایت

از آیاتی که به اعتقاد اکثر مفسران دربارۀ امام علی علیه السلام نازل شده است، آیۀ زیر می‌باشد که همراه آیۀ بعدی از نظر خوانندگان می‌گذرانیم:

(إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ * وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغالِبُونَ) .⁽²⁾

«ولی و سرپرست شما، خدا و پیامبر و کسانی هستند که ایمان آورده‌اند، همان کسانی که نماز را بر پا می‌دارند و در حال رکوع، زکات می‌دهند، و هر کس خدا و فرستادۀ او و افراد با ایمان را سرپرست خود سازد، به راستی که حزب خدا پیروز است».

شأن نزول آیه را بسیاری از مفسران و اهل حدیث چنین نقل کرده‌اند:

سائلی وارد مسجد شد و درخواست کمک کرد، کسی به او چیزی نداد، علی علیه السلام در حالی که در رکوع بود، با انگشت کوچک خود که انگشتری در آن بود، به فقیر اشاره کرد تا انگشتری را از دست او درآورد. او انگشتری را از دست

امام درآورد و به دنبال کار خود رفت.

در این هنگام، خبر به پیامبر رسید، وی از خدا چنین درخواست کرد:

«همان گونه که برای موسی از خاندان خویش وزیری تعیین نمودی، پروردگارا، برای من نیز از اهل بیتم وزیری معیّن بفرما. در این هنگام فرشتۀ وحی فرود آمد و این آیه را برای پیامبر آورد.

شأن نزول آیه را به صورتی که یاد شد؛ شخصیت‌های برجسته‌ای مانند خود امام علی علیه السلام و ابن عباس، عمار وجابر، ابورافع و انس بن مالک و عبداللّه بن سلام به گونه‌ای که گذشت نقل کرده‌اند:⁽¹⁾

. کنزالعمال، حدیث 6137؛ تفسیر فخر رازی، ج 12، ص 26؛ تفسیر نیشابوری (در حاشیۀ تفسیر طبری)، ج 6، ص 154.

حسان بن ثابت شاعر معروف عهد رسالت، در اشعار خود که متضمن فضائل و مناقب علی علیه السلام است، چنین می‌گوید:

مَنْ ذا بِخاتَمهِ تَصَدَّقَ راکِعاً وَأَسَرَّها فِی نفسِهِ أسراراً؟

مَنْ کانَ باتَ عَلی فِراشِ مُحَمّدٍ ومحمّد أسری یَؤمُّ الغارا؟

مَنْ کانَ فِی الْقُرآنِ سُمِّی مُؤْمناً فی تِسع آیاتٍ تُلِینَ غزاراً⁽²⁾

چه کسی بود که در حال رکوع انگشتر خود را به فقیر داد و این کار را پنهان داشت؟

چه کسی بود که در بستر محمد صلی الله علیه و آله خوابید در حالی که پیامبر شبانه رهسپار غار ثور بود؟

چه کسی بود که در قرآن در نه جا، و در آیاتی که بسیار خوانده می‌شود، مؤمن نامیده شد؟

لفظ «ولیّ» در این جا به معنای همان «أولی به تصرف» و سرپرست و اولی است، چرا که اگر مقصود، دوست ویاور بود، اختصاص و امتیازی برای علی علیه السلام به شمار نمی‌رفت، زیرا قرآن همۀ مؤمنان را دوست و یاور یکدیگر می‌داند:

(وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ) .⁽¹⁾

. توبه، آیه 71.

«مردان و زنان مؤمن دوست و یاور یکدیگرند».

پس معنایی برای ولیّ جز همان اولی به تصرف و سرپرست و فرمانروا و رهبر در اینجا نمی‌توان تصور کرد.

اکنون باید بیشتر در شیوۀ دلالت آیه بر ولایت امیرمؤمنان علیه السلام، گفتگو کرد:

«ولی» در لغت عرب به معنای سرپرست است و در حدیث رسول خدا آمده است:

«أَیُّما امرأةٍ نَکَحَتْ بِغَیْرِ إذْنِ وَلِیِّها فَنِکاحُها باطِلٌ».⁽²⁾

«هر زنی که بدون اجازۀ سرپرست خود ازدواج کند، ازدواج او باطل است».

و مقصود از ولی در آیه ولایت همین معنای سرپرست است و ظاهر آیه این است که مؤمنان، دارای سه ولیّ هستند:

برای مؤمنان دو شرط ذکر شده است:

ولیّ سوم با آن شروط، کسی جز علی بن ابی طالب علیه السلام نبود و قطعاً مراد اوست. و به دیگر سخن اگر مراد از ولی، دوست و امثال آن باشد، آوردن قیود دیگر، مانند اقامۀ نماز و پرداخت زکات در حال رکوع بی جهت خواهد بود، زیرا مؤمنان، همگی دوست یکدیگرند، چنان که می‌فرماید: (الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ) .

و به دیگر سخن، آیۀ مبارکه پس از خدا و رسول او، گروهی را به عنوان ولی معرفی می‌کند که علاوه بر این، ایمان و اقامۀ نماز، دهندۀ زکات در حال رکوع باشند، قهراً این قید سوم دائرۀ ولایت را تنگتر نموده همۀ مؤمنان را دربرنخواهد گرفت. باید برگردیم به تاریخ تا روشن شود چه گروهی یا چه فردی واجد این صفت بوده است؟ تاریخ در این باره، جز یک فرد که آن هم علی بن ابی‌طالب باشد، معرفی نمی‌کند.

پاسخ یک سؤال

هرگاه مراد از ولایت، سرپرستی و امامت علی علیه السلام باشد؛ چرا جمله را به صیغۀ جمع آورده و گفته است: (وَ الَّذِینَ آمَنُوا...) در حالی که جا داشت بگوید:

«الذی آمن واقام الصلاة، وآتی الزکاة وهو راکع».

پاسخ آن روشن است زیرا در زبان عرب، تعبیر از مفرد به صیغۀ جمع برای تعظیم و تکریم یک امر رایج است.⁽¹⁾

. مجمع البیان، ج 2، ص 211.

البته در اینجا برخی، نکات دیگری را نیز یادآور شده‌اند، مثلاً زمخشری در کشاف می‌گوید: علّت جمع آوردن صیغه، ایجاد رغبت در مردم است تا خود را به این مقام برسانند و ثواب آن را درک کنند و از این طریق به مردم تفهیم می‌کند که مؤمنان باید چنین صفاتی را به دست آورند و همیشه در نیکوکاری و بخشندگی به فقرا کوشا باشند تا آنجا که اجازه ندهند نماز به پایان برسد و در همان حال نماز به فقیر، احسان کنند».⁽²⁾

شبهه‌افکنی فخر رازی

فخر رازی که ملقب به امام مشککین است بر اثر لغزندگی ذهن، در غالب مسائل، ایجاد شک و تردید نموده و یکی هم در دلالت این آیه بر ولایت علی ایجاد تردید کرده است. خوشبختانه خود او در سال 606 یعنی دو سال پیش از وفات خود، وصیت‌نامه‌ای نوشته و در آنجا تشکیک‌های خود را چنین ارزیابی نموده است:

«بدانید من شیفتۀ دانش بودم، در هر موضوعی چیز می‌نوشتم در حالی که از کم و کیف آن آگاه نبوده و در نوشته‌ها مقید نبودم که حق باشد یا باطل،

ارزشمند باشد یا بی ارزش».⁽¹⁾

. دائرة المعارف، فرید وجدی، ج 4، ص 148.

اینک برخی از شبهات او را یادآور می‌شویم و پاسخ آنها را بیان می‌کنیم:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصاری أَوْلِیاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمِینَ) .⁽²⁾

«ای افراد با ایمان! یهود و نصارا را «ولیّ» خود نگیرید، برخی از آنان ولیّ برخی دیگرند و هر کس آنان را ولی خود قرار دهد، خدا قوم ستمگر را هدایت نمی‌کند».

و در آیۀ 57 می‌فرماید:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّارَ أَوْلِیاءَ وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ) .

«ای افراد با ایمان، افرادی که آیین شما را به باد استهزا و بازی می‌گیرند، از اهل کتاب و مشرکان، ولیّ خود نسازید، و از خدا بپرهیزید، اگر ایمان دارید».

بنابراین واژۀ اولیاء که در آیۀ 51 و آیۀ 57 آمده است، به معنی دوستان و محبان است، طبعاً آیۀ 55 که مورد استدلال است، به همان معنا خواهد بود.

این حاصل شبهۀ فخر رازی است و اینک پیرامون آن گفتگو می‌کنیم.

پاسخ:

فخر رازی، به خاطر پیشداوری، فقط آیات محدودی (51 و 57) را در نظر گرفته و تصور کرده است که محور سخن، مهر و مودّت و دوستی است. طبعاً مقصود از «ولیّ» هم در آیۀ مورد بحث ما، دوستی خداو پیامبر و مؤمنان خواهد بود، ولی از دو چیز غفلت کرده است:

(وَ کَیْفَ یُحَکِّمُونَکَ وَ عِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِیها حُکْمُ اللّهِ) .

«چگونه تو را به داوری می‌پذیرند، در حالی که تورات در میان آنهاست و حکم خدا در آن است و آنها زیر بار آن نرفته‌اند».

در آیۀ 47 می‌فرماید:

(وَ لْیَحْکُمْ أَهْلُ الْإِنْجِیلِ بِما أَنْزَلَ اللّهُ فِیهِ)

«پیروان مسیح باید به آنچه خداوند در آن نازل کرده حکم کنند».

در آیۀ 49 می‌فرماید:

(وَ أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللّهُ...)

«در میان آنان با آنچه خدا فرود آورده، داوری کن».

در آیۀ 50 می‌فرماید:

(أَ فَحُکْمَ الْجاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ)

«آیا داوری زمان جاهلیت را از تو می‌خواهند؟».

پس از آین همه آیات که همه دربارۀ حکومت و قضاوت که از شئون ولایت به معنای فرمانروایی است، سخن می‌گوید؛ ناگهان مؤمنان را با آیۀ زیر که مورد نظر فخر رازی است مخاطب می‌سازد.

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصاری أَوْلِیاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ...) ⁽¹⁾

. آیۀ 51.

«ای افراد با ایمان، یهود و نصاری را ولی و سرپرستِ خود نسازید برخی از آنها سرپرست برخی دیگر هستند و هر کس فرمانروایی آنها را بپذیرد؛ از آنهاست».

با توجه به آیات قبلی، مفاد آیه 51 نیز روشن می‌شود که هرگز دربارۀ مهر و محبت و دوستی تنها سخن نمی‌گوید، زیرا پس از آن همه بحث پیرامون مسائل مربوط به حاکمیت و حکومت قانون الهی، شایسته نیست خداوند فقط

دوستی یهود و نصارا را مطرح کند، بلکه لازم است ریشه مفاسد را مطرح کند که همان، پذیرش ولایت آنان، بر خود است، که طبعاً مفاسد زیادی را دربردارد.

از این بیان روشن می‌شود که در آیۀ 57 که می‌فرماید:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفّارَ أَوْلِیاءَ وَ اتَّقُوا اللّهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ) .⁽¹⁾

. ای کسانی که ایمان آورده‌اید! افرادی که آیین شما را به باد استهزا و بازی می‌گیرند از اهل کتاب و مشرکان ولیّ خود انتخاب نکنید! و از خدا بپرهیزید اگر ایمان دارید.

هرگز سخن دربارۀ دوستی ساده نیست بلکه مسأله، پذیرش ولایت آنان در قلمروهای مختلف، مانند قضاوت و داوری و یا تشریع حکم الهی و مدیریت اجرایی در این زمینه‌هاست.

در چنین هاله‌ای از افکار و اندیشه‌ها مفاد آیه مورد بحث تجلی می‌کند:

(إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا...) .

«ولی شما تنها خدا و پیامبر او و مؤمنانی هستند که این صفات را دارند».

و علت حصر ولایت در این سه نفر آن است که گروه‌های پیشین، زیر بار ولایت خدا نرفته‌اند و صادقانه حکم خدا را اجرا نکرده‌اند، و لذا آنان را به سه نوع تهدید هشدار داده است:

«و آنها که به احکامی که خدا نازل کرده حکم نمی‌کنند، کافرند».

«و هر کس که به احکامی که خدا نازل کرده حکم نکند، ستمگر است».

. مائده، آیۀ 47-44.

2) (2) . مائده، آیه 51.

3) (3) . توبه، آیه 23.

دوستی قابل بازداری نیست، هر فرزندی نسبت به پدر و برادر خود، به گونه‌ای مهر و مودّت دارد، و لذا از سرنوشت بد آنان سخت ناراحت می‌شود که چرا راه دوزخ را در پیش گرفته‌اند؟ قطعاً مراد، آن گونه تولّی است که زندگی خود را به دست آنان بسپارد و آنان را سرپرست خود سازد.

ب. در همان (سورۀ مائده)، آیۀ 51 که مورد استشهاد فخر رازی است و ما را از ولی شمردن یهود و نصاری نهی می‌کند، می‌فرماید:

(وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ) .

«هر کس آنها را ولی خود سازد، از آنهاست».

اکنون سؤال می‌شود، آیا مجرد دوستی که چه بسا عوامل فطری و خارجی دارد، سبب می‌شود که انسان از یهود و نصاری گردد؟ این قرائن و شواهد حاکی از آن است که مراد از پذیرش ولایت، پذیرش حاکمیت و اولویت در تصرف در سرنوشت انسان است.

ج. در آیۀ 54 می‌فرماید:

(یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ...) .

«ای افراد با ایمان هر کس از شما از آیین خود باز گردد به خدا ضرری نمی‌رساند...».

این آیه حاکی است که علت این بازگشتن از دین، پذیرش ولایت یهود و نصاری بوده است که مایۀ انحراف گشته است، و الا دوستی ساده که چه بسا ریشه در همجواری یا بستگی خانوادگی دارد، کار را به ارتداد نمی‌کشاند.

با توجه به این قرائن، هیچ فردی نمی‌تواند احتمال دهد که در همۀ آیات،

مقصود از «ولیّ» یا «اولیاء»، محبت و دوستی است.

شبهۀ دوم

رازی بار دیگر به شبهه‌پراکنی پرداخته و می‌گوید: هرگاه این آیه در حق علی علیه السلام فرود آمده باشد، باید در حال حیات رسول خدا نیز ولایت نافذ التصرف داشته باشد.⁽¹⁾

. تفسیر مفاتیح الغیب، ج 12، ص 28.

پاسخ

رازی از یک نکته غفلت کرده و آن این است که آیه حاکی از آن است که امام، در حال حیات رسول خدا نیز دارای ولایت بوده، ولی به کارگیری آن در صورت نیاز است و آن پس از ارتحال رسول خداست و این مسأله یک امر عرفی است. رجال سیاسی فردی را به عنوان ولایت عهد، معرفی می‌کنند در حالی که با بودن خود فرمانروا، او مصدر کار نیست، بلکه هدف آن است که در نبودن حاکم، خلأی که پیش می‌آید، به وسیلۀ او برطرف شود.

چکیدۀ سخن، با توجه به آیاتی که در شأن امیرمؤمنان علیه السلام وارد شده، روشن می‌شود که وحی الهی با این آیات، امّت را به سوی خاندان رسالت رهبری می‌کند، گاهی مهر ومودّت آنها را مزد رسالت معرفی می‌کند (شوری، آیه 23) و گاهی علی را جان پیامبر، و فرزندان او را فرزندان پیامبر، قلمداد می‌فرماید (آل عمران، آیه 61).

سرانجام، خانه‌های خاندان رسالت را که بیت فاطمه علیها السلام از آنهاست از

خانه‌های بلندپایه می‌شمارد و می‌گوید: (فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَنْ تُرْفَعَ) .⁽¹⁾

. نور، آیه 36.

سیوطی در «الدرّ المنثور» نقل می‌کند: آنگاه که این آیه نازل شد و پیامبر آن را در مسجد تلاوت کرد، ابوبکر در حالی که به خانۀ علی و فاطمه اشاره می‌کرد، گفت: ای رسول خدا این خانه هم از همان خانه‌هاست؟ پیامبر فرمود: آری از بهترین آنهاست.⁽²⁾

هر فردی این آیات را دربارۀ اهل بیت علیهم السلام مطالعه کند بی شک به دست می‌آورد که پیامبر برای جانشینی خود به امر الهی اندیشیده و فردی را به عنوان جانشین معرفی کرده است.

فصل پنجم چرا ولایت علی علیه السلام تحقّق نپذیرفت؟

اشاره

گاهی سؤال می‌شود که چگونه می‌توان باور کرد که با وجود تصریح و تأکید پیامبر بر جانشینی علی علیه السلام در غدیر، صحابۀ آن حضرت، چنین تأکید و تصریح را زیر پا نهادند؟ به ویژه آن که یاران پیامبر، همان نیکان صدر اسلام بودند که در راه خدا جهاد و هجرت کردند. از طرف دیگر، فاصله زمانی غدیر تا رحلت پیامبر کم بود.

در این مقاله، پاسخ این سؤال با استناد به موارد تاریخی داده شده و به اثبات رسیده است که همه یاران پیامبر، در همۀ موارد، تسلیم فرمان خدا و پیامبر نبودند و موارد تخلف آنها یکی دو تا نبود. و نادیده گرفتن غدیر نیز یکی از این موارد بود.

رسول گرامی صلی الله علیه و آله، طبق وظیفه‌ای که وحی الهی بر دوش او نهاده بود، مشکل آیندۀ جامعه را برطرف کرد، و آنان را از هر نوع سرگردانی، در تعیین رهبر رهایی بخشید، ولی سؤالی در اینجا هست، و آن اینکه یاران رسول خدا که در پیشرفت اسلام، جان نثاری کرده بودند، چگونه این سفارش پیامبر را نادیده گرفته و عملاً زمام حکومت را به دست دیگری سپردند؟ و این به حق شبهه‌ای است که باید آن را برطرف ساخت.

بررسی زندگی یاران رسول خدا صلی الله علیه و آله نشان می‌دهد که با وجود تمجیدی که از اکثر آنها می‌شود بسیاری از بزرگان آنها، صد در صد تسلیم وحی الهی نبودند و گاهی سلیقه خود را بر وحی الهی مقدم می‌داشتند. آیات قرآنی و همچنین احادیث اسلامی، مخالفت‌های آنان را در مواردی با رسول گرامی ضبط کرده و می‌توان همۀ آنها را در کتاب مرحوم سید شرف الدین به نام «النص والاجتهاد» خواند، ولی ما به برخی از مخالفت‌های آنان اشاره می‌کنیم، بالاخص آنچه با دلیل قرآنی همراه است.

1. مقاومت در برابر داوری‌های پیامبر

(فَلا وَ رَبِّکَ لا یُؤْمِنُونَ حَتّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّا قَضَیْتَ وَ یُسَلِّمُوا تَسْلِیماً) .

«به پروردگارت سوگند که آنها مؤمن نخواهند بود، مگر آن که در اختلافات خود، تو را به داوری بطلبند، سپس از داوری تو در دل خود، احساس ناراحتی نکنند و کاملاً تسلیم باشند».

اگر واقعاً یاران رسول خدا در حال حیات او دربست تسلیم او بودند، این تهدید چه معنایی داشت؟

2. مخالفت در جنگ بدر

در جنگ بدر، در حالی که هنوز آتش جنگ شعله‌ور بود، اسیران دشمن را

به عنوان بردۀ خود گرفتند که با اخذ مبلغی (فدیه) آنها را آزاد سازند، در حالی که اسیرگیری مخصوص زمانی است که آتش جنگ خاموش شود. قرآن در نقد عمل خودسرانۀ آنان، چنین می‌فرماید:

(لَوْ لا کِتابٌ مِنَ اللّهِ سَبَقَ لَمَسَّکُمْ فِیما أَخَذْتُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ) .⁽¹⁾

. انفال، آیۀ 68.

«اگر فرمان پیشین خدا نبود که بدون ابلاغ، هیچ امتی را کیفر نمی‌دهد به خاطر اسیرگیری مجازات بزرگی به شما می‌رسید».

این آیه در مورد بدری‌هاست که گل سرسبد یاران رسول خدا هستند و شهیدان بدر در عالی‌ترین درجۀ شهدای اسلام هستند. تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل.

3. مخالفت در جنگ احد

در سال سوم هجرت، ابوسفیان، با ارتشی مجهز رو به مدینه آورد و در دامنۀ کوه احد اردو زد. پیامبر صلی الله علیه و آله، مجاهدان اسلام را بسیج کرد و رو در روی سپاه دشمن در نقطه‌ای که به آن «جبل عینین» می‌گفتند پنجاه تیرانداز مستقر کرد و عبداللّه بن جبیر را فرماندۀ آنها ساخت و فرمود: اگر دشمن خواست ازاین راه وارد صحنه نبرد شود، آنها را با تیرباران عقب برانید، هرگز از این نقطه حساس دور نشوید، خواه ما پیروز شویم و خواه مغلوب. با این همه از آنجا که در آغاز جنگ، پیروزی از آن مسلمانان بود، چهل نفر از این تیراندازان با وجود تأکید پیامبر، با خود گفتند: ماندن ما، در این نقطه، فایده‌ای ندارد. فرمانده آنان، هر چه آنان را نصیحت کرد، گوش ندادند و برای گردآوری غنیمت، از آن نقطه فرود آمدند.

در نتیجه، خالد بن ولید، یکی از سرداران سپاه دشمن وقتی جبل عینین را خالی از تیرانداز دید فرصت را غنیمت شمرد، و با فوج تحت فرماندهی خود، به آن نقطه حمله کرد، و پس از کشتن ده نفر باقیمانده، از پشت سر به مسلمانان حمله کرد و پیروزی قبلی به شکست تبدیل شد.⁽¹⁾

. سیرۀ ابن هشام، ج 3، ص 83.

4. مخالفت با صلح حدیبیه

سال ششم هجرت، پیامبر گرامی، آمادۀ آغاز عمرۀ مفرده، با یاران خود شد و سلاحی، جز سلاح مسافر همراه نداشتند، وقتی به سرزمین حدیبیه رسید که مرز سرزمین حرم است با مقاومت مشرکان مکه روبرو شد و آنها به هیچ قیمت حاضر نشدند که راه را برای زیارت پیامبر و یارانش بگشایند، سرانجام به این نتیجه رسیدند که طرفین تصمیم بگیرند که امسال از عمره صرف نظر شود، و سال آینده راه برای عمرۀ مسلمانان باز باشد و صلح‌نامه‌ای که دارای بندهای مختلفی بود میان طرفین به امضاء رسید، آنگاه که صلح‌نامه به امضا رسید، عمر بن خطاب خشم خود را از این قرارداد، ابراز کرد و گفت: «آیا این قرارداد موجب ذلت و خواری ما از نظر دینی نیست؟».⁽²⁾

پس از گفتگوهای زیادی، او و همفکرانش ساکت شدند و پیامبر راه مدینه را در پیش گرفت و آینده ثابت کرد که پیامبر با عقد قرارداد صلح، منافع بسیار زیادی را کسب کرده است و راه را برای گسترش اسلام گشوده است، و لذا دو سال نگذشته بود که پیامبر به مکه بازگشت و دژ شرک را فتح کرد و خانۀ توحید را از لوث بتها پاک ساخت.

5. مخالفت با اعزام لشکر اسامه به سرزمین روم

در روزهایی که پیامبر صلی الله علیه و آله در بستر بیماری افتاده بود، مصمم شد که لشکری را برای مقابله با لشکر روم که مرتب مدینه را تهدید می‌کرد، اعزام کند، پس از بسیج عمومی، اسامة بن زید را فرمانده این سپاه ساخت و به او دستور داد که هر چه زودتر مدینه را ترک کند و به قدری در این کار مصمّم بود که در همان بستر بیماری مرتب می‌فرمود: «جهّزوا جیش اسامة، لعنَ اللّه مَن تخلّف عنه»؛ «سپاه اسامه را روانه کنید، خدا لعنت کند هر کس را که از این سپاه باز بماند».

در این هنگام، یاران پیامبر صلی الله علیه و آله به دو گروه تقسیم شدند: گروهی اصرار بر رفتن و گروهی دیگر، اصرار بر ماندن داشتند. بهانۀ گروه دوم این بود که بیماری پیامبر صلی الله علیه و آله شدت پیدا کرده است و ما را یارای مفارقت او نیست. چه بهتر صبر کنیم تا سرانجام کار روشن شود.⁽¹⁾

. ملل ونحل، شهرستانی، ج 1، ص 29 و 30.

شهرستانی جریان را به صورت بسیار کوتاه نقل کرده، امّا طبری در رویدادهای سال یازدهم هجری چنین می‌گوید: آنگاه که یاران پیامبر از فرماندهی اسامة بن زید، آگاه شدند، او را شایستۀ این مقام ندانستند، و حاضر نشدند زیر پرچم او به جهاد بروند، وقتی پیامبر از نافرمانی آنان آگاه شد، گفت:

او شایستۀ چنین فرماندهی است و قبلاً نیز دربارۀ پدر او چنین سخن می‌گفتید در حالی که او نیز شایستگی فرماندهی داشت.⁽²⁾

6. مخالفت با نگارش نامه

ابن عباس می‌گوید: در روزهای آخر عمر پیامبر، بیماری او شدّت گرفت.

در این هنگام، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: برای من قلم و دواتی بیاورید تا برای شما چیزی بنویسم که بعد از آن گمراه نشوید. عمر بن خطاب که در آن جلسه حاضر بود، گفت: بیماری بر پیامبر فشار آورده و کتاب خدا برای ما کافی است. در این هنگام حاضران در مجلس با هم به مشاجره برخاستند. گروهی اصرار بر آوردن قلم و دوات و گروهی دیگر بر نیاوردن آن داشتند. آنگاه که پیامبر از بگو مگوی دور از ادب یاران خود آگاه شد، فرمود: برخیزید و از اینجا بروید و کشمکش در حضور من شایستۀ شما نیست. ابن عباس می‌گوید: همۀ مصیبت‌ها در چنین روزی بر سر ما فرود آمد که نگذاشتند پیامبر نامۀ تاریخی خود را بنویسد.⁽¹⁾

. صحیح بخاری، باب کتابة العلم، حدیث 114.

اینها یک رشته نمونه‌هایی از مخالفت یاران پیامبر با فرمانهای صریح او بود. بنابراین، هیچ مانعی نبود که با جانشینی امیرمؤمنان مخالفت کرده و آن را نادیده بگیرند.

ما به خاطر دوری از عصر رسالت، تصوّر می‌کنیم که هاله‌ای از عصمت و پاکی زندگی یاران رسول خدا صلی الله علیه و آله را فرا گرفته بود و همۀ آنها همیشه گوش به فرمان پیامبر بوده‌اند، در حالی که یاران پیامبر همان بت‌پرستان دوران جاهلیت بوده‌اند که به شرف اسلام مشرف شده بودند و گروهی، مخلص و فرمانبردار، اما گروهی دیگر نافرمان و حسابگر و در پی منافع و مصالح خویش بودند و دست کم می‌توانیم بگوییم که همگی عصمت نداشتند.

تصرف در آموزه‌های اسلام

اشاره

بهترین گواه بر این که گروهی از آنان صد در صد تسلیم وحی الهی نبودند، بلکه به دنبال مصالح شخصی خویش بودند و اسلام برای آنان تا آنجا اهمیّت داشت که با سلیقه و فکر آنان، سازگار و همراه باشد و در غیر این صورت، از پذیرفتن احکام آن سر برمی‌تافتند، این است که پس از درگذشت پیامبر، در شریعت اسلام، دستکاری‌هایی کردند که به عقیدۀ خودشان جنبۀ اصلاحی داشت. اینک نمونه‌هایی را یادآور می‌شویم:

1. تصرف در اذان صبح

مالک در موطأ خود می‌نویسد: مؤذن آمد تا عمر بن خطاب را (در زمان خلافت وی) برای نماز صبح بیدار کند، با این جمله او را از خواب بیدار کرد: «الصلاةُ خیرٌ من النوم». عمر با شنیدن آن گفت: چه خوب است که این جمله را به اذان بیفزاییم.⁽¹⁾

. موطأ، باب ما جاء من النداء للصلاة، حدیث 6.

زرقانی در شرح موطّأ می‌نویسد: عبداللّه بن عمر از پدرش نقل کرد که او به مؤذن گفت: هرگاه به جملۀ «حی علی الفلاح» رسیدی، دوبار پشت سر آن بگو: «الصلاة خیر من النوم»⁽²⁾

2. محروم کردن دختر پیامبر از میراث

قرآن کریم، در آیات خود، اعلام می‌کند که فرزندان میت اعم از دختر و پسر، از پدران و مادران ارث می‌برند و در آیات دیگر ارث بردن سلیمان را از داود یادآوری می‌کند و می‌فرماید: (وَ وَرِثَ سُلَیْمانُ داوُدَ) ⁽¹⁾

. نمل، آیه 16.

(فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا * یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا) .⁽²⁾

«خدایا به من فرزندی عنایت فرما تا از من وازخاندان یعقوب ارث ببرد و او را انسانی پسندیده ساز».

این آیات حاکی از آن است که فرزندان پیامبران از آنان ارث می‌بردند.

مقصود در این آیات، ارث اصطلاحی است، نه ارث علم و دانش، زیرا علم و دانش میراثی نیست، نبوت، نیز ارثی نیست. ازاین گذشته اگر مقصود، ارث بردن نبوّت بود، دعای زکریا لزومی نداشت که عرض کرد (وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیًّا) زیرا پیامبران خدا اولیای الهی هستند و پاکی جزء ذات آنها است.

امّا در مقابل این آیات، با خبر واحدی که فقط خود خلیفۀ نخست، راوی آن بود، دخت گرامی پیامبر را از ارث او محروم ساختند، به استناد اینکه پیامبر فرمود: «نَحْنُ مَعاشِرَ الأنْبیاءِ لانوَرِّثُ».

اگر به راستی پیامبر، گویندۀ این سخن بود و این، یکی از آموزه‌های شریعت اسلام بود باید آن را به وارثان خود یعنی دختر و همسرانش نیز بگوید، در حالی که آنان از این حدیث آگاه نبودند و شگفت اینجاست که دختر پیامبر از ارث محروم شد ولی همسرانش هر کدام مالک حجره‌ای شدند که در آن زندگی می‌کردند!!

آنچه می‌توان گفت این است که مقصود پیامبر از آن حدیث بر فرض ثبوت‌آن است که پیامبران دنیاخواه و دنیاپرست نیستند که برای فرزندانشان ثروت فراوانی بر جای گذارند، امّا اگر گلیمی یا ظروفی و یا لباسی از آنها بر جای بماند، قطعاً ملکِ وارثان آنهاست و در این تردیدی نیست.

3. قطع سهم «ذوی القربی»

از نظر قرآن کریم، هنگامی که غنائمی که لشکر اسلام، از طریق جهاد به دست می‌آورد، آن باید به خدا و پیامبر و بستگان پیامبر برسد و باید صرف یتیمان و نیازمندان و درماندگان در راه، از خاندان او شود. چنانکه می‌فرماید:

(وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ) .⁽¹⁾

. انفال، ص 41.

«بدانید هرگونه غنیمتی به دست آورید، خمس آن برای خدا، و برای پیامبر، و برای نزدیکان و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه (از آنها) است».

پس از درگذشت پیامبر گرامی که غنایم به مدینه سرازیر شد، سهم

ذی‌القربی را قطع کرده و آنان را محروم ساختند.⁽¹⁾

. مسند احمد، ج 1، ص 348 و تفسیر قرطبی، ج 8، ص 10.

4. قطع سهم «المؤلفة قلوبهم»

از نظر آموزه‌های قرآنی، زکات بین هشت گروه تقسیم می‌شود:

اینها یک رشته نمونه‌هایی از مخالفت برخی از صحابه با نص صریح فرمان خدا است. با توجه به این مخالفتها و بدعتها، نباید، نادیده گرفتن وصیت رسول خدا را دربارۀ علی علیه السلام امری عجیب و غریب شمرد.

فصل ششم فرضیه‌های بی‌پایه در بارۀ پیدایش تشیع

اشاره

از قدیم الأیام، دربارۀ ریشۀ تشیع و منشأ پیدایش آن، اظهار نظرها و داوری‌هایی از طرف افراد غیر شیعی و گاهی از طرف دشمنان شیعه صورت گرفته که بسیاری از آن‌ها بی‌پایه است و هیچ بهره‌ای از واقعیت ندارد. طبق دلایل و شواهد متعدد، تشیع جز همان اسلام به رهبری پیامبر صلی الله علیه و آله و خاندان او نیست. تشیع به این معنی سابقه در عصر پیامبر دارد و آن حضرت، در حیات خود، دوستداران و طرفداران علی علیه السلام را شیعه نامیده است، و گروه اول دوستداران علی علیه السلام که از همان موقع، علی علیه السلام را جانشین پیامبر می‌دانستند، جمعی از صحابه بودند. در این جا، این موضوع مورد بحث قرار می‌گیرد.

درباره ریشه تشیع، داوری‌های ناروایی صورت گرفته که همگی حاکی از ناآگاهی داوران، از تاریخ تشیع است. گاهی ادعا می‌شود، کشمکش‌های سیاسی و منصبی در نخستین قرن هجری مایه پیدایش تشیع بوده است. برخی دیگر آن را زاییدۀ بحث‌ها و مجادلات کلامی می‌دانند که به سان دیگر مذاهب کلامی پدید آمده است و....

علّت این نوع اندیشه‌ها یک چیز بیش نیست و آن این است که تصور می‌کنند تشیع پدیده‌ای است غیر از اسلام که پس از رحلت رسول خدا پدید آمده، آنگاه تلاش می‌کنند که برای آن، علت و سببی پیدا کنند، و احیاناً فرضیه‌های دیگری را مطرح می‌کنند.

این فرضیه سازان، از یک نکته چشم پوشیده‌اند و آن این است که تشیع، جز اسلام به رهبری خاندان رسالت چیزی دیگری نیست، و تشیع به این معنی در عصر رسول خدا پدید آمده و در همان زمان، امیرمؤمنان، دوستان و یارانی داشت که آنان را شیعۀ علی علیه السلام می‌نامیدند، و پیدایش این گروه در عصر رسول خدا نتیجۀ سفارش‌های آن حضرت دربارۀ امیرمؤمنان علی علیه السلام بوده است، یعنی سفارش‌ها و ستایش‌های پیامبر صلی الله علیه و آله از علی علیه السلام سبب شد که گروهی در حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام مهر ورزیده و او را پس از پیامبر، رهبر و اسوه و الگوی خود بدانند.

از این جهت باید گفت پیامبر نخستین کسی است که بذر تشیع را پاشید و مردم را به گرایش به علی علیه السلام دعوت کرد و نام پیروان او را «شیعه» نهاد، گواه این مطلب روایات فراوانی است که شمار آنها به چهل حدیث می‌رسد که در آنها از پیروان علی به نام «شیعه علی» نامبرده شده است ولی در این صفحات محدود، ما را یارای نقل متون این چهل حدیث که همگی در کتب اهل سنت آمده است، نیست، ناگزیر به نقل برخی از آنها به عنوان نمونه اکتفا می‌کنیم:

سوگند به خدایی که جانم در دست اوست، این (اشاره به علی علیه السلام) و پیروان وی، در روز رستاخیز رستگارانند». در این هنگام، این آیه را تلاوت کرد: (إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ) و به همین دلیل، هرگاه علی به میان یاران پیامبر می‌آمد، به یکدیگر می‌گفتند: «جاء خیر البریة؛ بهترین مردم آمد».⁽¹⁾

. سیوطی، الدر المنثور، ج 6، ص 589.

«انّک ستقدم علی اللّه أنتَ وشیعتُک راضین مرضیّین و یقدم علیه عدوّک غضبانا مقمحین»⁽⁴⁾«ای علی! تو و شیعیانت (در روز رستاخیز) در حالی به نزد خدا می‌آیید که خشنودید و او نیز از شما خشنود است و دشمن تو در حالی نزد خدا

می‌آید که خشمگین است و دست او به گردنش بسته شده است».

. ربیع الأبرار، ص 808.

2) (2) . الصواعق المحرقه، ص 161.

3) (3) . مناقب مغازلی، ص 293.

4) (4) . بحوث فی الملل والنحل، ج 6، ص 85 تا 87.

از این روایات برمی‌آید که در عصر رسول خدا، گروهی به نام شیعۀ علی معروف بوده‌اند و پیامبر به آنان نوید بهشت می‌داد و در هر حال لفظ شیعه در زبان رسول خدا بر پیروان علی علیه السلام اطلاق شده و راه وروش این شیعیان، همان راه اسلام است که پیامبر آورده و نه چیزی بر آن افزوده و نه از آن کاسته‌اند، بلکه راه رسیدن به این اسلام را پیروی از علی دانسته‌اند.

در این صورت می‌توان به صورت قطعی گفت که تشیع نه زاییدۀ کشمکش‌های سیاسی در سقیفه و غیر سقیفه بوده و نه زاییدۀ جدل‌های کلامی متکلمان، و گروهی که در حال حیات رسول خدا، علی را اسوه و رهبر خود پس از پیامبر می‌دانستند، با درگذشت پیامبر خدا بر همان تفکر باقی ماندند و هیچ دگرگونی در آنها رخ نداد و به مرور زمان گسترش پیدا کرد.

شیعه در زبان مورّخان

از بررسی برخی از منابع تاریخ و ملل و نحل به دست می‌آید که واژۀ «شیعه» در عصر رسول خدا و پس از رحلت او، نوعی لقب پیروان امیرمؤمنان بوده است. اینک برخی از این کلمات را در اینجا می‌نگاریم:

مسعودی (متوفای 345 ه.) در رویدادهای مربوط به پس از رحلت پیامبر می‌نویسد: آنگاه که بیعت ابی‌بکر به انجام رسید، علی علیه السلام و گروهی از شیعیان او در خانه‌اش تحصن کردند.⁽¹⁾

. اثبات الوصیة، ص 121.

نوبختی (متوفای 313 ه.) می‌نویسد: شیعه همان گروه یاوران علی بن ابی‌طالب بودند که در زمان پیامبر و پس از او به این نام شناخته شدند و همه، آنها

را با این عنوان می‌شناختند که از همه گسسته و به علی پیوسته و پیشوایی او را پذیرفته‌اند.⁽¹⁾

. فرق الشیعه، ص 15.

ابوالحسن اشعری می‌نویسد: علّت این که این گروه را شیعه می‌گویند، این است که از علی پیروی کرده و او را بر دیگر یاران رسول خدا مقدم داشتند.⁽²⁾

شهرستانی می‌نویسد: شیعه کسانی هستند که بالخصوص از علی پیروی کرده و به امامت و خلافت او از طریق نص و وصیت قائل شده‌اند.⁽³⁾

ابن حزم می‌گوید: هر کس بگوید علی برترین مردم پس از رسول خدا و شایسته‌ترین آنها به امامت است و فرزندان او نیز پس از وی چنین‌اند، او «شیعه» است، هر چند در اصول دیگر بین خود اختلاف داشته باشند، ولی اگر با آن اصل، مخالفت کند، شیعه نیست.⁽⁴⁾

این جمله‌ها حاکی از آن است که گروهی در حیات رسول خدا و پس از وی معروف به تشیع و پیروی از علی علیه السلام بودند، و رسول خدا، این گروه را شیعه نامیده و آنها را با این لفظ خوانده است. آیندگان نیز از پیامبر صلی الله علیه و آله پیروی کردند.

بنابراین، شاخص تشیع، همان پیروی از امام علی علیه السلام پس از رسول اکرم صلی الله علیه و آله در قلمرو زعامت و مرجعیت دینی و اجرای احکام دین است. بنابراین با این سفارش‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله، و با این احادیث که حاکی از وجود هستۀ تشیع در عصر رسول خدا صلی الله علیه و آله است، دیگر لازم نیست که برای پیدایش آن به دنبال

فرضیه‌های سست و بی‌پایه برویم و برای آن علت یا عللی جست وجو کنیم، زیرا اگر تشیع پدیده‌ای نوظهور پس از رحلت رسول خدا بود، شایسته بود که مانند دیگر مذاهب کلامی برای آن علّت و سببی جست و جو کنیم، مانند پیدایش تسنّن به معنای پیروی از خلافت خلفا و یا گروه‌های معتزله و اشاعره که دو طیف کلامی هستند که در قرن دوم و سوم پدید آمده‌اند، در حالی که تشیّع از همۀ این نوع گروه‌ها و فرقه‌ها جدا بوده، جز همان اسلام راستین نیست که پیامبر آورده، به ضمیمۀ این که پیروی پس از وی فقط و فقط از آن خاندان رسول خداست.

شایسته‌ترین سخن آن است که استاد محمد کردعلی در کتاب ارزشمند خود به نام «خطط الشام» آورده است. او می‌نویسد: گروهی از بزرگان یاران رسول خدا به دوستی و ولایت علی علیه السلام در عصر رسول خدا صلی الله علیه و آله شهرت داشتند، مانند:

الف. سلمان فارسی که می‌گفت: ما با رسول خدا بر پایۀ دو چیز بیعت کردیم: 1. خیرخواهی برای مسلمانان، 2. پیروی از علی بن ابی‌طالب و دوستی با او.

ب. ابوسعید خُدری که می‌گفت: رسول خدا مردم را به پنج چیز امر کرد:

آنان چهار امر را گرفتند و پنجمی را رها کردند. از ابوسعید سؤال شد آن چهار امر که مردم گرفتند، چه بود؟ گفت: نماز و زکات و روزۀ ماه رمضان و حج خانۀ خدا.

آنگاه از او پرسیدند: آن پنجمی که ترک کردند چه بود؟ در پاسخ گفت:

ولایت علی بن ابی‌طالب.

به او گفته شد: واقعاً ولایت علی جزء فرائض بود؟ او در پاسخ گفت: بلی،

مانند آن چهار امر بر مردم فریضه بود.

کردعلی اضافه می‌کند:

این دو نفر و افراد دیگری به تشیع و پیروی از علی معروف بودند مانند:

ابوذر غِفاری، عمار بن یاسر، حُذیفة بن یمان، خزیمة بن ثابت معروف به ذو الشهادتین، ابوایوب انصاری، خالد بن سعید، قیس بن سعد بن عباده.⁽¹⁾

. خطط الشام، ج 5، ص 251.

پیشگامان تشیّع

گروهی از مورخان و رجال نویسان، دربارۀ شخصیت‌هایی از صحابه و تابعان که ازروز نخست پیرو امام علیه السلام بوده‌اند کتاب‌های مستقلی نوشته‌اند. و ما به برخی از این کتاب‌ها اشاره می‌کنیم:

نخستین باب آن مربوط به شیعیان از بنی‌هاشم و دومین باب آن مربوط به شیعیان غیر بنی‌هاشم است. در باب نخست به معرفی 23 نفر صحابی از بنی‌هاشم و در باب دوم به معرفی 46 نفر صحابی دیگر پرداخته است. آنگاه طبقات دیگر از شیعیان در عصر تابعان را معرفی نموده است.

حضر پیرو علی بودند، می‌پردازد و از آنها این گونه نام می‌برد:

عمار بن یاسر، 5. خزیمۀ ذی الشهادتین، 6. ابن تَیّهان، 7. حُذیفة بن یمان، 8. زبیر بن عوام، 9. فضل بن عباس، 10. عبداللّه بن عباس، 11. هاشم بن عُتبة المرقال، 12. ابوایوب انصاری، 13. ابان بن سعید بن العاص، 14. خالد بن سعید بن العاص، 15. ابَیّ بن کعب، 16. انس بن حارث و... که هر گاه بخواهیم اسامی همه را ذکر کنیم که همگی از صحابه پیامبر هستند، ما را به نگارش یک کتاب بزرگ نیازمند می‌سازد.

. الفصول المهمة فی تألیف الأمة، ص 179-190.

2) (2) . هویة التشیع، ص 34.

کتاب، نخست با همکاری یکی از محققان، به زبان پارسی و سپس به زبان عربی، به عنوان «الشخصیات الإسلامیة» ترجمه شده است.

اگر محققی علاقه‌مند باشد که با پیشگامان تشیّع از نزدیک آشنا شود و از کلمات استادان علم رجال دربارۀ آنان آگاه شود، به کتاب‌های یاد شده در زیر مراجعه کند:

پیدایش تشیع

اشاره

دربارۀ پیدایش تشیع نظریه‌های گوناگونی اظهار شده است که همۀ نظریه‌ها مبنی بر این است که تشیع، پدیده‌ای است سوای اسلام، که باید برای یافتن علل پیدایش آن جستجو کرد ولی بنابر آنچه ما گفتیم تشیع، روی دیگر سکۀ اسلام است، بنابراین تمام این نظریه‌ها بی‌اساس خواهد بود، ولی در عین حال به بررسی آنها می‌پردازیم:

1. تشیع، زاییده اجتماع سقیفه!

گروهی بر این باورند که پس از رحلت پیشوای اسلام، انصار در سقیفۀ بنی‌ساعده دور هم گرد آمدند تا از میان خود، خلیفه‌ای انتخاب کنند. پس از آمدن ابوبکر و عمر بن خطاب و ابوعبیده، به درون این جلسه، کار به نفع ابوبکر پایان یافت، زیرا در میان دو گروه انصار (اوس و خزرج) اختلاف افتاد، اوسیان تصور

کردند که اگر سعد بن عباده خزرجی برندۀ خلافت شود، خزرجیان بر آنان برتری خواهند یافت، از این جهت، با ابوبکر بیعت کردند و خلیفه منتخب، با اوسیان و دو نفر از مهاجران به نام عمر و ابوعبیده، سقیفه را ترک گفتند و به مسجد رفتند، و از مردم خواستند که با او بیعت کنند، این قضیه، هنگامی رخ داد که بزرگ‌مرد اسلام علی علیه السلام مشغول غسل پیامبر و آماده کردن جسد مطهر برای تکفین و تدفین بود. علاقه‌مندان علی علیه السلام، از این جلسه و نتیجۀ آن سخت رنجیده شدند و در خانه علی علیه السلام به عنوان اعتراض، اجتماع کردند و گروهی نیز در خارج از خانه، دست به اعتراض زدند. از این نتیجه می‌گیرند که تشیع زاییده اجتماع در سقیفه است، و در همین شرایط بذر تشیع افشانده شد.

این نوع نتیجه‌گیری بسیار واهی و بی‌پایه است زیرا به گواه آنچه طبری و غیر او می‌نویسند چنین واکنشی نمی‌تواند زاییده یک روز باشد، بلکه این گروه مدت‌ها پیش از این دارای چنین عقیده و اندیشه‌ای بودند. اینک دلایل ما:

. تاریخ طبری، ج 2، ص 443.

مقداد بن عمرو، سلمان فارسی، ابوذر غِفاری، عمار بن یاسر و براء بن عازب و أُبَیّ بی کعب⁽¹⁾

. تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 103.

ابوذر در ایام سقیفه در مدینه نبود، آنگاه که برگشت، گفت: به میل خود عمل کردید و خویشاوندی پیامبر را فراموش کردید؟! اگر این کار را به اهل پیامبر واگذار می‌کردید، حتی دو نفر با هم اختلاف نمی‌کردند. سلمان فارسی گفت:

سالخورده‌ترین فرد را انتخاب کردید ولی معدن علم و کمال را از دست دادید.

هرگاه، این کار را با ملاک دوم انجام می‌دادید، حتی دو نفر از میان شما با هم اختلاف نظر پیدا نمی‌کردند و میوۀ شیرین خلافت را می‌چیدید.⁽²⁾

این نوع اعتراض‌ها وتحصن‌ها و گفتگوها که تاریخ، اندکی از آن را ضبط کرده نمی‌تواند زاییدۀ فکر یک روز و یک جلسه باشد و حاکی از آن است که ولایت علی علیه السلام در دل آنان ریشه دوانیده بود و به آن اعتقاد راسخی داشتند. و بر پایۀ همین عقیده، اعتراض و مخالفت خود را آشکار کردند. اصلاً امکان ندارد گروهی بدون سابقه، دربارۀ فردی چنین موضع‌گیری کنند، آن هم در زمانی که طرف مقابل زمام کار را به دست گرفته است و این، می‌رساند که این گروه به

سائقۀ اندیشه‌های پیشین که دربارۀ علی علیه السلام داشتند و از رسول خدا شنیده بودند، به دفاع از علی علیه السلام پرداختند.

2. تشیع وعبداللّه بن سبأ

اشاره

در این فرضیه، تشیع زاییدۀ فعالیت‌های عبداللّه بن سبأ یهودی تبار قلمداد شده است. طبق این ادعا، عبداللّه بن سَبَأ در صنعای یمن در عصر عثمان، اسلام آورد و کم‌کم در استان‌های مختلف کشور اسلامی بالاخص شام و کوفه و بصره و مصر رفت و آمد می‌کرد، و مدّعی شد که پیامبر باز خواهد گشت، همان طور که عیسی بن مریم نیز باز خواهد گشت، و علی علیه السلام وصیّ محمد است، چنانکه برای هر پیامبر، وصیّی است. و علی علیه السلام خاتم اوصیاست، چنان که محمد صلی الله علیه و آله خاتم پیامبران است و عثمان، حق علی را غصب کرده و باید به مبارزه با او پرداخت تا حق به اهلش برگردد.

او با این طرز تفکر و رفت و آمد در استان‌ها توانست افکار گروهی را به خود متوجه سازد، و گروهی را دور خود گرد آورد، و از شخصیت‌هایی مانند ابی‌ذر و عمار یاسر و محمد بن حذیفه وعبدالرحمن بن عدیس و محمد بن ابی‌بکر و صعصعة بن صوحان عبدی و مالک اشتر و... همفکرانی برای خود پدید آورد. این فرد با گردآوری این جمع وارد مدینه شد و خانۀ عثمان را محاصره کرد و با کشته شدن عثمان، همۀ این افراد به رهبری این فرد، تشیع را پایه‌گذاری کردند.

این، خلاصۀ این دیدگاه است، و سند آن به «سیف بن عمر تمیمی» منتهی می‌گردد.⁽¹⁾

. تاریخ طبری، ج 3، ص 378.

این دیدگاه به قدری بی‌اساس و بی‌پایه است که هرگز نمی‌توان آن را جزء نظریه‌ها آورد بلکه یک فرضیۀ پوچ و بی‌اساس است که توسط فردی بدنام و دروغگو به نام سیف بن عمر طرح شده و به تاریخ طبری راه یافته است. سلسله سند این گزارش تاریخی ضعیف است و با ملاک‌های رجال‌شناسی، نمی‌توان نقل آنها را پذیرفت. اینک به معرفی آنها می‌پردازیم.

طبری، این گزارش را چنین آغاز می‌کند:

«فیما کَتَبَ بِهِ إلیَّ السریُّ عَنْ شُعَیبٍ، عَن سَیفٍ عَنْ عَطِیةٍ عَنْ یَزیدَ الفَقْعیسی....» بدین گونه او این قضیه را از شخصی به نام سریّ نقل می‌کند و او نیز از شخصی به نام شعیب، و او از سیف بن عمر نقل می‌کند. اینک یکایک افراد سند را تا سیف بن عمر بررسی می‌کنیم:

سریّ‌

سریّ که طبری با این نام از او نقل روایت می‌کند، یکی از دو نفر زیر است که هر دو دروغگو و بی‌اعتبار هستند:

. میزان الاعتدال، ج 2 ص 117.

2) (2) . میزان الاعتدال، ج 2، ص 117؛ لسان المیزان، ج 3، ص 12.

شعیب

مقصود، شعیب بن ابراهیم کوفی است. ذهبی می‌گوید: او راوی کتاب‌های سیف بن عمر و کاملاً ناشناخته و مجهول است.⁽¹⁾

. میزان الاعتدال، ج 2، ص 275؛ لسان المیزان، ج 3، ص 145.

سیف بن عمر

ابن حِبّان، رجال‌شناس مشهور می‌گوید: سیف بن عمر چیزهای مجعول و بی‌اساس را به افراد ثقه و پاکدامن نسبت می‌داد، کار او جعل حدیث است و حتی متهم به زندقه است.

ابن عدی می‌گوید: همۀ احادیث او، منکر است و کسی از او پیروی نکرده است. ابن معین می‌گوید: حدیث او ضعیف است و در او چیزی نیست. سیوطی می‌گوید: او وضّاع و جعّال است.⁽²⁾

این ارزشِ سندِ این گزارش است، آیا صحیح است که با این سند واهی که فقط ناقل آن طبری است، آن هم با این شرایط، تشیع را ساخته و پرداختۀ چنین فردی بشماریم؟!

متأسفانه، گروهی از مورخان، بدون تحقیق در سند حدیث، به آن اعتماد کرده و بدون تحقیق، حادثۀ محاصرۀ عثمان و جنگ جمل را زاییدۀ فعالیت‌های عبداللّه بن سبأ دانسته‌اند.⁽³⁾و حادثۀ محاصره و جنگ جمل را به وی مستند کرده‌اند، امّا، متأخران به این اکتفا نکرده و تشیع را نیز به او نسبت داده‌اند.⁽⁴⁾

احمد امین مصری در کتاب «فجرالاسلام» بیش از همه در این مورد گرد و خاک به راه انداخته و پیدایش شیعه را به او مستند کرده است. بالأخره نویسندگان معاصر مصری و سوری بدون تحقیق این نوع اشتباه را ناآگاهانه دنبال کرده‌اند.

در این مورد چند سؤال مطرح است:

آنان که تاریخ زندگی عثمان را خوانده‌اند، می‌دانند که هجوم به خانۀ او، مولود عملکرد سیزده سالۀ او بود که تمام مهاجران و انصار را از مقام‌های سیاسی خود، برکنار کرد و به جای آنان، امویان را منصوب نمود و بیت‌المال را بدون حساب و کتاب، میان بستگان خود تقسیم کرد. تاریخ، نام‌های استانداران و فرمانداران طبقه سوم را ضبط کرده و همگی از بنی‌امیه و از آزادشدگان دوران فتح مکه بوده‌اند.

از آن جمله ولید بن عُقْبه، استاندار کوفه، معاویة بن ابی‌سفیان، استاندار تمام شامات، عبداللّه بن سعد ابی سرح، استاندار مصر، عبداللّه بن عامر بن کریز، استاندار بصره بودند. آنگاه که شکایت مردم کوفه از ولید بن عقبه بالا گرفت عثمان او را از استانداری کوفه عزل و سعید بن عاص را به جای او منصوب کرد که او هم از امویان بود. در حقیقت همۀ ولایات، استان‌ها، در اختیار أمویان و طلقا بوده است که همگی از نزدیکان خلیفه به شمار می‌رفتند.

این کار خلیفه و ده‌ها کار دیگر او که تاریخ متذکر شده سبب شورش شده است. این کارهای ناروا سبب شد که مصریان و عراقیان بر ضد او بشورند و پس از اتمام حجت‌ها او را بکشند، نه این که بر اثر تبلیغات یک یهودی‌تبار، بدون زمینه و علل و اسباب سیاسی و اجتماعی، این حادثه پیش آید.

از این جهت گروهی از محققان معاصر، عبداللّه بن سبأ را افسانۀ تاریخی شمرده و گفته‌اند: فردی با این اوصاف که طبری از او یاد می‌کند شبیه داستان لیلی و مجنون است که اندیشه‌های شاعران و خیال‌پردازان، آن را ساخته است.

البته این بدان معنا نیست که کسی بدین نام وجود نداشته و کار خلافی مرتکب نشده است، آنچه مایۀ انکار است این است که فردی به این سادگی بتواند صحابه و تابعان را فریب دهد و مردم استانها را به سادگی بر ضد خلیفه

بشوراند و پرچم خلافت علی را به دوش بکشد. چیزی که می‌توان گفت:

دشمنان شیعه در عصر امویها و عباسی‌ها چنین بزرگنمایی‌هایی را انجام داده‌اند تا صدای تشیع را خاموش سازند و تشیع را زاییدۀ فردی یهودی تبار بدانند.

کسانی که درباره اسطوره بودن این شخص به تحقیق پرداخته‌اند، عبارتند از:

مجدداً تأکید می‌شود که آنچه ما می‌گوییم هرگز به معنای انکار وجود این فرد نیست، چون در کتاب‌های رجال ما، نام این مرد آمده است و همگی از او به نام «ملعون» نام برده‌اند.⁽¹⁾

. رجال کشی، به شمارۀ 48، رجال طوسی، باب اصحاب علی، به شمارۀ 76، خلاصۀ علامه، به شمارۀ 236 و....

3. ایرانی بودن تشیّع

اشاره

بررسی‌های پیشین ثابت کردکه تشیع در عصر رسول خدا وجود داشته و بذر آن به وسیلۀ پیامبر افشانده شده است و گروهی در زمان پیامبر، و پس از

رحلت وی، به نام شیعۀ علی شناخته می‌شدند، و همگی این گروه، از تبار عرب عدنانی یا قحطانی بودند.

ولی برخی از مستشرقان، غافل از ریشه‌های تشیع، آن را زاییدۀ فکر ایرانیان دانسته و می‌گویند در جامعۀ ایرانی، شاهان سلطنت می‌کردند و سلطنت آنان موروثی بود. ایرانیان نیز پس از ورود به اسلام، اصل خود را در مورد اسلام، پیاده کرده و علی و فرزندان او را وارث پیامبر دانستند، بر این اساس هر امامی وارث امام پیشین بوده و از این طریق اصل وراثت حکومت را محفوظ نگاه داشتند.

این اندیشۀ به قدری نارسا و بی‌پایه است که اصلاً نباید آن را جزء فرضیه‌ها شمرد.

اوّلاً: در امم گذشته نبوت که بالاترین مقام دینی است، به ظاهر موروثی بود، چنان که می‌فرماید:

(أَمْ یَحْسُدُونَ النّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً) .⁽¹⁾

. نساء/ 54.

«یا اینکه نسبت به مردم (پیامبر و خاندانش) بر آنچه خدا از فضلش به آنان بخشیده، حسد می‌ورزند؟ ما به خاندان ابراهیم کتاب و حکمت دادیم و حکومت عظیمی در اختیار پیامبران بنی‌اسرائیل نهادیم».

آنگاه که ابراهیم به مقام امامت رسید، از خدا خواست امامت را در ذریّۀ او نیز قرار دهد، خدا نیز با درخواست او موافقت کرد، اما مشروط بر این در میان فرزندان صالح و عادل او قرار گیرد، چنان که می‌فرماید:

(قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ) .⁽¹⁾

. بقره/ 124.

«(خدا) گفت من تو را پیشوای مردم می‌سازم. ابراهیم عرض کرد: از دودمانم نیز امامانی قرار بده. فرمود: عهد و پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد».

اوصیای تمام پیامبران، از همان دودمان بودند و نه غیر آن، حتی در جامعۀ عرب، که بت‌پرست بودند، آن چنان نبود که با مرگ شیخ قبیله، شیرازۀ قدرت پاشیده شود، و فرد بیگانه‌ای جای او را بگیرد. بنابراین موروثی بودن رهبری، از ویژگی‌های ایرانیان نبود، بلکه این اصل در جوامع دیگر نیز به نوعی حاکم بوده و اگر موروثی بودن حکومت، سبب گرایش ایرانیان به تشیع گردید، باید سبب گرایش دیگر جامعه‌ها نیز بشود زیرا این اصل در چشم انداز تمام مردم آن زمان قرار داشت.

ثانیاً: همان طوری که گفته شد تشیع در مدینه متولد شد و در زمان رسول خدا، پیش رفت و این پیش از آن بود که ایرانیان به اسلام مشرف شوند. امیرمؤمنان علیه السلام آنگاه که به منصب خلافت ظاهری رسید، سه نبرد سنگین با پیمان‌شکنان، و ستمکاران و خوارج داشت و لشکر او را عمدتاً عرب‌های اصیل یمنی و حجازی تشکیل می‌دادند، تاریخ می‌گوید: ستون فقرات ارتش علی را گروهی از قریش و گروه دیگری از اوس و خزرج و قبایلی از یمن مانند: مَذْحج و هَمْدان و طیّ و کَنْده و تمیم و مُضَر تشکیل می‌دادند. سران و فرماندهان سپاه او

همگان عرب اصیل بودند، مانند: عمار یاسر، هاشم مرقال، مالک اشتر، صعصعة بن صوحان، و برادر او زید بن صوحان و.... امام علی علیه السلام با همین ارتش عربی، پیمان‌شکنان، ستمکاران و خوارج را سرکوب کرد. هرگز ایرانیان در ارتش علی حضور چشمگیری نداشتند. از این گذشته، تشیع را تنها ایرانیان نپذیرفته‌اند، بلکه جمع عظیمی از عرب پذیرای آن شدند.

شهادت برخی از خاورشناسان بر ضد این اندیشه

اگر خاورشناسی مانند «دوزی» اندیشه ایرانی بودن تشیع را مطرح می‌کند، ولی در این میان، بسیاری از خاورشناسان، تشیع را کاملاً عربی و فرضیه ایرانی بودن را بی‌پایه دانسته‌اند، خاورشناس معروف آلمانی به نام «ولهاوزن» می‌گوید: همۀ ملّت عراق، در عصر معاویه خصوصاً اهل کوفه، شیعه بودند، بلکه قبایل و رؤسای آنها نیز بر این عقیده می‌زیستند.⁽¹⁾

. الخوارج والشیعة، ص 113.

خاورشناس دیگری به نام «گولدزیهر» می‌گوید: یکی از خطاها این است که تشیّع را مولود افکار ایرانی بدانیم، این نوع اندیشه بر اساس فهم نادرست از تاریخ است، در حالی که حرکت‌های علوی همه و همه در سرزمین عربی بوده است.⁽²⁾

خاورشناس سومی به نام «آدام متز» می‌نویسد: هرگز مذهب شیعه عکس‌العمل کار ایرانیان در برابر تسلّط اسلام بر آنان نبود، زیرا جزیرة العرب، به جز شهرهای بزرگ مانند مکه و صنعا، عمان و هجر و صعده از شیعه موج می‌زد،

و در همان زمان اکثریت ملت ایران را جز مردم قم، اهل تسنن تشکیل می‌دادند، حتی مردم اصفهان، دربارۀ معاویه راه غلوّ را در پیش گرفتند که برخی از آنان او را «نبی مرسل» می‌پنداشتند!⁽¹⁾

. الحضارة الاسلامیة، ص 102.

این افراد که بیش از «دوزی» درباره تاریخ اسلام، دقت کرده‌اند، اندیشۀ ایرانی بودن تشیع را به کلی رد کرده و هرگز تشیع را وامدار ایرانیان ندانسته‌اند، هر چند بعدها ایرانیان نسبت به آن علاقۀ بیشتری اظهار کردند. خوشبختانه دو نویسندۀ مصری، نیز به این حقیقت اعتراف کرده‌اند که اینک از آنان یاد می‌کنیم:

سخن نخست احمدامین، سخن پا برجایی است. اما سخن دیگرش کاملاً بی‌اساس است. زیرا تشیع یک معنی بیش ندارد و آن پذیرش نسخۀ اصیل اسلام و پیروی از تمام تعلیمات حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله است.

چگونه می‌توان گفت تشیع ساخته و پرداختۀ ایرانی‌هاست، در حالی که بزرگان اهل سنت در قرون اول هجری برخاسته از ایران هستند مانند بخاری و مسلم و ترمذی و نسائی و ابن ماجه و حاکم نیشابوری و بیهقی و همچنین کسانی که پس از این طبقه آمده‌اند.

اصولاً روزی که ایرانیان اسلام را پذیرفتند، آن را با صبغۀ تسنن قبول کردند و قرن‌ها بر همان عقیده پا برجا بودند و شیعه جز جمعیت‌های کوچکِ پراکنده در گوشه و کنار ایران پیروانی نداشت.

اصولاً بذر تشیع در ایران با مهاجرت عرب‌های اشعری یمنی به قم و کاشان، افشانده شد، آن هم در اواخر قرن اوّل، در حالی که اسلام در سال 17 هجری وارد ایران شد و پس از گذشت سال‌ها جسته و گریخته شیعیان در ایران ظهور کردند.

نتیجه این که تشیع، در منطقۀ عربی، پا به عرصه نهاده و با همین صبغۀ اسلامی عرضه شده و هیچ رنگ و بویی جز اسلام نداشت.

وراثی بودن خلافت

در آغاز بحث یادآور شدیم که وراثی بودن امامت دستاویزی برای برخی از مستشرقان شده که بگویند تشیع رنگ ایرانی دارد، در حالی که خلافت سنّی نیز پس از قتل عثمان تا قرن هفتم، رنگ وراثی داشت، و پس از درگذشت معاویۀ دوم (64)، خلافت از آنِ آل مروان شد و تا سال 132 ه، به صورت وراثی دست به دست می‌گشت. پس از روی کار آمدن عباسیان نیز خلافت، موروثی گشت و تا سال 656 ه که به وسیلۀ هلاکو منقرض گشت همچنان با وراثت انتقال می‌یافت.

خلافت عثمانی‌ها نیز از قرن نهم تا انقراض، حالت موروثی داشت.

بنابراین، نباید موروثی بودن امامت، نشانۀ ایرانی بودن تشیع باشد. اگر شیعیان امامت را در فرزندان علی علیه السلام منحصر می‌دانند، به خاطر نصوص نبوی بود که در گذشته یادآور شدیم و حالت وراثتی به معنای اصطلاحی نداشت، گاهی با بودن فرزند بزرگتر، امام منصوص، فرزند کوچکتر بود، پس از درگذشت امام صادق علیه السلام عبداللّه افطح فرزند بزرگتر امام صادق علیه السلام بود ولی امامت از آن موسی بن جعفر علیهما السلام فرزند کوچکتر او شد.

بررسی جغرافیای انسانی ایران پس از اسلام

کسانی که فکر می‌کنند تشیع ساخته و پرداختۀ ایرانیان است از تاریخ مذهبی ایران تا آغاز قرن دهم ناآگاهند. اصولاً قبل از روی کار آمدن صفویان (905) جز شهرهای ری و قم و کاشان و سبزوار، نقطه خاصی به نام مرکز تشیع نبود، در حالی که دیگر شهرها همه و همه از تسنن موج می‌زد. فقط از آغاز قرن دهم، تشیع رواج و گسترش بیشتری یافت. اینک ما جغرافیای انسانی و سیاسی شهرهای ایران را از کتاب «أحسن التقاسیم» نگارش مقدسی ذکر می‌کنیم.

مقدسی این کتاب را در سال 375 ه نوشته است. او می‌گوید:

سرزمین خراسان از آن معتزله و شیعه ولی غلبه از آن اصحاب ابوحنیفه است، الا در نقطه شاش که همگی شافعی مذهبند، و اقلیم «رحاب»⁽¹⁾

. ناحیه‌ای است در آذربایجان. و این نام بردربند و بیشتر ارمنستان روی هم رفته اطلاق‌می‌شود و اکثر ارمنستان است. (لغت نامه دهخدا، ج 25، ص 305) به نقل از معجم البلدان.

همچنین مناطق کوهستانی غرب ایران چنین هستند، اما در ری مذاهب مختلفی است و غلبه با حنفیان است و در عین حال حنبلی‌ها نیز فراوان هستند. قمی‌ها شیعه و مردم دینور پیرو سفیان ثوری هستند و در اقلیم خوزستان مذاهب مختلفی هست. بیشتر مردم اهواز و رامهرمز و دورق، حنبلی مذهبند و نیمی از مردم اهواز شیعه‌اند و در عین حال، حنفی و مالکی فراوان است.

بیشتر مردم سرزمین فارس، اصحاب حدیث و پیروان معاویه‌اند. بیشتر مردم کرمان، شافعی مذهب، و در منطقه سند، اصحاب حدیث نیز فراوان به چشم می‌خورند، مردم ملتان⁽¹⁾

. شهری میان پنجاب و سند.

ابن بطوطه جهانگرد معروف می‌نویسد: پادشاه عراق، خدابنده بوده و یک فقیه رافضی به نام «ابن مطهّر» [علامه حلی] با او رابطۀ دوستی پیدا کرد و او اسلام آورد و به دنبال او ارتش مغول نیز اسلام پذیرفتند. این عالم رافضی مذهب تشیع را در نظر او آراست از این جهت خدابنده، مردم را به پیروی از مذهب شیعه دعوت کرد. گروهی از شهرها فرمان خدابنده را پذیرفتند ولی مردم بغداد، در برابر «درب أزج» گرد آمدند و گفتند: «لا سمعاً ولا طاعة» و خطیبی را که پیام شاه را می‌خواند، تهدید کردند. عین همین برنامه را مردم شیراز و اصفهان انجام دادند.⁽³⁾

قاضی عیاض در پیشگفتار کتاب «ترتیب المدارک» درباره انتشار مذهب مالک می‌نویسد: مذهب امام مالک به خراسان و ماورای عراق از طریق یحیی بن یحیی تمیمی و برخی دیگر، راه یافت و سالیان درازی، امامانی به مذهب مالکی در آنجا فتوا می‌دادند، آنگاه در قزوین و در نقاط کوهستانی ایران مانند همدان و کرمانشاهان نفوذ کرد و در عین حال بر برخی ازاین شهرها مذهب ابوحنیفه و شافعی چیرگی داشت.⁽¹⁾

. ترتیب المدارک، ج 1، ص 53.

بروکلمان خاورشناس مشهور اروپایی می‌نویسد: آنگاه که شاه اسماعیل صفوی بر تبریز دست یافت این شهر سیصد هزار نفر جمعیت داشت که یک سوم آن را شیعه و دو سوم آن را سنی تشکیل می‌داد.⁽²⁾

این کلمات که خلاصۀ آن را از محققان تاریخ نقل کردیم، حاکی از آن است که مذهب حاکم بر ایرانیان به صورت کلی، تا اواخر قرن دهم، تسنّن بوده و از دوران صفویه به بعد، مذهب شیعه گسترش یافت.

ابن اثیر در «الکامل فی التاریخ» می‌نویسد: سلطان محمود بر خلاف روش پدر، بارگاه حضرت علی بن موسی را تعمیر کرد، در حالی که پدر او آن را ویران کرده بود و مردم طوس هر کس را که به زیارت آن حضرت می‌رفت، اذیت می‌کردند. علت این که او راه خلاف پدر را در پیش گرفت، آن بود که امیرمؤمنان را در خواب دید که به او می‌گوید: تا کی این جریان به همین حالت، خواهد ماند؟ او در عالم رؤیا فهمید که مولا از ویرانی بارگاه فرزندش ناراحت است.⁽³⁾

مأمون عباسی تصمیم گرفت کتابی دربارۀ زشتی‌های معاویه بنویسد ولی یحیی بن اکثم، قاضی القضاة وی را از نوشتن این کتاب، بازداشت و گفت: مردم خراسان، تاب شنیدن این مطالب را دربارۀ خلیفۀ خود، ندارند.⁽¹⁾

. المحاسن والمساوی، ج 1، ص 108.

از این بیان نتیجه می‌گیریم که این فرضیه نیز مانند دو فرضیۀ پیشین، اساس درستی نداشته و گرایش ایرانیان به تشیع، قرنها پس از انتشار آن در حجاز و عراق بوده است.

4. شیعه زاییدۀ جنگ جمل

اشاره

این فرضیه، نوعی برداشت نادرست از نوشته ابن ندیم است. در این فرضیه تصور شده که شیعه در جنگ جمل پدید آمده است. او در «فهرست» خود می‌نویسد: علی علیه السلام آمادۀ نبرد با طلحه و زبیر شد تا آنها را به راه خدا باز گرداند و کسانی که از او پیروی کرده‌اند آنها را شیعه نامیده‌اند و خود امام آنها را با لقب «شیعیان من» یاد می‌کرد و گاهی «اصفیا» و گاهی «اولیا» و گاهی «شرطة الخمیس» و گاهی «اصحاب» می‌خواند.⁽²⁾

خاورشناس آلمانی «ولهاوزن» تحت تأثیر سخن ابن ندیم قرار گرفته و می‌گوید: پس از کشته شدن عثمان، مسلمانان به دو گروه تقسیم شدند: حزب علی و حزب معاویه. و در زبان عرب حزب، را «شیعه» می‌نامند. در این صورت شیعۀ علی در مقابل «شیعۀ معاویه» قرار گرفت، ولی آنگاه که خلافت معاویه گسترش پیدا کرد، لفظ «شیعه» فقط بر پیروان علی علیه السلام اطلاق شد.

نقد نظریه ولهاوزن

در گذشته یادآور شدیم که پیشینۀ شیعه به عصر پیامبر برمی‌گردد، بنابراین، نیازی به نقد این نظریه نیست، نکته‌ای که باید تذکر داد، این است که ابن ندیم می‌گوید: یاران علی علیه السلام در جنگ جمل، چهار گروه بودند: 1. اصفیا، 2. اولیا، 3. شرطة الخمیس، 4. اصحاب، اتفاقاً بیشترین کسانی که به این نام نامیده شده‌اند، یاران رسول خدا بوده‌اند، مثلاً: 1. اصفیای امام علی علیه السلام را سلمان فارسی، مقداد کندی، ابوذر غفاری، عمار یاسر، ابوعمرة، ابوسعید خدری، جابر بن عبداللّه، براء بن عازب، تشکیل می‌دادند، و آنان هرگز در روز جمل تشیع را نپذیرفتند، بلکه پیرانی بودند که از جوانی دست بیعت به علی علیه السلام داده بودند.

آری روز جمل، روز نمایان شدن تشیع در صحنۀ جنگ بود، کسانی که پشت سر امام بودند و حاضر بودند جان بر کف در راه او جام شهادت بنوشند، شیعیان واقعی علی علیه السلام بودند، هر چند همۀ لشکر او در خط تشیع نبودند و او را به عنوان خلیفۀ چهارم می‌پذیرفتند.

اصولاً باید دوران خلافت علی را دوران گشایش برای شیعه و عصر کاهش فشارها تلقی کرد، چنان که پس از شهادت آن حضرت دوران فشارها و سرکوب‌ها و محدود شدن آزادی‌های آنان فرا رسید.

5. تشیع زاییدۀ جنگ صفین

برخی از خاورشناسان، پیدایش شیعه را به جنگ صفین ارتباط داده‌اند، که در قضیۀ تحکیم به دو گروه تقسیم شدند. گروهی تحکیم علی علیه السلام را مطابق کتاب و سنت دانستند و شیعۀ او نام گرفتند و گروهی دیگر که شورشیان بودند و

مخالف تحکیم، و «خوارج» نامیده شدند.⁽¹⁾

. تاریخ الامامیة، ص 37.

این اندیشۀ واهی به سان اندیشه‌های پیشین، هیچ مدرک صحیحی ندارد، اتفاقاً مؤسس این نظریه، از نوشتۀ طبری، تأثیر پذیرفته، در حالی که عبارت او حاکی از آن است که تشیع قبل از مسألۀ تحکیم، وجود داشته است، طبری می‌نویسد: «فلمّا دخلَ علیٌّ الکوفةَ وفارقتْه الخوارجُ وثبتْ إلیه الشیعةُ، فقالُوا فی أعناقِنا بیعةٌ ثانیةٌ نحن أولیاء مَن والیتَ واعداء من عادیتَ».⁽²⁾

آنگاه که علی به کوفه آمد، خوارج از او جدا شدند، شیعیان دور علی را گرفتند و به او گفتند: ما بیعت دومی نیز بر گردن داریم، ما دوستان کسی هستیم که تو را دوست بدارد و دشمنان کسی هستیم که تو را دشمن بدارد.

این جمله (وثبتْ إلیه الشیعةُ) حاکی از آن است که قبل از جریان تحکیم و جدا شدن خوارج از صفوف یاران علی، آن حضرت گروهی به نام «شیعه» داشت که پیرو او بودند و سایه به سایۀ او راه می‌رفتند. و آمادگی خود را برای پیشبرد اهداف امام علیه السلام اعلام کردند و در جریان تحکیم جانب او را گرفتند و او را تنها ننهادند.

تا این جا به نقد پنج نظریه پرداختیم، دو نظریه واهی‌تر نیز هست که بی نیاز از نقد است.

ما خود را در نقد این دو نظر کاملاً بی نیاز می‌دانیم، زیرا آل بویه در قرن چهارم و پنجم بر بغداد حکومت کردند، و شیعه به تصدیق همگان قبل از آن، در عرصه سیاست و عقیده ظاهر و آشکار بود، جریان «حکومت صفوی» بر همگان روشن است که آنان از نیروی تشیع کمک گرفتند نه این که تشیع را پدید آوردند.

فصل هفتم شیوۀ گزینش جانشین در دو مکتب

اشاره

پس از رحلت پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله، همه یاران وی، اتفاق نظر داشتند که باید برای پیامبر خدا جانشینی باشد که وظایف او را انجام دهد و رهبری امّت را به دوش بکشد. ولی در پیاده کردن این نظر عملاً به صورت دو گروه درآمدند، و در طول زمان، پیروان دو مکتب رویاروی یکدیگر قرار گرفتند، اینک بیان تفاوت‌های آن دو:

شیوۀ خلافت، نزد شیعه با شیوۀ آن نزد اهل سنت، تفاوت جوهری دارد.

شیعه معتقد است: خلافت به سان نبوّت یک امر الهی است و باید نبیّ و امام را خدا معرّفی کند و مردم حق گزینش جانشین پیامبر را ندارند، زیرا موقعیّت امام، همان موقعیت پیامبر است. چیزی که هست او گیرندۀ وحی و بنیانگذار دین بود.

امام فاقد چنین منصب و مقامی است، امّا تمام وظایف دیگر پیامبر بر دوش او نیز سنگینی می‌کند و همۀ خلأهایی که با رحلت پیامبر پدید می‌آید، باید به وسیلۀ امام برطرف شود. یعنی امام باید مفسر قرآن و مبیّن احکام، و رفتار و گفتار او ملاک حق و باطل باشد و چنین فردی، جز با تربیت الهی در جامعه پدید نمی‌آید.

البته این سخن به این معنی نیست که امام فقط رهبر روحی و دینی محض است و با امور دنیوی مردم سر و کاری ندارد، بلکه امام، علاوه بر مقامات معنوی، وظایف رهبری دنیوی را نیز برعهده دارد. او مجری احکام، تأمین کنندۀ امنیّت، داور شرعی در مرافعات، و فرمانده کل قوا برای جهاد در راه خداست و....

از این جهت می‌گویند: «الخلافة رئاسة عامّة فی شؤون الدنیا والدین نیابة عن النبیّ صلی الله علیه و آله» در حالی که خلافت نزد اهل سنّت، یک رهبری دنیوی است که امور دنیوی امت را تنظیم می‌کند. ماوردی می‌گوید: مسئولیت امام عبارت است از رهبری سپاه، مرزبانی از سرزمین اسلامی و جلوگیری از ستم، و ستاندن حق مظلوم از ظالم و تقسیم غنایم و رهبری در حج.⁽¹⁾

. الأحکام السلطانیة، ص 15، 16.

از آنجا که خلافت، در این مکتب، در حکم یک رهبری سیاسی است که بتواند امور دنیوی مردم را تنظیم کند، دیگر عصمت و آگاهی از اصول و فروع، در آن شرط نیست، بلکه کافی است که کشور را اداره کند و اگر هم مرتکب گناهی شد، از مقام خود، معزول نمی‌شود.⁽²⁾

این دو نوع اندیشه که یکی خلافت را امری آسمانی و الهی دانسته و در خلیفه عصمت و قداست و اطلاع و آگاهی گسترده از اصول و فروع، شرط می‌داند، و دیگری مقام خلافت را در حد یک رئیس جمهور و نخست وزیر پایین می‌آورد که فقط به قدرت فکری ومدیریتی او اکتفا کرده و از معنویت، فقط اسلام را شرط می‌داند، این دو دیدگاه در نتیجه دو مکتب را پدید آورده که یکی تشیع و دیگری تسنّن است. بنا بر مکتب نخست، تعیین امام، از طریق وحی

صورت می‌گیرد و پیامبر در آخرین روزهای عمر خود خلیفۀ خویش را معین می‌کند، و در حالی بنا بر مکتب دوم، گزینش مردم کافی است و تأیید الهی لازم نیست.

ولی در کیفیت گزینش مردم در مکتب تسنن نظر واحدی در کار نیست، بلکه آرا و افکار مختلفی دارند که رویدادهای مربوط به خلافت پس از رحلت پیامبر را الگوی اعتقادی خود قرار داده‌اند، و به جای این که خلافت پیشینیان را با ملاکهای شرعی بسنجند، کارهای آنان را میزان حق و باطل دانسته و از آن ضابطه انتزاع کرده‌اند، اینک کلمات آنها:

ماوردی می‌گوید: گزینش امام به دو صورت انجام می‌گیرد:

. احکام السلطانیه، ماوردی، ص 4.

عضدی می‌گوید: تعیین امام به سه صورت انجام می‌گیرد:

متکلمان سنّی در شمار اشخاصی که می‌توانند امام را برگزینند اختلاف شگفت‌آوری دارند:

خلافت ابی بکر، با بیعت پنج نفر صورت گرفت: عمر بن خطاب، ابوعبیدۀ جراح، اسید بن حضیر، بکر بن سعد، سالم مولی ابی حذیفه.

برخی دیگر می‌گویند: با بیعت سه نفر گزینش امام، رسمی می‌شود: یک نفر بیعت می‌کند، دو نفر نیز بر آن شهادت می‌دهند.

گروه دیگر می‌گویند: با بیعت یک نفر نیز خلافت رسمی می‌شود. به گواه این که عباس به علی گفت: دستت را دراز کن، تا با تو بیعت کنم تا مردم بگویند:

عموی پیامبر با پسر عموی پیامبر بیعت کرد، و دیگر حتی دو نفر درباره تو با هم اختلاف پیدا نکنند.⁽¹⁾

. الاحکام السلطانیة، ص 4.

این نوع اختلاف در گزینش امام، حاکی از آن است که امر خلافت پس از رحلت پیامبر به مردم واگذار نشده و اگر واگذار می‌شد، قطعاً خصوصیات آن، در سخنان رسول خدا می‌آمد تا مردم پس از درگذشت او در وادی حیرت نمانند.

عجیب اینجاست که نویسندۀ مصری به نام الخضری با موضع‌گیری خاصی که درباره شیعه دارد، در کتاب خود، به نام «محاضرات فی تاریخ الأمم الاسلامیة» به این سخن اعتراف کرده است. او می‌گوید: «در کتاب خدا آیه‌ای که صریح در شکل انتخاب خلیفه برای رسول خدا باشد وارد نشده، جز آیاتی که به صورت کلی دربارۀ شورا سخن می‌گوید و همچنین در سنّت پیامبر نیز کیفیت گزینش وارد نشده جز این که پیامبر امت را از اختلاف و دو دستگی باز داشته است و اگر چیزی در روایات پیرامون گزینش وارد شده بود، طبعاً در کتاب‌های کلامی و فقهی به صورت روشن، بیان می‌گشت و مسلمانان با قواعد خلافت و

راهکارهای آن، به سان راهکارهای نماز و روزه آشنا می‌شدند».⁽¹⁾

. محاضرات فی تاریخ الأمم الاسلامیة: 161/2.

اگر این نویسنده به آنچه که می‌گوید ایمان دارد؛ باید پاسخگوی این پرسش باشد که: حکومت پس از پیامبر گرامی، یکی از امور بزرگی است که حیات و ممات مسلمانان بدان بستگی دارد. آیا امکان دارد پیامبر دربارۀ این امر خطیر سخنی نگوید؟ و خصوصیات آن را بیان نکند؟ چگونه می‌توان تصور کرد که پیامبر مسألۀ رهبری و سیاست اسلامی را که خود پایه‌گذار آن بوده بدون وضع قوانینی رها کند.

چگونه می‌توان تصور کرد که پیامبر دربارۀ نازل‌ترین مسائل مانند آداب دستشویی رفتن، دهها حدیث و روایت و ادب متذکر شود، دربارۀ کیفیت خوردن و آشامیدن، و حتی آداب خوابیدن و حمام رفتن به صورت گسترده سخن بگوید، اما در مسألۀ خلافت، لب فرو بندد و آن را ناگفته گذارد تا اهل دنیا و ریاست طلبان در آن طمع کنند و در نتیجه کار به خونریزی‌ها و اختلافات بی پایان بکشد؟

حاشا پیامبر بزرگ اسلام که در شمار خردمندترین افراد بشر و مؤید به وحی است دربارۀ این مسأله نیندیشد و کوچک‌ترین پیامی نداشته باشد. او در آیۀ (الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً) ⁽²⁾.

«امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را برای شما پسندیدم»، از کامل شدن دین و نعمت‌های الهی سخن می‌گوید، در حالی که بنابر نظریۀ دوم دربارۀ خلافت اسلامی که ضامن اجرا و

بقای اسلام است سخنی نگفته و مسأله را رها کرده و رفته است. اگر چنین باشد (و قطعاً چنین نیست) بیان دین تکمیل نشده و نعمت به تمام و کمال نرسیده است!!!

هرگاه گزینش خلیفه بر اساس شورا باشد، باید دهها سند محکم از رسول خدا به دست مسلمانان برسد که کیفیت شورا را از نظر تعداد افراد و شرایط علمی و تقوایی آنان، و کیفیت گزینش و مرکز آن را کاملاً بیان فرماید تا این که گزینش انصار و مهاجر برای همۀ جهان اسلام، حجت باشد، در حالی که هیچ کدام از این کارها صورت نگرفته است.

اصولاً باید خطوط کلی گزینش شورایی به نحو روشن در کتاب و سنّت بیاید مثلاً:

از بیخ و بن صحیح نبوده و هرگز مسألۀ امامت از طریق گزینش مردمی سامان نمی‌یابد.

دکتر طه حسین می‌گوید: اگر مسلمانان نظام مکتوبی دربارۀ شورا داشتند، در زمان عثمان، آن را به کار می‌بستند و می‌دانستند که چه باید بکنند و چه نباید بکنند.

تفسیر دو آیه مربوط به شوری

اکنون که سخن به اینجا رسید، ما دربارۀ دو آیه که دستاویز این گروه قرار گرفته است، سخن می‌گوییم:

. آل عمران/ 159.

این آیه خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله است، یعنی خطاب به حاکمی است که حکومت او از جانب خدا تثبیت شده است. به چنین فردی که دارای چنین منصبی است می‌گوید با آنان مشورت کن و سرانجام، خود، تصمیم بگیر. این مقدار از مضمون آیه، جای سخن نیست، یعنی حاکم، پس از آن که حکومتش رسمیت یافت باید مشورت کند اما این که اصل حکومت نیز با مشورت حل و فصل می‌شود، آیه ناظر به آن نیست، مثلاً هرگاه فرمانده کل سپاه به یکی از فرماندهان جزء بگوید در کیفیت نبرد با دشمن، با زیردستان مشورت کن، آنگاه پس از دریافت مجموع آراء خود تصمیم بگیر، آیا از این گفتار، استفاده می‌شود که فرمانده کل یا فرماندهان رده‌های پایین‌تر باید با مشورت تعیین شوند؟ به طور مسلم، نه.

خلاصه سخن با فردی است که منصب مسلّمی دارد، چنین فردی باید در امور مربوط حوزه کار خود، مشورت کند، امّا اینکه آیا خود این فرد نیز از طریق شوری تعیین می‌شود، هرگز آیه بر آن گواه نیست.

سخن در آیه دوم

در آیۀ دوم: خداوند می‌فرماید: یکی از صفات مؤمنان این است که در امور مربوط به خویش مشورت می‌کنند: (وَ أَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُمْ) .⁽¹⁾

. شوری/ 38.

مفاد آیه این است که مؤمنان در امور مربوط به خود باید با یکدیگر مشورت کنند، و اما این که گزینش خلیفه از امور مربوط به آنهاست، هرگز از آیه استفاده نمی‌شود. و به اصطلاح حکم، موضوع را ثابت نمی‌کند.

خلاصه این که در آیۀ نخست، خطاب به حاکم اسلامی است که حکومت

او مسلّم بوده و به او دستور مشورت می‌دهد. و اما این که خود حاکم نیز به طریق شورا تعیین شود، بر آن دلالتی ندارد.

در آیۀ دوم نیز به مؤمنان سفارش می‌کند که در کارهای مربوط به خودشان، مشورت کنند، و آیا این که تعیین جانشین برای پیامبر هم از وظایف آنهاست، آیه از آن حاکی نیست.⁽¹⁾

. و به اصطلاح اصولی‌ها «حکم موضوع را ثابت نمی‌کند».

عبدالکریم خطیب مصری پس از بررسی گزینش خلیفه از طریق شورا می‌گوید: چنین امر و دستوری از جانب خدا در این مورد، وارد نشده است، بلکه این تجربه‌ای بود که مسلمانان بدان دست یافتند تا آن را به مرور زمان به کمال برسانند، زیرا در آن زمان، وسیله‌ای جز شورا در اختیار نبود، و آگاهی از آرای فرد فرد امت، امکان‌پذیر نبود و لذا آنان، از یک شیوه ابتدایی پیروی کردند و آن تشکیل شورا از میان مهاجران و انصار بود، ولی پیامد بدی داشت و آن این که سبب شد مسلمانان دیگر درباره شیوۀ حکومت افق‌های تازه‌ای را در این زمینه کشف نکنند و به شیوه گذشتگان بسنده نمایند.⁽²⁾

هرگاه سخن خطیب مصری را بپذیریم، باید به وجود نقص در برنامۀ اسلام اعتراف کنیم و آن این که پیامبر گرامی که رسالت او پایان بخش تمام رسالت‌هاست، به هر ریز و درشتی اهمیت داده، به جز این امر حیاتی که در این باره سخن نگفته، از این جهت که مردم، ناچار شدند از طریق شورای مهاجر و انصار که ابتدایی‌ترین وسیله گزینش بود بهره بگیرند و خلیفه را انتخاب کنند.

خلافت خلفا، و مسألۀ شورا

گزینش خلیفه پس از پیامبر از طریق شورای اهل حل و عقد یا مهاجر و انصار، ضابطه‌ای است که فقط در کتاب‌های کلامی به چشم می‌خورد و هرگز در عالم خارج و ملموس، از آن جز در یک مورد خبری نبوده است. بررسی خلافت خلفای چهارگانه و پس از آن، اموی‌ها و عباسی‌ها به روشنی ثابت می‌کند که انتخاب هیچ یک از خلفا جز علی علیه السلام از طریق شورا انجام نگرفته و غالباً با بیعت چند نفر، آن هم بی مطالعه، خلیفه تعیین شده و بعداً عوامل خارجی چون ارعاب و تطمیع، خلافت خلیفه را تثبیت کرده است و غالباً خلیفۀ بعدی با انتصاب خلیفۀ پیشین بر سر کار آمده است و انتصاب خلیفۀ پیشین، وسیلۀ بسته شدن دهانها و اعتراضها گشته است.

اینک این مسأله را بررسی می‌کنیم:

رسول خدا به لقاءاللّه پیوست، در آن لحظات، ابوبکر در روستایی بیرون مدینه به نام «سنح» می‌زیست. عمر بن خطاب در میان جمعیت، به شدت مرگ رسول خدا را انکار کرد، و گفت: او هرگز نمرده است، بلکه به سوی خدا رفته و به سان موسی برمی‌گردد!! او پس از این غیبت، بار دیگر برمی‌گردد و دست و پای اشخاصی را می‌برد!! او به‌شدت و با حماسه و حرارت سخن می‌گفت در حالی که کف بر لب آورده بود، در این هنگام عموی پیامبر گفت: پیامبر مانند دیگر انسان‌ها دچار فرسایش و مرگ می‌شود. او را به خاک بسپارید، آیا درست است که شما یک بار بمیرید و رسول خدا دو بار؟ او نزد خدا گرامی‌تر از آن است که دوبار دچار چنین ناراحتی شود. جدال و گفتگو میان طرفین ادامه یافت تا آن که

ابوبکر از روستای سُنح رسید و سخن عمر را شنید و به حجرۀ رسول خدا رفت و روپوش پیامبر را از صورتش کنار زد و صورتش را بوسید و گفت: پدر و مادرم فدای تو باد! پاک زیستی و پاک مردی. سوگند به کسی که جانم در دست اوست خدا مرگ را دوبار نصیب تو نمی‌کند. آنگاه از حجرۀ رسول خدا بیرون آمد و به عمر گفت: آرام باش! عمر نشست. او خطبۀ کوتاهی خواند و چنین گفت: هر کس محمد را می‌پرستید، بداند که محمد مرده است، و هر کس خدا را می‌پرستیده، خدا زنده است و نمی‌میرد آنگاه این دو آیه را خواند:

(إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ) .⁽¹⁾

. زمر/ 30.

«تو می‌میری و آنان نیز می‌میرند».

(وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللّهُ الشّاکِرِینَ) .⁽²⁾

«محمد صلی الله علیه و آله جز فرستاده‌ای از سوی خدا بیش نیست، و پیش از او نیز پیامبرانی آمده‌اند، آیا اگر او بمیرد و یا کشته شود به عقب دوران جاهلیت - برمی‌گردید؟ و هر کس به عقب بازگردد، به خدا زیانی نمی‌رساند و خداوند به زودی سپاسگزاران را پاداش خواهد داد».

عمر بعد از شنیدن این دو آیه بر خود لرزید و به زمین افتاد و گفت:

فهمیدم که رسول خدا درگذشته است.⁽³⁾

بررسی این بخش از تاریخ

در این جا یک رشته تأمل‌ها و سؤال‌ها وجود دارد که یک فرد محقق باید برای آنها پاسخ درستی پیدا کند:

. صحیح بخاری: 30/1، باب کتابة العلم، حدیث 114.

نزد خدا گرامی‌تر از آن است که دوبار شربت تلخ مرگ را بنوشد. وقتی که عباس این سخن را گفت، عمر نپذیرفت ولی فوراً از ابوبکر پذیرفت!

این پرسش‌ها و امثال آنها برای خود، پاسخ قاطعی می‌طلبد، ولی ظاهراً پاسخ صحیحی نمی‌توان برای آنها یافت جز آن که باید بگوییم طرح او، نقشه‌ای ماهرانه بود تا مسلمانان را به این مسأله مشغول سازد تا هیچ نوع تصمیمی از سوی آنان گرفته نشود و به اصطلاح کسب زمان کند و فرصت کافی برای طرح خود به دست آورد.

کیفیت گزینش خلفا در تاریخ

یادآور شدیم که گزینش خلیفه از طریق شورای حل و عقد یا انصار و مهاجر یک شگرد لفظی بر زبانها بود تا روپوشی بر گزینش خلفا نهاده شود ولی حقیقت این است که این اصل هیچگاه جز در مورد یک نفر پیاده نشد. اینک چگونگی گزینش یکایک خلفا را بررسی می‌کنیم:

سرگذشت سقیفه

حاضران در سقیفه گروه مثلثی را تشکیل می‌دادند که هر ضلع آن برای خود فکر و هدفی داشت، سعد بن عباده با کوشش‌های زیادی توانسته بود تیره‌های اوس و خزرج را زیر عنوان «انصار» گرد هم آورده و در مقابل مهاجران که امکان برنده شدن را داشتند، سدّی تشکیل دهد، امّا پیوستگی افراد این دو قبیله، حالت صوری داشت و قلوب و افکار آنان از یکدیگر جدا بود.

سعد بن عبادۀ خزرجی با سخنرانی آتشین خود توانست خون «انصار» را به جوش آورد، زیرا در سخنان خود گفت: شما انصار در تمام دوره‌ها، سنگینی بار مسئولیت را بر دوش گرفتید و عرب‌های سرکش در پرتو قدرت شما به اسلام گردن نهادند و رسول خدا در حالی که از همۀ شما راضی بود، از دنیا رفت، بنابراین بر خیزید و زمام کار را به دست گیرید که جز شما کسی لیاقت این کار را ندارد.⁽¹⁾

. تاریخ طبری، ج 3، ص 218.

در مقابل سخنرانی پرشور سعد، ابوبکر از جا برخاست و گفت: فضیلت و موقعیت شما انصار برای همۀ مردم روشن است، امّا اگر خلافت وزمامداری را قبیلۀ خزرج به دست بگیرد، اوسیان از آنها کمتر نیستند و اگر اوسیان آن را به دست گیرند خزرجیان دست کمی از آنان ندارند، از این گذشته، میان دو قبیله خون‌هایی ریخته و افرادی کشته شده‌اند و زخم‌های جبران ناپذیری پدید آمده است...⁽²⁾

سخنان ابی بکر وحدت نظر انصار را از بین برد، و رقابت را میان دو گروه که تا لحظاتی پیش در یک سنگر بودند برانگیخت، آنگاه هر بار یکی از انصار و یکی از مهاجران به سخنرانی می‌پرداخت و چیزی می‌گفت، و مزایای خود را بر می‌شمرد.

حساسترین لحظۀ تاریخ فرا رسید، زیرا سکوتی ابهام‌آمیز بر جلسه حکومت می‌کرد، ناگهان شخصیتی از خزرج، به نام بشیر بن سعد که پسر عموی سعد بن عباده بود، از توجه خزرجیان و به ظاهر اوسیان به پسر عموی خود رنج می‌برد، برای به هم زدن اوضاع برخاست، سکوت مجلس را شکست و گفت:

پیامبر از قریش است و خویشاوندان پیامبر برای زمامداری از ما شایسته‌ترند، ابوبکر در این لحظه احساس کرد که جبهۀ انصار با مخالفت بشیر بن سعد، وحدت کلمه را از دست داده است. برخاست و گفت: ای مردم به نظر من عمر و ابوعبیده برای خلافت شایستگی دارند با هر کدام می‌خواهید بیعت کنید. مسلماً پیشنهاد این دو نفر مقدمۀ آن بود که این دو نفر برگردند و ابوبکر را پیشنهاد کنند و اتفاقاً چنین نیز شد و هر دو برخاستند و با ابوبکر بیعت کردند. او نیز بدون آن که مجدّداً تعارف کند، دست خود را به عنوان بیعت دراز کرد.⁽¹⁾

. سیرۀ ابن هشام، ج 2، ص 559، 560.

اسید بن حضیر رئیس اوسیان از احساسات تند و زودگذر پیروی کرد، و به کسان خود گفت: هرگاه خزرجیان گوی خلافت را بربایند برای شما نصیبی قائل نمی‌شوند. هر چه زودتر برخیزید و با ابوبکر بیعت کنید، اوسیان حاضر در مجلس به پیروی از دستور شیخ قبیله با ابوبکر بیعت کردند، و در این شرایط

نزاعی درگرفت و سعد بن عباده که در گوشۀ سقیفه نشسته بود مورد بی‌احترامی قرار گرفت و زیر دست و پا رفت. در این لحظه ابوبکر از این فرصت استفاده کرد و فوراً سقیفه را به عنوان فرد منتخب، ترک کرد و در سقیفه با رأی 5 نفر روی کار آمد.

از خزرجیان: بشیر بن سعد

از اوسیان: اسید بن حضیر

از مهاجران: عمر و ابوعبیده

در این هنگام که خزرجیان خود را شکست خورده می‌دیدند، فریاد برآوردند: ما جز علی با کسی بیعت نمی‌کنیم.⁽¹⁾

. تاریخ طبری، ج 3، ص 202.

این گزینش عجولانه آن هم با تکیه بر امتیازات قبیله‌ای که انصار و مهاجر به رخ یکدیگر می‌کشیدند نمی‌تواند مصداق شورایی باشد که مدعیان، سنگ آن را به سینه می‌زنند، و لذا عمر بن خطاب بعدها این بیعت را «فلته» (نسنجیده) خواند و گفت: «واللّه ما کانتْ بیعةُ أبی بکر إلّافلتَة وقَی اللّهُ شرّها، ومَنْ بایَعَ رَجلاً مِنْ غیرِ مَشورة المُسلمِین فَلا بیعةَ لَه».⁽²⁾

«به خدا سوگند بیعت ابوبکر و انتخاب وی برای خلافت یک کار نسنجیده و نااستوار و بدون مشورت بود. خدا مسلمانان را از شر آن نگاه داشت، و هر کس بدون مشورتِ با مسلمانان، با کسی بیعت کند، بیعت او ارزش نخواهد داشت».

گزینش خلیفۀ دوم

اگر خلیفۀ نخست با رأی چند نفر روی کار آمد و سپس گروهی دیگر با وعده و وعید با وی بیعت کردند، ولی خلیفۀ دوم تنها با انتصاب خلیفۀ اول بر مسند خلافت تکیه زد، تاریخ می‌نویسد: هنگامی که ابوبکر در بستر بیماری افتاده بود، احساس کردکه اجل وی فرا رسیده و هر چه زودتر باید از این جهان رخت بربندد، از این جهت برای تعیین جانشین، عثمان را به عنوان نویسنده احضار کرد و به او دستور داد که بنویسد:

این وصیت ابوبکر است به مسلمانان...

هنگامی که سخن ابوبکر به اینجا رسید، از هوش رفت و نویسنده وصیت از فرصت استفاده کرد و فوراً نوشت: قد استخلفت علیکم عمر بن الخطاب (من عمر را جانشین خود در میان شما قرار دادم) وآن گاه که وی به هوش آمد عثمان بی‌پروا جمله‌ای را که افزوده بود خواند. ابوبکر از جریان آگاه شد و سخت خوشحال گشت و بی‌اختیار تکبیر گفت و کار خودسرانۀ عثمان را چنین توجیه کرد که عثمان ترسید من در این بیهوشی بمیرم و مسلمانان بر سر تعیین خلیفه دچار اختلاف و دودستگی شوند. از این جهت مصلحت دید که نام عمر را به عنوان خلیفه در وصیتنامۀ من بیاورد.

با این که عمل خلیفه مورد انتقاد برخی از بزرگان صحابه قرار گرفت، حتی طلحه به ابی بکر اعتراض کرد که مرد سنگدلی را بر ما مسلّط نمودی، وی در پاسخ گفت: اگر خدا از من بازخواست کند، می‌گویم: من زمام کار را به دست بهترینِ مردم سپردم.⁽¹⁾

. شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 2، ص 165.

هرگاه اساس خلافت، شورای حل و عقد بود، چگونه خلیفه این اصل را نادیده گرفت و خلیفه بعدی را معین کرد. گروهی از روشنفکران، که این نوع اعمال خلیفه را بر خلاف اصول کلامی خود می‌دانند، می‌گویند ابوبکر نامزدی او را اعلام کرد تا مسلمانان او را انتخاب کنند⁽¹⁾

. الامامة أو الخلافة، تألیف عبدالکریم خطیب، ص 288.

شیوۀ روی کار آمدن خلیفۀ سوم

روی کار آمدن عثمان، به وسیلۀ شورای شش نفری که اعضای آن را خلیفۀ دوم معین کرده بود، انجام گرفت و ترکیب اعضای شورا به نحوی بود که عقب ماندن «علی علیه السلام» و عدم گزینش او قطعی بود.

اعضای آن را علی و عثمان و زبیر و سعد بن ابی وقّاص و عبدالرحمن بن عوف تشکیل می‌دادند.

در نخستین جلسه، طلحه حق خود را به عثمان بخشید و زبیر نیز که پسر عمۀ علی بود، به نفع علی کنار رفت. سعد وقاص نیز رأی خود را به عبدالرحمان داد که هر دو از قبیلۀ بنی زهره بودند. در جلسه، سه نفر باقی ماند که از نظر رأی مساوی بودند ولی طبق نظر عمر، خلیفه فقط با موافقت عبدالرحمن می‌تواند انتخاب شود. در این هنگام عبدالرحمن که علی را به خوبی می‌شناخت و می‌دانست به خاطر دستیابی به قدرت پا روی اصول نمی‌گذارد، رو به علی کرد و گفت: من با تو بیعت می‌کنم به شرط آن که بر طبق کتاب خدا و سنت پیامبر و

روش شیخین حکومت کنی. امام در پاسخ فرمود: من بر طبق کتاب خدا و سنّت پیامبر و تشخیص خودم عمل خواهم کرد.

سپس رو به عثمان کرد و همان پیشنهاد را تکرار کرد. عثمان پذیرفت وی در این لحظه دست خود را به عنوان بیعت بر دست عثمان زد و به عنوان امیرمؤمنان بر او سلام کرد.

تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل، که چگونه با مصالح اسلام و مسلمین بازی شده و با شورایی که به شوخی بیشتر شبیه بود خلیفه انتخاب شد، آنگاه اعتقاد به امامت آنان به عنوان یک عقیده رواج یافت.

ما دربارۀ گزینش امام علی علیه السلام به وسیلۀ بیعت مهاجرین و انصار در فصل‌های آینده سخن می‌گوییم و روشن می‌سازیم که به حق، گزینش در آنجا با کمال انتخاب و اختیار صورت گرفت ولی امویان و عباسیان، خلافت را به‌سان توپ به هم پاس دادند.

پس از شهادت امیرمؤمنان، هر چند مدت کوتاهی، حسن بن علی علیه السلام با بیعت سپاهیان امام علی به خلافت رسید ولی دسیسه‌های معاویه که خود را وارث عثمان می‌دانست، سبب شد که امام، خلافت را به خاطر مصالحی والاتر، رها کند. معاویه به زور و نیرنگ و به دلیل ناآگاهی مردم شام به خلافت رسید و در سال 60 ه درگذشت.

پس از درگذشت او کثیف‌ترین فرد از خاندان ابوسفیان، یعنی یزید بن معاویه به نام امیرمؤمنان بر تخت خلافت تکیه زد. او در مدت کوتاه حکومت خود، اعمالی را مرتکب شد که از شنیدن آنها عرق شرم بر پیشانی انسان می‌نشیند. در نخستین سال، حسین بن علی را به شهادت رساند و در سال دوم

داستان جنگ حرّه در مدینه پیش آمد که در آن 700 نفر از وجوه انصار و مهاجر کشته شدند و در سال سوم، سپاه او برای جنگ با عبداللّه بن زبیر عازم مکّه شد.

لشکر شام از بالای کوه‌های مکه که مشرف بر خانه‌ها و مسجدالحرام بود، پیوسته مسجد را با منجنیق زیر ضربات سنگ و آتش قرار دادند و پنبه‌های آغشته به نفت به سوی کعبه پرتاب می‌کردند تا این که کعبه در آتش سوخت و دیوارهای آن فرو ریخت. این واقعه در روز شنبه سوم ربیع الاول سال 64، به وقوع پیوست و یازده روز بعد یزید به وضع مرموزی درگذشت.

پس از درگذشت یزید، و حکومت دو ماهۀ فرزندش به نام معاویة بن یزید، مروانیها روی کار آمدند و آنها هم یکی پس از دیگری خلافت را به دست گرفتند که اسامی آنان عبارت است از:

سلیمان بن عبدالملک 5. عمر بن عبدالعزیز، 6. یزید بن عبدالملک 7. هشام بن عبدالملک 8. مروان بن محمد بن مروان بن الحکم.

سرانجام حکومت مروانیان در سال 132 ه به پایان رسید. جنایات آنان، آنچنان جهانگیر و چشمگیر بود که با یک خیزش عمومی، ملت‌های اسلامی به پا خاستند و همگی آنها را از بین بردند و جز ننگ و بدنامی چیزی از آنها باقی نماند. ما دربارۀ دوران عباسیان سخن نمی‌گوییم. خلافت آنان نیز به صورت موروثی تا سال 656 ه ادامه یافت.

آیا به حق برنامۀ اسلام برای جانشینی رسول خدا همین بود که پادشاهانی بیایند و بدترین فجایع را انجام دهند و همگان هم خلیفۀ پیامبر به شمار آیند؟!

فصل هشتم سکوت بیست و پنج ساله چرا؟!

اشاره

استواری احادیثی که حاکی از نصب امیرمؤمنان علیه السلام بر مقام خلافت و امامت است، جای شک و تردید ندارد ولی سخن اینجاست که چرا صاحب این منصب، پس از درگذشت رسول خدا صلی الله علیه و آله مهر خاموشی بر لب زد و حق خود را از دیگران باز نگرفت؟ و چرا جامعه‌ای را که در خواب فراموشی فرو رفته بود، بیدار نکرد؟

پاسخ این سؤال این است که: 1. امام از بازگویی حقانیت خویش لب فرو نبست و پیوسته مردم را هشدار می‌داد که جایگاه خلافت، خاندان پیامبر است؛ 2. ولی در عین حال از قدرت خود و پیروانش بهره نگرفت.

اینک هر دو را از نظر تاریخ، بررسی می‌کنیم:

1. احقاق حق امام در شرایط گوناگون

دلیل انصار چه بود؟

گفتند: دلیل آنان این بود که ما پیامبر را پناه دادیم باید امیری از ما و امیری از مهاجران، برگزیده شوند و زمام حکومت را به دست بگیرند.

امام فرمود: چرا در پاسخ آنان (انصار) نگفتید: اگر بنا بود که امیری از شما در رأس حکومت باشد چرا رسول گرامی دربارۀ شما سفارش کرد که با نیکوکاران شما به نیکی رفتار کرده و از گناهکاران شما درگذریم؟

مردی در آن مجلس، از امام پرسید: چگونه این حدیث حاکی از آن است که خلافت از آنِ انصار نیست؟ امام در پاسخ فرمودند اگر ریاست و خلافت از آن انصار بود، نیازی به سفارش نبود. افرادی نیاز به سفارش دارندکه در موضع قدرت نباشند.

آنگاه پرسید: منطق قریش چه بود؟ گفتند که آنان خود را اصل و ریشۀ رسول خدا می‌دانستند و این که او از میان قریش برخاسته است.

امام علیه السلام در رد منطق آنان گفت: درخت را گرفتند و میوه را از دست دادند.⁽¹⁾

. نهج البلاغه، خطبه 67.

سید رضی در نهج البلاغه این دو بیت را از امام علیه السلام نقل می‌کند:

فإن کنتَ بالشوری ملکتَ أمورَهم فکیفَ بهذا والمُشیرون غُیّبٌ؟

وإن کنتَ بالقربی حجَجتَ خصیمَهم فغیرُک أولی بالنبیّ وأقرب⁽²⁾

هرگاه از طریق شورا به حکومت رسیده‌ای، این چه شورایی است که اعضای آن همه غایب بودند؟

و اگر به پیوند خویشاوندی استدلال کردی و بر انصار پیروزی شدی، پس با همین منطق دیگران از تو، به پیامبر نزدیکترند (اشاره به خود حضرت).

شگفت اینجاست که در آن مجلس عمر بن خطاب به علی علیه السلام اصرار می‌کرد که بیعت کند و گفت: تو را رها نمی‌کنیم مگر آن که بیعت کنی. علی علیه السلام با نور الهی از آینده وی خبر داد و با استفاده از یک ضرب‌المثل عربی انگیزه او را در این اصرار، آشکار ساخت و گفت:

شیری را بدوش که نیمی از آن تو باشد و باری را ببند که فردا به سوی تو باز گردد!

ابوعبیدۀ جراح، منطق نرمتری را مطرح کرد. رو به علی کرد و گفت: پسر عمو! تو جوانی و آنان پیران این مردم هستند. تو را تجربۀ آنان نیست و من ابوبکر را نیرومندترین مرد برای ادارۀ امور می‌دانم. کار را به او واگذار کن. اگر تو زنده بمانی، برای این کار شایسته‌تر و لایق‌تری، زیرا در فضل و دین و دانش و فهم و سابقۀ تو و نسبت تو با پیامبر جای شک و تردید نیست.

امام علیه السلام در پاسخ ابوعبیده چنین فرمود:

«خلافت و جانشینی رسول خدا صلی الله علیه و آله در گرو این شایستگی‌هایی است که منتخب سقیفه، آنها را ندارد:

أ. آگاهی از کتاب خدا

ب. دانایی به احکام دین

ج. دانستن سنت و روش پیامبر

د. آگاهی از امور جامعه

ه. زدودن کارهای زشت از جامعه

و. تقسیم عادلانۀ ثروت

و این ویژگی‌ها در این فرد نیست که من با او بیعت کنم، بلکه در خود من هست.⁽¹⁾

. الإمامة والسیاسة، ج 1، ص 11-12.

من برای شما دلیلی می‌آورم که عرب و عجم نتوانند آن را انکار کنند:

آنگاه چنین فرمود:

شما را به خدا سوگند، بگویید: آیا در میان شما کسی هست که قبل از من به خدای یگانه ایمان آورده باشد؟ همه گفتند: نه!

شما را به خدا سوگند بگویید: آیا در میان شما کسی هست که پیامبر دربارۀ

او فرموده باشد: «من کنت مولاه فهذا علی مولاه، اللّهم وال من والاه وعاد من عاداه وانصر من نصره واخذل من خذله»؟ همه گفتند: به خدا، نه!⁽¹⁾

. الصواعق المحرقه، ابن حجر، ص 75؛ مناقب خوارزمی، ص 135، شماره 152.

جمعی برخاستند و گفتند: ما شنیدیم. در میان آنان ابوایوب انصاری و سهل بن حنیف و خزیمة بن ثابت و عبداللّه بن ثابت انصاری حضور داشتند.⁽²⁾

استدلال امام بر حقانیت خویش منحصر به مواردی که یادآور شدیم، نبوده است. او در هر موقعیت مناسب مهر خاموشی را می‌شکست و حقیقت را بازگو می‌کرد.

پس از درگذشت پیامبر صلی الله علیه و آله، دخت گرامی‌اش صدیقۀ طاهره و فرزندان وی حسن و حسین علیهما السلام حتی عبداللّه بن جعفر و عمار یاسر با حدیث غدیر بر حقانیت علی علیه السلام احتجاج می‌کردند. شگفت اینجاست آنگاه که رابطۀ «عمروعاص» با معاویه به تیرگی گرایید، وی در ضمن قصیده‌ای فضائل علی را برشمرد و نصب علی را در روز غدیر بر خلافت، در شعر خود گنجانید.⁽³⁾

اصولاً افرادی که بر اساس امتیازات مادی دست به دست هم بدهند، در مقام تقسیم مناصب و اموال و ثروت، اتحاد آنان فرو می‌ریزد و «عمروعاص» در این قصیده خیلی از حقایق را افشا کرده است. بنابراین، این احتجاج‌ها که تعداد آنها از پانزده می‌گذرد، حاکی از آن است که علی علیه السلام و خاندان او در احقاق حق و ارشاد مردم به واقعیات کوتاهی نکرده و آنچه وظیفه داشتند، انجام دادند.

2. چرا از قدرت بهره نگرفت

اشاره

مطلب دومی که در آغاز به آن اشاره کردیم، و آن این که چرا امام از قدرت خود بهره نگرفت؛ خود امام به آن پاسخ گفته است و آن این که اعمال قدرت در آن روز مصلحت نظام نبود، بلکه سبب می‌شد که اصل نظام از هم بپاشد، زیرا ستون پنجم یعنی منافقان در صدد فرصت برای قیام و شورش بودند تا بتوانند با یورش به مدینه، اختلالی در نظام به وجود آورند. از طرفی دیگر اعراب دور از مدینه سر به شورش برداشته بودند که این هم می‌توانست ضربۀ مهلکی بر نظام بزند. از این گذشته سفارش رسول خدا بود که در این مورد فرموده بود، و لذا در آغاز خلافت ابی‌بکر، امام سخنی دارد که یک جهان مطلب در آن نهفته است، اینک برخی را نقل می‌کنیم:

«أیّها النّاسُ، شُقُّوا أمْواجَ الْفِتَنِ بِسُفُنِ النَّجاةِ، وَعَرِّجُوا عَنْ طَریقِ الْمُنافَرَةِ، وَضَعُوا تِیجَانَ الْمُفاخَرَةِ. أفْلَحَ مَنْ نَهَضَ بِجَناحٍ، أوِ اسْتَسْلَمَ فأرَاحَ هذَا ماءٌ آجِنٌ، وَلُقْمَةٌ یَغَضُّ بِهَا آکِلُها.

وَمُجْتَنِی الثَّمَرَةِ لِغَیْرِ وَقْتِ إینَاعِهَا کالزَّارِعِ بِغَیْرِ أرْضِهِ».

فإنْ أقُلْ یَقُولُوا: حَرَصَ عَلی الْمُلْکِ، وَإنْ أسْکُتْ یَقُولُوا: جَزِعَ

مِنَ الْمَوتِ! هَیْهات بَعْدَ اللَّتَیا والَّتی! واللّهِ لابن أبی طالِبٍ آنَسُ بِالْمَوتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْیِ أُمِّهِ، بَلِ انْدَمَجْتُ عَلی مَکْنُونِ عِلْمٍ لَوْ بُحْتُ بِهِ لاَضْطَرَبْتُمْ اضْطِرابَ الأرشِیَةِ فی الطَّویِّ الْبَعِیدَةِ!».⁽¹⁾

. نهج البلاغه، خطبه 5.

«ای مردم! امواج کوه پیکر فتنه‌ها را، با کشتی‌های نجات (علم و ایمان و اتحاد) در هم بشکنید از راه اختلاف و پراکندگی کنار آیید، تاج تفاخر و برتری جویی را از سر بردارید.

(دو کس راه صحیح را پیمودند) آن کس که با داشتن یار و یاور و نیروی کافی به پا خاست و پیروز شد، و آن کس که با نداشتن نیروی کافی کناره‌گیری کرد و مردم را راحت ساخت.

زمامداری بر مردم همچون آبی متعفن و یا همانند لقمه‌ای است که گلوگیر می‌شود؛ آن که میوه را پیش از رسیدن بچیند، مانند کسی است که بذر را در کویر و شوره‌زار پاشد (هر قیامی وقت معینی دارد تا به ثمر برسد و اگر پیش از موعد دست به آن زده شود بی حاصل و بی نتیجه خواهد ماند).

اگر سخن گویم (و حقّم را مطالبه کنم) گویند: بر ریاست و حکومت حریص است، و اگر دم فرو بندم (و ساکت نشینم) خواهند گفت از مرگ می‌ترسد!

(اما) هیهات پس از آن همه جنگ‌ها و حوادث (این گفته بس ناروا است).

به خدا سوگند! علاقۀ فرزند ابوطالب؛ به مرگ از علاقۀ طفل شیرخوار به پستان مادر بیشتر است.

علومی در سینه‌ام نهفته‌اند که اگر آنها را آشکار کنم، همانند طناب‌ها در چاه‌های عمیق به لرزه درآیید!».

جملۀ آخر امام حاکی از آن است که آن حضرت از طریق تعلیم الهی و شاید وصیت رسول خدا صلی الله علیه و آله از آیندۀ امّت آگاه بود که اگر قیام کند، اساس اسلام به هم می‌ریزد.

باز امیرمؤمنان، در دوران خلافت خود، سخنی دارد که این مطلب را آشکارتر می‌سازد. می‌فرماید:

«فَوَاللّهِ مَا کانَ یُلْقَی فِی رُوعِی، وَلاَ یَخْطُرُ بِبَالی، أنّ الْعَرَبَ تُزْعِجُ هذَا الأمْرَ مِنْ بَعْدِهِ صلی الله علیه و آله عَنْ أهْلِ بَیْتِهِ، وَلاَ أنّهُمْ مُنَحُّوهُ عَنّی مِنْ بَعْدِهِ! فَمَا رَاعَنی إلّاانْثِیَالُ النّاسِ عَلی فُلانٍ یُبَایِعُونَهُ، فَأمْسَکْتُ یَدِی حَتّی رَأَیْتُ رَاجِعَةَ النَّاسِ قَدْ رَجَعَتْ عَنِ الإسلاَمِ، یَدْعُونَ إلَی مَحْقِ دِینِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَخَشِیتُ إنْ لَمْ أنْصُرِ الإسلاَمَ وَأَهْلَهُ أنْ أرَی فِیهِ ثَلْماً أوْ هَدْماً، تَکُونُ الْمُصِیبَةُ بِهِ عَلَیَّ أَعْظَمَ مِنْ فَوْتِ وِلاَیَتِکُمُ الَّتی إنَّمَا هِیَ مَتَاعُ أیَّامٍ قَلائِلَ، یَزُولُ مِنْهَا مَا کَانَ، کَمَا یَزُولُ السَّرَابُ، أوْ کَمَا یَتَقَشَّعُ السَّحَابُ؛ فَنَهَضْتُ فِی تِلْکَ الأحْداثِ حَتّی زَاحَ الْبَاطِلُ وَزَهَقَ، وَاطْمَأَنَّ الدِّینُ وَتَنَهْنَهَ».⁽¹⁾

. نهج البلاغه، نامه 62.

به خدا سوگند هرگز فکر نمی‌کردم؛ و به خاطرم خطور نمی‌کرد که عرب

بعد از پیامبر؛ امر امامت و رهبری را از اهل بیت او بگردانند (و در جای دیگر قرار دهند) و باور نمی‌کردم آنها آن را از من دور سازند! تنها چیزی که مرا ناراحت کرد اجتماع مردم اطراف فلان... بود که با او بیعت کنند، دست بر روی دست گذاردم تا این که با چشم خود دیدم گروهی از اسلام باز گشته و می‌خواهند دین محمد صلی الله علیه و آله را نابود سازند. (در اینجا بود) که ترسیدم اگر اسلام و اهلش را یاری نکنم باید شاهد نابودی و شکاف در اسلام باشم که مصیبت آن برای من از رها ساختن خلافت و حکومت بر شما بزرگتر بود چرا که این بهره دوران کوتاه زندگی دنیا است، که زایل و تمام می‌شود. همان طور که «سراب» تمام می‌شود و یا همچون ابرهایی که از هم می‌پاشند. پس برای دفع این حوادث به پا خاستم تا باطل از میان رفت و نابود شد و دین پا برجا و محکم گردید».

ابوالحسن مدائنی از عبداللّه بن جناده نقل می‌کند: مراسم عمره را انجام دادم. وارد مدینه شدم، به سوی مسجد رسول خدا رفتم. ناگهان صدای «الصلاة جامعة» شنیدم. مردم جمع شدند. علی علیه السلام در حالی که شمشیر خود را حمایل کرده بود، وارد مسجد شد. دیدگان به سوی او متوجه گشت. او آغاز به سخن گفتن کرد. پس از حمد خدا و صلوات بر رسول چنین گفت: از زمانی که خدا پیامبر خود را به سوی خویش خواند، ما خاندان او و وارثان و عترت و دوستان نزدیک او هستیم. کسی نمی‌تواند در این جایگاه با ما رقابت کند. و کسی نمی‌تواند در حق ما طمع نماید ناگهان مردم به رویارویی با ما پرداختند و

حکومت پیامبر را از دست ما گرفتند و حکومت به دست دیگران افتاد... به خدا سوگند اگر ترس از دو دستگی میان مسلمانان نبود، و از این که کفر بار دیگر باز گردد و دین از میان برود، ما جز این بودیم که اکنون هستیم و در پی آن، کسانی بر سر کار می‌آمدند، که در نیکی به مردم کوتاهی نمی‌کردند.⁽¹⁾

. شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 307، این بخش از سخن امام، نزدیک به سخن پیشین است.

زبیر بن بکار می‌گوید: ابن اسحاق در سیرۀ خود آورده است: آنگاه که مردم با ابی‌بکر، بیعت کردند، قبیلۀ تیم به این کار افتخار ورزیدند، در حالی که اکثر مهاجران و انصار، تردیدی نداشتند که علی علیه السلام زمامدار مسلمانان پس از رسول خداست. برخی از بنی‌هاشم شعری سرودند و از خلیفۀ وقت انتقاد کردند.

وقتی اشعار به علی رسید، او آنها را از تکرار این امر، بازداشت و فرمود: «لسلامة الدین أحب إلینا من غیره»، «پا برجایی دین برای ما از همه چیز خوشتر است».⁽²⁾

این سخنان، حاکی از آن است که امام به خاطر حفظ وحدت و نظام ظاهری اسلام، از هر نوع اقدام تنش زا خودداری کرد. امام می‌نگریست که گروهی از اعراب اطراف، در آستانۀ بازگشت از دین اسلام هستند، و در مدینه ستون پنجم به دنبال فرصت است، تا ضربۀ مهلکی بر اسلام بزند و جاهلیت را زنده نمایند، امام چاره‌ای جز این ندید که در مقابل این واقعیت، سر تسلیم فرود آورد، و تا آنجا که به نفع اسلام، تمام شود، با خلفا همکاری کند، و لذا در مسائل نوظهور و مشکل، خلفا را یاری کند و در مذاکره با هیئت‌های سیاسی که به مدینه می‌آمدند، به نمایندگی از طرف مسلمانان شرکت کند و در ضمن، احکام و

معارف قرآن را به مهاجر و انصار و فرزندان آنها آموزش دهد و به همین حالت، بیست و پنج سال سپری کرد تا آنجا که در سال 35 هجری عثمان در برابر دیدگان مهاجر و انصار کشته شد و بدعت‌هایی را بر جای نهاد که منجر به شورش مجاهدان و قتل او شد.

اتفاقاً خلیفۀ دوم را از چنین آینده بدی خبر داده بود و آن را پیش‌بینی کرده بود. وی گفت: اگر عثمان به قدرت رسد فرزندان ابی‌معیط را بر گردن مردم سوار می‌کند.

پذیرش خلافت پس از 25 سال محرومیت

امام، پس از 25 سال دوری از مقام خلافت، سرانجام به اصرار مهاجر و انصار، خلافت ظاهری را پذیرفت، آن هم، نه به قیمت کم بلکه به قیمت بسیار سنگین. محمد بن حنفیه می‌گوید: در کنار پدرم بودم که عثمان کشته شد. یاران رسول خدا وارد خانۀ علی علیه السلام شدند همگی یک صدا می‌گفتند: این مرد کشته شد. مردم امامی لازم دارند و امروز کسی بهتر از تو برای این کار نداریم. نه کسی سابقۀ تو را در اسلام دارد و نه به اندازۀ تو با پیامبر صلی الله علیه و آله نزدیک است. امام به طور جدی از پذیرش درخواست آنها خودداری کرد، و گفت: اگر من مشاور شما باشم بهتر از آن است که فرمانروای شما گردم، ولی آنان به خدا سوگند خوردند که ما تو را رها نمی‌کنیم تا با تو بیعت کنیم.

امام اصرار آنان را دید و فرمود: اگر چنین است بیعت باید علنی، آن هم در مسجد و با رضایت مسلمانان باشد. عبداللّه بن عباس می‌گوید: من نگران بودم که علی وارد مسجد شود و برخی بر او بشورند، ولی علی جز بیعت در مسجد را

نپذیرفت. او وارد مسجد شد، مهاجر و انصار هم به دنبال او، آمدند و با او بیعت کردند، آن گاه همۀ مردم به بیعت پرداختند.⁽¹⁾

. تاریخ طبری، ج 3، ص 450.

باز طبری در روایت دیگر می‌گوید: مردم دور علی را گرفتند و گفتند: ما با تو بیعت می‌کنیم. می‌بینی چه بلایی بر سر اسلام آمده است؟ و چه گرفتاری از نزدیکان پیامبر برای ما درست شده است؟

امیرمؤمنان این جمله را فرمود: مرا رها کنید و کسی دیگر را بجویید.

ما به سوی آینده‌ای می‌رویم که روشن نیست و زمانه آبستن رویدادهایی است که دلها را می‌لرزاند و خردها پا برجا نمی‌ماند. آنان گفتند: تو را به خدا سوگند می‌دهیم! آیا تو در این مسائل موافق با ما نیستی؟ آیاوضع اسلام را نمی‌بینی و فتنه‌ها را مشاهده نمی‌کنی؟ آیا از خدا نمی‌ترسی؟ امام فرمود: من نظر خود را به شما گفتم. بدانید که اگر خلافت را بپذیرم، در کارها به دانش خود عمل می‌کنم. اگر مرا رها کنید، من نیز مانند یکی از شما زندگی می‌کنم، و هر کس را انتخاب کنید، من فرمانبردارترین فرد خواهم بود».⁽²⁾

این چیزی است که طبری نقل می‌کند، ولی خود امام یورش مردم را به خانۀ خویش چنین نقل می‌کند:

«برای بیعت با من، همانند شتران تشنه کامی که به آب برسند و ساربان رهاشان کرده باشد، و عقال از آنها برگیرد، بر من هجوم آوردند... و به هم پهلو می‌زدند و فشار می‌آوردند، آن چنان که گمان کردم مرا خواهند

کشت! یا برخی زیر دست و پای دیگران خواهند رفت...».⁽¹⁾

. نهج البلاغه، خطبۀ 54.

و در خطبۀ دیگر می‌فرماید:

«فما راعنی إلّاوالناسُ کعُرْف الضبْغ، ینثالُون علیّ من کلِّ جانب حتّی لقدْ وُطِئ الحسنانُ وشُقَّ عطْفای، مجتمعین حولی کربیضة الغنم».⁽²⁾

«مردم از هر سو چون یال‌های کفتار به هم فشرده بر گرد من هجوم آوردند، حسن و حسین زیر دست و پا رفتند و چنان بر پهلوهایم فشار آوردند که ردایم از دو جانب پاره شد. جمعیت به سان گوسفندانی که از ترس گرگ چوپان را در میان می‌گیرند مرا در میان گرفت».

بررسی تاریخ بیعت با امام نشان می‌دهد که در تاریخ خلافت چنین اجتماع عظیمی آن هم با شور و شعف برای انتخاب خلیفه رخ نداده است، و جز چند نفر انگشت شمار از این بیعت تخلف نکرده‌اند و افراد متخلف کسانی بودند که از خلیفۀ پیشین بهره‌های فراوانی می‌گرفتند مثلاً: زید بن ثابت که خزانه‌دار عثمان بود، و لذا به هنگام خودداری او از بیعت، ابوایوب انصاری، میزبان رسول خدا به او گفت: علّت خودداری تو از بیعت، این است که خلیفۀ پیشین طلا و نقرۀ فراوانی در اختیارت می‌گذاشت.

در این هنگام حجت بر امام تمام شد و شروع به اصلاحات کرد تا آنچه را که مردم از آن رنج می‌بردند، از میان ببرد و اصلاحات عمیق در ساختار حکومت

انجام دهد. امّا متأسفانه به تعبیر امام آنگاه که اصلاح امور را آغاز کرد، سه گروه در برابر او به مقاومت پرداختند، چنان که می‌فرماید:

«گروهی به بهانه‌های واهی پیمان شکستند و دسته‌ای دیگر، از دین بیرون رفتند و دستۀ سوم برای رسیدن به ریاست، از فرمان سرپیچی می‌کردند، سپس می‌افزاید: سوگند به خدایی که دانه را شکافت و انسان را آفرید اگر نه این که جمعیت بسیاری گرد من فراهم آمدند و یاورانی پیدا شدند که حجت را بر من تمام کردند و اگر عهد و مسئولیتی که خداوند از علما و دانشمندان گرفته تا در برابر شکم بارگی ستمکاران و گرسنگی ستمدیدگان سکوت نکنند، من مهار شتر خلافت را رها می‌کردم و از آن چشم می‌پوشیدم و آخر آن را به همان جام نخستین می‌نوشیدم.⁽¹⁾

. کنایه از این که در پایان تیر خلافت را رها می‌کردم، همان‌طور که در آغاز رها کردم.

فصل نهم دشواری‌های سهمگین

اشاره

در خلافت امیرمؤمنان

در یک اجتماع با شکوه در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله، امیرمؤمنان به خلافت برگزیده شد، هر چند این برگزیدگی، چیزی در واقع بر موقعیت امام، نیفزود، زیرا او از جانب خدا به این منصب برگزیده شده بود، ولی مسلّماً تا مقبولیتی از جانب مردم نباشد، منصب الهی، در جامعه تأثیرگذار نخواهد بود.

اما متأسفانه پس از گزینش، زمزمه‌های مخالفت از گوشه و کنار بلند شد، خصوصاً آنان که با خلافت امام، زیان می‌دیدند و مناصب از آنان باز ستانده می‌شد و یا خواهان مقاماتی بودند که از نظر اخلاقی و ایمانی، شایستگی آن نداشتند، بالأخره امام در مدت حکومت خود، با سه گروه روبرو شد و شاخ همه آنها را شکست و در پایان، جام شهادت نوشید.

امیرمؤمنان در خطبۀ شقشقیه خود از این سه گروه، نام می‌برد و چنین می‌فرماید: وقتی به ادارۀ امور به پا خاستم، جمعی بیعت مرا شکستند (ناکثین) و

گروهی از راه حق بیرون رفتند (قاسطین)، و گروهی دیگر از فرمانبرداری سرپیچیدند (مارقین). تو گویی آنان، سخن خدا نشنیده‌اند که فرمود: «سرای جاودانی از آن کسی است که سرکش نباشد و در روی زمین فساد نکند» بلی به خدا سوگند، آنان شنیده بودند، ولی دنیا در دیدگان آنان آراسته شده بود و زیور آن، ایشان را فریفت.⁽¹⁾

. نهج البلاغه، خطبۀ 3.

امام در این جملۀ کوتاه خود، سه گروه را چنین توصیف می‌فرماید و اینک ما به سرگذشت این سه گروه که بیشتر وقت امام را گرفتند، اشاره می‌کنیم:

پیمان شکنان

گروه پیمان شکن، طلحه و زبیر و دنباله روان آنها هستند که در روز روشن بیعت کرده بودند، ولی پس از اندی پرچم مخالفت برافراشتند، زیرا حس کردند که بیعت آنان به ضرر آنهاست. وقتی آنان گفتند بیعت ما زبانی بود، نه جدی، امام در پاسخ آنان فرمود:

آنان به بیعت خود اعتراف کرده، ولی مدعی هستند که در باطن، خلاف آن را در نظر داشتند. آنان، باید بر نفاق خود، شاهد و گواهی بیاورند و یا این که به بیعت خود بازگردند.⁽²⁾

گاهی گفتند ما با تو بیعت کردیم تا در رهبری با تو شریک باشیم. امام شرط آنان را تکذیب کرد. گفت: شما با من بیعت کردید که در موضع ناتوانی کمک کنید.⁽³⁾

حقیقت این است که آنان تصور می‌کردند که امام فرمانروایی عراق را به زبیر واگذار می‌کند و یمن را به طلحه می‌دهد، ولی روش امام در تقسیم بیت‌المال و اعزام دیگران به ادارۀ این دو استان، عزم آنان را بر مخالفت، دو چندان کرد و با نقشۀ خاصی، از مدینه فرار کرده و به مکه رفتند. زبیر در یک مجمع عمومی قریش، چنین گفت: آیا این است سزای ما؟ ما بر ضد عثمان قیام کردیم و وسیلۀ قتل او را فراهم ساختیم، در حالی که علی درخانه نشسته بود، وقتی زمام امور را به دست گرفت ادارۀ امور را به دیگران سپرد.

واکنش عائشه به بیعت مردم با امام علیه السلام

طلحه و زبیر، آنچنان وجهۀ عمومی نداشتند که بتوانند جمعی را بر ضد علی که خلیفۀ رسمی مسلمانان بود، تحریک کنند. ناچار باید از وجهۀ معنوی همسر پیامبر یعنی عایشه بهره بگیرند وبه کمک او ارتشی را سامان دهند.

عایشه در بازگشت خود از مکه به مدینه در منزلگاهی به نام «سرف» با مردی به نام «ابن ام کلاب» ملاقات کرد و از اوضاع مدینه پرسید، وی گفت: خانۀ خلیفه 82 روز در محاصره بود، سپس منجر به قتل او گشت و بعداً مردم با علی علیه السلام بیعت کردند.

از شنیدن این خبر، سخت برآشفت و گفت: ای کاش آسمان بر سرم فرو می‌ریخت، سپس دستور داد که کجاوۀ او را به مکه باز گردانند.

عایشه از کسانی بود که کراراً از عثمان انتقاد می‌کرد و او را «نعثل»

می‌نامید و می‌گفت: اقتلوا نعثلاً.⁽¹⁾

. الغدیر، ج 9، ص 81؛ نعثل نام یهودی بلند ریشی بود که نوعی میان آن دو شباهت وجودداشت.

عایشه در برابر مسجدالحرام از کجاوه پیاده شد و به حجر اسماعیل رفت و پرده‌ای در آنجا آویخت. مردم دور او گرد آمدند. او در خطاب به مردم گفت: مردم عثمان به ناحق کشته شده و من انتقام خون او را می‌گیرم.⁽²⁾

مسلّماً تشکیل ارتشی از مکّه برای نبرد با علی و یا تصرف بصره و کوتاه کردن دست استاندار علی، نیاز به بودجه مالی سنگینی داشت که همگی به وسیلۀ استانداران پیشین عثمان تأمین شد. سرانجام پس از یک رشته مذاکرات محرمانه با عایشه که بیشتر کارگردان آن عبداللّه فرزند زبیر بود، عایشه همراه طلحه و زبیر، عازم بصره شدند و به هنگام ترک مکه چنین اعلام کردند:

«آگاه باشید که امّ المؤمنین و طلحه و زبیر عازم بصره هستند، هر کس می‌خواهد اسلام را عزیز گرداند و با کسانی که خون مسلمانان را حلال شمرده‌اند، نبرد کند و آن کس که می‌خواهد انتقام خون عثمان را باز ستاند، با این

گروه حرکت کند و هر کس مرکب و هزینۀ رفتن ندارد، مرکب و هزینۀ سفر او تأمین خواهد شد».⁽¹⁾

. تاریخ طبری، ج 3، ص 167.

ارتش طلحه و زبیر، همراه با عایشه به سرعت سرزمین‌های بین مکه و عراق را پیمودند و از نقطه‌ای که می‌گذشتند، مردم از شرکت ام المؤمنین شگفت زده می‌شدند و طلحه و زبیر و احیاناً خود او را ملامت می‌کردند، اینک نمونه‌ای را یادآور می‌شویم:

طلحه و زبیر و همراهان او در نقطه‌ای از سرزمین قبیله بنی‌سعد فرود آمدند. مردی از آن قبیله به عایشه گفت: «ای ام المؤمنین! کشتن عثمان برای ما آسانتر از خروج تو از خانه و رکوب تو بر این جمل ملعون است. تو از جانب خدا ستر و پردۀ حرمت واحترام داشتی.⁽²⁾

جوانی دیگر از همان قبیله رو به زبیر و طلحه کردو گفت:

امّا تو ای زبیر، حواری پیامبر به شمار می‌آیی و تو ای طلحه با دست خود رسول خدا را از آسیب حفظ کردی. مادرتان را همراه می‌بینم. آیا زنان خود را نیز همراه آورده‌اید؟ گفتند: نه. گفت: من در این لحظه از شما جدا می‌شوم، سپس اشعاری را سرود که نخستین بیت آن این است:

صُنتم حلائکم وَقُدْتُم امّکم هذا لعمرک قلّة الانصاف

«همسران خود را در پشت پرده نشانده‌اید ولی مادر خود را به همراه آورده‌اید. به جان شما سوگند که این نشانه کمی انصاف است.⁽³⁾

سرانجام، به حرکت خود سرعت بخشیدند و اطراف بصره خیمه زدند و پس از مذاکرات و ردّ و بدل نامه‌ها، پیمان شکنان تصمیم گرفتند و در یک شب شبیخون زده، و مسجد ودارالاماره را تصرف کنند. این کار به قیمت کشتن مأموران حفاظت مسجد ودارالاماره تمام شد. تصمیم گرفتند استاندار علی را به نام عثمان بن حنیف بکشند ولی از ترس برادرش که در مدینه اقامت داشت به نام سهل بن حنیف با قدری شکنجه کردن، او را رها کردند. وقتی در بیت‌المال را گشودند و دیدگان آنان به ثروت کلان خزانۀ مسلمین افتاد، زبیر این آیه را خواند: (وَعَدَکُمُ اللّهُ مَغانِمَ کَثِیرَةً تَأْخُذُونَها فَعَجَّلَ لَکُمْ هذِهِ) ⁽¹⁾

. فتح/ 20.

امیرمؤمنان از کودتای طلحه و زبیر آگاه شد و پس از اعزام محمد بن ابی بکر به کوفه، و سپس اعزام امام حسن و عمار یاسر با قوای بسیار مناسب، به سمت بصره حرکت کرد.

امام، پیش از آغاز جنگ، با آنان اتمام حجت کرد و در روز پنجشنبه دهم جمادی الاولی سال 36 ه در برابر صفوف سپاه دشمن قرار گرفت و گفت: «شتاب مکنید تا حجت را برای آخرین بار بر این گروه تمام کنیم. آن گاه قرآنی را به دست ابن عباس داد و گفت: با این قرآن به سوی سران ناکثین برو و آنان را به این قرآن دعوت کن و به طلحه و زبیر بگو که مگر با من بیعت نکردید؟ چرا آن را شکستید؟ و بگو که این کتاب خدا میان ما و شما داور باشد».

امّا پیام امام و پیام نمایندگان او در این فریفتگان زر وزور و تزویر اثری نداشت. آتش جنگ خونینی درگرفت که سرانجام با پیروزی علی و کشته شدن طلحه و زبیر و از هم پاشیده شدن ارتش آنان پایان یافت و نتیجه قدرت‌طلبی آنان این شد که 14000 نفر جان خود را از دست دادند.⁽¹⁾

. الجمل، ص 223.

پس از پایان یافتن نبرد، امام، مصلحت دید که کوفه را مرکز خلافت اسلامی قرار دهد، زیرا افراد بیشتری از آن شهر، به یاری امام شتافتند.

نبرد با قاسطین (ستمگران)

پس از استقرار امام در کوفه و اعزام استانداران صالح و عزل افراد ناصالح بر همۀ سرزمین پهناور اسلامی دست یافت، و همه جا سخن از حکومت علی علیه السلام و حاکمیت او بود، جز منطقۀ شام که هنوز در زیر پنجۀ قدرت معاویه بود. امام برای اتمام حجّت، نامه‌ای به معاویه نوشت و نامه‌هایی میان آن دو رد و بدل شد. و او کشته شدن عثمان را دستاویز کرده، و بیعت خود را مشروط بر تسلیم قاتلان عثمان دانست.

مسلّماً این بهانه‌ای بود، برای ترک بیعت، هدف او این بود که بخش شام به او واگذار شود و او به سان دوران دو خلیفۀ پیشین حاکم مطلق گردد و مسلّماً چنین واگذاری با پرهیزگاری علی علیه السلام سازگار نبود و باید با منطق قدرت با معاویه سخن بگوید.

سرانجام، امام به سوی «صفین» حرکت کرد. وقتی به منطقه رسید، دید معاویه آب را به روی سپاه وی بسته است. بی آبی و عطش سربازان امام را تهدید

می‌کرد و امام را هاله‌ای از غم و اندوه فرا گرفته بود. او در میان لشکریان خود، خطبۀ کوتاهی خواند، سپس با یک حملۀ برق‌آسا توانست لشکر معاویه را کنار بزند و شریعه را به تصرف خود درآورد، ولی در عین حال، با این که شریعه در تصرف آنان بود، آب را بر روی دشمن نبست.

سرانجام، نبردهای تن به تن، سپس، جنگ فراگیر درگرفت و پیوسته پیروزی با امام علیه السلام بود. عمروعاص که مغز متفکر معاویه بود، طرحی برای شکست علی علیه السلام ریخت و آن این که در میان سربازان علی علیه السلام ایجاد تفرقه کند، به این صورت که در بامداد روز پنجشنبه سیزدهم ربیع الأوّل، سپاه امام با نیرنگ کاملاً بی سابقه‌ای روبرو شدند و آن این که سپاه شام طبق دستور عمروعاص قرآن‌ها را بر نوک نیزه‌ها بستند و صفوف خود را با مصاحف آراستند. قرآن بزرگ دمشق به کمک دو نفر بر نوک نیزه حمل می‌شد. آنگاه همگی یک صدا شعار می‌دادند که حاکم میان ما و شما کتاب خداست.

منظرۀ روح‌انگیز مصاحف و ناله‌های مهرآفرین سربازان شام، عقل و هوش از سر بسیاری از سربازان امام، ربود. مردان جنگی که تا ساعاتی پیش افتخار آفرین بودند و در یک قدمی پیروزی کامل قرار داشتند، همچون افسون شدگان بر جای خود میخکوب شدند، ولی در مقابل گروه اندکی مانند: مالک اشتر و دیگران به نبرد ادامه می‌دادند. بالأخره سستی در سپاه امام به خاطر این نیرنگ پیش آمد و امام تن به صلح داد و نتیجۀ آن این شد که دو نفر در نقطه‌ای دور از صفوف نبرد دربارۀ رودررویی امام با معاویه نظر دهند، ولی متأسفانه نمایندۀ تحمیل شده بر امام یعنی ابوموسی فریب عمروعاص نمایندۀ معاویه را

خورد، زیرا هر دو با هم توافق کردند که هر یک امام خود را عزل کند، سپس مسلمانان، فردی را انتخاب کنند. نخست ابوموسی، علی علیه السلام را عزل کرد، در حالی که عمروعاص پس از او بر منبر رفت و گفت: همان گونه که ابوموسی علی را عزل کرد، من معاویه را بر خلافت نصب می‌کنم و بر این مقام می‌نشانم چنان که انگشتر را بر انگشت خویش می‌پوشانم.

امام هرگز به تحکیم راضی نبود و اصرار بر ادامۀ نبرد داشت، ولی اکثریت، قائل به پذیرش صلح بودند و گاهی هم علی علیه السلام را تهدید می‌کردند. امام از روی ناچاری پذیرفت ولی همان افرادی که علی را به پذیرش صلح، وادار می‌کردند، خود مخالف این طرح شدند و گروه خوارج را تشکیل دادند که امام هم با آنها در آینده درگیر شد.

نتیجۀ داوری‌های ابوموسی و عمروعاص به امام رسید، امام سخت برآشفت و گفت: آنان ظالمانه داوری کردند. قرار بود طبق قرآن و سنت پیامبر داوری کنند، و لذا بار دیگر در کوفه مشغول گردآوری سپاه بود که ریشۀ فساد را در شام بخشکاند.

نبرد با مارقین (شورشیان)

مارقین گروهی از سپاهیان علی علیه السلام هستند که او را بر پذیرش صلح و داوری قرآن وادار کردند، آنگاه از رأی خود برگشتند و از علی خواستند که پیمان صلح را بشکند، علی هم کسی نبود که پیمان خود را بدون جهت بشکند.

سرانجام این گروه، در اطراف کوفه دست به فساد زدند و راهزنی را پیشه ساختند. امام آن گاه که آمادۀ حرکت به سوی صفین بود، از حرکت‌های ظالمانۀ

آنان آگاه شد. گروهی به علی علیه السلام پیشنهاد کردند که قبل از نبرد با معاویه این جمع را پراکنده سازد.

امام، پس از یک سلسله پیام‌ها که به وسیلۀ یاران عزیز خود، برای خوارج فرستاد خود نیز به میان آنان رفت و خطبۀ غرائی خواند و گفت: شما بودید که ما را به تحکیم وادار کردید. اکنون خودتان آن را کفر می‌دانید؟

سرانجام نبرد میان آنان و سپاه علی درگرفت. رزمندگان سپاه امام از راست و چپ وخود امام از میانه بر آن لشگر حمله بردند و چیزی نگذشت که همۀ آنان از پای درآمدند و فقط نه نفر جان سالم به در بردند، دو نفر به خراسان، و دو نفر به عمان، دو نفر به یمن، دو نفر به جزیره در عراق و یک نفر به تل موزن پناه بردند و در آنجا زاد و ولد کردند و نسل خوارج به وسیلۀ آنها باقی ماند.⁽¹⁾

. کشف الغمه، ج 1، ص 267-270.

یاران امام، تصور کردند که نسل خوارج منقرض شده است. امام در پاسخ آنان گفت: چنین نیست، بلکه آنان به صورت نطفه‌هایی در صلب مردان و رحم زنان به سر می‌برند. هرگاه شاخه‌ای از آنان بریده شود، شاخۀ دیگری بر جای آن می‌روید، و سرانجام به صورت گروه‌های غارتگر و ربایندگان اموال در می‌آیند.⁽²⁾

این وقایع سه‌گانه را که هر یک برای خود کتابی است، بیشتر وقت امام علیه السلام را گرفتند. امامی که باید در مسند خلافت بنشیند و علوم و دانش‌ها و معارف از زبان او شنیده شود، و به تربیت جوانان عزیز بپردازد، گرفتار جنگ‌های داخلی و سرکوب شورشیان کوتاه فکر شد.

وقایع پس از نهروان

سپاه امام پس از سه نبرد در جمل و صفین و نهروان، از ادامۀ جهاد با معاویه سرباز زدند و کمتر به ندای امام لبیک می‌گفتند. هر چه حضرتش آنها را برای جهاد دعوت می‌کرد، کمتر پاسخ می‌شنید. کافی است که بدانیم امام روزی آنها را چنین خطاب کرد:

«کدام خانه را بعد از خانۀ خود از تصرف دشمن دور نگه می‌دارید؟ و همراه با کدام امام مورد اعتمادی پس از من نبرد می‌کنید؟ به خدا سوگند فریب خورده، کسی است که فریب شمارا بخورد و بخواهد با شما همکاری کند، به خدا سوگند که چنین کسی جز نومیدی نصیبش نمی‌گردد، کسی که به وسیلۀ شما تیراندازی کند، همانا با تیر سر شکسته و بی پیکان به پیکار رفته است».⁽¹⁾

. نهج البلاغه، خطبۀ 29؛ الغارات ثقفی، ج 2، ص 416؛ تاریخ طبری، ج 4، ص 104؛ شرح نهج البلاغۀ ابن ابی الحدید، ج 2، ص 111 تا 125.

این فضای بی تفاوتی سبب شد که معاویه سیاست دیگری را در پیش گیرد و آن، ایجاد نا امنی در قلمرو حکومت امام بالاخص عراق و یمن و کشتار بی‌گناهان بود. اینک نمونه‌ای را نقل می‌کنیم:

ضحّاک بن قیس فهری، با چهار هزار جنگجو به امر معاویه به سوی کوفه حرکت کرد و قبایلی را که در اطاعت امام بودند، غارت نمود و این کار را به سرعت انجام می‌داد به نحوی که اگر بامدادان وارد شهری می‌شد تا عصر آن روز، شهر را ترک می‌کرد. ضحاک در مسیر خود به روستای ثعلبیه رسید که مسیر حجاج عراق به سوی مکه بود. وی اموال حجاج را به غارت برد و در مسیر خود

عمرو بن عمیس برادرزادۀ عبداللّه بن مسعود را کشت! این یک نمونه از غارتگری‌های آنان بود.

نمونه‌ای دیگر: بسر بن ارطاة با سه هزار نفر راه حجاز را در پیش گرفت و وارد مدینه شد. خانه‌هایی را آتش زد. سپس به سوی مکه رفت و اموالی را غارت کرد. پس از مکه رهسپار طائف شد و آنجا نیز گروهی را بدون سؤال و جواب از دم تیغ گذراند، آنگاه طائف را به قصد یمن ترک کرد و آگاه شد که دو کودک خردسال عبیداللّه بن عباس فرماندار امام در صنعا به همراه مادرشان در آن سرزمین هستند، او با کمال بی رحمی، کودکان خردسال را کشت. ما اگر بخواهیم فساد بسر را در این سفر بنویسیم باید کتابی را بنگاریم. این تنها بسر نبود، غارتگری سفیان بن عوف نیز کمتر از او نبود.

سرانجام، امام تصمیم گرفت، و لو با اقلیت کم، برای قطع ریشۀ شجرۀ خبیثه به پا خیزد. او در آخرین روزهای خود، فرمود:

«الجهاد، الجهاد، عباداللّه ألا وإنّی مُعْسِکر فی یومی هذا فمن أراد الرواح فلیخرج».

«بندگان خدا بر شما باد جهاد و پیکار، من امرزو اردو می‌زنم، و هر کس که خواهان رفتن به سوی میدان جهاد است، آمادۀ خروج شود».

این سخنان حماسی و شور آفرین امام علیه السلام دلهای مردۀ عراقیان را آن چنان زنده ساخت که در اندک زمانی قریب چهل هزار نفر برای جهاد در راه خدا و جنگ با دشمن در میدان صفین آماده شدند. امام علیه السلام برای فرزند خود، حسین علیه السلام و قیس بن سعد و ابوایوب انصاری، پرچم‌هایی داد و هر یک را در رأس ده هزار

نفر، آمادۀ حرکت کرد و برای افراد دیگر نیز پرچم‌هایی بست و هر یک را در رأس گروهی آمادۀ حرکت نمود، امّا افسوس که هنوز هفته به سر نیامده بود که با شمشیر عبدالرحمن بن ملجم جام شهادت نوشید، امامی که در خانه خدا، چشم به جهان گشود، نیز در خانه خدا چشم از جهان بست. و به قول شاعر نغزسرا:

میسّر نگردد به کس این سعادت به کعبه ولادت به مسجد شهادت

فصل دهم وضع رقت‌بار شیعیان

اشاره

در دوران امویان و عباسیان

تشیع با روی کار آمدن امیرمؤمنان، گسترش پیدا کرد و یاران واقعی علی علیه السلام در زمان زمامداری وی از موقعیت خاصی برخوردار شدند، ولی پس از درگذشت امام، در دوران سفیانیان (معاویه و فرزند او یزید) و مروانیان (مروان بن حکم و فرزندان او)، روزگار بسیار سختی را گذراندند و اگر مشیت الهی تعلق نمی‌گرفت که رشته تشیع گسسته نشود، نقشه‌هایی برای نابودی تشیع کشیده بودند که حتی نامی هم از آن باقی نماند. اینک برخی از حوادث تلخ این دوران:

امام علی علیه السلام در محراب عبادت با ضربت شمشیر زهرآگین اشقی الأولین والآخرین به شهادت رسید. انتشار خبر شهادت او دوستان را غمگین و دشمنان را شادمان ساخت.

هنگامی که عایشه خبر شهادت امام علی علیه السلام را شنید از خوشحالی در پوست خود نمی‌گنجید و این شعر را زمرمه کرد:

فألقتْ عصاها واستقرت بهاالنوی کما قرّ عیناً بالایابِ المسافرُ

«آن زن، عصای خود را به عنوان اقامت افکند و در غرب، ساکن شد، چنانکه مسافر از بازگشت خود شادمان است».

آن گاه پرسید چه کسی او را کشته است؟ گفتند: مردی از قبیلۀ «مراد»، آنگاه این شعر را سرود:

فإن یک ناعیاً فلقد نعاه نقیُّ لیس فی فیه التراب⁽¹⁾

. الکامل فی التاریخ، ج 3، ص 394.

«اگر قرار باشد که خبر مرگ کسی را بیاورند، کسی که این خبر را آورده، انسانی پاک است که دهانش پر از خاک مباد! (یعنی زنده بماند)».

زینب بنت ابی سلمه به عایشه اعتراض کرد و گفت: آیا دربارۀ علی چنین سخن می‌گویی؟ او عذرخواهی کرد و گفت: من گاهی فراموش می‌کنم، هرگاه فراموش کردم مرا یادآوری کنید. وقتی خبر شهادت امام به معاویه رسید او نیز از این خبر خوشحال شد ولی دربارۀ او این شعر را سرود:

قُل للأرانبِ ترعی أینما سرحتْ وللظبی بلا خوفٍ ولا وَجل

«به خرگوش‌ها بگو هر کجا می‌خواهند بچرند، و به آهوان بگو بدون ترس و هراس چرا کنند».

امام دو روز در بستر بیماری به سر برد. پس از مراسم خاکسپاری، فرزند بزرگوارش حسن مجتبی علیه السلام در مسجد کوفه او را چنین ستود:

دیشب مردی به رحمت خدا پیوست که در میان گذشتگان مانندی نداشت و در آیندگان نیز نخواهد بود. شخصیتی که می‌جنگید در حالی که جبرئیل از راست و میکائیل از چپ، او را یاری می‌کردند.

او در شبی درگذشت که در آن شب موسی بن عمران به دیار باقی شتافت، و عیسی بن مریم در آن شب به آسمان عروج کرد، و قرآن در آن شب فرود آمد.

آگاه باشید او از طلا و نقره ثروتی از خود به جای نگذاشت مگر هفتصد درهم که از عطای او فزون آمده بود و می‌خواست با آن خادمی برای خانوادۀ خود تهیه کند.⁽¹⁾

. الکامل فی التاریخ، ج 3، ص 404.

آن گاه مردم کوفه سخت گریستند و سپس با او بیعت کردند و نخستین کسی که با او بیعت کرد قیس بن سعد بن عباده بود. آنگاه مردم پیاپی با او بیعت نمودند. تاریخ می‌گوید: چهل هزار نفری که با امام بیعت کرده بودند که به جنگ معاویه بروند ولی شهادت وی مانع از این کار گردید، همگان با حسن بن علی بیعت کردند.

سرانجام، روی دسیسه‌هایی، ضعف در سپاه حسن بن علی آشکار گشت، زیرا سپاه او همگی یکدست نبودند. گروهی شیعۀ خالص او بودند، گروهی دیگر فرزندان خوارج بودند که پدران آنان در نهروان کشته شده بودند، برخی به دنبال مال و مقام بودند، خواه آن را از طریق علی به دست آورند یا معاویه.

سرانجام پس از یک رشته نبردهای پراکنده، امام حسن چاره‌ای جز آن ندید که با معاویه از در صلح وارد شود و پیمان صلح بسته شد و بندهای آن حاکی از قدرت

فکری و روحی امام و تسلط او بر اوضاع بود. اما طرف مقابل، کسی نبود که به پیمان، احترام بگذارد. او پس از بستن پیمان بر بالای منبر کوفه قرار گرفت و گفت: به خدا سوگند من با شما نجنگیدم که نماز بخوانید و یا روزه بگیرید و حج بروید و زکات بدهید، زیرا شما این کارها را انجام می‌دهید، من جنگیدم تا بر شما حکومت کنم و خدا آن را به من داد، در حالی که شما خوشحال نبودید، آگاه باشید که من به حسن بن علی وعده‌هایی دادم که همه را زیر پا نهاده و به هیچ یک وفا نخواهم کرد.

حکومتی که در دست چنین فردی باشد، از کشتن یاران علی پروایی نخواهد داشت. پس از بازگشت معاویه به شام دوران سیاه شیعیان، آغاز شد و در هر نقطه‌ای، شیعه خوشنامی وجود داشت به نحوی از انحاء به شهادت رسید یا خانۀ او ویران شد.

جنایات معاویه در دوران حکومت بیست ساله‌اش به جایی رسید که حسین بن علی علیهما السلام ناچار شد نامه‌ای تند به او بنویسد که برخی از بندهای آن را که دل انسان را به درد می‌آورد، یادآور می‌شویم:

نامه حسین بن علی علیهما السلام به معاویه

تو آنها را کشتی در حالی که به آنان امان داده بودی و این کار تو، بی باکی در برابر خدا و سبک شمردن عهد و پیمان است.

آیا تو قاتل عمرو بن حمق نیستی که چهره‌اش در راه عبادت خدا زرد و

نژند شده بود. تو او را کشتی با آن که به او امان داده بودی. امانی که اگر به سنگ‌های سخت داده می‌شد آنها را از فراز کوه‌ها به زیر می‌آورد.

. الامامة والسیاسة، ج 1، ص 164؛ جمهرة الرسائل، ج 2، ص 67؛ رجال کشی، ص 48 و 51.

ما به همین مقدار ازاین نامه بسنده کردیم که خود منعکس کنندۀ اندازه فشار بر شیعیان در دوران حکومت 20 سالۀ معاویه است.

امام باقر علیه السلام در یکی از نامه‌های خود به یارانش وضع اسفبار شیعه را در دوران حکومت آل ابی سفیان و آل مروان شرح داده که نقل و ترجمۀ همۀ آن برای ما میسور نیست، ولی بخشی از آن را می‌آوریم:

ما خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله پیوسته خوار شمرده می‌شویم، و بر ما ستم می‌رود و رانده می‌شویم و به سختی می‌افتیم و ما را از حقوق خویش بی‌بهره می‌سازند، و ما و دوستانمان امنیت جانی نداریم، و در برابر ما دروغگویانی پیدا شده‌اند که به

اولیای امور و داوران نابکار و کارگزاران بدکردار، با احادیث دروغین، تقرب جسته و احادیثی از ما نقل می‌کنند که نگفته‌ایم تا در نتیجه مردم را به ما بدبین سازند و بیشترین این کارها در زمان معاویه پس از شهادت حسن بن علی علیهما السلام انجام گرفت. شیعیان ما در همه جا کشته شدند و تنهابه گمان شیعه بودن، دست و پای افراد بی شماری را بریدند و اگر کسی دم از دوستی ارادت به ما می‌زد بی درنگ زندانی می‌شد و مال او به غارت می‌رفت. خانه‌اش ویران می‌شد، و همچنان رنجها و آزار تا زمان عبیداللّه بن زیاد قاتل حسین بن علی علیهما السلام بر شیعیان ما ادامه داشت.

سپس نوبت به حجاج بن یوسف رسید، او نیز به سان گذشتگان به احتمال شیعه بودن، افراد را دستگیر می‌کرد و می‌کشت. اگر مردی را زندیق و کافر می‌خواندند، شادمانتر بود تا این که او را شیعۀ علی علیه السلام بخوانند...⁽¹⁾

. شرح نهج البلاغه، ج 11، ص 43-44.

نامۀ امام باقر علیه السلام به یکی از دوستان پرده از برخی جنایات امویان برداشت ولی جنایات آنان، آنچنان گسترده است که یک رساله و یک کتاب، برای بیان آن کافی نیست. اینک به گوشه‌هایی از آن اشاره می‌کنیم:

سعید بن سرح از شیعیان علی علیه السلام است. آنگاه که زیاد بن أبیه برای حکومت کوفه از طرف معاویه منصوب گشت، مأموری سراغ سعید فرستاد تا او را به نزدش بیاورد، او از ترس والی رهسپار مدینه شد تا در کنار حسن بن علی علیهما السلام از تعرض مصون بماند. وقتی زیاد از فرار او به مدینه آگاه شد، برادر و فرزندان و همسر او را دستگیر کرد و اموال او را مصادره نمود و خانه‌اش را ویران

کرد. خبر به امام مجتبی رسید، او در نامه‌ای به والی کوفه چنین نوشت:

«نامه‌ای است از حسن بن علی به سوی زیاد. امّا بعد؛ تو سراغ فردی از مسلمانان رفتی که او در خیر و ضرر مسلمانان شریک است. خانۀ او را ویران و اموال او را غارت کردی و بستگان و فرزندان او را زندانی کردی.

آنگاه که نامۀ من به تو رسید خانۀ او را بساز و بستگان او را آزاد کن، شفاعت مرا در حق او بپذیر که من به او امان داده‌ام».

نامه به دست زیاد رسید، او بر خلاف شئون اسلامی، خود را فرزند ابی‌سفیان خواند و نامه را چنین آغاز کرد: نامه‌ای است از زیاد بن أبی سفیان به حسن فرزند فاطمه، نامۀ تو رسید، در آن نامه نام خود را بر نام من مقدم داشتی در حالی که تو نیازمند هستی و من فرمانروا هستم و تو یک فرد عادی، به من فرمان می‌دهی به سان کسی که دارای قدرت است، دربارۀ فاسقی که به او امان داده‌ای سفارش کرده‌ای... اگر او را ببخشم به خاطر شفاعت تو نبخشیده‌ام، و اگر او را بکشم فقط به خاطر این می‌کشم که پدر فاسق تو را دوست می‌داشت.

زیاد بن أبیه مردم کوفه را جمع کرد و از آنها خواست که علی را لعن کنند و از او بیزاری بجویند. مسجد و فضای باز آن پر از جمعیت شد هر کس از لعن خودداری می‌کرد او را به دست شمشیر می‌سپرد.⁽¹⁾

. شرج ابن ابی الحدید، ج 16، ص 194؛ مروج الذهب، ج 3، ص 126.

ابن جوزی می‌نویسد: مردم کوفه زیاد بن ابیه را در حالی که بر بالای منبر سخنرانی می‌کرد، سنگسار کردند. او دستهای هشتاد نفر را برید، تصمیم گرفت خانه‌های آنها را ویران کند و نخل‌های آنها را سوزاند. از این جهت، آنها را در

مسجد و فضای باز گرد آورد و برائت از علی را به آنان عرضه کرد. این کار را انجام داد تا دستاویزی برای کارهای زشت او در حق آنان باشد، زیرا می‌دانست که آنها از لعن علی امتناع می‌ورزند.⁽¹⁾

. المنتظم، ج 5، ص 263.

بخشنامۀ معاویه به کارگزاران

مدائنی در کتاب الاحداث می‌نویسد: معاویه بخشنامه‌ای در سال عام‌الجماعه برای تمام بخشداران و فرمانداران صادر کرد که در آن چنین آمده بود:

«هیچ نوع مسئولیتی دربارۀ کسی که از ابوطالب و خاندانش، فضیلتی را نقل نکند، ندارم».

از این جهت خطیبان در هر شهری و بالای منابر، به لعن علی علیه السلام پرداخته و از او تبرّی می‌جستند و دربارۀ او و خاندانش بدگویی می‌کردند. سخت‌گیری در این زمینه در کوفه بیشتر بود، زیرا این شهر مرکز دوستان علی علیه السلام بود، از این جهت، معاویه زیاد بن ابیه را بر کوفه و بصره گماشت. او شیعیان علی را به خوبی می‌شناخت، زیرا در ایام خلافت علی علیه السلام در میان آنان بود. از این رو، آنان را زیر هر سنگ و کلوخی پیدا می‌کرد و می‌کشت و آنان را می‌ترساند، گاهی دست‌ها و پاهای آنان را بریده و به چشم‌های آنان، میل می‌کشید و آنان را بر شاخه‌های خرما به دار می‌آویخت. به طوری که همۀ آنان را از عراق راند و شخص معروفی از آنان باقی نماند.

بخشنامۀ دوم

معاویه بخشنامۀ دومی به اطراف فرستاد و گفت: شهادت هیچ یک از پیروان علی و اهل بیت او را نپذیرید. بنگرید از پیشینیان هر که از شیعیان عثمان و دوستداران او است، او را برتری دهید و آنان که فضائل و مناقب عثمان را نقل می‌کنند، آنها را به خود نزدیک کنید و گرامی بدارید و هر کس که فضائل او را نقل می‌کند، نام و نشان و عشیره و قبیلۀ او را برای من بفرستید.

این بخشنامه اثر بدی داشت، زیرا دنیاپرستان به خاطر صله و هدایا شروع به نقل فضائل دروغین عثمان کردند، تا از کمک‌های مالی معاویه برخوردار شوند، خطیبان دروغگو در جعل احادیث در فضائل عثمان با هم رقابت کرده و هر کس با نقل فضیلتی دربارۀ عثمان پیش یکی از کارگزاران معاویه می‌آمد، او نام وی و فضیلتی که دربارۀ عثمان نقل کرده، می‌نوشت و به شام ارسال می‌کرد.

این کار، سبب شد که بدبینی عجیبی در مردم نسبت به فضائل عثمان پیدا شود که چگونه یکباره عثمان دارای این همه فضیلت شد که در گذشته از آن خبری نبود. معاویه با هشیاری خود دریافت که باید نقل فضایل دربارۀ عثمان تا مدّتی تعطیل شود. او بخشنامه کرد: خطیبان به نقل فضائل دو خلیفۀ نخست و دیگران یاران رسول خدا بپردازند و اگر مردی دربارۀ ابوتراب فضیلتی نقل کرد، فردی از صحابه را بیاورید که سخن او را باطل کند، زیرا این نزد من خوش‌تر وموجب روشنی چشم من و سبب باطل شدن دلایل ابوتراب و دوستان اوست.

این نامۀ اخیر او برای مردم خوانده شد. این بار نقل فضایل دربارۀ صحابه آغاز گشت و آنچه که معاویه می‌خواست در بالای منابر انجام گرفت. به

آموزگاران مکتب‌ها نوشته شد: این فضائل را به کودکان و نوجوانان بیاموزید تا مانند قرآن آن را فرا گیرند.

بخشنامه سوم

او در بخشنامه سوم برای کارگزاران خود نوشت: هر کس که به عنوان محب علی و دوستدار اهل بیت او شناخته شد، نام او را از دفتر حقوق بگیران پاک کنید و تمام پاداش‌های او را قطع کنید، حتی اگر مردی متهم به دوستی علی است او را کیفر دهید و خانۀ او را ویران کنید.

این نوع بخشنامه‌ها بدترین اثر را در عراق نهاد و آن چنان شیعیان را در تنگنا قرار داد که هرگز اطمینان نمی‌کردند که سخنی را به زبان آورند حتی از خادم و کنیز خود می‌ترسیدند که مبادا سخنی را بشنوند و گزارش دهند.

ابن ابی الحدید می‌نویسد:

پس از شهادت حسین بن علی و روی کار آمدن مروانیان بالاخص عبدالملک بن مروان شدت عمل، دو چندان گشت، زیرا حجاج بن یوسف به عنوان والی کوفه و بصره منصوب شد. عابدان و مقدس نمایان، با بغض علی و یارانش به دستگاه خلافت تقرب می‌جستند و روایات زیادی در فضیلت دشمنان علی علیه السلام نقل می‌کردند تا آنجا که جد اصمعی مقابل حجاج ایستاد و گفت: ای امیر! پدر و مادرم به من ظلم کرده‌اند و نام مرا علی نهاده‌اند و من فقیر و بدبختم و محتاج به کمک‌های امیر هستم. حجاج خندید و گفت: به خاطر دستاویز زیبایی که انتخاب کردی، تو را فرمانروای منطقۀ خودتان می‌سازم.

ابن عرفه معروف به نفطویه که از بزرگان حدیث است در تاریخ خود

می‌نویسد: بیشتر احادیث موضوعه در فضایل صحابه در همین روزگار جعل و وضع شده است. محدثان دروغگو به خاطر دریافت جایزه و صله با جعل احادیث به دربار امویان تقرب می‌جستند و از بنی‌هاشم انتقام می‌گرفتند.⁽¹⁾

. شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 46.

در سایۀ این بخشنامه‌ها که اساس حکومت اموی را تشکیل می‌داد، شخصیت‌های بزرگی در جهان اسلام به خاطر ارادت به خاندان رسالت، از دم شمشیر گذرانده شدند، اینک به برخی ازاین شخصیت‌ها اشاره می‌کنیم:

. شرح نهج البلاغۀ ابن ابی الحدید، ج 2، ص 294-295.

2) (2) . رجال کشی، ص 68-69.

ارعاب دست بردار، به خدا سوگند از عمر من چیزی جز اندکی نمانده، هر گونه مایلی در حق من تصمیم بگیر، زیرا دیدار ما در روز رستاخیز نزد خدا خواهد بود، و پس از کشتن من در آنجا باید حساب پس بدهی. امیرمؤمنان به من گفته است که تو قاتل من هستی. حجاج گفت: پس حجت بر تو تمام شده است. کمیل گفت: اگر قضا و قدر در دست تو باشد؛ آنگاه به دژخیم دستور داد تا او را گردن بزند.⁽¹⁾

. شرح نهج البلاغه، ج 17، ص 149؛ الشیعة والحاکمون، ص 96.

این هشت نفر نمونه اندکی از افرادی هستند که در زمان معاویه و فرزندش و دیگران حاکمان بنی‌امیه به ناروا کشته شدند و اگر کسی بخواهد جنایات امویان را بیان کند، باید برای آن کتاب مفصلی بنویسد. ما به همین اندک اکتفا می‌کنیم.

فصل یازدهم اصول عقاید شیعه

اشاره

نگاهی به تاریخ ملل و نحل، به روشنی ثابت می‌کند که همه فرق اسلامی تحت عناوین: خوارج، مرجئه، جهمیّه، معتزله، حشویّه، اشعریّه، کرّامیه، و...

همگان، برخاسته از یک رشته بحث و جدل‌های کلامی بوده که غالباً در سه قرن نخست اسلامی پدید آمده‌اند و هرگز از این فرق در عصر رسول خدا اثرو خبری نبود. اگر در این سه قرن، برخوردهای کلامی در کار نبود، یا به فکر نقد دیگر مکتب‌ها نبودند، هرگز، این فِرَق پا به عرصۀ هستی نمی‌نهادند، تو گویی عقاید هر فرقه، نقد عقاید فرقۀ دیگر است. اینک برای نمونه:

بودند که باید به ایمان اهمیت داد، نه عمل، این فرقه در قرن نخست، آن هم پس از قتل عثمان و روی کار آمدن امام علی علیه السلام به وجود آمد.⁽¹⁾

. به فرهنگ عقاید اسلامی، ج 3، مراجعه شود.

همچنین دیگر مکاتب و مذاهب، همه و همه، مولود یک رشته جریان‌های سیاسی و رویدادهای اجتماعی بودند، و هرگز ریشه در عصر رسول خدا نداشتند و بعدها پدید آمده‌اند، در حالی که عقیده «امامیه» مولود این جریان‌ها نیست و هرگز در اصولی که از آن پیروی می‌کند، متأثر از جدال‌های کلامی یا نقد مذاهب دیگر نبوده، بلکه عصارۀ کتاب و سنت و کلمات امامان معصوم و براهین علمی است.

علمای شیعه، معتقدات خود را از قرآن مجید و اخبار متواتر یا با قرینه که مفید علم است برگرفته‌اند و هرگز در باب عقاید به خبر واحد بها نمی‌دهند، چون

هدف، در عقاید اذعان و دل بستن است و آن، فرع آگاهی قطعی از محتوا است.

در میان مجموع اصول عقاید شیعه، دو اصل از درخشندگی خاصی برخوردار است:

ما قبل از آن که اصول عقاید شیعه را تک تک، مورد بررسی قرار دهیم، در این جا به ترجمه دو منشور که یکی از امام هشتم علیه السلام به دست ما رسیده، و دیگری بر امام هادی علیه السلام عرضه و مورد تصدیق امام واقع شده است، می‌پردازیم:

1. نامۀ امام هشتم علیه السلام به مأمون

مأمون در نامه‌ای از امام هشتم علیه السلام خواست که اصول اسلام را برای او بنگارد. حضرت، رسالۀ مختصری نوشت که ما به ترجمۀ قسمتی از آن می‌پردازیم:

اسلام این است که شهادت دهیم خدایی جز او نیست، شریک ندارد، خداوند، واحد، احَد، فرد، صمد، و قیوم است، شنوا و بینا، توانا، ازلی، قائم به خویش، پایدار و پا برجا است، دانایی است که نادانی به او راه ندارد، توانایی است که ناتوانی نمی‌شناسد؛ بی نیازی است که نیازمند نمی‌گردد، دادگری است که ستم نمی‌کند، و او آفرینندۀ همه چیز است. برای او نظیری نیست. شبیه و ضدّ و مِثل ندارد، و فقط او معبود است، و به هنگام دعا، او مقصود است.

شهادت دهیم که محمد بنده و پیامبر او و امین و برگزیدۀ او از میان تمام

انسانهاست. او سرور پیامبران مرسل و خاتم پیامبران و برترین جهانیان است.

پس از او پیامبری نیست و هرگز آیین او تغییر نمی‌پذیرد، و تمام آنچه که پیامبر اسلام آورده، حق و روشن و مورد تصدیق است.

گذشته از ایمان به پیامبر اسلام، به برگزیدگی پیامبران پیشین و حجت‌های خدا از جانب او ایمان داریم.

شهادت دهیم که قرآن، کتاب صادق اوست که هرگز باطل به آن راه نیافته است. و آن کتاب، از جانب خدای حکیم و حمید فرستاده شده است.⁽¹⁾

. (لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ). (سوره فصلت، آیه 42).

قرآن مجید، حافظ و نگهبان کتاب‌های آسمانی پیشین است. و قرآن، از نخستین سوره تا آخر آن، حق و استوار است و ما به محکم و متشابه و وعده ووعید و ناسخ و منسوخ و داستان‌ها و گزارش‌های آن ایمان داریم، و معتقدیم که هیچ انسانی نمی‌تواند مانند آن را بیاورد.

ما معتقدیم که پس از درگذشت پیامبر صلی الله علیه و آله، حجت خدا بر مؤمنان، و آن کس که باید امور مسلمین را به دست بگیرد، و قرآن ناطق، و عالم به احکام آن می‌باشد، برادر و خلیفه و وصی و ولی پیامبر، علی علیه السلام است. شخصیتی که نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله به سان هارون نسبت به موسی علیه السلام بود.

او امیرمؤمنان و امام متقیان، و پیشوای دست و رو سفیدان، و برترین اوصیا و وارث علم انبیاست. و پس از وی، حسن بن علی، حسین بن علی علیهما السلام، سروران جوانان اهل بهشتند، و پس از آن دو اوصیای او به ترتیب زیر هستند:

علی بن الحسین زین العابدین، محمد بن علی الباقر، جعفر بن محمد

الصادق، موسی بن جعفر الکاظم، علی بن موسی الرضا، محمد بن علی الجواد، علی بن محمد الهادی، حسن بن علی العسکری، حجة بن الحسن المهدی، قائم منتظر که صلوات خدا بر آنها باد.

گواهی می‌دهیم که آنان پیشوایان و اوصیای الهی هستند و زمین هیچ‌گاه از حجت خدا خالی نمی‌ماند و حجت بر مردم در همۀ زمانها تمام شده است.

امامان معصوم، تکیه‌گاه محکم خداوند، و پیشوایان هدایت و حجت بر اهل دنیا تا روز رستاخیز هستند. هر کس با آنها مخالفت ورزد، گمراه و گمراه کننده است، و حق و هدایت را پشت سر انداخته است.

آنان بازگو کنندگان قرآنند و زبان گویای رسول گرامی صلی الله علیه و آله هستند. هر کس بمیرد و آنان را نشناسد، مرگ او مرگ جاهلیت است.

از اصول اسلام پرهیزگاری و فهمیدن دین خداست و نماز و پایداری در راه دین و پس دادن امانت به صاحبش خواه درست کار باشد یا بدکار، و طولانی کردن سجده‌ها و روزه گرفتن و شب زنده‌داری و پرهیز از گناهان و انتظار فرج با صبر و بردباری و تحمّل مصیبت‌ها به زیبایی و خوشرفتاری، و رابطۀ خوب با مردم است.

آنگاه امام در این رساله، فروع مختلفی را از ابواب فقه یادآور شده و تفاوت‌های مکتب امامیه را با دیگر مکتب‌ها در فقه بیان کرده است که اکنون مورد نظر ما نیست.⁽¹⁾

. عیون اخبار الرضا علیه السلام: ج 2، ص 121-122.

2. عبدالعظیم حسنی و عرضۀ عقاید بر امام هادی علیه السلام

اشاره

سید عبدالعظیم حسنی از احفاد سبط اکبر و نسب وی به امام حسن مجتبی علیه السلام به قرار زیر است:

«عبدالعظیم بن عبداللّه بن علی بن الحسن بن زید بن الحسن بن علی بن أبی طالب علیه السلام».

او از اصحاب امام هادی علیه السلام، و نویسنده کتاب خطبه‌های امیرمؤمنان علیه السلام است، و از ترس حاکمان عباسی، به ری پناهنده شد و به صورت فردی ناشناس زندگی می‌کرد، و کمتر از خانه بیرون می‌آمد. معمولاً روزها روزه می‌گرفت و شبها به عبادت می‌پرداخت، ولی به تدریج شیعیان او را شناخته و با او ارتباط برقرار کردند و سرانجام در ری به لقاءاللّه پیوست.

او خدمت امام هادی علیه السلام رسید و نحوه دیدار خود را با امام چنین تعریف می‌کند: آنگاه که چشم حضرت، به من افتاد فرمود: «مرحباً بک یا أبا القاسم! أنت ولیّنا حقّاً»؛ «خوش آمدی، ای ابوالقاسم! تو به راستی دوست و یاور ما هستی»، من از این که مورد لطف امام قرار گرفتم، بسیار خرسند شدم، سپس عرض کردم می‌خواهم اعتقادات خودم را به شما عرض کنم، اگر درست است بر آن ثابت و استوار بمانم تا به دیدار خدا بشتابم.

امام هادی علیه السلام فرمود: بیان بفرما؛

گفتم: من معتقدم خدای تبارک و تعالی یکی است، مِثل ندارد و صفات او خارج از حدّ ابطال و تشبیه است.⁽¹⁾

. مقصود از ابطال، نفی واقعیت صفات از خداست، چه صفات ذات و چه صفات افعال، و

نیست. او آفرینندۀ اجسام و صورتها و اعراض و جواهر است و سرانجام او پروردگار و مالک و پدید آورنده و سازندۀ همه چیز است.

شهادت می‌دهم که امام و خلیفه و ولی امر، پس از امیرمؤمنان علی علیه السلام، به ترتیب به شرح زیر است:

به امام گفتم: من هم به این مطلب اعتراف دارم، و می‌گویم دوست آنان دوست خداست و دشمن آنان، دشمن خداست، پیروی از آنان پیروی از خداست، مخالفت با آنها، مخالفت با خداست، و می‌گویم: معراج پیامبر، و سؤال در قبر و بهشت و دوزخ و میزان، همگی حق است و در این که روز رستاخیز فرا می‌رسد در آن شکی نیست، خداوند منّان همگان را که در قبرها نهفته‌اند محشور می‌کند.

سرانجام می‌گویم: فرائض و واجبات پس از ولایت امیرمؤمنان عبارتند از:

نماز و زکات و روزه و حج و جهاد، امر به معروف و نهی از منکر.

عبدالعظیم حسنی می‌گوید: امام هادی علیه السلام پس از شنیدن این اعترافات از من، فرمود: ای ابوالقاسم آنچه که تو گفتی همان دین خداست که برای بندگانش فرستاده است، تو بر همین دین، ثابت قدم باش، خدا به تو در دنیا و آخرت، ثبات قدم، عنایت بفرماید.⁽¹⁾

. التوحید، باب 18، شماره 37.

علمای بزرگ ما، به پیروی از این نوع رساله‌ها، رساله‌های کوچک به صورت موجز در زمینۀ عقاید شیعه نگاشته‌اند، که به برخی اشاره می‌کنیم:

1. رسالۀ صدوق (306 381)

مرحوم صدوق، رساله‌ای در بیان عقاید امامیّه دارد که کراراً چاپ شده و علمای ما بر آن شروح و تعالیقی نوشته‌اند. او می‌گوید: عقیدۀ من در توحید این است که خدا یکی است و مانندی ندارد. قدیم است و ازلی و ابدی. شنوا و بینا و دانا و حکیم و زنده و قائم به نفس و قدرتمند، و پیراسته و بی‌نیاز، نه جوهر است و نه جسم و نه صورت و نه عرض... تا این که می‌گوید: خدا از تمام صفات مخلوقات خود، پیراسته می‌باشد. ما در صفات او راه میانه برگزیدیم که نه به ابطال برسد و نه به تشبیه. خداوند منّان چیزی است، اما نه مانند این چیزها، او همانطور که قرآن می‌فرماید: احد و صمد است، نزاییده تا کسی از او ارث ببرد و زاییده نشده تا برای او شریکی باشد، نه مثل دارد و نه ضدّ و برای او شریکی نیست، دیدگان او را درک نمی‌کند، ولی او دیده‌ها را درک می‌کند، خواب و خواب آلودگی بر او راه ندارد، او آگاه به امور دقیق، و دانای همۀ مسائل است، آفرینندۀ همه چیز است. خدایی جز او نیست. آفریدن و فرمانروایی از آن

اوست. همۀ نیکی‌ها از پروردگار جهانیان است.

هر کس راه تشبیه را پیش گیرد، او مشرک است و هر کس به امامیه، غیر آن که گفته شده، نسبت بدهد، دروغگوست. و هر خبری که مخالف با توحید باشد، آن خبر ساختگی است و هر حدیثی که با کتاب خدا سازگار نباشد نادرست است. و اگر در کتاب‌های ما چنین خبری یافت شود، باید آن را نوعی فریبکاری دانست. آنگاه وی برای جداسازی صفات ذات از صفات فعل، ضابطه‌ای معین می‌کند سپس می‌گوید: ما در افعال بندگان، میان جبر و تفویض، راه میانه را برگزیده‌ایم.

سپس عقاید شیعه را دربارۀ قضا و قدر و فطرت و استطاعت که بسیاری از مباحث معارف کلامی را تشکیل می‌دهد، بیان می‌کند، و می‌افزاید: قرآن، همان است که خداوند بر پیامبرش محمد صلی الله علیه و آله فرو فرستاده و آن همان است که در یک دفتر در اختیار مردم است، و چیزی از آن کم نشده است و مجموع سوره‌های آن 114 سوره است ولی سورۀ «ضحی و انشراح» و همچنین سورۀ «ایلاف و فیل» حکم یک سوره را دارد و هر کس غیر از این را به ما نسبت دهد، او دروغگو است.⁽¹⁾

. عقاید امامیه، تألیف شیخ صدوق، که کراراً چاپ شده است.

2. امالی صدوق

رسالۀ پیشین به قلم خود مؤلف بود، ولی این بار، در روز جمعه دوازدهم شعبان سال 368 هجری قمری گروهی دور او را گرفته بودند و اصرار داشتند که عقاید شیعه را املا کند و آنان بنویسند، او شروع به توصیف عقاید امامیه کرده و چنین گفته است:

عقاید امامیه، اقرار به توحید خدا و زدودن تشبیه از او و پیراسته ساختن وی از چیزهایی است که شایستۀ او نمی‌باشد.

و اقرار به حقانیت پیامبران و رسولان و حجت‌های خدا و فرشتگان و کتابهای آسمانی، و نیز اقرار به این است که محمد صلی الله علیه و آله سرور و افضل پیامبران و افضل آنان و از همۀ ملائکه مقرب، و خاتم پیامبران است که پس از او پیامبری نخواهد آمد.⁽¹⁾

. امالی شیخ صدوق، مجلس 93، ص 509.

3. جمل العلم والعمل

یادآور شدیم که دانشمندان شیعه در نخستین قرون به پیروی از اولیای الهی، رساله‌های کوچکی دربارۀ عقاید امامیه نوشته و در این مورد، دو رساله از صدوق، و اکنون به رساله‌ای که مرحوم شریف مرتضی (355-436) نگاشته است، اشاره می‌کنیم.

او می‌گوید: تمام اجسام، که حادث و مسبوق به عدم هستند، طبعاً پدید آرنده‌ای دارند، زیرا هر پدیدۀ نوی به پدید آرنده نیاز دارد، مانند هر مصنوع و مکتوب....

در این رساله عقاید امامیه به صورت مبسوطتر از رسالۀ صدوق آمده و فقط در اعجاز قرآن نظریۀ خاصی دارد به نام نظریۀ صرفه که مورد پذیرش علمای ما نیست.

4. البیان عن جمل اعتقاد أهل الایمان

این کتاب نگارش ابوالفتح کراجکی طرابلسی (متوفای 449)، است که به پیروی از استادش شریف مرتضی، رسالۀ موجزی در عقاید امامیه نوشته و آن را «البیان عن جمل اعتقاد اهل الایمان» نامیده است.

او در آغاز آن می‌گوید: برادرم! خدا تو را مشمول الطاف خود قرار دهد و با نعمت‌های خود تو را یاری رساند. از من خواستی در اعتقادات شیعه رسالۀ موجزی بنویسم تا اساس هدایت دیگران گردد و خود نیز آن را مذاکره کنی و در اختیار طالبان عقاید امامیه قرار دهی. من در این جا عقاید شیعه را به صورت فشرده می‌نویسم ولی دلایل آن را نمی‌آورم، او گفتار خود را از توحید آغاز نموده و آن‌گاه پیرامون نبوت عامه و خاصه و امامت و خلافت تا به امامت امامان و امام عصر (عج) سخن می‌گوید، و رساله را با بحث توبه و حشر و نشر ادامه می‌دهد و گاهی نیز به عقاید معتزله اشاره می‌کند.⁽¹⁾

. کنزالفوائد، ص 240-252.

5. العقائد الجعفریه

شیخ طوسی (385-460) به پیروی از مشایخ پیشین، رساله‌ای در عقاید امامیه نوشته و آن را در پنجاه مسأله خلاصه کرده است واین رساله در ضمن

«جواهر الفقه» قاضی ابن برّاج، همچنان که در ضمن رسائل عشر شیخ طوسی چاپ شده است.

هدف از اشاره به این رساله‌ها، چیست؟

بررسی این رساله‌ها سه مطلب را به روشنی ثابت می‌کند:

اکنون که سخن به اینجا رسید، شایسته است ما موارد اختلاف امامیه را با دو فرقۀ معروف به نام‌های معتزله و اشاعره بیان کنیم تا با روشن شدن نقاط اختلاف، موارد وحدت کلمه ونظر آشکارتر شود.

تفاوت‌های بنیادی عقاید امامیه

اشاره

با مکتب‌های معتزله واشاعره

در میان اهل سنت دو گروه کلامی معروف است، به نام‌های معتزله، و اشاعره، هر چند اهل حدیث و اشاعره معتزله را، از اهل سنت نمی‌دانند ولی ما برای این که همه گروه‌های منکر تنصیصی بودن امامت را تحت عنوان واحدی گرد آوریم، بر همگان اهل سنت اطلاق می‌کنیم. اینک به بیان تفاوت‌های بنیادی عقاید امامیه، نخست با معتزله و سپس با اشاعره می‌پردازیم:

مکتب اعتزال یک مکتب کلامی است که در سال 105 ه به وسیلۀ «واصل بن عطا» پی‌ریزی شد. او از مکتب حسن بصری (متوفای 111 ه) فاصله گرفت، و گروهی را تربیت کرد. پیروان واصل، به خاطر مبارزه با مکتب‌های الحادی وارداتی از خارج، روز به روز درخشندگی بیشتری پیدا کردند، ولی پس از اندی، ستارۀ اقبال آنان در زمان متوکل عباسی در سال‌های 230 تا 240 ه به افول گرایید.

وکمتر شخصیت برجسته‌ای در این مکتب پرورش یافت و آخرین شخصیت آنان که نام و نشان درخشانی دارد شیخ محمود زمخشری (467-538 ه) است که با نگارش تفسیر کشاف، موجی در جهان تفسیر پدید آورد و بار دیگر نام معتزله

بر سر زبان‌ها افتاد، اما پس از او، شخصیت برجسته‌ای پدید نیامد.

آری مکتب اعتزال، پس از انقراضِ شخصیت‌های آنان، در مذهب «زیدی» محفوظ ماند و زیدی‌های یمن و غیره، اصول اعتزال را پذیرفتند، جز مسألۀ نصّ بر ولایت علی که بر خلاف معتزله، به آن معتقد بودند.

پس از زیدی‌ها اصول اعتزال را تا حدی «ماتریدی» های مشرق زمین، پذیرفتند زیرا مکتب ماتریدی، از اهل حدیث، دورتر و به اهل تعقل نزدیک‌تر است، ولی در عین حال، ماتریدی و اشعری، هر دو پیرو مذهب اهل سنّت و به یک معنا در مقابل اهل حدیث می‌باشند.

برخی از اصول معتزله خصوصاً مسألۀ امتناع رؤیة اللّه در آخرت در مکتب اباضیه نیز محفوظ مانده است.⁽¹⁾

. البته، مشروح این مسائل در جلد سوم همین مجموعه یعنی «فرهنگ عقاید و مذاهب» آمده‌است.

1. اختلاف در معنی شفاعت

علمای اسلام، اتفاق نظر دارند که شفاعت، یکی از معارف اسلامی است و معنی شفاعت این است که در سایۀ پذیرفته شدن شفاعت شفیع، گنه‌کار، از مجازات رهایی می‌یابد. و از این جهت، شفاعت، فقط در مورد مرتکبان گناه کبیره است که در کتاب و سنّت برای آنها مجازات معین شده است، در این مورد امامیه با اشاعره وحدت نظر دارند، در حالی که معتزله معتقدند: شفاعت دربارۀ

اهل اطاعت و پاکان است که در سایۀ آن ترفیع درجه پیدا کرده و به مقام خاصی می‌رسند.

2. حکم مرتکب کبیره

فردی که از نظر اعتقاد، کاستی نداشته باشد ولی تحت تأثیر هوا و هوس قرار گرفته مرتکب گناه کبیره گردد، از نظر امامیه و اشاعره مؤمن است ولی مؤمن فاسق که از اطاعت خدا بیرون رفته است. از نظر خوارج، این فرد کافر و از نظر معتزله، این فرد نه مؤمن است و نه کافر بلکه در حد وسط و میان این دو قرار دارد که در اصطلاح به آن «منزلة بین المنزلتین» می‌گویند.

3. بهشت و دوزخ

امامیه و اشاعره، هر دو معتقدند که بهشت و دوزخ هم اکنون، آفریده شده‌اند، و خدا از جایگاه آنها آگاه است، اما معتزله می‌گویند: هنوز آفریده نشده‌اند.

4. امر به معروف و نهی از منکر

بسیاری از امامیّه و همۀ اشاعره می‌گویند امر به معروف و نهی از منکر وجوب شرعی دارند نه عقلی و اگر دلیلی از شرع بر این اصل وارد نمی‌شد، هرگز، الزامی برای آن وجود نداشت، در حالی که برخی از امامیه، و قاطبۀ معتزله می‌گویند وجوب آن عقلی است و خرد، ما را به آن دو دعوت می‌کند.

5. احباط

امامیه و اشاعره، معتقدند: عمل هر انسانی، حساب خاص خود را دارد، و هرگز عمل زشتی سبب نابودی عمل نیک نمی‌گردد، و به اصطلاح، اطاعت، ارتباطی به گناه، و گناه پیوندی با اطاعت ندارد، مگر شرک و کفر که مایۀ نابودی اعمال نیک پیشین انسان می‌گردد، در حالی که معتزله، دایرۀ احباط را گسترده دانسته و می‌گویند اگر کسی یک عمر، خدا را بپرستد و اطاعت کند، و بعد دروغی بگوید به سان کسی است که اصلاً خدا را نپرستیده است.

6. شرع و عقل

در حالی که امامیه، عقل را یکی از مصادر استنباط احکام فرعیه می‌دانند و در معارف، برای آن، جایگاه خاصی قائلند، امّا هرگز، دربارۀ آن، غلوّ نمی‌کنند، بر خلاف معتزله که بسیاری از ظواهر کتاب و سنت را که با اصول اعتزال سازگار نیست، تأویل می‌کنند مانند مسألۀ شفاعت که به ترفیع درجه تأویل می‌نمایند.

7. پذیرش توبه

امامیه و اشاعره، بر آنند که پذیرش توبه، تفضلی از جانب خدا است و اگر لطف الهی نبود، هرگز رابطۀ تنگاتنگ میان توبه و بخشودگی گناه و عقاب، وجود نداشت، در حالی که معتزله معتقدند بخشودگی گناه، لازمۀ عقلی توبه و بازگشت از گناه است.

8. پیامبران و فرشتگان

امامیه معتقدند که پیامبران برتر از فرشتگانند، در حالی که اعتقاد معتزله بر خلاف این است.

9. جبر و تفویض

امامیه می‌گویند: انسان در زندگی خود مجبور و بی اختیار نیست، و هر کاری را با اختیار ناشی از ارادۀ خویش انجام می‌دهد و در عین حال وانهاده هم نیست که فعل او هیچ نوع ارتباطی با خداوند نداشته باشد و به تعبیر معروف: «لا جبر ولا تفویض بل أمر بین الأمرین»، در حالی که معتزله انسان را وانهاده می‌دانند و معتقدند که کار انسان، ارتباطی با خدا ندارد و به اصطلاح، او در کار خود، مستقل است.

10. نیاز انسان به وحی در آغاز تکلیف

امامیه معتقدند که انسان‌ها در آغاز تکلیف، نیاز به هادیان الهی و رسولان خدا دارند که بدون هدایت آنان، پی به راه راست نمی‌برند، در حالی که معتزله می‌گوید: خرد انسان، او را از دلیل سمعی و الهی بی‌نیاز می‌سازد.

اینها یک رشته اصولی است که امامیه در آنها از معتزله فاصله گرفته و بسیاری از اشاعره با آنان به موافقت برخاسته‌اند.

البته بسیاری از این اصول، اصول کلامی هستند که هرگز اعتراف به آنها به صورت تفصیل، لازم و واجب نیست، و لذا نباید این اصول، مایۀ تفرقۀ بنیادی در میان مسلمانان گردد.

تا این جا با مسائل اختلافی امامیه با معتزله آشنا شدیم، هم اکنون به مواضع اختلافی امامیه بااشاعره اشاره می‌کنیم:

مقایسه امامیه با اشاعره

اشاره

پایه‌گذار مکتب اشعری ابوالحسن اشعری (260-324 ه) است. او متجاوز از چهل سال پیرو معتزله بود، و دست پروردۀ یکی از سران اعتزال به نام ابوعلی جبائی (م 303 ه) به شمار می‌آمد، ولی در سال 305 ه در بصره بر بالای منبر قرار گرفت و از این که از مکتب معتزله پیروی می‌کرد، توبه کرد، و پیروی خود را از مکتب احمد بن حنبل اعلام نمود⁽¹⁾

. فهرست ابن ندیم، ص 271؛ وفیات الاعیان، ج 3، ص 285.

اینک تفاوت‌های عقاید امامیه با اشاعره:

1. صفات ذاتی خدا عین ذات اوست

صفات ذاتی خدا چون علم و قدرت و حیات، از نظر امامیه عین ذات است، نه زائد بر ذات، یعنی ذات از نظر کمال در درجه‌ای است که سراسر، علم و قدرت و حیات است، در حالی که اشاعره صفات ذاتی خدا را زائد بر ذات و مانند ذات، قدیم می‌دانند و از این جهت، علاوه بر ذات خدا که قدیم است، به

هفت قدیم دیگر نیز معتقد شده‌اند. (القدماء الثمانیة)

2. صفات خبریه

مقصود از صفات خبریه، صفاتی است که قرآن از آنها گزارش داده، و اگر وحی الهی در میان نبود، بشر به آنها راه نمی‌برد، مانند وجه و ید و استواء.

امامیه معتقدند که باید ظهور ناپایدار را از ظهور پایدار جدا کرد و به اصطلاح ظهور فردی و حرفی را فدای ظهور جملی کرد، مثلاً هرگاه، خدا می‌گوید: یَدُ اللّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ ؛ دست خدا بالای دست آنها است، در اینجا ظهور ید و فوق، حاکی از آن است که خدا دستی دارد که بالای سر آنهاست، امّا تدبر در ظهور مجموع، این مسأله را می‌رساند که این جمله، کنایه از غالب بودن خدا بر قدرت آنهاست، این که می‌گوییم صفات خبری را باید تأویل کرد، هرگز تأویل به معنای حمل ظاهر بر خلاف ظاهر نیست، زیرا تأویل به این معنا، یک اصطلاح اصولی است که ارتباطی به اصطلاح قرآن ندارد، بلکه مقصود این است که معنی و ظهور ابتدایی آیه را به ظهور نهایی و پایانی آن می‌رسانند. اگر کسی می‌گوید فلانی در آن کار دست داشت، ظهور ابتدایی دارد، که بر همگان آشکار است امّا مسلّماً مقصود، ظهور نهایی است و آن مداخلۀ او در آن کار است.

3. انسان پدید آرندۀ فعل خود است

در مکتب امامیه فاعل حقیقی وواقعی افعال انسان، خود اوست، و انسان، واقعاً «ضارب» و «آکل» و یا «زننده» و «خورنده» است و اوست که روزه می‌گیرد و نماز می‌خواند، هر چند همۀ اینها با قدرت الهی انجام می‌گیرد که به بشر ارزانی

داشته است، در حالی که از نظر اشاعره، فاعل واقعی افعال انسان خود خداست و انسان مظهر و مکان تجلی افعال الهی است، و به عبارت دیگر هرگاه بشر اراده کند، بی آن که ارادۀ او در فعل وی مؤثر باشد از عالم والا، قدرت الهی سبقت می‌گیرد، و فعل را می‌آفریند.

از آنجا که این نظریه، جدا از جبر نیست، ابوالحسن اشعری، برای دوری از آن، کلمه‌ای را افزوده است که پیچیدگی مسأله را دو برابر کرده است، و آن این که می‌گوید: خدا خالق و آفرینندۀ افعال انسان است و خود انسان «کاسب» است. در حالی که معنی «کسب» در افعال بشر، روشن نیست، کسبی که مقابل خلقت و آفرینندگی قرار گیرد، و لذا کسب اشعری را یکی از سه معمّای ناگشودۀ جهان شمرده‌اند که بشر تاکنون به حل آن موفق نشده است.

4. قدرت گاهی جلوتر و گاهی همراه فعل است

استطاعت و توانایی انسان بر انجام کار، گاهی همراه با فعل و گاهی جلوتر از آن است، اگر مقصود از قدرت و توانایی، علّت تامّه باشد، مسلّماً با انجام فعل، همراه است، و اگر مقصود، علّت ناقصه باشد، و آن کشش انسان به فعل و علاقۀ او به انجام آن است، چنین چیزی مقدم بر انجام کار است، در حالی که اشاعره مطلقاً به همراهی قدرت با فعل قائل هستند.

5. خدا برتر از رؤیت است

امامیه معتقد است که ذات اقدس الهی بالاتر و برتر از آن است که در افق رؤیت انسان، چه در دنیا و چه در آخرت قرار گیرد، و این مسأله را با براهین

مختلف، روشن و ثابت کرده‌اند، در حالی که اشاعره، معتقد به رؤیت ذات خدا در آخرت هستند، و در این مورد به حدیثی که در صحیح بخاری آمده است، تمسک می‌جویند.

6. کلام خدا فعل اوست

شکی نیست که یکی از صفات خدا تکلّم است، ولی مقصود از تکلم نزد امامیه، همان آفریدگاری اوست، زیرا هر موجودی، به لسان تکوین از قدرت و کمال و جمال آفریننده حکایت می‌کند، و این جمله از امیرمؤمنان معروف است که «وإنّما کلامه فعل منه أنشأه ومثّله».⁽¹⁾

. نهج البلاغه، خطبۀ 186، بند 16.

7. حسن و قبح، عقلی است

حسن و قبح عقلی از اصول مسلم اعتقادی امامیه است و آن این است که انسان با نظری به یک فعل، زیبایی و زشتی آن را درک می‌کند، خواه کنندۀ آن انسان باشد یا مافوق انسان، و به دیگر سخن، هرگاه انسان به فعلی مانند عدالت در جامعه و یا ستم بر مظلومان بنگرد، بدون در نظر گرفتن فاعل آن، به نیکی اوّل و زشتی دوم داوری می‌کند، و این نوع داوری با مرور زمان عوض نمی‌شود.

خرد می‌گوید: پاسخ نیکی به نیکی زیباست، و پاسخ نیکی با بدی نازیباست.

عمل به پیمان، نشانۀ جوانمردی و پیمان شکنی، نشانۀ نامردی است. خرد در داوری خود، تنها فعل را در نظر می‌گیرد، نه فاعل را و نه مسائل دیگر را، در حالی

که اشاعره، چنین اصلی را منکر شده و حسن و قبح را شرعی می‌دانند و پیامدهای بد آن را آگاه یا ناآگاهانه می‌پذیرند.

یادآور می‌شویم: انکار این اصل سبب می‌شود که هیچ اصلی از معارف الهی بعد از وجود صانع، قابل اثبات نباشد.

امامیه در این اصول هفتگانه با اشاعره و در برخی از آنها معتزله با آنان موافقند.

بررسی این اصول و جداسازی موارد اتفاق از موارد اختلاف، نشان می‌دهد که شیعه در معارف و عقاید خود، دارای مکتب اصیل و مستقلی است و هرگز در این موارد، ریزه‌خوار دو مکتب یاد شده نبوده است.

اگر کتاب‌های کلامی از زمان فضل بن شاذان (متوفای 260 ه) تا زمان شیخ طوسی (متوفای 460 ه) مورد بررسی قرار گیرند، روشن می‌شود که متکلمان امامیه، در تأسیس اصول، از کتاب و سنّت و روایات ائمه اهل‌بیت علیهم السلام کمک گرفته و چیزی از دیگران اقتباس نکرده‌اند. شما می‌توانید با بررسی کتاب‌های یاد شده در زیر به این اصل، اذعان پیدا کنید. کتاب‌هایی که بعد از شیخ طوسی و یا همزمان با او نگارش یافته است:

خاطر شریف خوانندگان را مستحضر می‌سازد: دو کتاب کلامی سید مرتضی، مالامال از دلائل عقلی بر معارف است و این دو کتاب عبارتند از:

شیعۀ امامیه به معارف و کلام، اهمیت به سزایی داده و فزون از حد به زبان‌های مختلف در این موضوع، کتاب نوشته که شمارش آنها، از عهدۀ این قلم بیرون است.

خوشبختانه، در مؤسسۀ تعلیماتی و تحقیقاتی امام صادق علیه السلام اکثر کتاب‌های کلامی که به قلم دانشمندان امامی به نگارش درآمده است، فهرست‌بندی و در پنج جلد به نام «موسوعة الکتب الکلامیة» منتشر شده است.

آری شیعۀ امامیه در یک دسته از اصول از معتزله، در دستۀ دیگر از اشاعره فاصله گرفته، اما در میان این سه فرقه، اصول فراوانی هست که همه در آنها وحدت نظر دارند و این بهترین وسیله است که همه مسلمانان تحت این اصول در خیمۀ واحدی به سر ببرند و مفاد آیۀ شریفه را که می‌فرماید: (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ) تجسم بخشند.

از آنجا که برخی از اصول که امامیه در آنها از دیگران فاصله گرفته، برای دیگران چندان روشن نشده، و در عین حال، این اصول، ستون فقرات عقاید شیعه را تشکیل می‌دهند به توضیح این اصول و تبیین ادلّۀ آنها می‌پردازیم. شاید ازاین طریق پرده‌ها بالا برود و بدبینی‌ها کم شود و وحدت اسلامی، عملاً محقق گردد.

فصل دوازدهم

1 گزینش رهبر، از جانب خدا پس از رحلت پیامبر

اشاره

جز گروه «عجارده» از خوارج و «حاتم الأصم» از شیوخ معتزله، همۀ مسلمانان معتقدند که باید پس از رحلت رسول خدا، امامی زمام امور را به دست گیرد و راه و رسم پیامبر صلی الله علیه و آله را ادامه دهد و از این مسأله به نام «نصب الإمام» تعبیر می‌کنند، چیزی که هست، این که: امامیه معتقد است این کار بزرگ باید به امر الهی و بوسیلۀ پیامبر انجام گیرد، در حالی که گروه مخالف می‌گویند باید به وسیلۀ مهاجر و انصار صورت پذیرد.

در این جا شایسته است به بیان نکته‌ای بپردازیم و آن این که شاید جمله‌ای که در لسان متکلمان شیعه معروف است، برای برخی سنگین به نظر برسد و آن این که می‌گوییم: بر خدا لازم است که پس از درگذشت پیامبر رهبری را تعیین کند و این نوع تعبیر را نوعی جسارت بر ساحت خدا تلقی می‌کنند و

می‌گویند چگونه بشر برای خدا تعیین تکلیف می‌کند؟!

در حالی که مقصود تعیین تکلیف برای خدا نیست، بلکه مقصود این است که با توجه به صفات جمال و جلال و این که خدا حکیم است، و کار بیهوده‌ای انجام نمی‌دهد و عادل است و ستم نمی‌کند، با توجه به این دو صفت کشف می‌کنیم که او برای رهبری امت فردی را تعیین می‌کند، زیرا هدف از آفرینش انسان، رساندن او به مرحلۀ کمال است، و این هدف، در صورتی تحقق می‌پذیرد که فرد شایسته و لایقی که به سان پیامبر در مکتب مافوق تعلیم و آموزش ببیند، معین کند و گرنه، آن هدف، عملی نمی‌گردد.

اینک با یک مثال مطلب را روشن می‌کنیم: همۀ ما می‌گوییم: «سه زاویه مثلث باید مساوی با 180 درجه باشد»، کلمۀ «باید» در این جا تحکم بر تکوین نیست، زیرا جهان خارج در اختیار انسان نیست که با خواستن او صورت پذیرد، بلکه کشف یک قانون تکوینی، آن هم با در نظر گرفتن دیگر جهات است.

از این بیان، روشن می‌شود که هرگاه متکلمان امامیه بگویند بر خدا لازم است مقصودشان این است که با توجه به صفات کمال او، این ملازمه را کشف می‌کنند که حکمت و عدل او نوعی ملازمه با بعثت رسولان و تعیین رهبران دارد.

با توجه به این اصل، نظریه هر دو گروه را در اینجا می‌آوریم:

واقعیت امامت در دو مکتب

امام، در نظر اهل سنت، به سان نخست‌وزیر یا رئیس جمهور کشور است که در قبال مردم وظایفی دارد و وظایف او در ایجاد امنیت و تأمین نیازمندی‌های زندگی مردم و جهاد در راه خدا و امثال این‌ها خلاصه می‌شود. بنابراین، گزینش

چنین فردی، برای امّت به سادگی امکان‌پذیر است، و دیگر نیازی به تعیین رهبر از جانب خدا نیست، و امروز نیز ملّت‌های رشید، رهبر خود را از این راه برمی‌گزینند و روزی نیز او را از مقامش عزل می‌کنند.

بنابراین، در نظر آنها مقام امامت یک مقام دنیوی است که چون لباسی بر قامت انسانهای مدیر دوخته شده است. از این رو در آن فقط کفایت و قدرت و شهامت معتبر است، هر چند بسیاری از احکام اسلام را ندانند و گاهی هم بر خلاف آنها قضاوت کنند.

در حالی که امامت، در مکتب امامیه استمرار وظایفی است که پیامبر برعهده داشته، هر چند رسالت و نبوّت پایان پذیرفته، اما وظایف آن همچنان پا برجاست، و رهبر پس از پیامبر باید تمام خلأهایی که از فقدان پیامبر پدید می‌آید پر کند و کلیۀ نیازهای مادّی و معنوی امّت را برطرف نماید، او باید به تفسیر قرآن، و پاسخ به مسائل نو پدید و تبیین اصول و فروع بپردازد، رفتار و گفتار او، محور حق و مایۀ زدودن باطل باشد، چنان که خود پیامبر صلی الله علیه و آله، چنین شأنی داشت.

اکنون سؤال می‌شود آیا جامعۀ انسانی می‌تواند چنین فردی را شناسایی کند، سپس او را برگزیند؟ به طور مسلم نه! شناسایی چنین فردی نیاز به عنایات غیبی و تعلیم الهی دارد و شناسایی او، در گرو معرفی جهان بالاست.

قرآن دربارۀ شخصیت والایی سخن می‌گوید که معلم حضرت موسی گشت. او در مکتب الهی پرورش یافته بود و خدا او را چنین توصیف می‌کند:

(فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَیْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً) .⁽¹⁾

. کهف/ 65.

«موسی و همراهش، بنده‌ای از بندگان ما را یافتند که رحمت و موهبت عظیمی از سوی خود به او داده و علم فراوانی به او آموخته بودیم».

چنین فردی پیامبر نبود، اما دارای دانش والایی بود، امامان امت پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله که در دوازده فرد خلاصه می‌شوند همگی نمونه‌هایی از همین انسان‌های والا هستند که بی آن که نبی و رسول و گیرندۀ وحی الهی باشند، دارای آموزش‌های غیبی هستند و خلأ درگذشت رسول خدا را می‌توانند، پر کنند.

شرط عدالت در امام

گاهی در کتاب‌های کلامی اهل سنت می‌خوانیم: امامی که به وسیلۀ مردم تعیین می‌گردد، هرگز با گناه و ستم و به یغما بردن دارایی‌های مردم، و شکنجه کردن و کشتن انسان‌های بی‌گناه، و زیر پا نهادن حقوق ملّت‌ها و زیر پا گذاشتن قوانین خدایی، برکنار نمی‌شود؛ و نباید بر او شورید و حداکثر باید او را نصیحت کرد و تنها در مواردی که انسان را به گناه دعوت می‌کند. باید از فرمانبرداری او خودداری کرد.

آنها، این طرز تفکر، را به عنوان ضابطه‌ای در مورد امام اتخاذ کرده‌اند، چون امام در حد یک نخست وزیر و رئیس جمهور کار انجام می‌دهد. بنابراین، باید او را در تمام احوال تأیید کرد، و نباید او را از مقامش پایین کشید.

تصور نشود که این اندیشه، از آن ابوبکر باقلانی در کتاب تمهید است بلکه نوع نویسندگان کتب کلامی اهل سنت، در مورد امام چنین نظری دارند.

اینک به برخی از این کتاب‌ها اشاره می‌کنیم:

در این کتاب‌ها در بحث امامت همگان اتفاق دارند که دوری امام از معارف و احکام موجب برکناری او نمی‌شود، زیرا از امام جز تنظیم زندگی مادی انسان‌ها و امور رفاهی آنها و اجرای حدود و سدّ ثغور توقعی بیش نیست، ولی امامیه، ضابطه‌ای دیگر برای امام قائلند و آن این که باید کلیۀ خلأها را جز رسالت و نبوت پر کند، و به اصطلاح به وظایف پیامبر، استمرار بخشد، معتقدند باید چنین فردی از عصمت هم برخوردار باشد، تا بتواند مصونیت شریعت از تحریف و جامعه از انحراف را ضمانت کند، بنابراین محال است او گامی فراتر از قانون بردارد و ظلم و ستم روا بدارد یا سخنی بر خلاف حق بگوید.

عصمت امام

اشاره

در میان فرق اسلامی، تنها گروهی که قائل به عصمت امام است، فرقۀ امامیه است. شیخ مفید می‌گوید: پیشوایان ما به سان پیامبران، معصوم از گناه و خطا هستند. فراموشی به آنها راه ندارد، ولی در عین حال، عصمت، توانایی بر انجام گناه را از آنان سلب نکرده و آنان را مجبور به اطاعت نمی‌نماید.⁽¹⁾

. تصحیح الاعتقاد: 61.

و روشن‌ترین گواه آنان بر عصمت، همان است که در مفهوم امامت بیان

شد، زیرا جانشینی آنان برای پیامبر صلی الله علیه و آله، جانشینی صوری و ادامۀ وظایف مادّی نیست، بلکه جانشینی آنان به معنای جانشینی در انجام تمام وظایفی است که برعهدۀ رسول خدا بوده است که یکی از آنها تبیین شریعت و تفسیر قرآن و پاسخگویی به مسائل نوظهور و نقد شبهات مخالفان و غیر ذلک است و چنین قدرت و توانایی از آن فردی است که در مکتب الهی تربیت یابد و تحت عنایات الهی بزرگ شود تااز فرمان خدا سرپیچی نکند.

حقیقت عصمت این است که معصوم دارای قوّه و توانایی است، که او را از معصیت و خطا دور می‌سازد و در سایۀ شناخت خدا و رسول، واجبی را ترک نکرده و حرامی را انجام نمی‌دهد، ولی در عین حال توانایی بر ترک واجب و فعل معصیت دارد.

و به دیگر سخن، معصوم از نظر تقوا و پرهیزکاری به پایه‌ای می‌رسد که شهوت و هوا و هوس بر او غلبه نمی‌کند، و از نظر علم و دانش به جایی می‌رسد که دیگر خطا نمی‌نماید.

مسألۀ عصمت، چیزی نیست که امامیه آن را از پیش خود، مطرح کرده باشند، بلکه آیات و روایات بر عصمت امامان، گواهی می‌دهد که برخی را یادآور می‌شویم:

دلیل نخست: آیۀ تطهیر

قرآن، اهل بیت پیامبر را افراد منزّه از رجس معرفی می‌کند و مقصود از رجس، آلودگی معنوی است که در رأس آن، شرک و نفاق و فسق قرار دارد، چنان که می‌فرماید:

(إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً) .⁽¹⁾

. احزاب/ 33.

«خداوند تنها اراده کرده است که پلیدی و گناه را از شما خاندان، دور کند و شما را کاملاً پاک و پاکیزه سازد».

و در روایات متضافر، بلکه متواتر، مقصود از «اهل البیت» مشخص شده، و پیامبر با انداختن عبا بر سر علی و دو فرزندش و دخت گرامی خود فاطمه علیهم السلام، مصادیق آن را روشن ساخته است.⁽²⁾

دلیل دوم: امام علی علیه السلام محور حق

پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«علی مع الحق والحق مع علی یدور معه کیفما دار».⁽³⁾

«علی با حق و حق با علی علیه السلام است».

و کسی که محور حق است و حق بر گرداگر وجود او می‌چرخد، قطعاً معصوم خواهد بود.

دلیل سوم: حدیث ثقلین

در حدیثی متواتر، خاندان رسالت همتای قرآن، خوانده شده‌اند، یعنی همان طور که قرآن معصوم است، آنها نیز معصوم هستند، چنان که می‌فرماید:

«انّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه وعترتی، ما إن تمسکتم بهما لن تضلّوا أبداً».⁽¹⁾

. احمد بن حنبل، مسند، ج 2، ص 114.

«من در میان شما دو چیز گرانبها را به ودیعت می‌گذارم که یکی کتاب خدا و دیگری عترت من است، تا به این دو چنگ می‌زنید، گمراه نمی‌شوید».

دلیل چهارم: اطاعت مطلق از «اولو الأمر»

قرآن به اطاعت از خود و رسول خویش و «اولی الأمر» دعوت می‌کند و برای اطاعت این سه فرد، هیچ قید و شرطی قائل نیست، بنابراین اولواالأمری که اطاعت آنها بی هیچ قید و شرطی، واجب است، باید معصوم باشند در غیر این صورت، باید اطاعت آنها را مقیّد به پیراستگی از خطا و گناه باشد، در حالی که قرآن، چنین قیدی را نیاورده است، چنان که می‌فرماید:

(أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ) .⁽²⁾

و به دیگر سخن: امت اسلامی باید سه نفر را، بدون قید و شرط، اطاعت کنند:

در دو نفر نخست سخنی نیست که معصومند، ولی در مورد سوم، خدا فرمان می‌دهد که از آنها بی‌قید و شرط فرمان ببریم و هرگز آن را مشروط به این نساخته است که مثلاً، تا وقتی که دستور به گناه ندهند، اطاعت نمایید. از امر به

اطاعت مطلق در صاحب فرمان کشف می‌کنیم که آنان همگی معصوم بوده و هیچ‌گاه از آنان زشتی صادر نمی‌شود.

فخر رازی به این دلیل، توجه کرده و می‌گوید: آنجا که اولواالأمر بدون قید و شرط، با جزمیت کامل، لازم الاطاعه معرفی شده‌اند، باید پیراسته از گناه و خطا باشند و گرنه باید مقید به پیراستگی از آن دو گردد؛ سپس می‌افزاید: چون در جامعه، چنین افرادی نداریم، ناچار، مراد مجموع امت است که اگر بر چیزی اجماع کنند، اجماع آنان حجت خواهد بود.

اگر فخر رازی به کتاب و سنت مراجعه می‌کرد، هرگز اولوالأمر را به اجماع مسلمانان تفسیر نمی‌کرد، زیرا امیرمؤمنان، و اهل بیت رسالت علیهم السلام به نص قرآن معصومند و مراد از اولوالأمر آنها هستند که از جانب خدا دارای فرمانند، و عجیب این که «اولوالأمر» را به اجماع امّت تفسیر کنیم که در این صورت فرمانروا و فرمانبردار یکی خواهند بود. امّت از یک سو فرمانروا هستند و از سوی دیگر فرمانبردار؟!

دلیل پنجم: امامت از آن طاغیان نیست

استدلال با آیۀ ابتلا در گرو تبیین دو مطلب است:

اینک بیان مقدمه نخست: دقت در آیات قرآن، حاکی از آن است که خداوند بزرگ نخست، ابراهیم را برای نبوت برگزید، و در دوران نبوّت، با امتحان‌های بزرگی روبرو گشت و از همۀ آنها سرفراز برآمد، مانند:

تحمل این همه تکلیف و وظایف سخت، او را برای پذیرش مقام امامت مانند پولاد آبدیده، آماده ساخت. در چنین شرایطی قرآن می‌فرماید:

(وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ) .⁽¹⁾

. بقره/ 124.

«به خاطر آور هنگامی که خداوند ابراهیم را با وسایل گوناگونی آزمود و او به خوبی از عهدۀ این آزمایش‌ها برآمد. خداوند به او فرمود: من تو را پیشوای مردم قرار دادم ابراهیم عرض کرد از دودمان من نیز امامانی قرار بده، خداوند فرمود: پیمان من به ستمکاران نمی‌رسد».

گواه روشن بر این که مقصود از ابتلا و امتحان همان تکالیف شاقی است که جز انبیا و اولیا، تحمّل آن را ندارند، آیۀ مبارکه (إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِینُ) ⁽²⁾، است یعنی «این مسلماً همان امتحان آشکار است».

این آیه پس از داستان امر به ذبح اسماعیل آمده است که ابراهیم در آنجا آماده شد فرزند خود را فدای محبوب سازد.

بنابراین نمی‌توان، «امامت» در این آیه را به نبوت و رسالت تفسیر کرد، زیرا سالیان درازی ابراهیم، دارای مقام نبوت بود و فرزندی نداشت، بعدها که به فلسطین رفت، دارای فرزندی از هاجر شد اسماعیل نام گرفت. آنگاه که به حد

رشد رسید امتحان سخت برای ابراهیم پیش آمد و خوشبختانه، از امتحان به خوبی پیروز بیرون آمد و پس از این همه آزمایش‌ها، خدا او را با این آیه مخاطب ساخت که (إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً) ، بنابراین باید امامت، غیر از نبوت و رسالت باشد.

خوشبختانه در آیات یاد شده در زیر، مفهوم امامت تفسیر شده است و آن رهبری جامعه است که بتواند احکام اسلامی را در جامعه با مدیریت خود، پیاده کند. اینک آیاتی که امامت را تفسیر می‌کند:

(أَمْ یَحْسُدُونَ النّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً) .⁽¹⁾

. نساء/ 54.

«آیا با این که بر آن مردم پیامبر و خاندانش به خاطر آنچه خدا به آنها بخشیده است حسد می‌ورزند؟ ما به خاندان ابراهیم، کتاب و حکمت دادیم و حکومت عظیمی را در اختیار آنان پیامبران بنی‌اسرائیل نهادیم».

الف. کتاب و حکمت که نشانۀ نبوت و رسالت است و قلب او مرکز احکام الهی و حکمت‌های آسمانی است.

ب. ملک عظیم که کنایه از قدرت سیاسی و مدیریت جامعه است که بتواند احکام الهی را در جامعه پیاده کند.

(رَبِّ قَدْ آتَیْتَنِی مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الْأَحادِیثِ) ⁽¹⁾

. یوسف/ 101.

«پروردگارا! بخشی عظیم از حکومت به من بخشیدی و مرا از علم تعبیر خواب‌ها آگاه ساختی...».

(وَ آتاهُ اللّهُ الْمُلْکَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَهُ مِمّا یَشاءُ...) .⁽²⁾

«خداوند حکومت و دانش را به او بخشید و از آنچه می‌خواست به او تعلیم داد...».

(وَ شَدَدْنا مُلْکَهُ وَ آتَیْناهُ الْحِکْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ) .⁽³⁾

«و حکومت او را استحکام بخشیدیم و هم دانش به او دادیم و هم داوری عادلانه».

(... وَ هَبْ لِی مُلْکاً لا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهّابُ) .⁽⁴⁾

«پروردگارا به من حکومتی بخش که پس از من سزاوار هیچ کس نباشد، که تو بسیار بخشنده‌ای».

با توجه به این آیات روشن می‌شود: آنچه را که خدا به ابراهیم عطا فرمود

او برای ذرّیۀ خویش نیز طلبید و خدا هم درخواست او را دربارۀ ذریّۀ غیر ظالم پذیرفت، همان ملک عظیم و پیشوایی دینی مردم است که در فرزندانی از ابراهیم به نام‌های یوسف و داود و سلیمان، تجسم یافت و همۀ آنان در عین نبوت و رسالت، دارای مقام امامت و حکمرانی و فرمانروایی بودند و احیاناً مصلحت ایجاب می‌کرد که این دو مقام را به دو نفر از اولاد ابراهیم بدهد. نبوت و رسالت را به پیامبری دهد، امّا فرمانروایی و قدرت سیاسی را به فردی به‌نام طالوت که او هم از بنی‌اسرائیل بود ببخشد، چنان که می‌فرماید:

(وَ قالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللّهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طالُوتَ مَلِکاً قالُوا أَنّی یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللّهَ اصْطَفاهُ عَلَیْکُمْ وَ زادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ) .⁽¹⁾

. بقره/ 247.

«پیامبرشان به آنها گفت: خداوند طالوت را برای زمامداری شما انتخاب کرده و برانگیخته است. گفتند: چگونه او بر ما حکومت کند با این که ما از او شایسته‌تریم و او ثروت زیادی ندارد؟ گفت: خدا او را بر شما برگزیده و در دانش قدرت و جسم توانایی داده است. و خداوند فرمانروایی خویش را به هر کس بخواهد می‌دهد و خداوند بخشنده و آگاه است».

تا این جا یک پایه از پایه‌های استدلال روشن گشت و آن این که مقصود از امامت، چیست. اکنون به توضیح پایه دوم می‌پردازیم:

مقصود از ظالمان محروم؟

بحث‌های پیشین، ثابت نمود که خدا ابراهیم را به مقام امامت برگزید، ولی او از خدا خواست این لباس فاخر را بر اندام ذریّه و فرزندان او نیز در طول زمان بپوشاند. و چنین گفت: (وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی) ، ولی خداوند متعال به او خطاب کرد که این مقام از آن فرزندان پاک و دادگر توست نه فرزندان ظالم و ستمگر، چنان که فرمود: (لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ) .

نکتۀ این جداسازی روشن است. امام، فرمانروای مطاعی است که در اموال و نفوس حق تصرف دارد، طبعاً باید پیوسته بر صراط مستقیم بوده و از هر نوع تجاوز از حدّ اعتدال به دور باشد، تا جان و مال مردم از جانب او در امان بماند و مصالح اجتماعی فدای مطامع فردی نشود.

فردی که ظالم باشد یعنی پیمان الهی را بشکند، و قوانین و حدود الهی را زیر پا بگذارد، بر لب پرتگاهی است که نمی‌شود به او اعتماد کرد و سررشتۀ کارها را به او سپرد، زیرا او در هر روز در آستانۀ خیانت و تعدّی است و آمادگی دارد که ابزار و دستمایۀ ستمگران دیگر قرار گیرد. بنابراین کسی که در زندگی گرفتار ظلم و تعدی و قانون شکنی و انحراف شده، شایستگی تصدّی مقام امامت و رهبری را ندارد، خواه پس از تعدّی و ظلم به همان حالت بماند یا وضع خود را اصلاح سازد و به اصطلاح توبه نماید.

از این بیان استفاده می‌کنیم که امام باید در طول عمر پیراسته از گناه بوده و در پروندۀ او قانون شکنی، تعدی و خلاف، وجود نداشته باشد، زیرا در غیر این صورت، مصداق ظالم بوده و ضابطۀ کلی که در آیه هست، او را از نیل به این مقام محروم می‌سازد.

پاسخ به یک سؤال

«احمد بن علی رازی بغدادی» مُکنی به «ابی بکر» معروف به «جصاص» از مشاهیر فقیهان حنفی متوفای 370 ه. ق است، او کتابی به نام «احکام القرآن» دارد که آیات مربوط به احکام فرعی را تفسیر نموده است. او در تفسیر این آیه می‌گوید:

«مقصود از ظالم که محروم از مقام امامت است، کسی است که شیوۀ ظلم را ادامه دهد، اما کسی را که در گذشته ظالم و ستمگر، یا قانون شکن و مشرک بوده ولی راه توبه را در پیش گرفته، شامل نمی‌شود، و نکته آن این است: هرگاه حکمی بر عنوانی مترتب شود تا عنوان هست، حکم نیز پایدار است و اگر عنوان از میان برود حکم نیز منتفی می‌شود چنان که می‌گوییم: «خمر حرام است» یعنی تا این مایع، نام خمر را با خود دارد، حرام است ولی اگر تبدیل به سرکه شد، دیگر حرام نیست، در این صورت، آیۀ (لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ) به سان آیه (لا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا...) ⁽¹⁾

. هود/ 113.

کلام جصاص کلام صحیح واستواری است اما در برخی از موارد، نه همه جا زیرا دو نوع عنوان داریم، نه یک نوع از این جهت، عناوین با یکدیگر فرق می‌کنند، گاهی حکم مترتب بر عنوان است، مادامی که عنوان در خارج موجود

است. ولی آن گاه که زایل شد، حکم مزبور مرتفع می‌شود و در این قسمت ما با او با اختلافی نداریم.

گروه دوم یک رشته احکامی است که بر عنوانی مترتب هستند به گونه‌ای که اتصاف فردی با این عنوان در طول عمر ولو یک بار برای استمرار حکم تا لحظه مرگ کافی است، مانند این آیات:

. مائده/ 38.

2) (2) . نور/ 2.

محرومیت ابدی کافی است. اکنون با تجزیه و تحلیل یاد شده در زیر روشن می‌شود که ظالم محروم در آیه، داخل در ضابطۀ دوم است، نه اول، زیرا فرزندان ابراهیم، می‌توانستند چهار صنف باشند:

اکنون سؤال می‌شود: مقصود ابراهیم از ادامۀ این فیض در ذریّۀ خود، کدام یک از این چهار طایفه است؟ مسلّماً طایفۀ نخست و دوم، مورد نظر او نبوده‌اند، زیرا چگونه مردی الهی مانند ابراهیم خلیل برای فردی که در سراسر عمر خود قانون شکن بوده یا در مقام تصدی چنین انحرافی پیدا کرده درخواست امامت می‌کند؟

طبعاً مورد نظر او هر دو صنف اخیر بوده ولی قرآن قسم سوم را نفی و به قسم چهارم اکتفا ورزید. مقام امامت و خلافت در رسول اکرم صلی الله علیه و آله مقام بس شایسته و والایی است که ایجاب می‌کند که در زندگی امام، نقطه ضعفی در کار نباشد تا مردم به راحتی به او بگروند و از پیشوایی او استقبال نمایند.

نتیجۀ بحث

نتیجه این که، پیشوای مردم پس از رسول خدا، ترسیمگر راه و رسم پیامبر بوده و کلیۀ خلأهای پدید آمده از رحلت پیامبر، به وسیلۀ او پر می‌شود، قطعاً چنین فردی باید از تربیت الهی و علم لدنّی بهره‌مند و از گناه و خطا معصوم باشد.

2 امام منتظر

اعتقاد به مصلح جهانی در آخرالزمان، عقیدۀ مشترکی است که مسلمانان دربارۀ آن، عقیدۀ واحدی دارند و اگر کسی این عقیدۀ مشترک را انکار کند، طبعاً چشم و گوش بسته است که نه از قرآن اطلاع دارد و نه از روایات نبی اکرم صلی الله علیه و آله.

محدّثان اسلامی، همگی می‌گویند: پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله از ظهور مصلح جهانی پیشگویی کرده که در آخرالزمان روزگاری که زمین پر از جور و ستم می‌شود، مصلحی ظهور می‌کند و جهان را پر از عدل و داد و قوانین اسلام را در سرتاسر جهان اجرا می‌کند و دشمنی‌ها را از بین برده و مبادی آنها را نابود می‌سازد، و خدا به وسیلۀ ظهور او به وعدۀ خود که به امم پیشین نیز داده است، جامۀ عمل می‌پوشاند. اینک در این مورد دو آیه را یادآور می‌شویم:

. نور/ 55.

«خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کار شایسته انجام داده‌اند، وعده داده است که آنها را در زمین حکمران خواهد ساخت، چنان که پیش از شما نیز گروهی را حکمرانی روی زمین بخشیده بود، و دین و آیینی را که برای آنها پسندیده در زمین پا بر جا و ریشه دار خواهد ساخت و ترس آنها را به امنیت مبدّل خواهد نمود، به گونه‌ای که تنها مرا می‌پرستند و چیزی را شریک من نخواهند ساخت، هر کس پس از آن، کافر شود، آنان فاسقانند».

. انبیاء/ 105.

معتقدند که او از فرزندان فاطمه، از اولاد حسین بن علی علیه السلام خواهد بود و هنوز متولد نشده و از طرف دیگر در برخی از روایات اهل سنت، نام پدر آن حضرت «عبداللّه» معرفی شده در حالی که به اتفاق علمای شیعه، او فرزند امام حسن عسکری علیه السلام بوده یعنی نام پدرش «حسن» بوده نه عبداللّه. در آینده دیده به جهان می‌گشاید و پرچم عدالت را به دست می‌گیرد و بر سریر عدالت تکیه می‌کند و به اصلاحات همه جانبه در جهان دست می‌زند. اما گروهی از اهل سنت نیز بر تولد او تصریح کرده‌اند.

گروه عظیمی از آنان دربارۀ حضرت مهدی علیه السلام به نگارش کتاب مستقل پرداخته‌اند. اینک ما به برخی از این کتاب‌ها اشاره می‌کنیم:

اینها یک رشته آثار و مؤلفاتی است که علمای اهل سنت از خود به جای گذاشته‌اند.

در این میان، علمای شیعه کتاب‌های مفصل و گسترده‌ای دربارۀ امام مهدی علیه السلام، تولد و امامت او نوشته‌اند و ما از این میان به دو کتاب اشاره می‌کنیم که از اهمیت بیشتری برخوردارند:

هیچ کس از علمای اهل سنت به ردّ روایات مهدی موعود نپرداخته است، زیرا فزونی روایات به حدّی است که نمی‌توان قطعیت و تواتر آنها را انکار کرد، فقط ابن خلدون معتزلی (متوفای 808) به خاطر دوری از منابع اسلامی، در مقدمۀ معروف خود، در مسأله «مهدی» تشکیک کرده است، خوشبختانه یک مغربی دیگر به نام محمد صدیق مغربی رساله‌ای در نقد اوهام ابن خلدون نوشته و آن را «ابراز الوهم المکنون من کلام ابن خلدون» نامگذاری نموده است.

در تاریخ 1400 هجری، شورشی در مسجدالحرام از طرف وهابیان تندرو به رهبری مردی به نام «جهیمان العُتیبی» صورت گرفت، او و گروه مسلّحی که تحت فرمان او بودند پس از اقامۀ نماز، مردی را بر فراز منبر نشاندند و او را مهدی موعود معرفی کرده و از مردم خواستند که با او بیعت کنند. این شورش چند روزی ادامه داشت، سرانجام با نیروی نظامی و آوردن توپ و تانک توسط دولت سعودی به داخل حرم و مسجد، همگان کشته و یا دستگیر شدند. آنگاه سخنرانان سعودی در تقبیح این جماعت، سخن را به جایی رساندند که کم کم به انکار حضرت مهدی پرداخته و رسانه‌ها هم گاهی آنها را تأیید می‌کردند ولی در

این میان، محدثان آگاه سعودی بر خلاف آنان سخن گفته، مسألۀ اعتقاد به مهدی را یکی از عقاید مسلم اهل سنت دانستند و در این مورد، رساله‌ها و کتاب‌هایی نوشته شد. از میان آنها به یک کتاب به نام «بین یدی الساعة» اشاره می‌کنیم که از شجاعت و ادب بالایی برخوردار است.

اینک برگی از این کتاب، برای شما می‌خوانیم، او می‌گوید: مسألۀ حضرت مهدی (عج) در یک حدیث و دو حدیث و یا یک راوی و دو راوی خلاصه نمی‌شود تا بتوان آنها را نادیده گرفت، بلکه این روایات که در کتاب‌های اخبار و احادیث آمده است به هشتاد حدیث می‌رسد که صدها نفر بر نقل آنها همت گماشته‌اند و بیش از یک کتاب دربارۀ آن نوشته‌اند.

چرا ما این همه روایات را رد کنیم؟ آیا همۀ آنها بی اساس است؟ اگر چنین داوری در مورد این روایات صحیح باشد، شک و ظن به دیگر احادیث رسول خدا نیز راه می‌یابد، من خلافی دربارۀ ظهور مهدی یا نیاز عالم به چنین مصلحی نمی‌یابم بلکه اختلاف در هویت اوست که در آخرالزمان چشم به جهان می‌گشاید؟ یا هم اکنون موجود است؟، امّا از دیدگان پنهان است و در آینده ظهور خواهد کرد؟ البته در این مورد، مدعیان مهدویت نیز فراوانند که نمی‌توان برای آنها ارزشی قائل شد.

چگونه می‌توان احادیث حضرت مهدی را تضعیف کرد، در حالی که برخی از آنها در صحیح بخاری و مسلم آمده است؟! در صحیح مسلم از جابر بن عبداللّه نقل می‌کند: از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود: گروهی از امت من در راه حق، جهاد می‌کنند و تا روز قیامت پیروزند. در این هنگام عیسی بن مریم فرود می‌آید.

امیر امّت من، به عیسی می‌گوید: بیا برای ما امامت کن؛ او در پاسخ می‌گوید:

برخی از شما باید امام برخی دیگر باشد و این یکی از کرامت‌های این امت است.⁽¹⁾

. صحیح مسلم، ج 1، باب نزول عیسی بن مریم، ص 59، چاپ محمدعلی صبیح، قاهره.

با توجه به احادیث دیگر روشن می‌شود، که این رویداد، در زمان ظهور حضرت مهدی خواهد بود، و او به حضرت مهدی اقتدا خواهد کرد، و لذا در حدیث دیگر، از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می‌کند: چگونه هستید وقتی عیسی بن مریم در میان شما فرود آید، در حالی که امام شما از خود شما است.⁽²⁾و این خود یکی از عظمت‌های حضرت مهدی است که پیامبر اولوا العزمی پشت سر او نماز می‌گزارد.

البته سخن دربارۀ حضرت مهدی علیه السلام از نظر ولادت، علت غیبت، طول عمر، فلسفۀ وجود او و غیره فراوان است. خوشبختانه، کتاب‌های متقن و ارزشمندی از دوران صدوق به این طرف نوشته شده است. علاقه‌مندان می‌توانند به این کتاب‌ها مراجعه کنند.

3 تقیه

مفهوم تقیه و تقابل آن با نفاق

«تقیه» از مفاهیم قرآنی است که در آیاتی، به آن اشاره شده است. و معنای آن این است که در تنگناها یعنی جایی که جان و عرض و مال مؤمن به خطر می‌افتد، از این راه استفاده کند، و در حقیقت تقیه سلاح انسان ضعیف و ناتوان، در برابر انسان ستمگر و بی رحم است که به خاطر اختلاف در عقیده، می‌خواهد او را آزار دهد، یا مالش را بگیرد و یا به ناموس او تجاوز کند یا او را به قتل برساند. در این هنگام، مؤمن ناتوان به حکم خرد و آیات قرآنی، در زبان، اظهار موافقت می‌کند تا از شرّ دشمن نجات یابد. و این یک اصل محکم و استوار است که هم در شرایع پیشین رسمی بوده و هم در شریعت اسلامی مشروعیت دارد.

هر چند برخی از افراد ناآگاه از معارف قرآنی تقیه را یکی از نقاط ضعف عقیدۀ شیعه می‌شمارند.

اصولاً تقیه، یک حکم فرعی، مانند دیگر احکام فرعیه است و نباید آن را در ردیف عقاید آورد، یک مسألۀ فقهی است و آن این که آیا در تنگناها برای

رهایی از شر ظالم می‌توانیم اظهار موافقت کرده و خود را همگون نشان بدهیم یا نه؟ مسلّماً از نظر خرد و آیات قرآنی، برای حفظ اهم، ترک مهم اشکالی ندارد.

واژه تقیه، نشانگر حقیقت آن است زیرا این واژه از «وقایه» به معنای «سپر» گرفته شده. تو گویی انسان ناتوان و ضعیف با اظهار موافقت، لفظاً و عملاً آن را سپر قرار داده تا از ضربات سهمگین دشمن در امان باشد، همان گونه که در میدان نبرد، سپر، انسان مجاهد را از شر دشمن حفظ می‌کند.

تفاوت تقیه با نفاق

تقیّه سپری است در مقابل شر انسانی که با عقیدۀ مؤمن و یا رفتار او، جنگ و جدال دارد، و با این بیان، تفاوت تقیه با نفاق روشن می‌شود. تقیه این است که مؤمن، عقیدۀ درست خود را پنهان نماید و تظاهر به کفر و شرک کند، و یا عملی را مطابق نظر مخالف دین بیاورد.

وامّا نفاق، درست بر عکس است. منافق، کافری است که کفر را پنهان ساخته و به ایمان تظاهر می‌کند، در این صورت، چگونه می‌توانیم تقیه را از شاخه‌های نفاق بشماریم؟

و به عبارت روشن‌تر: تقیه پنهان کردن ایمان به حق و تظاهر به کفر و باطل است، در حالی که نفاق، پنهان کردن کفر و باطل و تظاهر به حق و ایمان است، و لذا قرآن، آنگاه که سخن منافقان را بیان می‌کند، چنین می‌گوید:

(إِذا جاءَکَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّهِ وَ اللّهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِینَ لَکاذِبُونَ) .⁽¹⁾

. المنافقون/ 1.

«هنگامی که منافقان نزد تو آیند می‌گویند: ما شهادت می‌دهیم که یقیناً تو رسول خدایی؛ خداوند می‌داند که تو رسول او هستی ولی خداوند شهادت می‌دهد که منافقان، دروغگو هستند (یعنی به گفتۀ خود ایمان ندارند)».

در مورد آیه، منافقان به ایمان و اسلام و رسالت پیامبر تظاهر کرده‌اند، در حالی که در باطن به آن معتقد نبودند و لذا قرآن در آخر آیه بر دروغگو بودن منافقان گواهی می‌دهد. اگر حد نفاق و تعریف منافق همان است که در همین آیه خلاصه شده، با تقیه که مجرای آن تظاهر به کفر و باطل در مقابل کافران و گنهکاران است، ضد یکدیگر می‌باشند.

هرگاه بر فرض محال، تقیه از شاخه‌های نفاق بود، و تقیه کنندگان، منافق بودند، هرگز خدا به آن امر نمی‌کرد⁽¹⁾

. ادلۀ قرآنی تقیه بعداً خواهد آمد ص 229.

(قُلْ إِنَّ اللّهَ لا یَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَ تَقُولُونَ عَلَی اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ) .⁽²⁾

«بگو خداوند هرگز به کار زشت فرمان نمی‌دهد، آیا آنچه را که نمی‌دانید به خدانسبت می‌دهید؟!».

هدف از تقیه

مسلماً هر نوع تظاهر بر خلاف آنچه که در درون است بی انگیزه نخواهد بود. افتخار مؤمن آن است که به خدا معتقد بوده و رفتار خود را بر طبق دستور خدا تنظیم می‌کند، حال اگر گاهی بر خلاف این روش، رفتار کرد، طبعاً انگیزه‌ای دارد. و آن، همان حفظ جان و عرض و مال در مقابل شرارت‌هاست که ممکن

است از طرف مخالف متوجه او شود.

فرد مؤمن در محیطی به تقیه روی می‌آورد که در آن محیط، آزادی‌ها زیر پا گذاشته شده و جز رأی و عقیدۀ مخالف، به هیچ چیز اجازۀ ظهور و بروز نمی‌دهند. در این صورت مؤمن ناتوان به خاطر حفظ ایمان و جان و مال خویشتن در مقابل حکومت‌های جائر و ظالم، جز تقیه راه دیگری ندارد.

چیزی که باید به آن توجه داد، این است که رفتار و اخلاق و زندگی افرادی که گاهی دچار تقیه می‌شود ربطی به زندگی جمعیت‌های سرّی و زیرزمینی که هدفشان تخریب و تهدید است، ندارند. افرادی که گاهی تقیه می‌کنند، با کسی کاری نداشته و هرگز برنامه‌ای برای تخریب و تهدید ندارند، فقط از ترس قدرت مخالف، مهر سکوت بر لب می‌زنند و رفتار خود را با قدرت زورگو تطبیق می‌دهند. قیاس انسان مستضعف که به خاطر حفظ و صیانت خود، راه تقیه را در پیش می‌گیرد، با جمعیت‌های سرّی و زیرزمینی که پیوسته در فکر جمع‌آوری سلاح و در جستجوی فرصت برای رسیدن به قدرت هستند، نادرست است، زیرا جمعیت‌های سرّی، از مکتب «هدف وسیله را توجیه می‌کند» بهره می‌گیرند و به هر نوع شرارت، دست می‌زنند تا به هدف برسند در حالی که فرد تقیه کننده، تنها در صدد حفظ جان و مال و عقیدۀ درست خود است.

پیش از فروپاشی شوروی، میلیون‌ها مسلمان، در جمهوری‌های مسلمان‌نشین وجود داشتند که حکومت فاشیستی و دیکتاتور مآبانۀ مارکسیستها تمام مساجد و مدارس آنها را مصادره کرده و کتابخانه‌ها را آتش زده بودند و علما و مسلمانان غیور را به قتل رساندند و از هر نوع تظاهر به مراسم دینی و

اقامۀ نماز جلوگیری می‌کردند، در این شرایط میلیون‌ها مسلمان راه تقیه را در پیش گرفتند و به ظاهر هماهنگی نشان دادند، ولی در باطن عقیده و ایمان خود را حفظ کرده و در درون خانه به عبادت خدا می‌پرداختند، آنگاه که اتحاد شوروی فرو پاشید و بند وزنجیرها از دست و پای مستضعفان باز شد، آنان دور هم گرد آمدند و به بازسازی مساجد و تعلیم شریعت پرداختند. و اگر در آن دوران خفقان تقیه را پیش نمی‌گرفتند و پیوسته تظاهر به ایمان می‌کردند، فردی از آنان باقی نمی‌ماند و این درخشندگی و شکوفایی مجدّد و بازگشت به مساجد نصیب آنان نمی‌گشت.

تا این جا ما به مفهوم تقیه و فاصلۀ آن با نفاق و اهداف و اغراض آن، آشنا شدیم، اکنون وقت آن رسیده که دلایل تقیه را علاوه بر حکم خرد، از آیات قرآنی و احادیث نبوی، و راهنمایی‌های امامان معصوم علیهم السلام بررسی کنیم.

دلایل تقیه در قرآن مجید

اشاره

همان طور که یادآور شدیم، تقیه به معنای صحیح یعنی تقدیم اهم بر مهم، و حفظ جان و مال از راه هماهنگی ظاهری با ستمگر، یکی از معارف قرآن و سنت رسول خداست. اینک آیاتی که بر این اصل گواهی می‌دهند:

آیۀ نخست

(مَنْ کَفَرَ بِاللّهِ مِنْ بَعْدِ إِیمانِهِ إِلاّ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ وَ لکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ

اَللّهِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ) .⁽¹⁾

. نحل/ 106.

«کسانی که بعد از ایمان، کافر شوند، (به جز آنها که تحت فشار واقع شده‌اند، در حالی که قلبشان آرام و با ایمان است)، و سینۀ خود را برای پذیرش کفر گشوده‌اند، خشم خدا بر آنها و عذاب عظیمی در انتظارشان است».

آغاز آیه، از افرادی گزارش می‌دهد که پس از ایمان راه کفر را پیش گرفته‌اند و در ذیل آیه خشم الهی را به آنان وعده می‌دهد و این که عذابی بزرگ در انتظارشان است، ولی در اثناء آیه، گروهی را استثنا می‌کند و می‌گوید: (إِلاّ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ) ؛ «مگر آنان که زیر فشار قرار گرفته‌اند، در حالی که قلب آنان مالامال از ایمان است»، البته این استثناء، استثنای متصل نیست، بلکه منقطع است، زیرا این گروه کفر نمی‌ورزند، بلکه سخن کفر را بر زبان جاری می‌کنند، در حالی که قلبی مالامال از ایمان دارند و مسلّماً استثناء مربوط به افرادی است که روی فشار، تظاهر به کفر می‌کنند تا از فشار برهند.

اتفاقاً شأن نزول آیه، این حقیقت را روشن می‌سازد، زیرا گروهی از مشرکان، سه نفر را دستگیر کردند: عمار، پدر او یاسر ومادرش سمیه آن دو نفر حاضر نشدند حتی تظاهر به کفر کنند و لذا کشته شدند، امّا عمّار به خواستۀ آنان پاسخ گفت. او را رها کردند. نرمش عمار در میان یاران رسول خدا پخش شد و آن را نوعی نقطه ضعف برای او شمردند. وقتی خبر به رسول خدا صلی الله علیه و آله رسید، فرمود: چنین نیست، وجود عمار از سر تا قدم مالامال از ایمان و ایمان با گوشت و خون او آمیخته شده است، در حالی که عمار اشک می‌ریخت و رسول خدا

اشکهای چشم او را پاک می‌کرد، آیۀ یاد شده فرود آمد و پیامبر افزود: «ان عادُوا لک فَعُد لهم بما قُلت» اگر بار دیگر گرفتار شدی، همین راه و روش را ادامه بده.

زمخشری می‌گوید گرفتاری و عمل به تقیه دامن دیگران را نیز گرفته بود مانند صهیب رومی، بلال حبشی و خبّاب بن ارت.⁽¹⁾

. مجمع البیان، ج 3، ص 388؛ الکشاف عن حقائق التنزیل، ج 2، ص 430.

مفسران، در تفسیر این آیه، همین مطالب را به نحوی تکرار می‌کنند و یادآور می‌شوند که اظهار کفر برای رهایی از شر، کفر نیست، زیرا محلّ ایمان، قلب و خرد است و ایمان، با اکراه به خرد و دل مؤمن، راه نمی‌یابد و تنها می‌تواند ظاهر و رفتار او را با خود، همراه کند. در این مورد می‌توانید به تفاسیر یاد شده در زیر مراجعه کنید.⁽²⁾

آیۀ دوم

(لا یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکافِرِینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّهِ فِی شَیْ‌ءٍ إِلاّ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اللّهِ الْمَصِیرُ) .⁽³⁾

«افراد با ایمان نباید به جای مؤمنان، کافران را ولیّ و سرپرست خود برگزینند. هر کس چنین کند، پیوندی با خدا ندارد مگر این که از آنها بپرهیزید، و به خاطر هدفهای مهمتری تقیه کنید خداوند شما را از نافرمانی خود، برحذر می‌دارد و بازگشت همگان به سوی خداست».

شاهد گفتار ما استثنایی است که در جملۀ (إِلاّ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً) آمده است و این استثنا از آغاز آیه است. توضیح این که در آغاز آیه، هر نوع پیوند دوستی و یا سرپرستی با کافران را ممنوع می‌شمارد و یادآور می‌شود که هرکس چنین پیوندی داشته باشد، رابطۀ او با خدا قطع می‌شود. آنگاه به استثنای گروهی می‌پردازد که از روی تقیه با آنان مدارا می‌کنند یعنی تظاهر به دوستی یا تولی آنان می‌نمایند در حالی که دلشان بر خلاف آن است و این کار، جز سپری در برابر ضررهای احتمالی مخالفان چیزی نیست، یعنی اگر از طرف کافران مطمئن بودند، هرگز نیازی به این سپر نداشتند.

رازی در تفسیر خود، دربارۀ این استثنا می‌گوید: تقیّه احکامی دارد. آن گاه دو حکم آن را یادآور می‌شود:

مفسران اسلامی آن جا که به تفسیر این آیه می‌رسند، همگان بر مجموع این مطالب گواهی می‌دهد. می‌توانید به تفاسیر یاد شده در زیر مراجعه کنید.⁽¹⁾

. کشاف، ج 1، ص 422؛ مفاتیح الغیب، ج 8، ص 13؛ تفسیر نسفی در حاشیۀ تفسیر خازن، ج 1، ص 277؛ روح المعانی، ج 3، ص 121؛ محاسن التأویل، ج 4، ص 82.

از آنجا که بسیاری از کلمات مفسران در توضیح آیه، مضمون و محتوای

واحدی دارد، از نقل کلمات آنان، خودداری می‌کنیم. فقط در این میان، تفسیر مراغی در بارۀ آیه، نکاتی را یادآور شده که به برخی اشاره می‌کنیم:

او می‌گوید: اساس تقیه، قاعدۀ معروفی است که می‌گویند: «درءُ المفاسدِ مقدّم علی جَلْبِ المصالح».

آنگاه اضافه می‌کند: هرگاه اظهار دوستی با کافران برای دفع شر، مشروع باشد، بنابراین، اگر مصالح ایجاب کند، دولت اسلامی با دولت غیر اسلامی قراردادی ببندد که نتیجۀ آن دفع ضرر یا به دست آوردن منافع باشد، اشکالی نخواهد داشت.⁽¹⁾

. تفسیر مراغی، ج 3، ص 136.

آیۀ سوم

(وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمانَهُ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللّهُ وَ قَدْ جاءَکُمْ بِالْبَیِّناتِ مِنْ رَبِّکُمْ وَ إِنْ یَکُ کاذِباً فَعَلَیْهِ کَذِبُهُ وَ إِنْ یَکُ صادِقاً یُصِبْکُمْ بَعْضُ الَّذِی یَعِدُکُمْ إِنَّ اللّهَ لا یَهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذّابٌ) .⁽²⁾

«مرد مؤمنی از آل فرعون که ایمان خود را پنهان می‌داشت، گفت: آیا می‌خواهید مردی را بکشید که می‌گوید پروردگار من اللّه است؟ در حالی که دلایل روشنی از سوی پروردگارتان برای شما آورده است. اگر دروغگو باشد، دروغش دامن خودش را خواهد گرفت، و اگر راستگو باشد، برخی از عذابهایی را که وعده می‌دهد به شما خواهد رسید. خداوند کسی را که اسرافکار و بسیار دروغگو باشد، هدایت نمی‌کند».

شاهد گفتار ما در آیه، جملۀ (یَکْتُمُ إِیمانَهُ) است، و این، حاکی از آن است که این فرد، در حالی که در دل، ایمان کامل به خدا و رسالت موسی داشت، ولی در ظاهر با آنها همکاری می‌کرد تا بتواند در سایۀ این سپر، حقایقی را برای آنان در لباس بی طرفی، القا کند، هرگاه شما آیات مربوط به مؤمن آل فرعون را که از آیۀ 28 سورۀ غافر شروع می‌شود، و در آیۀ 44 پایان می‌پذیرد، مطالعه کنید، از آثار سازندۀ تقیه کاملاً آگاه می‌شوید. او در سایۀ تقیه، توانست موسای پیامبر علیه السلام را از چنگال آنان برهاند، زیرا آنگاه که شورای امنیتی دربار فرعون تصمیم به قتل او گرفت، او فوراً موسی را آگاه کرد و چنین گفت:

(قالَ یا مُوسی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النّاصِحِینَ) .⁽¹⁾

. قصص/ 20.

«گفت: ای موسی سران قوم برای کشتن تو به مشورت نشسته‌اند، فوراً شهر را ترک کن من از خیرخواهان تو هستم».

شگفت اینجاست که موسی از راستگویی این مرد آگاه بود و فوراً منطقه را ترک کرد و به مدین رفت.

آیۀ چهارم

(وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ ما یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّهَ فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ یَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یُهَیِّئْ لَکُمْ مِنْ أَمْرِکُمْ مِرْفَقاً) .⁽²⁾

«به آنها گفتیم: هنگامی که از آنان و آنچه که جز خدا می‌پرستند

کناره‌گیری کردید به غار پناه ببرید که پروردگارتان سایۀ رحمتش را بر شما می‌گستراند و در این امر، وسایل آسایش شما را فراهم می‌سازد».

داستان اصحاب کهف برای قرآنیان معروف و آشناست در حالی که به جرگه موحدان پیوسته بودند و مدتی در جمع بت‌پرستان می‌زیستند و کسی از ایمان آنان آگاه نبود، ولی تصمیم گرفتند که از آنان جدا شوند و از شهر بیرون بروند. جملۀ (وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ) حاکی از آن است که مدتها با آنان هم‌زیستی داشته‌اند و بعداً حساب خود را از آنان جدا کردند. مسلّماً دوران هم‌زیستی آنان به صورت تقیه بوده، در غیر این صورت کشته می‌شدند، به همین سبب وقتی از آنان جدا شدند، ندایی بر ضد آنان به شرح زیر سر دادند:

(فَقالُوا رَبُّنا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَا مِنْ دُونِهِ إِلهاً لَقَدْ قُلْنا إِذاً شَطَطاً) .⁽¹⁾

. کهف/ 14.

«گفتند پروردگار ما، پروردگار آسمانها و زمین است، هرگز غیر از او خدایی را نمی‌پرستیم؛ اگر چنین کنیم سخن به گزاف گفته‌ایم».

قرآن سرگذشت آنان را با تعریف و توصیف بیان می‌کند و این حاکی از آن است که مورد پذیرش خدا در عهد رسالت بوده است.

تقیه به معنای تظاهر به کفر در مقابل کافر، مورد پذیرش همۀ فرقه‌های اسلامی است، ولی سخن در جای دیگر است و آن این که، تقیه شیعه در مقابل کافر نیست بلکه در مقابل مسلمان و مؤمن است. آیا بر شیوۀ دوم از تقیه نیز دلیلی هست. این همان است که در این جا مورد بررسی قرار می‌گیرد:

تقیۀ مسلمان از همتای خود

آیات یاد شده و سخن پیامبر صلی الله علیه و آله به عمار، هر چند در مورد تقیه مؤمن از کافر است، ولی از آنجا که غرض از تشریع تقیه، حفظ جان و عرض و مال مؤمن است، ناچار باید تقیه را در مواردی که این غرض با چیزی جز از تقیه تأمین نمی‌شود، مشروع و قانونی بدانیم. فرض کنید حاکم مسلمانی هست که برای خود آرا و افکار و عقایدی دارد که با آرا و افکار دیگر طوایف یا طایفۀ خاصی همخوانی ندارد و اگر فرد مؤمن در محیط حکومت، با او همکاری نکند، و به راه و روش واقعی خود، ادامه دهد، چه بسا ممکن است جان و مال او به خطر بیفتد و بلایی فراگیر، شامل حال او گردد.

اصولاً اگر در کشورهای مسلمان، نسبت به همۀ فرق اسلامی حریّت و آزادی، حاکم باشد، هرگز تقیه مفهومی نخواهد داشت، زیرا در این صورت افراد از آزادی کامل برخوردار بوده، دیگر دلیلی بر کتمان نخواهند داشت، امّا اگر در کشوری آزادی مصادره شود و جز دین حاکم و آرا و افکار او چیزی به رسمیت شناخته نشود، گروه‌های دیگر ناچارند در ظاهر با آن تفاهم کنند.

این مطلب چیز جدیدی نیست، بلکه دانشمندان گذشته مفهوم تقیه را گسترش داده حتی تقیۀ مسلمان از مسلمان را تجویز کرده‌اند.

. آل عمران/ 28.

کافران دارند، در آن صورت، تقیه برای حفظ جان، مشروع خواهد بود، سپس اضافه می‌کند تقیه برای حفظ جان است. آیا برای حفظ مال هم تقیه مشروع است؟ می‌گوید: محتمل است آن هم جایز باشد، زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «حرمةُ مال المسلِم کحرمةِ دمه»؛ «مال مسلمان به سان خون او محترم است» و نیز فرمود:

«ومَن قُتِل دُونَ مالِهِ فَهُو شَهِید»⁽¹⁾

. مفاتیح الغیب، ج 8، ص 13.

عارفان واقعی در حالی که تعداد آنها کم است، پیوسته از عالمان بدرفتار و پادشاهان ستم پیشه و انسانهای شیطان صفت در ترس و وحشت به سر می‌برند.

در این صورت تقیه بر آنان به نص قرآن و اجماع اهل اسلام جایز است، و پیوسته خوف عارفان، مانع از اظهار حق شده و پیوسته انسانهای محق هدف دشمنی بیشتر مردم هستند.

از ابی هریره با سند صحیح نقل شده است که او در عصر نخست چنین گفته است: من از رسول خدا دو ظرف پر از حدیث دارم یکی را در میان مردم پخش کردم و از پخش دیگری خودداری کردم. اگر می‌گفتم رگهای گردنم بریده می‌شد.⁽²⁾

مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ) ⁽¹⁾

. نحل/ 106.

تقیه هر نوع مدارا با کافران و ستمگران و فاسقان را دربرمی‌گیرد، ولو به صورت نرمش در سخن و لبخند در چهره، و بخشیدن مال برای آنان باشد، تا از آزار آنان محفوظ مانده و عرض و ناموس آنها مصون بماند. این نوع کارها از نوع موالات منهی و حرام نیست، بلکه آن مشروع است. زیرا پیامبر فرموده «ما وَقی المؤمنُ به عرضه فهو صدقة»؛ «مالی که مؤمن به وسیلۀ آن آبروی خود را حفظ کند نوعی صدقه به شمار می‌رود».⁽²⁾

بنا به تصریح این سه عالم بزرگ و شاید دیگران، تقیه اختصاص به همکاری ظاهری مؤمن با کافر ندارد، بلکه دایرۀ آن وسیع‌تر بوده و تقیه مسلمان ضعیف از مسلمان قوی را نیز دربرمی‌گیرد، زیرا هدف و مقاصد شریعت، حکم را توسعه می‌دهد. هرگاه حاکمِ به ظاهر مسلمان، آزادی را مصادره کند و دیگران را تهدید به قتل و غارت و غیره کند به حکم خرد و هدف تقیه، فرد مؤمن می‌تواند از چنین کافری تقیه کند.

تاریخ اسلامی، گواهی می‌دهد عالمان بزرگ و محدثان به نامی در مواردی بر خلاف عقیدۀ خود سخن گفته وجان و مال خود را حفظ کرده‌اند. داستان احمد بن حنبل و دیگر محدثان در مسألۀ «خلق قرآن»، معروف و فراگیر است.

حاکم وقت، اجبار کرد که محدّثان اعتراف به خلق قرآن کرده و در غیر این صورت، زندان همراه با شکنجه در کمین آنهاست، گروهی از آنان به هنگام محاکمه بر خلاف عقیده اعتراف به خلق قرآن کرده‌اند و آزاد شدند، جز سه نفر

که بر عقیدۀ خود ثابت ماندند. آنها نیز برای تعیین کیفر به حضور مأمون ارسال شدند که در نیمۀ راه، خبر مرگ مأمون آنها را نجات داد. تفصیل این داستان را در تاریخ طبری بخوانید.⁽¹⁾

. تاریخ طبری، ج 7، ص 195-206.

ما پیش از این، بخشی از سرگذشت شیعیان را در دوران امویان وعباسیان برای شما نقل کردیم که بخشنامه‌های متعددی از معاویه و دیگران برای ریشه کن کردن تشیع صادر شد. گروهی در مقابل آن، ایستادگی کردند و جام شهادت نوشیدند، گروه دیگر تقیه کردند و محفوظ ماندند.

سید هبة‌الدین شهرستانی، دانشمند شهیر عراق در قرن چهاردهم، در مجله «المرشد» مقاله‌ای پیرامون تقیه دارد که فشردۀ آن را نقل می‌کنیم.

او می‌نویسد: تقیه، شیوۀ هر انسان ناتوانی است که آزادی او را گرفته‌اند.

آری شیعه بیش از فرق دیگر به تقیه مشهور شده است و علت آن روشن است، زیرا این طایفه از طوایف اسلامی، بیش از طوایف دیگر زیر فشار بوده‌اند و پیوسته در عصر امویها هدف تعقیب و آزار و کشتار قرار داشتند و همچنین در دوران عباسیها تا برسد به دوران خلافت عثمانی. به آنان هیچگاه در بلاد اسلامی آزادی داده نشده و پیوسته به صورت تقیه زندگی می‌کردند. ازاین جهت، شنیدن نام تقیه، یادآور نام شیعه است.

شیعه در برخی از اصول و در بسیاری از احکام فقهی با دیگر فرق اسلامی اختلاف دارند، همین اختلاف، سبب برانگیختن حساسیت اکثریت می‌گردد. از این جهت پیروان اهل‌بیت علیهم السلام در بسیاری از زمانها، مجبور به پنهان کردن عادات

و عقاید و یا احکام و کتابهای خود بودند و هدف از آن پنهان کاری، حفظ جان و مال، و علاوه بر این، حفظ اخوت اسلامی و وحدت کلمه بوده است، تا در نتیجه، به نافرمانی از حکومت‌ها متهم نشوند و کافران به اختلاف مسلمانان پی نبرند و دایرۀ اختلاف، گسترده نشود.

به خاطر این اهداف و اغراضی که در تقیه هست (حفظ جان و مال و حفظ وحدت اسلامی) شیعه از اصل تقیه پیروی می‌کرد و پیشوایان آنان در چنین شرایطی دستور تقیه به آنها داده‌اند تا بدانند مادامی که آزادی‌ها مصادره شده، راه زندگی تقیه است.⁽¹⁾

. مجلۀ مرشد، ج 3، ص 252-253؛ اوائل المقالات، ص 96 بخش پاورقیها.

تقیه یک امر شخصی است

درست است که شیعیان آل‌البیت در بیشتر زمانها راه تقیه را در پیش گرفته‌اند و به ظاهر با اکثریت، زندگی کرده‌اند، امّا تقیه یک امر شخصی است، و آن این که شخص در زندگی فردی خود، برای حفظ اهم به ظاهر همکاری می‌کند، ولی هرگز تقیه به این معنا نیست که یک عالم، کتابی بر اساس تقیه بنویسد و احکام و فروع و یا عقاید مخالف را در کتاب بگنجاند، چنین چیزی نه انجام گرفته و نه انجام خواهد شد. زیرا فرد، در مقام تقیه، از دایرۀ خود بیرون نرفته و هرگز نمی‌تواند برای دیگران که بیرون اززندگی او هستند، تکلیف معین کند.

احسان الهی ظهیر، یکی از انتقادهایی که به شیعه دارد این است که نمی‌توان به کتابهای آنها اعتماد کرد، زیرا این کتابها بر اساس تقیه نوشته شده و

در آن کتابها، عقاید دیگران را به عنوان عقاید خود معرفی کرده‌اند. یادآور می‌شویم که این نویسنده، بدون تحقیق، چنین دروغی را به شیعه نسبت داده، در حالی که تقیه یک جریان شخصی است، نه جریان نوعی. فرد در زندگی شخصی خود باید تظاهر به باطل کند و حق را پنهان سازد نه این که در سطح عمومی کتابی را مطابق عقیدۀ دیگران بنویسد و به نام عقاید شیعه منتشر کند.

البته شیعه در زمانی در پناه تقیه به سر می‌برد که نه دولتی داشت که از او حمایت کند، و نه قدرت و سلطه‌ای داشت که از خود دفاع نماید اما در عصر حاضر که بحمداللّه دولت شیعی در ایران و عراق برپا شده، دیگر معنا ندارد، شیعه راه تقیه را در پیش بگیرد.

تقیۀ حرام

اشاره

از نظر فقیهان شیعه، تقیه احکام پنجگانه دارد و آن چنان نیست که تقیه فقط واجب باشد. البته آنجا که جان و مال، در خطر باشد تقیه واجب است، ولی در عین حال در دو مورد تقیه حرام است و فرد نباید عمل به تقیه کند:

1. جایی که اساس در خطر باشد

جایی که اساس اسلام و یا تشیع به خطر بیفتد به گونه‌ای که اگر عالمی راه تقیه را در پیش گیرد، چه بسا لطمه‌ای بر دین وارد شود که قابل جبران نباشد، به عنوان مثال اگر فردی را وادار کند که کعبه را ویران کنند یا مشاهد مشرفه را تخریب کند یا نقدی بر اسلام و قرآن بنویسد یا کتاب اللّه را به صورت الحادی و مادی تفسیر کند و...، و گرنه او را می‌ربایند و به قتل می‌رسانند. مسلّماً تقیه در

چنین جایی حرام است و مسلمان باید جان و مال خود را از دست بدهد تا این شعایر محفوظ بماند.

اگر عالم بزرگواری را تهدید کنند که در صورتی در ملأ عام شراب نخورد یا با همسر سر برهنه خود ظاهر نشود کشته خواهد شد. او باید تن به کشته شدن بدهد، اما چنین کاری را که مایۀ تزلزل عقاید دیگران می‌شود، انجام ندهد.

اصولاً تقیه به خاطر حفظ دین است. هرگاه تقیه سبب شود که مردم، گروه گروه از دین بیرون بروند، چنین تقیه‌ای حرام خواهد بود.

حضرت امام رحمه الله در درس خود، دربارۀ تقیه، سخنی دارد که اجمال آن را از نظر شما می‌گذرانیم. «برخی از محرّمات و یا واجبات که در نظر شارع اهمیت بسزایی دارد، تقیه در آنها حرام است، مانند ویران کردن کعبه، و تخریب مشاهد مشرفه، و نگارش کتاب در رد اسلام و قرآن و تفسیر قرآن به گونه‌ای الحادی.

همۀ اینها محرمات عظیمی است که ادلۀ تقیه و اضطرار و اکراه، شامل آنها نمی‌شود».

مسعدة بن صدقه روایتی از امام نقل می‌کند که حضرت فرمود: «فکلُّ شیء یعمَل المؤمنون بینهم لمکان التقیة، مما لا یؤدی الی الفساد فی الدین فانّه جائز».⁽¹⁾

. وسائل الشیعه، ج 11، کتاب امر به معروف، باب 25، حدیث 6.

شرابخواری یک حکم فرعی است، هرگاه فرد عادی مورد تهدید قرار گیرد، می‌تواند دست به چنین حرامی بزند و جان و مال خود را حفظ کند. اما اگر

یک عالم دینی و یک مرجع بزرگ تهدید شود تا این کار را انجام دهد، نباید به این کار تن دردهد هر چند سبب کشته شدن او گردد.

احکام ارث، طلاق، نماز و حج از احکام فرعی است، هرگاه از یک عالم دینی بخواهند که کتابی در تحریف این احکام بنویسد و الا چنین و چنان خواهد شد، او هرگز نباید تن به تقیه دهد و چنین کتابی بنویسد.

2. جایی که مایه خونریزی گردد

در جایی که انسان را مجبور به کشتن انسان بی‌گناهی کنند که اگر این کار را انجام ندهد، خود او کشته می‌شود یا ضرر غیر قابل تحملی به او می‌رسد، در این صورت، تقیه حرام است، زیرا تقیه برای این تشریع شده که خون مسلمان، مصون و محفوظ بماند، هرگاه تقیۀ انسان از یک ظالم، مایۀ خونریزی گردد و خون انسان محترمی ریخته شود، طبعاً حرام خواهد بود. امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

«إنّما جُعِلَتِ التَّقیة لیُحقَن الدم فإذا بلغ الدم فلیست تقیة».⁽¹⁾

. وسائل الشیعه، ج 1، باب 31 از ابواب امر و نهی، حدیث 1.

از این بحث گسترده این نتایج به دست آمد:

نتایج بررسی

برای تهدید دیگر فرق اسلامی نیست، زیرا در شریعت، افرادی که چنین کاری بکنند، محکوم و مطرود هستند.

در پایان از سران اسلامی اعمّ از حاکمان و علما و مفتیان، خواهانیم که محیط زندگی را آنچنان آزاد و همراه با بردباری و برادرانه نگاه دارند، که همۀ طوایف بتوانند با آغوش باز یکدیگر را تحمل کنند و اختلاف فروع، سبب مصادرۀ آزادی و تعقیب و فشار و آزار و کشتار نشود و از درون جامعۀ اسلامی، تقیه رخت بربندد.

4 اعتقاد به «بدا»

اشاره

یکی از معارف بلند قرآن و سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله و روایات پیشوایان شیعه، اعتقاد به «بدا» ست. اعتقاد به «بدا» به سان اعتقاد به «نسخ» هر دو یک اساس و یک پایه دارند. چیزی که هست، قلمرو نسخ، احکام الهی است یعنی حکمی تشریع می‌شود و پس از مدتی منسوخ می‌گردد و از روز نخست، حکم ثبوتاً موقت بوده، نه دائم. هر چند به ظاهر خود را دائم و پیوسته نشان می‌داد.

ولی آفریدگار جهان که مشرع واقعی است از اوّل آن را محدود تشریع کرده بود.

امّا بدا مربوط به تکوین و آفرینش است، مثلاً گاهی مقدر است که فلانی در روز معین بمیرد ولی بر اثر دادن صدقه، بلا از او برطرف می‌شود.

البته تقدیر اول نیز از روز نخست مقید به این بوده که صدقه ندهد و لذا با دادن صدقه، سرنوشت او دگرگون شده و هرگز نباید تصور کرد که هر نوع دگرگونی در آفرینش مایۀ تغییر در علم ربوبی است.

واقعیت «بدا» که شیعه بدان عقیده راسخ دارد این است که سرنوشت‌ها به اذن خداوند متعال، قابل دگرگونی است، سرنوشت بد با عمل صالح، عوض می‌شود همچنین سرنوشت خوب با کردار زشت دگرگون می‌گردد.

تقدیر الهی، از روز نخست، قطعی و یک نواخت نیست که بشر اسیر آن باشد، بلکه می‌تواند تقدیری را جایگزین تقدیر دیگر کند. فرض کنید جوان نادانی است که با کشیدن سیگار و استعمال مواد مخدر ومشروب سرنوشت خود را به گونه‌ای رقم زده است که همگان از پیامد کارهای او آگاهیم، ولی او می‌تواند این سرنوشت را عوض کند. و در پناه ایمان به خدا و تقوا و پاکدامنی و پرهیزگاری موجبات خوشبختی دنیا و آخرت خود را فراهم سازد.

فردی که با گناه سرنوشت خود را دوزخی کرده، چون راه توبه و مغفرت باز است، می‌تواند با توبه این سرنوشت را عوض کند. نیز فرض کنید اگر تقدیر الهی این بوده که جوانی در برهه‌ای از عمر خود به بلایی گرفتار آید، ولی او با پرداخت صدقه، این سرنوشت را عوض می‌کند، در همۀ این موارد، ما کلمۀ «بدا» را به کار می‌بریم. یعنی دگرگون ساختن تقدیری با تقدیر دیگر و جانشین ساختن آینده‌ای به جای آیندۀ دیگر.

مفسران اسلامی در تفسیر آیۀ (یَمْحُوا اللّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ) ⁽¹⁾

. رعد/ 39.

بشر می‌تواند با سرنوشت دوم، سرنوشت نخست را عوض کند. این واقعیت «بدا» است و قرآن و احادیث بر حقانیت آن، گواهی می‌دهند. حالا معنای «بَدا للّه» (برای خدا آشکار شد) چیست؟ در آینده دربارۀ آن توضیح می‌دهیم.

والد بزرگوار خاطره‌ای از مجلس خبرگان نقل می‌کند و می‌گوید: «در سالهای 1358 که مشغول نگارش قانون اساسی جمهوری اسلامی بودیم، یکی از علمای اهل سنت جنوب شرقی ایران، در کمسیون ما بود، در مواقع فراغت مسائلی را مطرح می‌کرد و یکی از مسائل مورد اشکال او، اعتقاد شیعه به «بدا» بود، گفتم: معنی بدا این است که انسان، سرنوشت پیشین را با اعمال صالح و صدقه دگرگون سازد. گفت: همین است؟ گفتم: بلی. او تصور کرد که این نظر شخصی من است. پرسید: کتابی از علمای پیشین شیعه برای من بیاور که «بدا» را چنین تفسیر کرده باشد. من ناچار شدم کتاب «اوائل المقالات» شیخ مفید به ضمیمه «تصحیح الاعتقاد» را از کتابخانه مسجد جامع چهلستون، عاریه بگیرم و در اختیار ایشان بگذارم. ایشان چند روز بعد یعنی پس از مطالعه کتاب، به من چنین گفت: اگر معنی بدا همین باشد که در این دو کتاب آمده است، همۀ علمای اهل سنت نیز به آن عقیده دارند».

اتفاقاً بسیاری از اختلافها، لفظی و اصطلاحی است و اگر عالمان واقعی دور هم گرد آیند، دایرۀ خلاف کوچکتر شده و وحدت اسلامی بهتر تجلی می‌کند. اکنون برای توضیح بدا و مبانی قرآنی و روایی آن، اموری را یادآور می‌شویم:

1. علم پیشین خدا به حوادث

براهین فلسفی و کلامی و آیات قرآنی، گواهی می‌دهند که خدا از همۀ حوادث چه در گذشته و چه آینده آگاه است، و کوچکترین پرده‌ای میان او و پدیده‌ها نیست. به تعبیر قرآن:

(إِنَّ اللّهَ لا یَخْفی عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ) .⁽¹⁾

. آل عمران/ 5.

«هرگز برای خدا چیزی در زمین و آسمان پنهان و پوشیده نمی‌ماند».

بنابراین هر حادثه‌ای که پیش‌بینی نشده، رخ بدهد، از نظر انسانها «بدا» است، ولی از نظر خدا بدا نیست، زیرا خفایی در کار نبوده تا ظهور دوم رخ دهد.

در آیۀ دیگر می‌فرماید:

(وَ ما یَخْفی عَلَی اللّهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ) .⁽²⁾

«چیزی بر خدا در زمین و آسمان پنهان نمی‌ماند».

خدا از ضمیر همۀ انسانها آگاه است. خواه آنچه را که در دل دارند، آشکار سازند، یا پنهان کنند، چنان که می‌فرماید:

(إِنْ تُبْدُوا شَیْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللّهَ کانَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عَلِیماً) .⁽³⁾

«هرگاه چیزی را آشکار سازید یا پنهان کنید، خداوند بر همه چیز عالم و آگاه است».

خفا و پنهانی برای موجودی رخ می‌دهد که محدود و متناهی باشد، ولی خدای نامتناهی و محیط، با خفا و پنهانی سر و کاری ندارد، و به دیگر سخن تمام پدیده‌ها به سان معنی حرفی که قائم به معنی اسمی است، به وجود حق تعالی قائم و وابسته‌اند که اگر یک لحظه رابطۀ وجود امکانی با سرچشمۀ خود قطع شود آنگاه عدم، همه جا را فرا می‌گیرد. هرگاه موقعیت جهان امکانی چنین است، دیگر «فنا» در مورد آن متصور نیست.

امام کاظم علیه السلام می‌فرماید:

«لم یزل اللّه عالماً بالأشیاء قبل أن یخلق الأشیاء کعلمه بالأشیاء بعد ما خلق الأشیاء».⁽¹⁾

. کافی، ج 1، ص 107، باب صفات ذات، حدیث 4.

«خدا به همۀ پدیده‌های جهان، پیش از آفرینش آنها آگاه است، چنان که پس از آفرینش از آنها آگاهی دارد».

آیات و روایات، در علم گستردۀ خدا بر حوادث پیش از آفرینش و پس از آن به قدری گسترده است که نمی‌توان اندکی از آنها را نقل کرد.

بنابراین، کسانی که «بدا» را به معنی ظهور پس از خفا نسبت به خدا تفسیر می‌کنند، راه خطا را پیموده و تهمت ناروایی به شیعه زده‌اند. شگفت از فخر رازی است با این که در ری می‌زیسته و علمای فراوانی از شیعیان در ری زندگی می‌کردند، به جای مراجعه به آنان، «بدا» را از پیش خود، چنین تفسیر می‌کند.

شیعه معتقد است که خدا به چیزی عقیده دارد که پس از مدتی خلاف آن بر او ظاهر می‌شود و تغییر عقیده می‌دهد. آنگاه می‌گوید: این اندیشه باطل است و علم خدا از لوازم ذات اوست و کسی که چنین باشد دگرگونی در علم او محال است.⁽²⁾

مسلماً رازی این اندیشه را از مخالفان شیعه گرفته و احتمال دارد که «بلخی» در ایجاد این شبهه پیش از او نقش اساسی داشته باشد.⁽³⁾

پس از «بلخی»، شیخ «اشعری»⁽⁴⁾به این تهمت دامن زده است. هرگز

شیعه، دربارۀ خدا چنین عقیده‌ای نداشته و این طایفه در تنزیه خدا از دیگر طوایف پیشگام‌ترند. حتی رازی علم خدا را، از لوازم ذات گرفته و زائد بر ذات تصور کرده و می‌گوید: هیچ گونه تغییر و تغیّر، در آنجا متصور نیست. ما می‌گوییم: شیعه که علم خدا را عین ذات او دانسته به طریق اولی، دگرگونی در ذات نزد آنان امکان‌پذیر نیست.

2. خلقت و آفرینش پیوسته

آیات و روایات، حاکی از آن است که خدا از امر آفرینش و تدبیر جهان دست نکشیده و هم اکنون و در گذشته و آینده، تدبیر جهان در دست اوست. بر خلاف عقیدۀ یهود که فکر می‌کنند امر خلقت تمام شده، و دیگر قابل دگرگونی نیست. قرآن این اندیشه را از آنان در این آیه نقل می‌کند:

(وَ قالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ یَداهُ مَبْسُوطَتانِ یُنْفِقُ کَیْفَ یَشاءُ...) .⁽¹⁾

. مائده/ 64.

«یهودیان گفتند دست خدا بسته است، دستهایشان بسته باد! و به خاطر این سخن از رحمت الهی دور شوند! بلکه دستهای قدرت او باز هستند و هرگونه بخواهد بذل و بخشش می‌کند...».

در عقیدۀ یهود، اگر تقدیری دربارۀ انسان انجام گیرد، این تقدیر تا پایان عمر، با او همراه است و هر چه هم بخواهد تلاش کند، نمی‌تواند آن را دگرگون سازد تو گویی «قدر» و «تقدیر»، خدای دوم است که حتی خود خدا هم نمی‌تواند روی او اثر بگذارد، در حالی که از نظر اسلام هر نوع تقدیری بستگی بدان دارد که

انسان دگرگونی در آن پدید نیاورد و آن را به سود خود تغییر ندهد، چنان که در آیاتی به آن اشاره شده است:

. رعد/ 11.

2) (2) . انفال/ 53.

3) (3) . اعراف/ 96.

4) (4) . صافات/ 143-146.

«اگر او یونس از تسبیح کنندگان نبود، تا روز قیامت در شکم ماهی می‌ماند. او را رهایی بخشیدیم و در یک سرزمین خشک و خالی از گیاه افکندیم، در حالی که بیمار بود. بوتۀ کدویی را بر او رویاندیم تا در سایۀ برگهای پهن آن آرامش یابد».

یونس به خاطر ترک اولایی، گرفتار شد و در شکم ماهی جای گرفت.

مقدر این بود که تا روز رستاخیز در شکم آن حیوان بماند، اما او این سرنوشت را با عملی دگرگون ساخت. خدا را تسبیح گفت و قهراً سرنوشت او عوض شد و رهایی یافت. این آیه و آیات دیگر در قرآن گواهی می‌دهد که انسان می‌تواند سرنوشت خود را اعم از بد و خوب با سرنوشت دیگر عوض کند. آیاتی که به این مطلب گواهی می‌دهند فزونتر از آن است که در این جا نقل شود.

علاقه‌مندان می‌توانند به آیاتی که در پاورقی اشاره می‌کنیم مراجعه کنند.⁽¹⁾

. طلاق/ 3، ابراهیم/ 7، انبیا/ 76 و 83، انفال/ 33، یونس/ 98.

تغییر سرنوشت با عمل در روایات

اشاره

روایات حاکی از این که انسان با اعمال خود، می‌تواند بسیاری از سرنوشتها را دگرگون سازد، روایات در این مورد فزونتر از آن است که در این جا به تفصیل آورده شود. اینک به مهم‌ترین این اعمال اشاره می‌کنیم:

افزایش در روزی می‌شود و یا مایۀ نزول باران و طولانی شدن عمر و دوری اجل می‌گردد. در مقابل اعمال بدی هستند که نتیجۀ معکوسی دارند، مانند بخل ورزیدن، بد اخلاقی، قطع رحم، عقوق والدین، تندخویی، کفران نعمت و امثال آنها.

بنابراین، انسان سرنوشت ثابتی ندارد، بلکه می‌تواند سرنوشتی را با سرنوشت دیگر عوض کند، همان گونه که در آیات و روایات خواندیم.

اینک برخی از روایات را متذکر می‌شویم:

1. اثر صدقه

امام هشتم علیه السلام از پدران خود از رسول خدا چنین نقل می‌کند «باکروا بالصدقة فمن باکر بها لم یتخطاها البلاء».

«روز خود را با صدقه آغاز کنید، هرگز بلا نمی‌تواند از دیوار صدقه عبور کند».

2. اثر استغفار

امیرمؤمنان می‌فرماید: «اکثروا الاستغفار تجلبوا الرزق»؛ «بسیار استغفار کنید تا روزی شما فراوان گردد».

3. اثر دعا

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «إنّ الدعاء یردّ القضاء وإنّ المؤمن لیأتی الذنب فیحرم به الرزق».⁽¹⁾

. قرب الاسناد، ص 32، شماره 104، چاپ آل البیت علیهم السلام.

«دعا قضای بد را برمی‌گرداند و در مقابل، مؤمن گناهی می‌کند و از روزی محروم می‌شود».

این تنها شیعه نیست که این روایات را نقل کرده است، بلکه محدّثان اهل سنت، نیز شبیه آن را نقل کرده‌اند و بسیاری از این روایات را جلال‌الدین سیوطی در کتاب «الدر المنثور» آورده است.⁽¹⁾

. الدر المنثور، ج 4، ص 66.

جلال‌الدین سیوطی از ابن ابی شیبه در مصنّف و ابن ابی الدنیا در مورد «دعا» از ابن مسعود چنین نقل می‌کنند: «هیچ بنده‌ای نیست که با این دعا خدا را بخواند مگر این که خدا درآمد او را افزایش می‌دهد و آن دعا این است:

«یا ذا المن ولا یمن علیه، یا ذا الجلال والاکرام یا ذا الطولِ لا إله إلّا أنت، ظهر اللاجئین وجار المستجیرین ومأمن الخائفین إن کنت کتبنی عندک فی أم الکتاب شقیاً فامح عنی اسم الشقاء وأثبتنی عندک سعیداً وإن کنت کتبتنی عندک فی أُمّ الکتاب محروماً مقتراً علیّ رزقی فامح حرمانی ویسّر رزقی وأثبتنی عندک سعیداً موفقاً بالخیر فانّک تقول فی کتابک الذی أنزلت:

(یَمْحُوا اللّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ) .

«ای خدایی که بر همگان منت می‌گذاری و کسی را بر تو منّتی نیست، ای خداوند صاحب بزرگی و احترام، ای صاحب نعمت، جز تو خدایی نیست، پشتیبان پناهندگان و پناه دهندۀ پناهجویان و آسایشگاه ترسندگان، هستی. اگر مرا نزد خود در امّ الکتاب از افراد بدبخت ثبت

کرده‌ای، نام مرا از شمار بیچارگان پاک کن و در شمار خوشبختان بنویس و اگر در امّ الکتاب نام مرا از بینوایان نوشته‌ای، تا روزی را بر من تنگ گردانی، نام مرا از محرومان و بینوایان پاک کن و روزیم را آسان بفرما و مرا در شمار نیک بختان نزد خود بنویس، زیرا تو در کتاب خویش که فرو فرستاده‌ای آورده‌ای «خدا آنچه را بخواهد پاک می‌کند و آنچه را بخواهد پا برجا می‌سازد و امّ الکتاب دفتر اصلی پیش اوست».⁽¹⁾

. الدر المنثور: 66/4.

اکنون که با واقعیت بدا آشنا شدیم و این که «بدا» یک اصل تربیتی است و هشدار می‌دهد که گنهکاران نباید تصور کنند که اگر مرتکب گناهی شدند، دیگر سرنوشت آنها قابل دگرگونی نیست، زیرا این معرفت قرآنی به نام «بدا» به ما می‌آموزد این سرنوشت بد، با کارهای نیک و از آن جمله استغفار، دگرگون می‌گردد، از این جا به عظمت سخنی که امام باقر علیه السلام و یا امام صادق علیه السلام فرموده‌اند، پی می‌بریم. آنجا فرموده‌اند:

«ما عبد اللّه عزّ وجلّ بشیء مثل البداء».⁽²⁾

«خدا با چیزی مانند بدا شناخته نشده است».

واژۀ «عبد» در حدیث به معنی «عرف» است. اعتقاد به بدا بیانگر قدرت و عظمت خدا است و این که اگر بندۀ گنهکار شرایط را دگرگون سازد، تقدیر نیز با آن هماهنگ می‌شود، در صورتی که در انکار اصل بدا، کاستن از قدرت اوست و این که او در برابر تقدیر نخست دست بسته است و لذا می‌فرماید: «ما عبداللّه بشیء مثل البداء».

هشام بن سالم از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که او فرمود: ما عُظِّم اللّهُ بمثل البداء.⁽¹⁾

. بحار، ج 4، ص 107، باب البداء، حدیث 20.

و باز امام صادق علیه السلام می‌فرماید: اگر مردم می‌دانستند که در اعتقاد به بدا چه پاداشی هست، هرگز از سخن گفتن دربارۀ آن خسته نمی‌شدند.⁽²⁾

تا این جا با واقعیت بدا از نظر ثبوت، آشنا شدیم ولی باید به تفسیر بدا در مقام اثبات و بهره‌گیری انبیا و اولیا از آن آشنا شویم. اکنون به توضیح این مطلب می‌پردازیم:

بدا در مقام اثبات

اشاره

خداوند جهان از همه چیز، خواه گذشته و خواه حال و آینده آگاه است.

گذشته از علم ذاتی که عین ذات اوست دو مظهر دیگر برای علم خدا هست:

1. لوح محفوظ

قرآن کریم به این مظهر از علم خدا چنین اشاره می‌کند:

(بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِیدٌ * فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ) ⁽³⁾.

«این قرآنی گرانقدر است که در صفحه‌ای به دور از هرگونه دگرگونی جای دارد».

در آیۀ دیگر می‌فرماید:

(ما أَصابَ مِنْ مُصِیبَةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی أَنْفُسِکُمْ إِلاّ فِی کِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللّهِ یَسِیرٌ) .⁽¹⁾

. حدید/ 22.

«هیچ مصیبتی در روی زمین یا در جان شما رخ نمی‌دهد، مگر این که قبلاً در کتابی نوشته شده است، و این کار، برای خدا آسان است».

در این مرتبه از علم، کلیۀ حوادث جهان چه حوادث بالا و چه حوادث پایین به طور دقیق منعکس است و هیچ نوع تغییر و دگرگونی در آنها نیست، تو گویی لوح محفوظ نقشه‌ای از ماسوی اللّه است که سر سوزنی با عینیت خارجی فرق نمی‌کند.

2. لوح محو و اثبات

دومین مظهر از مظاهر علم خدا، لوحی است به نام محو و اثبات، یعنی نقشه‌ای و یا تقدیری از هر پدیده‌ای پیش از آن که تحقق پذیرد در آن منعکس می‌شود، ولی چه بسا این نقشه محو شده و نقشۀ دیگری جای آن را بگیرد و هر دو تقدیر درست است. تقدیر نخست معلق بر این بود که کاری صورت نگیرد، مثلاً استغفار نکند، یا صدقه ندهد. اما وقتی که صدقه داد و استغفار کرد، قهراً آن تقدیر، دوره‌ای دارد که با این عمل به سر می‌آید.

به دیگر سخن: هر پدیده‌ای در جهان، به وسیلۀ یک رشته اسباب و مسبّبات و علل و معالیل که چه بسا به هزاران برسد، تحقق می‌پذیرد. هرگاه پدیده را به علت ناقصه نسبت بدهیم حالت اقتضاء خواهد داشت، نه حالت قطعی، در این هنگام، انبیا و اولیا، که شایستگی ارتقا و خواندن لوح محو و اثبات را دارند،

تقدیر پدیده را می‌بینند و از آن، گزارش می‌دهند در حالی که شرط این پدیده را، که بعداً محقق نشد، ندیده و آشنا نشده‌اند، و لذا وقتی گزارش آنان، با خارج تطبیق نکرد، می‌گوییم بدا رخ داد، یعنی نبی و ولی، تقدیر نخست را دیده، اما از تقدیر دیگر آگاه نبود و اگر آگاه می‌شد، دومی را گزارش می‌کرد نه اولی، اما در عین حال، نبی الهی در گزارش خود صادق و راستگو بوده است، اینک ما نمونه‌هایی از این گزارش‌ها که تحقق نپذیرفت و در قرآن مجید به آن اشاره شده است می‌آوریم:

1. بدا در ذبح اسماعیل

قرآن در داستان اسماعیل چنین می‌گوید:

(فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِیمٍ * فَلَمّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قالَ یا بُنَیَّ إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللّهُ مِنَ الصّابِرِینَ) .⁽¹⁾

. صافات/ 101.

«ما ابراهیم را به نوجوانی بردبار، بشارت دادیم. هنگامی که به حدی رسید که می‌توانست در زندگی به پدر کمک کند، به او گفت: فرزندم من در خواب دیدم که باید تو را ذبح کنم. بنگر نظر تو چیست؟ گفت: پدر! هر چه دستور داری اجرا کن، به خواست خدا مرا از صابران خواهی یافت.

هنگامی که هر دو آماده انجام کار شدند و ابراهیم، پیشانی او را بر خاک نهاد به او ندا دادیم که‌ای ابراهیم آنچه را در خواب مأموریت یافته‌ای انجام دادی، ما این گونه نیکوکاران را جزا می‌دهیم، این مسلماً امتحان

مهم و آشکاری است».

جمله (أَنِّی أَذْبَحُکَ) ، حاکی از آن است که در عالم خواب به او الهام شده بود که باید فرزند خود را ذبح کنی. یعنی فرمان رسیده بود که باید چنین وچنان کنی. و او هم از این واقعیت خبر داد، امّا پیش از آن که امر الهی تحقق پذیرد، آن تقدیر عوض شد و تقدیری دیگر جای آن آمد و آن این که به جای ذبح اسماعیل، ذبح عظیمی جایگزین آن شد، چنان که می‌فرماید:

(وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ) .⁽¹⁾

. صافات/ 107.

«ذبح عظیمی را فدای او کردیم».

ابراهیم خلیل، در لوح محو و اثبات، جریان امر به ذبح اسماعیل را مشاهده کرد و گزارش داد، اما از ناسخ آن و دگرگونی این تقدیر آگاه نبود و آن این که این تقدیر مشروط به شرطی بوده که محقق نشده و لذا ذبح اسماعیل، منسوخ شد و ذبح دیگری جای آن را گرفت.

2. سرگذشت یونس پیامبر

حضرت یونس، روزگاری دراز، بستگان خود را به یکتاپرستی دعوت کرد، امّا از آنان، پاسخ درستی نشنید، سرانجام، به آنان گفت: اگر ایمان نیاورید تا سه روز دیگر عذاب الهی شما را فرا خواهد گرفت، امّا سه روز گذشت از عذاب خبری نشد هر چند طلایه‌های عذاب در آسمان، آشکار گشت اما نتیجه‌ای نداد.

در این مورد می‌گویند: «بدا رخ داد». این نه به این معنی که «برای خدا بدا رخ داد»، بلکه از دیدگاه بشر در این حادثه بدا رخ داده است، در حقیقت یونس در

ارتباط خود با لوح محو و اثبات، مقتضی عذاب را دیده و از آن گزارش داده بود در حالی که نزول عذاب، مشروط بر این بود که قوم وی، از کردۀ خود، پشیمان نشده، و راه توبه پیش نگیرند. قرآن در این مورد می‌فرماید:

(فَلَوْ لا کانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِیمانُها إِلاّ قَوْمَ یُونُسَ لَمّا آمَنُوا کَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ مَتَّعْناهُمْ إِلی حِینٍ) .⁽¹⁾

. یونس/ 98.

«چرا هیچ یک از شهرها و آبادی‌ها (به هنگام مشاهدۀ نشانه‌های عذاب) ایمان نیاوردند که ایمانشان سودمند باشد؟! مگر قوم یونس، آنگاه که ایمان آوردند، عذاب رسوا کننده را در زندگی دنیا از آنان برطرف ساختیم و تا مدت معینی آنها را بهره‌مند نمودیم».

در این جا سؤالی هست که چرا ایمان اقوام دیگر به هنگام رؤیت نشانه‌های عذاب سودی نبخشیده اما ایمان قوم یونس سودمند گشت؟ شاید علّت آن این باشد که ایمان اقوام دیگر ایمان واقعی نبوده، بلکه ایمان مولود ترس از عذاب بود، به گونه‌ای که اگر عذاب برطرف می‌گشت، آنان نیز به راه پیشین خود ادامه می‌دادند، در صورتی که ایمان قوم یونس، ایمان واقعی بود. یعنی از درون به راستی و درستی دعوت یونس ایمان آوردند و لذا پس از رفع عذاب نیز بر همان راه راست باقی ماندند.

نتیجه این که: گزارش یونس درست بود که عذاب، آنها را فرا خواهد گرفت و لذا وقتی نشانه‌های عذاب را دیدند، رو به بیابان‌ها نهادند و کودکان و چارپایان را همراه خود بردند. حتی مادران را از فرزندان جدا ساختند،

ولباس‌های درشت و خشن و بی‌ارزش بر تن کردند و از این راه ذلت و زبونی خود را به نمایش گذاشتند. قهراً رحمت الهی نیز فرود آمد. در این مورد می‌گویند «بدا رخ داد» یعنی از نظر ظاهر قرار بود که عذاب فرود آید ولی از نظر واقع، قرار بود، که عذاب، از نیمۀ راه برگردد. چون ادامۀ عذاب مشروط بر این بود که آنها به شرک و ناسپاسی خود، ادامه دهند. ولی چون، این شرط حاصل نشد، عذاب هم برطرف گشت.

3. میعاد سی شبۀ حضرت موسی

موسی بن عمران، به قوم خود گفت: من سی شب از شما دور خواهم بود، زیرا خدایم به من وعده داده که سی شب در میقات به سر ببرم و من هارون را جانشین خود قرار می‌دهم، وقتی سی شب به سر آمد، خدا ده شب دیگر نیز بر آن افزود. در این جا دو واقعیت هست. یکی آن که موسی سی شب نه بیشتر در میقات خواهد بود، دوم این که سی شب به چهل شب تبدیل گشت. موسی بن عمران، در پرتو ارتباط با لوح محو و اثبات، حضور سی شبۀ خود را در میقات، مشاهده می‌کند و لذا خبر به سی شب داد ولی از ناسخ آن به چهل شب، آگاه نبود.

قرآن این حقیقت را در آیۀ یاد شده در زیر می‌فرماید:

(وَ واعَدْنا مُوسی ثَلاثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ قالَ مُوسی لِأَخِیهِ هارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ) .⁽¹⁾

. اعراف/ 142.

«ما به مدت سی شب با موسی قرار ملاقات گذاشتیم و سپس با ده شب

(دیگر) آن را کامل کردیم. به این ترتیب وعدۀ پروردگارش با او چهل شب تمام شد. و موسی به برادرش هارون گفته بود: جانشین من در میان ملت من باش و امور آنها را اصلاح کن و از روش مفسدان پیروی نکن».

بنابراین، آنگاه که سی شب، تبدیل به چهل شب شد، کلمۀ «بدا» به کار می‌رود، یعنی گزارش اول (سی شب نه بیشتر) به ظاهر، درست بود، ولی در باطن، شرط آن موجود نبود و لذا تبدیل به چهل شب شد.

از این آیات، استفاده می‌شود که اوّلاً تقدیری با تقدیر دیگر، زیر و رو می‌شود و ثانیاً بندگان صالح خدا، یعنی آموزگاران الهی، گاهی گزارش می‌دهند، اما این گزارش با این که علائم بر صدق آن گواهی می‌دهد، محقّق نمی‌شود. در این مورد می‌گویند: «بدا للّه» و در حقیقت یک نوع استعمال مجازی است. خدا از روز نخست می‌دانست که تقدیر اوّل پایدار نخواهد بود، و تقدیر دوم، جای آن را خواهد گرفت. امّا از نظر مستمعان که آگاه از همۀ واقعیت نیستند این کار به «بدا» تفسیر می‌شود. آنگاه که بخواهند به خدا نسبت بدهند، از همان دیدگاه ویژۀ خود می‌گویند: «بدا للّه»! و بهتر آن است که این نوع تعبیرها را از مقولۀ مشاکله بدانیم چنان که می‌فرماید:

(وَ یَمْکُرُونَ وَ یَمْکُرُ اللّهُ وَ اللّهُ خَیْرُ الْماکِرِینَ) .⁽¹⁾

. انفال/ 30.

«آنان حیله می‌ورزند، خدا نیز حیله می‌ورزد و خدا بهترین حیله ورزان است».

خدا در حقیقت کار خود را که خنثی کردن برنامه‌های ناجوانمردانۀ

آنهاست «حیله» می‌نامند تا هماهنگ با سخن طرف باشد. چون آنان حیله می‌ورزند، مقتضای بلاغت این است که خنثی کردن حیله را نیز «حیله» بنامد.

بدای اثباتی در روایات

در روایات اسلامی، بدا به آن معنی که در قرآن آمده، نیز وارد شده است، اینک نمونه‌هایی را یادآور می‌شویم:

. بحارالانوار، ج 4، ص 94.

یاران رسول خدا گفتند: او به جای سلام برای شما آرزوی مرگ کرد. پیامبر فرمود: من هم در پاسخ گفتم: بر خودت باد! آنگاه پیامبر افزود: مار سیاهی گردن این مرد را می‌گزد و او را می‌کشد. یهودی نقطه‌ای را که رسول خدا در آن بود، ترک گفت و هیزم فراوانی را گرد آورد و بر پشت خود گذارد و در بازگشت، پیامبر به او فرمود: بارت را به زمین بگذار. ناگهان در میان بار، مار سیاهی را دیدند که چوبی را به دندان گرفته است. پیامبر فرمود: امروز چه کاری انجام دادی؟ گفت:

کاری انجام ندادم، جز این که این بار هیزم را به دوش کشیدم و آوردم و دو قرص نان همراه من بود یکی را خوردم، و دیگری را صدقه دادم. پیامبر فرمود: خدا به خاطر آن صدقه بلا را از تو رفع کرده است. سپس فرمود: إنّ الصدقة تدفع میتة السوء عن الإنسان، صدقه، مرگ بد را از انسان دور می‌سازد.

آنچه که در این دو حدیث خواندیم، نمونه‌هایی از مضمون همان آیات پیش است. گزارش پیامبر اسلام به سان گزارش حضرت مسیح، کاملاً راست و درست بود. پدیده را در لوح محو واثبات، مشاهده کرده بود. اما از شرط آن، (اگر صدقه ندهد) آگاه نبود به همین دلیل، بلایی که باید بر سر او می‌آمد، با آن کار نیک، برطرف شد. در این مورد می‌گویند: «بدا للّه» و این به خاطر یکی از دو وجه است: 1. انسان از دیده خود، فعل خدا را تفسیر می‌کند، 2. به خاطر همگونی با دیگر موارد، ازاین واژه استفاده می‌شود.

. بحارالانوار، ج 4، ص 102.

2) (2) . رعد/ 39.

3) (3) . بحارالأنوار، ج 4، ص 121.

می‌شوم. آنگاه فرمود: سال هفتاد، سال بلاست و این جمله را سه بار گفت: عمرو می‌گوید: به امام عرض کردم: آیا پس از گرفتاری، گشایشی هست؟ از امام پاسخی نشیندم. هنگامی که صدای گریۀ ام کلثوم بلند شد، امام به هوش آمد.

سؤال پیشین را تکرار کردم. فرمود: آری پس از بلا، گشایشی هست. آنگاه این آیه را خواند: (یَمْحُوا اللّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ) .⁽¹⁾

. بحارالأنوار، ج 4، ص 119، حدیث 60.

این مجموع روایاتی است که در آنها پیامبران و امامان از اصل «بدا» بهره گرفته‌اند ولی موارد آن از تعداد انگشتان دست تجاوز نمی‌کند، حتی در روایت اخیر در حالی که امام می‌فرماید: پس از سال 70 گشایشی هست، آیۀ (یَمْحُوا اللّهُ...) را تلاوت می‌کند، یعنی همین گزارش امام ممکن است مشمول بدا گردد.

در این جا جا دارد از شخصیت‌هایی مانند «رازی» و قبل از او «بلخی»، سؤال کنیم، روی چه اصلی به شیعه تهمت می‌زنید، و می‌گویید: «پیشوایان آنان خبر می‌دادند که برای آنها از فلان سال، قدرت و عزتی خواهد بود، ولی آنگاه که تحقق نمی‌پذیرفت به توجیه آن می‌پرداختند و می‌گفتند: «بدا اللّه فیه». آیا در این پنج سرگذشتی که ما نقل کردیم، اثری از این تهمت هست؟ امامان معصوم علیهم السلام، در کجا وعدۀ قوّه و قدرت داده‌اند، و آنگاه که محقق نشد، با بدا توجیه کردند؛ حتی در داستان عمرو بن حمق، اگر صحیح باشد امام فرمود: پس از سال هفتاد گشایشی خواهد بود، یعنی ممکن است فشار کمتر بشود و برای این که اگر گشایش حاصل نشد، او را متهم به دروغگویی نکنند، آیۀ (یَمْحُوا اللّهُ ما یَشاءُ...) را تلاوت می‌کند.

نتیجه این که «بدا» ثبوتاً جز این نیست که سرنوشت به وسیلۀ عمل نیک و بد عوض می‌شود ولی در مقام اثبات جز این نیست که پیامبری یا امامی از وقوع پدیده‌ای خبر می‌دهد، امّا آن پدیده رخ نمی‌دهد و علّت آن را در خود روایات متذکر شده و هرگز عقیدۀ به بدا وسیلۀ توجیه خبرهای دروغ و گزارش‌های غیر واقعی نبوده است. ولی در عین حال بهره‌گیری از «بدا» در مقام اثبات بسیار کم بوده است.

نکات مورد توجه

بنابراین، اگر مسیح از ظهور پیامبری به نام احمد گزارش داده است، هرگز

بدا در آن رخ نمی‌دهد و آن وعده تحقق می‌پذیرد، زیرا وقوع بدا در این‌گونه مسائل ریشه‌ای، مایۀ ابطال دین می‌گردد، از این رو گفتیم: قلمرو بدا قضایای جزئی و شخصی است.

أ. از باب مشاکله و همگونی در سخن است مانند نسبت مکر به خدا.

ب. سخن گفتن درباره خدا از دیدگاه خود انسان.

در غیر این دو صورت، نباید گفت «بدا للّه...» بلکه باید گفت: «بدا من اللّه لنا أو للناس».

اصولاً بحث ما، بحث محتوایی است، نه لفظی و تعبیری. شما اگر واقعیت بدا را پذیرفتید، در تعبیر از آن آزادید، واگر امامان ما در این مورد، از جملۀ «بدا للّه» بهره می‌گیرند، به خاطر پیروی از کلام جدّ بزرگوارشان است که در این مورد، این واژه را به کار برده است. شگفت اینجاست: کسانی که منکر بدا هستند، و از جملۀ «بدا للّه» هراس و ترس دارند، در صحیح‌ترین کتابشان آن را از پیامبر نقل کرده‌اند. اینک ما خلاصۀ داستانی را که در صحیح‌ترین کتب حدیثی آنها آمده است می‌آوریم که در آن، خود رسول خدا ازا ین واژه بهره گرفته است:

در صحیح بخاری آمده است: «إنّ ثلاثة فی بنی إسرائیل أبرص وأقرع وأعمی بدا للّه‌أن یبتلیهم...».

«در میان بنی اسرائیل سه نفر بودند که هر یک مبتلا به بیماری خاصی یعنی پیسی و کچلی و نابینایی بودند برای خدا بدا رخ داد که آنها را بیازماید، فرشته‌ای

را فرستاد تا به نزد فرد مبتلا به پیسی برود، فرشته به او گفت: چه چیزی را بیشتر دوست داری؟ گفت: رنگ زیبا و پوست زیبا. مردم مرا آلوده می‌دانند و از من دوری می‌کنند. در این هنگام فرشته دستی بر او کشید و او به خواستۀ خود رسید، سپس به او گفت: چه ثروتی را بیشتر دوست داری؟ گفت: شتر یا گاو. فرشته به او شتر ماده‌ای داد که ده ماهه آبستن بود، و افزود: خدا در این مال به تو برکت بدهد.

آنگاه سراغ انسان مبتلا به کچلی آمد و گفت: چه چیزی را بیشتر دوست داری؟ گفت: موی زیبا تا این پلیدی را از من دور کند. در این وقت فرشته دست کشید و او موی زیبا پیدا کرد. گفت: چه مالی را دوست داری؟ گفت: گاو، فرشته به او گاوی آبستن داد و گفت: خدا در این مال به تو برکت دهد.

آنگاه سراغ فرد نابینا آمد و به او گفت: چه چیزی را دوست داری؟ گفت:

بینایی. فرشته بر چشمانش دست کشید، او بینا شد و پرسید: چه مالی را دوست داری؟ گفت: گوسفند. فرشته به او گوسفندی آبستن داد. بر اثر دعای این فرشته، زمین‌های این سه نفر، پر از شتر و گاو و گوسفند شد.

پس از مدتی، فرشته، به صورت انسان زیبایی به نزد شخص مبتلا به پیسی آمد و گفت: مرد فقیری هستم که چاره‌ای برایم نمانده است و دادرسی جز خدا و سپس شما ندارم. تو را سوگند می‌دهم به خدایی که به تو رنگ زیبا و پوست زیبا و این همه شتر داد مرا در این سفر کمک کن!

او در پاسخ به جای کمک گفت: من بدهی‌های زیادی دارم و نمی‌توانم به تو کمک کنم. در این هنگام فرشته گفت: من تو را می‌شناسم. بیماری پیسی داشتی، فقیر بودی و خدا تو را زیبا و ثروتمند ساخت. اگر در این گفتار، دروغگو

باشی به همان حالت نخست، باز می‌گردی. ناگهان پیسی وی بازگشت.

آنگاه سراغ آن فرد مبتلا به کچلی رفت و با او نیز مانند پیشین سخن گفت، او نیز در پاسخ به دروغ متوسل شد و فرشته او را نفرین کرد و به حالت نخست باز گشت.

اما وقتی سراغ فرد نابینا آمد، گفتار پیشین خود را با آن دو نفر، با او نیز در میان نهاد و از او درخواست مال کرد، که او را در این سفر کمک کند، آن فرد نابینا شکر نعمت را به جا آورد و گفت: نابینا بودم، خدا بینایی مرا بازگرداند، فقیر بودم مرا غنی کرد، هر چه می‌خواهی بردار و برو. فرشته در مقابل گفت: مال خود را داشته باش. من برای امتحان تو آمده‌ام. خدا از تو راضی شد، اما بر دو یار پیشینت خشمگین گشت.⁽¹⁾

. صحیح بخاری، ج 4، ص 208، کتاب انبیاء، باب 51.

بررسی این حدیث هم ما را به حقیقت بدا می‌رساند و هم چراغ سبزی است برای به کار بردن واژه «بدا للّه...».

ظاهر گزارش نخست این بود که آنان تا پایان عمر، از این دو نعمت بهره‌مند خواهند بود، اما مشروط بر این که نیازمند بیچاره‌ای را کمک کنند، ولی چون این شرط، در دو فرد نخست، محقق نشد، تقدیر دوم، جای تقدیر اول را گرفت، در حالی که در فرد سوم این شرط محقق شد و نعمت ادامه یافت.

5 رجعت در کتاب و سنّت

اشاره

اندیشۀ رجعت که برخی از آیات و روایات بر صحت آن گواهی می‌دهند، چیزی است که بر شیعه خرده گرفته می‌شود. تا آنجا که اگر کسی در این مورد سخن بگوید تو گویی از دین بیرون رفته است، در حالی که این خرده گیران، غافل از آنند: نخستین کسی که اندیشۀ رجعت را در بین امت اسلامی مطرح کرد و مدتی مردم را به خاطر این فکر از هر نوع تصمیم و انجام کار باز داشت، «عمر بن خطاب» بود. سیره نویسان می‌نویسند وقتی خبر مرگ پیامبر صلی الله علیه و آله در میان مردم پخش شد، مردم اطراف خانۀ پیامبر گرد آمدند تا در مراسم تشییع او شرکت کنند، در این میان، فقط عمر بن خطاب به خدا سوگند خورد که: محمد نمرده است و تنها از چشمان مردم غایب شده و برمی‌گردد و دست و پای گروهی را می‌برد.⁽¹⁾

. سیرۀ نبویه، ابن هشام، ج 4، ص 305.

هرگاه سخن خلیفه، سخن جدی بود و به گفتار خود ایمان داشت مفاد گفتار او این است که: پیامبر مرگی که پس از آن رجوع نباشد هنوز نچشیده است، بلکه مرگی است که بعداً به میان ما باز می‌گردد و مخالفان را تنبیه می‌کند و مرگ

نهائی او در سالهای آینده رخ خواهد داد.

این سخن همان اندیشۀ رجعت است که گروهی پس از مرگ به این جهان باز می‌گردند.

قرآن از بازگشت گروهی پس از مرگ به این جهان، خبر داده است و مفسران واقع‌بین، آیات قرآنی را به همین صورت تفسیر کرده‌اند: اینک ما به جایگاه این آیات اشاره می‌کنیم تا خوانندۀ گرامی، خود مستقیماً آیات را بررسی کند: