اهل بیت علیهم السلام در تفاسیر اهل سنت جلد 3

مشخصات کتاب

سرشناسه:خاکپور، حسین، ۱۳۵۴ -

عنوان و نام پدیدآور:اهل‌بیت علیهم‌السلام در تفاسیر اهل سنت (نقش، جایگاه و میراث اهل‌بیت علیهم‌السلام در روایات تفسیری اهل سنت ) [کتاب]/ حسین خاکپور، احمد عابدی.

مشخصات نشر:قم : آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۹۱ -

مشخصات ظاهری:3‌ج.

شابک:دوره : 978-964-1802-28-0 ؛ ۱۲۰۰۰۰ریال : ج.۱ : 978-964-1802-29-7 ؛ ج.۲ 978-964-1803-41-6 : ؛ ج.۳: 978-964-180-231-0

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج.۲ (چاپ اول: ۱۳۹۱) (فیپا).

یادداشت:ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۹۳ )(فیپا).

موضوع:خاندان نبوت در قرآن

موضوع:خاندان نبوت -- احادیث اهل سنت

موضوع:تفاسیر اهل سنت

شناسه افزوده:عابدی، احمد، ۱۳۳۹-

شناسه افزوده:آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر

رده بندی کنگره:BP۱۰۴ /خ۲‌خ۲ ۱۳۹۱

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی: ۲۹۰۷۱۹۶

اشاره

اهل‌بیت علیهم‌السلام در تفاسیر اهل سنت (نقش، جایگاه و میراث اهل‌بیت علیهم‌السلام در روایات تفسیری اهل سنت )

حسین خاکپور، احمد عابدی.

فهرست مطالب

پیش‌گفتار 13

مقدمه 15

فصل پنجم:

نقش، رسالت و جایگاه اهل بیت علیهم السلام برگستره کتاب و روایات تفسیری

بخش اول: جایگاه و میراث اهل بیت علیهم السلام 21

نگاهی اجمالی به اعترافات اهل سنت 23

سلام و درود بر اهل بیت علیهم السلام در قرآن 27

جایگاه حدیث ثقلین در تفاسیر 41

نقل‌های مختلف حدیث ثقلین 43

جایگاه سندی حدیث ثقلین 51

مفاهیم و مفاد حدیث ثقلین 55

تحلیل علمای شیعه از حدیث ثقلین 65

منبع‌شناسی حدیث ثقلین 69

کفایة الطالب اللبیب فی خصائص الحبیب المعروف بالخصائص الکبری 76

منابع برای مطالعه بیشتر 80

بخش دوم: نقش و رسالت اهل بیت علیهم السلام از منظر قرآن 81

نقش هدایتگرانه اهل بیت علیهم السلام در سایه قرآن 83

تذکرة الخواص 96

تأملی در سند حدیث 98

علمای اهل سنت و محتوای حدیث سفینه 101

اهل بیت علیهم السلام شجره طیبه 105

اهل بیت علیهم السلام یگانه آگاهان بر قرآن 109

الف) آیه فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ 109

تبیین آیه درباره اهل بیت علیهم السلام 113

روایات اهل سنت در نگاهی ژرف‌تر 123

ب) آیه مع الصادقین 129

دیدگاه‌های مختلف در خصوص مصادیق آیه 130

مصداق صادقین در قرآن کریم 131

بخش سوم: تولی و تبری 159

وجوب تولی یا محبت اهل بیت 161

لزوم محبت اهل بیت در قرآن کریم 173

الف) نظر صحابه و تابعین درباره مصداق آیه 174

ب) بزرگان حدیث و تفسیر 175

ج) احادیث دال بر مصادیق آیه مودت 177

د) اعترافات اهل سنت درباره مصادیق آیه مودت 180

ه) اختصاص آیه مودت به اهل بیت علیهم السلام 193

و) احتجاجات اهل بیت علیهم السلام به آیه مودت 195

صیغه تولی و تبری و توسل در کلام ابن روزبهان 242

بخش چهارم: ولایت، امامت و مهدویت 245

جایگاه ولایت نزد تشیع 247

ولایت در حدیث اهل سنت 248

پذیرش مرجعیت علمی‌اهل بیت علیهم السلام از سوی ابوحنیفه 268

روایات ابوحنیفه از اهل بیت علیهم السلام در منابع شیعی 270

ابوحنیفه و عزاداری امام حسین علیه السلام 270

مناظرات ابوحنیفه با صادقین علیهما السلام 271

مقایسه دیدگاه ابوحنیفه در مورد اهل بیت علیهم السلام و تشیع 272

دیدگاه شهرستانی درباره امامت و ولایت 274

آیه‌های ولایت 278

نزول آیه ولایت درباره علی علیه السلام به استناد روایات 279

زمینه‌های نزول آیه ولایت 294

بررسی چند نظریه و نقد آنها 299

نکاتی درباره داستان اعطای خاتم 321

منابع برای مطالعه بیشتر 324

روایات اهل سنت درباره مصداق اولی الامر 327

بررسی و تحلیل احادیث اهل سنت 333

بررسی و نقد دیدگاه فخر رازی 341

جمع بندی 343

سوره مائده و منابع اهل سنت 346

نظرهای مخالف و متناقض 349

منشأ اقوال متناقض در میان اهل سنت 350

حکایت اول 350

حکایت دوم 351

دلالت این دو حکایت 356

سایر اقوال درباره آخرین سوره و آیه 357

زمان نزول آیه اکمال 360

رأی سیوطی درباره آیه اکمال دین 364

حقیقت سبب نزول آیه اکمال دین 366

روایات اهل بیت علیهم السلام در خصوص آخرین حج حضرت رسول.... 377

بررسی روایات اهل سنت درباره آیه تبلیغ 383

اقوال تابعین درباره نزول آیه تبلیغ 388

تصریح علمای اهل سنت بر شأن نزول آیه تبلیغ 392

روایات عدم تصریح بر شأن نزول خاص 393

بررسی دیدگاه‌های اهل سنت 396

جریان مباهله 411

سند و شأن نزول جریان مباهله در منابع اهل سنت 412

آیه مباهله از دیدگاه مفسران مذهب اهل سنت 418

نقد و بررسی ابهامات و شبهات 423

استدلال حمَّصی 430

اشکال فخر رازی 432

گذری کوتاه بر زندگی و شخصیت فخر رازی 432

اشکال آلوسی 433

روایتی در زمینه ولایت امیر مؤمنان علیه السلام 439

نتیجه مباحث آیه مباهله 440

منابع جهت مطالعه بیشتر درباره آیه مباهله 447

عصمت، شرط امامت 449

مفهوم ظالم در آیه شریفه 450

استفاده شیعه از آیه عهد 451

برداشت اهل سنت از آیه عهد و اشکال آن 451

شروط امام 454

منافات داشتن عصمت و ظلم 457

مفسران و آیه تطهیر 459

کلام اهل لغت در معنای رجس 460

روایات تعداد ائمه 461

حیرت علمای اهل سنت در تفسیر این حدیث 463

اسامی دوازده امام در مکتب خلفا 467

تحریف تاریخ 470

اشکال بر حدیث و پاسخ آن 471

مهدویت و ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه 475

موارد اتفاق فریقین در موضوع مهدویت 475

آیات قرآن و ظهور مهدی عجل الله تعالی فرجه 501

رجعت و امکان آن 506

رجعت در کلام بزرگان شیعه 507

شواهد قرآنی بر صحت و امکان رجعت 509

روایت‌های رجعت 517

پاسخ به چند شبهه 518

اصحاب کهف و زنده شدنشان در آخر الزمان 520

منابع و مأخذ 525

پیش گفتار

ثقلین (قرآن و عترت) از یکدیگر جدایی ندارند. این عدم جدائی - که مورد تأکید رسول خدا صلی الله علیه و آله بوده - در عرصه‌های مختلف قابل تصور است. یکی از این عرصه‌ها در موضوع علم و معرفت به قرآن کریم یا تفسیر و تأویل آن است. قرآن همچنانکه محکمات دارد متشابهات نیز در آن وجود دارد.

برای ابهام زدایی از الفاظ قرآن کریم و تبیین مراد و مقصود واقعی خدای متعال از این کتاب هدایت و برای بیان تأویل و مصداق یابی و جری و تطبیق آیات شریفه قرآن - طبق حدیث شریف ثقلین - چاره‌ای جز مراجعه به عترت علیهم السلام وجود ندارد. قرآن بدون تفسیر اهل بیت علیهم السلام قابل فهم نیست و قهراً عمل کردن به آن بدون مراجعه به آثار و سخنان نورانی معصومین علیهم السلام، مثل عمل کردن به عام، بدون مراجعه و فحص از مخصّص یا عمل به مطلق بدون در نظر گرفتن مقیدات یا مثل تمسک به کلام بدون در نظر گرفتن قرائن و شواهد آن است و این چیزی است که نزد عقلا و در هیچ عرفی پذیرفته نبوده، بلکه آن را غیر عقلانی می‌شمرند.

بنابراین ضرورت مراجعه به کلمات اهل بیت علیهم السلام در باب تفسیر و تأویل قرآن واضح و روشن است و علمای شیعه در طول تاریخ به این سنت و روش عمل کرده‌اند. حتی بزرگانی که در آثار گرانبهای خود از روش تفسیری قرآن به قرآن پیروی نموده‌اند هرگز از ضرورت توجه به روایات و احادیث اهل بیت علیهم السلام در باب تفسیر غافل نبوده و آن را مد نظر داشته و به آن عمل کرده‌اند. تفسیر گرانسنگ المیزان و بحث های روائی آن شاهد این مدعاست، بلکه مؤلف بزرگوار آن حتی در مباحث تفسیری خود - که قبل از بحث روائی ذکر شده - نیز توجه و اشراف کامل به مضمون روایات داشته است.

آنچه در اینجا مهم است مرجعیت علمی اهل بیت علیهم السلام در تفسیر قرآن، نزد علمای اهل سنت است. کتابی که اکنون پیش روی شماست، تلاش دارد نقش بی بدیل اهل بیت علیهم السلام را در تفسیر قرآن از منظر مفسران و علمای اهل سنت نشان دهد تا معلوم شود که دین خدا و کتاب آسمانی و احکام شریعت الهی را باید از آن مفسران واقعی کتاب خدا فرا گرفت و مراجعات و ارجاعات گوناگون بزرگان اهل سنت، شاهد این باور قلبی آنان است. حتی اگر کسی به زبان به آن اعتراف نداشته باشد، عمل و سیره آنان در تفسیر، گویای این حقیقت است که قرآن بدون تفسیر اهل بیت علیهم السلام قابل فهم نیست.

امید است این اثر گامی هر چند کوتاه در خدمت به آستان قرآن کریم و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و تبیین عدم انفکاک این دو ثقل و میراث رسول خاتم صلی الله علیه و آله باشد.

مدیریت پژوهشی آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها وظیفه خود می‌داند از حمایت‌های تولیت محترم حضرت آیت الله سعیدی دامت برکاته و مؤلفان این اثر وزین و ارزنده صمیمانه تشکر و قدردانی نماید.

وآخر دعوینا ان الحمدلله رب العالمین

اول رمضان المبارک 1433

مدیریت پژوهشی آستان مقدس

مقدمه

اللهم صلّ علی محمد و علی آل محمد کما صلّیت علی إبراهیم و علی آل إبراهیم، إنّک حمید مجید

منّت خدای را عز و جل که طاعتش موجب قربت است و به شکراندرش مزید نعمت. هر نفسی که فرو می‌رود، ممد حیات است و چون برمی‌آید مفرح ذات، پس در هر نفس، دو نعمت موجود است و بر هر نعمت، شکری واجب.⁽¹⁾

. سعدی شیرازی، گلستان، دیباچه، ص 2.

حمد و سپاس و ستایش، خدای را که بر حقیر منت نهاد و فرصتی فراهم آورد تا در ژرفای قرآن با همراهی بی‌بدیل عترت، قدری درنگ و تأمل نمایم.

قرآن با محتوای بلند و روح افزای خود، جان‌های خسته از جهالت و نادانی و فطرت‌های تشنه حقیقت را چنان در معرض نوازش خود قرار می‌دهد که یک‌باره انسان‌ها را از ظلمتکده غفلت و جهالت به شهر حقیقت و آگاهی رهنمون می‌سازد.

از هم‌نشینی و پیوند دو عنصر مهم قرآن و عترت، مواهب و برکات فراوانی عاید جامعه اسلامی‌گشت که بشر امروزه هم از برخی برکات آن بهره‌مند است. این حقایق خالص قرآنی و پیام‌های روح‌بخش عترت نبوی بر وجود انسان‌های حقیقت‌جو چنان کارگر افتاد که آنها را به تدبر عمیق واندیشیدن همه جانبه در مضامین انسان ساز قرآن، غوطه‌ور ساخت.

اهل بیت علیهم السلام، ائمه مسلمین، حجج خدا بر عالمین، سادات مؤمنین، رهبر سفید پیشانی‌ها و مولای مسلمین‌اند. آنها همچون ستارگانی که امان اهل آسمان‌اند، امان اهل زمین‌اند؛ زمین به اذن آنها از باریدن باز می‌ایستد و به اذن آنان خیرات خود را به سوی زمینیان سرازیر می‌سازد.

راقم این سطور، با بضاعتی اندک، به تحقیق و پژوهش پیرامون یکی از مسائل بنیادین و راهگشا؛ یعنی نقش، جایگاه و میراث تفسیری اهل بیت در روایات اهل سنت پرداخته است. چه آنکه به اعتقاد ما تنها راه نجات مسلمین از طوفان‌های جدایی و حیرت، بازگشت به قرآن و عترت است و هیچ راهی جز این وجود ندارد؛ چرا که صادق مصدق قطب عالم هستی، محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم مکرر فرمودند: «انی تارک فیکم الثقلین، کتاب الله و عترتی...»⁽¹⁾

. بحارالانوار، ج 2، ص 103.

با سپری شدن عصر طلایی حضور پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله وسلم، اولین رخداد غم‌باری که در تاریخ بروز کرد، حذف رسمی اهل بیت علیهم السلام از جایگاه الهی خود در صحنه علمی و اجتماعی جامعه اسلامی بود. این رویداد غم‌انگیز که شاید در بدو امر برای طراحان آن، چندان هم بزرگ و مهم به نظر نمی‌آمد، در واقع مصیبت سهمگینی بود که نه تنها بخش عظیمی از امت اسلامی را از چشمه سار معارف الهی اهل بیت علیهم السلام - یگانه آگاهان به معارف الهی و قرآن - محروم ساخت، بلکه قرآن، ثقل اکبر و رکن اصلی هدایت مسلمانان را نیز از روح و جان و فروغ روشنی بخش خود جدا، و در بند ظواهر، قرائت، لغت و... رها ساخت.

تفکر مبتنی بر حذف اهل بیت علیهم السلام - که از همان ابتدا اندیشه غالب به حساب می‌آمد - در تفسیر و فهم مفاهیم قرآن، صحابه را مرجع اصلی خود قرار داد. این مرجعیت جعلی به علت فقدان ملاک و میزان معین، به مرور زمان، سبب بروز و ظهور اختلافات گسترده در روایات تفسیری گردید، همچنانکه شهرستانی تحریف معنوی قرآن و به وجود آمدن اختلافات بسیار در تفسیر آن را، نتیجه بی توجهی به دیدگاه‌ها و تأویلات عترت پیامبر می‌داند. اگر مفسرین، تأویل و معانی آیات را از صادقین، راسخان در علم و وارثین انبیا؛ یعنی اهل بیت دریافت می‌نمودند، کلامشان یکسان بود و مقاصدشان مختلف نمی‌شد.

این مسئله در عصر تابعین، برای فرصت طلبان زمینه‌ای فراهم ساخت تا با مغتنم دانستن این غفلت، بسیاری از اندیشه‌های نادرست خود را در قالب اسرائیلیات به عرصه تفسیر وارد سازند.

اختلافات تفسیری و ورود اسرائیلیات به عرصه تفسیر، بعدها مشکلات بسیاری را برای جامعه مسلمین به وجود آورد، از جمله اینکه حذف اهل بیت علیهم السلام علاوه بر آنکه به

لحاظ علمی، مسلمانان را از فیض معلمان و مفسران راستین قرآن محروم ساخت، نظام سلطنتی، جای نظام ولایی مبتنی بر امامت را غصب کرد و به تبع آن بسیاری از احکام و هدایت‌های اجتماعی و سیاسی قرآن از صحنه جامعه حذف گردید.

این روند مصیبت‌بار، قرن‌های متمادی، سایه شوم خود را بر سرتاسر جهان اسلام گسترانیده بود. طراحان این نقشه با حذف ظاهری اهل بیت علیهم السلام اقدام به مرجع‌تراشی نمودند و سپس ندای ساختگی «اصحابی کالنجوم» سر داده، به جعل و تحریف احادیث پرداختند. گاهی نیز با جعل فضیلت برای دیگران کوشیدند تا مقام شامخ اهل بیت علیهم السلام و فضایل بی‌شمار آن بزرگواران را کم‌رنگ جلوه دهند.

اما وارثان حقیقی قرآن هر فرصتی را مغتنم دانسته، با تربیت شاگردان سعی در ترویج احکام ناب اسلام واقعی نمودند. بدین ترتیب در گذر زمان، عده‌ای از مفسران و بزرگان اهل سنت متوجه حرکت مخالفان قرآن و عترت شدند و سعی نمودند در آثار خود از روایات معصومین علیهم‌السلام هم استفاده نمایند. برخی هم در بازشناسایی آن بزرگواران به جامعه اسلامی تلاش کردند.

از این رهگذر، تأمل در مسئله مورد نظر و بازگشت به قرآن و عترت جایگاه ویژه‌ای دارد. تعیین میزان تأثیرپذیری مفسران اهل سنت از اندیشه امامان معصوم علیهم‌السلام، میزان نقل روایات تفسیری از آنها، نقل کرامات و امور خارق‌العاده اهل بیت علیهم‌السلام، بیان فضایل بی‌شمار اهل بیت علیهم‌السلام، ترجیح روایات اهل بیت بر دیگر اقوال، به خصوص در بحث عصمت انبیا و ده‌ها مورد دیگر، ضرورت پرداختن به این موضوع را دوچندان می‌کند.

اهل بیت علیهم‌السلام در تفسیر از همه نکات کلی و قواعد تفسیر استفاده کرده‌اند. با دقت در اقوال آن بزرگواران به خوبی معلوم می‌شود که آنان چگونه از روش قرآن به قرآن، قرآن به سنت و لغت و ادب بهره برده‌اند. و البته این تفسیرها غیر از تأویل است.

مهم‌ترین نکاتی که می‌تواند متمایز کننده روش کلی اهل بیت علیهم‌السلام در تفسیر باشد عبارتند از: ویژگی اتصال به وحی، احاطه علمی و مقام عصمت آنان که روی هم رفته می‌تواند برجستگی گفته‌ها و تفسیرهای ایشان را بر دیگران نشان دهد.

دردمندانه باید گفت که آنچه در نخستین سده‌های تاریخی اسلام بر منابع روایی گذشت سبب شد تا آن مقدار از میراث گران بهایی که با دشواری‌های فراوان بر جای مانده بود، به آسانی ثبت و ضبط نشود.

در علل ناکافی بودن روایات تفسیری، به اجمال می‌توان گفت مطالعه شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم بر عصر اهل بیت علیهم السلام تا اندازه زیادی پرده از این راز می‌گشاید. بدین معنا که حساسیت حاکمان زمان نسبت به خاندان عصمت و طهارت و تلاش برای ناشناخته ماندن ایشان در میان افراد جامعه از یک سو و تعصب‌های قومی و رکود فرهنگی جامعه از سویی دیگر، سبب شد تا زبان گویای معارف وحی، آنگونه که باید بروز و ظهور پیدا نکند.

با این همه با تلاش طاقت فرسای عالمان و حافظان، برخی از این میراث گران بها به دست ما رسیده است. اما متأسفانه این میراث ارزشمند گاه با احادیث نا استوار، اسرائیلیات، احادیث ساختگی یا بی سند، در هم آمیخته و نتوانسته نقش و جایگاه مورد انتظار خود را بیابد.

با این حال نمی‌توان به این بهانه، همه روایات تفسیری را که در لابه‌لای آن احادیث درست و استوار نیز دیده می‌شود کنار گذاشت. از این رو بر دوستداران عترت است که به ارائه ملاک‌ها و ضوابطی متقن و پالایش روشمند این منابع همت گمارند و سره را از ناسره جدا سازند و از این رهگذر به چشمه‌های زلال و جوشان تفسیری معصومین علیهم السلام راه یابند.

از طرفی باید غالب تفاسیر و دیگر کتب اهل سنت را مورد بررسی قرار داده، جایگاه و میراث اهل بیت علیهم السلام را استخراج نماییم. امید است مقبول درگاه حق تعالی و ائمه اطهار علیهم‌السلام واقع شود.

والسلام علی من اتبع الهدی

حسین خاکپور

فصل پنجم: نقش، رسالت و جایگاه اهل بیت علیهم السلام برگستره کتاب و روایات تفسیری

اشاره

بخش اول: جایگاه و میراث اهل بیت علیهم السلام

اشاره

نگاهی اجمالی به اعترافات اهل سنت

قرآن مجید، با آیات صریح و کنایات لطیف خود به جایگاه بلند امام علی علیه السلام و اهل بیت پیامبر، علیهم السلام، اشاره دارد.

گاهی امیرالمؤمنین علیه السلام را «نبأ عظیم»، «صراط مستقیم»، «سابق بالخیرات»، «من عنده علم الکتاب»، «مؤمن بالله»، «مجاهد فی سبیل الله»، «حبل الله»، «عروة الوثقی»، «اذن واعیه»، «کسی که خدا سینه او را برای اسلام گسترش داده» و «کسی که جان خویش را در برابر مرضات خدا می‌فروشد» می‌نامد.

گاهی نیز از آن حضرت و فرزندانش با عنوان‌هایی چون: «صادقون»، «مطهرون»، «فائزون»، «متوسمین» «راسخون فی العلم» «سابقون»، «مقربون»، «متقون»، «خاشعون»، «مصطفون»، «ابرار»، «اولوالامر»، «اهل الذکر»، «وارثان کتاب»، «آیات»، «نذر»، «امت هادی به حق»، بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ ، ⁽¹⁾

. سوره نور، آیه 36.

ابن عباس می‌گوید:

«خدا در قرآن آیه‌ای نازل نفرمود که خطاب آن یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا باشد، جز آنکه علی

علیه السلام، امیر و شریف اهل آن آیه است».⁽¹⁾

. شواهد التنزیل، ج 1، ص 64.

نیز عکرمه از ابن عباس نقل می‌کند:

در قرآن آیه‌ای نیست که اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ داشته باشد، جز آنکه علی علیه السلام امیر و شریف آن است و کسی از اصحاب پیامبر نیست جز آنکه خدا او را در قرآن مورد عتاب خویش قرار داده، ولی علی علیه السلام را جز به نیکی یاد نفرموده است.⁽²⁾

مظهری یکی از مفسرین اهل سنت درباره مقام شامخ علی علیه السلام می‌نویسد:

ان علیاً کان قطب کمالات الولایة و سائر الاولیاء حتی الصحابه رضوان الله علیهم اتباع له فیمقام الولدیه؛⁽³⁾علی علیه السلام، قطب کمالات ولایت است و سایر اولیاء حتی صحابه که بهشت خدا بر آنها باد، در مقام ولایت پیروان او هستند.

او سپس در تأیید سخن خود، فرموده رسول الله صلی الله علیه و آله را می‌آورد که ایشان در حقّ علی علیه السلام فرمودند: «انا دار الحکمه و علی بابها» و در جایی دیگر فرمودند: «انا مدینة العلم و علی بابها فمن اراد العلم فلیأت الباب».⁽⁴⁾

ما بر این اعتقادیم که هر چه برای علی علیه السلام سزاست برای اهل بیت علیهم السلام نیز جاری و ساری است.

فخر رازی و زمخشری هر دو در تفاسیر خود آورده‌اند که اهل بیت، حداقل در پنچ چیز با رسول خدا صلی‌الله علیه وآله وسلم مساوی‌اند.

نخستین مورد از پنچ امر، سلام است؛ فرمود: «السلام علیک ایها النبی و رحمة الله و برکاته» و برای اهل بیت آن حضرت فرمود: سَلامٌ عَلی إِلْ‌یاسِینَ‌1 .

دوم اینکه در تشهد نمازها و در غیر تشهد، صلوات بر رسول صلی‌الله علیه وآله وسلم و بر آلش مقرر داشته و در غیر تشهد به جهت حدیث نهی پیغمبر اکرم صلی‌الله علیه وآله وسلم از صلوات دم بریده.

سوم، اینکه در پاکیزگی، چنانکه فرمود: ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی ؛ ⁽¹⁾«ای طاهر ما قرآن را بر نازل نکردیم که مشقت بر تو باشد برای اهل بیت» و نیز فرمود: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ؛ ⁽²⁾«خداوند اراده فرمود تا از شما پلیدیرا به برد و پاک گرداند شما را [اهل بیت]».

چهارم، فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم که فرمود: صدقه حلال نیست برما آل محمد (برمن و برآل من).

پنجم، فرموده خدا: قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ ؛ ⁽¹⁾

. سوره آل عمران، آیه 31.

قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی‌2 ؛ «بگو من اجر و مزدی از شما برای رسالتم نمی‌خواهم جز محبت و مودت به ذی القربی [خویشانم]».⁽²⁾

ابن عباس می‌گوید:

«آنچه درباره علی علیه السلام از کتاب خدا نازل شده، درباره هیچ کس نازل نشده است».⁽³⁾

و همو گفته است: «درباره علی علیه السلام سیصد آیه نازل شده است».⁽⁴⁾

مجاهد نیز می‌گوید:

«نزل فی علی سبعون آیة لم یشر که فیها احد»؛⁽⁵⁾درباره علی علیه السلام هفتاد آیه نازل شده که هیچ کس در آنها با او شریک نیست.

امام علی علیه السلام بنا بر روایت عامه و خاصه خودشان فرمودند:

نزل القرآن ارباعا، ربع فینا و ربع فی عدونا و ربع سنن و امثال و ربع فرائض و احکام و لنا کرائم القرآن؛⁽⁶⁾

قرآن، بر چهار گونه نازل شده است (آیات قرآن چهار دسته‌اند): یک چهارم آن درباره ما، یک چهارم درباره دشمنان ما و یک چهارم آداب و مثل‌ها و یک چهارم درباره واجبات و احکام است، و فرازهای بلند قرآن (کرائم القرآن) از آن ماست.

روایاتی نزدیک به این مضمون از امام علی علیه السلام و دیگر امامان معصوم علیهم السلام رسیده است.

از این روست که اهل بیت علیهم السلام و آیات نازل درباره ایشان مورد توجه و نظر ویژه مصنفان و مفسران و محدثان، اعم از شیعه و سنی، قرار گرفته و جایگاه مهمی نزد ایشان داشته است.

در این گونه تألیفات، خصوصاً در قرون اولیه ده‌ها کتاب با عنوان‌هایی چون: «ما نزل فی علی علیه السلام» یا «ما نزل فی اهل البیت علیهم السلام» به چشم می‌خورد که بزرگانی چون: ثقفی (م 283)، حبری (م 286)، ابن شمون (قرن 4)، فرات کوفی (قرن 4)، ابن ابی الثلج بغدادی (م 325)، ابن ماهیار (م 328)، جلودی بصری (م 332)، ابوالفرج اصفهانی (م 356)، خیبری (م 376)، مرزبانی (م 378)، جوهری (م 401)، شیخ مفید (م 413)، حافظ ابونعیم اصفهانی (م 430)، حاکم حسکانی (قرن 5) ابن فحام نیشابوری (م 458)، ابن بطریق (م 600) و دیگران به تصنیف آنها همت گمارده‌اند.

صدها مورخ و محدث و مفسر نیز در موسوعه‌های تفسیری و روایی و تاریخی خود کم و بیش به نقل روایات اسباب نزول وارده درباره امام علی و اهل بیت علیهم السلام پرداخته‌اند.

سلام و درود بر اهل بیت علیهم السلام در قرآن

1. کیفیت صلوات در سوره احزاب

غالب مفسرین اهل سنت ذیل آیه:

إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً1

روایاتی را در کیفیت فرستادن صلوات بر محمد و آل او علیهم السلام بیان نموده‌اند که نقطه مشترک تمامی آنها همراه بودن لفظ «آل محمد» در کنار اسم مبارک رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم می‌باشد. در ادامه برخی از این روایات را از نظر می‌گذرانیم.

واخرج سعید بن منصور و عبد بن حمید و ابن ابی حاتم و ابن مردویه عن کعب بن عجره رضی الله عنه قال: لما نزلت إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً قلنا: یا رسول الله قد علمنا السلام علیک فکیف الصلاة علیک؟ قال: «قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد، کما صلیت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید، بارک علی محمد و علی آل محمد، کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم، انک حمید مجید».⁽¹⁾

. درالمنثور، ج 6، ص 646؛ معالم التنزیل فی هامش تفسیر الخازن، ج 5، ص 225؛ تفسیر فخر رازی، ج 25، ص 226؛ فردوس الاخبار، ج 1، ص 282؛ نور الابصار، ص 232؛ صواعق المحرقه، ص 143؛ تفسیر قرطبی، ج 14، ص 233؛ معالم التنزیل، (دارالکتب العلمیه، بیروت 1414)، ج 3، ص 74؛ آلوسی، روح المعانی، ج 22، ص 77، (ذیل آیه، سه روایت)؛ تفسیر طبری، ج 22، ص 43؛ حدیث کعب بن عجزه، ابن عباس، ابراهیم، قتاده، عبدالله بن بشر بن مسعود الانصاری. برای مطالعه بیشتر ر. ک: فصل فضایل (ذیل احزاب، آیه 56).

سیوطی در موارد مختلف، کیفیت صلوات را به اشکال زیر نقل نموده است:

الف) به سند ابن عباس از رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم:

قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد، کما صلیت علی ابراهیم وآل ابراهیم، انک حمید مجید، و ارحم محمداً و آل محمد کما رحمت آل ابراهیم، انک حمید مجید، و بارک علی محمد و علی آل محمد، کما بارکت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم، انک حمید مجید.

ب) به سند ابراهیم از رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم:

«قولوا: اللهم صل علی محمد عبدک و رسولک و اهل بیته کما صلیت علی

ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید، و بارک علی محمد و علی آل بیته کما بارکت علی آل ابراهیم انک حمید مجید».

ج) به سند طلحه بن عبدالله:

«قل: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد، کما صلیت علی ابراهیم انک حمید مجید، و بارک علی محمد و علی آل محمد، کما بارکت علی ابراهیم انک حمید مجید».

د) به سند ابوهریره:

سألوا رسول الله صلی الله وآل علیه و سلم کیف نصلی علیک؟ قال: «قولوا اللهم صل علی محمد و علی آل محمد، و بارک علی محمد و علی آل محمد، کما صلیت و بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم فی العالمین انک حمید مجید. و السلام کما قد علمتم».⁽¹⁾

. درالمنثور، ذیل آیه، ج 6، صص 647-650. او با بیش از سی طریق این حدیث را نقل می‌کند که فقط در یک مورد ازواج (همسران پیامبر) را هم داخل حدیث نموده است.

سیوطی پس از نقل احادیث مختلف در این زمینه از زبان راویان متفاوت به فضیلت صلوات بر رسول خدا و آل او علیهم السلام می‌پردازد.

بارزی گفته است: «ان الافضل: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد افضل صلواتک و عدد معلموماتک».

او در ادامه از قول ابن مسعود نقل می‌کند که هرگاه بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم سلام می‌فرستید، پس به بهترین صورت بیان کنید که چنین است:

«اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید».⁽¹⁾

. روح المعانی، ج 22، ص 83 ذیل آیه.

«اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم فی العالمین انک حمید مجید».⁽²⁾

کعب بن عجزه مرا دید و گفت که می‌خواهی هدیه‌ای به تو بدهم؟ روزی رسول خدا صلی علیه و آله وسلم بر ما وارد شد. عرض کردیم: یا رسول الله، فهمیدیم که چگونه به تو سلام کنیم، حال بفرمایید که چگونه صلوات بفرسیم؟ فرمود: بگویید: «اللهم صل علی محمد و آل محمد.. الخ».⁽³⁾

باز بخاری در صحیحش به سند خود از «ابو سعید خدری» روایت کرده است که گفت:

گفتیم ای رسول خدا، این سلام است [که فهمیدیم] پس چگونه برتو صلوات بفرستیم؟ فرمود: بگویید: «اللهم صل علی محمد عبدک و رسولک کما صلیت علی آل ابراهیم و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی آل ابراهیم».⁽⁴⁾

بخاری در جاهای مختلف این روایت را نقل کرده است.⁽⁵⁾

روزی رسول خدا صلی علیه وآله وسلم بر ما وارد شد؛ در حالی که ما در مجلس سعد بن عباده نشسته بودیم. بشیر، پسر سعد عرض کرد: یا رسول الله به حکم قرآن کریم، ما مأمور شدیم بر تو صلوات بفرستیم، پس چگونه بفرستیم؟ رسول خدا سکوت کرد، آن قدر که گفتیم ای کاش بشیر این سؤال را نکرده بود، آنگاه رسول خدا فرمود: بگویید: «اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی آل ابراهیم فی العالمین انک حمید مجید».⁽¹⁾

. ر. ک: احقاق الحق، ج 9، ص 566.

إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً2

روایت کرده که گفت:

گفتیم: ای رسول خدا طرز سلام دادن بر تو را دانستیم، پس چگونه بر تو صلوات بفرستیم؟ فرمود بگویید: «اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید و بارک علی محمد و آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید».⁽²⁾

آیه شریفه: إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً را باید دومین آیه درباره اهل بیت دانست، زیرا از «کعب بن عجزه» روایت صحیح شده که گفت: وقتی این آیه بر رسول خدا صلی علیه وآله وسلم نازل شد, عرض کردیم: طریقه سلام دادن بر تو را دانستیم، بفرما چگونه بر شما اهل البیت صلوات بفرستیم؟ فرمود: بگویید: «اللهم صل علی محمد و آل محمد تا آخر».

پس از این سؤال اصحاب بعد از نزول آیه و پاسخ آن جناب به روشنی استفاده می‌کنیم که امر در آیه به صلوات بر همه اهل بیت بوده و غیر رسول خدا صلی علیه وآله وسلم نیز مندرج در آیه بوده‌اند، چه اگر غیر این بود، اصحاب نباید پرسیده باشند که چگونه بر تو صلوات بفرستیم و رسول خدا صلی علیه وآله وسلم هم آن طور جواب نمی‌داد. و از جواب پیامبر می‌فهمیم که آن جناب سایر اهل بیت را هم قائم مقام خود قرار داده، و همین طور هم هست برای اینکه منظور از صلوات بر پیغمبر احترام و تعظیم اوست و تعظیم اهل بیت او نیز تعظیم اوست، و به همین جهت در داستان کساء وقتی آنان را داخل کساء کرد، عرض کرد:

«اللهم انهم منی و انا منهم؛ بارالها اینان از من هستند و من از ایشانم». خدایا، پس صلوات و رحمت و مغفرت و رضوان خود را شامل حال من و ایشان بکن. و معلوم است که اگر خدا خواسته باشد این دعا را در حق آن حضرت مستجاب کند، باید بر آل او هم صلوات فرستاده و از مؤمنین نیز خواسته باشد که بر او و هم بر آل او صلوات بفرستند. این بود گفتار ابن حجر.⁽¹⁾

. ابن حجر، صواعق المحرقه، ص 78.

از کلام ابن حجر برمی‌آید که آیه شریفه به عنوان استجابت دعای اصحاب کساء نازل شده است. در حدیث کساء دیدیم که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بعد از داخل کردن امام علی، حضرت فاطمه و امام حسن و امام حسین علیهم السلام در درون کساء دعا کرد و از خدا خواست که صلوات خود را بر آنان اختصاص دهد. متقضای استجابت دعا هم همین است که هم بر خود او و آل او صلوات بفرستند و هم از مؤمنان بخواهد که بر او و آل او صلوات بفرستند.

آل رسول در پنج مزیت با آن حضرت برابرند. اول در سلام که در نماز می‌گوییم: «السلام علیک ایها النبی» و خدا فرمود: سَلامٌ عَلی إِلْ‌یاسِینَ دوم در صلوات بر او که باید بر او و اهل بیتش سلام فرستاد. سوم در طهارت که خدا فرماید: (طه) یعنی ای طاهر، آن وقت در جای دیگر اهل بیتش را هم شرکت داده و فرموده: وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً . چهارم در اینکه صدقه بر آن حضرت حرام است و بر اهل

بیتش نیز حرام است. پنجم در محبت که یک جا می‌فرماید: فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ و جای دیگر فرموده: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی .⁽¹⁾

. فخر رازی، تفسیر کبیر، ذیل سوره احزاب، آیه 56.

اما بسیار عجیب است که با وجود این همه روایاتی که درباره کیفیت صلوات بر محمد صلی علیه وآله وسلم در کتب صحاح آنها وارد شده، ولی آنها هنگام فرستادن صلوات بر پیامبر صلی علیه وآله وسلم از گفتن لفظ (آل) امتناع می‌ورزند و تنها می‌گویند: «صلی الله علیه وسلم». این موضوع، جز عناد زشت و جهالت روشن، چیزی دیگر نیست. من بسیاری از کتب آنها را دیده و به گفت و گوهای آنها گوش داده‌ام. جایی ندیده‌ام به همراه پیامبر صلی علیه وآله وسلم، بر آلش نیز صلوات بفرستند، جز خاتمه بعضی از کتابها؛ با وجود اینکه این حدیث در تمامی کتب صحاح اهل سنت نقل شده است؛ از جمله:

بخاری، ج 3؛ کتاب التفسر، باب 452، ص 489، ح 1222، ح 4؛ کتاب الدعوات، باب 734 ص 434، ح 1224.

