اهل بیت علیهم السلام در تفاسیر اهل سنت جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه:خاکپور، حسین، ۱۳۵۴ -

عنوان و نام پدیدآور:اهل‌بیت علیهم‌السلام در تفاسیر اهل سنت (نقش، جایگاه و میراث اهل‌بیت علیهم‌السلام در روایات تفسیری اهل سنت ) [کتاب]/ حسین خاکپور، احمد عابدی.

مشخصات نشر:قم : آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۹۱ -

مشخصات ظاهری:3‌ج.

شابک:دوره : 978-964-1802-28-0 ؛ ۱۲۰۰۰۰ریال : ج.۱ : 978-964-1802-29-7 ؛ ج.۲ 978-964-1803-41-6 : ؛ ج.۳: 978-964-180-231-0

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:ج.۲ (چاپ اول: ۱۳۹۱) (فیپا).

یادداشت:ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۹۳ )(فیپا).

موضوع:خاندان نبوت در قرآن

موضوع:خاندان نبوت -- احادیث اهل سنت

موضوع:تفاسیر اهل سنت

شناسه افزوده:عابدی، احمد، ۱۳۳۹-

شناسه افزوده:آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر

رده بندی کنگره:BP۱۰۴ /خ۲‌خ۲ ۱۳۹۱

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی: ۲۹۰۷۱۹۶

اشاره

اهل‌بیت علیهم‌السلام در تفاسیر اهل سنت (نقش، جایگاه و میراث اهل‌بیت علیهم‌السلام در روایات تفسیری اهل سنت )

حسین خاکپور، احمد عابدی.

فهرست مطالب

پیش‌گفتار 11

مقدمه 13

فصل اول:

کلیات

بخش اول: أهل بیت علیهم السلام در آیه تطهیر 19

مفردات آیه 22

دیدگاه‌ها و اجتهادها درباره اهل بیت علیهم السلام 28

شأن نزول آیه 29

نقد دیدگاه مخالفان 31

رد نظریه شمول زنان پیامبر 44

الف) دلالت سیاقی و بررسی آن 44

ب) بررسی شخصیت راویان دیدگاه مخالف 50

اول - عروه 51

دوم - عکرمه 52

سوم - مقاتل بن سلیمان 54

چهارم - ضحاک 55

تأملی تاریخی 56

ج) حدیث ام سلمه 59

د) حدیث زید بن ارقم 62

برخی مؤیدات حصرآیه در خمسه طیبه 65

عصمت و امامت در آیه تطهیر 72

الف) دلالت ظاهر آیه 73

ب) روایاتی از منابع اهل سنت، مؤید بر عصمت ائمه اطهار 75

ج) پاسخ به یک شبهه 76

نتایج کلی 82

بخش دوم: نقش أهل بیت علیهم‌السلام در تفسیر 87

اهل بیت 89

اختصاص فهم قرآن به اهل بیت علیهم‌السلام 91

جایگاه اهل بیت در تفسیر قرآن 101

الف) علی علیه السلام 106

ب) امام علی از نگاه صحابه و تابعین و اندیشمندان 110

ج) دانش قرآنی امام علی علیه‌السلام از نگاه مفسران 119

بخش سوم: امامان أهل بیت علیهم السلام از دیدگاه محدثان علما و مفسران أهل سنت 135

علی علیه السلام از دیدگاه صحابه و تابعین 138

الف) صحابه و تابعین 142

امام علی از دیدگاه عمر، اعترافات 148

ب) امام علی از دیدگاه محدثان و علمای اهل سنت 168

امام حسن مجتبی علیه‌السلام در کلام اهل سنت 174

امام حسین علیه السلام در کلام صحابه و تابعین 184

برخی اخبار مربوط به عاشورا 195

امام زین العابدین علیه‌السلام در کلام بزرگان اهل سنت 197

امام محمد باقر علیه‌السلام در کلام بزرگان اهل سنت 211

امام محمد بن جعفر الصادق علیهماالسلام در کلام بزرگان اهل سنت 224

امام موسی الکاظم علیه‌السلام از دیدگاه علمای اهل سنت 235

امام رضا علیه السلام از دیدگاه علمای رجال و بزرگان اهل سنت 247

امام جواد علیه‌السلام از دیدگاه بزرگان اهل سنت 260

امام محمد بن علی الهادی علیهماالسلام از دیدگاه بزرگان اهل سنت 268

امام حسن عسکری علیه‌السلام در کلام بزرگان اهل سنت 277

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 284

فصل دوّم:

فضایل و کرامات أهل بیت علیهم السلام

بخش اول: آیات ناظر به فضایل أهل بیت علیهم‌السلام 299

حدیث «نحن معاشر الانبیاء لانورث» در ترازوی نقد 356

فدک و امامان اهل بیت علیهم‌السلام 363

اثبات عصمت اهل بیت در تعدادی از آیات 391

عبور از پل صراط فقط به اذن علی علیه‌السلام 399

شأن نزول آیه مودت 403

مصداق قربی 404

امام حسن و حسین علیهماالسلام در تفاسیر 413

درنگی در وثاقت «الحسین بن حسن الاشقر» 426

بخش دوم: گوشه‌ای از کرامات أهل بیت علیهم السلام در تفاسیر و منابع دیگر أهل سنت 453

اعترافات بزرگان اهل سنت درباره کرامات اولیا 455

کرامات حضرت علی علیه‌السلام در منابع اهل سنت 457

کرامات حضرت فاطمه الزهرا سلام الله علیها در منابع اهل سنت 472

کرامات امام حسن مجتبی علیه‌السلام در منابع اهل سنت 474

کرامات امام حسین علیه‌السلام در منابع اهل سنت 476

کرامات امام زین العابدین علیه‌السلام در منابع اهل سنت 487

کرامات امام باقر علیه‌السلام در منابع اهل سنت 493

کرامات امام صادق علیه‌السلام در منابع اهل سنت 496

کرامات امام موسی بن جعفر الکاظم علیهماالسلام در منابع اهل سنت 504

کرامات امام رضا علیه‌السلام در کلام بزرگان اهل سنت 512

کرامات امام جواد علیه‌السلام در کلام علمای اهل سنت 517

کرامات امام هادی علیه‌السلام در منابع اهل سنت 520

کرامات امام حسن عسکری علیه‌السلام در کلام بزرگان اهل سنت 524

پیش گفتار

ثقلین (قرآن و عترت) از یکدیگر جدائی ندارند. این عدم جدائی - که مورد تاکید رسول خدا صلی الله علیه و آله بوده - در عرصه‌های مختلف قابل تصور است. یکی از این عرصه‌ها در موضوع علم و معرفت به قرآن کریم یا تفسیر و تاویل آن است. قرآن همچنانکه محکمات دارد متشابهات نیز در آن وجود دارد.

برای ابهام زدائی از الفاظ قرآن کریم و تبیین مراد و مقصود واقعی خدای متعال از این کتاب هدایت و برای بیان تاویل و مصداق یابی و جری و تطبیق آیات شریفه قرآن - طبق حدیث شریف ثقلین - چاره‌ای جز مراجعه به عترت علیهم السلام وجود ندارد. قرآن بدون تفسیر اهل بیت علیهم السلام قابل فهم نیست و قهراً عمل کردن به آن بدون مراجعه به آثار و سخنان نورانی معصومین علیهم السلام، مثل عمل کردن به عام بدون مراجعه و فحص از مخصّص یا عمل به مطلق بدون در نظر گرفتن مقیدات و یا مثل تمسک به کلام بدون در نظر گرفتن قرائن و شواهد آن است. و این چیزی است که نزد عقلا و در هیچ عرفی پذیرفته نبوده و آنرا غیر عقلانی می‌شمرند.

بنابراین ضرورت مراجعه به کلمات اهل بیت علیهم السلام در باب تفسیر و تاویل قرآن واضح و روشن است، و علمای شیعه در طول تاریخ به این سنت و روش عمل کرده‌اند. حتی بزرگانی که در آثار گرانبهای خود از روش تفسیری قرآن به قرآن پیروی نموده‌اند هرگز از ضرورت توجه به روایات و احادیث اهل بیت علیهم السلام در باب تفسیر غافل نبوده و آنرا مد نظر داشته و به آن عمل کرده‌اند. تفسیر گرانسنگ المیزان و بحث های روائی آن شاهد این مدعاست، بلکه ایشان حتی در مباحث تفسیری خود - که قبل از بحث روائی ذکر شده - نیز توجه و اشراف کامل به مضمون روایات داشته است.

اما آنچه در اینجا مهم است مرجعیت علمی اهل بیت علیهم السلام در تفسیر قرآن نزد علمای اهل سنت است. کتابی که اکنون پیش روی شماست، تلاش دارد نقش بی بدیل اهل بیت علیهم السلام را در تفسیر قرآن از منظر مفسران و علمای اهل سنت نشان دهد، تا معلوم شود که دین خدا و کتاب آسمانی و احکام شریعت الهی را باید از آن مفسران واقعی کتاب خدا فرا گرفت و مراجعات و ارجاعات گوناگون بزرگان اهل سنت شاهد این باور قلبی آنان است و حتی اگر کسی به زبان به آن اعتراف نداشته باشد، عمل و سیره آنان در تفسیر گویای این حیقیقت است که قرآن بدون تفسیر اهل بیت علیهم السلام قابل فهم نیست.

امید است این اثر گامی هر چند کوتاه در خدمت به آستان قرآن کریم و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و تبیین عدم انفکاک این دو ثقل و میراث رسول خاتم صلی الله علیه و آله باشد.

مدیریت پژوهشی آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها وظیفه خود می‌داند از مؤلفان این اثر وزین و ارزنده صمیمانه تشکر و قدردانی نماید.

وآخر دعوینا ان الحمدلله رب العالمین

اول رمضان المبارک 1433

مدیریت پژوهشی آستان مقدس

مقدمه

اللهم صلّ علی محمد و علی آل محمد کما صلّیت علی إبراهیم و علی آل إبراهیم، إنّک حمید مجید

منّت خدای را عز و جل که طاعتش موجب قربت است و به شکراندرش مزید نعمت. هر نفسی که فرو می‌رود، ممد حیات است و چون برمی‌آید مفرح ذات، پس در هر نفس، دو نعمت موجود است و بر هر نعمت، شکری واجب.⁽¹⁾

سعدی شیرازی، گلستان، دیباچه، ص 2.

حمد و سپاس و ستایش، خدای را که بر حقیر منت نهاد و فرصتی فراهم آورد تا در ژرفای قرآن با همراهی بی‌بدیل عترت، قدری درنگ و تأمل نمایم.

قرآن با محتوای بلند و روح افزای خود، جان‌های خسته از جهالت و نادانی و فطرت‌های تشنه حقیقت را چنان در معرض نوازش خود قرار می‌دهد که یک‌باره انسان‌ها را از ظلمتکده غفلت و جهالت به شهر حقیقت و آگاهی رهنمون می‌سازد.

از هم‌نشینی و پیوند دو عنصر مهم قرآن و عترت، مواهب و برکات فراوانی عاید جامعه اسلامی‌گشت که بشر امروزه هم از برخی برکات آن بهره‌مند است. این حقایق خالص قرآنی و پیام‌های روح‌بخش عترت نبوی بر وجود انسان‌های حقیقت‌جو چنان کارگر افتاد که آنها را به تدبر عمیق واندیشیدن همه جانبه در مضامین انسان ساز قرآن، غوطه‌ور ساخت.

اهل بیت علیهم السلام، ائمه مسلمین، حجج خدا بر عالمین، سادات مؤمنین، رهبر سفید پیشانی‌ها و مولای مسلمین‌اند. آنها همچون ستارگانی که امان اهل آسمان‌اند، امان

اهل زمین‌اند؛ زمین به اذن آنها از باریدن باز می‌ایستد و به اذن آنان خیرات خود را به سوی زمینیان سرازیر می‌سازد.

راقم این سطور، با بضاعتی اندک، به تحقیق و پژوهش پیرامون یکی از مسائل بنیادین و راهگشا؛ یعنی نقش، جایگاه و میراث تفسیری اهل بیت در روایات اهل سنت پرداخته است. چه آنکه به اعتقاد ما تنها راه نجات مسلمین از طوفان‌های جدایی و حیرت، بازگشت به قرآن و عترت است و هیچ راهی جز این وجود ندارد؛ چرا که صادق مصدق قطب عالم هستی، محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم مکرر فرمودند: «انی تارک فیکم الثقلین، کتاب الله و عترتی...»⁽¹⁾

بحارالانوار، ج 2، ص 103.

با سپری شدن عصر طلایی حضور پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله وسلم، اولین رخداد غم‌باری که در تاریخ بروز کرد، حذف رسمی اهل بیت علیهم السلام از جایگاه الهی خود در صحنه علمی و اجتماعی جامعه اسلامی بود. این رویداد غم‌انگیز که شاید در بدو امر برای طراحان آن، چندان هم بزرگ و مهم به نظر نمی‌آمد، در واقع مصیبت سهمگینی بود که نه تنها بخش عظیمی از امت اسلامی را از چشمه سار معارف الهی اهل بیت علیهم السلام - یگانه آگاهان به معارف الهی و قرآن - محروم ساخت، بلکه قرآن، ثقل اکبر و رکن اصلی هدایت مسلمانان را نیز از روح و جان و فروغ روشنی بخش خود جدا، و در بند ظواهر، قرائت، لغت و... رها ساخت.

تفکر مبتنی بر حذف اهل بیت علیهم السلام - که از همان ابتدا اندیشه غالب به حساب می‌آمد - در تفسیر و فهم مفاهیم قرآن، صحابه را مرجع اصلی خود قرار داد. این مرجعیت جعلی به علت فقدان ملاک و میزان معین، به مرور زمان، سبب بروز و ظهور اختلافات گسترده در روایات تفسیری گردید، همچنانکه شهرستانی تحریف معنوی قرآن و به وجود آمدن اختلافات بسیار در تفسیر آن را، نتیجه بی توجهی به دیدگاه‌ها و تأویلات عترت پیامبر می‌داند. اگر مفسرین، تأویل و معانی آیات را از صادقین، راسخان در علم و وارثین انبیا؛ یعنی اهل بیت دریافت می‌نمودند، کلامشان یکسان بود و مقاصدشان مختلف نمی‌شد.

این مسئله در عصر تابعین، برای فرصت طلبان زمینه‌ای فراهم ساخت تا با مغتنم دانستن این غفلت، بسیاری از اندیشه‌های نادرست خود را در قالب اسرائیلیات به عرصه تفسیر وارد سازند.

اختلافات تفسیری و ورود اسرائیلیات به عرصه تفسیر، بعدها مشکلات بسیاری را برای جامعه مسلمین به وجود آورد، از جمله اینکه حذف اهل بیت علیهم السلام علاوه بر آنکه به لحاظ علمی، مسلمانان را از فیض معلمان و مفسران راستین قرآن محروم ساخت، نظام سلطنتی، جای نظام ولایی مبتنی بر امامت را غصب کرد و به تبع آن بسیاری از احکام و هدایت‌های اجتماعی و سیاسی قرآن از صحنه جامعه حذف گردید.

این روند مصیبت‌بار، قرن‌های متمادی، سایه شوم خود را بر سرتاسر جهان اسلام گسترانیده بود. طراحان این نقشه با حذف ظاهری اهل بیت علیهم السلام اقدام به مرجع‌تراشی نمودند و سپس ندای ساختگی «اصحابی کالنجوم» سر داده، به جعل و تحریف احادیث پرداختند. گاهی نیز با جعل فضیلت برای دیگران کوشیدند تا مقام شامخ اهل بیت علیهم السلام و فضایل بی‌شمار آن بزرگواران را کم‌رنگ جلوه دهند.

اما وارثان حقیقی قرآن هر فرصتی را مغتنم دانسته، با تربیت شاگردان سعی در ترویج احکام ناب اسلام واقعی نمودند. بدین ترتیب در گذر زمان، عده‌ای از مفسران و بزرگان اهل سنت متوجه حرکت مخالفان قرآن و عترت شدند و سعی نمودند در آثار خود از روایات معصومین علیهم‌السلام هم استفاده نمایند. برخی هم در بازشناسایی آن بزرگواران به جامعه اسلامی تلاش کردند.

از این رهگذر، تأمل در مسئله مورد نظر و بازگشت به قرآن و عترت جایگاه ویژه‌ای دارد. تعیین میزان تأثیرپذیری مفسران اهل سنت از اندیشه امامان معصوم علیهم‌السلام، میزان نقل روایات تفسیری از آنها، نقل کرامات و امور خارق‌العاده اهل بیت علیهم‌السلام، بیان فضایل بی‌شمار اهل بیت علیهم‌السلام، ترجیح روایات اهل بیت بر دیگر اقوال، به خصوص در بحث عصمت انبیا و ده‌ها مورد دیگر، ضرورت پرداختن به این موضوع را دوچندان می‌کند.

اهل بیت علیهم‌السلام در تفسیر از همه نکات کلی و قواعد تفسیر استفاده کرده‌اند. با دقت در اقوال آن بزرگواران به خوبی معلوم می‌شود که آنان چگونه از روش قرآن به قرآن، قرآن به سنت و لغت و ادب بهره برده‌اند. و البته این تفسیرها غیر از تأویل است.

مهم‌ترین نکاتی که می‌تواند متمایز کننده روش کلی اهل بیت علیهم‌السلام در تفسیر باشد عبارتند از: ویژگی اتصال به وحی، احاطه علمی و مقام عصمت آنان که روی هم رفته می‌تواند برجستگی گفته‌ها و تفسیرهای ایشان را بر دیگران نشان دهد.

دردمندانه باید گفت که آنچه در نخستین سده‌های تاریخی اسلام بر منابع روایی گذشت سبب شد تا آن مقدار از میراث گران بهایی که با دشواری‌های فراوان بر جای مانده بود، به آسانی ثبت و ضبط نشود.

در علل ناکافی بودن روایات تفسیری، به اجمال می‌توان گفت مطالعه شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم بر عصر اهل بیت علیهم السلام تا اندازه زیادی پرده از این راز می‌گشاید. بدین معنا که حساسیت حاکمان زمان نسبت به خاندان عصمت و طهارت و تلاش برای ناشناخته ماندن ایشان در میان افراد جامعه از یک سو و تعصب‌های قومی و رکود فرهنگی جامعه از سویی دیگر، سبب شد تا زبان گویای معارف وحی، آنگونه که باید بروز و ظهور پیدا نکند.

با این همه با تلاش طاقت فرسای عالمان و حافظان، برخی از این میراث گران بها به دست ما رسیده است. اما متأسفانه این میراث ارزشمند گاه با احادیث نا استوار، اسرائیلیات، احادیث ساختگی یا بی سند، در هم آمیخته و نتوانسته نقش و جایگاه مورد انتظار خود را بیابد.

با این حال نمی‌توان به این بهانه، همه روایات تفسیری را که در لابه‌لای آن احادیث درست و استوار نیز دیده می‌شود کنار گذاشت. از این رو بر دوستداران عترت است که به ارائه ملاک‌ها و ضوابطی متقن و پالایش روشمند این منابع همت گمارند و سره را از ناسره جدا سازند و از این رهگذر به چشمه‌های زلال و جوشان تفسیری معصومین علیهم السلام راه یابند.

از طرفی باید غالب تفاسیر و دیگر کتب اهل سنت را مورد بررسی قرار داده، جایگاه و میراث اهل بیت علیهم السلام را استخراج نماییم. امید است مقبول درگاه حق تعالی و ائمه اطهار علیهم‌السلام واقع شود.

والسلام علی من اتبع الهدی

حسین خاکپور

فصل اول: کلیات

اشاره

بخش اول: أهل بیت علیهم السلام در آیه تطهیر

اشاره

آیه تطهیر از مهم ترین ادله قرآنی در خصوص فضیلت و برتری اهل بیت عصمت و طهارت است. مفسران در طول تاریخ، در مورد این آیه بسیار سخن گفته‌اند و برخی از دانشوران هم به طور مجزا در خصوص آن، کتاب تألیف نموده‌اند که از آن نمونه می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

آیه شریفه: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً1 از آیات محکم کلام الله مجید است که علاوه بر روایات فراوان شیعه، به گواهی احادیث بی‌شمار منقول از طریق اهل سنت نیز در شأن پنج تن آل عبا نازل شده است. این آیت روشن الهی که به «آیه تطهیر» نامبردار شده، تجلی‌گر حقیقت انسان‌های والایی است که با گذر از عوامل مادی و خاکی، به عالی ترین مرزهای عصمت و طهارت دست یافته، گوهر انسانیت را تنها به بهای رضوان الهی و خشنودی خداوند معامله کردند. به گونه‌ای که اگر فضیلت و تقوای همه انسان‌ها یک جا جمع شود، قطره‌ای بیش در برابر دریای بی‌کران فضائل آنها نخواهد بود. اینان همان مفسران حقیقی کلام الهی‌اند که در بیان منزلت رفیع و جایگاه بس بلندشان فرمود: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ * فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ * لا یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ‌2 .

در این نوشته تلاش می‌کنیم دیدگاه اهل سنت را مورد ارزیابی قرار داده، از رهگذر آن مصادیق واقعی آیه؛ یعنی اهل بیت علیهم السلام را معرفی نماییم.

مفردات آیه

لفظ «انما» در زبان عربی بیان کننده حصر و انحصار مطلبی است که پس از آن ذکر می‌شود. همین مطلب رامی‌توان از آیات متعدد قرآن کریم نیز به دست آورد؛ مثلاً، خداوند متعال می‌فرماید:

قُلْ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَ إِنَّنِی بَرِیءٌ مِمّا تُشْرِکُونَ.1

«بگو اوست تنها معبود یگانه و من از آنچه برای او شریک قرار می‌دهید، بیزارم».

بدون شک یگانه بودن معبود و بیزاری پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم از شرک مشرکان، مطلبی است که در آن به طور روشن، حصر و انحصار وجود دارد. آیه شریفه تطهیر نیز با توجه به اینکه با لفظ «انما» شروع شده، دارای دو انحصار است که عبارتند از:

الف) انحصار اراده و خواست خداوند متعال در تطهیر و دور کردن پلیدی؛

ب) انحصار این عصمت و دوری از پلیدی‌ها و عیوب در اهل بیت.⁽¹⁾

راغب اصفهانی چنین می‌گوید:

«فمتی قیل: اراد الله کذا، فمعناه: حکم فیه انه کذا و لیس بکذا؛⁽²⁾هرگاه گفته شود: اراد الله؛ خدا اراده کرده است، معنایش آن است که خدا حکم کرده چنین باشد، در حالی که چنین نبوده است».

آیت الله سید علی اکبر قرشی می‌نویسد:

«رود: طلب کردن، خواستن؛ اراده به معنای قصد از همین ماده است».⁽³⁾

به طور کلی، آنچه از دیدگاه واژه شناسان قرآن و زبان عربی به دست می‌آید، این است که واژه اراده در مورد انسان‌ها به معنای طلب کردن، اختیار و قصد نمودن و درباره خداوند متعال به معنای اراده، حکم و دستور به کار می‌رود.

اراده الهی را می‌توان به سه نوع تقسیم کرد:

الف) اراده تکوینی که به فعل خود مرید؛ یعنی به تکوین، تحقیق و ایجاد آن تعلق می‌گیرد.

ب) اراده تشریعی که به فعل دیگری تعلق می‌گیرد؛ بدین اعتبار که وی آن را به اختیار خود انجام می‌دهد.⁽¹⁾

سید جعفر مرتضی عاملی، اهل البیت فی آیة التطهیر، ترجمه محمد سپهری، ص 48.

ج) اراده لطیفه که بر دو رکن اساسی مبتنی است که یک رکن آن به بنده و رکن دیگر آن به خداوند مربوط می‌شود. این نوع اراده را می‌توان با این آیه قرآنی بهتر تبیین نمود.

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:

وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ‌2

«و آنها که در راه ما] با خلوص نیت [جهاد] و تلاش [کنند، قطعاً به راه‌های خود هدایتشان خواهیم کرد».

بدون شک اگر جهاد و تلاش آنها نبود، خداوند هم آن‌ها را به راه‌های خود هدایت نمی‌کرد. بنابراین، منظور از اراده الهی در آیه تطهیر، اراده لطیفه است که از طرفی لیاقت و تلاش اهل بیت علیهم السلام و از طرف دیگر عنایات خاص الهی این تطهیر را محقق می‌سازد.

به بیان دیگر، منظور از اراده الهی در آیه تطهیر، نه اراده تشریعی صرف و نه اراده تکوینی صرف است. چون هر دو نوع اراده مذکور اشکالاتی را در خصوص آیه تطهیر ایجاد می‌کند که در جای خود قابل تأمل است. به نظر ما منظور از اراده الهی در آیه تطهیر، اراده «لطیفه» است و این نوع اراده، مبتنی بر دو رکن اساسی است:

الف) شایستگی افراد در رعایت تقوای الهی، کسب هدایت الهی و تلاش مخلصانه در راه خداوند متعال؛

ب) فیوضات و الطاف و کمک‌های خداوند و هدایت هر چه بیشتر آنان.

در قرآن کریم می‌خوانیم:

وَ الَّذِینَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدیً وَ آتاهُمْ تَقْواهُمْ‌1

«و کسانی که هدایت یافته‌اند، [خداوند] بر هدایت آنها می‌افزاید و به آنان روح تقوا می‌بخشد».

در جای دیگر نیز می‌فرماید:

وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ‌2

«و آنها که در راه ما] با خلوص نیت [جهاد و تلاش کنند، قطعاً به راه‌های خود، هدایتشان خواهیم کرد و خداوند با نیکوکاران است».

آنچه در این آیات شریفه ملاحظه می‌شود، از یک طرف بیانگر شایستگی افراد و تلاش مخلصانه آنان و از سوی دیگر بهره‌مندی از عنایات و فیوضات الهی است که به جهت همان شایستگی و تلاش مخلصانه شامل آنها می‌شود و مراد از اراده الهی در آیه تطهیر نیز همین‌گونه است. با این وصف، شایستگی و لیاقت اهل بیت مورد خطاب در آیه و البته عنایات هر چه بیشتر الهی، تطهیر آنها از همه گناهان و پلیدیها و بدیها را مهیا نموده است. با این حساب، دیگر شبهه یا سؤال اساسی در خصوص اراده الهی و نوع آن در آیه تطهیر باقی نمی‌ماند.

در پاسخ به اینکه چرا خداوند چنین شایستگی و مقامی را نه به دیگران، بلکه تنها به اهل‌بیت عنایت نموده و آیا در این مورد جبری وجود ندارد، باید بگوییم که اصل آفرینش انسان (مرد یا زن بودن او و...) نیز حاکی از نوعی جبر است و به همین سبب نمی‌توانیم در خصوص مقام برتر اهل بیت علیهم السلام اشکال تراشی نموده، سخنان سست و بی پایه را به زبان برانیم.

احمد بن محمد الفیومی‌می‌گوید:

«الرجس: القذر، و قال النقاش: الرجس: النجس؛⁽¹⁾

احمد بن الفیومی، المصباح المنیر، ج 1، ص 219.

همچنین راغب اصفهانی در مفردات خود می‌نویسد:

«رجس، چیز پلید است، و آن بر چهار گونه است: رجس طبعی، رجس عقلی، رجس شرعی و رجسی که جامع همه اینهاست، مانند میته».⁽²⁾

در آیات نورانی قرآن کریم نیز واژه رجس در معانی متفاوت به کار رفته است که در اینجا به برخی اشاره می‌کنیم:

الف) رجس در معنای شراب، قمار، بت‌ها و ازلام (نوعی بخت آزمایی)، (سوره مائده، آیه 90)؛

ب) رجس در معنای نفاق، (توبه، آیه 95)؛

ج) رجس در معنای کفر و بی ایمانی، (انعام، آیه 125؛ اعراف، آیه 71)؛

د) رجس در معنای مردار، خون بیرون ریخته و گوشت خوک. (انعام، آیه 145).

ابوحیان اندلسی پس از نقل نظر ابن جوزی،⁽³⁾در تفسیر خود می‌افزاید:

«الرجس یقع علی الاثم و علی العذاب و علی النجاسه و علی النقائص، فاذهب الله جمیع ذلک عن اهل البیت؛⁽⁴⁾رجس، بر گناه، عذاب، نجاست و نقص اطلاق می‌شود، پس خداوند تمام اینها را از اهل بیت دور نموده است».

طبری، رجس را سوء و فحشا دانسته، به نقل از ابن زید می‌نویسد:

«مراد از رجس در این آیه، شیطان و در باقی موارد شرک است».⁽⁵⁾

آلوسی پس از نقل مطالب ابن جوزی و ابوحیان می‌نویسد:

«و لا یخفی علیک ما فی بعض هذه الاقوال من الضعف؛⁽¹⁾

روح المعانی، ج 22، ص 12.

برخی نیز بدون اشاره به مصادیق معین، بر این باورند که: «استعار للذنوب الرجس و للتقوی الطهر».⁽²⁾

همان طور که ملاحظه شد, بسیاری از این اظهار نظرها - همچنانکه آلوسی می‌گوید - با تکیه بر دلایل عقلی و نقلی مقتضی ارائه نشده است.

به نظر نگارنده, سخن حق، کلام مرحوم علامه است که می‌فرمایند:

رجس به کسره «راء» به معنای قذارت است و قذارت عبارت از وضعیت و حالتی در شیء است که باعث تنفر و انزجار از آن می‌شود. این پلیدی و قذارت یا به حسب ظاهری است؛ مانند پلیدی خوک، چنانکه خداوند می‌فرماید أَوْ لَحْمَ خِنزِیرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ‌3 و یا به حسب باطن شیء است؛ یعنی همان پلیدی معنوی؛

مانند شرک و کفر و اثر عمل زشت, همان گونه که قرآن می‌فرماید:

وَ أَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَی رِجْسِهِمْ وَ ماتُوا وَ هُمْ کافِرُونَ . ⁽³⁾در این دیدگاه، رجس، عبارت از یک نوع ادراک نفسانی یا اثر شعوری ناشی از تعلق و وابستگی قلب به اعتقاد باطل یا عمل زشت و ناستوده است.⁽⁴⁾

دیگران نیز با تعمیم و توسعه در معنای رجس، آن را شامل تمامی انواع پلیدی ها دانسته, بر این عقیده‌اند که همه اقسام ناپاکی‌ها نظیر شرک، کفر, ضلالت، جهالت، اخلاق زشت و همه معاصی, اعم از کبائر یا صغائر از موارد رجس به شمار می‌آید و اذهاب تمامی اینها عصمت است و آن به اهل بیت اختصاص پیدا کرده است.⁽⁵⁾

با توجه به آیات مذکور می‌توان نتیجه گرفت که واژه «رجس» از دیدگاه قرآن کریم در دو مورد مادی (مانند خوک، شراب) و غیر مادی (مانند کفر، نفاق) به کار رفته است.

بدون شک، با توجه به اطلاق آیه شریف تطهیر، و نیز «الف و لام» همراه کلمه رجس، این واژه انواع پلیدی‌های مادی و معنوی و عیوب ظاهری و باطنی و حتی نواقص و کمبودهای آشکار و پنهان را در بر می‌گیرد.

گرچه ترکیب اضافی فوق به معنای خانواده و خاندان است، اما هرگاه به طور مطلق و بدون هیچ قیدی به کار رود، به دلیل آیه تطهیر، به خاندان پیامبر اختصاص می‌یابد. بنابراین توجیه تکلف‌آمیز مؤلف محقق کتاب «التحقیق فی کلمات القرآن» در نفی سخن مذکور و اثبات عدم اختصاص واژه اهل بیت - آنگاه که مطلق به کار رود - به خاندان پیامبر، بر تحقیق عمیقی استوار نبوده، چندان قابل اعتماد نخواهد بود. به ویژه این که پیامبر پس از نزول آیه تطهیر، ماه‌ها پیش از نماز صبح به در خانه حضرت فاطمه می‌آمد و با صدای بلند می‌فرمود:

«السلام علیکم اهل البیت و رحمة الله و برکاته»⁽¹⁾

سیوطی، جلال الدین، الدرالمنثور، ج 5، ص 199؛ حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج 2، ص 141؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج 8، ص 205.

به علاوه، در حدیث قریب به تواتر «ثقلین»، پیامبر با صراحت، اهل بیت را در کنار قرآن قرار داد و چنین فرمود:

«انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی...».⁽²⁾

آری پس از چنین تأکیدهای فراوان بود که اصطلاح مذکور به تدریج به عنوان نامی‌خاص، بلکه صفتی ممتاز برای جماعتی مخصوص؛ یعنی پنج تن آل عبا گردید.

یاد آور می‌شود که اصطلاح اهل بیت سه بار در قرآن به کار رفته است:

نکته قابل توجه در کاربرد سه گانه فوق، آن است که تنها در سومین مورد، واژه اهل بیت معنای اصطلاحی خاصی به خود گرفته و مصادیق مشخصی یافته است.

ابو عبدالرحمن خلیل بن احمد الفراهیدی می‌نویسد:

«تطهّر به معنای پاکی و تنزه و خویشتن داری از گناه و معصیت است».

راغب اصفهانی در مفردات خود چنین می‌نویسد:

«طهارت دو گونه است: طهارت و پاکی جسم، و طهارت و پاکی نفس که عامه آیات قرآن کریم بر این دو معنا حمل می‌شود».⁽¹⁾

مفردات الفاظ القرآن، ص 525.

کلمه «تطهیراً» که در پایان آیه تطهیر به صورت مصدر ذکر شده، طبق قواعد زبان عربی بیان کننده نوعی تأکید است و به تطهیر اهل بیت علیهم السلام اختصاص دارد. بنابراین، منظور از یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً در آیه مورد بحث، تطهیر جسمی و روحی کامل اهل بیت علیهم السلام مورد خطاب است.

دیدگاه‌ها و اجتهادها درباره اهل بیت علیهم السلام

در این زمینه، هشت قول مطرح شده⁽²⁾که در سه عنوان قابل جمع بندی است:

لازم به توضیح است قولی که زنان پیامبر را داخل اهل البیت می‌داند به عکرمه، غلام ابن عباس،⁽¹⁾و عروة بن زبیر، مقاتل بن سلیمان، و ابن عباس به (روایت عکرمه) و سعید بن جبیر⁽²⁾نسبت داده شده است.

شأن نزول آیه

روایات این موضوع از هفتاد حدیث هم تجاوز می‌کند. بسیاری از آن را اهل سنت به طرق متعدد - نزدیک به چهل طریق - از امام علی و امام حسن علیهماالسلام، ام سلمه، عایشه، ابوسعید خدری، سعد، واثله بن اسقع، ابوالحمراء، ابن عباس، ثوبان غلام پیامبر و عبدالله بن جعفر نقل کرده‌اند.

از طریق شیعه هم بیش از سی طریق از حضرت علی، امام سجاد، امام باقر، امام صادق، امام رضا علیهم‌السلام، ام سلمه، ابوذر، ابولیلی، ابوالاسود دوئلی، عمرو بن میمون و سعد بن ابی‌وقاص نقل شده است.⁽³⁾

در بین مفسران اهل سنت، بیشترین روایات این باب را محمد بن جریر طبری در تفسیر خود و حافظ جلال الدین سیوطی در «الدر المنثور» گرد آورده‌اند. اما نکته قابل توجه این است که طبری از حدود پانزده روایتی که در شأن نزول آیه تطهیر ذکر کرده، تنها یک روایت و آن را هم از عکرمه در اثبات ادعای اهل سنت آورده است. سیوطی نیز از میان نزدیک به 25 روایت، تنها پنج حدیث را در تأیید نظریه عامه نقل کرده است.⁽¹⁾

المیزان، ج 12، ص 311؛ مجمع البیان، ج 7، ص 559؛ اهل بیت در آیه تطهیر، ص 26.

ابوبکر احمد بن موسی ابن مردویه (م 410 ه -) می‌گوید:

«به بیش از صد طریق روایت رسیده است که آیه (تطهیر) درباره محمد، علی، فاطمه، حسن، حسین علیهم‌السلام (نازل شده) است».⁽²⁾

محدث مشهور، مولی محسن فیض کاشانی (1007-1091 ه -) می‌گوید:

«روایات مربوط به نزول آیه (تطهیر) درباره پنج تن آل عبا، از طریق (مذهب اهل‌بیت) و اهل سنت بیش از آن است که شمرده شود».⁽³⁾

سید هاشم بن سلیمان البحرانی (م 1107 ه -) در کتاب «غایة المرام و حجة الخصام» در اختصاص آیه تطهیر به پنج تن آل عبا علیهم‌السلام حدود هشتاد حدیث و روایات نقل می‌کند که 41 حدیث آن از طریق برادران اهل سنت و 34 حدیث آن از طریق مذهب اهل بیت علیهم السلام می‌باشد.⁽⁴⁾

اکنون جای این پرسش باقی است که علی‌رغم کثرت و فزونی روایاتی که شأن نزول آیه تطهیر را خاص پنج تن آل عبا می‌داند و از نظر حجیت و اعتبار اگر از روایات مخالفش محکم‌تر و قوی‌تر نباشد، لااقل در حدّ و اندازه آن است و اگر در کتاب‌های اهل سنت بیش از کتب شیعه نقل نشده باشد، مطمئناً کمتر از آن نخواهد بود، آیا باز هم باید چشم و گوش بسته از منقولات جعلی تابعین معلوم الحالی همانند عکرمه یا دیگران پیروی کرده، زنان پیامبر را هم در شمول آیه جای داد؟!

از آنجایی که در این زمینه مقالات و کتاب‌های بسیاری نوشته شده فقط به نقد دیدگاه‌های مخالف در میان اهل سنت - که اندک‌اند - می‌پردازیم.

نقد دیدگاه مخالفان

1. اعتراف جمهور اهل سنت به نزول آیه تطهیر در شأن خمسه طیبه

جمهور اهل سنت، شبیه احادیث ذیل را نقل و بر صحت آنها اعتراف نموده‌اند.

الف) ابوجعفر محمد بن جریر طبری در تفسیر خود چنین نقل می‌کند:

عن ابی سعید الخدری قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم: نزلت هذه الآیه فی خمسه: فی و فی علی رضی الله عنه و حسن رضی الله عنه و حسین رضی الله عنه و فاطمه رضی الله عنها إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ؛ ⁽¹⁾

جامع البیان عن تأویل آی القرآن، ج 12، جزء 22، ص 6؛ رازی، ابن ابی حاتم، تفسیر القرآن العظیم، ج 9، ص 3131، ح 17673؛ ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج 3، ص 494؛ نیشابوری، علی بن احمد، اسباب النزول، ص 295؛ الدرالمنثور فی التفسیر المأثور، ج 6، ص 604.

ب) ابوعبدالله حاکم نیشابوری چنین نقل می‌کند:

عن‌ام سلمه رضی الله عنها قالت: فی بیتی نزلت هذه الایة إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً قالت: فارسل رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم الی علی و فاطمه و الحسن و الحسین رضوان الله علیهم اجمعین فقال: اللهم هولاء اهل بیتی؛⁽²⁾ام سلمه (رض) می‌گوید: این آیه در خانه من نازل شد و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم، علی، فاطمه، حسن و حسین - رضوان الله علیهم اجمعین - را نزد خود فرا خواند و چنین گفت: خدایا، اینان اهل بیت من‌اند.

جناب حاکم نیشابوری در ذیل این حدیث شریف چنین می‌گوید:

«هذا حدیث صحیح علی شرط البخاری و لم یخرجاه؛ ⁽¹⁾

همان.

گفتنی است که در کتب ذیل که همگی از منابع معروف اهل سنت به شمار می‌آیند، تقریباً همین مضمون یاد شده در خصوص نزول آیه تطهیر و اختصاص آن به پنج تن آل عبا علیهم السلام موجود است:

و مصابیح السنه، ج 2، ص 277؛ جامع الاصول، ج 10، ص 100؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 167؛ کنز العمال، ج 13، ص 163؛ ترجمه الامام الحسین علیه السلام فی تاریخ دمشق - تحقیق المحمودی، صص 17-61، حدیث 83-111؛ تاریخ بغداد، ج 10، ص 278؛ ابن حبان فی الحدیث، 6976 عن صحیحه، ج 15، ص 432، تحت این عنوان «ذکر الخبر المصرح بان هولاء الاربع هم اهل بیت المصطفی»؛ تذکرة الخواص، ج 2، ص 122؛ ذهبی در تلخیص المستدرک، صححه علی شرط مسلم، ج 3، ص 147، الحاکم در تفسیر سوره احزاب (کتاب التفسیر عن المستدرک)، ج 2، ص 416 و صححه علی شرط مسلم، ابویعلی، مسند، ج 13، ص 470، ح 7486.

مؤلف محرر الوجیز می‌گوید:

وقالت فرقه: هی الجمهور (اهل البیت) علی و فاطمه و الحسن و الحسین، و فی هذا احادیث عن النبی صلی الله علیه و سلم، قال ابوسعید الخدری: قال رسول الله صلی الله علیه و سلم: «نزلت هذه الایه فی خمسه فی و فی علی و فاطمه و الحسن و الحسین» رضی الله عنهم، و من حجه الجمهور قوله (عنکم) و (یطهرکم) بالمیم، و لو کان النساء خاصه لکان عنکن.⁽¹⁾

محرر الوجیز، ج 4، ص 384، ذیل آیه.

ابن عطیه، این قول را نظر جمهور اهل سنت می‌داند (اختصاص در خمسه طیبه) و سپس می‌افزاید از جمله استدلال جمهور، ضمائر خطاب در عَنْکُمُ و یُطَهِّرَکُمْ است و اگر زنان داخل بودند باید می‌گفت: «عنکن».

محب طبری می‌گوید:

«این عمل از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم مکرر صادر شده است؛ یک‌دفعه در خانه‌ام سلمه و یک مرتبه در خانه فاطمه سلام الله علیها».⁽¹⁾

ینابیع الموده، ج 1، ص 253، باب 33.

عده زیادی از اهل سنت حدیث اختصاص اهل البیت به پنج تن آل عبا را صحیح دانسته‌اند، از آن جمله:

احمد بن حنبل، مسلم بن حجاج، ابن حیان، حاکم نیشابوری، ذهبی، ابن تیمیه «اما حدیث الکساء فهو صحیح» رواه احمد و الترمذی من حدیث ام‌سلمه و رواه مسلم فی صحیحه من حدیث عائشه.⁽²⁾

2. اهل بیت علیهم‌السلام و آیه تطهیر در آینه روایات

الف) عن‌ام سلمه

ان النبی صلی الله علیه و آله وسلم جلل علی الحسن و الحسین و علی و فاطمه کساء ثم قال: اللهم هولاء اهل بیتی و خاصتی، اذهب عنهم الرجس طهرهم تطهیراً. فقالت‌ام سلمه: و انا معهم یا رسول الله؟ قال: انک الی خیر؛

ام سلمه می‌گوید: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم بر حسن، حسین، علی و فاطمه کسایی پوشاند. سپس گفت: خدایا، اینان اهل بیت و خواص من هستند، پلیدی را از آنان دور کن و آنها را کاملاً پاک گردان. ام سلمه گفت: ای پیامبر خدا، آیا من نیز با آنها هستم؟ حضرت صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: همانا تو بر خیر و نیکی هستی.

ابوعیسی محمد بن عیسی ترمذی در ذیل این حدیث می‌نویسد:

«هذا حدیث حسن و هو احسن شیء روی فی هذا الباب؛⁽³⁾این حدیث حسن است و آن بهترین حدیثی است که در این باب (باب فضل فاطمه بنت محمد صلی الله علیه و آله وسلم) روایت شده است».

ب) عن صفیه بنت شیبه

قالت عائشه: «خرج النبیّ علیه‌السلام غداه و علیه مرط مرحل من شعر اسود، فجاء الحسن بن علی فادخله، ثم جاء الحسین فدخل معه، ثم جائت فاطمه فادخلها، ثم جاء علی فادخله، ثم قال: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ؛ صفیه، دختر شیبه، نقل می‌کند که عایشه گفت: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم هنگام بامداد با عبایی از پشم سیاه بیرون شد. حسن بن علی رسید، او را داخل عبا کرد. سپس حسین آمد و همراه او داخل (عبا) شد. سپس فاطمه آمد، او را داخل فرمود. پس از آن علی آمد و او را نیز داخل عبا کرد. سپس گفت: خدا فقط می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت دور کند و شما را کاملاً پاک سازد».

بررسی و جمع بندی روایات

3. روایات و حصر آیه به خمسه طیبه

اشاره

طبق نقل اهل سنت، تعداد زیادی از صحابه احادیث را نقل نموده‌اند که حصر آیه را به خمسه طیبه نسبت داده، و دانشوران اهل سنت آنها را در کتب خود نقل نموده‌اند. در این قسمت برخی از این روایات را بیان می‌کنیم تا حقیقت بر همگان مشخص شود.⁽¹⁾

برای مطالعه بیشتر، ر. ک: احقاق الحق، ج 9، صص 2-99.

الف) حدیث واثله بن الاصقع

الحاکم النیشابوری، مستدرک (ج 2، ص 416، ط حیدرآباد)؛

ابوالمحاسن یوسف بن موسی الحنفی، المعتصر (ج 2، ص 267، ط حیدر آباد)؛

ثعلبی، الکشف و البیان، ذیل آیه؛

البیهقی، السنن الکبری (ج 2، ص 152، ط حیدرآباد)؛

محب الدین الطبری، ذخائر العقبی (ص 24، ط مکتبه القدسی بمصر)؛

اسماعیل بن کثیر الدمشقی در تفسیرش (المطبوع بهامش فتح البیان، ج 8، ص 72، ط بولاق مصر)؛

علامه قسطلانی، المواهب اللدنّیة (ج 7، ص 3 ط، مصر)؛

حافظ نورالدین علی بن ابی بکر، مجمع الزوائد (ج 9، ص 167، ط مکتبه القدسی بالقاهره)؛

علی بن عبدالعال الکرکی، نفحات اللاهوت (ص 52، ط الغری)؛

الذهبی سیر اعلام النبلاء (ج 3، ص 212، ط مصر) و ج 3، ص 258؛

السید احمد زینی دحلان، السیرة النبویة مطبوع بهامش سیرة الحلیة (ج 3، ص 329، ط مصر)؛

الحنفی القندوزی، ینابیع المودة (ص 229، ط استامبول)؛

الشیخ حسن العدوی الحمزاوی، مشارق الانوار (ص 113، ط مصر)؛

الشیخ احمد بن عبدالرحمن الساعاتی بدایع السنن (ج 2، ص 495، ط قاهره)؛

الشیخ عبدالله الحنفی الامر تسری ارجح المطالب (ص 325، ط لاهور)؛

علامه سید علوی بن طاهر الحداد، القول الفصل (ج 2، ص 203، ط جاوا)؛

سید محمد عبدالغفار الهاشمی، ائمه الهدی، (ص 145، ط القاهره).

ب) حدیث عمر بن ابی سلمه

ابوعیسی الترمذی، صحیحه (ج 13، ص 200، ط التازی مصر)؛

ابن جریر طبری، جامع البیان (ج 22، ص 8، ط الحلبی، مصر)؛

شیخ خضر بن عبدالرحمن الازدی، التبیان (ص 125، مخطوط)؛

علامه ملا علی القاری، الاربعین حدیثا، ص 61؛

الشیخ سعید بن محمد بن مسعود الشافعی، المنتقی فی سیرة، المصطفی، ص 188؛

المیرزا محمد خان البدخشی، مفتاح النجا، ص 14؛

حنفی قندوزی، ینابیع (صص 107 و 299، ط استامبول)؛

سید علوی بن طاهر الحداد الحضرمی، القول الفصل (ج 2، ص 233، ط جاوا)؛

علامه الامر تسری، ارجح المطالب (ص 52، ط لاهور)؛

احمد بن سوده الادریسی، رفع اللبس و الشبهات (ص 65، ط مصر).

ج) حدیث عایشه

البیهقی، المحاسن و المساوی (ص 297، ط بیروت)؛

جمال الدین الزرندی الحنفی، نظم دررالسمطین (ص 123، ط مطبعه القضاء)؛

السید علوی بن طاهر القول الفصل (ج 2، ص 215، ط جاوا)؛

البیهقی، سنن، (ج 2، ص 149، ط حیدرآباد الدکن)؛

ابن جریر طبری، جامع البیان (ج 22، ص 6، ط الحلبی بمصر)؛

العلامه البغوی در تفسیر معالم التنزیل (ج 5، ص 213، ط قاهره)؛

العلامه محب الدین طبری، ذخائر العقبی (ص 24، ط مکتبه القدسی بمصر)؛

ابن کثیر الدمشقی، البدایه و النهایه، (ج 8، ص 34، ط السعاده بمصر)؛

الشیخ عبدالقادر بن احمد بدران الدمشقی، تهذیب تاریخ ابن عساکر؛

الشیخ علاء الدین البغدادی الشهیر بالخازن، تفسیر خازن (ج 5، ص 213، ط قاهره)؛

ابن تیمیه الحنبلی، منهاج السنه (ج 3، ص 4 و ج 4، ص 20، ط قاهره)؛

الشیخ خضر بن عبدالرحمن، التبیان (ص 125، مخطوط)؛

الشیخ سعید بن محمد بن مسعود الشافعی، المنتقی فی سیرة المصطفی، ص 188؛

الخطیب التبریزی العمری، مشکوة المصابیح (ص 568، ط الدهلی)؛

الذهبی، المنتقی من منهاج الاعتدال (صص 168 و 304، ط المغرب الاقصی بالقاهره)؛

القاضی المیر حسین المیبدی الیزدی، شرح دیوان امیرالمؤمنین، ص 185؛

ابن حجر الهیتمی، الصواعق المحرقه، (ص 227، ط عبداللطیف، مصر)؛

عبدالغنی بن اسماعیل النابلسی، ذخائر المواریث (ج 4، ص 277، ط القاهره)؛

الحنفی القندوزی، ینابیع الموده (صص 107 و 167 و 229، ط اسلامبول)؛

السید محمد صدیق حسنخان، فتح البیان (ج 7، ص 277، ط بولاق مصر) و در «حسن الاسوه» (ص 115، ط آلاستانه)؛

ابن ربیع الشیبانی، تیسیر الوصول (ص 160، ط نول کشور)؛

ابن ذبیح یوسف النبهانی، الشرف الموبد (ص 9، ط مصر)، و جواهر البحار (ج 4، ص 82، ط قاهره)؛

علامه الحضرمی، القول الفصل (ج 2، ص 210، ط جاوا)؛

السید ابوبکر العلوی الحضرمی الشافعی، رشفه الصاوی (ص 15، ط القاهره)؛

علامه سید محمد یوسف التونسی، السیف الیمانی المسلول (ص 9، ط الترقی الشام)؛

شیخ عبیدالله الامر تسری، ارحج المطالب (ص 52، ط لاهور)؛

علامه السید احمد بن سوده الحسنی الادریسی، رفع اللبس والشبهات (ص 65، ط مصر)؛

علامه الشیخ منصور بن علی ناصف المصری، التاج الجامع للاصول (ج 3، ص 308، ط قاهره)؛

العلامه الملا علی بن سلطان الهروی الحنفی، جمع الوسائل فی شرح الشمائل (ج 1، ص 147، ط الادبیه، قاهره).

د) حدیث سعد

ابن جریر طبری، جامع البیان (ج 22، ص 8، ط مصطفی الحلبی)؛

علامه البیهقی، السنن الکبری (ج 7، ص 63، ط حیدرآباد الدکن ج 2، ص 150)؛

علوی بن طاهر الحداد، القول الفصل (ج 2، ص 218، ط جاوا و ج 2، ص 217)؛

شیخ عبید الله الحنفی الامر تسری، ارحج المطالب (ص 53، ط لاهور)؛

احمد بن حنبل، المسند (ج 1، ص 185، ط مصر و ج 6، ص 298، ط المیمنیه مصر)؛

مسلم بن حجاج، صحیح (ج 2، ص 119، ط محمد علی صبیح، مصر)؛

ترمذی، صحیح (ج 13، ص 171، ط العادی، مصر و ج 13، ص 248، ط التازی مصر)؛

عبدالعال الکرکی، نفحات اللاهوت، (ص 52، ط الغری صص 53 و 59)؛

نسائی، خصائص (ص 4، ط التقدم مصر، ص 16)؛

حاکم نیشابوری، المستدرک، (ج 3، ص 108، ط حیدر آباد)؛

علامه خوارزمی، المناقب (ص 64، ط تبریز)؛

ابن الاثیر، اسد الغابه (ج 4، ص 25، ط مصر)؛

سبط ابن جوزی، تذکره الخواص (ص 22، ط الغری)؛

ذهبی، تلخیص المستدرک (در حاشیه مستدرک، ج 3، ص 108، ط حیدرآباد)؛

محمد یوسف الزرندی، نظم دُررالسمطین، (ص 107، ط مطبعه القضاء)؛

محمد عبدالله بن اسعد الشافعی، مراة الجنان (ج 1، ص 109، ط حیدرآباد)؛

ابن حجر عسقلانی، الاصابه، (ج 2، ص 503، ط مصر)؛

ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، (ج 7، ص 60، ط مصر)؛

ابن کثیر، البدایه و النهایه (ج 7، صص 338-339، ط القاهره)؛

المتقی الهندی، منتخب کنز العمال (در حاشیه مسند ج 5، ص 53، ط المیمنیه مصر)؛

محمد خان البدخشی الحنفی، مفتاح النجاة (ص 64، مخطوط)؛

عبدالقادر الوردیفی، سعد الشموس و الاقمار (ص 209، ط التقدم بالقاهره)؛

ابن جریر طبری، جامع البیان، (ج 22، ص 7، ط مصطفی الحلبی، ج 22، صص 6 و 8)؛

بخاری، التاریخ الکبیر، (ج 1، قسم 2، ص 70، رقم 1719، ط حیدرآباد الدکن)؛

ابن ثابت الشافعی، تاریخ بغداد، (ج 9، ص 126، ط القاهره)؛

الطبرانی، المعجم الکبیر، ص 134؛

عبدالرحمن محمد بن حیان الاصبهانی، اخلاق النبی، (ص 116، ط مطابع الهلالی)؛

علامه النبهانی، الانوار المحمدیه (ص 434، ط بیروت)؛

واحدی نیشابوری، اسباب النزول (ص 267، ط المطبعه الهندیه)؛

حافظ ابونعیم، اخبار اصبهان، (ج 1، ص 108، ج 2، ص 253)؛

علامه بغوی، معالم التنزیل (ص 213، ط القاهره)؛

احمد بن علی بن ثابت الشافعی، موضع اوهام الجمع والتفریق (ج 2، ص 281، ط حیدرآباد)؛

ابن اثیر، اسدالغابه (ج 4، ص 29، ط مصر)؛

محب الدین طبری، ریاض النضره (ج 2، ص 188، ط الخانجی، مصر)؛

محب الدین طبری ذخائر العقبی (ص 23، ط القدسی، قاهره)؛

ذهبی، تاریخ الاسلام، (ص 6، ط مصر)؛

ذهبی، سیر اعلام النبلاء (ج 2، ص 89، ط مصر)؛

ابن عساکر، تاریخ دمشقی، (ج 4، ص 204، ط روضه الشام)؛

علامه النابلسی، ذخائر المواریث (ج 4، ص 293، ط القاهره)؛

علامه الزرندی، نظم در السمطین (ص 238، ط مطبعه القضاء)؛

القاضی یوسف بن موسی الحنفی، المعتصر من المختصر (ج 2، ص 266، ط حیدرآباد)؛

جلال الدین سیوطی، مفحمات الاقران فی مبهمات القرآن (ص 32، ط قاهره)؛

ابوالحسن الکازرونی، و شرف النبی (ص 224)؛

علامه القسطلانی، المواهب اللدنّیه (ج 7، ص 4، ط مصر)؛

ابن حجر عسقلانی، الاصابه (ج 4، ص 366، ط دارالکتب المصریه)؛

ابن حجر عسقلانی؛ تهذیب التهذیب (ج 2، ص 297، ط حیدر آباد)؛

ابن حمزه الحسینی نقیب دمشقی البیان والتعریف (ص 149، ط حلب)؛

الشیخ حسن الحمزاوی مشارق الانوار (ص 113، ط مصر)؛

الشیخ احمد بن یوسف مشهور به القرمانی، اخبار الدول (ص 120، ط بغداد)؛

السید احمد زینی دحلان، السیره النبویه، (ج 3، ص 329، ط مصر)؛

علامه ملاعلی القاری، الاربعین حدیثا، ص 61؛

علامه شیبانی معروف به ابن البدیع، تیسیر الوصول، (ص 160، ط نول کشور)؛

ابن حمزه الحسینی، البیان و التعریف، (ج 1، ص 150، ط حلب)؛

السید ابوبکر العلوی الحضرمی، رشفه الصاری، (ص 14، ط القاهره)؛

الذهبی، المننقی من منهاج الاعتدال، (ص 168، ط المغرب الاقصی بالقاهره)؛

احمد الحنفی ابی محمد کرام القنائی، الجواهر الحسان، (ص 294، ط بولاق)؛

علامه قندوزی، ینابیع الموده (صص 106، 107، 294، 228، ط استامبول)؛

العلامه شیخ عبدالهادی (نجا، حالیه الکدر فی شرح منظومه البرزنجی)، (ص 196، ط مصر)؛

العلامه سید محمد صدیق حسن خان حسن الاسوه (ص 115، ط الاستانه)؛

العلامه سید محمد صدیق حسن خان، فتح البیان (ج 7، ص 276، ط ولاق مصر)؛

العلامه السید علوی بن طاهر، القول الفصل (ج 2، صص 164-165، 177، 183-184، 187، 192-195 و 197، ط جاوا)؛

آلوسی بغدادی، جلاء العینین (ص 39، ط بغداد)؛

الشیخ یوسف النبهانی، الشرف الموبد، (ص 18، ط مصر، صص 7 و 9)؛

الشیخ حسن النجار المصری، الاشراف، (ص 10، ط مصر)؛

ه -) حدیث ابی سعید الخدری

ابن جریر طبری، الجامع البیان، (ج 22، ص 6، ط القاهره)؛

الطبرانی، المعجم الکبیر، (ص 134، نسخه جامعه طهران)؛

نورالدین علی بن ابی بکر، مجمع الزوائد، (ج 9، ص 167، ط القاهره)؛

جمال الدین الزرندی، نطم دُررالسمطین، (ص 238، ط مطبعه القضاء)؛

ابن حجر هیتمی، صواعق المحرقه، (ص 227، ط عبداللطیف مصر)؛

ابن عساکر، و تاریخ، (ج 4، ص 204، ط روضه الشام)؛

ابن حسنویه الحنفی، در بحر المناقب، ص 5؛

واحدی، اسباب النزول، (ص 266، ط قاهره)؛

قندوزی حنفی، ینابیع الموده، (ص 108، ط استامبول و صص 230 و 294)؛

علامه الامر تسری، ارجح المطالب، (صص 44 و 53-54، ط لاهور)؛

علامه قسطلانی، المواهب اللدنیه، (ج 7، ص 4، ط مصر)؛

البنهانی، الشرف الموبد، (ص 706، ط مصر)؛

ابن طاهر، القول الفصل، (ج 2، صص 206-207، ط جاوا)؛

الذهبی، تاریخ الاسلام (ج 3، ص 6، ط مصر)؛

خوارزمی، المناقب (ص 24، ط تبریز، ص 34)؛

السید محمد صدیق، فتح البیان، (ج 6، ص 105، ط ولاق)؛

الشیخ حسن النجار، الاشراف، (ص 9، ط مصر)؛

و) حدیث علی علیه‌السلام

علامه حنفی قندوزی، ینابیع الموده، (ص 174، ط استامبول)؛

احمد بن عبدالحمید العباسی، عمده الاخبار، (ص 78، ط السید اسعد طرابزونی)؛

المولی حسین الکاشفی، المواهب العلیه؛

علامه السمهودی و تاریخ المدینه المنوره (ج 1، ص 331، ط مصر)؛

ابوبکر بن الحسین بن عمرالمراغی، تحقیق النضره، (ص 75، ط مصر).

ز) حدیث جعفر بن ابی طالب

علوی بن طاهر، القول الفصل (ص 185، ط جاوا).

ح) حدیث ابی برزه

نور الدین علی بن ابی بکر، مجمع الزوائد (ج 9، ص 169، ط مکتبه القدسی، قاهره).

ط) حدیث صبیح

ابن حجر عسقلانی، الاصابه، (ج 2، ص 169، ط مطبعه مصطفی محمد، مصر)؛

حنفی قندوزی، ینابیع الموده، (ص 13، ط استامبول).

ی) حدیث ابن عباس

اسماعیل بن عبدالله النقشبندی، (مناقب العشره، ص 194)؛

علامه الامر تسری، ارجح المطالب، (ص 54، ط لاهور).

ک) حدیث انس

ابن حنبل، مسند، (ج 3، ص 259، ط المیمینه مصر)؛

ابوالطیب السید نقی الدین محمد بن احمد بن علی الفاسی، شفاء الغرام باخبار البلد الحرام (ج 2، ص 359، ط داراحیاء التراث العربیه، القاهره)؛

الطبرانی معجم الکبیر (ص 134)؛

ابن جریر طبری، جامع البیان، (ج 22، ص 6، ط قاهره)؛

ابن اثیر الجزری اسد الغایه، (ج 5، ص 521، ط مصر)؛

الذهبی، تاریخ الاسلام، (ج 2، ص 97، ط مصر)؛

النبهانی، الشرف الموبد، (ص 7، ط مصر)؛

متقی هندی، منتخب کنز العمال، (ج 5، ص 96، ط المیمینه مصر)؛

ابن کثیر، تفسیر القرآن، (حاشیه فتح البیان، ج 8، ص 72، ط بولاق، مصر)؛

ابن کثیر، البدایه و النهایه (ج 8، ص 205، ط القاهره)؛

السید محمد صدیق حسن خان، فتح البیان (ج 7، ص 277، ط بولاق، مصر)؛

عبدالغنی بن اسماعیل بن عبدالغنی، ذخائر المواریث، (ج 1، ص 38، ط قاهره)؛

علامه الحمزاوی، مشارق الانوار، (ص 113، ط مصر)؛

علامه الشیخ حسن النجار، الاشراف، (ص 9، ط مصر)؛

علامه سید محمد صدیق حسن خان، حسن الاسوه، (ص 115، ط آستانه)؛

ابن الربیع، تیسیر الوصول، (ص 160، ط نول کشور)؛

الشیخ احمد بن عبدالرحمن البنّاء (ساعاتی) بلوغ الامانی (ج 18، ص 238 ذیل حدیث 283)؛

عبدالرحمن الصفوری، نزهه المجالس؛ (ج 2، ص 222، ط قاهره)؛

حنفی قندوزی، ینابیع (صص 193 و 108 و 260، ط استامبول)؛

النبهانی، اشرف الموبد (ص 706، ط مصر)؛

علوی بن طاهر، القول الفصل، (ج 2، ص 227، ط جاوا)؛

علامه الامر تسری، ارحج المطالب، (ص 54، ط لاهور).

ل) حدیث ابی الحمراء

محمد بن اسماعیل البخاری، الکنی، (ص 25، ط حیدر آباد)؛

علامه طبری، منتخب ذیل المذیل، (ص 83، ط الاستقامه، مصر)؛

الطبرانی، المعجم الکبیر، ص 134؛

ثعلبی، الکشف و البیان، ذیل آیه؛

ابن اثیر الجزری، اسدالغابه، (ج 5، ص 174، ط مصر)؛

الذهبی، تاریخ اسلام، (ج 2، ص 97، ط مصر)؛

الذهبی، میزان الاعتدال، (ج 2، ص 17، ط قاهره)؛

ابن کثیر، البدایه و النهایه، (ج 5، ص 321، ط القاهره)؛

شیخ فتح الدین ابوالفتح، عیون الاثر، (ص 2، ط القدسی، قاهره)؛

شیخ فتح الدین ابوالفتح (عیون الاثر)، تفسیر، در حاشیه فتح البیان، (ج 7، ص 277، ط بولاق، مصر)؛

ابن جریر طبری، جامع البیان، (ج 22، ص 6، ط قاهره)؛

نور الدین علی بن ابی بکر، مجمع الزوائد، (ج 9، صص 121 و 168، ط قاهره)؛

علامه السمهودی، تاریخ مدینه المنوره، (ج 1، ص 319، ط مصر)؛

علوی بن طاهر، القول الفصل، (ص 229، ط جاوا)؛

علوی الامر تسری، ارحج المطالب، (ج 54، ص 335، ط لاهور)؛

علامه القاضی یوسف الحنفی، المعتصر من المختصر، (ج 2، ص 267، ط حیدر آباد)؛

م) حدیث عطیه

ابن اثیر، اسد الغابه، (ج 3، ص 413، ط مصر)؛

ابن حجر عسقلانی، الاصابه، (ج 2، ص 479، ط مصر).

به نقل جمعی از صحابه

ابن عبدالبر، استیعاب (ج 2، ص 460، ط حیدر آباد الدکن)؛

السید علوی بن طاهر، قول الفصل، (ج 1، ص 48، ط جاوا)؛

علامه بهجت افندی، تاریخ آل محمد، (ص 42، ط آفتاب)؛

الترمذی، صحیح (ج 13، ص 248، ط التازی، مصر)؛

الذهبی، سیراعلام النّبلاء، (ج 3، ص 190، ط مصر)؛

علامه القندوزی، الینابیع، (ص 15، ط استامبول)؛

ثعلبی، الکشف و البیان، همان حدیث ینابیع.

رد نظریه شمول زنان پیامبر

عمده استدلال قائلین به این قول - داخل بودن زنان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در حکم آیه - را می‌توان در بخش‌های زیر خلاصه کرد:

الف) دلالت سیاقی و بررسی آن

مهم‌ترین چیزی که افراد مذکور به آن استدلال نموده‌اند سیاق آیات است؛ زیرا آیات پیش و آیات بعد از این آیه، خطاب به زنان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم است، پس تطهیر هم فقط شامل اینان می‌شود.⁽¹⁾

ر. ک: فتح القدیر، ج 4، صص 279-281؛ تهذیب تاریخ دمشق، ج 4، ص 208؛ احکام القرآن، ج 5، ص 230؛ نفحات اللاهوت، ص 85؛ الکلمه الغرّاء فی تفضیل الزهرا، ص 213؛ بحارالانوار، ج 35، ص 234؛ المواهب اللدنیه، ج 2، ص 123؛ السیره النبویه، ج 2، ص 300؛ دلائل الصدق، ج 2، ص 94؛ المیزان فی تفسیر القرآن، ج 16، ص 311؛ مجمع البیان، ج 8 ص 356.

رد این نظریه

ابن حجر عسقلانی در «صواعق المحرقه» می‌گوید:

«قال الله تعالی: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ، اکثر المفسرین علی انها نزلت فی علی و فاطمه و الحسن و الحسین. لتذکیر ضمیر (عنکم) و ما بعده».⁽²⁾

تنها نکته‌ای که می‌توان از سیاق قبل و بعد آیه تطهیر به دست آورد، این است که آیه مذکور در ضمن آیات مربوط به زنان پیامبر قرار دارد؛ اما در اینکه حتماً باید با آن در ارتباط باشد، امری نیست که به راحتی قابل اثبات بوده یا بتوان بر آیه تحمیل کرد. به ویژه اگر بر این واقعیت اعتقاد داشته باشیم که در پاره‌ای موارد، صدر آیه در خصوص یک مطلب است و میانه آن درباره مطلبی دیگر و ذیل آن بیانگر نکته‌ای سوم است.

الف) در داستان حضرت یوسف آمده است:

فَلَمّا رَأی قَمِیصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قالَ إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ إِنَّ کَیْدَکُنَّ عَظِیمٌ * یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا وَ اسْتَغْفِرِی لِذَنْبِکِ إِنَّکِ کُنْتِ مِنَ الْخاطِئِینَ‌1.

چنانکه ملاحظه می‌شود، در اثنای سخن از کید زلیخا و مکر زنانه وی، جمله معترضه یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا آمده است که به قبل و بعد خود ارتباطی ندارد، بلکه خود، جمله‌ای مستقل و مجزا به شمار می‌آید.

ب) صریح‌تر و روشن‌تر از مورد فوق، آیه سوم سوره مائده است که می‌فرماید:

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطِیحَةُ وَ ما أَکَلَ السَّبُعُ إِلاّ ما ذَکَّیْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ ذلِکُمْ فِسْقٌ الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً فَمَنِ اضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ‌1.

علامه طباطبایی می‌فرمایند:

اگر در صدر و ذیل آیه با دقت و تأمل ژرف تری نظر شود، این حقیقت به دست می‌آید که در افاده معنا، خود کلامی‌تام است و کامل شدن معنایش متوقف بر اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا... یا اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ... نیست. و اساساً به هیچ وجه نمی‌توان میان آغاز و انجام این آیه و آنچه در میانه آن قرار گرفته است، ارتباطی از جهت معنا پیدا کرد. بلکه باید گفت «الیوم یئس الذین کفروا..» خود، آیه کامل و مستقلی است که به عنوان یک جمله معترضه در وسط آیه مذکور قرار گرفته است و در دلالت و بیان خویش ابداً نیازمند قبل وبعد خود نیست، بنابراین چه بگوییم این آیه به یکباره نازل گردیده، یا گفته شود که آیه اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا... نزولی مستقل داشته و به دستور پیامبر در این بخش از آیه سوره مائده قرار گرفته است، از یک حقیقت نمی‌توان غافل ماند و آن این که دو جمله مذکور آیه‌ای مستقلی به شمار می‌آید و هیچ یک در افاده معنا به دیگری وابسته نیست.

دلیل بارز این مدعا هم روایات فراوانی است که از طرق شیعه و سنی در شأن نزول خاص آیه «اکمال دین» نقل شده است.⁽¹⁾

در بسیاری از این روایات بدون هیچ اشاره‌ای به قبل و بعد آیه اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا... به شان نزول اختصاصی آن پرداخته شده است.⁽²⁾

برای مطالعه بیشتر ر. ک: علامه امینی، الغدیر.

«اگر شما] دو تن از همسران پیامبر [از کار خود توبه کنید،] کاری از پیش نخواهید برد [، زیرا خداوند یاور اوست و همچنین جبرئیل و مؤمنان صالح و فرشتگان بعد از آنان پشتیبان او هستند. امید است اگر او (پیامبر) شما را طلاق گوید، پروردگارش به جای شما همسرانی بهتر برایش قرار دهد».

بر اساس روایات و اعترافات دانشمندان فریقین، این آیات درباره عایشه دختر ابوبکر، و حفصه دختر عمر، نازل شده است؛ در جایی که آنها به آزار و اذیت رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم روی آوردند و با نزول آیات فوق، مورد تهدید و سرزنش قرار گرفتند.⁽¹⁾

جهت اطلاع بیشتر ر. ک: جامع البیان، ج 14، جزء 28، صص 160-164؛ نصر بن محمد سمرقندی، تفسیر السمرقندی، ج 3، صص 378-381؛ محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج 18، صص 188-194؛ ابن ابی حاتم، تفسیر القرآن العظیم، ج 10، ص 3362، ح 18920؛ التبیان فی تفسیر القرآن، ج 10، صص 44-49؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج 10، صص 471-475؛ اسماعیل بن کثیر دمشقی، تفسیر القرآن العظیم، ج 4، صص 412-416؛ عبدالله بن محمد بیضاوی، تفسیر البیضاوی، ج 2، صص 505-506؛ عبدالرحمن بن محمد ثعالبی، تفسیر الثعالبی، ج 5، صص 450-452؛ الدر المنثور فی التفسیر المأثور، ج 8، صص 213 و 224؛ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج 5، صص 193-195؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج 24، صص 271-272.

ب) سوره حجرات، آیه یازدهم:

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسی أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ.

«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! نباید گروهی از مردان شما گروه دیگر را استهزا کنند... و نه زنانی از زنان دیگر] به استهزا یاد کنند [شاید آنان بهتر از اینان باشند».

همچنین بر اساس روایات موجود و اعتراف مفسران فریقین، قسمت مربوط به نهی از استهزای زنان در این آیه، درباره عایشه و حفصه نازل شده است؛ زیرا آن دو، ام المؤمنین و ام‌سلمه را به خاطر لباس یا به جهت کوتاهی قدش مورد استهزا قرار می‌دادند که خداوند متعال این آیه را نازل نمود و آنها را از این کار نهی فرمود.⁽²⁾

رسول گرامی‌اسلام صلی الله علیه و آله وسلم می‌فرماید:

«انّ علی کل حقّ حقیقه و علی کل صواب نوراً، فما وافق کتاب الله فخذوه و ما خالف کتاب الله فدعوه؛⁽¹⁾

کلینی، الاصول من الکافی، ج 1، ص 9، ح 1 و 31 نیز ر. ک: کنز العمال، ج 1، ص 179، ح 907؛ الجامع الصغیر، ص 74، ح 1151.

آیه تطهیر از عصمت و بی گناهی اهل بیت مورد خطاب سخن می‌گوید.

از طرف دیگر برخی از همسران رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم مورد سرزنش و تهدید قرآن کریم قرار گرفته‌اند. حتی در آیه سوره تحریم، همسران مورد خطاب بهتر از زنان دیگر شناخته نشده‌اند، لذا روایات منقول یا منسوب به افرادی همچون عبدالله بن عباس، عکرمه، عروه بن زبیر، سعید بن جبیر چنان اهمیتی ندارد و حتی در صورت صحیح و مورد اعتماد بودن سند آنها - که چنین هم نیست - در برابر صریح آیات نورانی، تضعیف و کنار گذاشته می‌شوند.

همان‌گونه که می‌دانید، در زمان خلافت امام علی علیه‌السلام در شهر بصره و در سال 36 ه - جنگی به نام جمل رخ داد. این جنگ به رهبری یکی از همسران پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم؛ یعنی ام المؤمنین عایشه بنت ابی بکر، اتفاق افتاد و در جای خود، موجب خون‌ریزی و تلفات بسیاری شد.⁽²⁾

لیس بجیّد، اذ لو کان کما قالوا لکان الترکیب: (عنکنّ، و یطهرکن) و إن کان هذا القول مرویّاً عن ابن عباس فلعّله لا یصحّ عنه، ثمّ قال: و قال ابو سعید الخدری: هو خاصّ برسول الله و علیٍ‌ّ و فاطمة و الحسن و الحسین (علیهم‌السلام)، وروی نحوه عن انس وعائشه واُمّ سلمه» و مثله فی تفسیر ابن جزی الکلبی (ج 2، ص 561)، و قد أُشیر لهذا الوجه ایضاً فی تفسیر التبیان (ج 8، ص 340).⁽¹⁾

ج 7، ص 231.

این روایت به صراحت می‌رساند که «اهل بیت» خاص خمسه طیبه است. ترجمه روایت نیز چنین است: «از ابو سعید خدری روایت شده که آیه، خاص رسول الله و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام است. شبیه این روایت از انس، عایشه و ام‌سلمه روایت شده است».

ب) بررسی شخصیت راویان دیدگاه مخالف

اهل سنت در اینکه آیه مذکور شامل زنان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم می‌شود به روایت عکرمه و مقاتل، استدلال نموده‌اند. برخی هم از روی غرض ورزی و تعصب، با استدلال به حدیث ضحاک، آیه را شامل خانواده، زنان و خویشان حضرت می‌دانند.

این سخنان بخشی از مهم‌ترین روایاتی است که اهل سنت در این باب بدان استناد می‌کنند. نکته جالب این است که راویان بسیاری از این روایات، اشخاصی همچون عکرمه، مقاتل و عروه هستند که همگی به دشمنی و خصومت با اهل بیت به ویژه شخص حضرت علی علیه السلام معروفند.

در پاره‌ای موارد، از دیگران، نظیر ابن عباس هم به عنوان یکی از راویان یاد می‌شود. اما تردیدی نیست که چنین نسبت‌هایی از سوی افرادی مانند عکرمه، غلام ابن عباس انجام گرفته تا از این طریق بتوانند برای ادعای دروغین و ساختگی خویش در بین مردم مقبولیتی دست و پا کنند.

از ابن عباس احادیث بسیاری در تأیید نزول خاص آیه در شأن اهل بیت نقل شده که اگر از صحت و استحکام بیشتری نسبت به آنچه اهل سنت ادعا می‌کنند برخوردار نباشد، به طور قطع، کمتر از آن هم نخواهد بود و در تعارض اخبار، خبرهای مرجوح از اعتبار ساقط است.

روایات مربوط به نزول خاص آیه، مرجح است؛ زیرا حداقل ترجیح این است که ابن عباس از صحابه و شاهد نزول آیه بود، و این دسته روایات از نظر کمیت و تعداد به مراتب بیشتر از آن چیزی است که از عکرمه نقل شده، ولی عکرمه از تابعین است و روایات ادعایی او از نظر تعداد، کمتر از احادیثی است که از ابن عباس نقل گردیده است.⁽¹⁾

ر. ک: نگاهی به آیه تطهیر؛ نادعلی عاشوری، ص 6.

حال به صورت گذرا احوال این سه تن را از نظر می‌گذرانیم:

اول - عروه

آرای عروه که دوست داشت برای خاله‌اش عایشه فضیلت ردیف کند، خصوصاً درباره علی علیه السلام غیر قابل اعتناست. عروه، بغض و کینه شدید و دشمنی و عدوات بزرگی از علی علیه السلام در دل داشت تا آنجا که هرگاه نام علی علیه السلام برده می‌شد، از او بدگویی و انتقاد می‌کرد⁽²⁾و آن حضرت را ناسزا و دشنام می‌داد و دستانش را بر هم می‌زد.⁽³⁾

اسکافی او را از جمله تابعینی شمرده که اخبار زشتی درباره علی علیه السلام می‌ساختند.⁽⁴⁾

عبدالرزاق صنعانی از معمر روایت کرده که گفت:

زهری دو حدیث از عروه از عایشه درباره علی علیه السلام داشت. روزی درباره این دو حدیث از وی (زهری) پرسیدم. پاسخ داد: می‌خواهی با آن دو و حدیثشان چه کنی؟ همانا که من هر دو را متهم به بدخواهی بنی هاشم می‌دانم.⁽⁵⁾مردم برای استماع روایات او اجتماع می‌کردند.⁽⁶⁾به ابن عمر گفت: ما نزد این پیشوایان خود می‌نشینیم. آنان سخن می‌گویند و با اینکه می‌دانیم حق، غیر آن است، آنان را تصدیق می‌کنیم؛ به ستم قضاوت می‌کنند و ما آنان را تقویت می‌کنیم و این قضاوتشان را نیکو می‌شماریم. نظر تو در این باره چیست؟ پسر عمر به او گفت:

پسر برادرم! ما نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بودیم و آن را نفاق می‌شمردیم، ولی نمی‌دانم که از نظر شما چگونه است؟⁽¹⁾

الترغیب و الترهیب، ج 4، ص 382؛ احیاء العلوم، ج 3، ص 159؛ و نیز در شرح حال او ر. ک: اهل بیت در آیه تطهیر، ص 134؛ اهل بیت یا چهره‌های درخشان، اشراقی، ص 43.

یک نکته

این مسئله که زنان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم هم داخل در آیه تطهیر هستند به ابن عباس و سعید بن جبیر هم نسبت داده شده، اما در خصوص روایات منقول و یا منسوب به ابن عباس و سعید بن جبیر، باید گفت که این دو راوی بزرگوار در واقع، بی‌گناهانی متهم به حساب می‌آیند که دیگران جهت رسیدن به هدف شوم خود به نام آنها دست به جعل روایت زده‌اند. چون عبدالله بن عباس از جمله اصحابی به حساب می‌آید که درباره اختصاص آیه تطهیر به خمسه طیبّه علیهم‌السلام روایات بسیاری را نقل کرده است.⁽²⁾

همچنین سعید بن جبیر نیز از بی گناهان متهم به شمار می‌آید و تنها در روایتی با عنوان «من طریق سعید بن جبیر عن ابن عباس» آمده است که گویا ابن عباس، آیه تطهیر را مخصوص زنان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم دانسته است.⁽³⁾بنابراین، نمی‌توان سعید بن جبیر را دارای چنین عقیده‌یی دانست و بدون شک این روایت هم از روایات جعلی است.

دوم - عکرمه

وضع عکرمه مشهورتر از آن است که بیان شود. او از خوارج⁽⁴⁾و از پیروان عقیده نجده

حروری است. نجده از سردمداران خوارج و دشمن ترین آنان با علی علیه السلام بود. عکرمه به مغرب رفت و اولین کسی است که عقیده حروریه را در میان آنان نشر داد.⁽¹⁾بنابراین، مذهب خوارج در مغرب از او گرفته شده است.⁽²⁾

در متن دیگری آمده که عکرمه بر در مسجد ایستاد و گفت: کسی در مسجد نیست، مگر کافران. او پیرو عقیده اباضیه (فرقه‌ای از خوارج) بود.⁽³⁾از سوی دیگر، عکرمه ادعا کرده که ابن عباس هم معتقد به رأی خوارج بود.⁽⁴⁾همچنین او متهم به کذب بود.⁽⁵⁾

برخی هم درباره او گفته‌اند: «به حدیث او احتجاج نکنند و مورد انتقاد مردم باشد».⁽⁶⁾مهم‌تر اینکه دروغ سازی وی از زبان ابن عباس معروف و مشهور است.⁽⁷⁾

روزی به پسر ابن عباس گفتند: آیا از خدا نمی‌ترسی؟ پاسخ داد: «این خبیث بر پدرم دروغ می‌بندد».⁽⁸⁾عکرمه حتی انگشتر طلا به دست می‌کرد؛ آواز می‌خواند و به بی نمازی و بازی نرد نیز متهم است.

سوم - مقاتل بن سلیمان

دانشمندان علم رجال، مقاتل بن سلیمان را کذاب خوانده‌اند.⁽¹⁾

میزان الاعتدال، ج 4، ص 173؛ المجروحون، ج 3، ص 15؛ تاریخ بغداد، ج 13، صص 164-168، الجرح و التعدیل، ج 8، ص 354؛ الضعفاءالکبیر، ج 4، ص 239؛ قاموس الرجال، ج 9، ص 109؛ وفیات الاعیان، ج 5، ص 256.

مقاتل، کذابی بی‌باک بود. از ابوالیمان شنیدم که می‌گفت: مقاتل به اینجا آمد و پشت به قبله کرد و گفت: در مورد آنچه پایین‌تر از عرش است از من بپرسید. گفته شده که وی مانند این سخن را در مکه هم بر زبان آورد. مردی برخاست و پرسید: به من بگو روده‌های مورچه کجاست؟ مقاتل ساکت شد.⁽²⁾داستان دیگری هم در بیروت دارد.⁽³⁾روشن است که وی با این کار خویش قصد داشت خود را شبیه به علی علیه السلام سازد، اما خداوند او را رسوا ساخت. ابن حبان گوید: مقاتل، علم قرآن را از یهود و نصارا، آن گونه که موافق کتاب‌های آنان بود می‌گرفت. (او اهل تشبیه بود و) خداوند را به مخلوقات تشبیه می‌کرد. در حدیث دروغ‌پرداز بود.⁽⁴⁾

بحث درباره این مرد و اینکه وی دجال، ضعیف در حدیث، متروک ومتهم بود، فراوان است و در این مختصر، فرصت ایراد آن را نداریم.⁽⁵⁾برخی نیز او را فاجر و فاسق هم توصیف کرده‌اند.⁽⁶⁾

ابوحنیفه درباره او می‌گوید: «مقاتل در اثبات تشبیه، راه افراط را در پیش گرفته و پروردگار را همچون خلق پنداشته است.⁽¹⁾

اهل بیت یا چهره‌های درخشان، صص 40-42.

ذهبی نیز می‌گوید: «لا نعلم احداً من علماء عصره ناله مثل ما ناله من الطعن و التجریح...»⁽²⁾.

آیا جای شگفتی نیست که عده‌ای از این سه تن حدیث نقل می‌کنند و به آنها استناد نموده، چشم بر انبوه احادیث صحیح، آن هم با راویان ثقه می‌پوشند؛ این نیست مگر دیده بر حقیقت بستن و دست در دست‌های آلوده شیطان نهادن و حقیقت را ندیدن.

با آنچه به طور خلاصه بیان شد می‌توان نتیجه گرفت که بر این گونه روایات، اعتمادی نیست و باید گفت اهل بیت رسول الله همان خمسه طیبه هستند.

چهارم - ضحاک

دسته دیگری از روایات یا آراء که در خصوص اهل بیت بیان می‌شود، ضمن آنکه اصحاب خمسه کساء را از جمله اهل بیت علیهم السلام می‌داند، در کنار ایشان، همسران پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را نیز در زمره اهل بیت بر می‌شمارند. در مراجعه به تفاسیر معتبر عامه می‌توان این رأی را مشاهده کرد؛ چنانکه ابن الجوزی در کتاب «زاد المسیر فی علم التفسیر» آن را بیان می‌کند. اما آنچه تحقیق بیشتر در اختیار ما قرار می‌دهد این است که این قول، تنها توسط «ضحاک» به عنوان مصدر اصلی آن نقل شده و قائل دیگری ندارد. اگر چه در میان کثیری از روایات که دلالت بر اشتمال آیه تطهیر بر اصحاب کساء علیهم‌السلام و اختصاص بر ایشان دارند، معدودی از روایات نیز یافت می‌شود که با اختلاف میان الفاظ سعی شده تا به نوعی در حیطه اهل بیت، جایگاهی برای زنان پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و دیگر منتسبین به ایشان نیز باز شود، اما اندک دقتی ما را به این رهنمون می‌شود که تعارض موجود در میان این روایات معدود با انبوه روایات دیگر نشان از نوعی جعل یا وضع در روایات دارد که گویی توسط ناقلین آنها و احتمالاً تحت تأثیر گرایش‌های سیاسی حاکم بر جامعه - همچون دستگاه خلافت عباسی در دوره‌های بعدی - به میان روایات راه یافته است.

در مورد آنچه که ابن جوزی از قول ضحاک در خصوص اشتمال اهل بیت بر همسران پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نقل می‌کند نیز ذکر این نکته کفایت می‌کند که ابن جوزی ضحاک را در زمره ضعفا برشمرده است و عقیلی نیز در «کتاب الضعفاء» و ذهبی در «المغنی فی الضعفاء» از او یاد کرده‌اند.

ابن جوزی ملاقات او را با ابن عباس نفی نموده و عقیلی در الضعفاء، نیز این قول را آورده و ذهبی هم در «المغنی فی الضعفاء» آن را تأیید می‌کند. همچنین یحیی بن سعید او را ضعیف می‌داند و می‌گوید: «کان الضحاک عندنا ضعیفا»⁽¹⁾

المغنی فی الضعفا، ج 1، ص 312؛ میزان الاعتدال، ج 2، ص 325؛ تهذیب الکمال، ج 13، ص 291.

تأملی تاریخی

دستگاه بنی عباس در آغاز توجه کم‌تری به مسائل علمی داشت، کم کم به مسائل علمی به ویژه به مسائل ادبی و لغت شناسی توجه کرد اما نظر رسمی حکومت در باب بسیاری از مسائل اعتقادی نظر خاصی داشت مثلاً ترویج جبر از ویژگی‌های آنان بود. به هر حال هدف اصلی دور کردن مردم از اهل بیت علیهم السلام بود.

به طوری که دارالخلافه عباسی به جدیت از آرای اهل حدیث، حمایت و مخالفان آن را سرکوب می‌کرد. از این گذشته، اختلافات ریشه‌دار و قدیمی میان خاندان عباسی با آل علی علیه‌السلام و نیز تعصب هر چه بیشتر ایشان در انکار یا تتقیص فضائل اهل بیت و ائمه علیهم السلام که در دوران متوکل؛ یعنی عصر حاکمیت اهل حدیث، به اوج خود رسیده بود، بر ما روشن می‌کند که حاکمیت بنی‌عباس در نیل به اهداف و مقاصد سیاسی خود در راستای به حاشیه راندن ائمه و اهل بیت علیهم السلام از هیچ تلاشی، هر چند با وضع و جعل در احادیث فروگذار نبوده است.

عباسیان بنای قیام خود را در گرماگرم ظلم و ستم همچنین بنی‌امیه و اجماع به وجود آمده علیه آنها با شعار «الرضا من آل محمد» استوار کرده بودند. دشمنی دیرباز امویان با بنی‌هاشم و آل محمد صلی الله علیه و آله وسلم و علی علیه السلام و ظلم و جور آنها بر این خاندان، که در واقعه کربلا در حد اعلای خود به وقوع پیوست، مسئله‌ای بود که به خودی خود می‌توانست نقطه ثقلی برای شکل‌گیری دیگر مقاومت‌ها و جنبش‌ها در حول آن باشد و

این، همان نکته‌ای بود که عباسیان آن را دریافته بودند و می‌کوشیدند در روند شکل‌گیری حکومت خود به خوبی از این موضوع سود جویند.

لازم به ذکر است که در این دوره، مفهوم آل محمد صلی الله علیه و آله وسلم چیزی جز همان مصادیق آل علی علیه السلام در صحنه اجتماع نیست که در آن شرایط زیر فشار بنی‌امیه و حکام ایشان قرار داشتند؛ به نحوی که بعد از واقعه خونبار کربلا امکان کوچک‌ترین حرکت سیاسی یا نظامی معارض با حاکمیت اموی بر آنها بسته شده بود و از هر سو در حصر شدید امنیتی و سیاسی قرار گرفته بودند.

به هر حال، این بهترین فرصتی بود که عباسیان در شعله ور کردن قیام خویش از آن سود جستند و با توجه به شرایط خاص سیاسی و امنیتی اهل بیت و ائمه علیهم‌السلام و تمرکز بیش از حد امنیتی امویان بر ایشان یا حرکت‌های منسوب به آنان، همچون قیام توابین و مختار، این امکان به عباسیان داده شد تا با تکیه بر شعار کلی «الرضا من آل محمد» از ضعف خلفای آخر اموی و همین طور در حاشیه قرار گرفتن اهل بیت، نهایت استفاده را بکنند و خود را به سوی قله حاکمیت سوق دهند و خلافت خود را تأسیس کنند.

عباسیان اگر چه حاکمیت را در دست گرفتند، اما این حاکمیت، تنها قدرت ظاهری بود که در مبارزه با امویان از چنگ ایشان درآمد و در اختیار بنی عباس قرار گرفت؛ زیرا در دست داشتن قدرت مسلّماً به تنهایی نمی‌توانست به وجود آورنده مشروعیت مذهبی برای حاکم باشد. اگرچه امویان تمامی تلاش خود را به کار بسته بودند تا نظام ملوکیت را به صورت کامل، جایگزین و جانشین مفهوم خلافت کنند. اما بنی عباس - حداقل در ظاهر امر - داعیه بازگشت قدرت و حاکمیت را به خاندان رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم به عنوان مرجع اصلی سیاسی و مذهبی آن مطرح می‌کردند. شعار «الرضا من آل محمد» نیز دقیقاً بر این مبنا دلالت می‌کرد و در حقیقت نشان دهنده مشروعیت مذهبی و دینی حاکمیت با اتصاف آن به بیت نبوی بود.

از سوی دیگر، آل علی علیه‌السلام به عنوان میراث داران اصلی بیت نبوی، هنوز در جامعه آن روز اهمیت و جایگاه خود را حفظ کرده بودند. هر چند بنی‌امیه تمام تلاش خود را برای محو ایشان از صحنه اجتماع به کار بست، ولی فاجعه کربلا به تنهایی کافی بود تا این خاندان در میان جامعه اسلامی برای همیشه مطرح شود. ضمن آنکه این‌بار این آوازه از سرزمین حجاز به سرزمین عراق کشیده شده بود و حداقل در این دو منطقه، به عنوان حساس‌ترین مناطق دنیای اسلام در این خاندان کاملاً شناخته شده بودند. در چنین فضایی

بود که دستگاه حاکمیت عباسی هر چه بیشتر این نیاز را حس می‌کرد تا به تبیین رابطه و نسبت خود با بیت رسالت و نبوت بپردازد و این امر ممکن نبود مگر اینکه بسیاری از مفاهیم و مصادیق تغییر یافته، به گونه‌ای دیگر تبیین شوند.

در همین راستا ضمن اینکه فشارها بر ائمه علیهم‌السلام ادامه می‌یافت، همچنان این تلاش وجود داشت که ایشان چه از لحاظ فیزیکی - در صورت امکان - و چه صورت‌های دیگر، در جامعه وجود نداشته باشند. از طرفی تلاش گسترده برای جعل احادیث و روایات، مطابق با خواسته‌های هیئت حاکمه صورت گرفت. این تلاش به صورت هدفمند و از همان روزهای آغازین خلافت عباسی شروع شد. چنانکه خطبه «سفاح» در آغاز خلافت، خود به تنهایی بهترین گواه بر این مدعاست:

«و خصنا برحم رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم و قرابته و استقنا من نبعته جعله من انفسنا عزیزاً علیه ما عنتنا حریصا علینا بالمؤمنین رئوفا رحیماً و وضعنا من الاسلام و اهله بالموضع الرفیع و انزل بذلک علی اهل الاسلام کتابا یتلی علیهم، فقال عز من قائل فیما انزل من محکم القرآن إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً وقال لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی و قال وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ و قال: ما أَفاءَ اللّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُری فَلِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وقال: وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی فاعلمهم جل ثناوه فضلنا و اوجب علیهم حقنا و مودتنا واجزل من الفیء و الغنیمه نصیبنا تکرمة لنا... و زعمت السبائیه الضّلّال ان غیرنا احق بالرئاسه و السیاسه و الخلافه منا فشاهت وجوههم... ایها الناس و بنا هدی الله الناس بعد ضلالتهم و بصرهم بعد جهالتهم و انقذهم بعد ملکتهم... و ما توفیقنا اهل البیت الا بالله...».

این عبارات برای هر پژوهنده آگاهی به تنهایی کافی است تا به جعل و وضع روایات از سوی خلفای عباسی در انتقال فضائل خاصه، اهل بیت نبوت صلوات الله علیهم به نفع خود پی ببرد.

هنگامی‌که سفاح به عنوان اولین خلیفه بنی عباس در اولین نطق حکومتی‌اش چنین بی‌محابا خود را در زمره اهل بیت قرار داد و همه اختصاصات ایشان را به نفع خود تفسیر کرد،

به راحتی می‌توان تصور کرد که ادامه این رویه تا چه حدی توانسته است در جعل و وضع تاریخ و حدیث مؤثر باشد و تا چه حد در مراجعه به مصادر حدیثی وتاریخی این دوره باید جانب احتیاط را در پیش گرفت.⁽¹⁾

ر. ک: اشرفی، جمال، مصداق شناسی اهل بیت با نگاهی تفسیری، روایی و تاریخی؛ فروغ وحدت، شماره 3.

ج) حدیث ام سلمه

اینان در اثبات عقیده خود به روایتی استدلال کرده‌اند که از ام سلمه نقل شده است. در این روایت آمده وقتی که پیامبر صلی الله علیه و آله اهل بیتش را زیر پارچه جمع کرد و در ارتباط با آیه تطهیر - که فعلا مورد بحث ماست - در حق آنان چیزی بیان فرمود، ام سلمه به آن حضرت گفت: آیا من از اهل بیت تو نیستم؟ پیامبر صلی الله علیه و آله گفت: چرا، ان شاء الله.⁽²⁾

در این باره چند نکته را بیان می‌کنیم:

اگر بپذیریم که «ان» به معنای «اذ» است، باز دلالت دارد که آنان در حال حاضر از اهل بیت نیستند، بلکه هنگامی که مشیت الهی بدان تعلق گیرد چنین اتفاقی خواهد افتاد. بنابراین دست کم دلالت دارد که اگر مشیت الهی تعلق نگیرد، کلمه «اهل البیت» بر ورود زنان آن حضرت در دایره آن دلالت نمی‌کند.

در کتب معتبر حدیثی، روایت ام سلمه به یکی از اشکال زیر نقل شده است:

الف) قالت ام سلمه: «الست من اهللک یا رسول؟ قال: انک الی خیر».

ب) قالت ام سلمه: «یا رسول الله! و انا من اهلک؟ قال: و انت الی خیر».

ج) قالت ام سلمه: «یا رسول اللهً! و انا؟ قال: انت الی خیر».

د) قالت ام سلمه: «یا رسول الله! انا منهم؟ قال: انک الی خیر».

ه -) قالت ام سلمه: «یا رسول الله! او لست من اهل بیتک؟ قال: و انت فی خیر و الی خیر».

و) قالت ام سلمه: «فرفعت الکسا، لا دخل معهم، فجذبه من یدی و قال: انک الی خیر».

ز) قالت ام سلمه: «یا رسول الله! الست من اهل البیت؟ قال: انک علی خیر، و إلی خیر».

ح) قالت ام سلمه: «فقلت: فانا یا رسول الله؟ فقال: انک علی خیر ان شاء الله».

ط) قالت ام سلمه: «یا رسول الله! الست من اهل البیت؟ قال: انک علی خیر، انک من ازواج النبی».

ی) قالت ام سلمه: «اجعلنی معهم؟ قال رسول الله صلی الله علیه (و آله) و سلم: انت مکانک و انت علی خیر».

ک) قالت ام سلمه: «فقلت: این انا یا رسول الله؟ قال: انت فی خیر و الی خیر».

ل) قالت ام سلمه: «و انا یا نبی الله؟ فقال: انک بخیر و الی خیر».

م) قالت ام سلمه: «ما انا من اهل البیت؟ قال: انک اهل خیر، و هولاء اهل بیتی، اللهم اهلی احق».⁽¹⁾

مسند احمد، ج 6، ص 92؛ سنن الترمذی، ج 5، ص 351، رقم 3205؛ کتاب التفسیر، ج 5، ص 663، رقم 3787، کتاب المناقب، باب مناقب اهل البیت، ج 5، ص 699، رقم 3871؛ کتاب المناقب، باب فضل فاطمه علیها السلام، و صحیح مسلم، ج 4، ص 1874، رقم 37؛ کتاب الصحابه، باب فضل الامام علی علیه السلام؛ المعجم الکبیر للطبرانی، ج 3، ص 46، رقم 2662 و ج 3، ص 47، رقم 2666 و ج 3، ص 49، رقم 2668 و ج 23، ص 281، رقم 612 و ج 23، ص 333، رقم 768 و ج 23، ص 334، رقم 773 و ج 23، ص 336، رقم 779 و ج 23، ص 396، رقم 947 و کثیر غیرها؛ مشکل الاقار، ج 1، ص 333؛ مستدرک الحاکم، ج 2، ص 416؛ صححه علی شرط البخاری؛ سکت عنه الذهبی فی تلخیص المستدرک؛ مصابیح السنه، ج 2، ص 277؛ جامع الاصول، ج 10، ص 100؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 167؛ کنز العمال، ج 13، ص 163، رقم 36496؛ ترجمه الامام الحسین علیه السلام فی تاریخ دمشق، بتحقیق المحمودی، صص 61-77، ح 83-11؛ تاریخ بغداد، ج 10، ص 278، رقم 5396، فی ترجمه عبدالرحمن بن علی المروزی.

لذا باید گفت بر فرض صحت آن حدیث، خبر واحد بوده و با انبوهی از خبرهای ثقه از خود ام سلمه تعارض دارد، لذا صحیح نیست و به نظر می‌رسد جعلی و ساختگی باشد.

به هر حال، پرسش ام سلمه از پیامبر صلی الله علیه و آله که آیا او هم از اهل بیت است و یا اینکه از پیامبر صلی الله علیه و آله خواست تا او را هم از اهل بیت قرار دهد، مؤید عدم صدق این عبارت بر زنان پیامبر صلی الله علیه و آله است، وگرنه شک و پرسش یا درخواست ام‌سلمه از پیامبر صلی الله علیه و آله موجه نبود.

به این نکته هم اشاره می‌کنیم که بر حسب تصریح روایات، پیامبر صلی الله علیه و آله پذیرفت که ام سلمه از اهل و از همسران او باشد، اما این را که ام‌سلمه از اهل بیت او باشد رد کرد.

بدین ترتیب روشن می‌شود که این ادعا بی مورد است که وقتی که ام سلمه دید پیامبر صلی الله علیه و آله اهل بیت خود را زیر پارچه جمع کرده، در این باره به شک افتاد و همین شک او را بر آن داشت تا از آن حضرت پرسش کند. مگر اینکه فهمیده باشد که مراد، خانه مسکونی خاصی است که پیامبر صلی الله علیه و اله اهل بیتش را در آن جمع کرد و ام‌سلمه، خود را از آن بیرون دید و رسول خدا صلی الله علیه و اله او را از ورود بدان بازداشت. این مطلب در رد کلام و نیز ادعای آنان مبنی بر دخول زنان پیامبر صلی الله علیه و آله در حکم آیه، تأکید بیشتری دارد.

د) حدیث زید بن ارقم

برخی در اثبات ورود زنان پیامبر صلی الله علیه و آله در مفاد آیه تطهیر، به حدیث زیدبن ارقم استدلال کرده‌اند. هنگامی‌که زید، حدیث ثقلین را در سیاق روایت خویش از حدیث غدیر روایت کرد، به او گفتند: آیا زنان پیامبر صلی الله علیه و آله از اهل بیت او نیستند؟ زید پاسخ داد: «زنانش از اهل بیت اویند، اما اهل بیت او کسانی هستند که پس از وی صدقه بر آنان حرام شده است؛ یعنی آل علی، آل عقیل، آل جعفر و آل عباس».⁽¹⁾

ر. ک: الدر المنثور، ج 5، ص 199؛ صحیح مسلم، ج 7، ص 130؛ کنز العمال، ج 13، ص 641؛ البرهان فی تفسیر القرآن، ج 3، ص 324؛ الصواعق المحرقه، صص 226-228؛ السنن الکبری، ج 2، ص 148؛ کتاب سلیم بن قیس، ص 104؛ السیره النبویه، ج 2، ص 300؛ بحار الانوار، ج 35، ص 229؛ اسدالغابه، ح 2، ص 12؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 109.

ما در پاسخ می‌گوییم:

این استدلال به چند دلیل نادرست است. گذشته از متون صحیح و صریحی که بیان می‌دارد، اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله، آل عبا وامامان دوازده گانه علیهم السلام هستند، دلایل زیر را بیان می‌کنیم:⁽¹⁾

ر. ک: الدر المنثور، ج 5، ص 199؛ صحیح مسلم، ج 7، ص 130؛ کنز العمال، ج 13، ص 641؛ البرهان فی تفسیر القرآن، ج 3، ص 324؛ الصواعق المحرقه، صص 226-228؛ السنن الکبری، ج 2، ص 148؛ کتاب سلیم بن قیس.

1 - این تفسیر زید بن ارقم اجتهاد اوست، لذا در مقابل نص وارد از رسول خدا صلی الله علیه و آله - که در آن اهل بیت خویش را در اهل کساء وامامان دوازده گانه محدود کرده - اعتباری ندارد.

2 - ما در صحت انتساب این روایت به زید بن ارقم تردید داریم، زیرا خواهد آمد که وی منکر این بود که زنان پیامبر صلی الله علیه و آله از اهل بیت باشند و بر این انکار خود استدلال می‌کرد. ما انکار زید را - به هنگام بحث پیرامون اینکه اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و اله بنی هاشم هستند که صدقه بر آنان حرام شده است - بیان کردیم.

3 - از سیاق عبارت منقول از زید در این استدلال به دست می‌آید که زید، این عقیده را - که زنان پیامبر صلی الله علیه و آله از اهل بیت آن حضرت باشند - نفی کرده است. دلیل آن این است که وی بیان داشته بود که مراد از اهل بیت کسانی‌اند که پس از پیامبر صلی الله علیه و آله صدقه بر آنان حرام شد، در حالی که زنانش از صدقه محروم نشدند، بلکه فقط بنی هاشم بودند که از صدقه محروم گشتند.

4 - ظاهرا زید کلامش را با صیغه استفهام انکاری آورده و ادات استفهام را حذف و آن را در تقدیر گرفته است. گویا گفته است: آیا زنانش از اهل بیت او هستند؟

آنچه بدین مطلب اشاره دارد این است که عبارت (ولکن) را به دنبال آن آورده است. معنای این عبارت آن است که آنچه پس از آن آمده درست است. در غیر این صورت، مناسب‌تر این بود که عبارت این گونه باشد: زنانش از اهل بیت اویند و همین طور (کذا) کسانی که پس از او از صدقه محروم شدند.

5 - کسانی پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله از صدقه محروم شدند، منحصر به کسانی که زید نام برده نیستند، زیرا بنی عبدالمطلب هم در محرومیت با آنان شریکند.⁽²⁾

همان و نیز ر. ک: اهل البیت فی آیه تطهیر.

2) (2) صحیح مسلم، ص 1045.

برخی مؤیدات حصرآیه در خمسه طیبه

1. روایت سلام کردن پیامبر صلی الله علیه و آله به اهل بیت علیهم‌السلام

قسمت دیگری از روایات مربوط به آیه تطهیر، روایات تسلیم است. در آیه 132 سوره طه آمده است:

وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها1 ؛

«و خانواده خود را به نماز فرمان ده، و بر انجام آن شکیبا باش».

بر اساس روایات متعدد، پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نیز بر اساس همین دستور الهی، هر روز قبل از اقامه نماز به در خانه علی و فاطمه علیهماالسلام می‌رفت و پس از فراخوانی آنها به نماز، آیه تطهیر را خطاب به آنها می‌خواند.

البته در تعداد دفعات آمدن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم به در خانه امام علی و فاطمه علیهماالسلام و سلام دادن به آنها و فراخواندن آنها به نماز و نیز قرائت آیه شریف تطهیر، اختلافاتی وجود دارد.

در روایات مختلف چنین آمده است:

الف) هرگاه برای نماز خارج می‌شد و به مدت 6 ماه.

(جامع البیان، ج 22، ص 5؛ التفسیر الحدیث، ج 8، ص 262؛ الدر المنثور، ج 5، ص 199؛ الفصول المهمه، ص 8؛ ینابیع الموده، صص 108، 260 و 193؛ مجمع الزوائد، ج 9، صص 121 و 168؛ البرهان، ج 3، ص 324؛ مسند احمد، ج 3، صص 258-259؛ ینابیع، ج 1، ص 252، باب 33).

ب) پیامبر مدت 9 ماه سلام فرستادند.

(الدر المنثور، ج 5، ص 199؛ الطرائف، ص 128؛ مناقب خوارزمی، ص 13؛ بحارالانوار، ج 35، ص 223؛ احقاق الحق، ج 2، ص 563؛ مشکل الاثار، ج 1، صص 338-339؛ ذخائر العقبی، صص 24-25؛ کشف الیقین فی فضائل امیر المؤمنین، ص 405؛ بحار الانوار، ج 35، صص 214 و 223).

ج) پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم مدت چهل صبح سلام فرستادند.

(الدرر المنثور، ج 5، ص 199؛ مناقب خوارزمی، ص 23؛ وفاء الوفا، ج 2، صص 45 و 467؛ شواهد التنزیل، ج 27 و 28 و 51. البرهان فی تفسیر القرآن، ج 3، صص 313-314؛ امالی صدوق، ج 1، ص 256؛ بحارالانوار، ج 35، صص 145 و 209 و 213 و 216).

د) پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم مدت یک ماه سلام فرستادند.

(مسند طیالسی، ص 274؛ اسد الغابه، ج 5، ص 66).

ه -) مدت هفت ماه سلام فرستادند.

(جامع البیان، ج 22، ص 6؛ فتح القدیر، ج 4، ص 280؛ شواهد التنزیل، ج 2، صص 50 و 91؛ نور الابصار، ص 112؛ البدایه و النهایه، ج 5، ص 321).

و) مدت هشت ماه سلام فرستادند.

(شواهد التنزیل، ج 2، ص 28 و صص 50-51؛ کفایه الطالب، ص 376؛ ینابیع الموده، ص 260؛ نور الابصار، ص 112).

ز) مدت ده ماه سلام فرستادند.

(شواهد التنزیل، ج 2، ص 50؛ ینابیع الموده، ص 260).

ح) مدت هفده ماه سلام فرستادند.

(مجمع الزوائد، ج 9، ص 169؛ شواهد التنزیل، ج 2، ص 50).

ط) مدت نوزده ماه سلام فرستادند.

(مجمع الزوائد، ج 9، ص 169؛ الصراط المستقیم، ج 1، ص 188).

ی) بدون ذکر مدت.

(الدر المنثور، ج 5، ص 199؛ البرهان فی تفسیر القرآن، ج 3، ص 313؛ نورالابصار، ص 112؛ امالی مفید، ص 318؛ امالی طوسی، ج 1، ص 88؛ اسد الغابه، ج 5، ص 174).

ک) رسول الله تا آخر عمر این کار را ادامه دادند.

(البرهان فی تفسیر القرآن، ج 3، ص 317؛ بحار الانوار، ج 35، ص 207؛ تفسیر قمی، ج 2، ص 67).

ینابیع الموده، ص 260؛ (با استناد به سی تن از صحابه، برخی هجده و برخی ده ماه گفته‌اند).⁽¹⁾

ر. ک: اهل بیت در آیه تطهیر.

روشن است که اختلاف در مدت، نه موجب سستی روایت می‌شود و نه موجب شک در اصل واقعه. آنچه می‌توان در اینجا بیان کرد و به حقیقت نزدیک می‌نماید، این است که هر یک از ناقلان آنچه را خود دیده‌اند، نقل کرده‌اند. شاید بعضی یک ماه، بعضی دیگر شش ماه یا هشت ماه و یا تا آخر زندگانی رسول اکرم صلی الله علیه و آله مراقب این کار بوده‌اند. در مورد سایر ارقامی هم که بیان شد، وضعیت همین گونه است. بر این اساس، هر کدام از راویان مشاهدات شخصی خود را بیان کرده است.

اکنون زمان آن فرا رسیده تا به برخی از این احادیث اشاره کنیم.

ان رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم کان یمر بباب فاطمه سته اشهر اذا خرج الی صلاة الفجر: یقول: الصلاة یا اهل البیت. إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ؛ ⁽¹⁾

سنن الترمذی، ج 5، ص 352، ح 3206؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 158؛ ابن مردویه، مناقب علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، ص 304، ح 488؛ الدر المنثور فی التفسیر المأثور، ج 6، ص 605.

ابوعیسی محمد بن عیسی ترمذی در ذیل این حدیث، آن را «حدیث حسن» معرفی کرده است.⁽²⁾ابوعبدالله حاکم نیشابوری نیز پس از نقل این حدیث می‌نویسد: «هذا حدیث صحیح علی شرط مسلم و لم یخرجاه؛⁽³⁾این حدیث، طبق شرط [صحت حدیث] مسلم (نیشابوری) موافق و صحیح است، ولی آن را نیاورده است».

رأیت النبی صلی الله علیه و آله وسلم اذا طلع الفجر جاء الی باب علی و فاطمه فقال: الصّلاة، الصلاة، إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً4 ، ابوحمراء نقل می‌کند: پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را

دیدم که هنگام طلوع فجر در (خانه) علی و فاطمه آمده، چنین گفت: نماز، نماز، خدا فقط می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت دور کند و شما را کاملاً پاک سازد.

جاء رسول الله اربعین صباحاً الی باب علی بعد ما دخل بفاطمه فقال: السلام علیکم اهل البیت و رحمة الله و برکاته، الصلاة رحمکم الله، إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً1 ؛ ابوسعید خدری می‌گوید: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم چهل صبح در (خانه) علی آمده، پس از دیدن فاطمه چنین می‌گفت: سلام بر شما ای اهل بیت و رحمت و برکات خداوند بر شما باد، نماز، رحمت خداوند بر شما فرو بارد. خدا فقط می‌خواهد هرگونه پلیدی را از شما اهل بیت دور کند و شما را کاملاً پاک سازد.

بررسی و جمع بندی روایات

حنفی قندوزی می‌گوید:

پس باید این همه اخبار و احادیث وارد از رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم برامامان دوازده گانه از عترت و اهل بیت طهارت حمل شود و جز آنها مصداق خارجی ندارد «و لانهم کانوا اعلم اهل زمانهم و اجلهم و اورعهم و اتقاهم و اعلاهم نسبا و افضلهم حسبا و اکرمهم عندالله و کان علومهم من آبائهم متصلا بجدهم و بالوراثه واللدنّیه کذا عرفهم اهل العلم و التحقیق و التوفیق؛⁽¹⁾

ینابیع المودة، ج 3، ص 504.

2. احتجاجات ائمه و دیگران به اختصاص آیه در شأن خمسه طیبه

از مهم‌ترین دلایل اثبات نزول اختصاصی آیه تطهیر در شأن اهل بیت، احتجاج‌های فراوان ائمه، در موارد متعدد به آن است. گر چه ممکن است در بدو امر چنین به نظر آید که استدلال پیشوایان دین به آیه تطهیر و استشهاد آنان بدان، دلیلی شیعه پسند است، اما آنچه این استدلال را متین و متقن می‌سازد آن است که علی رغم احتجاج متعدد ائمه بدان، هرگز سخنی خلاف که نشانگر انکار آن از سوی مخالفان باشد به میان نیامد. در اینجا به طور جداگانه این احتجاجات را بررسی می‌کنیم.

الف) امیرالمؤمنین علی علیه السلام

اول - امیر مؤمنان، علی علیه‌السلام در روز شوری، خطاب به همگان چنین فرمود:

انشدکم الله هل فیکم احد انزل فیه آیه التطهیر علی رسوله، إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ... فاخذ رسول الله کساء خیبریاً فضمنی فیه و فاطمه و الحسن و الحسین ثم قال یا رب هولاء اهل بیتی فاذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهیراً غیری؟ قالوا: اللّهمّ: لا.⁽²⁾

دوم - باز آن حضرت در احتجاج با ابوبکر چنین فرمود:

«فانشدک بالله ألی و اهلی و ولدی آیه التطهیر من الرجس، ام لک و لأهل بیتک»؟

قال: بل لک و لاهل بیتک.⁽¹⁾

همان.

ب) امام حسن علیه‌السلام

اول - احتجاج امام حسن بن علی علیه‌السلام به آیه تطهیر در منابع اهل سنت نقل شده است. ابو عبدالله حاکم نیشابوری در کتاب «المستدرک علی الصحیحین» نقل می‌کند که آن حضرت پس از شهادت امام علی علیه‌السلام خطبه‌ای خواند و چنین فرمود:

ایها الناس! من عرفنی فقد عرفنی و من لم یعرفنی فانا الحسن بن علی و انا من اهل البیت الذی اذهب الله عنهم الرجس و طهرهم تطهیراً؛⁽²⁾ای مردم، هر کس مرا شناخت، همانا مرا شناخته است و هر کس مرا نمی‌شناسد، من حسن پسر علی هستم و من از اهل بیتی هستم که خداوند پلیدی را از آنها دور کرده و آنان را کاملاً پاک گردانیده است.

دوم - حافظ عبدالرحمن بن ادریس بن ابی حاتم و دیگر مفسران و محدثان اهل سنت نقل می‌کنند که حضرت امام حسن علیه‌السلام پس از به خلافت رسیدن، هنگام خواندن نماز، با خنجر مردی زخمی‌شد. آن حضرت پس از آن حادثه منبر رفت و چنین فرمود:

«یا اهل العراق! اتقوا الله فینا، فانا امراوکم وضیفانکم و نحن اهل البیت الذی قال الله: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً قال (ابوجمیله): فما زال یقولها حتی ما بقی احد من اهل المسجد الا هو یحن بکاء؛⁽³⁾ای اهل عراق، درباره ما از خدا بترسید. همانا ما رهبران و میهمانان شما هستیم و ما اهل بیتی هستیم که خداوند فرمود: «خدا می‌خواهد

پلیدی را فقط از شما اهل بیت دور کند و شما را کاملاً پاک سازد» (ابوجمیله) گفت: آن حضرت علیه‌السلام پیوسته این سخنان را می‌گفت تا اینکه در مسجد همه، گریان شدند.

ج) احتجاج امام زین العابدین علیه‌السلام

احتجاجات آن حضرت به آیه تطهیر نیز در منابع اهل سنت آمده است. محمد بن جریر طبری، ابوالفدا اسماعیل بن کثیر و دیگران چنین نقل می‌کنند:

عن ابی الدیلم قال: قال علی بن الحسین رضی الله عنهما لرجل من اهل الشام: اما قرات فی الاحزاب: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً ، قال: نعم و لانتم هم؟ قال (رضی الله عنه): نعم؛⁽¹⁾

ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج 3، ص 495؛ جامع البیان عن تأویل آی القران، ج 2، ص 22، ح 8.

د) احتجاج ام‌المؤمنین ام سلمه (رض)

این بانوی بزرگوار جهت اثبات برتری امام علی، حضرت فاطمه، امام حسن و امام حسین علیهم‌السلام خطاب به عمره همدانیه به آیه تطهیر احتجاج نموده است.⁽²⁾

ه -) احتجاج واثله بن الاسقع لیثی

احتجاج این فرد به آیه تطهیر، جهت اثبات برتری امام علی علیه‌السلام در حضور تعدادی از مسلمانان، نمونه‌ای دیگر است.⁽³⁾

و) احتجاج عبدالله بن عباس

احتجاج این صحابی بزرگ به آیه تطهیر جهت اثبات برتری امام علی، حضرت فاطمه، امام حسن و امام حسین علیهم‌السلام هنگام مناظره با گروهی از مردم نیز در منابع اهل سنت آمده است.⁽⁴⁾

ز) احتجاج سعد بن ابی وقاص

استدلال او به آیه تطهیر جهت اثبات برتری امام علی، حضرت فاطمه، امام حسن و امام حسین علیهم‌السلام هنگام سخن گفتن با معاویه، هم موردی دیگر از این‌گونه احتجاجات برشمرده می‌شود⁽¹⁾

خصائص امیرالمؤمنین علیه‌السلام، صص 33-35، ح 11. برای مطالعه بیشتر ر. ک: عسکری، مرتضی، آیت تطهیر در دو مکتب، ص 33.

بررسی و جمع بندی روایات

آنچه از روایات مذکور به دست می‌آید، این است که در طول تاریخ، احتجاج کنندگان به آیه تطهیر یا خود اهل بیت علیهم السلام بوده‌اند و یا دیگران به این آیه شریفه احتجاج کرده‌اند و بدین ترتیب جهت اثبات برتری و فضلیت اهل بیت علیهم السلام تلاش نموده‌اند. پس همه اینها نشان دهنده اختصاص آیه تطهیر به اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام است.

از طرفی در تاریخ اسلام غیر از اهل بیت علیهم السلام کسانی را سراغ نداریم که پس از نزول آیه تطهیر خود را مصداق آن معرفی کرده باشند.

لازم به ذکر است که این گونه احتجاج‌ها در منابع شیعی هم بسیار نقل شده است.⁽²⁾

شیخ صدوق، الخصال، صص 550 و 561؛ مشهدی قمی، تفسیر کنز الدقائق، ج 10، ص 375؛ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج 4، ص 188؛ تفسیر قمی، علی بن ابراهیم، ج 2، ص 193؛ امالی شیخ صدوق، ص 141؛ شیخ طوسی، الامالی، ص 564، ح 1174؛ بحرانی، غایة المرام، ج 3، ص 206، ح 26.

عصمت و امامت در آیه تطهیر

1. دلالت آیه بر عصمت اهل بیت علیهم‌السلام

وجه استدلال به این آیه در مورد عصمت به صورت مشروح در کتب تفسیرامامیه و عقاید نقل شده که برخی از آنها را بیان می‌کنیم:

الف) دلالت ظاهر آیه

اول - واژه «انما» حصر را می‌رساند پس خدای سبحان (اذهاب رجس) را در آنها حصر نموده است.

ابن حجرالهیتمی می‌گوید: «ابتدا ت ب - (انما) المفیده لحصر ارادته تعالی فی‌امرهم علی اذهاب الرجس».⁽¹⁾

الصواعق المحرقه، ص 223.

دوم - واژه «اراده» در این آیه، یک اراده تشریعی است که به اوامر و نواهی تعلق گرفته و متوجه زنان رسول خدا صلی الله علیه و آله است و آن متعلق إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ است، اما این اراده تشریعی نشئت گرفته از یک اراده تکوینی است که به دوری پلیدی از اهل بیت و تطهیر آنان تعلق گرفته است. ما این اراده دوم را از نسبت دادن زدودن پلیدی و پاکیزه گردانیدن در آیه «یذهب عنکم» و «یطهرکم» به خداوند سبحان استفاده می‌کنیم، زیرا فاعل هر دو فعل، ضمیری است که به لفظ جلاله الله در إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ بر می‌گردد، اما این اراده تکوینی خداوند به زدودن پلیدی و پاکیزه گردانیدن تعلق گرفته نه به خود فعل صادر از اهل بیت، زیرا خداوند مثلاً نفرمود: «یرید الله ان یجعلکم تفعلون هذا و تجتنبون ذلک»؛ «خداوند اراده کرده که شما را چنان قرار دهد که این کار را بکنید و از آن دیگر دوری ورزید».

تا اینکه اراده آنان، مقهور اراده تکوینی خداوند باشد، بلکه اراده خداوند، صرف نظر از اراده اهل بیت، به دور ساختن پلیدی از آنان و ایجاد موانع بین آنان و پلیدی تعلق گرفته و در عین حال، اراده آنان را بدون کوچک ترین تعرضی، رها و آزاد گذاشته است و می‌توان گفت این همان دیدگاه امامیه است که فرمود: «لا جبرو لا تفویض بل امر بین الامرین».

بر آنچه گفتیم این نکته را می‌افزاییم که اگر این آیه بر جایگاه والای اهل البیت علیهم السلام دلالت نداشت، خوارج و نواصب نه تنها آن را انکار نموده، بلکه به دیگران نسبت می‌دادند؛ حال آنکه هیچ کس جز ائمه اطهار چنین چیزی را به خودش نسبت نداده و این دلایل واضحی بر عصمت ائمه اطهار است.

سوم - لام تأکید در «لیذهب»: که بر تأکید مطلب «اذهاب رجس» می‌افزاید.

چهارم - آوردن لفظ «اذهاب» علامه حلی می‌فرمایند:

«الاتیان بلفظ الاذهاب الدال علی الإزاله بالکلیه؛⁽²⁾لفظ اذهاب بر زدودن کلی رجس دلالت دارد».

پنجم - الاثبات بالماهیته التی یستلزم نفیها فی جمیع الجزئیات؛⁽¹⁾

همان.

ششم - فعل «یذهب» دال بر استمرار است؛ یعنی این اذهاب الرجس از اهل بیت، خاص زمان یا مکان مشخصی نیست، بلکه تمامی‌احوال را شامل می‌شود.

هفتم - تقدیم لفظ «عنکم» بر رجس، نهایت «عنایت» خداوندی را به این مسئله می‌رساند.

هشتم - آوردن صفتی که بر آنها (ائمه) دلالت دارد؛ یعنی اصطلاح «اهل البیت» و به سبب تعظیم آنان، تصریح به اسامی ننموده است.

نهم - اهل البیت ندا بر وجه تخصیص است. دلیل این سخن، نصب اهل یا ندا یا مفعول به باب اختصاص است که می‌رساند این عمل، خاص آنهاست و کس دیگری را شامل نمی‌شود.

دهم - تأکید با لفظ تطهیر که دلالت بر تنزیه از تمام ذنوب دارد. جالب اینکه عده‌ای از بزرگان اهل سنت نیز بر این مطلب اقرار نموده‌اند؛ از جمله احمد بن فارس در مجمل اللغه (ج 2، ص 588، طهر)، فخر رازی (التفسیر الکبیر ج 25، ص 209)، ابی اسحاق الشیرازی در اللمع (ج 2، ص 719، رقم 844) بیضاوی در انوار التزیل (ج 2، ص 245) قال: «و استعارة الرجس للمعصیة و الترشیح بالتطهیر». روح البیان برسوی حقی (ج 7، ص 171)، ابن عطیه در محرر الوجیز (ج 2، ص 83) «الرجس، هو کل مستفکر و مستقذر»، تفسیر المظهری (ج 7، ص 343) وی گرچه در ظاهر، آیه را دال بر عصمت نمی‌داند، اما در تعریف رجس می‌گوید: «الرجس عمل الشیطان من الاثم و القبائح الشرعیه و الطبیعه الذی لیس فیه مرضاة الله تعالی».

یازدهم - تأکید لفظ «تطهیر» با مصدر. ابو جعفر نحاس می‌گوید: «مجیء المصدر بعد فعله یفید معنی «التوکید».⁽²⁾

و علامه حلی نیز می‌افزاید:

کما ان مجیء المصدر نکره فی آیة التطهیر یکشف عن سعته و عدم محدودیته باذهاب رجس دون آخر، بل یفید اذهاب کل مصادیق الرجس

علی الاطلاق؛ نکره بودن لفظ «تطهیراً» دامنه وسعت و فراگیری آن را می‌رساند؛ به این معنی که تمام مصادیق رجس را به طور مطلق شامل می‌شود.⁽¹⁾

ر. ک: علامه حلی، نهایة الوصول الی علم الاصول، ص 184.

حال با این همه تأکیدی که در آیه مشاهده می‌شود، آیا مجالی برای طرح مباحث غرض‌ورزانه می‌ماند؟!

بر هر قرآن پژوه آگاهی پوشیده نیست که وقتی قرآن مطلبی را با این همه تأکید و تأیید بیان می‌کند و سنت قولی و فعلی رسول الله و سجایای والای ائمه اطهار، آن را تأیید می‌کند و بزرگان اهل سنت، دیگر جای هیچ شبهه‌ای برای کسی باقی نمی‌ماند، جز تعصبات بی‌جا و پیروی از سنت شیطانی که رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ‌2 است.

ب) روایاتی از منابع اهل سنت، مؤید بر عصمت ائمه اطهار

در این قسمت چند روایت را از منابع متعدد اهل سنت ذکر می‌کنیم.

اول - قال رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم:

«انا و اهل بیتی مطهرون من الذنوب⁽²⁾؛ من و اهل بیت من از همه گناهان پاک و مطهر هستیم».

دوم - قال رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم:

«انا اهل بیت قد اذهب الله عنا الفواحش ما ظهر منها و ما بطن؛ ⁽³⁾پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: همانا ما اهل بیتی هستیم که خداوند از ما زشتی‌ها (و گناهان) ظاهری و باطنی را دور کرده است».

سوم - قال رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم:

«نحن اهل بیت طهرهم الله من شجره النبوه و موضع الرساله⁽⁴⁾پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: ما اهل بیتی هستیم که خداوند آنها را از (گناهان) پاک نموده است و (ما اهل بیت) از شجره نبوت و جایگاه رسالت هستیم».

بررسی و جمع بندی روایات

ج) پاسخ به یک شبهه

آیه تطهیر به همراه روایات مربوط به آن، بر عصمت اهل بیت مورد خطاب در آن دلالت می‌کند، ولی بعضی برای انکار این حقیقت سخنانی را مطرح می‌کنند، جناب علی احمد سالوس در همین خصوص می‌نویسد:

«عصمت و دوری از هر گونه گناه بزرگ و کوچک عمدی و سهوی از ابتدای عمر تا روز وفات، امری است که با طبیعت بشر منافات دارد و عقل، آن را نمی‌پذیرد، مگر با دلیل قطعی از روایات، در حالی که این آیه (تطهیر) عصمتی را برای امامان ثابت نمی‌کند».⁽¹⁾

نقد و بررسی

ادعای منافات عصمت با طبیعت بشری و عدم دلالت آیه تطهیر بر عصمت‌امامان علیهم‌السلام، از شخصی مانند جناب سالوس بسیار شگفت انگیز است. چون در مورد مسئله عصمت، ادله محکم عقلی، قرآنی، روایی و نیز سایر شواهد و قراین تاریخی وجود دارد. در اینجا به صورت خلاصه، دو دلیل عقلی را ارائه می‌کنیم:

دلیل اول

بنابراین، عصمت پیامبران و جانشینان آنها کاملاً ضروری و لازم است.

دلیل دوم

الف) در سوره حجر، (آیات 34-42)، خداوند متعال از سرکشی شیطان در برابر دستور خود و عدم سجده به آدم علیه‌السلام و اخراج او و فرصت دادن به شیطان تا روز معین و اعتراف شیطان به فریب بندگان الهی - به جز افراد «مخلص» - سخن می‌گوید. در سوره یوسف، آیه 24، سوره مریم، آیه 51 و سوره ص، آیات 45-46، خداوند متعال، حضرت یوسف علیه‌السلام، موسی علیه‌السلام، ابراهیم علیه‌السلام، اسحاق علیه‌السلام و یعقوب علیه‌السلام را بندگان مخلص و خالص شده معرفی می‌کند.

در قرآن کریم واژه «مخلص» تنها در مورد پیامبران الهی به کار رفته و می‌دانیم که گناه، خطا، اشتباه و مانند آن هم از مصادیق فریب شیطان به شمار می‌آید، بنابراین، وصف پیامبران با کلمه «مخلص» به این معنی است که شیطان، قادر به فریب پیامبران نیست.

ب) در سوره بقره، آیه 124، خداوند متعال از نصب ابراهیم علیه‌السلام به عنوان امام، سخن گفته و بر عدم واگذاری این پیمان الهی به افراد ظالم تأکید می‌ورزد. این در حالی است که در آیه سیزدهم سوره لقمان، «شرک» و در آیه 229 سوره بقره، «تعدی و تجاوز از حدود الهی» از مصادیق ظلم و ستم‌کاری معرفی شده است، بنابراین، عصمت رهبران الهی خود به خود ثابت می‌شود.

ر. ک: آیت الله سبحانی، جعفر، منشور جاوید، ج 5؛ آیت الله مکارم، پیام قرآن، ناصر، ج 7، ص 178 به بعد.

با وجود این همه دلیل آشکار، با کدام دلیل و قرینه اساسی می‌توان ادعا کرد که آیه تطهیر بر عصمت اهل بیت دلالت ندارد و مسئله عصمت با طبیعت بشری منافات دارد؟ بنابراین، شبهه مذکور نیز اهمیت و استحکام ندارد و از بین می‌رود.

2. آیه تطهیر و امامت

شاید راز اینکه بعضی اصرار دارند - علی رغم وجود روایات صحیح و متواتری که اختصاص این آیه شریفه به پنج تن آل عبا را تأکید می‌کند - در مدلول آیه تطهیر تصرف نمایند، هراس آنان از این است که مبادا گامی در جهت ربط این آیه با موضوع امامت بردارند و این کار، آنان را که می‌خواهند - به رغم متون بسیار فراوان و متواتر در موارد متعدد و مناسبت‌های زیاد - اهل بیت نبوت علیهم السلام را ازامامت دور سازند تا بتوانند مشروعیت خلافت وامامت آنانی را اثبات کنند که آن را به نفع خود ازدیگران ربودند - دچار تنگناهای بزرگی سازد.

اهل بیت علیهم‌السلام همواره اصرار داشتند که امامت، تنها حقّ آنان است و احدی غیر از آنان را در آن حقی نیست. این اقدام و اصرار امامان اهل بیت علیهم السلام در مواضع گوناگون وجود داشت و احدی نمی‌تواند در آن، ایجاد شک و تردید کند.

از آنجا که بنابر نصّ این آیه شریفه، اهل بیت علیهم‌السلام پاکیزگان‌اند، باید این گفته آنان را پذیرفت و در برابر آنان تسلیم شد و بدان اقرار داشت و این به معنای قرار دادن علامت سؤال بزرگی است در برابر مشروعیت خلافت دیگران.

از طرفی تسلیم شدن در برابر سخن حق اهل بیت علیهم‌السلام چیزی است که تصورش برای دشمنان و منکران در هیچ شرایطی‌امکان پذیر نمی‌نماید. به همین دلیل، هیچ مانعی در سر راه خود نمی‌بینند تا با این آیه قرآنی بازی کنند یا در دلالت آن، تشکیک و تصرف نمایند. هم‌چنانکه از نظر آنان، رد روایات متواتر و صحیح و صریح یا تمسک به روایاتی که از تار عنکبوت هم سست‌تر است مانعی ندارد.

از سوی دیگر بعضی از عالمان می‌گویند اگر به تفسیر آیه:

إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ * فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ * لا یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ‌1 .

مراجعه کنیم در می‌یابیم که قوی‌ترین و مناسب‌ترین معنا نزد دانشمندان که با سیاق و نظم آیات سازگار است، این است که مراد از مسّ قرآن، رسیدن به معانی آن و آگاهی و وقوف بر آن است و این امکان ندارد، مگر برای کسانی که خداوند سبحان، آنان را پاکیزه گردانیده است و آنان فقط اهل بیت و اصحاب کساء هستند.

به عبارت دیگر، وقتی که رسول خدا صلی الله علیه و آله اهل بیت علیهم‌السلام را همتای قرآن قرار داد و فرمود: «انی تارک فیکم الثقلین ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا بعدی ابدا؛ کتاب الله و عترتی اهل بیتی»، منظور آن این بود که اینان کسانی هستند که باید قرآن را برای مردمان تفسیر کنند و دین خدا را به پای داشته، احکام و تعالیم آن را انتشار دهند. این، همان چیزی است که از امامت و خلافت پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله اراده شده و خداوند سبحان آن را در اهل بیت علیهم السلام منحصر کرده است.

برخی عدم ذکر اسامی امامان علیهم‌السلام را در آیه تطهیر بهانه نموده‌اند. در پاسخ به این اشکال می‌گوییم:

از این موارد می‌توان نتیجه گرفت که روش قرآن کریم، ذکر نام اشخاص نیست؛ بلکه ذکر نام اشخاص از جزئیاتی است که آن نیز توسط مفسر حقیقی قرآن کریم، رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم، انجام گرفته و روایات متواتر و صحیح فریقین است که در مورد آیه تطهیر و مصادیق آن سخن می‌گویند.

سوره نحل، آیه 44.

2) (2) سوره حشر، آیه 7.

علاوه بر تفسیر و تبیین مصادیق اهل البیت در آیه تطهیر، اهل بیت خود را بر اساس آیات نورانی قرآن کریم و روایات متعدد معرفی نموده و در این خصوص؛ هیچ شبهه و مسئله پنهانی باقی نمانده است.

در خصوص آیات قرآنی می‌توان به آیات وَ أُولِی الْأَمْرِ (نساء، آیه 59)؛ آیه مباهله (آل عمران، آیه 61)؛ مَعَ الصّادِقِینَ (توبه، آیه 119)؛ أَهْلَ الذِّکْرِ (نحل، آیه 43)؛ آیه مودت (شوری، آیه 23)؛ آیه تبیلغ و اکمال (مائده، آیات 3 و 67)؛ آیه ولایت (مائده، آیه 55).⁽¹⁾

این آیات در فصلی جداگانه بررسی می‌شوند.

حال این مشکل امت اسلامی است که با وجود این همه ادله و شواهد روشن، مقام مفسری پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم را فراموش نموده درباره سخنان آن حضرت در خصوص معرفی اهل بیتش سهل انگاری کرده‌اند.

الف) قال رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم:

الائمه بعدی إثنا عشر عدد نقباء بنی اسرائیل کلهم‌أمناء أتقیاء معصومون؛⁽²⁾پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: امامان پس از من، به عدد نقبا و رهبران بنی اسرائیل، دوازده نفرند که همگی آنها امین، با تقوا و معصوم هستند.

ب) قال رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم:

انا و علی و الحسن و الحسین و تسعه من ولد الحسین مطهرون معصومون؛⁽³⁾پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: من و علی و حسن و

حسین و نه [امام] از فرزندان حسین [از همه گناهان و پلیدی‌ها] مطهر و معصوم هستیم.

مهم‌ترین دلیل اثبات عصمت اهل بیت علیهم السلام آیه شریف تطهیر است. همچنین معرفی شدن امامان دوازده گانه با ویزگی «مطهر» و «عصمت» در این روایات، نشان دهنده آن است که آیه «تطهیر» علاوه بر «پنج تن آل عبا» علیهم‌السلام سایرامامان دوازده گانه را نیز شامل می‌شود.

جهت ملاحظه این روایات ر. ک: سید علی موحد ابطحی، آیه التطهیر فی احادیث الفریقین، ج 1، صص 295-403.

2) (2) ر. ک: امامان اهل بیت در منابع اهل سنت (از نظر دانشوران).

از طرفی اهل بیت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وسلم، شامل امام علی علیه‌السلام، حضرت فاطمه سلام الله علیها، امام حسن علیه‌السلام، امام حسین و نه تن از اولاد معصوم آن حضرت علیهم‌السلام می‌شود. بنابراین، کلمه «اهل البیت» اصطلاحی قرآنی و حدیثی است و به هیچ وجه نباید معنای آن را با معانی عرفی و لغوی اشتباه گرفت.

الف) این روایات از اشخاصی نظیر عکرمه، عروه، ضحاک نقل شده که از دیدگاه علمای رجال اهل سنت، قابل اعتماد نبوده، بلکه متهم می‌باشند.

ب) تنها روایت ام سلمه که خودش را داخل در آیه تطهیر می‌داند، با انبوهی از روایاتی که خودش نقل نموده و همگی با سند صحیح و توسط راویان ثقه نقل شده تعارض دارد و با دیگر روایات او از جمله روایت احتجاج ام سلمه به اینکه «اهل بیت» تنها پنج تن آل عبا هستند سازگار نیست.

ج) جمهور اهل سنت، اعتقاد دارند که منظور از این آیه، فقط خمسه طیبه‌اند.

د) در تاریخ، هیچ گاه نقل نشده که همسران پیامبر از این آیه به نفع خود احتجاج نموده یا حداقل به آن اشاره کرده باشند.

ه -) آیا ام سلمه اگر می‌دانست مشمول آیه قرار گرفته، باز هم از پیامبر درخواست می‌کرد که او را هم در زمره آنها جای دهد؟!

و) سنت عملی و قولی پیامبر در تبیین آیه به مدت شش یا نه ماه یا بنابر اقوالی تا آخر عمر مبارکشان، نشان می‌دهد که این آیه، تنها شامل پنج تن آل عبا می‌شود.

ز) یا - به لحاظ بررسی رجال و علم درایه - روایت عکرمه و عروه - که با اهل بیت دشمنی داشتند - آیا در درجه اول اهمیت قرار دارد یا روایت ام سلمه، ابن عباس و دیگران؟ که جزء بهترین اصحاب بودند؟!

ح) روایات اختصاص آیه تطهیر در مورد خمسه طیبه، خاص شیعه نیست تا عده‌ای آن را بهانه کنند؛ بلکه نظر جمهور اهل سنت نیز همین است و چنانکه دیدیم ترمذی و دیگران پس از نقل آن و مختص دانستن آیه به اهل بیت (خمسه طیبه) می‌گویند:

«هذا حدیث حسن صحیح و هواحسن شیء روی فی هذا الباب»، (ترمذی، ج 5، ص 361)؛ «هذا حدیث صحیح علی شرط الشیخین»، (مستدرک، ج 3، ص 147) و....

آیه تطهیر با توجه به واژه‌ها و ادات به کار رفته در آن و نیز بر اساس روایات متواتر و صحیح و شواهد و قراین دیگر، به طور صریح بر عصمت اهل البیت مورد اشاره در آیه دلالت دارد و به معنای دوری و پاکی اهل البیت از هر گونه گناهان بزرگ و کوچک و اشتباه و فراموشی، چه عمدی و چه سهوی است.

بنابراین، در آیه تطهیر دو نوع انحصار وجود دارد؛ یکی انحصار اراده الهی در دفع پلیدی‌ها و نقصان‌ها از اهل البیت علیهم‌السلام. دیگری انحصار و اختصاص این عصمت در اهل البیت علیهم‌السلام.

اراده الهی در آیه تطهیر، شامل یک زمان خاص نیست، بلکه همواره استمرار و تداوم دارد. همچنین سایر اراده‌های الهی مانند اراده نکردن ظلم و ستم به بندگان خود، اراده بیان حقیقت و هدایت همه انسان‌ها نیز مختص به یک زمان خاص نبوده، بلکه شامل همه زمان‌ها و دوران‌هاست. بنابراین، زمانی که حتی یکی از اهل بیت علیهم السلام در قید حیات است، این اراده الهی تداوم و استمرار خواهد داشت.

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:

إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ * فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ * لا یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ‌1 .

«همانا آن، قرآنی کریم است که در کتابی محفوظ جای دارد و جز پاکان (تطهیر شدگان) نمی‌توانند به آن دست زنند] دست یابند [».

غالب مفسران گفته‌اند مراد از آن تطهیر شدگان از گناهان و پلیدی‌ها، کسانی مانند پیامبران، فرشتگان و بندگان مقرب الهی‌اند. در این صورت، منظور از مسّ قرآن، دستیابی به حقایق قرآنی و درک واقعی مراتب عالی آن است.

با توجه به اینکه در برخی روایات در اثبات این دیدگاه تأکیداتی وجود دارد⁽¹⁾و از طرف دیگر آیه تطهیر از تطهیر شدن اهل البیت علیهم‌السلام خبر می‌دهد، نتیجه می‌گیریم که اهل

البیت علیهم‌السلام یگانه آشنایان و درک کنندگان واقعی قرآن کریم در میان امت اسلامی به شمار می‌آیند، اما در عین حال، ممکن است منظور از آیه، شامل همه معانی مذکور نیز باشد.

اهل بیت علیهم السلام که از همه گناهان و پلیدی‌ها و اشتباهات و نواقص دور و پاکیزه‌اند، و غیر از آنها کسی در میان انسان‌ها دارای چنین ویژگی الهی نیست، برای رهبری و امامت همه جانبه امت اسلامی و حتی امت‌ها و ملت‌های دیگر لیاقت و برتری ویژه دارند. در این صورت، آیا عقلانی و منطقی است که این گروه پاک و معصوم کنار گذاشته شوند و برای رهبری امت، حاکمیت، قضاوت و تفسیر قرآن و مانند آن به سراغ افراد غیر معصوم و فاقد چنین ویژگی الهی برویم؟

این پرسشی است که پاسخ آن را باید افراد و عالمان منصف و آگاه در زمان‌های حال و آینده ارائه نمایند.

از آنجا که در این زمینه کتاب‌ها و مقالات زیادی نگارش و تدوین شده، به همین مقدار بسنده می‌کنیم.

برای مطالعه بیشتر در مورد اهل بیت می‌توان به این منابع مراجعه نمود: محمد مهدی آصفی، آیه تطهیر؛ عبدالزهرا عثمان محمد، آیه تطهیر؛ سید حفاظت حسین ملقب به سلیم بهیکپوری، آیة التطهیر (اردو)؛ سید محمد جعفر زیدی، آیة التطهیر (اردو)؛ سید امیر حسین نجفی، آیه تطهیر (اردو)؛ آیه التطهیر یکی از فضلاء هند؛ آیه تطهیر رویه المتبکره؛ اهل بیت یا چهره‌های درخشان در آیه تطهیر، محمد فاضل لنکرانی و شهاب الدین اشراقی؛ آیه تطهیر و حدیث کساء، سید حسین موسوی کرمانی؛ اذهاب الرجس عن حظیره الانس؛ ملا عبدالکریم بن محمد طاهر قمی (خطی؛ کتابخانه آیه الله گلپایگانی)؛ اقطاب الدوائر فی تفسیر آیه التطهیر؛ عبدالحسین بن مصطفی قم؛ اهل بیت (در تفسیر آیه تطهیر)، سید محمد صالح عرشی بنارسی؛ اهل البیت فی آیه التطهیر؛ (اهل بیت در آیه تطهیر)؛ سید جعفر مرتضی عاملی (محمد سپهری)؛ اهل البیت فی آیه التطهیر، دارالامسیر؛ پژوهشی در آیه تطهیر؛ مصونیت تکوینی رهبران عقیدتی اسلام (فارسی، عنوان اصلی آیه تطهیر محمد مهدی آصفی، مترجم: محمود رضا افتخار زاده)؛ تفسیر آیه تطهیر؛ عبدالشکور لکهنوی؛ رساله آیه التطهیر، نورالله بن شریف الدین شوشتری؛ تفسیر تطبیقی آیه تطهیر از دیدگاه مذهب آل البیت و اهل سنت، اسماعیل زاده، ایلقار، مجله طلوع، شماره 8 و 9؛ مصداق اهل بیت کیانند،

نشریه درس‌هایی از مکتب اسلام، شماره 299؛ اهل بیت در قرآن، نشریه درس‌هایی از مکتب اسلام، شماره 298؛ اهل بیت به روایت ابن عباس، ساغر واینام، مجله زائر، شماره 82؛ کاوشی در مفهوم اهل بیت، سید محمد مرتضوی، مجله زائر، شماره 49؛ اهل بیت چه کسانی هستند، سید محمد مرتضوی، مجله زائر، شماره 54؛ آیه تطهیر فی احادیث الفریقین، سید علی موحد ابطحی؛ آیت تطهیر در دو مکتب، عسکری، سید مرتضی؛ آیه تطهیر، مجله ترائنا، شماره 43 و 44؛ معاد شناسی اهل بیت علیهم السلام با نگاهی تفسیری، روایی و تاریخ، اشرفی جمال، فصلنامه فروغ وحدت، شماره 3؛ السحاب المطیر فی تفسیر آیه التطهیر، شهید ثانی، تحقیق هدی جاسم محمد ابوطیره، مجله تراثنا، شمارگان 38 و 39؛ مصداق شناسی اهل بیت در قرآن و سنت، محمد رضا کیخا، مجله الهیات دانشگاه س و ب؛ حدیث کساء، حسین استاد ولی؛ تطهیر و عصمت اهل بیت، علی ربانی گلپایگانی، ماهنامه اسوه، شماره 86، (قسمت اول)؛ شماره 87، (قسمت دوم)؛ شماره 89، (قسمت سوم)؛ شماره 90، (قسمت چهارم)؛ شماره 91، (قسمت پنجم)؛ شماره 92، (قسمت آخر).

بخش دوم: نقش أهل بیت علیهم السلام در تفسیر

اشاره

پیوند قرآن و اهل بیت به عنوان دو عنصر ارزشمند در ساحت هدایت دینی، پیوندی ژرف، عمیق و ناگسستنی است. قرآن کریم به عنوان آخرین کتاب آسمانی، رسالت هدایت نسل‌های بشری تا انتهای عالم را به دوش می‌کشد و اهل بیت از این جهت که مفسر، مبین، حافظ و نگهدارنده قرآن‌اند، نقش مکمل را ایفا می‌نمایند. پیوند و ارتباط این دو آنچنان تنگاتنگ است که اگر یکی رها شود، دیگری مؤثر نخواهد بود، زیرا قرآن، زمانی می‌تواند نقش هدایت‌گری خود را به درستی ایفا نماید که درست، تفسیر و تبیین شود و این همان امری است که به عهده اهل بیت گذاشته شده است.

در هر زمانی، بهره برداری از قرآن، منوط به تفسیر وتبیین درست آن است و قرآن بدون تفسیر، مانند چراغی است در دست انسان نابینا. از اینجاست که بررسی میراث تفسیری اهل بیت ضرورت می‌یابد، زیرا این میراث گران‌بها زمینه بهره گیری از قرآن را در تمام جنبه‌های زندگی فراهم می‌کند و به انسان‌های طالب هدایت، بینایی می‌بخشد.

متأسفانه شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم بر عصر و زمان زندگی اهل بیت سبب شد حجم بزرگی از روایات تفسیری آنان به دست ما برسد، ولی همین مقداری که در دسترس ما قرار دارد نیز بسیار راهگشا و قابل استفاده است و تحقیق و پژوهش پیرامون آن خالی از فایده نیست.

اهل بیت

واژه اهل بیت را اولین بار قرآن کریم در آیه 33 سوره احزاب به کار برده است:

إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً1.

«همانا خداوند اراده کرده است تا ناپاکی‌ها را از شما اهل بیت دور، و شما را پاک و پاکیزه گرداند».

همچنانکه در بخش گذشته بیان کردیم از دیدگاه بسیاری از مفسران بزرگ، منظور از اهل بیت در آین آیه، رسول خدا، حضرت علی، حضرت فاطمه، امام حسن و امام حسین علیهم صلوات الله می‌باشند. این نظریه را بسیاری از صحابه و همسران پیامبر نیز پذیرفته‌اند که از این میان می‌توان به ابوسعید خدری، انس بن مالک، واثله بن اسقع، ام سلمه، عایشه، ابن ابی سلمه ربیب پیامبر، سعد بن ابی وقاص،⁽¹⁾

علاوه بر مطالب گذشته ر. ک: محمد مهران، الامامه و اهل البیت، ج 1، ص 17.

همچنین بسیاری از مفسران و محدثان بزرگ اهل سنت این نظریه را قبول کرده‌اند، از جمله: فخر رازی در تفسیر کبیر، زمخشری در کشاف، قرطبی در جامع احکام القرآن، شوکانی در فتح القدیر، طبری در جامع البیان، سیوطی در الدر المنثور، ابن حجر عسقلانی در اصابه، حاکم در مستدرک، ذهبی در تلخیصش و امام احمد بن حنبل در مسند.⁽³⁾

بنابراین اصطلاح اهل بیت ابتدا به پنج وجود مقدس؛ یعنی پیامبر خدا، امام علی، حضرت فاطمه، امام حسن و امام حسین علیهم السلام اطلاق می‌شد، اما به مرور زمان، شخص پیامبر دایره استعمال این واژه را توسعه داد و آن را درباره همه امامان دوازده گانه شیعه به کار برد.

پس منظور از اهل بیت در این تحقیق، همان اهل بیت در اصطلاح قرآن و پیامبر اسلام؛ یعنی ائمه اثنی عشرند که درباره‌شان گفته‌اند

هم صدور ایوان الاصطفاء و بدور سماء الاجتباء و مفاتیح ابواب الکرم و مجاریح هواطل النعم و لیوث غیاض البساله و غیوث ریاض الایاله و سباق مظاهر السمامه و خزان نقود الرحاله و الاعلام سوامخ فی الارشاد و الهدایه و الجبال الرواسخ فی الفهم و الدرایه؛⁽⁴⁾

آنها بلندای ایوان برگزیدگان و ماه‌های آسمان انتخاب شدگان، کلیدهای درهای کرم، بخشندگان دریای نعمت، شیران بیشه زار شجاعت و جوانمردی... پیشی گیرندگان بخشندگی، خزائن رحمت و مایه تعالی، کوه‌ها و ستیغ‌های ارشاد و هدایت، و کوه‌های سر به فلک کشیده فهم و درایت‌اند.

اختصاص فهم قرآن به اهل بیت علیهم‌السلام

اگر رابطه نزدیک و جدایی ناپذیر قرآن و اهل بیت علیهم‌السلام به صورت اصلی مسلّم نزد عالمان اهل سنت شناخته شود، زمینه برای پذیرش آن دسته از نقل‌هایی که ارزش ویژه‌ای برای اهل بیت علیهم‌السلام بیان می‌کند، هموارترخواهد بود.

باید دانست رابطه اهل بیت علیهم السلام با قرآن، رابطه‌ای بسیار نزدیک و تنگاتنگ و ناگسستنی است که حقیقت آن در فهم نیاید و در وصف نگنجد و دستیابی بر آن از توان ما بیرون و از حوزه علم و ادراک ما به دور است، چه اینکه رسیدن به این مهم، موقوف بر آگاهی، و معرفت به مقام و مرتبت و منزلت قرآن از سویی و احاطه بر عظمت و شخصیت اهل بیت علیهم السلام از سوی دیگر است که این مهم، از دسترس هر کسی جز معصوم، خارج است.

به هر حال، پرداختن به این موضوع در حد مقدور نیز نیازمند رساله‌ای مجزا، بلکه کتابی مستقل است و طرح آن دراین نوشتار، صرفاً به منظور یادآوری اصالت این پیوند و اهمیت آن در بیان شأن و جایگاه اهل بیت علیهم السلام است.

شایان توجه است که منابع ما در این تحقیق بسیاری از کتاب‌ها و مجموعه‌های معتبر حدیثی عالمان عامه و مورد پذیرش آنان است.

پیش از آغاز سخن، یادآور می‌شویم که از دیدگاه ما، امام علی علیه‌السلام و دیگرامامان معصوم، نور واحدند و آنچه بر اول آنان رواست بر آخر آنان نیز شایسته است.

سخن در رابطه قرآن و عترت است که غیر قابل افتراق و انفکاک‌اند؛ همان طور که پیامبر در حدیث مشهور ثقلین می‌فرماید:

انّی تارک فیکم خلیفتین (الثقلین) کتاب الله حبل ممدود ما بین السماء و الارض و عترتی اهل بیتی و انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض؛⁽¹⁾

مسند احمد بن حنبل، ج 3، صص 14 و 17 و 26 و 59 و ج 4، صص 367 و 371؛ ترمذی، الجامع الصحیح

دو جانشنین و دو چیز گرانبها در میان شما به یادگار خواهم گذاشت: کتاب خدا (قرآن) که ریسمانی است که از آسمان تا زمین کشیده شده و خاندانم (اهل بیتم) و این دو هرگز از یکدیگر جدا نخواهند شد تا آنکه کنار حوض کوثر بر من در آیند.

ائمه اطهار، یکّه‌تازان میدان فهم قرآن بودند و بارها و بارها مردم را به این امر آگاه می‌نمودند. قندوزی حنفی می‌نویسد:

امام جعفر صادق رضی الله عنه می‌فرمود: من فرزند رسول خدایم صلی الله علیه و آله وسلم به کتاب خدا داناترم و در آن کتاب، شرح ابتدای خلق و آنچه که تا روز قیامت واقع می‌شود وجود دارد. و در اوست خبر آسمان و زمین و ذکر بهشت و دوزخ و آنچه که بوده است و می‌شود و خواهد بود. و من به تمام آنها دانایم مثل آنکه در کف دستم نگاه کنم. خدا در آن کتاب، بیان هر امری را نموده و می‌فرماید: ما کتاب را به کسانی که از بندگان خود برگزیدیم، ارث دادیم.

آنها که خدا برگزیده ماییم. ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا1 ما هستیم آن بندگان برگزیده خدا و وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ2 در مناقب ما است.

ایشان در جای دیگر می‌فرمایند:

خدای متعال دین خود را به وسیله پیشوایان راهنما از خاندان پیمبر خود صلی الله علیه و آله وسلم روشن ساخت، و باطن چشمه‌های دانش خود را به ایشان نورانی فرمود.

کسی که واقعیت و شخصیت واجب امام را بشناسد، شیرینی ایمان را درک می‌کند و فضل و برتری بهجت اسلام را می‌فهمد، چون خدای سبحان امام را عَلَم و شاخص خلق و دلیل و حجت بر اهل زمین قرار داده است. تاج وقار بر امام پوشانیده و نور خداوندی او را فراگرفته است.

امام به وسیله سببی از آسمان که مواد آن پاره و گسیخته نمی‌شود و نزد خدا می‌باشد مدد می‌رسد به کسی [چیزی] نمی‌رسد، جز به اسباب آن و خدا معرفت آن را مگر به معرفت امام به آنچه بر او از مشتبهات وحی و اخبار و اشتباهات فتنه‌ها وارد می‌شود، عالم و داناست. پس خدای تبارک و تعالی ایشان را جهت خلق خود، از فرزندان پشت سر هر امامی‌که اختیار می‌کرد، برای این امر برگزید.

و هر زمان که امامی بگذرد و فوت نماید خداوند حجت از عقب و پشت او به نشانه آشکار و محل و مکانی درخشنده [امامی دیگر] نصب می‌کند امامان و هادیان از طرف خدا راهنمای حق‌اند و عدالت کنند به حق و بهترین مردم از فرزندان آدم و نوح و ابراهیم و اسماعیل علیهم‌السلام، و برگزیدگان حضرت محمد صلی الله علیه و آله وسلم هستند. خداوند کریم، ایشان را در عالم و دنیای ذر پیش از خلقت دیگران پدید آورده در طرف راست عرش خود در علم غیب نزد او پنهان و فرو رفته در حکمت. و خدا آنها را حیات و زندگی مردم و پایه‌های اسلام قرار داد.

قندوزی حنفی پس از این دو روایت می‌گوید:

امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در خطبه خود (از خطبه 2) در نهج‌البلاغه بعد از برگشتن آن جناب از صفین می‌فرماید: آل محمد صلی الله علیه و آله وسلم اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم، محل راز نهان و علوم پنهان خدایند. پناهگاه امر و جایگاه علم اویند و محل و مرجع حکمت‌ها و مصالح دین اویند و مقر فرایض و سنن اویند و کوه‌ها و اوتاد دین اویند.

خداوند به سبب ایشان کجی کمر دین را به پا داشت و لرزش قدم‌های دین را نگاه داشته و زایل کرده است.

کسی از این امت با آل محمد صلی الله علیه و آله وسلم قیاس نمی‌شود و هیچ وقت کسی که به او نعمت داده با آنها مساوی نیست. اساس دین و ستون اعتقادات یقینی به سوی ایشان بر می‌گردد. تعالی گران‌بهای علم یعنی عمل به ایشان بازگشت و ملحق می‌شود. ایشان دارای خصوصیت و امتیاز وراثت و وصایت در ایشان است.⁽¹⁾

ینابیع الموده، ج 1، باب سوم، صص 49-51؛ نهج البلاغه، خطبه دوم.

شهرستانی، مؤلف تفسیر «مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار» در جای جای تفسیر خود، فهم قرآن و تفسیر و تأویل آن را ویژه اهل بیت می‌داند و بر همین اساس، بارها صحت دیدگاه‌های سایر فرقه‌های اسلامی را زیر سوال برده و تاویل‌ها و تفسیرهای آنان را، مردود می‌داند.

او در تأویل آیات قرآن که با عنوان «الاسرار» انجام می‌گیرد، از اهل بیت با عناوین دیگری نیز یاد می‌کند. در جایی می‌گوید:

واذا قلت: قال اهل القرآن، و اصحاب الاسرار أو الذی شققت له أسماء من معنی الایه، فلا أرید به نفسی عیاذ بالله و إنما أرید الصدیقین من أهل بیت النبی صلی الله علیه و آله وسلم، فهم الواقفون علی الاسرار و هم من المصطفین الاخیار...؛⁽¹⁾

مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار، ج 1، ص 18 و ج 1، ص 175. تحقیق آقای آذر شب.

شهرستانی از کسانی که مسئولیت جمع آوری قرآن را بر دوش داشتند و به اهل بیت علیهم السلام مراجعه نکردند و از آنها رهنمود نخواستند، - با اینکه می‌دانستند قرآن و علم آن، مخصوص ایشان است و آنها یکی از دو ثقلی هستند که پیامبر بر جای گذاشت - در شگفت است:

ومن المعلوم إن الذین تولوا جمعه کیف خاضوا فیه و لم یراجعوا اهل البیت فی حرف بعد اتفاقهم علی أن القرآن مخصوص بهم و أنهم أحد الثقلین فی قول النبی: انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی... و فی روایه اهل بیتی ما ان تمسکتم بهما.⁽²⁾

در نگاه او، افزون بر علی علیه‌السلام که سرآمد صحابه در فهم و درک آیات وحی بود، اهل بیت علیهم السلام نیز بهرۀ وافری از فهم قرآن داشتند و این فهم به آنان اختصاص داشت:

وخص الکتاب بجملة من عترته الطاهرة و نقله من اصحاب الزاکیه الزاهره، یتلونه حق تلاوته و یدرسونه حق دراستة، فالقرآن ترکته وهم ورثته و هم احد الثقلین و بهم مجمع البحرین و لهم قاب قوسین و عندهم علم الکونین و العالمین»؛ ⁽¹⁾

همان، ج 1، ص 1. ب نسخه خطی.

او در جای دیگر می‌گوید:

«بسم الله الرحمن الرحیم» سرّ تقدیم اسم الله بر رحمن، و رحمن بر رحیم چیست؟ چه کسی می‌تواند این سر را بیان کند، جز کسی که اهل قرآن باشد، کسانی که اهل خداوندند و خواص اویند (علیهم‌السلام).

شهرستانی بر این باور است که صحابه نیز مانند او علم قرآن را مخصوص اهل بیت می‌دانسته‌اند. به همین جهت وقتی از علی علیه‌السلام درباره علوم اهل بیت پرسش می‌کنند، گویا علم به قرآن را مخصوص خاندان وحی می‌گیرند و از اختصاص سایر چیزها به آنها سخن می‌گویند:

ولقد کانت الصحابه متفقین علی ان علم القرآن مخصوص بأهل البیت علیهم‌السلام: اذ کانوا یسالون علی بن ابی طالب علیه‌السلام: هل خصصتم اهل البیت دوننا بشیء سوی القرآن؟ و کان یقول: لا والذی فلق الحبه و برأ النسمه، الا بما فی قراب سیفی هذا، الخبر.

فاستثناء القرآن بالتخصیص دلیل علی اجماعهم بأن القرآن و علمه، تنزیله و تأویله مخصوص بهم؛⁽¹⁾

همان، ج 1، ص 2؛ آ نسخه خطی؛ قریب این مضمون در تفسیر ابن کثیر، ج 2، ص 609 (ذیل مائده، ص 67).

صحابه پیامبر، بر آنکه علم قرآن، مختص اهل بیت است، اتفاق نظر داشتند. از علی علیه‌السلام می‌پرسیدند: آیا شما اهل بیت پیامبر به چیزی اختصاص داده شده‌اید که برای ما نباشد، به جز قرآن؟ پس امام فرمود: «نه، سوگند به آنکه دانه را شکافت و جان را آفرید، جز به آنچه در پوشش شمشیر من است، (اشاره به کتابی است که در آن جای داده بود)».

شهرستانی آنگاه می‌افزاید:

اینکه صحابه، قرآن را به خصوص استثنا می‌کردند و ناآگاهی خود را از آن اقرار داشتند، دلیل بر این است که بر این اجماع و اتفاق داشته‌اند که قرآن و علم آن و تنزیل و تأویل آن، ویژۀ اهل بیت علیهم السلام است.

آری، به راستی ایشان وارثان پیامبرند و قرآن، میراث پیامبر است. و هم ایشان اهل ذکر و اهل قرآن‌اند که خدای تعالی دیگران را به سؤال از ایشان مأمور کرده و به اقتدا و تمسک به آنان دستور داده است.⁽²⁾

همو در بحثی دیگر، پس از ذکر حدیث ثقلین، عترت را مصداق «الذین اتینا هم الکتاب یتلونه حق تلاوته» می‌خواند و برای «حق تلاوته» وجوهی بر می‌شمارد که نشان از آشنایی کامل اهل بیت با علوم قرآنی دارد:

وحق التلاوه علی وجوه: منها، صحة اخراج الحروف من مخارجها، و منها صحة وضع الالفاظ علی مواضعها، و منها صحة نظم المعانی علی طرائقها، و منها الوقوف علی اسرارها من الحروف والأصوات اولاً و من الالفاظ و الکلمات ثانیاً و من المعانی و الایات ثالثاً، فیمیزون بین المحکمات منها و المتشابهات، و بین العمومات منها والخصوصات، و بین المفروغات منها و المقیدات، و بین المشروعات منها ظاهراً والمقدرات باطنا.⁽³⁾

بر اساس این باورها، نویسنده «مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار» تفسیر بایسته و شایسته را خاص اهل البیت می‌داند و تنها راه فهم قرآن را آموختن تفسیر از آنان معرفی می‌نماید:

قالت العترة الطاهرة الذین هم احد الثقلین و ثانی اثنین: ان الذین فسّروا القرآن بآرائهم انما تبوءوا مقعدهم من النار، لأنهم لم یسندوا تفاسیر هم إ لی صادق قد عرفوا صدقه اولا ثم صدقوه فی التفسیر، فاختلفت أ قاویلهم فی کلّ آیه، بل فی کلّ کلمه، بل فی کلّ حرف، و هم الذین حرّفوا الکلم عن مواضعها و الحروف عن مواقعها، و تعرّضوا للوقوف علی أسرار القرآن، و آسترقوا السمع فأتبعهم شهاب ثاقب، فمن قال: انها عبارات عن أسماء الله و أسماء الحروف أو السور أو اسماء اشخاص أو اقسام بها فقد اختطف خطفه مما تناجت به ملائکة الله، أو تناغت علیه اولیاء الله، و ان الناجی منهم من و کل علمها الی الله تعالی والی رسوله صلی الله علیه و آله وسلم و الی الصادقین عن الله، و هو قول من قال ان لکل کتاب سرّاً و صفوة استاثر الله تعالی بعلمها و اثر أولیاه و أصفیاه بالوقوف علیها...؛⁽¹⁾

همان، ج 1، ص 46، ب.

درست به همین خاطر است که شهرستانی در جای جای تفسیر خود از اقوال ائمه به خصوص امام صادق علیه‌السلام استفاده نموده است. با تأمل در افکار و اظهارات ابوحنیفه هم مشخص می‌شود که او نیز قائل به مرجعیت اهل بیت علیهم السلام بود.

برخی اظهارات ابوحنیفه در خصوص صحابه، رویکرد وی را از عقیده عمومی اهل سنت دور می‌کند و به دیدگاه شیعه نزدیک می‌سازد. وی تمامی‌صحابه را عادل نمی‌دانست و قائل به تفصیل بود.

ابوجعفر اسکافی معتزلی به نقل از ابوحنیفه می‌گوید که او برخی از اصحاب چون ابوهریره و انس بن مالک را از عدول صحابه نمی‌دانسته است.⁽¹⁾

شرح نهج البلاغه، ج 4، ص 68.

امام سرخسی از دیگر علمای حنفی نیز معتقد است، در جایی که مجال رأی و اجتهاد وجود دارد، ابوحنیفه با نظریات صحابه مخالفت نموده است.⁽³⁾

به هرحال، ابوحنیفه خود را به پیروی تمام و کمال از صحابه و تابعین ملزم نمی‌دانست و با رویکرد و اعتقادی که به لزوم اجتهاد داشت، در برابر آنان که قائل به لزوم پیروی تمام عیار از صحابه و تابعین بودند، به اجتهاد خود اهمیت می‌داد و می‌گفت: «هم رجال و نحن رجال».⁽⁴⁾

منظور او این بود که صحابه و تابعین، تافته جدا بافته‌ای نبودند و اگر آنان مردان صاحب رأی بودند، ما نیز مردانی صاحب خرد و اندیشه‌ایم، پس چرا خود اجتهاد نکنیم و بر برهانی قاطع، چشمانمان را ببندیم و فقط از فهم سلف پیروی کنیم؟

با توجه به رویکردها و سخنان ابوحنیفه در مورد اهل بیت علیهم‌السلام، می‌توان به این نتیجه رسید که وی در مقابل اعتقاد به عدالت و مرجعیت صحابه و تابعین، به اهل بیت علیهم السلام بیشتر اتکا و اعتماد داشته، اما در عین حال، برای اجتهاد خود نیز ارزش ذاتی و استقلالی قائل بوده است.

چنانکه از روایات متعدد بر می‌آید، اهل بیت بر خلاف بسیاری از عالمان صدر اسلام و سده‌های نخستین، راه را بر هیچ پرسشی نبسته‌اند، بلکه دشوارترین پرسش را که دیگران از

پاسخ آن ناتوان مانده و سکوت پیشه ساخته بودند یا براساس پندار پاسخ می‌دادند، با استدلال‌های قرآنی و استفاده از آیات مختلف، آن گونه که عقل بیابد و قلب، مطمئن شود توضیح می‌داده‌اند.

ابن تیمیه از جمله کسانی است که این تفاوت در شیوه تفسیری اهل بیت و اصحاب را به خوبی دریافته و اقرار کرده است که بسیاری از صحابه، از جمله خلفا در قبال تفسیر برخی از آیات قرآن، مانند آیات مربوط به اصول اعتقادی و صفات الهی، موضع منفی داشته‌اند؛ در حالی که اهل بیت از تفسیر و پرسش در این نوع آیات استقبال کرده، به فراخور درک مخاطبان خویشتن به تبیین حقایق قرآنی و پیرایش باورهای مسلمانان می‌پرداختند.

البته ابن تیمیه به دلیل دل‌بستگی سخت به شخصیت خلفا، سعی می‌کند تا توجیهی پسندیده برای توانمندی تفسیری اهل بیت و ناتوانی دیگران جست‌وجو کند و موضوع را دقیق بنماید. از این رهگذر، داستانی را نقل می‌کند که تفسیر علی علیه‌السلام از یک آیه قرآن با تفسیر خلیفه دوم تفاوت داشته و در تجزیه و تحلیل این تفاوت به این نتیجه می‌رسد که میان دو تفسیر، فرق ماهوی و اساسی نبوده، بلکه شیوه تفسیر علی علیه‌السلام همان شیوه تفسیری عمر بوده، ولی بر سر راه علی علیه‌السلام موانعی وجود داشته است.⁽¹⁾

تقی الدین، ابن تیمیه، التفسیر الکبیر، ج 2، ص 131.

ابن تیمیه می‌نویسد:

از عمر درباره معنای وَ الذّارِیاتِ ذَرْواً می‌پرسند، ولی او به جای پاسخ، تنبیه و تهدید می‌کند و فرد سؤال کننده را در جامعه اسلامی منزوی و بی آبرو می‌سازد. ولی وقتی «ابن کواء» همین سؤال را از علی علیه السلام می‌پرسد، با اینکه علی علیه‌السلام می‌داند ابن کواء در پی شناخت حق نیست و پرسش او از سرِفتنه جویی است، باز هم به او پاسخ می‌دهد. فرق شیوه علی علیه‌السلام با عمر در این بود که مردم از علی علیه‌السلام فرمان نمی‌بردند، برخلاف عمر که خلیفه بود و پیروی از وی واجب. بدین جهت، علی نتوانست شیوه عمر را عملی سازد و ابن کواء را با تنبیه و تهدید ساکت کند، پس ناگزیر به او پاسخ منطقی داد!⁽²⁾

به راستی که سخنان ابن تیمیه، انسان را به شگفتی وا می‌دارد. گویی که اصل نخست و وظیفه عالم دینی این است که اگر قدرت دارد، مخاطبان را با زور ساکت کند و اگر ناچار شد، پاسخ منطقی و علمی‌بدهد!

بلی، ابن تیمیه می‌خواهد بگوید که به طور معمول این پرسش‌ها از سوی افراد مسئله‌دار مطرح می‌شده و هدف آنان فتنه انگیزی بوده و پاسخ فتنه انگیز چوب است و تهدید و این کار از دست خلیفه دوم برمی‌آمد، ولی علی علیه‌السلام چنین توانی نداشت!

البته ابن تیمیه از این نکته غفلت کرده که در منطق دانش و دین و خرد، پرسش عقیدتی به هر حال نباید بی پاسخ بماند، زیرا پرسش کننده چه حق جو باشد و چه فتنه انگیز، به هر صورت، پرسشی که از دهان فرد بیرون آمد، در میان مردم پراکنده می‌شود و برای آنان شبهه و تردید پدید می‌آورد از این رو ارعاب و تهدید نمی‌تواند دهان‌ها را ببندد، زیرا اگر بنا به طرح شبهه باشد، فتنه انگیزان ده‌ها راه آشکار و نهان برای آن می‌جویند. از طرفی بر فرض که پرسش از سر فتنه‌انگیزی باشد، باز هم باید بدان پاسخ گفت یا تدابیر دیگری برای زدودن فتنه در نظر گرفت.

به تعبیر دیگر، فتنه انگیزی گونه‌های مختلف دارد. اگر از گونه سیاسی و نظامی باشد، پاسخ آن باید همسان و در خور باشد، زیرا شورش و توطئه را همیشه با منطق نمی‌توان خاموش کرد. حال اگر فتنه از گونه فرهنگی و فکری باشد، مهم ترین چاره آن، پاسخ منطقی و رویارویی فرهنگی است، زیرا برخورد خشن و بی منطق با پرسش‌های عقیدتی، در واقع توان درست‌اندیشی پرسش‌گر را می‌نمایاند و ذهن مردم را برای فهم ایراد او حساس‌تر می‌کند.⁽¹⁾

ر. ک: هاشم اسلامی، سنجش تطبیقی تفسیر اهل بیت و صحابه، مجله پژوهش‌های قرآنی، شمارگان 5 و 6.

خلاصه اینکه برای ابن تیمیه دشوار بوده که بگوید، علی علیه‌السلام تفسیر آیه را می‌دانسته، ولی خلیفه دوم نمی‌دانسته است!

جا داشت که او به این موضوع از زاویه دانش برتر علی علیه‌السلام می‌نگریست و ندای «سلونی قبل ان تفقدونی» او را در زمینه دانش قرآن مورد توجه قرار می‌داد و اذعان می‌کرد که نه تنها خلیفه دوم که هیچ یک از صحابه به پای علی علیه‌السلام نمی‌رسیدند.

چه زیباست حق گویی ابن المسیب که می‌گفت:

لم یکن احد من اصحاب رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم یقولها الا علی بن ابی طالب؛ هیچ کس غیر علی بن ابی طالب ندای «سلونی قبل از تفقدنی و سلونی عن طرق السموات فانی اعرف بها من طرق الارضیین»⁽¹⁾

ر. ک: تذکره الخواص، ج 1، ص 249؛ ذخائر العقبی، ص 83؛ الریاض النضره، ج 1، ص 146؛ ینابیع الموده، باب 14، ص 74؛ الاستیعاب، ابن عبدالبر، ج 3، ص 113؛ اسدالغابه، ج 4، ص 12؛ تاریخ دمشق، ابن عساکر، ترجمه امام علی، ج 3، ص 31؛ تاریخ الخلفا، سیوطی، ص 160؛ مناقب ابن شهر آشوب، ج 2، ص 39؛ بحارالانوار، ج 40، ص 154؛ احمد بن حنبل، الفضائل، ص 153؛ سید بن طاووس، طرائف، ج 1، ص 74، رقم 91؛ و نیز در مورد حدیث سلونی: الاتقان فی علوم القرآن، ج 2، ص 589؛ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج 1، ص 90.

جایگاه اهل بیت در تفسیر قرآن

اشاره

یکی از پرسش‌های اساسی مطرح در بحث تفسیر قرآن این است که اهل بیت در تفسیر قرآن از چه جایگاه و اعتباری برخوردارند. آیا تفاسیر ایشان را می‌توان در حد تفاسیر صحابه و تابعین اعتبار داد و ارزش گذاری کرد یا اینکه تفاسیر آنان از نظر اعتبار، فوق تفاسیر صحابه و تابعین است.

پاسخ این پرسش برای شیعیان روشن است، اما برای مکاتب دیگر اسلامی ممکن است تا حدودی ابهام داشته باشد. برای رفع هر گونه ابهام احتمالی و روشن شدن بحث، مناسب است جایگاه اهل بیت در تفسیر، از زوایای مختلف مورد بررسی قرار گیرد.

بدون شک، مدرسه اهل بیت در میدان تفسیر و تأویل و بیان معانی و مفاهیم قرآن، برجستگی خاصی نسبت به دیگر مدرسه‌ها دارد. این برجستگی، به دلیل وابستگی آنان به پیامبر و در اتصال آموزه‌های این خاندان به وحی است. دلیل دیگر، گستردگی و عمق معانی بی بدیل و نکته‌یابی‌های فراوان و برگزیدن بهترین روش برای رسیدن به پیام و حقیقت قرآن است.

مفهوم این سخن آن نیست که با صرف نظر از روایات، قرآن مفهوم نیست و ظواهر آن حجت نمی‌باشد. جایگاه اهل بیت با توجه به همه عظمت و اهمیت و برجستگی خاص در

ژرف‌نگری‌ها و دریافت لایه‌ها و بطون و حقایق و کشف تأویلات و سرّ اسرار است، نه در فهم معانی از ظواهر که فهم ظواهر قرآن (اصولا) همگانی است.

مهم‌ترین نکته‌ای که می‌تواند متمایز کننده روش کلی اهل بیت در تفسیر باشد، ویژگی اتصال به وحی، احاطه علمی و مقام عصمت آنان است که می‌تواند برجستگی گفته و تفسیرهایشان را بر دیگران نشان دهد.

به هر حال این جایگاه رفیع را می‌توان از جنبه‌های گوناگون بررسی نمود که به گوشه‌ای از آنها اشاره می‌کنیم.

1. از منظر قرآن

در قرآن کریم آیاتی با این مضامین که درک و فهم حقیقت قرآن برای همه انسان‌ها میسّر نیست، وجود دارد که از جمله‌ی آن‌ها آیات شریفه زیر است:

إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ * فِی کِتابٍ مَکْنُونٍ * لا یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ * تَنْزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ‌1 ؛

«همانا آن قرآنی است گرامی‌منزلت، در کتابی مکنون که جز پاکان، دست بر آن نزنند و نازل شده از سوی پروردگار جهانیان است».

مفهوم آیه این است که تنها پاکان می‌توانند به قرآن دست بزنند. بدیهی است که در اینجا مسّ ظاهری تنها منظور نیست، بلکه مس، اعم از مسّ ظاهری که همان دست زدن به قرآن است و مسّ باطنی که درک حقایق و معارف قرآن است، می‌باشد؛ یعنی برای دست زدن به قرآن باید از طهارت ظاهری برخوردار بود و برای درک معارف قرآن از طهارت باطنی. با توجه به اهمیت موضوع و حساسیت قرآن نسبت به آن، مسّ باطنی تناسب بیشتری دارد تا مس ظاهری.

اگر این آیه را در کنار آیه تطهیر قرار دهیم، به روشنی پاکانی را که شایسته درک معارف قرآن هستند، می‌شناسیم. زیرا این دو آیه یک قیاس منطقی را تشکیل می‌دهند که نتیجه آن، شناختن مصادیق «مطهرون» است.

آیه مورد بحث می‌گوید: جز پاکان، کسی به قرآن دسترسی ندارد و این همان صغرای قیاس است. آیه نیز تطهیر می‌گوید: پاکان، اهل بیت هستند و این، کبرای قیاس است. نتیجه اینکه: اهل بیت به قرآن دسترسی دارند و معارف قرآن در اختیار آنان است.

بنابراین اهل بیت به عنوان انسان‌های پاک و مطهر، شایستگی دسترسی به معارف و حقایق قرآن را دارند. بدیهی است چنین کسانی که به فرموده خود قرآن، توان و لیاقت درک و فهم قرآن را دارند، در تفسیر این کتاب مقدس نسبت به دیگران شایسته‌ترند و دیگران باید یا تفسیر را از آنان بگیرند یا اگر خود به تفسیر می‌پردازند، باید در چارچوب معین شده از سوی آن بزرگواران، حرکت کنند؛ در غیر این صورت به بیراهه می‌روند.

آیه دیگری که در این زمینه قابل بررسی است، این آیه شریفه است:

وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّ رِجالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ‌1.

«پیش از تو نفرستادیم مگر مردانی را که به آنها وحی کرده بودیم، پس اگر نمی‌دانید از اهل ذکر سؤال کنید».

در اینکه منظور از «اهل الذکر» چه کسانی هستند، دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است. اهل علم و آگاهان به اخبارامت‌های گذشته، اهل کتاب و اهل قرآن از مهم ترین مصادیقی است که در این دیدگاه‌ها ارائه شده‌اند. اما به اعتقاد بسیاری از مفسران، منظور از اهل الذکر، اهل قرآن است، زیرا در آیه بعدی قرآن، ذکر نامیده شده و این می‌رساند که در این آیه هم مراد از ذکر، قرآن بوده است.

اگر منظور از اهل الذکر، اهل قرآن باشد، به طور قطع، آن عده‌ای هستند که نسبت به معارف و حقایق قرآن آگاهی کامل و جامع دارند، نه کسانی که هیچ آگاهی و دانشی در این زمینه ندارند. بر اساس استنتاجی که ما از دو آیه مطهرون و تطهیر داشتیم و همچنین روایات فراوانی که در این زمینه وجود دارد و دیدگاه بسیاری از بزرگان تفسیری، اهل بیت، تنها کسانی هستند که آگاهی کامل و جامعی در مورد قرآن و علوم مربوط به آن دارند، پس در زمینه تفسیر قرآن از همه شایسته ترند.

2. از منظر پیامبر

درباره رابطه اهل بیت با قرآن و جایگاه آنان در علوم مربوط به قرآن، احادیث زیادی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم نقل شده که به عنوان نمونه به چند حدیث اشاره می‌شود.

معروف‌ترین حدیث در این زمینه حدیث ثقلین است:

قال رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم:

«إنّی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی و انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض... و قال: ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا ابدا...⁽¹⁾

منبع حدیث در صفحه آتیه.

این حدیث در منابع روایی اهل سنت و شیعه با تعابیری گوناگون آمده است. به ویژه این قسمت از حدیث که فرمود «کتاب الله و عترتی» که در بعضی منابع «کتاب الله و اهل بیتی» آمده و در برخی هم «کتاب الله و عترتی اهل بیتی» و در منابع دیگر هم با اختلافاتی در تعبیر، ولی روی‌هم رفته در صحت طرق و سندهای این حدیث شکی نیست، زیرا 33 نفر از اصحاب این حدیث را نقل کرده‌اند؛ کسانی مانند: ابو ایوب انصاری، ابوذر غفاری ابورافع مولی رسول خدا، ابوسعید الخدری، ابوشریح الخزاعی، ابوقدامه الانصاری، ابولیلی انصاری، ابوالهیثم بن تیهان، ابوهریره، ام سلمه، ام هانی، انس بن مالک، براءبن عازب، جابربن عبدالله انصاری، جبیر بن مطعم، حذیفه بن اسید الغفاری، حذیفه بن الیمان، خزیمه بن ثابت ذوالشهادتین، زیدبن ارقم، زید بن ثابت، سعد بن ابی وقاص، سلمان فارسی، سهل بن سعد، ضمره بن عبیدالله التمیمی، عامر بن لیلی، عبدالرحمان بن عوف، عبدالله بن حنطب، عبدالله بن عباس، عدی بن حاتم، عقبه بن عامر، عمر بن الخطاب و عمرو بن العاص

علاوه بر اینها، ائمه نیز در طول زمان زندگی‌شان این حدیث را از پیامبر نقل فرموده‌اند. صاحب عبقات، اسامی 19 نفر از تابعین و بیش از سی‌صد نفر از علما و حافظان حدیث اهل سنت را ذکر کرده که همگی این حدیث را نقل نموده‌اند.⁽²⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم در این حدیث، اهل بیت را عدل و هم‌تراز قرآن دانسته، هم‌ترازی در هدایت‌گری، عصمت، دوام و پایداری تا قیامت، حجت بودن سخن و

واسطه بودن بین خدا و مردم. تمام این جهت‌ها بیانگر این واقعیت است که هر گونه فرمایش آنان در هر زمینه‌ای از اعتبار و حجیت برخوردار است. بنابراین نتیجه می‌گیریم که سخنان آنان در زمینه تفسیر قرآن نیز مانند دیگر سخنان آن حضرات از حجیت برخوردار است.

یک نکته را در مورد این حدیث نباید نادیده گرفت و آن اینکه عدل بودن قرآن و اهل بیت به معنای مستقل بودن این دو از یکدیگر نیست؛ بلکه به معنای مکمل بودن این دو برای همدیگر است؛ یعنی قرآن در صورتی کتاب هدایت است که اهل بیت در کنارش باشند و آنان آن را برای مردم تبیین و تفسیر نمایند. همچنین اهل بیت در صورتی انوار هدایتند که قرآن باشد. مکمل بودن این دو برای همدیگر، شاهد دیگری است بر حجیت سخن اهل بیت در تفسیر و گرنه مکمل بودن معنا پیدا نمی‌کند.

در ادامه به ذکر حدیثی از ابن عباس از رسول الله اکتفا می‌کنیم.

عن ابن عباس قال:

«قال رسول الله من سره ان یحیی حیاتی و یموت مماتی، و یسکن جنة عدن غرسها ربی فلیوال علیاً بعدی و لیوال ولیه و لیقتد بالائمة من بعدی فانهم عترتی خلقوا من طینتی رزقوا فهما وعلماً و ویل للمکذبین بفضلهم من‌امتی القاطعین فیهم صلتی لا انالهم الله شفاعتی؛⁽¹⁾

ابو نعیم، حلیه الاولیاء، ج 1، ص 84؛ المعجم الکبیر، ج 5، ص 194؛ المستدرک، ج 3، ص 128؛ ترجمه امیرالمؤمنین من تاریخ دمشق، ج 2، ص 95، رقم 599؛ اخبار قزوین، ج 2، ص 485؛ شرح نهج البلاغه، ج 9، ص 168؛ کفایه الطالب، ص 82. برای مطالعه بیشتر ر. ک: فصل سوم.

3. از منظرامت اسلامی

الف) علی علیه السلام

رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم درباره آن حضرت می‌فرماید:

«علی مع القرآن و القرآن مع علی لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض؛⁽¹⁾

المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 124؛ طبرانی، المعجم الصغیر، ج 1، ص 255؛ متقی هندی، کنز العمال، ج 11، ص 603؛ هیتمی، مجمع الزوائد، ج 9، ص 134؛ ابن حجر هیتمی، الصواعق المحرقه، ص 72.

و نیز خطاب به علی علیه‌السلام می‌فرماید:

«سر فی حفظ الله و فی کنفه و الله انک مع الحق و الحق معک؛⁽²⁾برو، در حفظ و حمایت خدا که به خدا سوگند همانا تو با حق هستی و حق با تو همراه است».

این همراهی و عدم افتراق، بدان معناست که هدایت جستن از یکی بدون دیگری ناممکن بوده، جایگاه این دو (قرآن و اهل بیت) در ایفای نقش هدایت یکی است و اهل بیت، همواره چونان پیامبر به بیان و تفصیل اصول تشریع شده از سوی قرآن می‌پردازند.

از سوی دیگر، رابطه امام علی علیه‌السلام با پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم قابل نگرش است. پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم که قرآن بر قلب مبارک او نازل شد⁽³⁾و از سوی حق تعالی کتاب به او تعلیم گردید⁽⁴⁾و تنها عارف به قرآن بود، زیرا مخاطب آن بود⁽⁵⁾، علی علیه‌السلام را برادر و وصی و خلیفه و وارث و شاهد و وزیر و ولی پس ازخویش خواند و نفس خویشش شمرد و او را هم گوشت و هم خون و هم ریشه خود دانست و دَرِ شهر علم و خانه⁽⁶⁾

حکمتش خواند و منزلت او را نسبت به خود، همانند منزلت هارون نسبت به موسی اعلام فرمود.⁽¹⁾

اشاره به حدیث معروف منزلت است که پیامبر فرمود: «الا ترضی ان تکون منی بمنزله هارون من موسی» صحیح بخاری، کتاب بدء الخلق، باب مناقب علی بن ابی طالب علیه‌السلام؛ صحیح مسلم؛ کتاب فضائل الصحابه؛ سنن ابن ماجه، ص 12؛ مسند احمد، ج 1، ص 174؛ حلیة الاولیاء، ج 7، ص 194؛ خصائص نسائی، صص 15-16؛ صحیح ترمذی، ج 2، ص 301.

لازم به ذکر است که حضرت در خطبه قاصعه تصریح می‌کند که پیامبر، مرا از کودکی پرورش داد. آن هنگام، روشنایی وحی و پیامبری را می‌دیدم و بوی نبوت را می‌شنیدم.

چنان که از شواهد تاریخی و کتب تفسیری به دست می‌آید، علی علیه السلام اعلم مردم پس از رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم به تفسیر قرآن و معارف اسلام بود و سنی و شیعه هر دو این معنی را در کتاب‌های تفسیری و تاریخی خود نقل کرده‌اند. چرا که آن حضرت در دامن پیامبر بزرگ شده و همیشه در کنار آن حضرت، هم در حضر و هم در سفر حاضر بود. او حتی در دوران تهجد و عبادت رسول خدا صلی الله علیه و آله در کوه حراء نیز همراه او بود و از پیامبر خدا جدا نمی‌شد.

در این مورد ابن ابی الحدید می‌گوید:

«در کتب صحاح روایت شده که وقتی جبرئیل برای نخستین بار بر پیامبر نازل گردید، و او را به مقام رسالت مفتخر ساخت، علی علیه السلام در کنار پیامبر صلی الله علیه و اله بود».⁽²⁾

گاه پیامبر سر بر دامن علی علیه‌السلام می‌نهاد و آیات وحی را فرا می‌گرفت.⁽³⁾و هر آنچه

خدایش تعلیم فرموده بود به او نیز می‌آموخت و در هزار باب از علم و دانش را بر او گشود.⁽¹⁾

فخر رازی؛ تفسیر کبیر، ج 8، ص 23؛ کنزالعمال، ج 6، ص 392؛ ابن حجر عسقلانی، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، ج 16، ص 165.

سلونی فوالله لا تسالونی عن شیء الا اخبرتکم، سلونی عن کتاب الله فوالله مامن آیه الا و انا اعلم بلیل نزلت‌ام بنهارام فی سهل‌ام فی جبل؛⁽³⁾بپرسید مرا، پس سوگند به خدا نمی‌پرسید از چیزی، جز آنکه شما را خبر می‌دهم. بپرسید از کتاب خدا، پس به خدا قسم آیه‌ای نیست جز آنکه می‌دانم در شب نازل شده است یا در روز، در دشت فرود آمده است یا درکوه.

یا در جایی دیگر، قسم یاد می‌کرد:

والله مانزلت آیه الا و قد علمت فیم انزلت و أین انزلت ان ربی وهب لی قلباً عقولاً ولساناً سوولاً؛⁽⁴⁾سوگند به خدا آیه‌ای فرود نیامد، جز اینکه دانستم درباره چه و کجا نازل شده است. همانا خدای من دلی اندیشمند و زبانی پرسش‌گر به من بخشیده است.

روزی در مسجد کوفه خطاب به مردم فرمود:

«بپرسید از من، پیش از آنکه مرا از دست دهید. بپرسید درباره کتاب خدا که سوگند به خدا آیه‌ای از قرآن نازل نشده جز آنکه پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بر من خواند و تأویلش را به من آموخت.»

از عایشه نیز روایت شده که گفت: «علی داناترین اصحاب پیامبر است، نسبت به آنچه بر پیامبر نازل شده است».⁽¹⁾

شواهد التنزیل، ج 1، ص 47.

آری علی علیه‌السلام با پیامبر بود و صحابت و قرابت را با حضرتش به نهایت حدّ کمال رسانید و با قرآن بود، زیرا حامل و حافظ قرآن و عالم و عارف به آن بود.

عبدالله بن مسعود گفت:

«همانا قرآن بر هفت وجه (حرف) نازل شده و هر حرفی پشت و رویی دارد (ظهر و بطن) و علی بن ابی طالب، علم ظاهر و باطن نزد اوست».⁽²⁾

ابن عباس، این دانشمند امت و مفسر قرآن و داناترین مردم به کتاب خدا (به تعبیر قوم) علم خود و صحابه را در برابر علم علی علیه‌السلام چونان قطره‌ای از هفت دریا می‌داند.⁽³⁾

علی علیه‌السلام با قرآن بود و همان گونه که پیامبر فرموده بود هرگز از قرآن جدا نشد.

جلوه این معیت و جدایی ناپذیری، آن گاه نمودار شد که پس از فرمان پیامبر با همه توش و توان و با تمام جسم و جان خویش در کنار قرآن ایستاد و به دفاع از کیان آن پرداخت و از حدودش پاسداری کرد.

او بود که در آغاز ردا بر دوش نیفکند تا آنکه گردآوری و تدوین قرآن را به انجام رسانید.⁽⁴⁾سپس بر تبیین آن همت گمارد و بدین سان راه را بر تحریف دست‌اندازان و بازیگری باطل پردازان بست و در راه برپایی حدود و احکام و سنن و آداب قرآن کوشید و در جهت دفع فتنه‌ها و شبهه‌ها و تحریفات غالیان و تأویلات مبطلان و انتحالات جاهلان تا پای جان ایستاد و آن گونه که پیامبر خدا فرموده بود بر اساس تاویل قرآن به قتال پرداخت.⁽⁵⁾

گاه در صف صفین تیغ به روی مصحف دروغین آخته و بر جبهه دروغ پردازان تاخته و دیگر زمان در مسجد پیامبر به تبیین معالم قرآن می‌نشست. او بود که همساز و همنوا با قرآن به هدایت مؤمنان همت گمارد و امت پیامبر را امامت کرد.

قرآن، بیان بود و علی علیه‌السلام مبین. قرآن هدایت بود و علی علیه‌السلام هادی. آن قرآن صامت بود و آن حضرت قرآن ناطق. قرآن، کتاب مبین بود و حضرت علی علیه‌اسلام امام مبین. و این چنین‌اند قرآن و اهل بیت، دو یادگار و خلیفه پیامبر، دوشادوش یکدیگر و پهلو به پهلو، تا آن گاه که در میعادگاه کوثر برپیامبر درآیند.⁽¹⁾

اشاره به حدیث معروف ثقلین. برای مطالعه بیشتر ر. ک: حسن حکیم باشی و سید علی موسوی، اهل بیت و اسباب نزول، مجله‌های پژوهش‌های قرآنی، شماره 1، ص 107 به بعد.

ب) امام علی از نگاه صحابه و تابعین و اندیشمندان

مقام شامخ امام علی علیه‌السلام بر هیچ کس پوشیده نیست و کسی را هم یارای وصف آن نمی‌باشد. آن ابرمرد تاریخ و نسخه یگانه‌ای که اندیشه‌هایش سراسر عالم را پر نموده، تفکرات، گفتار و کردارش بیش از آن بوده که با دست و زبان و قلم در تاریخ ثبت شود.

علی علیه‌السلام چشم بر این دنیا بست؛ بسان پیامبرانی که در جوامعی مبعوث می‌شدند که ظرفیت آن پیامبران را نداشتند و بر مردمی وارد می‌شدند که شایسته آن رسولان نبودند و در زمانی ظهور می‌کردند که زمان آنان نبود.

تحقیقات و بررسی‌های همه جانبه‌ای که از آغاز ظهور اسلام تاکنون درباره شخصیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام چه از سوی معاصر آن و چه بعدها از جانب متفکران و صاحب‌نظران اسلامی و دیگر ملل صورت گرفته است، این حقیقت را نشان می‌دهد که شخصیت علی علیه‌السلام در قلمرو مکتب‌های الهی، که جز نبوت در ردیف پیامبرانی مانند ابراهیم، موسی، عیسی علیهم‌السلام و محمد صلی الله علیه و آله وسلم قرار دارد. وی در قلمرو پیشتازان کاروان انسانی که هدف آن تکامل انسانیت بوده، در صف اول جای گرفته است.⁽²⁾

ابن مسعود از مفسران بنام صحابه، علی علیه‌السلام را آگاه‌ترین فرد در اهل مدینه می‌داند. او می‌گوید:

«قرأت علی رسول الله سبعین سوره و ختمت القرآن علی خیر الناس علی بن ابی‌طالب؛⁽¹⁾

هیتمی، مجمع الزوائد، ج 8، ص 314؛ الاتقان، سیوطی، ج 1، ص 589؛ حلیة الاولیاء، ص 65؛ ینابیع الموده، ص 215.

و نیز می‌افزاید:

ان القرآن أنزل علی سبعه احرف ما منها حرف، الا وله ظهر و بطن و ان علی بن ابی‌طالب عنده منه الظاهر و الباطن؛⁽²⁾قرآن بر هفت حرف نازل شده و برای هر کدام از آنها ظاهر و باطنی است و علم ظاهر و باطن تمامی‌آنها پیش علی بن ابی طالب است.

علی گفت:

«یابن عباس ما تفسیر الالف من الحمد؟» گفتم: تو بِهْ دانی ای علی! پس در سخن آمد و یک ساعت از ساعات شب در تفسیر الف «الحمد» سخن گفت. آنگه گفت: «فما تفسیر اللام من الحمد؟» جواب، همان دادم و یک ساعت دیگر در تفسیر حرف «لام» سخن گفت. پس در «حا» همچنان و در «میم» همچنان و در «دال» همچنان. چون از تفسیر این حروف فارغ گشت برق عمود الفجر صبح صادق از مشرق سربر زد علی علیه‌السلام گفت: «لو شئت لا و قرت سبعین بعیراً من تفسیر سوره «الفاتحه».

ابن عباس گفت:

«علم خود در جنب علم علی علیه‌السلام چنان دیدم «کالغدیر الصغیر فی البحر»، ابن عباس در علم تفسیر چنان بود که علی فرمود:

«کانه ینظر الی الغیب من وراء ستر رقیق من جودة رأیه و کثرة اصابته»⁽³⁾.

قال ابن عباس:

«علم النبی من علم الله و علم علی من علم النبی و علمی من علم علی و ما علمی‌و علم الصحابه فی علم علی الا کقطرة فی سبعه ابحر؛⁽¹⁾

، ینابیع الموده، ص 70؛ الفتوحات الاسلامیه، ص 510.

در جای دیگر نیز آمده است:

«لو ان الشجر اقلام و البحور مداد و الانس والجن کتاب، ما احصوا فضائل امیرالمؤمنین علی؛ ⁽²⁾هرگاه درختان، قلم و دریاها مرکب و انس و جن نویسنده باشند، هرگز نمی‌توانند فضائل امیرمؤمنان علی را بشمارند».

ابن عباس شاگرد امام علی علیه‌السلام که استاد در تفسیر قرآن بود. او به این مقام، افتخار می‌کرد و با همه شهرت و اعتباری که در این باره داشت می‌گفت: «من در مقابل علم علی همچون قطره‌ای از دریا هستم». همچنین می‌گفت: «کسی پس از رسول خدا داناتر از علی به قرآن نبود».⁽³⁾

نیز از همین ابن عباس است که می‌گوید: «من تمام تفسیرم را از علی گرفتم و از غیر او چیزی نگرفتم».⁽⁴⁾

حاکم حسکانی در روایت‌های جداگانه‌ای از «عطاء» و «عمیر بن عبدالله» آورده که عامر شعبی، عایشه، عبدالله بن عمر و عطاء بن ابی ریاح، علی علیه‌السلام را آگاه‌ترین مردم به قرآن می‌دانستند.⁽⁵⁾

شهرستانی می‌گوید:

تمام صحابه متفق بودند بر اینکه علم قرآن، مخصوص اهل بیت است، زیرا از علی می‌پرسیدند: شما به چیزی غیر از قرآن هم اختصاص دارید؟ امام می‌فرمود: نه، قسم به خدایی که هسته را شکافت و مردم را خلق نمود، مگر به‌اندازه گرد و غباری که بر روی شمشیرم نشسته است.

شهرستانی می‌افزاید:

اینکه صحابه، قرآن را به آنها تخصیص داده‌اند، نشانه این است که آنان بر اینکه قرآن، علم قرآن، تنزیل قرآن و تأویلش مخصوص اهل بیت است اجماع داشتند. عبدالله بن عباس که از بزرگان‌امت به شمار می‌آمد و مصدر تفسیر تمام مفسران است و پیامبر در حقّ او دعا کرد که خداوند او را فقیه در دین نماید و علم تأویل را به او بیاموزد، خدمت علی شاگردی نمود تا فقیه در دین شد و علم تأویل را آموخت.⁽¹⁾

مفاتیح الاسرا، ج 1، ص 2، رآ نسخه خطی، ابن کثیر، ج 2، ص 609 (ذیل مائده، ص 67).

ابن ابی الحدید، شارح نهج البلاغه و از آگاه‌ترین علمای تسنن و متفکر در کلام و تاریخ نوشته است:

امتیازات انسانی علی علیه‌السلام از لحاظ عظمت و جلال و شهرت در حدی است که شرح و تفصیل آنها ناروا و بیهوده است. من چه بگویم در حق مردی که دشمنانش نتوانستند عظمت‌ها و فضایل او را منکر شوند و همه آنان به برتری شخصیت او اعتراف کرده‌اند. من چه بگویم درباره مردی که همه فضیلت‌ها به او منتهی می‌شود و هر مکتب و گروهی خود را بدو منسوب می‌سازد. آری اوست پیشوا و رئیس همه فضیلت‌ها...⁽²⁾.

ابن ابی الحدید در آغاز سخنان خود در شرح نهج البلاغه، ابتدا به سجایا و فضایل اخلاقی آن حضرت علیه‌السلام اشاره کرده، امام علیه‌السلام را از نظر زهد و تقوا، عبادت و شب زنده داری، حسن خلق، رأی و تدبیر، شجاعت، جود و بخشش، حلم و صفا و فصاحت کلام، برجسته ترین افراد دانسته و او را سید الزهاد، اعبدالناس، سید المجاهدین، امام الفصحا و سید البلغا معرفی کرده است.

وی آنگاه به توصیف ابعاد علوم پرداخته و از احاطه حضرت علیه‌السلام بر آنها سخن به میان آورده و نوشته است:

اشرف علوم، علوم الهی است که امام علیه‌السلام بر ابعاد این علم، تسلط دارد. همچنین امام علی علیه‌السلام مرجع شیعه در علم فقه است و فقهای اسلام همگی از علم او بهره می‌برند. از فقهای صحابه، عمر بن خطاب و عبدالله بن عباس بوده‌اند که هر دو، دانش خود را از محضر آن حضرت علیه‌السلام برگرفته‌اند. از طریق شیعه و سنی از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نقل شده که «اقضاکم علی».

آنگاه ایشان قضا را به فقه معنا کرده است. تسلط امام علیه‌السلام بر علم نحو و زبان، علم طریقت، تصوف و غیره زبانزد عام و خاص است و امام علیه‌السلام برترین مرجع تفسیر قرآن به شمار می‌رود.

وی درباره مرجعیت امام علی علیه‌السلام در تفسیر قرآن گفته است:

«دانش تفسیر از او سرچشمه گرفته و از وجود با برکت او گسترده گردیده است. با مراجعه به کتب تفسیر، درستی این سخن را به خوبی درمی‌یابی، زیرا بیشترین نقل‌های تفسیری از آن اوست».⁽¹⁾

همان، صص 18-30.

به اتفاق همه صحابه و محققان اسلامی، علی علیه‌السلام آگاه‌ترین اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در فهم قرآن بوده است. وی علاوه بر مهارت در قضا و داوری و فتوا بر طبق کتاب خدا، به اسرار و رموز و معانی قرآن واقف بوده و در حدّ وسیعی به اسباب نزول و تفسیر و تأویل آن آگاه و اعلمیت او در این امر، محرز بوده است.⁽²⁾

ابن اثیر گفته است: «اگر کسی داوری‌ها و سخنان علی علیه‌السلام را با دقت بررسی کند، در می‌یابد که او دارای خردی سرشار، هوشی عمیق، بصیرتی نافذ و بهره وافری از دانش بوده است».⁽³⁾

امام علیه‌السلام در پاسخ به هر پرسشی، حاضرالذهن و آماده بود و برای حل مشکلات دینی و اجتماعی، توانایی کامل داشت. آن حضرت علیه‌السلام به برکت دعای فرستاده خدا،

در مشکلاتی که برای مسلمانان پیش می‌آمد، بهترین ملجأ و پناهگاه به شمار می‌رفت تا آنجا که برای حلّ قضایای پیچیده، نام وی به عنوان ضرب المثل بر زبان‌ها بوده است و همه می‌گفتند: «قضیه ولا اباالحسن لها»؛ ⁽¹⁾

التفسیر و المفسرون، ج 1، ص 92؛ خطیب خوارزمی، مناقب، ترجمه سید ابوالحسن حقیقی، ص 94؛ الصواعق المحرقه، ص 127.

ائمه اطهار علیهم‌السلام نیز همواره به دانش حضرت علی علیه‌السلام اشاره داشته‌اند و آن حضرت را باب خداشناسی⁽²⁾و آگاه بر حلال و حرام و دانش قرآن می‌دانستند و بر طریق و روش آن امام عظیم‌الشأن حرکت می‌کردند.⁽³⁾

همچنین امام علیه‌السلام باب مدینه علم و امیرمؤمنان⁽⁴⁾

احمد بن عمر گوید: از ابوالحسن موسی بن جعفر علیه السلام پرسیدم: چرا او را امیر المؤمنین نامیدند؟ فرمود: برای آنکه خوراک دانش به آنان می‌داد, فرمود: نشنیدی در قرآن است که: «ما را برای خاندان خود خواروبار می‌آوریم». سوره یوسف، آیه 64.

آن حضرت نه تنها از بعد مادی، اطعام دهنده نیازمندان و صاحب جود و بخشش کثیر بوده و مصداق آیه وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً6 است، بلکه از بعد معنوی نیز به مؤمنان حظ و بهره فراوان می‌بخشد.

اعلمیت علی علیه‌السلام و جایگاه او در شناخت قرآن مورد گواهی صحابه و تابعان نیز بوده است، لذا اگر در تفسیر قرآن و یا درباره مسائل مربوط به امر دین و دنیای مردم رأی علی علیه‌السلام به دست می‌آمد آن را رد نمی‌کردند.

سعید بن جبیر به نقل از ابن عباس گفته است:

«اذا ثبت لنا الشیء عن علی لم نعدل عنه الی غیره؛⁽¹⁾

التفسیر و المفسرون، ج 1، ص 92؛ ابن حجر هیتمی مکی، ص 127.

پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم اصحاب در تفسیر قرآن از مکتب علی علیه‌السلام بهره‌های زیادی می‌بردند و آن حضرت علیه‌السلام از مصادر و مراجع تفسیری آنان به شمار می‌آمد. علی علیه‌السلام آگاه به بواطن امور و داناترین فرد به تنزیل و تأویل قرآن کریم بود. آن کسی که لقب ترجمان القرآن به او داده‌اند؛ یعنی ابن عباس، سر سپرده مکتبش بود و می‌گفت:

«ما اخذت من تفسیر القرآن فعن علی بن ابیطالب؛⁽²⁾آنچه از تفسیر قرآن آموختم از علی علیه‌السلام است».

این صحابی در مقامی دیگر در بیان فضائل علی علیه‌السلام، آن حضرت را آمر به معروف، ناهی از منکر و حکم کننده بر اساس احکام کتاب خدا معرفی و اعتراف کرده که مناقب و فضایلی که برای علی علیه‌السلام نقل شده، درباره دیگر افراد این امت گزارش نشده است.⁽³⁾

از عطاء بن ابی ریاح پرسیدند:

أکان فی اصحاب محمد صلی الله علیه و آله وسلم أعلم من علی؟ قال: و الله ما اعلمه؛⁽⁴⁾آیا در بین اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم داناتر از علی علیه‌السلام وجود دارد؟ پاسخ داد: به خدا سوگند، داناتر از او کسی را نمی‌شناسم.

به گواهی روایات و شواهد متعدد، پس از حضرت رسول صلی الله علیه و آله وسلم، کسی عالم‌تر از علی علیه‌السلام به کتاب خدا نبوده است؛ چنان که «عامر شعبی» به این حقیقت اعتراف کرده و گفته است: «ما اعلم بکتاب الله بعد نبی الله من علی بن ابیطالب علیه السلام»⁽¹⁾

مناقب، ج 2، ص 53.

«ابی سخیله» نقل کرده، روزی خدمت ابوذر رسیدم و به او گفتم:

می‌بینم که فتنه‌هایی رخ می‌دهد و جریاناتی اتفاق می‌افتد و من نگرانم که مردم در مواجهه با این مسائل و مشکلات، دچار اختلاف شوند، اگر چنین شد چه کنیم؟

ابوذر پاسخ داد: «الزم کتاب الله عز و جل و علی بن ابیطالب؛ به کتاب خدا و علی بن ابی‌طالب روی آورید و به آن دو متمسک شوید، زیرا من از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فضایل بی شماری را درباره علی علیه‌السلام شنیده‌ام، آنگاه در پایان سخن، به بیان برخی از آن فضائل پرداخت».⁽²⁾

در این روایت، قرآن و علی علیه‌السلام در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و اگر اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم، علی علیه‌السلام را به خوبی نمی‌شناختند، این گونه یکدیگر را به تمسّک و توسل به محضرش توصیه نمی‌کردند.

اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به فضایل و شایستگی‌های علمی و معنوی امام علی علیه‌السلام اعتراف داشتند و در مشکلات و معضلات دنیوی و فکری، به کتاب خدا و علی علیه‌السلام مراجعه و دیگران را نیز به این امر ترغیب می‌کردند. به راستی چگونه است که ابوذر، علی علیه‌السلام را در کنار قرآن به عنوان ملجأ و پناهگاه معرفی می‌کند؟ آیا این امر به دلیل همراهی و ملازمت علی علیه‌السلام با مفاهیم و معانی کتاب خدا و نقش مشترک این دو در راهنمایی و هدایت مردم نیست؟

از اباذر در مقامی دیگر سخنی مشابه نقل شده است؛ بنگرید:

ابو رافع نقل کرده است: به هنگام تبعید اباذر، به ربذه رفتم. چون آهنگ وداع کردم به من و کسانی که در آنجا بودند، گفت: به زودی فتنه‌ای سر بر خواهد آورد، تقوا پیشه کنید و با بزرگ این روزگار، علی بن ابی‌طالب باشید و از او پیروی

کنید. از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم شنیدم که بدو فرمود: تو اولین کسی هستی که به من ایمان آوردی و اولین کسی خواهی بود که در قیامت، دست در دست من خواهی نهاد. تو «صدیق اکبر» و «فاروق‌امت» هستی که حق را از باطل جدا خواهی کرد...⁽¹⁾

محب الدین طبری، ذخایر العقبی، ص 108.

سلمان از دیگر کسانی است که گستره علم و دانش علی علیه‌السلام را تبیین کرده است. «زربن حبیش» گوید:

علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام سوار بر مرکب رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم از محلی عبور می‌کرد. بر گروهی گذشت که سلمان در میان آنان نشسته بود. سلمان گفت: آیا بر نمی‌خیزید تا دامان این مرد را بگیرید و از او پرسش کنید. به خدایی که دانه را شکافت و جانداران را آفرید، کسی جز او، شما را به راز پیامبرتان خبر ندهد. او عالم روی زمین و موجب قوام و استواری آن است و زمین به او آرامش می‌یابد و اگر او را از دست بدهید، علم را از دست داده، مردم را نشناخته‌اید (که مؤمن‌اند یا کافر، زیرا دوستی آن حضرت علیه‌السلام ملاک ایمان و کفر است).⁽²⁾

از طرفی، علی علیه السلام به اعتراف همگان، کسی است که صاحب «علم الکتاب» است.⁽³⁾

مناوی صاحب کتاب «فیض القدیر» به نقل از غزالی می‌گوید:

قد علم الأولون و الاخرون ان فهم کتاب الله منحصر الی علم علی و من جهل ذلک فقد ضل عن الباب الذی من ورائه یرفع الله عن القلوب الحجاب، حتی یتحقق الیقین الذی لا یتغیر بکشف الغطاء؛⁽¹⁾

فیض القدیر، ج 3، ص 46.

گرچه در حال حاضر کتاب مدونی به عنوان تفسیر از امیرمؤمنان علیه السلام به چشم نمی‌خورد، اما مطالب تفسیری علی علیه السلام در کتاب‌های حدیثی و در لابه‌لای روایات پراکنده است. چون اوضاع سیاسی و اجتماعی آن روز به نحوی نبود که هر کسی بتواند در گرداگرد وجود امام حلقه بزند و تفسیر قرآن را بیاموزد، بلکه عده خاصی از یاران آن حضرت سینه خود را سپر کرده، توانستند تفسیر قرآن را از مولی الموحدین مستقیما فرا گرفته، به نسل‌های بعد از خود انتقال دهند. این کار به صورت نقل روایت بود که بعدها آرام آرام توسعه یافت و روایت را با درایت در هم آمیختند و اخبار و احادیث تفسیری را به صورت مدون در آوردند.

ج) دانش قرآنی امام علی علیه‌السلام از نگاه مفسران

از دیرباز، تفسیر نویسان و قرآن پژوهان، در مقدمه تفاسیر خود در بررسی تاریخ تطور تفسیر و معرفی طبقات مفسران، علی علیه‌السلام را در شمار مفسران برجسته و حتی پیشوای آنان معرفی کرده‌اند.

ابن عطیه اندلسی در مقدمه تفسیر «المحرر الوجیز»، علی علیه‌السلام را سرآمد مفسران قرآن دانسته و نوشته است: «فاما صدر المفسرین و المؤید فیهم علی بن ابیطالب».⁽²⁾

ثعالبی بعدها این سخن را در «خازن» و قرطبی در مقدمه «الجامع لاحکام القرآن» نیز نقل کرده‌اند. قرطبی پس از نقل این سخن، روایات متعددی از اصحاب و تابعان در فضیلت علی علیه‌السلام بیان کرده است.⁽³⁾

سمرقندی در «بحرالعلوم»، نام خلفا و چند تن از صحابه را ذکر کرده که به تفسیر قرآن شهرت داشته‌اند و در بین آنان، علی علیه‌السلام را صاحب بیشترین روایات تفسیری دانسته و نوشته است: «أما علیّ، فهو اکثر هم تفسیراً للقران».⁽¹⁾

بحرالعلوم، ج 1، ص 22.

او این امر را معلول عواملی چون عدم اشتغالات حکومتی و پیوند و ملازمت علی علیه‌السلام با حضرت رسول صلی الله علیه و آله وسلم دانسته و بر این باور است که این عوامل موجب گردید علی علیه‌السلام به جایگاه بلندی از علم و دانش دست یابد تا آنجا که عایشه همسر رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم در تبیین این جایگاه، می‌گوید:

«انه اعلم الناس بالسنه فی زمن الصحابه؛ علی علیه‌السلام در بین اصحاب، آگاه‌ترین مردم به سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم است».

سمرقندی، صاحب تفسیر بحرالعلوم، پس از ذکر این موارد، به گزارش روایات متعددی از اصحاب و تابعان در فضایل علی علیه‌السلام پرداخته است.

یکی دیگر از مفسران، ابن کثیر دمشقی است که در مقدمه تفسیر خود در بحث «نشأة التفسیر و تطوره» علی علیه‌السلام را در شمار اصحابی دانسته که پس از رحلت حضرت رسول صلی الله علیه و آله وسلم به تفسیر قرآن مشهور گشتند.⁽²⁾

جمال الدین قاسمی هم از دیگر تفسیرنویسانی است که اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم را مفسران قرآن به شمار آورده و در بین آنان، از ابن عباس و علی علیه‌السلام یاد کرده و آنان را ستوده است.⁽³⁾

مراغی نیز در تفسیر خود در معرفی طبقات مفسران، در طبقه اول نام ده تن از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم را گزارش کرده و نوشته است:

«اکثر من روی عنه التفسیر من الخلفاء علی بن ابیطالب علیه‌السلام و الروایه عن الثلاثه الباقین نادره»⁽⁴⁾در میان خلفا، بیشترین روایات تفسیری از آن علی بن ابیطالب علیه‌السلام است و به خلفای سه گانه، روایات تفسیری‌اندکی منسوب است.

این مفسر در ادامه سخن افزوده، ابن مسعود، بیشترین روایات علی علیه‌السلام را نقل کرده است.

فخر رازی در تفسیر خود ذیل آیه:

إِنَّ اللّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ.

در اوایل سوره آل عمران، روایت کرده که، علی علیه السلام فرمود:

«رسول خدا هزار باب علم به من آموخت که خودم نیز از هر بابی هزار باب دیگر استنباط کردم».⁽¹⁾

تفسیر کبیر، ذیل سوره آل عمران، آیه 33.

زرکشی در شمارش صحابۀ آگاه به تفسیر، امام علی علیه‌السلام را در صدر آنان می‌داند و می‌گوید: «صدر المفسرین من الصحابه علی».⁽²⁾

در نگاه شهرستانی، پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم در برابر موسی علیه‌السلام که علم به تنزیل داشت و عیسی علیه‌السلام که تأویل می‌دانست، هم به تأویل آشنا بود و هم به تنزیل:

«ثم ان موسی علیه‌السلام کان مخصوصاً بالتنزیل و کان عیسی علیه‌السلام مخصوصاً بالتأویل و کان محمد علیه الصلوة و السلام مخصوصاً بالجمع بین التنزیل و التأویل»⁽³⁾.

سپس شهرستانی، علی علیه‌السلام را نخستین مفسر قرآن و سرآمد صحابه در تفسیر قرآن به شمار می‌آورد.⁽⁴⁾

ابن عباس که مصدر تفسیر تمامی مفسران قرآن شناخته می‌شود شاگرد علی علیه‌السلام بود و از آن حضرت تأویل قرآن را آموخته بود:

ولقد کان حبرالائمه مصدر تفسیر جمیع المفسرین و قد دعا له رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم بان قال: اللهم فقهه فی الدین و علمه التاویل، فتلمذ لعلی رضی الله عنه حتی فقهه فی الدین و علمه التأویل.⁽⁵⁾

علی بن ابی طالب شایسته‌ترین فرد برای جمع آوری قرآن بود و هیچ یک از صحابه پیامبر خدا، ویژگی‌ها، خصوصیات و امتیازات آن حضرت را نداشتند:

ودع هذا کله کیف لا طلبوا جمع علی بن ابی طالب، أو ما کان اکتب من زید بن ثابت، أو ما کان اعرب من سعید بن العاص، أو ما کان اقرب الی رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم من الجماعه، بل ترکوا باجمعهم جمعه و اتخذوه مهجوراً و نبذوه ظهریاً و جعلوه نسیاً منسیاً...⁽¹⁾

همان، ج 1، ص 5 آ.

با مطالعه تفاسیر و کتب تاریخ تفسیر، این حقیقت، نمایان می‌شود که برخی از قرآن پژوهان و شرح حال نویسان در معرفی طبقات مفسران و بیان ویژگی‌های آنان، از سر حقد و حسد، نامی از علی علیه‌السلام نبرده‌اند، در حالی که برخی از شاگردان آن حضرت علیه‌السلام را در شمار مفسران قرآن معرفی کرده‌اند و نه از روی نادانی و ناآگاهی، بلکه به عمد از بیان فضایل علی علیه‌السلام خودداری کرده‌اند.

آری به شهادت روایات فراوان و سخنان صحابه رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم، علی علیه‌السلام عالم‌ترین فرد در میان اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم، قیم قرآن و آگاه بر کتاب خدا، امتیاز دهنده میان حق و باطل و سرآمد و پیشوای مفسران قرآن است.

4. امام حسن و امام حسین علیهماالسلام

یکی از بهترین شواهد و دلایل شخصیت والای امام حسن مجتبی علیه السلام این است که آن حضرت از همان آغاز جوانی، بلکه کودکی، آنچه را که از زبان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم گرفته بود، سخاوتمندانه در اختیار دیگران قرار می‌داد.

ابن الصباغ مالکی درباره این کلاس پرخیر و برکت می‌نویسد:

حکی عنه علیه السلام انه کان یجلس فی مسجد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و یجتمع الناس حوله فیتکلم بما یشفی غلیل السائلین و یقطع حجج المجادلین...؛ درباره حسن بن علی - که درود بر او باد - نقل شده است که در مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می‌نشست و تشنگان معارف اسلامی‌گرداگردش می‌نشستند. او به گونه‌ای سخن می‌گفت که تشنگان علم و معرفت را سیراب نموده، ادله و براهین دشمنان را باطل می‌کرد...⁽²⁾.

ابن الصباغ سپس به نقل جریان زیر پرداخته تا شخصیت علمی امام حسن مجتبی علیه السلام و جایگاه والای آن حضرت را در امت اسلامی بیان کرده باشد:

علی بن احمد واحدی در تفسیر خود آورده که مردی وارد مسجد رسول الله شد و ملاحظه کرد که شخصی مشغول نقل حدیث از پیامبر است؛ مردم، اطراف او را گرفته، به سخنانش گوش می‌دادند. پس آن شخص به نزد وی آمده، گفت: مراد از «شاهد و مشهود» که در آیه شریفه آمده چیست؟ ایشان پاسخ داد: اما شاهد، که روز جمعه است و اما مراد از مشهود، روز عرفه می‌باشد.

پس از او گذشته به دیگری برخورد کرد که همانند اولی به نقل حدیث پرداخته بود، سوال خود را تکرار کرده از او پرسید که: مراد از شاهد و مشهود چیست؟ وی پاسخ داد: اما شاهد که روز جمعه است واما مشهود، روز عید قربان است. آنگاه از کنار آن دو نفر گذشته، گذرش به نوجوانی افتاد که چهره‌اش همانند طلا می‌درخشید که او هم در مسجد، کلاس درس تشکیل داده بود. پس از او درباره شاهد و مشهود پرسید. وی در پاسخ گفت: آری. اما شاهد، حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم است و اما مشهود، روز قیامت می‌باشد.

آنگاه برای گفته خود، این چنین استدلال کرد: آیا سخن پروردگار را نشنیده‌ای که می‌فرماید: یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذِیراً1 ؛ «ای پیامبر! ما تو را به عنوان شاهد و بشارت دهنده و بیم دهنده فرستادیم».

ذلِکَ یَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النّاسُ وَ ذلِکَ یَوْمٌ مَشْهُودٌ2 ؛ «روز قیامت، روزی است که همه مردم برای آن جمع می‌شوند و آن روز، روزی است که مشهود همگان است».

طبق نقل علامه مجلسی در بحار الانوار، این شخص، تفسیر امام را از شاهد و مشهود، بر دیگر تفسیرها که از عبدالله بن عباس و عبدالله بن عمر شنیده بود، ترجیح داده، آن را پسندیده بود.⁽¹⁾شاید دلیل این پذیرش، استدلال قوی امام حسن به دو آیه شریفه بوده است.

ابن روزبهانی این امام همام را که والایی او بر هیچ کس پوشیده نیست چنین می‌ستاید:

اللهم و صل و سلم علی الامام الثانی، صاحب آیات المناقب من المثانی، کاشف اسرار الحقایق و المعانی؛⁽¹⁾

وسیله الخادم الی المخدوم، صص 151-157.

در جایی دیگر می‌خوانیم، اعرابی وقتی جود و کرم امام حسین علیه‌السلام را دید چنین سرود.

هم الاکرمون هم الانجبون نجوم السماء بهم تشرق⁽²⁾

این خاندان هستند که از همه برتر و بالاتر و بزرگوارترند و ستارگان آسمان به نور آنها می‌درخشد....

عبدالله بن اسعد الیافعی، درباره مناقب و جایگاه آن حضرت پس از بیانی چنین می‌گوید:

«ریحانه رسول الله و سبطه و سلالة النبوه، مقر المحاسن و المناقب...؛⁽³⁾ریحانه و سبط رسول الله، و فرزند نبوت و قرارگاه محاسن و مناقب و جوانمردی...».

حافظ حسین کربلایی از علمای قرن دهم اهل سنت اشعاری منسوب به امام حسین علیه‌السلام می‌آورد که حضرت در این اشعار خودش را به انبوه سپاه یزید (لعنه الله علیه) چنین معرفی می‌کند.

وفینا کتاب الله انزل صادقاً و فینا الهدی و الوحی بالخیر یذکر

ونحن ولاه الارض نسقی ولاتنا بکاس رسول الله ما لیس ینکر

وشیعتنا فی الناس اکرم شیعه و مبغضنا یوم القیامه یخسر⁽⁴⁾

کتاب خداوند درباره ما نازل شده است و هدایت و وحی در ماست و ماییم که به سوی خیر می‌خوانیم ما والیان زمین هستیم که زمینهایمان را با جام گوارای و

دلنشین (دانش) رسول الله سیراب می‌کنیم. پیروان ما در میان مردم، بهترین پیروان هستند و روز قیامت، مبغض ما در خسران است.

5. سایر اهل بیت

از دیدگاه شیعه، تمامی‌اهل بیت نوری واحدند و از آنجا که جایگاه علمی اهل بیت علیهم السلام به تفصیل خواهد آمد به ذکر برخی از سخنان بسنده می‌کنیم.

شیخ «عبدالله بن حجازی بن ابراهیم» معروف به شرقاوی شافعی، شیخ جامع ازهر و مؤلف، «ربیع الفؤاد فی ترتیب صلوات الطریق و الاوراد» درباره امام باقر علیه‌السلام می‌گوید:

«الامام محمد باقر هو اعلم اهل زمانه بالقران و تفسیره و بالحدیث و الفقه»⁽¹⁾

جریده الاهرام المصریه، مورخ 1978/8/18، ص 10.

عبدالعزیز سید الاهل در کتاب «جعفر بن محمد الامام الصادق علیه‌السلام» می‌گوید:

وما لبث محمد بن علی ان ظهر بالعلم و الزهد و الفضل و السوود ثم ما لبث ان تحول الیه الفضل کله، فلم یظهر علی احد من ولد الحسن و الحسین من علم الدین و السنن و علم القرآن و السیر و فنون الادب و البلاغه ما ظهر من محمد بن علی؛⁽²⁾

محمد بن علی الباقر علیهماالسلام بی درنگ به علم و زهد و فضل و برتری نمایان شد، سپس طولی نکشید که فضیلت و کمال به تمام معنی به سوی وی تغییر مسیر داد به طوری که بر کسی از فرزندان حسن و حسین علیهماالسلام از علم دین و سنن و علم قرآن و سیره و فنون ادب و بلاغت آنچه را که بر محمد بن علی ظاهر شد، آشکار نگشت. سپس، آن حضرت علم را شکافت و آن را توسعه داد تا آنجا که (باقر) نامبرده شد.

ابن روز بهان ضمن «وسیله الخادم الی المخدوم» می‌آورد:

«امام باقر، جامع لوح‌های علوم است؛ بی آنکه متحمل زحمت کسب علم از دفترها شود و این اشاره است به کمال علم آن حضرت».

و در جای دیگر نیز می‌گوید:

دقائق علوم و معارف رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم در دوران امامت آن حضرت تازه شد و مردم از آن فایده‌ها بردند، چنانکه گفته‌اند از ائمه تابعین هیچ کس را آن مقدار روایت و درایت نیست که آن حضرت را بود. آن حضرت، صاحب میراث امامت است، از بزرگ به بزرگ؛ یعنی آن حضرت میراث امامت را از پدران بزرگ به ارث برده. به بیان دیگر پدران آن حضرت همه امام بوده‌اند.⁽¹⁾

وسیله الخادم الی المخدوم، صص 185-191.

منصور دوانیقی دومین خلیفه عباسی می‌گوید:

جعفر بن محمد [امام صادق] از کسانی است که خداوند درباره او فرمود: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا 2 (سپس این کتاب (آسمانی) را به گروهی از بندگان برگزیده خود به میراث دادیم). او از کسانی است که خداوند او را برگزیده است. و از سبقت گیرندگان در امور خیرات، از خاندان نبوت حتماً باید یک محدَث باشد و جعفر بن محمد علیه‌السلام محدَث زمان ماست.

شهرستانی پس از اینکه در جای جای «مفاتیح الاسرار» از اندیشه‌های امام صادق علیه السلام بهره می‌گیرد، در بحث شروط تفسیر می‌گوید:

وغایتی ان أقول: لا أعدل عن الظاهر و لا أعول علی التأویل و المعطل یترک الظاهر و یتاول العبارات کلها علی رجال و المخطورات علی رجال و الدین معرفه ذلک الرجل، وقد تبرأ منهم الصادق جعفر بن محمد علیه‌السلام و من الواقفه من یقول: انی اقف و اکل علمه الی الله فاقول: کل من عندالله و ذلک هو طریق السلامه و هو کما قال بعض السلف فی الإستواء علی العرش، الإستواء معلوم و الکیفیه مجهوله و الایمان به واجب و السؤال عنه بدعه؛⁽²⁾

در نهایت اعلام می‌کنم که از ظاهر قرآن تجاوز نخواهم کرد و به سوی تأویل نمی‌روم، زیرا معطل، کسی است که ظاهر را رها نموده، به تأویل عبارات و

خطورات بر افراد، خود را دل مشغول کند، چنین کسی دینش شناخت آن فرد است. اما امام صادق (جعفر بن محمد علیهماالسلام) از این قاعده مستثنی است. و کسی که می‌گوید: من می‌ایستم و از قسمتی از علمش بهره می‌گیرم، می‌گویم: تمام علم او از جانب خداست این طریق و راه سلامت است (یعنی راه امام صادق علیه‌السلام به سوی خدا و علم تأویل و فهم قرآن) چونان است که بعضی از گذشتگان در مورد «استواء علی العرش» گفته‌اند، «استواء» (والایی)؛ معلوم است، اما کیفیت آن مجهول، ایمان به آن واجب و سؤال از آن بدعت است.

شهرستانی چه زیبا علم امام را وصف می‌کند، زیرا فهم بشر از کنه علم امام عاجز است. ما همین قدر می‌فهمیم که باید به آن ایمان آوریم و سؤال از آن بدعت است.

ابوحنیفه، صاحب یکی از مکاتب چهار گانه اهل سنت، علم خود را وامدار امام صادق می‌داند.

در منابع شیعی و سنی آمده که ابوحنیفه بسیار تحت تأثیر شخصیت و مقام علمی امام صادق علیه‌السلام بوده و در این خصوص می‌گفت:

«والله ما رأیت أفقه من جعفر بن محمد الصادق».

علاوه بر منابع شیعی، بسیاری از منابع اهل سنت نیز امام صادق علیه‌السلام را از استادان ابوحنیفه می‌دانند.⁽¹⁾

شاه ولی الله دهلوی، تحفه الاثناعشریه، ص 8؛ عمر بن بحر الجاحظ، رسائل الجاحظ، ص 106؛ الصواعق المحرقه، ص 120؛ ابوالعباس احمد بن یوسف القرمانی، اخبار الدول و آثار الاول؛ احمد حسن الباقوری، علی علیه‌السلام امام الائمه، ص 48؛ میرشمس الدین محمد سامی الارنبوری الرومی، قاموس الاعلام، ج 3، ص 1821؛ محمد ابوزهره، ابوحنیفه، ص 72؛ همو، الامام الصادق علیه‌السلام، ص 31.

آلوسی در مورد او می‌گوید:

«هذا ابوحنیفه و هو من اهل السنه یفتخر و یقول بافصح لسان: لولا السنتان لهلک النعمان»⁽³⁾.

لازم به ذکر است در منابع شیعی علاوه بر روایات فضایل اهل بیت که ابوحنیفه نقل نموده در برخی روایات دیگر نیز در سلسله روایت اهل بیت علیهم‌السلام قرار گرفته است. در این روایت، ابوحنیفه برای یافتن حکم مسئله‌ای به اهل بیت علیهم‌السلام مراجعه می‌کند که خود حاکی از پذیرش مرجعیت علمی اهل بیت علیهم‌السلام است.⁽¹⁾

اصول کافی، ج 7، صص 242 و 404؛ علل الشرایع، ج 2، ص 510؛ الخصال، ص 316؛ تهذیب الاحکام، ج 6، ص 277.

محمد بن طلحه شافعی، امام را چنین وصف می‌کند:

جعفر بن محمد از علمای اهل بیت و بزرگان آنها و دارای علوم بسیاری بود. عباداتش فراوان، اوراد و اذکار او دائم بود و زهد فوق العاده‌ای داشت. قرآن زیاد تلاوت می‌فرمود و در معانی آن تتبع می‌نمود و از دریای عمیق کتاب الهی گوهرهای گرانبهایی استخراج می‌فرمود و عجایب آن را روشن می‌ساخت.⁽²⁾

این عبارت می‌رساند که بر همگان مسجل بوده که امام صادق از اهل بیت رسول الله است و پذیرش مرجعیت عام این امام همام و اختصاص فهم قرآن و استخراج عجایب و بطون آن، از اختصاصات امام صادق علیه‌السلام و ائمه اطهار می‌باشد.

شهرستانی در ملل و نحل می‌گوید:

هو ذو علم غزیر و ادب کامل فی الحکمة و زهد فی الدنیا و...؛⁽³⁾دانش و آگاهی او در فرهنگ و مذهب، فوق العاده زیاد بود. او اطلاعات وسیعی پیرامون مسائل حکمت داشت و دوستانش را از سرچشمۀ علوم غیبی بهره‌مند می‌ساخت.

شیخ فرید الدین عطار نیشابوری کتاب «تذکرة الاولیاء» خود را با وصف امام صادق علیه‌السلام متبرک ساخته می‌گوید:⁽⁴⁾

«آن سلطان ملت مصطفوی، آن برهان حجت نبوی، آن عامل صدیق، آن عالم تحقیق، آن میوه دل اولیاء، آن جگر گوشه انبیاء، آن ناقد علی، آن وارث نبی، آن عارف عاشق، جعفر الصادق».

از این سخنان که بگذریم، ابن روزبهان در شأن امام رضا علیه‌السلام می‌گوید:

انوار رسول اکرم بر سیمای مبارک آن حضرت ظاهر است (اشاره است به اینکه آثار جمال و انوار کمال حضرت نبی اکرم از صفحات و وجنات آن حضرت ظاهر و نمایان بوده) آن حضرت، بلند کننده نشانه‌های توحید و نصب کننده پرچم‌های ایمان است.

آن حضرت بالا رونده بر بالاترین درجات علم و عرفان است.

چنانچه روایت کرده‌اند که جمیع طوائف از ارباب علم و معرفت از آن حضرت استفاده می‌کرده‌اند و مشکلات خود را از آن حضرت می‌پرسیدند. فقها مشکلات فقه و دقائق آن را از آن حضرت می‌آموخته‌اند و اطبا معضلات علم ابدان را از آن حضرت اندوخته و حکما معارف الهی را از انوار آن حضرت استکشاف می‌کرده‌اند، و عارفان آداب طریق حقیقت و اسرار و مکاشفات را از اطوار سلوک آن حضرت می‌یافته‌اند و مقتدای جمیع طوائف آن حضرت بوده است.⁽¹⁾

وسیله الخادم الی المخدوم، صص 243-242.

ابن خلکان می‌گوید:

به ابونواس گفتند: علی بن موسی، هم عصر توست که درباره او چیزی نگفتی؟ ابونواس گفت: قسم به خدا، من مدح او را جز به عنوان تعظیم و بزرگداشت او ترک نکردم. در شأن مثل من نیست که درباره مثل او چیزی بگوید و پس از ساعتی این ابیات را انشا کرد: (ابونواس اشعار دیگری هم در مدح امام رضا سروده است).

مطهرون نقیات جیوبه

تجری الصلاة علیهم اینما ذکروا

من لم یکن علویا حین تنسبه

فما له فی قدیم الدهر مفتخر

الله لما برا خلقاً فاتقنه

صفاکم و اصطفاکم آیها البشر

فانتم الملاء الاعلی و عندکم

علم الکتاب و ماجاءت به السور

آنها پاکان و پاک‌دامنانی هستندکه هر جا نامی از ایشان برده شود، درود و سلام بر آنان فرستاده می‌شود.

هرگاه از نسب کسی که علوی نباشد ذکری به میان آید چیز شایستۀ افتخاری در آن نسب پیدا نمی‌شود.

خدا وقتی آفریدگان را بر اساس محکمی آفرید، از میان همه آنها شما را برگزید.

شما جماعت عالی رتبۀ خلقت هستید و علم کتاب خدا و آنچه سوره‌های قرآن حامل آن است پیش شماست.⁽¹⁾

ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج 3، ص 236.

در این شعر، ابونواس به صراحت، علم کتاب و آنچه را در قرآن آمده مختص این خاندان و امام رضا علیه‌السلام می‌داند.

ابوذرعه رازی و محمد بن اسلم هنگامی که امام علیه‌السلام وارد نیشابور می‌شوند، این دو بزرگوار که از علمای والای اهل سنت هستند در تقاضای خود از امام رضا علیه‌السلام برای بیان حدیث، مؤدبانه چنین می‌گویند:

«ایها السید ابن السیده، أیها الامام و ابن الائمه، أیها السلالة الطاهرة الرضیه، أیها الخلاصة الزاکیة النبویه، بحق آبائک الاطهرین و اسلافک الاکرمین الا اریتنا وجهک المبارک المیمون...»⁽²⁾و در ادامه برای ساکت نمودن مردم می‌گویند: «معاشر الناس، انصتوا، دعوا و لا توذوا رسول الله فی عترته...».

«ای سید پسر سادات، ای امام پسر امامان، ای سلاله طاهره مرضیه، ای خلاصه زاکیه نبویه تو را به حقّ پدران پاک و پاکیزه و گذشتگان بزرگوارت، قسم می‌دهیم که چهره مبارکت را به ما بنمایی...».

این دو سخن به اندازه خود، در بیان جایگاه والای ائمه اطهار در میان امت و در پیشگاه خداوند، واضح و روشن است.

امام رضا علیه‌السلام در میان مردم به «عالم آل محمد» مشهور گشت، امامی که فرهیختگان و دانشمندان تمام ادیان در برابر ستیغ علم او سرکرنش فرود می‌آوردند و به عجز خود اعتراف می‌نمودند.

حافظ حسین کربلایی از علمای قرن دهم اهل سنت می‌گوید:

ولایت، علم باطن است و وراثت، علم ظاهر و امامت، علم باطن و ظاهر و وصایت، حفظ سلسله باطن و خلافت، حفظ سلسله ظاهر و به حضرات ائمه معصومین علیهم‌السلام جمیع این مراتب به کمال و تمام از حضرت رسول و سایر آباء و اجداد عظام کرام ایصال و اتصال یافته و از هر یک از ایشان این مراتب به یکی از اولاد امجاد رسیده و او را امام و وصی و وارث و خلیفه گویند.⁽¹⁾

روضات الجنان، روضه هشتم، ج 2، صص 372-378.

قندوزی حنفی در «ینابیع الموده» روایات بسیاری درباره جایگاه والای امام رضا علیه‌السلام نقل می‌کند که به ذکر یک مورد بسنده می‌کنیم.

در عیون اخبار از ابی صلت هروی روایت شده که گفت:

امام علی بن موسی علیه السلام که امام یگانه روزگار خود است، کسی به مقام او نرسید و دانا و عالمی هم سنگ و هم‌وزن او نمی‌شود. نه بدلی از او و نه مثلی برای او یافت می‌شود. به تمام فضایل مخصوص است، بدون کسب و طلب و آموزش، بلکه خاصه‌ای است از جانب بخشنده فضائل و کرامات. پس چه کسی می‌تواند به شخصیت امام معرفت پیدا کند و او را آزمایش کند. این مطلب [برای هر کسی] دور است.

عقل‌ها در این مرحله گمراه‌اند و دانش و علم‌ها سرگردانند؛ بزرگان کوچک شده‌اند و حکما به کوچکی و قصور خود اعتراف دارند و علمای بلاغت از وصف شأنی از شئون آنها یا فضیلتی از کمالات آنها کور شدند.

ذات امام، چگونه توصیف یا نعت و بیان شود یا چیزی از امر او دانسته گردد. پس چه مکان و چه زمان آزموده می‌شود و عقول، کجا و کی آن را مانند آن [آنگونه که هست] ادراک کند و کجا یافت می‌شود.⁽²⁾

عمرو بن بحر جاحظ در وصف اهل بیت می‌گوید:

هر یک از آنان، عالم، زاهد، عبادت پیشه، شجاع، بخشنده، پاک و پاک‌نهاد و... آنها عبارتند از: حسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی...» هیچ یک از خانوادۀ عرب و عجم دارای چنین نسب شریفی نیست.⁽¹⁾

رسائل الجاحظ، ص 235.

ابن روزبهان درباره امام جواد علیه السلام می‌گوید:

بحر از عطای او قطره، و باران از کرم او بهره داشت، آن حضرت محو کننده گمراهی و عناد، و برکننده ظلم و فساد است، آن حضرت صاحب نشانه‌های راهنمایی و ارشاد به راه‌های راستی و صلاح است و اقتباس کننده از نور علوم او، افراد از ابدال و اوتاد است.⁽²⁾

ایشان «وارث علوم الائمه و مقتدی اهل السداد و...»⁽³⁾خوانده شده‌اند و کرامات و فضایل و برتری ایشان در میدان علم و فقاهت بر هیچ کس پوشیده نیست.

امام هادی نیز همیشه مأمن و مرجع سؤالات همگان بود. حتی متوکل نیز در مشکلات خود به آن امام همام متوسل می‌شد.

متوکل نذر نمود اگر از مرضی که گرفتار آن شده رهایی یابد «مال کثیر» بخشد. چون بهبود یافت از همگان کمک گرفت، ولی راه به جایی نبرد تا اینکه به امام هادی علیه‌السلام متوسل شد. و امام با توجه به آیه لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّهُ فِی مَواطِنَ کَثِیرَةٍ‌4 و اینکه رسول الله در مجموع 82 غزوه و سریه داشته، اظهار نمودند که همین مقدار صدقه بده. در اینجا بود که همگان از این اتقان در گفتار و درستی و صحت آن، مات و مبهوت شدند.⁽⁴⁾

برای وارثان علم محمدی، اوصای خاتم الانبیاء، ذریه پاک رسول الله، اهل بیت نبوت، ائمه اطهار اوصاف بسیاری نقل شده و همگان، از دوست و دشمن، بر کمال و شرف آنها

اعتراف نموده‌اند. از آنجایی که بخش مفصلی را به اعترافات بزرگان اهل سنت درباره ائمه دوازده‌گانه اختصاص داده‌ایم، به همین مقدار بسنده می‌کنیم.

نتیجه و جمع بندی

از آنچه درباره ائمه اطهار علیهم‌السلام و اعتراف بزرگان اهل سنت نسبت به آن حضرات بیان کردیم نتایج زیر حاصل می‌شود:

برای مطالعه بیشتر در مورد جایگاه اهل بیت می‌توان به منابع ذیل مراجعه نمود:

اهل البیت و قرآن کریم، معرفت، محمد هادی قم؛ علی در منظر قرآن و روایات تفسیری، علی مختاری، پیام حوزه، شمارگان 28 و 29؛ جایگاه میراث تفسیری اهل بیت، علی اکبر رستمی، پژوهش‌های قرآنی، شمارگان 23 و 24؛ جایگاه اهل بیت در تفسیر قرآن، ایازی، سید محمد علی، مجله بینات، شماره 37 و 38؛ اهل البیت فی روایات الصحابه، جهاد مفتی، رسالة الثقلین، شماره 45 - شماره 47؛ تفسیر راسخان در علم، محمد هادی معرفت، مجله پاسداران اسلام، پیاپی 182، 1375 ش، پیاپی 183، 1375؛ تحقیقی پیرامون راسخان در علم و آگاهی از تأویل، درس‌هایی از مکتب اسلام، شماره 281؛ جایگاه امام علی علیه‌السلام در تفسیر و علوم قرآنی، مهسا فاضلی؛ نقش برجسته علی علیه السلام در تفسیر قرآن، فرج الله فرج اللهی، نشریه درس‌هایی از مکتب اسلام، شماره 489؛ جایگاه اهل بیت از دیدگاه ابوحنیفه، محمد شفق خواتی، مجله طلوع، شماره 17؛ جایگاه امام هشتم در منابع عرفانی اهل سنت، غلامرضا جلالی نائینی، مجله زائر، شماره 109؛ نقش اهل بیت در تفسیر تابعین، حسین علوی مهر، مجله معرفت، شماره 71؛ اهل بیت مفسران آگاه به تمام قرآن، علی اکبر بابایی، مجله معرفت، شماره 73؛ جایگاه علمی امام صادق علیه السلام در تمدن اسلامی، محمد

رضا پاک، مجله اسوه، شماره 72؛ شخصیت علمی امام حسن مجتبی علیه‌السلام، محمد جواد مروّجی طبسی، نشریه فرهنگ کوثر، شماره 55؛ امام صادق از منظر دانشوران اهل سنت، حسن آشوری، فرهنگ کوثر، شماره 40؛ رسائلی پیرامون تفسیر و علوم قرآنی منسوب به اهل بیت، موسوی، کیهان اندیشه، شماره 28؛ نقش اهل بیت و صحابه در تفسیر، حسین محمدیان، رواق‌اندیشه، شماره 20؛ مرجعیت علمی اهل بیت، ابراهیم امینی، کیهان هوایی، شماره 906؛ دانشمندان اسلامی و مرجعیت اهل بیت، کیهان فرهنگی، عبدالکریم بی‌آزار شیرازی، شماره 184؛ سنجش تطبیقی اهل بیت و صحابه، هاشم اسلامی، پژوهش‌های قرآنی، شماره 5 و 6؛ امام رضا علیه السلام و رسالت تبیین قرآن، مجله الهیات و حقوق؛ حسن خرقانی، شماره 14.

اهل بیت و علم تفسیر قرآن، نصرالله انصاری؛ علی علیه‌السلام پیشوای مفسران، مهسا فاضلی، کیهان اندیشه، شماره 83؛ جلوه علم آل محمد و جهل معاندان در مناظرات امام رضا علیه‌السلام، شهرکی فلاح، غلام‌رضا، نشریه زائر، شماره 55-56؛ مناظرات امام نهم علیه‌السلام، یعقوبی قشمه‌ای، درس‌هایی از مکتب اسلام، شماره 297؛ امام علی سرآمد مفسران، محمد مرادی، بینات، سال هفتم، شماره 28.

مرجعیت دینی و علمی اهل بیت، فصلنامه معارف اسلامی، شماره 64؛ مرجعیت اهل بیت در فقه اهل سنت، عبدالکریم بی آزار شیرازی، ماهنامه اسوه؛ شماره 90-92؛ نقش اهل بیت در تفسیر قرآن، حسین علوی مهر، فصلنامه فرهنگ کوثر، شماره 58-59؛ جایگاه اهل بیت در قرآن، حفیظ الله قدسی زاده، ماهنامه تسنیم، شماره 4.

امام سجاد علیه السلام در ذهن و زبان اهل سنت، سعید طاووس سرور، فصلنامه فروغ وحدت، شماره 5؛ شخصیت علمی امام صادق علیه السلام از دیدگاه اهل سنت، زائر، شماره 125؛ امام باقر علیه السلام از دیدگاه اندیشمندان شماره 92؛ امام سجاد علیه السلام از نگاه اهل سنت، محمد حسن طیبی، فصلنامه فرهنگ کوثر، شماره 58؛ اهل بیت در روایات اهل سنت، مجله زائر، شماره 92؛ اهل بیت مفسران آگاه به تمام قرآن، علی اکبر بابائی، ماهنامه معرفت، شماره 72.

بخش سوم: امامان أهل بیت علیهم السلام از دیدگاه محدثان، علما و مفسران أهل سنت

اشاره

هر مکتب رهایی بخش تلاش می‌کند انسان‌های اسوه‌ای را به پیروان خود معرفی نماید.

این انسان اسوه در مکتب اسلام، جانشین خداست و با ویژگی‌های حقیقت، نیکی و زیبایی مشخص شده است. در تعالیم اسلام، تمام ملاک‌های ثابت و قراردادی در ارزش‌های انسانی نفی شده و تنها، ویژگی «تخلقوا باخلاق الله» که گرفتن خُلق و خوی خداست، به مردم معرفی گردیده و این گونه است که اسلام، انسان را به سوی کمال بی نهایت سوق می‌دهد.

در مکتب اسلام، انسانهای کامل، برجسته و نمونه زیادند. همه آنها «واقعیت خارجی» دارند و دارای وجودی قابل ملموس و عینی‌اند. در قرآن مجید، تمام پیامبران الهی و مردان و زنان پاک، تجسم عینی «انسان کامل» و «الگوی» انسانیت معرفی شده‌اند. از تربیت یافتگان اسلام که قرآن و حدیث، طهارت و عصمت آنان را تضمین کرده‌اند، «اهل بیت» پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم هستند. این خانواده، آشکارترین «حقیقت» و «مترقی‌ترین مکتبی» هستند که در شکل موجودات انسانی تجسم یافته‌اند و سیرت آنان همان سیرت رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم و از هر نوع پلیدی پاک شده‌اند و نیروی عصمت از آنان نگهبانی می‌کند، همچنان که قرآن بدان ناطق است:

إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً1

آنان دارای مقام عصمت و طهارت‌اند. این بزرگواران، شکوه رسالت، وقار بعثت، جاذبه عصمت، کمال شجاعت، موهبت پایمردی و عظمتی آسمانی دارند و به مقتضای این مقام هرگز گناه و نافرمانی از آنان سر نمی‌زند.

البته بر اهل بصیرت پوشیده نیست که فضائل و مناقب امامان معصوم در هیچ بیان و زبان و قلم، دفتر و کتاب نگنجد. در حقیقت، شمردن فضائل آنان همچون پیمانه کردن آب

اقیانوس‌هاست. در حدیث وارد شده که: «ماییم کلمات پروردگار که نمی‌توان فضائل ما را برشمرد».

در اینجا منظور ما اشاره به اعترافات برخی از بزرگان اهل سنت است که به اندازه درک و فهم خودشان در فضائل و مناقب امامان ما سخن گفته‌اند.

اگر کسی با دید انصاف، امامان دوازده‌گانۀ شیعه را با سایر رهبران مذاهب اسلامی، مقایسه کند، به یقین خواهد دانست که تاریخ اسلام، امامانی چون امامان معصوم شیعه به خود ندیده و نخواهد دید و فرزندان تیزهوش آدم هرگز، سخنانی چون سخنان پربار آنان نخواهد شنید. به اعتراف بعضی از علما و دانشمندان مذاهب مختلف، امامان معصوم شیعه به هیچ وجه قابل مقایسه با دیگران نیستند.

گرچه این بزرگواران نیز در طول تاریخ از بدگویی، اتهام حسودان و مزدوران و کوته نظران مصون نمانده‌اند، ولی فضل و عظمت و بزرگی اعجاب انگیزشان در نظر افراد بی‌غرض، دستخوش شکّ و تردید قرار نگرفته و کتاب‌های اهل تسنن از فضائل و مناقب آنان انباشته است. برخی از بزرگان اهل سنت در ستایش ائمه اطهار اشعار نغز، زیبا و تعابیر دقیق و پرمعنای بسیاری گفته‌اند و گاهی آنچنان با صداقت، ارادت و محبت خودش را به خاندان رسالت اظهار کرده‌اند که خود را تا مرز تشیع رسانده‌اند و این نشانه بزرگی وعظمت امامان ماست.

در این فصل، برخی از اعترافات صحابه، تابعین، محدثان و بزرگان اهل سنت را که درباره عظمت خاندان رسالت ابراز داشته‌اند، ذکر می‌کنیم. آنها نه تنها منکر فضایل و مناقب ائمه اطهار نیستند، بلکه با صراحت تمام به آن اعتراف کرده‌اند.

هدف نگارنده از بیان این بخش - هر چند به تفصیل - این بود که مشاهده نمودم در میان اهل سنت کنونی، جمع زیادی حتی نام ائمه دوازده‌گانه شیعه را نمی‌دانند، چه رسد به آنکه این بزرگواران را بشناسند و به جایگاه آنها در جامعه اسلامی واقف باشند.

علی علیه السلام از دیدگاه صحابه و تابعین

اشاره

آوازه عظمت و جلالت و شهرت فضائل و کمالات، و مناقب و مقامات آن حضرت گوش تا گوش دنیا و کران تا کران عالم را چنان پرکرده و در آفاق جهان، نه چنان طنین انداخته که بتوان به ذکر و تفصیل آن پرداخت و با سمند همت، به میدان تعرض آن تاخت. به بیان دیگر،

یعنی این مطلب چندان واضح و عیان است که از شرح و بیان مستغنی است؛ بلکه از وضوح به مرتبه‌ای رسیده که اگر کسی به مقام معرفی آن برآید، در نظرها زشت آید و نیکو ننماید.

چه گویم درباره کسی که تمام فضائل، منسوب به وی و سلسلۀ تمام کمالات به او منتهی می‌گردد. او رئیس همه فضیلتها و سرچشمۀ همه مکرمت‌ها و معدن تمام فضائل بوده و گوی سبقت را از میدان همه فضائل ربوده است و بعد از او هر کسی که نصیب و بهره‌ای از فضیلت و کمال دارد، از او اخذ کرده است.⁽¹⁾

شرح ابن ابی الحدید، ج 6، ص 280.

ابن ابی الحدید در شرح خطبه هشتاد و سوم می‌گوید:

... بدان که توحید و عدل و مباحث شریف الهی شناخته نشده است، جز از طریق کلام این مرد (علی) و گفتار دیگران از اکابر صحابه، اصلاً متضمن چیزی از معارف و علوم الهی نیست و آنها مرد این میدان نبودند تا این معارف و مباحث را تصور کنند، زیرا اگر تصور می‌کردند به زبان می‌آوردند و این فضیلت، نزد من، بزرگ‌ترین فضیلت علی علیه‌السلام است.

اللهم و صلّ و سلّم علی الامام الوصی الهمام الولی اخ النبی و وزیره الامین الانزع البطین، الاشرف المکین، الاشجع المتین، الاورع المبین، الاعلم الرزین، اسدالله الغالب الکرار و حیدر العرین؛⁽²⁾پروردگارا! بر امام وصی و سید بزرگ و مقصد که ولی، برادر پیغمبر و وزیرامین آن حضرت است درود و سلام بفرست. آن حضرت به اتفاق، شریف‌ترین و شجاع‌ترین فرد امت و صاحب متانت و قوت است. زاهدترین و صاحب ورع‌تر از همه، و امر آن حضرت روشن است؛ با آنکه گرداننده فضائل و کمالات است. آن حضرت از همه کس داناتر، و در علم و دانش در غایت رزانت و احکام بوده است. آن حضرت، شیر خدا و غالب، و حمله کننده بر دشمنان، و شیر بیشه شجاعت و مردانگی است، و

اسدالله کرار و حیدر از القاب آن حضرت است، چنانچه فرمود: «انا الذی سمتنی امی حیدره».

المنشعب نوره من نور سید المرسلین. المتولد فی الحرم داخل الحطیم و الرکن الرکین السابق بالاسلام و هو ابن عشر سنین، القائم بشد ازر النبی فی اقامة شعائر الدین المتشرف بمنصب الوصایه یوم انزل الله تعالی وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ 1 الراقد فی فراش الرسول الامین حتی باهی الله به الملائکه المقربین، المشهر لذی الفقار علی الکفره المتمردین. الکاسر لجیش قریش یوم بدر بقتل ثلث المشرکین، الفالق بفتح (فرق) کبش الکتیبه یوم احد بسیفه الرصین، الفارق (لهامّة) عمروبن عبدود یوم الخندق بالاید المتین؛ نور او منشعب از نور سیدالمرسلین بوده و در حرم، در اندرون محلی که آن را «حطیم» گویند و آن میان حجرالاسود و در کعبه است و رکن رکین که حجر الاسود است، پا به جهان نهاد. او به قبول دین اسلام، گوی سبقت از همگان ربود؛ در حالی که پسر ده ساله‌ای بیش نبود. او به محکم گردانیدن قوت بازوی نبی در قائم گردانیدن نشانه‌های دین، ایستاده است. او مشرف به منصب وصایت بود؛ در روزی که خدای تعالی این آیه را فرستاد که «ای محمد، صلی الله علیه و آله وسلم نزدیکان خود را از عذاب خدای تعالی بترسان» او در فراش پیغمبر امین خوابید چنان که حضرت حق تعالی بدان حضرت، به ملائکه مقربین خود که جبرئیل و میکائیل بودند، مباهات فرمود. ذوالفقار او بود که همواره بالای سر متمردین به رسول خدا می‌درخشید. آن حضرت در روز بدر با کشتن ثلث مشرکان، لشگر قریش را از هم پاشید و فرق فرمانده لشگر دشمن را در روز احد با شمشیر محکم خود بشکافت و سر عمرو بن عبدود را در روز خندق با قدرت محکم خود از تن جدا کرد.

القالع لباب خیبر بعد قتل مرحب بلا توهین، المظهر للعجائب و المظهر للغرائب بنوره المستبین، المنزل فی مناقبه جلائل الآیات من الکتاب المبین، محارب الناکثین و مقاتل القاسطین و قاتل المارقین، الشهید بسیف ابن ملجم الفاجر اللعین؛ پس از کشتن مرحب یهودی، در خیبر را از جای خود برکند، بی آنکه کشتن مرحب به قدرت بازوی وی صدمه‌ای زده باشد. او محل ظهور عجائب و به نور روشن خود ظاهر کننده غرائب است. و در مناقب او آیات زیادی از آسمان فرود آمده است. با ناکثین، قاسطین و مارقین به فرمان رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم به نبرد پرداخته و بالاخره به شمشیر ابن ملجم ستمکار لعین شربت شهادت نوشیده است.

آدم الاولیاء و خاتم الاوصیاء و صاحب اللواء یوم الدین الذی کان حبّه علامة ایمان المسلمین، الشاهد له الطیر بدعاء النبی انه احب الخلق الی رب العالمین، ابی الحسن علی بن ابی طالب المرتضی المقتدی امیرالمؤمنین، صاحب الکرامة و العز و الشرف، المقبور بالغری من النجف؛⁽¹⁾

وسیله الخادم الی المخدوم، صص 113-135.

الف) صحابه و تابعین

اشاره

أ) ابن عباس

از این صحابی بزرگ سخنان فراوانی درباره آن امام همام نقل شده که به گوشه‌ای از آنها اشاره می‌کنیم.

اول. رسول الله فرمود:

لو ان الغیاض اقلام و البحر مداد و الجن حساب و الإنس کتاب، ما احصوا فضائل علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام؛ ⁽¹⁾

المناقب، صص 2-3؛ کفایه الطالب، ص 252؛ مودة القربی، ص 249؛ فرائد السمطین، ج 1، ص 364، رقم 292؛ لسان المیزان، ج 5، ص 62؛ تذکره الخواص، ص 16.

دوم. علم پیامبر از علم خدای تعالی، و علم علی از علم پیامبر، و علم من از علم علی است؛ و علم من و علم صحابه در مقابل علم علی، مانند قطره در برابر هفت دریاست.⁽²⁾

سوم. ما نزل فی احد من کتاب الله تعالی ما نزل فی علی⁽³⁾درباره هیچ کس به اندازه علی علیه السلام آیه نازل نشده است.

چهارم. لقد اعطی علی تسعه اعشار العلم وایم الله لقد شارکهم فی العشر العاشر؛⁽⁴⁾اگر علم را ده قسمت کنند، به خدا سوگند نه قسمت آن در علی علیه‌السلام است و آن جناب در آن یک قسمت باقی که به همه مردم عطا شده نیز شریک است.

پنجم. ابن عبدالبر به سند خود از عبدالله بن عباس روایت کرده که گفت:

قسمت الحکمة عشره اجزاء فاعطی علی تسعه اجزاء والناس جزء واحداً وعلی اعلم بالجزء الواحد منهم؛⁽¹⁾

الاستیعاب، ج 2، ص 442؛ اسدالغابه، ج 4، ص 22؛ حلیه الاولیاء، ج 1، ص 65.

ششم. اولین کسی که نماز خواند و اولین کسی که اسلام آورد علی علیه‌السلام بود.⁽²⁾

هفتم. «اذا ثبت لنا الشی عن علی لم نعدل عنه الی غیره⁽³⁾، اگر مطلبی از علی علیه‌السلام برای ما ثابت می‌شد، از او به دیگری عدول نمی‌کردیم.

هشتم. ضمن روایتی معاویه از ابن عباس می‌پرسد: در حقّ علی بن ابی طالب چه می‌گویی؟ گفت:

خدا بیامرزد ابوالحسن را، به خدا که او پرچم هدایت و قرارگاه تقوا و گنجینه عقل، و کوه به فلک کشیده و استوار عقل و اندیشه و چراغ راه شبروان در تاریکی‌های شبانگاهان بود. او دعوت کننده به شاهراه عظیم هدایت و دانا به رازها و معارف کتاب‌های آسمانی گذشته و اقدام کننده به تأویل قرآن و آموزندۀ اسرار آن و قائم به تاویل و ذکری بود. او از ستم و اذیت دیگران سخت دوری می‌جست و از راه‌ها و روش‌های پستی و نابودی کناره می‌گرفت. بهترین فردی بود که ایمان آورد و بهترین فردی بود که حج و سعی کرد. ابن عباس همچنان به ذکر فضائل علی علیه‌السلام ادامه داد تا آنجا که گفت: او پدر سبطین (حسنین) بود که چشم عالم مثل او را به خود ندید و تا روز قیامت هم نخواهد دید، هر که او را لعن کند، لعنت خدا و خلق خدا بر او باد.⁽⁴⁾

نهم. عن ابی مقدم صالح قال:

لما حضرت عبدالله بن عباس الوفاه قال: اللهم انی اتقرب الیک بولایة علی بن ابیطالب؛⁽¹⁾

الریاض النضره، ج 3، صص 131-130، احمد بن حنبل، الفضائل، ص 178، رقم 250.

برای مطالعه بیشتر اقوال ابن عباس در مورد حضرت علی می‌توان به منابع ذیل رجوع کرد:

طبقات الکبری، ج 2، ص 365؛ کنز العمال، ج 6، ص 405؛ حلیه الاولیاء، ج 1، ص 84؛ المعجم الکبیر، ج 5، ص 194؛ المستدرک، ج 3، ص 128 و 465؛ اخبار قزوین، ج 2، ص 485؛ شرح نهج البلاغه ابی الحدید، ج 9، ص 168؛ کفایه الطالب، ص 82؛ ترجمه امیرالمؤمنین من تاریخ دمشق، ج 2، ص 95؛ الاستیعاب، ج 3، ص 27؛ الاربعین المنتقی، ص 112؛ ریاض النضره، ج 2، ص 218؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 111؛ کشف الاسرار و عده الابرار، ج 10، ص 686؛ ینابیع الموده، ص 70؛ الفتوحات الاسلامیه، ص 510؛ مودة القربی، ص 249؛ فرائد السمطین، ج 1، ص 364؛ لسان المیزان، ج 5، ص 62؛ تذکرة الخواص، ج 1، ص 16؛ انساب الاشراف، ج 2، ص 100؛ الجرح و التعدیل، ج 2، ص 27؛ مسند احمد، ج 1، ص 330؛ خصائص (نسائی)، ص 62؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 381؛ تفسیر طبری، ج 13، ص 72؛ نظم دررالسمطین، صص 97-98؛ نورالابصار، ص 78؛ الفضائل (احمد بن حنبل)، صص 167 و 178؛ مختصر تاریخ دمشق، ج 17، ص 379؛ مناقب سیدنا علی، ص 23؛ الصواعق المحرقه، ص 154، و....

ب) ابوبکر

ابوبکر نیز در مواضع گوناگونی به عظمت امام علی علیه‌السلام اعتراف کرده است؛ از جمله:

اول. رأی ابوبکر علیا، فقال:

من سره ان ینظر الی اعظم الناس منزله من رسول الله و اقربه قرابة واعظم غناء عن نبیه، فلینظر الی هذا؛⁽²⁾روزی ابوبکر علی علیه‌السلام را دید و

گفت: هر کس دوست دارد به مردی بنگرد که نزد رسول خدا از عظیم ترین منزلت برخوردار است و از نظر قرابت به آن جناب نزدیک‌تر از همه است و دخالتش در رفع حوائج او و بی نیازی خودش از دیگران بیشتر بود، به این مرد نگاه کند.

دوم. جاء ابوبکر و علی علیه‌السلام یزوران قبر النبی صلی الله علیه و آله وسلم بعد وفاته بسته ایام. قال علی علیه‌السلام لابی بکر:

تقدم فقال ابوبکر: ما کنت لا تقدم رجلاً سمعت رسول الله یقول: علی منی بمنزلتی من ربی؛⁽¹⁾

ریاض النضره، ج 2، ص 163؛ ذخائر العقبی، ص 64؛ الصواعق المحرقه، ص 175؛ مناقب سیدنا علی، ص 39.

سوم. عن انس بن مالک قال:

لما حضرت وفاة ابی بکر... الی ان قال: قال - لی ابوبکر - سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم یقول: ان علی الصراط لعقبه لا یجوزها احد الا بجواز من علی بن ابیطالب؛⁽²⁾انس بن مالک روایت کرده هنگامی‌که واپسین لحظات زندگی ابوبکر سپری می‌شد گفت: از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم شنیدم که می‌فرمود: در صراط، عقبه‌ای است که کسی از آن نمی‌تواند عبور کند، مگر اینکه از علی بن ابی‌طالب جواز عبور داشته باشد.

چهارم. عن عایشه قالت:

رأیت ابابکر یکثر النظر الی وجه علی، فقلت: یا ابه، رأیتک تکثر النظر الی وجه علی؟ فقال: سمعت رسول الله یقول: «النظر الی وجه علی

عباده»؛⁽¹⁾

حدیث النظر الی وجه علی عباده، المعجم الکبیر، ج 18، ص 110؛ المستدرک، ج 3، ص 141؛ ابن مغازلی، مناقب علی بن ابی‌طالب، ص 206، رقم 244؛ تاریخ البغداد، ج 2، ص 51؛ الفردوس للدیلمی، ج 4، ص 294؛ المناقب للخوارزمی، ص 361، 373؛ الریاض النضره، ج 3، ص 197.

ت) عمربن خطاب

عمر نیز از کسانی است که زبان به ستایش امام متقیان گشوده‌اند؛ از جمله:

اول. عن عمر بن الخطاب انه قال:

اشهد علی رسول الله لسمعته و هو یقول: لو انّ السماوات السبع وضعت فی کفه و وضع ایمان علی فی کفه، لرجح ایمان علی؛⁽²⁾

مناقب علی بن ابیطالب، ابن مغازلی، ص 289، رقم 330؛ الفردوس الدیلمی، ج 3، ص 363؛ المناقب الخوارزمی ص 131، رقم 145؛ ترجمه امیرالمؤمنین من تاریخ دمشق، ج 2، ص 364 و 871؛ کفایه الطالب، ص 258؛ موده القربی، ص 254؛ میزان الاعتدال، ج 3، ص 494؛ نزهه المجالس، ج 2، ص 207.

دوم. وعن عمر و قد جاءه اعرابیان یختصمان فقال لعلی اقض بینهما یا ابالحسن فقضی علی بینهما فقال احدهما: هذا یقضی بیننا؟ فوثب الیه عمر و أخذ بتلبیبه قال ویحک ما تدری من هذا؟ هذا مولای و مولی کل مؤمن و من لم یکن مولاه فلیس بمؤمن؛ ⁽³⁾از عمر روایت شده که دو نفر عرب بیابانی برای حلّ خصومت نزد وی آمدند، عمر به علی گفت: یا ابالحسن!، میانۀ این دو قضاوت کن. علی در میان آن دو قضاوت فرمود. یکی به عنوان اعتراض گفت: این میان ما قضاوت می‌کند؟ عمر، یقۀ او را گرفت و گفت: وای بر تو، هیچ می‌دانی این کیست؟ این مولای من و مولای هر زن و مرد با ایمان است و هر کس که این مولای او نباشد، ایمان ندارد.

سوم. «و عن عمر و قد نازعه رجل فی مسئلة فقال: بینی و بینک هذا الجالس و اشار الی علی بن ابی طالب فقال الرجل: هذا الابطن؟ فنهض عمر عن مجلسه و أخذ بتلبیبه حتی شاله من الأرض ثم قال: اتدری من صغرت؟ هذا مولای و مولی کل مسلم».⁽¹⁾

الریاض النضره، ج 2، ص 170.

چهارم. عن سالم قیل لعمر: «انک تصنع بعلی شیئاً ما تصنعه بأحد من اصحاب رسول الله قال: انه مولای»؛⁽²⁾از سالم روایت شده که شخصی به عمر گفت: «تو با علی چنان رفتار می‌کنی که با هیچ یک از اصحاب رسول خدا آن چنان رفتار نمی‌کنی؟ گفت: چون او مولای من است».

پنجم. و عن عمر انه قال: «علی مولی من کان رسول الله مولاه»؛ ⁽³⁾از عمر روایت شده که گفت: «علی مولای هر کسی است که رسول خدا مولای او بود».

ششم. روایت غدیرخم و گفتن عبارت: «اصحبت مولای و مولی کل مسلم فانزل الله الیوم اکملت لکم...»⁽⁴⁾از زبان عمر به حضرت علی علیه‌السلام.

هفتم. در مسئله‌ای که عمر از چاره‌اندیشی بازمانده بود و کسی هم نمی‌توانست به او یاری دهد گفت:

ما والله انی لاعرف ابا بجده و ابن بجدتها و ابن مفرعها و ابن منزعها، فقالوا کانک تعنی ابن ابی طالب فقال عمر الله هو؛ عمر گفت: من کسی را سراغ دارم که می‌تواند از پس مشکلات برآید، و استاد کل و پناهگاه و مرجع همه است. اصحاب گفتند: گویا مقصودت پسر ابوطالب است. گفت: به خدا قسم بله....⁽¹⁾

کنز العمال، ج 3، ص 179.

هشتم. در جای دیگری عمر به حضرت می‌گوید: «لقد نظرت بنورالله».⁽²⁾

نهم. عمر می‌گوید من و ابو عبیده و ابوبکر و جماعتی دیگر نزد رسول الله بودیم که رسول الله بر شانه علی زد و گفت:

یا علی انت اول المؤمنین ایماناً و اول المسلمین اسلاماً و انت منی بمنزله: هارون من موسی؛⁽³⁾ای علی! تو اولین مؤمن و اولین مسلمانی، تو نسبت به من، به مثابه هارون نسبت به موسی هستی.

دهم. عن عمر بن الخطاب قال:

قال رسول الله ما اکتسب مکتسب مثل فضل علی یهدی صاحبه الی الهدی؛⁽⁴⁾عمر بن خطاب گفت: رسول خدا فرمود: هیچ جوینده‌ای چیزی بهتر و گرانبهاتر از فضل علی نمی‌تواند به دست آورد، چرا که او، همراه خود را به راه راست رهنمون می‌شود.

نظر به اینکه عمر در موارد مختلف، لب به اعتراف می‌گشود و در حل مشکلات خودش از امام کمک می‌گرفت، به اختصار برخی کلماتی را که عمر بر زبان جاری ساخته ذکر می‌کنیم.

امام علی از دیدگاه عمر، اعترافات

حاضر نباشی باقی نگذارد. (کنز العمال، ج 5، ص 832؛ مصباح الظلام جردانی، ج 2، ص 56؛ الغدیر، ج 6، ص 173).

(مستدرک حاکم، ج 1، ص 457، چ حیدرآباد)

(اخبار مکه و ماجاء فیها من ال آثار، ج 1، ص 323، چ مکه)

(القری لقاصدام القری محب طبری، ص 246، چ مصر)

(تاریخ دمشق، ج 3، ص 50، بلفظ: نعوذ بالله، چ بیروت)

(تبیین الحقایق، فخر الدین عثمان زیلعی، ج 2، ص 16، چ مصر)

(ذخائر العقبی، محب طبری، ج 2، ص 197؛ ریاض النضره، ج 2، ص 197، چ مصر) و ص 146، چ بیروت)

تلخیص مستدرک ذهبی، ج 1، ص 457

کنز العمال، ج 5، صص 177-178

فیض القدیر، شرح جامع صغیر سیوطی، ج 4، ص 356 به نقل از دارقطنی، (چ مصر)

روض الازهر، قلندر هندی، ص 266، (چ حیدرآباد)

ارجح المطالب، امر تسری، ص 122، از پنج مصدر حدیثی (چ لاهور)

فیض القدیر، شرح جامع صغیر، ج 4، ص 357، به نقل از دارقطنی.

(مناقب خوارزمی، فصل 7، ص 51 (چ نجف)، نورالابصار، شبلنجی، ص 79)

(فضائل امیرالمؤمنین، احمد بن حنبل به نقل از الغدیر، ج 6، ص 247)

زین الفتی عاصمی (به نقل از الغدیر، ج 6، ص 247)

تذکرة الخواص، سبط ابن جوزی، ص 87، چاپ نجف، ص 144.

تاریخ دمشق، ابن عساکر، ج 3، ص 51.

تاریخ ابن کثیر، ج 7، ص 359، چ بیروت.

فتوحات الاسلامیه، زینی دحلان، ج 2، ص 306 (چ مصر)

الطرق الحکمیه، ابن قیم، ص 46 (به نقل از الغدیر، ج 6، ص 105).

فضائل احمد، حدیث شماره 216 (چ بیروت)

مقتل خوارزمی، ج 1، ص 45، مناقب خوارزمی، ج 7، ص 51.

تذکره، سبط ابن جوزی، ص 148.

قوة القلوب، ج 2، ص 246.

ینابیع الموده، ص 86 (چ استامبول)

ملحقات احقاق الحق، ج 8، ص 211.

ذخائر العقبی ص 82؛ ریاض النضره، ج 2، صص 50 و 194 و در چاپ بیروت ص 142، کنز العمال، ج 5، ص 257 به نقل از ابن عساکر

فرائد السمطین، ج 1، ص 343 (چ بیروت)

نظم درر السمطین، زرندی، ص 130 (بلفظ اللهم لا ترانی شده) (چ نجف) کفایه شنقیطی، ص 57 (چ مصر).

طبقات ابن سعد، ج 2، بخش 2، ص 102 (چ بیروت)

سنن دارقطنی، ج 2، کتاب الصائم باب القبله، ص 181 (چ بیروت)

ربیع الابرار، زمخشری، ج 3، ص 595 (افست بغداد)

مناقب خوارزمی، فصل 7، صص 51-52.

شرح ابن ابی الحدید، ج 4، ص 133 (چ 4 جلدی، قاهره)

فرائد السمطین، ج 1، ص 349، شماره 273.

مستطرف ابشیهی، ج 1، ص 91 (چ مصر)

نزهة المجالس، صفوری، ج 2، ص 211 (چ مصر)

وسیلة النجاة، محمد مبین هندی، ص 139 (چ لکهنو)

مراة المؤمنین، ولی الله لکهنوی، ص 87 (چ لکهنو)

کنزالعمال، ج 13، صص 170-169 به نقل از دیلمی و معجم اوسط طبرانی.

منتخب کنزالعمال (چ حاشیه مسند احمد) ج 5، ص 56.

احکام القرآن، جصاص، ج 1، ص 504 (چ مصر)

سنن بیهقی، ج 7، صص 441-442 (چ حیدرآباد)

مناقب خوارزمی، ص 50.

کتاب العلم ابوعمر، ج 2، ص 187.

تذکرة الخواص، سبط ابن جوزی، ص 87 (چاپ نجف، ص 147)

تذکرة سبط ابن جوزی، ص 147

جامع العلوم و الحکم، عبدالرحمن سلامی بغدادی، ج 1، ص 106 (چ مصر)

اربعین فخر رازی، ص 466.

مناقب خوارزمی، فصل 7، ص 93.

فرائد السمطین حموینی، ج 1، ص 351 (چ بیروت)

مطالب السئول ابن طلحه شافعی، ص 130 (چ تهران)

ینابیع الموده قندوزی، صص 75 و 373 (چ استامبول) و صص 85 و 448 (چ نجف به نقل از فصل الخطاب خواجه پارسا)

شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ج 1، ص 29.

مناقب ابن شهر آشوب، ج 2، ص 366 (چهار جلدی) و ج 1، ص 497 دو جلدی) به نقل از شش نفر راویان و حدیث آوران اهل تسنن.

طرق الحکمیه ابن قیم، ص 46، (چ مصر)

کفایه الطالب، گنجی، جاول، باب 57 (چ مصر)

فصول المهمه، ابن صباغ مالکی، ص 18 (چ ایران و نجف)

استیعاب قرطبی، ج 8، ص 157 (چ مصر)

اسدالغابه، ابن اثیر، ج 4، ص 22 (چ مصر)

اصابه ابن حجر، ج 7، ص 59 (چ مصر)

اعلام الموقعین، ابن قیم جوزی، ج 1، ص 15 (چ قاهره)

تاریخ الاسلام ذهبی، ج 2، ص 199 (چ بیروت)

تاریخ الخلفاء، سیوطی، صص 66 و 171 (چ مصر)

تاریخ دمشق، ابن عساکر، ج 3، ص 51 (چ بیروت)

تأویل مختلف الحدیث، ابن قتیبه دینوری، ص 202 (چ مصر)

تذکرة الخواص، سبط ابن جوزی، ص 144.

تهذیب التهذیب، عسقلانی، ج 1، ص 337 و ج 7، ص 327، چ مصر.

ذخائر العقبی، محب طبری، ص 82، چ مصر.

ریاض النضره، ج 2، ص 142، به نقل از احمد حنبل و استیعاب (چ بیروت و مصر)

صفوة الصفوه، ابن جوزی، ج 1، ص 121 (چ حیدر آباد)

صواعق المحرقه، ابن حجر، ص 76 (چ قاهره)

طبقات الکبرا، ابن سعد، ج 2، ص 339 (چ مصر)

طرح التثریب، ابوزرعه عراقی، ج 1، ص 86 (چ مصر)

علی ابن ابی‌طالب امام العارفین، احمد بن صدیق غماری، ص 70 (چ مصر)

فتح الباری شرح صحیح بخاری، ج 17، ص 105 (چ مصر)

فرائد السمطین، حموینی، ج 1، ص 345، شماره 267.

فضائل الصحابه، احمد حنبل، ج 2، ص 647، شماره 1100.

فیض القدیر، مناوی، ج 4، ص 357 (چ مصر)

قضاة الاندلس، ص 23 (چ قاهره)

کفایة الطالب، گنجی شافعی، باب 57، ص 217 (چ نجف) و ص 95 (چ غری)

مجمع بحار الانوار، صدیقی فتونی، ج 2، ص 396 (چ نولکشور)

نورالابصار، شبلنجی، ص 74.

حاشیه حفنی بر شرح جامع صغیر عزیزی، ج 2، ص 417؛ مصباح الظلام، جردانی، ج 2، ص 56 (به نقل الغدیر، ج 3، ص 98 از هر دو مصدر مذکور)

ارشاد الساری، ج 3، ص 195 (چ مصر)

اخبار الظراف، ابن جوزی، ص 19.

ازکیاء ابن جوزی، ص 18 (به نقل الغدیر، ج 6، ص 126 از دو مصدر مذکور)

تذکره سبط ابن جوزی، ص 148، چ نجف و ص 157 (چ غری)

مناقب خوارزمی، ص 60.

طرق الحکمیه، ابن قیم، ص 36 (چ مصر)

ذخائر العقبی، ص 80.

ریاض النضره، ج 2، ص 197.

وسیله النجاه، محمد مبین لکهنوی، ص 150.

مناقب خوارزمی، فصل 7، ص 54.

فرائد السمطین، ج 1، ص 349، شماره 274.

ذخائر العقبی، محب طبری، ص 82.

ریاض النضره، ج 2، ص 146.

ارجح المطالب، ص 122.

انساب الاشراف، بلاذری، ج 2، ص 99.

الجامع اللطیف، محمد جار الله قرشی، ص 35 (چ 1393 مصر)

تاریخ دمشق، ج 3، صص 53-52، شماره 1082.

تفسیر امام فخر رازی، ذیل آیه وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ

ترجمه علی بن ابی طالب، ص 79 (به نقل از الغدیر، ج 3، ص 98)

الجامع اللطیف، محمد جارالله قرشی، ص 35 (چ مصر 1392 م)

تاریخ دمشق، ابن عساکر، بخش امام علی، ج 3، ص 53.

تمهید باقلانی، ص 199 (به نقل از الغدیر، ج 6، ص 327)

اخبار الظرائف، ابن جوزی، ص 19.

الازکیاء، ابن جوزی، ص 18 (چ مصر)

اربعین، فخر رای، ص 466.

ارجح المطالب، امر تسری، ص 123.

ارشاد الساری، شرح صحیح بخاری، ابن حجر قسطلانی، ج 10، ص 9 به نقل از بغوی، ابوداود، نسائی و ابن حبان، (چ مصر)

استیعاب، ابن عبدالبرقرطبی، ج 3، ص 39 و در چاپ ذیل اصابه، ج 8، ص 157.

اهل البیت، توفیق ابوعلم مصری، ص 207 (چ قاهره)

بریقه المحمودیه، ابوسعید خادمی، ج 1، ص 211 (چ حلبی قاهره)

تاریخ آل محمد، بهجت افندی، ص 125 (چ مطبعه آفتاب)

تأویل مختلف الحدیث، ابن قتیبه دینوری، ص 202 (چ مصر)

تذکرة الخواص، سبط ابن جوزی، ص 147.

تفریح الاحباب فی مناقب الآل و الاصحاب، محمد بن عبدالله قرشی هاشمی، ص 325 (چ دهلی)

تفسیر امام فخر رازی، ج 7، ص 484.

تفسیر نیشابوری، ضمن سوره احقاف.

حاشیه حفنی بر شرح جامع صغیر، عزیزی، ج 2، ص 417 (الغدیر، ج 6، ص 102)

بحر المناقب، ابن حسنویه حنفی، ص 23، نسخه خطی (ملحقات احقاق، ج 8، ص 198)

ذخائر العقبی، محب الدین طبری، ص 82.

ریاض النضره، محب الدین طبری، ج 2، ص 142 (به نقل از حافظ عقیلی و حافظ ابن سمان)

سنن، ابن ماجه قزوینی (ج 2، چ مصر)

سنن، ابوداود سجستانی، ج 2، ص 227 (چ مصر)

شرح تائیه ابن فارض، قاضی سعید الدین محمد بن احمد فرغانی (ملحقات احقاق ج 8، ص 184)

شرح تجرید، علاء الدین قوشجی، بخش‌امامت (چ آستانه ترکیه)

شرح جامع صغیر، سیوطی از شیخ محمد حنفی (چاپ حاشیه سراج المنیر، ج 2، ص 417)

شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 1، ص 18 و ج 12، ص 205.

علی بن ابی طالب امام العارفین، احمد بن صدیق غماری، ص 71.

عمدة القاری - شرح صحیح بخاری - عینی، ج 11، ص 151 (چ آستانه ترکیه)

عون المعبود - شرح سنن ابی داود - عظیم آبادی، ج 12، ص 76 (چ دهلی هند)

فتح الباری - شرح صحیح بخاری - عسقلانی، ج 12، ص 101 (چ مصر)

فتح الملک العلی - بصحه حدیث باب مدینه العلم علی - احمد بن محمد غماری، ص 42.

فرائد السمطین، حموینی، ج 1، ص 351، حدیث 276.

فصل الخطاب خواجه پارسا (به نقل ینابیع الموده، چ هند)

فصول المهمه، ابن صباغ مالکی، ص 18.

فضائل امیرالمؤمنین، از احمد حنبل، حدیث 327.

فیض القدیر - شرح جامع صغیر - عبدالرئوف مناوی، ج 4، ص 357.

قرة العینین فی تفضیل الشیخین، شاه ولی الله دهلوی، ص 182 (چ پیشاور)

قضاه الاندلس، قاضی علی بن عبیدالله مالقی، ص 73 (چ دارالکتابت، قاهره)

کفایة الطالب، گنجی شافعی، پایان باب 59، ص 227 (چ نجف)

اللمع فی التصوف، ابونصر عبدالله بن علی طوسی سراج شافعی، ص 181 (چ مصر)

مختصر - سنن ابی داود - منذری، ج 6، ص 230 (چ مصر)

مراة المؤمنین، ولی الله لکهنوی، ص 67.

مصباح الظلام، جردانی دمیاطی، ج 2، ص 56 (الغدیر، ج 6، ص 102)

مطالب السئول، ابن طلحه شافعی، ص 13.

مطول تفتازانی، بحث «لو» شرطیه، ص 136 (چ ایران)

الملفوظات و الامالی العرفانیه، شیخ نظام الدین اولیاء چشتی حنفی هندی (ملحقات احقاق الحق، ج 8، ص 158)

مناقب خطیب خوارزمی، ص 39 (چ نجف) و ص 48 (چ استامبول)

مناقب سیدنا علی عینی حنفی، ص 46.

مواقف قاضی عضد الدین ایجی شیرازی، بخش امامت.

نظم دررالسمطین، زرندی حنفی، صص 130-129 و 132.

وسیله المآل باکثیر، حضرمی، ص 127، مخطوط (ملحقات احقاق الحق، ج 17، ص 444)

وسیله النجاة، محمد مبین هندی، ص 139 (چ لکهنو)

ینابیع الموده، قندوزی، صص 70 و 75 و 448 (چ نجف) و صص 80 و 85 و 373 (چ استامبول) به نقل از فصل الخطاب خواجه پارسا.

صحیح بخاری، ج 3، ص 81 (کتاب الحج باب کسوة الکعبه و باب الاعتصام)

سنن ابی داود، ج 1، ص 317.

سنن ابن ماجه، ج 2، ص 269.

سنن بیهقی، ج 5، ص 159.

فتوح البلدان، بلاذری، ص 55.

ربیع الابرار، زمخشری، ج 4، ص 26.

شرح ابن ابی الحدید، ج 19، ص 158.

ریاض النضره، ج 2، ص 20 (چ مصر)

تیسیر الوصول ابن دیبع شیبانی (به نقل الغدیر، ج 6، ص 177) فتح الباری، ج 3، ص 358.

عمر (در رابطه با سؤالی که از وی شد و به امیرمؤمنان علیه‌السلام ارجاع داده بود و پرسش‌کننده پاسخ امام را برای وی بازگو کرد و گویا مجدداً نظر خواهی نموده بود) گفت:

جز آنچه را که فرزند ابوطالب پاسخ داده چیزی در جواب پرسش تو سراغ ندارم.

محلی، ابن حزم اندلسی، ج 2، ص 76 (چ بیروت)

استیعاب، قرطبی، ج 2، ص 463 (چ مصر)

ریاض النضره، ج 2، ص 195 (چ مصر)

کنزالعمال، متقی هندی، ج 5، ص 834.

تاریخ دمشق، ج 3، ص 50.

زین الفتی در تفسیر سوره هل اتی، عاصمی، به نقل از گروه رستگاران، ص 105.

کنز العمال، ج 5، ص 831 (به نقل از علی بن کاتب)

قصص الانبیاء، ثعلبی، ص 566، ذیل آیه إِذْ أَوَی الْفِتْیَةُ إِلَی الْکَهْفِ 1 - به نقل از فضائل الخمسه، ج 2، ص 290، عرائس، ثعلبی، صص 232-239 (به نقل از الغدیر، ج 6، صص 155-148)

کنز العمال، ج 5، ص 834.

ث) عثمان بن عفان

عثمان نیز همچون خلفای گذشته، مکرر به حضرت علی علیه‌السلام برای حل مشکلات قضایی ودینی رجوع می‌کرد.⁽¹⁾

ر. ک: موطأ مالک، باب طلاق مریض، ص 36؛ سنن بیهقی، ج 7، ص 419؛ الاصابه، ح 8، قسم اول، ص 204؛ الاستیعاب، ج 2، ص 764؛ الریاض النضره، ج 2، ص 197.

ج) معاویه بن ابی سفیان

اول. از ابی حازم روایت شده که مردی نزد معاویه آمد، و از او مسئله‌ای پرسید. معاویه گفت:

از علی بپرس، مرد گفت: ای امیرالمؤمنین جواب تو را بیشتر از جواب علی دوست می‌دارم. معاویه گفت: چه بد گفتی، از مردی کراهت ورزیدی که رسول خدا او را با علم بار آورده و درباره‌اش فرمود: تو نزد من به منزله هارون از موسی، جز اینکه بعد از من پیغمبری نخواهد بود، و عمر، هر وقت امری برایش مشکل می‌شد، از او کمک می‌گرفت.⁽²⁾

«مناوی» در «فیض القدیر»⁽³⁾از «کلابازی» روایت کرده که گفت:

مردی از معاویه مسئله‌ای پرسید، گفت: از علی بپرس که او اعلم از من است. آن مرد گفت: جواب تو را می‌خواهم. معاویه گفت: وای بر تو از مراجعه به مردی که رسول خدا سرشار از علمش کرده اکراه داری؟

وقد کان اکابر الصحابه یعترفون له بذلک، و کان عمر یسئله عما اشکل علیه و جاءه رجل فسأله فقال: هاهنا علی فقال: أرید أسمع منک یا امیرالمؤمنین. قال: قم لا اقام الله رجلیک و محا اسمه من الدیوان؛

علی، مردی است که بزرگان صحابه به اعلمیت او اعتراف داشتند و عمر هر وقت مسئله‌ای برایش پیش می‌آمد، به او مراجعه می‌کرد. آمده است که مردی پیش معاویه آمد و از او چیزی پرسید. گفت: علی علیه‌السلام اینجاست، از او بپرس. مرد گفت: می‌خواهم از تو بشنوم یا امیرالمؤمنین. معاویه گفت: برخیز، خدا پاهایت را خشک کند و دستور داد نامش را از دیوان محو کردند.

نظیر این روایت در فتح الباری فی شرح البخاری (جلد 17، ص 50) به نقل از «اسماعیل بن ابی خالد» از «قیس بن ابی حازم» آمده است.

دوم. وکان معاویه یکتب فیما ینزل به لیسال له علی بن ابی طالب فلما بلغه قتله قال: ذهب الفقه والعلم بموت ابن ابی طالب. فقال له اخوه عتبه: لا یسمع هذا منک اهل الشام، فقال له: دعنی عنک.⁽¹⁾

استیعاب، ج 2، ص 263. نمونه‌هایی دیگر از مراجعه معاویه به علی علیه‌السلام ر. ک: موطأ مالک، کتاب الاقضیه، ص 126؛ سنن البیهقی، ج 8، ص 230، مسند شانعی، کتاب حدود، ص 202؛ کنز العمال، ج 7، ص 300 و ج 6، ص 21 و ج 3، ص 181؛ فیض القدیر، ج 4، ص 356؛ حلیة الاولیاء، ابونعیم، ج 9، ص 145؛ ابن قتیبه، الاماته، ص 97 و...

معاویه مسائلی را که برایش پیش می‌آمد می‌نوشت تا برایش از علی علیه‌السلام بپرسند، و چون شنید که آن حضرت را کشتند، گفت:

فقه و علم با مرگ پسر ابوطالب از میان رفت. برادرش عتبه به او گفت: اهل شام این حرف را از تو نشنوند. گفت: مرا به خودم واگذار.

سوم. اعتراف «ضرار بن ضمره» به فضائل علی علیه‌السلام (پس از شهادتشان) نزد معاویه و تصدیق او.

او (علی علیه‌السلام) مردی بود که فهم و درک هیچ انسانی به مقام بلندش احاطه نمی‌یافت. بسیار قوی و نیرومند و سخنش بسیار کوتاه و پرمعنا بود، به عدل حکم می‌فرمود. علم از جوانبش سرازیر بود و حکمت از سراپایش می‌بارید. از دنیا و فریبندگی‌های آن سخت وحشت داشت و با شب و تاریکی آن مأنوس بود. به خدا سوگند، اشک چشمش مدام سرازیر و فکرش همیشه مشغول بود، دستهایش را به هم می‌مالید و به نفس خود خطاب می‌کرد.

از لباس‌ها کوتاه‌ترینش را می‌پسندید و از غذاها، ناگوارترینش را. به خدا سوگند در میان ما چون یکی از ما بود. چون به خدمتش وارد می‌شدیم، ما را در کنار خود می‌نشاند و چون سؤال می‌کردیم جوابمان می‌داد. با اینکه همواره به او نزدیک و با وی خودمانی بودیم، ولی از هیبتی که داشت جرأت سخن گفتن با او را نداشتیم. چون تبسمی می‌کرد لب‌ها را از روی دندان‌هایش کنار می‌زد و آنها چون لؤلؤ می‌درخشید.

دین‌داران را بسیار بزرگ می‌شمرد و مسکینان را دوست می‌داشت. هیچ نیرومندی برای اینکه او را به باطل بکشد، طمع نمی‌کرد و هیچ ضعیفی از عدالتش ناامید نبود. من خدا را شاهد می‌گیرم که او را در بعضی از مواقفش دیدم - هنگامی‌که تاریکی شب بر جهان چیره می‌شد - در محراب عبادت دست به ریش خود گرفته به خود می‌پیچید و چون مارگزیده تاب می‌خورد و مانند دردمندان می‌گریست و...

اشک از چشمان معاویه سرازیر شد و پس از سکوتی گفت: آری چنین بود ابوالحسن، خدا رحمتش کند.⁽¹⁾

حلیة الاولیاء، ج 1، ص 84؛ استیعاب، ج 2، ص 463؛ ریاض النضره، ج 2، ص 212؛ مروج الذهب، ج 3، ص 16؛ الامالی، لابی علی القالی، ج 2، ص 143؛ نهج البلاغه، عبده، ج 4، ص 15؛ ریبع الابرار، ج 1، ص 97؛ صفة الصفوه، ج 1، ص 315؛ محاضرة الابرار، ج 2، ص 236؛ الجوهره فی مناقب علی، ص 75؛ الحدائق الوردیه، ج 1، ص 32.

چهارم. معاویه گفت:

علی علیه‌السلام کسی بود که انبار بیت المال را جارو می‌کرد و پس از تقسیمش در آن نماز می‌خواند. او کسی بود که خطاب به زر و سیم گفت: غیر من را فریب بدهید و او کسی بود که میراثی از خود باقی نگذاشت، با اینکه تمام دنیای اسلام - به جز شام - در دست او بود.⁽²⁾

ح) سعد بن ابی وقاص

اول. سعد بن ابی وقاص روایت کرده که معاویه در بعضی از سفرهای حج خود به مدینه آمد. سعد از او دیدن کرد و در آنجا از علی علیه‌السلام صحبت به میان آمد و معاویه از آن

حضرت بدگویی کرد. سعد خشمگین شد و گفت: درباره کسی حرف می‌زنی که من از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم شنیدم که می‌فرمود:

هر که من مولای اویم، علی مولای اوست. و شنیدم که می‌فرمود: تو از من به منزله هارون از موسی هستی، جز اینکه بعد از من پیغمبری نخواهد آمد، و در جنگ خیبر شنیدم که می‌فرمود: امروز پرچم را به مردی می‌دهم که خدا و رسول را دوست می‌دارد.⁽¹⁾

صحیح ابن ماجه، باب فضائل اصحاب رسول الله، ص 12؛ خصائص نسائی، ص 4 با کمی تفاوت.

دوم. ضمن روایتی از رسول‌الله خطاب به علی علیه‌السلام که فرمود: «اما ترضی ان تکون منی بمنزله هارون من موسی، الا انه لا نبوه بعدی».⁽²⁾

برای آشنایی با اعترافات سعد بن ابی وقاص به مقام والای علی علیه‌السلام می‌توان به این منابع رجوع کرد: عسقلانی، فتح الباری، ج 8، ص 76؛ ترجمه امیرالمؤمنین من تاریخ دمشق، ج 1، ص 71؛ المطالب العالیه، ج 4، ص 64، حیاة الصحابه، ج 2، ص 235؛ الریاض النضره، ج 2، ص 162؛ مسند الطیالسی، ص 28؛ مسند الامام زید، ص 364؛ مسند ابن الجعد، ص 301، رقم 2040؛ الطبقات الکبیر، ج 3، ص 15؛ المصنف، ابن ابی شیبه، ج 7، ص 496؛ المصنف، عبدالرزاق، ج 5، ص 406؛ خصائص، نسائی، ص 4؛ صحیح ابن ماجه، باب فضائل اصحاب، ص 12؛ مستدرک الصحیحین، ج 3، ص 499.

خ) ابو ایوب انصاری

جهت مطالعه اقوال این صحابی بزرگ می‌توان به منابع ذیل مراجعه نمود:

تاریخ بغداد، ج 13، ص 187؛ کنز العمال، ج 6، ص 155؛ اسدالغابه، ج 4، ص 32؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 235؛ مناقب الخوارزمی، ص 63؛ مناقب ابن المغازلی، ص 101؛ ذخائر العقبی، ص 136.

د) ابوذر غفاری

اول. عن ابی ذر قال:

قال رسول الله: من اطاعنی فقد اطاع الله و من عصانی فقد عصی الله، و من اطاع علیاً فقد اطاعنی و من عصی علیاً فقد عصانی؛⁽¹⁾

حاکم، مستدرک الصحیحین، ج 3، ص 121. حاکم گفته که این حدیث، صحیح السند است. در جلد سوم صفحه 128 نیز همین روایت را به طریق دیگر نقل کرده است.

دوم. و عن ابی ذر قال:

ما کنا نعرف المنافقین علی عهد رسول الله الا بثلاث: بتکذیبهم الله و رسوله و التخلف عن الصلاة و بغضهم علی بن ابیطالب؛⁽²⁾ابوذر غفاری گفت: در زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم منافقان را با سه چیز می‌شناختیم:

با تکذیب خدا و رسولش از سوی آنها؛ و تخلفشان از نماز؛ و عداوتشان با علی علیه‌السلام.

ذ) انس بن مالک

اول. روایتی که ضمن آن انس از رسول الله روایت می‌کند:

«علی علیه‌السلام، امیرالمؤمنین، پیشوای مسلمانان، راهنمای روسفیدان و خاتم اوصیاست».⁽³⁾

دوم. عن انس بن مالک، قال:

کنت عندالنبی فرأی علیا مقبلا. فقال: یا انس، قلت: لبیک. قال: هذا المقبل حجتی علی‌امتی یوم القیامه؛⁽¹⁾

محب طبری، الریاض النضره، ج 2، ص 193؛ ذخائر العقبی، ص 77؛ تاریخ بغداد، ج 2، ص 88؛ مناقب علی بن ابی‌طالب، ص 45، رقم 67؛ ترجمة امیرالمؤمنین من تاریخ دمشق، ج 2، ص 272، رقم 803؛ مختصر تاریخ دمشق ج 17، ص 377؛ مودة القربی، ص 248؛ میزان الاعتدال، ج 3، ص 76.

ر) عبدالله بن عمر:

عن ابن عمر قال:

سمعت رسول الله فی حجة الوداع و هو علی ناقته فضرب علی منکب علی و هو یقول: اللهم اشهد اللهم قد بلغت هذا اخی و ابن عمی‌و صهری و ابو ولدی اللهم کب من عاداه فی النار؛⁽²⁾

از ابن عمر روایت شده که گفت:

رسول خدا در حجة الوداع در حالی که بر ناقه‌ای سوار بود به شانه علی زد و چنین فرمود: بارالها گواه باش من آنچه را که بر ذمه خود داشتم ابلاغ کردم، این برادر من، و پسر عم و داماد من و پدر فرزندان من است. خدایا، دشمنانش را به رو در آتش جهنم انداز.

ز) زبیربن عوام

سخنان زبیر را می‌توان در این منابع مشاهده نموده:

کنز العمال، ج 6، ص 82؛ مستدرک، ج 3، ص 366؛ اسدالغابه، ج 2، ص 199، اصابه، ج 3، ص 6؛ تهذیب التهذیب، ج 6، ص 325؛ فتح الباری، ج 16، ص 165.

س) سلمان فارسی

اول. عن سلمان قال:

قلت: یا رسول الله ان لکل نبی وصیا فمن وصیک؟ فسکت عنی فلما کان بعد رانی فقال: یا سلمان، فاسرعت الیه قلت: لبیک. قال: تعلم من وصی موسی قال: نعم یوشع بن نون قال: لم؟ قلت: لانه کان اعلمهم یومئذ (قال) فان وصیی و موضع سرّی و خیر من اترک بعدی و ینجز عدّتی و یقضی دینی علی بن ابی‌طالب؛⁽¹⁾

مجمع الزوائد، هیتمی، ج 9، ص 113.

از سلمان روایت شده که گفت: از رسول خدا پرسیدم: همه پیغمبران برای خود وصیی داشتند، وصی تو کسیت؟ جواب ندادند. بعد از مدتی مرا صدا زد، به خدمتش شتافتم و گفتم: لبیک. فرمود: بگو ببینم چه کسی وصی موسی بود؟ عرض کردم: یوشع بن نون، فرمود: چرا؟ گفتم: برای اینکه یوشع عالم‌ترین بنی اسرائیل بود. فرمود: پس وصی من و حافظ سرّ من و بهترین بازماندگانم و آن کسی که وعده‌هایم را وفا می‌کند و دین مرا به مردم می‌رساند، علی بن ابیطالب است.

دوم. قال رجل لسلمان:

ما اشد حبک لعلی؟ قال: سمعت رسول الله یقول: من احبّ علیا فقد احبنی و من ابغض علیا فقد ابغضنی؛⁽²⁾

مردی به سلمان گفت: این همه علی را دوست می‌داری؟ گفت: از رسول خدا شنیدم که می‌فرمود: هر کس علی را دوست بدارد، مرا دوست داشته و هر کس علی را دشمن بدارد، مرا دشمن داشته است.

ش) عمار یاسر

کنز العمال، ج 8، ص 315 حدیث «انت منی بمنزله»، حدیث محبت به علی: مستدرک، ج 3، ص 135 (قال هذا صحیح الاسناد) تاریخ بغداد، ج 9، ص 71؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 132،

ریاض النضره، ج 2، ص 215. «یا علی، طوبی لمن احبک و ویل لمن ابغضک و کذب فیک».

ص) جابر بن عبدالله الانصاری

اول. عن جابر، قال: «قال رسول الله علیّ خیرالبشر، فمن امتری فقد کفر؛⁽¹⁾

تاریخ بغداد، ج 7، ص 471.

دوم. خطیب بغدادی در روایتی آورده است: «من لم یقل علی خیر الناس فقد کفر» ⁽²⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود: «هر کس باور نداشته باشد که علی بهترین فرد مردم است، کافر شده است».

ض) عبدالله بن مسعود

عبدالله بن مسعود در آخر روایتی که در آن، اسلام آوردن جنیان را ذکر می‌کند، می‌گوید:

رسول خدا ضمن سخنانش به من فرمود که اجل من نزدیک شده، عرض کردم: ای رسول خدا، آیا ابوبکر را خلیفه خود نمی‌کنی؟ از من روی برگردانید. فهیمدم که با این امر موافقت ندارد. عرض کردم: عمر را چطور؟ باز از من روی برگرداند. پرسیدم: ای رسول خدا علی را جای خود نمی‌نشانی؟ فرمود: به خدایی که معبودی جز او نیست، خلافت حق اوست، اگر با او بیعت نموده، اطاعتش کنید، همه شما را داخل بهشت می‌کند. (هیتمی، این حدیث را به طبرانی نسبت داده است).⁽³⁾

ط) ابن ابی ربیعه

اقوال او را می‌توان در این مآخذ جست و جو کر د:

(الریاض النضره، ج 2، ص 221؛ مستدرک الصحیحین، ج 3، ص 116؛ خصائص، نسائی، ج 5، ص 116؛ تاریخ بغداد، ج 17، ص 112؛ کفایه الطالب، ص 285؛ مختصر تاریخ دمشق، ج 17، ص 332؛ البدایه و النهایه، ج 7، ص 341، او این سه حدیث، یعنی غدیر خم، روز خیبر و بستن تمام درها به مسجد، مگر در خانه امام علی علیه‌السلام را نقل نموده است.)

ظ) بریده بن حصین

(روایت «من کنت مولاه» در مستدرک، ج 3، ص 110؛ مسند ابن حنبل، ج 5، ص 347؛ کنز العمال، ج 6، ص 397. با همین مضمون: مستدرک، ج 2، ص 129؛ حلیة الاولیاء، ج 4، ص 23؛ فیض القدیر، ج 6، ص 8؛ مسند احمد، ج 5، ص 350؛ الفضائل احمد، ص 45، رقم 70؛ سنن ترمذی، ج 5، ص 6432؛ خصائص نسائی، ص 48؛ معجم کبیر طبرانی، ج 5، صص 166 و 18)

ع) ابوالطفیل

حدیث «سلونی فو الله لا تسألونی عن شیء الا اخبرکم» در این منابع:

(الاتقان فی علوم القرآن، ج 2، ص 589؛ التفسیر و المفسرون، ذهبی، ج 1، ص 90؛ سیره ابن اسحاق، ص 205؛ الجرح والتعدیل، ابن ابی حاتم، ج 6، ص 192؛ الاغانی، ابوالفرج اصفهانی، ج 13، ص 166)

غ) عایشه

حدیث «ذکر علی عباده» در این منابع:

الصواعق المحرقه، ص 74؛ فیض القدیر، ج 3، ص 482؛ کنز العمال، ج 6، ص 152؛ الاصابه، ج 4، ص 2.

حدیث «النظر الی وجه علی عباده» حلیة الاولیاء، ج 2، ص 184.

موارد دیگر: فتح الباری، ج 16، ص 168؛ المعجم الکبیر، ج 18، ص 110؛ مستدرک، ج 3، ص 41؛ تاریخ بغداد، ج 2، ص 51؛ مناقب، ابن المغازلی ص 206 رقم 244؛ الفردوس دیلمی، ج 4، ص 294؛ الاربعین، المنتقی، ص 116، رقم 34؛ الاستیعاب، ج 2، ص 469؛ الریاض النضره، ج 2، ص 180؛ ذخائر العقبی، ص 72؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 112؛ الاصابه، ص 8، رقم و ج 1، ص 183؛ مختصر تاریخ دمشق، ج 17، ص 308؛ میزان الاعتدال، ج 4، ص 217؛ اسعاف الراغبین، ص 150؛ الامامه، دینوری،

ج 1، ص 73 (علی مع الحق و الحق مع علی)

ف) ام سلمه

حدیث «علی مع الحق و الحق مع علی» در این منابع:

مستدرک، ج 3، ص 119 و ج 3، ص 124، قال الحاکم: صحیح علی شرط الشیخین؛ الامامه، ج 1، ص 78؛ المعیار و الموازنه، ص 119؛ مسند ابی یعلی، ج 20، ص 318؛ المعجم الکبیر، ج 23، ص 33؛ المطالب العالیه، ج 4، ص 66؛ الجامع الصغیر، ج 2، ص 23؛ فیض القدیر، ج 2، ص 236 و ج 4، ص 356؛ نزل الابرار، ص 56؛ اسعاف الراغبین، ص 167؛ تاریخ بغداد، ج 14، ص 31؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 134

احادیث دیگر (مستدرک، ج 3، ص 121؛ کنز العمال، ج 6، ص 201؛ الامالی الشجریه، ج 1، صص 136 و 134؛ کفایة الطالب، ص 83؛ الریاض النضره، ج 3، ص 122؛ المصنف ابن ابی‌شیبه، ج 7، ص 503؛ مختصر تاریخ دمشق، ج 17، ص 366؛ مودة القربی، ص 246؛ مشکاة المصابیح، ج 3، ص 1722؛ خصائص نسائی، ص 40؛ المعجم الکبیر، ج 1، ص 319؛ الجوهره فی نسب علی، ص 66؛ الوافی بالوفیات، ج 21، ص 271؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 127؛ روضة الشهداء، ملا حسین کاشفی، ص 151)

ب) امام علی از دیدگاه محدثان و علمای اهل سنت

أ) احمد بن حنبل

اول. مستدرک الصحیحین⁽¹⁾

مستدرک، ج 3، ص 107.

سمعت احمد بن حنبل یقول: ما جاء لاحد من اصحاب رسول الله من الفضائل ما جاء لعلی بن ابی‌طالب؛

حاکم به سند خود از محمد بن منصور طوسی روایت کرد که می‌گفت: از احمد بن حنبل شنیدم که می‌گفت: در فضل هیچ یک از اصحاب رسول خدا، چندان که در فضل علی وارد شده حدیث وارد نشده است.

دوم. قال احمد بن حنبل و اسماعیل بن اسحاق القاضی:

لم یرو فی فضائل احد من الصحابه بالاسانید الحسان ما روی فی فضائل علی بن ابیطالب؛⁽¹⁾

الاستیعاب، ج 2، ص 466؛ الصواعق، ص 72؛ نورالابصار، صص 73 و 135؛ تهذیب التهذیب، ج 7، ص 339؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 18. احمد در مسند خود حدود هزار روایت در مدح اهل بیت می‌آورد، ر. ک: اهل بیت در مسند احمد، وشنوی قمی.

احمد بن حنبل و اسماعیل بن اسحاق قاضی گفتند: «در فضائل هیچ کدام از اصحاب رسول خدا به میزانی که درباره علی وارد شده، حدیث با اسناد حسن به دست ما نرسیده است».

ب) حاکم نیشابوری

«فقد تواترت الاخبار ان فاطمه بنت اسد ولدت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب فی جوف الکعبه».⁽²⁾

ت) امام محمد غزالی

از وی نقل شده که گفت: «فهم کتاب خدا منحصر به علی است».⁽³⁾

ث) زمخشری

ذیل آیه مباهله می‌گوید: «این آیه، قوی ترین دلیل بر فضیلت اصحاب کساء است و هیچ دلیلی به قوت آن نمی‌رسد».⁽⁴⁾

ج) ابوالفضل رشید الدین میبدی

کشف الاسرار و عدة الابرار، معروف به «تفسیر خواجه عبدالله انصاری» تألیف دانشمند صوفی مشرب «امام السعید رشیدالدین ابی الفضل بن ابی سعید احمد بن محمد بن محمود

میبدی» است که آن را در سال 520 هجری تألیف نموده و در پایان جلد دهم این تفسیر آمده است:

بدان که بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم ایشان که در تفسیر قرآن سخن گفته‌اند معروف چهار کس‌اند: علی بن ابی‌طالب، ابن عباس، ابن مسعود و ابی بن کعب و علی در علم تفسیر از همه فائق و فاضل‌تر بود. قال ابن عباس: علی علیه‌السلام علم علماً علمه رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم و رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم علمه الله عز و جل، فعلم النبی من علم الله و علم علی من علم النبی و علمی من علم علی علیه‌السلام و ما علمی و علم اصحاب محمد صلی الله علیه و آله وسلم فی علم علی علیه‌السلام الا کقطره فی بحر.

ابن عباس گفت: شبی از شب‌ها، علی مرا گفت: «چون نماز خفتن گزارده باشی، نزدیک من حاضر شو، تا تو را فایده‌ای دهم. گفتا: «و کانت لیله مقمره» شبی سخت روشن بود. از نور ماهتاب. علی علیه‌السلام گفت: «یابن عباس ما تفسیر الألف من «الحمد»: تفسیر الف «الحمد» چیست؟ گفتم: تو به دانی، ای علی! پس در سخن درآمد و یک ساعت از ساعات شب در تفسیر الف «الحمد» سخن گفت. آنگه گفت: «فما تفسیر اللام من «الحمد»؟ جواب، همان دادم و یک ساعت دیگر در تفسیر حرف لام سخن گفت.

پس در «حا» همچنان و در «میم» همچنان و در «دال» همچنان. چون از تفسیر این حروف فارغ گشت، برق عمود الفجر صبح صادق از مشرق سر بر می‌زد از اینجا گفت: علی «لو شئت لاوقرت سبعین بعیراً من تفسیر سوره «الفاتحه».⁽¹⁾

کشف الاسرار، ج 10، ص 686.

ح) محمد بن طلحه شافعی

وی ذیل حدیث «انت منی بمنزلة هارون من موسی...» می‌گوید:

اثبت رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم لنفس علی بهذا الحدیث ما هو ثابت لنفسه علی المؤمنین عموماً فانه اولی بالمؤمنین و ناصر المؤمنین و سید المؤمنین و کل معنی امکن اثباته مما دلّ علیه لفظ المولی لرسول

الله فقد جعله لعلی علیه‌السلام و هی مرتبه سامیه و منزله سامعه و درجه علیه و مکانه رفیعه خصصه بها دون غیره فلهذا صار ذلک الیوم عیدا و موسم سرور لاولیائه...؛⁽¹⁾

مطالب السوول، ص 16.

رسول خدا با این حدیث، هر آن چیزی را که بر نفس خود نسبت به مؤمنین ثابت بود، برای نفس علی علیه‌السلام ثابت نمود؛ یعنی رسول خدا به تصرف در امور مؤمنین اولی و یاور و سرور آنان است، و هر معنی که اثبات آن از لفظ «مولی» برای رسول خدا ممکن باشد، آن را در این حدیث شریف برای علی قرار داده است و این مرتبۀ بلند و منزلت عالی و درجه و مکان رفیعی است که منحصراً برای آن حضرت تخصیص داده شده است؛ به همین دلیل، آن روز (غدیر) روز عید و موسم سرور و شادمانی برای دوستان آن حضرت شد.

خ) محمد بن یوسف گنجی شافعی

از قول وی چنین آمده است:

علمای صحابه و تابعین و اهل بیت پیامبر به برتری و زیادی علم علی و حدّت فهم و فراوانی حکمت و نیکویی قضاوت‌ها و صحت فتوای او اقرار و اعتراف کرده‌اند، و ابوبکر و عمر و عثمان و سایر علمای صحابه با آن حضرت در احکام دین مشورت می‌کردند و قول او را می‌پذیرفتند؛ زیرا به علم و کثرت فضل و عقل و صحت حکم آن حضرت، اقرار و اعتراف داشتند. البته این حدیث

(انا مدینة العلم...) درباره آن حضرت، تجاوز از حد محسوب نمی‌شود، چرا که رتبه و مقام او در پیش خدا و پیغمبر و مؤمنان از بندگان خدا از این هم بزرگ‌تر و بالاتر است.⁽²⁾

د) ابن ابی الحدید

او در شرح نهج البلاغه، پس از ذکر فضایل آن حضرت می‌گوید:

چه بگویم در شأن کسی که در هدایت بر همه مردم سبقت گرفته و زمانی که او به خدا ایمان آورده بود، همگان مشغول عبادت سنگ‌ها بودند و هیچ کس بر او

در توحید سبقت نداشته، مگر رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم که رایت سبقت در عالم افراشته است. اکثر اهل حدیث برآن‌اند که او زودتر از همه کس از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم متابعت کرده و به آن حضرت ایمان آورده است. و خلاف این را نگفته، مگر اندکی و شک در آن ننموده‌اند، مگر یکی دو کس. و آن حضرت خود فرموده است: «انا الصدیق الاکبر و انا الفاروق الاول، اسلمت قبل اسلام الناس وصلیت قبل صلاتهم».

ابن ابی الحدید در ادامه می‌افزاید:

ومن وقف علی کتب اصحاب الحدیث، تحقق ذلک و علمه واضحاً...؛ و هر کسی در کتاب‌های حدیث تتبع نماید، این موضوع، برای او یقین می‌شود. و آنچه گفته شد، اندکی است از فضائل آن حضرت و اگر بخواهیم مناقب او را به تفصیل ذکر کنیم، به کتابی بزرگ غیر از این نیاز خواهد افتاد.⁽¹⁾

شرح نهج البلاغه، ج 1، صص 16-30.

ابن ابی الحدید در جای جای شرح خود به مدح امام می‌پردازد. خود او حتی هفت قصیده در مدح امام علی علیه‌السلام سرود.

ابن ابی الحدید در ذیل خطبه 108 نهج‌البلاغه می‌گوید:

اگر کسی بخواهد فصاحت و بلاغت بیاموزد و امتیاز سخن را دریابد، باید در این خطبه تأمل کند، زیرا نسبت این سخن با هر سخنی دیگر - غیر از کلام خدا و رسولش - همانا نسبت ستاره درخشان با سنگ تاریک است. سپس بیننده باید بنگرد که آن، چه روشنی و درخشندگی و جلالتی دارد، و چه خوف و خشیتی ایجاد می‌کند. خدا گوینده‌اش را جزای خیر دهد که گاهی با دست و شمشیرش از اسلام دفاع کرد و گاهی با زبان و بیانش، و زمانی با فکر و قلبش. در جهاد، او سید مجاهدین است و در موعظه، بلیغ‌ترین وعاظ و در فقه و تفسیر، رئیس فقها و مفسران، و در عدل و توحید، پیشوای عادلان و موحدان است.⁽²⁾

ذ) ناصر بن ابی المکارم

ناصر بن ابی المکارم مطرزی که یکی از اعیان علمای مذاهب چهارگانه است، با سند خود از مجاهد و او از ابن عباس روایت کرده که گفت:

«رسول خدا فرمود: اگر همه درختان، قلم و همه دریاها مرکب و همه جن، حساب کننده و همه آدمیان، نویسنده باشند، هرگز نمی‌توانند شمارش فضائل علی علیه‌السلام را به پایان برسانند».⁽¹⁾

المناقب، خوارزمی، ص 32.

ر) ابن صباغ المالکی

او می‌گوید:

«از جمله علومی‌که به علی اختصاص داشت، علم فقه است که محل رجوع بشر و منبع حلال و حرام است. پس علی علیه‌السلام بر غوامض احکام و حقایق اشیا مطلع بود و...».⁽²⁾

ز) حافظ حسین کربلائی تبریزی

او که از علمای صوفی و سنی قرن دهم است، ضمن وصف امام می‌گوید:

ذکر الامام الاول و الهمام الاکمل و السید المطهر و السند المظفر و الشجاع الغضنفر، قاسم طوبی و سقر و الاشرف المکین و الاشجه المتین و العالم المبین و الناصر المعین، ولی الدین، السید الرضی الامام الوصی، مظهر العجائب و مظهر الغرائب، لیث بنی غالب، غالب کل غالب و مطلوب کل طالب، امام المشارق والمغارب، ابی الحسینین علی بن ابی‌طالب علیه صلوات الله الملک الواهب؛ وی، امام اول از ائمه اثنی عشر، پسر عمّ مصطفی و سید اوصیاء؛ پدرش ابوطالب بن عبدالمطلب بن هاشم است. دقیقه‌ای از دقائق، از تقویت و حمایت نبی فروگذار ننموده و به آن حضرت، محبت تام و تمام داشت. والده‌اش «فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبد مناف» است که حضرت رسول بعد از فوت مادر خود «آمنه بنت وهب» در حجر تربیت او بزرگ شد.

او سپس برخی از مناقب حضرت را نقل می‌کند.⁽³⁾

س) ذهبی

علی علیه‌السلام دریای علم و استدلالش قوی و استنباطش درست بود و از فصاحت و خطابه و شعر، بهره فراوان داشت. عقل قضائیش کامل بود و بصیرت نافذ به بواطن امور داشت و صحابه در موارد زیادی برای حل مشکلات خود به او مراجعه می‌کردند. هنگامی‌که رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم قضاوت یمن را به او محول کرد، در حق او فرمود: «خدایا زبانش را ثابت نگه دار و قلبش را هدایت کن».

او به طور کلی، موفق و مرجع مردم در حل مشکلات بود تا آنجا که ضرب المثل شده بود. البته جای تعجب هم نیست، زیرا در بیت نبوت تربیت شده و از شیر معارف آن بیت، تغذیه نموده و شهد انوارش او را احاطه کرده بود. علقمه از ابن عباس روایت کرده که گفت: «برای ما مسلّم بود که قاضی اهل مدینه، علی [علیه‌السلام] بود» و به عطاء گفته شد: آیا در میان اصحاب محمد [صلی الله علیه و آله وسلم] کسی اعلم و داناتر از علی [علیه‌السلام] را سراغ داری؟ گفت: «نه، به خدا قسم، من کسی را سراغ ندارم که از علی [علیه‌السلام] اعلم باشد». سعید بن جبیر از ابن عباس روایت کرده که گفت: «اگر چیزی از علی [علیه‌السلام] برای ما ثابت شود، از او به دیگری عدول نمی‌کنیم».⁽¹⁾

التفسیر و المفسرون، ج 1، ص 89.

به هر حال، بزرگی و عظمت امام علی علیه‌السلام بر هیچ کس پوشیده و پنهان نیست، پس ما هم به همین مقدار بسنده می‌کنیم. پویندگان محترم می‌توانند به کتاب‌های بسیاری که در این زمینه نوشته شده، مراجعه نمایند.

امام حسن مجتبی علیه‌السلام در کلام اهل سنت

اللهم و صل و سلم عل الامام الثانی، صاحب آیات المناقب من المثانی، کاشف اسرار الحقائق و المعانی، حارز قصبات السبق فی المرابع والمعانی، الفائق بمنقبه نعم الراکب علی السائر والبادی، المتولعه الی جماله الحور الغوالی، الفاتح لابواب المنائح علی البائس و العانی. التارک شوکة الخلافه تبر ما من المتاع الفانی. الحافظ لجماجم عساکر الاسلام من القاصی والدانی، الراحم علی المسلمین برفع الموت الاحمر القانی. المصلح بین الفئتین العظیمتین لتأیید الدین و تشیید المبانی، سید شباب اهل

الجنه فی الجنه ذات القطوف الدوانی، ابی محمد الحسن بن علی السید الرضا السبط الزکی، الشهید بالسم النّقیع، المدفون بالبقیع؛ بار خدایا بر امام دوم صلوات و سلام بفرست؛ صاحب آیاتی از قرآن که در فضیلت او نازل شده، کاشف اسرار حقایق و معانی، ربایندۀ گوی سبقت در فضائل و کمالات. اوست که پیامبر درباره او فرمود: چه خوب سواری است - با همین فضیلت، گوی سبقت از همگان ربود - بر هر کسی که سیر می‌کند و هر کس که ساکن است.⁽¹⁾

این کلام اشاره است بدآنچه از روایت «عبدالله بن عباس» وارد شده که گفت: حضرت پیغمبر، امیرالمؤمنین حسن را بر دوش مبارک خود نشانده بود. مردی گفت: ای پسر، خوش مرکبی است که تو سوار شده‌ای. آن حضرت فرمود: چه خوب سواری است او.

جمال و زیبایی آن حضرت به درجه‌ای بود که حوران بهشت با وجود حُسن و صفا، پریشان، مشتاق دیدار و حریص جمال آن حضرت بوده‌اند. گشانیدۀ درهای بخشش به روی درویش و اسیر و ترک کنندۀ شوکت خلافت به خاطر بی اعتنایی به متاع فانی دنیا و بازدارنده سرهای سرلشگرهای اسلام از دور و نزدیک از معرض شمشیرهای ستمگران بود و این، نهایت شفقت و مرحمت است که کسی از ملک و خلافت بگذرد تا مؤمنان و بندگان خدا در معرض هلاکت قرار نگیرند و این از کمال کرم و احسان اوست. او رحم کننده بر مسلمانان است به دفع مرگ سرخ از آنان....

مؤلف وسیلة الخادم در ادامه سخنان خود می‌گوید:

آن حضرت، سید جوانان اهل بهشت است؛ بهشتی که در آن، شاخه‌های درختان انبوه و درهم فرو رفته‌اند - و این اشاره است به حدیث صحیح که حضرت پیغمبر فرمود: حسن و حسین، سید جوانان اهل بهشتند - کنیه آن حضرت ابو محمد است و از جمله القابش یکی «سید» است و یکی «رضا» به واسطه آنکه برای آن حضرت کمال رضا و تواضع حاصل بوده و دیگری «سبط»، زیرا آن حضرت، سبط حضرت پیغمبر بود، و یکی دیگر «زکی» به واسطه کمال پاکی و طهارتی که آن حضرت داشته است. آن حضرت به زهر شهید شد و در بقیع دفن گردید. اللهم و صل علی سیدنا محمد و اله سیما الامام المجتبی الحسن الرضا و سلم تسلیماً.⁽²⁾

بی‌تردید، والایی و پارسایی آن امام همام، برتر از آن است که بتوان در مورد آن صحبت نمود. اخلاق، رفتار، زهد، تقوا و ورع امام حسن مجتبی علیه‌السلام آن‌قدر بر همگان محرز بود که حتی دشمنان لب را به اعتراف می‌گشودند.

او کسی است که بزرگ‌ترین کرنش تاریخ را نمود و رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم بارها در حق ایشان فرمودند: «اللهم انی احبه فاحبه».⁽¹⁾

تذکرة الخواص، ج 2، ص 9؛ الفضائل، احمد، صص 781 و 768 و 784؛ الطبقات الکبری، ص 46، رقم 50؛ صحیح بخاری، ج 5، ص 33، باب 22؛ صحیح مسلم، ج 4، ص 1883؛ معجم الکبیر، ج 2، ص 31؛ الترمذی، ج 5، ص 661؛ مسند طیالسی، ص 99، رقم 732 (من احبنی فلیحبه)، حلیة الاولیاء، ج 2، ص 35؛ المصنف، ج 6، ص 382؛ صفة الصفوه، ج 1، ص 759؛ المنتظم، ج 5، ص 165؛ تاریخ بغداد، ج 1، ص 139؛ مسند احمد (طبع محقق)، ج 12، ص 360، رقم 7398 (اللهم انی احبه فاحبه و احب من یحبه)؛ کنز العمال، ج 12، ص 124 (اللهم انی احب حسنا فاحبه واحب من یحبه).

درنگی در مفهوم حدیث

حاکم، ضمن نقل این حدیث می‌گوید: «هذا حدیث صحیح الاسناد» و ذهبی نیز با او موافقت نموده است.⁽²⁾

هیتمی نیز پس از نقل حدیث می‌گوید: «رواه الطبرانی و رجاله رجال الصحیح غیر یزید بن حسین و هو ثقه».⁽³⁾

ذهبی در سیر اعلام النبلاء حدیث را از براء (بن عازب) نقل کرده و می‌گوید «صححه الترمذی».⁽⁴⁾

هیتمی درباره روایت «اللهم انی احبه فاحبه و احب من یحبه» می‌گوید:

«رواه الطبرانی فی الکبیر و الوسط و البزار و ابویعلی و رجال الکبیر رجال الصحیح».⁽⁵⁾

ذهبی هم پیرامون این حدیث می‌گوید: «فی ذلک عده احادیث فهو متواتر».⁽¹⁾

سیر اعلام، النبلاء، ج 3، ص 251.

رسول الله به امام حسن علیه‌السلام علاقه وافری داشت و بارها فرمود: «هذا منّی (حسن منّی) و حسین من علی». این حدیث را ابو داود در سنن خود، طبرانی در «الکبیر» (چند مورد) احمد در مسندش⁽²⁾و دیگران نیز نقل نموده‌اند.

المناوی ضمن نقل حدیث در «فیض القدیر» می‌گوید: حافظ عراقی گفته است: «سنده جید»⁽³⁾و ذهبی می‌گوید: «اسناد قوی».⁽⁴⁾الا لبانی هم در «صحیح الجامع الصغیر» این حدیث را «حسن»⁽⁵⁾می‌داند.

لازم به ذکر است گر چه برخی این حدیث را معنعن دانسته‌اند ولی در خدشه‌دار نمودن آن تلاش نموده‌اند (محقق کتاب سیر اعلام النبلاء)، اما از این نکته غافل مانده‌اند که حدیث مذکور در مسند احمد به صورت کامل و با سند عالی نقل شده و معنعن هم نیست، لذا این روایت، معتبر است.⁽⁶⁾

أ) زهیر بن الارقم

وی حدیثی نقل می‌کند که در آن، رسول الله به محبت نسبت به امام حسن امر می‌کند و می‌افزاید که این را شاهدان به غایبان بگویند.

این حدیث را حاکم در المستدرک، ابن ابی شیبه در المصنف، ابن عساکر در تاریخ دمشق، روایت نموده‌اند و حمزه احمد الزین، محقق کتاب «المسند» می‌گوید: «اسناده صحیح».⁽⁷⁾

ذهبی و حاکم درباره این حدیث، لب فرو بسته‌اند،⁽¹⁾

تلخیص المستدرک، ج 3، صص 173-174.

ب) عقبة بن الحارث

وی آورده است که: صلی ابوبکر ثم خرج یمشی فرأی الحسن یلعب مع الصبیان فحمله علی عاتقه و قال: بابی شبیه بالنبی لا شبیه بعلی و علی یضحک؛ هذا حدیث صحیح علی شرط الشیخین.⁽³⁾

عقبه بن حارث گفت:

ابوبکر نماز را خواند. سپس از مسجد خارج شد و امام حسن را دید که با کودکان بازی می‌کند. او را گرفت و روی شانه خود قرار داده و گفت: پدرم فدای کسی که شبیه پیامبر است نه شبیه پدرش علی [علیه‌السلام] و علی [علیه‌السلام] داشت می‌خندید. این حدیث طبق شرط بخاری و مسلم صحیح است.

ت) انس

او روایت می‌کند:

قال: لم یکن احد اشبه بالنبی من الحسن بن علی علیه‌السلام؛⁽⁴⁾بخاری در صحیح خود در باب مناقب الحسن و الحسین [علیهماالسلام] به سند خود از انس

روایت کرده که گفت: «شباهت هیچ کس نسبت به رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم بیشتر از حسن بن علی [علیهماالسلام] نبود».

ث) ابو هریره

از او نقل شده که گفت: فما کان احد احب الی من الحسن بن علی بعد ما قال رسول الله: اللهم انی احبه فاحبه و احب من یحبه؛⁽¹⁾

صحیح البخاری، فی کتاب اللباس؛ مسند احمد بن حنبل، ج 2، ص 231؛ المستدرک، ج 3، ص 169؛ تذکرة الخواص، ص 196.

از ابوهریره در جای دیگری نقل شده که گفت:

رسول خدا «حسن بن علی» را بوسید و اقرع بن حابس تمیمی نشسته بود. حابس با دیدن این امر، خطاب به رسول خدا گفت: من ده فرزند دارم که یکی را هم نبوسیده‌ام. رسول خدا به او نگاهی کرد و فرمود: کسی که رحم نمی‌کند مشمول رحمت قرار نمی‌گیرد.⁽²⁾

و نیز در جای دیگری نقل شده که گفت:

هر وقت حسن را می‌بینم دو چشمم پر از اشک می‌شود، زیرا رسول خدا روزی از خانه بیرون آمد و مرا در مسجد دید. دستم گرفت و با هم به بازار بنی قینقاع آمدیم بازار را دید و بازگشت و من در خدمتش بودم تا به مسجد آمدیم. آنگاه حسن با شتاب آمد و خود را در دامن پیامبر انداخت، بعد دستش را در محاسن پیامبر فرو برد، سپس پیامبر، دهان او را باز کرد و دهانش را در دهان او قرار می‌داد و می‌فرمود: خدایا من حسن را دوست می‌دارم، تو هم او را و کسی که او را دوست می‌دارد، دوست بدار. طبق روایت ابونعیم، پیامبر اکرم این جمله را سه بار تکرار کرد.⁽³⁾

ج) زبیر

از او روایت شده:

ان رسول الله قبل حسناً و ضمه الیه و جعل یشمه و عنده رجل من الانصار فقال الانصاری: ان لی ابنا قد بلغ ما قبلته قط. فقال رسول الله: ارایت ان کان نزع الرحمه من قلبک فما ذنبی. (هذا حدیث صحیح الاسناد علی شرط الشیخین)؛⁽¹⁾

مستدرک الصحیحین، ج 3، ص 170.

ح) عمیر بن اسحاق

وی می‌گوید: همراه امام حسن بن علی بودم که با ابوهریره ملاقات کردیم. ابوهریره به «حسن» گفت: جایی را که دیدم رسول خدا از آن می‌بوسید به من نشان بده و آن حضرت پیراهن خود را کنار زد و ابوهریره بالای ناف آن حضرت را بوسید.

خ) مساور

این شخص، مولی بنی سعد بن بکر است و می‌گوید:

رأیت اباهریره قائماً علی المسجد یوم مات الحسن یبکی و ینادی بأعلی صوته: یا أیها الناس مات الیوم حب رسول الله؛⁽²⁾

روزی که امام حسن مجتبی [علیه‌السلام] فوت کرد، ابوهریره را دیدم که در مسجد ایستاده است و در حالی که به شدت می‌گریست و با صدای بلند فریاد می‌زند: ای مردم! امروز محبوب رسول خدا از دنیا رفت.

د) زهیربن اقمرم

او نقل کرده است: حسن بن علی بعد از شهادت علی [علیه‌السلام] مشغول ایراد خطابه‌ای بود که مردی بلند قامت از قبیله «ازد» برخاست و گفت: رسول خدا را دیدم که این آقا را بر دوش خود سوار کرده، می‌فرماید: «کسی که مرا دوست می‌دارد، باید حسن را دوست بدارد، این پیام را حاضر به غایب برساند». اگر دستور پیامبر نبود، من این حدیث را به شما نمی‌گفتم.⁽¹⁾

مسند احمد بن حنبل، ج 5، ص 366؛ تهذیب التهذیب، ج 2، ص 297.

ذ) عایشه

از عایشه روایت شده که گفت:

«پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم حسن [علیه‌السلام] را می‌گرفت و به سینه‌اش می‌چسباند سپس می‌فرمود: خدایا، این پسر من است و من او را دوست می‌دارم؛ تو هم او را و کسانی را که او را دوست می‌دارد دوست بدار».⁽²⁾

ر) سعید بن ابی سعید مقبری

ذهبی از او نقل کرده که: با ابوهریره بودیم که حسن بن علی علیهماالسلام از کنار ما گذشت و به ما سلام داد و ما هم جواب سلام او را دادیم. ابوهریره، متوجه او نبود، به او گفتم: ای ابوهریره، این حسن بن علی بود که به ما سلام داد. ابوهریره خود را به او رساند و گفت: و علیک السلام ای آقای من. سپس گفت: از رسول خدا شنیدم که می‌فرمود: «او - حسن بن علی - آقاست». حاکم و ذهبی، این حدیث را صحیح می‌دانند.⁽³⁾

ز) براء بن عازب

از وی نقل شده که گفت: «رسول خدا به حسن علیه‌السلام فرمود: حسن از من است و من از او، و هر چه بر من حرام است، بر او نیز حرام است».

در جای دیگری می‌گوید:

روی عن الحسن بن علی انه کان ماراً فی بعض حیطان المدینه فرأی اسود بیده رغیف یأکل لقمة و یطعم الکلب لقمة الی ان شاطره الرغیف فقال له الحسن ما حملک علی ان شاطرته و لم تغابنه فیه بشیء؛⁽¹⁾

تاریخ بغداد، ج 6، ص 34؛ نورالابصار، ص 11 0.

امام به او فرمود: غلام چه کسی هستی؟ گفت: غلام «ابان بن عثمان» فرمود: این باغ مال کیست؟ گفت: مال ابان بن عثمان. حسن به او فرمود: از جایت تکان نخور تا من برگردم. سپس آن حضرت تشریف برد و آن غلام و آن باغ را از ابان خرید و پیش غلام بازگشت و فرمود: ای غلام ترا خریدم. غلام از جای خود برخاست و گفت: «السمع و الطاعه لله و لرسوله و لک یا مولای» وامام فرمود: این باغ را نیز خریدم و تو در راه خدا آزاد هستی و این باغ نیز از آن تو است.

س) اعتراف مروان به حلم و بردباری حضرت علیه‌السلام

جویریه گفت:

چون امام حسن وفات یافت، مروان در تشییع جنازۀ او شرکت کرده و می‌گریست. امام حسین فرمود: آیا بر او گریه می‌کنی، در حالی که دل او را پر از خون نمودی و مدام جرعه‌های غیظ به او خورانیدی؟ مروان در حالی که اشاره به کوه می‌کرد،

گفت: من این کار را با کسی کردم که حلم و بردباری او از این کوه بیشتر بود.⁽¹⁾

مقتل الحسین، ج 1، ص 140؛ ترجمة الحسن من تاریخ دمشق، صص 156 و 267؛ تاریخ الاسلام، ج 41 و 60، ص 219؛ البدایه و النهایه، ج 8، ص 38؛ تاریخ الخلفاء، ص 191؛ الصواعق المحرقه، ص 138؛ اسعاف الراغبین، ص 197؛ تهذیب تاریخ دمشق، ص 219؛ تهذیب التهذیب، ج 2، ص 289.

ش) حافظ حسین کربلایی تبریزی

او با این جملات امام را ستوده است:

الامام السید المجتبی و الهمام السند المرتجی، سبط المصطفی و ابن المرتضی علم الهدی العالم الرفیع، ذی الحسب المنیع، الشفیع بن الشفیع، المقتول بالسم النقیع، المدفون بارض البقیع، العالم بالفرائض و السنن، صاحب الجود و المنن، ابی محمد الحسن علیه الصلاه و السلام؛⁽²⁾آقا امام حسن مجتبی علیه‌السلام آن امام همام مایه امید، سبط مصطفی، فرزند مرتضی، علم الهدی، عالم رفیع صاحب حسب و نسب والا و با شرف، شفاعت‌کننده و مولود شفاعت کننده، کشته شده با سم و مدفون در بقیع، عالم به احکام و سنن، صاحب جود و کرم، ابی محمد الحسن درود و سلام ما بر او باد.

بزرگی امام حسن مجتبی علیه‌السلام والاتر از آن است که در وصف بگنجد، لذا به همین اندک بسنده می‌کنیم.

اللهم و صل علی سیدنا محمد و آله سیما الامام المجتبی الحسن الرضا و سلم تسلیما.

امام حسین علیه السلام در کلام صحابه و تابعین

اشاره

اللهم و صلّ و سلّم علی الامام الثالث الشهید، الهام السعید القوی السید الرضی السدید الولی الحمید السخی المجید الوصی الحدید، ریحانه رسول الله صاحب الوعد و الوعید حبیب حبیب الله و المتصل به بفضله العتید، سید شباب اهل الجنة فی الجنة یوم المزید، المشهر سیف الحمیه فی الدین علی کلّ جبار عنید، العازم بقوة الغیره علی قمع کافر مرید، القائم فی مقامات العبودیه بوظائف التقدیس و التحمید، المجتهد فی اداء شکر المنعم بمواهب الثناء و التحمید، الواصل بقطع منازل القرب الی ذروة سنام التوحید، ابی عبدالله الحسین بن علی الشهید السید السبط الزکی، المقتول بین الکرب و البلاء، المدفون بالطّف من الکربلاء؛

بارخدایا! درود و صلوات و سلام خود را به امام سوم که لقب او «شهید» ارزانی دار. او سید و بزرگی است که مردمان در حاجات و مقاصد، قصد او می‌کنند و مراد خویش را از او طلب می‌نمایند. او که «سعید» است؛ یعنی صاحب سعادت دنیا و آخرت. در دنیا مرتبۀ امامت یافته و منقبت شهادت و حمیت در دین برای او حاصل شده و در آخرت، سید جوانان اهل بهشت خواهد بود. آن حضرت در دین قوی و محکم، در راه حق و راستی، نفوذ ناپذیر است. او متصف به وصف ولایت و در اخلاق، ستوده و سخی و کریم است. آن حضرت «وصی» پیامبر و ریحانه رسول خدا بود.⁽¹⁾

این سخن، اشاره به حدیث نبوی دارد که فرمود: «حسین منی و انا من حسین، احب الله من احب حسیناً؛ حسین از من است و من از حسینم، خدای تعالی دوست دارد کسی که حسین را دوست دارد.

او سید جوانان بهشت، در روز مزید (روز جمعه) در بهشت است. در آن روز، حق تعالی بهشت را به مزید عنایت و انعام الهی مشرف می‌فرماید. آن حضرت، شمشیر غیرت دینی بر

هر ستمکار و معاند دین آخته است.⁽¹⁾

اشاره بدانکه آن حضرت به خلافت یزید علیه اللعنه و العذاب راضی نشد و شمشیر حمیت دینی بر کشید و در مقابل او ایستادگی کرد و در دفع فساد او سعی و اجتهاد بلیغ فرمود.

اللهم صل و سلم علی‌امام الخافقین⁽²⁾ابی عبدالله الحسین⁽³⁾

فضایل و بزرگواری‌های آن امام همام بر هیچ کس پوشیده نیست، ما هم از آن دریا قطره‌ای بر می‌گیریم.

سخن از عظمت آن امام مظلوم را با شعر جلال الدین محمد مولوی پی می‌گیریم.

کجایید ای شهیدان خدایی

بلاجویان دشت کربلایی

کجایید ای سبک‌روحان عاشق

پرنده‌تر ز مرغان هوایی

کجایید ای شهان آسمانی

بدانسته فلک را در گشایی

کجایید ای ز جان و جان رهیده

کسی مر عقل را گوید: کجایی؟

کجایید ای در مخزن گشاده

کجایید ای نوای بی نوایی

در آن بحرید کین عالم کف اوست

زمانی بیش دارید آشنایی

کف دریاست صورت‌های عالم

ز کف بگذر اگر اهل صفایی

دلم کف کرد کین نقش سخن شد

بهل نقش و به دل رو گر ز مایی⁽¹⁾

کلیات دیوان شمس، ص 1017، گزیده غزلیات شمس، ص 523. چون خواستیم احوال ایشان را با مرثیه‌ای آغاز کنم، به این ابیات ابتدا نمودیم.

أ) ابوهریره

قال: رأیت رسول الله و هو حامل الحسین بن علی و هو یقول: «اللهم احبه فاحبه» هذا حدیث صحیح الاسناد.⁽²⁾

ابوهریره گفت:

رسول خدا را دیدم که حسین بن علی را در بغل گرفت و می‌فرمود: خدایا من او را دوست می‌دارم تو هم او را دوست بدار. حاکم می‌گوید: این حدیث از لحاظ سند صحیح است.

ذهبی هم این حدیث را تأیید نموده است.⁽³⁾

در المستدرک روایت دیگری از ابوهریره وجود دارد که می‌گوید:

ما رأیت الحسین بن علی الا فاضت عینی (دموعا)؛ امام حسین را ندیدم مگر اینکه چشم‌هایم پر اشک می‌شد. سپس ابوهریره علت را ضمن حدیثی از رسول الله بیان می‌کند. حاکم می‌گوید: این حدیث، صحیح است و ذهبی هم با او موافقت می‌کند.⁽⁴⁾

ب) عبدالرحمن بن سابط

از عبدالرحمن بن سابط نقل شده که گفت: «دخل حسین بن علی المسجد فقال جابر بن عبدالله، من احب ان ینظر الی سید شباب اهل الجنه فلینظر الی هذا، سمعته من رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم».⁽⁵⁾

ذهبی این حدیث را در «السیر» از مسند احمد نقل می‌کند.⁽¹⁾

سیر اعلام النبلاء، ج 3، صص 282-283.

«عبدالله سابط عن جابر قال: «من سره ان ینظر الی رجل من اهل الجنة فلینظر الی الحسین بن علی فانی سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم».⁽²⁾

شایان توجه است با وجود حدیث «ان الحسن و الحسین سیدا شباب اهل الجنه» که در حد تواتر از رسول الله نقل شده، مضمون هر دو حدیث گذشته، صحیح است.

ت) یعلی بن مره

ترمذی به سند خود از یعلی بن مره روایت می‌کند که رسول الله فرمودند:

«حسین منی و انا من حسین».⁽³⁾

بخاری این حدیث را در «الادب المفرد»⁽⁴⁾احمد در «مسند»⁽⁵⁾ابن ماجه در «السنن»⁽⁶⁾، حاکم در مستدرک⁽⁷⁾و دیگران نیز در آثار خود نقل نموده‌اند. ترمذی هم می‌گوید: «هذا حدیث حسن».⁽⁸⁾

حاکم می‌گوید: «هذا حدیث صحیح الاسناد» و ذهبی هم با او موافقت می‌کند.⁽⁹⁾

«البوصیری» در کتاب «مصباح الزجاجه فی زوائد ابن ماجه» می‌گوید: «هذا اسناد حسن رجاله ثقات».⁽¹⁾

مصباح الزجاجه، ج 1، ص 85.

نکته قابل تأمل در این حدیث، اشاره رسول الله بر این است که هدف، راه، روح رسالت و نبوتی که ایشان بیان می‌فرمودند، همان راه و روش و رسالت امام حسین علیه‌السلام است.

ث) یزید بن ابی یزید

یزید بن ابی زیاد گفت: «پیامبر از منزل عایشه خارج شد و از منزل فاطمه [علیهاالسلام] عبور کرد و شنید که حسین [علیه‌السلام] گریه می‌کند. خطاب به دخترش فرمود: آیا نمی‌دانی گریه حسین، مرا اذیت می‌کند؟».⁽³⁾

ج) انس بن مالک

از انس بن مالک نقل است که: چون حسین بن علی به شهادت رسید، سر مقدس ایشان را نزد ابن زیاد آوردند، ابن زیاد با چوبدستی که در دست داشت، به دندان‌های او فشار می‌آورد و از زیبایی آنها تعجب می‌کرد. انس می‌گوید با خود گفتم رویت سیاه باد، من بارها رسول خدا را دیدم از جای چوبدستی تو بوسه بر می‌داشت.⁽⁴⁾همین مضمون را «زید بن ارقم» نیز روایت نموده است.⁽⁵⁾

ح) ابن صباغ مالکی

یکی از غلامان آن حضرت کاری انجام داد که باید تأدیب می‌شد. امام امر به تأدبیش کرد. وقتی غلام در معرض تأدیب قرار گرفت، گفت: سرور من، خدا در قرآن می‌فرماید: «مؤمنان کسانی هستند که کظم غیظ می‌کنند» فرمود: دست از او بدارید که من غضبم را فرو خوردم. آنگاه گفت: وَ الْعافِینَ عَنِ النّاسِ‌6 فرمود: تو را بخشیدم،

گفت: خداوند احسان‌کنندگان را دوست می‌دارد، فرمود: تو در راه خدا آزاد هستی و امر کرد به او جایزه گران‌بهائی دادند که برود و آزاد زندگی کند.⁽¹⁾

الفصول المهمه، ص 159؛ وسیله المال، ص 183.

خ) حسن بصری

حسن بصری درباره امام حسین علیه‌السلام می‌گوید: «حسین بن علی مرد بزرگوار، زاهد، پرهیزگار، شایسته و خیرخواه و صاحب حسن خلق بود».⁽²⁾

او سپس به ذکر یکی از بزرگواری‌های امام می‌پردازد که ضمن آن، امام علیه السلام غلام خود را آزاد کرد و باغی به او بخشید.

د) معاویه

«این یجد الحسین؟ فقال له معاویه: اذا دخلت مسجد رسول الله فرأیت حلقة فیها قوم کان علی رئوسهم الطیر فتلک حلقة ابی عبدالله».⁽³⁾

از معاویه درباره جایگاه امام حسین علیه‌السلام در مسجد رسول خدا پرسیده شد. معاویه گفت: هنگامی‌که داخل مسجد رسول خدا شدی و حلقه‌ای دیدی که در آن جمعیت انبوهی نشسته و سکوت چنان بر آنها مستولی شده که گویا پرنده‌ای در سرشان نشسته، بدانکه آن حلقه ابوعبدالله حسین بن علی است».

در جای دیگری معاویه به پسرش یزید می‌گوید:

«حسین احب الناس الی الناس؛⁽⁴⁾حسین بن علی در نظر مردم، از همه مردم محبوب‌تر است».

ذ) ابونصر بن نباته

ابن ابی الحدید به نقل از او آورده است:

«والحسین الذی رای الموت فی العز حیاه و العیش فی الذل قتلاً؛ ⁽⁵⁾حسین کسی است که مرگ با عزت را حیات، و زندگی با ذلت را مرگ می‌دانست».

ر) محمد بن یوسف الزرندی الحنفی

او در نظم الدرر می‌گوید:

«حسین علیه‌السلام نماز، روزه، حج و عبادتش زیاد، و سخی و بزرگوار بود».⁽¹⁾

نظم درر السمطین، ص 208.

ز) عبدالله بن اسعد الیافعی

وی با بیان خود امام حسین علیه‌السلام را چنین معرفی می‌کند:

«ریحانة رسول الله و سبطه، و سلالة النبوه، مقر المحاسن و المناقب و الفتوه، ابوعبدالله الحسین بن علی... و مان قد انف من‌امرة یزید فلم یبایعه؛⁽²⁾ریحانه و سبط رسول خدا و فرزند نبوت و قرارگاه محاسن و مناقب و جوانمردی، ابوعبدالله حسین بن علی... با حکومت یزید مخالفت کرد و با او بیعت ننمود.

س) عبدالحمید بن ابی الحدید معتزلی

ابن ابی الحدید، صاحب «شرح نهج البلاغه» می‌گوید:

«و الحسین الذی تخیر ان یقضی عزیزاً و لا یعیش دَنیاً؛⁽³⁾حسین کسی است که مرگ با عزت را، بر زندگی با دنائت و پستی اختیار کرد».

ش) عبدالله بن زبیر

پسر زبیر نیز با بیان خود، این گونه درباره امام سخن گفته است:

حسین مرگ شرافتمندانه را بر زندگی پست و نکوهیده ترجیح داد. خداوند او را رحمت کند و قاتلش را خوار و رسوا گرداند و کسی را که به قتل او امر کرد و کسی را که به قتل او راضی شد، لعنت کند. به خدا قسم، حسین روزها را زیاد روزه می‌گرفت و شب‌ها به نماز می‌ایستاد. او برای اهل کوفه از زناکار و پسر زناکار بهتر بود. به خدا قسم، او هرگز قرآن را با غنا، گریه از خوف الهی را با

«حداء» (آواز خواندن ساربان برای شتران)، روزه را با شراب‌خواری، شب زنده داری را به نی زدن و مجالس ذکر را با دویدن در طلب شکار و بازی با میمون، عوض نمی‌کرد.⁽¹⁾

تذکرة خواص، ص 287.

ص) عبدالله بن عمرو بن العاص

درباره امام حسین علیه‌السلام حتی پسر عاص هم لب به اعتراف گشوده است:

روی ابن حجر العسقلانی عن العیزار بن حریث: بینما عبدالله بن عمرو بن العاص جالس فی ظل الکعبه اذ رای الحسین بن علی مقبلاً فقال: «هذا احب اهل الارض الی اهل السماء الیوم».⁽²⁾

ابن حجر عسقلانی از عیزار بن حریث روایت کرده که عبدالله بن عمرو بن عاص در سایه کعبه نشسته بود که حسین [علیه‌السلام] را دید که می‌آید. همین که چشمش به وی افتاد، چنین گفت: «امروز این مرد، محبوب‌ترین اهل زمین نزد اهل آسمان است».

ض) احمد بن علی ابن حجر العسقلانی

احمد بن علی بن حجر معروف به «عسقلانی» صاحب کتاب «تهذیب التهذیب»⁽³⁾و کتاب‌های گرانبهای دیگر می‌گوید:

قال: الحسین بن علی بن ابی طالب الهاشمی ابو عبدالله المدنی سبط رسول الله و ریحانته من الدنیا و احد سیدی شباب اهل الجنه؛⁽⁴⁾

حسین بن علی بن ابی طالب هاشمی مدنی، سبط رسول خدا و ریحانه او در دنیا و یکی از دو سید جوانان اهل بهشت است.

ط) راغب اصفهانی

امام حسین علیه‌السلام در مجلس معاویه مفاخر خود را بیان کرد و فرمود:

انا بن ماء السماء و عروق الثری، انا بن من ساد اهل الدنیا بالحسب الناقب و الشرف الفائق القدیم السابق، انا بن من رضاه رضا الرحمن و سخطه سخط الرحمن ثم رد وجهه للخصم فقال: هل لک اب کابی او قدیم کقدیمی‌فان قلت لا، تغلب، و ان قلت نعم تکذب، فقال الخصم: لا تصدیقاً لقولک، فقال الحسین الحق ابلح لا یزیغ سبیله و الحق یعرفه ذوو الالباب قاله فی مجلس معاویه؛⁽¹⁾

راغب اصفهانی، محاضرات الادباء و محاورات الشعراء و البلغاء، ج 1، ص 231.

ظ) محمود عباس عقاد

او درباره عظمت امام حسین علیه‌السلام می‌گوید:

شجاعت حسین [علیه‌السلام] صفتی است که از شخصی مانند او تعجب‌آور نیست، زیرا شجاعت از او مثل ظهور طلا از معدن آن است؛ یعنی حسین [علیه‌السلام] معدن شجاعت است و این فضیلتی است که آن را از پدران و نیاکان به ارث برده و به فرزندان خود به ارث گذاشته است. او در جنگ‌های آفریقای شمالی و طبرستان و قسطنطنیه شرکت داشت و در وقایع جمل و صفین نیز

همراه پدرش حاضر بود. البته در میان فرزندان آدم، کسی در شجاعت قلب و قوت روحی شجاع‌تر از حسین [علیه‌السلام] در مقایسه با آنچه او در کربلا بدان اقدام کرد، پیدا نمی‌شود.

سپس اضافه می‌کند که حسین بن علی در شجاعت روحی و جسمی میان مردم ضرب‌المثل بود. در جایی دیگر نیز می‌گوید:

«و حسبه انه وحده فی تاریخ هذه الدنیا الشهید ابن الشهید ابوالشهداء فی مئات السنین...؛⁽¹⁾

ابوالشهداء، صص 195-280.

ع) عطار نیشابوری

او در مصیب نامه خود درباره امام حسین علیه‌السلام قصیده‌ای سروده است:

کیست حق داد پیغمبر را دلی

آن حسن سیرت حسین بن علی

آفتاب آسمان را معرفت

آن محمد صورت و حیدر صفت

نه فلک را تا ابد مخدوم بود

ز آنکه او سلطان ده معصوم بود⁽²⁾

غ) حافظ حسین کربلایی تبریزی

وی با این عبارت از سیدالشهدا یاد می‌کند:

ذکر الامام الهمام، سید الانام و سند الکرام، الزاهد العابد، و الراکع الساجد، زین المنابر و المساجد، ولی الملک الماجد، صاحب المحنه و البلاء، المدفون بارض کربلاء، اشبه الناس برسول الله من الصدر الی القدمین، مولی الثقلین، الامام ابی عبدالله الحسین علیه السلاه و السلام ما لاح الفرقدین، احد ریحانتی رسول الله و ثانی اسباطه و ثالث ائمه المعصومین، و رابع رجال آل العباد و خامس الاشباح؛

او در ادامه، ضمن نقل اشعار دلپذیر امام حسین علیه‌السلام در روز عاشورا به مصائب آن حضرت می‌پردازد و روایتی از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام درباره زیارت سیدالشهدا می‌آورد.⁽¹⁾

روضات الجنان، روضه هشتم، ج 2، صص 414-422.

ف) دکتر محمد عبده یمانی

«دکتر محمد عبده یمانی» صاحب کتاب «علموا اولادکم محبة آل بیت النبی» درباره امام حسین می‌نویسد:

ثانی السبطین، واحد الریحانتین، ابوعبدالله الحسین بن علی بن ابی طالب زینة بنی هاشم و فتی قریش؛⁽²⁾یکی از دو سبط پیغمبر و یکی از دو ریحانه رسول الله ابوعبدالله حسین بن علی بن ابی طالب زینت بنی هاشم و جوانمرد قریش.

در جای دیگری از همین کتاب می‌گوید:

ولقد کان الحسین عبداً، قانتاً، لا یری الا صائماً و لا یعهد فی اللیل الا قائما سباقاً الی الخیر، مسارعاً فی المعروف، برّاً کریماً و صولاً لاهله مغیثاً لمن استعان به، متبتلا فی طاعة ربه یروی مصعب الزبیری عنه انه حج ساعیاً، ملبیا خمساً و عشرین حجه ماشیا علی الاقدام. و کان صبورا عند الشدائد. جلدا اذا نزلت به المحن، لا یتسخط و لا یبتئس و لا یجزع و لا یعجز راضیاً بما قدر الله، مطمئناً الی اختیار الله فیما ینزل به»؛⁽³⁾

امام حسین، عابد و مطیع و متواضع به خداوند بود. همیشه روزه‌دار و شب‌ها در حال قیام و نماز بود و در انجام کارهای نیک بر همه پیشی می‌گرفت. نیکوکار و بزرگوار و به اهل و عیال خود، مهربان و پناهگاه کسی بود که از او کمک می‌خواست. از دنیا بریده و به خدا پیوسته بود. مصعب زبیری از او نقل می‌کند که آن حضرت بیست و پنج مرتبه پیاده به حج رفت. در شدائد، صبور و به هنگام

نزول محنت‌ها قوی بود و خشمگین نمی‌شد و به هنگام بروز پیش‌آمدهای ناگوار بی‌تابی نمی‌کرد و اظهار عجز و ناتوانی نمی‌نمود. آن حضرت به مقدرات الهی کاملاً راضی و به خواست خدا در پیشامدها مطمئن بود.

همچنین به نقل روایتی درباره آن حضرت پرداخته است:

ولقد شیع الحسین جنازه فاغبرت قدماه، فقام ابوهریره ینفض عنهما التراب. فقال له الحسین اتفعل هذا؟ فقال ابوهریره دعنی، فوالله لو علم الناس منک ما اعلم لحملوک علی رقابهم⁽¹⁾

همان، ص 140.

امام حسین در تشییع جنازه‌ای شرکت فرمود و روی قدم‌هایش گرد و خاک نشست. ابوهریره برخاست و از روی قدم‌های امام گردگیری کرد. امام حسین به او گفت: آیا تو چنین می‌کنی؟ - به اصطلاح زحمت نکشید - ابوهریره گفت: مرا آزاد بگذار، به خدا قسم، اگر مردم آن‌چه را که من درباره تو می‌دانم می‌دانستند، تو را روی گردن‌های خود حمل می‌کردند.

برخی اخبار مربوط به عاشورا

رسول الله را در خواب دیدم - وسط روزی غبارآلود - که همراه آن حضرت شیشه‌ای پر از خون بود. گفتم: یا رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم این چیست؟ گفت: خون حسین و اصحابش که از او پیروی نمودند. راوی حدیث از ابن عباس می‌گوید: آن روز را به خاطر سپردم، دیدیم روز عاشوراست.⁽²⁾

این حدیث را عبد بن حمید در «منتخب مسند عبد بن حمید»،⁽³⁾طبرانی در المعجم الکبیر،⁽⁴⁾حاکم در المستدرک⁽⁵⁾و بقیه نیز در آثار خود نقل نموده‌اند.

ابن کثیر پس از نقل حدیث از مسند احمد می‌گوید: «اسناده قوی».⁽¹⁾

البدایه و النهایه، ج 8، ص 218.

هیتمی‌می‌گوید: «روایت را احمد و طبرانی نقل نموده‌اند و رجال احمد صحیح هستند».⁽³⁾احمد بن محمد شاکر، محقق «المسند» هم می‌گوید: «اسناده صحیح».⁽⁴⁾

طبرانی این حدیث را به سند روایت ام سلمه (معجم الکبیر، ج 3، ص 121) ضحاک در «الاحاد و المثانی» (ج 1، ص 308) ابن عساکر در تاریخ دمشق (ج 14، صص 239-240)، ابن کثیر در البدایه و النهایه (ج 6، ص 259 با ذکر اینکه: هذا صحیح) نقل نموده‌اند.

هیتمی در مجمع الزوائد (ج 9، ص 199)، ضمن نقل طبری می‌گوید: «رجاله الصحیح». طبرانی هم در المعجم الکبیر به سند سیمونه (ج 3، ص 122) که هیتمی این حدیث را نیز صحیح می‌داند (مجمع الزوائد، ج 9، ص 199) نقل کرده است.

طبرانی این روایت را در المعجم الکبیر (ج 3، ص 112) ابن عساکر در تاریخ دمشق (ج 14، ص 232)، المزی در «تهذیب الکمال» (ج 6، ص 436)، ذهبی در سیر اعلام النبلاء (ج 3، ص 313) نقل نموده‌اند. هیتمی می‌گوید: «رجاله الصحیح».⁽⁵⁾

طبرانی این حدیث را به سند خودش از ابن شهاب زهری نقل می‌کند (المعجم الکبیر، ج 3، ص 113) هیتمی می‌گوید:

طبرانی این حدیث را نقل نموده و رجالش صحیح هستند.⁽⁶⁾طبرانی این حدیث را

از زهری از عبدالملک بن مروان نیز نقل نموده است.⁽¹⁾

المعجم الکبیر، ج 3، ص 119.

شخصی به قبر امام حسین بی احترامی کرد و اهلش یا دیوانه و مجنون شدند یا دچار جذام و مرض و فقر گشتند.⁽³⁾

ابن عساکر این حدیث را در تاریخ دمشق (ج 14، ص 244) ذهبی در سیر اعلام (ج 3، ص 317) و هیتمی در مجمع الزوائد، ضمن صحیح دانستن رجال آن (ج 9، ص 197) نقل نموده‌اند.

اخبار در این زمینه بسیار است که به همین مقدار، بسنده نمودیم.

امام زین العابدین علیه‌السلام در کلام بزرگان اهل سنت

امام علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم‌السلام، ملقب به زین‌العابدین است که رسول الله ایشان را سید العابدین نامید. همچنین آن حضرت را ذی الثفنات، الزکی و الامین نیز نامیده‌اند.⁽⁴⁾

طبق روال گذشته، سخنان و اعترافات علما را درباره آن حضرت نقل می‌کنیم.

أ) ابن سعد

او در طبقات خود می‌گوید:

کان علی بن الحسین ثقه، مأموناً، کثیر الحدیث، عالیاً، رفیعاً، ورعاً، عابداً، خائفاً⁽⁵⁾

ب) زید بن اسلم (ت 136 ه -)

برخی از سخنان او درباره امام علی بن الحسین ذکر می‌کنیم.

قال فی حق الامام زین العابدین: «لم یکن فی اهل البیت مثله».⁽¹⁾

نقله ابن کثیر فی البدایه و النهایه ج 9، ص 122.

ت) سلمه بن دینار، ابو حازم الاعرج (ت 135 او 140 ه -)

از او نقل شده که گفت: «ما رأیت هاشمیا افضل من علی بن الحسین» در جای دیگری نیز گفته: «ما رأیت هاشمیا افقه من علی ابن الحسین».⁽⁴⁾

ث) سعید بن المسیب (ت 93، 94 یا 100 ه -)

وی که از تابعان و محدثان مدینه است در حق آن امام همام می‌گوید:

«لم یکن فی اهل البیت مثله».⁽⁵⁾

در جایی هم گفته: «ما رأیت رجلا اورع من علی بن الحسین».⁽⁶⁾

ج) محمد بن مسلم الزهری (ت: 123 ه - او 124 ه -)

او یکی از فقها و محدثان بزرگ از گروه تابعین است. صاحبان کتب رجال و تراجم، اقوال

زیادی از او در مدح امام گفته‌اند که برخی را ذکر می‌کنیم.⁽¹⁾

تاریخ الاسلام، حوادث وفیات (81-100 ه -) ترجمه رقم 352؛ سیر اعلام النبلاء، ج 4، صص 386-401؛ تهذیب التهذیب، صص 669-672.

در مورد «ما رأیت افقه من علی ابن الحسین» ر. ک: تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 75؛ دول الاسلام، ج 1، ص 47؛ علامه ساعاتی، بلاغ الامانی، ج 10، ص 253؛ علامه الدیار بکری، تاریخ الخمیس فی احوال انفس نفیس، ج 2، ص 313؛ علامه مجد الدین، المختار فی مناقب الاخیار، ص 46.

همین حدیث به وسیله ابونعیم اصفهانی در حلیة الاولیاء، ج 3، ص 141؛ تذکرة الحفاظ، ج 1، ص 75؛ تاریخ الاسلام، ج 4، ص 35؛ الخطیب التبریزی، اکمال الرجال، ص 725؛ عسقلانی، تهذیب التهذیب، ج 7، ص 305؛ البیهقی، الاعتقاد، ص 187.

ح) یحیی بن سعید انصاری (ت 143 ه -)

در چند مورد اقوالی از وی نقل شده؛ از جمله:

«هو افضل هاشمی رایته بالمدینه»⁽¹⁾

النووی، تهذیب الاسماء و اللغات ج 1، ص 314.

در جایی هم می‌گوید: «و کان افضل هاشمی ادرکته»⁽²⁾.

خ) الامام مالک بن انس (ت 179 ه -)

او نیز زبان به مدح امام سجاد گشوده و می‌گوید:

«ان علی بن الحسین کان یصلی فی الیوم و الیله الف رکعه الی ان مات... و کان یسمی زین العابدین لعبادته».⁽³⁾

همچنین عبدالله بن وهب از او نقل می‌کند که گفت: «لم یکن فی اهل بیت رسول الله مثل علی بن الحسین».⁽⁴⁾

د) حماد بن زید (ت 179 ه -)

وی می‌گوید: «کان افضل هاشمی ادرکته».⁽⁵⁾

ذ) سفیان بن عیینه (ت 198 ه -)

او در حق امام زین العابدین گفته است: «ما رأینا قط قرشیا افضل منه».⁽⁶⁾

ر) الامام محمد بن ادریس الشافعی (ت 204 ه -)

شافعی اعتراف می‌کند که: «هو افقه اهل المدینه».⁽⁷⁾

ز) محمد بن سعد الزهری (ت 230 ه -)

وی هم با این عبارات امام علیه‌السلام را ستوده است: «کان ثقه مأمونا، کثیر الحدیث، عالیاً، رفیعاً، ورعاً».⁽¹⁾

سیراعلام النبلاء، ج 4، ص 387؛ تهذیب التهذیب، ج 5، ص 670.

س) عمرو بن بحر الجاحظ (ت 250 ه -)

جاحظ درباره علی بن الحسین علیه‌السلام می‌گوید: «خوارج مانند شیعان و عوام مانند خواص داوری می‌کنند».⁽²⁾

او در رساله خود، در رد کسانی که بنی‌امیه را بر بنی هاشم برتری می‌دهند می‌گوید:

«فأین انتم عن علی بن الحسین زین العابدین الذی کان یقال له علی الخیر و علی الاعز و علی العابد و...»

از میان شما کسی در فقه و تفسیر و تأویل تبحر ندارد، اما از ما مثل علی بن الحسین زین العابدین است که شافعی در مورد خبر واحد او می‌گوید: «او فقیه‌ترین اهل مدینه است». او یکی از ائمه است که هر کدام آنها عالم، زاهد، شجاع، جواد، طاهر و... هستند و آنها عبارتند از: الحسن (العسکری) بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی (زین العابدین) بن الحسین بن علی علیهم‌السلام و چنین اشخاصی در خانواده‌های عرب و عجم دیده نشده است.⁽³⁾

ش) ابوبکر بن البرقی، احمد بن عبدالله (ت 270 ه -)

او در حق امام زین العابدین می‌گوید: «کان افضل اهل زمانه».⁽⁴⁾

ص) ابوحاتم، محمد بن حبان البستی (ت 354 ه -)

او در کتاب مشاهیر علماء الامصار می‌گوید: «علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب، ابو الحسن، من فقهاء اهل البیت، و افاضل بنی هاشم، و عباد المدینه...».⁽⁵⁾

ض) ابونعیم، احمد بن عبدالله الاصفهانی (ت 430 ه -)

ابونعیم در کتاب «حلیة الاولیاء» درباره امام سجاد علیه‌السلام چنین گفته است: «علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب رضی الله تعالی عنهم، زین العابدین، و منار القانتین، کان عابداً وفیاً، و جواداً حفیاً».

سپس در ادامه به ذکر مکارم، فضائل و محاسن آن حضرت می‌پردازد که ما فقط به ذکر یک نمونه اکتفا می‌کنیم:

«علی بن حسین [علیه‌السلام] چون از وضو فارغ می‌شد، در فاصله میان وضو و نماز، لرزش شدیدی او را فرا می‌گرفت. از وی علت آن را پرسیدند، فرمود: وای بر شما، مگر نمی‌دانید در برابر چه کسی ایستاده‌ام و با چه کسی قصد مناجات و راز و نیاز دارم؟»⁽¹⁾

حلیة الاولیاء، 3، ص 124-135.

ط) محمد بن طلحه الشافعی (ت 652 ه -)

او در «مطالب السوول» می‌گوید:

هذا زین العابدین، قدوة الزاهدین وسید المتقین، وامام المؤمنین شیمته تشهد له انه من سلاله رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم، و سمته تثبت مقام قربه من الله زلفی، و ثفناته تسجل بکثرة صلاته و تهجده و...؛ زین العابدین الگوی زاهدان، سید متقین و امام مؤمنین است که رفتارش نشان می‌دهد از سلاله رسول الله است و نشانه هایش مقام قرب او را درپیشگاه خدا ثابت می‌کند و پینه‌های پیشانیش زیادی نماز و روزه‌اش را می‌رساند و....

و سپس از میان فضایل حضرت می‌گوید: «له الخوارق و الکرامات ما شوهد بالاعین الباصرة، و ثبت بالاثار المتواترة، و شهد له انه من ملوک الاخرة».⁽²⁾

ظ) سبط ابن الجوزی (ت 654 ه -)

وی در «تذکرة الخواص» می‌گوید: «و هو ابو الائمه، و کنیته ابوالحسن، و یلقب بزین العابدین، و سماه رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم سید العابدین... و السجاد، و ذی الثفنات و الزکی، و الامین».⁽³⁾

ع) ابن ابی الحدید المعتزلی (ت 655 ه -)

او در شرح نهج البلاغه، همان کلام جاحظ را آورده است.⁽¹⁾

شرح نهج البلاغه، ج 15، صص 274 و 278.

غ) محیی الدین، یحیی بن شرف النووی (ت 676 ه -)

این عالم در تهذیب الاسماء و اللغات می‌گوید:

«... علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب الهاشمی‌المدنی التابعی المعروف بزین العابدین رضی الله عنه...؛ از آن حضرت ابو سلمه بن عبدالرحمان و یحیی الانصاری و الزهری و ابو الزناد، وزید بن اسلم و حکیم بن جبیر، و فرزندش ابو جعفر محمد بن علی و... روایت کرده‌اند و بر جلالت او در هر چیزی اتفاق نظر است».

او سپس مجموعه‌ای از مدح علما را در شأن امام زین العابدین می‌آورد.⁽²⁾

ف) احمد بن محمد بن ابراهیم بن خلکان (ت 681 ه -)

ابن خلکان در وفیات الاعیان درباره امام زین العابدین چنین گفته:

ابوالحسن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب، رضی الله عنهم اجمعین، المعروف بزین العابدین، هو احد الائمه الاثنی عشر، و من سادات التابعین، قال الزهری: «ما رأیت قرشیا افضل منه»⁽³⁾الی ان قال: «و فضائل زین العابدین و مناقبه اکثر من ان تحصی».⁽⁴⁾

او پس از نقل سخن زهری می‌گوید: «فضایل ایشان در شمار نگنجد».

ق) شمس الدین محمد بن احمد بن عثمان الذهبی (ت 748 ه -)

او در سیر اعلام النبلاء، بعد از ذکر اقوال علما، در مدح ایشان می‌گوید:

«و کان له جلالة عجیبة، و حق له والله ذلک، فقد کان اهلا للامامه العظمی، لشرفه، وسودده و علمه و تالهه، و کمال عقله».

سپس در ادامه به نقل قصیده فرزدق و جریان آن می‌پردازد.

شعر فرزدق و مصادر آن

هشام بن عبدالملک هنگام حج کوشید تا خود را به حجر الاسود برساند اما نتوانست. هنگامی که امام زین العابدین علیه السلام بدان سوی آمد، همه مردم به احترام آن حضرت کنار رفتند. هشام از دیدن جریان شگفت‌زده شد. در این هنگام، یکی از بزرگان شام رو به هشام کرده، با لحنی آمیخته به حیرت و شگفتی گفت: این کیست که مردم این چنین به او احترام می‌نمایند؟

هشام با آنکه حضرت سجاد علیه‌السلام را می‌شناخت، از ترس اینکه مبادا مردم شام به آن حضرت توجه کنند، گفت: او را نمی‌شناسم. فرزدق در آنجا حاضر بود و به مرد شامی رو کرد و گفت: من او را می‌شناسم. از من بپرس، و برای معرفی آن حضرت، این اشعار را سرود:

هذا الذی تعرف البطحاء وطأته

والبیت یعرفه و الحلّ و الحرم

این، همان کسی است که سرزمین «بطحاء» جای گام‌هایش را می‌شناسد و همچنین خانه خدا مکه و حرم و پیرامون آن، او را می‌شناسند.

هذا ابن خیر عبادالله کلهم

هذا التقی، النقی الطاهر العلم

این، فرزند بهترین بندگان خداست، این، پرهیزکار و پاکیزه و پاک و سرور مردم است.

هذا ابن فاطمة ان کنت جاهلة

بجده انبیاء الله قد ختموا

او را نمی‌شناسی؟ او پسر فاطمه [سلام الله علیها] است که پیغمبران خدا، به جدّ او خاتمه یافتند.

ولیس قولک «من هذا» بضائره

العرب تعرف من انکرت و العجم

گفته تو در «این کیست» زیانی به مقام او نمی‌رساند، زیرا عرب و عجم، او را که تو وی را نمی‌شناسی، می‌شناسند.

اذا رأته قریش قال قائلها

الی مکارم هذا ینتهی الکرم

هنگامی که مردم قریش او را می‌بینند می‌گویند: همه بزرگواری‌ها به وی منتهی می‌شود.

من معشر حبهم دین، و بغضهم

کفر و قربهم منجی و معتصم⁽¹⁾

این قصیده در دیوان فرزدق و بعضی منابع دیگر 42 بیت ذکر شده، ولی در برخی دیگر از جمله رجال کشی (صص 130-132) و روضة الواعظین (ج 1، صص 220-241) بیست و نه بیت. عقاد نیز از این قصیده، شش بیت را ذکر کرده است. ر. ک: الحسین ابوالشهداء، ص 284.

او از خاندانی است که دوستی آنها دین، و دشمنی آنها «کفر» است و نزدیکی آنها نجات دهنده و او پناهگاه مردم است.

این قصیده که در فضیلت امام سجاد علیه‌السلام سروده شده 42 بیت دارد که مصادر ذیل، قسمتی یا تمام آن را نقل نموده‌اند.

ابواسحاق ابراهیم بن علی الحصری، زهرالادب، ج 1، ص 69 (ط مصرحاشیه عقد الفرید)؛ ابن اثیر، المختار فی مناقب الاخیار، ص 29 (دمشق)، سفارینی، شرح ثلاثیات، ج 2، ص 648 (ط دمشق)؛ البیهقی، المحاسن و المساوی، ص 212 (ط بیروت)؛ طبرانی، معجم الکبیر، ص 143؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 200 (قاهره)؛ الصواعق، ص 198؛ ابن صباغ، الفصول المهمه ص 189 (ط الغری)؛ الحضرمی، رشفه الصادی، ص 114 (ط مصر)؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج 8، ص 208 (ط قاهره)؛ ابونعیم، حلیه الاولیاء، ج 3، ص 139 (ط مصر)؛ علامه حجه الحموی، ثمرات الاوراق، ج 2، ص 20 (ط قاهره)؛ القرمانی، اخبار الدول، ص 109 (ط بغداد)؛ سبط ابن جوزی، التذکره، ص 338 (ط الغری)؛ الگنجی، کفایه الطالب، ص 303 (ط الغری)؛ السبکی، طبقات الشافعیه، ج 1، ص 153 (ط قاهره)؛ الدمیری، حیوة الحیوان، ج 1، ص 9 (ط قاهره)، جمال الدین محمد بن نباته، شرح العیون، ج 2، ص 163؛ علامه الیافعی، مراة الجنان، ج 1، ص 239 (ط قاهره)؛ محمود بن عمر زمخشری، الفائق، ج 1، ص 219 (ط قاهره)؛ الزرقانی، شرح المواهب اللدنیه، ج 4، ص 297 (ط مصر)؛ محمد طاهر بن علی الصدیقی، مجمع بحارالانوار، ج 1، صص 341-216 (ط نول کشور)؛ عبدالله اسعد الیافعی، روض الریاحین، ص 55 (قاهره)؛ الامر تسری، ارجح المطالب، ج 1، ص 178؛ محمد خواجه پارسای البخاری، فصل الخطاب، ص 378 (به نقل ینابیع)؛ ابن ابی الاصبغ العدوانی، بدیع القرآن، ص 202

(مکتبه نهضه مصر، قاهره)، محمد بن طلحه، مطالب السوول، ص 79 (ط تهران)؛ برهان الدین الانصاری، غرر الخصائص الواضحه، ص 16 (ط قاهره)؛ الحمراوی، مشارق الانوار، ص 121 (ط مصر)؛ محمد عبدالغفار، ائمه الهدی، ص 109 (ط قاهره)؛ الحضرمی، رشفه الصادی، ص 114 (ط مصر)؛ الزبیدی، تاج العروس، ج 3، ص 174، ماده خزر (ط قاهره)؛ شیخ حسن النجار، الاشراف، ص 25 (ط مصر)؛ راغب اصفهانی، محاضرات الادباء، ج 1، ص 299 (ط مکتبه الحیاه، بیروت)؛ عباس بن علی بن نورالدین المکی، نزهة الجلیس و منیة الادیب الانیس، ج 2، ص 16 ط مصر، ملحقات احقاق الحق، ج 12، صص 136-149.

ک) عبدالله بن اسعد الیافعی (ت 868 ه -)

او از جماعتی مثل سعید بن المسیب نقل می‌کند: «ما رأینا اورع - و بعضهم قالوا - افضل منه». همچنین پس از ذکر فضائل آن امام می‌گوید: «فضایل ایشان بسیار است که به همین مقدار بسنده نمودیم».⁽¹⁾

مراة الجنان و عبرة الیقظان، ج 1، صص 151-153.

ل) اسماعیل بن کثیر الدمشقی (ت 774)

او در البدایه والنهایه اقوال علمایی چون محمد بن سعد، الزهری، یحیی بن سعید الانصاری را نقل می‌کند و سپس برخی از فضایل و مواعظ آن حضرت را می‌آورد.⁽²⁾

م) محمد خواجه پارسای بخاری (ت 882)

او در «فصل الخطاب» می‌گوید:

«کان ثقة، مأمونا کثیرالحدیث، عالیا رفیعاً و اجمعوا علی جلالته فی کل شیء و قال حماد بن زید: کان افضل هاشمی‌ادرکته».⁽³⁾

ن) احمد بن حجر العسقلانی (ت 852 ه -)

او در «تقریب التهذیب» چنین گفته:

«علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب الهاشمی، زین العابدین، ثقة، ثبت، عابد،

فقیه، فاضل، مشهور، قال ابن عیینه عن الزهری: ما رأیت قرشیا افضل منه...».⁽¹⁾

تقریب التهذیب، ج 1، ص 411؛ تهذیب التهذیب، ج 5، صص 669-672.

ه) الحافظ محمد بن یوسف الکنجی الشافعی (متوفی 658 ه -)

وی که از اکابر علمای شافعی در اواسط قرن هفتم و صاحب کتاب «کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابیطالب» است می‌گوید:

«کان عابداً، وفیاً و جواداً حفیاً؛⁽²⁾علی بن حسین، عابد و بسیار باوفا، بخشنده و بسیار نوازشگر بود و در پرسش از حال دیگران اصرار می‌ورزید».

و) ابن الصباغ المالکی

او نیز مانند دیگران در کتاب الفصول المهمه، برخی از فضایل آن حضرت را نقل می‌کند: «اما مناقبه فکثیرة و مزایاه شهیرة...».⁽³⁾

ی) شمس الدین محمد بن طولون (ت 911 ق)

ابن طولون، سخن زهری «ما رأیت قرشیا افضل منه» و دیگران را نقل می‌کند و می‌افزاید به ایشان «ابن الخیرتین» می‌گفتند تا جایی که می‌گوید: «وفضائل زین العابدین و مناقبه اکثر من ان تحصی».⁽⁴⁾

أأ) ابن حجر الهیتمی (ت 974)

وی در کتاب «الصواعق المحرقه» می‌گوید:

او کسی است که علم، زهد و.... را از پدرانش به ارث برده و هرگاه وضو می‌گرفت چهره‌اش زرد می‌شد و می‌گفت: «آیا می‌دانید در پیشگاه چه کسی حاضر می‌شوید». در شبانه روز هزار رکعت نماز می‌خواند. سپس نیز برخی از کرامات و فضایل حضرت را نقل می‌کند.⁽⁵⁾

برای اطلاع از شدت خوف و خشیت آن حضرت می‌توان به منابع ذیل مراجعه کرد:

محمد غزالی، مکاشفة القلوب، ص 35، (ط قاهره)؛ مطالب السئول، ص 77، (ط طهران)؛ کفایة الطالب، صص 300-301، (ط الغری)؛ مشارق الانوار، ص 119؛ مراة الجنان، ج 1، ص 191، (ط حیدرآباد)؛ روض الریاحین، ص 55، (ط القاهره)؛ نورالابصار، ص 129، (ط مصر)؛ اسعاف الراغبین، ص 239؛ الفصول المهمه، ص 183، (ط الغری)؛ الصواعق، ص 119، (قاهره)؛ علامه القرمانی، اخبار الدول، ص 109، (بغداد)؛ عقد الفرید، ج 1، ص 278، (ط مصر)؛ طبقات ابن سعد، ج 5، ص 216، (ط بیروت)؛ تاریخ اسلام، ج 4، ص 35، (مصر)؛ حلیة الاولیاء، ج 3، ص 133، (ط مصر)؛ ابن حجر الهیتمی، الزواجر، ج 1، ص 15، (قاهره)؛ الزیدی، اتحاف السادة المتقین، ج 9، ص 251، (ط مصر)؛ الحمزاوی؛ مشارق الانوار، ص 119، (ط مصر)؛ المناوی، الکواکب الدریه، ج 1، ص 139، (ط مصر)؛ الخوارزمی، مقتل الحسین، ج 2، ص 124، (ط مطبعه الزهرا).

همچنین در کتاب الصواعق نقل می‌کند که امام حسین همراه نبی اکرم وارد شدند (حسین علیه‌السلام روی دوش ایشان بود) در این حال، حضرت رو به جابر کردند و فرمودند: از این، فرزندی به دنیا می‌آید که اسمش علی است و هرگاه روز قیامت شود، منادی ندا دهد برخیز «سیدالعابدین» پس فرزندش بایستد و از او فرزندی زاده شود به نام باقر، پس اگر او را درک کردی، سلام مرا به او برسان.⁽¹⁾

ر. ک: لسان المیزان، ج 5، ص 168؛ صواعق المحرقه، ص 119؛ المختار فی مناقب الاخیار، ص 30؛ حافظ الگنجی، کفایة الطالب، ص 299؛ الخمراوی، مشارق الانوار، ص 121؛ ابن الصباغ، الفصول المهمه، ص 197؛ البدخشی، مفتاح النجا، ص 164؛ ینابیع الموده، ص 333؛ المناوی، الکوکب الدریه، ج 1، ص 164؛ سبط ابن جوزی، التذکره، ص 347، توفیق ابوعلی، اهل البیت، ص 425.

ب‌ب) عبدالرئوف المناوی الشافعی

این عبارات را در معرفی حضرت سجاد علیه السلام آورده است: «هو ثقة ثبت فاضل، قال الزهری و ابن عینیه «ما رأینا قسط قرشیا افضل منه»، سپس اقوال دیگری از زهری و دیگران نقل می‌کند.⁽²⁾

ت‌ت) ابن العماد الحنبلی

او نیز به ذکر نسب ایشان پرداخته و علت تسمیه امام را به زین العابدین یادآور می‌شود.

سپس کلام بعضی از علما مثل زهری، ابی حازم و دیگران را می‌آورد.⁽¹⁾

ابن العماد، شذرات الذهب، ج 1، ص 194؛ احمد ابراهیم محمد، فهارس اعلام شذرات الذهب، ج 1، صص 104-105.

محمد بن عبدالباقی بن یوسف الزرقانی (ت 1122)

او در شرح موطأ می‌گوید:

زین العابدین، ثقه، ثبت، عابد، فقیه فاضل مشهور عن رجال الجمیع، قال الزهری: «ما رأیت قرشیا افضل منه».⁽²⁾

ث‌ث) عبدالله بن محمد الشبراوی

وی در کتاب «الاتحاف بحب الاشراف» می‌گوید: «کان رضی الله عنه عابدا زاهدا ورعاً متواضعا حسن الاخلاق...».⁽³⁾

ج‌ج) محمد بن الصبان الشافعی

این عالم، در کتاب اسعاف الراغبین، به ذکر اقوال زهری، ابوالزناد، ابن عیینه و دیگران می‌پردازد و سپس همچون آنان، خشوع و تواضع آن حضرت را در نماز یادآور می‌شود».⁽⁴⁾

ح‌ح) یوسف بن اسماعیل النبهانی

وی در کتاب «جامع کرامات الاولیاء» می‌گوید: «احد افراد ساداتنا آل البیت و اعاظم...».⁽⁵⁾

خ‌خ) خیرالدین الزر کلی