مجموعه مقالات کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمومنین علی علیه السلام جلد 14

مشخصات کتاب

‏سرشناسه:کنگره بازخوانی ابعاد شخصیت امیرالمومنین امام علی علیه‌السلام‏‫ ( ۱۳۹۸‏‫ : قم)

‏عنوان و نام پدیدآور:مجموعه مقالات کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمومنین علی علیه‌السلام/ تالیف جمعی از محققان؛ با نظارت محمدعلی رضایی‌اصفهانی.

‏مشخصات نشر:تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات: دانشگاه آزاد اسلامی، پژوهشکده قرآن و عترت(علیهم السلام) ؛ اصفهان: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد خوراسگان‏‫، ۱۳۹۸.‬

‏مشخصات ظاهری:۱۴ج.

‏شابک:‏‫دوره‬: ‏‫‭978-964-10-6060-4‬‬ ؛ ‏‫ج.۱‬: ‏‫‭978-964-10-6068-0‬‬ ؛ ‏‫ج.۲‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6069-7‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۳‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6070-3‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۴‬‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6071-0‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۵‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6072-7‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۶‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6073-4‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۷‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6074-1‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۸‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6075-8‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۹‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6076-5‬‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۱۰‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6077-2‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۱۱‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6078-9‬‬‬ ؛ ج. ۱۲‏‫: ‏‫‭978-964-10-6079-6‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۱۳‬‏‫: ‏‫‭978-964-10-6080-2‬‬‬ ؛ ‏‫ج.۱۴‬‏‫‭978-964-106081-9 : ‬‬

‏وضعیت فهرست نویسی:فیپا

‏مندرجات:ج.۱. قرآن و امام علی‌ علیه‌السلام.--ج.۲. قرآن و امام علی‌ علیه‌السلام.-- ج.۳. ولایت و امامت.--ج.۴. امام علی‌ علیه‌السلام و نهج‌البلاغه.--ج.۵. امام علی علیه‌السلام از منظر دانشمندان و مستشرقان.--ج.۶. امام علی علیه‌السلام در آیینه شعر و ادب.--ج.۷. امام علی و علوم انسانی (۱) - تاریخ.--ج.۸. امام علی و علوم انسانی (۲) - تربیت.--ج.۹. امام علی و علوم انسانی (۳) - اخلاق و عرفان.--ج.۱۰. امام علی و علوم انسانی (۴) - اجتماعی.--ج.۱۱. امام علی و علوم انسانی (۵) - اقتصاد.--ج.۱۲. امام علی علیه‌السلام و علوم انسانی (۶) - مدیریت و سیاست.--ج.۱۳. مقالات غیر فارسی(عربی، اردو، آذری و اسپانیولی)

‏موضوع:علی‌بن ابی‌طالب‏‫ ‏‫(علیه السلام)‬‬‬، امام اول، ‏‫۲۳ قبل از هجرت -‏ ۴۰ق.‏‬ -- کنگره‌ها

‏موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Congresses

‏موضوع:علی‌بن ابی‌طالب‏‫ ‏‫(علیه السلام)‬‬‬، امام اول، ‏‫۲۳ قبل از هجرت -‏ ۴۰ق.‏‬ -- نقد و تفسیر -- کنگره‌ها

‏موضوع:Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- Criticism and interpretation -- Congresses

‏شناسه افزوده:رض‍ای‍ی‌ اص‍ف‍ه‍ان‍ی‌، م‍ح‍م‍دع‍ل‍ی‌، ‏‫۱۳۴۱ - ‏ ‬

‏شناسه افزوده:Rezae Esfahani, Mohammad Ali

‏شناسه افزوده:دانشگاه آزاد اسلامی. سازمان چاپ و انتشارات

‏شناسه افزوده:Islamic Azad University Publication

‏شناسه افزوده:دانشگاه آزاد اسلامی. پژوهشکده قرآن و عترت(علیهم السلام)

‏شناسه افزوده:دانشگاه آزاد اسلامی. واحد خوراسگان

‏رده بندی کنگره:‏‫‬‭BP۳۷/۷‏‫‭

‏رده بندی دیویی:‏‫‬‭‭۲۹۷/۹۵۱

‏شماره کتابشناسی ملی:۶۰۲۶۰۱۰

مجموعه مقالات کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی ‌امیرالمؤمنین، امام علی(علیه السلام)، جلد چهاردهم (مجموعه چکیده مقالات)

جمعی از محققان: زیرنظر دبیر علمی، دکتر محمد علی رضایی اصفهانی

سرویراستار: علی اکبر فراهی بخشایش

ناشر:دبیرخانه کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین امام علی(علیه السلام)

چاپ تیراژ:500 جلد

قیمت:اهدایی به ساحت مقدس امیرالمؤمنین امام علی(علیه السلام)

نوبت نشر:اول

شابک

ارتباط با ما

اصفهان، خیابان نشاط، ابتدای خیابان فرشادی، مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل‌البیت(علیهم السلام)،دبیرخانه کنگره

فهرست

فهرست 5

مقدمه

دبیر علمی کنگره 17

مقدمه

رئیس شورای سیاست‌گذاری 27

10.بینامتنیت قرآن کریم و نهج‌البلاغه، راه‌گشای اختلاف تفاسیر 42

12.بررسی تطبیقی دلالت مصداقی «امام مبین» در سوره یس بر امام علی(علیه‌السلام) از منظر فریقین 44

13.فضیلت امام علی (علیه‌السلام) در پرتو آیه نجوی 49

14.بررسی شبهه عدم فضیلت امام علی (علیه‌السلام) در آیه نجوی 50

15.بررسی شبهه عدم اطلاع بزرگان صحابه از آیه نجوا غیر از امام علی (علیه‌السلام) 51

16.بررسی شبهه «عدم فرصت عمل به آیه نجوا غیر از امام علی (علیه‌السلام)» 52

17.بررسی شبهه «انحصار وجوب صدقه در آیه نجوا بر امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام)» 53

18.بررسی مفهوم و مصداق آیه «مَن عِندَهُ عِلمُ الکتاب» 54

19.مصداق‌شناسی اهل‌بیت (علیهم‌السلام) در آیه تطهیر با محوریت سیاق 55

20.نقد و بررسی آراء فخر رازی در تفسیر آیه ولایت (آیه 55 سوره مائده) 56

21.بررسی ارتباط موضوعی آیه ولایت با آیات قبل و بعد، با محوریت نظر فخر رازی و علامه طباطبایی 57

22.تحلیل آرای مفسران معاصر اهل‌سنت از آیه اکمال دین 58

23.بررسی اشکال‌های ابن تیمیه به علامه حلی در آیه 36 و 37 سوره نور 59

24.بررسی تطبیقی روایات فریقین درباره آیات آغازین برائت 60

25.بررسی تطبیقی آیه شراء با تأکید بر تفاسیر معاصر در بنگلادش 61

26.ویژگی‌ها و تفاوت‌های مصحف امام علی (علیه‌السلام) و مصحف حضرت فاطمه (سلام اللّه علیها) 62

27.امامت و خاتمیت 65

28.روش خاص بیان قرآن در مباحث امامت امام علی (علیه‌السلام) 66

29.علم امام 67

30.ویژگی‌های «حجت خدا» در کلام امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) با تأکید بر حکمت 147 68

31.آیه اکمال و ارتباط آن با مسئله امامت و خلافت امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) 69

32.سیمای غدیر در آئینه تربیت 70

33.واکاوی معنی «مولی» در حدیث غدیر 71

34.نقد و بررسی شبهات در مورد آیه ولایت 72

35.بررسی سبب نزول آیه ولایت در منابع تفسیری اهل‌سنت 73

36.تفسیر تطبیقی آیه «اولی‌الامر» از دیدگاه فریقین 74

37.استناد امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به خطابه و واقعه غدیر در مقابل مخالفان 75

38.بررسی دیدگاه امام علی (علیه‌السلام) و ابن تیمیه در واسطه قرار دادن اولیای الهی 76

39.تحلیل انتقادی روایات دال بر سیره عملی امام علی (علیه‌السلام) در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) (مورد پژوهی صحیح بخاری و مسلم) 77

40.بررسی دیدگاه محمد بن عبدالوهاب در کافر خواندن ابوطالب (علیه‌السلام) با استناد به آیه «انک لا تهدی من احببت» 78

41.جایگاه امامت از نگاه حضرت زهرا (علیها السلام) 79

42.شناخت اسلام از زبان امام علی(علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه 83

43.بررسی و تحلیل منطقی «نبوت» در نهج‌البلاغه 84

44.واژه‌شناسی تسبییح و معناپژوهی تنزیه الهی در لسان قرآن ونهج‌البلاغه 85

45.آفرینش هستی از منظر قرآن و نهج‌البلاغه 86

46.بررسی شگفتی‌های علمی امام علی(علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه 87

47.روش تشویق و تـنبیه از منظر نهج‌البلاغه 88

48.ویژگی‌های فردی امام علی(علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه 89

49.تربیت در نهج‌البلاغه (با تأکید بر تربیت اجتماعی) 90

50.روش‌های تربیت عقلانی از دیدگاه نهج‌البلاغه 91

51.راهکارهای تربیتی مقابله با شیطان در نهج‌البلاغه 92

52.تغییر نسلی، پیامدهای تربیتی و شیوه‌های برخورد با آن در نهج‌البلاغه 93

53.شناخت باطل از منظر نهج‌البلاغه در راستای انجام جهاد کبیر 94

54.ابعاد شخصیتی امام علی (علیه‌السلام) از دیدگاه مستشرقان 97

55.فضایل امیرالمؤمنین امام علی (علیه‌السلام) از دیدگاه مستشرقان 98

56.بازنگاهی به مقاله «علی؛ Ali» در دایرة المعارف آمریکانا 99

57.خاورشناسان و ویژگی‌های شخصیتی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) 100

58.خاورشناسی و اهمّ آرای خاورشناسان در مسئله جانشینی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) 101

59.امیرمؤمنان (علیه‌السلام) از دیدگاه مادلونگ 102

60.اعتبارسنجی آرای مستشرقین در حیطه دانش امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) 103

61.بررسی شبهات خاورشناسان، پیرامون عدم ذکر نام حضرت علی(علیه‌السلام) در قرآن کریم 104

62.خصوصیات برتر امام علی (علیه‌السلام) از زبان مورخان و محدثان برجسته مسلمان 105

63.فضایل امام علی (علیه السلام) از منظر اهل‌سنت 106

64.بررسی ابعاد شخصیتی امام علی (علیه‌السلام) از زبان فقهای فریقین 107

65.بررسی ابعاد شخصیتی امام علی (علیه‌السلام) از زبان مفسران برجسته فریقین 108

66.خصوصیات برتر امام علی (علیه‌السلام) از زبان ادیبان و شعرای برجسته فریقین 109

67.کاربست شخصیت‌شناسی امیرالمؤمنین (علیه السلام) در میراث مکتوب علامه محمد حسین کاشف الغطاء 110

68.بررسی و نقد اندیشه سید قطب پیرامون امام علی (علیه‌السلام) 111

69.سبک زندگی سالم از دیدگاه امام علی(علیه‌السلام) و بازتاب آن در شاهنامه فردوسی 115

70.بررسی تطبیقی تأثیرپذیری شافعی از نهج‌البلاغه در مضامین اخلاقی 117

71.نمادهای قدسی در ولایت‌نامه‌های حضرت علی (علیه‌السلام) 118

72.تجلی عدالت امام علی (علیه‌السلام) در شعر عربی 119

73.سنت‌های الهی در تاریخ از منظر امیرمؤمنان علی (علیه السلام) 123

74.نقش امام علی (علیه‌السلام) در پیدایش و گسترش علوم اسلامی 124

75.کاربست روش‌های آموزشی در خطبه‌های امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) 125

76.نقش مردم کوفه در جنگ‌های دوران امام علی (علیه‌السلام) 126

77.سیر تعاملی امام علی (علیه‌السلام) در دوران تثبیت خلافت 127

78.اولویت بندی دشمنان در سیره امیرالمؤمنین امام علی (علیه‌السلام) 129

79.ناکثین، قاسطین و مارقین؛ بر اساس متن نهج‌البلاغه و اسناد روایی فریقین 130

80.امام علی (علیه‌السلام) و مبارزه با عرفی‌گرایی در اندیشه مسلمانان سده نخستین اسلامی 131

81.مقایسه وضعیت اقلیت‌های مذهبی در حکومت علوی و جمهوری اسلامی 132

82.بررسی مناقب علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) در کتاب مناقب اهل‌بیت (علیهم‌السلام) - از دیدگاه اهل‌سنت اثر سید محمدطاهر سیدزاده هاشمی شافعی(م1412 ق) 133

83.تحلیل فضایل امام علی (علیه‌السلام) در تاریخ یعقوبی اصفهانی 135

84.سیمای نبوی در نگاه علوی 136

85.مبانی، اصول و روش‌های تربیتی از منظر امام علی (علیه‌السلام)، با تأکید بر خطبه‌یک نهج‌البلاغه 139

86.وظایف مربی در تعلیم و تربیت از منظر امام علی (علیه‌السلام) (با تأکید بر نهج‌البلاغه) 140

87.روش‌های تربیتی در نامه سی و یکم نهج‌البلاغه 142

88.شاخصه‌های تربیت محور بودن حکومت علوی 143

89.بازخوانی مفاهیم راهبردی عهدنامه مالک اشتر 145

90.کرامت انسان از نگاه امام علی (علیه‌السلام) 146

91.رویکرد عملی امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) به کرامت انسانی 147

92.نگاهی به الزامات، مبانی و موانع تربیتی کرامت انسان در آموزه‌های حضرت علی (علیه‌السلام) 148

93.معنای زندگی در اندیشه توحیدی امام علی (علیه‌السلام) 150

94.سبک‌شناسی معنا و معناداری زندگی در سخنان امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) 151

95.ملاک‌های رستگاری جوانان در سیره و سخنان امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) 152

96.فرصت‌شناسی در کلام مولا علی (علیه‌السلام) 153

97.بلا در سیره علوی؛ چیستی، فلسفه و حکمت 154

98.امام علی (علیه‌السلام)، اسطوره یا اسوه کامل و دست‌یافتنی 155

99.امام علی (علیه‌السلام)، شخصیت فرازمانی 156

100.انسان کامل از نگاه حضرت امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) (با تأکید بر نهج‌البلاغه) 157

101.انسان کامل از منظر امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) 158

102.شخصیت شناسی علی بن ابی طالب (علیه‌السلام) با محوریت انسان‌شناسی 159

103.مدلاسیون ارتباط زنده مخلوق با خالق خود بر اساس الگوهای قرآنی و روایی 161

104.اخلاق از دیدگاه امام علی (علیه‌السلام) 165

105.اخلاق حرفه‌ای در نهج‌البلاغه 166

106.اخلاق و تربیت از دیدگاه امام علی (علیه‌السلام) 167

107.بررسی اخلاق و تربیت از دیدگاه امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) 169

108.تربیت اخلاقی از دیدگاه حضرت علی (علیه‌السلام) 170

109.تأثیر ساحت‌شناختی بر ساحات عاطفی و ارادی نفس از منظر نهج‌البلاغه 171

110.صلح طلبی و اخلاق‌مداری امام علی (علیه‌السلام) در جنگ جمل 172

111.سیره اخلاقی علوی (علیه‌السلام) در جنگ‌ها 173

112.غیرت دینی امام علی (علیه‌السلام) 175

114.معادباوری و مرگ‌اندیشی در اندیشه‌های اخلاقی ـ تربیتی امام علی(علیه‌السلام) 177

115.آسیب‌ها و موانع همدلی در سیره اخلاقی امام علی (علیه‌السلام) 179

116.بررسی پدیده نفاق از منظر نهج‌البلاغه 180

117.اهداف سلوک عرفانی در تعالیم امام امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) 182

118.مطالعه تطبیقی «صلح کُل» در ادبیات عرفانی و آموزه‌های علوی 183

119.تحلیل فنای عارفانه در نهج‌البلاغه 184

120.آسیب‌شناسی عرفان کاذب با نظر به دافعه عرفان علوی 185

121.تحلیل کارکردهای نظم اجتماعی در جامعه اسلامی از منظر امام علی(علیه‌السلام) 189

122.ارزیابی عوامل وحدت و امنیت در جامعه، بر اساس آموزه‌های امام علی (علیه‌السلام) 190

123.بررسی وحدت مسلمانان در حکومت امیرالمؤمنین علی‌(علیه‌السلام) 192

124.امام علی (علیه‌السلام) تندیس وحدت (پژوهشی در تبیین بُعد هم‌گرایی اسلامی امام علی (علیه‌السلام)) 193

125.تحلیل بنیان‌ها و کارکردهای وحدت و هم‌گرایی امت اسلامی در منظومه فکری امام علی (علیه‌السلام) 194

126.دلالت‌های تربیت اجتماعی فضایل امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در زیارت غدیریه 195

127.تحلیل جایگاه عدالت در تمدن‌سازی علوی 196

128.رهاوردهای صلح در سیره امام علی (علیه‌السلام) در گفتمان معاصر 197

129.جایگاه صلح از منظر فلسفه اسلامی با تأکید بر سیره امیرالمؤمنین‌(علیه‌السلام) 198

130.صلح طلبی امام علی (علیه‌السلام) در برابر جنگ‌افروزی ناکثین 199

131.روش‌های دربردارنده تأثیرات قدرت نرم در ایجاد صلح از منظر امام علی (علیه‌السلام) 201

132.بررسی آثار و پیامدهای عبرت‌ها در نهج‌البلاغه 202

133.بررسی نقش بیداری فطرت در احیای سبک زندگی اسلامی با نگاه به آموزه‌های معرفتی امام علی (علیه‌السلام) 203

134.شاخص‌های خانواده مطلوب در نگاه امام علی (علیه‌السلام) 204

135.جایگاه جوان‌گرایی از منظر قرآن و نهج‌البلاغه 205

136.سیاست‌های اقتصادی حکومت علوی 209

137.سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی در عرصه استقلال با نگاهی به آموزه‌های علوی (با تأکید بر بیانات مقام معظم رهبری) 210

138.آموزه‌های اقتصادی امام علی (علیه‌السلام) برای تحقق اقتصاد مقاومتی 212

139.تحلیل سیاست‌های اقتصادی حضرت علی (علیه‌السلام) خطاب به کارگزاران و مصادیق آن در بیانیه گام دوم انقلاب رهبری 213

140.رونق تولید در سیره و گفتار امیرالمؤمنین امام علی (علیه‌السلام) 214

141.اصلاحات نرم‌افزاری امام علی (علیه‌السلام) در رونق‌بخشی به نظام تولید 215

142.نگاهی به جایگاه کار در سیره امام علی (علیه‌السلام) 216

143.مصادیق احسان و نیکوکاری در سیره امیرالمومنین (علیه السلام) 217

144.امام علی (علیه‌السلام) و سنت حسنه وقف 218

145.تحلیل موقوفات امیرالمؤمنین امام علی (علیه‌السلام) 219

146.راهکارهای صیانت از بیت‌المال از دیدگاه قرآن و نهج‌البلاغه 220

147.اصول و روش‌های حاکمیت سیاسی در سیره علوی 223

148.معیار سنجش حقانیت حکومت و نقش مردم در آن از منظر قرآن و نهج‌البلاغه 224

149.حاکمیت سیاسی در سیره امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) (با نگرشی بر نظام عزل و نصب مدیران در جامعه اسلامی) 225

150.حاکمیت و سیاست در سیره امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) با رویکرد (نقدی بر اندیشه حاکمیت سیاسی ماکیاولی) 226

151.امام علی (علیه‌السلام) استراتژیست دین‌مدار 227

152.مدیریت کشور مبتنی بر عدالت اجتماعی با تکیه بر آموزه‌ها و سیره عملی امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) 228

153.مدیریت بحران در سیره علوی: بحران عدالت‌ستیزی 229

154.الگوی مدیریت بحران امام علی (علیه‌السلام) در مواجهه با ناکثین از منظر نهج‌البلاغه 230

155.مصلحت‌اندیشی‌های مردود در حکومت علوی 231

156.واکاوی مدارا در سیره تربیتی ـ سیاسی امام علی (علیه‌السلام) 232

157.بررسی مسئله حقوق بشر در سیره امام علی (علیه‌السلام) 233

158.تحلیلی بر مبانی قرآنی حقوق بشر اسلامی در اندیشه امام علی‌(علیه‌السلام) 234

159.نهج‌البلاغه و حقوق بشر 235

160.موقع القرآن فی سیرة الإمام علی (علیه‌السلام) 239

161.حقوق وواجبات المواطنة فی ظل الدولة الإسلامیة مع التأکید علی نهج البلاغة 240

162.مکانةُ الإمامِ علیٍّ (عَلَیهِ‌‌السّلام) فی آیةِ المُباهلةِ (دِراسَةٌ مَوْضوعیةٌ فِی تَفاسیرِ اَلسُّنَّةِ والشّیعَةِ) 241

163.إثبات أفضلیة إمام علی (علیه‌السلام) من خلال آراء ابن أبی الحدید المعتزلی 242

al-Balaghah 245

Nahj al-Balaghah 247

Khaled Ghafouri Al-Hussaini 249

sciences 251

political sovereignty) 269

Discourse 273

of Jamal 274

Perspective (PBUH) 277

مقدمه دبیر علمی کنگره

درآمد

قال رسول‌الله(صلی الله علیه و آله): «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِی مَوْلَاه‏»

چهارده قرن قبل، نور اسلام بر جهان تابید و وحی قرآن قلب پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) را منور ساخت و این نور بر قلب یار و همراه ایشان حضرت علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) منعکس گردید و در قالب امامت و ولایت او بر جهانیان عرضه شد. در قرآن کریم بیش از هفتصد آیه در مورد امام علی(علیه السلام) تفسیر، تأویل و یا تطبیق شده است که پیوند عمیق ایشان را با وحی قرآن نشان می‌دهد.

امام علی(علیه السلام) نوری الهی است که بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای هدایت بشر جلوه‌گر شد و در ابعاد معنوی، علمی و... راه بشر را روشن کرده و او را به سعادت رهنمون می‏شود.

نهج‌البلاغه اوست که شیوه‏های تربیت انسان، روابط اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، مدیریتی و... را به‌صورت کلی و راهبردی (و گاهی به‌صورت جزئی) بیان کرده است. رهنمودهای امام علی(علیه السلام) به علوم بشری، به‌ویژه علوم انسانی جهت‌دهی می‌کند تا از این طریق هدایت همه‌جانبه انسان را محقق سازد و از انحرافاتی جلوگیری کند که در اثر علم ناقص بشری حاصل می‏شود؛ همان‌طور که ولایت باطنی و معنوی امام علی(علیه السلام) و فرزندان معصومش دست انسان‌ها را می‌گیرد و در ساحت‌های مختلف زندگی معنوی راهبری می‌کند تا انسان به سعادت و کمال نهایی خود برسد.

اول: ضرورت موضوع کنگره

بعد از گذشت چهارده قرن از شهادت امام علی(علیه السلام) هنوز نور ولایت و امامت او بر جهانیان می‌تابد، ازاین‌رو ضرورت دارد که علل و عوامل این ماندگاری بررسی شود و ابعاد وجودی این شخصیت ملکوتی بازخوانی و بار دیگر با زبان روز بر جهانیان عرضه شود.

در این راستا مهم‌ترین دلایل ضرورت این کنگره عبارت‌اند از:

1ـ شناخت مجدد امام علی(علیه السلام) برای تبیین ابعاد ناشناخته وجودی ایشان؛

2ـ بازخوانی و عرضه ابعاد وجودی آن حضرت با زبان روزآمد؛

3ـ تبیین رهنمودهای امام علی(علیه السلام) در عرصه‌های جدید ابعاد زندگی بشر همچون علوم انسانی در راستای تحول در این علوم؛

4ـ بهره‌مندی بیشتر جامعه‌ بشری از نور ولایت و امامت آن حضرت با ارائه کتاب‌ها، مقالات و آثار هنری؛

5ـ تجلیل از خادمان علمی و عملی امام علی(علیه السلام)؛

6ـ گسترش معارف ناب علوی در قالب نگارش مقالات و کتاب‌ها و آثار هنری؛

7ـ ترجمه آثار برجسته پدید آمده در کنگره به زبان‌های دیگر در راستای نشر معارف و آموزه‌های علوی در کشورهای دیگر.

دوم: پیشینه کنگره‏

ایده کنگره در مراسم حج سال 1397 ش بین فرهیختگان اصفهانی حاضر در حج بیان شد. سپس با ابتکار و پشتکار دوست ولایتمدار و خیراندیش جناب آقای حاج سید حسین رضازاده (زید عزه) مقدمات آن فراهم شد و از بهار 1398ش کار کنگره با جلساتی در موسسه اهل‌بیت(علیهم السلام) شروع گردید و با همکاری دوست دانشمند ما، جناب حجت‌الاسلام‌والمسلمین سجادی راه کمال در پیش گرفت و درنهایت توفیق علوی شامل حال ما شد و از خرداد 1398 ش مسئولیت دبیر علمی کنگره را پذیرفتم. سپس در قم،

جناب حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر فراهی بخشایش یار و همراه ما شد و امور علمی کنگره با همکاری اساتید تکمیل گردید و نویسندگان زیادی از مراکز علمی داخل و خارج کشور به‌ویژه در قم (مانند مجتمع آموزش عالی قرآن و حدیث جامعة المصطفی العالمیة، مرکز تخصصی شیعه‌شناسی و بنیاد نهج‌البلاغه و...) وارد صحنه شدند و اقدام به برگزاری پیش‌نشست‌ها و نگارش مقالات و ارزیابی آثار کردند و حتی مراجع معظم تقلید پیام‌هایی برای کنگره فرستادند. کم‌کم کنگره‌ای عظیم به برکت یاد امام علی(علیه السلام) شکل گرفت که بسیاری از افراد باور نمی‌کردند، این همه آثار و برکات علمی، معنوی و هنری به دنبال داشته باشد. ازاین‌رو در روزهای آخر دریافت آثار کنگره، استقبال از آن به‌شدت افزایش یافت و حتی چند بار زمان دریافت آثار تمدید شد.

امید است برگزاری این کنگره زمینه‌ساز کنگره‌های بزرگ‌تر و کامل‌تر بعدی در سال‌های آینده شود و موردقبول خدای متعال و مورد عنایت خاص امام علی(علیه السلام) و فرزندش حجت‌ابن الحسن عجل الله تعالی فرجه الشریف قرار گیرد.

سوم: ساختار کنگره‏

الف: شورای سیاست‌گذاری‏

1ـ آقای حاج سید حسن رضازاده، رئیس شورای سیاست‌گذاری؛

2ـ حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر سید احمد سجادی؛

3ـ حجت‌الاسلام‌والمسلمین علی‌اصغر بیگی؛

4ـ حجت‌الاسلام‌والمسلمین جعفر عمادی؛

5ـ دکتر حمیدرضا چاکری؛

6ـ دکتر مجتبی بهرام‌پور؛

7ـ حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی؛

8ـ دکتر احسان مشکلانی؛

9ـ مهندس حمید نیلفروشان؛

10ـ حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید مصطفی میرلوحی؛

11ـ حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر ابراهیم کلانتری؛

12ـ دکتر عبدالمجید طالب‌تاش؛

13ـ دکتر علیرضا هزار.

ب: شورای علمی‏

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر ناصر رفیعی محمدی؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر نعمت الله صفری فروشانی؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر عبدالمحمدی؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمدجواد اسکندرلو؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمد فاکر میبدی؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین حسین علوی مهر؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر سید عیسی مسترحمی؛

دکتر سید محمدتقی طیب؛

دکتر اصغر منتظر القائم؛

دکتر حمیدرضا چاکری؛

دکتر مهدی مظاهری؛

دکتر محمدرضا ستوده نیا؛

دکتر محمدحسین ریاحی؛

دکتر محمد صالح طیب‌نیا؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر سید احمد سجادی؛

دکتر سید مهدی مرتضوی؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین حاج شیخ مهدی انصاری قمی؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین جعفر عمادی؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمدعلی مهدوی راد؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین علی‌اصغر بیگی.

ج: کمیته اجرایی‏

سید حسین رضازاده، دبیر اجرایی و رئیس شورای سیاست‌گذاری کنگره؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمدعلی رضایی، دبیر علمی کنگره؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر علی‌اکبر فراهی بخشایش، معاون علمی ـ پژوهشی کنگره؛

حجت‌الاسلام‌والمسلمین حسن صادقی زفره، مسئول برگزاری پیش‌نشست‌ها؛

دکتر حمیدرضا چاکری، دبیر شورای راهبردی کنگره؛

مهندس حمید نیلفروشان، معاون علمی ـ پژوهشی مؤسسه اهل‌البیت(علیهم السلام)؛

مهندس سعید گودرزی، مسئول انفورماتیک مؤسسه اهل‌البیت(علیهم السلام)؛

مهندس محمد رضایی، مسئول آماده‌سازی متون؛

خانم مهندس الهام صفائی، مسئول دبیرخانه کنگره؛

خانم مهندس فرزانه صفائی، مسئول سایت کنگره؛

خانم آزاده فخاری، مسئول روابط عمومی کنگره؛

د: کارگزاران‏

دبیر علمی کنگره:

حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی، عضو هیئت‌علمی و استاد تمام جامعه المصطفی العالمیه‏

دبیر اجرایی کنگره:

آقای حاج سید حسین رضازاده

معاون علمی ـ پژوهشی: حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر علی‌اکبر فراهی بخشایش

معاون اجرایی: سرکار خانم مهندس الهام صفائی

چهارم: برونداد کنگره‏

الف: کتاب مجموعه مقالات

1ـ قرآن و امام علی(علیه السلام) (1) ؛

2ـ قرآن و امام علی(علیه السلام) (2) ؛

3ـ ولایت و امامت؛

4ـ امام علی(علیه السلام) و نهج‌البلاغه؛

5ـ امام علی(علیه السلام) از منظر دانشمندان و مستشرقان؛

6ـ امام علی(علیه السلام) در آینه شعر و ادب؛

7ـ امام علی(علیه السلام) و علوم انسانی (1) ـ تاریخ؛

8ـ امام علی(علیه السلام) و علوم انسانی (2) ـ تربیت؛

9ـ امام علی(علیه السلام) و علوم انسانی (3) ـ اخلاق و عرفان؛

10ـ امام علی(علیه السلام) و علوم انسانی (4) ـ اجتماعی؛

11ـ امام علی(علیه السلام) و علوم انسانی (5) ـ اقتصاد؛

12ـ امام علی(علیه السلام) و علوم انسانی (6) ـ مدیریت و سیاست؛

13ـ مقالات غیرفارسی (عربی، آذری، اردو و اسپانیولی)؛

14ـ چکیده مقالات فارسی کنگره.

ب: نرم‏افزار

1ـ مجموعه مقالات کنگره بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین امام علی (علیه السلام)؛

2ـ تیزر، پنل‌های تخصصی و فیلم گزارش برگزاری کنگره در سالن اصلی و دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان‏.

ج: نشریات و وبگاه

خبرنامه شماره‏1

پایگاه اطلاع‌رسانی کنگره به آدرس: imamali.wiki

د: لیست آثار رسیده‏ (759 اثر)

1.تعداد کل مقالات رسیده: 460؛ تعداد مقالات مورد قبول: 198.

پنجم: مراکز و تشکل‏های همکار

ششم: پیش‏نشست‏ها

موضوع: نقش امام علی(علیه السلام) در گسترش علوم اسلامی؛

موضوع: بررسی نظریه اشارات ولایی قرآن؛

موضوع: امام علی(علیه السلام) از دیدگاه مستشرقین؛

موضوع: شأن و جایگاه امام علی(علیه السلام)‌ در نهج‌البلاغه؛

موضوع: بررسی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین امام علی(علیه السلام)؛

موضوع: معرفی شخصیت امیرالمؤمنین امام علی(علیه السلام)‌؛

موضوع: استخراج سبک زندگی از قرآن و احادیث (با تأکید بر نهج‌البلاغه)؛

هفتم: ارزیابان‏

حسین علوی‌مهر، حسن‌رضا رضایی، عبدالله جبرئیلی جلودار، محمد ایلیا یعقوبی، علی آقاصفری، عبدالمومن حکیمی، محمدنظیر عرفانی، علی‌اکبر فراهی بخشایش، اکبر محمودی، میثم ناظمی، عباس الهی، عبدالرشید صمیمی، عبدالله مرتضوی‌نیا، علی‌محمد راهی، سید عیسی مسترحمی، عبدالحسین شورچه، مهدی جهانی، باقر ریاحی‌مهر، محمد عزتی، انار حسین اف، محمد شایان، مهدی اعتصامی، سید مجتبی رضوی اصیل، سهیل اسعد.

هشتم: ویراستاران‏

سرویراستار:علی‌اکبر فراهی بخشایش.

ویراستاران: حسین حبیبی، حسن عباس‌زاده، نصرالله سلیمانی نجف‌آبادی، مهدی سازندگی، نجف عرفانی.

نهم: ملیت‌های شرکت‌کننده

ملیت‌های شرکت کننده در کنگره از کشورهای: ایران، عراق، تونس، نیجریه، افغانستان، پاکستان، هندوستان، آذربایجان، بنگلادش، اسپانیا.

در پایان از همه اساتید همکار، نویسندگان، ارزیابان، ویراستاران و همکاران اجرایی کنگره به‌ویژه خادم اهل‌بیت(علیهم السلام) جناب آقای حاج حسین رضازاده زید عزه و معاون پژوهشی ما جناب حجة‌الاسلام و المسلمین دکتر بخشایش تشکر می‌کنم که این کنگره حاصل تلاش شبانه‌روزی آنهاست. امیدوارم همگی مورد عنایت خاص امام علی(علیه السلام) قرار گیریم و این تلاش علمی مورد قبول خدای متعال قرار گیرد. امید است برگزاری این کنگره زمینه‌ساز کنگره‌های بزرگ‌تر و کامل‌تر بعدی در سال‌های آینده شود و مورد قبول خدای متعال و مورد عنایت خاص امام علی(علیه السلام) و فرزندش حجت‌ابن الحسن عجل الله تعالی فرجه الشریف قرار گیرد.

والحمدلله رب‌العالمین‏

دبیر علمی کنگره‏

دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی‏

استاد تمام جامعه المصطفی العالمیه‏

19/9/1398

مقدمه رئیس شورای سیاست‌گذاری

بسم‌الله الرحمن الرحیم

وَلَایةُ عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ حِصْنِی فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ مِنْ عَذَابِی

(صدوق، عیون اخبار الرضا(علیه السلام)، ج2، ص146)

به خدای عزوجل قسم که مرا خدای تو یا علی

زده بر صحیفه دل رقم، ز ازل ولای تو یا علی

قال رسول الله(صلی الله علیه و آله): «عَلِیٌّ مَعَ القُرآنِ وَ القُرآنُ مَعَ عَلِیٍّ، لَن یَفتَرِقا حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الحَوضَ»

(حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج3، ص134)

خلقت انسان، شگفتناک‌ترین شاهکار خالق هستی است و این اشرف مخلوقات، شورانگیزترین موجودی است که ضمن توجه به آداب بندگی، خود مبدع و خالق خلاق پدیده‌هایی است که می‌تواند قدرت و عظمت انسان را با اراده خالق مطلق به نمایشی تمام‌عیار بگذارد.

حصول چنین قدرت و اقتداری، وام‌دار اتصاف به آداب و ترتیبی است که باید بدان آراسته بود.

در میان بندگان برگزیده خدا و پس از حضرت خاتم رسل محمد مصطفی(صلی الله علیه و آله)، شخصیت ممتاز امیرالمؤمنین حضرت علی بن ابی‌طالب(علیه السلام)، افضل و اولی به حجت الهی است.

همو که در «کعبه» زاده شد تا گواه عظمت وجود نازنینش باشد.

همو که در مکتب محمد امین، با ایمان ترین است و در اطاعت‌پذیری از خدا و رسولش بی‌نظیرترین و علم وافرش بهره‌مند از قرآنی است که خود در وصفش این چنین بیان می‌دارد:

«وَإِنَّ القُرآنَ ظَاهِرُهُ أَنِیقٌ، وَبَاطِنُهُ عَمِیقٌ، لاَ تَفْنَی عَجَائِبُهُ، وَلاَ تَنْقَضِی غَرَائِبُهُ» (شریف‌ رضی، نهج‌البلاغه، خطبه18)؛ «هم او که از «لیلةالمبیت» شجاعت و اخلاص و بندگی‌اش عیان شد و آیه‌ {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَاد} (بقره/207)، از سوی جبرئیل امین در وصفش نازل و در «خیبر» به کمال رسید و از لحظه جانشینی پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در «غدیر» و در روز تکمیل دین تا لحظه‌ای که گفت «فُزْتُ وَ رَبِّ الْکَعْبَة» جز دل بر عشق الله و رسول و تحقق آیات الهی، سودایی دیگر نداشت.

امامت او، امانت حق‌طلبی و ظلم‌ستیزی بود و رسالت او استقرار حکومت عدل و دادگستری در پهنه عالم.

جهان درونش در جهاد همواره اکبر بود و جهان برونش، جان بازی برای مهرورزی ابنای آدم و ترجمان عینی «رُهْبَانٌ بِاللَّیلِ أُسُدٌ بِالنَّهَار» (کلینی، الکافی، ج2، ص232).

کلام جاودانه‌اش (نهج‌البلاغه) منشور حکمت‌و حیات است و به‌عنوان متنی عرفانی، مشحون از اسرار و معارف ربانی الهی و حکمی، فلسفی، تاریخی، سیاسی، اخلاقی، اجتماعی و اقتصادی نیاز بنیادین و راهگشای زمانه‌ ما و شرح منش و مرامش، کیمیای سعادت رهپویان.

ولایت علوی، نشان‌دارترین و پرافتخارترین حقیقتی است که شیعیان مشمول این لطف دائم‌اند.

رهپویی چنین امام همامی، عزتی مستدام و توفیقی بزرگ است که جمعی از دوستداران حضرتش را بر آن داشت تا با برپایی "کنگره تبیین ابعاد شخصیتی امام علی(علیه السلام)، وجوه پیدا و ناپیدای شخصیت ممتاز و آسمانی انسانی کامل و ملکوتی‌ترین انسان تاریخ بشریت از

رهگذر نسیم عنایتش مورد تأمل و مطالعه علوی پژوهان قرار گیرد. بی‌گمان با وجود همه آثار و اوصافی که درباره آن حضرت وجود دارد، فقط ذره‌ای و گوشه‌ای از اقیانوس معرفت و معنویت و حقیقت وجودی امام علی(علیه السلام) بازنموده شده و همچنان نیازمند آنیم که در ساحل شناخت پرشکوهش زانو بزنیم و قبساتی از آفتاب رأفت و رحمتش برگیریم.

به‌یقین او حصن حصین است و هر سعادت خواه و سعادتمندی باید از دانشگاه علوی، درس‌های حقیقت و حقیقی زندگی را بیاموزد و بیاموزاند.

با چنین رویکرد و رهیافتی، دبیرخانه کنگره‌ «بازخوانی ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین امام علی(علیه السلام)» با اعلام فراخوانی در سی‌وچهار محور، اندیشمندان و دانشمندان را به جریان‌سازی در این نهضت مقدس دعوت کرد؛ بدان امید که در سال‌های آتی این حرکت نورانی بتواند در جغرافیای جهان اسلام گسترش یابد و از ابعاد شخصیت جهان‌شمول آن حضرت، جهانیان طالب حقیقت و دانش الهی نیز توشه‌ معرفت و دانایی برگیرند و جهان تشنه‌ حق و عدل را پاسخی درخور و شایسته‌ منظومه‌ اندیشه و گفتمان آسمانی‌اش یابند.

موسوعه‌ چهارده‌جلدی از مقالات منتخب از مقالات فراوان رسیده به دبیرخانه که عزّ وصول شده، تحت عناوین قرآن و امام علی(علیه السلام) (1)؛ قرآن و امام علی(علیه السلام) (2)؛ ولایت و امامت؛ امام علی(علیه السلام) و نهج‌البلاغه؛ امام علی(علیه السلام) از منظر دانشمندان و مستشرقان؛ امام علی(علیه السلام) در آیینه شعر و ادب؛ امام علی(علیه السلام) و علوم انسانی (1) ـ تاریخ؛ امام علی(علیه السلام) و علوم انسانی (2) ـ تربیت؛ امام علی(علیه السلام) و علوم انسانی (3) ـ اخلاق و عرفان، امام علی(علیه السلام) و علوم انسانی (4) ـ اجتماعی، امام علی(علیه السلام) و علوم انسانی (5) ـ اقتصاد، امام علی(علیه السلام) و علوم انسانی (6) ـ مدیریت و سیاست؛ مقالات غیرفارسی (عربی، اردو، آذری، اسپانیولی) و چکیده مقالات کنگره، با یاری همه شیفتگان و دلدادگان ولایت به‌ویژه دبیر علمی کنگره حضرت حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی دام عزه و همت عالیه پژوهشکده قرآن و عترت دانشگاه آزاد اسلامی که سپاس فراوان از این همت ستودنی‌شان بر

ما فرض و اجرشان در درگاه حضرت باری عزّ اسمه و حضرات ائمه‌ معصومین(علیهم السلام) محفوظ؛ برای استفاده‌ پژوهشگران و اندیشمندان حوزه و دانشگاه و اقشار مختلف اجتماع به زیور طبع آراسته و تقدیم می‌گردد.

فردا که هر کسی به شفیعی زنند دست

ماییم و دست و دامن معصوم مرتضی

حافظ اگر قدم زنی در ره خاندان به صدق

بدرقه رهت شود همت شحنه نجف

سید حسین رضازاده

رئیس شورای سیاست‌گذاری کنگره بازخوانی ابعاد

شخصیتی امیرالمؤمنین امام علی(علیه السلام)

26 دی‌ماه 1398 مطابق با 20 جمادی‌الاولی 1441 ق

1- قرآن و امام علی(علیه‌السلام) (1)

اشاره

1- شخصیت امام علی (علیه‌السلام) از منظر قرآن کریم

فاطمه مرادی⁽¹⁾، لیلا کریمی⁽²⁾

هدف از پژوهش حاضر «بررسی مبانی، اصول و روش‌های تربیتی از منظر امام علی(علیه السلام) با تأکید بر خطبه‌یک نهج‌البلاغه» است. به‌منظور وصول به هدف فوق از روش توصیفی ـ تحلیلی و از منابع کتابخانه‌ای استفاده گردیده است. نتایج تحقیق مبین آن است که مبنای اصلی در تعلیم و تربیت از منظر امام علی(علیه السلام) خداشناسی و ایمان به او است. مبانی دیگر نیز با تأکید بر همان خطبه، عبارت‌اند از: اعتقاد به جهان‌شناسی الهی، اعتقاد به وجود ملائکه در تحول نظام آفرینش، اعتقاد به وجود پیامبر(صلی الله علیه و آله)، اعتقاد به وجود پیامبران الهی، اعتقاد به قرآن کریم و عمل به آن، اعتقاد به وجود امامان معصوم(علیهم السلام). اصول تربیتی همان دستورالعمل‌های کلی هستند که در امر تعلیم و تربیت باید به کار گرفته شوند، لذا اصول تربیتی از منظر نهج‌البلاغه (خطبه یک) عبارت‌اند از: رسیدن به خداشناسی از طریق شناخت صفات و قدرت خداوند متعال در خلقت موجودات، شناخت موجودات و اصل خلقت آن‌ها، ایجاد تزکیه و تهذیب نفس در خود، ایجاد صفات پیامبر گرامی اسلام در مربی و انتقال آن به متربی و عمل دادن متربی به مربی. روش‌های تربیتی، راه‌های رسیدن به اهداف و مبانی می‌باشند، از منظر نهج‌البلاغه (خطبه یک) این روش‌ها را نیز می‌توان در موارد ذیل دانست: روش شکر و سپاس، روش استدلالی عقلانی، تفکر و مشاهده، مشاهده صفات خداوند در خلقت موجودات، آشنایی با خود پدیده‌ها، مطالعه متون مربوط به قران و نهج‌البلاغه و قرائت آن با زبانی ساده و نرم در قالب شعر و داستان به کودکان. درنهایت با توجه به این‌که خطبه‌یک نهج‌البلاغه یک نظام تربیتی کامل و جامعی را ترسیم می‌کند لذا توجه بیش‌تر معلمان و مربیان به این مبانی و اصول و روش‌های تربیتی و استخراج و به‌کارگیری آن‌ها در تعلیم و تربیت پیش‌نهاد می‌شود.

کلیدواژه‌ها: امام علی(علیه السلام)، نهج‌البلاغه، خطبه‌یک، تربیت، مبانی، اصول.

2- شخصیت‌شناسی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) از دیدگاه قرآن

اختر غلامی⁽¹⁾

آیات قرآن کریم یکی از منابع اساسی و اصلی مسلمانان برای به دست آوردن و استنباط احکام شرعی، اصول اعتقادی و فضائل اخلاقی به‌شمار می‌رود. ازاین‌رو شایسته است برای بررسی شخصیت امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز از این منبع لایزال الهی بهره گرفت. از طرفی پیرامون آیاتی که شأن نزول آنها امیرالمؤمنین(علیه السلام) و اهل‌بیت(علیهم السلام) است و یا به نحوی درباره آن بزرگواران است، تأویل و تفسیرهای متفاوتی از سوی علمای فریقین (شیعه و اهل‌سنت) مطرح شده است. به همین مناسبت بررسی مقایسه‌ای دیدگاه‌های مفسران شیعه و اهل‌سنت در خصوص این آیات لازم و ضروری است. آیات اول تا ششم و یا بنابه‌قولی اول تا چهل سوره‌ توبه (در مورد مقدار آیاتی که نازل‌شده اختلاف است) از دسته آیاتی است که از سوی مفسران فریقین مورد بحث قرار گرفته است. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی در ابتدای هر عنوان نظر و دیدگاه تفسیر المنار ذیل آیات مزبور بیان گردیده، سپس نقد و پاسخ تفسیر المیزان به دنبال آن ذکر شده است. در برخی موارد که در تفسیر المیزان نظری بیان نشده است، دیدگاه تفسیر المنار به‌وسیله نویسنده مورد نقد قرار گرفته است تا شناخت بیشتری با ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین(علیه السلام) در قرآن کریم حاصل شود.

کلیدواژه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها: امام علی(علیه السلام)، قرآن، آیات برائت، شخصیت امام علی(علیه السلام).

3- شناخت قرآن از زبان امام علی (علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه

محمد علی زکی⁽¹⁾

امام علی(علیه السلام) به‌عنوان بزرگ‌ترین پرورش‌یافته مکتب قرآن و پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله) همواره در سراسر نهج‌البلاغه در کلمات، خطبه‌ها و نامه‌های خود به مناسبت‌های مختلف ویژگی‌های قرآن را بیان نموده و ارزش‌های آن را برای مردم برشمرده و از قرآن کریم تجلیل کرده است و بارها مردم را به رعایت حق قرآن و تدبر در آن ترغیب فرموده است. به‌طوری‌که حتی در واپسین لحظات زندگی دنیایی خویش، فرزندان مادی و معنوی خود را در عمل کردن به آن وصیت می‌کند. عناصر محوری حضور قرآن در نهج‌البلاغه در دو بخشِ «استشهادات امیرالمؤمنین(علیه السلام) به آیات قرآنی در نهج‌البلاغه» و «تعریف و تبیین حقیقت قرآن» قابل‌تقسیم و تفکیک بوده که بررسی بخش دوم، اساس تحقیق حاضر خواهد بود. بنابراین هدف مقاله حاضر «توصیف، معرفی و شناخت قرآن و جایگاه آن در کلام امیرالمؤمنین(علیه السلام)» به‌عنوان دومین مفسر کلام وحی با تکیه بر «نهج‌البلاغه» خواهد بود. با توجه به هدف تحقیق، نوع پژوهش براساس «استفاده از منابع موجود» (مطالعه اسنادی) و روش گردآوری اطلاعات «روش تحلیل محتوا» در نظر گرفته شد. نتایج پژوهش معرف آن است که دو خطبه 189 و خطبه 175 که درمجموع 66 مشخصه از صفات قرآن معرفی شده‌اند. مطالب 47 عنوان نهایی که چهار موضوع اصلی به‌ترتیب بیشترین فراوانی عبارت‌اند از: بیان صفات و فضائل قرآن، نسبت بین قرآن و بعثت پیامبری، بیان مشخصات قرآن، نسبت بین قرآن و امام علی(علیه السلام)، سه موضوع اصلی نسبت بین قرآن و اهل‌بیت(علیهم السلام) به‌مثابه مفسرین حقیقی قرآن، ضرورت عمل به قرآن و تمسک‌نمودن به کتاب خدا.

کلیدواژه‌ها: امام علی(علیه السلام)، نهج‌البلاغه، شناخت قرآن، تحلیل محتوا.

4- ترمینولوژی تعامل با قرآن در سیره امام علی(علیه السلام) و معصومین(علیهم السلام)

حسین رحمانی زاده⁽¹⁾

یکی از مهمترین وجوه قابل تأمل در سیره امام علی(علیه السلام)، نحوه تعامل و انس ایشان با قرآن است. امام علی(علیه السلام) به‌عنوان اولین مسلمان و اولین مخاطب آیات قرآن کریم که توسط پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) عرضه شد، ارتباط و انس ویژه‌ای با قرآن کریم داشتند. مطالعه سیره امیرالمؤمنین(علیه السلام) حاکی از آن است که قرآن در زندگی ایشان حضور دائمی داشته است؛ به‌گونه‌ای که همواره خود را مخاطب آیات قرآن کریم می‌‌دیدند ازاین‌رو در برخی موارد به هنگام قرائت، ارتباط دوسویه با قرآن برقرار کرده و در مقام تخاطب با کلام‌‌الله، گزاره‌‌هایی از خود صادر می‌‌کردند. این گزاره‌ها گاه در مقام امتثال امر موجود در آیه و گاه در مقام تأیید و یا پاسخ به سؤال موجود در آیه صادر می‌شد. به‌عنوان مثال نقل است که امیرالمؤمنین(علیه السلام) پس از تلاوت آیه {سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی}، می‌فرمودند: «سبحان ربّی الاعلی». این پژوهش با استخراج و گونه‌شناسی چنین گزاره‌‌هایی در سیره آن حضرت، سعی دارد به الگویی مستند در سیره و سنت امام علی(علیه السلام) در مواجهه و تعامل با قرآن دست یابد. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی مشخص می‌‌شود، تعامل و ارتباط امام علی(علیه السلام) با قرآن گاه کلامی بود و گاه غیرکلامی؛ این تعامل کلامی ایشان نیز گاه برگرفته از عبارات قرآنی بود و گاه بدون استفاده از عبارات قرآنی. در پایان این پژوهش، این نتیجه حاصل می‌شود که طبق تعالیم آن حضرت لزومی ندارد که حتماً جملات املاء شده مأثور را به هنگام قرائت بر زبان آوریم، بلکه هدف این است که ما خود را مخاطب آیات دانسته و در مکتب قرآن تعلیم ببینیم. ازاین‌رو می‌توان با الگوگیری از این روش، قرائت قرآن را فعال‌‌تر و کاربردی‌‌تر ساخت.

کلیدواژه‌ها: قرآن، کلام‌الله، تعامل با قرآن، مخاطبه، سیره امیرالمؤمنین(علیه السلام).

5- علم امام علی(علیه السلام) به قرآن و چگونگی آن

محمد تقی شاکر⁽¹⁾

با توجه به نقش هدایت‌گری امام در مکتب تشیع که از ظاهر تا باطن جامعه و انسان‌ها را در بر می‌گیرد، وی دارای ارتباط قدسی و آگاهی از علم الهی می‌باشد، و دانش او فراتر از علم عادی، دارای مجاری و مبادی خاص و الهی است. آیات و روایات نیز دلالت بر اثبات دیدگاه اتصال علم امام به خداوند سبحان می‌نماید. نگاشته حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی به صورت کتابخانه‌ای در مقام بررسی یکی از مجاری علم امام می‌باشد. احادیث، قرآن را از منابع مهم آگاهی و علم گسترده امام بیان نموده‌اند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد، مطابق رهنمود آیات و روایات، ائمه اطهار آگاهی از حقایق و بطون قرآن را از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) تعلیم یافته‌اند، از این رو نقش امام نسبت به این علوم، نقشی تبیینی، تفسیری بوده و امام شاخصی برای رفع اختلاف و ظهور علوم انتقالی از پیامبر می‌باشد. البته رسیدن به حقایق قرآن دارای مجاری گوناگونی است، که خداوند به دلیل جایگاهی که برای امام مقرر نموده‌است، او را از آن مبادی بهره‌مند می‌نماید.

کلیدواژه‌ها: قرآن، پیامبر(صلی الله علیه و آله)، امام علی(علیه السلام)، علم، بطون.

6- نقد انحصار امکان فهم قرآن به معصومان(علیهم السلام) با تکیه بر نهج‌البلاغه

سید فضل اللّه میرزینلی⁽¹⁾

فهم قرآن برای همگان معتبر و قابل‌استناد است؛ اما گروهی برآنند که این فهم اعتباری ندارد. یکی از دلایل ایشان آن است که اصولاً فهم قرآن به‌شکل صحیح برای غیرمعصومین(علیهم السلام) ممکن نیست. در این پژوهش، نظریه عدم‌امکان فهم قرآن یا به‌عبارتی انحصار فهم قرآن به روایات معصومین(علیهم السلام) مورد بررسی قرار می‌گیرد. نظریه انحصار فهم قرآن به روایات معصومین(علیهم السلام) به‌عنوان یکی از دلایل مکتب تفسیر روایی محض مطرح است که مبتنی بر عدم جواز تفسیر قرآن با غیر روایات است. حاصل این تفکر بسته‌شدن باب تدبر و فهم قرآن برای غیرمعصوم است. این دیدگاه در میان دانشمندان و مفسرین اهل‌سنت و شیعه طرفدارانی دارد. قائلین به این دیدگاه برای اثبات نظریه خویش دلایلی چند مطرح نموده‌اند. در این پژوهش به‌روش توصیفی - تحلیلی ابتدا به بیان برخی از دلایل مطرح‌شده از سوی طرفداران نظریه انحصار فهم قرآن به روایات معصومین(علیهم السلام) اشاره می‌شود و سپس دلایل مدعیان این نظریه، با عنایت به سخنانی که از امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) در نهج‌البلاغه در زمینه قرآن موجود است، مورد نقد و بررسی قرار می‌گیرد. از نتایج تحقیق می‌توان این را دانست که با توجه به سخنان امام علی(علیه السلام) در نهج‌البلاغه، امکان تدبر و فهم آیات قرآن برای غیر معصومین نیز فراهم است.

کلیدواژه‌ها: قرآن، نهج‌البلاغه، امکان فهم قرآن، دلایل امکان فهم قرآن، من خوطب به.

7- نسخ قرآن از منظر امام علی(علیه السلام)

طاهره باقری منش⁽¹⁾

«ناسخ و منسوخ»‌ یکی از مسائل مهمی است که از زمان پیامبر(صلی الله علیه و آله) و سپس علی(علیه السلام) و دیگر ائمه(علیه السلام) و صحابه مطرح بوده و دانشمندان فقه و علم اصول و علوم قرآن به آن پرداخته‌اند. در این میان امام علی(علیه السلام) مفسّر و معاصر نزول قرآن، نخستین کسی بود که در زمینه ناسخ و منسوخ روایت دارد و کاربرد اصطلاح «نسخ» و معارف قرآن در سخنان ایشان می‌تواند منبعی دست اول برای فهم قرآن و قوانین اسلام و بشر باشد. در کتاب‌‌های علوم قرآنی، با توجه به آیات و روایات بسیار به موضوع نسخ پرداخته شده است؛ اما کتاب یا مقاله‌ای که حدیث‌‌محور و آکنده از نگاه امام علی(علیه السلام) باشد، یافت نشد. لذا نویسنده بر آن شد تا در مورد پدیده مهم نسخ در قرآن از نگاه امیرالمؤمنین(علیه السلام) به تحقیق بپردازد.

در این مقاله، با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد حدیثی به بررسی سخنان امام علی(علیه السلام) پرداخته شده است. مهم‌ترین نتایج تحقیق: تنها نسخی که مورد نظر ائمه معصومین(علیهم السلام) می‌باشد و در قرآن صورت گرفته، همین قسم اخیر نسخ (نسخ حکم بدون تلاوت) می‌باشد که برخلاف انکار بعضی از پژوهشگران اسلامی در طول تاریخ، اکثر دانشمندان به این نوع نسخ معتقدند و با توجه به آیه‌های ناسخ و منسوخی از قرآن که علی(علیه السلام) در احادیث خود بدان اشاره کرده‌اند، مانند: آیه نجوا، آیه عده وفات، آیه جزاء فحشا، مراحل تدریجی قتال، آیه امتاع...، می‌توان گفت که دیدگاه اکثر دانشمندان منطبق با دیدگاه علی(علیه السلام) و دیگر روایات ائمه دین(علیهم السلام) می‌باشد. امام علی(علیه السلام) به جز قرآن، به علوم دیگری چون ناسخ و منسوخ احاطه کامل داشته و شناخت ناسخ و منسوخ آیات را در سه حوزه فقهی اصولی و تفسیری از ضروریات دانسته است.

کلیدواژه‌ها: امام علی(علیه السلام)، علوم قرآن، نسخ، ناسخ، منسوخ، آیات نسخ.

8- بررسی شخصیت امام علی(علیه السلام) در آیه مباهله از منظر فریقین

حسین علوی‌مهر⁽¹⁾

یکی از آیاتی که در مورد فضائل اهل‌بیت(علیهم السلام) به‌ویژه شخصیت امام علی(علیه السلام) است، آیه 61 سوره آل‌عمران، معروف به آیه مباهله است. آین آیه نزد مفسران فریقین درباره فضائل اهل‌بیت(علیهم السلام) است و منظور از «انفسنا» امام علی(علیه السلام) است و درباره روایات آن نزد فریقین ادعای تواتر شده است. مفسران فریقین در آیه شریفه مباحث مشترکی از جمله: دلالت آیه بر صدق نبوت پیامبر(صلی الله علیه و آله)، مباهله با نصارای نجران، اهل‌بیت مصداق آیه و ادعای تواتر و این‌که امام علی(علیه السلام) مصداق انفسنا است. از طرف دیگر آیات فراوانی در سوره آل‌عمران درباره اهل‌کتاب می‌باشد. اثبات نبوت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و معرفی امام علی(علیه السلام) به‌عنوان شخصیتی که پس از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) امام و تأثیرگذار و رهبر است به آنان ضروری می‌نماید. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی تفاسیر فریقین در این زمینه پرداخته شد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که بیش از شصت کتاب معتبر اهل‌سنت روایت فضائل اهل‌بیت(علیهم السلام) در ذیل آیه مباهله را نقل کرده‌اند و بسیاری از مفسران فریقین برتری علی‌بن ابی‌طالب(علیه السلام) را بر سایر صحابه به‌عنوان «انفسنا» پذیرفته‌اند و شبهات ادبی که برخی مانند آلوسی و مؤلف تفسیر المنار مطرح کرده‌اند پاسخ داده شده است و انکار مصداق «انفسنا» در مورد امام علی(علیه السلام) تعصبی بیش نیست.

کلید واژه‌ها: قرآن، امام علی(علیه السلام)، مباهله، آیه 61 آل‌عمران، انفسنا، فضائل اهل‌بیت، مفسران فریقین.

9- تطبیق صراط مستقیم به عنوان محور قرآنی وحدت امت اسلامی بر حضرت علی(علیه السلام)

مهدی جهانی⁽¹⁾، سید رضا موسوی واعظ⁽²⁾

صراط مستقیم به‌عنوان یک مفهوم قرآنی بر مصادیق متعددی منطبق شده است، اینکه چگونه می‌تواند محور وحدت امت اسلامی و منطبق بر یک فرد مشخص به نام امام علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) باشد، مسئله اصلی این پژوهش است. در قرآن کریم ضمن تبیین ضرورت و وجوب اتحاد مؤمنین برای دست‌یابی به آن رهنمودها و راهکارهایی بیان شده است که مهمترین آن معرفی محوری است که حرکت انسان‌ها را یکپارچه و متحد می‌‌کند. صراط مستقیم که در قرآن همیشه به‌صورت مفرد به‌کاررفته، به‌عنوان محور وحدت معرفی شده است. بر هر مکلفی واجب است که هدایت بر آن را در نمازهای واجب خود، برای همگان از خدای خویش بخواهد. از سوی دیگر در روایات یکی از مصادیق صراط مستقیم حضرت علی(علیه السلام) بیان گردیده است. این پژوهش با هدف تبیین چگونگی تطبیق «صراط مستقیم» به‌عنوان محور قرآنی وحدت امت اسلامی بر حضرت علی(علیه السلام) با روش پژوهش نقلی ـ وحیانی بوده و پردازش داده‌های آن با شیوه توصیفی ـ تحلیلی انجام گردیده است. جنگ‌های بسیاری که در بین مسلمانان با تفرقه‌افکنی و توطئه دشمنان اسلام طراحی و اجرا شده است و همچنان هجمه به صفوف وحدت‌آفرین مسلمین به‌عنوان رایج‌ترین استراتژی دشمن مطرح است؛ ضرورت پرداختن علمی به این‌گونه مسائل را روشن‌تر می‌سازد. محوریت صراط مستقیم برای همگرایی و وحدت امت اسلامی از مهمترین یافته‌های این تحقیق است که در اثبات تطبیق آن بر حضرت علی(علیه السلام) به نتایج مهمی دست یافته است.

کلیدواژه‌ها: امام علی(علیه السلام)، محور وحدت، اتحاد امت اسلامی، صراط مستقیم.

10- بینامتنیت قرآن کریم و نهج‌البلاغه، راه‌گشای اختلاف تفاسیر

فاطمه گلی⁽¹⁾

یکی از عبارت‌های بحث‌انگیز قرآن کریم عبارت «بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا» است که از دیرباز موضوع بحث مفسران بوده، برداشت‌های متفاوت از آن عرضه کرده‌اند، چه با توجه به اعجاز قرآن در بلاغت و این‌که مقام، ‌مقام تمثیل است، ‌ظاهراً به نظر می‌رسد در این‌جا «فوق» را نباید با توجه به ظاهر آن به معنای «بالاتر و بزرگ‌تر» درنظر گرفت که باید در این موضع معنای متضاد آن یعنی «کم‌تر و پایین‌تر» را به‌کار برد. این پژوهش با استمداد از تناص قرآنی در خطبه طاووس نهج‌‌البلاغه ـ به‌عنوان فصل الخطابِ بحث‌وجدل‌ها ـ نشان می‌دهد می‌توان برای این عبارت قرآنی معنای «بالاتر و بزرگ‌تر از پشه» را برگزید.

کلیدواژه‌ها: قرآن کریم، «فما فوقها»، تناص (بینامتنیت)، نهج‌‌البلاغه، «إلی ما فوقهما».

11- تحلیل آماری و گونه‌شناسی روایات تفسیری اخلاقی امام علی(علیه السلام)

سمیه کبیری⁽¹⁾

یکی از شاخصه‌های کلام معصومان(علیهم السلام) استناد به آیات قرآن است، این‌گونه استنادهای قرآنی می‌تواند یکی از مهم‌ترین منابع تفسیر قرآن به‌شمار آید. هر امامی با توجه به شرایط زمان خود، روشی برای تفسیر آیات قرآن اتخاذ نموده است که با بررسی روایات می‌توان این روش‌ها را کشف نمود. از امام علی(علیه السلام) حدود 1500 روایات در موضوعات مختلف اخلاقی، اعتقادی، فقهی و قصص بیان گردیده است. پژوهش حاضر روش توصیفی - آماری و تحلیلی به طبقه‌بندی و گونه‌شناسی و تحلیل آماری روایات تفسیری آن حضرت، با رویکرد اخلاقی پرداخته است، از این تحلیل مشخص می‌شود که امام علی(علیه السلام) به مسئله رشد اخلاقی افراد توجه ویژه‌ای داشته‌اند و این امر به علت این است که در زمان سه خلیفه رفاه‌گرایی شدید مردم، سبب تضعیف آرمان‌ها و ارزش‌های دینی در جامعه شده بود و امام برای این‌که با فسادهای اخلاقی مبارزه کند، با استفاده از زبان، به اصلاح انحرافات اخلاقی پرداخت و با مطرح‌کردن سنت پیامبر‌‌‌(صلی الله علیه و آله) و احیای اصول و فروع فراموش‌شده دین، جامعه را به سمت اصلاح هدایت کردند.

کلیدواژه‌ها: روایات تفسیری، روش تفسیری امام علی(علیه السلام)، تحلیل آماری، روایات اخلاقی، تفسیر روایی.

12- بررسی تطبیقی دلالت مصداقی «امام مبین» در سوره یس بر امام علی(علیه السلام) از منظر فریقین

محمد رضا حقیقت سمنانی⁽¹⁾، حسین علوی مهر⁽²⁾

«امام مبین» در آیه‌ {إِنّا نَحْنُ نُحْی اَلْمَوْتی وَنَکْتُبُ ما قَدَّمُوا وَآثارَهُمْ وَکُلَّ شَیءٍ أَحْصَیناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ} (یس/12) از جمله عبارات قرآنی است که میان مفسران شیعه و سنی محل تضارب آراء گوناگون گردیده است. کتاب مبین، لوح محفوظ، ام‌الکتاب، صحیفه‌ اعمال، علم الهی، مثل و نمونه، امام جمع، قضاء الهی، انسان کامل و امام معصوم به‌‌ویژه امام علی‌(علیه السلام) از جمله مصادیقی است که فریقین برای «امام مبین» ارائه کرده‌‌اند. آنچه اهمیت پرداختن به مصداق‌‌شناسی «امام ‌مبین» در این آیه را روشن می‌کند، قابلیت دلالت این آیه‌ شریفه بر بیان فضیلتی بزرگ و مقامی بلند برای علی(علیه السلام) است؛ چرا که به نظر بسیاری از مفسرین شیعی، حضرت علی(علیه السلام) یا به عنوان تفسیر آیه و یا به عنوان بطن و اشاره و یا بر اساس قاعده‌ جری و تطبیق، مصداق امام مبین است که وجود همه‌ اشیاء به نحوی در وجود او برشمرده و احصاء گردیده است. بی‌تردید چنین ویژگی‌ای نشان‌‌دهنده عظمت وجودی ایشان در ساختار خلقت می‌‌‌باشد. از طرفی این تبیین از «امام مبین» مؤیداتی در برخی تفاسیر اهل سنت به همراه دارد که این مسئله نیز خود ضرورت پرداختن بیشتر به شناسایی مصداق «امام مبین» در سوره یس را به گونه‌‌ای تطبیقی روشن می‌کند. در این پژوهش، با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، با رویکرد تطبیقی و پس از بررسی آراء گوناگون شیعه و سنی و

واکاوی دلالت روایات فریقین در این زمینه، روشن شد که چگونه ممکن است میان برخی اقوال در تبیین مصداق امام مبین جمع نمود و چگونه می‌توان علی(علیه السلام) را مصداق ظاهر آیه و نه حتی بطن آن دانست.

کلیدواژه‌ها: قرآن، امام علی(علیه السلام)، دلالت مصداقی، امام مبین، مصداق‌‌شناسی امام مبین، تفسیر تطبیقی امام مبین.

2- قرآن و امام علی(علیه‌السلام) (2)

اشاره

13- فضیلت امام علی(علیه السلام) در پرتو آیه نجوی

عبداللّه جبرئیلی جلودار⁽¹⁾

یکی از موضوعاتی که همواره میان اندیشمندان علوم قرآن و مفسران مطرح است، اثبات فضایل اهل‌‌بیت(علیهم السلام) به‌ویژه امام علی(علیه السلام) با استفاده از قرآن و روایات است. در این مقاله سعی شده تا با روش توصیفی ـ تحلیلی و به صورت کتابخانه‌ای و با استفاده از آیه 12و13 سوره مجادله از نگاه فریقین، و روایاتی که در ذیل این آیات آورده‌‌اند و مورد قبول هر دو فرقه است، فضیلت امیرالمؤمنین(علیه السلام) بر دیگر صحابه، مبنی بر صدقه دادن ایشان و عمل به «آیه نجوی» ثابت شود. از نتایج تحقیق این است که صدقه دادن امیرالمؤمنین(علیه السلام) قبل از نجوا با پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) فضیلت برای امیرالمؤمنین(علیه السلام) است و دلایل کسانی که این عمل را فضیلت نمی‌شمارند را مورد نقد وبررسی قرار داده است.

کلیدواژه‌ها: فضیلت، صدقه، آیه نجوا، امام علی(علیه السلام)، فریقین.

14- بررسی شبهه عدم فضیلت امام علی(علیه السلام) در آیه نجوی

صادق رضا قمی⁽¹⁾

آیه 12 سور مجادله، مشهور به «آیه نجوی» از جمله آیاتی است که مورد شبهه برخی از دانشمندان اهل‌سنت قرار گرفته است که عمل‌کردن به این آیه باعث فضیلتی برای کسی نیست. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی به‌صورت تطبیقی، به بیان و پاسخ شبهه‌ای پیرامون این آیه پرداخته و آرای مفسران شیعه و اهل‌سنت را درباره این موضوع مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد. از یافته‌های تحقیق این است که آیه نجوی، ضمن تبیین جایگاه والای پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و آزمایش اصحاب آن حضرت، از فضایل منحصربه‌فرد حضرت علی(علیه السلام) است. اکثریت قریب به اتفاق مفسران فریقین، تنها فرد عامل به آیه نجوا را حضرت علی(علیه السلام) دانسته که ایشان ده‌بار با پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) ـ بعد از پرداختن صدقه ـ نجوی نمود. هرچند برخی از افراد با ارائه توجیهاتی، قائل به عدم فضلیت حضرت علی(علیه السلام) در عمل به این آیه شده‌اند، ولی بنابر دلائل نقلی و نقلی و هم‌چنین نظرات و آرای مفسران و مورخان برجسته فریقین، ادعای آنان مردود شده و در نهایت این آیه یکی از امیتازات منحصربه‌فرد و خاصّ حضرت امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) ثابت است.

کلید واژه‌ها: امام علی(علیه السلام)، آیه نجوی، نسخ، صدقه، فضیلت، شبهه، تفسیر تطبیقی.

15- بررسی شبهه عدم اطلاع بزرگان صحابه از آیه نجوا غیر از امام علی(علیه السلام)

صادق رضا قمی⁽¹⁾

این مقاله با نگاه تطبیقی، به نقد و بررسی شبهه «عدم اطلاع بزرگان صحابه از آیه نجوا غیر امام علی(علیه السلام)» پرداخته و آراء مهم‌ترین مفسران شیعه و اهل سنت را درباره این موضوع، به روش تحلیلی ـ توصیفی و به شیوه کتابخانه‌‌ای، مورد بحث و بررسی قرار می‌‌دهد. هم‌چنین عنوان مقاله، جدید و میان‌‌رشته‌‌ای می‌‌باشد. بر اساس این پژوهش، آیه نجوا ضمن تبیین جایگاه والای پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و آزمایش اصحاب آن حضرت، از فضایل منحصربه‌‌فرد حضرت علی(علیه السلام) است. اکثریت قریب به‌اتفاق مفسران فریقین، تنها فرد عامل به آیه نجوا را حضرت علی(علیه السلام) دانسته که ایشان ده بار با پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) ـ بعد از پرداخت صدقه ـ نجوا نمود. هرچند برخی از افراد با ارائه این توجیه که «بزرگان صحابه از آیه نجوا و عمل به آن اطلاع نداشتند»، قائل به عدم فضیلت حضرت علی(علیه السلام) در عمل به این آیه شده‌‌اند، ولی بنا بر دلایل نقلی و عقلی و هم‌چنین نظرات و آراء مفسران و مورخان برجسته فریقین، ادعای آنان مردود شده و درنهایت این آیه یکی از نقایص آن صحابه و یکی از امتیازات منحصربه‌‌فرد و خاصّ حضرت امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) ثابت می‌‌گردد.

کلیدواژه‌ها: قرآن، آیه نجوا، امام علی(علیه السلام)، اطلاع، فضیلت، شبهه.

16- بررسی شبهه «عدم فرصت عمل به آیه نجوا غیر از امام علی(علیه السلام)»

صادق رضا قمی⁽¹⁾

این مقاله با نگاه تطبیقی، به بررسی شبهه عدم فرصت عمل به آیه نجوا غیر امام علی(علیه السلام) پرداخته و آراء مهم‌ترین مفسران شیعه و اهل سنت را درباره این موضوع مورد بحث و بررسی قرار می‌‌دهد. این پژوهش که با روش تحلیلی ـ توصیفی و به شیوه‌ کتابخانه‌‌ای صورت گرفته، بیان می‌‌دارد که آیه نجوا ضمن تبیین جایگاه والای پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و آزمایش اصحاب آن حضرت، از فضایل منحصربه‌‌فرد حضرت علی(علیه السلام) است. اکثریت قریب به‌اتفاق مفسران فریقین، تنها فرد عامل به آیه نجوا را حضرت علی(علیه السلام) دانسته که ایشان ده‌بار با پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) ـ بعد از پرداخت صدقه ـ نجوا نمود. هرچند برخی از افراد با ارائه این توجیه که «فرصت کافی برای دیگر افراد جهت عمل به آیه نجوا وجود نداشت»، قائل به عدم فضیلت حضرت علی(علیه السلام) در عمل به این آیه شده‌‌اند، ولی بنا بر دلایل نقلی و عقلی و هم‌چنین نظرات و آراء مفسران و مورخان برجسته فریقین، ادعای آنان مردود شده و درنهایت این آیه به‌عنوان یکی از امتیازات منحصربه‌‌فرد و خاصّ حضرت امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) ثابت می‌‌گردد.

کلیدواژه‌ها: قرآن، امام علی(علیه السلام)، آیه نجوا، صدقه، زمان، فضیلت، شبهه.

17- بررسی شبهه «انحصار وجوب صدقه در آیه نجوا بر امیرالمؤمنین علی(علیه السلام)»

صادق رضا قمی⁽¹⁾

این پژوهش با نگاه تطبیقی، به بررسی و نقد شبهه «انحصار وجوب صدقه در آیه‌‌ نجوا بر امام علی(علیه السلام)» پرداخته و آراء مهم‌‌ترین مفسران شیعه و اهل‌‌سنت را درباره‌‌ این موضوع مورد بررسی قرار می‌‌دهد.

این پژوهش با روش تحلیلی ‌‌توصیفی و به شیوه کتابخانه‌‌ای صورت گرفته، بیان می‌‌دارد که آیه نجوا ضمن تبیین جایگاه والای پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله) و آزمایش اصحاب آن حضرت، از فضایل منحصر به ‌‌فرد حضرت علی(علیه السلام) است. اکثریت قریب به اتفاق مفسران فریقین، تنها فرد عامل به آیه نجوا را حضرت علی(علیه السلام) دانسته که ایشان ده بار با پیامبراکرم ـ بعد از پرداخت صدقه ـ نجوا نمود. هرچند برخی از افراد با ارائه این توجیه که «صدقه در آیه نجوا وجوب نداشت»، قائل به عدم فضلیت حضرت علی(علیه السلام) در عمل به این آیه شده‌‌اند، ولی بنابر دلائل نقلی و هم‌‌چنین نظرات و آراء مفسران و مورخان برجسته فریقین، ادعای آنان مردود شده و در نهایت این آیه یکی از امتیازات منحصر به‌‌ فرد و خاص حضرت امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) ثابت می‌‌گردد.

کلید واژه‌ها: امام علی(علیه السلام)، آیه نجوا، وجوب صدقه، قرآن، فضیلت، شبهه.

18- بررسی مفهوم و مصداق آیه «مَن عِندَهُ عِلمُ الکتاب»

هادی اسلامی⁽¹⁾

مصداق‌شناسی آیه {مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ} (رعد/43)، ازجمله موضوعاتی است که میان مفسران شیعه و برخی از مفسران اهل سنت، مورد اختلاف واقع شده است. مفسران شیعه مصداق این آیه را حضرت علی(علیه السلام) می‌دانند، اما مفسران اهل سنت، خداوند، عبدالله بن سلام، عالمان یهود، نصارا و مؤمنان را مصادیق آن دانسته‌اند. از آن‌جایی‌که یکی از ویژگی‌های قرآن کریم، پیوستگی و ارتباط موضوعی آیات یک سوره است. در این پژوهش با روش تحلیل محتوا به بررسی مفهوم و کشف مصداق {مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ} در سوره رعد پرداخته شد. به این منظور موضوعات مطرح‌شده در آیات سوره رعد و جهت‌گیری‌ها مورد بررسی قرار گرفت و طبق اطلاعات حاصل از آن‌ها، مشخص گردید که انسجام معنایی، هم‌آهنگی و ارتباط موضوعات مطرح‌شده در آیات سوره رعد، سیاق درون خود آیه موردبحث و هم‌چنین تطبیق و دلالت آیاتی از سور دیگر قرآن، همگی بیانگر این واقعیت است که مصداق صحیح و قابل تطبیق با آیه شریفه، حضرت علی(علیه السلام) می‌باشد.

کلیدواژه‌ها: سوره رعد، مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ، امام علی(علیه السلام)، تحلیل محتوا، وحدت موضوعی، مفسران فریقین.

19- مصداق‌شناسی اهل‌بیت (علیهم‌السلام)

در آیه تطهیر با محوریت سیاق

محمد عزتی بخشایش⁽¹⁾

مصداق شناسی اهل‌بیت در آیه‌‌ تطهیر بر اساس قرائن درون‌متنی با محوریت سیاق یکی از مصادیق تفسیر قرآن به قرآن است که می‌‌تواند بدون هیچ تعصبی و بدون متهم شدن به فرقه‌‌گرایی، راهگشا در تفسیر آیه‌‌ی تطهیر باشد. تحقیق حاضر با روش توصیفی – تحلیلی بر اساس قرائن درون‌متنی در راستای این پرسش که آیا می‌‌توان با تکیه بر سیاق آیات، مصداق صحیح اهل‌بیت را تعیین کرد، سامان یافته است. یافته‌‌های پژوهش نشان می‌‌دهد: قرائنی از جمله تفاوت لحن خطاب، متفاوت بودن ضمائر، انحصار موجود در آیه، گستره‌‌ معنای رجس و ناسازگاری تحذیرهای موجود در آیات مربوط به زنان حضرت با تأکید‌‌های موجود در آیه تطهیر مبنی بر دوری از هر پلیدی، نشانگر انحصار مصداق اهل‌بیت در اصحاب کساء(علیهم السلام) است. همچنین اثبات شده است سیاق کلی در تمام بخش‌‌های این آیات جاری است و مکان فعلی آیه‌‌ی تطهیر، تنها مکانی است که استدلال‌های موجود در دخول همسران حضرت تحت آیه را سست می‌‌نماید.

کلیدواژه‌ها: آیه‌‌ تطهیر، اهل‌بیت، سیاق، قرائن درون‌متنی، رجس، تطهیر.

20- نقد و بررسی آراء فخر رازی در تفسیر آیه ولایت (آیه 55 سوره مائده)

علی کریم‌پور قراملکی⁽¹⁾

آیات وارده در قرآن کریم، پیرامون ائمه معصومین علیهم السلام متعدد است. در طول تاریخ برخی ازجمله فخر رازی سعی نموده‌اند که آیات مذکور را درست معنا نکنند. آنان برای رسیدن به مطلوب خود، به ادله‌ای تمسک کرده‌اند که از استحکام لازم برخوردار نیستند. یکی از این آیات، آیه 55 سوره مائده است که فخر رازی، تلاش در تحریف مفاد آن نموده است. این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی دیدگاه‌های فخر رازی درباره آیه موردنظر می‌پردازد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد: دلایل اقامه‌شده توسط ایشان، ادعاهای بدون دلیل و واهی هستند. آنها، نه‌تنها با ادله تاریخی منطبق نیستند؛ بلکه با قواعد تفسیری و اصول و مبانی آن‌هم ناسازگار هستند.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، فخر رازی، مفاتیح الغیب، نصرت، محبت، تصرف، ولایت و ولی.

21- بررسی ارتباط موضوعی آیه ولایت با آیات قبل و بعد، با محوریت نظر فخر رازی و علامه طباطبایی

محمد عزتی بخشایش⁽¹⁾

بررسی درون‌متنی آیه‌‌ ولایت (55 سوره‌‌ مائده) فارغ از قرائن برون‌متنی می‌‌تواند برای فهم این آیه به‌ دور از هرگونه تعصب و عصبیت قومی بسیار مؤثر باشد. تشابه واژگان کلیدی این آیه با آیه‌ 51 و 57 سوره‌‌ مائده و تشابه امر و نهی موجود در این آیات، این پندار را در ذهن ایجاد می‌‌کند که این دسته از آیات با یکدیگر از جهت موضوعی مرتبط هستند. تحقیق حاضر برای تبیین چیستی ارتباط موردنظر در این آیات با روش توصیفی ـ تحلیلی با محوریت نظر فخر رازی و علامه طباطبایی تدوین‌شده است. یافته‌‌های پژوهش پیش‌‌رو بیانگر این مطلب هستند که فخر رازی قائل به ارتباط موضوعی بین آیه ولایت با آیات قبل و بعد پیرامون کلمه ولایت است و در هر دو جا آن را به معنای نصرت تفسیر می‌‌کند؛ اما علامه طباطبایی بر فرض صحت معنای نصرت در آیه‌‌ 51، از پذیرش آن در آیه ولایت سرباز می‌‌زند و تشابه لفظی و ظاهری را دلیل بر ارتباط موضوعی نمی‌‌داند.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، قرآن، آیه ولایت، تفسیر تطبیقی، علامه طباطبایی، فخر رازی.

22- تحلیل آرای مفسران معاصر اهل‌سنت از آیه اکمال دین

علی‌آقا صفری⁽¹⁾، محمد نظیر عرفانی⁽²⁾، فرقت تقی‌اف⁽³⁾

قرآن کریم در سوره مائده آیه سوم پس از ذکر برخی از محرمات، و...، کامل شدن دین، اتمام نعمت و انتخاب اسلام به عنوان دین برای مسلمانان، ذکر می‌نماید که موجب معرکه آراء و اختلاف نظر جدی در میان مفسران به خصوص مفسران عامه قرار گرفته است. از این رو می‌طلبد که آراء مفسران معاصر اهل سنت در ترازو نقد گذاشته شده مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد تا مشخص شود که مراد از آیه اکمال دین در آیه شریفه چیست که آن همه آثار و برکات برای جامعه اسلامی به همراه داشته است. روش اتخاذ شده توصیفی و تحلیلی بوده است که با جمع‌آوری نظرات مفسران و دسته‌بندی آن‌ها صحت و سقم‌شان تبیین و تشریح گردیده است. برآیند و نتایج پژوهش نشان می‌دهد که آیه اکمال دین در مورد خلافت حضرت علی علیه السلام در روز غدیر خم نازل شده است و اقوال دیگری که از سوی مفسران معاصر عامه ذکر شده با مفاد و محتوی آیه سازگاری نداشته و قابل خدشه جدی می‌باشند.

کلید واژه‌ها: مفسران، فریقین، اکمال دین، غدیر، ولایت علی علیه السلام .

23- بررسی اشکال‌های ابن تیمیه به علامه حلی در آیه 36 و 37 سوره نور

زهرا مظفری⁽¹⁾، عبدالکریم عباسی⁽²⁾

امام علی علیه السلام به گواه شیعه و اهل‌سنت دارای فضائل بی‌نظیری است. علامه حلی با اعتقاد به این مطلب که خلافت تنها شایسته

علی علیه السلام است،‌ در کتاب «منهاج الکرامه» براهین متعدد در اثبات افضلیت و شایستگی ایشان برای امامت اقامه نموده است. از جمله؛ در برهان ششم با استناد به حدیث ثعلبی ذیل آیه‌ 36 و 37 سوره نور که خانه امیرالمؤمنین علیه السلام را برترین خانه‌ها و به‌تبع ایشان را برترین مردمان معرفی می‌نماید، این افضلیت را نشانگر صلاحیت ایشان جهت امامت می‌داند. ابن‌تیمیه در کتاب «منهاج السنه» به براهین علامه حلی اشکال‌هایی گرفته است. درباره برهان ششم علامه علاوه بر اشکال سندی و رد ثعلبی به نحوه برداشت و استدلال علامه ایرادهایی گرفته است. ازجمله به انحصار «رجال» مذکور در آیه به علی علیه السلام و افضلیت ایشان بر سایر صحابه و انبیای الهی خدشه وارد کرده است. همچنین او ادعاهایی کرده است مانند این‌که مراد از «بیوت» در آیه «مساجد» است نه «خانه‌ها» که گاه بین ادعاهای ایشان ناسازگاری یافت می‌شود. این مقاله به بررسی کلام علامه حلی و پاسخ به اشکالات مطرح شده از سوی ابن‌تیمیه در کتاب «منهاج السنه» خواهد پرداخت. روش تحقیق در این مقاله تحلیلی ـ توصیفی است.

کلید واژه‌ها: علامه حلی، ابن‌تیمیه، منهاج الکرامة، منهاج السنه، امامت.

24- بررسی تطبیقی روایات فریقین درباره آیات آغازین برائت

محمد جواد دشتی⁽¹⁾

آیات آغازین سوره برائت برای اعلام بیزاری خدا و رسولش از مشرکان و روشن شدن وضعیت آنها در جامعه نوپای اسلامی و پیراستن فریضه عظیم حج و خانه خدا از پیرایه‌های شرک نازل شد. پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) نخست این آیات را به همراه دستورات دیگر به ابابکر داد تا در روز حج اکبر به مشرکان ابلاغ کند؛ اما به امر و وحی الهی از او بازستاند و این مأموریت را به امام علی علیه السلام سپرد. ابوبکر پس‌ازاین عزل و نصب، ناراحت و به مدینه برگشت و سرپرستی حجاج و اعلام برائت بر عهده امام علی علیه السلام گذاشته شد. باوجود اتفاق فریقین در اصل داستان، زاویه دیدها و برداشت‌های متفاوتی مانند اصل فضیلت بودن این ماجرا برای امام علی علیه السلام ، محدود بودن آن به سوره برائت، تفسیر «رجل منی»، چرایی عزل، پایین آوردن آن در حد سنت جاهلی یا صفات شخصی، کیستی امیرالحاج و... وجود دارد. این نوشتار با روش توصیفی ـ تحلیلی این ماجرا را در منابع فریقین بررسی و اثبات کرده است که بر اساس مستندات موجود در کتاب‌های روایی، تاریخی و تفسیری عامه و خاصه، امام علی علیه السلام بر اساس وحی الهی نفس و جان پیامبر(صلی الله علیه و آله) بوده که مأموریت یافت آیات آغازین سوره توبه را ابلاغ کند و به مسائلی در جزئیات این داستان و برخی شبهات آن پرداخته است.

کلیدواژه‌ها: جانشینی امام علی علیه السلام ، عزل ابوبکر، سوره توبه، ابلاغ برائت، تفسیر تطبیقی.

25- بررسی تطبیقی آیه شراء با تأکید بر تفاسیر معاصر در بنگلادش

عبداللّه⁽¹⁾

یکی از آیاتی که مقام و منزلت والای امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام را نشان می‌دهد، آیه شراء است. این آیه در شب هجرت خاتم‌النبیین حضرت محمد مصطفی(صلی الله علیه و آله) از سرزمین مکه مکرمه به سمت مدینه منوره نازل شده است که نزد مفسران فریقین به‌عنوان آیه شراء معروف و مشهور شده است. در این آیه شریفه خدای متعال شجاعت، فداکاری و ازخودگذشتگی آن حضرت را با یک جمله کوتاه اما پرمحتوا بیان فرموده است. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به مباحث مربوط به شأن نزول و مصداق آیه شراء از دیدگاه مفسران شیعه و اهل‌سنت پرداخته‌شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد اگرچه آیه شراء در رابطه با داستان لیلةالمبیت نازل شده است و مصداق اکمل و اتم این آیه فقط امیرالمؤمنین است ولی هیچ مانعی ندارد که اصحاب دیگر پیامبر(صلی الله علیه و آله) نیز ازجمله ابوذر غفاری، جندب بن سکن و صهیب بن سنان می‌توانند مصداق این آیه باشند. باوجوداینکه این آیه مقام، منزلت و فضیلت امام علی علیه السلام را بیان می‌کند، با عمومی بودن آن هیچ منافاتی ندارد. چون هم روایت امام علی علیه السلام و هم قاعده جری و تطبیق دلالت می‌کند که مصادیق آیه شراء مانند ماه و خورشید در جریان است. ازاین‌رو تا روز قیامت این آیه مصادیق متعدد به خود می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها: قرآن، امام علی علیه السلام ، آیه شراء، مصداق آیه شراء، تفسیر تطبیقی، تفاسیر بنگلادش.

26- ویژگی‌ها و تفاوت‌های مصحف امام علی (علیه‌السلام) و مصحف حضرت فاطمه (سلام اللّه علیها)

محمد امینی⁽¹⁾

دشمنان همواره خواسته‌‌اند به بهانه‌‌های واهی شیعیان را به تحریف قرآن متهم سازند، اعتقاد شیعه به وجود مصحف علی علیه السلام و مصحف فاطمه زهرا÷ است، بهانه‌‌ای شده تا آنان چنین بنمایانند که شیعه اعتقاد به قرآنی جدای از قرآن مورد اتفاق امت اسلامی دارد، این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تاریخی به بررسی ویژگی‌‌های این دو مصحف ازنظر روایات و آراء دانشمندان فریقین تفاوت‌‌های آن دو با یکدیگر و قرآن کریم را روشن نموده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد مصحف امام علی علیه السلام به‌نوعی تفسیر قرآن محسوب می‌شود و تبیین آیات و ترتیب نزول و بیان محکم و متشابه و ناسخ و منسوخ و شأن نزول و تفصیل احکام قرآن از ویژگی‌های آن است و منافاتی با قرآن موجود ندارد. مصحف فاطمه÷ نیز حقیقتی است جدای از حقیقت قرآن و جدای از حقیقت مصحف علی علیه السلام ، با ویژگی‌های منحصربه‌فرد؛ و ضمن آنکه هیچ آیه‌ای از قرآن کریم در آن وجود ندارد درعین‌حال هم هیچ‌گونه منافاتی هم میان آن و قرآن وجود ندارد.

کلیدواژ‌ها: امام علی، مصحف علی علیه السلام ، حضرت فاطمه، مصحف فاطمه÷، ویژگی‌ها، تفاوت‌ها.

3- ولایت و امامت

اشاره

27- امامت و خاتمیت

محمد تقی شاکر⁽¹⁾

مسئله مهم در ارتباط امامت و نبوت، تبیین چگونگی ارتباط امامت با پایان نبوت است. بررسی این مسئله با تفکیک شئون امام و دانستن چگونگی تحقق آن ممکن است. مطابق رهنمود آیات و روایات، دانشِ حلال و حرام و هم‌چنین آگاهی از قرآن توسط پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) به ائمه اطهار انتقال یافته است، لذا نقش امام نسبت به این علوم، تبیین و تفسیر می‌باشد و امام شاخصی برای رفع اختلاف و آشکار نمودن علوم انتقالی از پیامبر است. امام علاوه بر جایگاه کمال‌بخشی و تحقق بخشیدنِ استمرار ختم نبوت، نقش هدایت ویژه یا همان امامت به معنای خاص آن را هم بر عهده دارد، از این‌رو جایگاه و شأن هدایتی مخصوص امام، اقتضای علم و آگاهی مناسب با آن را دارد. در حقیقت با خاتمیت، دوران نزول و تشریع قوانین جدید به اتمام رسیده است و این‌گونه نیست که لازمه خاتمیت پایان یافتن تمام مناصب و شئونات همراه با پیامبر باشد.

کلیدواژه‌ها: هدایت، قرآن، خاتمیت، امام، حلال و حرام.

28- روش خاص بیان قرآن در مباحث امامت امام علی (علیه‌السلام)

صادق رضا قمی⁽¹⁾

این مقاله با نگاه تطبیقی، روش خاص بیان قرآن در مباحث امامت امام علی علیه السلام را تبیین و به بحث و بررسی نظریه‌ای در مورد نوع بیان امامت در قرآن (و به‌ویژه امامت امام علی علیه السلام ) می‌پردازد. این پژوهش که با روش تحلیلی ـ توصیفی و به شیوه‌ کتابخانه‌ای صورت گرفته، پس از بیان جایگاه و اهمیت امامت و ورود مباحث آن در قرآن کریم، به این نکته اشاره می‌کند که بنابر تفاسیر مشهور فریقین، آیات بسیاری از قرآن کریم در جهت اثبات ولایت و امامت امام علی علیه السلام و اهل‌بیت(علیه السلام) وجود دارند، نکته قابل‌توجه ـ که نوآوری اصلی این مقاله است ـ این می‌باشد که برای بیان ولایت و امامت امام علی علیه السلام در قرآن، از یک روش خاص و ویژه استفاده شده که می‌توان آن را «نظریه و نظام امامت» و نیز در ادامه آن «منظومه هدایت امام» نام‌گذاری کرد. با توضیح این مطلب، نمونه‌ها، معرفی و آسیب‌شناسی منابعی در موضوع امامت امام علی علیه السلام در قرآن نیز ذکر می‌گردد.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، قرآن، امامت، نظام، هدایت، بیان.

29- علم امام

صدیقه طاهری اندانی⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام به عنوان انسان کامل، پس از پیامبر گران‌قدر اسلام(صلی الله علیه و آله) از جانب خداوند وظیفه هدایت و راهبری مسلمانان بر عهده ایشان نهاده شد. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌‌های جانشین حقیقی بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله) داشتن علمی است که کامل و جامع باشد و بتواند به تمام مسائل و نیازهای عملی مسلمانان پاسخگو باشد. در اعتقاد اهل تشیع، حضرت علی علیه السلام از علم الهی برخوردار است؛ به طوری که در قرآن به این علم اشاره شده و آن را علم غیب می‌‌خواند که یکی از مصادیق شخصیت علمی امام است و در این مبحث به آن اشاره می‌‌شود. با اثبات مقام علم غیب ایشان می‌‌توان به اثبات برگزیدگی به‌‌حق او از جانب خداوند نیز اشاره نمود. مقاله حاضر به روش توصیفی ـ تحلیلی و به صورت کتابخانه‌‌ای، به بررسی علم غیب به عنوان یکی از ابعاد شخصیت علمی امام(علیه السلام) پرداخته است. از نتایج این تحقیق، اثبات این امر است که امام علی علیه السلام مانند سایر امامان معصوم، به علومی که از جانب خداوند در اختیار ایشان قرار داده بود، عالم بودند.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، علم، غیب، امام، امامیه.

30- ویژگی‌های «حجت خدا» در کلام امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) با تأکید بر حکمت 147

سید زهیر المسیلینی⁽¹⁾

حکمت یکصد و چهل و هفتم نهج‌البلاغه که به خطبه کمیل بن زیاد معروف است، یکی از جملات ارزشمند نهج‌البلاغه است که به مثابه سندی محکم بر لزوم وجود حجت خدا در روی زمین تلقی‌شده است، امام علی علیه السلام در این عبارات، ضمن بیان ضرورت و فلسفه وجود حجت خدا بر روی زمین، به‌شمارش ویژگی‌های معنوی حجت خدا پرداخته است و برای نخستین مرتبه اصطلاح «حجت خدا» را به‌معنای کسی که سخن و رفتارش از جانب خداوند برای مؤمنان اعتبار دارد، معرفی می‌کند، بنابراین مقتضای حجیت در سخن و رفتار، عصمت در مقام بیان و عمل است. با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی حدیثی این حکمت به مهم‌ترین نتایج زیر رسیدیم: لزوم وجود حجت در میان خلق، مراد از حجت خدا، حجت نقلی است نه حجت عقلی، وجود حجت خدا ضرورتی ندارد که همیشه در دسترس خلق باشد، بلکه گاهی اقتضا می‌کند خائف و مغمور باشد که با وظیفه اصلی آن منافات ندارد، راه‌حل اختلاف موجود بین فرقه‌های اسلامی از دیدگاه امیرالمؤمنین علیه السلام عمل به دستورات حجت خدا است. مهم‌ترین ویژگی حجت خدا، علم و یقین است و سایر اوصاف از این دو صفت سرچشمه می‌گیرد، بنابراین از آن‌جا که حجت خدا در صورت ارتکاب خطا، اعتبار خود را از دست می‌دهد، بنابراین اقتضای حجیت، عصمت در مقام بیان و عمل است.

کلید واژه‌ها: امیرالمؤمنین، نهج‌البلاغه، حجت خدا، انسان کامل، حکمت 147.

31- آیه اکمال و ارتباط آن با مسئله امامت و خلافت امیرالمؤمنین علی علیه السلام

سید احمد حسینی⁽¹⁾

از جمله آیاتی که شیعه برای اثبات امامت امیرالمؤمنین علی علیه السلام به آن استدلال می‌کند، آیه «اکمال دین» است. این آیه بیانگر روزی بسیار مهم در تاریخ اسلام و رسالت پیامبر اکرم’ است که با چهار ویژگی مهم: مأیوس شدن کفّار، کامل شدن دین، اتمام نعمت الهی و رضایت خدا به نهایی بودن دین اسلام، توصیف شده است. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد حدیثی ـ تاریخی به برسی دیدگاه‌های فریقین درباره آیه اکمال و ارتباط آن با مسئله ولایت وخلافت امام علی علیه السلام پرداخته و نتایج زیر به دست آمد. دانشمندان شیعه با پشتوانه قرائن عقلی و نقلی، معتقدند که این آیه در روز هجدهم ذی‌الحجه، در هنگام بازگشت پیامبر اکرم’ از حجةالوداع، در سرزمین غدیر خم، نازل شده است، همین امر موجب گردید تا دشمنان اسلام ناامید گشته، نعمت خدا کامل گردد و خداوند متعال رضایت دهد بر این‏که اسلام دین جاودانی مردم باشد. اقوال علمای اهل‌سنت در این زمینه مختلف است و درباره تعیین آن روز تاریخ‌ساز، احتمالات گوناگونی را مطرح کرده‌اند: ازجمله اینکه: منظور روز عرفه یا روز بعثت پیامبر’ یا روز فتح مکه و یا روز نزول آیه برائت است. در بررسی نهایی اشکال اصلی درباره احتمالات ذکر شده این شد که در هیچ‌کدام از این روزها، کفّار و مشرکان از پیروزی بر اسلام مأیوس نشدند و دین نیز کامل نگردید؛ بنابراین این روز، تنها روزی است که می‌تواند روایاتی که از طریق شیعه و اهل‌سنت درباره شأن نزول آیه اکمال وارد شده تأیید کند.

کلیدواژه‌ها: قرآن، آیه اکمال، امام علی علیه السلام ، ولایت، امامت، اکمال دین.

32- سیمای غدیر در آئینه تربیت

محمد احسانی⁽¹⁾

این مقاله به بررسی غدیر در آئینه تربیت علی علیه السلام با استفاده از علوم تربیتی و روان‌شناسی با روش توصیفی ـ تحلیلی به‌صورت کتاب‌خانه‌ای پرداخته است. هدف عمده پژوهش، اثبات حقانیت علی بن ابی‌‌طالب(علیه السلام) در تصدی جانشینی بلافصل رسول‌الله الاعظم(صلی الله علیه و آله) است که با توجه به یافته‌‌های غیرقابل‌تردید علوم جدید (تربیتی و روان‌شناسی) و پرورش مستقیم علی علیه السلام تحت تربیت مستقیم پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) و همچنین همراهی طولانی‌مدت ایشان با پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله)، این موضوع مسلم است و خدشه‌‌ای در آن راه ندارد. چنان‌که خدای متعال در قرآن کریم ازنظر تربیتی، علی علیه السلام را نفس رسول‌الله(صلی الله علیه و آله) خوانده و در قضیه مباهله با پیامبر(صلی الله علیه و آله) شرکت کرده است. برعکس فاصله تربیتی دیگر اصحاب پیامبر(صلی الله علیه و آله) با آن حضرت خیلی زیاد است و به لحاظ تربیتی و روان‌شناختی هیچ سنخیتی با ایشان ندارند. این موضوع از مقایسه تربیتی علی علیه السلام از نوزادی تا جوانی و زمان حیات رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با هر یک از صحابه آن حضرت به‌وضوح قابل‌فهم و درک است. ویژگی‌های غدیر که از سیره عملی رسول‌الله(صلی الله علیه و آله) تا زمان رحلت آن بزرگوار به دست می‌‌آیند، تأییدکننده هدف یادشده در این تحقیق است.

کلید واژه‌ها: تربیت، غدیر، شخصیت، علی علیه السلام ، اصحاب، افضلیت.

33- واکاوی معنی «مولی» در حدیث غدیر

محمد فاکر میبدی⁽¹⁾

شاخص‌‌ترین تفکر شیعی در حوزه امامت و ولایت، اعتقاد به امامت تنصیصی است. مسئله‌ای که به گزارش تاریخ، حدیث، تفسیر و ادب از روز نخست ظهور اسلام و حدیث یوم‌الدار، تا هنگام رحلت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و حدیث قلم و دوات، مدّ نظر مبارک پیامبر(صلی الله علیه و آله) بوده است. یکی از گهرکلماتی که در معرفی علی علیه السلام به‌عنوان جانشین پیامبر(صلی الله علیه و آله) تجلی ویژه بخشیده جمله نورانی «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» است، فقره‌‌ای که به اعتقاد شیعه، تنصیص در ولایت مطلقه علویه است. لیکن أهل‌‌تسنن با تفسیری دیگر، مسیر علمی معنی و مفهوم مولا را به سمت دیگری کشانده‌‌اند. این نوشتار با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی دیدگاه‌‌های مختلف أهل‌‌تسنن نقل و نقد شده و با اتکاء به قرائن متعدد زمانی، مکانی و معنایی، به تثبیت بینش شیعی که همان اولویت در تصرف است را به اثبات رسانده است. ضمن این‌که نویسنده به سیر تطور معنی غیرواقعی مولا در حدیث «من کنت مولاه» را در طول تاریخ موردتوجه قرار داده، بر این باور است که به‌لحاظ رویکرد علمی، سده‌‌های نخستین را باید ازمنه رویکرد به معنی ساده «ولاء اسلام» دانست و قرون میانی یعنی از قرن پنجم تا دهم و ظهور امثال احمد بیهقی (458ـ384)، قاضی عیاض‌‌ (546 ـ476)، إبن‌‌اثیر (606 ـ544)، شرف‌‌الدین طیبی (قرن7)، إبن‌‌تیمیه (661 ـ 728)، ابوزکریا نووی (676ـ631) و إبن‌‌حجر هیتمی (909ـ974) را زمان اوج تمرکز بر معنی محبت و نصرت به‌شمار آورد، چنین استنتاج می‌کند که بروز چنین رویکردی و تبیین شبه‌علمی از حدیث فوق، پی‌آمد تلاش کسانی است که درواقع قرائت دیگری را از این متن مقدس ارائه نمودند.

کلیدواژه‌ها: پیامبر(صلی الله علیه و آله)، علی علیه السلام ، حدیث موالات، مولا، محبت، ولایت، غدیر.

34- نقد و بررسی شبهات در مورد آیه ولایت

سید سجاد حسین نقوی⁽¹⁾

آیه ۵۵ مائده، از آیات چالشی و مورد اختلاف میان علما، اندیشمندان و مفسران فریقین است. دلیل اصلی این اختلاف، وجود واژه «ولیّ» و عبارت «الَّذِینَ آمَنُوا...» در ترکیب آیه است. مفسران و علمای اهل سنت در برداشت خود از معنای «ولیّ»، ضمن بیان دیدگاه‌های خود، ایرادهایی به دیدگاه مفسران شیعی وارد کرده‌اند. جمعی از مفسران اهل سنت، ولیّ را در آیه ولایت، به معنای دوستی، یاری، محبت و... پنداشته‌اند و مصداق «الَّذِینَ آمَنُوا...» را منحصر در علی علیه السلام نمی‌دانند، این در حالی است که مفسران و علمای شیعه، ولیّ را به معنای سرپرستی، ولایت در تصرف، ولایت سرپرستی و... گرفته، تنها مصداق کسی که در حال نماز صدقه داده است را حضرت علی علیه السلام می‌دانند. این دو برداشت متفاوت در تفسیر آیه، سرچشمه اختلاف بین علمای فریقین گشته است. لذا علما و مفسران اهل سنت شبهات متعددی در مورد شأن نزول و دلالت این آیه مطرح کرده‌اند، در این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تفسیری به بررسی و نقد شبهات واردشده در مورد شأن نزول و دلالت آیه پرداخته و درنهایت با تکیه بر ادلّه و روایات موجود در ضمن این آیه در منابع فریقین، به اثبات دیدگاه مفسران شیعه پرداخته است.

کلیدواژه‌ها: قرآن، امام علی علیه السلام ، امامت، ولایت، شبهات، آیه ولایت.

35- بررسی سبب نزول آیه ولایت در منابع تفسیری اهل‌سنت

حسین احمدی حسین آبادی⁽¹⁾

یکی از شئون مهم امام علی علیه السلام نصب ایشان از سوی خداوند متعال، برای امامت و ولایت امت اسلام است. به این منصب الهی آن حضرت، در برخی آیات قرآن کریم اشاره شده است و جالب است که منابع اهل‌سنت نیز به این مسئله مهم در سبب نزول آیات به آن تصریح نموده‌اند. گفتنی است که سبب نزول آیات، یکی از قراین متصل در فهم مفاد و محتوای آیات هستند. از جمله آیات ولایت، آیه 55 سوره مائده {إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ}؛ «سرپرست شما، فقط خداست و پیامبر او و نیز آنان‌که ایمان آورده‏اند؛ همان‌ها که نماز را برپا می‏دارند، و در حال رکوع زکات می‏دهند.» است. این مقاله به بررسی روایات سبب نزول آیه فوق، در منابع تفسیری اهل‌سنت می‌پردازد. در این نوشتار با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی، پس از بیان اهمیت شناخت اسباب نزول در فهم آیات و فواید آن، با استناد به روایات فراوانی که به طرق متعدد در منابع مهم تفسیری اهل‌سنت آمده و طبق بررسی سندی برخی از آن‌ها ـ به‌عنوان نمونه ـ از منظر رجال‌شناسان اهل‌سنت و اثبات صحت استناد آن‌ها،‌ اثبات می‌شود که آیه شریفه فوق ‌در پی اعطای انگشتر توسط علی علیه السلام در حال رکوع نماز به سائل، نازل‌شده است و براین‌اساس منظور از {الَّذینَ آمَنُوا} در آیه یاد شده، امیرالمؤمنین علی علیه السلام است که ولایتش در ردیف ولایت خدا و رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مطرح شده است.

کلیدواژه‌ها: قرآن، امام علی علیه السلام ، ‌سبب نزول، آیه ولایت،‌ صدقه،‌ منابع اهل‌سنت.

36- تفسیر تطبیقی آیه «اولی‌الامر» از دیدگاه فریقین

صادق رضا قمی⁽¹⁾

یکی از آیات بسیار مهم و سرآمد در بحث امامت و ولایت در بین مسلمانان و قرآن‌پژوهان، آیه ولایت یا آیه اولی‌الامر (نساء/59) می‌باشد که در تفاسیر شیعه و اهل‌سنت، پیرامون ضرورت، اهمیت و مصادیق آن، مباحث مفصلی ذکرشده و توسط برخی افراد، به اشکالات مطرح‌شده پاسخ‌های مختلفی نیز داده‌شده است. در این مقاله که با استفاده از روش تحلیلی ـ توصیفی و به شیوه کتاب‌خانه‌ای، به تفسیر تطبیقی آیه ولایت از دیدگاه فریقین پرداخته، پس از بررسی تفاسیر مهم شیعه و اهل‌سنت این نتیجه به‌دست می‌آید که این آیه فقط در شأن حضرت امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام (و بنابر برخی روایات، در شأن ائمه اطهار(علیهم السلام)) نازل‌شده و اطاعت امام در ردیف اطاعت خدا و رسول خدا’ ذکر گردیده است و مطلق اطاعت از اولی‌الامر، عصمت امام(علیه السلام) را مانند عصمت پیامبر’ ثابت می‌کند. هم‌چنین اشکالاتی که فخررازی بر این آیه وارد کرده تا بتواند فضیلت امام علی علیه السلام را از طریق این آیه رد کند، طبق دلایل عقلی و نقلی، وارد نبوده و این فضیلتی است که برای امام علی علیه السلام ثابت است، نه برای صحابه و افراد دیگر.

کلیدواژه‌ها: قرآن، آیه ولایت، اولی‌الأمر، شیعه، اهل سنت، تفسیر تطبیقی، فخررازی.

37- استناد امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به خطابه و واقعه غدیر در مقابل مخالفان

سمیه خلیلی آشتیانی⁽¹⁾

از نصوص متعدد بر امامت و خلافت بلافصل حضرت علی علیه السلام خطابه‌ای است که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در منطقه غدیر خم و در حجة‌الوداع ایراد فرمودند؛ صراحت الفاظ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بر جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام در این خطبه و شرایط خاص ایراد آن، اهمیت این نص را نسبت به سایر نصوص دو چندان ساخته است. در این میان آن‌چه نسبت به این واقعه و خطابه مغفول مانده است، استناد و احتجاج امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت به آن است که با بررسی اسناد روایی و تاریخی روشن می‌شود، ایشان در موقعیت‌های متعدد و حساس تاریخی ـ سیاسی نسبت به این واقعه تاریخی و موضعی از خطبه پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در این روز احتجاج داشته‌اند که این استناد‌ها پاسخ‌گوی برخی شبهات همچون برداشت‌های مختلف از واژه مولی و نیز تشکیک نسبت به حضور امیرالمؤمنین علیه السلام در این واقعه خواهد بود. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد حدیثی به بررسی مستندات روایی سخنان امام علی علیه السلام درزمینه خطبه غدیر پرداخته شده است. از نتایج تحقیق می‌توان به اسناد شانزده‌گانه‌ای اشاره کرد که از منابع روایی و تاریخی شیعه و اهل سنت در احتجاج امیرالمؤمنین علیه السلام به رخ‌داد غدیر و خطبه آن به دست آمده است و روشن است که خلاف تصور موجود و شبهه‌ای که صاحب تفسیر المنار مطرح ساخته است، نه‌تنها ایشان نسبت به بازپس‌گیری حق مسلّم خویش نسبت به جانشینی پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) سکوت نکرده‌اند؛ بلکه در موارد متعدد و مواضع حساس و تأثیرگذار تاریخی پیش از خلافت ظاهری و پس از آن به‌صورت شفاهی و مکتوب با یادآوری روز غدیر و استناد به کلام رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در آن روز، همگان را به عمل به فرمان الهی و دستور نبی مکرم اسلام دعوت کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، امامت، غدیر، خطبه غدیر، احتجاج.

38- بررسی دیدگاه امام علی (علیه‌السلام) و ابن تیمیه در واسطه قرار دادن اولیای الهی

رحیم صبور⁽¹⁾

برخی از وهابیان بر این باورند که اندیشه‌های ابن‌تیمیه با اهل‌بیت از جمله امام علی علیه السلام همسو و در یک راستا و در نتیجه ابن‌تیمیه پیرو حقیقی و محب اهل‌بیت و امام علی(علیهم السلام) است. از جمله این اعتقادات، ‌‌‌مسئله واسطه‌‌گری است که معتقدند ابن‌تیمیه عقیده‌ای چون امام علی علیه السلام دارد. لذا نه تنها ابن‌تیمیه مخالف امام علی علیه السلام نیست بلکه با امام‌ هم‌عقیده و همسو و محب وی می‌باشد. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی سخنان ابن‌تیمیه پرداخته شد و ادعای خلاف آن ثابت گردید. از نتایج تحقیق می‌توان به این نکات اشاره کرد: نخست این‌که تفسیر ابن‌تیمیه از سخنان امام علی علیه السلام تفسیری یک‌طرفه و بدون در نظر گرفتن دیگر نصوص دینی و فرمایشات حضرت است. دوم این‌که ابن‌تیمیه در نوشته‌های خود، دشمنی خویش را صراحتاً نسبت به امام علی علیه السلام اعلام نموده است. لذا به صرف استناد برخی از احتمالات، بدون مستند علمی و مدرک صحیح ‌‌نمی‌توان ادعای مذکور را ثابت نمود.

کلیدواژه‌ها: امام علی، ابن‌تیمیه، عقاید، انطباق، توسل.

39- تحلیل انتقادی روایات دال بر سیره عملی امام علی (علیه‌السلام) در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) (مورد پژوهی صحیح بخاری و مسلم)

کاووس روحی برندق⁽¹⁾، علی احمدی⁽²⁾

شخصیت امام علی علیه السلام ، از تأثیرگذارترین شخصیت‌ها در تاریخ اسلام است و مذاهب اسلامی، اعم از شیعه و اهل‌سنت، هرکدام مبتنی بر مبانی خاص خود، اقدام به گزارش‌نویسی و روایتگری از سیره ایشان پرداخته‌اند. بخاری و مسلم، به‌عنوان قوی‌ترین محدثانِ اهل‌سنت که صحیح‌ترین کتاب‌های حدیثی اهل‌سنت را نگاشته‌اند، روایاتی را درباره سیره امام علی علیه السلام نقل کرده‌اند که با جمع‌آوری، بررسی و عرضه آنان بر دیگر منابع حدیثی و تاریخی اهل‌سنت، می‌توان به دیدگاهِ این دو محدث، درباره سیره و شخصیت امام علی علیه السلام رسید. بررسی شخصیت و سیره ایشان، می‌تواند بیانگر نقش ایشان در دوران حیاتی اسلام باشد. این مقاله، سیره امام علی علیه السلام را با تأکید بر خصوصِ زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) در صحیح بخاری و مسلم، با روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد روایی ـ تاریخی، مورد پژوهش قرار داده است و پس از تحلیل انتقادی مستنداتِ روایی - تاریخی صحیح بخاری و مسلم، به نتایج زیر دست‌یافته است. محدثان اهل‌سنت، نسبت به دیگر محدثان و مورخان سنی، مواردِ سیره‌ای امام علی علیه السلام را کمتر از دیگران نقل‌ کرده‌اند و سعی کرده‌اند سیره ایشان را ناقص و مخدوش نشان دهند. آنان بخشی از وقایع مهم زندگانی ایشان را نقل نکرده‌اند و همان مقدار را هم که نقل کرده‌اند، به‌گونه‌ای است که نسبت با دیگر صحابه، نه‌تنها تفاوتی نمی‌کند؛ بلکه در برخی موارد، ناقص‌تر و مخدوش‌تر است.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، سیره، صحیح مسلم، صحیح بخاری، زمان پیامبر(صلی الله علیه و آله)، عصر نبوی.

40- بررسی دیدگاه محمد بن عبدالوهاب در کافر خواندن ابوطالب (علیه‌السلام) با استناد به آیه «انک لا تهدی من احببت»

عبدالکریم عباسی⁽¹⁾، زهرا مظفری⁽²⁾

ایمان حضرت ابوطالب(علیه السلام) از مباحث اختلافی تاریخی ـ کلامی است. بنا بر برخی روایات اهل‌سنت، ابوطالب(علیه السلام) عموی پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و پدر امام علی علیه السلام به دین اسلام، ایمان نیاورده و مشرک از دنیا رفته است. ازاین‌رو برخی منکر ایمان ابوطالب(علیه السلام) هستند. در مقابل، شیعیان با توجه به روایات اهل‌بیت( و برخی قراین کلامی و تاریخی اجماع دارند که ابوطالب(علیه السلام) به رسول خدا(صلی الله علیه و آله) ایمان داشته است. محمد بن عبدالوهاب در کتاب التوحید برای نفی ایمان ابوطالب(علیه السلام)، به روایتی از اهل‌سنت که طبق مبنای آن‌ها صحیح است، استناد کرده‌ است. در این روایت آمده است: «سعید بن مسیب از پدرش نقل کرده که ابوطالب(علیه السلام) در حال احتضار درخواست پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای گفتن «لا اله الا الله» را نپذیرفت و بر آیین پدر و اجدادش درگذشت و پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمود: «به خدا سوگند برای تو طلب آمرزش می‌کنم تا نهی شوم.» آنگاه آیه ۱۱۳ سوره توبه «بر پیامبر و کسانی که ایمان آورده‌اند، سزاوار نیست برای مشرکان استغفار کنند هرچند از خویشان آنان باشند» و آیه 56 سوره قصص«همانا تو هرکسی را که دوست داری نمی‌توانی هدایت نمی‌کنی» نازل شد. در این مقاله سعی شده است ضمن اشاره به ادله و دیدگاه مخالفان و موافقان ایمان ابوطالب(علیه السلام)، به سخنان محمد بن عبدالوهاب پاسخ داده شود. روش تحقیق در این مقاله توصیفی ـ تحلیلی است.

کلید واژه‌ها: ایمان، ابوطالب(علیه السلام)، محمد بن عبدالوهاب، علی بن ابی‌طالب(علیه السلام)، عموی پیامبر(صلی الله علیه و آله).

41- جایگاه امامت از نگاه حضرت زهرا (علیها السلام)

محمد علی احمدی⁽¹⁾

در آموزه‌های اسلامی، ولایت و امامت یکی از اصول اعتقادی و زیربنای زندگی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی مسلمانان می‌باشد. امامت در باور شیعه از جایگاهی خاص برخوردار است تا جایی‌که از نماز، روزه، حج، و جهاد نیز برتر و بالاتر می‌باشد. زیرا امامت تداوم و استمرار رسالت است که در اداره امور نظام اجتماعی و مسلمان از همان شأن و جایگاهی برخوردار می‌باشد که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) برخوردار است. سیره عملی و نظری حضرت زهرا÷ در بیان ضرورت و جایگاه امامت و دفاع از حریم ولایت پس از رحلت پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) تا زمان شهادتش، از فرازهای مهم تاریخ اسلام می‌باشد که تعیین‌کننده محور ارزش‌های اجتماعی و سیاسی در حرکت تاریخی اسلام است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر می‌کوشد با نگاه توصیفی ـ تحلیلی، نگرش حضرت زهرا÷ درباره جایگاه ولایت و امامت در نظام هستی که باهدف حاکمیت بر محور حق و عدل است را، به تصویر بکشد، که توجه به فرازهایی از خطبه‌ها و فرمایشات آن حضرت÷ درباره امامت، نشان می‌دهد که امامت در معرفت به توحید، نبوت، سعادت انسان، نظم اجتماعی، ایجاد وحدت در جامعه بشری یک امر ضروری هست.

کلید واژه‌ها: ضرورت امامت، حضرت زهرا ÷، توحید، هدایت، سعادت، نظم اجتماعی.

4- امام علی (علیه السلام) و نهج‌البلاغه

اشاره

42- شناخت اسلام از زبان امام علی(علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه

محمد علی زکی⁽¹⁾

خداوند متعال اسلام را دینی کامل، خاتم و جامع بر رسول گرامی(صلی الله علیه و آله) برای هدایت و سعادت دنیوی و اخروی بشر فرستاد و قرآن را کتاب آسمانی آن قرار داد. بی‌تردید یکی از لوازم مهم، ضروری و اساسی در باز خوانی ابعاد شخصیتی امام علی علیه السلام توجه به عناصر سه گانه اسلام، رسالت و قرآن می‌باشد. از سویی مسلمانان نسبت به شناخت درست، دقیق و کامل اسلام وظایفی دارند که در ابعاد شناختی و هم‌چنین رفتاری هر مسلمان آشکار می‌گردد و موجبات تعمیق، استواری و تداوم عنصر ایمان فرد می‌گردد. بخشی از رسالت دانشی مسلمانان، جست و جوگری شناخت اسلام برحسب منابع معتبر، هم‌چون پیامبر اسلام و اهل بیت گرامی ایشان می‌باشد. کلمات و جملات امام علی علیه السلام منبعی ارزشمند درموضوعات مختلف هم‌چون «شناخت اسلام» می‌باشد. نهج‌‌البلاغه همانند قرآن دائره‌ المعارف عظیمی است که یک دوره کامل اسلام شناسی است و لیکن پژوهش حاضر با تکیه بر کاربرد واژه «اسلام» در نهج‌البلاغه و با هدف «توصیف، معرفی و شناخت سیمای اسلام از زبان امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه» خواهد بود. در این پژوهش به چیستی توصیف اسلام با دید کلیت اسلام از دیدگاه امام علی علیه السلام تکیه شده و فارغ از بررسی جهت گیری آن حضرت در زمینه اصول دین و هم‌چنین فروع دین خواهد بود. نوع پژوهش بر اساس «استفاده از منابع موجود» (مطالعه اسنادی) و روش گردآوری اطلاعات «روش تحلیل محتوا» در نظر گرفته شد. بر اساس بررسی و مطالعه دقیق هشت منبع و فهرست‌های موضوعی نهج‌البلاغه در مجموع تعداد 37 مورد (عنوان) استخراج و شناسایی گردید. شناخت اسلام در نهج‌البلاغه به تفکیک خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌ها انجام گرفته است.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، شناخت اسلام، تحلیل محتوا.

43- بررسی و تحلیل منطقی «نبوت» در نهج‌البلاغه

آیسودا هاشم‌پور ⁽¹⁾، عبدالعلی شُکر⁽²⁾

تبیین اصول اعتقادی در اسلام توسط امام معصوم، در شالوده اندیشه و جهان‌‌بینی مبتنی بر حقیقت، تأثیری غیرقابل انکاری در رشد انسان‌‌ها، به‌ویژه مسلمانان دارد. هدف متعالی در تعلیمات نهج‌‌البلاغه پرورش و تربیت انسان‌‌هایی است که با عنایت به حق‌محوری و توجه به دستورات خداوند متعال، از هرگونه کج‌‌روی در حوزه اعتقادی مبری باشند. این نوشتار بر آن است تا با روش تحلیلی ـ توصیفی، بیانات امیرالمؤمنین علیه السلام را در باب نبوت که با احتجاج به دلیل و برهان در برابر موافقان و مخالفان ایراد شده است، بررسی و تحلیل کرده و قالب‌‌های متعارف منطقی آن‌‌ها را نشان دهد. این شیوه می‌‌تواند تا حدودی جایگاه والای عقل و فطرت را در اندیشه حضرت نمایان سازد. بیان برهانی و نیز شیوه‌‌های جدلی، تمثیلی و خطابه‌‌های مؤثر و وصایای دلسوزانه که با زبانی منطقی بیان‌شده‌اند، به‌گونه‌ای ویژه، پرده‌‌های جهل را از اندیشه مسلمانان می‌‌درد و چه‌بسا غیر مسلمانان را نیز به خود جلب کرده و به کیش خود درآورد. وجه تمایز این نوشتار، اهتمام به بیان و استدلال منطقی کلام حضرت علی علیه السلام است که هیچ محدودیتی برای مخاطبان خویش ایجاد نمی‌‌کند و عقل و فطرت بشری را خطاب قرار می‌‌دهد. سخنان مستدل ایشان در مبحث نبوت، پاسخ جامعی برای چرایی و چگونگی ضرورت و حکمت‌‌ بعثت انبیای الهی است. نتایج این تحقیق نشان می‌‌دهد که ادله ایشان در باب نبوت، علاوه بر استحکام در محتوا، از ساختار و شکل منطقی نیز برخوردار بوده، به‌گونه‌ای که جای هیچ‌‌گونه شبهه و تردیدی باقی نمی‌‌گذارد.

کلید واژه‌ها: نبوت، حضرت علی علیه السلام ، نهج‌‌البلاغه، استدلال منطقی.

44- واژه‌شناسی تسبییح و معناپژوهی تنزیه الهی در لسان قرآن ونهج‌البلاغه

شهناز عزیزی⁽¹⁾

«تسبیح»، «سبح» و «یسبح» و مشتقات آن، در قرآن و نهج‌البلاغه به «پاک و منزه است خدایی که...» ترجمه شده‌ و اغلب در تفاسیر و شروح، به ارتباط این عبارات با عبارات بعدی توجه نشده است. در این پژوهش با روش مفهوم‌شناسی این واژه و سنجش آن با کلیدواژه‌های موجود در سیاق کلام، به تحلیل‌های فقه‌الحدیثی افزون‌تری از متون نهج‌البلاغه دست می‌یابیم. در این تحقیق، با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به ارتباط عبارات دلالت کننده بر تسبیح با مراتب ترک غیرخدا، حمد خدا و پرستش بر اساس محبت خداوند در متون نهج‌البلاغه خواهیم رسید. از مهم‌ترین نتایج این تحقیق، این است که «تسبیح» در فرهنگ وحی به چهار معنای صلاة، استثناء، نور و تنزیه آمده است که بیشتر در معنای چهارم اصطلاح شده و به «اقرار به نزاهت و پاکی خداوند» معنا می‌شود. برای تسبیح چهار مقامِ تفریق، نفض، ترک و رفض را برشمرده‌اند که هرکدام با مراتب چهارگانه تخلیه فکر، قلب، جوارح و زبان، آمادگی برای تحمید و ستایش خدا را ایجاد می‌کنند و بر این اساس، تحمید مقام تحلیه و آراستگی فکر، قلب، جوارح و زبان بر یکتایی، پرستش و محبت خداوند خواهد بود. آنچه از سخنان امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه با «الحمدلله» آغاز شده و سپس هریک از مقامات تسبیح (تفریق، نفض، ترک و رفض) که آمده، دلالت بر حمدی می‌کند که برخاسته از آن نوع از تسبیح است.

کلیدواژه‌ها: قرآن، نهج‌البلاغه، تسبیح، تنزیه، توحید.

45- آفرینش هستی از منظر قرآن و نهج‌البلاغه

محمد حسین کاکویی نژاد⁽¹⁾، میثم ناظمی⁽²⁾

تفکر در خلقت و شناخت روزافزون آفرینش هستی از منظر قرآن و نهج‌البلاغه، می‌تواند در نگاه و بینش هر انسانی افق‌های جدید بگشاید و در مسیر زندگی او را به‌سوی هدف آفرینش یعنی کمال و تقرب الی‌الله رهنمون گردد و او را از آسیب‌ها و خطراتی که در این مسیر وجود دارد، نجات بخشد. در قرآن و نهج‌البلاغه به‌گونه‌های مختلفی خداوند و امیرالمؤمنین علی‌بن ابی‌طالب(علیه السلام) آفرینش هستی در ابعاد مختلف آن را به تصویر کشیده و معرفی می‌نمایند. به‌راستی آفرینش هستی در قرآن و نهج‌البلاغه چگونه معرفی شده است و شناخت دیدگاه قرآن و نهج‌البلاغه چه ضرورتی دارد؟ این مقاله به روش توصیفی - تحلیلی به بررسی آفرینش هستی از دیدگاه قرآن و نهج‌البلاغه می‌پردازد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد انسان‌ها می‌بایست در امر آفرینش هستی تفکر و تدبر کنند، چراکه سرآغاز خداشناسی، خودشناسی و جهان‌شناسی به‌معنای واقعی کلمه است و شگفتی آفرینش پدیده‌ها با تفکر در خلقت آسمان‌ها و زمین، خلقت گیاهان، حیوانات و همه موجودات حاصل می‌شود و در نهایت خلقت دنیا مقدمه‌ای برای آخرت است که دار ابدی است.

کلیدواژه‌ها: قرآن، نهج‌البلاغه، امام علی علیه السلام ، آفرینش، هستی.

46- بررسی شگفتی‌های علمی امام علی(علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه

رحیم بلواسی⁽¹⁾

نهج‌البلاغه در حقیقت بیان‌گر قدرت علمی، معنوی و جایگاه والای امام علی علیه السلام است که سید رضی در سال 400 هجری آن را گردآوری نمود. در این مجموعه‌ ارزشمند اشارات علمی به‌منظور نشان دادن آثار قدرت پروردگار متعال آمده است. توجه به پدیده‌های طبیعی ازجمله‌ شگفتی‌های علمی امام علی علیه السلام است که مردم را به تفکر و تعقل در آفریده‌های خدا فرا‌خوانده است. در این مقاله با روش تحلیلی ـ توصیفی و ابزار کتابخانه‌ای به‌صورت تحقیقات میان‌رشته‌ای و بررسی روایی سعی شده اشارات علمی امام علی علیه السلام در کتاب شریف نهج‌البلاغه درباره‌ پدیده‌های طبیعی مثل زمین و آسمان بررسی شود و تناسب آنها با کشفیات دانشمندان علوم طبیعی به اثبات برسد. از مهمترین نتایج تحقیق می‌توان به وجود گزاره‌هایی در نهج‌البلاغه پی برد که نشان از شگفتی‌های علمی در این کتاب عظیم دارد. اشاره به آغاز خلقت جهان، خلقت موجودات زنده، متحرک بودن زمین، حرکت وضعی زمین، اشاره به جو در اطراف زمین، تعادل دمای زمین، تکیه‌گاه نداشتن اجرام آسمانی و فاصله زیاد آنها با یکدیگر، نیروی جاذبه کهکشان‌ها و بسیاری دیگر از نکات علمی که امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه به آن اشاره کرده است.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، شگفتی‌های علمی، پدیده‌های طبیعی، نهج‌البلاغه.

47- روش تشویق و تـنبیه از منظر نهج‌البلاغه

مهدی میرزایی⁽¹⁾

روش تشویق و تنبیه ‌‌‌‌‌‌‌به‌عنوان یکی از مباحث مهم و مؤثر به‌ویژه در عرصه تعلیم و تربیت برای مدیران، معلمان، مربیان، دست‌اندرکاران، والدین و دانش‌آموزان از دیرباز مطرح بوده و هم‌چنان ‌‌‌‌‌‌‌به‌عنوان یک پدیده چندوجهی اثرگذار و مهم از دیدگاه‌‌‌‌های مختلف در محافل آموزشی و تربیتی مورد بحث است. این پژوهش از نوع تحقیقات بنیادی و به شیوه توصیفی-تحلیلی بوده و برای جمع‌آوری اطلاعات از شیوه کتابخانه‌‌‌‌‌‌ای و بررسی منبع استنادی (استناد به کتاب ‌‌‌نهج‌البلاغه) استفاده شده است. طبق استخراج و استنتاج پژوهشگر حاضر، از شخصیت و آموزه‌‌‌‌های حضرت امام علی علیه السلام در ‌‌‌نهج‌البلاغه باید گفت: در تشویق و تنبیه باید به انتخاب، اجرا، اثرات و بازخوردها دقت کرد. ‌‌‌هم‌چنین مشخص شد که ویژگی‌‌‌‌ها و نقش تشویق عبارتند از: ایجاد تقویت و انگیزه درونی در دانش‌آموزان برای تغییر، اصلاح و تثبیت رفتار مثبت، دیدن جزای عمل، تداوم به انجام اعمال نیک، نداشتن ارفاق و تبعیض در کاربرد و رعایت اعتدال و میانه‌روی و در تنبیه هم عبارتند از: جلوگیری از شیوع اعمال و رفتارهای خطا و بد، دیدن سزای عمل، نداشتن اغراض و تبعیض در کاربرد، پرهیز از تندروی، تعصب، پیش‌داوری، عیب‌جویی و عدم استفاده از تنبیه بدنی تا حد امکان و ‌‌‌‌‌‌‌به‌عنوان آخرین راه‌حل و اقدام با حفظ تمامی شرایط و مقتضیات و استفاده از اخطارها و تهدید‌‌‌‌های متناسب کلامی و غیر کلامی. ‌‌‌هم‌چنین نکاتی که هم در تشویق و هم در تنبیه باید توجه نمود شامل: کاربرد بجا و به‌موقع، اقناع نفسی، همسانی با ویژگی‌‌‌‌های مختلف جسمی و روحی، حفظ کرامت و شخصیت انسان، تناسب داشتن با عمل و در نهایت تعلق به رفتار فرد. در پایان، پیشنهادات و راهکارهای عملی ارائه شده است.

کلیدواژه‌ها: تعلیم و تربیت، تشویق و تنبیه، حضرت امام علی علیه السلام ، ‌‌‌نهج‌البلاغه.

48- ویژگی‌های فردی امام علی(علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه

زهرا کمالی⁽¹⁾، زیبا طاهری⁽²⁾

امام علی ابن ابیطالب(علیه السلام) گوهری است که در شخصیت آن امام بزرگ و ابرمرد تاریخ، تاکنون هزارها کتاب به نگارش درآمده‌است. نویسندگان مسلمان، مسیحی، و گاه یهودی در تبیین چهره آن امام قلم زده‌اند و اهل سنت نیز برای معرفی مولی الموحدین امام علی علیه السلام قلم به دست شده‌اند اما هنوز چهره حقیقی علی علیه السلام به جهانیان معرفی نشده است. سخن گفتن درباره ویژگی‌های فردی امیرالمؤمنین علی علیه السلام بسیار مشکل است مانند قطره‌ای از دریا. در این نوشتار به بیان این مسئله پرداخته است که امیرالمؤمنین در نهج‌البلاغه ویژگی‌های خود را چگونه تبیین نموده است. چون شخصیت ایشان مانند شخصیت انسان‌های دیگر تک بعدی نیست و کتابش نهج‌البلاغه را هم به عنوان کتابی که یک شخصیت معمولی از خود به یادگار گذاشته است نمی‌توانیم تلقی کنیم چون ایشان هدف اعلائی برای زندگی داشت. در حقیقت، نهج‌البلاغه، شخصیت خطی و رسمی امیرالمؤمنین است، یعنی علی علیه السلام خود، نهج‌البلاغه مجسم است و این یکی از خصوصیات ایشان است که به آن چه می‌گوید عمل می‌کند و آن چه را که می‌خواهد در زندگی خود پیاده می‌کند. بنابراین با تمسک به نهج‌البلاغه، به تبیین ویژگی‌های فردی ایشان پرداخته شد. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتاب خانه‌ای و نرم افزارها و اینترنت به بررسی ویژگی های فردی امام علی علیه السلام پرداختم. از جمله یافته‌های این تحقیق عبارت است از این‌که ایمان و تقوا، زهد و دنیا گریزی، ایمان راسخ و یقین کامل، نخستین نمازگذار، عشق به شهادت از جمله ویژگی‌های فردی ایشان به‌شمار می رود.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، ویژگی‌های فردی.

49- تربیت در نهج‌البلاغه (با تأکید بر تربیت اجتماعی)

محمد رضا شمشیری⁽¹⁾

تربیت انسان و چگونگی دست‌یابی او به کمال، از دیرباز همواره مورد علاقه اندیشمندان بوده است. یکی از ابعاد شخصیتی انسان، بعد اجتماعی اوست که بدون توجه به آن، تربیت و تکامل آدمی با وقفه و رکود مواجه خواهد شد. این نوشتار کوشیده است با روش توصیفی ـ تحلیلی به صورت کتابخانه‌ای و با استفاده از کلام مولای متقیان علی علیه السلام در نهج‌البلاغه پاره‌ای از اصولی را طرح و تاکید نماید که حضرت در مناسبت‌های مختلف و در سیره عملی خود بدان‌ها توجه تام داشته و هر یک از آن‌ها را می‌توان به عنوان راهبردی عملی در تربیت اجتماعی متربیان مورد توجه و عمل قرار داد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اصول تربیت اجتماعی از منظر امام علی (علیه السلام) عبارت است از: اصل کرامت، اصل عزت، اصل اصلاح شرایط و روابط انسانی، اصل مسئولیت و ادای وظیفه، اصل آراستگی، اصل اتکا

و توجه به سنت‌های اجتماعی و فرهنگی و گزینش آن‌ها، اصل عدالت ورزی، اصل اعتدال، اصل مدارا، اصل تعامل موثر اجتماعی و اصل مشارکت اجتماعی.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، تربیت اجتماعی، اصول تربیت، متربیان، سیره عملی.

50- روش‌های تربیت عقلانی از دیدگاه نهج‌البلاغه

فرزانه رفیعی⁽¹⁾

در سیره ائمه اطهار(علیهم السلام) به عنوان رهبران دینی و سیاسی جامعه مسلمانان، چند اصل زیربنایی وجود دارد که به اندیشه و تفکرات آنان قوام بخشیده و عامل توسعه علمی ـ فرهنگی حکومت و جامعه اسلامی است. یکی از این اصول که در این پژوهش به آن پرداخته شده، اصل تعلیم و تربیت است. از آن‌جا که تعلیم و تربیت یکی از مسائل مهم در موفقیت ملت‌‌‌هاست، این مقاله در پی آن است که سبک زندگی انسان‌‌سازی را با توجه به متون و دستورات اسلامی ارائه دهد. روش پژوهشی در این مقاله، کیفی و بر اساس الگوی تحلیل محتوا بوده و هدف از آن، بررسی وجوب تربیت عقلانی انسان، با توجّه به منابع کهن اسلامی و به‌‌خصوص شیعی و ارائه روش‌‌هایی کاربردی برای دستیابی به این امر مهم می‌‌‌باشد. نویسنده کوشیده است تا ارزش و اهمیت تربیت عقلانی و روش‌‌های رسیدن به این امر مهم را طبق دستورات و موازین دینی و سخنان امام علی علیه السلام مورد ارزیابی قرار دهد. از جمله روش‌‌های تربیت عقلانی می‌‌‌توان به روش الگویی، روش موعظه، روش استدلالی، روش مطالعه و علم آموزی و روش تشویق اشاره کرد.

کلیدواژه‌ها: اسلام، امام ‌علی علیه السلام ، تربیت عقلانی، روش‌‌های تربیت عقلانی، نهج‌البلاغه.

51- راهکارهای تربیتی مقابله با شیطان در نهج‌البلاغه

وحید رضایی⁽¹⁾

امام علی در نهج‌البلاغه راهکارهایی برای مقابله با شیطان بیان نموده‌اند. عمل به این راهکارها برای پیش‌گیری از انحراف و دست‌یابی به مسیر هدایت، ضروری است. با بهره‌گیری از تحلیل گزاره‌های مرتبط با شیطان که در نهج‌البلاغه بیان گردیده، راهکارهای مقابله با شیطان معین می‌گردد. نوشتار حاضر با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی به دنبال شناسایی روش‌هایی برای مقابله با شیطان از کتاب شریف «نهج‌البلاغه» است. پرسش نگاشته پیش‌رو این است که امام علی علیه السلام چه راه‌ها و ابزارهایی برای مواجهه با شیطان در نهج‌البلاغه معرفی کرده‌اند؟ از نتایج تحقیق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: راهکارهای ضد شیطانی در نهج‌البلاغه علاوه بر حیطه فکری-قلبی، در حیطه عمل نیز می‌باشد. بیداری، افزایش شناخت و محبت خدا از راهکارهای فکری-قلبی انسان در مقابل شیطان است که در نهج‌البلاغه به آن اشاره شده است. تمسک به قرآن، تقوا، دعا، عبادت و امر زیردستان به سرپیچی از شیطان نیز تلاش‌هایی است در حوزه عمل که می‌توان برای دفع شیطان انجام داد.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، راهکار تربیتی، شیطان‌شناسی، دشمن‌شناسی.

52- تغییر نسلی، پیامدهای تربیتی و شیوه‌های برخورد با آن در نهج‌البلاغه

احمد فعال اصفهانی⁽¹⁾

تغییرات نسلی، از جمله مباحث مطرح در جامعه‌شناسی است که برخی جامعه‌شناسان در باب آن قلم‌فرسایی نموده‌اند. این مقوله از آن‌جهت مهم است که در صورت عدم برنامه‌ریزی صحیح، این تغییرات به تضاد و سپس به گسست و انقطاع نسلی می‌انجامد. در این‌میان نگاه دینی به تغییر نسلی و آثار آن، تنها توسط معدودی از جامعه‌شناسان مسلمان و البته تنها با شاخصه‌های جامعه‌شناسی مطرح‌شده است. حال سؤال اساسی این‌جاست که آیا در متون اصیل اسلامی چنین مسئله‌ای مطرح‌شده؟ و اگر مطرح‌شده چگونه بررسی شده است؟ در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد میان‌رشته‌ای به بررسی روایات وارد شده، در این مسئله از زبان امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه می‌کنیم. نتایج تحقیق این است که در کلام امام علی علیه السلام خصوصاً نامه 31، به این بحث پرداخته‌شده است و عللی چون ویژگی‌های روحی و روانی جوانان، کم‌کاری متصدیان تربیتی جامعه و عملکرد غیرحکیمانه حاکمان و آثاری هم‌چون اختلاف فرزندان با پدر و مادر و از بین‌رفتن سنت‌ها برای آن شمرده شده است. هم‌چنین راهکارهایی چون تربیت صحیح و به‌موقع، معرفی صحیح سنت‌ها، ایجاد زمینه تفکر و تدبر برای جوانان و برخورد پژوهش‌محور با سنت‌ها در بیان امام آمده است. در این تحقیق، مبانی و مفاهیم از دیدگاه جامعه‌شناسان بیان گردیده و سپس از متن نهج‌البلاغه جهت تبیین مسئله، استخراج و مورد تحلیل قرار گرفته است و در مواردی به تفاوت مبانی امام و جامعه‌شناسان اشاره و اثر این تفاوت دیدگاه بررسی شده است.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، جامعه‌شناسی، تغییر نسلی، گسست نسلی، نسل، سنت.

53- شناخت باطل از منظر نهج‌البلاغه در راستای انجام جهاد کبیر

حمید مروجی طبسی⁽¹⁾، محمد کاظم رحمان ستایش⁽²⁾، محمد علی رضایی اصفهانی⁽³⁾

اطاعت از کافران، در آیه جهاد کبیر، نهی شده است. از سوی دیگر، قرآن کریم، کافران را دارای سه‌ویژگی می‌داند که براساس آن‌ها، حکم به باطل‌بودن کافران می‌شود: آنان به باطل ایمان دارند، از باطل پیروی می‌کنند و به باطل چنگ می‌زنند. در نهج‌البلاغه، ویژگی‌هایی برای باطل و باطل‌گرایان از قول امام علی علیه السلام نقل شده که می‌تواند جامعه اسلامی را در شناختن آنان، به‌کاربستن آیه جهاد کبیر و عدم اطاعت از این گروه یاری نماید. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی باطل از منظر نهج‌البلاغه پرداخته‌ایم. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد، ویژگی‌های باطل در نهج‌البلاغه عبارتست از: تظاهر و جلوه‌گری، کثرت طرفداران، پر سر و صدابودن، شباهت با حق، گوشه‌نشینی خواص، نیت باطل. ویژگی‌های طرفداران باطل در نهج‌البلاغه نیز عبارتند از: شعارگرایی، مدّعیان دروغین، ایستادگی در مقابل حق، شراکت با شیطان، خودمحوری. هم‌چنین در نهج‌البلاغه گروه‌هایی به‌عنوان مصداق باطل معرفی شده‌اند: پیمان‌شکنان، دشمنان دوست‌نما و خواص ساده‌لوح، گمراهان، منافقان.

کلیدواژه‌ها: قرآن، نهج‌البلاغه، جهاد کبیر، کافر، باطل.

5- امام علی (علیه السلام) از منظر دانشمندان و مستشرقان

اشاره

54- ابعاد شخصیتی امام علی (علیه‌السلام) از دیدگاه مستشرقان

محمد جواد اسکندرلو⁽¹⁾

سیمای امیر مؤمنان(علیه السلام) آن‌چنان متجلّی و منوّر است که هرکس خواسته به ترسیم آن بپردازد، به ناتوانی خود معترف بوده است. شخصیت آن حضرت چنان راز آمیز است که هیچ‌کس نتوانسته آن را کشف کند و چنین است که اندیشمندانی با اندیشه‌های بلند و ژرف، تا که به ساحت حضرت امیر(علیه السلام) رسیده‌اند، بر آستان آن حضرت سر تعظیم و تکریم نهاده و هر یک از آن‌ها فقط به زاویه‌ای از ابعاد شخصیتی آن حضرت اشاره کرده‌اند. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی مناقب امیر مؤمنان(علیه السلام) از نگاه خاورشناسان منصف و بی‌طرف از قبیل: جرج جرداق مسیحی، گابریل آنگیری، ‌هالستر، ژایگر، لامنس مطرح و بررسی شده است و سرانجام به شبهات برخی از مستشرقان درزمینه‌ی عدم تعیین جانشین از جانب پیامبر’، مأمور شدن ابوبکر به امامت جماعت در نماز از سوی پیامبر’، و ایراد گرفتن نسبت به سیاست امام علی علیه السلام با روشی توصیفی و تحلیلی پاسخ داده شده است و این نتیجه تبیین گردیده که نویسندگان غیرمسلمان به دلیل نگاه برون‌دینی به شخصیت امام(علیه السلام) نتوانسته‌اند به معرفت و درک صحیحی از ابعاد وجودی آن حضرت پی ببرند چنان‌که اندیشمندان مسلمان نیز از پی بردن به کنه شخصیت امام علی علیه السلام ناتوان مانده‌اند.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، مستشرقان، سیاست علوی، دفع شبهات.

55- فضایل امیرالمؤمنین امام علی (علیه‌السلام) از دیدگاه مستشرقان

ایوب شافعی‌پور⁽¹⁾

یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های اهل‌بیت(علیه السلام) که همواره نه‌تنها نزد همه فرق و مذاهب اسلامی مورد احترام و دارای جایگاه والا و خاصی بوده و هست؛ بلکه غیرمسلمانان نیز وی را الگو و نماد علم و صلح و ساده‌زیستی دانسته‌اند، امیرالمؤمنین امام علی(علیه السلام) است. پژوهش حاضر که به‌روش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای دیدگاه مستشرقان را در مورد امام علی(علیه السلام) در چهارمحور عقیدتی، ایمانی، علمی - اندیشه‌ای، سیاسی - نظامی و اقتصادی - اداری بررسی کرده است، به این نتیجه رسیده است که مستشرقان مانند علما و منابع اسلامی، آن امام(علیه السلام) را دارای والاترین ایمان و محکم‌ترین عقیده برشمرده‌اند و امام علی(علیه السلام) را در حد اعلای علم و اندیشه دانسته و برای ایشان در علم و اندیشه جایگاه والایی قائل شده‌اند. هم‌چنین آن امام همام را به‌خاطر دلاوری‌هایش در جنگ‌ها و به‌خصوص در واقعه لیلة‌المبیت، پهلوان، قهرمان، شیر خدا، شمشیر خدا و قهرمان خوانده‌اند و شأن‌نزول آیه 207 سوره بقره را مربوط به حادثه «لیلة‌المبیت» و حضرت علی(علیه السلام) دانسته‌اند و سیاست امام(علیه السلام) را در اداره امور مملکت اسلامی، سیاستی راهبردی، هوشمندانه و قابل سرمشق و استفاده در همه اعصار دانسته‌اند که عهدنامه مالک اشتر و سیاست امام(علیه السلام) در قبال حق امامت و جانشینی خویش و حفظ وحدت امت و جلوگیری از ریخته‌شدن خون امت اسلامی از مهم‌ترین مدعاها در این مورد است.

کلیدواژه‌ها: امیرالمؤمنین، فضائل امام علی(علیه السلام)، مستشرقان، شرق‌شناسان، اندیشمندان، غیرمسلمان.

56- بازنگاهی به مقاله «علی؛ Ali» در دایرة المعارف آمریکانا

هادی کاظم زاده صلواتی⁽¹⁾

با توجه به جایگاه ویژه دایرةالمعارف‌ها در تزریق اطلاعات و آگاهی‌بخشی به‌صورت کلی و عمومی در سطح عموم و یا حتی پژوهش‌گران، بررسی و نقد مقالات تدوین‌شده در این دایرةالمعارف‌ها و تعیین میزان اعتبار و صحت مطالب مطرح‌شده در آن مقالات، امری لازم و حتمی است. دایرةالمعارف آمریکانا که به‌عنوان اولین و قدیمی‌ترین دایرةالمعارف انگلیسی‌زبان جهان به‌شمار می‌رود و از اعتبار و شهرت خوبی میان دایرةالمعارف‌های عمومی جهان برخوردار است، از دانشنامه‌های مرجعی است که در موضوعات متنوع، به‌قلم بیش از 6500 محقق نگاشته‌شده است. تصویر ناقص و اشتباهی که از شیعه و امامان شیعه در این دایرةالمعارف ارائه‌شده، صاحب این قلم را بر آن داشت تا در این نوشته، با روش توصیفی ـ تحلیلی و به‌صورت کتابخانه‌ای و با مراجعه و استناد به منابع تاریخی و حدیثی، به نقد و بررسی مقاله «علی» در این دایرةالمعارف دست یازد. از نتایج تحقیق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: کوتاهی مقاله در مورد مهم‌ترین شخصیت جهان اسلام، بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله)، تحلیل‌های نادرست و یک‌سونگری و برخوردهای متعصبانه ناشی از اطلاعات ناصحیح و ناقص و ارجاعات محدود در این مقاله، از جمله نقدها به این نوشته است که توسط خاورشناس، ویلیام مونتگمری وات به‌رشته تحریر درآمده است.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، شیعه، دایرةالمعارف آمریکانا، ویلیام مونتگمری وات، تاریخ اسلام.

57- خاورشناسان و ویژگی‌های شخصیتی امیرالمؤمنین علیه السلام

محسن مدنی‌نژاد⁽¹⁾

بررسی ابعاد زندگی و سیره افراد با عظمت در تاریخ، خود امری است نیازمند دقت و بررسی‌های تاریخی و غور در کلمات و عبارات سیره‌نگاران؛ مخصوصاً اگر چنین شخصیتی دارای ساحات و ابعاد شخصیتی متنوع باشد و از دیگر سو، افراد با انگیزه‌های گوناگون و چه‌بسا به‌صورت غیرمنصفانه بخواهند با چنین شخصیت‌هایی مواجهه شوند. در این‌میان از اواخر قرن هجدهم میلادی، به‌صورتی رسمی در مغرب زمین، تحقیقات و مطالعاتی پایه‌گذاری شد از آن تعبیر به شرق‌شناسی (استشراق) شد. در این پدیده و رویکرد (مکتب) اندیشمندانی از غرب با مطالعه تمدن ویژه سرزمین‌های مشرق‌زمین و آموختن زبان و فرهنگ و آداب و رسوم مردم مشرق، به نظریه‌پردازی و تنظیم و تحلیل وقائع این سرزمین‌ها پرداختند. که عمدتا با پیچیدن نسخه‌های غربی برای جوامع شرقی توسط مستشرقین همراه بوده است. نگارنده این مقاله در صدد است با مراجعه به منابع و مصادر مکتوب و گزارشات موجود در کتب، نحوه برخورد برخی از مستشرقین را با زوایای مختلف زندگی امیرالمؤمنین(علیه السلام) را بررسی نموده و نحوه اظهارنظر و صحت و سقم اظهارات ایشان را به بوته تحلیل و نقد گیرد.

کلیدواژه‌ها: امیرالمؤمنین(علیه السلام)، استشراق، رویکردهای خاورشناسان، مباحث مرتبط با امیرالمؤمنین(علیه السلام)

58- خاورشناسی و اهمّ آرای خاورشناسان در مسئله جانشینی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)

محسن مدنی‌نژاد⁽¹⁾

پدیده استشراق و خاورشناسی - به‌معنای اصطلاحی‌اش - از جمله پدیده‌های زائیده عصر پسارنسانسی و علی‌الخصوص قرن معاصر محسوب می‌گردد. در واقع با تحلیل این پدیده به‌صورتی عام یا در مسائل خاص، می‌توان به چگونگی نگرش اندیشمندان غربی خاورشناس، نسبت به مسائل اندیشه‌ای و چالش‌برانگیز جاری در میان مسلمانان و در کشورهای اسلامی پرداخت. در این میان، بررسی نظرات و آراء مستشرقان در زمینه مسائل اسلامی و به‌صورت ویژه، آراء ایشان در عرصه مسائل اعتقادی که جنبه تاریخی - اسلامی نیز دارند و خود محل زد و خوردها و مناقشات علمی میان اندیشمندان جهان اسلام شده‌اند؛ دارای اهمیتی دو چندان است. نویسنده در این مقاله تلاش نموده است که مسئله جانشینی پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله)، که علاوه بر توصیفات فوق، دارای ویژگی اثرگذاری عقیدتی و کلامی در میان فریقین (اهل‌سنت و تشیع) هم می‌باشد، را با روش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از منابع موجود و در دسترس - علیرغم مشکلات ترجمه‌ای و کمبود منابع - مورد بررسی قرار دهد. تلاش نویسنده در این مقاله بر آن است که مهم‌ترین نظرات مطرح‌شده از جانب مستشرقین در این زمینه را احصا نموده و به بوته نقد و تحلیل بکشاند.

کلیدواژه‌ها: أمیرالمؤمنین(علیه السلام)، جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله)، خاورشناسان، شبهات.

59- امیرمؤمنان (علیه‌السلام) از دیدگاه مادلونگ

علی اصغر قربانی⁽¹⁾

با وجود دیدگاه مشترک همه مسلمانان در کلیت موضوعات اساسی‌ای هم‌چون توحید و معاد، اما شیعه و اهل‌تسنن در موضوع امامت و جانشینی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) اختلاف‌نظر دارند. شیعه امامت را از اصول اعتقادی می‌داند و معتقد به امامت الهیِ امامان دوازده‌گانه و جانشینی بلافصل حضرت علی(علیه السلام) است؛ بنابراین خلافت خلفای دیگر را ناحق و غاصبانه می‌داند. ولی اهل‌تسنن خلافت را از فروع دین دانسته، قائل به جانشینیِ به‌حق ابوبکر و خلفای دیگر است. البته شرایط، وظایف و جایگاه امامت نزد شیعه، با خلافت نزد اهل‌تسنن متفاوت است. در موضوع جانشینی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) آثار زیادی از جانب عالمان شیعه و سنی نوشته‌شده است. خاورشناسان و اسلام‌پژوهان غیرمسلمان نیز در این زمینه مطالعه نموده و بیشتر آنان با تأثّر از منابع و دیدگاه اهل‌تسنن، قائل به جانشینیِ درستِ ابوبکر شده‌اند. ویلفرد مادلونگ (متولد 1930)، شرق‌شناس معاصر آلمانی، با بازپژوهی در این‌باره و ارائه دلایل خاص خود، دیدگاهی تازه و نزدیک به شیعه در کتاب جانشینی حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) ارائه نموده است؛ و دیدگاهی متفاوت از دیدگاه رایج اهل‌تسنن و خاورشناسان دیگر داده است. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی به بررسی دیدگاه وی پرداخته شده است. از یافته‌های تحقیق این است که با وجود تلاش ارزش‌مند و به‌دور از تعصب مادلونگ، به‌دلیل استفاده کم از منابع شیعی و دیدگاه دانشمندان شیعه، بخشی از مطالب و نظرات او قابل‌تأمل و نقد است.

کلیدواژه‌ها: امام علی(علیه السلام)، جانشینی پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله)، مستشرقان، مادلونگ، ابوبکر.

60- اعتبارسنجی آرای مستشرقین در حیطه دانش امیرالمؤمنین علیه السلام

محسن مدنی‌نژاد⁽¹⁾

از مهم‌ترین مسائل در بررسی و اعتبارسنجی امور منقول، از جمله روایات یا داستان‌های تاریخی، تحلیل محتوای پیام و نیز سنجش آن با معیارهایی چون عدم‌تناقض آن نقل با سایر اقوال معتبر هم‌زمانش و نیز سازگاری درون‌محتوایی آن پیام و... است. در این میان خاورشناسان با اهداف و انگیزه‌های مختلف و متعددی به عرصه شناخت میراث شرق و علی‌الخصوص میراث اسلامی و به‌طور خاص اندیشه شیعی به علت تمایزات فکری - اجتماعی ویژه‌اش ورود کرده و به بررسی و اظهارنظر در مورد زندگی و سیره چهره‌ای موثر صدر اسلام ـ امام علی(علیه السلام) ـ پرداخته‌اند. نگارنده در این مقاله با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی به معرفی و تحلیل کلمات و عبارات مستشرقین غربی در بُعد علمی أمیرالمؤمنین(علیه السلام) به‌عنوان مؤثرترین شخصیت صدر اسلام پس از پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) پرداخته تا با ورود به حیطه انگیزه‌یابی و تعیین سره از ناسره در کلماتشان، نحوه مواجهه غربیان با این شخصیت بزرگ تاریخ اسلام را برای مخاطب تبیین نماید. از نتایج تحقیق می‌توان به این اشاره کرد که تعدادی از مستشرقان (16 نفر) به ذکر دانش خاص امام علی(علیه السلام) اشاره کرده و ایشان را صاحب علم منحصربه‌فردی دانسته‌اند.

کلیدواژه‌ها: امام علی(علیه السلام)، مستشرقان، علم امام، اعتبارسنجی.

61- بررسی شبهات خاورشناسان، پیرامون عدم ذکر نام حضرت علی(علیه‌السلام) در قرآن کریم

محمود خوران⁽¹⁾

قرآن کریم به‌عنوان مهم‌ترین نص وحیانی مورداتفاق همه مسلمانان، در مهم‌ترین مسئله مورداختلاف فریقین، یعنی امامت و خلافت بلافصل علی(علیه السلام)، به‌نام آن حضرت تصریح نفرموده است. (این شبهه از سده‌های اولیه اسلام تاکنون از سوی گروه‌های مختلف مطرح‌بوده است). در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به بیان دیدگاه‌ها و شبهات خاورشناسان در مقدمات و در اصل مسئله پرداخته‌شده است. این شبهات عمدتاً از سوی خاورشناسان قدیمی با دیدگاه مخالف شیعه طرح شده است. از نتایج تحقیق این است که بسنده‌نمودن به منابع اهل‌تسنن، تکیه به منابع نامعتبر، گمان‌ها و برداشت‌های شخصی نادرست و نظرات شاذّ یکی از اخباریون (که توسط یکی از اعضای سفارت انگلیس اغفال‌شده)، منشأ شبهات ایشان بوده است. نظرات خاورشناسان جدید به خلافت علی(علیه السلام) در دهه‌های اخیر، به دلیل محدودنشدن به منابع اهل‌تسنن و مراجعه دقیق‌تر به منابع فریقین، به نظر شیعه نزدیک‌تر شده است.

کلیدواژه‌ها: قرآن، امام علی(علیه السلام)، شبهات، خاورشناسان.

62- خصوصیات برتر امام علی (علیه‌السلام) از زبان مورخان و محدثان برجسته مسلمان

علی اکبر فراهی بخشایش⁽¹⁾

علمای اسلام در تمامی اعصار و قرون با استمداد از سخنان ارزشمند امام علی (علیه السلام) به مراحل تکامل دست‌یافته و امام علی (علیه السلام) را راهنما و مرشد خود در این راه دانسته­اند. همو که با ندای عدالت خود انسان­ها را هدایت می­کند و با اعجاز کلمات خود کالبد روح انسان­های آزاده را پر از نسیم آزادگی و جوانمردی می­کند. در این میان برای شناخت برخی از ابعاد شخصیتی امام علی (علیه السلام) سری به مهمترین کتاب‌های تاریخی و حدیثی بزرگان شیعه و اهل‌سنت زدیم و جایگاه علمی و عملی حضرت را در اندیشه‌های ایشان جستجو کردیم. این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد نقلی و تاریخی به بررسی شخصیت امیرالمؤمنین از زبان اندیشمندان اسلامی در علم تاریخ و حدیث است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد امام علی (علیه السلام) دارای شخصیتی عظیم در میان مورخان و محدثان و سایر اندیشمندان مسلمان است و این جایگاه برای هیچ‌کدام از اصحاب و یاران رسول خدا (صلی الله علیه و آله) قابل‌تصور نبوده است.

کلیدواژه‌ها: امام علی (علیه السلام)، اهل تسنن، تشیع، محدثان، مورخان

63- فضایل امام علی (علیه السلام) از منظر اهل‌سنت

محمد علی کولیوند⁽¹⁾

شناخت انسان‌های بزرگ نه فقط از دیدگاه موافقان ایشان، بلکه در شناخت حقیقی آن‌ها باید به سراغ دیدگاه‌های مخالفان و کسانی که متعصب مذهبی نباشند، رفت. دانشمندان اهل سنت در شناخت امام اول شیعیان دیدگاه‌های قابل توجهی دارند که با ذکر آن ‌می‌توان به ابعاد تازه‌‌ای از شخصیت این امام همام دست یافت. در این تحقیق با استفاده از روش تحلیلی-تاریخی و به‌صورت کتابخانه‌‌ای، دیدگاه‌های دانشمندان اهل سنت را مورد بازبینی قرار داده و فضائل ذکرشده ایشان را یادآور ‌می‌شویم. از مهم‌ترین نتایج تحقیق ‌می‌توان به اکتسابی بودن فضائل امام علی علیه السلام اشاره کرد. در این تحقیق به مهم‌ترین مصادیق فضیلت‌های امام علی علیه السلام از تولد تا بعثت رسول خدا(علیه السلام)، فضائل امام علی علیه السلام از بعثت تا هجرت به مدینه و فضائل حضرت علی علیه السلام از هجرت تا روی کارآمدن خلفای سه‌گانه اشاره شده است.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، اهل‌‌سنت، فضائل.

64- بررسی ابعاد شخصیتی امام علی (علیه‌السلام) از زبان فقهای فریقین

علی اکبر فراهی بخشایش⁽¹⁾

شخصیت امام علی (علیه السلام) به‌عنوان خلیفه چهارم مذاهب اهل‌سنت و امام اول شیعیان، مورد توجه تمامی علمای فریقین قرار گرفته است و هرکدام از ایشان تلاش کرده‌اند علم خود را منتسب به امیرالمؤمنین کنند. فقهای نامدار شیعه و اهل‌سنت نیز در این میان به ذکر مطالبی درباره امام علی (علیه السلام) پرداخته‌اند و در این میان با تلاش خود توانسته‌اند قطره‌ای از دریای فضائل ناشناخته این امام همام را به جهانیان بشناسانند. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی و با منابع کتابخانه‌ای برخی از ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین امام علی (علیه السلام) مورد توجه قرار گرفته است. از نتایج تحقیق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: فقهای شیعه و اهل‌سنت امام علی (علیه السلام) را به‌عنوان اولین مسلمان تاریخ، حجت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بر امت، تنها کسی که ندای «سلونی» بر زبان راند، داناتر و اعلم‌ترین مسلمانان، دارای فضایل بی‌انتها، محوریت حق بودن، دریایی بی‌ساحل، انحصار فهم کتاب خدا (قرآن) به علم امام علی (علیه السلام)، صاحب نشانه‌های آشکار و نورهای درخشان، گرامی‌ترین آفریدگان و باعظمت‌ترین انسان‌ها، او به‌حق عبدالله بود و پرورش‌یافته عبدالله اعظم بود و تا زمانی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) حیات داشت، ادبش اقتضای، اظهار علم نمی‌کرد و همچون ماهی، تحت‌الشعاع آفتاب بود.

کلیدواژه‌ها: امام علی (علیه السلام)، فقها، شیعه، اهل‌سنت، ابعاد شخصیتی.

65- بررسی ابعاد شخصیتی امام علی (علیه‌السلام) از زبان مفسران برجسته فریقین

علی اکبر فراهی بخشایش⁽¹⁾

نقش امام علی (علیه السلام) در دانش‌های گوناگون اسلامی بی‌بدیل بوده است، به‌گونه‌ای که بسیاری از دانشمندان اسلامی، اندیشه‌های علمی خود را وامدار امام علی (علیه السلام) دانسته‌اند. شخصیت امیرالمؤمنین به‌گونه‌ای که تأثیر کلام او در هر عملی به‌وضوح روشن است و نظرات او راهگشای علمای بعد از خود در علوم مختلف شده است. علم تفسیر نیز از مهمترین علوم اسلامی است که احادیث امام علی (علیه السلام) و شاگردانی که در این زمینه تربیت کرد، نقش بسیار مؤثری در میان مفسران مسلمان بعد از خود قرار داد. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به نقل و بررسی دیدگاه‌های مفسران مسلمان از شیعه و اهل‌سنت می‌پردازیم و کلمات ایشان را درباره ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین امام علی (علیه السلام) به تماشا می‌گذاریم. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که آثار به‌جامانده تفسیری از امام علی (علیه السلام)، بیش از سایر صحابه و خلفا است. امام علی (علیه السلام) از زبان ایشان دارای شخصیتی منحصربه‌فرد بوده و اوصافی مانند علم بی‌کران که علوم مفسران در مقابل او مانند قطره در مقابل دریاست، وی امام مفسران و سرآمد دانش تفسیر است.

کلیدواژه‌ها: امام علی (علیه السلام)، تفسیر، مفسران، فریقین، ابعاد شخصیتی.

66- خصوصیات برتر امام علی (علیه‌السلام) از زبان ادیبان و شعرای برجسته فریقین

علی اکبر فراهی بخشایش⁽¹⁾

شناخت ابعاد شخصیتی امیرالمؤمنین امام علی (علیه السلام) از زبان دانشمندان اسلامی شیعه و اهل‌سنت یکی از راه‌های رسیدن به کنه فضائل امام علی (علیه السلام) است که وظیفه ما در قبال این بزرگ‌مرد تاریخ است. یکی از جنبه‌های شناخت شخصیت انسان‌های برتر، نگاه در آیینه شعر و ادب است. نقش امام علی (علیه السلام) در زبان شعرا و ادیبان مسلمان، دارای جایگاه ویژه و منحصربه‌فردی است که در اشعار شعرای قرون نخست تا دوران معاصر به‌صورت کامل تبلور یافته است. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی و با رویکرد نقلی به ذکر مهمترین فضائل و خصوصیات برتر امام علی (علیه السلام) از زبان شعرا و ادیبان مطرح هر عصر و دوران پرداخته شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد از میان شعرا و ادیبان اهل‌سنت افرادی مانند حسان بن ثابت انصاری، عبدالحمید کاتب، عبدالرحیم بن نباته، حافظ شیرازی، مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، عبدالرحمان جامی، عطار نیشابوری و اقبال لاهوری در فضائل امام علی (علیه السلام) اشعار نغزی سروده‌اند. از میان شعرا شیعه نیز می‌توان به سید اسماعیل حمیری، خلیل بن احمد فراهیدی، سید رضی، ملاصدرای شیرازی، محمدتقی شوشتری و محمدحسین بهجت (شهریار) اشاره کرد که در شناخت شخصیت برتر این امام همام از زبان شعر و ادب تلاش فراوان کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها: امام علی (علیه السلام)، ادبیات، شعر، ادیب، شخصیت، فضائل.

67- کاربست شخصیت‌شناسی امیرالمؤمنین (علیه السلام) در میراث مکتوب علامه محمد حسین کاشف الغطاء

حسین مرادی‌نسب⁽¹⁾

شناخت امیرالمؤمنین علیه السلام در همه جوانب از جمله رفتار، گفتار و کردار در برخورد با گروه‌‌های اجتماعی راه‌گشای حیات معنوی و مادی برای بشریت است. شخصیت وی در بردارنده الگوی یک انسان کامل است؛ زیرا ایشان پیامبر را الگوی کامل برای خود و همه می‌‌دانست، و خود از ایشان پیروی می‌‌کرد و همان مشی و روش پیامبر را در تمام ابعاد زندگی برای هدایت جامعه به کار بست. این نوشتار با استفاده از داده‌‌های استخراج شده از میراث مکتوب علامه است که به روش توصیفی ـ تحلیلی پرداخته شده است و در پی پاسخ به این پرسش است که علامه چگونه این شخصیت بزرگ را در میراث مکتوب خود به جامعه معرفی کرده است که هر فردی در حد توان خود آن حضرت را بشناسد و پای‌‌بند به گفتار و رفتار آن حضرت باشد. نتیجه آن‌‌که معرفت به آن حضرت، شناخت به معیار حق است که انسان می‌‌تواند آن را در زندگی و جامعه امروزی به کار گیرد تا سعادت دنیا و آخرت را داشته ‌‌باشد. از این روی شناخت شخصیت امیرالمؤمنان علی علیه السلام معرفت به اقیانوس بی‌‌کران وعظیمی است که همه خوبی‌‌ها، نیکی‌‌ها و زبیایی‌‌ها در آن جمع است.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام ، شناخت اهل بیت، میراث مکتوب، کاشف الغطاء.

68- بررسی و نقد اندیشه سید قطب پیرامون امام علی (علیه‌السلام)

عبدالرحیم رضاپور⁽¹⁾

مسئله امامت، از مسائل اختلافی میان اهل سنت و شیعه بوده که طی سالیان دراز کتاب‌ها و مناظرات مختلفی در مورد آن، شکل گرفته است. متفکران و عالمان معاصر نیز به‌نوبه خود به این مسئله پرداخته‌اند. ازجمله این افراد؛ سید قطب از نواندیشان و دانشمندان اهل سنت بوده که در تفسیر خود (فی ظلال القرآن)؛ به مسئله امامت و اشکالات خود بر مبانی شیعه پرداخته است. تفکرات سید قطب، تأثیرات بسیاری بر مخاطبان سنی مذهب داشته است. سید قطب علاوه بر تقریر جدید اشکالات قدماء بر امامت و اهل تشیع،‌ در برخی مسائل؛ اشکالات تازه‌ای را نیز مطرح کرده است، ازجمله؛ در بحث ابلاغ سوره برائت، صاحب فی ظلال القرآن پیرامون مأمور ابلاغ آیات برائت معتقد است که پیامبر اسلام نخست ابوبکر را به‌عنوان امیرالحاج به‌سوی مکه فرستاد، پس از آن آیات برائت نازل شد که پیامبر (صلی‌الله علیه و آله و سلم) علی را برای ابلاغ آن فرستادند. وی در موضوع شرب خمر ضمن بیان شأن نزول ضعیف آیه 43 سوره نساء و مسکوت گذاشتن آن، در صدد القای این مطلب است که علی (علیه‌السلام) شرب خمر کرده است. در بحث مباهله نیز سید قطب در تفسیر آیه شریفه مباهله هیچ اشاره‌ای به «أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ» و مصادیق آن‌ها نکرده است. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی اندیشه‌های سید قطب پرداخته و با استناد به آیات و روایات از منابع اهل سنت، تفکرات و استدلالات وی در تفسیر فی ظلال القرآن پیرامون امام علی (علیه‌السلام)، بررسی و نقد شده است.

کلیدواژه‌ها: امام علی (علیه السلام)، سید قطب، فی ظلال القرآن، اندیشه‌، شبهات.

6-امام علی (علیه السلام) در آینه شعر و ادب

اشاره

69- سبک زندگی سالم از دیدگاه امام علی(علیه‌السلام) و بازتاب آن در شاهنامه فردوسی

فهیمه غلامی زارع‌زاده⁽¹⁾

سبک زندگی به مجموعه‌هایی از انتخاب‌ها گفته می‌شود که فرد آن‌ها را به‌کار می‌گیرد تا نیازهای جاری خود را برآورده و روایت خاصی را که وی برای هویت شخصی خود برگزیده است در برابر دیگران مجسم سازد. این مقاله مؤلفه‌های سبک زندگی اسلامی و سالم در سخنان امام علی علیه السلام و بازتاب آن در اشعار حکیم فردوسی را بیان نموده است. هدف کلی این پژوهش بررسی سبک زندگی اسلامی از دیدگاه امام علی علیه السلام و بازتاب آن در شاهنامه فردوسی است. مطالعه بر روی سخنان و شیوه زندگی بزرگان دینی و فرهنگی و یافتن اموری که به زندگی منسوب است نسل امروز را بدون تقلید صِرف از غرب، با ارزش‌ها و ضد ارزش‌ها آشنا می‌کند. روش این مقاله پژوهشی، توصیفیـ تحلیلی است و بر اساس داده‌های برآمده از گردآوری کتابخانه‌ای است که به تحلیل و بررسی سبک زندگی سالم از دیدگاه امام علی علیه السلام به‌عنوان الگوی جامعه بشریت و تبلور آن در اشعار حکیم فردوسی می‌پردازد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که دیدگاه حکیم فردوسی از فرمایشات امام علی علیه السلام در خصوص سبک زندگی اسلامی و سالم همسویی دارد. با بررسی تطبیقی اشعار شاهنامه فردوسی با سخنان امام علی علیه السلام به‌روشنی می‌توان دریافت، فردوسی از مضامین شاخص و ارزشمند اخلاقی و اجتماعی ازجمله: توصیه به نیکی، بخشش، راستی، میانه‌روی در مصرف، کسب علم و دانش، کار و تلاش، اهمیت راستی و درستی،

دوست‌یابی و اهمیت آن و... از قرآن و معصومین علیهم السلام به‌خصوص امام علی علیه السلام در ارتباط با سبک زندگی سالم الهام گرفته است. اگر سبک زندگی از الگوهای اسلامی استخراج گردد و بر اساس آن فعالیت‌های جامعه شکل بگیرد، هم‌آهنگی کامل بین معارف دینی و شیوه زندگی به وجود خواهد آمد که می‌تواند کمک مؤثری در بهبود سبک زندگی باشند و زندگی‌ها از سمت الگوهای غربی به‌سوی سبک زندگی ایرانیـ اسلامی یا اخلاق دینی سوق می‌یابد.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، شاهنامه فردوسی، سبک زندگی سالم.

70- بررسی تطبیقی تأثیرپذیری شافعی از نهج‌البلاغه در مضامین اخلاقی

فاروق نعمتی⁽¹⁾، وحید سبزیان پور⁽²⁾

محمد بن ادریس شافعی، از بزرگ‌‌ترین عالمان و مجتهدان دنیای اسلام است که نام و آوازه‌‌اش در حوزه‌‌های فقه و اصول، بسی گسترده است. دیوان شافعی، دربردارنده اشعاری نغز و حکیمانه است که گزاره‌‌های نیکِ اخلاقی را فراروی خوانندگانِ خود ارائه می‌‌دهد. با بررسی این حکمت‌‌ها، آن‌چه قابل تأمّل است، شباهت‌‌های شگرف میان آن با مضامین حِکمی در نهج‌‌البلاغه است؛ به‌گونه‌ای که گویی سخنان حکیمانه حضرت علی علیه السلام در نهج‌‌البلاغه، بر قلب و زبان شافعی سرازیر گشته و آن را در قالب اشعاری زیبا بیان کرده است. این مقاله به شیوه‌‌ای تطبیقی ـ توصیفی، در صدد واکاوی و تحلیلِ این مشابهت‌‌هاست. از نتایج تحقیق می‌توان به این رسید که هرچند نمی‌‌توان به‌طورقطع بیان نمود که شافعی، به‌طور مستقیم از کلام حضرت علی علیه السلام ، اثر گرفته است؛ اما می‌توان چنین شباهت‌‌های فراوانی را نتیجه شیوع و شهرت برخی عبارات نهج‌البلاغه دانست که به‌صورت ضرب‌المثل در میان مردم رواج داشته و شافعی از آن‌ها استفاده کرده و تأثیرپذیری او از اندیشه‌ها و افکار عمومی امام علی علیه السلام را نتیجه می‌دهد. از این‌رو پژوهش‌‌هایی از این قبیل، عاملی برای تقریب مذاهب و نزدیکی دل‌‌های مسلمانان شیعه و اهل سنت به یک‌دیگر است.

کلیدواژه‌ها: حضرت علی علیه السلام ، نهج‌‌البلاغه، شعر و نثر شافعی، حکمت، ادبیات تطبیقی.

71- نمادهای قدسی در ولایت‌نامه‌های حضرت علی (علیه‌السلام)

اکرم کرمی⁽¹⁾

شخصیت جامع و بی‌بدیل مولای متقیان، علی علیه السلام ، همواره موردتوجه اندیشمندان، فضلا، نویسندگان و شعرا قرارگرفته است. ارادت خاص شیعه به ایشان در ادبیات تشیع در زمان‌ها و زبان‌‌های گوناگون، نمودی خاص دارد. از قرن چهارم تا زمان معاصر، مدح و منقبت امیرالمؤمنین به‌صورت یکی از موضوعات برجسته در شعر شیعی ملاحظه می‌شود. شعرا با دست‌مایه قرار دادن فضائل، مناقب، جوان‌مردی‌ها، رشادت‌ها، جنگ‌ها، معجزات شگرف روایت‌شده، به سرایش شعر در مدح ایشان دست‌زده‌اند. این اشعار با توجه به فراز و فرود زندگی حضرت علی علیه السلام ، ‌در قالب‌ها و گونه‌های متنوعی سروده شده است. یکی از این انواع ادبی، گونه کم‌تر شناخته‌شده «ولایت‌‌نامه» است. شاعر در این‌گونه ادبی به ذکر کرامات و معجزات حضرت علی علیه السلام می‌‌پردازد. در این نوع ادبی، نه‌تنها حضرت وجهه‌‌ای مقدّس و ماورایی پیدا می‌‌کند؛ بلکه عناصر زمانی و مکانی، جمادات و نباتات و حیوانات، انسان‌‌ها و حتی اشیا در پیوند و ارتباط با ایشان نیز رنگی از تقدّس گرفته و دارای ویژگی‌‌های شگرف می‌‌شوند. این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی سعی دارد ضمن معرفی نوع ادبی «ولایت‌‌نامه»، به بررسی جایگاه «قنبر» غلام خاص حضرت علی علیه السلام ، «ذوالفقار» شمشیر مخصوص آن حضرت و «دلدل» اسب مخصوص ایشان بپردازد؛ زیرا که نمادهایی از کیفیات قدسی شخصیت حضرت علی علیه السلام هستند.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، ولایت‌‌نامه، قنبر، ذوالفقار، دُلدُل.

72- تجلی عدالت امام علی (علیه‌السلام) در شعر عربی

مجتبی محمدی مزرعه شاهی⁽¹⁾، احمد توکلی⁽²⁾

علی علیه السلام شخصیتی است استثنایی و بی‌نظیر که منحصر به یک گروه یا عقیده و مـرام خـاصی نیست و از نخستین روزهای طلوع پرفروغ اسلام تاکنون، پیروان ادیان و مذاهب گوناگون و حتی کسانی که از مذهب خاصی پیروی نمی‌کنند، مجذوب ابعاد و شخصیت والای ایشان شده‌اند. شخصیت منحصربه‌فرد و عدالت بی‌مانند و قابل‌تحسین حضرت علی علیه السلام ، ادبا و شاعران عرب‌زبان و فارسی‌زبان را مجذوب خویش ساخته و در دوران گذشته و معاصر، شعر خود را وقف توصیف شخصیت والامقام او کرده‌اند. شاعران عرب‌زبان هر یک به فراخور دانش، استعداد، گرایش و ذوق خویش، در توصیف ایشان قلم‌زده‌اند و شعر سروده‌اند. روش تحقیق در این جستار به شیوه کتابخانه‌ای و بر اساس فن توصیف و تحلیل محتواست. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که بـا نگاهی گذرا به ادبیات عرب درمی‌یابیم که مولای متقیان حضوری بسیار پررنگ در ادبـیات عـرب داشـته است و عدالت به‌طور خاص یکی از ویژگی‌های بارزی است که شاعران در توصیفش قلم‌فرسایی کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، عدالت،‌ ادبیات عرب،‌ شعر.

7-امام علی (علیه السلام) و علوم انسانی (1)‌ - تاریخ

اشاره

73- سنت‌های الهی در تاریخ از منظر امیرمؤمنان علی (علیه السلام)

جواد سلیمانی امیری⁽¹⁾، مهدی یعقوبی⁽²⁾

در قرن‌های معاصر نگرش به تاریخ تغییر کرده است و در مطالعه و پژوهش تاریخ، مباحثی چون فلسفه نظری تاریخ و فلسفه علم تاریخ، اندیشه‌های جدیدی شکوفا شد. یکی از مباحث فلسفه نظری تاریخ، این موضوع است که آیا تاریخ بر اساس یک سری قوانین و سنت‌ها سیر می‌کند یا حوادث تاریخی بر اثر تصادف و اتفاق، روی می‌دهد؟ اگر پاسخ مثبت است، سنت‌های حاکم بر حرکت تاریخ چه اموری هستند و چگونه به حرکت تاریخ کمک می‌کنند؟ نگاه دین اسلام و امام علی علیه السلام به عنوان رهبری دینی به این مسئله چگونه است؟ در این پژوهش با استفاده از روش تحلیل تاریخی و با استفاده از منابع کتاب خانه‌ای، با مطالعه سخنان امیرمؤمنان(علیه السلام) به این نتیجه می‌رسیم که اولاً نگاه دین اسلام و متونی دینی بر سنت‌مند بودن تاریخ استوار است. ثانیاً امام علی علیه السلام ضمن اثبات وجود سنت‌های حاکم بر تاریخ، بر الهی بودن این سنت‌ها تأکید می‌کند.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام ، تاریخ، فلسفه نظری تاریخ، سنت‌مندی تاریخ، سنت‌های الهی، حرکت تاریخ.

74- نقش امام علی (علیه‌السلام) در پیدایش و گسترش علوم اسلامی

حبیب زمانی محجوب⁽¹⁾

امامان شیعه جزء نخستین گردآورندگان و مؤلفان علوم اسلامی هستند و در این میان نقش امام علی علیه السلام ، به‌عنوان جانشین پیامبر(صلی الله علیه و آله) بسیار برجسته است. این نوشتار، با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و مطالعه منابع اسلامی، در پی بررسی نقش امام علی علیه السلام در پیدایش و گسترش علوم اسلامی می‌باشد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد هرچند گستره علم امام علی علیه السلام قابل‌احصاء نیست، لکن از میان سخنان حضرت به علوم جامع نزد ایشان پی برد. آثار بسیاری به حضرت منسوب است که مصحف، کتاب علی، مسند، أحکام الدیات و کتاب السنن الأحکام و القضایا از آن جمله‌اند. امام علی علیه السلام در پایه‌گذاری برخی از علوم مانند علم فقه، تفسیر، کلام، نحو و قرائت نقش اساسی داشته است. در کنار این، امام علی علیه السلام با رویکرد علمی و توجه به تعلیم و تعلم و ترویج روحیه خردگرایی، مکتب علمی کوفه را بنا نهاد.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نقش امامان شیعه، پیدایش، گسترش، علم و دانش.

75- کاربست روش‌های آموزشی در خطبه‌های امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)

وجیهه میری⁽¹⁾

خطابه یا «سخنرانی» از قدیمی‌ترین روش‌های آموزش است؛ روشی که در ادغام با سایر روش‌های آموزشی، می‌تواند به‌طریقی فعال در آموزش تبدیل ‌شود؛ مسئله‌ای که در خطب امیرالمؤمنین(علیه السلام) قابل‌اثبات است، چراکه ایشان مطالب موردنظر خویش را در ترکیب روش‌های متنوع آموزشی ارائه می‌فرمود. با رجوع به منابع تاریخی و نهج‌البلاغه از یک‌سو و تلفیق داده‌های تاریخی با تحلیل‌های آموزشی از سوی دیگر، و بر مبنای روش توصیفی ـ تحلیلی، این نظر قابل‌ارائه است که امام به‌بهترین صورت از فن خطابه جهت آموزش عمومی استفاده فرمود، تا مطالب برای مستمعینی که قادر به درک احتجاجات پیچیده نبودند، قابل‌فهم ارائه شود؛ در این راستا شیوه‌‌های متعدد و متنوعی چون پرسش و پاسخ، مباحثه، عقل‌گرایی و تفکر، سازمان‌دهی مطالب و... را به‌منظور دوسویه‌کردن فضای جلسه، تسهیل و تسریع یادگیری به‌کار گرفت که به فعال‌شدن ذهن مستمع، منظم‌کردن اندیشه او و نیز استدلالی‌کردن قوای تفکر وی منجر می‌شد.

کلیدواژه‌ها: آموزش، امیرالمؤمنین(علیه السلام)، خطابه، راهبرد، روش.

76- نقش مردم کوفه در جنگ‌های دوران امام علی (علیه‌السلام)

بشیر احمد⁽¹⁾

جنگ‌‌های سه‌‌گانه جمل، صفین و نهروان، از وقایع مهم دوران حکومت اسلامی امام علی(علیه السلام) است که توجه به زوایای مختلف آنها اهمیت بسیاری دارد. ازجمله نقش مردم کوفه در شکل گیری این سه جنگ که می­تواند در بسترشناسی وقایع سیاسی قرن نخست اسلام و شناخت ماهیت جریان­های مردمی مؤثر باشد.

مقاله حاضر با شیوه تاریخی و توصیفی، با هدف بررسی یکی از عوامل مؤثر در این جنگ‌ها که بافت انسانی کوفه است، به بررسی نقش مردم کوفه در جنگ‌های سه‌‌گانه امام علی(علیه السلام) پرداخته است. در هر سه جنگ، جز افرادی معدود که همواره در رکاب امام علی(علیه السلام) و گوش به فرمان ایشان بودند، اکثر مردم کوفه، مردمانی دنیا‌‌پرست و بی‌بصیرت بودند و رهنمودهای امیرالمؤمنین(علیه السلام) را جدی نگرفته یا نمی‌‌پذیرفتند.

کلیدواژه‌‌ها: امام علی(علیه السلام)، مردم کوفه، جنگ جمل، جنگ صفین، جنگ نهروان.

77- سیر تعاملی امام علی (علیه‌السلام) در دوران تثبیت خلافت

سید حسن قریشی کرین⁽¹⁾

با رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله) جامعه اسلامی دچار التهاب شدیدی شد که به دنبال آن، رخدادها به همراه اختلافات اساسی در نگرش صحابه به رهبری و حاکمیت و همچنین خطرات بالقوه‌ای که از جانب دشمنان داخلی و خارجی موجودیت اسلام را تهدید می‌کرد. در بستر این رخدادها و در میان مشاجره‌ها و مخالفت‌ها، ماجرای سقیفه شکل گرفت و ابوبکر به‌عنوان جانشین پیامبر (صلی الله علیه و آله) و خلیفه اول تعیین گردید. در قیاس با سایر مخالفین، مواضع امام علی (علیه السلام) و یارانش، سبک و سیاق خاص خویش را دارد. مواضعی که در دو قالب اعتراض (تقابل) و همراهی مسالمت‌جویانه (تعامل) به‌صورت مستمر، پایدار و متوازن شکل می‌گیرد. در این مقطع امام با تحمل ناملایمات به اهداف والاتر و دغدغه‌های عالی‌تری می‌اندیشد. ازجمله این دغدغه‌ها، خطرات عظیمی‌ است که وحدت امت اسلام و اساس نوبنیاد دین خدا را نشانه گرفته است. علاوه بر این، عدم امکانات کافی جهت مقابله و نبود زمینه اجتماعی مناسب برای حاکمیت، امام (علیه السلام) را وامی‌دارد که به سیاست صبر و سکوت و درنهایت بیعت و با هدف تقویت جبهه واحد امت اسلامی، در برابر خطرات داخلی و خارجی روی آورد. که می‌توان آن را، بنیاد اندیشه تقریب مذاهب نامید. این مقاله ضمن بررسی شرایط پس از عصر نبوت، به علل و چگونگی تعامل علی (علیه السلام) با خلافت می‌پردازد، امام برای حفظ مصالح اسلام و با احترام به خواسته عمومی پس از

بیعت نهایت تعامل را با خلیفه داشت و کوچک‌ترین مانع و سنگ‌اندازی را در این زمینه به وجود نیاورد. یافته پژوهش با استفاده از روش کتابخانه‌ای و تحلیلی- توصیفی نشان می‌دهد که تعامل امام با خلافت یک تاکتیک و استراتژی بوده و از اعتقادات او سرچشمه گرفته بود، به همین علت همکاری لازم و مشاوره شایسته را در زمینه‌های مختلف با حکومت داشته است.

کلیدواژه‌ها: تشیع، امام علی (علیه السلام)، ابوبکر خلیفه اول، سقیفه، بیعت، تقابل، تعامل.

78- اولویت بندی دشمنان در سیره امیرالمؤمنین امام علی (علیه‌السلام)

سید علی آقا میری⁽¹⁾

یکی از مهم‌ترین مسائل درزمینه سیره حکومتی امیرالمؤمنین، نحوه برخورد ایشان با اهل بغی و معیارهای اولویت‌بندی دشمنان برای امام است. پس از پایان نبرد، امام با اهل جمل و نهروان، رفتار متفاوتی را نسبت به سپاه شام از خود نشان داد. این پژوهش با استناد به شواهد تاریخی و روایات درصدد اثبات این موضوع است که چرا امام علی علیه‌السلام در زمان خلافت خود، به نبرد با معاویه و سپاه شام، نسبت به سایر دشمنان، بیشتر اصرار داشت. در این نوشتار، با روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی و دلایل اهمیت نبرد با سپاه بنی‌امیه از دیدگاه امام علی علیه‌السلام پرداخته شده است. آنگاه به این نتیجه رسیده است که مهم‌ترین دلایل امام برای نبرد با سپاه شام، تلاش بنی‌امیه برای از بین بردن شعائر و اصل اسلام، کوشش معاویه برای گسترش سلطنت ظالمانه، حمایت و تأمین مالی از فتنه گران، ایجاد ناامنی در جامعه اسلامی و ترغیب دیگران به آشوب و کمک کردن به کفار برای از بین بردن اسلام محمدی می‌تواند باشد.

کلیدواژه‌ها: امام علی (علیه السلام)، دشمن‌شناسی، معاویه، جمل، نهروان، صفین، کفر، نفاق، جنگ.

79- ناکثین، قاسطین و مارقین؛ بر اساس متن نهج‌البلاغه و اسناد روایی فریقین

مینا احمدیان⁽¹⁾، حسین محدث‌زاده⁽²⁾

مقاله حاضر به تشکیل گروه‌های ناکثین، قاسطین و مارقین در عصر خلافت امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌پردازد و این‌که چه شرایطی باعث شد تا در میان امت اسلامی این گروه‌ها پدید آیند. نگارندگان در مقاله حاضر به‌بررسی این گروه‌ها در متن نهج‌البلاغه و متون روایی اهل‌سنت و نقش آنها در تضعیف قوای حکومتی علی(علیه السلام) پرداخته‌اند؛ هم‌چنین در این مقاله هدف، معرفی علی(علیه السلام) به‌عنوان نخستین خلیفه جهان اسلام است که مجبور به جنگ با مسلمانان منحرف در عقیده می‌شود و احکام مبارزه با اهل بغی را به تاریخ می‌آموزد. سؤال این است که این فرقه‌ها چرا به‌وجود آمدند و چرا بعد از پیامبر در روزگار سه خلیفه ماقبل علی(علیه السلام) نبودند.

کلیدواژه‌ها: امام علی(علیه السلام)، نهج‌البلاغه، ناکثین، قاسطین، مارقین.

80- امام علی (علیه‌السلام) و مبارزه با عرفی‌گرایی در اندیشه مسلمانان سده نخستین اسلامی

احمد فعال اصفهانی⁽¹⁾

سکولاریسم یا عرفی‌گرایی، امروزه در همه ابعاد زندگی بشر غربی حضوری پررنگ دارد. از آموزه‌های اعتقادی گرفته تا شیوه‌های تربیتی، می‌توان ردپای شاخصه‌ها، ابعاد و لوازم این تفکر را در غرب و آموزه‌هایش یافت. دین مبین اسلام به‌واسطه نظام ساختاری کامل، اساساً ظهور چنین پدیده‌ای را در ارکان خود پذیرا نمی‌باشد. اما ورود اندیشه‌های غلط و وارداتی در بین مسلمین، تاریخ اسلام را نیز از این رهیافت بی‌بهره نگذاشته است. در این میان دوره حاکمیت امام علی علیه السلام را می‌توان دوره بروز و ظهور عرفی‌گرایی در جهان اسلام دانست. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی و با رویکرد تاریخی، به‌بررسی عوامل و راهکارهای مبارزه با عرفی‌گرایی امام علی علیه السلام در اندیشه مسلمانان سده اول هجری، پرداخته‌شده است. مهم‌ترین نتایج حاصل از این تحقیق را می‌توان در موارد ذیل اشاره کرد: جلوگیری از اجتماع نبوت و خلافت در یک خانه، جدایی قرآن و مفسر حقیقی‌اش، وجود مفسرین بی‌اطلاع از حقیقت دین و ظهور تفکر عثمانی در دوران فترت 25 ساله را می‌توان از جمله دلائل ظهور این تفکر در دوره امام علی علیه السلام دانست. امام علی علیه السلام اما با دردست‌گرفتن حاکمیت، اصلاحات وسیعی را در اندیشه دینی امت اسلامی طراحی و ابعاد آن را در حوزه اعتقادی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی تبیین نمود و سعی در اجرای آن داشت.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، دنیا، دین، عرفی‌گرایی، سکولاریسم، سده اول.

81- مقایسه وضعیت اقلیت‌های مذهبی در حکومت علوی و جمهوری اسلامی

مهدی ابوطالبی⁽¹⁾، مهدی یعقوبی⁽²⁾

اقلیت‌های مذهبی، همواره موضوعی چالش‌برانگیز برای حکومت‌ها بوده‌اند. جایگاه و مفهوم این قشر از جوامع، در قرون اخیر، در حقوق بین‌الملل، مورد توجه قرار گرفته است. با توجه به تاریخ کهن حضور پیروان ادیان یهودیت، زرتشیت و مسیحیت در ایران، جایگاه این گروه پس از انقلاب اسلامی، مورد توجه حکومت جمهوری اسلامی قرار گرفت. با این‌حال برخی بر این باورند به رغم الگوگیری نظام جمهوری اسلامی از حکومت علوی، حقوق اقلیت‌ها پس از انقلاب اسلامی در ایران رعایت نشده است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تاریخی ـ تطبیقی به‌دنبال پاسخ به این مسئله است که آیا عملکرد جمهوری اسلامی و رهبران آن، در مورد این گروه از جامعه ایران در مقایسه با حکومت علوی، در راستای سیره علوی بوده یا در مقابل آن قرار داشته است؟ از نتایج تحقیق این است که با توجه به شواهد متقن، می‌توان گفت نگاه جمهوری اسلامی به اقلیت‌های مذهبی کاملاً براساس قوانین اسلامی بنا شده است. هم‌چنین توجه به پیروان ادیان دیگر در قانون اساسی و رعایت حقوق شهروندی و آزادی مذهبی آن‌ها در جمهوری اسلامی و عملکرد رهبران آن کاملاً براساس معیارهای حکومت امیرمؤمنان(علیه السلام) شکل گرفته است.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، حکومت علوی، امام خمینی، مقام معظم رهبری، جمهوری اسلامی، اقلیت‌های مذهبی.

82- بررسی مناقب علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) در کتاب مناقب اهل‌بیت (علیهم‌السلام) -

از دیدگاه اهل‌سنت اثر سید محمدطاهر سیدزاده هاشمی شافعی(م1412 ق)

سید محسن شرافت⁽¹⁾

«مناقب»، به‌عنوان یکی از منابع مهم تاریخ اسلام، با هدف بیان فضایل و سجایای اخلاقی و اجتماعی افراد، نگارش یافته‌اند. در منابع اسلامی، مناقب و خصوصیات فردی شخصیت‌های بزرگ و تأثیرگذار هم‌چون پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) مورد بحث و مداقه مناقب‌نویسان قرار گرفته‌اند. اهل‌بیت پیامبر خاتم(علیه السلام) از طرفی به‌واسطه مقام امامت نزد شیعیان و از سوی دیگر به‌لحاظ پیوند نسبی و توصیه به احترام آنان نزد اهل‌سنت نیز تکریم گشته‌اند. در میان مناقب بی‌شماری که از اهل‌بیت(علیه السلام) به‌دست ما رسیده، منابع فراوانی در فضایل حضرت علی‌بن ابی‌طالب(علیه السلام) سخن به‌میان‌رفته که از سوی دانشمندان و بزرگان اهل‌سنت نگارش یافته‌اند که البته این خود نشانی بر تکریم ایشان به‌واسطه همراهی و پیوند نسبی با پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و توصیه به احترام به وی نزد اهل‌سنت است. نگارنده در این مجال به برشمردن برخی مناقب بازگو شده اهل‌سنت راجع به اهل بیت نبوی(علیه السلام) و به‌طور خاص به بررسی و بازخوانی منقبت حضرت علی‌بن ابی‌طالب(علیه السلام) در کتاب «مناقب اهل‌بیت(علیه السلام) از دیدگاه اهل‌سنت» اثر سیدمحمدطاهر هاشمی شافعی (م 1412 ق) از اندیشمندان صاحب‌نظرِ اهل‌سنت پرداخته و آن را با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی مورد بررسی قرار داده است. از نتایج تحقیق این است که مؤلف سعی کرده تا با روحیه‌ای پژوهش‌گرانه و نگاهی معتدل

و به‌دور از غرض‌ورزی، به ذکر روایات متعددی در باب مناقب حضرت علی علیه السلام بپردازد، اما نکته مهم این است که نخست، این مناقب تمام فضایل حضرت علی علیه السلام مندرج در منابع اهل‌سنت نیست، بلکه گزیده‌ای از آن‌ها محسوب می‌شود. در وهله دوم، نویسنده تنها به ذکر عربی و ترجمه فارسی فضایل حضرت بسنده کرده و هیچ تفسیر و تحلیلی که برگرفته از اعتقادات اهل‌سنت باشد، در این خصوص ارائه ننموده است.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، مناقب، فضائل، اهل‌سنت، سیدمحمدطاهر سیدزاده هاشمی شافعی.

83- تحلیل فضایل امام علی (علیه‌السلام) در تاریخ یعقوبی اصفهانی

محمد حسین ریاحی⁽¹⁾

بی‌شک یکی از مهم‌ترین و ارزشمندترین شخصیت‌هایی که در تاریخ‌نگاری اسلامی تأثیرگذار بوده، ابی‌واضح احمد بن ابی‌یعقوب معروف به یعقوبی اصفهانی است. کتاب او هرچند نسبت به برخی از آثار از کمیت و وسعت چندانی برخوردار نیست لکن از حیث جامعیت، دقت و صراحت، جایگاه والایی دارد. پرداختن به برخی نکات به‌ویژه اتفاقات زمان پیامبر و پس از آن، جرأت و جسارت خاصی را می‌طلبید. فضای موجود و سلطه خلفا و عوامل آنان مانع از تبیین بسیاری از مسائل تاریخی و به‌ویژه واقعیات در موضوع خلافت پس از پیامبر(صلی الله علیه و آله) شده است، لکن یعقوبی اصفهانی به‌خوبی از عهده این کار برآمده. علاوه بر این، کیفیت کلیه مطالب مندرج در این اثر از آدم(علیه السلام) تا خاتم(صلی الله علیه و آله) و پس از آن در مقایسه با بسیاری از تاریخ‌نگاران مسلمان ممتاز است.آن‌چه در این مقاله بدان اشاره رفته علل و عواملی است که می‌توانند در توسعه و ترویج فضایل امام علی علیه السلام و سایر ائمه معصومین علیهم السلام در کتاب او تأثیرگذار بوده باشند که به چهار مورد اشاره شده و شاید بتوان آن‌ها را در این باب مهم‌ترین قلمداد کرد.

کلید واژه‌ها: فضائل امام علی علیه السلام ، اخبار امامان شیعه، تاریخ‌نگاری تشیع، تاریخ یعقوبی.

84- سیمای نبوی در نگاه علوی

رضا نوروزی⁽¹⁾

حضرت پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) از نگاه امام علی علیه السلام به‌عنوان الگوی الگوطلبان معرفی شده است که هیچ‌کس در اثر پیروی نکردن از پیامبر(صلی الله علیه و آله) از هلاکت در امان نخواهد بود. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و با مطالعه منابع کتابخانه‌ای در تلاش هستیم سیمای نبوی را در کلام امام علی علیه السلام مورد کنکاش قرار دهیم. از نتایج تحقیق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: پیامبر(صلی الله علیه و آله) از لحاظ فضائل اخلاقی، برترین است. بنده، برگزیده، فرستاده، رسول رحمت، امانت‌دار پسندیده، بشارت‌دهنده رحمت، بیم‌دهنده کیفر، سرور مخلوقات و سفیر وحی خداوند، پیشوای پرهیزکاران، افتخارآفرین امت، طبیب سیّار، بزرگ‌شده خانواده کریم، صاحب شریف‌ترین عترت و... از دیگر توصیف‌هایی است که امام علی علیه السلام درباره پیامبر(صلی الله علیه و آله) به کار برده است. قطع ریشه بدعت‌ها در ادیان الهی، بیان احکام و مقررات الهی، در هم شکستن سلطه‌گران، از بین بردن گمراهی، برپا نمودن پرچم‌های حق و احکام نورانی، نجات و هدایت مردم، جنگ و مبارزه با دشمنان خدا، ایجاد الفت و مهربانی در میان دل‌ها، اصلاح شکاف‌های اجتماعی، ایجاد وحدت، تحکیم پایه‌های ایمان، دعوت به خدا، ابلاغ دستورهای خداوندی و اجرای فرامین الهی ازجمله تلاش‌ها و ره‌آورد بعثت پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) بعد از آن‌همه جهالت و بدبختی، گمراهی، عصیان، بت‌پرستی، تاریکی، فتنه و فلاکت و نابودی و... می‌باشد.

کلیدواژه‌ها: پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله)، امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، سیره نبوی.

8-امام علی (علیه السلام) و علوم انسانی (2)‌ -تربیت

اشاره

85- مبانی، اصول و روش‌های تربیتی از منظر امام علی (علیه‌السلام)، با تأکید بر خطبه‌یک نهج‌البلاغه

مژده علیزاده⁽¹⁾

هدف از پژوهش حاضر «بررسی مبانی، اصول و روش‌های تربیتی از منظر امام علی علیه السلام با تأکید بر خطبه‌یک نهج‌البلاغه» است. به‌منظور وصول به هدف فوق از روش توصیفی ـ تحلیلی و از منابع کتابخانه‌ای استفاده گردیده است. نتایج تحقیق مبین آن است که مبنای اصلی در تعلیم و تربیت از منظر امام علی علیه السلام خداشناسی و ایمان به او است. مبانی دیگر نیز با تأکید بر همان خطبه، عبارت‌اند از: اعتقاد به جهان‌شناسی الهی، اعتقاد به وجود ملائکه در تحول نظام آفرینش، اعتقاد به وجود پیامبر(صلی الله علیه و آله)، اعتقاد به وجود پیامبران الهی، اعتقاد به قرآن کریم و عمل به آن، اعتقاد به وجود امامان معصوم(علیهم السلام). اصول تربیتی همان دستورالعمل‌های کلی هستند که در امر تعلیم و تربیت باید به کار گرفته شوند، لذا اصول تربیتی از منظر نهج‌البلاغه (خطبه یک) عبارت‌اند از: رسیدن به خداشناسی از طریق شناخت صفات و قدرت خداوند متعال در خلقت موجودات، شناخت موجودات و اصل خلقت آن‌ها، ایجاد تزکیه و تهذیب نفس در خود، ایجاد صفات پیامبر گرامی اسلام در مربی و انتقال آن به متربی و عمل دادن متربی به مربی. روش‌های تربیتی، راه‌های رسیدن به اهداف و مبانی می‌باشند، از منظر نهج‌البلاغه (خطبه یک) این روش‌ها را نیز می‌توان در موارد ذیل دانست: روش شکر و سپاس، روش استدلالی عقلانی، تفکر و مشاهده، مشاهده صفات خداوند در خلقت موجودات، آشنایی با خود پدیده‌ها، مطالعه متون مربوط به قران و نهج‌البلاغه و قرائت آن با زبانی ساده و نرم در قالب شعر و داستان به کودکان. درنهایت با توجه به این‌که خطبه‌یک نهج‌البلاغه یک نظام تربیتی کامل و جامعی را ترسیم می‌کند لذا توجه بیش‌تر معلمان و مربیان به این مبانی و اصول و روش‌های تربیتی و استخراج و به‌کارگیری آن‌ها در تعلیم و تربیت پیش‌نهاد می‌شود.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، خطبه‌یک، تربیت، مبانی، اصول.

86- وظایف مربی در تعلیم و تربیت از منظر امام علی (علیه‌السلام) (با تأکید بر نهج‌البلاغه)

مژده علیزاده⁽¹⁾

معلمان یکی از ارکان اصلی در نظام تعلیم و تربیت محسوب می‌شوند. معلمان تنها نقش تعلیم را بر عهده ندارند، بلکه رسالت دیگر آن‌ها تربیت نیز می‌باشد و لذا در نظام تعلیم و تربیت اسلامی، جداکردن این دو از هم صحیح نیست. به‌عبارت دیگر معلم را باید همان مربی دانست. امام علی علیه السلام که خود انسانی کامل و به‌عنوان معلم سوم انسان محسوب می‌شوند، علاوه بر این‌که خود دارای سیره‌ای نیک در تعلیم و تربیت فرزندان، شاگردان و مخاطبان خود می‌باشند در سخنانشان نیز به طرح کلی یک نظام تعلیم و تربیت صحیح پرداخته‌اند که نیاز به استنباط و استخراج دارد. لذا هدف از پژوهش حاضر «بررسی وظایف مربی در تعلیم و تربیت از منظر امام علی علیه السلام (با تأکید بر نهج‌البلاغه)» می‌باشد. روش پژوهش نیز توصیفی -تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای می‌باشد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که وظایف بسیار زیادی را می‌توان از سخنان امام(علیه السلام) در باب وظایف مربی برگرفت، لذا در پژوهش حاضر به بخشی از آن‌ها اشاره گردید. از جمله این وظایف عبارتند از: خودسازی، کسب معرفت و تقوای الهی برای رسیدن به قرب الی الله، جاری‌کردن نام خدا بر زبان، شناساندن یگانه معبود هستی به متعلمان، داشتن اخلاص در کار، برقراری ارتباط مطلوبی با متربیان، آموختن کتاب خداوند متعال به متربی همراه با تفسیر آن، داشتن هدف، شناخت پیامبر گرامی(صلی الله علیه و آله) و عمل به سیره تربیتی او، صداقت در

کلام مربی، شتاب‌کردن در تربیت متربی، شناخت ویژگی‌های متربی در ابعاد گوناگون، آگاه‌کردن ذهن متربی نسبت به دنیا و واقعیت‌های آن، متربی را جزئی از وجود خود دانستن، شناخت مخلوقات خدا و آشناکردن متربیان با پدیده‌های خلقت، خواندن آثار و نظریه‌ها و تجارب مربوط به پیشینیان و تفکر در آن‌ها و انتخاب بهترین و سودمندترین آن‌ها.

کلیدواژه‌ها: مربی، تعلیم و تربیت، امام علی علیه السلام

87- روش‌های تربیتی در نامه سی و یکم نهج‌البلاغه

خداداد دانش⁽¹⁾

هدف این پژوهش شناسایی روش‌های تربیت در نامه 31 نهج‌البلاغه است. روش این پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی است که برای تحلیل داده‌های تحقیق از روش تحلیل محتوا استفاده شده است. در این مقاله ابتدا مفهوم تربیت و روش‌های تربیت، تبیین شده سپس به استخراج روش تربیتی از نامه 31 پرداخته شده است که نتایج و یافته‌های پژوهش نشان داد که روش‌های تربیتی در نامه مذکور شامل سیزده روش: پند و اندرز، تعلیم حکمت، محبت، داستان، عبرت‌آموزی، امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، تحمیل به نفس، دعا و نیایش، توبه، مجازات به‌قدر خطا، مبالغه در پاداش، اعطایی بینش و استفاده از مَثل می‌باشد.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، نامه 31، روش تربیت.

88- شاخصه‌های تربیت محور بودن حکومت علوی

محمد حسین صاعد رازی⁽¹⁾، محمد باقر وَلَدان⁽²⁾

در میان الگوهای متعددی که برای حکومت ترسیم شده است، الگوی امام علی علیه السلام متفاوت بوده و ویژگی‌های خاصی در آن وجود دارد؛ یکی از این ویژگی‌ها جایگاه ممتاز تربیت در حکومت از دیدگاه آن بزرگوار است. بررسی روایات و سیره آن حضرت در خصوص مبانی حکومت و اهداف آن و هم‌چنین نحوه حکومت‌داری ایشان بر این مطلب شهادت می‌دهد که در حکومت دینی موردنظر امام علی علیه السلام تربیت نقش برجسته‌ای دارد و بلکه محور امور است. البته این تربیت جامع بوده و با تربیت اعتقادی و اخلاقی و عملی حتی به روابط اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و طبیعی انسان‌ها نیز جهت می‌دهد؛ چنان‌که اگر محوریت تربیت در حکومت رعایت نشود، جانب مبانی و اهداف حکومت از دیدگاه ایشان رعایت نخواهد شد و حکومت، اسلامی نخواهد بود. هدف از این پژوهش، آن است که با استفاده از منبع روایات و سیره امام علی علیه السلام ، نقش تربیت در حکومت تبیین گردد. ضرورت این پژوهش نیز به‌جهت ارائه الگوی حکومتی است که تربیت در رأس وظایف آن وجود دارد و می‌تواند بسیاری از نظریات رقیب را در عرصه حکومت کنار زند و در حقیقت یک نوع تولید علوم انسانی-اسلامی در عرصه سیاست می‌باشد که مبتنی بر مبانی اصیل اسلامی از دیدگاه امام علی علیه السلام است و این خود یک نوآوری پژوهشی مبتنی بر منابع غنی اسلامی است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی، وحیانی و نقلی-تاریخی

است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که شاخصه‌های تربیت‌محور بودن در حکومت امام علی علیه السلام به شرح زیر است:

قرآن، مبنای حکومت تربیتی علوی، تذکر و توجه همیشگی به قیامت، اهتمام به برطرف کردن شبهات و موانع تربیت، تربیت مستمر کارگزاران حکومت، تأکید مستمر بر روش‌های تربیتی در حکومت، تأکید بر اصل اختیار، استفاده از روش‌های تربیتی در مواجهه با دشمنان، استفاده از عبرت‌ها و تأکید بر آن در عرصه حکومت‌داری و استفاده از روش الگویی در رفتار حکومتی در عرصه‌های اقتصادی، سیاسی.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، حکومت، تربیت، حکومت اسلامی، تربیت اسلامی، نقش تربیت در حکومت.

89- بازخوانی مفاهیم راهبردی عهدنامه مالک اشتر

سید عوض مرتضوی⁽¹⁾

دوران زمامداری پنج‌ساله امیرالمؤمنین علی علیه السلام یکی از مقاطع درخشان تاریخ اسلام است که در این دوره هرچند کوتاه، بهترین الگوی مدیریت به نمایش گذاشته شده است. بدون تردید شیوه مدیریتی امام علی علیه السلام که برگرفته از قرآن و سیره رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) بود، برای همیشه تاریخ آموزنده و زندگی‌ساز است. یکی از یادگارهای ارزشمند آن‌حضرت که در قالب «عهدنامه مالک اشتر» بیان شده است، حاوی نکات راهبردی برای زمامداران و مدیران است که به‌طور گویا و دقیق اهداف، اصول، روش‌ها، تکالیف و وظائف گوناگون مدیریتی را بیان کرده است. این نوشتار با روش توصیفی - تحلیلی تلاش دارد این عهدنامه را با رویکرد مدیریتی، مورد بررسی قرار داده و نکات راهبردی آن را استخراج و بیان نماید.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، راهبرد، مفاهیم راهبردی، عهدنامه مالک اشتر.

90- کرامت انسان از نگاه امام علی (علیه‌السلام)

محمد سالم محسنی⁽¹⁾

کرامت انسانی به دو مرتبه «کرامت اولیه» و «کرامت ثانویه» تقسیم‌ می‌شود. قسم نخست، مبنای تکالیف الهی و حقوق انسانی است و امروزه در نظام حقوق بشر نیز جایگاه مهمی یافته است. هدف این تحقیق، مطالعه و بررسی کرامت انسان در نگاه امام علی علیه السلام است تا عوامل و آثار کرامت را از سخنان و سیره آن حضرت استنباط کرده و نقش آن را در حمایت از حقوق و تکالیف انسانی و تکامل نفس آدمی در مسیر کسب فضیلت‌های اخلاقی نشان دهد.

براساس یافته‌های پژوهش، کرامت در اندیشه حضرت علی علیه السلام به دو مرتبه اولیه و ثانویه قابل طبقه‌بندی است. عوامل کرامت اولیه، برخورداری از روح الهی، نیروی عقل، سجده فرشتگان و آزادگی انسان است و آثار این نوع کرامت، بهره‌مندی از هدایت تشریعی،‌ ارزشمندی جان و آبروی آدمی و حمایت از حقوق بنیادین بشر است. اما عوامل کرامت ثانویه: اسلام، ایمان، عمل صالح‌، تقوا و توکل و آثار آن: تعالی روح آدمی، صدور افعال کریمانه و دوری از رذیلت‌های اخلاقی است. در تحقیق، از روش توصیفی ـ تحلیلی استفاده شده است.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام ، کرامت اولیه، کرامت ثانویه، عوامل کرامت، آثار کرامت.

91- رویکرد عملی امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) به کرامت انسانی

اعظم رسولی⁽¹⁾

انسان به‌‌عنوان خلیفه‌‌الله در اسلام جایگاه ویژه‌‌ای دارد و کرامت حقی است که به انسان عطا شده است. ازاین‌رو به کرامت انسان و حفظ آن، هم در آیات قرآنی و هم در آموزه‌‌های اسلامی و سیره اولیای دین به‌‌طور خاص توجه شده است. در این میان رویکرد و نگاه ویژه امیرالمؤمنین علیه السلام به انسان و حفظ کرامت وی بسیار قابل ‌‌توجه است. این پژوهش در راستای شناخت کرامت انسانی مبتنی بر گفتار و به‌‌ویژه رویکرد عملی امیرالمؤمنین علیه السلام انجام شده است. در این پژوهش از روش تحلیلی ـ توصیفی و گردآوری‌های اسنادی و کتابخانه‌ای استفاده شده است. بر اساس نتایج حاصله حضرت امیر(علیه السلام) امتیازخواهی و سهم‌‌طلبی به دلایلی چون برخورداری از مواهب الهی، داشتن سوابق دینی، ملی، ارزشی، وابستگی نسبی و سببی به نهادهای قدرت و ثروت، کوتاهی در برخورد با نظام‌‌های تکاثر و تفاخر، آداب‌ورسوم غلط فردی و اجتماعی، اجازه ضرر دیدن و ضرر رساندن به افراد جامعه، عدم قاطعیت در اجرای احکام و برخورد با خائنان، پرداختن به مسائل لغو و بی‌‌فایده و عدم حساسیت در مقابل جریانات اجتماعی، شرک، کفر و نمودهای مختلف آن در جوامع انسانی و بی‌‌توجهی به زندگی اخروی، اعمال نظر شخصی در امر مجازات و نپرداختن به امربه‌معروف و نهی از منکر از سوی حاکمان و افراد را موجب بی‌‌عدالتی، نابرابری اجتماعی و سلب کرامت از انسان بیان نموده و فراهم نمودن شرایط و امکانات از طریق ایجاد شالوده‌‌های عدل و قسط توسط حاکمان و تربیت ظرفیت وجودی انسانی را برای دستیابی به تکامل و حفظ کرامت انسان‌‌ها ضروری می‌‌داند و بر ضرورت توجه به تک‌تک انسان‌‌ها تأکید دارد.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام ، کرامت انسانی، مؤلفه‌های کرامت انسانی، رویکرد عملی.

92- نگاهی به الزامات، مبانی و موانع تربیتی کرامت انسان در آموزه‌های حضرت علی (علیه‌السلام)

سید حسام موسوی⁽¹⁾

هدف پژوهش حاضر، تبیین الزامات، مبانی و موانع تربیتی کرامت انسان در آموزه‌های حضرت علی علیه السلام بوده است. روش پژوهش نیز تحلیلی ـ اسنادی بود که ازجمله روش‌‌های کیفی در حوزه پژوهش‌های علوم انسانی به‌شمار می‏رود. در این پژوهش، پس از توضیح و تحلیل مطالبی که در قرآن و متون روایی پیرامون کرامت انسان و انسان‌شناسی حضرت علی علیه السلام وجود دارد، برخی اصول و روش‌‌های تربیت کرامت انسان بر اساس نظر ایشان استنباط شده است. نتایج نشان داده که تقوا، مبنا و رکن اساسی انسان‌شناسی حضرت علی علیه السلام می‌باشد. مهم‌ترین الزامات تربیت کرامت انسان در دو بُعد درونی عبارت‌اند از: تقوا، ایمان و اعتقاد، بصیرت و آگاهی، پرهیز از دنیاپرستی، نگرش مثبت و کرامت‌مدار به انسان‌ها و در بُعد بیرونی شامل: امانت بودن مسئولیت، ارزش‌ابزاری موقعیت‌های مختلف زندگی اجتماعی، نگرش اخلاقی به زندگی، مسئولیت؛ فرصتی اخلاقی و معنوی، عمران و آبادانی در کنار وظایف فرهنگی، حقوق و وظایف متقابل، توجه به قدرت و نظارت الهی، توجه به مشارکت و نقدپذیری در زندگی و مدیریت فرصت‌ها. مهم‌ترین موانع تربیت کرامت انسان از دید حضرت علی علیه السلام عبارت‌اند از: دنیاپرستی، کبر و بخل. در راستای تربیت کرامت، دلالت‌های تربیتی در حوزه مبانی: تقوا، نظم و حساب‌رسی در امور، آزادگی، دادگری و ظلم‌‌ستیزی، زهدورزی، خدمت به خلق و عمل صالح، دانش‌‌اندوزی

توأم با عمل و در حوزه روش‌های تربیتی: محاسبه نفس، زهدورزی، محبت، تذکر، معاشرت با صالحان، عفو و تغافل، تنبیه و تشویق، پیش‌گیری و کنترل، روش الگوبرداری. بنابراین، توجه به آموزه‌های حضرت علی علیه السلام زمینه تحقق و پرورش صلح در بُعد فردی و اجتماعی را مهیا می‌سازد.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، تربیت، انسان کامل، کرامت انسانی، صلح.

93- معنای زندگی در اندیشه توحیدی امام علی (علیه‌السلام)

قدرت اللّه قربانی⁽¹⁾

اهمیت معنای زندگی، پرسش از چگونگی تحقق آن در عصر حاضر را برای انسان مسلمان معاصر ضروری می‌کند. در این زمینه نهج‌البلاغه امام علی علیه السلام دارای آموزه‌های ارزشمندی است. امام علی علیه السلام به مهم‌ترین مؤلفه‌های معنابخش زندگی از منظر توحیدی اسلام اشاره دارد. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به‌ذکر مواردی از سیره علمی و عملی امام علی علیه السلام درباره معنای زندگی پرداخته‌شده است. در این رویکرد، معنای زندگی در پرتو توحید ذاتی، صفاتی، توحید افعالی، توحید عملی و نهایتاً جایگاه دنیا و مرگ مورد بررسی قرار می‌گیرد. توحید ذاتی و صفاتی، مواردی چون بساطت، نامتناهیت و دیگرگونه‌بودن خدا را گوشزد می‌کند که باعث اجتناب از تشبیه خدا به انسان می‌شود و نشان می‌دهد که خدا دارای همه کمالات نامتناهی است. توحید افعالی اثبات می‌کند جهان و زندگی انسان، آفریده و تحت‌حاکمیت مستمر خداست و انسان موجودی رها نیست و اصل غایت‌مندی افعال الهی حاکم بر زندگی او است. توحید عملی ضرورت و راه‌کارها و نتایج عملکرد انسان درمقابل خدا را بیان می‌کند که موجب رستگاری اوست. نهایتاً این‌که با ملاحظه موارد توحیدی مذکور، دنیا به‌عنوان مقدمه کسب کمال و سعادت حقیقی انسان، و مرگ به مثابه لازمه گذر از دنیای مادی به حیات اخروی، معنای خود را به‌دست می‌آورند و سختی‌های زندگی نیز ابزار آزمون، کیفر، پاداش و تعالی انسان هستند. نتیجه این‌که، اندیشه توحیدی امام علی علیه السلام ؛ مبدا، معاد و مسیر تکاملی انسان در این دنیا را به‌درستی تعریف کرده، معنای حقیقی‌ای از زندگی انسان در پرتو عبودیت حق‌تعالی تعریف می‌کند، که آن، عین آزادگی اوست.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، معنای زندگی، اندیشه توحیدی، توحید ذاتی، توحید صفاتی، توحید افعالی، توحید عملی، دنیا، مرگ.

94- سبک‌شناسی معنا و معناداری زندگی در سخنان امیرالمؤمنین

(علیه‌السلام)

محمد مهدی ولی‌زاده⁽¹⁾

هدف‌گرایی و معنی‌خواهی، امری فطری در انسان است. انسان اگر از طبیعت حیات خود فراتر رود و نظاره‌گر آن باشد با پرسش چیستی حیات و چیستی هدف و معنی حیات مواجه می‌شود. در پژوهش حاضر مشکل اصلی انسان‌ها ناتوانی از تفسیر زندگی و غفلت از معنای زندگی معرفی شده است و معنا بخشیدن به زندگی فقط با رسیدن به هدف عالی زندگی و درک حیات حقیقی فراهم می‌شود. پس انسانی که به حیات حقیقی نرسد، به معنای زندگی دست نمی‌یابد و حیات او پوچ و بی‌معنا خواهد بود. تحقیق حاضر در پی آن است تا سبک و روش تربیتی و معرفتی حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت به شناخت معنای زندگی و تذکار به معناداری آن بررسی و شناسایی شود تا نخست بُعدی از ابعاد شخصیتی ایشان روشن گشته و در مرحله پسین، از آن به عنوان الگویی برای تربیت معنوی‌زیستی بهره جست. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی بوده و هدف از آن بررسی و سبک‌شناسی معنای زندگی و معناداری آن و نیز بازخوانی راه‌های معنابخشی به زندگی از دیدگاه نهج‌البلاغه می‌باشد. طی جستار تفصیلی در سخنان امیرالمؤمنین علیه السلام در نهج‌البلاغه، رویکرد اصلی و سبک ایشان تأکید بر تنظیم و تصحیح نحوه نگرش، ارتباط و تعامل انسان با دنیا و زندگی دنیوی شناخته شده است و در این راستا دسته‌بندی جدیدی ارائه شده است.

کلیدواژه‌ها: حیات حقیقی، معنای زندگی، زندگی معنادار، تربیت زیستی، ارتباط با دنیا، زندگی در نهج‌البلاغه.

95- ملاک‌های رستگاری جوانان در سیره و سخنان امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)

نفیسه زارعی⁽¹⁾

هدف از آفرینش انسان این است که با انتخاب راه صحیح و پیمودن صراط مستقیم به رستگاری و مقام قرب الهی برسد. در این مسیر نیاز است انسان با راهنمایی افراد آگاه به‌سوی رستگاری رهنمون گردد. ازاین‌رو، تربیت صحیح در تمام سنین، به‌‌ویژه در سنین حساس و نقش‌‌پذیر جوانی تأثیر بسیار مهمی دارد. با تدبر و تحقیق در آیات قرآن، سیره، گفتار و رفتار معصومان(علیه السلام)، به‌‌خصوص حضرت علی علیه السلام می‌‌توان ملاک‌های رستگاری را بهتر شناخت و جهت رسیدن به آن تلاش نمود. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی به بررسی سخنان حضرت علی علیه السلام به‌‌خصوص نامه 31 نهج‌البلاغه که در وصیت به فرزند صالح و جوان خویش، امام حسن(علیه السلام)، می‌پردازیم. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که حضرت علی علیه السلام نکات تربیتی بسیاری را در اصول و مبانی اعتقادی ازجمله خداشناسی، امام شناسی، جهان‌شناسی و... را یادآور شده‌‌اند و نیاز ضروری هر جوان هست که آنها را بداند و به کار گیرد.

کلیدواژه‌ها: امیرالمؤمنین، نهج‌البلاغه،‌نامه 31، تربیت دینی، خداشناسی، خودشناسی.

96- فرصت‌شناسی در کلام مولا علی (علیه‌السلام)

طاهره سادات حسینی نصرآبادی⁽¹⁾

وقت مناسب برای انجام کار را «فرصت» ‌گویند. مدیریت فرصت‌ها زمانی معنای کامل پیدا‌می‌کند که مهارت لازم برای استفاده درست از فرصت‌ها را داشته ‌باشیم. فرصت‌ها مانند اغلب پدیده‌ها گذرا‌ هستند و اگر به‌موقع و به‌‌جا مورد استفاده ‌قرار ‌نگیرند، نه‌‌‌تنها اثر مثبتی‌ ندارند، بلکه ممکن‌است آسیب‌رسان هم باشند. ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ روش ﺑﺮﺧﻮرد انسان با فرصت، ﻧﺘﯿﺠﻪ اﻋﻤﺎل و ﺗﺼﻤﯿﻤﺎتش ﺑﻪ ﻓﺮﺻﺖﺳﺎزی ﯾﺎ ﻓﺮﺻﺖﺳﻮزی ﺧﺘﻢﻣﯽﺷﻮد. انسان‌های موفق معمولا فرصت‌‌محور و فرصت‌شناس هستند و می‌توانند تهدیدها را به ‌‎فرصت تبدیل کنند و بسیاری از غیرممکن‌‌ها را ممکن سازند. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ ﺗﺤﻠیلی و ﺑﺮرﺳﯽ کلام مولا علی علیه السلام ﺑﺮداﺷﺖ ﻣﯽﺷﻮد که ﺑﻬﺮهﻣﻨﺪی و به‌‌کارﮔﯿﺮی برخی ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺜﻞ: برنامه‎ریزی و زﻣﺎن‌ﺷﻨﺎﺳﯽ، ﻣﻮﺟﺐ ﻣﯽﺷﻮد اﻧﺴﺎن ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻓﺮﺻﺖﻫﺎی اﯾﺠﺎد‌ﺷﺪه در ﻃﻮل زﻧﺪﮔﯽ ﺧﻮد را ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ و از آﻧﻬﺎ ﺑﺮای ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﺧﻮد اﺳﺘﻔﺎده کند و در ﻧﺘﯿﺠﻪ، ﺑﻪ ﺳﻌﺎدت، ﺧﻮﺷﺒﺨﺘﯽ و ﺷﺎدﮐﺎﻣﯽ ﻧﺎﺷﯽ از ﻓﺮﺻﺖﺳﺎزی دﺳﺖ ﯾﺎبد. در ﻣﻘﺎﺑﻞ، اﻓﺘﺎدن در دام آﻓﺎتی چون: ﺗﺴﻮﯾﻒ، آرزوهای بلند، ﺗﻨﺒﻠﯽ، ﻋﺠﻠﻪ و یأس ﺑﺎﻋﺚ ﻣﯽﺷﻮد که اﻧﺴﺎن ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺗﺸﺨﯿﺺ ﻓﺮﺻﺖﻫﺎی ﻓﺮاروی ﺧﻮد ﻧﺒﺎﺷﺪ و ﻧﺘﻮاﻧﺪ از آﻧﻬﺎ برای رﺷﺪ و ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺧﻮد ﺑﻬﺮه ﺑﺒﺮد و در نتیجه، دﭼﺎر ﭘﺸﯿﻤﺎﻧﯽ ﻧﺎﺷﯽ از ﻓﺮﺻﺖﺳﻮزی می‌ﺷﻮد.

در اﯾﻦ ﺗﺤﻘﯿﻖ، ﻓﺮﺻﺖﺷﻨﺎﺳﯽ ﺑﻪﻋﻨﻮان ﯾﮑﯽ از عوامل ﺳﻌﺎدت و ﺷﻘﺎوت اﻧﺴﺎن از دﯾﺪﮔﺎه امام علی علیه السلام ﺑﺮرﺳﯽ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ.

ﮐﻠﯿﺪواژهﻫﺎ: امام علی علیه السلام ، ﻓﺮﺻﺖﺷﻨﺎﺳﯽ، ﻓﺮﺻﺖﺳﺎزی، ﻓﺮﺻﺖﺳﻮزی، مدیریت زمان، برنامه‌ریزی.

97- بلا در سیره علوی؛ چیستی، فلسفه و حکمت

عباس محمودی⁽¹⁾

زنگی بشر همواره با بلاهای متعدد آمیخته است یکی از شبهات مطرح در این زمینه حکمت‌و فلسفه بلاهای بشری خصوصاً برای مؤمنان است. نبودنِ پاسخی قاطع و قانع‌کننده گاهی برخی افراد مصیبت‌دیده را نسبت به مقدّرات الهی بدبین نموده و موجبات دلسردی آن‌ها نسبت به فرائض الهی را پدید آورده است. پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و با هدف پاسخ‌گویی به این شبهه با بررسی گزاره‌‌های متعدد نهج‌‌البلاغه در موضوع بلا، کلمات امیر مؤمنان(علیه السلام) را در قالب ساختاری منظم تدوین و بررسی نموده است، به‌گونه‌ای که بتواند کامل‌ترین پاسخ به شبهه موجود باشد. فایده این نوشتار علاوه بر اقناع مخاطب در پاسخ به این شبهه، باعث تلاش افراد در از بین بردن عوامل بلاها و مصائب گردیده و درنتیجه می‌‌تواند در کاهش آمار مصائب و نقمات مؤثر باشد. این تحقیق در دو بخشِ واژه‌‌پژوهی بلا و فلسفه و حکمت‌بلا تنظیم شده است.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌‌البلاغه، بلا، مصیبت، نقمت.

98- امام علی (علیه‌السلام)، اسطوره یا اسوه کامل و دست‌یافتنی

مصطفی عباسی مقدم⁽¹⁾، سید محمد موسوی⁽²⁾

این پژوهش به شخصیت امیرالمؤمنین علی علیه السلام که از‌‌‌‌ حاملان حقایق دین و نگهبانان کتاب مبین بوده و همواره مورد احترام جامعه دینداران واقع شده، پرداخته است. شیعیان در سایه‌‌سار حضرتش به مراتبی از دلبستگی و هماهنگی روحی و رفتاری به ایشان دست می‌‌یابند؛ زیرا با افزایش معرفتِ رهروان، محبت ایشان به این شخصیت سختکوش در عرصه دین و دیانت بیشتر و عمیق‌‌تر می‌‌گردد. از سوی دیگر، این همانندسازی در سایه گسترش آگاهی، دارای مراتبی می‌‌شود که از ارادت قلبی آغاز و به عشق و دلدادگی و بیان گفتاری و پیروی عملی و علی‌گونه ‌شدن می‌انجامد.

در پژوهش پیش رو، با استفاده از روش توصیفی و با رویکرد تحلیلی، سعی شده تا پرده ابهام از سطوح نگرش به شخصیت والای امیرالمؤمنین کنار زده شود. یافته‌های تحقیق نشان می‌‌دهد شخصیت امام علی علیه السلام در میان افراد، اقشار و مذاهب را می‌‌توان در «نماد دینداری و فضیلت»، «اسطوره برتر»، «تراز مسلمانی»، «قطب عرفانی»، «انسان کامل» و «اسوه قابل تاسی» خلاصه نمود.

کلیدواژه‌‌ها: امام علی علیه السلام ، انسان کامل،اسوه، نماد، اسطوره.

99- امام علی (علیه‌السلام)، شخصیت فرازمانی

محمد شریف علیائی⁽¹⁾

در این مقاله ابتدا به حقیقت انسان و حیات ابدی او و راه سعادت دنیا و آخرت می‌پردازد و به پیروی کردن از اساتید و راهنمایان ویژه این راه اشاره می‌کند. همچنین بیان می‌دارد که خداوند بر انسان حقی دارد که برای او رهبری متخصص و معصوم و قابل‌اعتماد تعیین و معرفی کند، چون بدون آنها نمی‌توان راه راست و طریق خوشبختی را پیمود؛ بنابراین به شناخت معصوم نیازمندیم و این شناخت اولین و مهمترین وظیفه یک انسان است و کوتاهی در این زمینه نابخشودنی و غیرقابل‌جبران است. در ادامه خداوند دین خود را فطری معرفی کرده و رابطه وجودی ما و اهل‌بیت(علیهم السلام) نیز از آن سرچشمه می‌گیرد؛ زیرا اهل‌بیت(علیهم السلام) واسطه بین انسان‌ها و دین هستند؛ بنابراین می‌توان گفت: مولا علی علیه السلام صراط مستقیم و کامل‌ترین انسان و بنده‌ خداست که سبک زندگی او الگوی حسنه برای تمامی بشریت در تمامی اعصار و جوامع است و دارای شخصیتی فرازمانی و فرامکانی است. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی سخنان امام علی علیه السلام پرداخته‌ایم. نتایج تحقیق نشان می‌دهد، امام علی علیه السلام دارای شخصیتی منحصربه‌فرد‌ است، برای نمونه می‌توان به نامه امام علی علیه السلام به مالک اشتر اشاره کرد که نزدیک به 1400 سال پیش نوشته شده است، این نامه «مهمترین سند دادگستری بی‌نظیر در طول جهان بشریت» معرفی گردیده که در سازمان ملل متحد به ثبت رسیده است؛ زیرا جهان‌بینی علی علیه السلام منطبق با فطرت انسان‌ها است و محدود به هیچ دورانی نیست.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، شخصیت، فرازمانی، فرامکانی، عهدنامه مالک اشتر.

100- انسان کامل از نگاه حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام (با

تأکید بر نهج‌البلاغه)

مژده علیزاده⁽¹⁾

دغدغه «انسان کامل» همواره از مسائل مهم ادیان، مکاتب فلسفی، کلام و عرفان به شیوه‌‌های گوناگون بوده است. بی‌‌تردید توجه به متون دینی در این باب، از اهمیت گسترده‌‌ای برخوردار است. لذا هدف از پژوهش حاضر « انسان کامل در نگاه حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام (با تأکید بر نهج‌‌البلاغه)» است. روش پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌‌ای می‌‌‌باشد. در پژوهش حاضر، انسان کامل به صورت عینی که همان چهارده معصوم(علیهم السلام) هستند و انسان کامل در قرآن و سنت با تأکید بر نهج‌‌‌البلاغه مورد بررسی قرار گرفته است. لذا 140 ویژگی برای انسان کامل از نهج‌‌البلاغه استخراج گردید و برخی نیز مورد بررسی قرار گرفتند. ازجمله این ویژگی‌‌ها عبارتند از: شناخت خدای یگانه و ایمان به او، اهل قرآن و عمل به دستورات آن، انجام واجبات دینی، عدم دلبستگی به دنیا، شوق لقاء الله، عدم تظاهر به دینداری، اطاعت از حق، سکوت فراوان، اهل عدالت، انفاق، ایثار و...، جهاد در راه خدا، گناه نکردن، خوش‌‌‌خلقی، انجام عمل صالح، دوری از ریا و خودنمایی، کمک به تهی‌دستان، پیروی از حق، ترس از کیفر الهی، دوری از شیطان، ارزیابی درست، اهل صداقت و پاکی و راستی، راه رفتن با تواضع و دوری از کبر، دانش فراوان، اهل استدلال با دلایل روشن، هدایت مردم و.... امام علی علیه السلام به زیبایی تصویری از یک انسان کامل را در خطبه‌193 نهج‌‌البلاغه ارائه می‌‌‌دهند.

کلیدواژه‌‌ها: تربیت، انسان کامل، نهج‌البلاغه، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام .

101- انسان کامل از منظر امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام)

الهه پورمجنون زمانی⁽¹⁾

شناخت انسان در مقام خودشناسی و رسیدن به سعادت، گرایشی است که خداوند متعال در سرشت آدمی قرار داد و بدین وسیله، پیمودن راه قربش را برای آدمیان ممکن ساخت. انسان به‌طورکلی دارای عقل و اراده قوی است که بر دیگر موجودات جهان برتری دارد. از این‌رو با مجاهدت نفس، مبانی حرکت به‌سوی کمال را در خود فراهم می‌آورد. از دیدگاه نهج‌البلاغه به‌کارگیری عقل و کنترل نفس در قرب خدا و رسیدن به مقام خلیفةاللهی اثرگذار است. این مقاله با روش حدیثی ـ تحلیلی، به معرفی انسان کامل از منظر نهج‌البلاغه می‌پردازد، با تأکید بر این‌که حضور نفس، در این مسیر، چه کمکی می‌تواند بکند. هم‌چنین ضمن بیان انسان کامل و نفس وجود آدمی، به چگونگی زلال‌کردن نفس در مسیر تکامل انسان و ارتقاء آن به مقام عالی آدمیت و کمال می‌پردازد.

کلیدواژه‌ها: انسان کامل، نهج‌البلاغه، خلیفة‌الله، عمل شایسته، عقل، نفسه مطمئنه

102- شخصیت شناسی علی بن ابی طالب (علیه‌السلام) با محوریت انسان‌شناسی

بهزاد جعفری⁽¹⁾

سخن گفتن از علی علیه السلام و توصیف شخصیت آن بزرگوار، دشوار و چه بسا ناممکن است. اما بسیارند اندیشمندانی که پیرامون ابعاد گوناگون شخصیت آن حضرت سخن گفته و قلم‌فرسایی نموده‌اند. دکتر شریعتی یکی از متفکران معاصر است که در نوشته‌ها و سخنرانی‌های خویش به‌طور گسترده به تبیین ابعاد وجودی ایشان پرداخته؛ اما این دیدگاه وی به‌نوعی نشان از تأثیرپذیری از دیدگاه‌های ژان پل سارتر است. شریعتی در یکی از آثار خود، حضرت علی علیه السلام را به‌عنوان «سمبل و تجسم یک ایدئولوژی» برای همه اعصار و خصوصاً عصر حاضر معرفی می‌کند و نیاز جوامع بشری به شناخت حضرت علی علیه السلام را ضروری می‌داند. نگاه وی به آن بزرگوار برخاسته از اندیشه ژرف و تأمل در سیره فکری و رفتاری ایشان می‌باشد. وی با آن‌که علی علیه السلام را یک شخصیت بارز و تأثیرگذار تاریخ اسلام می‌داند، ایشان را تنها در متون تاریخی محصور نساخته بلکه از جهات مختلف انسانی، اعتقادی، سیاسی، اجتماعی، عدالت انسانی و... می‌نگرد. در این مقاله روش شناختی شریعتی از علی علیه السلام و انتقاداتی که به جامعه اسلامی وارد می‌کند، با این دید که «ما هنوز علی علیه السلام را نشناخته‌ایم»، نقد و بررسی می‌گردد. البته ضمن مقاله روشن خواهد شد که آیا در نوع نگاه وی به انسان و نحوه معرفی علی علیه السلام به‌عنوان یک حقیقت مرجع، ناسازگاری وجود دارد یا نه؟ این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به نقد و بررسی دیدگاه‌های

شریعتی و سارتر اقدام کرده است. از نتایج تحقیق این است که شریعتی مقدمات سارتر را می‌پذیرد، اما نتیجه مقدمات او را رد می‌کند. در حالی که از نظر منطقی، صدق مقدمات، نتیجه بالذات آن‌ها را به‌دنبال دارد. قطعاً اگر درست فهمیده باشیم شریعتی نه از روی برهان و استدلال بلکه از روی احساسات خداپرستانه، حرف سارتر را مصادره به‌مطلوب می‌کند.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، شریعتی، شناخت، انسان، اسلام، تاریخ اسلام، شیعه، مکتب، جامعه.

103- مدلاسیون ارتباط زنده مخلوق با خالق خود بر اساس الگوهای قرآنی و روایی

شهناز عزیزی⁽¹⁾

حضور خدا در متن زندگی بشر، برقراری ارتباط بر اساس دوستی و محبت با خداوند و التزام عملی به آنچه در خصوص محبت و توجه مستمر به خداوند در قرآن، احادیث، تفاسیر و شروح آمده است؛ از دغدغه‌های اصلی علمای اخلاق و بزرگان عرفان است. با روش معناشناسی، مفهوم شناسی و توجه به قرائن سیاقی؛ در نهج‌البلاغه می‌توان برای آن، راهکارهای عملی یافت و رهروان این طریق را دسته‌بندی نمود. این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد نقلی به بررسی گزاره‌هایی دینی راه‌های ارتباط زنده مخلوق با خالق را بیان می‌کند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد: تفکر و سیر در آیات تکوینی و تدوینی، می‌تواند انگیزه‌‌بخشِ ارتباط با خدا باشد. تثبیت و تکامل ارتباط وجودی با خدا، درگرو حرکت در مسیرِ توحید وجودی و از کثرت به وحدت حرکت کردن است. این حرکتِ با زبان، عقل، قلب و نفس، تمامی ظرفیت‌‌های وجودی را به‌سوی پرستش و عشق‌ورزی با خدای واحدِ یکتا، سوق می‌دهد. تنها از خدا طلب یاری کردن، همواره اهل دعا بودن، سیر در آیات الهی، خود را جلوی چشم خدا دیدن، رعایت حضور و محضر الهی را نمودن با پاسداشت حقوق الله، حقوق الناس و رعایت حریم اخلاق، و با رعایت تقوا به‌سوی خدا گریختن؛ همگی راهکارهای عملی تلقین محبت خدا به همه ارکان وجودی انسان است. مرتبه شهود (علم‌الیقین)، درک ایمانی (عین‌الیقین) و مشاهده قلبی (حق الیقین) از مراتب این دسته از افراد است.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، توحید وجودی، علم‌الیقین، عین‌الیقین، حق‌الیقین.

9-امام علی (علیه‌السلام) و علوم انسانی (3) ـ اخلاق و عرفان

اشاره

104- اخلاق از دیدگاه امام علی (علیه‌السلام)

زهرا حسینی⁽¹⁾

امروز در دنیایی زندگی می‌کنیم که با توجه به پیشرفت‌هایی که هر روز دارد، ولی آن‌چه که از آن غفلت می‌کند و به آن توجه نمی‌شود، ویژگی‌هایی است که انسان را به رشد و تعالی می‌رساند، و آن توجه به سیره ائمه اطهار(علیهم السلام) و عمل به دستوراتی است که ایشان برای زندگی بهتر و رسیدن به نور و حقیقت عالم برای ما قرار داده‌اند. امروز بیش از گذشته بررسی، مطالعه، یادگیری و یاددهی سیره ائمه معصوم(علیهم السلام) به‌خصوص امام علی علیه السلام احساس می‌شود و باید بازخوانی و ترویج شود. این تحقیق با استفاده از روش توصیفی – تحلیلی، به بررسی سیره علمی ـ اخلاقی امام علی علیه السلام پرداخته است. از مهم‌ترین یافته‌های تحقیق این است که امام علی علیه السلام تنها فردی است که از میان تمام گذشتگانی که سخنی از آن‌ها به‌جا مانده، به آخرین مرحله فصاحت و بلاغت رسیده و گفتار او اقیانوسی بیکرانه است. در این مقاله به تعریف اخلاق از منظر امام علی علیه السلام دست‌یافته و مصداق‌های گوناگون برای عصر حاضر بررسی شده است.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، اخلاق، مصادیق اخلاقی، سیاست.

105- اخلاق حرفه‌ای در نهج‌البلاغه

حمید رضا ربیعی⁽¹⁾

یکی از مهم‌ترین مطلوب‌های مدیران کارآمد در سطوح مختلف، چگونگی ایجاد بسترهای مناسب برای عوامل انسانی شاغل در تمام حرفه‌هاست تا آن‌ها با حس مسئولیت کامل به حرفه و مسائل جامعه خود بپردازند و اصول حاکم بر شغل و حرفه خود را رعایت کنند. این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، بر آن است تا مفهوم اخلاق حرفه‌ای و اهمیت و ابعاد گوناگون آن، که نیاز جامعه امروز در کار و شغل و حرفه است در پرتو کلام اولین خورشید امامت و ولایت یعنی نهج‌البلاغه بپردازد. و با نگاه به سخنان آن امام همام که به‌دنبال پیاده کردن معارف الهی و نبوی در جامعه بود، نقشه راه ایجاد اخلاق در کار و شغل و حرفه را جست‌وجو کند. و در این راه ضمن اشاره به مبانی انسان‌شناسانه اخلاق حرفه‌ای، موضوع اساسی معنا و فلسفه کار را در نهج‌البلاغه بررسی و مؤلفه‌های رایج معنی و فلسفه کار و تلاش در زندگی یعنی هدف از کار، نگرش به کار و در انتها سبک‌های کاری با توجه به هدف و نگرش را بیان نماید.

کلیدواژه‌ها: امام علی (علیه السلام)، نهج‌البلاغه، اخلاق، اخلاق حرفه‌ای.

106- اخلاق و تربیت از دیدگاه امام علی (علیه‌السلام)

زینب علی احمدی⁽¹⁾

اخلاق؛ سرشت، خوی و طبیعت است که به‌صورت درونی و باطنی و ناپایدار در آدمی به‌کار می‌رود که با بصیرت درک می‌شود. اخلاق در میان اندیشمندان اسلامی صفات نفسانی راسخ و پایداری است که موجب می‌شود افعالی متناسب با آن صفات به سهولت و بدون نیاز به تأمل از آدمی صادر شود. از طرفی تربیت یک فرایند پیوسته و مستمر است به‌منظور تزکیه و تهذیب افراد، آموزش و پرورشِ استعدادهای آن‌ها برای رسیدن به هدف نهایی خلقت، که در آیین ما همان قرب الهی می‌باشد. در اسلام تربیت به‌عنوان حقی برای کودکان و تکلیف و وظیفه‌ای برای والدین بیان شده است. هیچ انسانی در هیچ مرحله از زندگی خویش نمی‌تواند از تربیت و هدایت مربی بی‌نیاز باشد. انسان تنها موجودی است که به اذن خدا، اختیار معماری شخصیت خویش را به دست دارد و می‌تواند ابعاد وجودی و جایگاه خود را در میان سایر موجودات تعیین کند. سرنوشت انسان، معدلی از خصلت‌های خوب و بدی است که با آن‌ها زندگی می‌کند، می‌اندیشد، قضاوت می‌کند، تصمیم می‌گیرد و رفتار می‌کند. لذا خوشبختی و بدبختی‌اش بر اساس همین صفات رقم می‌خورد. دنیای معاصر بیش از هر زمان دیگری با چالش‌های مختلف اخلاقی و تربیتی روبه‌روست، انحطاط و بحران‌ها که در جوامع به چشم می‌خورد معرف این نکته است که نظام‌های تربیتی در این جوامع درزمینه اخلاقی و تربیتی به بی‌راهه کشیده شده‌اند. در چنین شرایطی انسان معاصر با بحران‌های فراوانی روبه‌روست که هر یک به‌تنهایی مشکلات

فراوان روحی_روانی و معنوی را برای او ایجاد خواهد کرد، مهم‌ترین عامل این بحران‌ها دوری از مکتب و گرایش‌های اصیل دینی است. دین اسلام با داشتن فرهنگ غنی معارفی، در دو پایگاه عظیم قرآن و عترت به‌خوبی از عهده این معضلات برآمده است. سیره و سخن معصومان (علیه السلام) در کنار قرآن، ارزشمندترین میراث فرهنگی اسلام است که هر فرد مسلمان در سایه آن می‌تواند با بحران‌های مزبور مقابله کرده، راه پیش‌گیری و درمان آن را بیاموزد. در این میان سیره و سخن امام علی (علیه السلام) همانند وجودش چون درّی گران‌بها در بین معارف اسلامی می‌درخشد. در میان مسائل مربوط به روح و روان انسان، مسئله اخلاق و تربیت دارای اهمیت زیادی می‌باشد. امام علی (علیه السلام) با گفتار و رفتار خویش همواره تربیت و اخلاق مخاطب را هدف اصلی خویش می‌دانست. با نگاه جزئی به نهج‌البلاغه می‌یابیم که حضرت تا چه اندازه به تبیین و ترویج اخلاقیات اهتمام ورزیده‌اند.

کلیدواژه‌ها: امام علی (علیه السلام)، اخلاق، تربیت، تزکیه و تهذیب.

107- بررسی اخلاق و تربیت از دیدگاه امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام)

محمد لاله زاده⁽¹⁾، مریم بهمنی⁽²⁾

سخنان امام علی علیه السلام سرشار از نکته‌های تربیتی است که همواره موردتوجه اندیشمندان تعلیم و تربیت بوده است روش تربیتی ایشان دارای اصول زیربنایی است که بدون در نظر گرفتن آن‌ها نمی‌توان به هدف والای حضرت دست‌یافت. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی اصول اخلاقی ـ تربیتی امام علی علیه السلام پرداخته شده است. از مهم‌ترین نتایج تحقیق می‌توان گفت: اصول اخلاقی و تربیتی در اندیشه امام علی علیه السلام شامل: آخرت‌گرایی، دنیاگریزی، عمل‌گرایی، آرزوگریزی، امید داشتن و دوری از یأس، اصل پرهیز از رفاه‌زدگی، پرورش عقل، اجتناب از تعصب جاهلی و تربیت حول محور تقوا می‌باشد. تحلیل و بررسی هرکدام از این اصول، اوج اندیشه حضرت پیرامون تربیت را آشکار می‌سازد و تربیت‌یافته این مکتب، انسان مؤمن و متعهدی است که در مسیر قرب الی الله قرار گرفته، ناملایمات او را دچار شک و تردید نمی‌گرداند و با نیروی تقوا و تحصیل علم به مقام عالم ربانی دست می‌یابد.

کلیدواژه‌ها: تربیت، اخلاق، امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، تقوا، عالم ربانی.

108- تربیت اخلاقی از دیدگاه حضرت علی (علیه‌السلام)

زهرا مهدوی⁽¹⁾، الهه توکلی نژاد⁽²⁾

تربیت اخلاقی، فرآیند به‌‌کارگیری شیوه‌‌هایی برای شکوفاسازی، تقویت و ایجاد رفتارها و آداب اخلاقی و اصلاح صفات، رفتارها و آداب غیراخلاقی در انسان است. با درک اهمیت تربیت اخلاقی، پرداختن به مباحث مربوط به اخلاق و به تبع آن تربیت اخلاقی از جایگاه بس رفیعی برخوردار است. پژوهش حاضر با هدف بررسی و تبیین تربیت اخلاقی از دیدگاه حضرت علی علیه السلام با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌‌گیری از منابع کتابخانه‌‌ای و اسنادی، مهم‌ترین مبانی، اصول، اولویت‌‌ها و روش‌‌های تربیت اخلاقی در نهج‌‌البلاغه را موردبررسی قرار داده است. نتایج این تحقیق نشان می‌‌دهد که: مهم‌ترین مبانی تربیت اخلاقی از دیدگاه حضرت علی علیه السلام ، اعتقاد به خداوند متعال و دین‌داری و مهم‌ترین اصول تربیت اخلاقی، تأکید به رازداری، پرهیز از ستم، لجاجت، کینه‌‌جویی و خودپسندی، نهی از دروغ‌گویی، عیب‌‌جویی و سخن‌‌چینی و توصیه به صبر و وفای به عهد بوده است. از میان فضائل اخلاقی سه مفهوم: تقوا، زهد و صبر بیش از دیگر مفاهیم مورد تأکید و از میان رذائل اخلاقی نیز سه مفهوم: دنیاپرستی، کبر و بخل بیش از همه مورد نکوهش حضرت واقع شده است. هم‌چنین از میان روش‌‌های تربیت اخلاقی، دو روش یادآوری مرگ و قیامت و عبرت‌‌گیری، بیش از دیگر روش‌‌ها مورد استفاده حضرت علی علیه السلام قرار گرفته است.

کلیدواژه‌‌ها: امام علی علیه السلام ، اخلاق، تربیت، تربیت اخلاقی.

109- تأثیر ساحت‌شناختی بر ساحات عاطفی و ارادی نفس از منظر نهج‌البلاغه

جمیله امینی سولاری⁽¹⁾

انسان از دیدگاه اسلام، دارای دو بُعد یا دو ساحت نفس و بدن می‏باشد و بُعد نفسانی انسان، دارای سه زیر مجموعه؛ ساحت معرفتی (شناختی)؛ ساحت احساسی، هیجانی (عاطفی) و ساحت ارادی است که پس از تحقّق حالت‌های سه‌گانه نفسانی یادشده در انسان، فعلی در قالب گفتار یا کردار از آدمی صادر می‌شود (ساحت رفتاری) که بدین‌وسیله می‌تواند بیانگر منش و شخصیت او باشد. از طرفی ایمان، به عنوان اساسی‏ترین شاخص در اخلاق بندگی یا نحوه ارتباط انسان با خداوند به قلب نسبت داده می‏شود اما قلب تنها به ساحت شناختی و باور (ایمان) تعلق ندارد و علاوه بر آن، شامل دو ساحت عاطفی و ارادی نیز می‏گردد ‏که ارتباط این ساحات با یک‌دیگر و تأثیر و تأثر آن‌ها بر یک‌دیگر قابل تأمل و بررسی است. در این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی به بررسی جایگاه قلب به‌عنوان نقطه تلاقی ساحت‏های شناختی، عاطفی و ارادی در ساحات وجودی انسان و ارتباط آن با اخلاق بندگی و تأثیر ایمان در ساحات عاطفی و ارادی انسان همانند محبت، رضا و تسلیم، خوف و رجا، صبر، توکل، شکر و سپاس و عبادت و بندگی از منظر نهج‏البلاغه پرداخته شده است.

کلیدواژه‌ها: ساحات وجودی، قلب، اخلاق بندگی، ایمان، نهج‌البلاغه.

110- صلح طلبی و اخلاق‌مداری امام علی (علیه‌السلام) در جنگ جمل

عباس حمزه‌ای⁽¹⁾

رابطه اخلاق و صلح‌طلبی در صحنه‌های نبرد و جنگ‌ها، از دیرباز موردتوجه قرار گرفته است و متاسفانه در جوامع امروزی علیرغم وجود مجامع بین‌المللی در عمل بسیاری از مؤلفه‌های انسانی آن مورد غفلت قرار گرفته است. امام علی علیه السلام در جنگ با ناکثین، تمامی مسائل اخلاقی و صلح‌طلبی را مورد اهتمام خود قرار داده است. مقاله حاضر در صدد آن است که با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، با منابع کتابخانه‌ای، زوایای مختلف فرماندهی و مدیریت امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام را در جنگ جمل تبیین و مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد. ازاین‌رو قبل و حین و بعد از جنگ تمامی مؤلفه‌های اخلاقی را مدنظر قرار داده است و از هر فرصتی برای جلوگیری از نبرد و یا خاتمه آن استفاده می‌نماید و با اعزام نماینده نزد عایشه و طلحه و زبیر و ارسال نامه، آن‌ها را به صلح و گفت‌وگو دعوت می‌نماید و به امید رخ‌ندادن درگیری، آغاز جنگ را از طرف سپاهیان خود به‌شدت نهی می‌کند، پس از بستن‌شدن تمامی روزنه‌های صلح، وارد نبرد می‌شود و در هنگام جنگ و نبرد نیز از هر فرصتی جهت پایان‌دادن به غائله استفاده می‌کند.

کلیدواژه‌ها: امام علی (علیه السلام)، صلح‌طلبی، اخلاق، جنگ جمل.

111- سیره اخلاقی علوی (علیه‌السلام) در جنگ‌ها

رضا بصیرت⁽¹⁾، مصطفی مظاهری تهرانی⁽²⁾

مبنای اصلی و اوّلیه امام علی (علیه‌السلام) به تبعیّت از مبانی قرآن، بر صلح و ترک مخاصمه بوده است و امام به‌منظور تحقق این امر، تلاش‌های بسیاری انجام داده و از هر راهکاری استفاده می‌نمودند، به‌عبارت‌دیگر، امام در هر موقعیتی به دنبال ایجاد صلح و آشتی میان مؤمنان بودند، حتّی زمانی‌که جنگی از سوی دیگران بر حضرت تحمیل می‌شد، تمام سعی خود را به کار می‌گرفتند که کار به درگیری نظامی منجر نشود. از نکات حائز اهمیّت در سیرۀ حضرت، شیوۀ برخورد ایشان با افراد مختلف در شرایط پرهیاهوی جنگی است. عموماً در چنین شرایطی فرماندهان جنگی به دنبال پیروزی بر دشمن و تسلط بر جان و مال و ناموس او به هر طریق ممکن هستند، ولی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به‌عنوان حاکم اسلامی و فرمانده بزرگ جنگی، هیچ‌گاه برای رسیدن به مطلوب، از شیوه‌های متعارف و ناجوانمردانه استفاده نکرده و همراه عدالت و رأفت اسلامی را مدّ نظر قرار می‌دادند، تا جایی که دستور می‌دادند در جنگ‌ها به زنان تعرضی نشود و با اسراء با مدارا رفتار شود، حتّی در مقابل دشمنانی نظیر طلحه و زبیر و یا حتّی عبدالرحمن بن‌ملجم نیز هیچ‌گاه از دایرۀ عدالت خارج نگردیدند. بااین‌حال زمانی که حضرت از صلح و بازگشت دشمن ناامید می‌شدند، لحظه‌ای در تصمیم خود درنگ نمی‌کرده و با قاطعیت تمام، در مقابل دشمن می‌ایستاد و به‌هیچ‌عنوان، حاضر به مصلحت‌اندیشی در برابر دشمن نبوده و به‌دنبال سیاست‌بازی‌هایِ باطلِ مزوّرانه نبودند. در کنار همه این موارد، توجه خاص امام، به

امور معنوی و عدم اهتمام به امور دنیوی، قابل‌توجه است؛ حضرت به هنگام جنگ‌ها، هرگز دعا و توجه به لطف خدا را فراموش نکرده و به یاران خود هم متذکر می‌شدند. سیرۀ اخلاقی امام، یک سیرۀ فراگیر بود و رفتار ایشان، هم برای یاران خود اُسوه و الگویی مناسب بود و هم دشمنان را تحت تأثیر قرار می‌داد. صفات و کمالات اخلاقی حضرت از گستردگی فراوانی برخوردار است و ازجمله صفات بارز حضرت در جنگ‌ها، می‌توان به شجاعت، حیاء، جوانمردی، وفای به عهد و بصیرت حضرت، اشاره نمود.

کلیدواژه‌ها: امام علی (علیه‌السلام)، سیرۀ علوی، سیره اخلاقی، اخلاق جنگی، جمل، صفین، نهروان.

112- غیرت دینی امام علی (علیه‌السلام)

فاطمه سادات حسینی⁽¹⁾

یکی از کمالات والای انسانی که اسباب آن را خدای متعالی در وجود آدمی تعبیه کرده، غیرت است. غیرت از خودپرستی ناشی نمی‌شود، بلکه احساس خاصی است که خداوند برای حمایت از حریم زندگی ایجاد کرده است. غیرت دینی در سیره معصومین علیهم السلام از چنان اهمیت و ظرافتی برخوردار است که همواره به‌عنوان شاخصه بارز اهل ایمان و سرمایه انسانی معرفی شده است. وجود غیرت دینی در جامعه اسلامی تا آن‌جا ضروری و حیاتی است که شارع مقدس اسلام در تشریع احکام نیز به آن عنایت داشته است. بدین منظور پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی ـ تحلیلی و با مراجعه به منابع معتبر کتابخانه‌ای، به بررسی غیرت دینی در شخصیت حضرت علی علیه السلام پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد آن حضرت در برابر حفظ دین و ارزش‌های آن، حساسیت و غیرت دینی فوق‌العاده‌ای داشت. در این پژوهش به چند نمونه از غیرت دینی ایشان اشاره شده است. هم‌چنین غیرت دینی آثار فردی و اجتماعی بسیاری دارد که موجب هدایت و سربلندی در دنیا و آخرت خواهد شد. آثار فردی آن چون جلب محبت الهی، هدایت و مصونیت از گمراهی، ایجاد رحمت و رأفت در قلب، افزایش عفت و پاک‌دامنی فرد و... است. پیروزی بر دشمنان و سربلندی، حفظ حریم ارزش‌های والای یک جامعه، ثبات خانواده و... نیز ازجمله آثار اجتماعی آن است.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، شاخصه‌های اخلاقی، دین، غیرت دینی.

113- تحلیل معناشناختی «شُحّ نفس» و مؤلفه‌های آن در نهج‌البلاغه

فاطمه زین‌الدینی⁽¹⁾

شُحّ نفس به حالتی شدیدتر از بُخل گفته می‌‌شود و به معنای بُخل توأم با حرص دلالت می‌‌کند. در نهج‌‌البلاغه در پاره‌‌ای از خطبه‌‌ها و نامه‌‌ها واژه شُحّ به کار رفته است. در این تحقیق با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای به بررسی و تحلیل معناشناختی شُحّ نفس و معانی نزدیک به آن اقدام شده است. نمونه‌‌ای از آن در خطبه 162 نهج‌البلاغه است که در آن علت غصب خلافت، ظهور و بروز حالت شُحّ نفس در غاصبان معرفی می‌‌شود. هم‌چنین در نامه 45 نیز با سیاقی شبیه به آن‌چه در خطبه 162 به کار رفته بود، آمده است. از این‌رو ضرورت دارد شُحّ نفس به‌منزله حالت روانی و اخلاقی با روش تحلیل معناشناختی تبیین و بررسی ‌‌شود و پاره‌‌ای از مؤلفه‌‌های آن از جمله بُخل، حرص، جَشَع و استبداد بیان ‌‌شود. می‌‌توان گفت این پژوهش سعی دارد جنبه‌‌های فردی و اجتماعی حالت شُحّ نفس و مؤلفه‌های آن را در متن نهج‌البلاغه به دست دهد.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، تحلیل معناشناختی، شُحّ نفس، بُخل، حرص.

114- معادباوری و مرگ‌اندیشی در اندیشه‌های اخلاقی ـ تربیتی امام علی(علیه‌السلام)

رضا تاج‌آبادی⁽¹⁾، سمیه شعبانی⁽²⁾

اعتقاد به معاد که ازجمله مهمترین و تأثیرگذارترین باورهای دینی است و آثار سازنده‌ای‌ در سرنوشت انسان در دنیا و آخرت خواهد داشت. چراکه اعتقاد به روز قیامت و همچنین لزوم پاسخگویی در برابر اعمال و کردار در آن روز، سبب می‌شود تا انسان معتقد اعمال و رفتار خود را منطبق بر دین انجام دهد زیرا می‌داند تنها به این وسیله می‌تواند از عذاب الهی در امان باشد بنابراین تأثیر این اعتقاد به‌صورت مستقیم و عملی خواهد بود. حضرت امیر (علیه السلام) در نهج‌البلاغه که ازجمله‌ی متون دینی هست به‌صورت ویژه به مسئله معاد پرداخته و به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم آثار مختلف اعتقاد به آن را برشمرده‌اند. هدف از ارائه این مقاله، تبیین جایگاه و اهمیت اعتقاد به معاد باوری و مرگ‌اندیشی در اندیشه‌های تربیتی امام علی (علیه السلام) هست. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و منابع کتابخانه‌ای به بررسی اندیشه معاد باوری در آراء امام علی (علیه السلام) پرداخته‌ایم. نتایج تحقیق: از دیدگاه امام علی (علیه السلام) مصادیقی همچون ایجاد امید به فرجام نیکو، احساس وجود نظارت دائمی بر اعمال، خویشتن‌داری در رفتار، کم‌رنگ شدن دلبستگی به دنیا، زایل شدن یأس، رعایت حقوق دیگران و... از آثار باور به معاد است. در نگاه تربیتی امام علی (علیه السلام) دنیا گریزی و آخرت‌گرائی همواره مورد تأکید آن حضرت بوده است. دعوت

به تفکر و تعقل در کلام امام علی (علیه السلام) از بهترین راهکارها برای یقینی سازی مرگ‌اندیشی است. آثار مرگ‌اندیشی از دیدگاه حضرت علی (علیه السلام) عبارت‌اند از: تعدیل غرایز، دوری از تکبر، از بین آرزوهای طولانی، رهایی از گرایش‌های فریبنده د نیایی، مراقبه و محاسبه کردار، انجام عمل صالح، زنده‌دلی و درک واقعیت‌ها، رعایت عدالت، تحمل مصیبت‌ها، سرعت در انجام کارهای خیر.

کلیدواژه‌ها: امام علی (علیه السلام)، نهج‌البلاغه، قیامت، معاد، مرگ‌اندیشی.

115- آسیب‌ها و موانع همدلی در سیره اخلاقی امام علی (علیه‌السلام)

علیرضا کاوند⁽¹⁾، زهرا حاج کاظمی⁽²⁾

موانع همدلی به بررسی آفات و آسیب‌هایی می‌پردازد که از ایجاد وفاق و همدلی در میان جامعه جلوگیری می‌کند و ارزش‌ها و اعمال و رفتارهای افراد جامعه اسلامی را تحت‌تأثیر خود قرار داده و باعث تضعیف روحیه همدلی می‌گردد. در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، با تکیه بر سیره حضرت علی علیه السلام و آیات قرآن کریم، و روایات معصومین علیهم السلام و دیدگاه برخی اندیشمندان، پاره‌ای از عواملی که تحقق همدلی و عمل به آن را در فرهنگ اسلامی مُختل می‌سازد مورد بررسی قرار می‌گیرد. از مهم‌ترین نتایج تحقیق این است که با توجه به آموزه‌های دینی در سیره اخلاقی امام علی علیه السلام ، موانع تحقق همدلی در فرهنگ اسلامی موارد زیر است: غرور و خودبزرگ‌بینی، بدبینی و منفی‌نگری، انتقادهای ضعیف و مخرّب، تغییر ارزش‌ها در جامعه. درواقع اگر در جامعه اسلامی، عواملی که در تحقق همدلی و عمل به آن نقش مهمّی دارد تغییر کند و همدلی، از جامعه اسلامی و الهی خارج شود، این امر، اغلب سبب دورشدن افراد جامعه از یکدیگر و ترویج فرهنگ خودمداری و انصراف از همدلی با دیگران می‌شود که این امر به نوبه خود موجب زوال و نابودی تحقق همدلی خواهد شد.

کلیدواژ‌ه‌ها: همدلی، آسیب، موانع، حضرت علی علیه السلام ، قرآن.

116- بررسی پدیده نفاق از منظر نهج‌البلاغه

محسن یحیوی زنجانی⁽¹⁾

یکی از مهم‌ترین پدیده‌های اجتماعی نفاق است. نفاق رفتاری ناشی از انگیزه‌های مادی و دنیوی است؛ در چنین حالتی بشر به‌راستی و از درون به امری معتقد نیست، بلکه از روی انگیزه‌های خاص تظاهر به اعتقاد می‌نماید. بحث، وقتـی ضـرورت مـی‌یابـد که بدانیم نفاق، روح تعاملات فردی و اجتماعی را خدشه‌دار نمـوده و بــا تفرقــه و تحمیــل خسارت‌های فراوان، اسباب فروپاشی نظام اسلامی را فراهم می‌آورد. حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام به‌عنوان دست‌پرورده پیامبر عظیم الشأن اسلام’ در سرتاسر نهج‌البلاغه، نفاق را که به‌خصوص در جامعه آن زمان ریشه دوانیده بود، مطرح می‌کند و به‌شدت آن را مورد نکوهش قرار می‌دهد.

نگارنده در این مقاله، به شیوه توصیفی ـ تحلیلی و به روش تحلیل اسنادی با بهره‌گیری از کتاب‌های شارحین و سخنرانی‌ها و تحقیقات انجام‌شده در خصوص نفاق، روایات نقل‌شده از امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه را استخراج نموده و ضمن گزارش روایات و سخنرانی‌ها به تبیین موضوع و تحلیل محتوا پرداخته است. حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام نفاق را بزرگ‌ترین مفسده و رذیله اخلاقی معرفی می‌کند. ایشان در سرتاسر نهج‌البلاغه سعی در افشای چهره منافقین دارد و نفاق را مسبب فتنه و اختلاف در جامعه دانسته که نارضایتی و ناخشنودی پروردگار را به همراه دارد. دورویی و ریا را برابر شرک دانسته و سستی و کوتاهی ملت‌ها در مبارزه با باطل را اثر نفوذ نفاق در پیکره ملت‌ها می‌داند.

حضرت با بیان نشانه‌هایی از منافقان از مردم می‌خواهد که آنان را شناخته و راه خود را از آنان جدا کنند. امیرالمؤمنین علی علیه السلام مبارزه اولی و اصلی را مبارزه با نفاق می‌داند و قرآن را تنها نسخه شفابخش امراض روحی و اخلاقی ازجمله نفاق، معرفی می‌کند.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، رفتار علوی، پدیده نفاق، منافقان.

117- اهداف سلوک عرفانی در تعالیم امام امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام)

عبداللّه جلالی⁽¹⁾

هر حرکتی در جهت صیرورت و تحول از قوه به فعل و به‌سوی غایت و هدف ویژه‌ای در جریان است. کار سالک حرکت‏ است و هر سلوک عرفانی نیز با اهدافی همراه است. «هدف» آن چیزی است که سیروسلوک را معنی‏دار می‏کند و سالک کوشش می‏کند تا به آن برسد. در تعالیم امام علی علیه السلام نیز به اهداف سلوک اشاره شده است که می‌توان آن‌ها را شناسایی کرد و به‌عنوان چارچوب سلوک عرفانی مطرح نمود. ترسیم این اهداف می‏تواند به تنظیم نظام سلوک عرفانی اهل بیت(صلی الله علیه و آله) پرتو ببخشد. نتایج یافته‌ها نشان می‌دهد که براساس تعالیم آن حضرت، هدف نهایی سالک «قرب» است و «عبودیت»، «تهذیب نفس»، «معرفت نفس» و «معرفت الله» به‌ترتیب اهداف در طول سلوک را تشکیل می‌دهند. روش پژوهش در این تحقیق، کیفی و از نوع روش استنباطی و استخراجی است که با مراجعه به منابع روایی و گردآوری داده‌ها و دسته‌بندی آن‌ها، اهداف سلوک را از تعالیم امام علی علیه السلام استخراج کرده‌ایم.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام ، سلوک، اهداف، تعالیم، پایه‌های سلوک.

118- مطالعه تطبیقی «صلح کُل» در ادبیات عرفانی و آموزه‌های علوی

روح اللّه آهنگران⁽¹⁾

در این مقال بر آنیم تا به بررسی و نقد صلح کل در ادبیات عرفانی با مطالعه تطبیقی در سیره و اندیشه امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) بپردازیم. ناگفته پیداست که امیرالمؤمنین(علیه السلام) در نهج‌البلاغه با توجه به جایگاه والای انسان­ها اصالت را به صلح داده و جنگ را امری عرضی و فرعی دانسته است که با پایبندی به چارچوب اخلاقی و انسانی، صدمات ناشی از جنگ به حداقل می­رسد. در اسلام تأکید بر این اصل است که هر آنچه را برای خود می­پسندید، برای دیگران نیز بپسندید. طبق بررسی­های به عمل آمده در هیچ نبردی نیز امیرالمؤمنین(علیه السلام) آغازکننده نبرد نبود. در واقع ایشان بیش از هر کسی از صلح کل و مصالحه استقبال کرده‌اند؛ اما صلح و دوستی از اصول اولیۀ تصوف و عرفان نیز هست و از پایه­های مهم ادبیات عرفانی شمرده می­شود. در دوره­های ابتدایی عرفان و در میان فرقه­های ابتدایی این اصل کمتر وجود دارد، اما در سده­های بعدی در تصوف عاشقانه این اندیشه بیشتر آشکار است. بنابراین طبق گزارش ارائه شده، بر آن هستیم تا به روش توصیفی ـ تحلیلی و به صورت کتابخانه­ای به بررسی صلح کل در ادبیات عرفانی و آراء امیرالمؤمنین(علیه السلام) بپردازیم. یافته‌های تحقیق نشان می‌‌دهد «صلح کُل» به صورت مطلق وجود ندارد و ما در خلقت جهان هستی شاهد واقعیتی به نام شرّ و شرّ گزاف هستیم. دیدگاه و احادیث امیرالمؤمنین(علیه السلام) تا حدود زیادی برای جوامعی که از ابتدای خلقت، شاهد منازعه، اختلاف و نبرد بوده، کاربردی­تر است. بنابراین باید امید داشت که تنها زمانی صلح کل برقرار شود که نظام هستی به دست منجی سپرد شود.

کلیدواژه‌ها: امیرالمؤمنین(علیه السلام)، ادبیات عرفانی، صلح کل، تسامح، جنگ.

119- تحلیل فنای عارفانه در نهج‌البلاغه

مریم رحمانی⁽¹⁾، محمد فولادی⁽²⁾

مبارزه با نفس و خواسته‌های نفسانی، یکی از مبانی اساسی در فرهنگ اهل عرفان و تصوف است. این جهاد نفسانی که از آن به موت ارادی تعبیر می‌شود، وسیله‌ای برای زندگی برتر است که در پی رهایش انسان از صفات ذمیمه بشری، او را به اعلا درجه کمال یعنی فنای فی‌الله و بقای بالله سوق می‌دهد. با بررسی شاخصه‌های عرفانی، می‌توان سرچشمه بسیاری از آن‌ها را در آموزه‌های اسلامی و در کلام امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه، جست‌وجو کرد. عرفان در کلام امام علی علیه السلام جلوه و جلای خاصی دارد، چنان‌که به‌حق می‌توان ایشان را پدر عرفان اسلامی نامید. یکی از مبانی‌ای که حضرت علی علیه السلام در سخنان خود به آن اشاره می‌کند، همین مرگ عارفانه است که رسیدن به این مرحله، قرب الهی را برای سالک در پی دارد. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی سعی می‌شود ضمن معرفی هریک از این مراحل فنای ارادی به‌عنوان یکی از آموزه‌های اساسی عرفان اسلامی، به چگونگی کاربرد و مصداق‌های آن در کلام امام علی علیه السلام و نیز راهکارهای آن حضرت برای رسیدن به این مقامات معنوی اشاره شود.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، عرفان، نگاه عارفانه، موت ارادی، فنا، بقا.

120- آسیب‌شناسی عرفان کاذب با نظر به دافعه عرفان علوی

مطهره بصراوی⁽¹⁾، محمد حسن یعقوبیان⁽²⁾

عرفان عملیِ غیرحقیقی و کاذب از دیرباز در زندگی بشر وجود داشته است؛ زمانی به‌صورت صوفیگری نمود پیدا کرده و امروز در ادامه همان مسیر با پدیده عرفان‌های نوظهور روبه‌رو هستیم که از مصادیق جنبش‌های نوین دینی می‌باشند. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به آسیب‌شناسی عرفان کاذب پرداخته می‌شود. از نتایج تحقیق می‌توان به مطلب زیر اشاره کرد:

پیوند معنویت و شریعت، همگرایی عقلانیت و معنویت، زهد مثبت، جامعه‌گرایی و سبک معیار برای سلوک ازجمله شاخص‌های عرفان علوی هستند که به‌عنوان مقیاس‌های معرفتی، ما را در نقد و آسیب‌شناسی خردگریزی کریشنامورتی، شریعت‌ستیزی یا لذت‌گرایی اُشو، معنویت پلورالیستی پائولو کوئلیو و عرفان متشابه بدون انسان کامل، یاری می‌کنند و در پایان مشخص می‌شود که عرفان برآمده از مکتب علوی در نقطه مقابل عرفان پست‌مدرن که با نفی فرهنگ فرهیخته و با رویکرد حداقلی به فرهنگ عامیانه بسنده نموده است؛ ناظر به فرهنگ والا و انسان محکم در کنار انسان‌های متشابه در سبک سیر و سلوک خود است.

کلیدواژه‌ها: امام علی (علیه السلام)، عرفان علوی، عرفان کاذب، معنویت، آسیب‌شناسی.

10- امام علی (علیه السلام) و علوم انسانی (4)‌ -اجتماعی

اشاره

121- تحلیل کارکردهای نظم اجتماعی در جامعه اسلامی از منظر امام علی(علیه‌السلام)

مصطفی آتشکار⁽¹⁾، سید مهدی سلطانی رنانی⁽²⁾

نظم اجتماعی از جمله مولفه‌های مطلوب اخلاق اجتماعی در جامعه اسلامی است، که براساس نیازهای مادی و معنوی انسان در زندگی اجتماعی وی اهمیت می‌یابد و به گونه‌ای صحیح ضرورت قوانین اجتماعی و نیازمندی اجتماع به قانون و مقررات را نشان می‌دهد. در حقیقت، ضابطه‌مند بودن روابط اجتماعی انسان‌ها با تحقق معاشرت‌های انضباط یافته از جمله ضمانت‌های عملی نظم در جامعه اسلامی از دیدگاه امام علی علیه السلام است که آن را در مسیر الهی قرار می‌دهد و اخلاق اجتماعی انسان‌ها را تنظیم می‌نماید. این نگاشته با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی و تحلیلی کارکردهای نظم اجتماعی در جامعه را از منظر امام علی علیه السلام اقدام کرده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که ایجاد و گسترش اعتماد و همبستگی اجتماعی، ارتقاء اخلاق اجتماعی در حوزه انضباط کاری، گسترش قانون گرایی در جامعه، اتقان در عمل و مداومت در به سرانجام رساندن امور از مهم‌ترین کارکردهای نظم اجتماعی در جامعه اسلامی از دیدگاه امام علی علیه السلام است. بررسی مفهوم نظم اجتماعی و تحلیل کارکردهای آن از منظر امام علی علیه السلام با تاکید بر نهج‌البلاغه، سیر و هدف پژوهشی این نوشتار است.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نظم، نظم اجتماعی، کارکردهای نظم اجتماعی، همبستگی اجتماعی، انضباط کاری.

122- ارزیابی عوامل وحدت و امنیت در جامعه، بر اساس آموزه‌های امام علی (علیه‌السلام)

جعفر عُلون آبادی⁽¹⁾

نهج‌البلاغه سرشار از مفاهیم اساسی در ابعاد مختلف است که عمل به آن‌ها زمینه‌ساز به‌روزی و موفقیت مادی و معنوی بشریت می‌باشد. یکی از این ابعاد، تاکید فراوان به وحدت، امنیت و هم‌گرایی و هم‌دلی می‌باشد. موفقیت مسلمانان در جوامع امروزی که استکبار جهانی با تمام توان، جهان اسلام و برخی کشورهای اسلامی را نشانه گرفته، در گرو توجه به هم‌بستگی، امنیت و وحدت اسلامی است. این امر از موضوعات کلیدی و مهمی است که از دیرباز مورد توجه اسلام نیز بوده است. بر همین مبنا این پژوهش براساس روش تحلیلی ـ توصیفی و بهره‌گیری از منابع موجود در زمینه وحدت، امنیت و هم‌بستگی از منظر امام علی علیه السلام و توسعه استراتژیک آن در کشور و نیز بررسی همه‌جانبه‌ای که از روش تحلیل SWOT استفاده شده است، به تعیین نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها اقدام کرده و در ادامه براساس نظر کارشناسان و مصاحبه‌شوندگان، وزن هر گزینه تعیین و در نهایت با ادغام مهم‌ترین نقاط، راهبردهای اساسی جهت توسعه راهبردی وحدت از منظر امام علی علیه السلام در کشور تعیین گردید. جامعه آماری شامل اساتید حوزه و دانشگاه در سطح شهر اصفهان، به تعداد 2000 نفر می‌باشند که براساس فرمول کوکران این تعداد به 320 نفر به‌عنوان حجم نمونه کاهش یافتند. نتایج بیانگر آن بود که دوستداری اهل بیت و امامان معصوم(علیهم السلام) به‌ویژه حضرت علی علیه السلام و پیروی از دستورات امنیت و وحدت‌بخش آن‌ها، با

بهره‌مندشدن از امتیاز وزنی 76/0، در جایگاه نخست قوت‌ها می‌باشد. وجود بی‌عدالتی و تمایزات مختلف در برخی امورات در جامعه، با امتیاز وزنی 76/0، در جایگاه نخست ضعف‌ها قرار دارد. ارائه دستورات لازم و نمونه‌های عملی از سیره امام علی علیه السلام در زمینه وحدت، امنیت در سطوح مختلف آموزشی برای دانش‌آموزان و دانشجویان، با امتیاز وزنی 84/0، بالاترین امتیاز وزنی را در فرصت‌ها داشته است. فقدان نظام شایسته‌سالاری در بین مدیران و مسئولین کشوری در عرصه وحدت‌گرایی مثبت بین آن‌ها، با امتیاز وزنی 72/0، در جایگاه نخست تهدیدها قرار دارد. مهم‌ترین استراتژی‌ها در این زمینه نیز می‌توان به ایجاد راهکاری اساسی در زمینه بهره‌گیری از دوستداری اهل بیت و امامان معصوم(علیهم السلام) به‌ویژه حضرت علی علیه السلام و پیروی از دستورات امنیت و وحدت‌بخش آن‌ها و ارائه برنامه‌ریزی برای استفاده از این پتانسیل در سطوح آموزشی مختلف، برای گسترش تفکر وحدت، امنیت و همبستگی ناشی از سیره علوی؛ و ارائه دستورات لازم و بهره‌گیری از پتانسیل نیروی انسانی برای ارائه نمونه‌های عملی از سیره امام علی علیه السلام در زمینه وحدت، امنیت در سطوح مختلف آموزشی برای دانش‌آموزان و دانشجویان، اشاره داشت.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، وحدت، امنیت، همبستگی، نهج‌البلاغه.

123- بررسی وحدت مسلمانان در حکومت امیرالمؤمنین علی‌(علیه‌السلام)

مهدی فرمانیان ارانی⁽¹⁾، محمد جعفر میلان نورانی⁽²⁾

حضرت امیرالمؤمنین علیj در مدت پنج سال خلافت خود توانست بهترین استفاده را از وحدت و هم‌گرایی بین شیعه و سنی ببرد. به عبارت دیگر، برخی از کسانی که حکومت آن حضرت را گردن نهاده بودند، ایشان را خلیفه ظاهری می‌دانستند، و برخی دیگر نیز، او را امام معصوم می‌شمردند. و این دو گروه علی‌رغم اختلافی که در قرائت خود از مقام امیرالمؤمنین داشتند، هر دو زیر یک پرچم و یک حکومت حاضر بودند؛ به گونه‌ای که جنگ‌هایی که در زمان آن حضرت برپا شد را هرگز نمی‌توان جنگ بین شیعه و سنی نامید؛ بلکه آن جنگ‌ها بین دوست‌داران حضرت، اعم از شیعه و سنی، و بین مخالفان ایشان از قبیل ناصبی‌ها بوده است. و این هم‌گرایی بین فریقین و حضور مشترک آن‌ها در یک سپاه، را می‌توان حاصل مدیریت قوی امیرالمؤمنین در تعامل با دوست‌داران خلفا، یعنی اهل سنت دانست. این نوشتار با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، با رویکرد تاریخی اثبات می‌کند، اهل سنت نه تنها هیچ‌گاه دشمن اهل‌بیت نبوده‌اند، بلکه از نخستین روزهای شکل‌گیری حکومت حضرت علیj، همواره تحت بیعت ایشان و به هم‌راه شیعیان (به معنای امروزی) در یک جبهه و برعلیه دشمن مشترک می‌جنگیدند و اگر احیاناً در طول تاریخ تنشی میان آنان و شیعیان ایجاد شده، هیچ‌گاه مبنایی نبوده و عموما مبتنی بر دلایل سیاسی و به تحریک دشمن مشترک بوده است.

کلیدواژه‌ها: امام علیj، وحدت، شیعه، اهل‌سنت.

124- امام علی (علیه‌السلام) تندیس وحدت (پژوهشی در تبیین بُعد هم‌گرایی اسلامی امام علی (علیه‌السلام))

محمد بشیر مقدسی⁽¹⁾، حسین علوی مهر⁽²⁾

سیره فردی و اجتماعی تندیس وحدت امام علی علیه السلام چنان پرفروغ و خیره کننده است که قلم از بیان آن ناتوان است. یکی از نکات بسیارحائز اهمیت و آموزنده در سیره امام علی علیه السلام بُعدِ هم‌گرایی اسلامی ایشان می‌باشد. ایشان در راستای حفظ وحدت از هیچ امری دریغ نفرموده خود را حریص‌ترین فرد نسبت به هم‌گرایی اسلامی خوانده‌اند و در لابه‌لای سخنان خویش به تمام ابعاد وحدت پرداخته‌اند. نوشتار حاضر پژوهشی توصیفی ـ تحلیلی با هدف شناسایی زوایای گوناگون (اهمیت، ضرورت، موانع و راهکارها) وحدت اسلامی در اندیشه امام علی علیه السلام و مهم‌ترین گام‌های برداشته شده توسط امام در راستای هم‌گرایی اسلامی از قبیل سکوت ازحق خویش، بیعت خلفاء و هم اندیشی با آنان، به شیوه‌ای نظام‌مند به رشته تحریر درآمده است. هم‌چنین در این نوشتار موضع نظری و عملی امام در ارتباط با وحدت اسلامی را بهترین الگو برای حفظ اتحاد اسلامی، رمز پیروزی و رمز سربلندی مسلمانان بیان شده است زیرا امروزه که استکبار جهانی با تمام توان، جهان اسلام را نشانه گرفته و دشمن بیش از پیش سعی در تضعیف اسلام با ایجاد رخنه و تفرقه بین مسلمانان دارند. بنابراین ارائه الگو و راه‌کار در ارتباط با وحدت و هم‌گرایی اسلامی و گسترش آن به اندازه دفاع از اسلام ضرورت دارد لذا برمسلمانان فرض است در این راستا از هیچ کاری دریغ نکنند و با پیروی از سیره سنبل وحدت امام علی علیه السلام و پیروی از طلایه‌داران وحدت اسلامی به ویژه رهبر معظم انقلاب(دام ظله) هر چه بیش‌تر زمینه شکوه و قدرت اسلام را فراهم نمایند.

کلیدواژه‌ها: وحدت اسلامی، امام علی علیه السلام ، تفرقه، بُعد هم‌گرایی.

125- تحلیل بنیان‌ها و کارکردهای وحدت و هم‌گرایی امت اسلامی در منظومه فکری امام علی (علیه‌السلام)

محمد امیری (محمد زاده)⁽¹⁾

اهمیت: زندگی اجتماعی بر اساس هم‌دلی و هم‌سویی شکل می‌گیرد. وحدت و هم‌گرایی اسلامی محصول پیوندهای اعتقادی، ارزشی، فرهنگی، هنجاری و آرمان‌هایی تبلوریافته در گفتارهاست که بر اساس اقتضائات، عنایت به آن موجب هم‌بستگی امت و شکل‌گیری رفتارهای مطلوب اسلامی است. هدف: تبیین ساختارمند بنیان‌ها، عرصه‌ها، کارکردها و ‌دست‌آوردهای وحدت و هم‌گرایی امت اسلام است. مواد و روش‌: در این اثر از مجموعه فرمایشات علمی و سیره عملی «خیرالبشر» در حوزه مسئله با عنایت به محدودیت‌های «مقاله علمی» با روش توصیفی ـ تحلیلی، با نگاه کاربردی و ماهیت نظریه‌پردازی بهره گرفته‌شده است. یافته‌ها: بر اساس جستارهای صورت‌گرفته، نتایج تحقیق نشان می‌دهد که بنیان‌های هم‌گرایی در منظومه فکری امیرالمؤمنین علی علیه السلام ذات اسلام، توحیدمحوری، معادباوری، پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله)، قرآن کریم و سنت و عترت (علیه السلام) است. هم‌چنین مطالب به‌دست‌آمده از مطالعات، رهنمون به این است که مهم‌ترین کارکردها و ‌دست‌آوردهای وحدت و هم‌گرایی امت، حفظ دین، شناسایی تندروها، رعایت ادب و اخلاق اسلامی، توجه به مصالح کلی و رسیدن به عزت و اقتدار جهانی است.

کلیدواژه‌ها: امیرالمؤمنین علیه السلام ، مبانی، وحدت، هم‌گرایی، امت، منظومه فکری.

126- دلالت‌های تربیت اجتماعی فضایل امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در زیارت غدیریه

سید عیسی مسترحمی⁽¹⁾، فاطمه سادات مؤمنی⁽²⁾

شخصیت والای مولای متقین امام علی علیه السلام مظهر فضائل و برکات و صفات برجسته و بارز الهی است. زیارت غدیریه، زیارتی بسیار مفصل با مضامین بلند که بسیاری از فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام در آن بیان شده و به آیات متعددی که درباره حضرت است؛ اشاره می‌‌کند. امام هادی(علیه السلام) در سالی که معتصم عباسی در روز غدیر وی را طلبیده بود حضرت علی علیه السلام را با این متن زیارت کرد. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد حدیثی به بررسی این زیارت‌نامه می‌پردازیم. نتایج تحقیق نشان می‌دهد: تعابیر و اوصاف و القابی که برای امیرالمؤمنین در بیان امام هادی(علیه السلام) آمده، مجموعه‌‌ای از ویژگی‌‌ها و فضائل امام علی علیه السلام است که مستند به صدها حدیث و متن تاریخی از کتب مناقب، سیره و سنن مرتبط با آن حضرت است. فضیلت‌‌هایی همچون اخوت ایشان با پیامبر(صلی الله علیه و آله)، امانت‌داری، امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، ایثار، پرداخت زکات، صداقت، عدالت‌ورزی، عمل به قرآن و سنت پیامبر(صلی الله علیه و آله)، کظم غیظ، گذشت و وفای به عهد از آن جمله است که دلالت‌‌های تربیتی متعددی دارند. فضائلی که الگوپذیری، بهره‌‌گیری و پیروی از آن نه‌تنها راه و رسم زندگی را می‌آموزد بلکه برای جهان پرآشوب امروزی هدایت‌گر و تضمین‌کننده راه سعادت است.

کلیدواژه‌ها: زیارت غدیریه، فضایل امیرالمؤمنین علیه السلام ، دلالت‌‌های تربیت اجتماعی.

127- تحلیل جایگاه عدالت در تمدن‌سازی علوی

آرمان فروهی⁽¹⁾، محمد باقر خزائیلی⁽²⁾

عدالت یکی از شاخصه‌های مهم برای هر حکومت و جامعه‌ای محسوب می‌شود و عنصری ارزشمند است که اجرای صحیح آن مستلزم سازوکارهایی است که ایجاد آن در یک جامعه بسیار دشوار می‌باشد چنان‌که امروزه اغلب حکومت‌‌ها خصوصاً حکومت‌های اسلامی در اجرای عدالت و ایجاد شاخصه‌های آن در جامعه با مشکل مواجه هستند. برای جوامع اسلامی خصوصاً شیعی، یکی از بهترین الگوهای عملی برای اجرای صحیح عدالت در ساختار جامعه، حکومت علوی می‌باشد که یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آن عدالت‌محور بودن است؛ عدالتی که برآمده از قرآن و سنت رسول‌الله(صلی الله علیه و آله) و تحت هدایت امام علی علیه السلام به‌عنوان امام معصوم است. حضرت علی علیه السلام از دوران امامت و پس از آن در دوران حکومت خودشان در صدد اصلاح جامعه اسلامی برآمدند و ما شاهد تمدن‌سازی بر مبنای عدالت در حکومت علوی می‌باشیم. بدون تردید حکومت علوی و جایگاه عدالت در آن، توانست الگوی مناسبی برای ادوار بعد جامعه اسلامی باشد؛ چنان‌که حکومت علوی می‌تواند برای اداره جامعه ایران اسلامی امروز ما در جهت تحقق تمدن نوین اسلامی بر مبنای عدالت، بهترین و مناسب‌ترین الگو باشد. این نوشتار با بهره‌گیری از منابع تاریخی و با روش گردآوری داده‌های تاریخی و با رویکرد توصیفی،جایگاه عدالت را در تمدن‌سازی علوی مورد بررسی قرار داد. نتایج تحقیق روشن ساخت که «عدالت» شاخصه اساسی در تمدن‌سازی علوی در ابعاد چهارگانه سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آن و دلیل اصلی پذیرش حکومت از طرف امام علی علیه السلام بود.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، عدالت، تمدن‌سازی، حکومت علوی.

128- رهاوردهای صلح در سیره امام علی (علیه‌السلام) در گفتمان معاصر

اصغر طهماسبی بلداجی⁽¹⁾

صلح، یکی از مباحث مهمی است که در کنار جهاد و جنگ، در آموزه‌های دین اسلام مورد تأکید قرار گرفته و به اهمیت و جایگاه آن در شرایط و ضوابط خود توجه شده است. با توجه به آسیب‌های جنگ و پیامدهای آن، توجه به صلح و نتایج آن و چگونگی نهادینه‌سازی آن در سطح خُرد و کلان حائز اهمیت است. مقاله حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی رهاوردهای غائی صلح در سیره امام علی علیه السلام می‌پردازد و در رویکردهای معرفتی، هدایتی، اجتماعی و نظامی به آثار این مهم اشاره می‌کند. تعمّق در سیره حکومتی امام علی علیه السلام این مهم را مشهود می‌سازد که امام(علیه السلام) در برخورد با مخالفان، گذشت و مدارا را بر جنگ و سرکوب ترجیح می‌دادند و از راه‌های مختلف تلاش می‌نمودند تا جنگی اتفاق نیفتد. از منظر امام علی علیه السلام صلحی که رضایت خداوند در آن باشد، امنیت و آرامش اجتماعی را فراهم می‌کند و مانع از تفرقه و ازهم‌‌گسیختی در جامعه می‌گردد و در شرایطی می‌تواند موجب هدایت افرادی گردد که ممکن است در شرایط گمراهی در جنگ کشته شوند. تبیین آموزه‌های علوی پیرامون صلح و رهاوردهای آن در عصر حاضر حائز اهمیت است؛ اول این‌که در عرصه بین‌الملل به معرفی صحیح اسلام حقیقی به‌دوراز جریان‌های افراطی و تفریطی کمک می‌نماید و مانع مهمی در مقابل شبهات اسلام‌هراسی می‌گردد. دوم آن‌که گفتمان صلح و توجه راهبردی و راهکاری به آن در جوامع اسلامی عامل مهمی در وحدت بیش‌ازپیش در پرتو اشتراکات و تقلیل اختلافات و جنگ می‌شود، همچنان‌‌که می‌تواند به شکل‌گیری گفتمان صلح اسلامی در سطح جهانی کمک نماید.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام ، حقوق بشر، گفتمان صلح، جهاد.

129- جایگاه صلح از منظر فلسفه اسلامی با تأکید بر سیره امیرالمؤمنین‌(علیه‌السلام)

محسن ابراهیمی⁽¹⁾

از منظر فلسفه اسلامی، صلح اصیل، کمالی عقلانی است که با رشد فاعلیت انسان محقق می‌شود و در مقابل، جنگ و نزاع، فعلی است که بر اساس فرو کاستن انسان به شیء مادی و بر پایه فشار و تحمیل بیرونی رخ می‌دهد. بااین‌حال در آثار فلسفی، از راه دست‌یابی به صلح اصیل کمتر بحث شده است. این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی داده‌های روایی از سخنان امام علی علیه السلام پرداخته است. از نگاه نگارنده سیره امیرالمؤمنین علیه السلام در دوران حکومتشان می‌تواند نمونه عینی برای تبیین فلسفی آن باشد. بر همین اساس، راه دست یافتن به صلح حقیقی، در معنای عدمی از صلح- عدم نزاع و درگیری- یافت می‌شود. زیرا در چنین بستری می‌توان حق را تبیین و فاعلیت انسان را رشد داد و از همین رو اصل اولی در فلسفه اسلامی، برقراری صلح است. بااین‌حال ضرورت ورود در جنگ نیز بر اساس اصل فوق قابل تبیین است. زیرا که ورود در جنگ برای دفع فشار و تحمیل بیرونی و دفاع از کرامت انسان و ـ به یک معنا ـ در جهت تحقق صلح اصیل است. سیره امیرالمؤمنین علیه السلام در دوران خلافت ایشان نمونه عینی است که می‌توان برای اصول فوق ذکر کرد. خودداری از ورود به جنگ برای تبیین حق و پایبندی به اصول اخلاقی از ویژگی‌های بارز سیره آن حضرت است و می‌توان آن را الهام‌بخش طرح جایگاه صلح در فلسفه اسلامی دانست.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، صلح، فلسفه اسلامی، سیره.

130- صلح طلبی امام علی (علیه‌السلام) در برابر جنگ‌افروزی ناکثین

کمال صحرایی اردکانی⁽¹⁾، اکرم السادات حسینی هنومرور⁽²⁾

جنگ جمل اولین جنگ میان دو گروه بزرگ از مسلمانان بود. در هر گروه، صحابیان و شخصیت‌های بزرگی قرار داشتند که هرکدام از افراد باسابقه و نزدیکان پیامبر(صلی الله علیه و آله) بودند. گروه پیمان‌شکن به سردستگی طلحه و زبیر و عایشه با ادعای اصلاح در دین و خون‌خواهی عثمان، پرچم مخالفت با علی علیه السلام را برافراشتند و راهی بصره شدند. این مقاله در مقام پاسخ‌گویی به این سؤال است که امام علی علیه السلام در راستای صلح‌طلبی، چه اقدامات و راهکارهایی را برای جلوگیری از جنگ انجام داده‌اند؟ این پژوهش با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی اقدامات هر دو گروه را تشریح کرده است و بیان می‌کند که عملکرد کدام‌یک از دو گروه با ادعای آنان مبنی بر صلح‌گرایی نزدیک بوده است. از مهم‌ترین نتایج تحقیق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: شواهد و نشانه‌های تاریخی نشان می‌دهد که گروه ناکثین زمینه جنگ بین مسلمین را فراهم نمودند. عملکرد آنان قبل از جنگ از قبیل، درخواست برای مشارکت در امر حکومت، بیعت‌شکنی، همراه‌کردن محرکی عاطفی مانند عایشه، تصرف بیت‌المال، ترور، تهدید، وعده و وعید، تخریب شخصیتی علی علیه السلام ، تبلیغات سوء و آغاز جنگ جمل توسط آن‌ها، بیانگر جنگ‌طلبی این گروه است و در مقابل تدابیر امام علی علیه السلام از قبیل خروج از مدینه، فرستادن نمایندگانی برای برقراری صلح، صحبت‌های حضوری با سران ناکثین، دستور منع آغاز جنگ، به تعویق‌انداختن جنگ،

یادآوری احادیث پیامبر(صلی الله علیه و آله) در حقانیت خودشان، اتمام‌ حجت با قرآن، منع تعقیب فرارکنندگان از جنگ، افسوس امام از کشته‌شدن طلحه و زبیر، بخشش عایشه و فرستادن محترمانه ایشان به مدینه و... برای برقراری صلح میان دو گروه و جلوگیری از جنگ و خون‌ریزی میان مسلمانان بوده است. این شیوه و سنت نیکو در سراسر زندگی امام علی علیه السلام هم‌چون ماجرای سقیفه و گذشتن از حق خویش و نیز شیوه مواجهه آن حضرت با مارقین و قاسطین و تلاش برای ممانعت از جنگ و خونریزی به‌چشم می‌خورد.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، جنگ جمل، ناکثین، صلح‌طلبی.

131- روش‌های دربردارنده تأثیرات قدرت نرم در ایجاد صلح از منظر امام علی (علیه‌السلام)

مهدیه رادان⁽¹⁾، محمد نجفی⁽²⁾

والاترین و مهم‌ترین هدف انبیای الهی و یکی از اهداف دین مبین اسلام، برقراری صلح جهانی و استقرار آرامش و امنیت در جامعه بشری است. در نگرش دینی و اعتقادی برخلاف نگرش مادی، استقرار صلح و آرامش و امنیت در جامعه، حق تمام ملت‌هاست و در سایه صلح و آرامش است که استعدادهای بشر شکوفا می‌گردد. صلح باعث تبادل افکار، گسترش فضای گفت‌وگو و حتی گسترش تعالیم دین مبین اسلام می‌شود. یکی از مسائل مهم بیان‌شده در سخنان حضرت علی علیه السلام در نهج‌البلاغه، دوری از جنگ و خون‌ریزی و تلاش در راه ایجاد صلح می‌باشد. از نتایج تحقیق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: نهج‌البلاغه کتاب ساختن فرد، جامعه و آموزگاری برای صلح‌طلبی و جلوگیری از جنگ و تجاوز به امنیت انسان‌ها می‌باشد. از روش‌های ایجاد صلح، شیوه‌های دربردارنده تأثیرات قدرت نرم یا جذب دیگران برای انجام کار مطلوب بدون اجبار و زور است. از این شیوه‌ها جهت ایجاد صلح و جلوگیری از جنگ و خون‌ریزی در سخنان امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه می‌توان به 1. بیان مزیت‌های صلح؛ 2. رعایت اخلاقیات در جنگ؛ 3. بیان آسیب‌های شکستن عهد و پیمان؛ 4. تأخیر در شروع جنگ؛ 5. پایبندی به عهد و پیمان و... اشاره کرد که در پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوا به بررسی آن خواهیم پرداخت.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، قدرت نرم، صلح، جنگ و خون‌ریزی.

132- بررسی آثار و پیامدهای عبرت‌ها در نهج‌البلاغه

روح اللّه صمدی⁽¹⁾، فاطمه جعفر آبادی⁽²⁾

از کارآمدترین روش‌های تربیتی که در قرآن و سیره پیشوایان دینی آمده، روش عبرت است. عبرت حالتی است که در اثر برخورد با اموری ظاهری و مشهود، برای انسان پدید می‏آید و به معرفتی باطنی و غیر مشهود منتهی می‏شود. به این حالت، اگرچه روش نمی‏گویند ولی با توجه به عامل ایجادکننده آن، جنبه روشی پیدا می‏کند. تشابه زندگی انسان‌ها و اقوام و ملل مختلف با یک‌دیگر، حسابگری و اندیشه‏ورزی و نیز تأثیرپذیری انسان، مبانی این روش را تشکیل می‏دهند؛ یعنی در اثر تعامل این ویژگی‌ها با یک‌دیگر، حالت عبرت پدید می‏آید. این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد حدیثی به بررسی پی‌آمدهای عبرت‌ها در نهج‌البلاغه انجام گرفته است. از نتایج این تحقیق می‌توان به دست‏یابی به بینش، بهره‏مندی از تجارب دیگران، مصونیت نسبی از خطا و درنهایت استفاده بهینه از باقی‌مانده عمر و از منابع عبرت نیز می‏توان به حوادث و تحولات تاریخی، سرگذشت اقوام و ملل، شگفتی‌های خلقت، حیات و مرگ تمدن‌ها، عظمت و انحطاط دولت‌ها، تجربیات اولیه خود انسان و در یک‌کلام، دنیا و سنت‌های حاکم بر آن اشاره کرد.

کلیدواژه‌ها: عبرت، عبرت‌آموزی، عبرت در نهج‌البلاغه، عبرت‌آموزی در نهج‌البلاغه

133- بررسی نقش بیداری فطرت در احیای سبک زندگی اسلامی با نگاه به آموزه‌های معرفتی امام علی (علیه‌السلام)

سید مهدی امامی جمعه⁽¹⁾، حانیه صادقی⁽²⁾، ریحانه صادقی⁽³⁾

بر اساس شرح‌‌های مختلفی که از مفهوم فطرت توسط پژوهشگران حوزه علوم اسلامی به‌دست می‌‌آید، مؤلفه‌‌هایی مانند ایمان و عمل صالح، مراقبه در معنای درک حضور دائمی خداوند، عبرت‌‌پذیری و تمایز میان خودِ حقیقی و خودِ ظاهری قابل شناسایی است. محور پژوهش حاضر، با توجه به تأکید امام علی علیه السلام بر اهمیت مسئله بیداری فطرت، روش بیداری فطرت است که با استفاده از روش توصیف و تحلیل محتوای سخنان ایشان، مصادیق و مؤیدات موردنظر، بررسی گردید و به تجزیه و تحلیل آن‌‌ها پرداخته شد. یافته‌‌های تحقیق بیانگر این است که فطرت انسان، خفتگی و بیداری دارد. بیداری فطرت زمانی تحقق می‌‌یابد که بشر با آگاهی‌‌های باطنی خویش به پروردگار عالم، عشق ورزد تا از بیگانگی با خود رهایی یابد. لذا انسان باید همواره با مراقبه مستمر در جهت مشاهده حضور دائمی خداوند در تلاش باشد تا صبغه الهی کائنات را درک کند و حتی هویت خود را مستقل از خداوند در نظر نگیرد تا بتواند برای زندگی‌‌اش معنایی درخور بیابد و درنهایت در مواجهه با وقایع و امور زندگی میان حقیقت و واقعیت تمایز قائل شود.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، فطرت، آگاهی‌های باطنی، خدا آگاهی.

134- شاخص‌های خانواده مطلوب در نگاه امام علی (علیه‌السلام)

احد داوری⁽¹⁾، محمد تقی زاده⁽²⁾

خانواده در دین اسلام اهمیت خاصی دارد، ازاین‌رو توصیه‌های متعددی درباره اهمیت، استحکام و نحوه تعامل اعضا ارائه کرده است، تا خانواده‌ای موردپسند در جامعه شکل بگیرد. بخشی از این ویژگی‌ها در احادیث امیر مؤمنان حضرت علی بن ابی‌طالب(علیه السلام) نقل‌شده است. پژوهش حاضر با کمک داده‌های کتابخانه‌ای و با گردآوری و تحلیل روایات منقول از آن حضرت، در پی تبیین مهم‌ترین شاخص‌های خانواده مطلوب از نگاه امام علی علیه السلام است که در سه حوزه اعتقاد، اخلاق و رفتار سامان‌یافته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد، از نگاه حضرت علی علیه السلام ایمان به خدا و برقرار ساختن روحیه الهی و رشد شخصیت معنوی اعضای خانواده بخشی از شاخص‌های اعتقادی خانواده مطلوب محسوب می‌شود. توکل، صبر و غیرت از شاخص‌های اخلاقی و حسن رفتار، همکاری، ساده زیستی، عفو و گذشت از مهم‌ترین شاخص‌های رفتاری خانواده مطلوب به شمار می‌آیند.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، خانواده مطلوب، شاخص.

135- جایگاه جوان‌گرایی از منظر قرآن و نهج‌البلاغه

مرتضی لفته‌ای⁽¹⁾

بیش از چهل سال از انقلاب اسلامی می‌گذرد و نسل تجربه‌دیده عصر انقلاب الآن نه‌تنها از دوران میان‌سالی بلکه وارد کهن‌سالی شده است. حال باید دید که از دیدگاه قرآن و نهج‌البلاغه در این دوراهی تجربه و جوانی کدام‌یک، ملاک انتخاب صحیح مدیر در حکومت اسلامی می‌باشد. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی بررسی مواردی از نمونه‌های جوان‌گرایی در شرع مقدس اسلام انجام گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد در قرآن و نهج‌البلاغه قوه جوانی به تجربه ترجیح دارد؛ لکن همه آن‌ها توان مقابله با عبارات صریح نهج‌البلاغه بر ترجیح تجربه را ندارند. فلذا درنهایت با جمع بین ادله، مدیریتی را کارگشا در عرصه پیشبرد اهداف انقلاب و تعالی جامعه معرفی می‌کنیم که مدیر آن فردی باتجربه از رده سنی میان‌سال جامعه باشد نه کهن‌سال (جوان‌گرایی نسبی) و از ویژگی‌های جوانان در عرصه مدیریت خود استفاده کند.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، جوان، جوان‌گرایی.

11-امام علی (علیه السلام) و علوم انسانی (5) -اقتصاد

اشاره

136- سیاست‌های اقتصادی حکومت علوی

بهاره موسی حدادی⁽¹⁾

مدیریت و رهبری صحیح، باعث آبادانی و پیشرفت کشورها می‌شود؛ و تنها راه سعادت انسان در دنیا و آخرت پذیرش قوانینی است که برگرفته از وحی باشد و حضرت علی علیه السلام کسی است که می‌تواند برنامه جامعی برای سعادت بشر پی‌ریزی کند. با توجه به این‌که حضرت تنها معصومی هستند که بعد از پیامبر با یک وقفه بیست‌وپنج‌ساله موفق به تشکیل حکومت اسلامی شدند، سیاست‌ها و برنامه‌های اقتصادی ایشان در این دوران، با در نظر گرفتن جوّ آن زمان و وضعیت مالی و اقتصادی حکومت‌های پیشین قابل‌بررسی است. در این مقاله با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی سیاست‌های اقتصادی حضرت می‌پردازیم. نتایج تحقیق نشان می‌دهد امام علی علیه السلام برای رسیدن به این منظور، توزیع بیت‌المال را به‌طور مساوی انجام داد و هم‌چنین از ذخیره‌سازی و تأخیر در توزیع بیت‌المال خودداری کرد، این قبیل اقدامات باعث شد وضعیت جامعه دگرگون شود. گام بعدی، سیاست‌های اقتصادی امام بود که با انجام آن‌ها جامعه به رفاه نسبی رسید؛ ازجمله این اقدامات، تلاش در جهت آبادانی و تشویق تولید بود. نتیجه اقدامات امام استقرار عدالت و رفاه مردم شد.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام ، سیاست، اقتصاد، بیت‌المال، توزیع، رفاه نسبی.

137- سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی در عرصه استقلال با نگاهی به آموزه‌های علوی (با تأکید بر بیانات مقام معظم رهبری)

باقر ریاحی مهر⁽¹⁾

اقتصاد مقاومتی شکلی از نظام اقتصادی اسلام است که ایده آن برای رفع مشکلات اقتصادی ایران از سوی مقام معظم رهبری ارائه گردید. ریشه‌‌دار بودن اقتصاد مقاومتی در اقتصاد اسلامی از یک‌‌سو و فرصت حکومت‌‌داری امیرمؤمنان علی علیه السلام از سوی دیگر، توجه ویژه به سخنان و سیره آن حضرت با رویکرد اقتصادی را ایجاب می‌‌نماید. مقاله حاضر با بهره جستن از روش تحلیل محتوا‌‌بخشی، رهنمودهای قابل تطبیق امام علی علیه السلام با بیانات مقام معظم رهبری پیرامون سیاست‌‌های کلی اقتصاد مقاومتی در جهت تحقق استقلال اقتصادی را بررسی کرده است. یافته‌‌های این پژوهش نشان می‌‌دهد که: 1. بهبود فضای کسب‌و‌کار، روحیه و فرهنگ جهادی، اقتصاد دانش‌‌بنیان، الگوی مصرف و مبارزه با فساد اقتصادی، از سیاست‌‌های کلی در جهت تحقق استقلال اقتصادی است. 2. از قوانینی که آن حضرت در مدت حکومت خود برای بازارهای آن زمان وضع نمود، مانند قانون همگانی بودن، قانون سبقت و قانون تخصصی شدن کالاها‌ می‌‌توان در عصر کنونی الگو گرفت. 3. به نظر نگارنده، مؤلفه‌‌های اصلی مصرف (شامل سطح مصرف، ترکیب کالاهای مصرفی و چگونگی مصرف) در بستر فرهنگ جامعه شکل می‌‌گیرد و تغییر اساسی آن‌‌ها نیز بدون تغییر فرهنگ ممکن نیست. در سخنان امیرمؤمنان در مورد الگوی مصرف، دو نکته مبارزه با اسراف و تجمل‌‌گرایی نمایان است که سیاست‌‌های کلی اقتصاد مقاومتی نیز بر این

‌‌دو تأکید دارد. در مورد مقابله با فساد اقتصادی نیز حضرت امیر(علیه السلام)، هم در زمینه پیش‌‌گیری و هم در زمینه مبارزه، راه‌کارهایی را ارائه نموده‌اند.

کلیدواژه‌ها: اقتصاد مقاومتی، امیرمؤمنان علی علیه السلام ، مقام معظم رهبری، سیاست‌‌های کلی اقتصاد مقاومتی، استقلال اقتصادی، مبارزه با فساد، الگوی مصرف.

138- آموزه‌های اقتصادی امام علی (علیه‌السلام) برای تحقق اقتصاد مقاومتی

اصغر طهماسبی بلداجی⁽¹⁾

یکی از مباحث مهمی که در آموزه‌های دینی موردتوجه قرارگرفته، اهتمام به اقتصاد سالم و پویا است. اقتصاد مقاومتی، یکی از راهکارهای مهم در جهت تحقق اقتصاد سالم و پویا و رفع فقر و فاصله طبقاتی از جامعه است. اقتصاد مقاومتی هم به لحاظ تبیینی و هم به جهت ضمانت اجرائی آن، در آموزه‌های دینی، ازجمله نهج‌البلاغه تشریح شده که این دو مبتنی بر سیره علمی و عملی امام علی علیه السلام است. در نهج‌البلاغه غایت اقتصاد، رفع فقر و فاصله طبقاتی در جامعه و برقراری عدالت و نائل شدن به اقتصاد سالم و پویا بیان شده است. جستار پیش رو با روش توصیفی ـ تحلیلی مهم‌ترین راهکارهای اجرائی کردن اقتصاد مقاومتی بر مبنای نهج‌البلاغه را در محورهای: اشتغال‌زایی و تولید، آسیب‌شناسی اقتصاد مقاومتی، رفع فقر و فاصله طبقاتی و تشویق به استقلال اقتصادی بیان داشته است و دراین‌باره مهم‌ترین شاخصه‌های هر محور را به لحاظ مؤلفه‌های اقدامی بیان داشته است. از مهمترین نتایج تحقیق این‌که در نهج‌البلاغه اقتصاد مقاومتی با محوریت مهم اسلامی بودن در دو حیطه فردی و اجتماعی، قابلیت اجرائی داشته که با فرهنگ‌سازی صحیح، از یک‌سو آسیب‌های اجتماعی و اقتصادی ناشی از فقر و کمبود مالی کاهش می‌یابد؛ و از سوی دیگر تعالی اقتصادی و معنوی خانواده در سطح خُرد و استقلال و اقتدار اقتصادی کشور و سلامت اقتصادی آن در سطح کلان، فراهم می‌شود.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، اقتصاد مقاومتی، راهکارهای اقتصادی، استقلال اقتصادی.

139- تحلیل سیاست‌های اقتصادی حضرت علی (علیه‌السلام) خطاب به کارگزاران و مصادیق آن در بیانیه گام دوم انقلاب رهبری

اکرم‌السادات میرممتاز⁽¹⁾، عبدالحسین کنگازیان⁽²⁾

این پژوهش سعی دارد تا سیاست‌های اقتصادی حضرت علی علیه السلام را از لابه‌لای نامه‌های ایشان به کارگزاران واکاوی و تبیین نموده و نشان دهد که سیاست‌های اقتصادی در بیانیه گام دوم رهبری مصداق‌های روشنی از همین سیاست‌هاست. در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی به بررسی سیاست‌های اقتصادی علوی پرداخته شده است. از نتایج تحقیق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

در بیانیه گام دوم، تأکید بر تقویت اقتصاد مستقل کشور مبتنی بر تولید انبوه و باکیفیت، درون‌زایی اقتصاد کشور و مولّد شدن آن، توزیع عدالت‌محور، تأکید بر طهارت اقتصادی و اصلاح بودجه‌بندی معیوب و نامتوازن و رعایت اولویت‌ها، مصادیقی از توصیه‌های مدیریت اقتصادی حضرت علی علیه السلام می‌باشد. هم‌چنین تأکید بر قاطعیت و حساسیت دستگاه‌های نظارتی و دولتی بر پیش‌گیری از فساد و مبارزه با رشد آن، داشتن دستگاهی کارآمد با نگاهی تیزبین و رفتاری قاطع در قوای سه‌گانه، مصادیقی از توصیه‌های امام علی علیه السلام در مورد وظایف رهبر نسبت به کارگزاران در مدیریت اقتصادی است. برحذر بودن از شیطان، حرص و لقمه‌ حرام و کمک خواستن از خداوند در این‌باره، از دیگر تأکیدات بیانیه گام دوم است که با توصیه‌های امام(علیه السلام) در مورد مسئولیت دولت در مبارزه با ظلم اقتصادی هم‌آهنگی دارد.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، مقام معظم رهبری، بیانیه گام دوم، سیاست‌های اقتصادی، امنیت اقتصادی، مدیریت اقتصادی.

140- رونق تولید در سیره و گفتار امیرالمؤمنین امام علی (علیه‌السلام)

علی اصغر اشکبوس⁽¹⁾، سهیلا پرستگاری⁽²⁾

تولید در عرصه اقتصاد به معنی تهیه کالا و خدمات مورد نیاز با استفاده از منابع و امکانات موجود است و بیشتر در زمینه‌های اقتصادی و معیشتی کاربرد دارد. امّا بر اساس آموزه‌های دینی و سیره و گفتار علوی تولید در تمامی عرصه‌ها برای جامعه اسلامی یک ضرورت است و اگر تولید به شایسته رونق یابد، نه تنها مشکلات معیشتی مرتفع می‌گردد، بلکه عمده‌ تلاش‌های دشمان نیز ناکام خواهد ماند. امیرالمؤمنین علی علیه السلام پیشرفت، پایداری و دوام جامعه‏ اسلامی و تحقق عدالت را در گرو کار، تلاش و برنامه ریزی تولید می‌داند و با سستی و تنبلی به شدت مخالفت می‌ورزد و رنق تولید را تنها منحصر به امور اقتصادی و کشاورزی نمی‌داند، بلکه در زمینه‌های گوناگون فرهنگی، اجتماعی و عمرانی نیز به این امر اهتمام می‌ورزد. رونق تولید را در ساخت مسجد، احداث مسکن، حفر چاه و قنات، تدوین کتاب و... محقّق می‌سازد، حتی اجازه نمی‌دهد نهال‌ها و قلمه‌های نخلستان‌هایش فروخته شود، تا کاشته شود و همه‌ آن سرزمین زیر درختان سرسبز خرما قرار گیرد. کمک به نیازمندان جامعه و تأمین نسبی رفاه شهروندان از طریق رونق تولید، از سیاست‌های اساسی و ثابت امیرالمؤمنین علیه السلام است که محقق گردید. این پژوهش با استناد به منابع کتابخانه‌ای و به روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی رونق تولید و سیره و گفتار امیرالمؤمنین و آموزه‌های نهج‌البلاغه پرداخته است.

کلیدواژه‌ها: امیرالمؤمنین، نهج‌البلاغه، رونق تولید، کار و تلاش.

141- اصلاحات نرم‌افزاری امام علی (علیه‌السلام) در رونق‌بخشی به نظام تولید

زینب رنجبر همقاوندی⁽¹⁾، علی محمد میر جلیلی⁽²⁾

تولید، رکن اصلی نظام اقتصادی یک جامعه شمرده می‌‌شود. بدیهی است که الگوگیری از روش‌‌های موفق در این حوزه، مطلوب و ضروری تلقی می‌‌شود. از الگوهای موفق در این حوزه، بررسی نظام تولید امام علی علیه السلام است. ایشان با انجام اصلاحات نرم‌‌افزاری در دو حوزه ایدئولوژی‌‌‌سازی و چیدمان مناسب عوامل تولید بر پایه نیاز جامعه و تولیدات مناسب با هر محیط، توانستند به حداکثر بهره‌‌وری در این زمینه برسند. روش پژوهش در مقاله پیشِ رو، کتابخانه‌‌ای، جهت جمع‌‌آوری داده‌‌های تاریخی و تحلیلی در پردازش داده‌‌هاست. نتیجه به‌دست آمده از پژوهش نشان می‌‌دهد که اتخاذ تدابیر علمی و اصلاح نظام تولید، اصلی‌‌ترین بخش برای دستیابی به رونق همه‌‌‌جانبه در این زمینه است.

کلیدواژه‌ها: سیره امام علی علیه السلام ، اصلاحات نرم‌‌افزاری، رونق، تولید.

142- نگاهی به جایگاه کار در سیره امام علی (علیه‌السلام)

زهرا حسین هاشمی⁽¹⁾

کار، جوهر آدمی است. با کار کردن، استعدادها و ظرفیت‌های وجودی انسان شکوفا می‌شود. تمدن‌های عظیم بشری نیز با همه تنوع و تفاوتشان، حاصل کار و تلاش بی‌امان و خستگی‌ناپذیر آدمیان است. در سیره امام علی علیه السلام ، همان‌گونه که دانش، بینش، تقوا، ایمان، شجاعت، شهامت، مدیریت، اخلاص و مدارا جایگاه خاصی دارند، کار و تلاش نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. علی علیه السلام ، کار کردن را از لوازم زهد و پرهیزگاری می‌شمارد. آن حضرت به‌عنوان اسوه و الگوی عملی، هیچ‌گاه فرصت‌ها را از دست نمی‌داد و به بهترین صورت ممکن، از اوقات عمر گران‌بهایش در راه رضایت الهی بهره می‌گرفت. کار را می‌توان از دو جنبه بررسی کرد: نخست، اهداف و آثار فردی کار و دیگر، از جنبه اجتماعی. براین‌اساس پژوهش حاضر با هدف بررسی جایگاه کار و تلاش در سیره امام علی علیه السلام ، با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی در پی پاسخ‌گویی به این سؤال است که: اهمیت، جایگاه و ارزش کار و تلاش در سیره امام علی علیه السلام چیست؟ برای پاسخ‌گویی به سؤال فوق، این فرضیه به آزمون گذاشته ‌شده است که: «با توجه به سخنان امام علی علیه السلام ، کار و تلاش اقتصادی می‌تواند در رشد فضایل انسانی و معنویت مؤثر باشد و عامل اساسی در شکوفایی استعدادهای انسانی باشد؟». یافته‌های تحقیق، ضمن اثبات فرضیه فوق، گوشه‌های دیگری از اهمیت کار و تلاش را نشان می‌دهد.

کلیدواژه‌ها: کار، تلاش، امام علی علیه السلام ، سیره.

143- مصادیق احسان و نیکوکاری در سیره امیرالمومنین (علیه السلام)

محمد صالح طیب نیا⁽¹⁾، زهرا خورسندی⁽²⁾

احسان و نیکوکاری در آموزه‌های دینی به معنای انجام دادن کار نیک در ارتباط تنگاتنگ میان انسان با خدا و خدمت به دیگران بدون چشمداشت است. احسان یکی از روش‌‌‌های پسندیده جامعه انسانی است که در جوامع به شکل‌های گوناگون وجود داشته و با ظهور اسلام و راهنمایی‌های پیامبر به خوبی در رفتار مسلمانان جای گرفته است. یکی از امور مسلّم در سیره امیرالمؤمنین علیه السلام اهتمام ایشان به رفع نیاز مستضعفان و محرومان و یتیمان است. در این پژوهش با استفاده از روش حدیثی ـ تحلیل تاریخی، سعی شده احسان‌‌‌هایی که حضرت نسبت به مردم داشتند به صورت مصداقی آورده شود.

حضرت علی‌(علیه السلام) در برهه‌های مختلف زندگی پربرکتشان بخشش‌‌‌های عظیمی داشتند که سبب نزول آیه‌هایی در مدح ایشان گردیده است. احسان‌‌‌های حضرت شامل: انفاق، صدقه، اطعام، آزاد کردن برده، موقوفات، تأسیس صندوق شکایات و... بوده است که این احسان‌‌‌ها جنبه اقتصادی، خدماتی، تبلیغی و عاطفی داشتند و حضرت با کارکردن بر روی زمین و حفر چاه و... این امور خیر را انجام می‌دادند و هدف ایشان علاوه بر رضای خدا و قرب الهی که در اولویت قرار داشت، برای گسترش و تبلیغ دین اسلام و تعدیل اقتصادی در جامعه بوده است و این‌که حضرت رسیدگی به محرومان را وظیفه رهبر جامعه می‌دانستند.

کلیدواژه‌ها: علی، احسان، بخشش، موقوفات، اطعام.

144- امام علی (علیه‌السلام) و سنت حسنه وقف

مهدیه محمود آبادی⁽¹⁾، ابوالفضل علوی⁽²⁾

وقف در اصطلاح به‌معنی رهاکردن مال و منفعت آن، از جمله میراث‌های ارزشمند اسلامی است که در قرآن کریم و سیره پیامبر(صلی الله علیه و آله) و امامان معصوم(علیه السلام) وجود دارد. هدف تحقیق حاضر این است که باتوجه به تاثیرات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و معنوی وقف در جامعه، به اهداف امیرمؤمنان(علیه السلام) در این زمینه پرداخته شود. حضرت در طی ۲۵ سال از حیات مبارکشان به فعالیت‌های اقتصادی مشغول بودند و در پایان عمرشان تمام دارایی خود را وقف نیازمندان نمودند. سؤال اصلی این پژوهش این است که اهداف اقتصادی و دینی امام علی علیه السلام در اهتمام به سنت حسنه وقف چه بوده است؟ روش پژوهش در این تحقیق کتابخانه‌ای و براساس منابع تاریخی و روایی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اهداف امام(علیه السلام) از عمل به امر موقوفات؛ فقرزدایی و ایجاد رفاه نسبی در جامعه، برقراری عدالت اجتماعی، توسعه فرهنگی، معنوی و کسب رضایت و خوشنودی پرودرگار بوده است.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام ، سنت، وقف، موقوفات.

145- تحلیل موقوفات امیرالمؤمنین امام علی (علیه‌السلام)

ناصر جهانیان⁽¹⁾

از دیدگاه مکاتب توحیدی پذیرش ولایت انسان کامل در تمامی امور معروف از جمله بخشش مازاد وقت و ثروت نقش کلیدی در تکامل معنوی انسان و ساخت نظام شخصیت افراد دارد. از آ‌‌‌‌ن‌جا که انسان کامل تمامی این امور را با قصد قربت خالص الهی و عقلانیت کامل عمل انجام می‌دهد این روشی می‌شود تا در ساخت فردی، گروهی، نهادی، سازمانی، اجتماعی و در ساخت جامعه مدنی و نظام اجتماعی به این روح توحیدی و عقلانیت عمل توجه کرد. از این‌رو نهادهای خیرخواه در جوامع توحیدی از جمله نهاد وقف می‌توانند با چنین انگیزه و عقلانیت عملی دوباره نقش خود را در احیای تمدن اسلامی ایفا کرده و نظام حقوقی اسلام را بار دیگر سرآمد دیگر نظام‌های حقوقی دنیا در این زمینه بگردانند. بنابراین، لازم است سیره امیرالمؤمنین علی علیه السلام در زمینه وقف کردن با این نگاه جدید بررسی شود. این تحقیق اکتشافی است برای شناخت «انگیزه‌ها، رفتارها، شیوه‌ها و موارد مصرف اوقاف صورت‌گرفته توسط امیرالمؤمنین علی علیه السلام ». این پژوهش با روش تجزیه و تحلیل داده‌ها «تحلیلی ـ توصیفی» می‌باشد. داده‌های تحقیق نشان می‌دهد که «امیرالمؤمنین علی علیه السلام الگوی ممتازی در وقف ارائه می‌کند».

کلیدواژه‌ها: امیرالمؤمنین علی علیه السلام ، مازاد وقت، مازاد ثروت، وقف اجتماعی، وقف عبادی.

146- راهکارهای صیانت از بیت‌المال از دیدگاه قرآن و نهج‌البلاغه

عباس الهی⁽¹⁾

در طول تاریخ بشر، جرم، گناه، کج‌روی اجتماعی و عدم رعایت هنجارها و ارزش‌ها در سطح جامعه باعث بروز مشکلات متعددی گردیده و بشر همیشه در اندیشه صیانت و پیش‌گیری از وقوع جرم و گناه بوده است. از مباحث مهم، کلیدی و کاربردی درباره بیت‌المال و از شاخصه‌های اخلاق اسلامی و تقوای الهی، شناخت راهکارهای صیانت از بیت‌المال از منظر قرآن و نهج‌البلاغه است. نوشتار پیش‌رو در پی آن است تا به روش توصیفی ـ تحلیلی، تصویری کلی و نظام‌مند از راهکارهای موجود در قرآن و نهج‌البلاغه را جهت صیانت از بیت‌المال ارائه دهد. از یافته‌های تحقیق حاضر آن است که راهکارهای حفاظت از بیت‌المال به سه قسم فرهنگی، سیاسی و اقتصادی تقسیم می‌شود، ازجمله راهکارهای فرهنگی: ارائه الگو، افزایش ایمان، تقوا و خودکنترلی و راهکارهای سیاسی: عزل و نصب متولیان امور مالی، نظارت دقیق، پی‌گیری گزارش‌ها و راهکارهای اقتصادی: توجه به معیشت کارگزاران، برخورد قاطعانه با سارقان اموال دولتی است.

کلیدواژه‌ها: قرآن، امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، صیانت، بیت‌المال، راهکار.

12-امام علی (علیه السلام) و علوم انسانی (6)‌ مدیریت و سیاست

اشاره

147- اصول و روش‌های حاکمیت سیاسی در سیره علوی

علیرضا کاوند⁽¹⁾، زهرا حاج کاظمی⁽²⁾

اصول و روش‌های حاکمیت سیاسی، از جمله مسائلی است که همواره مورد توجّه اندیشمندان و سیاست‌مداران، به‌ویژه امام علی علیه السلام بوده است؛ به‌طوری که در سخنان ایشان این اندیشه به‌وضوح دیده می‌شود. از دیرباز، دیدگاه‌های مختلفی از سوی اندیشمندان اسلامی و غربی در مورد اصول و روش‌های حاکمیت سیاسی مطرح شده، ولی در هرصورت، حاکمیت سیاسی که این امام بزرگوار به آن معتقدند، با دیدگاهی که برخی از اندیشمندان مسلمان و حتی غربی به آن معتقدند تفاوت دارد. ازاین‌رو نوشتار حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر سیره سیاسی امامان معصوم(علیه السلام) به‌ویژه امام علی علیه السلام تلاش دارد تا مهم‌ترین اصول و روش‌های حاکمیت سیاسی را مورد بررسی قرار دهد. باتوجّه به نتایج این پژوهش، مهم‌ترین اصول مطرح‌شده از سوی این امام بزرگوار، شامل: «توکل، صداقت، عدالت، حفظ سنّت‌های صحیح، طرد بدعت‌های ناپسند، مشورت با نخبگان، شایسته‌سالاری»، و مهم‌ترین روش‌های مطرح‌شده شامل: «موعظه و نصیحت، رفق و مُدارا، مصلحت‌اندیشی، بصیرت‌افزایی، امر به معروف و نهی از منکر» می‌باشد. این پژوهش تلاش دارد تا این موارد را بررسی نماید.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، اصول، روش، حاکمیت سیاسی، روایات، قرآن کریم.

148- معیار سنجش حقانیت حکومت و نقش مردم در آن از منظر قرآن و نهج‌البلاغه

صادق رضا قمی⁽¹⁾

یکی از مسائل مهم انسان‌‌ها، حکومت و داشتن ولایت بر فرد یا جامعه است و همیشه در طول تاریخ اکثر گفت‌وگوها و یا جنگ‌‌ها برای کسب حکومت و قدرت اتفاق افتاده است؛ چه برای اثبات حق یا باطل. امروزه نیز به‌طور مثال درباره نظام مقدس جمهوری اسلامی و نوع حکومت آن در مقایسه با حکومت‌‌های دیگر، شبهات زیادی از طرف عوامل استکباری و دشمنان اسلام مطرح می‌‌شود که لازم است با دقت و بصیرت، مورد کار علمی و تحقیقاتی قرار گیرد. یکی از مهم‌ترین مسائل بنیادین در نوع تفکر هر نظام و جامعه، نوع نگرش او به معیار حقانیت حکومت و نحوه مشروعیت‌‌بخشی به آن است که تفاوت در آن، تفاوت در مسائل عملی و اجرایی آن را در پی دارد.

این مقاله، ملاک و معیار سنجش حقانیت حکومت از منظر قرآن و نهج‌‌البلاغه را از دیدگاه قرآن و اهل‌‌بیت(علیهم السلام) به‌خصوص حضرت امام علی علیه السلام و با بهره‌‌گیری از نظرات علمای ربانی و دانشمندان برجسته، با استفاده از روش تحلیلی ـ توصیفی و به شیوه کتابخانه‌‌ای، مورد بحث و بررسی قرار داده و پس از بیان و ارزیابی دیدگاه‌‌های مختلف، به این نتیجه می‌‌رسد که بنا بر دلایل عقلی و نقلی، تنها ملاک مشروعیت و حقانیت حکومت، خدای متعال است.

کلیدواژه‌ها: قرآن، نهج‌البلاغه، امام علی علیه السلام ، ولایت، مشروعیت، حقانیت، حکومت، مفسران.

149- حاکمیت سیاسی در سیره امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) (با نگرشی بر نظام عزل و نصب مدیران در جامعه اسلامی)

هادی ابراهیمی⁽¹⁾، سید معصوم باقرپور⁽²⁾

هدف این نوشتار، بررسی و بیان حاکمیت سیاسی در سیره امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) است. ضرورت این تحقیق، آسیب‌شناسی عزل و نصب‌های غیرمنطقی و کاربرد نتایج آن براساس موازین دینی و حکومت علوی در جامعه اسلامی است. روش تحقیق، از نظر هدف توسعه‌ای و از نظر شیوه گردآوری داده‌ها، توصیفی - تحلیلی است و بر همین اساس، با تحلیل محتوای مضامین خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های نهج‌البلاغه، با تکیه بر روش خانواده احادیث نهج‌البلاغه و نظام‌مندکردن آن در چارچوب دستگاه یا نهاد عزل و نصب، به سؤال‌های پژوهش پاسخ داده شده است. در ادامه جهت تایید مدل، از روش دلفی استفاده شد و 30 نفر از خبرگان دانشگاهی و حوزوی در پنل دلفی شرکت داده شدند و پس از دو مرحله انجام فن دلفی نتایج به اشباع رسید. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که در نظام علوی، رعایت اصول ایجابی (حریم‌داری، صراحت و صداقت، پایبندی به کیفیت، استخدام وسیله، اعتدال و میانه‌روی و تکریم) لازم و اصول سلبی (نفی خودکامگی، قدرت‌طلبی، شتاب‌زدگی، سستی‌گزینی، نفی شهوت تغییر) خط‌قرمز کارگزاران در عزل و نصب است که اصول ایجابی باید ثابت و اصول سلبی باید از آن‌ها پرهیز و به‌طور کلی نفی گردند.

کلیدواژه‌ها: اصول سلبی، اصول ایجابی، امام علی(علیه السلام)، سیره، حاکمیت سیاسی، عزل و نصب، نهج‌البلاغه.

150- حاکمیت و سیاست در سیره امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) با رویکرد (نقدی بر اندیشه حاکمیت سیاسی ماکیاولی)

هادی ابراهیمی⁽¹⁾، سید معصوم باقرپور⁽²⁾

اندیشه حاکمیتی و سیاسی ماکیاولی بر بستری از هست‌های تاریخی قرار دارد که سیمای انسان را به شدت بد نام و بد کاره نمایش داده است. هدف این پژوهش، نقدی بر اندیشه حاکمیتی و سیاسی ماکیاولی از منظر آموزه‌های امام علی علیه السلام در نهج البلاغه است. روش این پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است. اندیشه سیاسی امام علی علیه السلام در نظام عزل و نصب مدیران از اتصال به نبوت و بر پایه قواعد انسانی و اخلاقی است. این رویکرد دارای جامعیت فرازمانی و فرامکانی با قابلیت عمومیت دادن، است. حضرت پای بندی به اصول اخلاقی را بر منافع سیاسی ترجیح می‌داد و حتی در شرایط حاد سیاسی مانند شورای شش نفره خلیفه دوم، حاضر نشد که دروغ بگوید. بر خلاف این دیدگاه و عملکرد، در نگاه ماکیاولی «حقیقت» فقط در حرف وجود دارد و در عمل معمولاً «غریزه» میدان‌دار است. انسان تاریخی معاصر ماکیاولی، انسان «فاسقی (دو شخصیتی یا چند شخصیتی)» است که مشخصه‌اش پیش از او، توسط فارابی بر اساس شواهد نظام کارگزارهای اموی و عباسی، ضمنی (با ایماء و اشاره) توصیف شده است.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام ، حاکمیت، سیاست، ماکیاولی، نهج البلاغه.

151- امام علی (علیه‌السلام) استراتژیست دین‌مدار

علی‌رضا تقوی زاده⁽¹⁾

عرصه‌ حکومت‌داری و سیاست از دیرباز میدان هماوردی میان حق و باطل بوده است. جبهه باطل با عدم تقید خود به اخلاقیات و هنجارها شاید بتواند به موفقیتی زودگذر دست یابد لیکن پیروزی و غلبه نهایی از آن جبهه حق است. معنای عام استراتژی راهبردها و سیاست‌های کلان برای رسیدن به اهداف شناخته‌شده است. استراتژی را می‌توان به دو نوع دینی و دنیوی تقسیم کرد. استراتژیست دنیوی چشم‌اندازش صرفاً اهداف دنیوی است. دنیاطلبی و تعرض به بیت‌المال و جنگ‌طلبی برای تصاحب قدرت و تخریب جبهه مقابل با انواع شایعات و تهمت‌ها از استراتژی‌های دنیاخواهانی هم‌چون معاویه است. استراتژیست دین‌مدار اهدافش فراتر از دنیای مادی و رسیدن به سعادت در هر دو دنیاست. کسب رضای الهی و مبارزه با تبعیض و فساد در حکومت اسلامی؛ عدم سازش و تسلیم در برابر قدرت‌طلبان و زراندوزان؛ مبارزه با نفاق و طاغوت و ترویج معارف توحیدی در میان جامعه اسلامی از استراتژی‌های سعادت طلبانی هم‌چون امیرمؤمنان علی علیه السلام است. این پژوهش، با روش توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد نقلی ـ وحیانی درصدد تبیین منش سیاسی حضرت علی علیه السلام در عرصه حکومت‌داری و تبیین استراتژی‌های امیرمؤمنان به عنوان استراتژیست دین‌مدار در دوران پس از پیامبر است. مهم‌ترین و حساس‌ترین و جنجالی‌ترین راهبردهای حضرت، مقابله با تبعیض در تقسیم بیت‌المال و مفاسد اقتصادی و تقابل با سه گروه از مسلمانان سرکش بود که توسط حضرت به ناکثین و قاسطین و مارقین شهرت یافتند.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، استراتژی، استراتژی دینی، استراتژی دنیوی، سیاست، طاغوت، نفاق.

152- مدیریت کشور مبتنی بر عدالت اجتماعی با تکیه بر آموزه‌ها و سیره عملی امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام)

راحله محمد باقر⁽¹⁾

امیرالمؤمنین، امام علی علیه السلام مدت چهار سال و نه ماه و سه روز خلافت کردند. در این مدت به‌جز شام و مصر، کلیه سرزمین پهناور اسلامی در اختیار قلمرو حکومت ایشان بود و عمال و استانداران، توسط ایشان تعیین و منصوب می‌شدند. امام، از همان روزهای اول با مشکلات متعددی روبرو بود و مقاومت در برابر این مشکلات به تدبیر نیاز داشت. ایشان یکی‌ از عوامل‌ سقوط‌ و تباهی‌ هر تشکیلاتی‌ را ضایع‌ کردن ‌اصول‌ اساسی‌ آن‌ می‌دانستند. بنابراین، از همان ابتدا با به‌کارگیری اصلاحات و کارکردهای مدیریتی (برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری، سازمان‌دهی، نظارت و هماهنگی و شایسته‌سالاری) سکان هدایت جامعه را عهده‌دار شدند. با مراجعه‌ به‌ گفتار امام‌(علیه السلام) و سیره‌ عملی‌ ایشان، اصول‌ ‌و مبانی‌ مدیریت‌ اسلامی کارآمد به دست‌ می‌آید. این نوشتار، بر آن است که به روش تحلیلی ـ توصیفی، به بررسی الگوی مطلوب مدیریت کشور مبتنی بر عدالت اجتماعی با تکیه برآموزه‌ها و سیره عملی امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام ، به‌اجمال بپردازد. و نتیجه می‌گیرد که با توجه به اهمیت و جایگاه مدیریت در آموزه‌های دین اسلام، ایشان به‌عنوان مدیری مدبر و کارآمد در تشکیل نخستین حکومت اسلامی ـ شیعی، موفق به احیای مبانی دینی و تبیین تئوری و مبانی اعتقادی به‌عنوان یک نظریه علمی و کاربردی در مدیریت و عناصر و ارکان آن شدند.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام ، عدالت اجتماعی، مدیریت علوی، آموزه‌ها و دستورالعمل‌ها، سیره عملی، جامعه اسلامی.

153- مدیریت بحران در سیره علوی: بحران عدالت‌ستیزی

محمد رضا صادقی⁽¹⁾

سیره گفتاری و رفتاری امیر مؤمنان علی علیه السلام یکی از منابع مدیریت اسلامی است. امام علی علیه السلام در دوران کوتاه کم‌تر از پنج‌ساله تصدی خلافت اسلامی، با سه بحران مهم مواجه شد. یکی از این سه بحران، فتنه سرکشی بنی‌امیه به رهبری معاویة بن ابی سفیان بود. امام علی علیه السلام با استناد به پیش‌گویی رسول خدا(صلی الله علیه و آله)، از این فتنه با عنوان فتنه «قاسطین» یاد کرد. قاسط تعبیری قرآنی و به معنای «عدالت‌ستیز» است. در این مقاله با روش گردآوری کتابخانه‌ای و اسنادی و با روش توصیفی ـ تحلیلی و استنطاقی مسائل مدیریت بحران بر سیره امام علی علیه السلام عرضه شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که از دیدگاه امام علی علیه السلام ، عدالت‌گستری مفهومی کلیدی در اسلام و حکومت اسلامی است و صدمه دیدن آن، تعارض با آن و یا حذف آن موجب قلب ماهیت اسلام و حکومت اسلامی شده و باعث شکل‌گیری بحران می‌شود. امام علی علیه السلام برای مبارزه با بحران عدالت‌ستیزی، تدابیر نظری و عملی را روی دست گرفت. در بُعد نظری از جهات مختلف نسبت به خطرات جریان عدالت‌ستیز بنی‌امیه روشنگری کرد و در بُعد نظری به‌صورت گام‌به‌گام در پی رفع خطر جریان بنی‌امیه برآمد که نهایتاً به جنگ صفین منجر شد. امام علی علیه السلام با تأکید و التزام به اصول اسلامی و انسانی عملاً روش‌های صحیح مبارزه با جریان‌های عدالت‌ستیز را فراروی جامعه انسانی قرار داد.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، سیره علوی، مدیریت بحران، عدالت‌ستیزی.

154- الگوی مدیریت بحران امام علی (علیه‌السلام) در مواجهه با ناکثین از منظر نهج‌البلاغه

سردار محمد فروغی⁽¹⁾، عبداللّه توکلی⁽²⁾

این نوشتار پس از بررسی مدیریت رفتاری حضرت علی(علیه السلام) در مواجهه با ناکثین به دنبال استخراج الگوی مدیریت بحران امام علی(علیه السلام) در مواجهه با ناکثین از منظر نهج‌البلاغه می‌باشد. یافته‌های علمی موجود پیرامون الگوی مدیریت بحران بر اساس مبانی فرهنگ غرب استوار است، تئوری‌ها و نسخه‌های متکی بر ارزش‌های نامتعارف و متضاد با ارزش‌های دینـی، نمی‌توانند راهنما و حلال مشکلات جوامع اسلامی باشد، نوشتار حاضر با استفاده از روش تحلیل اسنادی به شیوة توصیفی- تحلیلی بوده است و برای این منظور، از خطبه‌ها، نامه‌ها، و حکمت‌های ناظر بر ناکثین در نهج‌البلاغه استفاده شده است. یافته‌های این پژوهش آن است که الگوی مدیریت بحران علی(علیه السلام) در مواجهه با ناکثین در بسیاری از جهات با متدلوژی‌ها و فنون مدیریت بحران علمی هماهنگ و در برخی جهات متمایز است، چرا که حضرت به کارگیری، ابزار‌ها و شیوه‌های نامشروع را در دفع بحران جایز نمی‌داند. بیشتر بر بهره‌گیری کامل و حداکثری از استعداد و توانمندی‌های دینی، فرهنگی و اجتماعی تکیه دارد و رویکردی یادگیرنده و آموزشی به منظور پیش‌گیری از بحران‌های آینده و بازسازی روانی، اجتماعی و زیرساختی را به منظور ارتقای سطح سلامت جامعه مد نظر قرار میدهد.

کلیدواژه‌ها: امام علی(علیه السلام)، ناکثین، الگو، مدیریت بحران، الگوی مدیریت بحران

155- مصلحت‌اندیشی‌های مردود در حکومت علوی

منصوره غلامی⁽¹⁾، عبداللّه جبرئیلی جلودار⁽²⁾

یکی از مسائل مهم در اندیشه سیاسی، مسئله مصلحت می‌‌باشد. در هر فرهنگ و اندیشه‌‌ای، مصلحت به گونه‌‌ای تعبیر شده است. مصلحت‌‌اندیشی در اداره حکومت، امر حقی است و باید مصلحت جامعه و منافع عمومی و ملی را بر منافع فردی و منطقی اشخاص و گروه‌‌ها ترجیح داد و تنها در پرتو تعلیمات اسلام ناب است که می‌‌توان مصالح واقعی را تشخیص داد و تنها در سایه عمل به احکام این دین مبین است که می‌‌توان آن مصلحت‌ها را پیاده نمود. این‌‌که این اصل در سیره و سخنان امام علی علیه السلام چه جایگاهی داشته و چگونه نقش‌‌آفرین بوده، محل نظر است و کاوش در اطراف آن می‌‌تواند برای جامعه امروز راه‌‌گشا باشد. این مقاله، پژوهشی در اندیشه تابناک حضرت علی علیه السلام درباره مصلحت‌‌اندیشی‌‌های مردود است. اهمیت بحث به این دلیل دوچندان است که ایران یک کشور اسلامی و دارای حکومت اسلامی است و چون مبنای نظام سیاسی ما برگرفته از ساختار حکومتی پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله) و حضرت امیر مؤمنان علی علیه السلام است، نیاز به تحقیق در اصلاحات و برنامه حکومتی و شیوه مملکت‌‌‌داری آن حضرت داریم. در این راستا به بررسی موضوع و مصلحت‌‌‌اندیشی‌‌های مردود از دیدگاه حضرت علی علیه السلام پرداخته‌‌ایم. این مقاله که موضوعی تاریخی دارد، از منابع تاریخی بهره جسته و در گردآوری مطالب، از روش توصیفی ـ تحلیلی و از منابع کتابخانه‌‌ای بهره برده است.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام ، مصلحت، اصلاح، مصلحت‌‌اندیشی، حکومت.

156- .واکاوی مدارا در سیره تربیتی ـ سیاسی امام علی (علیه‌السلام)

هاشم اندیشه⁽¹⁾

مدارا یکی از ویژگی‌های برتر آدمی است که خداوند متعال این شاخصه را در قرآن کریم، با عنوان برکت و رأفت خود معرفی کرده است. مدارا به‌عنوان یک شاخصه برتر اخلاقی و تربیتی که دارای تأثیر مهمی در حیطه اخلاق فردی و اجتماعی و تربیتی است، از پایه‌هایی است که در پیشرفت و تعالی ارتباط انسان با دیگر افراد، اثری ژرف دارد و رعایت آن برای آسایش عمومی اجتماع ضروری دارد. این شاخصه بسیاری از فضایل را در درون خود دارد، مانند: خضوع و خشوع، نوع‌دوستی، صبر و خویشتن‌داری، کظم غیظ، کینه‌نورزیدن، دوری از خشم، پرهیز از جنگ، دوری از دشنام‌گویی، آسان‌گیری و.... مدارا به معنای لطف و تساهل و نرمی، در لغت به معنای پرهیز از درگیری با فردی، از ترس شرّ اوست. این فضایل اخلاقی و تربیتی، نمونه‌ای از صفاتی است که انسان را در دنیا و آخرت به رتبه‌های والا و درجات ارزشمند می‌رساند. مدارا جایگاه بسیار مهمی در حیات خانواده و اجتماع آدمی دارد. زنـدگـی پر از مشکلاتی است که آدمی با آن درگیر می‌شود. اگر آدمی با مردم مدارا نکند و در سختی‌ها و ناگواری‌ها، با دیگر افراد با عصبانیت و خشم رفتار کند، هـم بـه اعتماد اجـتـمـاعـی و هـم بـه تربیت و اخلاق خود ضربه خواهد زد. در این مقاله، با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و منابع کتابخانه‌ای، به حیطه‌های مختلف مدارا در سیره تربیتی ـ سیاسی امام علی علیه السلام پرداخته‌شده است.

کلیدواژه‌ها: قرآن، امام علی علیه السلام ، سیره تربیتی، سیره سیاسی، مدارا، دشمنان، اهل کتاب.

157- بررسی مسئله حقوق بشر در سیره امام علی (علیه‌السلام)

جعفر بچاری⁽¹⁾، رضا رنجبر⁽²⁾، عبدالله شایسته⁽³⁾، اصغر بیرانوند⁽⁴⁾

رعایت حقوق انسانی همواره یکی از مطالبات مهم و اساسی متفکّران از حکومت‌ها بوده است و به‌یقین حکومت امام علی علیه السلام بیش‌ترین توجه را در باب رعایت حقوق انسان‌ها داشته است. ایشان در دوران زمامداری خود، در برابر مسئله حقوق بشر به‌شدت احساس مسئولیت می‌نمود و خود را متعهد به مهیا ساختن بسترهای لازم برای تأمین این حقوق می‌دانستند. به اعتقاد آن حضرت افراد به اعتبار کرامتی که خداوند به آن‌ها عطا نموده است و از حیث انسانیت دارای حقوقی در جامعه هستند، محروم شدن از این حقوق سبب از دست رفتن شخصیت انسانی‌شان می‌شود. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، سیره علمی و عملی امام علی علیه السلام بررسی شد و به نتایج زیر رسیدیم. گونه‌هایی از احترام به حقوق بشر که در حکومت امام علی علیه السلام انجام می‌گرفت، عبارت‌اند از: در نظر گرفتن حق آزادی اندیشه و بیان برای مخالفان سیاسی، توجه به حقوق اقلیت‌ها در حکم‌رانی خود، قائل شدن حقوق برای زندانیان، مساوات در تقسیم ثروت عمومی میان تمام اقشار جامعه و....

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، کرامت انسانی، سیره، حقوق بشر، عوامل تضییع.

158- تحلیلی بر مبانی قرآنی حقوق بشر اسلامی در اندیشه امام علی‌(علیه‌السلام)

سید مهدی سلطانی رنانی⁽¹⁾

اندیشه حقوق بشر بر تصور ویژه‌ای از انسان و جامعه انسانی استوار است و از دیدگاه‌های خاصی نسبت به هستی، معرفت و حقوق مایه می‌گیرد. در کلام و اندیشه امام علی علیه السلام ضمن بهره‌گیری از آموزه‌های قرآنی و ذیل بحث فلسفه حقوق بشر، مبانی حقوق بشر اسلامی ذکر گردیده و توجه بدان‌ها زمینه‌ای مطلوب برای ساختن جامعه قرآنی دانسته شده است. در این تحقیق با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد تفسیری ـ حدیثی، مهم‌ترین مبانی قرآنی حقوق بشر اسلامی در اندیشه آن حضرت مشخص می‌شود. از نتایج تحقیق می‌توان به مبانی انسان‌شناختی، هستی‌شناختی، حقوق‌شناختی و معرفت‌شناختی اشاره کرد. از دیدگاه امام علی علیه السلام برای دست‌یابی به حیات معقول، التفات حقیقی و عملی به مبانی مذکور لازم و ضروری است و نیز قرآن برای انسان کرامت ذاتی قائل است و حق کرامت انسانی مبنای رسیدن به حیات معقول و توجه به تحقق مبانی فوق است و برای سامان‌بخشی به زندگی انسانی، بر حقوق طبیعی و انسانی وی تأکید می‌شود. سعی نگارنده در این مقاله آن است که با ذکر مبانی قرآنی حقوق بشر اسلامی، به تحلیل و بررسی آن‌ها در اندیشه و بینش امام علی علیه السلام بپردازد و از اهمیت توجه بدان‌ها در رشد انسان و جامعه مطلوب انسانی با تأکید بر اندیشه‌های ایشان پرده بردارد.

کلیدواژه‌ها: قرآن، امام علی علیه السلام ، انسان، حقوق بشر اسلامی، مبانی حقوق بشر، حیات معقول.

159- نهج‌البلاغه و حقوق بشر

علی جمعه حیدری⁽¹⁾

علیرغم نظر کسانی که غرب و اروپا را، یگانه خواستگاه و حامیان حقوق بشر می‌دانند، اسلام در پایه‌گذاری و دفاع از این موضوع، پیشگام بوده و از هرجهت برتری دارد، هم از نظر سبقت زمانی و هم از نظر جامعیت و کمال؛ زیرا در قرونی که دادگاه‌های تفتیش عقاید در غرب و اروپا، بدون کمترین اهمیت‌دادن به حق حیات و کرامت انسا‌ن‌ها، صدها هزار بلکه میلیون‌ها انسان را به جرم اظهارعقیده برخلاف کلیسا، به زندگی‌شان خاتمه می‌دادند، نهج‌البلاغه با صریح‌ترین بیان، از حیات انسان‌ها حمایت و از انسان به‌عنوان یک موجود با کرامت یاد کرده، و برای او بهترین نظام حقوقی را پایه‌ریزی و طراحی نموده است. در این مقاله به استفاده از روش توصیفی - تحلیلی به بررسی گزاره‌هایی حقوقی نهج‌البلاغه اقدام می‌کنیم. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد از نظر نهج‌البلاغه، سخن‌گفتن از حقوق بشر، بدون شناخت انسان و نیازمندی‌های او که موضوع این حقوق است، امکان‌پذیر نیست، بنابراین تنها قانون‌گذار و نظریه‌پرداز حقوق بشر کسی می‌تواند باشد که شناخت کامل از انسان داشته باشد، در این‌میان نه‌تنها آموزه‌های حقوقی نهج‌البلاغه با دیگر نظام‌های حقوقی برابری می‌کند، بلکه از هر نظر برتری دارد، زیرا از نظر سبقت، در زمانی سخن از حقوق بشر گفته است که نه خبری از سازمان ملل متحد بود و نه از اعلامیه جهانی حقوق بشر. هم‌چنین در قرن‌هایی که حق حیات، کرامت انسانی و مساوات، بااندک بهانه‌ای پایمال و قربانی می‌گردید، نهج‌البلاغه با بلیغ‌ترین بیان از آن حمایت کرده است. از نظر اجرا، تمام آموزه‌های حقوقی در حکومت علوی به اجرا درآمده است. از نظر محتوا و جامعیت، با شناخت موضوع حقوق که انسان باشد صادر و جنبه‌های جسمی و روحی انسان در آن لحاظ شده است.

کلیدواژه‌ها: امام علی(علیه السلام)، نهج‌البلاغه، حقوق، حقوق بشر، انسان، حیات، کرامت، مساوات.

13-چکیده مقالات عربی

اشاره

160- موقع القرآن فی سیرة الإمام علی (علیه‌السلام)

خالد غفوری الحسنی⁽¹⁾

نظرًا لکون شخصیة الإمام علی علیه السلام

شخصیةً رسالیةً ورمزًا دینیا، فمن المنطقی تکون دراستها وفق المعاییر الرسالیة، والتی أحدها القرآن الکریم؛ لذا یطرح بهذا الصدد السؤال التالی: ما موقع القرآن فی سیرة الإمام علی علیه السلام ؟

وتصدّت هذه المقالة للإجابة علیه طبقًا للمنهج الوصفی التحلیلی، وفی مرحلة جمع المعلومات اعتُمدت علی الوثائق المکتوبة من خلال البحث المکتبی، وانعقدت المقالة فی ثلاثة محاور: الأول: رؤیة الإمام علی علیه السلام لموقع القرآن، أی: البُعد النظری. الثانی: موقع القرآن فی سیرة الإمام علی علیه السلام ،

أی: البُعد العملی. الثالث: موقع الإمام علی علیه السلام وشهادته له، أی: البُعد القِیمی.

وأهمّ ما توصّل إلیه البحث هو: إنّه بحسب رؤیة علی علیه السلام النظریة للقرآن أنّ له المکانة الراقیة والمرجعیة، وأمّا سیرته العملیة فمطابقة مع القرآن، بل هو النموذج المجسّد للقرآن عملیا، کما أنّ القرآن حافلٌ فی عدّة مواضع بالشهادة لعلی علیه السلام بالمکانة الرسالیة المرموقة والسیرة النموذجیة.

الکلمات المفتاحیة: القرآن، الإمام علی علیه السلام ، سیرة الإمام علی علیه السلام .

161- حقوق وواجبات المواطنة فی ظل الدولة الإسلامیة مع التأکید علی نهج البلاغة

السید زهیر المسیلینی ⁽¹⁾

الخلاصة

یعتبر مفهوم المواطنة من المفاهیم الأساسیة فی المنظومة السیاسیة فی الإسلام، فعلی الرغم من رواجها بشکلٍ کبیرٍ فی روایات المعصوم وخاصّة الإمام علی علیه السلام ،إلا أنّها لم تتمکن من فرض وجودها -کما ینبغی - فی الفکر السیاسی والاجتماعی الحدیث؛ فإنّ حقوق المواطن ـ کما وردت فی نهج البلاغة ـ تتمظهر فی جمیع الحقول المعرفیة والاقتصادیة والسیاسیة والثقافیة والاجتماعیة، وتفرض علی الحاکم بالقیام والسعی إلی تحقیق حقوق المواطن کمقدمة من مقدمات سیره نحو التکامل المادی والمعنوی المنشود، وذلک فی مقابل القبول بالولایة وحاکمیة الدولة الإسلامیة، کما تفرض علی المواطن واجبات علی عاتقه تجاه الدولة الإسلامیة والنظام الحاکم، فالعلاقة بین الحاکم والمواطن علاقة تقابلیة وذو طرفین، وهو الأمر الذی یختلف فیه نظام حقوق المواطنة فی الأنظمة الغربیة واللیبرالیة عن نظام حقوق المواطنة فی النظام السیاسی الإسلامی.

یسعی هذا البحث إلی تقدیم دراسة عن حقوق وواجبات المواطن فی المجتمع الإسلامی، مستخدمًا لأسلوب الوصف والتحلیل، واستنادًا إلی ما ورد من تعالیم للإمام علی علیه السلام فی نهج البلاغة.

الکلمات الرئیسیة: حقوق المواطنة، الدولة الإسلامیة، المواطن، نهج البلاغة، الإمام علی.

162- مکانةُ الإمامِ علیٍّ (عَلَیهِ‌‌السّلام) فی آیةِ المُباهلةِ (دِراسَةٌ مَوْضوعیةٌ فِی تَفاسیرِ اَلسُّنَّةِ والشّیعَةِ)

حمزة إمام موسی⁽¹⁾

الخلاصة

المراد من مکانة الإمام علی علیه السلام هو عبارة عن مسألة تتعلق بالسیرة العلویة من خلال القرآن الکریم، وبالتحدید الآیة الواحدة والستون من سورة آل عمران، المعروفة بآیة المباهلة، فقد وردت الروایات التی وصلت إلی حد التواتر، تثبت بأنّ النبی(صلی الله علیه و آله) لم یدع أحدًا لیشارک معه من المسلمین فی المباهلة مع نصاری النجران، غیر أهل بیته وخاصّته الأربعة: (علی وفاطمة والحسن والحسین(علیهم السلام))، وهو ما یثبت مزید فضلهم ومکانتهم عندالله ورسوله. ولما أوجب بعض الأعداء تخریب شخصیة أمیر المؤمنین علی علیه السلام ـ مع ما له من الفضائل فی الکتاب والسنّة ـ قام بجعل روایات لتعارض ما تواتر فی بیان منزلته، ولقد خصّصنا البحث هنا عن هذه الآیة ـ خاصّة من خلال سبب نزولها وآراء المفسرین فیها ـ لنری مدی مکانة الإمام علی علیه السلام فی مواجهة تلک الهجمات وصدها عن مقاصدها.

الکلمات المفتاحیة: الإمام علی علیه السلام ، المباهلة، مکانة الإمام علی علیه السلام ، التفسیر المقارن.

163- إثبات أفضلیة إمام علی (علیه‌السلام) من خلال آراء ابن أبی الحدید المعتزلی

زینب بدری پور⁽¹⁾

الملخص

ابن أبی الحدید أحد شخصیات الذی شرح نهج البلاغة، وفی هذا العصر طبعت شروحٌ له فی عشرین مجلدًا، قام ابن أبی الحدید ببیان صفات الإمام علی بن أبی طالب(علیه السلام) بمعونة الروایات المذکورة فی الکتب العامّة، زعم بعضٌ من المحقّقین بأنّ ابن أبی الحدید علی مذهب الإمامیة، ولکن کان یعمل علی التقیة إلا أنّه نأتی فی هذه المقالة بدلائل علی ردّ هذه المقولة، فی النهایة نأتی بکلمات ابن أبی الحدید علی إثبات أفضلیه الإمام(علیه السلام) فی المجالات المختلفة، ونثبت من خلال آراء الشخصیات الإسلامیه العامّة، علی أنّ أفضل هذه الأمة من بعد الرسول(صلی الله علیه و آله) هو الإمام علی بن أبی طالب(علیه السلام).

کلمات الرئیسیة: آراء ابن أبی الحدید، عدیل النبی(صلی الله علیه و آله)، أفضلیة إمام علی علیه السلام

14- چکیده مقالات برتر، ترجمه شده به زبان انگلیسی

اشاره

164- Understanding the Qur'an by Imam Ali (PBUH) In Nahj al-Balaghah

Mohammad Ali Zaki

Abstract

Imam Ali, as the greatest developed man by the School of the Quran and the Supreme Prophet, throughout his Nahjul-Balaghah, has repeatedly stated the valuable features of Quran in his words, sermons and letters in different occasions, recited the values of the Qur'an for people and praised the Holy Quran, and repeatedly urged the people to observe the Qur'an's right and ruminate on the Holy Quran. So that even in the last moments of his worldly life, he wills his material and spiritual children into action. The central elements of the presence of the Qur'an in Nahj al-Balaghah can be divided into two parts: "Amir al-Mu'minin's testimonies to the Qur'anic verses in Nahj al-Balaghah" and "Definition and explanation of the truth of the Qur'an". Therefore, the purpose of this article is to "describe, introduce and understand the Qur'an and its position in the word of Amir al-Mu'minin" as the second interpreter of the word of revelation relying on "Nahj al-Balaghah". According to the purpose of the research, the type of research was considered based on "use of available resources" (documentary study) and the method of data collection was "Content analysis method". The results reveal that two sermons (189) and 175 (sermon) are presented in total of 66 attributes of the Qur'an. The 47 final titles

that have the four most important topics respectively are: Expression of Quran attributes and virtues, Relationship between Quran and Prophetic Prophecy, Expression of Quran characteristics, Relationship between Quran and Imam Ali; Relationship between Quran and Ahl al-Bait (PBUT) as the real interpreters of the Quran, the necessity to obeying the Qur'an and adhering to the Book of God.

Keywords: Content Analysis, Imam Ali, Nahj al-Balaghah, Knowledge of the Quran.

165- Understanding Islam from Imam Ali's Language (PBUH) In Nahj al-Balaghah

Mohammad Ali Zaki

Abstract

The Almighty God sent Islam as the complete, last and comprehensive religion for the revered Prophet Mohammad for the guidance and prosperity of the worldly and human world and made the Qur'an his divine book. Undoubtedly, one of the important and essential tools in reading the personality dimensions of Imam Ali is to pay attention to the three elements of Islam, the prophetic mission and the Quran. On the one hand, Muslims have duties to a correct, accurate and complete understanding of Islam, which are manifested in the cognitive and behavioral dimensions of each Muslim, which deepens, stabilizes, and continues the element of one's faith. Part of the prophetic mission of Muslim's knowledge is to search for knowledge of Islam according to credible sources, such as the Prophet of Islam and his beloved family. The words and sentences of Imam Ali are a valuable resource in various disciplines such as "knowing Islam". Nahj al-Balaghah, like the Qur'an, is a huge encyclopedia which is a full course of Islamology; however, the present study will focus on the use of the word "Islam" in Nahjol Balagah and with the aim of "describing, introducing and recognizing the Islamic form of Imam Ali's language in Nahjol Balaghah". In this study, the essence of describing Islam by

viewing Islam as a whole from Imam Ali's point of view, and without examining the Prophet's orientation on the principles of religion as well as the implications of religion are under the focus. The research type was considered based on the use of available resources (documentary study) and the method of data collection was the "content analysis method". A total of 37 items (titles) were extracted and identified based on careful study of eight sources and thematic lists of Nahj al-Balaghah. Understanding Islam in Nahj al-Balaghah has been done through sermons, letters and wise sayings.

Keywords: Imam Ali, Nahj al-Balaghah, Understanding Islam, Content Analysis.

166- The position of the Qur'an in the biography of Imam Ali (PBUH)

Khaled Ghafouri Al-Hussaini

Abstract

Given that the figure of Imam Ali is a prophetic figure and a religious symbol, it makes sense that the study would be according to the missionary standards, one of which is the Holy Qur’an, therefore, the following question is asked in this regard: What is the position of the Qur’an in the biography of Imam Ali? This article addressed the answer to this question according to the descriptive analytical method, and in the course of collecting information, it was based on written documents through desk research, and the article was held in three axes: The first: Imam Ali’s vision of the Qur’an position, i.e.: the theoretical dimension. Second: The position of the Qur’an in the biography of Imam Ali, that is: the practical dimension. Third: The position of Imam Ali and his testimony to him, that is: the value dimension. The most important finding of the research is: It is according to Imam Ali's theoretical vision of the Qur’an that he has a high status and reference, and his practical biography is identical to the Qur’an, additionally, it is the embodiment of the Qur’an in practice, just as the Qur’an is filled in several positions with testimony of Ali with the prestigious missionary status and exemplary biography.

Key words: Quran, Imam Ali, biography of Imam Ali.

167- The virtues of Imam Ali (PBUH) from the Sunni perspective

Mohammad Ali Kollivand

Abstract

Understanding the great people, not only from the point of view of their supporters, but also from their true understanding, must take into consideration the views of the opposition and those who are not religious fanatics. Sunni scholars have significant insights into the understanding of the first Shiite Imam, which can provide new insights into the personality of the Imam. In this research, using a historical-library-based method, we review the views of Sunni scholars and recall their virtues. One of the most important results of the research can be pointed out to be the virtues of Imam Ali. In this research, the most important examples of the virtues of Imam Ali from birth to the Prophetic mission of the Messenger of God, the virtues of Imam Ali from the prophetic mission to Hejira to Medina and the virtues of Imam Ali from Hejira to the emergence of the Three Caliphs are mentioned.

Keywords: Imam Ali, the Sunni, virtues.

168- The role of Imam Ali in the emergence and spread of Islamic sciences

Habib Zamani Mahjoob

Abstract

Shia imams are among the first collectors and authors of Islamic sciences, including Imam Ali's role as the successor to the Prophet is very prominent. This paper, using a descriptive-analytical method and studying Islamic sources, seeks to investigate the role of Imam Ali in the emergence and spread of Islamic sciences. The findings of the research show that although the scope of Imam Ali's science is not comprehensible, however comprehensive sciences can be understood through his words. Many of his works are attributed to the Imam, including Musahaf, the Book of Ali, the Masnad, the Ruling of Al-Diyat, and the Book of Al-sunan Al-Ahkam and Al-Qazaya. Imam Ali has played fundamental role in establishing some of the sciences such as jurisprudence, commentary, speech, syntax and reading. Moreover, Imam Ali founded the Kufa

School of science with a scientific approach and an emphasis on rationalism.

Keywords: The Role of Shiite Imams, Emergence, Expansion, Science and Knowledge.

169- An Investigation of the Personality Dimensions of Imam Ali

Ali Akbar Farahi Bakhshayesh

Abstract

The personality of Imam Ali (PBUH) as the fourth Caliph of the Sunni and the first Shiite Imam has attracted the attention of all the Ferghinian scholars, and each of them has attempted to attribute his knowledge to the Emir. Prominent Shiite and Sunni scholars have also reported on Imam Ali (PBUH) and have attempted to enlighten the world as to a drop of the sea of the unknown virtues of this Imam. In this research, some of the personality dimensions of Imam Ali (PBUH) have been taken into account by using descriptive method and library sources. The results of the research can be summarized as follows: Shiite scholars and the Sunnis of Imam Ali (PBUH) as the first Muslim in history, the authority of Prophet Muhammad (peace be upon him), the only one who spoke the word "Saloni", the wisest and most prominent of

Muslims, Infinite virtues, the center of righteousness, a shoreless sea, the monopoly of understanding the Book of God (the Qur'an) on the science of Imam Ali (PBUH), possessing clear signs and bright lights, the most cherished and most magnificent human beings, he was truly Abdullah and was nurtured by Abdullah the Great; and as long as the Prophet (PBUH) was alive, due to his politeness , he would not brag about his knowledge , and like fish, he was overshadowed by the sun.

Keywords: Imam Ali (PBUH), Ferghinian, Personality Dimensions.

170- Political Rule in the Sire of Amir al- Mu'minin Ali (PBUH)

Hadi

Ebrahimi, Sayyed Masoum Bagherpour

Abstract

The purpose of this article is to examine and express the political sovereignty of Amir al-Mu'minin Ali (PBUH). The necessity of this research is the pathology of dismissal and irrational installations and the application of its results based on religious and Alavi state in Islamic society. The research method is descriptive-analytical in terms of its developmental purpose and data collection method; and based on this, by analyzing the content of Nahj al-Balaghah's speeches, letters, and wisdoms, based on the Nahj al-Balaghah's tradition family method, and its systematization within the framework of the institution of removal and the installation research questions are addressed. Delphi method was used to confirm the model and 30 academic and domain experts participated in Delphi panel and after two stages of Delphi technique the results were saturated. The findings of the research indicate that in the Alavi system, adherence to the necessary principles (privacy, openness and honesty, quality adherence, tool hire, moderation and modesty and respect) and the principles of negativity (negation of autocracy, authoritarianism, acceleration, sluggishness, negation of change desire)are leader's red lines in

dismissing and installing people wherein the positive principles should be fixed and the negative principles should be avoided and generally rejected.

Keywords: Negative Principles, Practical Principles, Imam Ali (PBUH), Sireh, Political Ruling, Dismissal and Installation, Nahjol Balagheh.

171- The effects of affection and sulk in Imam Ali's sireh (PBUH)

Mohammad Nazir Erfani, Ali Agha Safari, Sayyed Zafar Ali Razavi

Abstract

The quality of interaction and communication with others is such an important issue that communication science and the core topics of organizational knowledge and management in the field of organizational behavior are devoted to it. This issue has led the authors of this work to analyze the effects of the Imam's affection and sulk in the field of behavior and function by using a descriptive-analytic method and referring to Amir al-Mu'minin's sireh. The results and findings of the study show that the effects of the emergence of the affection in Amir al-Mu'minin (PBUH) were based on good faith, kindness, compassion, guidance and assistance and providing a platform for growth and perfection. The Imam (PBUH), while giving numerous orders to his son and his agents to behave affectionately with the public and avoid hatred and enmity towards the people, exerted the utmost pardon and forgiveness. He has always been tolerant and compassionate towards his opponents and has dealt with them in accordance with Islamic and humanitarian law where necessary. Of affection dimensions of the great Imam with respect to his agents are praising, expressing strengths and making the agents pay attention to compassion. In his violent treatment of his fellow Imams, he tried to guide the people with alertness and rebuke; however he severely dealt with the

perverts of security, insurgents, and the perverse. He treated the relatives of those who sought to discriminate between themselves and others by misusing the Imam's position with anger, and in the case of the agents, while informing them of the consequences of their actions, in case of necessity, in addition to the curse; they were removed from their posts. The first principle in dealing with enemies was the tolerance and sermon of Amir al-Mu'minin (PBUH) and if they exceeded the limit, he would also resort to forceful confrontation.

Keywords: Amir al- Mu'minin (PBUH), Affection, Compassion, Sulk, Anger.

172- Imam Ali (PBUH) Statue of Unity (Research in Explaining the Dimension of Islamic Convergence of Imam Ali (PBUH))

Mohammad Bashar Moghaddasi, Hossein Alavi Mehr

Abstract

The personal and social course of Imam Ali's (PBUH) statue is so bold and stunning that the pen is incapable of expressing it. One of the most important and instructive points in Imam Ali's character is the dimension of his Islamic convergence. In order to preserve unity, he has called himself the greediest person for Islamic convergence and has addressed all aspects of unity in his speeches. The present article is a descriptive-analytical research aimed at identifying different angles (importance, necessity, obstacles and solutions) of Islamic unity in Imam Ali's thought and the most important steps taken by Imam in the direction of Islamic convergence such as silence for his right, loyalty to the caliphs and consulting with them have been systematically written. Furthermore, in this article, the Imam's theoretical and practical perspective on Islamic unity is the best model for preserving the Islamic unity, the code of victory and the code of honor of the Muslims, since today the global arrogance has targeted the Islamic world and the enemy genuinely attempts to undermine Islam by creating divisions among Muslims. Therefore, it is necessary to provide a model and strategy for Islamic unity and expansion as much as to defend Islam. Hence, it is assumed by Muslims to do

nothing in this regard and to follow the path of the unity of Imam Ali (PBUH) and the followers of the Islamic unity, especially the supreme leader of the revolution, to pave the way for the glory and power of Islam.

Keywords: Islamic Unity, Imam Ali (PBUH), Dissension, Convergence Dimension.

173- An Analysis of the Foundations and Functions of the Unity and Convergence of the Islamic nation in the Intellectual System of Amir al-Mu'minin Ali

Mohammad Amiri (Mohammad Zadeh)

Abstract

Significance: Social life is based on empathy. Islamic unity and convergence is the product of the beliefs, values, cultures, norms and ideals crystallized in the discourses that, on the basis of the requirements, give rise to the solidarity of the nation and the formation of desirable Islamic behaviors. Purpose: To provide a structured explanation of the foundations, arenas, functions and achievements of the unity and convergence of the Islamic nation. Materials and Method: In this work, a set of scientific speeches and a practical manner of "benevolence of humanity" in the field of the problem have been used with regard to the limitations of the "scientific paper" using a descriptive-analytical method, with an applied perspective and the nature of the theory. Results: According to the results, the results of the research show that the foundations of convergence in the intellectual system of Amir al-Mu'minin Ali are the essence of Islam, monotheism, resurrection, the great Prophet, the Holy Quran and tradition and Etrat. Moreover, the findings of the studies reveal that the most important functions and achievements of the unity and convergence of the nation are the preservation of religion, the identification of extremists, the observance of Islamic ethics, the attainment of universal interests, and the achievement of global dignity and authority.

Keywords: Unity, Convergence, Nation, Intellectual System, Principles, Unity.

174- Imam Ali (PBUH), a complete and attainable Myth or Role Model

Mostafa Abbasi Moghaddam, Sayyed Mohammad Mousavi

Abstract

This study deals with the personality of Amir al-Mu'minin Ali (PBUH) who is one of the carriers of the truth of religion and the guardians of the book and has always been respected by the religious community. Shiites in the shadow of the Imam attain far greater levels of attachment and spiritual and behavioral harmony since with the increase in the knowledge of the followers; their love for this hard-working personality in the field of religion is deepening. On the other hand, this imitation, in the shadow of the spread of consciousness, has a hierarchy that begins with heartfelt devotion, leading to love, compassion, spoken expression, and practical adherence and identification with Imam Ali (PBUH). In the present study, using a descriptive method and an analytical approach, it has been attempted to remove ambiguity from the levels of attitude towards the supreme personality of Amir al- Mu'minin. The research findings show that the personality of Imam Ali (PBUH) among individuals, classes and religions can be summarized in the symbols of religiosity and virtue, "superior myth", "Muslim balance", "mystical pole", "perfect man" and a Role Model ».

Keywords: Imam Ali (PBUH), Perfect Man, Role Model, Symbol, Myth.

175- Human dignity from the perspective of Imam Ali (PBUH)

Mohammad Salem Mohseni

Abstract

Human dignity is divided into "primary dignity" and "secondary dignity". The former is the basis of divine duties and human rights, and today it has an important place in the human rights system. The purpose of this study is to study the dignity of man from the perspective of Imam Ali in order to deduce the factors and effects of dignity from his speech and experience and to show its role in protecting human rights and duties and the evolution of the human soul in the path of acquiring moral virtues. According to the findings of the study, dignity in Imam Ali's thought can be classified into two levels: primary and secondary. Elements of primary dignity include the power of the divine spirit, reason, prostration of angels, and human freedom, and the effects of such dignity are to enjoy anatomical guidance, to value human life and honor, and to uphold fundamental human rights. Whereas, the elements of secondary dignity are as follows: Islam, faith, righteous deeds, piety and reliance and its effects: the transcendence of the human spirit, the issuance of criminal acts and the avoidance of moral vices. The research used a descriptive-analytical method.

Keywords: Imam Ali, Primary dignity, Secondary dignity, Dignity factors, Dignity effects.

176- Practical Approach of Amir al- Mu'minin Ali (PBUH)

Azam Rasooli

Abstract

Man as a caliph of Allah has a special place in Islam and dignity is the right granted to man. Therefore, human dignity and its preservation have been given special attention, both in the Qur'anic verses and in Islamic teachings and the tradition of the religious authorities. In the meantime, Amir al-Mu'minin's special approach to man and his dignity is remarkable. This research has been conducted in order to understand human dignity based on speech and especially the practical approach of Amir al- Mu'minin. In this research, descriptive-analytical method and documentary and library collections were used. According to the results Imam Ali has declared that privilege and sharing seeking for reasons such as having divine blessings, having religious, national, value, relative and causal affiliation with the institutions of power and wealth, failure to deal with pluralistic systems of honor, wrong societal and personal manner, being harmed and harming people of the community, being uncertain about executing sentences and dealing with traitors, dealing with cancellation and uselessness, and being insensitive to social currents, polytheism, profanity and its various manifestations in human societies and disregarding the afterlife, personal opinion on punishment and not paying attention to ordering to good acts and forbidding evil acts from the rulers and individuals will lead to injustice, social inequality and deprivation

of humanity, and the provision of conditions and facilities through the establishment of the foundations of justice and settlement by the rulers and nurturing the human being's existential capacity to achieve the development and preservation of human dignity are essential and emphasizes the need to pay attention to each individual.

Keywords: Imam Ali, Human Dignity, Components of Human Dignity, Practical Approach.

177- An Analysis of the Qur'anic Foundations of Islamic Human Rights in Imam Ali's Thought

Sayyed Mahdi Soltani Renani

Abstract

The idea of human rights is based on a particular notion of human being and human society and derives from particular perspectives on existence, knowledge and rights. Imam Ali's words and ideas, while benefiting from Qur'anic teachings and following the discussion of human rights philosophy, have outlined the foundations of Islamic human rights and paying attention to them has been considered an appropriate ground for building a Qur'anic society. In this research, using the descriptive-analytical method and the interpretive-hadith approach, the most important Qur'anic foundations of Islamic human rights in the Imam's thought are identified. The results of the research can be referred to the anthropological, ontological, legal and epistemological foundations. From Imam Ali's point of view, in order to achieve reasonable life, real and practical attachment to these principles is essential. Moreover, the Qur'an gives human an inherent dignity, and the right to human dignity is the basis for a reasonable life and attention to the fulfillment of the above principles, and emphasizes natural and humanistic rights in order to organize human life. In this article, the author attempts to analyze and study the Qur'anic principles of Islamic human rights in Imam Ali's thoughts and insights and to highlight the importance of paying attention them in

human growth and desirable human society by emphasizing the Imam’s ideas.

Keywords: Quran, Imam Ali, Human, Islamic Human Rights, Principles of Human Rights, Reasonable Life.

178- Nahj al-Balaghah and human rights

Ali Juma Heydari

Abstract

Despite those who view the West and Europe as the only human rights place and advocate, Islam has been a pioneer in establishing and defending this issue, both in terms of temporal superiority and perfection. Since, at the time when the Inquisition Courts in the West and Europe, without paying the slightest attention to the right to life and dignity of human beings, ended the lives of hundreds of thousands and millions of people for expressing their beliefs against the Church, the Nahj al-Balaghah expresses its support for the people and dignified human being, designing and founding the best legal system for him. In this paper, we use the descriptive-analytical method to investigate the legal propositions of Nahj al-Balaghah. The findings of the study show that from the perspective of Nahj al-Balaghah, speaking about human rights is impossible without human knowledge and its needs whose topic is law. Therefore, the only human rights legislator and theorist can be the one who is fully knowledgeable of human beings; in the meantime, not only the legal teachings of Nahj al-Balaghah are equivalent to other legal systems, but they are superior in every aspect. Due to precedence, at the time when it has spoken of human rights, there was neither a UN nor a Universal Declaration of Human Rights. Furthermore, in centuries when the right to life, human dignity and equality was trampled on and

sacrificed, Nahj al-Balaghah supported it in the subtlest way. In terms of implementation, all the legal teachings in the Alavi government have been implemented. From the point of view of content and comprehensiveness, by recognizing the subject of rights which is human, the physical and mental aspects of human beings are taken into account.

Keywords: Imam Ali (PBUH), Nahj al-Balaghah, Law, Human Rights, Human, Life, Dignity, Equality.

179- The rights and duties of citizenship under the Islamic State,

Mr. Zuhair Al-Mussellini (Tunisia)

Abstract

The concept of citizenship is considered one of the basic concepts in the political system in Islam, despite its popularity in the narratives of the infallible, especially Imam Ali, it was not able to impose its presence - as it should - in modern political and social thought. Citizenship rights - as expressed in the rhetorical approach - appear in all areas of knowledge, economics, politics, culture and society, and impose the ruler to carry out and strive to achieve citizenship rights, as an introduction from its introductions to the desirable integration of the material and the moral, in exchange for the acceptance of the state and the mandate of the Islamic State, as it imposes. Citizens have their duties to the Islamic State and the ruling regime. The relationship between the ruler and the citizen is a reciprocal relationship, an issue in which the civil rights system in the western and liberal systems is different from the civil rights system in the political system. Lacey is Islamic.

The purpose of this study was to present a study on the rights and duties of citizens in Islamic society, using a method of description and analysis based on the teachings received from Imam Ali in the rhetorical approach.

Keywords: Citizenship Rights, Islamic State, Citizen, Rhetoric Approach, Imam Ali.

180- Sovereignty and Politics in the Sire of Amir al-Mumenin Ali (PBUH)

Hadi Ebrahimi, Seyed Masoum Bagherpour

Abstract

Machiavelli's idea of sovereignty and politics rests on a framework of historical beings that has portrayed the human form as highly maligned and nefarious. The purpose of this study is to criticize Machiavelli's sovereignty and political thought from the perspective of Imam Ali's teachings in Nahj al-Balaghah. The method of this research is descriptive-analytical. Imam Ali's political thought in the system of dismissal and the installation of managers is based on the connection to prophecy and based on human and ethical rules. This approach has a transcendental and transnational comprehensiveness that is generalizable. The Prophet preferred to adhere to ethics over political interests, and even under acute political circumstances such as the Six-person Council of the Second Caliph, he refused to lie. Contrary to this view and practice, in Machiavelli's view, "truth" exists only in words, and in practice "instinct" is usually dominant. Machiavelli's contemporary historical man is a "hypocritical (two-person or multi-person) man" whose characteristic was described earlier by Farabi on the basis of the evidence of the Omavi and Abbasi ruling system (using mimics and motion).

Keywords: Imam Ali, Sovereignty, Politics, Machiavelli, Nahj al-Balaghah.

181- Imam Ali (PBUH) a religious strategist

Alireza Taghavizadeh

Abstract

The realm of government and politics has long been a field of right and wrong. A vicious front, with its lack of commitment to ethics and norms, may be able to achieve fleeting success; however, the ultimate victory belongs to right front. The general meaning of the strategy is the grand strategies and policies to achieve the known goals. Strategy can be divided into religious and secular types. The worldly strategist's vision is merely worldly goals. Secularism and assault on Beitolmal (even wealth belonging to people) and militancy for seizing power and destroying the opposite front against all sorts of gossip and slander are worldly strategies such as Mu'awiyah's strategies. The religious strategist aims to go beyond the material world to achieve happiness in both worlds. Obtaining divine favor and combating discrimination and corruption in Islamic government; disagreeing with the power-seekers and misers; Fighting hypocrisy and monarchism and promoting monotheistic teachings within Islamic society is one of the strategies of bliss-seekers such as Imam Ali. This descriptive-analytic research with a narrative-revelation approach seeks to explain Imam Ali's political character in the field of governance and to explain the strategies of the Amir- as a religious strategist in the post-Prophet era. The most important and most sensitive and controversial of his strategies was to fight discrimination in evenly

division of Beitolmal and economic corruption and to oppose the three groups of rebellious Muslims known by the Prophet (PBUH) as Violators of pacts, Oppressors and Apostates.

Keywords: Imam Ali, Strategy, Religious Strategy, Worldly Strategy, Politics, Monarchism, Hypocrisy.

182- A Comparison of the Status of Religious Minorities in the Alavi Government

Mahdi Abutalebi, Mahdi Yaghoubi

Abstract

Religious minorities have always been a challenging issue for governments. The status and concept of this stratum of societies has been considered in international law in recent centuries. Due to the ancient history of the presence of followers of Judaism, Zoroastrianism and Christianity in Iran, the position of this group after the Islamic Revolution was taken into consideration by the Islamic Republic. However, some believe that despite the Islamic Republic's modeling of the Alavi state, the rights of minorities have not been respected in Iran since the Islamic Revolution. Using a descriptive-analytical approach with a historical-comparative approach, this research seeks to answer the question whether the performance of the Islamic Republic and its leaders in relation to this group of society in Iran in comparison to the Alavi state was in line with or against Alavi Sireh (manner)? According to the results of the research, it can be indicated that the Islamic Republic's attitude towards religious minorities is completely based on Islamic law. Moreover, the attention given to the followers of other religions in the constitution and the observance of their citizenship rights and religious freedom in the Islamic Republic and the performance of its leaders are entirely based on the criteria of Imam Ali government.

Keywords: Imam Ali, Alavi state, Imam Khomeini, Supreme Leader, Islamic Republic, Religious Minorities.

183- Peace Talks in Imam Ali's Sireh (PBUH) In Contemporary Discourse

Asghar Tahmasebi Baldaji

Abstract

Peace is one of the important topics that has been emphasized alongside jihad and war in the teachings of the Islamic religion and its importance and status are taken into consideration in its terms and conditions. Given the damages of war and its consequences, it is important to pay attention to peace and its consequences and how to institutionalize it at the micro and macro level. The present article analyzes descriptive-analytic approaches to the ultimate achievements of peace in Imam Ali's Sireh (manner) and points to the effects of this important approach in epistemic, guidance, social and military approaches. Ruminating over Imam Ali's Sireh reveals that in dealing with the opposition, the Imam preferred to tolerate war and oppression, and attempted in various ways to prevent a war. From Imam Ali's point of view, the peace wherein lies God willing provides social security and peace and avoids disunity and disruption in society and in some situations can lead those who may be killed in misguided situations in war. It is important to explain Alavi teachings about peace and its implications in the present era. First, it helps to introduce the true Islam in the international arena away from extremism and moderation currents and is an important obstacle to Islamophobia. Second, the discourse of peace and its strategic attention and approach to Islamic societies have become an important factor in unifying more in the light of commonalities and reducing disagreements and war, as well as contributing to the formation of a global peace discourse.

Keywords: Imam Ali, Human Rights, Peace Discourse, Jihad.

184- Imam Ali's (PBUH) peacemaking and oratory ethics in the war of Jamal

Abbas Hamzai

Abstract

The relationship between morality and peacemaking in battle and war scenes has long been overlooked and, unfortunately, in today's societies, despite the presence of international forums, many of its humanistic components have been neglected in practice. Imam Ali has attempted in all moral and peace issues in the war against the violators of pact. The present article seeks to explain and analyze various aspects of Imam Ali's command and management in the Jamal war, using a descriptive-analytical method, with library resources. Therefore, before, during, and after the war, he would take into account all ethical considerations and seize every opportunity to prevent or end the battle, sending delegates to Aisha, Talha, Zubair and inviting them to peace and dialogue; and, in the hope of a preventing conflict, strongly avoid the outbreak of war by his troops, after having closed all the openings of peace, enter the battle and use every opportunity to end the war during the war and the battle.

Keywords: Imam Ali, Pacifism, Ethics, Jamal War.

185- The meaning of life in Imam Ali's monotheistic thought (PBUH)

Ghodrat Allah Ghorbani

Abstract

The importance of the meaning of life makes the question of how it can be realized in the present era for a contemporary Muslim. In this regard, Nahj al-Balaghah of Imam Ali includes valuable teachings. Imam Ali refers to the most important components of life from the monotheistic perspective of Islam. In this article, using descriptive-analytical method, some of Imam Ali's scientific and practical backgrounds on the meaning of life are discussed. In this approach, the meaning of life is examined in the light of inherent monotheism, trait monotheism, verbal monotheism, practical monotheism, and ultimately the status of the world and death. Intrinsic monotheism refers to things such as God's simplicity, infinity, and otherness that avoid the likeness of God to man and shows that God possesses all infinite perfection. Actual monotheism proves that the universe and human life are created and sustained by God, and man is not an abandoned creature, and the ultimate principle of the divine actions governs his life. Practical monotheism expresses the necessity and solutions and results of man's action against God, which results in his salvation. Finally, considering the monotheistic cases mentioned above, the world as a prelude to the attainment of true human perfection and death, as a prerequisite for the transition from the material world to

the Hereafter, obtains its meaning, and the hardships of life are the means of testing, punishment, reward, and human excellence. The result is that the monotheistic thought of Imam Ali has defined correctly - the origin, the resurrection, and the evolutionary path of man in this world - defines the true meaning of human life in the light of God worship, which is his true freedom.

Keywords: Imam Ali, Meaning of Life, Monotheistic Thought, Intrinsic Monotheism, Trait Monotheism, Verbal Monotheism, Practical Monotheism, World, Death.

186- Tolerance Analysis from Imam Ali's Political-Educational Perspective (PBUH)

Hashem Andisheh

Abstract

Tolerance is one of the supreme attributes of man that God Almighty has introduced in the Holy Qur'an as His blessing. Tolerance as a superior moral and educational attribute that has a significant impact on the personal, social and educational ethics is one of the foundations that have a profound effect on the development and excellence of human relationships with others and is essential for the general comfort of society. This characteristic has many virtues within it, such as humility, modesty, kindness, patience, self-control, hatred, anger, avoidance of war, avoidance of reproach, ease, and so on. Tolerance means kindness and leniency, in the sense of avoiding conflict with one due to being hurt. These ethical and educational virtues are an example of the traits that make man in the world and in the hereafter worthy of high ranks and degrees. Tolerance plays a very important role in family life and in human society. Life is full of problems that one gets involved with. If one does not tolerate people and treat them with anger and fury in the face of adversity, it will damage their social trust and their education and morality. In this article, using the descriptive-analytical method and library resources, various areas of tolerance in Imam Ali's educational-political course have been discussed.

Keywords: The Quran, Imam Ali, Educational Manner, Political Manner, Tolerance, Enemies, Bibliophiles.

187- Favorable Family Indices from Imam Ali's Perspective (PBUH)

Ahad Davari, Mohammad Taghizadeh

Abstract

The family is of particular importance in the Islamic religion, therefore it has made numerous recommendations on the importance, strength, and how members interact to form a well-liked family. Some of these attributes are quoted in Imam Ali's hadiths (PBUH). The present study, with the help of library data and by collecting and analyzing the traditions of the Imam, seeks to explain the most important family indices from Imam Ali's viewpoint which are organized in three areas of belief, ethics and behavior. The findings of the study show that from the viewpoint of Imam Ali (PBUH), faith in God and the establishment of divine spirit and spiritual development of family members are part of the belief indices of a desirable family. Trust, patience and jealousy are the most important indicators of ethical indices and good behavior, cooperation, simple living, and forgiveness are of the most important behavioral indices of family.

Keywords: Imam Ali (PBUH), desirable family, index.

188- Generational change, educational consequences, and methods of dealing

Ahmad Fa'al Esfahani

Abstract

Generational change is one of the topics in sociology that some sociologists have written about. This is important since in the absence of proper planning, these changes lead to conflict and then to generational disruption. In the meantime, the religious view of generational change and its effects have been raised only by a few Muslim sociologists, and only by sociological indices. The key question now is whether such an issue has been raised in the original Islamic texts? And how has it been investigated? In this research, using a descriptive-analytical approach with an interdisciplinary approach to the study of the traditions, we address the issue from Imam Ali's perspective in Nahj al-Balaghah. The results of the research reveal that this issue has been discussed in the words of Imam Ali, especially Letter 31, and enumerate reasons such as the spiritual and psychological characteristics of youth, the underdevelopment of community education authorities, and the unscrupulous performance of rulers, and the effects of child-to-parent conflict and eradication of traditions. There are also approaches such as opportune and correct education, introduction of traditions correctly, creation of a context for thinking and reflection for the youth, and a research-based approach to the

traditions mentioned in the Imam's speeches. In this research, the basics and concepts are expressed from the sociologists' point of view and then extracted and analyzed from Nahj al-Balaghah's text to explain the problem. Additionally, in some cases the difference between the principles of Imam and sociologists has been mentioned and the effect of this difference has been examined.

Keywords: Imam Ali, Nahj al-Balaghah, Sociology, Generational Change, Generational Rift, Generation, Tradition.

189- Analysis of the Mystical Death in Nahj al-Balaghah

Maryam Rahmani, Mohammad Fouladi

Abstract

The struggle against the self and the desires of the soul is one of the fundamental foundations of Sufism. This spiritual jihad, which is interpreted as a voluntary death, is a means of a superior life which, after the liberation of man from the attributes of the human being, leads him to the highest degree of perfection, namely amalgamation into God and manifestation of God. By examining the mystical attributes, plenty of them can be traced back to Islamic teachings and in the words of Imam Ali in Nahj al-Balaghah. In the word of Imam Ali, mysticism has a special appearance, as it can rightly be called the father of Islamic mysticism. One of the foundations of Imam Ali in his remarks is the mystical death that reaching this stage will entail the Divine Proximity for the seeker. In this descriptive-analytic study, we try to introduce each of these voluntary death stages as one of the fundamental teachings of Islamic mysticism, and indicate how it can be applied and manifested in Imam Ali's words and his approaches to these spiritual positions.

Keywords: Imam Ali, Nahj al-Balaghah, Mysticism, Mystic Viewpoint, Voluntary Death, Death, Survival.

190- The Goals of Mystical Conduct in the Teachings of Imam Amir Al-Mu'minin Ali (PBUH)

Abdullah Jalali

Abstract

Every movement is moving towards change from power to action and towards a specific end. The duty of the seeker is a movement, and every mystical act has goals. The "goal" is what makes the conduct meaningful and the seeker strives to achieve it. Imam Ali's teachings also refer to the goals of the conduct which can be identified and can be considered as the framework of the mystical conduct. Outlining these goals can contribute to regulate the mystical conduct system of the Family (Ahlo AlBayt). The results show that according to his teachings, the ultimate goal of the seeker is "Proximity", and "Servitude", "self-purification", "self-knowledge" and "knowing Allah" are respectively the goals during the journey. The research method in this study is qualitative and inferential and extractive one that we have extracted the conduct goals from Imam Ali's teachings by referring to the sources of validity and data collection and categorizing them.

Keywords: Imam Ali, Conduct, Goals, Teachings, Fundamentals of Conduct.

191- The Characteristics of the "Hujjat of Allah" in the Word of the Amir Al-Mu'minin (PBUH)....

Sayyed Zahir Al-Masilini

Abstract

The wisdom 147 in Nahj al-Balaghah, known as the sermon of Komeyl Ebne Ziyad, is one of the valuable sentences of Nahj al-Balagah, which is regarded as a firm document on the necessity of God's authority on earth. Imam Ali, while expressing the necessity and philosophy of the existence of God on earth in these phrases, has enumerated the spiritual attributes of the authority of God; and for the first time introduces the term "the authority of God”, referring to someone whose word and deed are valid for believers in God. Therefore, the requisite authority for speech and conduct is infallibility in terms of expression and action. Using the hadith descriptive-analytical method of this Wisdom, we have reached the following most important results: The necessity of the existence of authority among the people, the authority of God means narrative authority, not the rational authority, the existence of the authority of God does not always need to be available to the people, however sometimes it requires to be apprehensive and unknown which is not incompatible with his primary duty. From the Imam's point of view, the solution to the conflict between the Islamic factions is to obey the orders of God's authority. The most important characteristic of

God's authority is knowledge and certainty, and other attributes

derive from these two attributes, therefore, since God's authority loses its validity in the event of an error, the necessity of authority is infallibility in speech and action.

Keywords: Amir al-Mu'minin, Nahj al-Balaghah, God's authority, perfect man, Wisdom 147.

192- The Divine Traditions in History from the Perspective of Imam Ali (PBUH)

Javad Soleimani Amiri, Mahdi Yaghoubi

Abstract

In the course of contemporary centuries, the attitude to history has changed, and in the study of history, topics such as theoretical philosophy of history and philosophy of history have flourished. One of the themes in the theoretical philosophy of history is whether history follows a set of laws and traditions or historical events occur by accident? If so, what are the traditions that govern the movement of history, and how do they help history proceeds? What is the perspective of Islam and Imam Ali as a religious leader on this issue? n this study, by using historical analysis method and library resources, and by studying the words of Amir Mummenin, we conclude that firstly, the perspective of Islam and religious texts is based on the tradition of history. Secondly, while proving the traditions of history, Imam Ali emphasizes the divinity of these traditions.

Keywords: Imam Ali, History, Theoretical Philosophy of History, Tradition of History, Divine Traditions, History Movement.

193- Imam Ali (PBUH) adducing Ghadir before the Opposition

Somayeh Khalili Ashtiani

Abstract

Among the numerous verses on Leadership and the immediate caliphate of Imam Ali is a speech addressed by the Prophet Mohammad (PBUH) in the area of Ghadir Khum and in Hajj al-Weda'ah; the explicit statement of the Messenger of God on the succession of the Emir in this sermon and the particular circumstances of its promulgation has doubled the importance of this text over the other texts. In the meantime, what is missing from this event is Amir al-Mu'minin's citation and objection to it which is clarified by examining the narrative and historical documents. In numerous sensitive and historical-political occasions, he has contended that the sermon of the prophet Mohammad on this day would be a response to some doubts such as various interpretations of the word ''leader ''as well as to the presence of Amir al-Mu'minin in the event. In this research, using a descriptive-analytical method with a hadith approach, the validity of Imam Ali's words in Ghadir's sermon has been investigated. The results of the research can be attributed to the sixteen documents obtained from the narrative and historical sources of the Shia and the Sunnis in invoking Amir al-Mu'minin to Ghadir's event and its sermon. And it is clear that, contrary to the existing notion that Al-Manar's commentator has raised it, not only has not he relinquished his inalienable right to

succeed the Prophet Mohammad, but also in numerous and sensitive and influential historical positions before the apparent caliphate, and then verbally and in writing, he has commemorated the Day of Ghadir and quoted the Word of the Messenger of God on that day, and invited everyone to act on the divine command and the prophetic command of Islam.

Keywords: Imam Ali, Leadership, Ghadir, Ghadir sermon, Adduce.

194- An Overview of the Position of Imam Ali (PBUH)

Zahra Hossein Hashemi

Abstract

Work is the essence of man. With work, one's talents and potential abilities flourish. The great human civilizations, in all their variety and diversity, are the result of the unremitting and tireless work of men. In Imam Ali's Sireh (manner), just as knowledge, insight, piety, faith, courage, brevity, management, devotion, and tolerance are of particular importance, work and effort are of particular importance as well. According to Imam Ali, working is essential to abstemiousness and abnegation. As a practical role model, he never missed opportunities and made the most of his precious life for divine satisfaction. Work can be examined from two aspects: first, the goals and individual effects of the work, and the other, social aspect. Therefore, the purpose of this study is to investigate the position of work and effort in Imam Ali's Sireh, using descriptive-analytical method to answer the following question: What are the significance, position, and value of Imam Ali's Sireh? To answer the above question, the hypothesis is tested that: "According to Imam Ali's words, can economic work and effort contribute to the growth of human virtues and spirituality and be a key factor in flourishing human talents?" The findings of the study, while confirming the above hypothesis, show other angles of the importance of work and effort.

Keywords: Work, Effort, Imam Ali, Sireh.

195- Imam Ali (PBUH) and the Good Tradition of Endowment

Mahdieh Mahmoud Abadi, Abolfazl Alavi

Abstract

Endowment means abandoning property and profit, among the valuable Islamic legacies found in the Holy Quran and the Prophet's Sireh, and infallible Imams. The purpose of the present study is to address Imam Ali's goal in this field, considering the economic, social, cultural and spiritual effects of Endowment in society. The Imam had been involved in economic activities for the last 25 years of his life, and at the end of his life devoted all his wealth to the impoverished. The main question of this research is: what were the economic and religious goals of Imam Ali in Endowment as a good tradition? The research method in this research is a library one and based on historical and narrative sources. The findings show that the goals of the Imam have been to eradicate poverty, create relative prosperity in the society, promote social justice, cultural, spiritual development, and gain satisfaction and contentment of God.

Keywords: Imam Ali, tradition, Endowment, Endowmed Items.

15-چکیده پایان‌نامه‌ها

اشاره

196- آثار تربیتی مرگ‌اندیشی در اندیشه مولوی و تطبیق آن با کلام امیرالمؤمنین امام علی (علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه

فاطمه حمیدی فرد⁽¹⁾

هدف کلی از انجام این پژوهش،تحلیل مفهوم مرگ و آثار تربیتی آن در کلام مولوی و تطبیق آن با کلام امام علی علیه السلام در نهج البلاغه بود که با استفاده از روش تحلیل محتوا با نظام مقوله بندی قیاسی انجام گردید. پژوهش شامل دو بخش بود که ابتدا مرگ و آثار تربیتی آن از دیدگاه مولوی و امام علی علیه السلام بررسی و تحلیل و سپس باهم تطبیق داده شد. حوزه پژوهش کلیه کتاب ها و متن های در دسترس کتابخانه ها و منابع دیجیتال بود که به روش نظری نمونه گیری شدند. ابزار گردآوری اطلاعات فیش های محقق ساخته بود. برای کدگذاری داده ها از روش کدگذاری باز، محوری و گزینشی و برای تحلیل داده ها از نظام مقوله بندی قیاسی استفاده گردید. برای بالابردن اطمینان پذیری، پژوهشگر از ابتدای گردآوری اطلاعات نسبت به شناسایی منابع مرتبت با موضوع تحقیق و جمع آوری و ثبت داده های آن ها اقدام نمود و پس از آن با دسته بندی کردن اطلاعات، اقدام به مقوله بندی و عنوان دهی به مقوله ها و خرده مقوله ها کرد و به طور مداوم آن ها را جهت اصلاح، مورد مقایسه و بازبینی قرار داد و به این طریق نسبت به صحت یافته های تحقیق اطمینان حاصل نمود. برای افزایش باورپذیری تحقیق نیز پژوهشگر با استفاده از نظرات دو نفر از اساتید خارج از دایره تحقیق، به منظور ارزیابی صحیح از تحلیل و تفسیرها نیز نظر داشت. نتیجه

ی حاصل از مفهوم مرگ از منظر مولوی و امام علی علیه السلام و آثار تربیتی آن در ابعاد فردی و اجتماعی که خود شامل ابعاد(اخلاقی، عبادی، اعتقادی و اقتصادی) می شدند نشان داد که میان مرگ اندیشی و آثار تربیتی آن از این دو منظر در کلیات تفاوتی وجود ندارد و اگر تفاوت است در جزئیات است که امام علی علیه السلام به دلیل وصل بودن به عالم الوهیت به آن‌ها پرداخته است، چرا که مولوی متاثر از کلام امام علی علیه السلام می‌باشد.

کلیدواژه‌ها: مرگ، آثارتربیتی، امام علی علیه السلام ، مولوی، نهج البلاغه، مثنوی

197- خودسازی از منظر نهج‌البلاغه

مریم جمالی⁽¹⁾

خودسازی و تزکیه نفس از مباحث مهم اخلاق و از سخنان امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه به شمار می‌آید. حرکت انسان در جهت خودسازی بهترین حرکتی است که سبب می‌شود انسان در درون خود به تعادل برسد، قوای نفسانی خود را تعدیل کند و خویش را از بند دلبستگی‌ها و اسارت نفس اماره و شیطان برهاند و به اختیار خود به آزادی برسد و مالک نفس خود شود. در بینش اسلام، خودسازی مفهومی اساسی است که دارای مراحل و آثار فردی و اجتماعی بوده و خود منشأ دست‌یابی به عالی‌ترین هدف خلقت و بسیاری از آموزه‌های اخلاقی و تربیتی می‌باشد. با توجه به هدف بعثت انبیاء و سخنان اولیاء الهی از جمله امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه به تزکیه و پاک بودن وجود انسان ضرورت بحث را ایجاب کرد.

به این ترتیب خودسازی موجب موفقیت و سعادت انسان بوده و آدمی با گام نهادن در راه تربیت نفس به صفات الهی متخلق شده لذا علاوه بر تزکیه درونی خود، خودسازی در رفتار و گفتار او در اجتماع نیز آثاری را به همراه داشته از جمله این آثار شناخت خدا، یاد خدا، تقوا و... می‌باشد. لذا امام علی علیه السلام در نهج‌البلاغه به مردم هشدار می‌دهد که آگاه باشید با خودسازی و پرهیزگاری ریشه‌های گناهان را می‌توان برید و با یقین می‌توان به برترین جایگاه معنوی دست پیدا کرد. همچنین روش در این تحقیق به صورت کتابخانه‌ای می‌باشد.

کلیدواژه‌ها: خودسازی، خودشناسی، معرفت النفس، نهج‌البلاغه.

198- تجزیه و تحلیل رفتار خوارج از دیدگاه امام علی (علیه‌السلام)

مریم یزدانی جزی⁽¹⁾

M.Yazdani142@gmail.com

از آنجا که فتنه‌ خوارج نهروان در حکومت نوپا، اصول‌گرا و عدالت‌گستر علی‌بن‌ابیطالب(علیه السلام) یک چالش جدی محسوب می‌شود که تا قرن‌ها بعد پیامدهای آن استمرار داشته و شخصیتی جز امیرمؤمنان(علیه السلام) را توان مقابله با آن نبوده است؛ پژوهش حاضر با عنوان تجزیه و تحلیل رفتار خوارج از دیدگاه امام علی علیه السلام انجام یافته تا با بررسی گفتار و رفتار آن حضرت که خود میزان حق، تلقی می‌شود ابعاد انحراف خوارج روشن گشته و هشداری برای هرگونه الگوگیری از آنان در عصر حاضر باشد. در این پژوهش، با استفاده از روش کتابخانه‌ای به این نتایج دست یافته شد؛ که عدم بصیرت دینی و برداشت نادرست از آن، سبب گردید تا خوارج از پیروی امام زمان خود بیرون رفته و این جهالت فکری را تا جایی پیش بردند که در جریان حکمیّت امام خود را کافر پنداشته و او را از دین اسلام خارج دانستند. بر این اساس قتل او را واجب شمردند. در مقابل امام علی‌(علیه السلام) تا زمانی که آن‌ها دست به قیام مسلحانه نزده بودند؛ با ایشان مدارا نموده؛ حقوق آن‌ها را از بیت المال قطع ننمودند و از ورود به مساجد که در آن نام خدا ذکر می‌شود؛ منع نکردند. آزادی آن‌ها را محدود ننموده و به بحث و استدلال با آن‌ها پرداختند. در نهایت وقتی آن‌ها درهای هدایت را بر روی خود بسته و جنگ را آغاز نمودند؛ ایشان قاطعیت به خرج داده و در مقابل آن‌ها ایستادند. این رفتار امام سبب شد آنها و طرفدارانشان هرگز نتوانند برای خود حقانیّتی دست و پا کنند.

کلید واژه‌ها: امام علی علیه السلام ، خوارج، نهروان، مارقین، حَرُورِیَّة.

199- تصمیم‌گیری و خط مشی‌‌گذاری در سیره و سنّت علوی

سردار محمد فروغی⁽¹⁾

foroughi114@gmail.com

این تحقیق در یک مقدمه و پنج فصل طراحی و ساماندهی شده است.

در فصل اول، مفاهیم و کلیاتی از تحقیق ارائه شد، که شامل طرح مسأله تحقیق، ضرورت و اهمیت موضوع، هدف تحقیق، پیشینه تحقیق، سوالهای اصلی و فرعی تحقیق، فرضیه های تحقیق و تعریف عملیاتی کلید واژه‌ها بود.

در فصل دوم، و نیز انواع روشهای تحقیق به بحث گذاشته شد و در نهایت نوع و روش تحقیق در این پژوهش، روش‌های گردآوری اطلاعات، محدودیت‌های تحقیق در این پژوهش مورد توجه قرار گرفت.

در فصل سوم، که مشتمل بر دو بخش می‌باشد، در بخش اول مباحث چون مبانی، اصول و ارزشهای حاکم بر تصمیم گیری در مدیریت نوین، مورد بررسی قرار گرفت و همین طور در این بخش، مباحث چون فرایند تصمیم گیری، انواع تصمیم گیری بر اساس ماهیت تصمیم و میزان مشارکت افراد، الگوها و سبک‌های تصمیم گیری در مدیریت نوین پیگیری و دنبال شد.

در بخش دوم از این فصل، به مباحث چون مبانی، اهداف، اصول تصمیم گیری در سیره و سنت علوی،‌فرایند تصمیم گیری و مؤلفه‌های اساسی در تصمیم گیری امام علی(علیه السلام) به بحث گذاشته شد.

در فصل چهارم، به تجزیه و تحلیل یافته‌های تحقیق پرداخته شد و در نهایت به این نتایج رهنمون شدیم.

در فصل پنجم، اهتمام عمده معطوف به تبیین و تفسیر یافته‌ها، در قالب پاسخ‌ها به سوال‌ها و فرضیه‌های تحقیق بود.

با عنایت به نتایج حاصل از یافته‌های تحقیق در این فصل، فرضیه اول تأیید و فرضیه دوم ابطال شد و در نتیجه پاسخ پرسش اول این شد، که تصمیمات امام علی(علیه السلام) از ویژگی‌های برخوردار است که تصمیمات وی را از دیگر الگوهای تصمیم گیری رایج در دانش مدیریت، متمایز می‌کند.

و همین طور با توجه به تأیید فرضیه سوم و ابطال فرضیه چهارم پاسخ پرسش دوم در این تحقیق این شد که شیوه و سبک تصمیم گیری امام علی(علیه السلام) سبک تصمیم مشورتی می‌باشد.

200- تبیین شیوه‌های نفوذ رهبر در پیرو از دیدگاه امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) (با تأکید بر افغانستان)

محمد هاشم شایان⁽¹⁾

Shayan115729@gmail.com

از دیدگاه امیرالمؤمنین(علیه السلام) پیرو به عنوان یک انسان از دو ساحت و بعد جسمی و روحی تشکیل یافته است. از این رو برای نفوذ به افکار، رفتار و احساسات او لازم است علاوه بر شیوه‌های معمول در ادبیات رایج، از شیوه‌های معنوی هم بهره گرفت. بنابراین امیرالمؤمنین(علیه السلام) از معرفی حکومت و سازمان اسلامی به عنوان مظهر حق، معرفی حکومت و سازمان اسلامی به عنوان مظهر حاکمیت الهی، وعده پاداش‌های معنوی، وعده پاداش‌های اخروی به مجاهدین و وعده مجازات اخروی به پیروان متخلف، به عنوان شیوه‌های معنوی نفوذ رهبر در پیرو بهره گرفته‌اند. از سوی دیگر، از دیدگاه امیرالمؤمنین(علیه السلام)، رهبر می‌توانند با شیوه‌هایی چون مشورت، استدلال، درخواست‌های شورآفرین، نظارت بر نزدیکان، تمجید پیرو، تلاش در جهت تأمین نیازهای معیشتی او، بهره‌گیری از انواع قدرت و ارتباطات اثربخش، بر افکار، رفتار و احساسات پیرو نفوذ نماید. از دیدگاه امیرالمؤمنین(علیه السلام) به کارگیری شیوه‌های نفوذ از سوی رهبر آنگاه نفوذ در پیرو را به دنبال دارد که عوامل تسهیل کننده نفوذ وجود داشته و موانع نفوذ برطرف گردد. این تحقیق، از نظر گردآوری داده‌ها با رویکرد کتابخانه‌ای، از نظر هدف با رویکرد اکتشافی و از نظر تجزیه و تحلیل داده‌ها بر پایة تفکر و استدلال به تبیین شیوه‌های نفوذ رهبر در پیرو از دیدگاه امیرالمؤمنین(علیه السلام) پرداخته است.

کلیدواژه‌ها: رهبر، پیرو، نفوذ، قدرت، ارتباطات اثربخش.

201- مظلومیت حضرت علی (علیه‌السلام) از زبان خود حضرت و بررسی علل مصائب ایشان

محبوبه صادقی⁽¹⁾

Z.kobra.ardstan@whc.ir

با توجه به این که مظلومیت به معنای ستم‌پذیری نیست و خداوند هیچ گاه برای بندگان خود ظلم‌پذیری را نمی‌پسندد اما با این وجود حضرت علی علیه السلام مظلوم ماند و مظلومیت ایشان غیر اختیاری و تحمیلی بود و تحمل آن دربردارنده مصلحتی می‌باشد و بار ارزشی پیدا می‌کند.

این مجموعه با استفاده از روش کتابخانه ای و مرور منابع مختلف، در صدد بررسی علل مصائب حضرت علی علیه السلام و فلسفه مظلومیت حضرت از زبان خود ایشان می باشد در بررسی های انجام شده مشخص شد که بزرگترین ستم تاریخی در حق علی علیه السلام و اسلام و مسلمین انکار پیام غدیر بوده است که به دنبال آن حادثه سقیفه شکل گرفت. یکی از عاملین اصلی شکل گیری سقیفه و انکار پیام غدیر عمر لعنت الله علیه بود که با جنایت هایش مصیبت های زیادی را بر حضرت علی علیه السلام وارد ساخت. و اما مهمترین علل مظلومیت حضرت به فرموده خود ایشان عدم اتحاد بود که اگر دست از حمایت یکدیگر در یاری حق برنمی داشتند و برای تضعیف ساختن باطل سستی نمی کردند خلافت به دست نا اهلان نمی افتاد و حضرت علی علیه السلام از حقش محروم نمی شد. در آخر به این نتیجه می‌رسیم که مظلومیت مصیبت همیشگی بشر بوده اما برای علی علیه السلام و خاندانش فوق تصور است و بازگو کردن این مصائب و مرور آن برای ستم دیدگان تاریخ هم درس استقامت و پایداری است و هم تسلی بخش.

202- شخصیت امام علی (علیه‌السلام) از دیدگاه شرق‌شناسان

زینب احمدی⁽¹⁾

abyar.z114@gmail.com

امام علی(علیه السلام) یکی از شخصیت‌های برجسته تاریخ بشریّت است که از آغاز صدر اسلام، از جاذبه و دافعه بالایی برخوردار بوده، افراد و گروه‌های مختلفی را به تمجید یا ضدیّت با خود برانگیخته است. در این میان، شرق‌شناسان نیز از تحقیق در مورد این انسان والای تاریخ اسلام، غافل نمانده، هر کدام از هر مذهب و آیینی، با انگیزه‌های متفاوتی، این حبّ و بغض‌ها را در قالب سخنانی از خود به جای گذاشتند. نظر به اهمیت این مسأله، در این تحقیق تلاش شده است تا با روش توصیفی و مراجعه به آثار شرق شناسان، سخنان برخی از مهم‌ترین این افراد در مورد شخصیت امام علی(علیه السلام)، نگرش‌های مثبت و منفی آنان بیان شود.

اهداف و انگیزه‌های تبشیری، استعماری و جاسوسی از کشورهای شرقی و به ویژه اسلامی، از مهم‌ترین دلایل توجه شرق‌شناسان به شرق بوده است. مطالعه و تحقیق پیرامون شخصیت امام (علیه‌السلام) از سوی شرق‌شناسان، صرف‌نظر از انگیزه آنان، مقام والای ایشان را در برابر تاریخ رفیع‌تر خواهد کرد. کسانی چون جرج جرداق، کارلایل، ژایگری، نرسیسان و... ویژگی‌هایی چون الگوی کامل بودن حضرت برای بشریت، گستره علم و دانش ایشان و توانایی‌های امام و برخی صفات والای انسانی آن بزرگوار را، مورد تمجید و ستایش قرار داده‌اند. در مقابل این دسته، گروهی دیگر چون لامنس و وگلی یری با نگرش منفی، وجود برخی صفات والا چون داشتن هوش و ذکاوت و یا شیوه برخورد امام (علیه‌السلام) با خلفا را مورد بررسی قرار داده، در آن تشکیک کرده‌اند.

ناآگاهی از جایگاه امامت در مکتب اسلام، عدم بررسی منابع دست اول و معتبر در مورد امام علی(علیه السلام) و گاه مراجعه به منابع غیر واقعی اهل سنت، از جمله دلایل تشکیک در مقام والای امام علی(علیه السلام) از سوی مغرضان شرق‌شناس است.

کلیدواژه‌ها: امام علی (علیه‌السلام)، شرق‌شناسان، شرق.

203- جاذبه‌های هنری در نهج‌البلاغه

اعظم میرزایی⁽¹⁾

mirzaei.a1391@yahoo.com

هنر، درجه‌ای از کمال آدمی است، و دربردارنده فراست و فضل و دانش هنرمند متکامل. و امام علی علیه السلام، همان انسان متکاملی است که در زمینه هنر، و بهره بردن از فطرت پاک خود بیشترین بهره ها را برده است و آفرینشها در سخن پدید آورده که صاحب نظران را به شگفتی واداشته است.

نهج البلاغه با جاذبه های هنری در دنیا، در دلها، در دانشگاه های کشورهای اسلامی و غیر اسلامی راه یافته است.حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام یک هنرمند است، زیباست و زیبا سخن می گوید.دل ها را تکان می دهد، جان ها را نورانیت می بخشد،از عمق و ژرفای حقیقت می گوید، و در انتقال واقعیت ها به مردم از انواع جاذبه ها بهره می گیرد. از این رو جاودانه است، همواره راهگشای انسانهاست.

پل ارتباطی انسان ها با واقعیت ها هنر است. هنر واقعیّت ها را برای تمام اقشار جامعه قابل درک می کند و به همه می شناساند، اگر از جاذبه هنری استفاده شود همه مردم با آن واقعیّت آشنا می شوند و رسالت هنر، همگانی کردن واقعیّت هاست.

رسالت هنر سیراب کردن همه ی مردم در تمام سطوح فکری است، برای اینکه دیدگاه های اسلامی، اخلاق اسلامی، جهان بینی اسلامی، فلسفه ی اسلامی، فقه اسلامی، احکام اسلامی جهانی شود، قابل فهم و درک ملل و اقوام گوناگون گردد همه بدانند، و همه ی واقعیت ها را بشناسند.

کلام امام علی علیه السلام از لحاظ ادبی، فصاحت و بلاغت و جنبه های هنری

جایگاه والایی دارد. کلام امام در نهج البلاغه سرشار از جاذبه های هنری است که باعث مجذوب شدن مخاطب می گردد. امام با استفاده به جا از این جاذبه ها خوانندگانش را شیفته می سازد و این همه جاذبه مفاهیمی مثل اخلاق، دین داری، عدالت، جهاد و... را در روح مخاطبان نهادینه می کند.

در تحقیق حاضر برخی از جاذبه های هنری موجود در کتاب شریف نهج البلاغه مورد بررسی قرار گرفته و تأثیر این جاذبه های کلام امام علی علیه السلام در برخی مخاطبان خاص و همچنین مخاطبان عام بررسی شده و می توان امیدوار بود که معرفی این جاذبه ها به همه اقشار جامعه مانند جوانان و طلاب و... بتواند در استفاده همه افراد جامعه از عمق کلام مولا و درک مفاهیم بلند سخنان ایشان کمک کننده باشد تا مضامین عالی اخلاقی، اجتماعی و... نهج البلاغه مورد استفاده جامعه اسلامی ایران،کل مسلمانان و حتی جوامع غیر اسلامی قرار گیرد چه بسا برخی از آنها در به کار بردن جاذبه های مورد نظر برای رسیدن به اهدافشان موفق تر عمل کرده اند. باشد که ما هم به یاری مولا و مقتدای خویش امیرالمؤمنین علیه السلام از جاذبه های هنری موجود در نهج البلاغه برای اهداف اسلام و موفقیت خانواده ها و جامعه بهترین استفاده ها را ببریم.

کلیدواژه‌ها: هنر، جاذبه هنری، نهج البلاغه، امام علی علیه السلام.

204- محورهای دفاع از مبانی تشیع در کتاب «النص والاجتهاد» علامه سید شرف الدین موسوی

فاطمه پورشفیع⁽¹⁾

pourshafie@chmail.ir

اکثریت امت اسلامی پس از رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله) بطریقی غیر طریق حق رفتند. پس از ماجرای سقیفه و تعین و تحکیم پایه های حکومت و خلافت خلفا، راه نفوذ تأویلات در نصوص و اعمال اجتهادات بدعتی و اعمال رأی باطل بر خلاف نص باز شد. عدم همراهی و اطاعت از ولایت امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) و جهل عامه مسلمین در کنار قدرت حاکم و خفقان و فشار ناشی از آن مسیر بدعتها و انحرافات بعدی را فراهم ساخت. علامه سیّد شرف الدین موسوی از علماء شیعی معاصر در کتاب " النص والاجتهاد" به دفاع از مبانی اعتقادی شیعه و بررسی محورهای شاخص و عمده آن پرداخته است، که در این پایان نامه بطو ر تفصیلی و متمایز مورد بررسی قرار می گیرد.

کلیدواژه‌ها: مبانی، تشیع، نص، اجتهاد، « کتاب النص و الاجتهاد» سیّد شرف الدین موسوی، بدعت، تحریف.

205- تبیین بدعت ونوآوری ومرز آن از دیدگاه امیرالمومنین(علیه السلام)

فرزانه مولایی⁽¹⁾

خداوند متعال دین خود را کامل و بی‌هیچ‌گونه کاستی به آدمیان هدیه فرموده است اما پدیده بدعت حکمی است که به دین افزوده یا از آن کاسته می‌شود و عاملی است که موجب ظلمانی شدن مسیر انسان به سمت سعادت و قرب الهی می‌گردد پژوهش حاضر به دنبال یافتن پاسخی است که بیان کند مرز بدعت و نوآوری از دیدگاه حضرت علی علیه السلام چگونه است؟

لذا این پژوهش با هدف شناخت ماهیت بدعت از دیدگاه امیر المومنین(علیه السلام) و بررسی آثارآن انجام گرفته به گونه‌ای که نهایتا بتوان بین پدیده‌های نوین بشری با بدعت تمایز قائل شد و با اجتناب از بدعت و بدعت‌گذاری زمینه استفاده از دانش نوین را فراهم نمود.

با عنایت به این که هر جامعه پیشرفته‌ای قادر به حل مشکلات و رفع موانع نمیباشد و تنها در سایه آموزه‌های دینی و با استفاده از قرآن کریم و روایات می‌تواند به شکوفایی برسد و باتوجه تحقیقات انجام گرفته افراد جامعه‌ای که تنها به خود متکی باشند و از اندیشههای دینی بهره نگیرند، در میدان نوآوری و شکوفایی با شکست مواجه میشوند.

پژوهش پیش رو به شیوه توصیفی ـ تحلیلی به تبیین مرز بدعت و نوآوری از دیدگاه امیرالمومنین(علیه السلام) پرداخته است.

یافته‌های تحقیق از این قرار است که از دیر باز مورد توجه اندیشمندان بزرگی قرار گرفته از جمله مسائلی که همواره موجب رنج و زحمت بشر گردیده وجود انحرافات و خرافات و بدعت‌ها و ترویج آن در میان جوامع بشری بویژه جامعه مسلمین است که محل بحث

فراوان دارد، چون تفکیک مرز بین نوآوری و بدعت عامل اصلی تفرقه و انحراف در جوامع اسلامی است و از آنجا که مسلمانان برای به سلامت گذشتن از فضایی که به سبب آمیخته شدن حق و باطل، غبارآلود و گمراه‌کننده شده است، باید عوامل به وجود آورنده چنین فضایی و خصوصیاتشان را بشناسند تا بتوانند خود را از معرکه نجات دهند. دراین تحقیق با بررسی ویژگی‌های مادی و معنوی نوآوری و شناخت آثار بدعت و نوآوری به تبیین مرز بدعت و نوآوری ازدیدگاه امیرالمؤمنین علیه السلام پرداخته شده است.

کلید واژه ها: بدعت، ابداع، نوآوری، امام علی علیه السلام ، تشریع، سنت، خلاقیت.

206- بررسی سنت حسنه وقف در نامه 24 نهج‌البلاغه

عفت خوشنودی⁽¹⁾

وقف که به معنای حفظ اصل مال و بهره برداری از عواید و ثمرات آن می باشد از اموری است که از دیرباز در میان مردم و جوامع بشری به اشکال و عناوین مختلف وجود داشته است و با ظهور اسلام و تأیید و سفارش این سنه حسنه از سوی رسول الله(صلی الله علیه و آله) و امامان شیعه(علیهم السلام)، این سنت حسنه مورد استقبال همه مسلمانان قرار گرفت. طبق اسناد موجود در کتب تاریخی؛ از میان ائمه معصومین، بیشترین ‏موقوفات مربوط به حضرت علی علیه السلام می باشد. آن حضرت در مدت بیست و پنج سال خانه‌ نشینی و دوری از صحنه سیاسی اسلام، فرصت بسیار مناسبی به دست آورد تا مروج الگوها و سنت‌های نیکوی اسلام همچون، سنت حسنه «وقف» باشد. امیرمؤمنان علی علیه السلام با در نظر گرفتن نیاز جامعه اسلامی زمان خود و با توجه به شرایط اقلیمی خاص سرزمین حجاز، شغل و حرفه کشاورزی را برگزیده و با توجه به نیاز شدید به آب و بارندگی کم در آن مناطق، جهت آبیاری مزارع و نخلستان ها، به حفر چاه های متعدد اقدام نمود و سپس تمامی آنها را جهت کمک به نیازمندان و فقرا و... برای کسب رضایت و خشنودی خداوند وقف نمود. حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه در نامه‌ 24 ضمن برشمردن اموال و دارایی های موقوفه خود، به بیان انگیزه‌ها و اهداف وقف، شرایط موقوفات، نام و ویژگی متولیان وقف و شروط آنها، مصارف اموال موقوفه، شاهدان بر وقف‌نامه و تاریخ نگاشته شدن وقف نامه و... اشاراتی داشته است. متن کامل وقف نامه آن حضرت و همچنین اسامی موقوفات ایشان در منابع تاریخی و حدیثی معتبر شیعه و سنی ذکر شده است. در اهمیت این موقوفات همین بس که

طبق نقل ‏مورخان معتبر، درآمد سالانه موقوفات حضرت علی علیه السلام 40 هزار دینار بوده که تماما صرف خدمت به جامعه‌ اسلامی و امور خیریه و ‏گسترش اسلام و کمک به محرومین و نیازمندان می‏شده است.‏ در این پایان نامه پس از بیان کلیات تحقیق، به فلسفه و اهداف و مصارف و آثار وقف در جامعه اسلامی اشاره و سپس به بررسی نامه 24 نهج البلاغه پرداخته و متن وقف نامه امام علی علیه السلام را تبیین نموده و در پایان به تاثیر نهاد وقف در تمدن اسلامی و مدل سازی آن برای جوامع اسلامی امروز اشاره می‌نماییم.

کلیدواژه‌ها: علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، وقف، وقف نامه، موقوفات.

207- بررسی تطبیقی روش فلسفه دین در اندیشه اسلامی و غربی معاصر

یاسر بخشیان⁽¹⁾

فلسفه دین، علمی است که عهده‌دار پژوهش عقلانـی در جهت معقولیت و توجیه دین و آموزه های اساسی آن و سازواری آنها (آموزه ها) با یکدیگر یـا در جهت عدم معقولیت و توجیه و سازواری آنها می باشد. در فلسفه دین چه از نگاه غربی ‌چه با رویکرد اسلامی، روش این علم در میزان سطح معرفت دین‌پژوهان تأثیر بسزایی دارد. فلسـفه تطبیقـی، تأمـل در امکانهـای همزبـانی و همداسـتانی میـان متفکـران اسـت. این رساله به دنبال زبان دیالوژیک و هم سخنی متفکران اسلامی و غربی معاصر در بحث روش هست. با توجه به جستجوهای انجام شده درحوزه روش‌شناسی فلسفه دین، پژوهش مستقلی یافت نشد از این جهت به نظر می رسد رساله حاضر برای نخستین بار به بررسی تطبیقی روش فلسفه دین از منظر اندیشمندان اسلامی و غربی معاصر پرداخته است. روش بررسی در این رساله، تحلیلی و کتابخانه‌ای است. دستاورد تتبع در موضوع، ارائه این نظر است که متفکران اسلامی و غربی معاصر در برخی مسائل و روش ها هم سویی و هم سخنی دارند.

کلیدواژه‌ها: روش‌شناسی، فلسفه دین، جان هیک، الهیات تطبیقی.

208- روش‌های تربیت دینی با تکیه بر نامه 31 نهج‌البلاغه

حمیده اسکندری⁽¹⁾

انسان شگفت‌ترین مخلوق خداوند و والاترین نشانه قدرت حق است. او، مستعد اتصاف به همه صفات و کمالات الهی بوده و آفریده‌شده تا به مقام خلیفه‌اللهی رسد که این سیر جز با تربیت حقیقی دین مبین اسلام، میسر نمی‌شود. در این راستا اسلام برای تعلیم و تربیت دینی، اهمیت خاصی قائل است، چنانکه هر جا سخن از ارسال رسولان به میان می‌آورد، تعلیم و تربیت و تزکیه را برنامه اصلی آنان قرار می‌دهد. از سویی نهج‌البلاغه منبعی اصیل و متصل به وحی و حاوی نظرات تربیتی حضرت امیر(علیه السلام)، راهنمایی جهت شناسایی روش های تربیت دینی است. لذا این پژوهش با رویکردی توصیفی تحلیلی، به شیوه‌ کتابخانه‌ای و تحلیل اسناد، و با فیش‌برداری از کتاب شریف نهج‌البلاغه و آثار دیگران، به ارائه روش‌‌‌‌های تربیت دینی با تکیه بر نامه 31 نهج البلاغه پرداخته است.

در این تحقیق مشخص شد: در این نامه، حضرت امیر(علیه السلام) از دو نوع روش در راستای تربیت دینی استفاده نموده اند. روشهای ایجادی همچون روش اسوه سازی‌‌‌،‌‌ قصه گویی‌‌‌،‌‌ تبشیر‌‌‌،‌‌ تشویق‌‌‌،‌‌ محبت‌‌‌،‌‌ تکریم شخصیت‌‌‌،‌‌ زمینه سازی‌‌‌،‌‌ و روشهای اصلاحی تربیت دینی که شامل: تغافل‌‌‌،‌‌ انذار‌‌‌،‌‌ تنبیه‌‌‌،‌‌ موعظه و نصیحت‌‌‌،‌‌ رفق و مدارا‌‌‌،‌‌ یاد مرگ و قیامت‌‌‌،‌‌ محاسبه نفس و‌‌ تزکیه‌‌‌‌‌ می‌باشد.

کلیدواژه‌ها‌‌‌‌:‌‌ تربیت دینی‌‌‌،‌‌ روش‌های تربیت دینی، روش‌های اصلاحی، روش‌های ایجادی، نامه 31‌‌، نهج البلاغه.

209- حق و باطل در نهج‌البلاغه

حمید مروجی طبسی⁽¹⁾

hamrt62@yahoo.com

با توجه به لزوم جداسازی حق و باطل از یکدیگر، لزوم تعیین تکلیف مسایل و ضمانت سعادت انسان و این‌که اطاعت از امر فرمان‌روا لازمه‌ای دارد، شناخت حق و باطل ضروری به نظر می‌رسد. علم تفصیلی به حق، ‌حصول اطمینان، استقلال اندیشه، عدم فردگرایی، یقین‌گرایی و بصیرت از لوازم شناخت حق و باطل می‌باشد. جدیت و تلاش، موشکافی، دوری از هوای نفس، ثبات قدم و پرهیز از شتاب‌زدگی، راه رسیدن به شناخت حق و باطل و در مقابل، کنجکاوی بی‌جا، اصرار بر جهل، بزرگنمایی، شتاب‌زدگی و جَوزدگی از موانع رسیدن به شناخت حق است. عاقبت به خیری از پیامدهای شناخت حق و باطل در بعد فردی و پیروی از امام حق و انسجام ملی از پیامدهای آن در بعد اجتماعی است.

سه معیار مطابقت با وحی، سیره معصومین علیهم السلام و فطرت یا عقل سلیم به عنوان معیارهای شناخت حق و باطل از کلام امام علی علیه السلام استخراج می‌شود. دین اسلام و قرآن کریم با شاخصه‌هایی از جمله فرقان، هموار، هدایت‌گر، مستقیم و حجت است، از شاخه‌های تطبیق موضوع با وحی است. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) دارای ویژگی‌هایی از جمله آشکارکننده حق، داور، حق‌رو و فصل‌الخطاب هستند؛ امیرالمؤمنین علیه السلام نیز قاطع در راه حق، حق‌پو، راستگو، پاسخگوی ندای حق، عالم به حق، حق‌جو و حق‌یاب هستند؛ ائمه اطهار(علیهم السلام) نیز دارای وحدت رویه، مرجع حق، زمامداران حق و پرچم‌داران حق هستند؛ لذا به عنوان یکی از معیارهای شناخت حق در کلام امام علی علیه السلام معرفی شده‌اند.

ویژگی‌های حق عبارتند از میانه‌بودن حق، سنگینی و گوارایی، تأثیرگذاربودن، شایسته

پیروی‌بودن، روشن‌بودن، کمی یاران، اختلاط با باطل، مخفی‌بودن و داشتن مخالف بسیار. ویژگی‌های باطل نیز عبارتست از تظاهر و جلوه‌گری، کثرت طرفداران، پر سر و صدا بودن، شباهت با حق، گوشه‌نشینی خواص و نیت باطل. پیمان‌شکنان، دشمنان دوست‌نما و خواص ساده‌لوح، گمراهان و منافقان به عنوان مصادیق باطل معرفی شده‌اند. عمل‌گرایی، ایمان راستین، برپاکننده حق، حق‌گویی و حق‌پویی؛ خصوصیات طرفداران حق و شعارگرایی، مدعیان دروغین، ایستادگی در مقابل حق، شراکت با شیطان و خودمحوری؛ خصوصیات طرفداران باطل شمرده شده است.

از آنجا که به دلیل علمی‌بودن شناخت کلیات حق و باطل، نمی‌توان در عالَم خارج، حق و باطل واقعی را با آن شناخت معین نمود، پس نیاز به مهارتی به نام بصیرت است تا بتوان حق و باطل و ویژگی‌های آنها را تطبیق نمود. در دوران غیبت معصوم(علیه السلام) حکم حاکمان صالح به حق نزدیک‌تر است و در زمان حکومت حاکمان ناصالح، رأی عالمان و راویان احادیث ائمه(علیهم السلام) معتبر است. در زمان حاکمیت حاکمان صالح که عالم دینی نیستند، نظر علما صائب است. البته در دو مورد اخیر، آرای عالمانی که دارای تخصص بیشتر ـ اَعلَم در موضوع ـ هستند، معتبرتر است. رضایت و خواست جامعه، هنگامی که بر اساس موازین اسلامی باشد، مورد تأیید است و این به هیچ وجه نتیجه نمی‌دهد که حکومت به خواست مردم می‌تواند از معیارهای اسلامی دست بردارد. شرایط بیان حق عبارتست از این که انسان باید با توجه به موقعیت‌ها، سنجش ظرفیت‌ها، زمان‌ها و مکان‌ها به بیان حقایق اقدام کند.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، حق، باطل، شبهه، بصیرت، لوازم شناخت، پیامدهای شناخت، موانع شناخت، ویژگیها، طرفداران، معیارها، تطابق با وحی، سیره معصومین علیهم السلام، فطرت، خواست مردم.

210- جایگاه زن در حکومت علوی

فاطمه پورمحی آبادی⁽¹⁾

mahdimehrparvar89@yahoo.com

تحقیق حاضر با عنوان جایگاه زن در حکومت علوی به هدف تبیین جایگاه فرهنگی ـ ارزشی و همچنین حقوقی زنان در حکومت علوی تدوین شده است و روش به کار برده در این تحقیق توصیفی است. در مدت پنج ساله خلافت ظاهری امام علی با وجود جنگ و درگیریهای داخلی، حضرت توانستند نقش بسزایی در بیان و پاسداشت جایگاه زن داشته باشند؛ همچنین حمایت و تکریم زنان را از شاخصه‌های مهم حکومت دینی میداند و فرقی بین کنیز، آزاد و زنان بی‌همسر قائل نیست. ایشان برای مقام زن به خصوص در نقش مادری و همسری اهمیّت قائل است. اشاره حضرت به کمبود ایمان، ارث و عقل در زن، واقعیتی است که زنان با درک این واقعیت‌ها باید به وظایف خود عمل کنند و از جایگاه خود منحرف نشوند. خروج زنان از خانه و حضور در عرصه عمومی نزد آنحضرت امر منکر و ممنوعی نبوده است و توصیه به در پرده نگاه داشتن زنان برای حفظ و پاسداری حرمت وجود ارزشمند زن بوده است؛ بنابراین مشارکت زنان در امور اجتماعی با حفظ حریم زن مشکلی ندارد. امام در مواردی از مشورت با زنان نهی فرموده است. در قضاوت های امام علی با نهایت عدالت حقوق زنان رعایت شده است. به هر حال در زمان حکومت حضرت، زنان دوشادوش مردان در راه نشر اسلام کوشیده‌اند و در عرصه‌های مختلف حتی جهاد شرکت کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها: جایگاه، زن، حکومت علوی، جایگاه ارزشی و فرهنگی، جایگاه حقوقی.

211- نظم و انضباط در نهج‌البلاغه

زهرا گوروی⁽¹⁾

Rah_saber32@yahoo.com

کنار هم نشینی و ارتباطات متقابل اجزاء یک مجموعه را نظم نامیده‌اند. چیزی که در اکناف دایره کائنات قابل رؤیت و بعضاً ناپیداست. در نگاه امام علی علیه السلام نظم معانی متقارن و چندلایه به خود می گیرد از آغاز و سرچشمه هستی شروع و در جزء جزء هستی فرد و اجتماع انسانی تبلور می‌یابد. جایی از آن خالی نیست چرا که جایی از ناظم و صانع کل خالی نیست‌. در رعایت آن سامان همه امور ایجاد می‌شود و در خلل آن فروپاشی. از دید ایشان سلسله و رشته اتصال هستی بر این پایه استوار است و در جای جای کلام خویش به طور صریح و ضمنی بدان پرداخته‌اند و خود آیینه تمام‌نمای اعتقاد و رعایت این مقوله در زندگانی بودند. تلاش این تحقیق بر واکاوی عنوان نظم به صورت صریح و در مواردی چند ضمنی؛ در اخص نهج‌البلاغه و بازخوانی آن در نظر شارحان ارجمند و بررسی نقاط اشتراک و افتراق دیدگاه آنان در کلام علوی است و از این رهگذر ضمن نمایان سازی اهمیت موضوع نظم به ارائه برداشت آزاد نیز پرداخته است.

کلید واژه‌ها: نظم،انضباط،امام علی علیه السلام ، نظام، اجتماع.

212- تحلیل و شناخت گونه‌ها و مصادیق توحید وجودی و متافیزیکی در نهج‌البلاغه

شهناز عزیزی⁽¹⁾

Shahnazazizi40@gmail.com

نگرش‌ها و رابطه‌های «متافیزیکی» و «وجودی»، دو نوع از روابط، زبان و نگرش‌ها را نمایندگی می‌کنند که در اولی، به روابط و ظرفیت‌های عقلی و نظری، اولویت داده می‌شود و در دومی به روابط و ظرفیت‌های قلبی و عقلی، اصالت داده می‌شود. خوانش متون دینی، بر اساس نگرش‌های متافیزیکی، وجه غالب تفاسیر قرآن کریم، شروح نهج‌البلاغه و سایر نصوص منسوب به اهل بیت بر اساس بینش و نگرش وجودی است. نگرش‌های وجودی، ارتباط وجودی و زبان وجودی، به‌نوعی از نگرش، ارتباط و زبان گفته می‌شود که فارغ از پرده‌ها و حجاب‌های بحث‌های نظری، انتزاعی، تجریدی، تشریفاتی و عقلی محض، به متون، نصوص و منابع دینی می‌نگرند و نوعی از ارتباط شاهدانه، عارفانه، حاضر، زنده و بی‌واسطه را نمایندگی می‌کنند. توحید متافیزیکی و توحید وجودی نیز متأثر از دوگانه‌ متافیزیک ـ وجود، به‌نوعی از خداشناسی، خدایابی و معرفت به خدا اطلاق می‌شود که در توحید متافیزیکی، ارتباط غائبانه‌ خدا و مخلوق، اولویت و اصالت دارد و در توحید وجودی، ارتباط شاهدانه و بی‌واسطه‌ خدا و مخلوق، اصالت می‌یابد. اکثر تفاسیر قرآن و شروح نهج‌البلاغه، متأثر از هژمونی نگاه فلسفی، عقلی و کلامی، دارای نظام منطق و ادبیات متافیزیکی هستند و این نگرش، خوانندگان و بهره‌برداران از متون دینی را از بسیاری از اغراض و اهداف مؤلفان و گویندگان معارف دینی، محروم کرده است. پژوهش پیش‌رو، با استفاده از روش‌های معناشناسی، مفهوم‌سازی، تحلیل واژگانی، توجه به قرائن سیاقی،

نقد تعابیر شارحان و مفسران وپردازش اطلاعات؛ اثبات می‌نماید که اغلب گزاره‌های توحیدی قرآن کریم و نهج‌البلاغه، بر اساس انگاره‌های وجودی طراحی و ابراز شده است. منظور ما در این رساله، از توحید متافیزیکی، «نوعی توحید است که مبتنی بر استدلالات ذهنی، استقرائات نظری و استنتاجات عقلی به تبیین رابطه‌ بنده و خدا می‌پردازد و نوعاً به عرصه‌های عملی و زیستی‌‌تجربی انسان، در ارتباط با خدا، ورود نمی‌کند.» و منظور ما از توحید وجودی، «نوعی توحید است که به رابطه‌ خدا و انسان، در متن زندگی و فراز و فرودهای آن، صرف‌نظر از استدلال‌های نظری اطلاق می‌شود».

کلیدواژه‌ها: ارتباط زنده و ارتباط غائبانه، توحید وجودی، توحید وجودی ـ متافیزیکی، توحید متافیزیکی، وجود، متافیزیک.

213- آفت‌های سیاست از دیدگاه امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)

زینب آذرپیرا⁽¹⁾

سیاست در حوزه اسلام به معنای تدبیر و اداره‌ امور جامعه در مسیر تحقق ولایت الهی، همچنان که پسندیده و معقول است آفت‌های فراوانی دارد. چون امور جامعه باید در مسیر تحقق ولایت الهی تدبیر شود نیازمند به سرپرستی است که معصوم(علیه السلام) باشد و چون سرپرست معصوم(علیه السلام)، بهترین تدبیرکننده امور است از این رو آفت‌های این مهم را نیز می شناسد و به آن تذّکر می دهد. سیاست حضرت علی علیه السلام آمیخته با اخلاق بوده است و به همه جوانب زندگی بشر توجه داشته است، حضرت برای والی و برای رعیت حق و حقوقی قائل هستند که رعایت یکدیگر سبب پیوستگی نظام و وحدت جامعه خواهد بود شد. از دیدگاه امام یک سری وظایف اخلاقی حاکم دارد که در تعامل با عموم مردم لازم است که رعایت کند. از جمله این اصول، اصل کرامت و احترام انسانی و عزت نفس مردم است. سپس اصل عدالت محوری، اصل رحمت و محبت و خدمت به مردم، اصل شجاعت و پرهیز از رعب، اصل احترام و توجه به حقوق اقلیت‌ها و سیاست مدار چون در زمینه‌های مختلفی مشغول به فعالیت می شود در همه آن زمینه‌ها امکان آفت زدگی و آسیب وجود دارد. بروز یک آفت در یک زمینه امکان ظهور در زمینه های دیگر را نیز دارد از جمله زمینه‌های بروز آفات می‌توان به زمینه های فرهنگی و اجتماعی، اقتصادی، نظامی،... اشاره کرد و آفات سیاسی این زمینه ها عبارتند از قدرت طلبی، استبداد و خودکامگی خشونت ورزی و انحصار طلبی دنیا زدگی، ستمگری و... است.

کلیدواژه‌ها: سیاست، آفات، امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه.

214- برخی از موانع و مقتضیات تربیت از منظر امام علی (علیه‌السلام)

ریحانه خادمی⁽¹⁾

مهم‌ترین مبنا در تربیت و تکامل انسان معرفت و شناخت است و این امر از امتیازات انسان است. انسان به میزان معرفت و شناخت خود در مراتب کمال بالا می‌رود. بیشتر کارهایی که به نتیجه مطلوب نمی‌رسد همان هایی است که مبتنی بر شناخت درست نبوده است. شناخت در امور انسانی و به‌ویژه در آنچه به تربیت آدمی ارتباط می‌یابد از حیاتی ترین کارهاست و لازم است به گونه‌ای جدی مورد توجه قرار گیرد. شناخت موانع و مقتضیات هر کاری و پایبندی بدان از مهمترین شرطهای توفیق در آن کار است.. گام زدن در مسیر تربیت و سیر به سوی اهداف آن نیازمند شناخت موانع و مقتضیات آن است. لذا چنانچه از موانع و مقتضیات در امر تربیت غفلت شود نه تنها تربیت سامان نمی‌یابد بلکه گرفتار انواع انحطاط و سقوط می‌شود. از این رو شناختن موانع و مقتضیات تربیت و به کارگرفتنشان در عمل از مهمترین اقدامات در تربیت است.

در این تحقیق از دیدگاه حضرت علی علیه السلام ، برقراری روابط تربیتی افقی و هم سطح، به کارگیری کلمات عاطفی، استفاده از تجارب دیگران در امر تربیت و... برخی از مقتضیات تربیت است که مربی با بهره گیری از آنها می‌تواند متربّی خود را در جهت تربیت مطلوب هدایت کند. همانگونه که مقتضیات تربیت در نگاه حضرت علی علیه السلام از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است، موانع تربیت نیز حائز اهمیت بوده و حضرت دنیاگرایی را به عنوان مانع اصلی تربیت معرفی می‌نمایند. از دیدگاه آن حضرت موانعی چون موانع فردی مانند طمع، بخل، لقمه حرام و عدم پذیرفتن پند، موانع اجتماعی مانند: کانون‌های اجتماعی نامناسب و فرهنگ حاکم بر یک جامعه ـ موانع سیاسی مانند: نوع حکومت و بی‌عدالتی و موانع

اقتصادی مانند: بیکاری و تنگدستی و تکاثر و فزونخواهی نیز به عنوان موانع تربیت مطلوب مطرح است.

کلیدواژه‌ها: موانع تربیت، مقتضیات تربیت، تربیت، حضرت علی علیه السلام .

215- بازخوانی هویت زن در سنت علوی

رقیه السادات مؤمن⁽¹⁾

تبیین و ارائه ماهیت حقیقی و هویت انسانی زن در عرصه‌های مختلف فردی و اجتماعی، از جمله امور اولیه و بنیادین هر مکتب مترقی و تاریخ ساز بوده، و تعالیم جامع اسلامی نیز با پشتوانه الهی و تاکید بر تکوین، بر تحول تلقی از زن و اصلاح نگرش نسبت به وی همتگماردهاند. در این راستا سنت علوی اعم از قول و فعل و تقریر، به عنوان تنها تجربه حکومتی اهل‌بیت(علیهم السلام) پس از انقطاع وحی، الگوی جامعی از نگرش صحیح به مسایل استراتژیک زنان، اصول رفتار معقول و قواعد مشارکتی آنان، ارائه داده؛ و زمینه را جهت پرداخت و عملیاتی نمودن آنها فراهم نموده است؛ به گونه‌ای که زنان با خودپندارهای مثبت و قوی در عرصه‌های مختلف کسب توانمندی نموده، و خوش درخشیده‌اند. این در حالی است که از اقوال حضرت علی علیه السلام ذهنیتی منفی و نگرشی ملامتگر نسبت به زنان در اذهان موجود بوده و حجم قابل توجهی از پژوهشها را به خود اختصاص داده است. از این روی استخراج هویت حقیقی زن مستلزم بازخوانی بنیادی و جامع سنت، و اهتمام خاص به تحلیل و توصیف سیره عملی حضرت در کنار سیره قولی است. این پژوهش با بررسیهای دقیق اصولی و واکاوی دقیق سنت علوی در دو عرصه قول و فعل اثبات میکند که نه تنها بین قول و فعل معصوم تعارضی نیست بلکه ناصر و موید یکدیگر نیز بوده و در مجموع همراهی تکوین و تشریع را در نکوداشت جایگاه زن به تصویر می‌کشند. این نوشتار با استفاده از روش تحلیل متن در سه مرحله توصیف، تحلیل و مقوله بندی، به تحلیل محتوای اقوال و سیره عملی حضرت علی در خصوص بانوان پرداخته، و مؤلفه‌های کلی حقیقت انسانی زن و جلوههای ظهور خارجی آن را در سایه

سنت علوی استخراج نموده است. نتیجه آنکه زنان در پرتو تعالیم علوی نه تنها تضعیفی نسبت به جایگاهشان در عالم احساس نمیکردند، بلکه با شناختی نظاممند و متعالی نسبت به نقش و جایگاه وجودی خود، در عرصههای مختلف معرفتی، عملیاتی؛ با محوریت توحید و اصول و ارزشهای الهی فعال، موثر و تاریخساز بودهاند.

کلیدواژه‌ها: سنت علوی، هویت زن، قول و فعل معصوم، حل تعارض

216- برخی ویژگی‌های امام علی علیه‌السلام از زبان قنبر

صفورا جزایری⁽¹⁾

Shekoofehbahar14@gmail.com

این پژوهش براساس متن روایتی از قنبر ـ غلام و خدمتگزار وفادار امام علی علیه السلام ـ در وصف ایشان می باشد که محقق به شرح و توضیح برگزیده‌ای از این صفات، بر اساس قرآن، روایت و تاریخ با استمداد از کتب شیعه و سنّی پرداخته است؛ امید است تفکر و نگرش در این صفات باعث شناخت هر چه بیشتر امام(علیه السلام) شود.

امام(علیه السلام) دارای صفات اعتقادی بارز و منحصر به فردی هستند که شاید بتوان ادّعا کرد کسی از صحابه و مسلمین به پای ایشان نمی رسد ؛ چرا که امام(علیه السلام) از اوان کودکی در دامان پیامبر(صلی الله علیه و آله) پرورش یافت ؛ ایشان لحظه‌ای به خدا کفر نورزید، بزرگ و سرور و امیر مسلمانان بود و... .

امام(علیه السلام) علاوه بر اعتقاد قوی، در عمل و اخلاق نیز قوی و راسخ بود و کسی جز پیامبر(صلی الله علیه و آله) بر ایشان پیشی نگرفت ؛ ایشان همواره یار و فرمانبردار پیامبر(صلی الله علیه و آله) بود.

با بررسی تاریخ و گذشته امام(علیه السلام)، به این نکته پی می بریم که امام(علیه السلام) در ویژگی‌های اخلاقی و عملی مانند سخاوت و بخشندگی و... و در ویژگی های جنگ آوری و جهادی مانند شجاعت و دلاوری و... بی همتا هستند.

کلیدواژه ها: امام علی علیه السلام ، قنبر، صفات و ویژگی‌ها (ی امام(علیه السلام)).

217- تجلی عدل و عطوفت آسمانی در زمین

زهرا عموچی⁽¹⁾

در خصوص لزوم حکومت به طور کلّی باید گفت از آنجا که انسان فطرتااجتماعی است و از طرفی برای رسیدن به کمال و تعالی نیازمند جامعه ی سالم است و سلامت جامعه در گرو اجرای نظم و قانون است که اجرای قانون مستلزم وجود حکومت است. از نظر اسلام نیز می توان این ضرورت را از ماهیّت برخی قوانین آن مانند دفاع و قصاص و.... و سیره عملی پیشوایان و اهتمام منبع وحی به این موضوع استنباط کرد.

در تحلیل ساختار حکومتی حضرت باید گفت، حکومت ایشان از نوع غیر متمرکز بوده به طوری که فرماندارانی را بر ولایت سرزمین های دور از دسترس می گماشتند و تنها بر این فرمانداران نظارت می کردند. با توجه به انحرافاتی که به خصوص در زمان عثمان رخ داده بود حضرت در ابتدای حکومت خویش دست به اصلاحات در سه عرصه مالی و حقوقی و اداری زدند و علاوه بر اینها، راهبردهای مدیریّتی نیز ارائه نمودند که هم به صورت کلّی برای اداره ی کلّیّه ی سیستم‌های حکومت به کار می رفت و راهبردهایی نیز داشتند که برای اداره ی کارگزاران مؤثر بود. مدّیریت حضرت تمامی ابعاد اجتماع را در بر می گرفت؛ به طوری که در بعد مدیریت اجتماعی، خود را موظّف به رعایت حقوق جامعه از جمله حقّ حیات، حقّ عدالت، حقّ امنیّت، حقّ آزادی و حقّ مردمداری می دانستند.

در بعد اقتصادی در امر جمع آوری اموال مشروع از جمله زکات و خراج و جزیّه اهتمام می ورزید و نیز اصولی را برای مراعات مؤدّیان رعایت می کرد. مهمترین اصول اقتصادی حضرت نیز عبارت بودند از ترویج فرهنگ کار، توسعه ی کشاورزی و تجارت، نظارت بر اجرای قوانین در بازار و زمینه سازی در این خصوص.

حضرت در بعد قضایی نیز به هر سه عنصر قضاوت توجّه داشت. به طوری که در خصوص قاضیان بهترین ها را گزینش می نمود و برای عدم انحراف آنها کارهای لازم از جمله تأمین مالی ایشان را انجام می داد. در خصوص مجرمان نیز تا جایی که امکان داشت عفو و گذشت داشت و در غیر این صورت با قاطعیّت تمام به کیفر آنها می پرداخت.

در بعد نظامی نیز، ایشان اصولی داشتند به طوری که در زمان صلح نیز با فراهم کردن امکانات، آمادگی‌های لازم را برای مقابله با تهاجمات غافلگیرانه دشمن ایجاد می کردند و از اوضاع کشور به خوبی آگاهی داشتند. در آستانه جنگ نیز ضمن رعایت آداب اخلاقی جنگ، اصول دیگری را نیز رعایت می کردند که از جمله بارزترین آنها رعایت فنون جنگی بود و پس از جنگ نیز، نهایت مدارا و مهربانی را با باقیماندگان دشمن مبذول داشتند.

218- شبهات وارده پیرامون امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) و پاسخ به آن

زهرا احمدی⁽¹⁾

تاریخ گواهی می دهد که در غدیر خم نبی‌اکرم(صلی الله علیه و آله) به فرمان الهی علی بن ابی طالب(علیه السلام) را به جانشین خود در میان امت برگزید تا چشمه هدایت الهی همواره جوشان و خروشان باقی بماند. امّا پس از رحلت آن نبی بر حق، اُمت اسلام بر سر جانشینی ایشان اختلاف کردند و گروهی سود جو و قدرت طلب از یک سو برای رسیدن به منافع دنیوی و از سوی دیگر برای از بین بردن اسلام ناب محمدی(صلی الله علیه و آله) بر کرسی خلافت تکیه زده اند و از هر کوششی برای غصب خلافت و آزار و اذیت اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرو گذار نکردند. این تلاش ها تنها به صدر اسلام محدود نشده و در طی سالیان متمادی گروهی از عالمان ومتفکران متعصب با وارد کردن شبهات فراوان پیرامون خلافت و جانشینی امام علی علیه السلام و عصمت و شفاعت ایشان و توسل به آن بزرگوار سعی بر آن داشته اند تا به هر طریق ممکن اذهان مسلمین را از حقیقت دور نگه داشته و غاصبان خلافت را جانشینان بر حق و منجیان امت معرفی نمایند. از آنجا که نور حقیقت هیچ گاه پنهان نخواهد ماند عالمان تشیع در این زمینه با دادن پاسخ های دندان شکن به شبهات وارده چون چراغی روشن برای هدایت اهل ایمان در ظلمات این گونه شبهات بودند و نگذاشتند توطئه های دشمنان دل های پاک عاشقان را سیاه و کدر نماید پژوهش حاضر نیز بر آن شده است تا به اندازه توان با بیان این شبهات و پاسخ گویی به آنها قدمی هر چند کوچک در راه اثبات حقانیت و مظلومیت امام اول شیعیان بر دارد.

کلیدواژه‌ها: خلافت، شبهات، حقیقت، جانشینی.

219- روش‌های تفسیری حضرت علی (علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه

اعظم اللّه دادی⁽¹⁾

Narjes1393@chmail.ir

این رساله با عنوان روش‌های تفسیری حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه به بیان این مساله می پردازد که روش‌های تفسیری امیر المومنین چه بوده است. قرآن بزرگترین کتابی است که نوع بشر همواره نیازمند آن است و بهره‌مندی از آن موجب سعادت در دنیا و آخرت خواهد بود و از آنجا که فهم این کتاب آسمانی برای همه افراد بشر میسر نیست پس نیاز به مفسری دارد که علم تفسیر یعنی علم کشف و دریافت مفاهیم و آیات قرآن و مقاصد الهی از آن نزد اوست و چون نخستین مفسران قرآن پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ائمه(علیهم السلام) هستند وحضرت علی علیه السلام از اولین شاگردان پیامبر(صلی الله علیه و آله) بوده و به صدر المفسرین ملقب است لازم دانسته شد که سخنان ایشان در نهج البلاغه بررسی شود تا شاید نکته‌ای نهفته از قرآن توسط سخنان ایشان روشن گردد. روش‌های تفسیری حضرت(علیه السلام) یعنی همان راهکار‌هایی که ایشان برای فهم و آشکار کردن معنا و مقصود آیات انتخاب کرده‌اند را می‌توان به دو دسته نقلی و غیر نقلی تقسیم نمود. روش تفسیر نقلی روشی است که یا با الهام از روایات معصومین علیهم السلام به تفسیر آیات پرداخته که در نهج البلاغه می توان به آموزش چگونگی جهاد و تاکتیک‌های نظامی در اسلام، شناساندن عترت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و امامان راستین(علیهم السلام)، ویژگی‌های خلقت آدم و چگونگی سجده فرشتگان بر او و... اشاره کرد که به آن تفسیر روایی می‌گویند و یا تفسیر آیات با آیات دیگر است که حضرت علی علیه السلام به مبانی وحدت امت اسلامی اشاره کرده‌اند. روش غیر نقلی روشی است که یا با الهام از برهان‌ها و ادله‌ی عقلی و کلامی به تفسیر آیات پرداخته‌، از جمله علت مهلت یافتن شیطان تا زمانی معلوم، علل عدم بیهودگی خلقت

خداوند،... در نهج البلاغه آورده شده؛ یا با شرح و تبیین واژگانی آیات قرآن آن را تفسیر کرده، بیان اهل فساد وسرکشی، بیان علل شکست ونابودی کوفیان از جمله آنهاست که به آن تفسیر لغوی می گویند و یا به بیان مصداق یا مصداق‌های مفهوم عام قرآنی پرداخته، که بیان معانی سائق و شهید، بیان چگونگی آفرینش آسمانها، سفارش به تقوا و مردن بر مسلمانی از جمله مواردی است که امام اول شیعیان در کتاب گراسنگ خود نهج البلاغه بیان نموده است.

کلیدواژه‌ها: تفسیر، روش های تفسیری، روش های تفسیری نقلی، روش های تفسیری غیر نقلی، نهج البلاغه.

220- بررسی شکر با تأکید بر نهج‌البلاغه

ام‌البنین اسدی⁽¹⁾

Narjes1393@chmail.ir

موضوع این نوشتار بررسی مساله شکر با تاکید بر نهج البلاغه است. بی تردید توصیف مساله شکر از زبان معصومین علیهم السلام کامل ترین شناخت از آن مساله را به ارمغان می آورد و با مراجعه به فرمایشات حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه و توصیف حضرت از این مساله این نتیجه حاصل می شود که حضرت موانع و رهاوردهایی را برای انجام شکرگزاری قائل هستند. چون نهج البلاغه دایره المعارفی از فرهنگ اسلامی است. این اثر عظیم فراتر از عصر و زمان خود با ارئه راه حل های اصولی و ریشه ای برای مشکلات. بنابراین با تمسک به سخن ائمه(علیهم السلام) از جمله سلامت روح و روان، افزایش‌ نعمت، شکوفایی استعدادها، بهشت و بهره مندی مضاعف. رهاوردهای شکرگزاری و هلاکت و نابودی، تبدیل نعمت به نقمت و بلا، سلب انگیزه برای نیکوکاری و شهادت نعمت به ضرر صاحبش از جمله پیامدهای کفران نعمت محسوب می شوند. همچنین یکی از نعمت هایی در اختیار انسان و مایه پیشرفت و سربلندی اوست شکرگذاری است. شکر و سپاس به عنوان فضیلتی اخلاقی مورد تایید و تاکید عقل و عقلا است. هر انسانی به حکم عقل در برابر افرادی که به گونه ای کاری و یا نعمتی را به وی می دهند شکر کند.

شکر خداوند به این معناست که بدانیم هر نعمتی که به ما می‌رسد از سوی خداست و هر چیز دیگری که واسطه رسیدن نعمت‌ها به ماست نیز به اراده خداوند واسطه رسیدن نعمت شده است. حالت روحی خاصی که در اثر این معرفت حاصل می‌شود شکر نامیده می‌شود.همچنین در این تحقیق به این سوال پاسخ داده شده است که رویکرد ائمه معصومین علیهم السلام نسبت به مساله شکر چه می باشد.

کلیدواژه ها: شکر، شکرگزاری، کفران نعمت، شاکرین.

221- عوامل و موانع تربیت از دیدگاه قرآن و نهج‌البلاغه

زهرا زارعان⁽¹⁾

Narjes1393@chmail.ir

موضوع تحقیق که پیش روست، عوامل و موانع تربیت در قرآن و نهج البلاغه است. تربیت یعنی بروز دادن و به فعلیت رساندن استعدادهای ذاتی که در نهاد هر موجود زنده‌ای که قوا و استعدادهای مختلفی دارد نهفته شده است که اگر این قوا بروز ننماید و به مرحله نمود و ظهور نرسد، انسان به تربیت صحیح دست نمی‌یابد.

از آنجا که تربیت شاکله اصلی رفتار انسان را تشکیل می‌دهد و هر انسانی با رفتار درست خود در تشکل جامعه سالم سهیم می باشد براین شدیم که عوامل و موانع تربیت را از دیدگاه قرآن و نهج البلاغه بررسی، و با توجه به تلاش همه جانبه غرب برای تغییر هویت دینی و تأثیر آن در تربیت جوانان و نوجوانان در جامعه اسلامی این پژوهش را انجام دهیم.

در این راستا مکتب مقدس اسلام منطبق بر عالی‌ترین موازین شکوفایی فطرت آدمی است و رمز تعالی روح انسان در تربیت اسلامی است. بدیهی است که در پرتو چنین تربیتی وصول به عالی‌ترین مراتب کمال و تعالی برای انسان امکان پذیرخواهد بود لذا توجه تربیت اسلامی به طبیعت و فطرت آدمی، مستلزم توجه شایسته آن به عوامل و موانع می‌باشد که از عوامل تاثیرگذار بر روی تربیت، عوامل مادی و فرا مادی از جمله وراثت، محیط، فطرت،علم به نظارت خداوند، نظارت فرشتگان را می‌توان بیان نمود و هواهای نفسانی، شیطان، خانواده منحرف، حکومت های ستمگر و دنیادوستی نیز می توانند از موانع موجود در تربیت باشند.

کلید واژه‌ها: تربیت، عوامل مادی، عوامل فرامادی، موانع تربیت.

222- شناخت پایه‌های ایمان بر اساس حکمت 31 نهج‌البلاغه

زهرا رفیعی⁽¹⁾

Narjes1393@chmail.ir

ایمان به معنای باور قلبی که شخص بدان اقرار می کند و آن را قلباً تصدیق می کند و از مفاهیم کانونی ادیان الهی از جمله اسلام است. ایمان به خداوند نه شرط کافی بلکه شرط لازم برای نیل به سعادت انسانی است. نهج‌البلاغه بهترین هدیه معرفتی، عمیق‌ترین مفاهیم را به جویندگان حقیقت ایمان عطا می‌کند. چون سراسر نهج‌البلاغه سرشار از واژه‌های پرباری است که هر کدام بار معرفتی ویژه‌ای دارند، از این رو گسترش فرهنگ نهج البلاغه موجب جامعیت دینی می شود. مساله ایمان در نهج‌البلاغه از جایگاه و اهمیت ویژه‏ای برخوردار است و از جهات گوناگون به آن پرداخته شده است از جمله فضیلت ایمان، اقسام ایمان، پایه‏های ایمان، نشانه‏های ایمان، آفات ایمان، عوامل تقویت ایمان و آثار ایمان. ولی در حکمت 31 به صورت مفصل تر به ارکان ایمان همراه با فصاحت و بلاغت تمام به تفسیر ایمان و ارکان آن پرداخته اند که این ارکان در امور فردی و اجتماعی تاثیر بسزایی دارد و موجب پیشرفت و سعادت انسان و جامعه اسلامی خواهد شد. به همین دلیل در این تحقیق محقق بر آن شده که نگاه جزئی‌تری به حکمت 31 و زیر شاخه های آن بیندازد. در این نوشتار به خاطر حجیم بودن مباحث ایمان در نهج البلاغه، ابتدا به مفهوم شناسی واژه ایمان، و پایه های ایمان در حکمت 31 نهج البلاغه اشاره شده است. امام علی علیه السلام معتقدند ایمان بر چهار پایه استوار است: «صبر» و «یقین» و «عدل» و «جهاد». صبر از میان آنها، بر چهار پایه استوار است؛ اشتیاق، ترس، زهد و انتظار. یقین نیز بر چهار پایه استوار است: بینش هوشمندانه و عمیق و پی بردن به دقایق حکمت و پند گرفتن از

عبرت‏ها و اقتدا به روش پیشینیان (صالح). عدل نیز چهار پایه دارد: فهم دقیق، علم و دانش عمیق، قضاوت صحیح و روشن و حلم و بردباری راسخ. جهاد (نیز) چهار پایه دارد: امر به معروف، نهی از منکر، صدق و راستی در معرکه‏های نبرد، و دشمنی با فاسقان. که با رعایت این اصول شانزده گانه، ایمان ابتدا در جان و دل افراد رسوخ پیدا خواهد کرد و منجر به برپایی نظامی عادلانه خواهد شد که نتیجه آن پیشرفت و رشد جامعه اسلامی خواهد بود به همین دلیل بهتر است مومن بکوشد تا خود را مزین به این اصول کند تا قدم به قدم به قرب الهی و رضای پروردگار نزدیک شود. پژوهش حاضر به لحاظ هدف، کاربردی بوده و با توجه به تبیین مطالب توصیفی ـ تحلیلی می‌باشد و شیوه گردآوری کتابخانه‌ای است.

کلیدواژه‌ها: ایمان، صبر، یقین، عدل و جهاد.

223- صفات الهی در نهج‌البلاغه

مریم معینی⁽¹⁾

بی تردید توصیف خداوند از زبان معصومین علیهم السلام کامل ترین شناخت از ذات و صفات الهی را به دست می دهد. با مراجعه به فرمایشات حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه و توصیف حضرت از ذات و صفات الهی این نتیجه حاصل می‌شود که حضرت برای خداوند متعال صفاتی را قائل هستند و برای اثبات این مطلب دلائلی را بیان می‌فرمایند. در نهج البلاغه می توان دو دلیل اساسی برای اتصاف خداوند به صفات مخصوص یافت یکی دلیل وجوب وجود است یعنی آنکه واجب الوجود است در ذات در تمامی صفات کمالیه نیز باید واجب الوجود باشد و دلیل دوم دلیل اوصاف انسانی است. یعنی انسانی که مخلوق خداست صفاتی را داراست و این بدان معناست که اعطا کننده این صفات به انسان یعنی خداوند باید حتما همه آن صفات را به نحو کامل تر دارا باشد. حضرت دو تقسیم عمده برای اوصاف الهی قائل است یکی تقسیم صفات به ثبوتیه و سلبیه و دیگری تقسیم به صفات ذات و صفات فعل. از منظر نهج البلاغه کیفیت اتصاف ذات الهی به صفات ذاتیه ثبوتیه به نحو عینیت است و این با نحوه اتصاف دیگر موجودات که به صورت زائد بر ذات می باشد فاصله بسیار دارد. حضرت چند تفاوت اساسی میان صفات الهی و صفات بشری قائل است که می توان این تفاوت ها را تحت سه عنوان نقص و کمال و مثل و مانند نداشتن و نامحدود بودن صفات الهی بیان نمود.

کلیدواژه‌ها: صفات ثبوتیه، صفات سلبیه، صفات ذات، صفات فعل، صفات الهی، نهج البلاغه.

224- بررسی برخی از ویژگی‌های حضرت علی (علیه‌السلام) در دعای افتتاح

زهره حیدریان⁽¹⁾

Narjes1393@chmail.ir

یکی از دعاهای معروف که مستحب است در هر شب ماه رمضان خوانده شود، دعای افتتاح می باشد. که این دعا از امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نقل شده و توصیه شده که بهترین لحظه‌های مناجات با خدادر ماه رمضان به کمک آن طی شود. این دعا دارای مضامین عالی و گنجینه ای از معارف توحیدی و خداشناسی است که در آن به صفات جلال و جمال پروردگار و تدبیر و تصرف حق تعالی بر عالم خلق، اشاره نموده است. این دعا مانند سایر دعاها چنان با تار و پود توحید، رسالت و امامت آمیخته شده که جداسازی آن کار دشواری است. در این دعا بعد از حمد و ثنای الهی ابتدا به آستان مقدس رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) عرض ادب می شود و بعد از صلوات بر وجود پربرکت ایشان با یادآوری خاندان آن حضرت، درخواست درود الهی بر تک تک آن بزرگواران می کند. و آن جا که خاندان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به وسیله حضرت علی علیه السلام ادامه پیدا می‌کند، این صلوات از ایشان آغاز می‌شود و به حضرت مهدی خاتمه پیدا می‌کند. و در طی آن به اوصاف برجسته از حضرت اشاره می‌شود که برخی از این اوصاف در ارتباط با خداوند و برخی در ارتباط با مردم می‌باشد. ازجمله: 1.امیرالمومنینی 2. ولی‌اللهی 3.وصی‌اللهی 4.اخی رسول‌اللهی 5.عبداللهی 6.نباعظیمی 7.آیت کبری اللهی8.حجت اللهی که با تحلیل قرآنی آن ها می توان به حقایق ارزش مندی دست یافت. از جمله این که اعتقاد به امامت از ضروری ترین شروط قبول توحید می‌باشد. پس دعای افتتاح خلاصه و چکیده‌ای کامل از بهترین معارف و آموزه‌های اهل‌بیت(علیهم السلام) می‌باشد.

کلیدواژه‌ها: دعا، افتتاح، حضرت علی علیه السلام .

225- حیا در کلام علی (علیه السلام) با تکیه بر نهج البلاغه

طیبه داوری⁽¹⁾

Narjes1393@chmail.ir

این پژوهش به موضوع حیا در کلام علی علیه السلام با تکیه بر نهج‌البلاغه می‌پردازد. حیا در کلام امیرالمومنین(علیه السلام)، دارای جایگاه و اهمیت خاصی است و رابطه تنگاتنگی با زهد، عفت، تقوا، قناعت و دیگر مکارم اخلاقی دارد. رعایت حیا در حوزه‌های مختلف، سلامت فرد و جامعه را تضمین می کند و ارزش‏های متعالی انسانی را ارتقا می‌بخشد. امروزه با گسترش روابط بشری و تشکیل دهکده جهانی، میزان آسیب‏پذیری افراد، بیشتر شده است، لذا باید اصول و قواعدی برای حفظ این‏گونه روابط در نظر گرفت. بهترین ضامن اجرایی برای مقرّرات دینی، شرم و حیاست که نقش پیش‏گیری و هدایت جامعه و کنترل و بهینه‏سازی روابط را دارد. بر این اساس، بحث از آن، ضروری به نظر می‏رسد. وجه دیگر ضرورت بحث از حیا، برداشت نادرست بعضی مردم از این مقوله ارزش‏مند و عدم تمایز حیای پسندیده از حیای ناپسند و روی آوردن به صفت کم‏رویی است که مشکلاتی را برای آنان به وجود آورده است. پس لازم است معنای واقعی حیا، مرز حیا با خجالت و به تعبیری، حیای ممدوح و حیای مذموم تبیین شود و با توجه به عوامل ظهور حیا، موانع آن و آثار مترتب بر آن، گامی مؤثر در مسیر زندگی حقیقی برداشته شود. از جمله یافته های تحقیق عبارت است از اینکه عوامل ظهور حیا عقل، ایمان، اعتقاد به علم الهی، ترس از خدا و موانع ظهور حیا از جمله: جهل، عدم تکرار، شکسته شدن حرمت، شرب خمر، پرحرفی و معصیت خدا است. آزادی و کرامت، ادب، عفت و پاک‏دامنی، برطرف شدن عیوب، ایمنی در روز قیامت و پاکی از گناهان را مهم ترین آثار این صفت می توان برشمرد.

کلیدواژه‌ها: حیا، زهد، تقوا، ورع.

226- عدالت اجتماعی در کلام رهبری بر محوریت نهج‌البلاغه

کبری منصوری⁽¹⁾

Narjes1393@chmail.ir

موضوع این نوشتار عدالت اجتماعی در کلام رهبر بر محوریت نهج‌البلاغه است. عدالت از واژه‌های کلیدی نهج البلاغه،که ناظر بر همه مباحث اجتماعی، سیاسی و خانوادگی است. امیرمومنان علی علیه السلام در جای جای سخنان و رفتار خود، بر عدالت، به ویژه عدالت اجتماعی تأکید می‌ورزند؛ بخش عمده مسائل اجتماعی مطرح در نهج البلاغه به عدالت اجتماعی اختصاص دارد، به گونه‌ای که موضوعات اجتماعی به طور مستقیم یا غیر مستقیم به عدالت پیوند می‌خورند و گویا نقطه مرکزی برخورد همه آن‌ها با یکدیگر، همان عدالت اجتماعی است و برای اجرای عدالت، راهبردها و سیاست های مشخصِ کاربردی وجود دارد. همچنین از فوری ترین هدف تشکیل نظام اسلامی استقرار عدالت اجتماعی است. از نظر رهبر دوراندیش و فرزانه انقلاب، عدالت اجتماعی بر سه پایه اساسی استوار است که مدیران و سیاست گذاران در پی‌ریزی بنیان‌ها و سازمان‌های اجتماعی باید همواره آن ها را مدنظر قرار دهند. رهبر معظم انقلاب اسلامی با تأکید بر حرکت در مسیر عدالت و اعتدال، هرگونه انحراف را رد کرده و بر روی خط میانه، به عنوان یک شاخص در موضوعات مختلف تأکید می‌ورزند زیرا برای عدالت اجتماعی آثار بسیاری مانند جلوگیری از شورش های مردمی، رسیدن به مقام عبودیت، وسیله گشایش، وسیله امیدواری، اداشدن حقوق متقابل رهبر و مردم، از بین رفتن زندگی اشرافی برخی مسئولان، کاهش فقر، کاهش بیکاری، کاهش گرانی، کاهش تورم و بالا رفتن ارزش پول ملی، استفاده ی درست از سرمایه ها و منابع، روابط سالم میان قدرت و ثروت، کاهش اختلافات طبقاتی، بهره مندی

از امکانات به صورت مساوی، تدوین قوانین مناسب، توجه به امور اقتصادی اقشار آسیب پذیر را می توان بیان نمود و در تحقق عدالت اجتماعی موانع فردی همچون هوسرانی، خودکامگی، امتیاز جویی و انحصارگری می‌باشد و موانع اجتماعی در سه زمینه فرهنگی، سیاسی و اقتصادی مطرح می‌شود که از موارد آن می توان به عدم آگاهی به حقوق خویش، چاپلوسی و بستن باب انتقاد، تغییر ارزش‌ها، عدم گزینش افراد شایسته، تبعیض، برخورد قاطع با عدالت گریزان، عدم نظارت و بازرسی، احتکار، رشوه را اشاره کرد.

کلیدواژه‌ها: عدالت، عدالت اجتماعی، رهبر انقلاب اسلامی، نهج‌البلاغه.

227- تربیت فردی در قرآن و نهج‌البلاغه

زهره رفیعی⁽¹⁾

Narjes1393@chmail.ir

تربیت در تعالیم وحی و سنت نبوی، بر پرورش استعدادهای درونی انسان و فراهم ساختن زمینه‌ی رشد استعدادهای آدمی دلالت می‌کند. به عبارت دیگر، در تربیت، عنایت و اهتمام به پیشبرد تمایلات فطری و استعدادهای متنوع فرد لحاظ شده؛ و تربیت نیز، در صورتی ثمربخش است که با عمل و کوشش فرد همراه باشد.

تربیت فردی، یکی از ابعاد اولیه‌ای است که تاثیری مستقیم بر روی تعالی و مطلوبیت دیگر جنبه‌های تربیتی انسان دارد به گونه‌ای که گاه اثربخشی ابعاد دیگر را تحت الشعاع قرار می دهد.

در قرآن و نهج البلاغه به دو بُعد جسمی و روحی تربیت فردی پرداخته شده است. در بُعد جسمی با توصیه به تفکر، تدبر و کنجکاوی و سوال به تربیت قوه تعقل پرداخته شده، و برای تربیت جنسی نیز دستوراتی مانند کنترل نگاه و ازدواج داده شده است. در تربیت دینی، سفارشاتی اخلاقی به تربیت اخلاقی توصیه شده و برای تربیت عاطفی نیز دستوراتی مانند محبت به دیگران و کنترل خشم و غضب بیان شده است همانطور که با بیان ویژگی‌های عبادت، انسان را تحت تربیت عبادی قرار داده‌اند.

کلیدواژه‌ها:

تربیت فردی، تربیت جسمی، تربیت روحی، قرآن و نهج‌البلاغه.

228- تحلیل گونه‌های شعر شیعی

اکرم کرمی⁽¹⁾

akramekarami3845@gmail.com

شعر شیعی با تنوع مضامین، رویکردها، کارکردها و قالبهای شعری در دوره‌های تاریخیِ مختلف توانسته است به‌صورت جریانی مستمر و پویا تداوم یابد. هنوز تحقیقات و پژوهشهای لازم در دیوان‌ها و جُنگهای شیعی به‌جامانده از گذشته صورت نگرفته است اما همین میزان انجام‌شده نشان میدهد شعر شیعی توانسته است هم در حوزه شکلی و هم محتوایی به تنوع و غنا در ادبیات فارسی بیفزاید. از آن جمله شکل‌گیری گونه‌ها و زیرگونه‌های جدید است. تقسیم‌بندی این گونه‌ها بر اساس محتوا و درون‌مایه و ساختار آن‌هاست که به‌صورت عنوان در آغاز اشعار ذکرشده است. عناوینی که بعدها به ‌مرور زمان و در اثر تکرار بیانگر یک نوع و گونه ادبی در ادبیات دینی شده است. بعضی ازاین‌گونه‌ها مانند «غدیریه»، «فتوتنامه»، پیش ‌از این در ادبیات فارسی معرفی‌شده‌اند و تعدادی دیگر مانند «ولایـتنامه»، «وفاتنامه» در تاریخ شعر فارسی اختصاص به شعر شیعی دارند. در این رساله برای نخستین بار زیرگونه‌های «صلواتنامه»، «وفاتنامه»، «سلامنامه»، «لعننامه»، «ترجمه سروده»، «ولایتنامه» به‌عنوان زیرگونههای شعر شیعی در بازه زمانی (قرن هفتم – نهم) مطرح و معرفی شد. در بخش دیگر رساله، گونه «ولایتنامه» به‌عنوان یک‌ زیرگونه ادبی از منظر ساختار، محتوا و زیباشناسی ادبی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. زیرگونه ادبی «ولایتنامه» با تأکید بر کرامات و معجزات حضرت علی علیه السلام سعی در اثبات مقام امامت و جایگاه ایشان در میان مردم عامه دارد. زبان این‌گونه ادبی ساده و روان است. شاعر در سرایش این اشعار علاوه بر انتقال معنی، از طریق نقلِ داستان قصد نفوذ و تأثیر در مخاطب

را دارد. شاخصه اصلی گونه «ولایتنامه»، ذکر داستان در تنه اصلیِ قصیده است. تصاویر «ولایتنامه» ساده و محسوس‌اند. ازنظر عنصر تخیّل و عاطفه شعرا تلاشی برای ارائه تصاویر بکر، مبتنی بر کشف درونی نکرده‌اند. آرایه‌های ادبی در ولایتنامه‌ها برجستگی ندارند؛ شعرا بیشتر از تشبیه حسی به حسی بهره بردند و ایهام و استعاره در این اشعار کمرنگ است. آرایه‌های «تلمیح»، «تضمین» و «اقتباس» به‌تناسب موضوع بالاترین بسامد را در ولایتنامه‌ها به خود اختصاص داده است.

کلیدواژه‌ها: شعر شیعی، گونه ادبی، ولایتنامه، تحلیل بوطیقایی.

229- انحراف کارگران در حکومت علوی(علیه السلام)

ربابه جعفری⁽¹⁾

با توجه به ویژگی ها و خصلت های نیکوی برخی کارگزاران، باید علل مخالفت و انحراف گروه دیگری و حتی ویژگی های فردی برخی از این اشخاص مورد بررسی قرار گیرد تا علت این انحرافات روشن گردد. در این تحقیق که از نوع بنیادی است تلاش گردیده تا با استفاده از روش کتابخانه ای به این مطلب پاسخ داده شود و علت این مخالفت که حب جاه، حب دنیا، جهل، عدالت گریزی و... است، روشن گردد.

با توجه به اینکه کارگزاران یکی از ابعاد مهم سیاست علوی را نشان می دهد، نحوه گزینش، ملاک های انتخاب حضرت در گزینش کارگزاران مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین بیان در طول تاریخ شکوهمند اسلام که دولت های زیادی به حق یا ناحق روی کار آمدند، سهم دولت کریمه ای که توسط ائمه اطهار(علیهم السلام) تشکیل و راهبرد می شود بسیار کم بوده است. یکی از این دولت ها، حکومت چهارساله علوی است که می تواند به عنوان الگوی حکومت داری، از زوایای مختلف، مورد توجه قرار گیرد؛ که از آن جمله شیوه برخورد و نظارت حضرت به کارگزاران و امور جاری که بر اساس عدل و انصاف استوار بوده است. لکن با تمام تلاش های حضرت در برپایی عدل و قسط، در میان کارگزاران ایشان از جمله استانداران، قاضیان و... خیانت ها و انحرافاتی دیده می شود که ما درصدد پاسخ به این پرسش می باشیم که چرا در حکومت امیرالمؤمنین علیه السلام نیز در میان کارگزاران انحرافاتی به چشم می خورد و علت آن چه بوده است؟

این نکته ضروری است که هرچند حضرت در گزینش کارگزاران دقت و سخت گیری فراوان داشتند، امّا پس از انتخاب، آنان را به حال خود نگذاشته و روش نظارت هدفمند و

دقیقی را به صورت محسوس و نامحسوس برای آنان اجرا کرد.

حضرت علاوه بر ذکر فضایل اخلاقی، برای مسئولان جامعه، به بیان زذایل و آسیب های اخلاقی هم اشاره کرده است تا بدین وسیله به کارگزاران در حکومت خود، هشدارهای لازم را در جهت برقراری حکومت اسلامی داده باشد. امّا با تمام سعی و تلاش حضرت برای تحقق حکومت اسلامی، تعدادی از آنان در مقابل حضرت قدعلم کرده و پرچم مخالفت را برافراشتند که به زندگی تعدادی از آنان و علل مخالفت آنان در این پایان نامه اشاره شده است.

کلید واژه‌ها: انحراف، کارگزاران، کارگزاران علوی.

230- تفسیر تطبیقی آیه نجوا از دیدگاه فریقین

صادق‌رضا قمی⁽¹⁾

این پایاننامه با نگاه تطبیقی، آراء مهمترین مفسران شیعه و اهلسنت را درباره «آیه نجوا» مورد بحث و بررسی قرار میدهد.

براساس این پژوهش، آیهی نجوا ضمن تبیین جایگاه والای پیامبراکرم و آزمایش اصحاب آن حضرت، از فضایل منحصربهفرد حضرت علی است. اکثریت قریب به اتفاق مفسران فریقین، تنها فرد عامل به آیهی نجوا را حضرت علی دانسته که ایشان ده بار با پیامبراکرم ـ بعد از پرداخت صدقه ـ نجوا نمود.

هرچند برخی قائل به عدم نسخ آیه شدهاند، ولی بنابر قول اکثر مفسران فریقین، این آیه بعد از گذشت ایامی و مشخص شدن باطن و نیت واقعی افراد، توسط آیهی بعدیاش نسخ گردید. به همین منظور برخی از بزرگان اهلسنت برای توجیه کار تارکان آیه، دلایلی را مطرح مینمایند که در این تحقیق، مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.

کلیدواژه‌ها: امام علی، آیه نجوا، نسخ، صدقه، تفسیر تطبیقی.

231- شناخت معیارها و مصادیق حق و باطل در نهج‌البلاغه

ناهید زندیه⁽¹⁾

جهان آمیزه‌ای از حق و باطل است و باطل به سبب فریب‌کاری و نیرنگ بازی همواره خود را حق مطلق و محض نشان می‌دهد و از این رو مردم در شناخت حق و باطل در حیرت می‌مانند و دچار اشتباه می شوند. آنچه در این مسیر ضروری می نماید، شناخت حق و باطل است، زیرا درگیری میان حق و باطل خواه در حوزه حیات فردی و خواه در حوزه حیات اجتماعی انسان، از همان آغاز موجودیت او برقرار بوده است. از این رو لازم است معیارهایی در اختیار او گذاشته شود تا به کمک آنها بتواند به راحتی حق را بشناسد و باطل حق نما را نیز تمیز دهد. حق و باطل از موضوعات اساسی است که در قرآن کریم و سخنان ائمه‌ی اطهار(علیهم السلام) به ویژه در نهج البلاغه امیرالمؤمنین علی علیه السلام به آن پرداخته شده است.

امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) معرفی شده اند. علاوه بر موارد مذکور خوبی، صداقت، بهشت و دوزخ، سنت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و نظایر آن به عنوان مصداق حق در کتاب نهج البلاغه معرفی شده اند. مواردی از قبیل دروغ، فساد، کفر، گناه، سخن چینی، بدعت و امثال آن به عنوان مصداق باطل در نهج البلاغه بیان شده است. با توجه به همه مصادیق حق نتیجه گیری می شود هر وجودی که منبع خیر و سعادت بشر باشد حق شناخته شده است. بنابراین خداوند حق مطلق است ؛ چه اینکه منبع تمام سعادتها و برکات است. همچنین قرآن مجید، اهل بیت (علیه السلام)، دین اسلام و توحید و یکتاپرستی از این جهت که منشأ هدایت و خیر هستند، حق معرفی شده اند. با توجه به همه مصادیق باطل نتیجه گیری می شود هر وجودی که منبع نفاق، شقاوت و بدبختی است، باطل شناخته شده است. روش تحقیق با هدف کاربردی به صورت توصیفی ـ تحلیلی است و جمع آوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای و متنی می باشد که در پنج فصل گردآوری و تنظیم شده است.

کلید واژه‌ها: حق، باطل، معیار، مصداق، نهج البلاغه.

232- صراط مستقیم و ویژگی‌های آن در نهج‌البلاغه

حمید رضا فاطمی⁽¹⁾

در ششمین آیه سوره حمد که شبانه روز در نمازها می‌خوانیم عرضه می‌داریم (اِهَدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیمَ) خداوندا ما را به راه راست هدایت فرما. راهی که ما را به تو و آنچه موجب رضای تو است برساند، راهی جدای از راه کسانی که غضب تو آنها را فرو گرفته، و همچنین جدای از راه گمراهان. بی‌شک «صراط مستقیم» مفهوم بسیار وسیع و گسترده‌ای دارد که لازم است ویژگی های آن با استناد به قرآن و روایات و سخنان امیر مؤمنان علی (علیه السلام) در نهج البلاغه برای جویندگان حقیقت و رهروان راه راست، تبیین و مشخص گردد. معنای لغوی «صراط» بزرگراه وسیع و روشن است و معنای «مستقیم» که از ماده‏ی «قوم» می‏باشد، شی‏ء بدون اعوجاج و انحراف می‏باشد. از این رو، «راه مستقیم» که همان «صراط مستقیم» است و در برابر «راه معوج» قرار دارد، راهی است که از تخلّف و اختلاف در امان باشد. امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌فرمایند: «انحراف به راست ‏و چپ گمراهی و ضلالت است و راه مستقیم و میانه، جاده وسیع حق است». (نهج البلاغه، خطبه16) مصداق صراط مستقیم، همان «دین قیّم» است که خداوند در قرآن کریم بیان فرموده است (انعام/161)؛ هرچند که مصادیق دیگری چون قرآن و امامان معصوم ‏(علیه السلام) نیز دارد. «صراط مستقیم» یکی بیش نیست. انسان در مسیر هدایت نیازمند شناخت این راه است. راه مستقیم در دنیا راهی است بدون افراط و تفریط و راهی است پا برجا و درست و در آخرت راه مؤمنان به سوی بهشت است. صراط، راه رسیدن به معرفه‌الله است. صراطی در دنیا داریم و صراطی در آخرت. آن صراطی که در دنیاست، همان امام واجب‌الاطاعه

است که هر کس در دنیا او را بشناسد و به هدایت او اقتدا کند، در آخرت از روی صراط که پلی است بر روی جهنم عبور می‌کند و کسی که امام را در دنیا نشناسد، پایش از صراط آخرت می‌لغزد و به جهنم می‌افتد.

و اما در مقابل صراط مستقیم، راههای انحراف و گمراهی قرار گرفته است که شیطان سعی می کند به وسایل و حیله های مختلف انسان را از راه مستقیم، منحرف و به بیراهه و ضلالت و گمراهی بکشاند. در این تحقیق با استناد به نهج البلاغه، مصادیق صراط مستقیم مورد کنکاش علمی قرار گرفته که مهم ترین آنها عبارتند از: راه شناخت خداوند، قرآن کریم، دین اسلام، پیامبر (صلی الله علیه و آله)، امیرالمؤمنین علی علیه السلام ، اهل بیت پیامبر و امامان معصوم (علیه السلام)، انبیاء و پیامبران الهی، حکومت حق و عدالت، راه متقین و صالحین و شهدا، انجام کار خیر و پرهیز از شر و آخرت طلبی. اما پیروی از شیطان، پیروی از هوای نفس... دنیا دوستی و دنیا طلبی از مصادیق راه‌های انحرافی هستند که انسان را از مسیر هدایت و سعادت دور می کنند و در ورطه بدبختی و هلاکت می افکنند. روش تحقیق با هدف کاربردی به صورت توصیفی ـ تحلیلی است و جمع‌آوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌‍‍‌ای و متنی می باشد که در پنج فصل گردآوری و تنظیم شده است.

کلیدواژه ها: صراط مستقیم، ویژگی، مصداق، معیار، نهج البلاغه.

233- رفتارشناسی مردم بصره در زمان حکومت امام علی (علیه‌السلام) با تکیه بر نهج‌البلاغه

اکرم‌السادات حسینی هنومرور⁽¹⁾

شهر بصره در زمان امام علی علیه السلام پایگاه بروز حادثه‌ای عظیم بود که تا آن زمان سابقه نداشت. برای بررسی علل چنین حادثه‌ای، مطالعه زمینه‌های ایجاد این واقعه و چگونگی رفتار مردمان آن زمان این شهر الزامی می‌نماید. در این دوره، شهر بصره به صحنه اولین نبرد داخلی مسلمانان و پایگاهی برای ناکثین تبدیل شد. مردم بصره با شکستن بیعت با امیرالمؤمنین و پیروی از سران حزب ناکثین و حمایت بی‌دریغ از عایشه، در شکل‌گیری این حادثه نقشی اساسی ایفا نمودند. خلافت سه خلیفه اول آثاری از جمله پدیدار شدن دوباره رسوم قبیله‌ای، رکود فکری و عدم تربیت دینی را از خود بجای گذاشت که در شکل‌گیری رفتار مردم بصره نقش بسزایی داشته است. بصریان با روی آوردن به مال‌اندوزی و رفاه‌طلبی و در پی سیاست‌ها و بدعت‌های ایجادشده به مردمی تبدیل شده بودند با پیمان‌های سست و افکار سفیهانه، آن‌ها با حمایت و اطاعت محض از ناکثین، یکی از بزرگ‌ترین حوادث در تاریخ جنگ داخلی در اسلام را رقم زدند و این جنگ نقطه آغازین و ریشه تمام فتنه‌ها و مشکلاتی شد که بعدها در دوران حکومت امیرالمؤمنین علی علیه السلام اتفاق افتاد. در حقیقت مهمترین هدف این پژوهش آشنا شدن با جامعه عصر امام علی علیه السلام و بررسی علل پیمان‌شکنی مردم بصره نسبت به ایشان، همچنین جلوگیری از مسائلی که سبب گسترش خط مشی آن‌ها در سطح جامعه می‌شود بوده است.

روش این تحقیق به اعتبار روش جمع آوری اطلاعات کتاب‌خانه‌ای و به اعتبار ماهیت

و روش تاریخی توصیفی و مشاهده میدانی بوده و در بعضی از قسمت‌ها تحلیل‌هایی صورت گرفته است.در این پژوهش، به رفتارشناسی مردم بصره در زمان خلافت امام علی علیه السلام پرداخته ‌شده و روحیات، موضع‌گیری‌ها و رفتارهای مردم این شهر و نیز تأثیرپذیری از عملکرد رهبران گذشته و والیان آن‌ها، با تأکید بر کتاب شریف «نهج‌البلاغه» مورد تبیین و کاوش قرار گرفته است. از نتایج به دست آمده در انحراف بصریان می‌توان به مسائلی چون قرار داشتن بصره در منطقه‌ای خاص جغرافیایی و ساکن شدن قشری خاص در این شهر، بازگشت به سنت‌های قبیله‌ای، تبعیت از بزرگان بصره،حفظ منافع شخصی و قبیله ای، توجه به ظواهر دینی و جعل احادیث توسط خلفا و فراموشی امام علی علیه السلام اشاره کرد.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج‌البلاغه، رفتارشناسی، مردم بصره، پیمان‌شکنان.

234- نظام سلوک عرفانی در تعالیم امام امیرالمومنین علی علیه السلام

عبدالله جلالی⁽¹⁾

jalaly1348@gmail.com

تربیت انسان و ارتقای وجودی او هدف خلقت و بعثت تمام انبیا بوده است و در جهت حصول این هدف، تعالیم کتاب و سنّت کارآمدترین روش سیر و سلوک عملی است‌. در این باب تعالیم اهل‌بیت(علیهم السلام) بویژه امام علی علیه السلام مشحون از ناب ترین پیام‌ها و آموزه‌های سلوکی است که تاکنون کمتر به صورت یک نظام، مدون شده است. سوال اساسی این است که آیا می‌توان معارف سلوکی نظام‌مندی را مبتنی بر تعالیم امام علی علیه السلام به صورت یک نظام معرفتی جامع و هماهنگ با ساختار منطقی به شیفتگان این گونه معارف عرضه کرد. در این رساله تلاش شد تا با مراجعه به مجموعه کلمات امام علی علیه السلام و با استفاده از شبکه‌ای از مفاهیم و مضامین عام وجامع و با جمع‌آوری و صورت‌بندی گزاره‌های عرفانی بر آمده از تعالیم آن حضرت‌ و از راه استناد به صریح روایات و اصطیاد معارف سلوکی به عنوان لوازم فرمایشات ایشان و در آخر با بکارگیری روش اجتهادی، به ارائه نظام سلوک عرفانی آن حضرت دست یابیم. یافته های تحقیق نشان داد که 1) «عبودیت»، «تطهیر و تهذیب نفس»، «معرفت»، «محبت»، «قرب الهی» و «لقای الهی» به ترتیب مهمترین اهداف سلوک می باشند و2) مهمترین ارکان و پایه‌های این نظام سلوکی عبارتند از: اصولی چون «توحید محوری»، «شریعت گرایی»، «عقل پذیری»، «الگو مداری»، «ولایت مداری»، و «معادباوری»، چنانکه اگر سالک 3) از روش‌هایی همچون «تاملات سلوکی»، «محبت و دلدادگی» و «اعمال ریاضتی سلوکی» که از معارف امام علی علیه السلام قابل استنباط است برای رسیدن به اهداف مذکوراستفاده کند و4) او با گذشت از موانعی درونی همچون

«جهالت»‌، «غفلت»، «هوای نفس»‌، «گناه‌»، «بدعت»‌، «ریا»‌، «عجب»‌، «کبر»، «حسد»‌ و نیز موانع بیرونی همچون «شیطان»، «دنیا» و «رفقای ناباب» خواهد توانست از تجربه 5) مقامات نهایی معنوی همچون «یقین»، «توکّل»‌، «رضا»، «تفویض»‌، «تسلیم» و «توحید» برخوردار گردد.

کلیدواژه‌ها:‌ سیرو سلوک‌، امام علی علیه السلام ، حال‌، مقام.

235- سبک زندگی امام علی علیه السلام در رویارویی با دنیا

اعظم جزینی⁽¹⁾

شیوه زندگی تأثیر بسزایی در سعادت و شقاوت اخروی دارد. سبک و روش زندگی حضرت علی در دنیا بهترین روش برای الگوگیری است. بنابر دیدگاه حضرت علی علیه السلام دنیا به ممدوح و مذموم تقسیم می‌شود. پس سبک زندگی هم شامل مؤلفه‌های ممدوح و مذموم می‌شود. منظور از مؤلفه های سبک زندگی همان ابعاد مختلف زندگی می باشد که هرکدام سهم بسزایی در سبک زندگی دارد.

این پژوهش سبک زندگی حضرت علی علیه السلام را در رویارویی با دنیا می باشد. زمانی که صحبت از سبک زندگی می‌شود یعنی مجموعه‌ای از طرز تلقی‌ها، ارزش‌ها، شیوه‌های رفتار و سلیقه ما در هر چیزی را در بر می‌گیرد. در این پژوهش زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی حضرت به عنوان شاخصه‌های سبک زندگی مورد بررسی قرار داده شده است. هدف از نگارش این پژوهش ایجاد شناخت و برنامه ای منسجم از روش عملی و مصداقی حضرت علی علیه السلام در چگونگی برخورد با مسائل دنیا می باشد تا بهترین روش و سبک زندگی به جوانان معرفی شده باشد. نتایج حاصل از آن این شد که اشکال و ظواهر زندگی در هر عصر و زمانی تعییر می‌کنند. اما آنچه از زندگی حضرت علی علیه السلام تغییر ناپذیر است و در زندگی امروزه با گذشت نسل‌ها از زندگی حضرت قابل اجراست یک سری اصول کلی و قواعد عملی ثابت و حاکم بر زندگی ایشان می‌باشد که بدون این اصول و شاخصه‌ها زندگی حضرت علی علیه السلام ناقص می‌باشد که از آن به مؤلفه‌های سبک زندگی یاد می‌شود.

کلیدواژه‌ها: سبک زندگی، مؤلفه های سبک زندگی، سیره، دنیا.

236- تحلیل محتوای نامه حضرت علی علیه‌السلام به مالک اشتر

بهاره اولاد قباد⁽¹⁾

b.vadood1992@gmail.com

ترسیم ساختار مدیریتی نامه امیرالمومنین(علیه السلام) به مالک اشتر از رهگذر تعمق در مهم‌ترین مؤلفه‌های مفهومی آن، به وضوح بیانگر ژرفای معرفتی مکتب علوی است. انتخاب الگوی کارآمد مدیریتی و تنظیم سیاست عدالت گستر داخلی و خارجی، ضرورت ساماندهی نوشتار حاضر را مضاعف کرده‌اند، لذا در این پژوهش با روش تحلیل محتوای مضمونی و به صورت کیفی و توصیفی، مفاهیم این عهدنامه واکاوی شده است. بهره‌گیری از این روش، نگاه جامعی به شاخصه‌های تعاملی حاکمان، ضابطه‌های گزینش کارکنان و راهبردهای نیل بدین اهداف کلان را نتیجه می‌دهد. یافته‌ها حاکی از آن است که متن نامه بر سیاست داخلی تمرکز دارد و بر مؤلفه‌هایی همچون عدالت‌ورزی، اصلاحات فرهنگی، ساماندهی اقتصادی و گزینش هدفدار کارکنان دولتی تأکید شده است. توصیه‌های حضرت امیر(علیه السلام) در عرصه سیاست خارجی با محوریت نکوهش پیمان شکنی نیز افق‌های نوینی در تحلیل متن نامه می‌گشاید. گونه‌های مواجهه حکومتی در قالب تعاملی، تنبیهی، تربیتی، سنجشی و تشویقی بسامد قابل توجهی دارد و مدلی روزآمد در تمامی عرصه‌های مدیریتی ارائه می‌نماید.

کلیدواژه‌ها: نهج البلاغه، امام علی علیه السلام ، عهدنامه مالک اشتر، مکتب علوی، تحلیل محتوا.

237- بررسی عنصر اقناعی طنز در نهج البلاغه و نقش آن در تصویر سازی مفاهیم

زهرا نیکونژاد⁽¹⁾

zahranikoonejad@yahoo.com

نهج البلاغه اثر ماندگار امام علی علیه السلام ، علاوه بر این که یک مجموعه کامل از پیام های دینی- عقیدتی است، یکی از بهترین کتاب های ادبی است که با فصاحت و بلاغتی در حد اعلا ایراد شده است. در این اثر ارزشمند انواع فنون ادبی خودنمایی می کنند. هدف پژوهش پیش رو، بررسی عنصر طنز به عنوان بعدی دیگر از ابعاد بلاغی نهج البلاغه و تبیین چگونگی نقش این عنصر در تصویرسازی و اقناع مخاطب میباشد، که به روش توصیفی ـ تحلیلی و با رویکرد ادبی پس از مطالعه کتب و نرم افزارهای مرتبط با نهج‌البلاغه به تحلیل و بررسی این عنصر پرداخته است. طنز یکی از شاخصه های متون ادبی است و نهج البلاغه به مثابه یک متن ادبی از این روش بهره برده است. طبق بررسی های انجام گرفته در این اثر ارزشمند، طنز دارای کارکردهای متعددی است که در قالب‌های مختلف از جمله بهره گیری از صور بلاغی و...طراحی می‌شود؛ و به نقد مسائل مختلف اجتماعی و سیاسی میپردازد. استفاده از اسلوب ادبی طنز، از جمله شیوه‌های تصویرآفرینی در نهج‌ البلاغه، جهت اقناع مخاطب است، زیرا طنز علاوه بر آن که تصاویر ادبی زنده و جذابی می‌آفریند، از طرفی نیز با بیان ادیبانه کاستی ها نقش به سزایی در اقناع مخاطب دارد.

کلیدواژه‌ها: امام علی علیه السلام ، نهج البلاغه، طنز، طنز سیاسی، طنز اجتماعی.

238- شاخصه‌های مدیریت موفق و مدل برآمده از آن بر پایه آموزه‌های نهج‌البلاغه

مهدی اسماعیل‌پور⁽¹⁾

هر مدیری برای آنکه بتواند به موفقیت دست یابد به سه شاخصه دانایی، توانایی و پارسایی نیاز دارد. بر همین اساس در خطبه 173 نهج‌البلاغه شایسته ترین فرد برای مدیریت و زمامداری تواناترین آنان بدان و داناترینشان به فرامین خداوند معرفی شده است همچنین از آنجا که اگر مدیران، دانا و توانا باشند اما اهل پارسایی نباشند در معرض خطا و لغزش قرار می گیرند حضرت به شاخصه پارسایی نیز برای مدیران اشاره کرده است. همچنین برای تشخیص اینکه آیا مدیریتی موفق بوده یا نه حضرت علی علیه السلام در آخر نامه خود به مالک، مدیریتی را موفق می داند که هدف کلانش رسیدن به رضایت الهی باشد و به این پنج هدف خرد برسد: هر کاری را که انجام می دهد بین خودش و خدا و مردم عذر وحجت داشته باشد، در میان بندگان خدا نام نیک داشته باشد، آثار زیبا در شهرها ایجاد کند، نعمت را بر مردم تمام کند و کرامت مردم را چندین برابر نماید. در این رساله سعی شده ابتدا سه شاخصه دانایی، توانایی و پارسایی و اصول هر یک از آن ها در نهج‌البلاغه مورد بررسی قرار گیرد و در پایان نیز مدل مدیریت موفق در چهار سطح اصول، شاخصه‌ها، اهداف خرد و هدف کلان ارائه گردیده است.

کلیدواژه‌ها: نهج البلاغه، مدیریت موفق، شاخصه دانایی، شاخصه توانایی، شاخصه پارسایی، مدل مدیریت موفق.

239- بررسی و تحلیل استدلال‌های حضرت علی علیه السلام در باب اصول اعتقادی در نهج‌البلاغه

آیسودا هاشم‌پور⁽¹⁾

aysooda.hashempour@gmail.com

تبیین اصول اعتقادی در اسلام توسط امام معصوم، در شالودۀ اندیشه و جهانبینی مبتنی بر حقیقت، تاثیر غیر قابل انکاری در رشد انسان‌ها و به ویژه مسلمانان دارد. هدف متعالی در تعلیمات نهجالبلاغه پرورش و تربیت انسانهایی است که با عنایت به حق محوری و توجه به دستورات خداوند متعال، از هرگونه کجروی در حوزه اعتقادی مبری باشند. در این پایاننامه تلاش بر این است تا با روش توصیفی ـ تحلیلی، بیانات امیرالمومنین(علیه السلام) در باب اصول عقاید که با دلیل و برهان در برابر موافقان و مخالفان ایراد شده است، بررسی و تحلیل گردد و قالب‌های متعارف منطقی آنها نشان داده شود. این شیوه میتواند تا حدودی جایگاه والای عقل و فطرت را در اندیشه حضرت علی علیه السلام نمایان سازد. بیان برهانی و نیز شیوه‌های جدلی، تمثیلی و خطابه‌های مؤثر و وصایای دلسوزانه که با زبانی منطقی بیان شده‌اند، به گونه‌ای ویژه، پردههای جهل را از اندیشه مسلمانانی میدرد که نیازمند اصلاح و نبوغ در این آموزه‌ها هستند و ای بسا غیر همکیشان را نیز به خود جلب کند و به کیش خود درآورد. وجه تمایز این مجموعه، اهتمام به بیان و استدلال منطقی کلام حضرت علی علیه السلام است که هیچ محدودیتی برای مخاطبان خویش ایجاد نمیکند و عقل و فطرت بشری را خطاب قرار می‌دهد. بیانات حضرت در مبحث توحید و خداشناسی، از شگفت انگیزترین مباحث نهج‌البلاغه بوده و مبتنی بر براهین عقلی است. سخنان مستدل ایشان همچنین در مبحث عدل و نبوت، پاسخ جامعی برای چرایی و چگونگی عدالت خداوند، ضرورت و

حکمت بعثت انبیای الهی میباشد. کلام ایشان در باب امامت نیز از جایگاه ویژای برخوردار است؛ زیرا مخاطبان حضرت در این مبحث، اغلب از مخالفان و منکران حق امامت ایشان پس از رحلت رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) هستند. حضرت در این شرایط، با استفاده از شیوههای مختلف به خصوص به شیوۀ جدال احسن، که مد نظر قرآن کریم نیز میباشد، با مخالفین برخورد کرده و به اثبات حق امامت خویش مبادرت ورزیدهاند. ایشان شایستگی، خویشاوندی و بیعت مردم را بر این اصل گواه گرفتهاند و بر مبنای آن سخن احتجاج کرده‌اند. شرح و تفصیل معاد و امکان وقوعی آن نیز با براهین عقلی توسط ایشان صورت پذیرفته است. نتایج این تحقیق نشان میدهد که ادلة ایشان در باب اصول عقاید، علاوه بر استحکام در محتوا، از ساختار و شکل منطقی نیز برخوردار بوده، به گونه‌ای که جای هیچ‌گونه شبهه و تردیدی باقی نمی‌گذارد. بررسی آموزه‌های اعتقادی حضرت در این نوشتار به گونه‌ای تنظیم شده است که خواننده سیر منطقی از توحید تا معاد را به خوبی دریابد.

کلیدواژه‌ها: اصول اعتقادات، استدلال منطقی، نهج‌البلاغه، حضرت علی علیه السلام .

240- مقایسه تطبیقی سیره اجتماعی ـ اقتصادی امام علی علیه السلام با خلفای نخست

لیلاکردی⁽¹⁾

kordi_l@yahoo.com

بعد از رحلت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) چهارخلیفه نخستین که روی کار آمدند، دوره‌شان به دوره خلفای راشدین معروف است. این دوره برای مسلمانان در طول تاریخ اسلام اهمیت بسیاری دارد و به عنوان سرمشق و الگو می‌باشد. مقایسه تطبیقی ابعاد اجتماعی و اقتصادی سیره امام علی علیه السلام و سه خلیفه نخست برای اداره جامعه اسلامی موضوعی است که این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی در صدد بررسی آن بر آمد، نتایج حاصل از پژوهش بیانگر آن است که در سیره امام علی علیه السلام و سه خلیفه نخست در ابعاد مختلف اجتماعی اعم از: برخورد با کارگزاران، برخورد با مخالفان، برخورد با زنان، برخورد با موالی، برخورد با اهل ذمه، عدالت اجتماعی، نحوه اجرای حدود. و در سیره اقتصادی راجع به: نحوه تقسیم بیت المال، برخورداری اقشار مختلف، خانواده‌های خلفا و حتی خود آنها از بیت المال وجوه اشتراک و اختلافی وجود دارد که همین سیره، امام علی علیه السلام را با سه خلیفه متمایز می‌سازد. و ما بر آن هستیم این دو بُعد حکومتی را با آوردن شیوه و روش خلفا به طور جداگانه و سپس با مقایسه و تحلیل در پایان هر فصل به آنها بپردازیم.

کلیدواژه‌ها: سیره اجتماعی ـ اقتصادی، امام علی علیه السلام ، ابوبکر، عمر، عثمان.

241- بررسی و تحلیل تاریخ حکومت امیرمؤمنان علی علیه السلام ، از آغاز تا پایان جنگ جمل (با تکیه بر سیر حوادث)

مهدی یعقوبی⁽¹⁾

mahdiyaghoobi83@gmail.com

تاریخ حکومت امیرمؤمنان(علیه السلام) برای شیعیان به عنوان امام اول و برای اهل سنت به عنوان خلیفه چهارم، همواره مورد توجه بوده است. نیز شکل گیری اولین جنگ داخلی و فتنه آمیز جمل و پیامدهای آن در تاریخ اسلام، باعث شد مورخان اسلامی از قرون اولیه به ثبت دقیق گزارش‌های ایام حکومت امیرمؤمنان(علیه السلام) بپردازند. با این حال عدم توجه یا کم توجهی به سیر تاریخی حوادث در موارد متعددی باعث اختلاف در نقل‌ها و در موارد دیگر نامشخص بودن تاریخ حوادث شده است.

سؤال مهمی که دراین‌باره به ذهن می‌رسد این است که حوادث مهم تاریخ حکومت امیر مؤمنان(علیه السلام) در شش‌ماهه اول، بر اساس سیر دقیق وقوع آن‌ها چه بوده و آیا چینش این سیر دقیق امکان دارد؟ در این پایان‌نامه با روش تحقیق کتابخانه‌ای به مطالعه منابع تاریخی دست اول پرداخته شد و با کنار هم قرار دادن گزارش‌های پراکنده و جمع‌آوری قرائن و شواهد تاریخی، حوادثِ حکومتِ امیر مؤمنان(علیه السلام) بر اساس سیر تاریخِ وقوعِ آن‌ها تبیین گردید. در کنار این،

جهت ارائه بهتری از نمای کلی و تاریخی دوره موردنظر، جدول سیر حوادث ترسیم گردید. نیز تحلیل‌های مستند بر اساس کلام امیرمؤمنان(علیه السلام) و مبانی تشیع درباره سیاست‌های آن حضرت و حوادث پیش‌آمده در آن دوران ارائه شد.

کلیدواژه‌ها: امیرمؤمنان(علیه السلام)، حکومت امیرمؤمنان(علیه السلام)، بیعت با امیرمؤمنان(علیه السلام)، کارگزاران، خطبه‌های امام و جنگ جمل.