مسلم، ج 1، کتاب الصلوه، باب 17، ص 386، ح 406 و 405، (مؤسسه عزالدین للطباعه و النثر).

نسائی، ج 2، باب کیفیت الصلاة علی النبی، ص 47.

الترمذی، ج 2، باب 20، من ابواب الصراق، ص 302، ح 483.

ابن ماجه، ج 1، باب الصلاة علی النبی، باب 25، ص 203، ح 904.

ابو داوود، ج 1، باب الصلاة علی النبی، ص 207، ح 978، 977 و 976.

الدارمی، ج 1، باب الصلاة علی النبی، ص 356، ح 1363 و 1342.

2. عدم پذیرش نماز بدون درود بر محمد و آل محمد صلی علیه وآله وسلم

این قسمت را نیز با اقوالی از علمای اهل سنت پی می‌گیریم:

الف) ابن حجر ذیل آیه: إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ... اظهار می‌دارد:

از کعب بن عجزه به حدیث صحیح، روایت شده، هنگامی‌که آیه مزبور نازل شد، گفتیم: یا رسول الله! بیش از این دانستیم چگونه بر شما «سلام» کنیم، اینک

می‌خواهیم بدانیم چگونه باید بر شما درود و صلوات بفرستیم. رسول خدا صلی علیه وآله وسلم فرمود:

هنگام درود بر من، بگویید: «اللهم صل علی محمد و علی آل محمد...». در روایت «حاکم نیشابوری» آمده، پرسیدند: چگونه بر شما اهل بیت درود بفرستیم؟ فرمود: بگویید: «اللهم صل علی محمد و علی آل محمد...». حاکم گفته سؤالی که مردم مطرح کرده، به عرض رسول خدا صلی علیه وآله وسلم رسانیدند، پس از نزول آیه مزبور بود و پاسخی که رسول اکرم صلی علیه وآله وسلم داده که بگویید: «اللهم صل علی محمد و علی آل محمد...»، دلیل آشکاری است که دستور درود فرستادن بر اهل بیت پیغمبر صلی علیه وآل وسلم و خاندان دیگر او، مراد و منظور آیه بوده است. و اگر اهل بیت پیغمبر صلی علیه وآله وسلم مصداق آیه منظور نباشند، از درود فرستادن بر اهل بیت پیغمبر صلی علیه وآله وسلم، آن هم به دنبال نزول آیه، سؤال نمی‌کردند و رسول خدا صلی علیه وآله وسلم هم به آنها چنان پاسخی که یادآوری شد، نمی‌داد، و از آنجا که به آنها این گونه پاسخ داده، دلیل بر آن است که درود بر «اهل بیت» مصداق آیه بوده و یکی از افراد مأمور به به شمار می‌آیند. همچنین پیغمبر اکرم صلی علیه وآله وسلم هم، خانواده خود را مقام نفس خود، قرار داده و درود بر آنان را لازم دانسته است؛ به دلیل آنکه منظور از درود فرستادن بر پیغمبر صلی علیه وآله وسلم، رعایت مقام آن حضرت است و اهل بیت پیغمبر صلی علیه وآله وسلم هم، از آن عظمت برخوردارند. این است که پیغمبر اکرم صلی علیه وآله وسلم هنگامی‌که «اهل بیت» پیغمبر صلی علیه وآله وسلم، در زیر کسا قرار گرفتند، فرمود: پروردگارا! اینان «اهل بیت» من می‌باشند و از من به شمار می‌آیند و من هم، از آنها هستم. اینک، درود و رحمت و بخشش و خرسندی خودت را برای من و ایشان نصیب فرما. مقتضای استجاب دعای مزبور، آن است که خدای تعالی اهل بیت رسول اکرم صلی علیه وآله وسلم را در درود بر او، هم‌ردیف نبی گرامی صلی علیه وآله وسلم قرار داده و از مؤمنان بخواهد تا همراه با پیغمبر اکرم صلی علیه وآله وسلم برآنان نیز درود بفرستند.⁽¹⁾

. صواعق المحرقه، ص 87. نیز برای مطالعه بیشتر ر. ک: فضایل الخمسه من الصحاح السته، ترجمه شیخ محمد باقر ساعدی، صص 325-398.

ب) وهبة الزحیلی صاحب تفسیر المنیر ذیل آیه مودت مصادیق نزدیکان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را چنین معرفی می‌کند:

وهم کما جاء فی بعض الاحادیث علی، فاطمة، الحسن و الحسین فمراعاة قرابتهم و حبهم و احترامهم واجب بالنص القرآنی المذکور، لذا شرع الدعاء لهم فی خاتمة التشهد فی الصلاة، و هو منصب عظیم و هو قوله: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد و ارحم محمدا و آل محمد و هذا تعظیم لم یوجد فی حق غیر الآل ممایدل علی ان حب آل محمد واجب؛⁽¹⁾

. تفسیرالمنیر، ج 25، ص 57.

آنها هم‌چنانکه در برخی احادیث بیان شده امام علی، حضرت فاطمه، امام حسن و امام حسین علیهم السلام هستند، و مراعات قرابت، دوستی و احترامشان بنابر نص قرآن برهمگان واجب است، این گونه است که خداوند در انتهای تشهد نماز، دعا و سلام برآنها را تشریع نموده و این منصبی عظیم و شأنی والاست، دعا این است «اللهم صل علی محمد و علی آل محمد» و این تعظیمی‌است که در حقّ غیر آل محمد علیهم السلام یافت نمی‌شود و دلیلی است (محکم) بروجوب محبت آل محمد علیهم السلام.

او سپس خلاصه‌ای از سخن زمخشری را درباره دوستی آل محمد علیهم السلام می‌آورد و کلام خود را با گفته امام شافعی در این مورد ختم می‌کند.

ج) ابن کثیر ذیل آیه مودت پس از بیان روایات صلوات بر محمد و آل محمد علیهم السلام می‌گوید:

ومن ههنا ذهب الشافعی رحمه الله الی ان یحب علی المصلی ان یصلی علی آل رسول الله فی التشهد...؛⁽²⁾بدین سبب است که شافعی صلوات فرستادن بر پیامبر و آل او را در آخر تشهد واجب دانسته است.

ابن کثیر در تکمیل این سخن می‌گوید: «فانّا قد روینا وجوب ذلک؛ ما وجوب صلوات و سلام بر رسول خدا و آلش علیهم السلام را در نماز روایت نموده‌ایم».

او حدیث درود فرستادن بر رسول الله صلی الله علیه و آله را به روایت اشخاص ذیل می‌داند:

ابن مسعود، ابو مسعود البدری، جابر بن عبدالله، از صحابه و شعبی و امام باقر علیه السلام و مقاتل بن حیان از تابعین.

ابن کثیر در ادامه کلام خود می‌گوید کسانی سلام و درود بر رسول الله و آل او را واجب می‌دانند، از جمله: «البندنیجی، سلیم الرازی و صاحبه نصر ابن ابراهیم المقدسی، و نقله امام الحرمین و صاحبه الغزالی قولاً عن الشافعی».

ابن کثیر مانند غالب مفسرین کلام خود را با احادیث فضیلت صلوات بر رسول الله صلی الله علیه و آله ختم می‌کند. این گونه احادیث، نشان از جایگاه والای «سلام بر محمد و آلش» در شریعت اسلام دارد، چون همگان اتفاق دارند که هنگام فرستادن درود بر محمد صلی الله علیه و آله وسلم باید بر آل او هم سلام و درود فرستاد. اینک از روایات بی شماری که در این باب وارد شده به ذکر چند نمونه به نقل از ابن کثیر بسنده می‌کنیم.

الف) ان ابخل الناس من ذکرت عنده فلم یصل علی؛ رسول الله صلی الله علیه و آله فرمودند:

بخیل ترین مردم کسی است که من را نزد او یاد کنند و او بر من سلام نفرستد.

ب) اولی الناس فی یوم القیامة اکثرهم علی صلوة؛ اولین کسانی که روز قیامت به من ملحق می‌شوند، کسانی هستند که بر من بسیار درود و سلام می‌فرستند.

ح) ان جبرئیل علیه السلام قال لی الا اشرک ان الله عزوجل یقول: من صلی علیک صلیت علیه ومن سلم علیک سلمت علیه؛⁽¹⁾

. همان، ج 5، صص 500-504.

این روایات، متضمن این است که پیامبر در تعظیم صلوات، «آل» خود را مثل نفس خود قرار داده است.

فقیه شافعی ابن مغازلی در روایتی که از «تنوخی» نقل کرده گفته: «ان الصلاة علی النبی وآله فریضه فی الصلاة؛ صلوات بر پیامبر و آلش در نماز واجب است». و نیز ابوحنیفه گفته: «الصلاة علی النبی و آله فریضه فی الصلاة».⁽¹⁾

. فضائل الخمسه، ج 1، صص 352-398؛ ابن مغازلی، المناقب، ذیل سوره احزاب، آیه 56.

د) مظهری یکی دیگر از مفسرین اهل سنت می‌گوید:

ابی مسعود الانصاری، قال: قال رسول الله صلی الله علیه و (آله) وسلم: من صلی صلاة و لم یصل فیها علی و علی اهل بیتی لم یقبل منه؛⁽²⁾ابومسعود انصاری می‌گوید: رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم فرمودند: هر کس نماز گزارد و در آن، بر من و اهل بیتم سلام نفرستد از او قبول نمی‌شود.

مظهری در ادامه می‌گوید:

این حدیث را ابن جوزی از طریق دارقطنی روایت کرده، و می‌گوید: در سند آن جابر جعفی ضعیف است، اما حاکم و بیهقی روایت دیگری از یحیی بن السباق از طریق ابن مسعود نقل نموده‌اند که «اذا تشهد احدکم فلیقل اللهم صل علی محمد و علی آل محمد و بارک علی محمد و علی آل محمد و ارحم محمد و آل محمد کما صلیت و بارکت و ترحمت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید».⁽³⁾

لازم به ذکر است که ابن غضائری درباره جابر بن یزید جعفی که از یاران امام باقر و امام صادق علیهما السلام است می‌گوید:

«الکونه ثقة فی نفسه؛ در وثاقت شخصی جابر تقریباً تردیدی نیست».

اگر عده‌ای در روایات او تردیدهایی نموده‌اند به خاطر وجود اشخاصی مثل عمرو بن ثمره و مفضل بن صالح در سند احادیث اوست چرا که اینها افراد مورد اعتمادی نیستند. اما آنچه

که اینجا بیان شده این است که خود جابر ضعیف می‌باشد (سخن ابن جوزی) ولی چنین چیزی ثابت نشده، مگر اینکه بگوییم چون او شیعی است ابن جوزی او را ضعیف دانسته؛ در حالی که این دلیل قانع‌کننده‌ای نیست.⁽¹⁾

. برای مطالعه درباره او ر. ک: جامع الرواة اردبیلی، ج 1، ص 144؛ محمود دریاف نجفی، المعجم الموحد، ج 1، ص 170؛ رجال نجاشی، ص 128؛ الفهرست طوسی، ص 45؛ رجال طوسی، ص 111؛ اختیار الکشی، رقم 335 و 348؛ الخلاصه، ج 1، ص 35.

البته روایت‌های صحیح دیگری این روایت را تقویت می‌کند. از این رو در ادامه نام کسانی را ذکر می‌کنیم که قائل‌اند با نفرستادن سلام و درود بر آل محمد علیهم السلام در تشهد، نماز باطل است:

برای مطالعه بیشتر در مورد إِنَّ اللّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ و صلوات بر پیامبر و آل پیامبر علیهم السلام به منابع ذیل مراجعه فرمایید:

صحیح بخاری، ج 4، ص 146 و ج 8، ص 77 و ج 6، صص 120-121 (ط الابیربه مصر)؛ مسند طیالسی، ص 142 (ط حیدر آباد)؛ سنن دارمی، ج 1، ص 309 (دمشق)؛ سنن نسائی، ج 1، صص 189-190 (میمنیه مصر)؛ جامع البیان طبری، ج 22، صص 23، 43، 44 (ط الحلبی مصر)؛ ابن حزم، المعلی، ج 4، ص 135 (قاهره)؛ موضوع اوهام، ج 2، ص 468 (ط حیدر آباد)؛ تاریخ بغداد، ج 6، ص 216 (ط قاهره)؛ سنن بیهقی، ج 2، صص 146، 147، 378 (ط حیدرآباد)؛ الساعاتی، بدایع المنن، ج 1، ص 92 (ط قاهره)؛ النمیری، الاعلام بفضل الصلاة علی النبی، صص 5-29 (ط حلب)، ابن جوزی، زاد المسیر فی علم التفسیر، ج 6، ص 418 (ط المکتب الاسلامی، دمشق)؛ مشکل الآثار، ج 3، صص 71 و 98 (ط حیدرآباد)؛ بغوی، معالم التزیل، ج 5، صص 225-226 (ط قاهره)؛ السخاوی، القول البدیع، صص 25، 27، 28 (حدیث امام حسین) 29 و 30 (ط حلب)؛ تفسیر ثعلبی، ذیل آیه؛ ذخائر العقبی، ص 19 (ط قاهره)؛ منهاج السنه، فصل 4، ص 65 (ط قاهره)؛ تاریخ ابن عساکر، ج 4، ص 450؛ ارشاد الساری للقسطلانی، ج 5، ص 428 و ج 7، ص 365 و ج 9، ص 244 (ط مصر)؛ نظم دررالسمطین، ص 45 (ط مطبقه القضاء)؛ ابن کثیر، تفسیر القرآن، ج 8، صص 114، 115، 118 (ط بولاق مصر)؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج 1، ص 172 (ط مصر)؛ فتح الباری، ج 8، ص 432 (ط مصر)؛ بدرالدین العینی، عمدة القاری، ج 15، ص 264 (ط المنیریه مصر)؛ تفسیر خازن، ج 5، ص 225 (قاهره)؛ الیافعی، الارشاد و التطریز، ص 236 (قاهره)؛ سیوطی، الجامع الصغیر، ص 219 (ط مصر)؛ ابن قیم جوزی، اعلام الموقعین، ج 4، ص 309 (ط السعاده، قاهره)؛ ابن حجر الهیتمی، الدر المنضور، صص 12 و 15؛ المختصری من المختص، ج 1، ص 54 (ط حیدر آباد)؛ الطبقات الشافیعه الکبری، ج 1، ص 95 و ج 2، ص 152 (ط القاهره)؛ سمرقندی، تنبیه الغافلین، ص 148 (ط قاهره)؛ النویری، نهایة الارب، ج 5، ص 308 (ط قاهره)؛ فتح البیان، ج 7، ص 313؛ الفتح الکبیر، ج 1، ص 129 و ج 2، ص 304 و ج 2، ص 190 (ط مصر)؛ آلوسی، الاغتراب، ص 112؛ آلوسی، الانوار المحمدیه، ص 423؛ منتخب الصحیحین، ص 129 (ط مصر)؛ تفسیر الوصول، ج 1، ص 233 (ط لکهنو)؛ ارحج المطالب، صص 111 و 317 و ج 3، ص 288 و ج 5، ص 50 و ج 3، ص 101؛ البیان و التعریف، ج 2، ص 134 (ط حلب)؛ الاتحاف زبیدی، ج 3، ص 78 (ط مصر)؛ موطأ مالک، ج 1، ص 137 (ط الحلبی مصر)؛ صحیح مسلم، ج 2، ص 16 (ط محمد علی صبیح مصر)؛ ابن الابار البلنسی، المعجم، ص 53؛ احمد القدوسی، سنن الهدی، ص 56؛ عبدالکریم الرافعی، التدوین، ج 1، ص 90؛ ابن عبدالبر، تجرید التمهید، ص 185 (ط قاهره)؛ سیوطی، بغیة

الوعاة، ص 443 (ط قاهره)؛ محمد بن اطفیش، شامل الامل و الفرع، ص 105 (ط قاهره)؛ علامه ساعاتی، بدایع المنف، ج 1، ص 90 (ط قاهره)؛ بخاری، التاریخ الکبیر، ج 2، رقم 1، ص 350 (ط حیدر آباد)؛ قاضی عیاض، الشفاء بتعریف حقوق المصطفی، ج 2، صص 60-61 (ط آلاستانه)؛ ابن حجر عسقلانی، الاصابه، ج 1، ص 547 (ط مصطفی محمد، مصر)؛ شهاب الدین احمد الابشهی؛ المستطرف، ج 2، ص 268 (ط قاهره)؛ الدینوری؛ عمل الیوم و اللیلة، ص 103 (ط حیدرآباد الدکن)؛ حمیدی، الجمع بین الصحیحین، ج 2، ص 502؛ الکازردنی، المنتقی فی سیره المصطفی، (روایت ابی سعید الخدری)؛ سیوطی، ذیل اللئالی، ص 153 (ط لکهنو)؛ الشیخ عبدالحفیظ الفهری، آی ات و البینات، صص 240، 248 (ط المطبعة الرظیه)؛ مسند احمد، ج 1، ص 162، به طریق مختلف؛ الذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج 3، ص 133 (ط دارالمعارف، مصر)؛ نووی، شرح صحیح مسلم، ج 4، ص 124 (ط قاهره)؛ نووی، الاذکار، ج 6، صص 40، 77، 323؛ الزبیدی، تاج العروس، ج 7، ص 105 (ط قاهره). حدیث مذکور به 45 شکل روایت شده است (ر. ک: ملحقات احقاق الحق، صص 606-611).

3. مصادیق آل یاسین در قرآن کریم

از جمله آیاتی که سلام و درود بر آل محمد علیهم السلام را به مسلمانان تذکر می‌دهد این آیه است:

سَلامٌ عَلی إِلْ‌یاسِینَ‌1

غالب مفسرین اهل سنت ذیل این آیه از ابن عباس و دیگران نقل نموده‌اند که مراد از آل یاسین، آل محمد صلی‌الله علیه وآله وسلم هستند؛ از جمله طبری نقل می‌کند که مراد از سَلامٌ عَلی إِلْ‌یاسِینَ ، یعنی آل محمد و می‌افزاید که در تفسیر کلبی هم این حدیث نقل شده است.⁽¹⁾

علی علیه السلام نیز می‌فرمایند: «یاسین» محمد صلی الله علیه و آله است و ما «آل یاسین» هستیم.⁽¹⁾

جایگاه حدیث ثقلین در تفاسیر

اشاره

خداوند متعال در جای جای قرآن از رسول گرامی‌اش با عنوان مفسر و روشنگر کتاب خود یاد کرده و تبیین قرآن را برای بشریت به عنوان یکی از اهداف نزول آن بر شمرده است؛ چنان که فرموده:

وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ ؛ ⁽²⁾«و بر تو قرآن را نازل کردیم، تا برای مردم آنچه را برایشان نازل شده است روشن کنی، باشد که اندیشه کنند».

وَ ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ إِلاّ لِتُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی اخْتَلَفُوا فِیهِ‌3 ؛ «و قرآن را جز برای این برتو فرو نفرستادیم که] حقیقت [آنچه را اختلاف دارند برای ایشان روشن کنی».

بدین سان پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله وسلم، مسئولیت عظیم و پرافتخار تفسیر و تبیین قرآن را آشکارا از آفریدگار خود دریافت نمود و هدایت بشر را از رهگذر تبیین قرآن و مفاهیم والایش دنبال کرد.

پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم که جز به رضای خدایش سخن نمی‌گفت، بارها بر وجود پیوندی ریشه‌دار و ناگسستنی میان قرآن و اهل بیت معصومش علیهم السلام تأکید نمود و این حقیقت را در زمان‌های پیاپی و به مناسبت‌های گوناگون به گوش همگان رسانید، تا حجت را بر آنان تمام ساخته باشد.

حدیث مشهور ثقلین، از جمله ده‌ها سخن زرین و گهرباری است که از وجود مبارک پیامبر درباره اهل بیت علیهم السلام به یاد مانده است. سند و دلالت این حدیث، به قدری روشن است که چنانچه درباره پیوند اهل بیت علیهم‌السلام با قرآن، هیچ سخن دیگری از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم وجود نداشت، همه حقیقت جویان را بس بود تا در برابر همتایی آنان با قرآن، فروتنانه سر تعظیم و تسلیم به زیر افکنند.

احمد بن حنبل، از پیشوایان بزرگ اهل سنت، در یک نقل، این حدیث نبوی را با اسناد به زید بن ارقم، صحابی مشهور پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم چنین نقل کرده است:

روزی پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در مجلسی بین مکه و مدینه که به غدیر خم مشهور است، در میان ما ایستاد و به ایراد خطبه پرداخت، پس از حمد و ثنای الهی و پند و اندرز به حاضران فرمود:

الا یا ایها الناس، انما بشر مثلکم، یوشک ان یأتینی رسول ربی - عزوجل - فاجیب، و انّی تارک فیکم الثقلین؛ اولهما کتاب الله - عزوجل - فیه الهدی و النور فخذوا بکتاب الله تعالی و استمسکوا به، فحثّ علی کتاب الله و رغب فیه، ثم قال: و اهل بیتی، اذکرکم الله فی اهل بیتی، اذکرکم الله فی اهل بیتی، اذکرکم الله فی اهل بیتی؛⁽¹⁾

. روح المعانی، ج 22، ص 16؛ تفسیر ثعالبی، ج 1، ص 435؛ تفسیر المظهری، ج 8، ص 261 (ذیل آیه موده)؛ معالم التنزیل، ج 8، ص 262. برای مطالعه بیشتر ر. ک: کتاب الله و اهل بیت فی حدیث الثقلین عن مصادر اهل السنة، گروه تحقیق در مسئله امامت، (مدرسه امام باقر علیه السلام، 1422).

باقی می‌گذارم، نخستین آن دو، کتاب خداست که مایه هدایت و نور است، پس بدان چنگ زنید و قرآن را دریابید.

زید می‌گوید، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پس از آن که مردم را برای روی آوردن به قرآن ترغیب و تشویق نمود، فرمود:

[و شیء گرانبهای دیگری که پس از خود به جا می‌گذارم] اهل بیت من است و من شما را به اهل بیتم توجه می‌دهم و این جمله را سه بار تکرار کرد.

نقل‌های مختلف حدیث ثقلین

این حدیث شریف در کتب اهل سنت با عبارات و تعابیر گوناگون نقل شده که نمونه‌هایی را ذکر می‌کنیم.

الف) وقد ثبت فی الصحیح ان رسول الله قال فی خطبه بغدیر خم، انی تارک فیکم الثقلین: کتاب الله و عترتی و انهما لم یفترقا حتی یردا علی الحوض.⁽¹⁾

. تفسیر القرآن العظیم، ج 5، ص 199.

ب) انی تارک فیکم ما ان تمسکتم به لن تضلوا بعدی، احدهما اعظم من الآخر: کتاب الله حبل ممدود من السماء الی الارض والآخر عترتی اهل بیتی و لن یفترقا حتی یردا علی الحوض، فانظروا کیف تخلفونی فیها؟ سپس می‌گوید: «هذا حدیث حسن غریب».⁽²⁾

ج) او همچنین ضمن حدیثی طولانی آورده است:

انی تارک فیکم الثقلین، اولهما کتاب الله تعالی فیه الهدی و النور، فخذوا بکتاب الله و استمسکوا به فحث علی الکتاب الله ر غب فیه - و قال صلی الله علیه و آله وسلم - و اهل بیتی اذکرکم الله فی اهل بیتی، اذکرکم الله فی اهل بیتی.⁽³⁾

لازم به ذکر است این حدیث از زید بن ارقم است، ولی از پیامبر خدا روایات بسیاری وارد شده که نشان می‌دهد منظور از اهل بیت امام علی، حضرت فاطمه، امام حسن و امام حسین علیهم السلام هستند.

د) انا تارک فیکم الثقلین، الحدیث.⁽¹⁾

. همان، ج 3، ص 492.

الف) از وی نقل شده است: «قال علیه السلام: انی تارک فیکم الثقلین».⁽²⁾

لازم به ذکر است استناد این جز به رازی محرز نیست و آن چنا نکه از کشف الظنون⁽³⁾بر می‌آید آن را «القمولی» و «القاضی شهاب الدین» کامل نموده‌اند.

ب) ایشان در کتاب الحصول خود نیز می‌آورد: انی تارک فیکم ما ان تمسکتم به لن تضلوا به کتاب الله و عترتی.⁽⁴⁾

وی نیز همان لفظی را که از فخر رازی نقل کردیم (قسمت الف) در کتاب خود آورده است.⁽⁵⁾

الف) وانت تعلم ان ظاهر ماصح من قوله صلی الله علیه و آله: انی تارک فیکم خلیفتین و فی روایة ثقلین کتاب الله حبل ممدود مابین السماء و الارض و عترتی اهل بیتی، انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض، یقتضی ان النساء المطهرات غیر داخلات فی اهل البیت الذین هم احد الثقلین.⁽⁶⁾

ب) انی تارک فیکم ثقلین: اولهما کتاب الله فیه الهدی و النور، فخذوا بکتاب الله واستمسکوا به فحث علی کتاب الله و رغب فیه ثم قال: و اهل بیتی، اذکرکم الله فی اهل بیتی، اذکرکم الله فی اهل بیتی، اذکرکم الله فی اهل بیتی.

در ادامه نیز حدیثی می‌آورد که اهل بیت کسانی‌اند که صدقه بر آنها حرام است؛ البته آل علی علیه السلام، عقیل، جعفر و عباس را برمی‌شمارد.⁽¹⁾

. همان، ص 16.

ج) انی تارک فیکم خلیفتین: کتاب الله عزوجل حبل ممدود ما بین السماء الارض و عترتی اهل بیتی و انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض.

سپس هم می‌گوید در این مضمون اخبار زیادی وارد شده است.⁽²⁾

وی این حدیث را با عبارات ذیل نقل کرده است:

انی تارک فیکم الثقلین، انه لن تعمی ابصارکم ولن تضل قلوبکم و لن تزل اقدامکم و لن تقصر ایدیکم، کتاب الله سبب بینکم و بینه، طرفة بیده و طرفة بایدیکم، فاعملو بحمکمه، و آمنوا بمتشابه واحلوا حلاله و حرموا حرامه، الا و اهل بیتی و عترتی و هو الثقل الآخر فلا تسبوهم فتهلکوا.⁽³⁾

الف) انی تارک فیکم الثقلین: کتاب الله و اهل بیتی. اذکرکم الله فی اهل بیتی.⁽⁴⁾

بغوی هم نقل کرده که به زید بن ارقم گفته شد اهل بیت چه کسانی هستند و او همان گفته قبلی را که در تفسیر ابن کثیر ذکر کردیم برمی‌شمارد.

ب) انا تارک فیکم ثقلین اولهما کتاب الله فیه الهدی و النور فخذوا بکتاب الله و استمسکوا به - فحث علی کتاب الله و رغب فیه - ثم قال: اهل بیتی، اذکرکم الله فی اهل بیتی.⁽¹⁾

. همان، ج 1، ص 517.

الف) وقال النبی: انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی.⁽²⁾

ب) انی تارک فیکم الثقلین خلیفتی ان اخذتم بهما لن تضلوا بعدی.⁽³⁾

قندوزی حنفی می‌گوید: «این حدیث را ثعلبی هم نقل نموده است».⁽⁴⁾

ج) انی ترکت فیکم الثقلین ان اخذتم بهما لن تضلوا، احدهما اکبر من الآخر کتاب الله حبل ممدود من السماء الی الارض و عترتی اهل بیتی، الا و انهما لن یفترقا. حتی یردا علی الحوض.⁽⁵⁾

عن ابی جعفر: انه سأله عن قوله الله تعالی أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ قال: نزلت فی علی بن ابن طالب، قلت: ان الناس یقولون فما منعه ان یسمی‌علیاً و اهل بیته فی کتابه؟ فقال ابوجعفر: قولوا لهم ان الله انزل علی رسوله الصلاة و لم یسّم ثلاثا و لا اربعاً حتی کان رسول الله و انزل أَطِیعُوا اللّهَ فنزلت فی علی و الحسن و الحسین و قال رسول الله: اوصیکم بکتاب الله و اهل بیتی ان سألت الله ان الا یفرّق بینهما حتی یوردهما علی الحوض فاعطانی ذلک.⁽⁶⁾

الف) قال رسول الله: انی تارک فیکم ما ان تمسکتم به لن تضلوا بعدی، احدهما اعظم من الآخر و هو کتاب الله حبل ممدود من السماء الی الارض و عترتی اهل بیتی لن یفترقا حتی یردا علی الحوض، فانظرو کیف تخلفونی فیهما.⁽¹⁾

. ر. ک: لباب التأویل، ج 1، ص 3.

ب) ألا و انیّ تارک فیکم ثقلین؛ احدهما کتاب الله هو حبل الله من اتبعه کان علی الهدی و من ترکه کان علی ضلالة و اهل بیتی اذکرکم الله من اهل بیتی، ثلاث مرات.⁽²⁾

ج) انی تارک فیکم ثقلین، اولهما کتاب الله فیه الهدی و النور، فخذوا بکتاب الله و استمسکوا به فحث علی کتاب الله و رغب فیه - ثم قال: اهل بیتی اذکرکم الله فی اهل بیتی....⁽³⁾

د) انی تارک فیکم ثقلین کتاب الله و عترتی.⁽⁴⁾

ه) حدیث زید بن ارقم که فردی با نام حصین از او می‌پرسد اهل بیت چه کسانی‌اند و او پاسخ می‌دهد.⁽⁵⁾

الف) قال صلی الله علیه و آله وسلم: انی تارک فیکم الثقلین؛ کتاب الله عزوجل و عترتی.⁽⁶⁾

ب) زید بن ارقم عن النبی صلی الله علیه و آله وسلم انه قال: انی تارک فیکم، کتاب الله و اهل بیتی، اذکرکم الله فی اهل بیتی؛ قیل لزید: فمن اهل بیتی، فقال: هم

آل علی و....⁽¹⁾

. همان، ج 3، ص 538.

الف) قال رسول الله صلی‌الله علیه وآله وسلم: انی تارک فیکم ما ان تمسکتم به لن تضلوا بعدی، احدهما اعظم من الآخر: کتاب الله حبل ممدود من السماء الی الارض و عترتی اهل بیتی و لن یتفرقا حتی یردا علی الحوض فانظروا کیف تخلفونی فیهما.⁽²⁾

ب) قال رسول الله: انی لکم فرط و انکم واردون علی الحوض، فانظروا کیف تخلفونی فی الثقلین. قیل: و ما الثقلان یا رسول الله؟ قال: الاکبر کتاب الله عزوجل سبب طرفه بیدالله و طرفه بایدیکم، فتمسکوا به لن تزالوا أو لاتضلوا، و الاصغر عترتی و انهما لن یتفرقا حتی یردا علی الحوض و سألت لهما ذاک ربی فلا تقدموهما لتهلکوا و لا تعلموهما فانهما اعلم منکم.⁽³⁾

الف) روی عنه رسول الله قال: انی تارک فیکم الثقلین، انه لن تعمی ابصارکم و لن تضل قلوبکم و لن تزل اقدامکم و لن تقصر ایدیکم، کتاب الله سبب بینکم و بینه، طرفه بیده و طرفه بایدیکم فاعلموا بمحکمه، و آمنوا بمتشابهه و احلوا حلاله، و حرموا حرامه، الا و عترتی و اهل بیتی، هو الثقل الآخر فلا تسبقوهم فتهلکوا.⁽⁴⁾

ب) وقال النبی صلی الله علیه و آله وسلم: انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی.⁽⁵⁾

او درباره این حدیث شریف می‌گوید:

وقد ثبت فی الصحیح ان رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم، قال فی خطبته بغدیر خم انی تارک فیکم الثقلین: کتاب الله و عترتی و انهما لم یفترقا حتی یردا علی الحوض.⁽¹⁾

. من نسمات القرآن، ص 514.

الف) انی تارک فیکم ثقلین؛ کتاب الله و عترتی و انهما لم یفترقا حتی یردا علی الحوض.⁽²⁾

ب) الا و انی تارک فیکم ثقلین؛ احدهما کتاب الله هوحبل الله من اتبعه کان علی الهدی و من ترکه کان علی ضلالة و عترتی اهل بیتی.⁽³⁾

ج) انا تارک فیکم ثقلین؛ اولهما کتاب الله فیه الهدی و النور فخذوا بکتاب الله واستمسکوا به فحث علی کتاب الله عزوجل و رغب فیه - ثم قال: و اهل بیتی اذکرکم الله فی اهل بیتی قالهما ثلاثا.⁽⁴⁾

در ادامه نیز همان حدیثی را که حصین از زید بن ارقم درباره اهل بیت می‌پرسد ذکر کرده است.⁽⁵⁾

الا و انی تارک فیکم ثقلین، احدهما کتاب الله هو حبل الله من اتبعه کان علی الهدی و من ترکه کان علی ضلالة و فیه: فقلنا له: من هم اهل بیته و نساءه و قال:

لا و اثیم الله، ان المرأة تکون مع الرجل العصر من الدهر ثم یطلقها فترجع الی ابیها و قولها. اهل بیته اصله و عصبة الذین حرموا الصدقه بعده.⁽¹⁾

. همان، ج 4، ص 170.

لازم به ذکر است که حدیث زید بن ارقم به صورت کامل در ادامه همین حدیث ذکر شده است.

الف) قال النبی صلی الله علیه و آله وسلم انی تارک فیکم الثقلین؛ کتاب الله واهل بیتی.⁽²⁾

ب) قال النبی صلی الله علیه و آله وسلم انی تارک فیکم الثقلین؛ کتاب الله واهل بیتی، اذکرکم الله فی اهل بیتی قبل لزید بن ارقم و عن اهل بیته قال هم آل علی.⁽³⁾

الف) عن زید بن ارقم: قال رسول الله: قال اما بعد ایّها الناس فانی انا بشر مثلکم یوشک ان یأتینی رسول ربی فاجیب و انا تارک فیکم ثقلین اولهما کتاب الله فیه الهدی و النور فخدوا الکتاب الله و... و اهل بیتی اذکرکم فی اهل بیتی، اذکرکم الله ثلاثا فی اهل بیتی.⁽⁴⁾

ب) قال اهل المعانی کل شیء له قدر و وزن ینافس فیه فهو ثقل، قال النبی صلی الله علیه و آله وسلم: انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی. فجعلها ثقلین اعظاما لقدرهما.⁽⁵⁾

او به نقل از ابوذر می‌گوید:

رسول الله سمعته حین احتضر یقول: انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی و انهما لم یفترقا حتی یردا علی الحوض کهاتین، و جمع بین اصبعیه المسبحتین من یدیه و ساوی بینهما و....⁽¹⁾

. مفاتیح الاسرار، نسخه خطی، ورقه 26 ب.

جایگاه سندی حدیث ثقلین

ابن حجر هیتمی، از عالمان بزرگ اهل سنت، درباره طرق فراوان این حدیث می‌نویسد:

«این حدیث، با طریق‌های فراوانی از بیست و چند صحابی روایت شده است».

وی همچنین می‌نویسد:

شمار زیادی از صحابه، حدیث یاد شده را از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم روایت کرده‌اند. در این میان برخی از آنان حدیث را در سفر حجة الوداع و در روز عرفه از وی شنیده و روایت کرده‌اند و برخی آن را در زمان هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم که جمع زیادی نزد وی حضور داشتند شنیدند و گزارش کردند. شماری دیگر نیز آن را در ماجرای بزرگ و به یاد ماندنی غدیر خم از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیدند. و جمعی از صحابه نیز چنین می‌گویند که این حدیث را در زمان بیماری آن حضرت و در روزهای پایانی زندگی‌اش از پیامبر اکرم به یاد دارند. و سرانجام گروهی دیگر گفته‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم پس از بازگشتن از طائف، خطبه‌ای ایراد کرد و در آن، حدیث ثقلین را فرمود.

ابن حجر پس از گزارش تنوع نقل حدیث از سوی صحابه، درباره علت آن می‌نویسد:

ثم اعلم ان الحدیث التمسک بذالک طرقا کثیرة وردت عن نیف و عشرین صحابیاً. و فی بعض تلک الطراق انه قال ذالک بحجة الوداع بعرفة، و فی اخری انه قال بالمدینة فی مرضه و قد امتلأت الحجره بأصحابه و من اخری انه قال: ذلک بغدیر خم و فی اخری انه قال: لمّا قام خطیباً بعد انصرافه من الطائف کما مر، و لا تنافی اذ لا مانع من انّه کرّر علیهم ذلک فی تلک المواطن و غیرها تماماً بشأن الکتاب العزیز و العترة الطاهرة.⁽²⁾

بر این اساس، این همه تفاوت و چندگونگی درباره زمان و مکان صدور روایت از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نشان از آن دارد که موضوع قرآن و عترت و پیوند آن دو به قدری برای‌آن حضرت مهم بوده که در زمان‌های مختلف، هر فرصتی را غنیمت می‌شمردند و درصدد اعلان آن به همگان بوده‌اند.

علامه امینی درباره سند حدیث می‌نویسد:

«پیشوایان و حافظان حدیث بر صحیح بودن این روایت اجماع دارند.»⁽¹⁾

. علامه امینی، الغدیر، ج 6، ص 330.

همچنین آیت الله بروجردی درباره آن می‌نویسد:

این حدیث را افزون بر عالمان شعیه، سی و چهار تن از مردان و زنان صحابه و یاران پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و بیش از صد و هشتاد تن از بزرگان و دانشمندان نامی و محدثان نام آشنای اهل تسنن، در کتاب‌های سنن و جوامع حدیثی خود با سندهای صحیح نقل کرده‌اند.⁽²⁾

درباره راویان حدیث شریف ثقلین از میان صحابه باید گفت که این حدیث شریف در میان علمای مذهب اهل بیت علیهم السلام و اهل سنت از شهرتی بسیار برخوردار است. بدون شک چنین جایگاهی ناشی از وجود آن حدیث در منابع متعدد فریقین و نیز نقل آن توسط تعداد قابل توجهی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه وآله است. طبق تحقیقات انجام گرفته، حدیث شریف ثقلین توسط سی و هفت تن از اصحاب پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و اله نقل و روایت شده است که عبارت‌اند از:⁽³⁾

1 - امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام 2 - فاطمه زهرا سلام الله علیها 3 - امام حسن مجتبی علیه السلام 4 - امام حسین علیه السلام 5 - ابوایوب انصاری 6 - ابوذر غفاری 7 - ابورافع 8 - ابوسعید خدری 9 - ابو شریح خزاعی 10 - ابوقدامه انصاری 11 - ابولیلی انصاری 12 - ابوالهیثم ابن التیهان 13 - ابوهریره 14 - ام المؤمنین ام سلمه 15 - ام هانی خواهر امام علی علیه السلام 16 - انس بن مالک 17 - براء بن عازب 18 - جابر بن عبدالله

انصاری 19 - جبیر بن مطعم 23 - زید بن ثابت 20 - حذیفة بن اسید غفاری 21 - حذیفة بن یمان 22 - خزیمة بن ثابت (ذوالشهادتین) 25 - سعد ابن ابی وقاص 26 - سلمان فارسی 27 - سهل بن سعد 28 - ضمیره اسلمی 29 - طلحة بن عبیدالله تمیمی 30 - عامر بن لیلی بن ضمره 31 - عبدالرحمن بن عوف 32 - عبدالله بن حنطب؛ 33 - عبدالله بن عباس 34 - عدی بن حاتم 35 - عقبة بن عامر 36 - عمر بن خطاب 37 - عمرو بن عاص.

گفتنی است همین حدیث شریف از امام باقر، امام صادق، امام رضا و امام هادی علیهم السلام نیز نقل شده است.

همچنین میرحامد حسین هندی (م 1306 ق) در کتاب گرانقدر «عبقات الانوار» نام نوزده تابعی و نام بیش از سیصد تن از علما و دانشمندان اهل سنت را آورده است که از قرن دوم تا قرن چهاردهم زندگی می‌کرده‌اند و حدیث شریف ثقلین را نقل و روایت نموده‌اند.⁽¹⁾

. اهل البیت فی الکتاب و السنه، ص 127.

با توجه به اینکه حدیث شریف ثقلین را تعداد قابل توجهی از راویان در منابع فریقین روایت کرده‌اند، می‌توان آن را از دیدگاه مذهب اهل بیت علیهم السلام و اهل سنت متواتر معرفی نمود. همچنین علاوه بر علمای حدیثی ما تعدادی از علمای حدیثی اهل سنت نیز این حدیث شریف را صحیح و معتبر نامیده‌اند که در اینجا به اسامی و کتاب‌های برخی از آنها اشاره می‌کنیم.

1 - مسلم بن حجاج نیشابوری (206-261 ق) با نقل حدیث شریف ثقلین در کتاب صحیح خود بر صحت و اعتبار آن حدیث شریف صحه گذاشته که قبلاً روایت زید بن ارقم در همین زمینه ذکر شد.⁽²⁾

2 - ابوعیسی محمد بن عیسی ترمذی (209-297 ق) در کتاب الجامع الصحیح خود با نقل دو روایت مربوط به ثقلین، هر دو روایت را (با همان سند) حدیث حسن نامیده است.⁽³⁾

3 - حافظ ابوعبدالله حاکم نیشابوری (م 405 ق) حدیث شریف ثقلین را درکتاب خود المستدرک علی الصحیحین ذکر نموده و سپس از نقل آن چنین گفته است:

«هذا حدیث صحیح علی شرط الشیخین و لم یخرجاه بطوله؛⁽¹⁾

. المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 109.

4 - حافظ ابوالفداء اسماعیل بن کثیر دمشقی (م 744 ق) در تفسیر خود، ذیل آیه بیست و سوم از سوره شوری، حدیث شریف ثقلین را صحیح نامیده است. متن سخن وی و حدیث مورد نظر چنین است:

وقد ثبت فی الصحیح ان رسول اله صلی الله علیه وآله قال فی خطبته بغدیر: انی تارک فیکم الثلقین: کتاب الله و عترتی و انهما لم یفترقا حتی یردا علی الحوض؛⁽²⁾

همانا در [کتاب یا حدیث] صحیح آمده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در خطبه غدیر خم چنین فرمود: همانا من در میان شما دو چیز سنگین بر جای می‌گذارم؛ کتاب خدا و اهل بیت من که آن دو از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا روزی که در کنار حوض بر من وارد شوند.

5 - جلال الدین سیوطی (846-911 ق) نیز در کتاب الجامع الصغیر خود، پس از نقل حدیث شریف «ثقلین» از طریق زید بن ثابت، آن را صحیح معرفی کرده است.⁽³⁾

همچنین تعداد دیگری از علما و محدثان مذهب اهل بیت علیهم السلام و اهل سنت نیز در کتب و رسائل خود بر صحیح و معتبر بودن حدیث شریف «ثقلین» اذعان و تأکید کرده‌اند.

بنابراین به طور کلی می‌توان گفت کسی نمی‌تواند در صحت و اعتبار و شهرت این حدیث شریف خدشه‌ای وارد سازد. چون این حدیث شریف، علاوه بر متواتر بودن، صحیح و معتبر است که این هم مورد اتفاق فریقین است. البته ممکن است قسمتی از احادیث ثقلین دارای سند ضعیف باشد، ولی این امر هیچ آسیبی به سایر احادیث صحیح و با سند معتبر وارد نمی‌سازد.

مفاهیم و مفاد حدیث ثقلین

مفاد حدیث، بسان سند آن از قوت و روشنی ویژه‌ای برخوردار است؛ به گونه‌ای که هرکس در آن اندیشه و تأمل کند، پیوند اهل بیت علیهم السلام با قرآن برایش آشکار خواهد شد. در اینجا برخی از این مفاهیم را بررسی خواهیم نمود.

بدون شک، منظور از اهل بیت در این حدیث شریف که به عنوان ثقل اصغر (امانت سنگین کوچک‌تر) معرفی شده است، باید کسانی باشند که لیاقت و شرایط رهبری همه جانبه امت اسلامی را داشته و در عین حال از هرگونه لغزش و گناه و انحراف به دور باشند؛ چراکه ثقل اکبر (امانت سنگین بزرگ‌تر) یعنی قرآن کریم نیز دارای چنین ویژگی‌هایی است و همین ضامن رستگاری و سعادت امت اسلامی‌است، اما افراد غیر معصوم توان و لیاقت ایفای چنین نقش الهی و بزرگی را ندارند.

از طرفی اهل بیت همان کسانی هستند که خداوند متعال در آیه سی و سوم سوره احزاب، از تطهیر آنها از هرگونه پلیدی و گناه خبر داده است. همچنین در آیه پنجاه و نهم سوره نساء به «صاحبان امر» بودنشان اشاره نموده و بر اطاعت مطلق مسلمانان از آنها تأکید ورزیده است.

از این گذشته، خداوند متعال در آیه چهل و سوم سوره نحل، آنها را «اهل ذکر» امت اسلامی معرفی نموده و بر مراجعه امت اسلامی به آنها دستور داده است. همچنین خداوند متعال در آیه صد و نوزدهم سوره توبه، آنها را «راستگویان و صادقان حقیقی» معرفی کرده و به همراهی مطلق امت اسلامی با آنها دستور داده است.

از طرفی در آیه بیست و سوم سوره شوری، آنها را نزدیکان پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله معرفی کرده و اجر رسالت آن حضرت صلی الله علیه وآله را دوستی و مودت آن نزدیکان قرار داده است.

به علاوه، روایات موجود در منابع فریقین نیز بیان کننده این نکته است که پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله بارها و در موارد متعدد امام علی، حضرت فاطمه، امام حسن، امام حسین و

امامانی از اولاد امام حسین علیهم السلام را اهل بیت خود معرفی نموده است. طبق برخی از روایات موجود، حدیث شریف «ثقلین» دارای ادامه‌ای است که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در آن منظور از اهل بیت علیهم السلام را به طور روشن بیان فرموده است. اعتقاد امامیه و بسیاری از علما اهل سنت نیز در این مورد بسیار روشن و واضح است. آنها معتقدند که منظور از اهل بیت در حدیث شریف ثقلین، امام علی، حضرت فاطمه، امام حسن، امام حسین و امامان معصوم از اولاد امام حسین علیهم السلام هستند.

«هر چیزی را که دارای قدر و وزن باشد ثقل گویند. رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلم کتاب خدا و عترت را به خاطر عظمت قدر آنها و اینکه آنها مستعد تعالی و قرب به خداوند هستند ثقل نامیده است».⁽¹⁾

. ابن منظور، لسان العرب، ج 2، ص 112، ماده «ثقل»؛ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، ص 173.

در مجموع موارد گفته شده درباره واژه ثقل را می‌توان در سه عنوان خلاصه کرد:

الف) تمسک و عمل کردن به دستورهای قرآن کریم و اهل بیت علیهم السلام، کار بسیار دشواری است.

ب) با توجه به اینکه در زبان عربی به هر چیز نفیس و با اهمیتی «ثقل» گفته می‌شود، قرآن کریم و اهل بیت علیهم السلام به خاطر ارزش و اهمیت بسیار والا، ثقلین، یعنی دو چیز نفیس و ارزشمند نامیده شده‌اند.

ج) برخی از دانشمندان نیز «ثقل» را به معنای بار سفر گرفته و اظهار داشته‌اند هر فردی که خواهان سعادت دنیوی و اخروی است، باید در این مسیر، بار سنگین قرآن و عترت علیهم السلام را بر دوش کشد تا در نتیجه سعادت خود را تأمین نماید.⁽²⁾

ابن حجر، با ملاحظه مجموعه روایاتی که واژه «ثقلین» در آن‌ها آمده و نیز تفاوت در چگونگی عبارت یا کم و زیاد شدن برخی جمله‌ها در بعضی طرق آن، نکته‌هایی را در مقام تحلیل و تفسیر این احادیث برداشت کرده است؛ از جمله می‌نویسد:

در روایت ثقلین، به ویژه در این جمله‌های پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم: «آگاه باشید که چگونه پس از من با آن دو رفتار می‌کنید» و «شما را درباره عترتم به نیکی سفارش می‌کنم.» و «شما را به اهل بیتم توجه می‌دهم»، تأکید بسیاری بر دوستی ورزیدن با اهل بیت علیهم السلام، نیکی زیاد به آنان و احترام و بزرگداشت آنان، دیده می‌شود.

این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم که خود را بر آن دو مقدم ندارید و از آنان باز نمانید، که در هر دو صورت هلاک می‌شوید، و درصدد تعلیم آنان نباشید، چرا که اهل بیت علیهم السلام از ما آگاه ترند، دلالت دارد که از میان اهل بیت علیهم السلام آنانی که شایستگی عهده دار شدن درجات عالی و مسئولیت‌های دینی را دارند، بر دیگران مقدم‌اند.

و از آنجا که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم، آشکارا این مقام را در شأن قریش اعلان کرد و در میان قریش نیز تنها اهل بیت او هستند که مایه فضل و تمایز از دیگران‌اند، از این رو اهل‌بیت علیهم السلام سزاواتر و شایسته‌تر از دیگران هستند...

از مجموع سخنان یاد شده چنین به نظر می‌رسد که امور سه گانه‌ای که ذکر شد، یعنی تأکید بر دوستی و احترام و احسان به ایشان و برتری آنان بر دیگران و... تا قیامت استمرار دارد...

در روایات تمسک به اهل بیت علیهم السلام به این نکته اشاره شده است که همان گونه که قرآن تا قیامت جاودان است و لزوم به تمسک به آن ابدی است، شایستگی اهل بیت علیهم السلام برای تمسک به ایشان نیز تا روز قیامت پا برجاست.⁽¹⁾

. الصواعق المحرقه، صص 136-137؛ محمدهادی معرفت، اهل البیت فی القرآن، صص 14-17.

از این حدیث، دوام امامت اهل بیت علیهم السلام تا زمانی که دنیا باقی است فهمیده می‌شود؛ چرا که آنها محل رجوع و مرجع مردم پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله در فهم شریعت و قرآن هستند؛ یعنی مرجعیت همراه با عصمتی که نظیر مرجعیت و عصمت قرآن است. قرآنی که لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ . ⁽¹⁾

. سوره فصلت، آیه 42.

عبارت «حتی یردا علی الحوض» کنایه از انقضاء دنیاست و این اشاره لطیفی است که هیچ گاه زمان از این حجت‌ها خالی نیست، چون اگر خالی باشد دیگر این عبارت «انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض» معنا ندارد.⁽²⁾

همانگونه که در حدیث شریف «ثقلین» بیان شده، قرآن و اهل بیت علیهم السلام تا روز قیامت قرین هم‌اند و از یکدیگر جدا نمی‌شوند. با توجه به همین نکته می‌توان نتیجه گرفت که باید تا روز قیامت، برای هر زمانی یک رهبر معصوم از اهل بیت علیهم السلام وجود داشته باشد. این نکته بر وجود حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پس از وفات یازدهمین رهبر معصوم، یعنی امام حسن عسکری علیه السلام، تا زمانی نامعلوم و نامشخص صحه می‌گذارد. چون آن حضرت عجل الله تعالی فرجه الشریف با وجود غایب بودن از چشم‌ها، زنده است و در وقت خود ظهور خواهد نمود و زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد.

در واقع انکار وجود امام زمان، عجل الله تعالی فرجه الشریف در قرون گذشته و حاضر، انکار سخن پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله است که از قرین هم بودن قرآن و اهل بیت علیهم السلام تا روز قیامت خبر داده است.

شهرستانی، متکلم و مفسر نامی اهل سنت، در مقدمه تفسیر خود پس از اظهار خرسندی بسیار از اینکه توفیق مطالعه و نگریستن در سخنان بی‌مانند اهل بیت علیهم السلام نصیبش

شده و از این رهگذر بر برخی از اسرار نهفته در قرآن دست یافته، در باب پیوند عترت با قرآن می‌نویسد:

پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم، قرآن را به حاملانی از عترت پاکیزه‌اش و ناقلانی از یاران فروزان و پاکش اختصاص داد. آنان قرآن را به گونه شایسته تلاوت می‌کنند و در آن غور می‌نمایند، پس قرآن میراث پیامبر است و عترتش وارثان او هستند، آنان یکی از دو «ثقل» هستند،.... و یاران پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم جملگی بر این نکته اجماع داشتند که دانش قرآن، ویژه اهل بیت علیهم السلام است، چرا که از علی بن ابی طالب علیه السلام می‌پرسیدند، آیا شما اهل بیت علیهم السلام جز قرآن به چیز دیگری اختصاص داده شده‌اید...

... چگونگی این پرسش و استثنای قرآن، نشانه آن است که اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بر این امر اتفاق نظر داشته‌اند که دانش قرآن و علم تنزیل و تأویل آن، ویژه اهل بیت علیهم السلام است.⁽¹⁾

. مفاتیح الاسرار، نسخه خطی، ورقه ا ب.

او در ادامه، دلیل تحیر عده‌ای را در تفسیر قرآن، عدم تمسک به اسباب واقعی آن، یعنی اهل‌بیت می‌داند و می‌گوید:

«و انما وقع لهم هذا التحیر لانهم ما ارتادوا العلم من بابه، و لم یتعلقوا بذیل اسبابه، فانغلق علیهم الباب، و تقطعت بهم الاسباب، و ذهب بهم المذاهب حیاری ضالین؛ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ کانُوا عَنْها غافِلِینَ ؛ و آیات الله اولیاوه، کما قال تعالی: وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ آیَةً ؛ و قد قال عزّ من قائل: وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَی الرَّسُولِ وَ إِلی أُولِی الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ . و لا کل مستنبط مصیب، والا لبطل فائده «منهم» و «منهم». و اذکر الخبر عن النبی صلی الله علیه و آله وسلم «علی منّی و انا منه» و قال حین نزلت سورة براءة: «یبلغها رجل منک».⁽²⁾

این بیان به درستی می‌رساندکه تنها راه رسیدن به محتوای قرآن، عترت رسول الله صلی الله علیه و آله هستند و کسی که غیر این راه را برود گمراه شده است، زیرا رسول الله صلی الله علیه و آله در حقّ علی علیه السلام فرمود:

«علیّ منّی و انا من علی «⁽¹⁾

. ینابیع المودة، ج 1، ص 169؛ خوارزمی، المناقب، ص 134.

طبق حدیث شریف «ثقلین» قرآن و اهل بیت علیهم السلام تا روز قیامت از یکدیگر جدا نمی‌شوند و بین آنها رابطه‌ای ناگسستنی وجود دارد. امام علی علیه السلام در همین زمینه چنین می‌فرماید:

ان الله تبارک و تعالی طهرنا و عصمنا و جعلنا شهداء علی خلقه و حجته فی ارضه، و جعلنا مع القرآن و جعل القرآن معنا، لا نفارقه و لا یفارقنا؛⁽²⁾

همانا خداوند تبارک و تعالی ما را [از گناهان و پلیدی‌ها] تطهیر نموده و معصوم گردانیده است و ما را برخلق خود شاهدان و در روی زمین خود، حجت‌های خویش قرار داده است. خداوند متعال ما را همراه قرآن و قرآن را همراه ما قرار داده است. ما از قرآن جدا نمی‌شویم و قرآن از ما جدا نمی‌شود.

البته امت اسلامی پس از پیامبر صلی الله علیه وآله بین آن دو امانت بزرگ جدایی انداختند؛ به گونه‌ای که عده‌ای از مسلمانان به دنبال قرآن رفتند و اهل بیت علیهم السلام را کنار گذاشتند و عده‌ای دیگر نیز اهل بیت علیهم السلام را گرفتند و قرآن را رها کردند و تنها عده بسیار کمی به وصیت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله عمل کردند و از قرآن و اهل بیت علیهم السلام اطاعت نمودند.

بدون شک، دسته اول و دسته دوم رستگار به شمار نمی‌آیند و تنها گروه رستگار و سعادتمند، دسته سوم خواهند بود که هم از قرآن و هم از اهل بیت علیهم السلام اطاعت می‌کنند، زیرا آنها راسخان در علم و مصداق اتم و اکمل «اهل الذکر» و عالم بر تفسیر و تأویل قرآن‌اند. اهل بیت تنها مرجع فهم مردم، درهای هدایت، کشتی نجات و چراغ‌های راه‌اند.

هیثمی این مقارنه قرآن و عترت را چه زیبا بیان می‌کند:

سمی رسول الله القرآن و عترته ثقلین؛ لأن الثقل کل نفیس خطیر مصون، و هذان کذلک، اذ کل منهما معدن للعلوم اللدنیه و الاسرار و الحکم العلیة و الاحکام الشرعیة، و لذا حث رسول الله علی الاقتداء و التسمک بهم و التعلم منهم.

وقال: الحمد لله الذی جعل فینا الحکمة اهل البیت، و قیل: سمیا لثقل وجوب رعایة حقوقهما.

ثم الذین وقع الحث علیهم منهم انما هم العارفون بکتاب الله و سنة رسول: اذ هم الذین لا یفارقون الکتاب الی الحوض و یؤیده الخبر السابق ولا تعلموهم فانهم اعلم منکم، و تمیزوا بذلک عن بقیة العلماء لان الله اذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهیرا، و شرفهم بالکرامات الباهره و المزایا المتکاثره:

وفی احادیث الحث علی التمسک باهل البیت اشاره الی عدم انقطاع متأهل منهم لتمسک به الی یوم القیامة، کما ان الکتاب العزیز کذلک و لهذا کانوا امانا لاهل الارض.

... ثم احق من تمسک به منهم امامهم و عالمهم علی بن ابی طالب (کرم الله وجهه) لمزید علمه و دقائق مستنبطاته و من ثم قال ابوبکر: «علیّ عترة رسول الله».⁽¹⁾

. الصواعق المحرقه، ص 90.

در این کلام زیبای ابن حجر می‌توان به چند نکته اشاره نمود:

الف) ثقل هر چیز نفیس مصون است، پس هم قرآن و هم عترت چون معدن علم و اسرارند، لذا رسول الله دستور اقتدا به آنها را داده است.

ب) عنوان ثقلین به خاطر سنگینی رعایت حقوق آنها بر قرآن کریم و اهل بیت علیهم السلام اطلاق شده است.

ج) عترت، عارف کامل به کتاب خدایند و تا پایان دنیا از قرآن جدا ناپذیرند. آنان از همگان برترند و خداوند آنها را از هرگونه پلیدی پاک و طاهر گردانیده و به آنها کرامات بایسته و شایسته‌ای عطا فرموده است.

د) همچنانکه تمسک به قرآن تا روز قیامت برپاست، تمسک به عترت هم تا قیامت برپاست و شایسته‌ترین آنها تمسک به وجود با برکت مولای متقیان حضرت علی علیه السلام است. لذا ابوبکر گفت: علی علیه السلام عترت رسول الله صلی الله علیه و آله است.

ابن حجر ذیل آیه: وَ ما کانَ اللّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ‌1 می‌گوید:

اشاره رسول الله الی وجود هذا المعنی فی اهل بیته، انهم امان اهل الارض کما کان هو اماناً لهم و فی ذلک احادیث کثیرة، منهما ما رواه الحاکم و صححه علی شرط الشیخین: «النجوم امان اهل الارض من الغرق و اهل بیت امان لامتی من الاختلاف، فاذا خالفتها قبیلة من العرب اختلفوا فصاروا حزب ابلیس».

وقال: «و» جاء من طرق عدیدة یقوی بعضها بعضا: انما مثل اهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح من رکبها نجا... و فی روایة مسلم و من تخلف عنها غرق. و فی روایة: هلک و انما مثل اهل بیتی فیکم مثل باب حطة فی بنی اسرائیل، من دخله غفر له.⁽¹⁾

چنانکه در حدیث شریف «ثقلین» ملاحظه می‌شود، اگر امت اسلامی از قرآن و اهل بیت علیهم السلام اطلاعت نمایند، به آنها وعده «لن تضّلوا» داده شده است. طبق قواعد زبان عربی، حرف «لن» برای نفی ابد به کار می‌رود. بنابراین اگر ما مطیع قرآن و اهل بیت علیهم‌السلام باشیم، بدون شک هرگز گمراه نخواهیم شد.

ابن حجر می‌گوید:

«و فی هذه الاحادیث لا سیما قوله، انظروا کیف تخلفونی فیهما و اوصیکم بعترتی خیراء و اذکرکم الله فی اهل بیتی».

«این تأکید بر مودت و احسان نسبت به اهل بیت است. آنها شریف‌ترین خانه در روی زمین به لحاظ، فخر و شرف و نسب هستند».

و در عبارت «لا تقدموهما فتهلکوا و لا تقصروا عنهم فتهلکوا و لا تعلموهم فانهم اعلم منکم» نشان می‌دهد کسی نمی‌تواند بر اهل بیت پیشی بگیرد، زیرا فضل و فخر آنان بر دیگران بیشتر است، لذا اولی و احق هستند.⁽¹⁾

. الصواعق المحرقه، صص 136-137.

ابن حجر کلامش را چنین ادامه می‌دهد: «وصح عن ابن بکر انه قال ارقبوا محمدا فی اهل بیتی ای احفظوا عهده و وده فی اهل بیته».⁽²⁾

در جای دیگری هم می‌گوید:

«مردم در قبال ولایت علی علیه السلام مسئول‌اند و از آنها درباره ولایت علی علیه السلام سؤال خواهد شد».⁽³⁾

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:

وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ * لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ4 ؛ «این کتابی است قطعاً شکست ناپذیر که هیچ گونه باطلی، نه از پیش و نه از پشت سر، به سراغ آن نمی‌آید، چرا که از سوی خداوند حکیم و شایسته ستایش نازل شده است».

پس اگر هیچ باطلی در قرآن کریم راه نداشته باشد، در اهل بیت علیهم السلام نیز راه نخواهد داشت، چرا که آن دو، تا روز قیامت نزد یکدیگر باقی می‌مانند و عهده دار رهبری و

هدایت امت‌های اسلامی‌هستند. واضح است که عهده داران چنین مقام بزرگ و خطیری، باید از هرگونه انحراف و گناه معصوم باشند، وگرنه فلسفه نبوت و رسالت به کلی از بین می‌رود و نتیجه معکوسی خواهد داد. بنابراین طبق محتوای حدیث شریف «ثقلین» می‌توان گفت اهل بیت علیهم السلام مانند قرآن کریم از هرگونه انحراف و باطلی به دور و در واقع معصوم‌اند.

همان گونه که قرآن کریم، حجت و نیز بیان کننده همه چیز است، اهل بیت علیهم‌السلام نیز حجت‌اند و با اتکای به قرآن کریم و ویژگی‌های الهی، بیان کننده همه چیز هستند.

بنابراین، قول، فعل و تقریر اهل بیت علیهم السلام به طور کلی حجیت دارد و پس از قرآن کریم معتبر شمرده می‌شود.

با توجه به محتوای حدیث شریف «ثقلین» نتیجه می‌گیریم که بین قرآن کریم و اهل بیت علیهم السلام هیچ گونه اختلاف و تعارضی وجود ندارد؛ چون از نظر عقل و منطق، معرفی دو چیز متعارض با یکدیگر در کنار هم، قابل قبول و شایسته نیست.

اگر احیاناً بین قرآن کریم و سخنان اهل بیت علیهم السلام تعارضی مشاهده شود، این تعارض یا از آنِ راویان حدیث است یا ما قادر به درک معنای حقیقی آنها نیستیم. زیرا خود اهل بیت علیهم السلام هیچ گاه بر خلاف قرآن کریم سخنی نمی‌گویند، بلکه آنان مفسران حقیقی قرآن کریم‌اند. از سوی دیگر، خود آنها دستور داده‌اند که هرچیز (سخن، عمل و تقریر) مخالف با قرآن کریم را کنار بگذاریم و به چنین مطالبی اعتنا نکنیم.

نباید فراموش کرد که وعده داده شده در حدیث «ثقلین» در مورد رستگاری امت اسلامی، تنها در گرو عمل آنها به دستورهای قرآن کریم و اهل بیت علیهم السلام است، از این رو

وعده مذکور هیچ‌گاه با ادعای محبت اهل بیت علیهم السلام و معرفی خود به عنوان شیعه و دوستدار آنها تحقق نخواهد یافت.

تعدادی از مسلمانان تنها خود را پیرو و دوستدار اهل بیت علیهم السلام معرفی می‌نمایند، ولی عملاً از دستورهای آنها پیروی نمی‌کنند، در حالی که این، عقیده و روشی نادرست و انحراف‌آمیز است. از طرف دیگر، خود اهل بیت علیهم السلام نیز از پیروان و دوستدارن خود خواسته‌اند که عملاً راه دین را در پیش بگیرند و از هرگونه ادعای پوچ و انحرافی بپرهیزند.

تحلیل علمای شیعه از حدیث ثقلین

بزرگان شیعه در موارد گوناگون به شرح و تفسیر حدیث شریف ثقلین پرداخته‌اند که در اینجا تنها به بیان دو نفر از این بزرگواران اشاره می‌کنیم:

در این قسمت تحلیل جامع آیت الله بروجردی از حدیث ثقلین، را که تأییدی بر گفته‌های ماست، می‌آوریم.

آیت‌الله بروجردی از جملات حدیث ثقلین، نکته‌های برداشت کرده است که در چند محور زیر بدان اشاره می‌شود.

ایشان در این بخش از حدیث، هفت نکته را یادآور می‌شود و سپس گفته‌های تأییدآمیز شماری از عالمان اهل تسنن را در این باره گزارش می‌کند.

الف) گرفتار شدن امت به فتنه‌ها پس از درگذشت پیامبر صلی‌الله علیه وآله وسلم و نیازمندی آنان به وسیله نجات بخش؛ چه اینکه مفهوم عبارت یاد شده آن است که درصورت عدم تمسک به قرآن و عترت، زمینه گمراهی فراهم است.

ب) وعده پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم صادق به این است که تا آن زمان که مسلمانان به این دو ثقل درکنار هم چنگ زنند، از گمراهی و لغزش به دور خواهند بود.

ج) هشدار به اینکه در صورت رویگردانی از قرآن و عترت یا یکی از آن دو، از گمراهی و لغزش رهایی نخواهند یافت.

د) قرآن و عترت پا به پای امت، ماندگارند.

ه) مصونیت قرآن از تحریف و دستبرد، و همچنین عصمت و پاکی عترت علیهم السلام از دروغ، سهو و خطا؛ به دلیل آنکه بر پیروی از عترت تأکید شده و آنان همتایان قران خوانده شده‌اند و مقتضای دستور پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به پیروی از کسی، عصمت و پاکی اوست.

و) راه ندشتن اختلاف میان عترت و قرآن در بیان احکام و نشان دادن راه‌های هدایت؛ چه اینکه اگر تمسک به یکی از آن دو به گمراهی می‌انجامید، هرگز بدان دستور داده نمی‌شد.

ز) برخورداری قرآن و عترت و جامعیت آن دو نسبت به همه تکالیف الهی و امور شرعی؛ به گونه‌ای که می‌توان از رهگذر آن دو به هر حکمی‌که در حوزه دین (اعتقادات، احکام و فروع عملی) مورد نیاز است، دست یافت.

ایشان در این باره چهار نکته، به همراه گفتار شماری از عالمان اهل تسنن را بازگو می‌کند.

الف) پایداری و ماندگاری قرآن و عترت علیهم السلام همپای عمر روزگار؛ از این رو تمسک به آن دو در هر عصر و روزگاری نجات بخش است؛ چنانکه شماری از عالمان اهل تسنن نیز این نکته را یاد آور شده‌اند؛ از جمله شهاب دولت آبادی در «هدایة السعداء» پس از ذکر حدیث می‌نویسد:

«ثبت بهذا الحدیث بقاء العترة الی قیام القیامة، فلابد ان یکون منهم من یهدی الی الحق حتی لا یفضل التمسک به».⁽¹⁾

. تمامی مطالب نقل شده از آیت الله بروجردی. ر. ک: بروجردی، جامع الاحادیث شیعه، ج 1، صص 61-73.

ب) تأکید و اصرار بر بایستگی پیروی از عترت و لزوم تکریم و بزرگداشت آنان؛ آن هم به دلیل جدایی‌ناپذیری عترت از قرآن و پیوند وجودی، علمی، عملی، قولی، شرافتی و فضیلتی که در دنیا و آخرت میان آن دو برقرار است. این موضوع از آنجا آشکار می‌شود که به رغم آن که همه خبرهای پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم از سوی خداوند است، ولی در این باره تصریح فرمود: «اخبرنی اللطیف الخبیر»، و این خود نشان از تأکید فزون‌تری برامر پیروی از عترت دارد.

در ادامه این نکته نیز، گفتار شماری از دانشمندان اهل تسنن را یاد کرده است.

ج) هشدار پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به امت و پرهیز دادن آنان از مخالفت با قرآن و عترت، چه اینکه در حدیث ثقلین آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم خبر داد که آن دو با هم در محل حوض کوثر با وی دیدار خواهند کرد و آن گاه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم از چگونگی رفتار امت پس از خود با آنان خواهد پرسید.

مرحوم بروجردی این نکته را نیز با سخن تنی از بزرگان اهل تسنن همراه ساخته است.

د) آنچه برای من روشن نیست این پرسش است که آیا ورود قرآن و عترت بر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در محل حوض که در همین بخش مورد نظر از حدیث آمد، و پرسش وی از آن دو درباره چگونگی رفتار امت با آنان، بدین معنی است که نخستین دیدار آنان با پیامبر در قیامت صورت می‌گیرد؛ به گونه‌ای که پیش از آن در جای دیگری با وی دیدار ندارند، یا به این معنی است که در قیامت تا آن هنگام که چگونگی رفتار انسان با قرآن و پیامبر پرسیده نشود و پیروی او از آنان مورد تأیید قرار نگیرد، فیض بزرگ نوشیدن آب از دستان مبارک پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و ورود به بهشت، نصیب هیچ کس نخواهد شد.

. طباطبایی بروجردی، جامع احادیث الشیعه، ج 1، صص 61-73.

نکته ششم: تحریم ارجاع به غیر اهل بیت علیهم السلام در فراگیری دین، که دو نکته اخیر از جمله «ولا تعلموهم» و علت «فانه اعلم منکم» به دست می‌آید.

نکته هفتم: تصریح بر اعلمیت عترت از آحاد امت در همه علوم و معارف دینی و غیر دینی، همان گونه که حذف متعلق «اعلم منکم» نشانگر این شمول و فراگیری است.

سید محسن امین عاملی پس از گردآوری و نقل طرق فراوان این حدیث از منابع مستند اهل سنت، در راستای شرح و تبیین مفاد عبارات آنها می‌نویسد:

احادیث ثقلین از جهات گوناگون، همتایی اهل بیت علیهم السلام با قرآن را مورد اشاره قرار داده است، این وجوه از قرار زیر هستند:

الف) اهل بیت علیهم السلام بسان قرآن، یادگار گرانبهای پیامبر صلی الله علیه وآله و سلم در میان مردم‌اند. از آنجا که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم اهل بیت علیهم السلام را در حدیث ثقلین با قرآن برابر قرار داده، و قرآن، معصوم و خلل‌ناپذیر است، پس اهل بیت علیهم السلام نیز از گناه و خطا معصوم‌اند.

ب) فرمان پیامبر صلی الله علیه وآله و سلم بر چنگ زدن به دامان اهل بیت علیهم السلام با دستور وی به تمسک به قرآن برابر است. همچنین صدور چنین امری نشان از حجت و اعتبار گفتار و رفتار اهل بیت علیهم السلام دارد، و گرنه جایی برای امر به تمسک نبود.

ج) همان گونه که تمسک به قرآن، نجات بخش از گمراهی است، تمسک به اهل بیت علیهم السلام نیز چنین است.

د) اهل بیت علیهم السلام مانند قرآن، پیوند دهنده زمین با آسمان و رابط بین خدا و آفریدگان او هستند.

ه) اهل بیت علیهم السلام و قرآن، تا قیامت در کنار یکدیگرند و از هم جدا نخواهند شد.

و) چنانکه پیشی گرفتن بر قرآن یا عقب ماندن از آن، مایه گمراهی و هلاکت است، درباره اهل بیت علیهم‌السلام نیز چنین است.

ز) پیروی از اهل بیت مانند پیروی از قرآن، مایه نور و هدایت است.⁽¹⁾

. اعیان الشیعه، ج 1، صص 370-371 و نیز ر. ک: شیخ قوام الدین دشنوی و محمد الواعظ الخراسانی، حدیث ثقلین، ص 43.

منبع‌شناسی حدیث ثقلین

از اینها که بگذریم مفسرین و اندیشمندان فراوانی حدیث «ثقلین» را در کتاب‌های خود آورده‌اند. در ادامه بحث به ذکر اجمالی این منابع اکتفا می‌کنیم.

ج 3، کتاب المغازی، باب 194، حجة الوداع، ص 305، ح 844.

ج 4، کتاب الادب، باب 617، ماجاء فی قول الرجل ویلک، ص 373، ح 1042.

ج 3، کتاب المغازی، باب 194، حجة الوداع، ص 306، ح 847.

ج 4، کتاب الاضاحی، باب 299، من قال الا صخی یوم النحر، ص 190، ح 459.

ج 4، کتاب الفتن، باب 1075،... لاترجعوا بعدی کفارا، ص 680، ح 1904.

ج 2، کتاب الحج، باب 3، الخطبه ایام منی، ص 6، ح 6.

ج 4، کتاب الحدود، باب 920، ص 572، ح 1632.

ج 4، کتاب الفتن، باب 1068، ص 673، ح 1878.

ج 4، کتاب الرقاق، ج 4، باب 824، ص 504، ح 1441 و ص 503، ح 1435.

ج 4، کتاب الرقاق، باب 824، ص 505، ح 1442 و ص 506، ح 1444 و ص 507، ح 1449.

ج 4، کتاب الجنائز، باب 85، الصلاة علی الشهید، ص 571، ح 1254.

ج 3، کتاب المناقب، باب 26، علامت النبوة فی الاسلام، ص 44، ج 125.

ج 3، کتاب المغازی، باب 144، ص 206، ح 570.

ج 4، کتاب الرقاق، باب 824، فی الحوض...، ص 506، ح 1447.

ج 3، کتاب المغازی، باب 1321، غزوه احد، ص 194، ح 533.

شرح السنة، ج 14، ص 117، ح 3913 (المکتب الاسلامی)؛ معالم التنزیل، ج 5، ص 81، 80 (دارالفکر).

ج 1، ص 196، ح 154؛ ج 2، ص 274، ح 539 و ص 18، ح 146 و ص 15، ح 360؛

ص 18، ح 362.

ج 1، ص 177، ح 140 و ص 312 (مؤسسه المحمودی).

الورقه 19، 20، 21، 22، 23، 24 (مکتبة آیة الله مرعشی).

ج 19، ص 293، ح 4523؛ ج 3، ص 241، ح 8396؛ ج 12، ص 96 ح 207؛ ج 10 ص 205، ح 30246؛ ج 19، ص 293، ح 14523؛ ج 2، ص 140، ح 4447؛ ج 16، ص 306، ح 8072؛ ج 9، ص 136، ح 27616؛ ج 19، ص 468، ح 15122؛ ج 3، ص 430، ح 9591؛ ج 19، ص 468، ح 15121؛ ج 16، ص 233، ح 7773؛ ج 16، ص 255، ح 7863؛ ج 19، ص 466، ح 15112؛ ج 17، ص 111، ح 9364؛ ج 17، ص 224، 223 ح 9817؛ ج 5، ص 400، ح 15582؛ ج 12، ص 253، ح 741 و 302؛ الجامع الصغیر فی الحادیث البشیر النذیر، ج 1، ص 402، ح 2631؛ ج 1، ص 244، ح 1608 (دارالفکر)؛ جمع الجوامع او الجامع الکبیر، ج 1، ص 373؛ ج 2، ص 395؛ الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج 7، ص 349؛ ج 2، ص 285؛ ج 6، صص 603-606 (دارالفکر).

کفایة الطالب اللبیب فی خصائص الحبیب المعروف بالخصائص الکبری

، ج 2، ص 266 (دار الکتاب العربی)؛ مسند علی بن ابیطالب، ص 192، ح 605 (المطبعه العزیزیه).

ص 65، ح 2683؛ ج 5، ص 182، ح 5026؛ ج 5، ص 183، ح 5028؛ ج 5، ص 186، ح 5040؛ ج 5، ص 182، ح 5025؛ ج 5، ص 166، ح 4971؛ ج 3، ص 180، ح 3052؛ ج 3، ص 88، ح 2749؛ المعجم الصغیر، ج 1، ص 131، ج 1، ص 135، ص 255 (دارالکتب العلمیه)؛ المعجم الاوسط، ج 4، ص 328، ح 3566؛ ج 4، ص 262، ح 3463؛ ج 5، ص 455، ح 4877 (مکتبة نشر الثقافة الاسلامیه).

منابع برای مطالعه بیشتر

الغدیر، علامه امینی؛ حدیث ثقلین، سید علی الحسینی المیلانی، مجله تراثنا، شماره 38-39، سال دهم، محرم 1415 ق و شماره 29، سال هفتم، 1412 ق؛ (بررسی حدیث «کتاب الله و سنتی» و رد آن)؛ حدیث ثقلین از دیدگاه مذهب اهل بیت و اهل سنت، ایلقار اسماعیل‌زاده، مجله طلوع، سال پنجم، شماره 17، بهار 1385، ص 22 به بعد؛ المراجعات، عبدالحسین شرف‌الدین، تحقیق الشیخ حسین الراضی، المجمع العالمی‌لاهل البیت علیهم السلام، چاپ دوم، قم 1416 ق؛ آیات الائمة، محمد رضا کوثر علیشاه، چاپ تهران؛ الائمة و القرآن، محمد رضا حکیمی، بیروت؛ عتبات الانوار فی مناقب الائمة الاطهار، میرحامد حسینی؛ حدیث ثقلین، شیخ قوام الدین الوشنوی و محمد الواعظ الخراسانی، المجمع العالمی‌للتقریب بین المذاهب الاسلامی، چاپ اول، 1995 م؛ کتاب الله اهل بیت فی حدیث ثقلین من مصادر اهل السنه، گروه تحقیق مسئله امامت، مدرسه امام باقر علیه السلام، 1422 ق؛ قرآن و عترت در پیرامون حدیث ثقلین، ابوتراب هوائی، مشهد، چاپ آذروش، چاپ اول، 1365 ه؛ حدیث متواتر ثقلین، محمد رضا حکیمی؛ مجله گلستان قرآن، شماره 155، اسفند 1380 ش؛ اهل بیت و حدیث ثقلین، ذکر الله احمدی کرمانشاهی، کیهان فرهنگی، شماره 184، بهمن 80.

بخش دوم: نقش و رسالت اهل بیت علیهم السلام از منظر قرآن

اشاره

نقش هدایتگرانه اهل بیت علیهم السلام در سایه قرآن

اشاره

حال که بیان کردیم قرآن و اهل بیت با یکدیگر وسیله هدایت مردم را به عهده دارند و نتایج حاصل از حدیث ثقلین را ثبت نمودیم، در این قسمت به رسالت اهل بیت در این راستا می‌پردازیم. این بخش حداقل به دو شکل کلی بروز می‌نماید: یکی نقش هدایتگرانه اهل بیت علیهم السلام زیرا قرآن، بیان است و اهل بیت علیهم السلام مبین آن و دیگری نقش تبیین قرآن، زیرا تنها آنها آگاهان به قرآن، اهل ذکر و راسخان در علم هستند.

تنها شیعیان نیستند که بر هدایت‌گری اهل بیت علیهم السلام تأکید می‌ورزند، بلکه بسیاری از دانشمندان بزرگ اهل سنت بر همین اعتقادند. از این میان فخر رازی در تفسیر خود می‌گوید:

هر که علی را پیشوای دین خود قرار دهد به دستاویز محکمی در دین و دنیای خود چنگ زده است و هر که در دین خود به علی بن ابی طالب اقتدا کند حقاً هدایت یافته است؛ به دلیل آنکه پیامبر فرمود، خداوندا، حق را بر همان محوری گردان که علی علیه السلام می‌گردد.⁽¹⁾

. تفسیر کبیر، فخر رازی، ج 1، ص 206.

آلوسی نیز هدایت‌گری علی علیه السلام را مسلّم می‌داند و می‌گوید:

«و ما ذکره من أن من اذ اقتدی فی دینه بعلی فقدا اهتدی مسلّم».⁽²⁾

او در جای دیگری می‌گوید:

پسر ابوطالب بر هدایت طریق مستقیم است تا سالک را در سلوک خودش به

مقامات و احوالات والا برساند، برخی از این احوالات ابتداست و برخی انتها و هیچ کس نمی‌تواند به نهایت برسد، مگر آنکه ابتدایش صحیح باشد.⁽¹⁾

. همان، ص 93.

آلوسی، محکم نمودن و صحیح برداشتن گام اول را شرط عروج می‌داند. او خود اقرار نموده است که گام اول را تا انتها باید به امام علی اقتدا کرد، زیرا:

«لابن ابی طالب هدایة الطریق المستقیم؛⁽²⁾پسر ابوطالب علیه السلام برای هدایت، طریق مستقیم است و نسل او هم بر همین طریق هستند».

ابن کثیر ذیل آیه «اهل الذکر»، وقتی در مقام تبیین جایگاه اهل بیت است، عالمان آنها را نام می‌برد و می‌گوید:

مثل علی علیه السلام، ابن عباس، حسن و حسین و محمد بن حنفیه، علی بن الحسین و... ابوجعفر باقر و محمد صادق علیهم السلام و امثال آنها... آنگاه می‌گوید اینها کسانی‌اند که «متمسک بحبل الله المتین و صراط المستقیم...؛⁽³⁾بر ریسمان محکم الهی چنگ زده‌اند و بر صراط مستقیم هستند، آنها حق هر صاحب حقی را می‌شناسند و به او نزلی را عطا می‌کنند که خدا و رسولش عطا نموده است و آن همان چیزی است که قلب‌های بندگان مؤمن به سوی آن جمع می‌شود.

بله اینها همان ذریه پاک رسول خدا صلی الله علیه و آله هستند که تا دهر باقی است آنها هم ساری و جاری هستند و زمین هیچ‌گاه از حجت خدا خالی نیست.

فخر رازی در معنی «کوثر» می‌گوید:

«فالمعنی انه سوف یعطیه نسلا یبقون علی مرّ الزمان، فانظر کم قتل من اهل البیت، ثم العالم ممتلی و منهم ولم یبق من بنی امیة فی الدنیا احد، ثم انظرکم کان فیهم من الاکابر من العلماء کالباقر و الصادق و الکاظم و الرضا علیهم السلام و انفس الزکیة و امثالهم.⁽⁴⁾

چه زیباست کلام فخر رازی؛ بله، این است رمز بقای نسل آل محمد علیهم السلام و تباهی بنی‌امیه. بنگر چند تن از بنی امیه باقی نمانده‌اند، اما از بزرگان اهل بیت علیهم السلام کسانی مثل امام باقر، امام صادق، امام کاظم و امام رضا علیهم السلام می‌زیسته‌اند.

آری، تا قرآن باقی است نسل محمد صلی الله علیه و آله وسلم جاری است؛ همان گونه رسول صادق و مصدق صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: «قرآن و عترت باقی‌اند تا در حوض کوثر بر من وارد شوند».

1. خلقت نوری پیامبر اکرم، امام علی و اهل بیت علیهم السلام

در این زمینه روایات بسیاری نقل شده که نشان می‌دهد پیامبر اکرم، حضرت علی و اهل بیت علیهم السلام از نوری واحد خلق شده‌اند. از این رو در این بخش به کلامی مختصر بسنده می‌کنیم:

یا علی، من و تو نوری میان دست سلطنت خدا بودیم، پیش از آنکه آدم را به چهارده هزار سال خلق فرماید. همزمان با خلقت آدم، خدای سبحان این نور را در صلب او قرار داد. سپس از صلبی به صلبی تا اینکه در صلب عبدالمطلب برقرار شد، سپس آن نور را به دو جزء قسمت نمود؛ یک قسمت را در صلب پدرم عبدالله و قسمت دیگر را در صلب عمویم ابوطالب قرار داد. پس علی از من است و من از علی، گوشت او گوشت من و خون او خون من است.⁽¹⁾

. فرائد السمطین، ج 1، ص 230، رقم 179.

همین حدیث را خوارزمی نیز نقل نموده است.⁽²⁾

«من از نور خداوند عزوجل خلق شدم و اهل بیت از نور من خلق شدند و دوستانشان از نور آنها و سایر مردم در آتش‌اند».⁽¹⁾

. ینابیع المودة، ج 1، باب اول، ص 19.

از حبیبم محمد صلی الله علیه و آله وسلم شنیدم که می‌فرمود: پیش از آنکه خدا آدم را خلق کند، من و علی نوری نزد خدای سبحان بودیم و او را تسبیح و تقدیس می‌نمودیم. چهارده هزار سال، زمانی که آدم را خلق فرمود، این نور را در صلب آدم به امانت گذاشت. پیوسته من و علی یکی بودیم، تا اینکه در صلب عبدالمطلب جدا شدیم. در من نبوت است و در علی امامت.⁽²⁾

از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم شنیدم که می‌فرمود: «من و علی نوری در طرف راست عرش و میان سلطه و قدرت خدای تعالی بودیم. تسبیح و تقدیس می‌گردد این نور. چهارده هزار سال پیش از آنکه آدم خلق شود. پس من و علی همیشه یکی بودیم تا اینکه در صلب عبدالمطلب جدا شدیم جزئی من بودم و جزئی علی.⁽³⁾

حدیث «خلقت انا و علیّ من نور واحد» به طریق بسیاری نقل شده؛ از جمله:

الف) از علی علیه السلام که در این کتاب‌ها روایت شده است: ینابیع الموده، ص 256؛ الحقاق الحق به نقل از انتهاء الافهام، ج 5، ص 254.

ب) روایت ابوهریره، الرقائق، الشیخ عبدالله الحنفی، ص 300 (نسخه خطی)؛ احقاق الحق، ج 5، ص 253.

ج) روایت ابن سعید، کفایة الطالب، گنجی، باب 87، ص 316 (نسخه خطی)؛ مناقب علی، العینی ص 27.

د) جابر، کفایة الطالب، ص 406.

ه) نقل حدیث به طرق دیگر؛ از جمله ذخائر العقبی، صص 68-69؛ شرح المختار، ابن ابن الحدید، ص 154؛ شرح نهج البلاغه، ج 9، ص 172؛ فرائد السمطین، ج 1، ص 230، رقم 179 و ج 1، ص 43، ح 7 و ص 42، ح 9؛ مناقب خوارزمی، فصل 19، ص 308 و فصل 14، ص 145؛ نظم درر السمطین، ص 79؛ المناقب المرتضویه، محمد صالح الکشفی، ص 72؛ تجهیز الجیش، الدهلوی، ص 107؛ المناقب شافعی، ص 89 (نسخه خطی)؛ اللثالی المصنوعه، سیوطی، ج 1، ص 320 (دارالعرفه)؛ مناقب الخلفاء الاربعة من تنزیه الشریعه، الکنانی، ج 1، ص 351، ح 30؛ فرائد السمطین، الجوینی، باب 2، ج 1، ص 42، ح 6 (مؤسسه المحمودی)؛ تاریخ دمشق، ابن عساکر، ج 1، ص 152، ح 186 (دارالفکر)؛ فردوس الاخبار، الدیلمی، ج 2، ص 305، رقم 2776 (دارالکتاب العربی)؛ توضیح الدلائل، احمد الحسین الشافعی، ص 122؛ ارجح المطالب، شیخ عبیدالله الحنفی، ص 458؛ ریاض النضره، محب الطبری، ج 2، ص 108 (دارالندوه الجدیده)؛ تاریخ بغداد، خطیب بغدادی، ج 6، ص 58، رقم 3088 (المدینه المنوره).

آلوسی می‌گوید:

قد ثبت بطرق متعدده انه لما نزل قوله تعالی، إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ قال لعلی انا المنذر و انت الهادی بک یا علی «یهتدی المهتدون من بعدی»؛⁽¹⁾به طرق متعدد نقل شده هنگامی‌که آیه إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ نازل شد پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: من منذر هستم و تو هادی، ای علی به وسیله تو هدایت یافتگان هدایت می‌شوند.

عده زیادی از علما و مفسرین اهل سنت این حدیث را نقل نموده‌اند که مراد از هادی در این آیه، حضرت علی علیه السلام است.⁽²⁾از طرفی این هدایتگری طبق حدیث شریف ثقلین

باید تا حضور دنیا باقی باشد که عترت پاک رسول خدا صلی الله علیه و آله عهده‌دار آن هستند.

3. حدیث امان

بی تردید وجود پیامبران در میان اقوام، مایه امان آن ملت است؛ به فرموده خدای عزّوجل وَ ما کانَ اللّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ ؛ ⁽¹⁾ای رسول الله تا تو در میان آنها هستی، خدا قومت را عذاب نمی‌کند.

بر طبق روایات بسیاری این جایگاه برای اهل بیت عصمت و طهارت هم وجود دارد؛ از جمله:

الف) ابن حجر هیتمی می‌گوید:

اشاره صلی الله علیه وآله وسلم وجود ذلک المعنی فی اهل بیته و انهم امان لاهل الارض کما کان هو صلی الله علیه وآله و سلم امانا لهم و فی ذلک احادیث کثیره؛⁽²⁾رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم وجود این معنی را برای اهل بیت هم دانسته است، آنها امان اهل زمین هستند، همچنانکه رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم برای آنها امان بود و در این رابطه، احادیث بسیاری وارد شده است.

ب) احمد بن حنبل در مسند خود روایت کرده که رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:

النجوم امان لأهل السماء فإذا ذهبت النجوم ذهب أهل السماء و أهل بیتی أمان لأهل الأرض فإذا ذهب أهل بیتی ذهب أهل الأرض؛⁽³⁾ستارگان امان اهل

آسمان‌اند، پس آنگاه که ستارگان بروند اهل آسمان هم فانی شوند و اهل بیت من، امان اهل زمین‌اند، پس آنگاه که اهل بیت من نباشند اهل زمین هم نخواهند بود.

ج) حاکم نیشابوری این روایت را به اسناد مختلف نقل می‌کند؛ از جمله:

«النجوم أمان لأهل السماء و اهل بیت أمان لأمتی».⁽¹⁾

. المستدرک، ج 3، ص 162؛ اسعاف الراغبین، ص 144.

د) سبط ابن جوزی نیز این روایت را چنین می‌آورد:

«النجوم أمان لأهل السماء فإذا ذهب النجوم ذهب أهل السماء و أهل بیتی أمان لأهل الارض، فإذا ذهب اهل بیتی ذهب أهل الأرض».⁽²⁾

ه) حموینی این حدیث را به چند طریق نقل کرده است:

یک - از «سلمة بن اکوع» از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم روایت کرده که:

«ستارگان امان و حافظ اهل آسمان‌ها هستند و اهل بیت من نگاهبان اهل زمین‌اند».

دو - همو از ابی سعید خدری نقل کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:

«اهل بیت من امان و نگاهدار اهل زمین هستند؛ چنانکه ستارگان حافظ و امان اهل آسمان‌هایند».

سه - حاکم از جابر بن عبدالله و ابوموسی اشعری و ابن عباس رضی الله عنهم نقل کرده که گفتند: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«ستارگان امان و حافظ اهل آسمان‌هایند و اهل بیت من امان و نگاهبان اهل زمین‌اند. زمانی که ستارگان بروند اهل آسمان‌ها می‌روند و هنگامی که اهل بیت من نباشند اهل زمین نابود شوند».

چهار - همچنین در نوادر الاصول از سلمة بن اکوع نقل شده که: رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: «ستارگان امان و حافظ اهل آسمان‌هایند و اهل بیت امان امت من می‌باشند».⁽¹⁾

. چهار حدیث اخیر از حموینی: ینابیع الموده، باب سوم، ج 1، ص 41.

بله اینان هستند که امان امتند و مردم را هدایت می‌کنند و سبب فرود آمدن خیرات بر اهل زمین‌اند.

پنج - حموینی به سند خود از امام محمد باقر از پدرش از جدش از امیرالمؤمنین علیهم السلام روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:

یا علی، آنچه را برای تو می‌گویم بنویس. عرض کردم: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم آیا می‌ترسی فراموش کنم. فرمود: من از خدا خواسته‌ام که تو حافظ باشی، لکن برای امامانی از فرزندان خودت بنویس که شریک تو هستند؛ به وسیله آنها امت من از باران سیراب می‌شوند و به سبب ایشان دعاهای آنها به اجابت می‌رسد، و خدا به واسطه آنان بلا را از مردم دور می‌کند، و ریزش و نزول خیرات از آسمان به وجود آنهاست. سپس به سوی حسن علیه السلام اشاره نمود و فرمود: این، اول ایشان است و بعد به سوی امام حسین اشاره فرمود این دوم آنهاست و بعد فرمود: و امامان از فرزندان او علیهم السلام.

شش - همچنین در مناقب از عبدالله بن حسن مثنی فرزند امام حسن مجتبی نقل کرده که جدم روزی خطبه خواند و بعد از ستایش و ثنای خدا، فرمود:

ای جماعت، از طرف حق تعالی دعوت و خوانده شده‌ام و اجابت کردم، در میان شما دو امر سنگین؛ کتاب خدا، و عترتم اهل بیتم را باقی می‌گذارم. اگر به هر دو عمل کردید و تمسک جستید، هرگز گمراه نخواهید شد. آن دو از هم جدا نمی‌شوند تا بر من نزد حوض وارد شوند. پس از آنها بیاموزید و به ایشان یاد ندهید، که از شما عالم‌ترند، و زمین از آنها خالی نمی‌ماند و اگر خالی شود، زمین اهلش را می‌بلعد و فرو می‌برد.

سپس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:

پروردگارا، زمین را برای مردم از حجت خالی نفرما، تا حجت و قوانین تو باطل نشود، و اولیا و دوستانت را بعد از آنکه ایشان را هدایت نمودی، گمراه نفرما، آنها از حیث شماره اندک، ولی از نظر قدر و منزلت نزد خدا بسیار بزرگ‌اند، از خدا خواسته‌ام دانش و حکمت را در خاندان من و عقب آنها و در احفاد و نتایج ایشان قرار دهد. پروردگارا این دعا را اجابت بفرما.

هفت - حموینی به سند خود از اعمش از امام جعفر صادق علیه السلام از پدرش از جدش علی بن الحسین روایت کرده که فرمود:

ماییم پیشوایان مسلمان و دلیل و راهنمایان خدا بر خلق، و آقای مؤمنین، سرور و قائد سفید پیشانیان و مولا و سرپرستان مسلمان‌ها. ماییم امان اهل زمین، هم‌چون ستارگان که برای اهل آسمان‌ها مایه امان‌اند.

ماییم کسانی که آسمان به واسطه ما فرو نمی‌ریزد، جز به اذن خدا. به سبب ما خیرات پخش می‌شود و برکات زمین بیرون می‌آید. و اگر نبود امر ما در زمین، زمین اهل خود را می‌گرفت و فرو می‌برد. سپس فرمود: زمین از حجت خدا خالی نمانده و نمی‌ماند، از زمان خلقت آدم تا روز قیامت، گاهی ظاهر و پیدا و هنگامی غایب و مستور بوده است و اگر چنین نبود خدا پرستش و عبادت نمی‌شد.

اعمش گفت: به امام جعفر صادق علیه السلام عرض کردم حجتی که از ما پنهان و پوشیده است مردم چگونه از او بهره می‌برند، فرمود: همان طور که مردم از خورشید در اوقات پوشیدگی او استفاده می‌کنند و نفع می‌برند.

هشت - علی بن الحسین علیه السلام نیز فرمود:

«ماییم کشتی نجات در دریاهای تاریک، کسی را که بر آن سوار شود حفظ می‌کند و آن کس که آن را ترک کند، غرق می‌شود، آری ره پویان «صراط السوی» هستند».

نه - از ابن عباس هم نقل شده است:

اصحاب الصراط السوی هو الله محمد و اهل بیته و الصراط: الطریق الواضح الذی لا عوج فیه، فهم اصحاب محمد صلی الله علیه و آله

وسلم؛⁽¹⁾

. ر. ک: فرائد السمطین، ج 2، ص 353؛ ینابیع الموده، باب سوم، ج 1، صص 42-45.

و - حاکم حسکانی

در مواردی به این حدیث اشاره کرده است از جلمه:

یک - ذیل آیه:

وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا2 ضمن دو روایت از امام باقر علیه السلام چنین می‌نوسید:

«قال: نزلت من ولد فاطمة خاصة، جعل الله منهم ائمة یهدون بامره؛⁽²⁾این آیه فقط در مورد فرزندان فاطمه زهرا سلام الله علیها نازل شده که خدای متعال از میان آنها امامانی برای هدایت مردم، قرار داده است».

اهل بیت همان کسانی هستند که اگر در زمین به قدرت برسند، نماز را بر پای دارند، و باعث رواج بخشنیدن زکات، امر به معروف و نهی از منکر خواهند شد؛

همچنین امام باقر علیه السلام ذیل آیه:

اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ4

می‌فرمایند:

«فینا والله نزلت هذه الآیه؛⁽³⁾به خدا قسم این آیه درباره ما نازل شده است».

دو - حاکم حسکانی ذیل آیه: وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ‌6 می‌آورد:

اخبرنا محمد بن عبدالله بن احمد [اخبرنا] محمد بن احمد بن محمد المفید [اخبرنا] عبد العزیز بن یحیی بن احمد، قال: حدثنی محمد بن عبد الرحمان بن الفضیل، قال: حدثنی جعفر بن الحسین، قال: حدثنی محمد یزید، عن ابیه قال: سألت ابا جعفر عن قوله تعالی: وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ‌1 قال: النجم علی. فرات بن ابراهیم الکوفی قال: حدثنی حسین بن سعید [عن] هشام بن یونس [عن] حبان بن سریر [عن] سالم: عن ابان بن تغلب قال: قلت لابی جعفر محمد بن علی قول الله تعالی: وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ ⁽¹⁾قال: النجم: محمد [کذا] و «العلامات» الاوصیاء علیهم السلام.⁽²⁾

در این دو روایت، امام باقر علیه السلام تصریح می‌کند که مراد از نجم، امام علی و ذریه آن حضرت هستند که هر کدام همچون ستاره‌ای فروزان، چراغ راه ره پویان و گمشدگان هستند. این است سرّ دوام اهل بیت و ماندگاری آنها تا قیامت، آنها عدل قرآن‌اند و تا زمان و دنیا باقی است، آنان نیز باقی هستند.

در انتها یادآور می‌شویم، تعداد زیادی از محدثین اهل سنت حدیث امان را به طرق مختلف نقل نموده‌اند؛ از جمله حدیث علی بن الحسین علیه السلام:

مهران الأعمش، عن الصادق جعفر بن محمد عن أبیه محمد بن علی عن أبیه علی بن الحسین رضی الله، قال: نحن ائمة المسلمین و حجج الله علی العالمین و سادات المؤمنین و قادة الغرّ المحجلین و موالی المسلمین و نحن أمان لأهل الأرض کما ان النجوم أمان اهل السماء و بنا یمسک السماء أن تقع علی الارض الا باذنه.

حاکم نیشابوری، المستدرک، ج 3، صص 457 و 149 و ج 4، ص 448 (ط حیدرآباد)؛ سیوطی، احیاء المیت، ص 114 (ط الحلبی عصر)؛ ابن حجر، الصواعق، ص 185، 233 (ط مصر)؛ الحمزاوی، مشارق الانوار، ص 90 (ط مصر)؛ احمد نقشبندی کمشنی نوی، راموز الاحادیث، ص 238 (ط آستانه)؛ مشارق الانوار، ص 109 (ط آستانه)؛ رشحة الصادی، ص 78،

17 (ط مصر)؛ ارجح المطالب، ص 329 (لاهور)؛ ذخائر العقبی، ص 17 (ط قاهره)؛ نظم دررالسمطین، ص 234 (ط قاهره)؛ جامع الصغیر، ص 578 (ط مصر)؛ ینابیع الموده، ج 20، ص 191، 188 (ط استانبول)؛ الفتح الکبیر، ج 3، ص 267 (ط مصر)؛ الشرف الموبد، ص 29 (ط مصر)؛ السیف الیمانی المسلول، ص 64 (ط شام)؛ شرف النبی، ص 283؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ص 18 (ط الغری).

راویان حدیث: ابن عباس، ابن سلمه، جابر، المنکدر، انس، علی بن الحسین علیه السلام، علی علیه السلام، ابن سعید الخدری و ابن موسی.

4. حدیث سفینه نوح و باب حطه

در احادیث بسیاری، اهل بیت را به کشتی نوح و باب حطه، تشبیه نموده‌اند. بی‌شک در طوفان‌های زندگی و کشاکش روزگار، انسان‌ها نیازمند کشتی نجاتی هستند تا آنها را به سلامت از بیان امواج عبور دهد و به ساحل سلامت و رستگاری برساند.

سیوطی در تفسیر آیه وَ إِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْیَةَ فَکُلُوا مِنْها حَیْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَ قُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَکُمْ خَطایاکُمْ چنین آورده است:

واخرج ابن ابی شیبه عن علی ابن ابی طالب علیه السلام قال: مثلنا فی هذه الامة کسفینة نوح و کباب حطة؛⁽¹⁾

. درالمنثور، ج 1، ص 174.

ابن کثیر نیز در تفسیر خود به این حدیث اشاره نموده است:

«انّما مثل اهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح علیه الصلاة و السلام من دخلها نجا و من تخلف عنها هلک».⁽²⁾

فخر رازی پس از نقل حدیث کشتی نوح و باب حطه چنین می‌گوید:

ویحتمل و هو الاظهر عندی ان المراد صلی الله علیه و آله وسلم سایر اهل البیت فان الله لما خلق الدنیا بأسرها من اجل النبی صلی الله علیه وآله وسلم جعل دوامها بدوامه ودوام اهل بیته لانهم یساوونه فی اشیاء و لانه قال من حقهم اللهم انهم منّی و أنا منهم و لانهم بضعة منه بواسطة ان فاطمة امهم بضعته فاقیموا مقامة فی الامان؛⁽¹⁾

. مستدرک حاکم، ج 3، صص 162-163؛ صواعق المحرقه، ص 93. شبیه این عبارت را فخر رازی هم دارد. ر. ک: تفسیر کبیر، ج 26، ص 162.

گویا این موضوع در میان صحابه و تابعین، امری مسلّم بوده؛ مثلاً وقتی حسن بصری از امام حسن علیه السلام در مسئله جبر و قدر سؤال می‌کند، چنین می‌نویسد:

اما بعد فانکم معاشر بنی هاشم کالفلک الجاریة فی اللجج و مصابیح الدجی و اعلام الهدی و الائمة القادة الذین من تابعهم نجی کسفینة نوح المشحونة التی یؤول الیها المؤمنون و ینجو فیها المتمسکون؛⁽²⁾شما بنی‌هاشم چون کشتی جاری در دریاهای پرموج و چراغ راه، در تاریکی‌ها، و علم‌های هدایت هستید ائمه اطهاری که هر کس از شما پیروی کند نجات می‌یابد، همچون کشتی نوح که مؤمنین و متمسکین به آن نجات یافتند.

ابی طفیل از ابوذر به طریق مرفوع، روایت کرده که وی در خانه خدا را گرفته، می‌گفت:

از رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم شنیدم که مَثَل اهل بیت من در میان شما مثل کشتی نوح است آنکه بر آن نشسته نجات یافت و آنکه نافرمانی کرد نابود شد.

مَثل اهل بیت من در میان شما مانند باب حطه در میان بنی اسرائیل است. هر کس داخل آن شد آمرزیده شد.⁽¹⁾

. ینابیع الموده، باب چهارم، ج 1، ص 63.

سبط ابن جوزی می‌گوید:

وذکر ابوالفرج الاصبهانی فی کتاب مرج البحرین بإسناده الی ابی ذر، قال: قال رسول صلی الله علیه و آله وسلم: «مثل اهل بیتی مثل سفینه نوح علیه السلام من رکب فیها نجا. و من تخلف عنها غرق».

ثعلبی و سمعانی حدیث سفینه را از سیلم بن قیس هلالی چنین نقل کرده‌اند:

من و جیش بن المعتمر در مکه بودیم. ابوذر به پا خواست و حلقه در کعبه را گرفت و فرمود: ای مردم، آنها که مرا می‌شناسند بسیار خوب و آنها که مرا نمی‌شناسند، من جند بن جناده، ابوذر هستم. بعد گفت: ایها الناس من شنیدم که پیغمبر شما می‌فرمود: مَثل اهل بیت من در میان شما مانند کشتی نوح است.

منابعی که حدیث مذکور را نقل کرده‌اند عبارتند از:

تذکرة الخواص

اشاره

، ج 2، ص 380؛ الطبرانی، المعجم الکبیر، ج 3، صص 45-46، ح 2636-2637، فی ترجمة الامام الحسن علیه السلام و فی الحسین بن احمد سجاده؛ المعجم الصغیر، ج 1، ص 139، و الحاکم در تفسیر سوره هود، کتاب التفسیر من المستدرک، ج 2، ص 343 و قال: هذا حدیث صحیح الاسناد و لم یخرجاه.

در مناقب اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم از کتاب معرفة الصحابه، المستدرک، ج 3، ص 150، الخوارزمی، مقتل الحسین علیه السلام، ج 1، ص 104؛ ابن المغازلی در مناقب امیر المؤمنین علیه السلام، صص 133-134، رقم 175-177؛ محمد بن سلیمان الکوفی، مناقب الامام امیرالمؤمنین علیه السلام، ج 1، ص 296، رقم 220 و ج 2، ص 146، رقم 624؛ القطیعی، فضائل الحسن و الحسین علیهما السلام، کتاب الفضائل لأحمد، ج 2، ص 785، رقم 1402؛ الدارقطنی، المؤتلف و المختلف، ج 2، ص 1046؛ عیون الاخبار، ج 1، ص 211؛ المعارف، ص 252 (ترجمه ابوذر)؛ الشیخ الصدوق، کمال‌الدین و تمام النعمه، ج 1، ص 239، ذیل الرقم 59؛ الشیخ الطوسی، الحدیث 57 من المجلس 2 و الحدیث 61 من المجلس 12 و الحدیث 32 من المجلس 16 و الحدیث 22 من المجلس 17

و الحدیث 29 من المجلس 18؛ الامالی، الجوینی، الباب 48، السمط 2؛ فرائد السمطین، ج 2، ص 246، رقم 515؛ العسقلانی، المطالب العالیه، ج 4، ص 75، رقم 4003-400.

القضاعی، مسند الشهاب، ج 2، صص 273-274، رقم 1343-1345؛ العاصمی، زین الفتی، ج 1، صص 435 و 450، رقم 270 و 271 و 273؛ الخطیب التبریزی، مشکاة المصابیح، ج 3، ص 1742، رقم 6174 (قال: رواه احمد)؛ الذهبی، میزان الاعتدال، ج 1، ص 482، ترجمة الحسن بن ابی الجفری، رقم 1826؛ القاضی النعمان، شرح الاخبار، ج 2، صص 479، 501، 503 و 512، رقم 840، 887، 889، 903؛ ابوجعفر الطبری، بشارة المصطفی، ص 88؛ الشجری، الامالی، ج 1، صص 151-156 فی عنوان: «الحدیث السابع فی فضائل اهل البیت»؛ الطبرسی، الاحتجاج، ج 1، ص 361، رقم 85؛ تیسیر المطالب، ص 136 (اواخر الباب 8)؛ السیوطی، احیاء المیت فی فضائل آل البیت، ص 41، رقم 26 (عن الطبرانی)؛ الهیثمی، مجمع الزوائد، ج 9، ص 168.

این حدیث از طریق بسیاری از صحابه از جمله امیرالمؤمنین علی علیه السلام، عبدالله بن عباس، سلمة بن الاکوع، انس بن مالک، ابی سعید الخدری، عبدالله بن زبیر و ابی الطفیل عامر بن واثله نقل شده است. پس کسی که به آن پناه برد و بر آن سوار شد نجات یابد و کسی که آن را وا گذاشت نابود و هلاک شده است.

همچنین فرموده است:

مثل اهل بیت من در میان شما، مثل باب حطه در بنی اسرائیل است آن کس که داخل آن شد آمرزیده شد. و نیز فرمود: من در میان شما چیزی را باقی می‌گذارم که اگر به او بگرایید، هرگز گمراه نخواهید شد، [آن دو چیز] کتاب خدا و عترت من است و این دو از هم جدا نمی‌شوند تا نزد حوض بر من وارد شوند.

حموینی در فرائد السمطین به سند خود از سعید بن جبیر از ابن عباس رضی الله عنهما می‌گوید:

رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: یا علی، من شهر علمم و تو در آن هستی؛ هرگز نمی‌توان داخل شهر شد، مگر از در آن. دروغ‌گوست آن کس که گمان می‌کند مرا دوست دارد، با آنکه تو را دشمن می‌دارد، چون تو از من هستی و من از توام، گوشت تو گوشت من، و خون تو خون من، و باطن تو باطن من است و ظاهر تو ظاهر من است. خوش بخت کسی است که از تو اطاعت کند و بدبخت کسی است که تو را برنجاند، و تو را معصیت کند. آن کس که تو را دوست بدارد

سود برده است و کسی که تو را دشمن بدارد زیان برده آنکه ملازم تو باشد رستگار است و کسی که از تو جدا شود نابود و هلاک می‌شود.

مثل تو و ائمه و پیشوایان از فرزندان تو، بعد از من، مانند کشتی نوح است؛ آن کس که بر آن سوار شد نجات یافت و کسی که تخلف نمود غرق شد. و مثل شما مثل ستاره‌هاست. هنگامی که یکی از آنها پنهان می‌شود، ستاره دیگری طلوع می‌کند.⁽¹⁾

. فرائد السمطین، ج 2، ص 246، رقم 515؛ ینابیع الموده، باب چهارم، ج 1، ص 65.

تأملی در سند حدیث

عده بسیاری از علمای اهل سنت بر صحیح بودن سند حدیث سفینه تصریح نموده و جمعی نیز به متعدد بودن طرق آن به شکلی که برخی بعضی دیگر را تقویت می‌کند، اعتراف نموده‌اند.

در ادامه بحث نظر عده‌ای از این بزرگان را یادآور می‌شویم.

«هذا حدیث صحیح علی شرط مسلم و لم یخرجاه؛⁽²⁾این حدیث به شرط مسلم صحیح است، اما آن را نقل نموده است».

وجاء من طرق عدیدة یقوی بعضها بعضا انما مثل اهل بیتی کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا. و فی روایة مسلم و من تخلف عنها غرق. و فی روایة: هلک. و انما مثل اهل بیتی فیکم مثل باب حطة فی بنی اسرائیل، من دخله غفرله الذنوب.⁽³⁾

مضمون روایت ایشان این است که روایت سفینه، با اختلافاتی در نقل، و حدیث باب حطه به طرق متعددی نقل شده که برخی، دیگری را تقویت می‌کند.

«وبعض هذه الطریق یقوی بعضا؛ بعضی از طریق این حدیث، برخی دیگر را تقویت می‌کند».⁽¹⁾

. جواهر العقدین، ص 261.

اخرجه الحاکم و هو صحیح و قال: رواه البزار و ابویعلی فی مسندیهما، و الطبرانی فی الاوسط، و الحاکم و صححه؛⁽²⁾حاکم، آن را صحیح دانسته و روایت کرده است و بزار و ابویعلی در مسندهایشان و طبرانی در «الاوسط» معتقد است آن را نقل نموده و گفته‌اند که حاکم آن را صحیح دانسته است.

«وصح حدیث: ان مثل اهل بیتی مثل سفینة نوح، من رکبها نجا، و من تخلف عنها هلک».⁽³⁾

وصح عنه صلی الله علیه وآله وسلم من طرق کثیرة انه قال: انما مثل اهل بیتی فیکم کمثل سفینة نوح، من رکبها نجا، و من تخلف عنها غرق و فی روایة: هلک. و مثل اهل بیتی فیکم کمثل باب حطة فی بنی اسرائیل من دخله غفرله.⁽⁴⁾

«روی البزار عن ابن عباس، و ابو داوود عن ابن الزبیر، و الحاکم عن ابی ذر بسند حسن، مثل اهل بیتی فیکم مثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلف عنها غرق».

سپس می‌افزاید:

ویدل علی ذلک: الحدیث المشهور المتفق علی نقله؛ مثل اهل بیتی مثل سفینة نوح، من رکبها نجا، و من تخلف عنها غرق و هو حدیث نقله الفریقان و صححه القبیلان، لا یمکن لطاعن ان یطعن علیه، و امثاله فی الاحادیث کثیرة.⁽¹⁾

. السیف الیمانی المسلول فی عنق من یطعن فی اصحاب الرسول.

نکته جالب سخن ایشان این است که اعتراف می‌کند این حدیث را فریقین به طریق مختلف نقل نموده و صحیح دانسته‌اند و کسی نمی‌تواند به آن طعنی بزند، زیرا امثال آن در حدیث بسیار است.

صحت این حدیث، آنقدر محرز بوده که عده بسیاری از علمای لغت ذیل ماده «زخ» آن را نقل نموده و در بین این واژه از حدیث «سفینه» کمک گرفته‌اند؛ به عنوان نمونه:

الف) ابن اثیر گفته است:

«زخ: فیه⁽²⁾: مثل اهل بیتی مثل سفینة نوح، من تخلف عنها زخ به فی النار. ای دفع و رمی یقال: زخه یزخه زخا».⁽³⁾

ب) ابن منظور نیز گفته:

«تخلف عنها زُخ ّ فی النار. ای: دفع و رمی. قال: زخّه یزخّه زخّا».⁽⁴⁾

ج) زبیدی می‌گوید:

«و فی حدیث: مثل اهل بیتی مثل سفینه نوح، من تخلف عنها زخّ به فی النار. ای دفع و رومی».⁽⁵⁾

علمای اهل سنت و محتوای حدیث سفینه

برخی از علمای اهل سنت در شرح این حدیث نکاتی را بیان نموده‌اند که همان چیزی است که علمای امامیه در این باره گفته‌اند.

طیبی در شرح ابوذر می‌گوید:

قوله: و هو آخذ باب الکعبه. اراد الروای بهذا مزید توکید لإثبات هذا، وکذا ابوذر اهتم بشأن روایته، فأورده فی هذا المقام علی رؤوس الأنام لیتمسکوا به. و فی روایة له بقوله: من عرفنی فأنا من قد عرفنی، من أنکرنی فأنا ابوذر، سمعت النبی صلی الله علیه وآله وسلم یقول: ألا، ان مثل اهل بیتی... الحدیث. اراد یقوله: فانا ابوذر، المشهور بصدق اللهجه وثقة الروایة، و انه هذا حدیث صحیح لا مجال للرد فیه. و هذا تلمیح الی ما روینا عن عبدالله بن عمرو بن العاص یقول: سمعت رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم یقول: «ما اظلت الخضراء، و لا اقلت الغبراء، أصدق من ابی‌ذر». و فی روایة ابی‌ذر: من ذی لهجه اصدق و لا اوفی من ابی‌ذر شبه عیسی بن مریم. فقال عمر بن الخطاب، کالحاسد: یا رسول الله أفتعرف ذالک؟! قال: ذلک فاعرفوه. اخرجه الترمذی وحسنه الصغانی فی کشف الحجاب.

شبه الدنیا بما فیها من الفکر و الضلالات، و البدع و الاهواء الزائغة، ببحر لجیّ یغشاه موج من فوقه موج من فوقه سحاب، ظلمات بعضها فوق بعض وقد احاط بأکنافه و أطرافه الأرض منها، و لیس فیه خلاص و مناص الا تلک السفینة و هی محبة اهل بیت رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم؛⁽¹⁾

. المرقاة فی شرح المشکاة القاری، ج 5، ص 610. او سخنان طیبی را در الکاشف بیان کرده و به آنها استشهاد نموده است.

اینکه در حدیث ابوذر آمده برخانه خدا تکیه داده بود، نشان می‌دهد که راوی قصد تأکید بیشتر را داشته و نیز اهتمام ابوذر به حدیثش را می‌رساند؛ یعنی آن را در این حالت بر مردم بیان نموده تا به او متمسک شوند. در روایتی از اوست که هر کس من را می‌شناسد که می‌شناسد، اما هر کس که نمی‌شناسد منم ابوذر، از رسول خدا

صلی الله علیه وآله وسلم شنیدم که می‌فرمود: آگاه باشید که مثل اهل بیت من... (تا آخر حدیث). با گفتن اینکه من ابوذر هستم می‌خواهد این را بیان کند که من همان شخصی هستم که به صداقت در زبان و وثاقت مشهور است و این حدیث صحیح بوده و هیچ جای تردید و انکاری ندارد.

این تلمیحی است به آنچه که از عبدالله بن عمرو بن عاص برای ما روایت شده که می‌گوید از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: در زیر این آسمان و روی این زمین راستگوتر از ابوذر ندیدم. و نیز در روایتی از ابوذر از رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرمود: «چه کسی از ابوذر که در صداقت لهجه، شبیه عیسی است، راستگوتر است». پس عمر همچون حسودان گفت: ای رسول خدا آیا آن را می‌شناسی، گفت: بله آن را می‌شناسم. این حدیث را ترمذی روایت نموده و ضغانی در کشف الحجاب، آن را حسن دانسته است.

در این حدیث، دنیا به دریای پرتلاطم و تاریکی تشبیه شده که از کینه و بدعت پر است به طوری که موج‌های آن بر بالای موج‌های دیگر همچون ابرها ایستاده‌اند، تاریکی و ظلمتی که برخی از دیگری تاریک‌تر است، با این همه هیچ راه خلاص و نجاتی نیست، جز این کشتی نجات که همان محبت اهل بیت رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم است.

این کلام، به استواری جایگاه کشتی نجات را به حقیقت به تصویر کشیده و برآن صحه گذاشته است که در تلاطم دریای بی‌انتها، راه نجاتی جز تمسک بر کشتی نجات اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام وجود ندارد.

سمهودی یکی دیگر از دانشمندان اهل سنت می‌گوید:

قوله صلی الله علیه وآله وسلم: مثل اهل بیتی فیکم مثل سفینة فی قومه. الحدیث. و وجهه: ان النجاة ثبت لاهل السفینة من قوم نوح علیه السلام... و محصله: الحث علی التعلق بحبلهم وحبهم و اعظامهم شکرا لنعمه مشرّفهم صلی الله علیه وآله و سلم، والاخذ بهدی علمائهم و محاسن اخلاقهم و شیمهم. من اخذ بذالک نجا من ظلمات المخالفة، و أدی شکر النعمة الوافرة، من تخلف عنه غرق فی بحار الکفران و تیار الطغیان، فاستوجب النیران؛⁽¹⁾

. جواهر العقدین، نسخه خطی.

... این حدیث، بر چنگ زدن به ریسمان حب اهل بیت و بزرگداشت آنها تأکید می‌کند؛ چه آنکه این عمل، سپاسی است در برابر آنچه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم در میان آنها به ودیعه نهاده و چنگ زدن به هدایت و محاسن اخلاقی و نیک‌اندیشی و رفتار آنها (اهل بیت) است.

هرکس به آنها چنگ زد حقّا هدایت یافته و از تاریکی‌های دنیا نجات یافته است و شکر نعمت را به جای آورده، اما هرکس غیر این کند در دریاهای کفران و طغیان غرق شده پس مستوجب عذاب است.

سهودی از نگاهی دیگر به حدیث می‌نگرد. او نجات را برای مسافران کشتی نوح مسلّم می‌داند، زیرا بدون آن حتماً هلاک می‌شوند.

مناوی هم گفته است:

(ان ّ مثل اهل بیتی) فاطمه و علی و ابنیهما، و بینهما اهل العدل والدیانه جفیکم مثل سفینة نوح، من رکبها نجا، و من تخلف عنها هلکج وجه التشبیه: ان النجاة ثبت لاهل السفینة من قوم نوح، فاثبت المصطفی صلی الله علیه وآله وسلم لامته بالتمسک باهل بیته النجاة، و جعلهم وصلة الیها. و محصوله: الحث علی التعلق بحبهم وحبلهم و اعظامهم شکراً لنعمه مشرفهم، والاخذ بهدی علمائهم، فمن اخذ بذلک نجا من ظلمات المخالفة، وادی شکر النعمة المترادفة. من تخلف عنه غرق فی بحار الکفران و تیار الطغیان، فاستحق النیران، لما ان بعضهم یوجب النار کما جاء فی عدة اخبار، کیف و هم ابناء ائمة الهدی و مصابیح الدجی الذین اذهب عنهم احتج الله بهم علی عباده، و هم فروع الشجرة المبارکة و بقایا الصفوة، الذین اذهب عنهم الرجس و طهرّهم، و برّاهم من الآفات، و افترض مودتهم فی کثیر من الآیات، و هم العروة الوثقی، و معدن التقی.

واعلم ان المراد باهل بیته فی هذا المقام العلماء منهم، اذ لا یحّث علی التمسک بغیرهم و هم الذین لا یفارقون الکتاب والسنه حق یردوا معه علی الحوض.⁽¹⁾

. فیض القدیر، ج 2، ص 519. شبیه این کلام را ابن حجر هیتمی نیز بیان نموده است.

از کلام مناوی مطالب زیر برداشت می‌شود:

برخی از بزرگان اهل سنت که حدیث سفینه و باب حطه را نقل نموده‌اند:

ابن قتیبه، عیون الاخبار، ج 1، ص 211 (ط مصر)؛ همو، المعارف، ص 86 (ط مصر)؛ سیوطی، الاتقان، ص 173؛ الطبرانی، المعجم الکبیر، صص 130-131؛ همو، المعجم الصغیر، صص 78-170 (ط الدهلی)؛ حاکم نیشابوری، المستدرک، ج 3، ص 150 (ط حیدرآباد الدکن)؛ ذهبی، میزان الاعتدال، ج 1، ص 224 (ط قاهره)؛ همو، تلخیص المستدرک، ج 3، ص 150 (حیدرآباد الدکن واقع درحاشیه مستدرک)، جمال الدین الزرندی، نظم دررالسمطین، ص 235 (ط مطبعة القضاء)؛ عبدالرحمن الصفوری، المحاسن المجتمعه، ص 188؛ ابن کثیر الدمشقی، تفسیرالقرآن (چاپ در حاشیه البیان، ج 9، ص 115، ط ولاق مصر)؛ نورالدین الهیتمی، مجمع الزوائد، ج 9، ص 168 (ط المکتبه القدسی، قاهره)؛ سیوطی، تاریخ الخلفاء،

ص 573 (ط المیمنیه، مصر)؛ همو، الخصائص الکبری، ج 2، ص 266 (ط حیدرآباد)؛ همو، احیاء المیت، ص 113 (ط مصطفی الحلبی)؛ همو، الجامع الصغیر (ط مصر)؛ ابن حجر الهیتمی، الصوائق، صص 184-234 (ط عبدالطیف مصر)؛ علامه میبدی، شرح دیوان امیرالمؤمنین، ص 189؛ علامه بدخشی، مفتاح النجاة، ص 9؛ علامه عثمان مدوخ، العدل الشاهد، صص 123-124 (ط القاهره)؛ احمد القدوس، سنن الهدی، ص 564؛ قندوزی، ینابیع، صص 27، 28، 187، 183، 193، 261، 878 (ط اسلامبول)؛ علامه کمشخانوی، راموز الاحادیث، ص 391 (ط الاستانه)؛ البنهانی، الفتح الکبیر، صص 113-114 (ط مصر)؛ همو، جواهر البحار فی فضایل النبی المختار، ج 1، ص 361 (ط قاهره)؛ محمد بن یوسف التونسی، السیف الیمانی المسلول، ص 9 (ط شام)؛ سید شاه تقی الحنفی، الروض الازهر، ص 359 (ط حیدرآباد)؛ ابوبکر الحضرمی، رشفته الصادی، صص 79-80 (ط مصر)؛ الآمر تستری، ارجح المطالب، صص 169، 329، 330 (ط لاهور)؛ محب الدین طبری، ذخائر العقبی، ص 20 (ط مصر)؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج 12، ص 91 (ط السعاده، مصر)؛ حافظ ابونعیم، حلیة الاولیاء، ج 4، ص 306 (ط السعاده مصر)؛ متقی هندی، منتخب کنز العمال، ج 5، ص 92 (ط المیمینه مصر)، حاشیه سند احمد؛ الحافظ الدولابی، الکنی و الاسماء، ج 1، ص 76 (ط حیدرآباد دکن)؛ الشیخ مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، ج 3، ص 22 (ط مکتبه المثنی)؛ الثعالبی، التمثیل و المحاضره، ص 33 (ط عیسی الحلبی، قاهره)؛ ابن اثیر، النهایه، ج 2، ص 132 (ط مصر)؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 73 (ط قاهره)؛ محمد طاهر بن علی، مجمع بحار الانوار، ج 2، ص 59 (ط نول کشور، مکهتو)؛ المناوی، کنوز الحقایق، ص 141 (ط ولاق، مصر)؛ شیخ محمد الصبان، اسعاف الراغبین، در حاشیه نور الابصار، ص 123 (ط مصر)؛ آلوسی، روح المعانی، ج 25، ص 29 (ط مصر)؛ الخفاجی، شفاء الغلیل، صص 220-253 (ط الحرم الحسین، مصر)؛ شبلنجی، نور الابصار، ص 105 (ط مصر).

اهل بیت علیهم السلام شجره طیبه

در حدیث کشتی نجات بیان کردیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم برای اهل بیت همان نجات بخشی کشتی نوح را مسلّم دانسته، زیرا آنها ذریه رسول خدا و وارث علم و شاخسار درخت نبوی‌اند.

حاکم حسکانی براساس آیه ذیل چند حدیث نقل می‌کند:

أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ * تُؤْتِی أُکُلَها کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّها1

در این احادیث، وجود نازنین حضرت محمد صلی الله علیه وآله وسلم درخت نامیده شده و امام علی علیه السلام فرع آن و در حدیثی قلب آن و امام حسن و امام حسین میوه آن درخت و حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام شاخه آن و در حدیثی تلقیح کننده نامیده شده‌اند.

حدیث امام باقر علیه السلام چنین است:

مثل ما اهل بیت همچون مثل درخت ایستاده بر ساقه خود است که هر کس به شاخسار آن چنگ زند از اهل آن است. راوی می‌پرسد: ساق چیست؟ امام می‌فرماید: علی علیه السلام.

بنابراین جایگاه شیعیان و محبان اهل بیت همچون برگ درخت اسلام است که هرگاه شیعه‌ای بمیرد، برگ‌های آن، افزون شود و هرگاه بر محبی افزوده شود و برای محبین اهل بیت فرزندی به دنیا آید، بر جایگاه آن برگ، برگ سبز دیگری می‌روید.

در کتاب ینابیع الموده نیز احادیث بسیاری در مورد جایگاه اهل بیت وارد شده که برخی را زینت بخش سخن خود می‌نماییم.

ماییم نزدیکان و برگزیدگان خدا و نیکوترین خلق خدا؛ ماییم جایگاه ودایع و امانات میراث انبیا و ماییم امین‌های خداوند سبحان و ماییم حجت و برهان خدا و ارکان ایمان و پایه‌های خیمه اسلام. و ماییم واسطه عنایت و رحمت خدا بر خلق، و امور، به واسطه ما گشوده و شروع می‌شود و به ما ختم می‌گردد.

ماییم پیشوایان راهنما و دعوت کننده به سوی خدا، ماییم فانوس چراغ‌های نورانی و محل روشنایی هدایت.

ماییم پرچم‌ها و نشانه‌های بلند شده و دعوت کنندگان به سوی حق، آن کس که به راه ما آمد، به ما محلق شد و هر که منحرف گردد از آن نشانه‌ها غرق خواهد شد، ماییم پیشرو پیشانی سفیدان، و ماییم طریق واضح وآشکار و مستقیم به سوی خدا.

و ماییم از نعمت‌های خدا بر خلقش، ماییم گنجینه نبوت و مکان رسالت و آمد و شد و فرشتگان و ماییم راه و طریق و چراغ برای کسی که طالب روشنایی به واسطه ما باشد.

و ماییم سبیل و طریق راه برای کسی که به ما اقتدا کند؛ ماییم پیشوایان راه نهایی به سوی بهشت و دست آویز محکم اسلام. ماییم پلی به سوی بهشت و دست آویز محکم اسلام. ماییم پل‌هایی که هر که از آن پل گذشت به ما لاحق شد و آنکه تخلف نمود هلاک و نابود گشت؛ ماییم محل نورگیر بزرگ و رکن اعظم، خداوند رحیم، رحمت خویش را به وسیله ما بر بندگانش فرو می‌ریزد، به واسطه ما از باران سیراب می‌شوند و عذاب به وسیله ما از شما برگشت می‌کند، پس کسی که ما را شناخت و یاری نمود و حق ما را شناخت و به امر ما عمل کرد پس او از ما و بسوی ماست.

معرفت و شناسایی آل محمد صلی الله علیه و آله وسلم دورکننده آتش است و دوستی آل محمد صلی الله علیه و آله وسلم جواز عبور بر صراط است و ولایت و سرپرستی آل محمد صلی الله علیه و آله وسلم حافظ و نگاهدارنده شکنجه و عذاب است.

از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم شنیدم که می‌فرمود: ای مردم، از ذراری و فرزندان انبیای گذشته، به احدی آنچه که به حسین بن علی علیه السلام عطا شد، داده نشده است، جز یوسف بن یعقوب بن اسحاق ابن ابراهیم علیهم السلام. ای مردم فضل و بزرگواری و منزلت و ولایت، مختص رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم و ذریه و فرزندان اوست، مردمان باطل و حرف‌های نادرست بر شما راه پیدا نکند. این حدیث را ابن حبان در کتاب خود و حافظ جمال الدین زرندی در کتاب دررالمسمطین روایت نموده‌اند.

آگاه باشید نیکوان عترت من و پاک‌ترین خاندان و نسل من، در کودکی عاقل‌ترین مردم و در بزرگی عالم‌ترین آنهایند. آگاه باشید که ما اهل بیتی هستیم که علم و دانش ما از علم خداست و حکم ما به حکم خداست.

از گفتار و قول راستگویی شنیدم اگر از اعمال و آثار ما پیروی کنید، به بینایی ما هدایت می‌شوید و اگر پیروی نکردید خدا شما را نابود می‌کند.

پرچم و نشانه حق، با ماست و آن کس که از ما پیروی کند به ما ملحق می‌شود و کسی که با ما مخالفت نمود و تأخیر کرد غرق شد.

آگاه باشید که هر مؤمنی ثواب عملش را به وسیله ما درک و فهم می‌کند و به وسیله ما از گردن‌ها ریسمان مذلت برداشته شد. و فتح و ختم از طرف خدا به وسیله و به سبب ماست.⁽¹⁾

. ینابیع الموده، باب سوم، ج 1، صص 44-47. برای مطالعه بیشتر به ارجاعات حدیث سفینه مراجعه فرمایید.

از اینها که بگذریم ذیل آیات بسیاری بر نقش هدایتگرانه علی علیه السلام و ذریه طاهر آن حضرت تأکید شده است. ما هم برحسب توان و ظرفیت این نوشته، برخی از آنها را در فصل فضائل اهل بیت علیهم السلام نقل نموده‌ایم و خوانندگان و پیوندگان محترم می‌توانند به آن بخش مراجعه نمایند.

اهل بیت علیهم السلام یگانه آگاهان بر قرآن

اشاره

در کتب روایی و تفسیری ذیل آیات بسیاری، نقش آگاهان به قرآن که همان اهل بیت علیهم السلام هستند تبیین شده و آنان به مردم معرفی شده‌اند. از آنجایی که عترت عدل قرآن هستند، در بخش نخست به وسعت این آگاهی تا دوام دنیا اشاره نمودیم، از این رو در این قسمت، آیاتی را شاهد می‌آوریم که نشان می‌دهد آگاهی واقعی از قرآن فقط در انحصار اهل بیت علیهم السلام بوده، زیرا آنها اهل ذکر، شاهدان بر نبوت رسول خدا، صادقان، حاملان علم کتاب، راسخان در علم، سابقان در فهم و صالحان هستند.

الف) آیه فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ2

اشاره

در منابع اهل سنت درباره اهل ذکر پانزده نظریه مطرح شده است که می‌توان آنها را در این سه نظریه خلاصه کرد: اهل کتاب به طور اعم یا اخص، اهل قرآن و اهل بیت.

از طرفی روایات اهل سنت به دو گروه تقسیم شده که سند گروه اول، صحابه و تابعین هستند و سند گروه دوم به شخص پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و اهل بیتش همچون

امام علی و امام صادق علیه السلام می‌رسد. لذا گروه دوم از حیث سند و متن، قوی‌تر و صحیح‌تر به نظر می‌رسد و با دیدگاه شعیه کاملاً انطباق دارد.

گرچه این آیه ابتدائاً در شأن اهل کتاب نازل شده، اما تأویل آن عام است و از بارزترین مصادیق آن، ائمه اهل بیت علیهم السلام هستند.⁽¹⁾

. برای مطالعه بیشتر ر. ک: محمد هادی معرفت، اهل بیت و القرآن الکریم.

اهل ذکر از دیدگاه اهل سنت

در منابع اهل سنت درباره اهل ذکر، نظرهای مختلفی آمده است که منشأ آن تعارض و اختلاف بین روایات آنهاست که در مجموع می‌توان آنها را به پانزده نظریه تقسیم کرد:

10 و 11. مراد، مطلق اهل علم یا کسانی هستند که از اخبار ماضی باخبرند.⁽¹⁾

. محمد بن محمد المصطفی العمادی، تفسیر ابی السعود، ج 4، ص 64.

گفتیم که همه این اقوال در سه نظریه عمده خلاصه می‌شود: اهل کتاب به طور اخص یا اعم، اهل قرآن و اهل بیت علیهم السلام. بسیاری از مفسران اهل ذکر را مطلق اهل کتاب می‌دانند. کسانی همچون حسن بصری،⁽⁶⁾مراغی،⁽⁷⁾زمخشری،⁽⁸⁾فخر رازی،⁽⁹⁾بغوی⁽¹⁰⁾و ابن حیان‌اندلسی⁽¹¹⁾از آن جمله‌اند. برخی دلیل این گفتار را سخن ابن عباس دانسته‌اند. او گفته است: «اهل ذکر، اهل کتاب‌اند و در آیه وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ12 مراد از ذکر تورات و مراد از اهل ذکر در آیه فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ اهل تورات است».⁽¹²⁾

در نقد این سخن می‌گوییم:

اولاً: این قول ابن عباس با اقول دیگر او در تعارض است، زیرا او در قول دیگری گفته است: «مراد از ذکر در آیه مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ قرآن است.⁽¹⁾

. قرطبی، الجامع الاحکام القرآن، ج 10، ص 108.

ثانیاً: ابن عباس اهل ذکر را منحصر در یهود نموده است، نه مطلق اهل کتاب؛ لذا این قول دلیل بر مدعا نیست.

بیشتر مفسران همچون زمخشری، فخر رازی و آلوسی، از سیاق آیه کمک گرفته‌اند و گفته‌اند که سیاق آیه شریفه، رد مشرکان قریش است که می‌پنداشتتند بشر، صلاحیت رسالت ندارد و اگر رسالتی باشد، باید ملائکه حامل آن شوند. پس این آیه در مقام رد این پندار است و می‌فرماید که سنت الهی طبق حکمت جریان یافته و حکمت اقتضا می‌کند که پیامبر از جنس خود بشر باشد؛ ولی تنها فرقی که لازم است میان او و مردم باشد، این است که معارف و اوامر و نواهی به وی وحی می‌شود.⁽³⁾این خلاصه دیدگاه مفسران در این زمینه است. البته برخی به جای مشرکان مکه، لفظ «العرب» را به صورت مطلق آورده‌اند.

علامه طباطبایی پاسخ خوبی به این پندار داده، می‌گوید:

وجه اینکه گفتم این سخن درست نیست این است که این سخن با سیاق آیه انطباق ندارد. قبلاً هم از مشرکان قریش چنین پنداری نقل نشده بود تا بگوییم آیه ناظر به آن است. تنها سخنی که قبلا "از مشرکان ذکر شده بود، آن هم از مطلق مشرکان، نه مشرکان قریش، همان جمله لَوْ شاءَ اللّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ4 است.

مشرکان همان گونه که تسلیم نبوت پیامبرخدا صلی الله علیه و آله وسلم نبودند و او را تصدیق نکردند، تسلیم عقاید یهود و نصارا که از جمله آن اذعان به بشر بودن انبیاست نیز نشدند. پس اهل کتاب را نیز به داوری در این باره قبول ندارند. آنها در اذیت و دشمنی با پیامبر با مشرکان همسو بودند، نه در چیز دیگری مانند نبوت موسی و اهل بیت، پس پیامبر باید از جنس بشر باشد، آنان منکر نبوت بودند و این بحث که پیامبران انسان بودند نه ملائکه، برای کسانی است که اصل نبوت را بپذیرند. اما برای کسانی که اصل نبوت را نپذیرفته‌اند، گفتن اینکه پیامبران انسان و از جنس بشر بودند لغو است.

تبیین آیه درباره اهل بیت علیهم السلام

در میان کتب اهل سنت قرائن بسیاری است که نشان می‌دهد مراد از آیه اهل بیت علیهم السلام هستند.

الف) ابن کثیر ذیل آیه چهل و دوم سوره نمل چنین می‌گوید:

قول ابی جعفر الباقر نحن اهل الذکر، و مراده ان هذه الامة اهل الذکر، صحیح فان هذه الامة اعلم من جمیع الامم السالفة. و علماء اهل بیت رسول الله علیهم السلام و الرحمة من خیر العلماء إذا کانوا علی السنته المستقیم کعلی و ابن عباس و ابنی علی الحسن و الحسین و محمد بن الحنفیه و علی بن الحسین زین العابدین و علی بن عبدالله بن عباس و ابی‌جعفر الباقر و هو محمد بن علی بن الحسین و جعفر ابنه و امثالهم و اضرابهم و اشکالهم من هو متمسک بحبل الله المتین و صراطه المستقیم و عرف لکل ذی حق حقه و نزل کل انزل الذی اعطاه الله و رسوله و اجتمعت علیه قلوب عباده المؤمنین؛⁽¹⁾

. تفسیر القرآن العظیم، ج 4، ص 197.

سخن ابی جعفر الباقر علیه السلام که ما اهل ذکر هستیم و مرادش این امت است، سخنی صحیح است، زیرا این امت اعلم از جمیع امت‌های گذشته است و علمای اهل بیت رسول خدا علیهم السلام و الرحمة، بهترین علما هستند، هرگاه بر سنت

مستقیم باشند، مثل علی علیه السلام، دو فرزندش حسن و حسین علیهماالسلام، محمد بن حنفیه، علی بن الحسین زین العابدین علیه السلام، علی بن عبدالله بن عباس، ابن جعفر الباقر و جعفر الصادق علیهم السلام و اشخاصی شبیه آنها؛ یعنی کسانی که به ریسمان الهی که همان صراط مستقیم است متمسک شده‌اند و حق هر ذی‌حقی را می‌شناسند و در جایگاهی که خدا و رسولش قرار داده‌اند که همانا محل اجتماع قلوب مؤمنین است، قرار می‌دهند.

ابن کثیر گرچه مراد امام باقر علیه السلام را که محصور نمودن اهل ذکر به اهل بیت است عام گرفته، اما به وضوح روشن می‌نماید که یکی از بزرگ‌ترین و محرزترین مصادیق آن، ائمه اهل بیت علیهم السلام هستند.

ب) طبری چنین نقل می‌کند:

«عن جابر الجعفی، قال: لما نزلت فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ، قال علی علیه السلام: نحن اهل الذکر؛⁽¹⁾

. تفسیر طبری، ج 17، ص 5.

جالب است که طبری این حدیث را ذیل قائلین به اینکه اهل الذکر اهل قرآن هستند آورده است که خود نشان می‌دهد، اهل قرآن بودن علی علیه السلام بر هیچ کس پوشیده نیست و به عبارت دقیق‌تر اهل قرآن واقعی، همان علی علیه السلام و خاندان آن حضرت هستند.

ج) شهرستانی در ضرورت رجوع به اهل بیت علیهم السلام چنین می‌آورد:

«عن جعفر بن محمد علیه السلام: انّ رجلا سأله فقال: «من عندنا یقولون فی قوله تعالی: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ان الذکر هو التوراة و اهل الذکر هم علماء الیهود. فقال: «اذن و الله یدعوننا الی دینهم، بل نحن والله اهل الذکر الذین امر الله تعالی برد المسألة الینا». و کذلک نقل عن علی انه فقال: «نحن اهل الذکر».⁽²⁾

شهرستانی همان روایت امام باقر علیه السلام را می‌آورد که ایشان قسم می‌خورند، مقصود از اهل ذکر ما هستیم و می‌افزاید که این حدیث از امام علی علیه السلام هم نقل شده است.

د) حاکم حسکانی روایات بسیاری را می‌آورد که نشان می‌دهد مقصود واقعی و مراد حقیقی اهل «ذکر» اهل بیت علیهم السلام هستند؛ از جمله:

«اخبرنا ابوبکر الحرشی (اخبرنا) ابو منصور الازهری (اخبرنا) احمد بن نجده بن العریان (اخبرنا) عثمان بن ابی شیبه (اخبرنا) یحی ین یمان، عن اسرائیل، عن جابر: عن ابی جعفر فی قوله: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ1 قال: نحن اهل الذکر».

حاکم حسکانی این حدیث را به گونه‌های مختلفی نقل می‌کند که در برخی از آنها امام باقر علیه السلام می‌فرمایند: «مراد از اهل الذکر، عترت رسول خدا هستند».

شیخ محمد باقر محمودی، محقق کتاب شواهد التنزیل روایاتی در تأیید این احادیث می‌آورد که برخی را ذکر می‌کنیم:

نقطه مشترک این احادیث اعلم بودن امام علی علیه السلام و ذریه آن حضرت به فرموده خدای متعال و رسولش می‌باشد و این بر کسی پوشیده نبوده است.⁽¹⁾

. شواهد التنزیل، تحقیق محمد باقر محمودی، ج 1، صص 335-337 و نیز ر. ک: مجمع الزوائد، ج 9، ص 116؛ فتح الباری، عسقلانی، ج 8، ص 59؛ ریاض النضره، ج 2، ص 209؛ فضایل الخمسه، ج 2، ص 244.

در بعضی روایات اهل سنت، سبب نزول آیه، مشرکان مکه ذکر شده است.⁽²⁾برخی مفسران اهل سنت آیه را در مورد نزولش محدود می‌کنند و گسترش دادن آیه در غیر مورد نزولش را جایز نمی‌دانند. فخر رازی⁽³⁾و نیشابوری⁽⁴⁾از آن جمله‌اند.

این آیه، خطاب مشافه در قصه خاصی است و در سؤال از اهل کتاب آمده است؛ لذا از این موارد به جای دیگر تعدی نمی‌کند. پس به مشرکان، امر شده تا از اهل کتاب بپرسند. در اینجا این سؤال مطرح می‌شود که چه چیزی را بپرسند؛ زیرا آیه اطلاق دارد و امر، امری ارشادی است؛ یعنی هر چیزی را که نمی‌دانید، از اهل کتاب بپرسید؟! سخن بر سر این نیست که انبیا بشر بودند یا نه، زیرا مشرکان اعتقادی به نبوت نداشتند.

اکنون می‌گوییم با فرض صحت این ادعا، هرگز نمی‌توان آیه را در مورد نزول خودش متوقف کرد و این به چند دلیل است:

همان گونه که در حدیث آمده است:

«ان القرآن حی لا یموت و انه یجری کما یجری اللیل و النهار و کما تجری الشمس و القمر یجری علی آخرنا کما یجری علی اولنا».⁽¹⁾

. تفسیر عیاشی، ج 2، ص 203.

به علاوه، این امر با روایات دیگر که از حیث سندی صحیح‌تر هستند، مخالف است.⁽²⁾

«اهل کتاب مشرکند»، «به آیات خدا کفر می‌ورزند»، «حق و باطل را مخلوط و حق را مخفی می‌کنند»، «منافق‌اند»، «خیانت‌کارند»، «دروغگویند»، «فاسق‌اند»، «حاسدند»، «از راه خدا باز می‌دارند»، «در دین غلو می‌کنند»، «درصدد ارتداد پیامبر و مؤمنان هستند» و «درصدد انتقام‌گیری از مؤمنان‌اند».⁽³⁾

بنابراین، نمی‌توان ادعا کرد که اهل کتاب مرجع مسلمانان باشند و خداوند آنان را به اهل کتاب ارجاع داده است.

. تفسیر مراغی، ج 5، ص 214.

2) (2) . بحار الانوار، ج 89، ص 87؛ تذکرة الخواص، ج 1، ص 185.

3) (3) . غرائب القرآن، ج 4، ص 264؛ الدرالمصون، سمین الحلبی (شهاب الدین محمد بن ابراهیم)، دارالکتب العلمیه، ج 4، ص 328.

4) (4) . سوره نساء، آیه 46.

بنابراین، اگر مراد اهل کتاب باشند، چون آنان در کتب انبیا تحریف کرده‌اند، ما را به احکام و شرایع متغیر و کتب تحریف شده راهنمایی خواهند نمود و این خلاف مصلحت خداست.

در روایت جابر آمده است:

ان عمر بن خطاب اتی النبی بکتاب اصابه من بعض اهل الکتاب فقرأه علی النبی فغضب و قال: أمهوکون فیها یابن الخطاب؟ و الذی نفسی بیده لو ان موسی حیاً ما وسعه الا ان یتبعنی.⁽¹⁾

. أضواء علی السنة المحمدیه، ابوریه، ص 163.

روایات دیگری نیز در این زمینه وجود دارد. از ابو هریره روایت شده است که اهل کتاب تورات را به زبان عبری می‌خوانند و برای مسلمانان به زبان عربی تفسیر می‌کردند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم به اصحاب فرمودند:

«لا تصدقوا اهل الکتاب و لا تکذبوا».

این حدیث می‌گوید به گفتار اهل کتاب اعتنا نکنید و آیه می‌گوید از اهل کتاب بپرسید. اگر چنین باشد، در میان آیه و حدیث تعارضی به نظر می‌رسد، اینجاست که سؤال از اهل کتاب بدون فایده و لغو است و خداوند به چنین امری که لغو باشد، حکم نمی‌کند.⁽²⁾

فراوان دارد، زیرا او یکی از مروجان اسرائیلیات در حوزه حدیث اسلامی است. شعبی درباره او گفته است:

«ما نزل فی عبدالله بن سلام - رضی الله عنه - شیء من القرآن؛⁽¹⁾

. الدر المنثور، ج 4، ص 69.

با بررسی تفاسیر به دست می‌آید که این ادعای واهی را خود او مطرح کرده و گفته است: «انا من اهل الذکر».⁽²⁾این ادعا برای این بوده است که مردم را از وارثان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم دور نگاه دارند.

با توجه به قرائن و شواهد گذشته و دقت در آیه که «ان» شرطیه و إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ دارد، باید گفت که از قول اهل کتاب، علم حاصل نمی‌شود، بنابراین پرسیدن از آنان فایده ندارد. پس منظور از اهل ذکر کسانی هستند که قولشان علم‌آور باشد و جاهل از قول آنان علم پیدا کند؛ در حالی که اهل کتاب، خیانت‌کار⁽⁴⁾و از مخفی‌کنندگان حق⁽⁵⁾هستند، پس چگونه از قولشان علم پیدا می‌شود؟!

در اینجا بیان نکته‌ای خالی از لطف نیست و آن هم خلط بین تفسیر و تأویل (باطن) است. از مجموع آنچه گفتیم به راحتی مشخص می‌شود که عده‌ای بین مصادیق واقعی آیه که بیانگر بطن آن است با آیه خلط نموده، بین آنها فرقی قائل نشده‌اند.

در تفسیر فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ می‌توان گفت که ظاهر آیات چهل و سوم نحل و هفتم

انبیا می‌رساند که خطاب به مشرکین باشد، زیرا آنان نزول وحی را غریب و دور از انتظار می‌شمردند، پس خداوند برای برطرف نمودن توهم آنها می‌گوید از اهل کتاب بپرسید، زیرا آنها در دین خود بر وحی اعتماد نموده‌اند. لذا در آیه بعدی سوره نحل چنین آمده بِالْبَیِّناتِ وَ الزُّبُرِ1 یعنی شما که از کتاب و تاریخ انبیا و امم گذشته آگاهی ندارید، بر شماست به کسانی از اهل کتاب که از این امور آگاهند مراجعه نمایید؛ همچنانکه در دنباله آیه بعدی در سوره انبیا چنین می‌آید:

وَ ما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لا یَأْکُلُونَ الطَّعامَ وَ ما کانُوا خالِدِینَ ؛⁽¹⁾

«آنان را بر پیکرهایی که غذا نمی‌خوردند قرار ندادیم و عمر جاویدان هم نداشتند».

این ظاهر دو آیه است و تفسیر اهل الذکر به اهل الکتاب، اما در تأویل آیه چیزهایی بیان شده که اقتضای آن عموم است؛ یعنی آیه شامل هر شخص دارای علم و فرهنگی می‌شود و در رأس همه صاحبان علم، ائمه اهل البیت علیهم السلام هستند.

این چیزی است که از مقتضای عقل فهمیده می‌شود، زیرا عقل حکم می‌کند که جاهل در تمام زمینه‌های علم و معرفت به عاقل مراجعه نماید و این همان تأویل آیه است که از باطن آن بر می‌آید و تفسیر نیست.

حضرت آیت الله معرفت رحمة الله علیه بر این بیان روایاتی افزوده‌اند که گفته ما را تأیید می‌کند.⁽²⁾

قرطبی نیز این نظریه را به ابن عباس نسبت داده است⁽¹⁾

الجامع الاحکام القرآن، ج 10، ص 108.

در توضیح این مطالب باید گفت که نظریه اهل قرآن بودن اهل ذکر، با نظریه‌ای که اهل‌بیت را اهل ذکر می‌داند هیچ تعارضی ندارد، بلکه این دو مؤید و مکمل یکدیگرند، زیرا علم حقیقی قرآن که درآن هیچ نزاعی نیست نزد اهل بیت است. خود قرآن گواهی می‌دهد که قرآن به صورت آیات روشن در سینه‌های «اولوا العلم» است و کسانی که علم قرآن نزد آنهاست، همان اهل البیت‌اند، چنان که در روایات فریقین در تفسیر آیه وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ آمده کسی که علم قرآن نزد اوست، علی بن ابی طالب علیه السلام است و تأویل آیات قرآن را جز اهل بیت کسی دیگر نمی‌داند. بنابراین اهل بیت وارثان حقیقی و اهل القرآن هستند.

امام سجاد علیه السلام ذیل آیه ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا4 با سوگند و قسم، سه بار می‌فرماید: «به خدا قسم این آیه درباره اهل بیت نازل شده است».

امام علی علیه السلام نیز فرمودند:

«سلونی سلونی سلونی عن کتاب الله تعالی فوالله ما من آیة الّا و انا اعلم انزلت بلیل أو نهار».

بنابراین اهل قرآن درحقیقت همان اهل بیت علیهم السلام اند،⁽⁴⁾گرچه حسودان نمی‌خواهند حقایق بیان شود، زیرا آنها می‌خواهند نور خدا را خاموش کنند، اما از این غافل‌اند که نور حقیقت همیشه پایدار است.

حاکم حسکانی ذیل آیه: أَمْ یَحْسُدُونَ النّاسَ‌6 از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که ایشان فرمودند:

أَمْ یَحْسُدُونَ النّاسَ ما کسانی هستیم که در موردمان حسد می‌ورزند.

در روایت دیگری هم امام فرمود: «نحن و الله هم نحن والله المحسودون».

امام باقر علیه السلام نیز فرمودند:

«أَمْ یَحْسُدُونَ النّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ » فقال: «نحن الناس».⁽¹⁾

. شواهد التنزیل، ج 1، صص 143-144، شماره 28.

روایات اهل سنت در نگاهی ژرف‌تر

با بررسی دقیق به دست می‌آید که روایات اهل سنت درباره این آیه دو گروه است. سند گروه اول از روایات اصحاب و تابعین است که با گروه دوم هم خوانی ندارد. سند روایات گروه دوم نیز به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم می‌رسد. روایات گروه اول از صحابه‌ای مانند ابن عباس و تابعینی مانند سدی، سعید بن جبیر و مجاهد نقل شده است.

در روایات گروه نخست، أَهْلَ الذِّکْرِ اهل کتاب معرفی شده‌اند. البته قول صحابه و تابعین به عنوان صحابی یا تابعی بودن هیچ حجیتی ندارد و اگر دلیلی از قرآن و سنت نداشته باشد، مثل قول یک مفسر است. در گروه اول، اقوال صحابه و تابعین هیچ دلیلی از قرآن و سنت ندارند. ابن عباس به آیه وَ لَقَدْ کَتَبْنا استدلال کرده، اما با نظر دیگر او کاملاً در تعارض است. البته شاید جاعلان حدیث این نسبت را به او داده باشند، زیرا بعید است وی به شخص پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم چنین امری را نسبت داده باشد.

در مورد سند روایات گروه دوم نیز گفتیم که به شخص پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و اهل بیت آن حضرت، همچون امام علی و امام باقر و امام صادق علیهم‌السلام می‌رسد. این گروه چون منتسب به شخص پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم هستند، در مقابل گروه اول قوی‌تر و صحیح‌تر است و حجیت دارد.

آن حضرت می‌فرماید:

ان الرجل لیصلی و یصوم و یحج و یعتمر و انه لمنافق. قیل: یا رسول الله، بماذا دخل علیه النفاق؟ قال: یطعن علی امامه. و امامه من قال فی کتبه فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ.2

حضرت در این روایت، افزون بر آنکه أَهْلَ الذِّکْرِ را گسترش داده و آنان را امم عادل می‌داند، مردم پایبند به صوم و صلات و حج و عمره را منافق شمرده و علت نفاق آنان را نافرمانی و سرپیچی و طعن زدن به امامشان دانسته و امامشان را أَهْلَ الذِّکْرِ معرفی کرده است. اینان با وجود خواندن نماز و انجام اعمال دیگر منافق‌اند؛ زیرا به أَهْلَ الذِّکْرِ که امامشان هستند طعن می‌زنند! اگر أَهْلَ الذِّکْرِ اهل کتاب باشند، آیا طعنه زدن به اهل کتاب می‌تواند نفاق‌آور باشد؟ اگر أَهْلَ الذِّکْرِ اهل کتاب باشند، اطاعت اهل کتاب واجب می‌شود و نافرمانی موجب نفاق، لیکن طعنه زدن به اهل کتاب به اجتماع مسلمین نفاق‌آور نیست. پس لازم است أَهْلَ الذِّکْرِ انسانی باشد که نافرمانی‌اش نفاق‌آور باشد و موجب سقوط وی شود. افزون بر این بر اساس روایات فریقین، بغض نسبت به حضرت علی علیه السلام نفاق‌آور و علامت منافق است.⁽¹⁾

. سنن ابن ماجه، ج 1، ص 42؛ سنن ترمذی، ج 5، ص 400؛ ینابیع الموده، ج 1، صص 56-57.

در روایتی دیگر نیز آمده است:

«فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ فینبغی للمؤمن ان یعرف عمله علی هدی ام علی خلافه».⁽²⁾

در این روایت، معیار سنجش اعمال، در این روایت، معیار سنجش اعمال، أَهْلَ الذِّکْرِ معرفی شده‌اند. مؤمن باید بسنجد که عملش طبق فرمان و هدایت آنان هست یا نه. اگر اعمال انسان طبق اعتقادات أَهْلَ الذِّکْرِ باشد، در این صورت می‌توان گفت بر طریق هدایت است و گرنه خلاف آن است. از طرفی معیار سنجش عمل را نیز پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در حدیث ثقلین و در بیش از بیست مورد به امت معرفی کرده‌اند⁽³⁾که اگر انسان طبق هدایت آنان عمل کند نجات می‌یابد وگرنه هلاک و گمراه خواهد شد.⁽⁴⁾بنابراین، دو حدیث حضرت رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم به دیگاه تشیع بسیار نزدیک است.

برخی دیگر از روایات اهل سنت نیز به صراحت از اهل بیت علیهم السلام نام برده و تصریح کرده‌اند که اهل ذکر همان اهل بیت‌اند. این روایات را بزرگانی همچون طبری،⁽¹⁾

. جامع البیان، ج 8، ص 109.

حاکم حسکانی ذیل این آیه، هشت حدیث را به طریق مختلف از امام علی و امام باقر علیهماالسلام نقل کرده است.

امام باقر علیه السلام در حدیثی درباره اهل ذکر فرموده است:

«هم الائمة من عترة رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم و تلا: قَدْ أَنْزَلَ اللّهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً * رَسُولاً ».⁽⁹⁾

شهرستانی در تفسیرخود، روایتی را از امام صادق علیه السلام آورده است که شخصی از آن حضرت پرسید:

کسانی که نزد ما هستند می‌گویند: در آیه فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ تحقیقاً منظور از ذکر، تورات است و اهل ذکر، علمای یهودند. امام فرمود: «و الله اذا یدعوننا ای دینهم بل نحن والله اهل الذکر الذین امرالله تعالی برّد المسألة الینا».⁽¹⁰⁾

امام در این حدیث، تفکر اهل کتاب بودن اهل ذکر را به شدت رد کرده‌اند و با سوگند، اهل ذکر را منحصر در اهل بیت نموده و مرجع سؤال را اهل ذکر که همان اهل بیت هستند، دانسته‌اند.

در حدیثی از جابر جعفی آمده است که وقتی این آیه نازل شد، امام علی علیه السلام فرمود: «نحن اهل الذکر».⁽¹⁾

. جامع البیان، ج 8، ص 109؛ الکشف و البیان، ج 6، ص 770؛ تفسیر قرطبی، ج 11، ص 272؛ روح المعانی، ج 14، ص 134.

برخی دیگر از احادیث حتی شأن نزول آیه را هم درباره اهل بیت، مخصوصاً امام علی علیه السلام می‌دانند. یوسف بن موسی القطان در تفسیر خود از سدّی چنین نقل می‌کند:

کنت عند عمربن الخطاب فاذا کعب بن الاشرف و مالک بن صیف و حی بن اخطب و ساق سؤالهم عمرا عن عرض السموات و الارض و عجز عن الجواب فاذا بعلی دخل فاجابهم. ثم ذهب علی الی رسول الله ونقل له ماحصل فنزلت هذه الآیة فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ.2

این روایت از سدی نقل شده و او از تابعین است، بنابراین، چگونه می‌تواند بگوید از رسول خدا شنیدم! احتمالاً راوی آخر از قلم ناقل افتاده است، زیرا در روایتی دیگر از همین طریق، سدّی از حارث نقل می‌کند که امام علی علیه السلام فرمود: «ما اهل الذکر هستیم».⁽²⁾

در این روایت، شأن نزول آیه را همان جواب امام علی علیه السلام به مردم و نقل قصه به پیامبر صلی الله علیه و آله می‌داند.

«سألت علیا عن هذه الآیة فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ ، فقال: و الله انا لنحن اهل الذکر».⁽¹⁾

. همان.

در این روایت باید به دو نکته توجه شود:

الف) معصوم مثل ما نیست که برای هر چیز قسم بخورد. قسم ما و قسم معصوم با یکدیگر تفاوت می‌کند. سوگند امام بدین معناست که در آن زمان هم بعضی در مورد مصداق «اهل ذکر» تردید داشتند.

ب) در عبارت «انا لنحن»، «ان» برای تأکید مطلب و «لام» نیز در «لنحن» برای تأکید است. این دو تأکید پشت سر هم و قسم، می‌رساند که مراد از أَهْلَ الذِّکْرِ فقط و فقط اهل بیت علیهم‌السلام هستند. به علاوه، این روایت شأن نزول آیه را منحصر در امام علی علیه السلام کرده است. بنابراین آیه مذکور، هیچ ربطی به اهل کتاب ندارد و جداگانه از سیاق نازل شده است.

اما پاسخ این گفته روشن است، زیرا خود قرآن، اهل بیت را در مقابل کفار به عنوان گواه رسالت آن حضرت معرفی می‌کند و می‌فرماید:

وَ یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفی بِاللّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ‌2

در این آیه، شهادت وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ را در مقابل کفار صحیح دانسته است. این سوره مکی است و طبق روایات فریقین، منظور از وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ امام علی علیه السلام است.⁽²⁾

به هر حال، دو نظریه اخیر، یعنی اهل قرآن و اهل البیت بودن اهل ذکر را روایات فریقین تأیید می‌کنند.

نتیجه اینکه مراد آیه از «اهل الذکر» نمی‌تواند اهل کتاب باشد، زیرا این روایات استحکام ندارند، اما روایاتی که مراد از اهل الذکر را اهل قرآن و اهل بیت می‌دانند صحیح می‌باشند.

بنابراین اهل ذکر در همه امور زندگی، مادی و معنوی، دینوی و اخروی بشر، مرجع مطلق‌اند. این اهل ذکر تنها اهل بیت پیامبرند که بر همه کتب و دستورهای دینی و شرایع انبیای الهی گذشته آگاهی دارند.⁽¹⁾

. ر. ک: از آگاهان بپرسید، محمد تیجانی سماوی، ترجمه سید محمد جواد مهری؛ المستخرج من التفاسیر الاثنی عشر، علامه محمد بن مؤمن الشیرازی ص 238.

إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً

اینک به معرفی اجمالی منابع اهل سنت در این زمینه می‌پردازیم.

ب) آیه مع الصادقین

منظور از این آیه، فرموده خدای متعال خطاب به مؤمنان است:

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصّادِقِینَ‌1 ؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید خداترس باشید و با راستگویان همراه شوید».

آیه مع الصادقین از جمله آیات نورانی قرآن کریم است که دلیل فضیلت و برتری اهل بیت علیهم السلام شمرده شده است. نظر مفسران درباره این آیه دو گونه است؛ گروهی آیه را به طول کامل تفسیر و در مورد شأن نزول، معنا و مصداق عام آیه به تفصیل بحث نموده‌اند. در مقابل نیز عده‌ای دیگر بدون توجه به شأن نزول و معنا و مصداق آیه، صرفاً درخصوص مصداق خاص و کامل‌تر آن سخن گفته‌اند. از این رو در این مقوله درنگی می‌کنیم تا به مصداق اکمل آیه دست بیابیم.

درباره شأن نزول آن گفته‌اند که این آیه درباره سه نفر از مسلمانان به نام‌های «کعب بن مالک»، «مرارة بن ربیع» و «هلال بن امیه» نازل شد که از شرکت در جنگ تبوک و

همراهی رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم سر باز زدند. ولی این روی‌گردانی به خاطر نفاق آنها نبود، بلکه فقط به خاطر سستی و تنبلی بود. از این رو چیزی نگذشت که پشیمان شدند و برای رهایی از فشارهای اجتماعی از شهر بیرون رفتند و به تنهایی مشغول راز و نیاز شدند. پس از پنجاه روز آیه مذکور نازل شد و خداوند خطاب به مؤمنین فرمود: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید از مخالفت خدا بپرهیزید و با صادقان باشید».⁽¹⁾

. ر. ک: مجمع البیان، ج 5، ص 120؛ المیزان، ج 9، ص 431؛ تفسیر ابوالفتوح رازی، ج 10، صص 68-73؛ البیان فی تفسیر القرآن، ج 5، ص 316؛ جامع البیان، ج 7، صص 288-289؛ الدرالمنثور، ص 316؛ تفسیر تطبیقی آیه مع الصادقین از دیدگاه فریقین، ایلقار اسماعیل زاده، مجله طلوع، سال چهارم، شماره 14 و 13؛ ص 84.

دیدگاه‌های مختلف در خصوص مصادیق آیه

آیه: مَعَ الصّادِقِینَ ، همچون سایر آیات معروف قرآن کریم، از جهت مصداق مورد اختلاف قرار گرفته و درباره مصداق یا مصادیق آن دیدگاه‌های مختلف و متفاوتی ارائه شده است.

بر اساس اقوال مختلف، مهم‌ترین مصادیق آیه عبارت‌اند از:

. ر. ک: التبیان فی تفسیرالقرآن، ج 5، ص 318؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج 5، ص 122؛ جامع البیان عن تأویل القرآن، ج 7، صص 288-289؛ الدرالمنثور فی التفسیر الماثور، ج 4، ص 316.

مصداق صادقین در قرآن کریم

با در نظر گرفتن معانی باطنی قرآن کریم و نیز شمولیت آن برای همه زمان‌ها و مکان‌ها و اقوام نتیجه می‌گیریم که خداوند متعال با بیان آیه، معانی متعدد و گوناگونی را در نظر گرفته است که این موضوع، ذو المراتب و ذو المعانی بودن آیات نورانی قرآن کریم را ثابت می‌کند. ما نباید از این ویژگی مهم قرآن کریم که در واقع یکی از اصلی‌ترین عوامل نو و تازه ماندن این کتاب مقدس تا روز قیامت به شمار می‌آید غافل شویم.

با این توضیحات منظور از «راستگویان» در آیه مَعَ الصّادِقِینَ نیز به خوبی روشن خواهد شد. بر این اساس، مراد از راستگویان در آیه در دو بیان مستقل مشخص می‌شود:

با توجه به این اصل مهم قرآنی که آیات قرآن کریم مفسر و مبین یکدیگرند، آیه مَعَ الصّادِقِینَ نیز توسط تعدادی از آیات نورانی دیگر تفسیر و تبیین شده که در اینجا به دو نمونه اشاره می‌شود:

الف) سوره حجرات، آیه 15

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ أُولئِکَ هُمُ الصّادِقُونَ

«همانا مؤمنان [واقعی] کسانی هستند که به خدا و رسولش ایمان آورده‌اند، سپس هرگز شک و تردید به خود راه ندادند و با اموال و جان‌های خود در راه خدا جهاد کرده‌اند، اینان به حقیقت راستگویان‌اند».

ب) سوره بقره، آیه 177

لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ الْکِتابِ وَ النَّبِیِّینَ وَ آتَی الْمالَ عَلی حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ السّائِلِینَ وَ فِی الرِّقابِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَی الزَّکاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَ الصّابِرِینَ فِی الْبَأْساءِ وَ الضَّرّاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ أُولئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

«نیکی در این نیست که [تنها به هنگام نماز] روی خود را به سوی مشرق [یا] مغرب کنید، ولیکن نیکی [و نیکوکار] کسی است که به خدا و روز قیامت و فرشتگان و کتاب [آسمانی] و پیامبران ایمان آورده و مال [خود] را با همه علاقه‌ای که به آن دارد، به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه و سائلان و بردگان انفاق کند، و نماز را برپا می‌دارد و زکات را می‌پردازد و [همچنین] کسانی که به عهد خود، هنگامی‌که عهد بستند، وفا می‌کنند و دربرابر محرومیت‌ها و بیماری‌ها و در میدان جنگ استقامت به خرج می‌دهند، اینها کسانی هستند که راست می‌گویند [و گفتارشان با اعتقاداتشان هماهنگ است] و آنها پرهیزگاران‌اند».

در آیات مذکور، برای راستگویان (صادقین)، ویژگی‌های متعددی مانند ایمان به خدا و پیامبر اسلام صلی‌الله علیه وآله وسلم، ایمان به روز رستاخیز، کتاب‌های آسمانی، جهاد در راه خداوند با مال و جان، اقامه نماز و پرداخت زکات ذکر شده است. این ویژگی‌ها در واقع جلوه‌های تقوای الهی است که خداوند متعال در ابتدای آیه، مؤمنان را به رعایت آن موظف نموده است.

بنابراین افرادی که در راه تقوای الهی حرکت کنند و دارای ویژگی‌های مذکور که جلوه‌هایی از تقوای الهی به شمار می‌آید، باشند، از راستگویان (صادقان) شمرده می‌شوند و همراهی آنان لازم و ضروری است.

البته نباید فراموش کرد که چنین اشخاصی، مصادیق نسبی و عام آیه مَعَ الصّادِقِینَ هستند و همراهی آنها تنها به شرط رعایت تقوای الهی است و چنانچه ویژگی‌های یادشده در

آنها نباشد یا به تقوای الهی، یعنی انجام واجبات و کسب باورهای صحیح و ترک محرمات و دوری از باورهای نادرست، عمل ننمایند، همراهی آنان جایز نخواهد بود.

اگر به آیه توجه بیشتری شود، روشن خواهد شد که این آیه براساس قاعده علم اصول به صورت مطلق و بدون هیچ قید و شرطی بیان شده است. این مطلب از دستور بی قید و شرط «کونوا» به دست می‌آید. براساس همین بیان مطلق، نتیجه می‌گیریم که باید در همه زمان‌ها و برای همه اقوام، کسانی وجود داشته باشند که همراهی مطلق آنها بدون هیچ قید و شرطی بر همه مؤمنان واجب و ضروری باشد.

در احادیث و روایات زیادی، مصادق خاص و اکمل آیه مَعَ الصّادِقِینَ به خوبی بیان شده است که در اینجا جهت اختصار تنها به سه مورد بسنده می‌کنیم:

الف) عبدالله بن عباس درباره آیه: اِتَّقُوا اللّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصّادِقِینَ‌1 گفته است: «با علی بن ابی طالب باشید.»⁽¹⁾

ب) ابن عساکر از ابی جعفر الباقر علیه السلام نقل کرده: مراد از آیه وَ کُونُوا مَعَ الصّادِقِینَ علی بن ابی طالب کرم الله تعالی وجه است.⁽²⁾

ج) عده زیادی از علمای اهل سنت نقل نموده‌اند که مراد از «صدیقین» سه نفرند: حبیب نجار، حزقیل و علی بن ابی طالب.⁽³⁾

با توجه به اینکه براساس ادله انکارناپذیر عقلی، قرآنی و روایی، عصمت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم و اهل بیت علیهم‌السلام آن حضرت به اثبات رسیده است،⁽⁴⁾بنابراین راستگویانی که خداوند متعال در این آیه، پس از دستور به رعایت تقوای الهی، به

همراهی مطلق آنها دستور داده است، همین معصومان، یعنی پیامبر عظیم الشأن اسلام و اهل بیت آن حضرت صلی الله علیه و آله وسلم هستند. از این رو آنها مصادیق حقیقی، کامل و خاص آیه مَعَ الصّادِقِینَ هستند و همراهی آنها بدون هیچ قید و شرطی بر همه امت اسلامی فرض است.

البته نباید فراموش کرد که همراهی آنها تنها دوست داشتن و پذیرش یا حضور ظاهری نزد آنها نیست، بلکه منظور اصلی از این دستور الهی، اطاعت بی‌قید و شرط از آنهاست. از طرفی این همراهی بی‌قید و شرط با اهل بیت علیهم السلام هیچ گونه ضرر و زیانی به دنبال نخواهد داشت، چون آنها در عین دارا بودن ویژگی عبودیت و بندگی، از هرگونه گناه، عیب و اشتباه، فراموشی و سایر نواقص و کمبودها معصوم و منزه هستند.

ولی از طرف دیگر، در همراهی و اطاعت بی‌قید و شرط از غیر معصومان علیهم السلام احتمال گمراهی و ضلالت وجود دارد، چون دیگران از عیوب و نواقص و گناه و اشتباه درامان نیستند. بنابراین همراهی و اطاعت از اهل بیت علیهم‌السلام مطلق و بدون قید و شرط، ولی همراهی و اطاعت از دیگران صرفاً در چارچوب شریعت مقدس اسلام است.

روایات اهل سنت

. جامع البیان، ج 7، ص 63، جزء 11؛ الدر المنثور، ج 4، ص 316.

2) (2) . همان.

3) (3) . ینابیع الموده، ج 1، ص 141.

صادقین در این آیه محمد صلی الله علیه وآله وسلم و اهل بیت آن حضرت صلی الله علیه و آله وسلم است.

. همان.

2) (2) . شواهد التنزیل، ج 1، ص 259، حدیث 350.

3) (3) . همان، ج 1، صص 259-260، حدیث 351.

4) (4) . سوره توبه، آیه 119.

5) (5) . شواهد التنزیل، ج 1، ص 260، حدیث 352.

6) (6) . همان، ج 1، صص 260-261، حدیث 353.

. همان، ج 1، صص 261-262، حدیث 355.

2) (2) . همان، ج 1، ص 262، حدیث 357. گفتی است که روایات و احادیث مربوط به آیه مَعَ الصَّادِقِینَ در منابع متعدد حدیثی و تفسیر مذهب اهل سنت نیز موجود است که در اینجا تعدادی از آنها را معرفی می‌کنیم: جامع البیان عن تأویل ای القرآن، طبری (متوفای 310 ق) ج 7، ص 63، جزء 11؛ شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ج 1، صص 259-262، حدیث 350، 351، 352، 353، 355 و 357؛ المناقب، خوارزمی (متوفای 568 ق)، ص 280، حدیث 273؛ الدر المنثور فی التفسیر المأثور، سیوطی (متوفای 911 ق)، ج 4، ص 316؛ تفسیر روح المعانی، آلوسی (متوفای 1270 ق)، ج 11، ص 41؛ ینابیع الموده، قندوزی حنفی، ج 1، ص 141؛ کفایة الطالب، گنجی شافعی، ص 236؛ فتح القدیر، شوکانی، ج 2، ص 414؛ فرائد السمطین، جوینی خراسانی، ج 1، ص 314، حدیث 250 و 370، حدیث 299-300؛ تذکرة الخواص، سبط ابن جوزی حنفی، ص 16؛ تاریخ دمشق، ابن عساکر شافعی، ج 2، ص 421؛ نظم دررالسمطین، زرندی حنفی، ص 91؛ المراجعات، الهوامش التحقیقیه، ص 342، سید عبدالحسین شرف الدین.

شواهد التنزیل، ج 1، ص 216، رقم 355؛ امالی شیخ طوسی، مجلس 9، حدیث 54؛ تاریخ دمشق، ابن عساکر، ج 2، ص 421، رقم 930؛ کفایة الطالب، حافظ کنجی، باب 62، ص 226؛ الدرالمنثور، ج 3، ص 290 ذیل آیه؛ الکشف و البیان ثعلبی، ذیل آیه؛ شرف النبی، ذیل آیه به نقل از مناقب ابن شهر آشوب، ج 3، ص 93 ذیل عنوان «فصل فی انه علیه السلام الصدیق و الفاروق و الصدیق و الصادق، و...؛ روح المعانی، ج 11، ص 45 و....

شواهد التنزیل، ج 1، ص 259، رقم 350؛ ما نزل من القرآن فی علی علیه السلام، ابونعیم الاصبهانی، به نقل از خصائص ابن طریق، فصل 23، ص 238، رقم 181 و....

تفسیر الحبری، ص 275، ذیل آیه؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 262، رقم 356؛ مناقب خوارزمی، فصل 17، ص 280، رقم 273؛ فرائد السمطین، ج 1، ص 369، رقم 299 «مع علی بن ابی طالب و اصحابه»؛ نظم دررالسمطین، ص 91؛ درالمنثور، ج 4، ص 316، ذیل آیه؛ فتح القدیر، شوکانی، ج 2، ص 414، ذیل آیه، به نقل از ابن مردویه؛ ثعلبی، تفسیر ثعلبی، ذیل آیه به نقل احقاق الحق، ج 3، ص 297.

تفسیر فرات کوفی، ص 174، رقم 225؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 260، رقم 353 (جابر عن الباقر علیه السلام مع آل محمد)؛ ینابیع الموده، باب 39، ص 119.

نقل دیدگاه فخر رازی و نقد آن

در میان نظرات مفسرین اهل سنت دیدگاه فخر رازی جایگاه به خصوصی دارد. از این رو آن را به طور خلاصه نقل و سپس نقد می‌کنیم.

او پس از تفسیر و تبیین آیه مَعَ الصّادِقِینَ می‌گوید:

فکانت الآیة دالة علی کونهم صادقین فهذا یدل علی انه واجب علی جائز الخطاء کونه مع المعصوم عن الخطاء حتی یکون المعصوم عن الخطاء مانعاً لجائز الخطاء عن الخطاء و هذا المعنی قائم فی جمیع الازمان فوجب حصوله فی کل الازمان؛

این آیه دلالت دارد که آنها راستگو باشند و این هم بر این دلالت دارد که باید هر فرد جائز الخطا همراه با یک فرد معصوم از خطا باشد تا در پرتو آن، معصوم از خطا،

جائز الخطا را از خطایش باز دارد و این معنا در همه زمان‌ها خواهد بود. بنابراین واجب است که این امر (وجود معصوم از خطا) در هر زمانی وجود داشته باشد.

وی در ادامه می‌نویسد:

نحن نعترف بانه لابد من معصوم فی کل زمان الا انا نقول: ذلک المعصوم هو مجموع الامة... و ذلک یدل علی ان قول مجموع الامة حق و صواب ولا لقولنا الاجماع حجة الا ذلک؛⁽¹⁾

. تفسیر کبیر فخر رازی، ج 16، ص 227.

ما اعتراف می‌کنیم که باید در همه زمان‌ها یک معصوم وجود داشته باشد، اما می‌گوییم که این معصوم مجموع امت (اسلامی) است... همچنین این دلالت می‌کند که همانا قول سخن مجموع امت، حق و درست است و برای قول ما که اجماع حجت می‌باشد، دلیلی غیر از این نیست.

نقد و بررسی

در پاسخ به این شبهه، ذکر چند نکته را ضروری می‌دانیم:

در مجموع و به صورت اهل حل و عقد، صفت عصمت را که صفتی حقیقی است به خود می‌گیرند! البته این سخنان درحالی منطقی است که منظور فخر رازی همراهی مطلق مجموع امت اسلامی باشد.

حال اگر مجموع امت اسلامی (اهل حل و عقد) را با درنظر گرفتن شرط رعایت تقوای الهی مصداق آیه مَعَ الصّادِقِینَ معرفی کنیم، در این صورت همراهی آنان، مشروط به رعایت تقوای الهی خواهد بود. از طرف دیگر، در این صورت نمی‌توان آنها را به عنوان مصداق حقیقی و اکمل آیه مورد بحث معرفی نمود، بلکه آنان در این صورت مصداق نسبی آیه به شمار خواهند آمد.

حال باید پرسید آیا حقیقتاً تمامی اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم از مصادیق مَعَ الصّادِقِینَ هستند.

برخی از مفسرین اهل سنت به دنبال سیاست تشریک در فضایل تلاش نموده‌اند تمامی صحابه را هم داخل در مَعَ الصّادِقِینَ بدانند.⁽¹⁾

. ر. ک: تفسیر سمرقندی، ج 2، ص 81. او ذیل آیه، هشت قول ارائه می‌دهد که در قول اول می‌گوید: یعنی با کسانی باشید که نسبت آنها درست و دل و اعمال آنها مستقیم باشد و همراه پیامبر صلی الله علیه وآله خالصانه جهاد کرده باشند، ولی مصداقی مشخص نمی‌کند. تفسیر طبری، ج 7، صص 62-63؛ تفسیر قرطبی، ج 8، ص 288 (مراد مهاجرین هستند).

به جرأت می‌توان گفت که مفسران مذکور درباره آیه شریفه مَعَ الصّادِقِینَ تفسیر کامل و همه جانبه‌ای ارائه نداده‌اند. عده‌ای از آنها بر مصادیق حقیقی و اکمل آیه تأکید ورزیده و عده‌ای دیگر بدون توجه به مصادیق حقیقی و اکمل آیه، در مقام تفسیر و تبیین مصادیق عام و نسبی آن برآمده‌اند.

دیدگاه قرآن کریم درباره صحابه

با توجه به اینکه سخن مورد بحث در این قسمت مربوط به اصحاب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم می‌شود، مناسب است که دیدگاه قرآن کریم را به صورت اجمالی درباره صحابه جویا شویم. براساس آیات نورانی قرآن کریم، اصحاب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم چند دسته مختلف و متفاوت بوده‌اند:

بسیاری از صحابه پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله وسلم برای تشکیل حکومت اسلامی و گسترش اسلام، مجاهدت‌ها و تلاش‌های فراوانی انجام دادند و با ایثار جان و مال خویش اهداف عالی و منیع رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم را پیگیری نمودند. قرآن کریم درباره این گروه که از روزهای آغازین و سخت، پروانه‌وار به گرد رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم می‌گشتند، می‌فرماید:

وَ السّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ وَ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها أَبَداً ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ ؛⁽¹⁾

. سوره توبه، آیه 100.

«پیشگامان نخسین از مهاجرین و انصار و کسانی که به نیکی از آنها پیروی کردند، خداوند از آنها خشنود گشت و آنها از او خشنود شدند، و باغ‌هایی از بهشت برای آنان فراهم ساخته که نهرها از زیر درختانش جاری است، جاودانه در آن خواهند ماند؛ و این است پیروزی بزرگ».⁽²⁾

همچنین خداوند متعال در شأن آنان که به عشق دین خدا، خانه و کاشانه و زندگی و دارایی خویش را رها کردند و همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله مهاجرت نمودند می‌فرماید:

لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ أَمْوالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَ رِضْواناً وَ یَنْصُرُونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِکَ هُمُ الصّادِقُونَ ؛⁽³⁾

«این اموال برای فقیران مهاجری است که از خانه و کاشانه و اموال خود بیرون رانده شدند، در حالی که فضل الهی و رضای او را می‌طلبند و خدا و رسولش را یاری می‌کنند و آنها راستگویان‌اند».

گروهی از صحابه نیز گوی سبقت را از بقیه ربوده‌اند تا جایی که خداوند درباره آنها می‌فرماید. وَ السّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ‌4

آلوسی می‌گوید: «آیه به حزقیل، حبیب نجار و علی کرم الله وجهه اشاره دارد و علی علیه السلام از آنها برتر است».⁽¹⁾

. روح المعانی، ج 27، ص 132؛ المناقب ابن مغازلی، ذیل سوره واقعه، آیه 10؛ فردوس الاخبار، دیلمی، ج 2، ص 581؛ شواهد التنزیل، ج 2، ص 303.

علی علیه السلام هفت سال قبل از سایر مردم نماز خواند.⁽²⁾آن حضرت ازکودکی در دامان فرستاده خدا پرورش یافت. برخی از اندیشمندان اهل سنت به این موضوع با عنوان یکی از نعمت‌هایی که خدا به علی علیه السلام داد، یاد کرده‌اند.⁽³⁾

علی علیه السلام یگانه رادمردی است که چون آیه نجوا نازل شد

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا ناجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْواکُمْ صَدَقَةً...4

بی‌درنگ هر آنچه داشت صدقه داد و ده بار با رسول خدا صلی الله علیه و آله نجوا نمود، اما هیچ‌یک از اصحاب این کار را انجام ندادند. به فرموده خود ایشان: «آیة فی کتاب الله لم یعمل بها احد قبلی و لا یعمل فیها احد بعدی؛⁽⁴⁾آیه‌ای در قرآن است که هیچ کسی قبل و بعد از من به آن عمل نکرد».

این واقعیتی تاریخی است که آیه أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْواکُمْ صَدَقاتٍ...6 . شامل همگان می‌شود جز علی علیه السلام و به این موضوع، عده بسیاری از علمای اهل سنت اعتراف نموده‌اند که تنها عامل به آیه نجوی، علی علیه السلام است.⁽⁵⁾

ابن عباس می‌گوید: «هر آیه‌ای که در آن یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا است، علی علیه السلام سید، سرور و بزرگ آن است».⁽¹⁾

. تفسیر القرآن العظیم، ج 2، ص 470؛ الفضائل، احمد بن حنبل، ص 168؛ کفایة الطالب، باب 31، ص 140؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 49، رقم 70؛ تاریخ دمشق، ج 2، ص 429؛ ذخائر العقبی، ص 89؛ ریاض النضره، ج 3-4، ص 158؛ نور الابصار، ص 81؛ تاریخ الخلفاء، ص 160؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 112؛ ینابیع الموده، باب 42، ص 129.

با این همه، آیا می‌توان گفت تمام صحابه همانند هم و در یک سطح هستند، در حالی که آیات بسیاری خلاف این را شهادت می‌دهند. از طرفی بسیاری از آیات نیز بر فضیلت اهل بیت علیهم السلام گواهی داده، آنها را می‌ستایند که برخی از این آیات را بیان نمودیم.

از آیات قرآن کریم استفاده می‌شود که در بین اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم افراد دو چهره‌ای بودند که به اسلام و پیامبراکرم صلی الله علیه و آله وسلم ایمان واقعی نداشتند و تنها در ظاهر جزء اصحاب بودند:

وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلی عَذابٍ عَظِیمٍ ؛⁽²⁾

«برخی از بادیه نشینانی که پیرامون شما هستند منافق‌اند و از ساکنان مدینه نیز عده‌ای برنفاق خو گرفته‌اند. تو آنان را نمی‌شناسی، ما آنان را می‌شناسیم. به زودی آنان را دو بار عذاب می‌کنیم، سپس به عذابی بزرگ بازگردانیده می‌شوند».

روشن است زمانی که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم منافقان را نمی‌شناخت، مسلمانان نیز آنها را نمی‌شناختند و آنان را جزو صحابه راستین و واقعی می‌دانستند. جالب‌تر اینکه این آیه پس از تعریف و تمجید از اصحاب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم آمده است.

در قرآن کریم می‌خوانیم که گروهی از اصحاب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم با اینکه از منافقان نیستند، ولی قلوبشان بیمار است و ضعیف الایمان هستند:

وَ إِذْ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللّهُ وَ رَسُولُهُ إِلاّ غُرُوراً1 ؛

«و زمانی که منافقان و بیماردلان می‌گفتند: خدا و پیامبرش جز وعده‌های دروغین به ما نداده‌اند».

در ضمن همان گونه که ملاحظه می‌شود، در این آیه شریفه به گروه دو چهره و منافق نیز درکنار گروه بیمار دل تصریح شده است.

قرآن کریم به مسلمانان دستور می‌دهد از خبر افراد فاسق پرهیز کنند و بدون تحقیق و بررسی حرف آنان را نپذیرند:

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمِینَ ؛⁽¹⁾

«ای کسانی که ایمان آورده اید، اگر شخص فاسقی خبری برای شما بیاورد درباره آن تحقیق کنید، مبادا به گروهی از روی نادانی آسیب برسانید و از کرده خود پشیمان شوید».

مفسران مذهب اهل بیت علیهم‌السلام و اهل سنت همگی گفته‌اند این آیه درباره «ولید بن عقبه» نازل شده و او را به عنوان فاسق معرفی نموده است.

این جریان را می‌توان در آیه هجدهم سوره سجده هم پیگیری نمود، آنگاه که ولید به تیزی نیزه و فراخی زبان می‌بالید و امام علی علیه السلام به او فرمود: تو فاسق هستی و این آیه نازل شد:

أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا یَسْتَوُونَ‌1

همچنین قرآن کریم در سوره نور از وجود افراد فاسق و فاجری در میان صحابه خبر می‌دهد که به همسران رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم تهمت زدند:

إِنَّ الَّذِینَ جاؤُ بِالْإِفْکِ عُصْبَةٌ مِنْکُمْ‌2

«کسانی که آن تهمت عظیم [درباره عایشه، همسر پیامبر] را مطرح کردند، گروهی از شما بودند....»

علاوه بر این، تعدادی از روایات موجود در منابع فریقین نیز وجود افراد منحرف در میان اصحاب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم را تأیید می‌کند. در اینجا ذکر یک روایت مناسب به نظر می‌رسد:

عن ابی هریره... قال رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم:

یرد علی یوم القیامة رهط من اصحابی فیجلون عن الحوض فأقول: یا رب اصحابی، فیقول: انک لا علم لک بما احدثوا بعدک، انهم ارتدوا علی ادبارهم القهقری؛⁽¹⁾ابوهریره نقل می‌کند که پیامبراکرم صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: روز قیامت گروهی از اصحاب من بر من وارد می‌شوند، اما آنها از حوض باز داشته می‌شوند. می‌گویم: پروردگارا، (آنها) اصحاب من هستند. خداوند می‌فرماید: تو نمی‌دانی که آنها پس از تو چه کردند، آنها (پس از وفات تو) به صورت قهقرایی به عقب برگشتند و مرتد شدند.

خداوند متعال در قرآن کریم خطاب به همسران پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم نیز می‌فرماید:

یا نِساءَ النَّبِیِّ مَنْ یَأْتِ مِنْکُنَّ بِفاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ یُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَیْنِ وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللّهِ یَسِیراً1

«ای همسران پیامبر؛ هرکس از شما مبادرت به کار زشت آشکاری کند، عذابش دو چندان خواهد بود...»

همچنین درخصوص همسر حضرت نوح علیه السلام و لوط علیه السلام چنین می‌فرماید:

ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ کانَتا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَیْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْ یُغْنِیا عَنْهُما مِنَ اللّهِ شَیْئاً وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّارَ مَعَ الدّاخِلِینَ ⁽¹⁾

«خداوند برای کسانی که کافر شده‌اند مثالی زده است، مثل به همسر نوح و همسر لوط. آنها تحت سرپرستی دو بنده از بندگان صالح ما بودند، ولی به آن دو خیانت کردند و ارتباط آنها با این دو [پیامبر الهی] سودی به حالشان نداشت. و به آنها گفته شد وارد آتش شوید، همراه کسانی که وارد می‌شوند...»

با توجه به آیات و روایت مذکور و نیز با درنظر گرفتن حقایق انکارناپذیر تاریخی درخصوص اختلاف میان اصحاب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم، چنین نتیجه می‌گیریم که صرف همراهی ظاهری با پیامبر خدا صلی الله علیه و آله تضمین کننده حال و احوال و آینده صحابه نیست. در عین حال، همراهی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم یا هر پیامبر الهی و با شخصیت والامقام الهی، آن شخص را از ارتکاب به گناه و ظلم و انحراف مصون نمی‌سازد. بدون شک همسر هر شخصی نسبت به اصحاب و دوستانش به او نزدیک‌تر است و این تصریح قرآن کریم است که حتی ارتباط همسر نوح و همسر لوط با آن پیامبران الهی، سودی به حالشان نداشت.

همچنین خداوند متعال صریحاً همسران پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم را از مبادرت به معصیت آشکار نهی می‌کند. به همین جهت نباید فراموش کرد که همه اصحاب

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم نمی‌توانند الگوی عملی امت اسلامی قرار بگیرند، چون در میان آنها طبق تصریح آیات نورانی قرآن کریم، افراد منافق، مریض دل و فاسق نیز وجود داشته‌اند.

براساس این توضیحات می‌گوییم که اصحاب پیامبراسلام صلی الله علیه و آله وسلم اعم از زن و مرد و مهاجر و انصار نمی‌توانند به عنوان مصادیق حقیقی و اکمل آیه مَعَ الصّادِقِینَ تلقی شوند، چون خداوند متعال هیچ گاه همراهی افراد غیر معصوم را بدون هیچ قید و شرطی دستور نداده است. اگر اصحاب آن حضرت صلی الله علیه و آله وسلم و نیز یاران اصحاب در مسیر تقوای الهی قدم برداشته، از هرگونه ظلم، انحراف و صفات زشت دور باشند، در این صورت می‌توان آنها را به عنوان مصادیق نسبی آیه مَعَ الصّادِقِینَ به شمار آورد. البته در این حال نیز همراهی آنان صرفاً در چارچوب شرع مقدس اسلام خواهد بود و بدون شک در میان اصحاب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم چنین اشخاصی وجود داشته‌اند.

. ر. ک: تفسیر نمونه، ج 8، ص 181.

لزوم نیاز به صادقین (امامان اهل بیت) در تمام زمان‌ها

این ضرورت را می‌توان از جنبه‌های گوناگون بررسی نمود:

معصومان علیهم‌السلام بیش از همه به عقاید گفتار و کردار خود اهمیت می‌دادند و همواره گفتار و عقاید آنها با کردار و رفتارشان هماهنگ بوده و اندک اشتباه و سهل‌انگاری از آنها رخ نداده است. البته از افراد معصوم انتظاری غیر از این نمی‌رود، بنابراین آنها صادق حقیقی امت اسلامی هستند. اما سایر امت اسلامی در مرتبه‌ای از مراتب و مراحل صدق و صداقت‌اند و «صادق» به شمار می‌آیند. در این مورد می‌توان از حمزه سیدالشهدا، جعفر بن ابی طالب، عمار یاسر، ابوذر غفاری، سلمان، مقداد و دیگران نام برد که تا آخرین نفس در راه خدا قدم برداشتند و گفتار و عقاید خود را با کردار و رفتارشان هماهنگ ساختند. ولی بدون

شک آنها صادقان حقیقی مورد اشاره در آیه مَعَ الصّادِقِینَ نیستند، بلکه درکنار معصومان، همچون پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم، امام علی بن ابی طالب علیه السلام، امام حسن علیه السلام، امام حسین علیه السلام و سایر ائمه علیهم السلام، از مرحله و مرتبه پایین‌تری از صدق و صداقت برخوردار بوده‌اند.

در ادامه برای مطالعه بیشتر، برخی از مصادر این حدیث را در منابع شیعی یادآور می‌شویم. این حدیث در منابع شیعه به صراحت نشان می‌دهد که مراد از صادقین، ائمه اطهار علیهم السلام هستند.

اصول کافی، ج 1، صص 208، 286، 287، (دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1388 ق)؛ البرهان فی تفسیر القرآن، بحرانی، ج 3، ص 515، حدیث 1، (مؤسسه الاعلمی للمطبوعات بیروت، 1999 م)؛ تفسیر مجمع البیان، شیخ طبرسی، ج 5، ص 122؛ غایة المرام، بحرانی، ج 3، ص 53؛ الامالی شیخ طوسی، صص 255-256، حدیث 461، (مؤسسه البعثه، قم، 1414 ق)؛ تفسیر صافی، فیض کاشانی، ج 2، صص 387، 388؛ تفسیر عیاشی، ج 2، ص 117؛ تفسیر نورالثقلین، حویزی، ج 2، صص 280-281. حدیث 392-397، (مؤسسه اسماعیلیان، 1412 قم).

عبارات در منابع مذکور درباره مراد آیه چنین است:

الصادقون، ایانا عنّی؛ هم الائمه؛ علی بن ابی طالب؛ خصه علیّ و اوصیاء بعده؛ مع آل محمد صلی الله علیه وآله وسلم.

به هر حال آنچه می‌توان به عنوان جمع‌بندی و نتیجه‌گیری از روایات و احادیث مذکور به دست آورد، از این قرار است:

ج) آیه 17 سوره هود

أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ

بر هیچ اهل بصیرتی پوشیده نیست که مراد از عَلی بَیِّنَةٍ وجود نازنین رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم است. پس مراد از شاهد هم باید مؤید ایشان باشد و آن کسی نیست جز اول مؤمن و اول مسلم، یعنی حضرت علی علیه السلام.

مظهری یکی از مفسرین اهل سنت چنین می‌گوید:

فانّ قیل فما وجه تسمیة علی بالشاهد: قلت لعل وجه ذلک انه اول من اسلم من الناس فهواول من شهد و یصدق النبی و الاوجه عندی ان یقال ان علیاً کان قطب کمالات الولایة و سایر الاولیاء حتی الصحابة رضوان الله علیهم اتباع له من فی مقام الولایة:⁽¹⁾

. تفسیر المظهری، ج 4، ص 378.

او در ادامه می‌گوید:

وَ یَتْلُوهُ یعنی او را پیروی می‌کند که در اینجا علی علیه السلام است که شاکله واصل و اساس اولیاست. کرامات اولیا همان معجزات انبیاست (کرامت برای اولیا همچون معجزه برای انبیاست) و علوم آنها مستند به الهام و کشف است و علم پیامبر، مستند به وحی است. پس این کرامات و علوم، شاهد بر صدق گفته رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم هستند، لذا ایشان فرموده: «انا دارالحکمة و علی بابها».⁽²⁾

آلوسی چهار روایت در تأیید شاهد بودن علی علیه السلام می‌آورد که برخی دیگر از علمای اهل سنت نیز آن را نقل نموده‌اند.⁽³⁾

آنچه از این آیه فهمیده می‌شود شاهد بودن حضرت علی علیه السلام برای نبوت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم است. بر هیچ کس پوشیده نیست که علی علیه السلام دارای این عناوین است: یعسوب المؤمنین، باب مدینة العلم پیامبر، حامل علم پیامبر، عالم به اسرار نهانی قرآن، اولین و آخرین کسی که ندای سلونی در داد؛ عالم‌ترین فرد به اسباب نزول، تأویل و باطن قرآن، اولین مسلمان، اولین مؤمن، اولین کسی که همراه پیامبر نماز خواند؛ اولین کسی که رسول خدا را تصدیق نمود؛⁽¹⁾

. شأن نزول آیه وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ شعراء، آیه 214. ر. ک: شواهد التنزیل، ج 1، ص 486.

تمامی اینها گواهی می‌دهند که این جایگاه، خاص علی علیه السلام و اولاد اوست؛ یعنی کسانی که ائمه اهل بیت علیهم السلام هستند و به اعتراف همگان ذره‌ای لغزش از آنها مشاهده نشده است.

د) آیه وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ‌3

یکی دیگر از آیاتی که نشان می‌دهد علم به قرآن منحصر به این خاندان و علی علیه السلام به عنوان سرور آنهاست این آیه است. گرچه عده‌ای با پیروی از سیاست شیطانی تشریک در فضایل خواسته‌اند این آیه را در مورد «عبدالله بن سلام» بدانند، اما جاعلان فراموش نموده‌اند که بزرگانی چون سعید بن جبیر نزول آیه را اصلا درباره او نمی‌دانند و می‌گویند عبدالله بن سلام در مدینه اسلام آورد و این سوره مکی است.⁽³⁾

احتجاجات بسیار اهل بیت علیهم السلام می‌رساند که آیه مذکور در شأن علی علیه السلام و این خاندان نازل شده است:

. شواهد التنزیل، تحقیق محمد باقر محمودی، ج 1، ص 308؛ تفسیر حبری، نسخه خطی ورق، ص 17، آ؛ تفسیر ثعلبی، ذیل (سوره رعد، آیه 43) نسخه خطی.

این روایات نشان می‌دهند که مراد از این آیه، امام علی علیه السلام است.

ابن مغازلی نیز در مناقب خود همچنین نقل می‌کند:

وقال ابن المغازلی فی الحدیث (361) من مناقبه: اخبرنا احمد بن طاوان اذنا، ان ابا احمد عمربن عبدالله بن شوذب اخبرهم قال: حدثنا محمد بن جعفر بن محمد العسکری حدثنا محمد بن عثمان (بن ابی شیبه) حدثنا ابراهیم بن محمد بن میمون حدثنا علی بن عابس قال (لما) دخلت انا و ابو مریم علی عبدالله بن عطاء قال ابو مریم؛ حدث علیاً بالحدیث الذی حدثنی عن ابی جعفر علیه السلام قال (نعم) کنت عند ابی جعفر جالساً إذ مر علیه عبدالله بن سلام قلت: جعلنی الله فداک هذا ابن الذی عنده علم الکتاب؟ قال: لا ولکنه صاحبکم علی بن ابی طالب علیه السلام الذی نزلت فیه آیات من کتاب الله عزوجل (مثل قوله) وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ . (و مثل قوله) أَ فَمَنْ کانَ عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ و (مثل قوله) إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ الایه.⁽²⁾

این حدیث، مؤید دومین حدیث است که راوی پرسید: آیا عبدالله بن سلام کسی است که عنده علم الکتاب درباره اوست و امام باقر علیه السلام می‌فرماید: خیر، بلکه او امام علی علیه السلام است و این آیه، مثل آیه وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ و آیه ولایت در شأن آن حضرت نازل شده است.

عده زیادی از علمای اهل سنت بر این امر اعتراف نموده‌اند که برخی را متذکر می‌شویم:

تفسیر ثعلبی، نسخه خطی کتابخانه آیه الله مرعشی، ج 1، ص 258؛ توضیح دلائل، شهاب الدین احمد شیرازی شافعی، ص 163 (کتابخانه ملی فارس)؛ ینابیع المودة، باب 30، ص 241؛ جامع الاحکام القرآن، ج 9، ص 336؛ مناقب مرتضوی، مولی صالح کشفی، ص 49، طبع بمبئی، ارجح المطالب، آمر تسری، ص 86.

ح) آیه 75 سوره حجر

إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ‌1

«متوسم» دراصل از «وسم» به معنی علامت است و مراد این است که از سیمای هر شخص، مؤمن یا کافر بودن او شخص می‌شود، اما این فهم، خاص اهل البیت است و آنها کسانی هستند که سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ .⁽¹⁾

و هر اهل تأملی به حقیقت درمی‌یابد که اهل بیت از سلاله نبوت هستند. در این زمینه روایاتی وارد شده که برخی را می‌آوریم.

. شواهد التنزیل، ج 1، ص 322.

2) (2) . همان، ج 1، ص 323. این روایت را فرات کوفی در تفسیر خود (ص 81) نیز نقل نموده است.

3) (3) . همان.

4) (5) . روح المعانی، ج 26، ص 125؛ الکشاف، ذیل (سوره فتح، آیه 29).

بله اهل بیت منسوب به رسول خدا هستند و نشان از او دارند؛ همان طور که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم خود فرمودند:

«کل ابن انثی کان عصتبهم لابهیم ما خلا ولد فاطمه فانا عصبتهم وابا ابوهم؛⁽¹⁾

. روح المعانی، ج 26، ص 164؛ التفسیر المنیر، ج 19، ص 85؛ ر. ک: فضایل شماره 59.

بنابراین شریف‌ترین عرب‌ها و عجم‌ها به لحاظ نسب، فرزندان فاطمه زهرا علیهاالسلام هستند چون آنها منسوب به رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم هستند، و بر این امر، تمام فقها و علما اذعان و اعتراف نموده‌اند.⁽²⁾

و) آیه 4 سوره تحریم

إِنْ تَتُوبا إِلَی اللّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُما وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْرِیلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِینَ ؛⁽³⁾

«اگر از کار خود توبه کنید] بهتر است [واقعاً دل‌هایتان انحراف پیدا کرده است و اگر بر آزار او اتفاق کنید خدا و جبرئیل و صالح المؤمنین یار و یاور او هستند».

به اعتراف بسیاری مراد از «صالح المؤمنین» وجود نازنین امام علی علیه السلام است. اسماعیل حقی برسویی پس از نقل روایتی که این موضوع را تأیید می‌کند می‌گوید:

مؤید این، حدیث معروف منزلت است که پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم به علی علیه السلام فرمود: «انت منی بمنزلة هارون من موسی» زیرا عنوان «صالحین» در آیات قرآن برای انبیاء آمده است از جمله در آیه: وَ کُلاًّ جَعَلْنا صالِحِینَ‌4 و آیه وَ أَلْحِقْنِی بِالصّالِحِینَ می‌باشد که در اولی عنوان صالح به انبیاء و در دومی به

حضرت یوسف اطلاق شده است و هنگامی که علی به منزله هارون باشد، او نیز مصداق صالح است.⁽¹⁾

. سوره یوسف، آیه 101؛ روح البیان، ج 10، ص 53.

حاکم حسکانی روایات بسیاری را در این باره نقل نموده که برخی را می‌آوریم:

از آنچه گفتیم مشخص می‌شود صالحان و صادقان حقیقی علی علیه السلام و ائمه اهل بیت هستند. آنان اهل ذکر، حامل علم (علم الکتاب) خداوند شاهد صدق نبوت محمدی و سابق بر دیگران هستند که رسالت آگاهی، هدایت، تعلیم و تربیب مسلمان، بر آنها نهاده شده است.⁽¹⁾

. در این باره آیات و روایات بسیاری است که برخی را در فصل آخر یادآور شده‌ایم.

بخش سوم: تولی و تبری

اشاره

وجوب تولی یا محبت اهل بیت

روایات وارده در مورد حب اهل بیت علیهم السلام و بغض نسبت به دشمنان آنها و نیز آیات نازل شده در این باره و موضع‌گیری مسلمانان نسبت به این قضیه، انسان را به دو رویکرد عاطفی و تحلیلی رهنمون می‌شود. موضع‌گیری علمای اهل سنت به طور خاص در اینجا رویکرد دوگانه تولی و تبری را نشان می‌دهد و در قضیه شهادت امام حسین علیه السلام به اوج خود می‌رسد.

در واقع این جماعت در ارادتمندی به خاندان امام حسین علیه السلام و تأثیر ژرف شهادت آن حضرت و یاران عاشورایی وی چندان تردید نکرده‌اند و تقریباً هم‌صدا شخصیت آن بزرگوار را ستوده و از فجایع کربلا و شهادت وی اظهار تأسف و اندوه نموده‌اند. اما در مقابل از تبری نسبت به دشمنان آن امام و نکوهش عاملان و آمران فاجعه کربلا دچار اختلاف عقیده شده‌اند، اما غالب آنها قائل به تبری و حتی لعن دشمنان حضرت هستند.

در این قسمت قصد داریم دو اصل تولی و تبری، را در سایه آیات قرآن به خصوص آیه مودت از دیدگاه بزرگان و مفسرین اهل سنت به تصویر بکشیم.

می‌توان گفت محبت اهل بیت در میان تمامی علمای اهل سنت وجود دارد و حتی بسیاری از آنها قائل به وجوب آن شده‌اند.

در این بخش به اعترافات برخی از بزرگان اهل سنت اشاره می‌کنیم.

یا اهل بیت رسول الله حبکم فرض من الله فی القرآن انزله، کفاکم من عظم القدر انکم من لم یصل علیکم لا صلاة له⁽¹⁾

. الصواعق المحرقه، ص 88؛ نورالابصار، ص 104؛ نسیم الریاض، ج 3، ص 453.

ای اهل بیت رسول خدا، حب شما در کتاب خدا قرآن بر همگان واجب شده، در عظمت قدر و منزلت شما همین بس که هر کس در نمازش بر شما درود نفرستد نمازش باطل است.

حتی هنگامی‌که متهم به رفض می‌شود می‌گوید:

قالوا ترفضت قلت کلا ما الرفض دینی ولا اعتقادی

لکن تولیت غیر شک خیر امام و خیر هاد

ان کان حب الولی رفضاً فأننی ارفض الی العباد

همچنین در جای دیگری گفته است:

یا راکباً قف بالمحصب من منی و اهتف خیفها و الناهض

سحراً اذا فاض الحجیج إلی منی فیضا کملتطم الفرات النائض

ان کان رفضاً حب آل محمد فلیشهد الثقلان أنی رافضی⁽¹⁾

. دیوان شافعی، ابن ادریس شافعی، صص 35، 55 و 56؛ حلیة الاولیاء، ج 9، ص 152؛ معجم الادباء، ج 6، ص 387؛ نورالابصار، ص 140.

ان علیاً کان قطب کمالات الولایة و سائر الاولیاء حتی الصحابة رضوان الله علیهم اتباع له فی مقام الولایه؛⁽²⁾علی علیه السلام، قطب کمالات ولایت است و سایر اولیاء حتی صحابه (بهشت خدا بر آنها باد) در مقام ولایت پیروان او هستند.

او سپس در تأیید سخن خود، فرموده رسول الله را می‌آورد، که ایشان در حقّ علی علیه السلام فرمودند: «انا دارالحکمة و علی بابها» و نیز فرمودند: «انا مدینة العلم و علی بابها فمن اراد العلم فلیأت الباب».⁽³⁾

ما بر این اعتقادیم که هر چه برای علی علیه السلام سزاست برای سایر اهل بیت نیز جاری و ساری است.

الف) یکی از آن پنج امر، سلام است. فرمود: السلام علیک ایها النبی و رحمة الله و برکاته و برای اهل بیت آن حضرت فرمود: سَلامٌ عَلی إِلْ‌یاسِینَ .

ب) در تشهد نمازها و در غیر تشهد صلوات بر رسول صلی الله علیه و آله وسلم و بر آلش مقرر داشته است و در غیر تشهد، جهت حدیث نهی پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم از صلوات دم بریده.

ج) در پاکیزگی، همان گونه که فرمود طه * ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقی ؛ ⁽¹⁾«ای طاهر ما قرآن را بر تو نازل نکردیم که مشقت بر تو باشد».

برای اهل بیت نیز فرمود: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ؛ «خداوند اراده فرمود تا از شما پلیدی را ببرد و شما اهل بیت را پاک گرداند».

آل النبی ذریعتی و هم الیه وسیلتی

ارجو بهم اعطی غدا بیدی الیمین صحیفتی⁽¹⁾

. الصواعق المحرقه، ص 108؛ نورالابصار، ص 105.

اهل بیت پیامبر وسیله نزدیکی من به خدای یگانه‌اند و به وسیله آنها امیدوارم که نامه اعمالم فردای روز قیامت به دست راستم داده شود.

او در آخر اشعارش نیز سروده:

لو لم تکن فی حب آل محمد جائتک امک غیر طیب المولد⁽²⁾

اگر در دوستی آل محمد نباشی مادرت به عزایت بنشیند بدون تردید حرام‌زاده هستی.

هر کس با محبت آل محمد بمیرد شهید مرده است. آگاه باشید هر کس با محبت آل محمد بمیرد آمرزیده مرده است. آگاه باشید هر کس با محبت آل محمد بمیرد تائب مرده است. آگاه باشید هر کس با محبت آل محمد بمیرد مؤمن و با ایمان کامل مرده است. آگاه باشید هر کس با محبت آل محمد بمیرد ابتدا ملک الموت او را به بهشت بشارت می‌دهد و سپس نکیر و منکر. آگاه باشید هر کس با محبت آل محمد بمیرد او را با احترام به سوی بهشت می‌برند. آگاه باشید هر کس با محبت آل محمد بمیرد از قبرش دو دریچه به سوی بهشت گشوده می‌شود. آگاه باشید هر کس با محبت آل محمد بمیرد قبرش زیارتگاه ملائکه رحمان می‌شود. آگاه باشید هر کس با محبت آل محمد بمیرد بر سنت و جماعت مرده است. آگاه باشید کسی که بر بغض آل محمد بمیرد روز قیامت در حالی محشور می‌شود که بر پیشانی‌اش نوشته‌اند، مأیوس از رحمت خدا. آگاه باشید هر کس بر بغض آل محمد بمیرد کافر مرده است و بوی بهشت را احساس نخواهد کرد.⁽³⁾

من یکتب حسنة أو خصلة عن خصال المنیر و منها مودة القربی ضاعف الله الحسنه بعشر فصاعدا؛⁽¹⁾

. التفسیر المنیر، ج 25، صص 57-64.

«اهل سنت به دوستی همه همسران رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم و محبت حسن و حسین [علیهماالسلام] که مشهورترین نوادگان رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم هستند و سایر بستگان وی باور دارند».⁽²⁾

ابن تیمیه که به ضدیت با مذهب تشیع شهرت یافته است در پرسش از محبت اهل بیت علیهم السلام می‌گوید: «محبت آنان در نزد ما فرض واجب است».⁽³⁾

آن سلطان ملت مصطفوی، آن برهان حجت نبوی، آن عامل صدیق، آن عالم تحقیق، آن میوه دل اولیاء، آن جگر گوشه انبیا، آن ناقد علی، آن وارث نبی، آن عارف عاشق جعفرالصادق رضی الله عنه. گفته بودیم که اگر ذکر انبیا و صحابه و اهل بیت کنیم کتابی جداگانه باید ساخت؛ این کتاب شرح اولیاست که بعد از ایشان بوده‌اند. اما به سبب تبرک به صادق ابتدا کنیم که او نیز بعد از ایشان بوده است. و چون از اهل بیت بود، و سخن طریقت، او بیشتر گفته است و روایت از وی بیشتر آمده است، کلمه‌ای چند از آن او بیاوریم که ایشان همه یکی‌اند، چون ذکر او کرده شود از آن همه بود. نبینی که قومی‌که مذهب او دارند مذهب دوازده امام دارند؛ یعنی یکی دوازده است و دوازده یکی است! اگر تنها صفت او گویم به زبان و عبارت من راست نیاید که در جمله علوم و اشارات و عبارات بی‌تکلیف به کمال بود، و قدوة جمله مشایخ بود، و اعتماد همه بر وی بود، مقتدای مطلق بود، هم

الهیان را شیخ بود، و هم محمدیان را امام، و هم اهل ذوق را پیشرو، و هم اهل عشق را پیشوا؛ هم عباد را مقدم هم زهاد را مکرم؛ هم صاحب را تصنیف حقایق، هم در لطایف تفسیر و اسرار تنزیل بی‌نظیر بود. و از باقر رضی الله عنه بسیار سخن نقل کرده است.

و عجب دارم از آن قوم که ایشان خیال بندند که اهل سنت و جماعت را با اهل بیت چه کار، در راه است که اهل سنت و جماعت اهل بیت را باید گفت به حقیقت، و من آن نمی‌دانم که کسی در خیال باطل مانده است، آن می‌دانم که هر که به محمد [صلی الله علیه و آله] ایمان دارد و به فرزندانش ندارد، به محمد [صلی الله علیه و آله] ایمان ندارد.⁽¹⁾

. تذکرة الاولیاء، عطار نیشابوری، صص 11-12.

او سپس به شعر شافعی استناده می‌کند و می‌گوید: اهل سنت واقعی کسی است که حق آل محمد را به جای آورد.

ان اهل بیته صلی الله علیه وآله وسلم یساوونه فی خمسة اشیاء فی السلام قال: السلام علیک ایها النبی و قال: السلام علی ال یاسین وفی الصلاة علیه و علیهم فی التشهد، و فی الطهارة قال تعالی: حِطَّةٌ ، یا طاهر و قال وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً وفی تحریم الصدقه و فی المحبة قال تعالی: قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ وقال: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ؛ اهل بیت آن حضرت در پنج چیز با آن حضرت برابری می‌کنند: اول در سلام، به رسول خدا؛ فرمود: سلام بر تو ای پیامبر، به اهل بیت او نیز فرمود: «سلام بر آل یس، یعنی سلام بر آل محمد» و دوم در صلوات آن حضرت، و به اهل بیتش در تشهد. سوم در طهارت که خطاب به پیامبر فرمود: طه، یعنی ای طاهر، و درباره اهل بیت آیه تطهیر نازل فرمود و چهارم در تحریم صدقه که بر پیغمبر و اهل بیتش هر دو صدقه حرام است. پنجم در محبت که درباره پیامبر فرمود: «بگو اگر خدا را دوست می‌دارید از من پیروی نمایید تا خدا شما را دوست

بدارد» و درباره اهل بیت آن حضرت فرمود: «بگو من اجر و مزدی از شما مردم نمی‌خواهم، مگر دوستی ذوالقربی که مراد از ذوالقربی اهل بیت پیامبر است.

. التفسیرالکبیر، ج 7، ص 163.

2) (2) . سوره شوری، آیه 23.

3) (3) . تفسیر کبیر فخر رازی، ج 27، ص 164 ذیل سوره شوری، آیه 23.

4) (4) . همان.

«کفی شرفاً لآل رسول الله و فخراً اختم التشهد بذکرهم و الصلاة علیهم فی کل صلاة؛⁽¹⁾

. تفسیر نیشابوری، غرایب القرآن، ذیل آیه 23 سوره شوری؛ محب طبری، ذخائر العقبی، ص 19.

بر همین اساس است که عده‌ای گفته‌اند:

«کل دعاء محجوب حتی یصل علی محمد و علی آل محمد؛⁽²⁾هر دعایی محبوس است و استجابت نمی‌شود، مگر آنکه بر محمد و آل محمد صلوات بفرستید.»

فمراعاة قرابة وحبهم و احترامهم واجب و بالنص القرآنی المذکور لذا شرع الدعاء لهم فی خاتمة التشهد فی الصلاة و هو منصب عظیم و هو قوله اللهم صلی علی محمد و علی آل محمد و ارحم محمداً و آل محمد و هذا تعظیم لم یوجد فی حق غیر آل مما یدل ان حب آل محمد واجب.⁽³⁾

ایشان تقریباً همان کلام فخر رازی را در وجوب محبت اهل بیت نقل نموده است. او در جایی دیگر می‌گوید:

روزی زبیر همراه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم می‌رفت. پس چون به علی علیه السلام رسیدند زبیر به حضرت علی خندید. «فقال رسول الله کیف حبک لعلی، فقال بابی انت امی انی احبه کحبی لولدی، أو اشد حباً، قال فکیف انت اذا سرت الیه یقاتله؟⁽⁴⁾؛ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: ای زبیر دوستی تو نسبت به علی چه اندازه است، زبیر گفت: خودم و پدر و مادرم فدای تو، من او را چون فرزندانم، بلکه بیشتر دوست دارم، پس رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمودند: چگونه است که برای جنگ با او می‌روی؟!

«یا عایشة ان هذا أحب الرجال إلی و اکرمهم علی فاعرفی له حقه و اکرمی مثواه»، ⁽¹⁾

. ریاض النضره، ج 2، ص 161؛ الاصابه، ج 8، ص 183؛ اسدالغابه، ج 5، ص 547.

در جایی دیگر نیز وقتی درباره علی علیه السلام از او سؤال می‌کند می‌گوید:

«سئلت عن احب الناس الی رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم».

همچنین از او نقل شده که گفت:

ما رأیت رجلا کان احب الی الرسول الله صلی الله علیه وآله وسلم منه و لا امراة احب الی رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم من امرأته تعنی امراة علی علیه السلام؛⁽³⁾از بهترین خلق خدا در نزد رسول الله می‌پرسید؛ هیچ مردی را نزد رسول خدا محبوب‌تر از علی علیه السلام ندیدم و هیچ زنی را محبوب‌تر از همسر او (فاطمه علیها السلام) را در نزد رسول خدا ندیدم.

بنابراین نه تنها علی علیه السلام بهترین خلق در نزد رسول خداست، بلکه بهترین خلق در نزد خدا هم هست و این در حدیث «طیر مثوی» مشهود است.⁽⁴⁾

عن ابی بکر الصدیق قال: رأیت رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم خیم خیمه و هو متکی علی قوس عربیه و فی الخیمة علی و فاطمة و الحسن و الحسین علیهم‌السلام فقال: معشر المسلمین انا سلم لمن سالم اهل الخیمه حرب لمن حاربهم ولی لمن والاهم لایحبهم الاسعید الجد طیب المولد ولا یبغضهم إلا شقّی الجد ردی الولاة؛⁽¹⁾

. المناقب للخوارزمی، ص 211؛ متقل الحسین، ج 1، ص 4؛ فرائد السمطین، ج 2، صص 39، 40، 373؛ سمط النجوم، ج 2، ص 448؛ المطالب، 309؛ الریاض النضره، ج 3، ص 154.

سیوطی در الدرالمنثور در ذیل آیه قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً آورده است که بخاری از ابوبکر روایت کرده که گفت: «بکوشید تا آرامش خاطر محمد صلی الله علیه وآله وسلم را در خاندانش ایجاد نمایید».⁽²⁾

در روایت دیگری از خلیفه دوم نسبت به اکرام امام حسن علیه السلام چنین آمده است:

زید بن اسلم از پدرش روایت کرده است که گفت: عمر بن خطاب به زبیر بن عوام گفت: حسن بن علی بیمار است، آیا حاضری به عیادتش برویم؟ زبیر مثل اینکه در عیادت از آن حضرت درنگ نمود، عمر گفت: نمی‌دانی که عیادت بنی‌هاشم فریضه است و زیارتشان نافله.

در روایت دیگری که از طریق ابن سمان نقل شده چنین آمده است: «عیادت بنی‌هاشم سنت است و زیارتشان نافله».⁽¹⁾

. ذخائر العقبی، ص 14.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم فرمود جبرائیل بر من وارد شد، ورقه (برگ) بزرگی سبزگونه از سوی خداوند جلیل برایم آورد، چون آن را خواندم نوشته بود: «از سوی خدا؛ من دوستی علی بن ابیطالب را بر بندگانم واجب گردانیدم و تو مأموری که این دستور را به مردم ابلاغ کنی.»⁽²⁾

این خاندان، عدل قرآن‌اند و همان‌طور که احترام به قرآن بر تمامی مسلمان تشریع شده احترام به اهل بیت هم از جانب رسول خدا صلی الله علیه و آله واجب گشته است و این موضوع در حدیث ثقلین کاملاً مشهود است؛ آنجا که رسول خدا پس از بیان دو ثقل (قرآن و عترت) می‌فرمایند: پس بنگرید که پس از من با آن دو چگونه رفتار می‌کنید یا پس بنگرید پس از من چگونه با آنها مدارا خواهید کرد.

در بیان دیگری از حدیث ثقلین هم آمده که از آنها جلو نیفتید که بیچاره می‌شوید و از آنها عقب هم نیفتید که بدبخت می‌شوید و به آنان چیزی نیاموزید که آنان از شما داناترند.⁽³⁾

لذا همگان بر وجوب محبت اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم اتفاق نظر دارند و اگر عده‌ای پیدا می‌شوند که گاه ندای مخالفی بیان می‌کنند، یا از سر نادانی است یا ریشه در تعصب جاهلی دارد، و گرنه بر هر اهل تحقیقی این واقعیت پوشیده نیست که محبت این خاندان واجب است؛ آنچنان که اکرام قرآن واجب است.

(موسی الکاظم) احد اعیان اکابر الائمة من سادتنا آل البیت الکرام هداة الاسلام رضی الله عنهم اجمعین و نفعنا ببرکاتهم و أماتنا علی حبهم و حب جدهم الاعظم صلی الله علیه وسلم.⁽⁴⁾

نمونه‌های بسیاری از این موارد در آثار اهل سنت وجود دارد که نشان می‌دهد محبت اهل بیت در پوست، در خون و قلب هر مسلمان واقعی رسوخ نموده است.

شیخ جلیل شمس الدین ابن عربی دو بیت زیر را در مدح اهل بیت سروده است.

رأیت ولائی آل طه فریضة علی رقم اهل العبد یورثنی القربی

فما طلب المبعوث اجراًً علی الهدی بتبلیغه الا المودة فی القربی

چنان که دیدم علاقه به خاندان پیغمبر صلی الله علیه وآله وسلم برخلاف انتظار آنها که از حقیقت دورند بر ما واجب است، و موجبات نزدیکی به خدای متعال را فراهم می‌آورد. پس برای همین است که پیغمبر صلی الله علیه وآله وسلم در برابر زحمات خویش از ما مزدی نمی‌خواهد، بلکه مزد رسالت آن حضرت همان دوستی با خاندان اوست.⁽¹⁾

. صواعق المحرقه، ص 101.

محبت اهل بیت از مصادیق ذکر خدای متعال است که با یاد آن دل‌ها آرام می‌گیرد أَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ . ⁽²⁾همچنین شفاعت رسول خدا صلی الله علیه و آله به کسی می‌رسد که اهل بیت و شیعه امام علی علیه السلام را دوست بدارد.⁽³⁾ایمان هیچ کس قبول نیست مگر اینکه اهل بیت را از خودش و خاندانش بیشتر دوست بدارد.⁽⁴⁾

بنابراین ایمان واقعی وقتی است که شخص، عترت رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم را بر عترت خودش مقدم بدارد و ذریه رسول خدا صلی الله علیه و آله را از ذریه خودش بیشتر دوست داشته باشد.⁽⁵⁾

همچنین اساس اسلام، حبّ رسول خدا و حب اهل بیت رسول خدا علیهم السلام است⁽⁶⁾و از جمله چیزهایی که در قیامت سؤال خواهد شد (اولین چهار چیزی که سؤال شود) از محبت اهل بیت رسول خداست.⁽⁷⁾

چه خوب است که پدران و مادران، فرزندان خود را به این خصوصیات تعلیم دهند: دوست داشتن پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم، دوستی اهل بیت او و خواندن و عمل کردن به قرآن، زیرا اینها سایبان انسان هستند در روزی که هیچ سایه‌ای نیست.⁽¹⁾

. فیض القدیر، مناوی 1، ص 225؛ الصواعق، ص 103؛ کنز العمال، ج 8، ص 378.

در برخی از منابع نیز نقل شده که حب اهل بیت باعث ثبات در عبور از صراط و عدم لغزش می‌شود.⁽²⁾

آنچه بیان شد گوشه‌ای از صدها روایت بود که در این باب وارد شده است. در قرآن کریم نیز آیات بسیاری است که محبت اهل بیت علیهم السلام را می‌رساند که برحسب وسع خود، تحفه‌ای بر می‌گیریم.

لزوم محبت اهل بیت در قرآن کریم

اشاره

آیات بسیاری از قرآن به صراحت یا با اشاره براین موضوع دلالت دارند که محبت خاندان رسالت بر همگان واجب است. آیه مودت که اجر رسالت رسول خدا صلی الله علیه و آله را محبت اهل بیت علیهم السلام معرفی می‌کند از جمله بهترین این آیات است.

1. آیه مودت

اشاره

قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ؛⁽³⁾

«بگو من از شما اجر رسالت جز محبت به خاندانم را نمی‌خواهم».

از آنجا که شأن نزول آیه را در فصل آخر بیان نموده‌ایم در اینجا قصد داریم به جنبه‌های دیگر این آیه بپردازیم و مواردی را بیان می‌کنیم که اثبات می‌کند قرابتی که در این آیه بیان شده همان اهل بیتی هستند که در آیه تطهیر از آنها یاد شده است؛ یعنی امام علی و حضرت زهرا و اولاد آنها علیهم السلام. تحلیل این آیه را در چند بخش مهم پی خواهیم گرفت.

الف) نظر صحابه و تابعین درباره مصداق آیه

ابتدا به اجمال، اسامی صحابه و تابعینی که اهل بیت علیهم السلام را مصداق آیه مودت معرفی کرده‌اند، ذکر می‌کنیم:

ب) بزرگان حدیث و تفسیر

عده زیادی از مفسرین و علمای بزرگ اهل سنت بر این مطلب اذعان نموده‌اند که منظور از «قربی» در این آیه همان خمسه طیبه (اهل البیت) هستند؛ از جمله:

ج) احادیث دال بر مصادیق آیه مودت

عده زیادی از صاحبان صحاح، مسانید و مفسرین اهل سنت این حدیث را نقل نموده‌اند که مصادیق «قربی» در این آیه شریفه، خمسه طیبه هستند؛ مانند:

. صحیح البخاری، کتاب التفسیر، ج 3، ص 502.

. مسند احمد، ج 1، ص 229.

2) (2) . مناقب علی: الحدیث 263، و رواه غیر واحد من الحفاظ قائلین: «احمد فی المناقب» کالمحب الطبری فی ذخائر العقبی: 225، والسخاوی فی استجلاب ارتقاء الغرف، ص 36.

القرابة. قال ابو عیسی: هذا حدیث حسن صحیح».⁽¹⁾

. صحیح الترمذی، کتاب التفسیر، ج 5، ص 351.

از آنچه گذشت مشخص می‌شود عده‌ای اندک، روایتی را نقل نموده‌اند که می‌رساند قریش هم در این آیه شراکت دارند؛ به طوری که حضرت فرمودند: ای قریش حق قرابت من را نگه دارید. اما این روایت، تنها یک راوی دارد که آن هم شخصی به نام «طاووس» است که به ابن عباس و سعید بن جبیر ختم می‌شود و با روایات بسیار دیگری که سند آنها صحیح است تعارض دارد.

«لما نزلت هذه الآیة قیل یا رسول الله من قرابتک هولاء الذین وجبت علینا مودتهم؟! فقال: علی، و فاطمه و ابناهما.»

این حدیث را افراد ذیل نقل نموده‌اند:

محب الدین الطبری فی الذخائر، ص 25، الزمخشری فی الکشاف، ج 2 ص 339، و الحمویی فی «الفرائد» و النیسابوری فی تفسیره، و ابن طلحه الشافعی فی «مطالب السئول» ص 8، و صححه و الرازی فی تفسیره، و ابوالسعود فی تفسیره، ج 1 «هامش تفسیر الرازی»، ج 7، ص 665، و ابوحیان فی تفسیره، ج 7 ص 516، و النسفی فی تفسیره «هامش تفسیر الخازن»، ج 4، ص 99، و الحافظ الهیثمی فی المجمع، ج 9، ص 168، و ابن الصباغ المالکی فی [الفصول المهمه]، ص 12، و الحافظ الکنجی فی الکفایة، ص 31، و القسطلانی فی «المواهب» و قال: الزم الله مودة قرباه کافه بریته، وفرض محبه جمله اهل بیته المعظم وذریته فقال تعالی: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ؛ رواه الزرقانی فی شرح المواهب، ج 7، صص 3 و 21، و ابن حجر فی الصواعق، صص 101 و 135، و السیوطی فی [احیاء المیت] هامش «الاتحاف»، ص 239، والشبلنجی فی نور الابصاره، ص 112، و الصبان فی الاسعاف، هامش نورالابصار، ص 105.

د) اعترافات اهل سنت درباره مصادیق آیه مودت

بسیاری از بزرگان اهل سنت بر این مطلب اعتراف کرده‌اند؛ از جمله:

. المعجم الکبیر، ج 2، ص 47، رقم 2641 و ج 11، ص 351، رقم 12259.

2) (2) . ینابیع الموده، ص 106؛ الکشاف، ذیل آیه مودت.

3) (3) . تفسیر قرطبی، ج 8، ص 43-58.

4) (4) . الدرالمنثور، ذیل آیه؛ ذخائر العقبی، ص 25؛ مجمع الزوائد، ج 7، ص 103؛ صواعق المحرقه، ج 7، ص 101؛ نور الابصار، ص 101.

«قال سعید بن جبیر: قربی آل محمد؛⁽¹⁾

. تفسیر نسائی، ج 2، ص 267.

در مورد نسائی گفته شده چون کتاب «الخصائص» را درمدح علی علیه السلام و فضایل ایشان نوشت، گفتند چرا از معاویه ننوشته‌ای؟ گفت:

«ای شی اخرج، حدیث اللهم لا تشبع بطنه، فسکت السائل؛ چه چیزی را بنویسم آیا حدیثی که پیامبر به او گفت، خداوند هیچ وقت شکم تو را سیر نکند، بنویسم، پس سائل خاموش شد.»

الحق تفسیر هذه الآیة بما نسرها به حبر الامة و ترجمان القرآن عبدالله بن عباس رضی الله عنه کما روی عنه النجاری ولا تنکر الوصاه باهل البیت و الامر باحسان الیهم و احترامهم و اکرامهم فانهم من ذریة طاهرة من اشرف بیت وجه علی وجه الارض فخراً و حسباً و نسباً.⁽²⁾

ابن کثیر گرچه روایت ابن عباس را بر می‌گزیند، اما می‌گوید این حدیث مخالف وصیت و سفارش پیامبر مبنی بر احسان و احترام و اکرام نسبت به اهل بیت نیست، زیرا آنها از ذریه طاهره‌ای هستند که شریف‌ترین خانه به روی زمین از لحاظ فخر حسب و نسبت است.

(المسئلة الثالثه): نقل صاحب الکشاف عن النبی صلی الله علیه و آله وسلم انه قال:

من مات علی حب آل محمد مات شهیداً، ألا و من مات علی حب آل محمد مات مغفوراً له، ألا و من مات علی حب آل محمد مات تائباً، ألا و من مات علی حب آل محمد مات مؤمناً مستکمل الایمان، ألا و من مات علی حب آل محمد بشره ملک الموت بالجنة ثم منکر و نکیر، ألا و من مات علی حب آل محمد یزف الی الجنة کما تزف العروس الی بیت زوجها، ألا و من مات علی حب آل محمد فتح له فی قبره بابان الی الجنة، ألا و من مات علی حب آل محمد جعل الله قبره مزار ملائکة الرحمة، ألا من مات علی حب آل محمد مات علی السنة و الجماعة، ألا و من مات علی بغض آل محمد جاء یوم القیامة مکتوبا بین عینیه: آیس من رحمة الله، ألا و من مات علی بغض آل محمد مات کافراً، ألا و من مات علی بغض آل محمد لم یشم رائحة الجنه» هذا هو الذی رواه الکشاف.

وانا اقول: آل محمد صلی الله علیه و آله وسلم هم الذین یوول امرهم الیه، فکل من کان امرهم الیه أشد و أکمل کانوا هم الآل، و لا شک ان فاطمة و علیاً و الحسن و الحسین کان التعلق بینهم و بین رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم اشد التعلقات.

وهذا کالمعلوم بالنقل المتواتر فوجب ان یکونوا هم الآل. و ایضاً اختلف الناس فی الآل فقیل: هم الاقارب، و قیل: هم امته، فان حملناه علی الاقارب فهم الآل، و ان حملناه علی الامة الذین قبلوا دعوته فهم ایضاً آل فثبت ان علی جمیع التقدیرات: هم الآل. و اما غیرهم فهل یدخلون تحت لفظ الآل؟ فمختلف فیه، و روی صاحب الکشاف انه لما هذه الآیة قیل: یا رسول الله من قرابتک هولاء الذین وجبت علینا مودتهم؟ فقال: علی و فاطمه و ابناهما.⁽¹⁾

. تفسیر کبیر فخر رازی، ج 27، ص 164، ذیل آیه مودت.

فخر رازی ابتدای همان کلام زمخشری را می‌آورد و سپس می‌گوید:

می‌گویم: آل محمد صلی الله علیه و آله وسلم آنهایی هستند که سرانجامشان بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم منتهی می‌شود و شکی نیست که فاطمه و علی و حسن و حسین علیهم السلام علاقه و پیوندشان با رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم استوارترین پیوندهاست و این معنی به تواتر رسیده است و در نتیجه، اینان آل محمد و اهل بیت رسول خدا می‌باشند.

او در ادامه به این حدیث زمخشری استدلال می‌کند که مراد از «آل پیامبر» همان امام علی، حضرت فاطمه و فرزندان آنها علیهم السلام هستند.

آنگاه چنین نتیجه می‌گیرد:

فبثت ان هولاء الاربعة اقارب النبی صلی الله علیه و آله وسلم، و اذا ثبت هذا وجب ان یکونوا مخصوصین بمزید من التعظیم و یدل علیه وجوه؛ پس ثابت شد که این چهار نفر نزدیکان رسول خدا هستند، پس هرگاه این ثابت شد، واجب است که آنها را بسیار تعظیم نمود و این به وجوهی ثابت است.

وجه اول: قوله تعالی إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی و وجه الاستدلال به ماسبق؛ سخن خدای تعالی (آیه موده) که وجه استدلال به آن گذشت.

وجه دوم: لا شک ان النبی صلی الله علیه و آله وسلم کان یحب فاطمة علیها السلام قال صلی الله علیه و آله وسلم: «فاطمة بضعه منّی یؤذینی ما یؤذیها» وثبت بالنقل المتواتر عن محمد صلی الله علیه و آله وسلم انه کان یحب علیاً و الحسن و الحسین، و اذا ثبت ذلک وجب علی کل الامة مثله لقوله وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ ولقوله تعالی: فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ ولقوله قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ ولقوله سبحانه لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ ؛ ⁽¹⁾

. همان.

حسین علیهم السلام را دوست می‌داشت، پس هرگاه اینها ثابت شد بر تمام امت است که با توجه به آیات قرآن، مانند «از رسول خدا پیروی کنید تا هدایت شوید» و نیز «پس اعراض کنید از آنچه مخالف گفته رسول خداست» و «اگر خداوند را دوست دارید پس من را پیروی کنید تا خدا هم شما را دوست بدارد» و نیز «در رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم برای شما اسوه‌ای حسنه قرار دادیم» بر آل محمد محبت بورزند.

وجه سوم: دعا بر آل محمد منصبی عظیم است، لذا خداوند این را در پایان تشهد قرار داده که امت بگویند «اللهم صلی علی محمد و علی آل محمد و ارحم محمداً و آل محمد» و این تعظیم در حق هیچ کس غیر آل او نیست و این نشان می‌دهد که حب آل محمد واجب است.

آیا این آیه قرآن را خوانده‌ای قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی گفت: بله، گفت ما همان نزدیکان رسول خدا هستیم و نیز روایت امام علی علیه السلام که فرمودند: «فینا آل حم آیة لا یحفظ مودتنا الا مؤمن» و آنگاه آیه مودت را تلاوت فرمودند.

آلوسی می‌گوید: کمیت شاعر به همین مطلب اشاره دارد؛ آنگاه که سروده است:

وجدنا لکم آل حم آیة تأولها منا تقی و معرب⁽¹⁾

. روح المعانی، ج 25، ص 31، ذیل آیه مودت.

در مورد ما آل حم آیه‌ای است که هر فرد دارای اصل و نسب و پاکیزه آن را درباره ما می‌داند.

آلوسی گرچه در برخی موارد مطالبی را بیان می‌کند که نشان می‌دهد آیه را عام گرفته است، اما نگاه ویژه‌ای به اهل بیت دارد، از جمله اینکه اشعار شافعی «ان کان رفضاً...» را

نقل می‌کند و سپس می‌گوید: «وجوب حب اهل بیت رسول خدا و صحابه [همان سیاست تشریک در فضایل] بر همه اهل سنت محرز است».

آنگاه به حدیث سفینه و حدیث «اصحابی کالنجوم»⁽¹⁾

. قبلاً ساختگی بودن حدیث «اصحابی کالنجوم» را بیان نموده‌ایم و گفتیم که این حدیث در مقابل حدیث امان جعل شده است.

نحن الآن فی بحر التکلیف و تضربنا امواج الشاب و الشبهات و راکب البحر یحتاج الی امرین. احدهما السفینة الخالیة عن العیوب، و الثانی الکواکب الطالعة النیره، فاذا رکب تلک السفینة و وضع بصره علی تلک الکواکب کان رجاء السلامة غالبا، فلذلک رکب اصحابنا اهل السنة سفینة حب آل محمد صلی الله علیه وآله وسلم و وضعوا ابصارهم علی نجوم الصحابة یرجون ان یفوزوا بالسلامة و السعادة فی الدنیا و الآخرة انتهی.⁽²⁾

او گرچه در این سخن، سیاست تشریک در فضایل را دنبال می‌کند، اما همین قدر می‌رساند که آن کشتی نجات حب آل محمد صلی الله علیه وآله وسلم است و با توجه به اینکه در جایی دیگر شأن نزول آیه را درباره اهل بیت می‌داند⁽³⁾و نیز نقل می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

«اذکرکم الله فی اهل بیتی» که همان حدیث ثقلین است و نیز ایشان فرمودند: «احبوا اهل بیتی»⁽⁴⁾می‌رساند که حداقل همگان بر این امر اتفاق نظر دارند که حب اهل بیت واجب است.

اقربائه اجراً علی تبلیغ الرسالة مع ان التبلیغ کان علیه فریضة و لا یجوز طلب الاجره علی اداء الفریضة بل علی العباده النافلة ایضاً لا ذکرنا فی تفسیر قوله تعالی:

مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ وَ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ‌1

قوله صلی الله علیه وآله وسلم «من عمل منهم عمل الآخرة للدنیا لم یک له الآخرة نصیب».⁽¹⁾

قلنا اطلاق الاجر علی ما امر النبی صلی الله علیه وآله وسلم بسؤاله علی التبلیغ انما هو علی المجاز و المشاکله فان الاجر للسائل علی الحقیقة لیس الا ما یکون نافعاً له مسوولا لانتفاعه به وهاهنا لیس کذلک بل انما سأل النبی صلی الله علیه وآله وسلم امته مودته و مودة اقربائه و امره الله سبحانه ان یسأل ذلک لکی ینتفع الناس بمحبته فان محبة النبی صلی الله علیه وآله وسلم مثمره لمحبة الله تعالی و قربه و ولایته و موجبة لکمال الایمان، ومن هاهنا اقول انا لاولی ان یقال فی تأویل الآیة لا اسالکم اجراً الا ان تودوا اقربائی و اهل بیتی و عترتی و ذلک لانه صلی الله علیه وسلم کان خاتم النبیین لا نبی بعده و انما انتصب للدعوة الی الله بعده صلی الله علیه وآله وسلم علماء امته من اهل الظاهر و الباطن و لذلک امر الله تعالی نبیه صلی الله علیه وآله وسلم ان یأمر امته بمودة اهل بیته لان علیاً رضی الله عنه و الائمة من اولاده کانوا اقطاباً لکمالات الولایة بمودة اهل بیته من اجل ذلک قال رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم: «انا مدینة العلم و علی بابها» رواه البزار و الطبرانی عن جابر و له شواهد من حدیث ابن عمر و ابن عباس و علی و اخیه و صححه الحاکم، و من اجل ذلک تری کثیراً من سلاسل المشایخ تنتهی الی ائمه اهل البیت؛⁽²⁾

رسالت برای رسول خدا فریضه است و طلب اجر و مزد نه تنها برای ادامه فریضه، بلکه برای انجام مستجبات هم درست نیست؛ همچنانکه آیاتی از قرآن بدان اشاره دارد مثل آیه‌ای که می‌فرماید:

«هر کس متاع دنیا را می‌خواهد به او می‌دهیم، ولی در آخرت برای او نصیبی نیست.» و سخن پیامبر خدا صلی الله علیه و آله که فرمود: «هر کس از شما عمل آخرت را برای دنیا انجام دهد در آخرت برای او نصیبی نیست.»

می‌گوییم اطلاق اجر بر آنچه پیامبر بدان امر شده از باب مجاز و مشاکله است، چون معنای حقیقی صحیح نمی‌باشد، بلکه رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم از امتش مودت نسبت به خود و خاندانش را می‌خواهد تا مردم از محبت او سود برند، زیرا محبت رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم باعث محبت خداوند، قرب به او، نزدیک شدن به ولایت او و کمال ایمان می‌شود. به همین جهت می‌گویم اولویت این است که آیه را چنین بدانیم از شما اجری نمی‌خواهم جز نگه داشتن اکرام خویشاوندان و اهل بیتم و عترتم، چون رسول خدا صلی الله علیه و آله خاتم النبیین است و بعدش پیامبری نیست و علمای امتش از اهل ظاهر و باطن مسئول دعوت به سوی خدا پس از پیامبر صلی الله علیه و آله می‌باشند و بدین خاطر خدای تعالی پیامبرش را امر نموده تا مردم را به دوستی خاندانش امر کند زیرا علی علیه السلام و ائمه از اولاد او محورهای کمالات ولایت هستند و بدین خاطر رسول خدا فرمودند: «من شهر علمم و علی دروازه آن». و به همین سبب می‌بینم بسیاری از سلاله بزرگان به اهل بیت علیهم السلام ختم می‌شود.

«ان الله جعل اجری علیکم المودة فی اهل بیتی و انی سائلکم غداً منهم؛⁽¹⁾

. ذخائر العقبی، ص 25؛ الصواعق المحرقه، صص 102 و 136.

هیچ یک از علمای مجتهد و ائمه هدایتگر نیستند، مگر اینکه بهره‌ای وافر و فخری فزاینده از ولایت اهل بیت دارند؛ همچنانکه خداوند فرمود:

لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی‌2

اخرج الدیلمی عن ابی سعید الخدری ان النبی صلی الله علیه و آله وسلم قال: قفوهم انهم مسئولون عن ولایة علی»؛ دیلمی از ابوسعید خدری روایت نموده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده: «بایستید، شما در مقابل ولایت علی مسئول هستید.»

همچنین می‌گوید:

وکان هذا هو مراد الواحدی، بقوله: روی فی قوله تعالی: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ ای عن ولایة علی و اهل البیت لان الله امر نبیه صلی الله علیه وآله وسلم ان یعرف الخلق انه لا یسألهم علی تبلیغ الرسالة اجراً الا المودة فی القربی، والمعنی انهم یسألون هل و الوهم حق الموالاة کما اوصاهم النبی، أم أضاعوها و أهملوها؟ فتکون علیهم المطالبة والتبعة.⁽¹⁾

. الصواعق المحرقه، ص 89.

گویا مراد واحدی هم این گونه بوده وقتی می‌گوید: «بایستید شما در مقابل ولایت علی و اهل بیت مسئول هستید» چون خداوند پیامبرش را امر فرمود که به خلق بفهماند که خدا در مقابل اجر رسالت از آنها چیزی نمی‌خواهد، مگر دوستی خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم. و معنی کلام این است که از دوستی این خاندان سؤال خواهید شد، همچنانکه پیامبر شما را به این کار سفارش نموده است که آیا انجام داده‌اید یا اهمال نموده‌اید، پس مورد بازخواست قرار می‌گیرند.

رأیت ولائی آل طه فریضة علی رغم اهل البعد یورثنی القربی

فما یطلب المبعوث اجراً علی الهدی بتبلیغه الا المودة فی القربی⁽²⁾

هم العروة الوثقی لمعتصم بها مناقبهم جاءت بوحی و إنزال

مناقب فی شوری و سورة هل أتی و فی سورة الاحزاب یعرفها التالی

وهم آل بیت المصطفی فودادهم علی الناس مفروض بحکم و أسجال

همچنین نقل کرده است:

هم القول من أصفاهم الود مخلصاً تمسک فی أخراه بالسبب الأقوی

هم القوی فأقوا العالمین مناقباً محاسنهم تجلی و آثارهم تروی

موالاتهم فرض و حبهم هدی و طاعتهم ود و ودهم تقوی⁽¹⁾

. الفصول المهمه، ص 13.

احب النبی المصطفی و ابن عمه علیا و سبطیه و فاطمة الزهرا

هم اهل بیت اذهب الرجس عنهم و أطلعهم افق الهدی أنجماً زهرا

موالاتهم فرض علی کل مسلم و حبهم أسنی الذخائر للأخری

وما انا للصحب الکرام بمبغض فانی أری البغضاء فی حقهم کفرا

(قوله): و هم الصراط فمستقیم فوقه ناج و ناکب⁽²⁾

ظاهراً این بیت اشاره به روایاتی دارد که مراد از «الصراط المستقیم» اهل بیت و محبت آنهاست.⁽³⁾

عم زاده تو ساقی کوثر که حیدر است در دست اوست عروه وثقای کائنات

درگاه علم و فاتح خیبر، هژبر دین گردن زن یهود و نصارای کائنات

یا رب به حق احمد و مختار و آل او یا رب به امهات و به آبای کائنات

یا رب به حق ذلت سبطین مصطفی یا رب به خون دیده زهرای کائنات

«بیخود» زکید اهرمن و غول آرزو گم کرده ره به دشت تمنای کائنات⁽¹⁾

. ملامحمد مفتی، دیوان محمد عبدالکریم، صص 171-217.

همو در منقبت اهل بیت علیهم السلام گوید:

افسر آرای خلافت آن که تخم مهر او کاشت دهقان ازل در سینه بیدار من

شیر یزدان، فاتح خبیر، هژبر صف شکن یکه تاز عرصه دین عترت طاهای من

ذوالفقار شیر او نازم که در روز وغی می‌نگردد سیر از خون خوردن اعدای من

می نخواهم خورد بالله نشکنم هرگز خمار تا به جنت ساقی کوثر کند اسقای من

نام سبطین شهیدانت چو آرم بر زبان می‌چکد خون خموشی از لب گویای من

شکر لله صیقل حب مسرت بخش آل پاک کرد از گرد عجز آیینه احشای من⁽²⁾

یا غافر الذنوب والخطئیة یا کاشف الکروب والرزیة

بحق خیرالعالمین احمداً محمد الفاتح ابواب الهدی

قنی من الاعداء والاشواء واحفظنی یا رب من الادواء

بحیدر علیٍ الکرار احمنی یا رب من الاشرار

وبشهید کربلا حسین یدفع عنی الله کل شین

بجاه زین العابدین ارتجی من ربنا غفران کل حرج

وبمحمد الامام باقر ارجو صفاء باطنی و ظاهری

بجعفر الصادق ارجو ذالمنن عصمه نفسی واخی من الفتن

بسیدی الامام موسی الکاظم یحفظنی الاله کل ظالم⁽¹⁾

. سید احمد نقیب البرزنجی، دیوان بغداد، صص 149-150.

ای بخشنده گناهان و خطاهای برطرف کننده غم‌ها و مصائب.

تو را به بهترین فرزندان آدم، حضرت محمد که درهای هدایت را به روی جهانیان گشود، قسمت می‌دهم.

که مرا از شر دشمنان و از دردها و رنج‌ها محافظت بفرما.

به حیدر کرار امیرالمؤمنین علی قسمت می‌دهم که از من در مقابل شر ستمکاران حمایت فرما.

خدا به وسیله شهید کربلا حسین بن علی علیه السلام از من همه بدی‌ها و ناهنجاری‌ها را برطرف می‌کند.

به جلال و شکوه زین العابدین از پروردگار عالمیان گشایش کلیه سختی‌ها را امیدوارم.

و به امام باقر صفا و پاکی ظاهر و باطنم را از وی مسئلت می‌کنم.

به جعفر صادق از پروردگار عطا کننده نعمت‌ها، محافظت خود و برادرم را از رفتن در حوادث سوء انتظار دارم.

به سرورم امام موسی کاظم، خدا مرا از هر ستمکاری محافظت می‌فرماید.

کردم ز دیده پای سوی مشهد حسین هست این سفر به مذهب عشاق فرض عین

خدام مرقدش به سویم گر نهند پای حقا که بگذرد سرم از فرق فرقدین

کعبه به گرد روضه او می‌کند طواف رکب الحجیج أین تروجون أین أین

جامی گدای حضرت او باش تا شود با راحت وصال مبدل عذاب بین⁽¹⁾

. عبدالواسع نظامی باخرزی، مقامات جامی، ص 176؛ عبدالرحمان جامی، مثنوی هفت اورنگ، ص 179.

او در جایی دیگر، به طور کلی هرگونه بی‌احترامی به اهل بیت علیهم السلام را با هر عنوان و بهانه‌ای مجاز نمی‌شمارد و می‌افزاید: حتی در واکنش به سب صحابه و رهبران نخستین اهل سنت نیز چنین عملی جایز نیست:

اهل بیت طهارتند اینها نور چشم بصارتند اینها

اختر برج شرع و ایمان‌اند گوهر برج صدق و احسان‌اند

بهره‌مندند از نبی نبیه کالولد گفته‌اند سرّ ابیه

همه جزئند زان چراغ سبل هست در جزو شمه‌ای از کل⁽²⁾

افراد فوق و سایر عالمان اهل سنت در بیان عظمت مقام اهل بیت، احادیث فراوان موجود در صحاح‌های روایی و حدیثی اهل سنت را یادآور شده و به اتفاق وجوب و لزوم ارادت و دوستی خاندان پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم را از آنها استنباط نموده‌اند. آنان درباره شهادت امام حسین علیه السلام نیز، به احادیث نبوی وارده در مورد منزلت و فضیلت آن امام تمسک جسته، ناراحتی‌هایشان را از شهادت آن حضرت، پنهان نکرده‌اند.

آل طه یا آل خیر نبی جدکم خیرة و انتم خیار

اذهب الله عنکم الرجس اهل ال بیت قدماً و انتم الاطهار

لم یسل جدکم علی الدین اجراً غیر ودّ القربی ونعم الاجار⁽¹⁾

. ر. ک: ریحانة الادب، ج 6، ص 130.

هان ای آل طه، ای خاندان بهترین پیامبران، نیای شما از برگزیدگان و شما نیز از برگزیدگان هستید.

خداوند از شما اهل بیت، رجس را برداشته و شما را از گناه و خطا پاک گردانیده است.

جد شما در مقابل ادای رسالت سنگین آسمانی از مردم جز دوستی شما پاداش نخواست و چه نیکو پاداشی!

ه) اختصاص آیه مودت به اهل بیت علیهم السلام

برخی از علمای اهل سنت که آیه مودت را مخصوص اهل بیت می‌دانند عبارتند از:

و) احتجاجات اهل بیت علیهم السلام به آیه مودت

در موارد بسیاری ائمه اهل بیت در اثبات وجوب مودتشان بر مردم به این آیه استدلال نموده‌اند. آن حضرات در مواضع گوناگون برای مردم تبیین می‌کردند که منظور از آیه مودت اهل بیت هستند. در این باره نمونه‌هایی را بیان می‌کنیم.

امام علی علیه السلام

الف) اخرج ابو الشیخ ابن حبان فی کتابه «الثواب» من طریق الواحدی عن علی علیه السلام قال: فینا آل حم آیة لا یحفظ مودتنا الاکل مؤمن. ثم قرأ: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی.1

امام علی علیه السلام فرمودند: درباره «آل حم «آیه‌ای است که دوستی ما را حفظ نمی‌کند، مگر مؤمن، سپس این آیه را تلاوت فرمودند، قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی .

ب) در تاریخ اصفهان این روایت این گونه نقل شده است:

«عن علی، قال: قال رسول الله صلی الله علیه وآله و سلم: علیکم بتعلم القرآن و کثرة تلاوته تنالون به الدرجات و کثرة عجائبه فی الجنة ثم قال علی و فینا آل حم، انه لا یحفظ مودتنا الا کل مؤمن ثم قرأ...».⁽¹⁾

امام حسن علیه السلام

امام حسن علیه السلام بعد از شهادت امیرالمؤمنین خطبه‌ای خواند که آن را از منابع اهل سنت نقل می‌کنیم:

ثنا اسماعیل بن محمد بن اسحاق ابن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین، حدثنی عمی‌علی بن جعفر بن محمد، حدثنی الحسین بن زید، عن عمر بن

علی، عن ابیه علی بن الحسین، قال: خطب الحسن بن علی الناس حین قتل علی، فحمد الله و اثنی علیه ثم قال: لقد قبض فی هذه اللیلة رجل لا یسبقه الاولون بعمل ولا یدرکه الآخرون، و قد کان رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم یعطیه رایته فیقاتل و جبریل عن یمینه و میکائیل عن یساره، فما یرجع حتی یفتح الله علیه، و ما ترک علی اهل الارض صفراء و لا بیضاء الا سبع مائة درهم فضلت من عطایاه اراد ان یبتاع بها خادماً لاهله... ثم قال:

ایها الناس! من عرفنی فقد عرفنی، و من لم یعرفنی فانا الحسن بن علی، و انا ابن النبی، و انا ابن الوصی و انا ابن البشیر، و انا ابن النذیر، و انا ابن الداعی الی الله بإذنه، و انا ابن السراج المنیر، و انا من اهل البیت الذی کان جبریل ینزل الینا و یصعد من عندنا، و انا من اهل البیت الذی اذهب الله عنهم الرجس و طهرهم تطهیراً، وانا من اهل البیت الذی افترض الله مودتهم علی کل مسلم فقال تبارک و تعالی لنبیه صلی الله علیه وآله وسلم: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً فاقتراف الحسنة مودتنا اهل البیت.⁽¹⁾

. المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 172.

وقال الحاکم بتفسیر الآیة من کتاب التفسیر: «انما اتفقا فی تفسیر هذه الآیة... انه فی قربی آل محمد صلی الله علیه وآله وسلم».⁽²⁾

در این شب مردی از میان شما مفارقت نمود که از اولین بر او سبقت نگرفته‌اند و لاحقان او را درک نکرده‌اند، رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم پرچم نبرد را به او می‌سپرد و می‌جنگید؛ در حالی که جبرئیل در سمت راست او میکائیل در سمت چپ او بود، برنمی‌گشت تا اینکه پیروز می‌شد. بر روی زمین چیزی جز هفتصد درهم باقی نگذاشت که آن هم قصد داشت خادمی برای اهلش بخرد.

وی حدیث را تا آنجا ادامه داده که امام حسن علیه السلام خطاب به مردم فرمود:

ای مردم! آن که مرا می‌شناسد که می‌شناسد و آنکه مرا نمی‌شناسد، بداند که من،

فرزند علی و فرزند پیغمبرم، من پسر آن کسی هستم که مردم را به رحمت خدا مژده داد و از شکنجه خدا بیمناک فرمود. من فرزند کسی هستم که مردم را به فرمان خدا فرا خواند؛ من فرزند چراغ نورانی راه خدایم؛ من از خاندانی هستم که جبرئیل به سوی ما نازل می‌شد و از سوی ما، به سوی خدا، صعود می‌کند؛ من از خاندانی هستم که خدای تعالی ما را از هرگونه پلیدی پاک و پاکیزه گردانید؛ من از خاندانی هستم که خدای تعالی دوستی آنان را بر مسلمانان واجب گردانید، و خطاب به پیغمبرش صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً و مراد از «اقتراف حسنه» به دست آوردن دوستی ما خانواده است. اگر کسی دست به دامن محبت ما دراز کند، خدای تعالی به بهره‌ورزی بیشتر او می‌پردازد و او را از هر چیزی که پسندیده است، برخوردار می‌گرداند.⁽¹⁾

. ینابیع المودة، باب 58، ص 11.

قندوزی این حدیث را این گونه نقل نموده است:

ابی طفیل گوید: حسن بن علی علیه السلام خطبه‌ای ایراد و این آیه را تلاوت فرمود: وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِی إِبْراهِیمَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ . بعد فرمود: من فرزند بشارت دهنده و ترساننده‌ام (از معصیت خدا) من فرزند خوانندۀ به جانب خدایم به اذن او. من پسر چراغ روشنی دهنده‌ام؛ من فرزند کسی هستم که خدا او را برای رحمت عالمیان فرستاد؛ من از اهل بیتی هستم که خدا پلیدی را از ایشان برده، و من از اهل بیتی هستم که خدای سبحان مودت ایشان را واجب نمود و فرمود: بگو من از شما اجر و پاداش رسالت نمی‌خواهم، جز محبت و دوستی خویشانم را. این حدیث را طبرانی در الکبیر و الاوسط آورده و بزار نیز.⁽²⁾

حافظ جمال الدین زرندی مدنی از ابی طفیل و جعفر بن حبان و زیاد روایت کرده‌اند که امام در خطبه‌ای فرمود: من از اهل بیتی هستم که جبرئیل در خانه ما رفت و آمد می‌کرد و خدا نازل فرمود: وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً و اقتراف حسنه، مودت ما اهل بیت است.

حافظ جمال الدین این حدیث را دنباله حدیث «من کنت مولاه فعلی مولاه» آورده است. امام واحدی گفته است: این ولایتی را که پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم تثبت فرموده از آن پرسش می‌شود، هم چنانکه در قول خدای سبحان آمده: وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ منظور آیه پرسش از ولایت علی و اهل بیت علیهم السلام است.

بزار و طبرانی از حسن بن حسن سبط پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم از طرقی که بعض آنها حسن است که آن جناب خطبه خواندند، از جمله این بود که تلاوت فرمود: وَ اتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِی إِبْراهِیمَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ الخ. پس فرمود: منم پسر بشارت دهنده، منم از اهل بیتی که خداوند عزوجل دوستی و موالات ایشان را واجب کرده و فرمود: بگو ای محمد لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَةً الخ و اقتراف حسنه، دوستی ما اهل بیت است.⁽¹⁾

. همان، باب 59، ص 80.

امام حسین علیه السلام

امام حسین علیه السلام ضمن حدیثی می‌فرمایند:

... و ان القرابة التی عظم الله حقها و امر برعایتها و ان یسأل نبیه الاجر له بالموده لاهلها قرابتنا اهل البیت...؛⁽²⁾قرابتی که خداوند حق آنها را تعظیم نموده و به رعایت حقوق آنها امر نموده و اجر رسالت پیامبر را محبت به آنها قرار داده، قرابت ما اهل بیت است.

امام زین العابدین علیه السلام

ابن جریر طبری چنین نقل کرده است:

حدثنی محمد بن عماره: قال: ثنا اسماعیل بن ابان، قال: ثنا الصباح بن یحیی المری، عن السدی، عن ابی الدیلم، قال: لما جیء بعلی بن الحسین - رضی الله عنهما - اسیراً فاقیم علی درج دمشق، قام رجل من اهل الشام فقال: الحمد لله الذی قتلکم و استاصلکم و قطع قرنی الفتنه! فقال له علی بن

الحسین - رضی الله عنه - أقرأت القرآن؟! قال: نعم، قال: أقرات آل حم؟! قال: قرأت القرآن و لم اقرأ آل حم. قال: ما قرأت قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ؟! قال: وانکم لانتم هم؟! قال: نعم.⁽¹⁾

. البحر المحیط، ج 7، ص 516؛ تفسیر طبری، ذیل آیه، ج 25، ص 16؛ درالمنثور، ج 7، ص 348؛ ینابیع الموده، باب 59، ص 80.

هنگامی که حضرت علی بن الحسین علیه السلام را اسیر کرده بودند در مسیری که عبور می‌دادند، ابتدای دروازه شام، آن حضرت را متوقف ساختند. مردی از شامی‌ها از جا برخاست و گفت: خدا را سپاس که شما را کشت و بیچاره کرد، و بر اثر کشتن شما ریشه فساد و فتنه را نابود ساخت و دو شاخ فتنه و فساد را از پای درآورد! حضرت علی بن الحسین علیه السلام فرمود: آیا قرآن کریم تلاوت کرده‌ای؟ آری! قرآن کریم را تلاوت کرده‌ام. امام علیه السلام فرمود: آیا «آل حم» را تلاوت کرده‌ای؟ در پاسخ گفت: قرآن را تلاوت کرده‌ام لیکن «آل حم» را نخوانده‌ام! فرمود: آیا آیه قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ... را تلاوت نکرده‌ای؟ مرد شامی شگفت‌زده شد. گفت: مگر شما «آل حم» هستید؟ فرمود: آری.

منابع برای مطالعه بیشتر: