عین الحیات جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه:مجلسی، محمدباقربن محمدتقی، ق‌۱۱۱۱ - ۱۰۳۷

عنوان قراردادی:[عین الحیاه]

عنوان و نام پدیدآور:عین الحیات/ تالیف محمدباقر مجلسی؛ تحقیق مهدی رجائی

مشخصات نشر:قم: انوار الهدی، ۱۳۸۲.

مشخصات ظاهری:ج ۲

شابک:964-6223-77-x۶۰۰۰۰ریال:(دوره) ؛ 964-6223-79-6(ج.۱) ؛ 964-6223-81-8(ج.۲)

یادداشت:کتابنامه

موضوع:احادیث اخلاقی

موضوع:اخلاق اسلامی

موضوع:احادیث شیعه -- قرن ق‌۱۲

شناسه افزوده:رجائی، مهدی، . - ۱۳۳۶

رده بندی کنگره:BP۲۴۸/م‌۳ع‌۹ ۱۳۸۲

رده بندی دیویی:۲۹۷/۶۱

شماره کتابشناسی ملی:م‌۸۲-۳۷۰۴

اشاره

عین الحیات

تالیف محمدباقر مجلسی

تحقیق مهدی رجائی

بیان سوّم: در بیان معنی دنیاست

در بیان معنی دنیاست

بدان که اکثر مردم عالم مذمّت دنیا می‌کنند و خود گرفتار آن هستند،و بسیار است که امر حقّی را دنیا نام می‌کنند،و آن را مذمّت می‌نمایند،و امر باطلی را ترک دنیا نام می‌کنند و خود را به آن می‌ستایند،پس تحقیق معنی دنیائی که مذمّت آن در شرع وارد شده است باید نمود تا حقّ و باطل از یکدیگر ممتاز شود.

بدان که مردم از دنیا چند معنی فهمیده‌اند،و آنها خطاست.

اوّل:حیات دنیا و زنده بودن در این نشأه است،و نه چنین است که زندگانی در این نشأه بد باشد،یا آنکه این را دشمن باید داشت،بلکه آرزوی مرگ کردن و طلب آن نمودن مذموم است،و کفران نعمت الهی است،بلکه آنچه مذموم است این است که آدمی زندگانی را برای امور باطل خواهد،یا آنکه اعتماد بسیار بر این زندگی داشته باشد،و آرزوهای دور و دراز کند،و مرگ را فراموش نماید،و به سبب آن اعمال صالحه را به تأخیر اندازد،و مبادرت به اعمال بد کند به آرزوی این که آخر توبه خواهم کرد،و اموال بسیار جمع نماید و مساکن رفیعه و اسباب بسیار برای خود تحصیل نماید.

و به سبب اعتمادی که به تسویلات شیطان بر عمر ناقص خود دارد به این سبب از اموری که به کار آخرت می‌آید غافل شود،و پیوسته عمر خود را صرف تحصیل

این امور نماید برای استماع و تمتّع دنیا،و از مرگ کراهت داشته باشد به سبب تعلّقی که به اولاد و اموال و اسباب خود دارد،و زندگانی دنیا را برای این خواهد که از اینها متمتّع شود،یا از فدا کردن خود در راه خدا برای محبّت زندگانی ابا نماید،و ترک جهاد کند یا ترک طاعات و عبادات کند برای اینکه مبادا اعضا و جوارح و قوّتهای او ضعیف شود،این‌چنین زندگانی را برای این امور خواستن دنیاست و بد است،و موجب شقاوت است،امّا اصل زندگانی این نشأه مایۀ تحصیل سعادت ابدی است،و جمیع معارف و عبادات و علوم و کمالات و خیرات و سعادات در این زندگانی به هم می‌رسد،و زندگانی را برای تحصیل این امور خواستن و از خدا طلب نمودن مطلوب است.

لهذا حضرت سیّد الساجدین علیه السّلام می‌فرماید خداوندا مرا عمر ده مادام که عمر من صرف طاعت تو شود،و هرگاه عمر من چراگاه شیطان شود و متابعت او نمایم به زودی قبض روح من بکن پیش از آنکه مستحقّ غضب و عقاب تو شوم ⁽¹⁾.و در دعاها طلب درازی عمر بسیار است.

و منقول است که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام شنید شخصی مذمّت دنیا می‌کند فرمود:ای مذمّت کنندۀ دنیا که فریفتۀ آن شده‌ای و بازی آن را خورده‌ای،آیا فریبش را می‌خوری و بعد از آن مذمّتش می‌کنی؟دنیا می‌تواند که جرم و گناه را بر تو ثابت کند و تو بر آن جرم اثبات نمی‌توانی کرد،کی تو را غافل نمود از احوال خود؟و به چه چیز و چگونه تو را فریب داد؟و حال آنکه به قبرهای پدران تو و استخوانهای پوسیده ایشان و به خوابگاه مادران تو در زیر خاک تو را عبرت فرمود، و چه بسیار بیماران را متوجّه معالجه ایشان شدی و به دست خود بیمارداری ایشان

کردی،و برای ایشان شفا طلب می‌نمودی،و طبیبان بر سر ایشان حاضر می‌کردی،و اشفاق و مهربانی تو هیچ نفعی به ایشان نبخشید.

و چندان‌که حیله کردی به مطلب خود نرسیدی،و چندان‌که سعی کردی ایشان را از چنگ اجل رها نتوانستی کرد،پس دنیا کی تو را فریب داده است،و حال آنکه آن بیمار را مثلی برای تو گردانید که تو از حال او بر حال خود آگاه شوی،و از نفع نکردن چاره و تدبیر در حال او بر حال خود پند گیری،و به مردن او مردن خود را به یاد آوری.

به درستی که دنیا نیکو خانه‌ای است برای کسی که پندهای او را باور کند،و خانۀ عافیت است برای کسی که در احوال آن تدبّر نماید و بفهمد،و خانۀ توانگری است برای کسی که توشۀ آخرت خود را از آن برگیرد،و محلّ تنبّه و آگاهی است برای کسی که از اوضاع آن پند گیرد،دنیا محلّ پیغمبران خداست،و وحیهای الهی در اینجا نازل شد،و ملائکۀ حق‌تعالی در این خانه عبادت کرده‌اند،و دوستان خدا در این نشأه خدا را پرستیده‌اند و به رتبۀ محبّت فائز شده‌اند،و بندگان خالص خدا در دنیا سوداگریها کرده‌اند،و به اعمال خود رحمت الهی را خریده‌اند،و بهشت را به سود سوداهای خود برده‌اند.

پس کی مذمّت دنیا می‌تواند کرد و حال آنکه پیوسته مردم را از جدائی خود خبر می‌دهد،و به آواز بلند ندای نیستی و فنای خود را در میان مردم می‌زند،و بدیهای خود را و اهلش را برای مردم به زبان حال بیان می‌کند،و به بلاها و دردها و مشقّتهای خود بلاهای آخرت را برای مردم مثل می‌زند،و به لذّتها و شادیهای خود عیش‌ها و راحتهای آخرت را به مردم می‌شناساند،و ایشان را مشتاق آنها می‌گرداند،پسین کسی را به عافیت می‌دارد و صبح به مصیبت و محنت می‌اندازد، گاه امّیدوار می‌کند و گاه می‌ترساند،گاه تخویف می‌نماید و گاه حذر می‌فرماید،

پس جمعی که پندهای آن را نشنیده‌اند و از موعظه‌های آن آگاه نشده‌اند در روز ندامت و حسرت آن را مذمّت خواهند کرد،و گروهی که از آن پندها گرفته‌اند و توشه‌ها برداشته‌اند در قیامت آن را مدح خواهند کرد؛زیرا که آنچه دنیا به یاد ایشان آورد از آن متذکّر و آگاه شدند،و از فنا و نیستی و بدیهای خود به ایشان گفت باور کردند و تصدیق نمودند،و از موعظه‌های آن پند گرفتند و فایده‌ها بردند ⁽¹⁾.

دوّم:دینار و درهم و اسباب و اموال است،و اینها نیز چنین نیست که اینها همه قسمتی از آن دنیا باشد،چنانچه سابقا مجملی از آن مذکور شد،بلکه آنچه از آن آدمی را از خدا غافل کند و به سبب تحصیل آن مرتکب محرّمات گردد،یا محبّت بسیار به آن داشته باشد که به آن سبب در راه خدا صرف ننماید،و حقوق الهی را از آن ادا نکند،آن دنیا است و بد است،امّا برای کسی که آن را وسیلۀ تحصیل آخرت کند آن بهترین چیزهاست،چنانکه حق تعالی بسیار جماعتی را در قرآن ستایش فرمود که مالهای خود را در راه خدا صرف می‌نمایند،و بهشت از آن می‌خرند،پس آنها مایه‌ای است برای تحصیل سعادت آخرت،و اصل آنها بد نیست،بلکه محبّت اینها داشتن و به سبب آن ترک آخرت نمودن بد است.

چنانکه از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که فرمود:نیکو یاوری است توانگری بر تحصیل تقوا و پرهیزکاری ⁽²⁾.

و در احادیث بسیار از حضرت امام محمّد باقر و امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است که فرمودند:نیکو یاوری است دنیا بر تحصیل آخرت ⁽³⁾.

و به سند صحیح منقول است که شخصی به حضرت صادق علیه السّلام گفت:ما طلب

دنیا می‌نمائیم،و دوست می‌داریم که دنیا رو به ما آورد،حضرت فرمود:برای چه می‌خواهی آن را؟گفت:می‌خواهم صرف خود و عیال خود نمایم،و به آن خویشان خود را نوازش کنم،و تصدّق کنم در راه خدا،و به وسیلۀ آن حجّ و عمره بجا آورم،فرمود:این طلب دنیا نیست طلب آخرت است ⁽¹⁾.

و در احادیث معتبره وارد شده است که دنیا دو دنیاست:دنیائی هست که آدمی را به آخرت می‌رساند،و دنیائی هست که ملعون است ⁽²⁾.و در این باب اخبار بسیار است و بعضی را در لمعات بیان کردیم.

سوّم:متمتّع شدن از مستلذّات دنیا،و معاشرت کردن با مردم،و خانه‌ها و اسباب نفیس داشتن،و جامه‌های فاخر پوشیدن است،و تحقیق آنها نیز در لمعات گذشت،پس هرگاه دانستی که دنیا اینها نیست که عوام به عقل ناقص خود دنیا نام می‌کنند،و دنیا و آخرت به یکدیگر بسیار مشتبه می‌باشد؛زیرا که پادشاهی حضرت سلیمان به حسب ظاهر دنیا می‌نماید و عین آخرت است،و عبادت کافران و نماز تراویح سنّیان و اعمال صاحبان بدعت و عبادت ریاکاران آخرت می‌نماید و عین دنیاست.

پس باید اوّل دنیا و آخرت را معلوم کنی،و حقیقت هر دو را بدانی،آنگاه از دنیا رو بگردانی و به آخرت رو کنی،و اگر به نادانی به راه روی،گاه باشد که از آخرت رو به دنیا نیاوری و ندانی.

پس بدان که چنانچه از آیات و اخبار معلوم می‌شود دنیا امری است مرکّب از جمیع اموری که آدمی را از خدا و محبّت او و تحصیل آخرت بازدارد،و دنیا و

آخرت در برابر یکدیگرند،پس هر چیز که باعث قرب به خدا و موجب ثواب آخرت می‌گردد آخرت است،اگرچه به حسب ظاهر از کارهای دنیا باشد،و هر چیز که برخلاف این باشد دنیاست،پس بسا باشد تاجری تجارتی کند و غرض او تحصیل نفقۀ واجب،یا اعانت محتاجین و تحصیل ثوابهای آخرت باشد،و آن تجارت عین آخرت باشد،و به حسب ظاهر عوام او را طالب دنیا گویند،و بسیار باشد که شخصی پیوسته عبادت کند و عبادت او بدعت باشد،یا غرض او از آن عبادت تحصیل مال و اعتبار دنیا باشد،عبادت او عین دنیاست.

و گاه باشد عابدی به ظاهر ترک دنیا کرده باشد،و در کناری نشسته باشد،و جامه‌های پشمینه پوشیده باشد،و غرض او مکر و فریب باشد،و خدا منظورش نباشد،و هر تاری از تارهای خرقۀ او دام تزویری باشد برای تسخیر دلهای مردم،و ریسمان وحدتش کمندی باشد برای جمعیّت و کثرت مریدان،و پیوسته مشغول بدعتی چند باشد که موجب وزر و وبال او شود،و به مردم نماید که من ترک دنیا کرده‌ام،و احوال او عین دنیا باشد.

و علم که اشرف کمالات است بسا باشد عالمی آن را وسیلۀ دنیای خود کند،و از جمیع اشقیا کمتر باشد،و بسا باشد فقیری که مال ندارد محبّت مال را زیاده از آن کسی داشته باشد که مال بسیار دارد،و تعلّق به آنها نداشته باشد.

پس معلوم شد دنیا و آخرت خصوصیّت به وضعی و عملی و جماعتی ندارد،و قاعدۀ کلّیش همان است که بیان کردیم،و سابقا معلوم شد که خدا آن قانون را از شریعت مقدّس خود می‌گرداند،و نبوی می‌توان دانست،پس آنچه از شرع ظاهر شود که خدا از خلق خواسته و موجب خوشنودی اوست اگر با شرایط و اخلاص بجا آورند آخرت است،خواه نماز باشد،و خواه تجارت،و خواه مجامعت،و خواه معاشرت مردم باشد.

و دنیا آن چیزی است که غیر اینها باشد،و آن بر چند قسم است:

دنیای حرامی که آدمی به سبب ارتکاب آن مستحقّ عقوبت الهی می‌گردد،و آن به این می‌شود که مرتکب یکی از محرّمات الهی گردد،خواه در عبادت،و خواه در معاشرت،و خواه در جمع اموال و ارتکاب معاصی و غیر آن.

و دنیای مکروهی می‌باشد که مرتکب امری چند شود که از آنها نهی کراهت فرموده،و حرام نکرده تحصیل زیادتیهای اموال و مساکن و اسباب از ممرّ حلال که آدمی را از کمالات محروم کند،و از تحصیل آخرت باز دارد.

و دنیای مباح مرتکب لذّتهای مباح شدن است،و غیر آن از چیزهائی که نه خدا به آن امر فرموده و نه نهی کرده بلکه حلال کرده،و اینها نیز غالب اوقات چون مانع تحصیل کمالات و سعادات اخروی است به تقسیم دوّم برمی‌گردد،و گاه باشد کسی اینها را به نیّت‌های صحیح خود وسیلۀ عبادتی و سعادتی گرداند،و به قصد قربت واقع سازد و عبادت شود،و اکثر مباحات را به قصد قربت عبادت می‌توان کرد،و گاه باشد که ترک این مباحات را بلکه مستحبّات را به نادانی خود عبادتی داند و آن را ترک دنیا نام کند،و به سبب آن معاقب شود که بدعتی در دین کرده باشد.

چنانچه به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که فرمود:زهد در دنیا آن نیست که مال خود را ضایع کنی،و نه اینکه حلال را بر خود حرام گردانی،بلکه زهد و ترک دنیا آن است که اعتماد تو بر آنچه در دست داری زیاده نباشد از اعتماد تو بر خدا ⁽¹⁾.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که فرمود:زهد در دنیا آن است که

طول امل را از خود دور نمائی،و به نعمتهای خدا شکر کنی،و از محرّمات الهی بپرهیزی ⁽¹⁾.

و از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام پرسیدند از معنی زهد،فرمود:آن است که محرّمات الهی را ترک نمائی ⁽²⁾.

و امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:مردم بر سه قسمند:زاهد،و صابر،و راغب.امّا زاهد پس اندوه و شادی دنیا از دل او به در رفته،پس به چیزی از دنیا که او را حاصل شود شاد نمی‌شود،و بر چیزی از دنیا که از او فوت شود تأسّف نمی‌خورد و محزون نمی‌شود.و امّا صابر پس آرزوی دنیا در دل او هست،و چون میسّر شد نفس خود را لجام می‌کند و منع می‌نماید از آن برای عاقبت بدی که از دنیا می‌داند، و به این سبب آن را دشمن می‌دارد.و امّا راغب در دنیا پس پروا ندارد که از کجا دنیا را اخذ نماید از حلال یا حرام،و پروا نمی‌کند که در تحصیل دنیا غرض فاسد و باطل شود یا نفسش هلاک شود یا مروّتش برطرف شود،پس این جماعت در گرداب دنیا افتاده‌اند و دست و پا می‌زنند و اضطراب می‌کنند ⁽³⁾.

پس کسی که خواهد ترک دنیا نماید باید اوّل تحصیل علم بکند،و معلوم کند خدا کدام عمل را طلبیده،و کدام طریقه را پسندیده،و آثار پیغمبر و اهل بیت او صلوات اللّه علیهم را تتّبع نماید،یا از اهلش معلوم کند،و سنّت و طریقۀ ایشان را پیش گیرد،و واجبات و سنّتها را به عمل آورد،و محرمات و مکروهات را ترک نماید،و در هر امری از امور ملاحظه نماید که شارع در آن باب چه تکلیف نموده آن را به عمل آورد،و مباحات خود را به نیّتهای صحیح چنانچه در باب نیّت بیان کردیم به عبادت برگرداند.

و چون در ارتکاب این امور شهوات نفسانی و وساوس شیاطین جنّ و انس معارض آدمی می‌شوند باید به توسّل به جناب مقدّس ایزدی،و تفکّر در قوانین شریعت نبوی،و تحمّل مشقّت طاعات،نفس را رام و منقاد شرع کند،و خیالاتی که مخالف شرع است در هر باب به معارضه و مجادله از نفس بیرون کند،تا به راه حق هدایت یابد،و ترک دنیا کرده باشد،و اگرنه اکثر تارکان دنیا طالبان دنیایند،و به سبب جهالت و نادانی خود را موفّق می‌دانند،و تفصیل این مطلب موقوف است بر بیان تفاصیل آداب و سنن و طریقۀ اهل بیت علیهم السّلام،و آن در این کتاب میسّر نمی‌شود،انشاء اللّه کتابی جداگانه نوشته می‌شود.

و غرض از ذکر این مجمل این بود که اکثر عوام از این راه فریب می‌خورند کسی را که بر وضع غریبی مخالف وضعهای متعارف می‌بینند بی‌آنکه ملاحظه کنند آن وضع موافق شرع است و پسندیده حق است متابعت می‌نمایند،و به سبب آن گمراه می‌شوند،شاید کسی را که خدا هدایت او را خواسته باشد به این کلمات هدایت یابد،امّا اکثر آن جمعی که ضلالت در نفس ایشان قرار گرفته به اینها هدایت نمی‌یابند،و باعث زیادتی رسوخ ایشان در باطل می‌گردد،و اللّه یهدی من یشاء الی صراط مستقیم.

یا أباذر انّ اللّه تبارک و تعالی لم یوح الیّ أن أجمع المال،و لکن أوحی الیّ أن سبّح بحمد ربّک و کن من الساجدین،و اعبد ربّک حتّی یأتیک الیقین.

یا أباذر انّی ألبس الغلیظ،و أجلس علی الأرض،و ألعق أصابعی، و أرکب الحمار بغیر سرج،و أردف خلفی،فمن رغب عن سنّتی فلیس منّی.

یا أباذر حبّ المال و الشرف أذهب لدین الرجل من ذئبین ضاریین فی زرب الغنم،فأغارا فیها حتّی أصبحا فما ذا أبقیا منها.

ای ابوذر حق تعالی به سوی من وحی نفرستاده که من جمع مال نمایم،و لیکن به سوی من وحی فرستاد که تسبیح کن پروردگار خود را،و منزّه دان او را و به پاکی یاد کن از هر چیز که در ذات و صفات و افعال شایستۀ او نیست،و تسبیح را با حمد پروردگار خود بجا آور که او را بر جمیع نعمتها که به تو کرامت فرموده به زبان و دل و اعضاء و جوارح شکر نمائی،یا آنکه چون توفیق تسبیح بیابی آن را از جانب خدا بدان،و او را بر این نعمت شکر کن،و از جمله نمازگزاران باش،یا از جملۀ سجده‌کنندگان باش در نماز و غیر نماز،و عبادت پروردگار خود بکن بر هر حالی تا وقتی که در رسد تو را مرگ که متیقّن است رسیدن آن به هر زنده‌ای از مخلوقات، یعنی تا زنده‌ای ترک بندگی مکن.

ای ابوذر من جامه‌های کنده می‌پوشم،و روی خاک می‌نشینم،و انگشتان خود را در هنگام طعام خوردن می‌لیسم،و بر الاغ بی‌زین و پالان سوار می‌شوم،و دیگری را با خود ردیف می‌کنم،پس هرکه سنّت مرا ترک نماید و از آن کراهت داشته باشد از من نیست.

ای ابوذر محبّت مال و شرف و بزرگی دنیا دین آدمی را بیشتر تلف و ضایع می‌کند از تلف کردن دو گرگ گرسنه درنده که در رمۀ گوسفندی شب درآیند و تا صبح غارت کنند،این دو گرگ از آن گوسفندان چه چیز باقی خواهند گذاشت، همچنین این دو گرگ درنده که یکی محبّت مال است و یکی محبّت جاه در این شب تار غفلت و جهالت دین آدمی را چنین به غارت می‌برند،و چون پرده‌های غفلت را از دیده برمی‌گیرند بعد از مرگ و صبح آگاهی طلوع می‌کند به مقتضای

الناس نیام فاذا ماتوا انتبهوا از خواب غفلت بیدار می‌شوند معلوم می‌شود که چه ضررها به دین رسانیده‌اند.

در بیان سه خصلت در حدیث شریف

اشاره

این کلمات شریفه مشتمل است بر بیان سه خصلت.

اوّل: مذمت محبت دنیا

محبّت مال و جمع کردن درهم و دینار از روی حرص،و این بدترین صفات ذمیمه است،و موجب ارتکاب محرّمات و ظلم و طغیان و فساد می‌شود، و چون دل را یک محبوب بیش نمی‌باشد این محبّت باعث می‌شود که محبّت الهی را از دل بیرون کند،و پیوسته در جمیع کارها منظور او مال باشد،و همین است معنی مال پرستیدن،چنانچه در باب نیّت بیان کردیم.

و علاج این خصلت آن است که بعد از توسّل به جناب مقدّس الهی در فنا و نیستی دنیا تفکّر نماید،و ملاحظه کند که آنچه جمع می‌کند به کار او نمی‌آید،و آنچه در راه خدا صرف می‌کند ابد الآباد به کار او خواهد آمد،و در عظمت رتبۀ علم و عبادت و کمالات و آثاری که در دنیا و آخرت بر آنها مترتّب می‌شود فکر کند،تا بر او معلوم شود این امر سهل باطل را که به زودی از آدمی جدا می‌شود مانع تحصیل آن قسم کمالات ابدی که همیشه با این کس خواهد بود نمی‌توان نمود،و تأمّل نماید در عقوبتهائی که خدا برای کسب مال حرام مقرّر فرموده،و در اینکه مال حلال را هم حساب می‌باید داد،و در ثواب صرف کردن در راه خدا یک را ده و هفتصد را هفتصد هزار عوض می‌دهند در روزی که دست آدمی از جمیع وسیله‌ها کوتاه شده است.

و بدان که حق تعالی ضامن رزق است،و اعتماد بر اوست نه بر مال،و عبرت گیر از احوال جمعی که مالهای بسیار جمع کردند هیچ به کار ایشان نیامد و وبالش از برای ایشان ماند،و جمعی متوجّه عبادت و تحصیل آخرت شدند روزگار ایشان به احسن وجوه گذشت.

چنانچه حضرت صادق علیه السّلام فرمود:کسی که یقین داند حساب قیامت حق است جمع مال چرا می‌کند ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:در میان بنی اسرائیل در زمانی قحط عظیم به هم رسید به حدّی که قبرهای مرده‌ها را می‌شکافتند و گوشتهای ایشان را خوردند،در یکی از آن قبرها لوحی یافتند که بر آن نوشته بود:من فلان پیغمبرم،و قبر مرا فلان حبشی نبش خواهد کرد،بدانید آنچه را پیش فرستاده بودیم یافتیم،و آنچه صرف کرده بودیم بر وجه طاعت سود بردیم،و آنچه از عقب خود گذاشتیم زیان کردیم به ما نفعی نداد ⁽²⁾.

و از عبد اللّه بن عباس منقول است که:اوّل درهم و دیناری را که بر روی زمین سکّه زدند شیطان را بر آنها نظر افتاد،پس برداشت و بر دیده گذاشت،و بر سینۀ خود گرفت،و از شادی فریاد زد و آنها را در برگرفت و گفت:شماها باعث روشنی چشم من و میوۀ دل منید،و مردمی که شما را دوست دارند دیگر پروا ندارم از اینکه بت نپرستند،و مرا از ایشان همین کافی است که شما را دوست دارند ⁽³⁾.

و از حضرت امام رضا علیه السّلام منقول است که:جمع نمی‌شود مال مگر به چند خصلت زشت:به بخل بسیار،و آرزوهای دراز،و حرصی که بر آدمی غالب باشد، و قطع رحم،و اختیار کردن دنیا بر آخرت ⁽⁴⁾.

و منقول است به سند معتبر از حضرت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله که به صحابه فرمودند:

کدام یک از شما مال وارث را از مال خود دوست‌تر می‌دارید؟گفتند:یا رسول اللّه

هیچ‌یک از ما چنین نیستیم،فرمود:بلکه همه این حال دارید بعد از آن فرمود:

فرزند آدم می‌گوید مال من و مال من آیا از مال به غیر این از تو هست که طعامی را بخوری و فانی کنی،و جامه‌ای را بپوشی و کهنه کنی،یا مال را تصدّق کنی و برای خود ذخیره کنی،و آنچه غیر اینهاست مال وارث است ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:هیچ تکلیفی بر بندگان دشوارتر نیست از دادن حقوق اموال ⁽²⁾.

و فرمود:دینار و درهم هلاک کرد جمعی را که پیش از شما بودند،و شما را نیز هلاک خواهد کرد ⁽³⁾.

و فرمود:هرکه محبّت این دو سنگ را بر محبّت خدا ترجیح دهد با اینها محشور خواهد شد ⁽⁴⁾.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:سه چیز است که باعث فتنه و ضلالت مردم می‌شود:اوّل محبّت زنان،و آن شمشیر شیطان است.دوّم:شراب خوردن،و آن تلۀ شیطان است.سوّم محبّت دینار و درهم،و آن تیر شیطان است، پس کسی که زنان را دوست دارد به باطل از زندگانی خود منتفع نمی‌شود،و کسی که شراب را دوست دارد بهشت بر او حرام است،و کسی که دینار و درهم را دوست دارد بندۀ دنیاست ⁽⁵⁾.

و فرمود:حضرت عیسی علیه السّلام می‌فرمود:دینار مرض دین است،و عالم طبیب

دردهای دین است،پس چون ببینید که طبیب مرض را به سوی خود می‌کشد او را متّهم دارید،و با عالمی که محبّت دینار و درهم دارد اعتماد مکنید،و بدانید هرگاه او خیر خود را نخواهد خیرخواه دیگران نخواهد بود ⁽¹⁾.

دوّم: مذمت محبت جاه و شهرت

محبّت جاه و اعتبارات باطل دنیاست،و این ضررش نسبت به خواص زیاده از محبّت دینار و درهم است،و در نفس مخفی می‌باشد،و بسیار کسی باشد که گمان کند این معنی را از نفس خود زائل کرده،و بعد از مجاهدۀ بسیار بر او ظاهر شود که در نفس او این معنی هست،و از امّهات صفات ذمیمه است،و اخلاص در اعمال را باطل می‌کند،و آدمی را مردم‌پرست می‌کند،و به مهالک عظیمه می‌اندازد،و مرتکب مناصب باطل می‌گرداند،و دین حق و خدا را در نظر او سهل می‌کند،و اعتبارات دنیا را در نفس قوی می‌کند،و به تدریج آدمی را به کفر می‌رساند.

و علاج این نیز بعد از توسّل به جناب مقدّس ایزدی،آن است که در بطالت مردم تفکّر نماید،و به تفکّر صحیح بیابد که ایشان مالک ضرر و نفع او نیستند،و در دنیا و آخرت کار او با پروردگار اوست،و بداند که اعتبارات دنیا فانی است،و به زودی زائل می‌شود،و عبرت گیرند از احوال جمعی که دنیا چند روز ایشان را برمی‌دارد و به زودی بر خاک مذلّت می‌اندازد،و بعد از مردن آن اعتبارات وبال ایشان خواهد بود،و اعتبارات واقعی که از علم و عمل به هم می‌رسد هرگز زوال ندارد،و همیشه باقی است،و در احادیث اهل بیت علیهم السّلام که در این باب وارد شده است تفکّر نماید،و از پندهای ایشان مستفیض گردد.

چنانچه منقول است که از حضرت امام زین العابدین علیه السّلام پرسیدند کدام عمل نزد

حق تعالی افضل است؟فرمود:هیچ عملی بعد از معرفت خدا و رسول و ائمّه علیهم السّلام بهتر از دشمنی دنیا نیست،به درستی که دنیا را شعبه‌های بسیار هست و گناهان را نیز شعبه‌های بسیار هست،پس اوّل معصیتی که از مخلوق سرزد تکبّر بود در هنگامی که شیطان از سجدۀ حضرت آدم ابا نمود و تکبّر کرد،و از جملۀ کافران شد.

دیگر حرص بود که آدم و حوّا را باعث شد به این‌که حق‌تعالی به ایشان فرمود از هرچه خواهید از میوه‌های بهشت بخورید و نزدیک شجرۀ منهیّه مروید که از جملۀ ستمکاران بر خود خواهید بود اگر از آن تناول نمائید،پس با آنکه احتیاج به میوۀ آن درخت نداشتند خوردند،و این معنی در میان ایشان پیدا شد تا روز قیامت، چنانچه می‌بینی خطاهائی که فرزندان آدم مرتکب می‌شوند چیزی چند است که به آنها احتیاج ندارند.

دیگر حسد بود که از قابیل صادر شد،و برادر خود را کشت از روی حسد و رشک،پس از اینها شعبه‌ها به هم رسید از محبّت زنان،و محبّت دنیا،و محبّت ریاست و بزرگی،و محبّت راحت،و محبّت سخن گفتن باطل،و محبّت تفوّق بر مردم و محبّت بسیاری اموال و اسباب،پس اینها هفت خصلت بدند که جمع شده‌اند در محبّت دنیا،پس چون پیغمبران و علما این را دانستند گفتند:محبّت دنیا سر همۀ بدیها و گناهان است،و دنیا دو قسم است یکی دنیائی که آدمی را کافی باشد،و زیاده بر آن ملعون است ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه طلب نماید ریاست و

سرکرده بودن را هلاک می‌شود ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:زینهار بپرهیزید از جماعتی که ریاست می‌طلبند و بزرگی را بر خود می‌بندند،و اللّه صدای کفش بر پشت کسی بلند نمی‌شود به باطل مگر اینکه خودش هلاک می‌شود،و دیگران را هلاک می‌کند ⁽²⁾.

و به سند صحیح منقول است که:نزد امام موسی کاظم علیه السّلام شخصی را نام بردند که او ریاست را دوست می‌دارد،فرمودند که:دو گرگ درنده در گلۀ گوسفند بیفتند شبانشان حاضر نباشد ضرر به آن گله نمی‌رسانند آن‌قدر که طلب ریاست ضرر به دین مسلمانان می‌رساند ⁽³⁾.

و به سند معتبر منقول است که حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه سرداری و ریاست مردم کند ملعون است،و هرکه طلب آن نماید ملعون است،و هرکه در خاطر خود آن را داشته باشد و محبّتش در دلش باشد ملعون است ⁽⁴⁾.

و به سند صحیح از محمّد بن مسلم منقول است که حضرت صادق علیه السّلام فرمود:

گمان مکنید من نیکان و بدان شما را نمی‌شناسم،و اللّه بدترین شما کسی است که دوست دارد مردم از پی او راه روند و سرکردۀ ایشان باشد،به درستی که چنین کسی یا دروغگوست یا بی‌عقل است ⁽⁵⁾.

و به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:اوّل چیزی که خدا را به آن معصیت کردند شش خصلت بود:محبّت دنیا،و محبّت ریاست،و محبّت

طعام،و محبّت زنان،و محبّت خواب،و محبّت راحت ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که به سفیان بن خالد فرمود:زینهار طلب ریاست مکن که هیچ‌کس آن را طلب نکرد مگر آنکه هلاک شد،او گفت:فدای تو گردم پس ما همه هلاک شده‌ایم،زیرا هیچ‌یک از ما نیست مگر آنکه می‌خواهد نامش مذکور شود،و مردم نزد او بیایند،و حدیث از او اخذ نمایند،حضرت فرمود:آن مراد نیست که فهمیدی،آنچه بد است آن است که شخصی را به غیر از امام به حق از برای خود پیشوا قرار دهی،و آنچه از پیش خود گوید تصدیقش نمائی،و مردم را به متابعت گفتۀ او بخوانی ⁽²⁾.

سوّم: خصلت پسندیده تواضع و فروتنی

تواضع و فروتنی است نزد خدا و خلق،و رفع تکبّر از خود نمودن،و این از بهترین صفات کمال است؛زیرا که ممکن ناچیز و فانی و ذلیل است،و عزّت و رفعت و بزرگواری مخصوص خداوند عالمیان است،و چنانکه آدمی شکستگی بیشتر می‌کند خداوند عالم او را بلند می‌کند،و قابل کمالات بیشتر می‌شود، چنانچه خاک به اعتبار پستی و شکستگی که دارد معدن صد هزار الوان معادن و نباتات و میوه‌ها و گلها و شقایق شده،و از خاک انسانها به ظهور آمده که گلستان انواع کمالات و معارف و حقایق است،و مسجود ملائکۀ سماوات گردیده،و اشرف مخلوقات در میان ایشان بهم رسید،و آتش که کارش سرکشی و رفعت و نخوت بود از آن شیطان رجیم خلق شد.

پس آدمی باید در جمیع امور از پوشیدن و خوردن و آشامیدن و نشستن و برخاستن و با مردم معاشرت کردن،و بندگی پروردگار خود کردن،در مقام تواضع و

شکستگی باشد،و در امری رفعت نطلبد،و تفوّق در آن امور نجوید،و نظر به اصل و حسب خود بکند،و ملاحظه نماید که اصلش منی گندیده بود،و مدّتی غذایش خون حیض بوده،و بعد از آن تا زنده است حامل انواع کثافات و نجاسات است از خون و بلغم و صفرا و سودا و بول و غایط،و هریک از آنها که از او جدا می‌شود خودش از آنها نفرت می‌کند،و آخر کارش آن است که جیفۀ گندیده‌ای می‌شود که هیچ‌چیز از آن متعفّن‌تر نمی‌باشد،و تمام بدنش چرک و ریم و کرم می‌شود،اینها کثافتهای بدن آدمی است،و کثافت روح به سبب اخلاق ذمیمه و جهل و نادانی به صد هزار مرتبه از اینها بدتر است.

پس چنین کسی را سزاوار است که به نقص و عجز و شکستگی خود همیشه اعتراف داشته باشد،و چندان‌که آدمی کامل‌تر می‌شود علم او بر زبونی و بیچاره‌گیش بیشتر می‌شود،و تواضع و فروتنی او بیشتر می‌شود،چنانچه از اطوار انبیاء و اوصیا علیهم السّلام معلوم است،و چون شکستگی کار بنده است،و رفعت و بلندی کار خداوند است،چندان‌که بنده در کار خود بیشتر می‌افزاید خداوند کار خود را افزون‌تر و او را بلندتر می‌کند،و اگر خود خواهد که خود را بلند کند چون کار او نیست چندان‌که سعی می‌کند پست‌تر می‌شود.

چنانچه در خبر صحیح از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:حق تعالی دو ملک موکّل گردانیده که هرکس از برای خدا تواضع و فروتنی کند او را بلند کنند،و هرکه تکبّر کند او را پست و ذلیل کنند ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:حق تعالی به حضرت داود علیه السّلام وحی نمود:ای داود چنانچه نزدیک‌ترین مردم نزد من تواضع‌کنندگانند،دورترین مردم از من

متکبّرانند ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:حق‌تعالی وحی نمود به حضرت موسی علیه السّلام:ای موسی می‌دانی چرا تو را از میان سایر مردم برگزیدم و کلیم خود گردانیدم؟موسی عرض کرد:به چه سبب؟حق تعالی فرمود:در میان مردمان نظر کردم نیافتم کسی را که مذلّت و شکستگی او نزد من زیاده از تو باشد،ای موسی وقتی نماز می‌کنی پهلوی روی خود را نزد من بر خاک می‌گذاری ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:از جملۀ تواضع آن است که در مجلس به پست‌تر از مکان خود راضی شوی،و به هرکه برخوری بر او سلام کنی،و ترک جدل نمائی هرچند محق باشی،و نخواهی که مردم تو را ستایش کنند بر پرهیزکاری خدا ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام رضا علیه السّلام منقول است که:تواضع آن است که از حق مردم ادا کنی آن‌قدر که می‌خواهی از حق تو ادا کنند ⁽⁴⁾.

و در حدیث دیگر منقول است که از آن حضرت پرسیدند کدام است اندازۀ تواضع که بنده هرگاه به آن متّصف شود او را متواضع گویند؟فرمود:تواضع را درجات بسیار هست،از جملۀ آنها آن است که آدمی قدر خود را بلندتر از مرتبۀ خود قرار ندهد،و دل خود را از کبر و عجب سالم دارد،و نخواهد به کسی برساند مگر چیزی را که خواهد مردم به او برسانند،و اگر بدی از مردم بیند تدارک آن به نیکی و احسان بکند،و مردم از غضب او ایمن باشند،و از بدیهای مردم عفو کند،

و خدا نیکوکاران را دوست می‌دارد ⁽¹⁾.

و در حدیث معتبر دیگر منقول است که حضرت صادق علیه السّلام نظر فرمود به شخصی از اهل مدینه که از برای خود چیزی خریده بود و خود برداشته به خانه می‌برد،چون آن شخص حضرت را دید شرم کرد،حضرت فرمود:برای عیال خود خریده‌ای،و از برای ایشان برداشته‌ای که به خانه برسانی،و اللّه اگر من از زبان اهل مدینه نمی‌ترسیدم دوست می‌داشتم که خود چیزی بخرم و از برای ایشان ببرم ⁽²⁾.

و به سند معتبر از آن حضرت منقول است که:روزی حضرت علی بن الحسین علیه السّلام بر جماعتی گذشتند که مبتلا به خوره بودند،و حضرت بر الاغی سوار بودند،و ایشان مشغول چاشت خوردن بودند،حضرت را تکلیف کردند به طعام خود،حضرت فرمود:اگر من روزه نبودم اجابت شما می‌نمودم،چون به خانه تشریف آوردند فرمودند:طعام نیکوئی برای ایشان مهیّا کردند،و ایشان را طلبیدند،و با ایشان طعام تناول فرمودند ⁽³⁾.

و منقول است که:حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام حضرت امام حسن علیه السّلام را وصیّت فرمود به تواضع و فروتنی که از بهترین عبادات است ⁽⁴⁾.

و به اسانید بسیار از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:هیچ‌کس تواضع و شکستگی نکرد مگر اینکه خدا او را بلند مرتبه گردانید ⁽⁵⁾.

و حضرت علی بن الحسین علیه السّلام فرمود:حسبی نیست هیچ قرشی و عربی را مگر

به تواضع ⁽¹⁾.

و به سند معتبر منقول است از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام که:چون حضرت نوح به کشتی نشست،و آنچه لازم بود به کشتی برد،کشتی مأمور شد به هرجا که خدا فرماید برو،پس به نزد خانۀ کعبه رفت،و هفت شوط طواف کرد،و آن طواف نساء بود،و دیگر روان شد،پس حق تعالی وحی فرمود به کوهها که من کشتی بندۀ خالص خود نوح را بر یکی از شماها قرار خواهم داد،پس همه سربلندی و گردن فرازی کردند،و هریک را گمان این بود که کشتی بر روی او خواهد نشست،و جودی که تلّ نجف اشرف و نزد شماست تواضع و شکستگی کرد،و گفت:من با این پستی کجا قابل آنم که کشتی بر روی من قرار گیرد،پس کشتی به امر الهی آمد و سینۀ خود را بر جودی گذاشت،پس در آن‌وقت حضرت نوح به خدا استغاثه نمود به زبان سریانی که یا ماری أتقن،یعنی:ای پروردگار ما را به اصلاح آور ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هنگامی که جعفر بن ابی طالب در حبشه بود نجاشی پادشاه حبشه روزی جعفر و یارانش را طلب نمود، چون به نزد او آمدند دیدند که بر روی خاک نشسته،و جامه‌های کهنه پوشیده است،جعفر فرمود:چون او را بر آن حال دیدم ترسیدم،پس چون دیدند که رنگهای ما از خوف متغیّر شد گفت:شکر و سپاس می‌کنم خداوندی را که پیغمبر خود را بر دشمنان نصرت داده،و دیدۀ او را روشن گردانیده،می‌خواهید شماها را بشارت دهم؟گفتیم:بلی.

گفت:در این ساعت یکی از جاسوسان من از جانب ولایت شما آمد،و خبر

آورد که حق‌تعالی پیغمبرش را بر دشمنان یاری داد،و دشمنان او را هلاک کرد،و فلان و فلان و جمعی از اسیران بدر را نام برد که اسیر گشتند،و ملاقات ایشان در جائی واقع شده بوده است که آن را بدر می‌گویند،و درخت اراک بسیار در آنجا هست،و گویا آن موضع الحال در نظر من است که آقائی داشتم و گوسفندان او را در آن وادی می‌چرانیدم.

پس جعفر گفت:ای پادشاه چرا بر خاک نشسته‌ای؟و این جامه‌های کهنه را پوشیده‌ای؟گفت:ای جعفر از جملۀ آدابی که حق‌تعالی به حضرت عیسی فرستاده،و از جملۀ حقوق الهی بر بندگان آن است که چون خدا به ایشان نعمتی تازه کرامت فرماید،تواضع و شکستگی به درگاه او ببرند،پس چون حق‌تعالی چنین نعمتی به پیغمبر ما کرامت فرموده،من این فروتنی و شکستگی را نزد خدا اظهار می‌نمایم.

پس چون این خبر به حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله رسید به اصحاب خود فرمود:به درستی که صدقه باعث زیادتی و کثرت مال می‌شود،پس بسیار تصدّق کنید تا خدا شما را رحم فرماید،و تواضع موجب زیادتی رفعت می‌گردد،پس تواضع و شکستگی را پیشۀ خود کنید تا خدا در دنیا و آخرت شما را بلند مرتبه گرداند،و از مردم عفو کردن سبب زیادتی عزّت است،پس از جرمهای مردم عفو نمائید تا خدا شما را عزیز و غالب گرداند ⁽¹⁾.

و از حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام منقول است که:شأن و منزلت آن‌کس نزد خدا عظیم‌تر است که حقّ برادران مؤمن خود را بیشتر شناسد،و حرمت ایشان را بیشتر دارد،و کسی که فروتنی و تواضع کند برای برادران خود،نزد حق تعالی از

جملۀ صدّیقان است،و از شیعۀ خاصّ حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام است،و به درستی که پدری و پسری از مؤمنان به خانۀ حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام وارد شدند، پس برخاستند و ایشان را گرامی داشتند،و در صدر مجلس ایشان را جا دادند،و نزد ایشان نشستند،و فرمودند طعامی برای ایشان حاضر کردند.

چون ایشان تناول کردند قنبر طشت و ابریق چوبی آورد،و دستمالی که دست را خشک کنند،پس حضرت برخاستند و ابریق را گرفتند که آب بر دست پدر بریزند، او بر خاک افتاد و گفت:یا امیر المؤمنین چگونه من راضی شوم که خدا ببیند تو آب بر دست من بریزی،حضرت فرمود:بنشین و دست بشو که می‌خواهم خدا ببیند که برادر مؤمن تو خدمت می‌کند تو را تا حق تعالی او را در بهشت کرامت فرماید مثل ده برابر اهل دنیا از خدمتکاران و غلامان،پس آن مرد نشست حضرت فرمود:

قسم می‌دهم تو را به حقّ عظیمی که بر تو دارم با اطمینان خاطر دست بشوئی، چنانچه اگر قنبر دست تو را می‌شست مطمئن می‌بودی.

پس چون حضرت فارغ شدند ابریق را به محمّد بن حنفیه دادند،و فرمودند:

ای فرزند اگر این پسر با پدرش همراه نمی‌بود آب بر دست او می‌ریختم،و لیکن خدا راضی نیست که پدر و پسر را حرمت مساوی دانند چون با یکدیگر باشند، چون پدر آب بر دست پدر ریخت باید پسر بر دست پسر بریزد،محمّد بن حنفیّه آب بر دست پسر ریخت، پس حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام فرمود:هرکه متابعت امیر المؤمنین علیه السّلام کند در این باب شیعۀ اوست حقا ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:جامۀ حضرت رسالت پناهی کهنه شده بود،شخصی دوازده درهم به خدمت آن حضرت آورد به

هدیه،حضرت فرمود:یا علی این درهم را بگیر و برای من جامه‌ای بخر که بپوشم، حضرت به بازار رفتند،و با آن دوازده درهم پیراهنی خریدند،و به نزد حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله آوردند،حضرت فرمودند،یا علی جامه‌ای از این پست‌تر مرا خوش‌تر می‌آید،گمان داری که صاحبش پس بگیرد،حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمودند:

ببینم شاید راضی شود به بازار رفتند،و گفتند:حضرت رسول این جامه را نپسندیده،و جامه‌ای از این کم‌قیمت‌تر می‌خواهند اگر راضی هستی جامه را بگیر و زر را بده،آن مرد راضی شد و زر را داد.

حضرت آن را به خدمت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله آوردند،و جناب مقدّس نبوی با آن حضرت به اتّفاق متوجّه بازار شدند،در عرض راه کنیزکی را دیدند که نشسته است و گریه می‌کند،حضرت رسول از او پرسیدند سبب گریۀ تو چیست؟گفت:یا رسول اللّه صاحب من چهار درهم به من داد که برای او چیزی بخرم گم کردم،و اکنون از ترس به خانه نمی‌توانم رفت،حضرت چهار درهم به او دادند،و فرمودند:

به خانۀ خود برگرد،و به بازار تشریف بردند،و پیراهنی به چهار درهم خریدند و پوشیدند،و حمد الهی فرمودند.

و چون از بازار بیرون آمدند مرد عریانی را دیدند که می‌گوید:هرکه بر من جامه بپوشاند حق تعالی از جامه‌های بهشت بر او پوشاند،حضرت آن پیراهن را کندند و به سائل دادند،و به بازار برگشتند،و پیراهن دیگر به چهار درهم خریدند و پوشیدند،و حمد الهی فرمودند،و به جانب منزل روان شدند،در عرض راه دیدند همان کنیزک نشسته است از او پرسیدند چرا به خانه نرفته‌ای؟گفت:یا رسول اللّه دیر کرده‌ام می‌ترسم مرا بزنند،حضرت فرمودند:پیش باش و راه خانه را به من بنما تا بیایم و تو را شفاعت کنم،حضرت رفتند تا بر در خانۀ ایشان ایستادند،و فرمودند:السّلام علیکم ای اهل خانه،ایشان جواب نگفتند،بار دیگر فرمودند

جواب نگفتند،در مرتبۀ سوّم گفتند:علیک السّلام یا رسول اللّه و رحمة اللّه و برکاته، حضرت فرمود:چرا در مرتبۀ اوّل و دوّم جواب نگفتید؟گفتند:چون سلام تو را شنیدیم از برای برکت خواستیم سلام تو بر ما زیاده گردد،حضرت فرمود:این کنیزک دیر به خانه آمده است او را آزار مکنید،ایشان گفتند:یا رسول اللّه برای قدم تو او را آزاد کردیم،حضرت فرمود:الحمد للّه من هیچ دوازده درهمی ندیدم که برکتش از این دوازده درهم بیشتر باشد،خدا به این زر دو مؤمن را پوشانید،و بنده‌ای را آزاد کرد ⁽¹⁾.

و به سند معتبر منقول است از محمّد بن مسلم که روزی به خدمت حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام رفتم،حضرت طعام تناول می‌فرمودند،مرا تکلیف نمودند،بعد از آن فرمودند:مگر گمان داری حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله از روزی که مبعوث شد تا روزی که از دنیا رفتند هرگز تکیه زده چیزی تناول فرموده‌اند،نه و اللّه هرگز چشمی ندید آن حضرت را که در حال طعام خوردن تکیه فرموده باشد،بعد از آن فرمود:گمان داری که آن حضرت از نان گندم سه روز پی‌درپی تناول فرموده باشد،نه و اللّه که سه روز متوالی از نان گندم سیر نشدند از روزی که مبعوث به رسالت شدند تا وقتی که به رحمت ایزدی پیوستند،من نمی‌گویم که جدّم را این مقدور نبوده،بلکه گاه بود به یک کس صد شتر عطا می‌فرمودند،اگر می‌خواستند سیر بخورند و طعامهای لذیذ بخورند می‌توانستند.

و به درستی که جبرئیل کلید گنجهای زمین را برای آن حضرت آورد سه مرتبه،و مخیّر کرد آن حضرت را در قبول ورد،و گفت:اگر قبول کنی خدا از درجۀ تو در قیامت چیزی کم نخواهد کرد،و در هر مرتبه آن حضرت تواضع و شکستگی را

اختیار فرمود،و هرگز از آن حضرت چیزی سؤال نکردند که بفرماید نه،اگر بود عطا می‌فرمود،و اگر نبود می‌فرمود چون به هم رسد خواهیم داد،و هرگز چیزی را از جانب حق تعالی عطا نفرمود که عطای او را امضا نکند،و گاه بود که بهشت را ضامن می‌شدند و عطا می‌فرمودند،و حق تعالی برای او تسلیم می‌نمود.

محمّد بن مسلم گوید:بعد از آن حضرت دست مرا گرفتند،و فرمودند:امام شما حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام به روش بندگان می‌نشستند،و به روش بندگان طعام تناول می‌فرمودند،و به مردم نان گندم و گوشت اطعام می‌فرمودند،و به خانه می‌رفتند و خود نان و زیت تناول می‌فرمودند،و دو پیراهن کنده سنبلانی می‌خریدند،و بهترش را به غلام خود می‌پوشانیدند،و زبون‌تر را خود می‌پوشیدند،و اگر آستینها از انگشتان می‌گذشت می‌بریدند،و اگر پیراهن از کعب بلندتر بود کوتاه می‌کردند.

و هرگز دو امر بر آن حضرت وارد نشد مگر آنکه آنچه بر بدن دشوارتر بود اختیار می‌فرمود،و پنج سال پادشاهی مردم کرد از برای خود آجری روی آجری و خشتی روی خشتی نگذاشتند،و هرگز زمینی را به اقطاع خود نگرفتند،و سرخ و سفیدی از آن حضرت به میراث نماند مگر هفتصد درهم که از عطاهای آن حضرت مانده بود که می‌خواستند برای خود کنیزکی بخرند،و هیچ‌کس طاقت عبادت آن حضرت را نیاورد،و حضرت علی بن الحسین علیه السّلام مطالعه می‌فرمودند کتاب احوال حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام را و به زمین می‌گذاشتند و می‌فرمود:کی طاقت این عمل دارد ⁽¹⁾.

و به سند دیگر منقول است که:حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام روزی به نزد بزّازی

رفتند،و فرمودند:دو جامه به من بفروش،آن مرد گفت:یا امیر المؤمنین آنچه شما می‌خواهید من دارم،چون دیدند که آن شخص حضرت را شناخت به دکّان دیگر رفتند که پسری در آن دکّان بود که حضرت را نمی‌شناخت،و دو جامه خریدند یکی را به سه درهم-که به حساب این زمان صد و هفتاد و چهار دینار می‌شود-و یکی را به دو درهم،پس به قنبر فرمود:آن را که به سه درهم خریده‌ام تو بردار،و این را که به دو درهم خریده‌ام من بپوشم،قنبر گفت:یا امیر المؤمنین آنکه بهتر است تو به آن سزاوارتری که بر منبر می‌روی،و در حضور مردم خطبه می‌خوانی، حضرت فرمود:تو جوانی و جوانان را خواهش این امور می‌باشد،و من از خدا شرم می‌دارم که در پوشش خود را بر تو زیادتی دهم،و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که می‌فرمود:از آنچه می‌پوشید به غلامان خود بپوشانید،و آنچه می‌خورید به ایشان بخورانید،چون پیراهن را پوشیدند آستینش را کشیدند دراز بود بریدند،و فرمودند:کلاهی برای فقرا از آن بدوزند.

پس چون پدر آن پسر به دکّان آمد یافت که آن حضرت آمده و جامه‌ای خریده‌اند،دو درهم را برداشت و به خدمت آن حضرت آمد،و عرض کرد پسر من شما را نشناخته بود و دو درهم را از شما نفع گرفته است،حضرت فرمود:به قیمتی راضی شدیم و خریدیم دیگر چیزی را پس نمی‌گیریم ⁽¹⁾.

و منقول است که:روزی عمرو بن حریث در موقع چاشت به خدمت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام آمد دید که فضّه انبانی آورده که مهر مبارک حضرت بر آن بود، چون گشود از آنجا نان خشک پرسبوسی بیرون آورد،عمرو گفت:ای فضّه چرا این آرد را نپخته‌ای و پاکیزه نکرده‌ای؟گفت:پیشتر می‌کردم مرا منع نمود،و گاهی

طعام لذیذی در این همیان داخل می‌کردم برای همین مهر بر آن می‌زنند،پس حضرت آن نان را گرفتند در کاسه‌ای ریزه کردند آب بر آن ریختند،و نمک بر آن پاشیدند و تناول فرمودند،بعد از آن فرمودند:این محاسن را برای خوردن به آتش جهنّم آشنا نمی‌کنم،و این مرا کافی است ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر منقول است:سوید بن غفله در روز عیدی به خدمت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام آمد،دید نان خشکی و آردی با شیر پخته نزد حضرت گذاشته است،گفت:یا امیر المؤمنین روز عید این است غذای تو؟فرمود:این عیدی است برای کسی که از گناه آمرزیده باشد ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام هیزم و آب به دوش خود به خانه می‌بردند،و خانه را جاروب می‌کردند،و حضرت فاطمه علیها السّلام آسیاب می‌کردند و خمیر می‌کردند و می‌پختند ⁽³⁾.

و به سند دیگر مروی است که:حضرت در کوفه خرمائی خریده بودند،و بر کنار ردا کرده و به خانه می‌بردند،اصحاب چون دیدند مبادرت نمودند که از آن حضرت بگیرند و به خانه رسانند،حضرت فرمود:صاحب‌خانه سزاوارتر است به بار ایشان برداشتن از دیگران ⁽⁴⁾.

و به روایت دیگر فرمود:از کمال کامل چیزی کم نمی‌شود که نفعی خود به عیال خود برساند ⁽⁵⁾.

و در روایات دیگر وارد شده است که:حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام در پنج وقت پای برهنه می‌رفتند و نعلین را به دست چپ می‌گرفتند:در عید فطر واضحی که به مصلّی می‌رفتند،و در روز جمعه که به نماز می‌رفتند،و در موقعی که به عیادت بیماری یا تشییع جنازه می‌رفتند،و می‌فرمودند:چون برای خدا می‌روم می‌خواهم پابرهنه باشم ⁽¹⁾.

و منقول است که:پیاده و تنها در بازارها راه می‌رفتند،و اگر کسی راهی را گم کرده بود بر سر راهش می‌رسانیدند،و اگر به ضعیفی برمی‌خورد اعانتش می‌فرمودند،و اگر از مردم کسی قرآن را غلط می‌خواند می‌ایستادند تا تعلیمش می‌فرمودند،و این آیه را می‌خواندند که مضمونش این است:ما خانه آخرت را برای جماعتی مقرّر فرموده‌ایم که بلندی و فساد در زمین نطلبند،و عاقبت نیکو برای پرهیزکاران است ⁽²⁾.

و منقول است که ابراهیم بن العبّاس گفت:ندیدم و نشنیدم کسی را که افضل از حضرت امام رضا علیه السّلام باشد،و هرگز با کسی به خلاف آداب معاشرت نفرمود،و هرگز سخن کسی را قطع نفرمود که در میان سخن او گوید،و هرگز حاجت سائلی را رد نمی‌نمود،و هرگز در حضور کسی پا دراز نفرمود،و در مجلس تکیه نمی‌داد،و هرگز خدمتکاران و غلامان خود را دشنام نمی‌داد،و هرگز در خندۀ آن حضرت صدا ظاهر نمی‌شد،و غلامان و مهتران و دربانان و خدمتکاران خود را پیوسته بر سر خوان می‌نشانید،و خواب بسیار کم می‌فرمود،و اکثر شبها را تمام به عبادت احیا می‌فرمود،و روزۀ بسیار می‌داشت،و تصدّق بسیار می‌نمود،و اکثر تصدّقات

آن حضرت در شبهای تار بود ⁽¹⁾.

و از محمّد بن عبّاد منقول است که:حضرت امام رضا علیه السّلام در تابستانها بر روی حصیر می‌نشستند،و در زمستانها بر روی پلاس،و جامه‌های کهنه می‌پوشیدند،و چون به مجلس مردم می‌آمدند زینت می‌فرمودند ⁽²⁾.

و روایت کرده‌اند که:روزی حضرت امام رضا علیه السّلام داخل حمّام شد،شخصی در حمّام بود که آن حضرت را نمی‌شناخت،به حضرت خطاب کرد بیا کیسه بکش، حضرت مبادرت فرمودند و مشغول کیسه کشیدن او شدند،بعد از زمانی مردم در آمدند و حضرت را شناخت،و مشغول معذرت شد،حضرت دلداری او فرمودند،و مشغول بودند تا کیسۀ او را تمام کشیدند ⁽³⁾.

و اخبار در بیان تواضع ایشان زیاده از آن است که در این کتاب احصا توان نمود.

قال:قلت:یا رسول اللّه الخائفون الخاضعون المتواضعون الذاکرون اللّه کثیرا هم یسبقون الناس الی الجنّة؟قال:لا،و لکن فقراء المسلمین،فانّهم یتخطّون رقاب الناس،فیقول لهم خزنة الجنّة:کما أنتم حتّی تحاسبوا،فیقولون:بم نحاسب،فو اللّه ما ملکنا فنجور و نعدل،و لا افیض علینا فنفیض و نبسط،و لکنّا عبدنا ربّنا حتّی دعانا فأجبنا.

ابوذر گفت:عرض کردم یا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله:آیا جمعی که از خدا خائف و

ترسانند،و پیوسته در مقام خضوع و مذلّت و انقیادند نزد خداوند خود،و در مقام تواضع و شکستگی ثابتند با خدا و خلق،و یاد خدا بسیار می‌کنند،ایشان پیش از دیگران داخل بهشت خواهند شد؟حضرت فرمود:نه،و لیکن فقرای مسلمان پیش از دیگران داخل بهشت خواهند شد،به درستی که ایشان در محشر پا بر گردن مردم خواهند گذاشت،و صف‌های مردم را خواهند شکافت،و رو به بهشت روانه خواهند شد،پس خازنان بهشت به ایشان خواهند گفت:باشید تا حساب شما را بکنند،ایشان در جواب خواهند گفت:به چه چیز حساب ما را می‌کنند ما حکومت و پادشاهی و منصبی نداشتیم که از ما بپرسند عدالت کرده‌ایم یا جور و ظلم کرده‌ایم،و مال زیادی به ما نداده بودند که ما را حساب کنند که عطا کرده‌ایم یا نگاه داشته‌ایم،و لیکن در دنیا عبادت پروردگار خود کردیم تا وقتی که خدا ما را به سوی خود خواند،اجابت او کردیم و از دنیا بیرون آمدیم.

مدح فقر و فقرا و همنشینی ایشان

بدان که احادیث در مدح فقر و فقرا و همنشینی ایشان،و حرمت داشتن و مذمّت اهانت و خواری ایشان بسیار است،و احادیث نیز در مذمّت فقرا وارد شده است،و همچنین در باب اغنیا احادیث بر مدح و مذمّت ایشان وارد شده است.

و اکثر محقّقین جمع میان این احادیث به این نحو کرده‌اند:فقری که ممدوح است فقر الی اللّه است،و فقری که مذموم است فقر الی الناس است،و غنائی که ممدوح است غنای نفس است،و غنائی که مذموم است غنای به کثرت مال است که با حرص و طمع باشد،و از بعضی احادیث ظاهر می‌شود فقری که مذموم است آن است که آدمی در دین تنگ مایه باشد.

و تحقیق این مقام آن است که:هر چیز که حق سبحانه و تعالی در دنیا خلق فرموده،و در میان مردم مقرّر ساخته همه لطف و رحمت است،و چون عالم تکلیف و اختیار است،هر چیز را دو جهت هست،و حق تعالی آن چیز را برای

جهت خیر مقرّر فرموده،و مردم وسیلۀ جهت شر می‌گردانند.

مثل آنکه مال را حق تعالی در دنیا خلق فرموده که آن را وسیلۀ قوّت بر عبادت و تحصیل سعادات گردانند،و جمعی به سبب ترک آن به انواع کمالات فائز گردند، پس اگر مال نمی‌بود قوّت بر عبادت به هم نمی‌رسید،و ثوابی که بر تصدّقات و خیرات مترتب می‌شود حاصل نمی‌شد،و اگر مال نمی‌بود ثوابی که بر ترک مال حاصل می‌شود حاصل نمی‌شد،و لیکن این مال را فتنه هم ساخته است که به آن تحصیل انواع بدیها می‌توان نمود،و این جهت را در آن برای این مقرّر فرموده است که بر ترکش مثاب شوند،امّا جمعی آن را وسیلۀ غیر آن کار می‌کنند که برای آن مخلوق شده است،و باعث شقاوت ایشان می‌شود،پی هرجا که مذمّت مال و غنا واقع شده است به سبب آن جهت شرّی است که در آن هست،و مردم آن را جهت شر می‌کنند،و اگرنه اصل آن جهت را حق تعالی برای وسیلۀ خیر مقرّر فرموده است،و هرجا که مدح آن واقع شده است به سبب آن جهات خیری است که در آن هست.

و همچنین فقر و احتیاج وسیله‌ای است برای تحصیل سعادات که آدمی بر مشقّت آن صبر نماید،و به ثوابهای عظیم فائز گردد،و رو به خدا آورد،و از خدا طلب نماید،و به سبب آن او را قرب حاصل شود،و محتاج به محرّمات نشود،و از برای خدا ترک نماید،و به اعلی درجۀ زهد و ورع برسد،و لیکن گاه است که بر آن صبر نمی‌کنند،و به سبب آن مرتکب سؤال از مخلوق می‌شوند،و آن از بدترین نقایص و عیبهاست،و گاهی به سبب آن مرتکب محرّمات می‌شوند،و گاهی به سبب آن به خداوند خود بدگمان می‌شوند و نسبت جور و ظلم به خدا می‌دهند،و

کافر می‌شوند، چنانچه در حدیث وارد شده است که:فقر نزدیک است کفر باشد ⁽¹⁾.

پس معلوم شد اصل فقر نعمت و رحمت است،و لیکن گاه هست آدمی به اختیار خود آن را وسیلۀ شقاوت می‌نماید،پس هرجا که مدح وارد شده است جهت خیرش را مدح فرموده‌اند،و هرجا که مذمّت وارد شده است جهت شرّش را مذمّت فرموده‌اند،و چون نسبت به اکثر نفوس فقر و احتیاج موجب صلاح است، و توانگری مورث طغیان و فساد،لهذا مدح فقر پیشتر شده است،و مذمّت غنا بیشتر فرموده‌اند،چنانچه حق تعالی می‌فرماید:به درستی که آدمی طغیان می‌کند چون خود را مستغنی و بی‌نیاز دید،یا گمان کرد که بی‌نیاز است ⁽²⁾.

و در این آیه نکته‌ای به خاطر رسیده:چون محال است که آدمی بی‌نیاز شود، بلکه هرچند غنی‌تر می‌شود احتیاجش بیشتر می‌شود،لهذا نفرموده وقتی که مستغنی می‌شود،بلکه فرموده وقتی که خود را مستغنی دانست و گمان کرد مستغنی شده است.

و همچنین عبادات را حق‌تعالی برای این مقرّر فرموده که وسیلۀ سعادات گردانند،گاه باشد کسی عبادتی را وسیلۀ شقاوتی گرداند،و معاصی را برای این مقرّر فرمود که ترک آن را وسیلۀ سعادات گردانند،یا اگر به غفلت از ایشان صادر شود به توبه و ندامت از آن به مرتبۀ عالیۀ کمالات فائز گردند،و اگر معصیت نمی‌بود کی مردم به ترک آن مثاب می‌شدند،و آن شکستگی و انکسار و عجز توبه‌کاران از کجا به هم می‌رسید،و اگر ترک اولای حضرت آدم و حضرت داود و

سایر انبیا نمی‌بود آن گریه و زاریها که موجب قرب و کمالات نامتناهی گردیده از کجا حاصل می‌شد.

چنانچه واقع شده است که اگر شما گناه نمی‌کردید،و قادر بر گناه نبودید،خدا خلق دیگر می‌فرمود که قادر بر گناه باشند،و گناه از ایشان صادر شود،و سخن در اینجا بسیار نازک می‌شود،و عقلها اکثر از ادراک این معنی قاصر است،مجملا اگر درست تفکّر کنی می‌یابی که هر چیز که حق‌تعالی در این عالم مقرّر فرموده همه عین صلاح بندگان است،و همه لطف و رحمت است،و لیکن بندگان به غیر مصرفش صرف می‌کنند.

مثلا اگر بزرگی خانه‌ای برای کسی بفرماید،و دیوان خانۀ نفیس برای او مقرّر سازد،و آب‌ریزی در آنجا بفرماید که برای او بسازند،و انواع ما یحتاج او از مساکن بسازند،اگر دیوان‌خانه را آب‌ریز کند،و آب‌ریز را مسکن خود کند،و برود در میان آب‌ریز بنشیند،از صاحب‌خانه تقصیری نخواهد بود،و در این مسائل که فروع مسائل قضا و قدر است تفکّر ننمودن بهتر است،و مجمل دانستن که حق‌تعالی علیم حکیم است و ظالم نیست،و آنچه می‌کند عین عدالت و حکمت است؛زیرا تفکّر در این باب موجب لغزشهاست،و عقل اکثر مردم به آن احاطه نمی‌تواند کرد، و ائمّه از تفکّر در این باب نهی فرموده‌اند،و چون جمع میان اخبار بر وجه اجمال بیان شد بعضی از اخبار را نیز نقل کنیم.

به سند معتبر از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است که فقراء مؤمنان در باغهای بهشت خواهند بود،و تنعّم خواهند فرمود پیش از اغنیای ایشان به چهل سال،بعد از آن فرمود:برای تو مثلی بیان کنم مثل فقرا و اغنیا از بابت مثل دو کشتی است که بر عشاری بگذرد،و نظر کند یکی را ببیند خالی است و هیچ‌چیز ندارد می‌گوید که برو و نظر کند به دیگری ببیند پر از متاع است می‌گوید این را نگاه

دارید تا عشورش را حساب کنیم ⁽¹⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:دو چیز است فرزند آدم از آنها کراهت دارد:مرگ را کراهت دارد و راحت مؤمن از بلاها و فتنه‌ها در مرگ است،و از کمی مال کراهت دارد،و هرچند مال کمتر است حساب سبک‌تر است ⁽²⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:هلاک کرد مردمان را دو چیز:خوف درویشی و فقر،و طلب بزرگی و فخر ⁽³⁾.

و به سند متبر از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام منقول است که:خفیف و سبک مشمارید فقیران شیعیان علی بن ابی طالب و فرزندانش را،به درستی که یکی از ایشان در قیامت شفاعت می‌کند مثل ربیعه و مضر را که دو قبیلۀ عظیمند از قبایل عرب ⁽⁴⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:مصیبتهای دنیا عطاهای حق تعالی است،و فقر را حق‌تعالی برای مؤمن در خزائن خود ضبط می‌فرماید ⁽⁵⁾.

و در حدیث دیگر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله روایت فرمود:فقر امانتی است که حق تعالی به خلق می‌سپارد،کسی که آن را پنهان دارد خدا او را مثل ثواب کسی می‌دهد که روزها به روزه باشد،و شبها به عبادت ایستد،و کسی که آن را اظهار نماید به کسی که قادر باشد بر قضای حاجت او و نکند،پس او را کشته است،و نمی‌گویم او را به شمشیر و نیزه کشته،و لیکن به سبب جراحتی که به دل او رسانیده

او را کشته است ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:هرچند ایمان آدمی زیاده می‌شود تنگی معیشت او بیشتر می‌شود ⁽²⁾.

و فرمود:اگرنه این بود که مؤمنان در طلب روزی بر خدا الحاح می‌کردند، هرآینه ایشان را از حالی که دارند به حالی تنگ‌تر نقل می‌فرمود،و حق تعالی دنیا را به کسی عطا نفرموده مگر برای عبرت،و از کسی دور نکرده مگر برای آزمایش ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:حق تعالی برای شیعیان ما در دولت‌های باطل مقرّر نفرموده است مگر قوت ضروری ایشان را،اگر خواهند به مشرق روند،و اگر خواهند به مغرب روند زیاده از این به دستشان نمی‌آید ⁽⁴⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:حق تعالی روز قیامت التفات می‌فرماید به سوی فقرای شیعیان،مانند کسی که معذرت از جمعی خواهد-و در حدیث دیگر:مانند برادری که از برادری عذر طلبد-و می‌فرماید:به عزّت و جلال خود قسم که شما را فقیر نکردم در دنیا برای اینکه شما نزد من خوار و ذلیل بودید،و امروز خواهید دانست که با شما چه لطفها خواهم فرمود،هرکس که به شما در دنیا توشه‌ای داده است و نیکی به شما کرده است دستش را بگیرید داخل بهشت کنید.

پس یکی از فقرا گوید:پروردگارا اهل دنیا در دنیای خود عیشها کردند،و زنان خوب خواستگاری نمودند،و جامه‌های ملایم نفیس پوشیدند،و طعامهای لذیذ خوردند،و در خانه‌های نفیس نشستند،و بر اسبان قیمتی سوار شدند،امروز به ما

عطا کن آنچه به ایشان عطا فرموده بودی،حق سبحانه و تعالی در جواب فرماید:

برای تو و هریک از یاران و امثال تو از فقرا مقرّر ساخته‌ام هفتاد برابر آنچه به اهل دنیا عطا کرده بودم از روزی که دنیا را آفریده‌ام تا انقضای دنیا ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر از آن حضرت منقول است که:روزی شخص مال‌داری با جامه‌های پاکیزه دربر داشت به خدمت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله آمد و نشست،و بعد از او مرد پریشانی که جامه‌های چرکین پوشیده بود آمد و در پهلوی آن مرد غنی نشست،آن مرد جامه‌های خود را جمع کرد و از زیر دامن او کشید،حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:ترسیدی که از فقر او چیزی به تو بچسبد؟گفت:نه،فرمود:

ترسیدی از توانگری تو چیزی به او برسد؟گفت:نه،فرمود:ترسیدی جامه‌ات کثیف و چرکین شود؟گفت:نه،فرمود:پس چرا چنین کردی؟گفت:یا رسول اللّه مرا قرین بدی هست که آن شیطان یا نفس امّاره است که هر قبیحی را در نظر من زینت می‌دهد،و هر حسن و نیکوئی را در نظر من قبیح و زشت می‌نماید،و اینک به تدارک این عمل نصف مال خود را به این مرد فقیر عطا کردم،حضرت از آن مرد پریشان پرسیدند که:قبول می‌کنی؟گفت:نه،آن غنی پرسید:چرا قبول نمی‌کنی؟گفت:می‌ترسم به آن بلا مبتلا شوم که تو مبتلا شده‌ای ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:حق تعالی به حضرت موسی وحی فرمود:ای موسی هرگاه دیدی که فقر رو به تو آورده است بگو مرحبا به شعار صالحان،و چون دیدی که توانگری رو به تو آورده است بگو گناهی کرده‌ام که خدا مرا در دنیا به عقوبت آن گرفتار کرده است ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:خوشا به حال مساکین که بر فقر خود صبر کنند،ایشانند جمعی که ملکوت آسمان و زمین را مشاهده می‌کنند ⁽¹⁾.

و فرمود:ای گروه مساکین به فقر خود راضی و خوشنود باشید،و چنان کنید که خدا از دل شما رضا را بیابد،تا حق تعالی شما را ثواب عظیم بدهد بر فقر شما،و اگر چنین نکنید چندان ثواب نخواهید داشت ⁽²⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:چون روز قیمت شود منادی از جانب حق تعالی ندا کند:کجایند فقرا؟پس گروه بسیاری از مردم برخیزند،پس حق تعالی ندا فرماید:ای بندگان من؟گویند:لبیک ای پروردگار ما،پس فرماید:

شما را در دنیا فقیر نکردم برای اینکه رتبۀ شما نزد من پست بود،و لیکن می‌خواستم درجۀ شما را امروز بلند کنم بروید و صورتهای مردم را ملاحظه کنید، هرکس به شما نیکی و احسان کرده است آن احسان را به من کرده است،از جانب من شما بهشت را به مکافات عمل ایشان بدهید ⁽³⁾.

و از محمّد بن الحسین خزّاز منقول است که حضرت صادق علیه السّلام به من فرمود:آیا به بازار می‌روی میوه‌ها و غیر آنها از چیزها که می‌فروشند و قادر بر خریدن آنها نیستی آرزو می‌کنی؟گفتم:بلی،فرمود:به عدد هر چیزی که می‌بینی و قدرت بر خرید آنها نداری یک حسنه در نامۀ عملت می‌نویسند ⁽⁴⁾.

و به سند صحیح از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است:چون روز

قیامت می‌شود گروهی از صحرای محشر برمی‌خیزند،و می‌آیند تا در بهشت،و در بهشت را می‌کوبند،پس خازنان بهشت به ایشان می‌گویند:شما کیستید؟ می‌گویند:مائیم فقرا،می‌گویند:آیا پیش از حساب می‌خواهید داخل بهشت شوید؟می‌گویند:چیزی به ما نداده بودند که ما را بر آن حساب کنند،در این حال از جانب ربّ العزّه ندا رسد:راست می‌گویند ایشان را داخل بهشت کنید ⁽¹⁾.

و حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام فرمود:حق سبحانه و تعالی می‌فرماید:من توانگران را غنی نکرده‌ام برای اینکه نزد من گرامی بودند،و فقیران را فقیر نکردم برای اینکه نزد من بی‌مقدار بودند،و لیکن فقیران را وسیلۀ ابتلا و امتحان اغنیا گردانیدم،و اگر فقرا در دنیا نمی‌بودند اغنیا مستوجب بهشت نمی‌شدند ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:مال‌داران شیعیان ما امینان مایند بر محتاجان ایشان،پس از برای ما فقیران را محافظت نمائید تا خدا شما را محافظت نماید ⁽³⁾.

و به سند صحیح منقول است که امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:فقر و بی‌چیزی مؤمنان را بیشتر زینت می‌دهد از لجام نفیسی که عذار اسب را زینت دهد ⁽⁴⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:فقر مرگ بزرگ است ⁽⁵⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:فقر مرگ سرخ است،راوی پرسید:فقر از دینار و درهم را می‌فرمائید؟فرمود:نه و لیکن مراد فقر دین است ⁽⁶⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:هرکه سبک شمارد و خفیف کند فقیر

مسلمانی را،البتّه حق‌تعالی را سبک شمرده است،و خدا او را در روز قیامت خفیف و سبک می‌دارد،مگر اینکه از این عمل توبه کند،و هرکه فقیر مسلمانی را گرامی دارد،چون خدا را روز قیامت ملاقات نماید از او راضی باشد ⁽¹⁾.

و حضرت امام رضا علیه السّلام فرمود:هرکه ملاقات نماید فقیر مسلمانی را و بر او سلام کند برخلاف سلامی که به اغنیا می‌کند،چون در قیامت خدا را ملاقات نماید یعنی به مقام حساب آید از او در خشم باشد ⁽²⁾.

یا أباذر انّ الدنیا مشغلة للقلوب و الأبدان،و انّ اللّه تبارک و تعالی سائلنا عمّا نعّمنا فی حلاله،فکیف بما نعّمنا فی حرامه.

یا أباذر انّی قد دعوت اللّه جلّ جلاله أن یجعل رزق من یحبّنی الکفاف،و أن یعطی من یبغضنی کثرة المال و الولد.

ای ابوذر دنیا مشغول کنندۀ دلها و بدنهاست از یاد خدا و کار خدا،و به درستی که حق تعالی از ما سؤال خواهد کرد از آنچه تنعّم کرده باشیم در حلال او،پس چگونه از ما سؤال ننماید از آنچه تنعّم کرده باشیم در حرام او.

مدح کفاف

ای ابوذر من از خدا سؤال کردم که بگرداند روزی هرکس که مرا دوست دارد به قدر کفاف،و عطا فرماید به کسی که مرا دشمن دارد بسیاری مال و فرزند.

بدان که این حدیث دلالت می‌کند بر اینکه بر حلال نیز حساب می‌باشد،و سابقا احادیث گذشت که بر صرف کردن حلال مؤمنان را حساب نمی‌کنند،و ممکن است مراد از مؤمنان در آنجا مؤمنان خالص باشد،و در اینجا مراد از اینکه از

ما سؤال می‌کنند این باشد که از بعضی از افراد مسلمانان سؤال می‌کنند،یا آنکه مراد از حساب نکردن آن باشد که تقاصّ از حسنات ایشان به ازای آن نمی‌کنند،و مراد از سؤال کردن این باشد که تفحّص آنها می‌فرماید.

و بدان که احادیث در مدح کفاف بسیار واقع شده است.

چنانچه منقول است از حضرت علی بن الحسین علیه السّلام که:رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله گذشتند به شبانی که شتری چند داشت و می‌چرانید،از او شیر طلبیدند،در جواب گفت:آنچه در پستانهای شتران است چاشت مردم قبیله است،و آنچه در ظرفهاست پسین می‌خورند،حضرت فرمود:خداوندا مال و فرزندش را بسیار کن، پس گذشتند به شبان دیگر که گوسفندان خود را می‌چرانید،و از او شیر طلبیدند، او آنچه در پستانهای شتران بود دوشید با آنچه در ظرفها بود خدمت حضرت فرستاد،و یک گوسفند نیز به هدیّه فرستاد و گفت:این نزد ما حاضر بود،و اگر زیاده احتیاج است دیگر بفرستم،حضرت فرمود:خداوندا به قدر کفاف او را روزی بده،بعضی از اصحاب عرض کردند:یا رسول اللّه برای کسی که سؤال تو را رد کرد دعائی کردی که ما همه آن را می‌خواهیم،و برای کسی که حاجت تو را برآورد دعائی فرمودی که همۀ ما از آن کراهت داریم،حضرت فرمود:آنچه از دنیا کم و کافی باشد بهتر است از آنچه زیاده باشد و آدمی را از یاد خدا غافل کند، خداوندا محمّد و آل محمّد را به قدر کفاف روزی بده ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:خداوندا روزی کن محمّد و آل محمّد را،و هرکه ایشان را دوست دارد، عفّت از محرّمات و شبهات،و کفاف در روزی،و قسمت کن کسی را که دشمن

محمّد و آل او باشد بسیاری مال و فرزند ⁽¹⁾.

و به سند دیگر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:خداوند عزّ و جلّ می‌فرماید:

بندۀ مؤمن محزون می‌شود از اینکه من روزی را بر او تنگ می‌کنم،و حال آنکه باعث زیادتی قرب او می‌شود به سوی من،و خوشحال می‌شود بندۀ مؤمن که روزی را بر او فراخ گردانم،و حال آنکه باعث دوری او می‌شود از من ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:خداوند عالمیان می‌فرماید:خوشحال‌ترین مردم و مقرّب‌ترین ایشان نزد من بندۀ مؤمنی است که بهرۀ عظیم از صلاح داشته باشد،و نیکو عبادت پروردگار خود کند،و در پنهانی بندگی خدا کند،و در میان مردم گم‌نام باشد،و انگشت نما نباشد،و روزی او به قدر کفاف باشد،و صبر کند بر آن و به زودی مرگ او رسد و میراثش کم باشد،و گریه‌کنندگانش کم باشند ⁽³⁾.

یا أباذر طوبی للزاهدین فی الدنیا الراغبین فی الآخرة،الذین اتّخذوا أرض اللّه بساطا،و ترابها فراشا،و ماءها طیبا،و اتّخذوا کتاب اللّه شعارا،و دعاءه دثارا،یقرضون الدنیا قرضا.

یا أباذر حرث الآخرة العمل الصالح،و حرث الدنیا المال و البنون.

ای ابوذر خوشا حال جمعی که زهد در دنیا اختیار نموده‌اند،و ترک دنیا کرده‌اند،و به سوی آخرت و اعمالی که موجب سعادت آخرت است رغبت نموده‌اند،و ایشان گروهی‌اند که زمین خدا را بساط خود ساخته‌اند،و خاک زمین را

فرش و بستر خود قرار داده‌اند،و از بوی خوش به آب قناعت کرده‌اند که خود را به آب از بوهای بد پاک می‌کنند،و کتاب خدا را پیراهن تن خود گردانیده‌اند،و پیوسته تلاوت می‌کنند و به آن عمل می‌نمایند،و دعا و تضرّع به درگاه خدا را لباس خود ساخته‌اند،که هرگز از خود جدا نمی‌کنند،و دنیا را از خود بریده‌اند بریدنی، یا آنکه قرض می‌دهند قرض دادنی که در آخرت عوض بگیرند.

ارزش عمل صالح و خالص

ای ابوذر زراعت آخرت عمل صالح است،و زراعت دنیا مال و فرزندان است.

حضرت در اینجا اشاره فرموده به تفسیر آن آیه که مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ وَ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ ⁽¹⁾

ترجمه‌اش این است:هرکه اراده نماید در دنیا کشت آخرت را،یعنی عمل چندی را که موجب ثواب آخرت باشد،در این نشأه تحصیل نماید،و تخم ایمان در بوستان دل بکارد،و به آب اعمال صالحه آن را پرورش دهد،تا در عرصۀ قیامت حاصل آن را بردارد،و زیاده کنیم برای او در کشت او،یعنی:بدهیم او را به عوض آن از ده تا هفتصد و زیاده بر آن،یا آنکه او را توفیق زیادتی خیرات کرامت کنیم،و هرکه اراده نماید زراعت و کشت دنیا را یعنی در اعمال و افعال پیوسته غرضش تحصیل دنیا باشد می‌دهیم او را بهره و نصیبی از دنیا به قدر مقتضای حکمت و مصلحت،و او را در آخرت بهره‌ای نخواهد بود.

و حاصلش آن است،هرکه عملی برای آخرت کند در عمل خود موفّق می‌شود،و میامین برکات آن به روزگار او عاید می‌گردد،و در آخرت حسنات او مضاعف می‌شود،و هرکه عمل او از برای دنیا باشد روزی مقرّر به او می‌رسد اما نه

بر وجهی که مدّعای او باشد،و مانند شیطان ثواب خود را در دنیا می‌یابد،و او را در آخرت هیچ بهره‌ای نخواهد بود.

و لهذا افعال ریاکاران و اصحاب بدعت در دنیا چند روزی به مدد شیطان به ایشان نفعی می‌رساند و در آخرت محرومند،و جمعی که نیّت خود را برای خدا خالص کرده‌اند غالب اوقات در دنیا بر اعمال ایشان ثمره‌ای مترتّب نمی‌شود تا مزد خود را در آخرت کامل بیابند،و در دنیا عمل ایشان مشوب به اغراض فاسدۀ دنیوی نباشد؛زیرا هیچ عملی را حق تعالی بی‌مزد نکرده است،حتّی کافران هند که زحمتهای ریاضت شاقّه برای امور فاسدۀ دنیا می‌کشند چنانچه می‌شنویم به آن مطلب فاسد می‌رسند،مثل این‌که می‌خواهند ایشان را کشف سفلیات حاصل شود،و گاه هست به آن مطلب خود می‌رسند چون از سعادات آخرت محرومند.

و بسا باشد مسلمانی از روی اخلاص خدا را سالها عبادت کند،و حق‌تعالی این معنی را به او ندهد؛زیرا ثواب او را در آخرت ذخیره فرموده،و مصلحت او را نمی‌داند که در دنیا به او بدهد؛زیرا این معنی باعث انانیّت و عجب او می‌شود،و از خدا باز می‌ماند.

حتّی آنکه در حدیث وارد شده است:ایمان مؤمن که کامل باشد حق‌تعالی خواب دیدن را هم از او مسدود می‌گرداند.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:به درستی که مؤمن نیکی که می‌کند مردم شکر او نمی‌کنند،و احسان او در میان خلق مشهور نمی‌شود؛زیرا که چون از برای خدا می‌کند نیکی و معروف او به آسمان بالا می‌رود،و در زمین پهن نمی‌شود،و نیکی و احسان کافر را شکر می‌کنند؛زیرا که معروف و نیکی او از برای مردم است،و در میان مردم منتشر می‌شود،و به آسمان بالا نمی‌رود،و مقبول

الهی نمی‌شود ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر از امام موسی کاظم علیه السّلام منقول است که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله را کفران نعمت می‌کردند،و شکر احسان او نمی‌کردند،با اینکه حقّ نعمت و احسان بر قرشی و عربی و عجمی داشت،و چه کس معروف و نیکیش بر خلق زیاده از آن حضرت بود،و همچنین ما اهل بیت را کفران می‌کنند،و شکر نیکی و احسان ما را مرعی نمی‌دارند،و نیکان مؤمنان نیز چنین‌اند که احسانها و نیکی‌های ایشان را کسی شکر نمی‌کند ⁽²⁾.

و ایضا منقول است که مفضّل بن عمر به حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام عرض نمود:جمعی از علمای عامّه که نزد مایند می‌گویند چون حق‌تعالی بنده‌ای را دوست داشت ملکی از آسمان برای رفعت شأن او ندا می‌کند که خدا فلان شخص را دوست می‌دارد شما او را دوست دارید،پس محبّت او در دلهای مردم می‌افتد، و هر بنده‌ای را که دشمن داشت منادی از آسمان ندا می‌کند که حق‌تعالی فلان شخص را دشمن می‌دارد شما او را دشمن دارید،پس عداوت او در دلهای مردم افتد،چون این را گفتم حضرت راست نشستند،و سه مرتبه به دست اشاره نمودند،و گفتند:نه چنین نیست که ایشان می‌گویند،و لیکن چون حق‌تعالی بنده‌ای را دوست داشت مردم را در زمین وامی‌دارد که به عداوت و دشمنی او مشغول می‌شوند،و بد او را می‌گویند،پس آنها گناهکار می‌شوند و موجب ثواب و اجر او می‌شود،و چون بنده‌ای را دشمن دارد او را محبوب مردم می‌گرداند که به ناحق مدد او کنند،و او و مدح‌کنندگان او هر دو گناهکار باشند،بعد از آن فرمود:

چه کس نزد خدا محبوب‌تر از حضرت یحیی بن زکریّا بود مردم با او عداوت کردند تا او را کشتند،و کدام بنده نزد خدا محبوب‌تر از حضرت علی بن ابی طالب بود،از مردم آن آزارها را کشید که می‌دانی،و چه کس نزد خدا محبوب‌تر از حضرت حسین بن علی علیه السّلام بود،مردم آزار او کردند تا او را شهید نمودند ⁽¹⁾.

و بدان که در فقرات فرمایشات حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله اشعار فرموده‌اند به فضیلت قرآن بر دعا؛زیرا فرموده‌اند:قرآن را شعار خود کرده‌اند،و دعا را دثار خود نموده‌اند،و شعار جامۀ ملاصق بدن را می‌گویند،و دثار را بر جامۀ دیگر که بر بالای آن پوشند اطلاق می‌کنند،و جامۀ ملاصق بدن اختصاصش به آدمی بیشتر می‌باشد،و احادیث در این باب اختلاف دارد،از بعضی احادیث افضلیّت قرآن ظاهر می‌شود،و از بعضی افضلیّت دعا،و بعضی چنین جمع کرده‌اند که اگر معنی قرآن را یابد قرآن بهتر است،و اگرنه دعا،و بعضی برعکس گفته‌اند.

و آنچه این خاکسار را به خاطر می‌رسد آن است که:نسبت به احوال مختلف می‌باشد،و آدمی باید طبیب نفس خود باشد،و در هر حالی آنچه مناسب آن داند خود را بر آن بدارد و گاه است که آدمی را حالتی بهم می‌رسد که قرآن آدمی را بیشتر مرغوب است،و گاه است که آدمی را دعا بیشتر به اصلاح می‌آورد،و گاه است که میان دعاها دعای خاصّی آدمی را باعث قرب می‌شود،مثل آنکه گاه هست که آدمی در مقام خوف است،اگر خوف سهلی دارد،مناسب آن است که دعاهائی که مشتمل بر تخویف است بخواند،تا چون مادّه‌اش مستعد شده است باعث کمال آن صفت گردد،و اگر خوف بسیار دارد دعاهای رجا بخواند که خوف بسیار به یأس می‌انجامد،و همچنین در باب رجا و سایر صفات نفسانی،و همچنین در باب قرآن

خواندن، و بسیار است که آدمی آیه یا دعائی را مکرّر خوانده است و چندان در آن تأثیر نکرده است،و در بعضی احوال که موافق حال او افتاد چندان در او تأثیر می‌کند که فوق او متصوّر نیست،و چندان از آن معارف بر او فائض می‌شود که احصا نمی‌توان نمود،و در این باب سخن بسیار و عرصۀ سخن تنگ است،اگر خدا خواهد در محلّ مناسب بیان شود انشاء اللّه تعالی.

یا أباذر انّ ربّی أخبرنی،فقال:و عزّتی و جلالی ما أدرک العابدون درک البکاء عندی،و انّی لأبنی لهم فی الرفیق الأعلی قصرا لا یشرکهم فیه أحد،قال:قلت:یا رسول اللّه أیّ المؤمنین أکیس؟ قال:أکثرهم للموت ذاکرا و أحسنهم له استعدادا.

یا أباذر اذا دخل النور القلب انفسح القلب و استوسع،قلت:فما علامة ذلک بأبی أنت و أمّی یا رسول اللّه؟قال:الانابة الی دار الخلود،و التجافی عن دار الغرور،و الاستعداد للموت قبل نزوله.

ای ابوذر به درستی که پروردگار من مرا خبر داد و فرمود:به عزّت و جلال خود قسم می‌خورم که نمی‌یابند عابدان از هیچ عملی آنچه از گریه می‌یابند نزد من از ثواب و قرب،و به درستی که من از برای ایشان بنا می‌کنم در اعلای مراتب بهشت در جوار پیغمبران و مقرّبان خود قصری را که هیچ‌کس در آن قصر و مرتبه با ایشان شریک نباشد،ابوذر گفت:یا رسول اللّه کدام یک از مؤمنان زیرک‌تر و عاقل‌ترند؟ فرمود:آنان که یاد مرگ بیشتر می‌کنند،و تهیّۀ آن را نیکوتر درست می‌کنند.

ای ابوذر چون نور در دل آدمی داخل شد آن دل گشاده و فراخ می‌شود،ابوذر گفت:علامت این حال چیست پدر و مادرم فدای تو باد یا رسول اللّه؟فرمود:

علامت منوّر بودن و گشادگی دل میل آدمی است به سوی آخرت که خانۀ جاوید است،و رجوع کردن به کاری که برای آن خانه به کار آید،و پهلو تهی کردن از دنیا که خانۀ فریب و مکر و غفلت است،و مستعدّ و مهیّا شدن برای مرگ پیش از آنکه برسد.

بدان که احادیث در باب فضل گریستن برای خدا را سابقا ایراد کردیم،و از عقل و شرع معلوم است که تضرّع به درگاه بی‌نیاز مورث سعادت دنیا و آخرت است،و گریه را مراتب بسیار است،و هرکس در خور مرتبۀ خود از آن بهره‌ای می‌برد،یکی می‌گرید و نان از خدا می‌طلبد،و دیگری خلاصی از جهنّم می‌طلبد،و دیگری بهشت می‌طلبد،و دیگری قرب می‌طلبد تا به مرتبۀ محبّان که از هر قطره‌ای صد هزار لذّت می‌برند،و هیچ لذّتی را به این برابر نمی‌کنند،و چنانچه در آخرت کسی شریک قصر ایشان نیست،در دنیا نیز کسی از لذّت ایشان خبر ندارد.

و احادیث در باب یاد مرگ کردن،و به اعمال صالحه مهیّای آمدن مرگ شدن که چون در رسد آدمی را حسرت نباشد نیز گذشت،و معنی دل را نیز بیان کردیم،و روشنی دل به علم و معرفت و محبّت و نیّات صادقه و صفات حسنه می‌باشد؛زیرا چنانچه روشنیهای ظاهری دیدۀ ظاهری را بینا می‌کند که تمیز کند میان اشیاء و حقیقت الوان و اشخاص را بداند و راههای ظاهری را گم نکند،همچنین علم و معارف موجب این است که دیدۀ دل بینا شود،و نفس ناطقۀ انسانی که از آن تعبیر به قلب می‌کنند تمیز میان نیک و بد بکند،و راه حق را بیابد و گم نکند.

و همچنین هریک از صفات حسنه و نیّات صحیحه که او را با اعمال شایسته راهنمائی می‌نمایند به منزلۀ چراغی و مشعلی بلکه خورشیدی‌اند برای نفس،و با این انوار در دلهای کاملان چراغانی است از علم و معرفت و انواع کمالات روحانی، و گشادگی دل کنایه از استعداد قبول حق و معارف الهی است؛زیرا که دلهای اشقیاء

مانند ظرفی است میان‌پر که گنجایش هیچ‌چیز نداشته باشد،لهذا هیچ هدایتی در آن داخل نمی‌شود،و قبول هیچ حقّی نمی‌کند.

و دلهای مؤمنان در گنجایش معارف مختلف است به سبب کمال و نقص ایشان در مراتب ایمان،بعضی از بابت پیاله‌ای است که گنجایش اندکی از علوم و معارف دارد،و اگر زیاده از قدر حوصله‌اش بر آن بریزند از سر بدر می‌رود،و از بسیاری عبادات و کمالات وسعت زیاده می‌شود،و استعداد قبول معارف بیشتر می‌شود، تا آنکه به منزلۀ دریائی می‌شود که هرچند نهرهای حقایق بر آن بریزند مطلقا او را از خانه بدر نمی‌برد،و آن انوار معنوی سبب گشادگی می‌شود،و این گشادگی سبب ادراک قبول می‌گردد که قبایح دنیا و بدیهای دنیا را بداند،و ترک آنها نماید،و محاسن اعمال حسنه و درجات رفیعۀ آخرت و کمالات معنوی را دانسته طالب آنها شود،و به تحصیل آنها خود را مستعدّ مرگ گرداند.

یا أباذر اتّق اللّه و لا تری الناس أنّک تخشی اللّه،فیکرموک و قلبک فاجر.

یا أباذر لیکن لک فی کلّ شیء نیّة حتّی فی النوم و الأکل.

یا أباذر لیعظم جلال اللّه فی صدرک،فلا تذکره کما یذکره الجاهل عند الکلب اللهمّ اخزه،و عند الخزیر اللهمّ اخزه.

ای ابوذر از مناهی خدا بپرهیز و از خدا بترس،و به مردم چنین منما که از خدا می‌ترسی برای اینکه تو را گرامی دارند،و دلت مایل به فجور و بدیها باشد.

مذمت ریا

ای ابوذر باید تو را کاری که کنی نیّت قربتی باشد که همۀ کارها را از برای خدا کنی حتّی خواب کردن و چیز خوردن را.

ای ابوذر باید در دل تو جلال بزرگواری خدا باشد،و او را سبک یاد نکنی چنانچه جاهلان وقتی سگ را دیدند می‌گویند خدایا آن را خوار کن،و چون به خوک برخوردند می‌گویند خداوندا آن را خوار کن.

و احادیث در مذمّت ریا را در اوّل کتاب ایراد نمودیم.

و از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام منقول است که:حضرت عیسی علیه السّلام به حواریان فرمود:به حقّ و راستی می‌گویم به کار شما نمی‌آید که ظاهر خود را نیک کنید تا خوش آینده باشد،و دلهای شما فاسد باشد،و پست بدن خود را پاکیزه کنید،و دلهای شما کثیف و پرچرک باشد،و مباشید مثل غربال که آرد خوب را از خود بیرون می‌کند و نخاله و سبوس را در میان خود نگاه می‌دارد،همچنین شما کلام حکمت را از دهان خود بیرون می‌آورید برای مردم و کینه و بدیها را در سینۀ خود نگاه می‌دارید،ای بندگان دنیا مثل شما مثل چراغ است که مردم را روشنی می‌دهد و خود را می‌سوزاند،ای گروه بنی اسرائیل در مجالس علما بروید و لو اینکه به زانو راه روید خود را به آن مجالس برسانید،به درستی که حق‌تعالی زنده می‌کند دلهای مرده را به نور حکمت،چنانچه زنده می‌کند زمینهای مرده را به بارانهای درشت قطره.

و به سند معتبر از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است:خوشا حال بندۀ گمنامی که مردم اعتنا به شأن او نکنند،او مردم را شناسد و مردم او را نشناسند،و حق‌تعالی او را شناسد و از او خوشنود باشد،این جماعت چراغهای راه هدایتند که حق‌تعالی به برکت ایشان دفع می‌کند هر فتنه و تاریک‌کننده‌ای که مرد را به شبهه اندازد،و برای ایشان می‌گشاید در هر رحمتی را،ایشان افشای اسرار ائمّۀ خود را

نمی‌کنند،و جفاکار و ریاکننده نیستند ⁽¹⁾.

و بدان که کسی که عظمت الهی در نفس او مستقر گردیده،و پستی دنیا و اهل دنیا بر او ظاهر شده،و قدر اوقات عمر عزیز خود را دانست،در هر امری تا رضای خدا را در آن نداند و نیابد که به کار آخرت او می‌آید متوجّه آن کار نمی‌شود،و عمر خود را به بطالت ضایع نمی‌کند.

پس اگر خواهد چیزی بخورد چون منظور اصلی او در تحصیل آخرت است، برای این طعام می‌خورد که از عبادت الهی ضعیف نشود،و او را قوّت بندگی بهم رسد،و اگر این معنی به حسب واقع منظور او باشد فقط گذرانیدن در خاطر نباشد طعام خوردن او به این نیّت عبادت است،و این طعام همه نور می‌شود،و قوّتی که از او حاصل می‌شود صرف بندگی خدا می‌شود،و همچنین خواب را برای این می‌کند که در موقع عبادت حضور قلب داشته باشد،و عمل به فرمودۀ الهی کرده باشد تا بدن و عقل او ضعیف نشود،و اگر به بیت الخلا می‌رود برای این می‌رود که خود را از کثافات و نجاسات پاکیزه کند،تا در وقت عبادت مطهّر و مصفّا باشد،و با حضور قلب نماز تواند کرد.

و مجملی از تحقیق این مقام در اوّل کتاب گذشت،و در این مقام جناب مقدّس نبوی به این معنی اشاره فرموده‌اند که باید تو را در هر کاری نیّتی باشد،و هیچ کار را بی‌نیّت قربت بجا نیاوری،حتی در خواب کردن و طعام خوردن.

و آنچه حضرت فرموده‌اند که باید عظمت الهی را ملاحظه نمائی،و خدا را در مقامهای سهل ذکر نکنی،مراد این است که از روی بی‌اعتنائی در هر مقام خدا را یاد نکنی بی‌آنکه غرض تو یاد خدا یا توسّل به او باشد،و اگرنه گذشت که ذکر خدا در

هر حالی خوب است، و در احادیث وارد است که در صغیر و کبیر امور باید به خدا متوسّل باشند،و از او استعانت جویند،و جمیع حاجات خود را از خرد و بزرگ از او سؤال نمایند،و این معنی عین تعظیم الهی است،که خود و قدرت و توانائی خود را ناچیز داند،و در جمیع امور خود را محتاج خداوند خود داند،و بداند که حوائج کوچک و بزرگ نزد قدرت او یک نسبت دارد،و تفصیل این معنی انشاء اللّه بعد از این مذکور خواهد شد.

توصیف جهنم و عذاب آن

یا أباذر انّ للّه ملائکة قیاما من خیفته،ما رفعوا رؤسهم حتّی ینفخ فی الصور النفخة الآخرة،فیقولون جمیعا:سبحانک و بحمدک ما عبدنا کما ینبغی لک أن تعبد.و لو کان لرجل عمل سبعین نبیّا لاستقلّ عمله من شدّة ما یری یومئذ،و لو أنّ دلوا صبّت من غسلین فی مطلع الشمس لغلت منه جماجم من فی مغربها،و لو زفرت جهنّم زفرة لم یبق ملک مقرّب و لا نبیّ مرسل الاّ خرّ جاثیا علی رکبتیه،یقول:ربّی نفسی نفسی حتّی ینسی ابراهیم اسحاق علیهما السّلام یقول:یا ربّ أنا خلیلک ابراهیم فلا تنسنی.

ای ابوذر به درستی که حق‌تعالی را ملکی چند هست که پیوسته ایستاده‌اند از خوف الهی سر بالا نمی‌کنند،تا روزی که در صور بدمند دمیدن آخر که همگی خلق به آن زنده می‌شوند،پس جمیع ملائکه در آن حال می‌گویند:خداوندا تو را منزّه می‌دانیم از جمیع نقایص و عیبها،و از اینکه عبادت ما قابل درگاه تو باشد،و تو را بر جمیع نعمتها شکر می‌کنیم،و عبادت تو نکرده‌ایم چنانچه سزاوار است تو را عبادت کنند،و اگر شخصی عمل هفتاد پیغمبر داشته باشد عمل خود را سهل

شمارد از شدّت اهوالی که در آن روز مشاهده می‌نماید.

و اگر دلوی از غسلین جهنّم که چرک و ریم اهل جهنّم است که قرنها در دیگهای جهنّم جوشیده است در مشرق آفتاب بریزند از حدّت و حرارت آن مغز سر آن جماعتی که در مغرب آفتابند به جوش آید،و چون جهنّم در صحرای محشر بخروشد و به صدا آید،نماند احدی نه ملک مقرّب و نه پیغمبر مرسلی مگر آنکه به زانو درافتند،و هریک استغاثه کنند که پروردگارا مرا رحم کن و نجات بخش،و همه در اندیشۀ خود باشند،حتّی ابراهیم خلیل خدا اسحاق فرزند خود را فراموش کند،و به حال خود مشغول باشد،و گوید:ای پروردگار من من خلیل توأم ابراهیم، مرا در این روز از رحمت خود فراموش مکن،و لطف خود را از من باز مگیر.

بدان که از جملۀ عقایدی که انکار آنها کفر است و اقرار به آنها واجب و از ضروریات مذهب است اقرار کردن به بهشت و دوزخ است،و باید اعتقاد داشت که بهشت و دوزخ الحال موجودند.

چنانچه به سند معتبر منقول است که ابو الصلت هروی از حضرت علی بن موسی الرضا علیه السّلام پرسید که:بهشت و دوزخ اکنون موجود هستند؟فرمود:بلی به درستی که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله داخل بهشت شدند،و جهنّم را مشاهده فرمودند در شب معراج،ابو الصلت گفت:جمعی می‌گویند که حق‌تعالی مقدّر فرموده است که موجود سازد بهشت و دوزخ را و هنوز خلق نفرموده،حضرت فرمود:جمعی که این سخن را می‌گویند از ما نیستند،و ما از ایشان نیستیم،و کسی که انکار خلق بهشت و دوزخ کند تکذیب جدّ ما و تکذیب ما کرده است،و هیچ بهره‌ای از ولایت ما ندارد،و همیشه در آتش جهنّم خواهد بود،و بعد از آن حضرت استدلال به

آیات و احادیثی فرمود که دلالت بر خلق آنها می‌کند ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از محمّد بن مسلم منقول است که حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:و اللّه که بهشت خالی نیست از ارواح مؤمنان از روزی که خدا آن را خلق فرموده است ⁽²⁾.

و آیات و اخباری که دلالت بر این مطلب کند بسیار است.

و باید اعتقاد داشت که کفّار مخلّدند در عذاب جهنّم،و عذاب از ایشان هرگز برطرف نمی‌شود،و سنّیان و غیر ایشان از فرقه‌هائی که غیر شیعۀ اثناعشری‌اند هریک در مذهب خود متعصّب و راسخند و عقل ایشان کامل است و حجّت بر ایشان تمام شده است ایشان نیز در جهنّم مخلّد خواهند بود،و اگر عقل ایشان ضعیف باشد و در مذهب باطل خود راسخ نباشند و محبّت اهل بیت علیهم السّلام داشته باشند،مثل زنان و جمعی که ضعیف العقلند،و چندان تمیز میان حق و باطل نمی‌توانند کرد،حال ایشان موقوف است به امر الهی،ممکن است حق‌تعالی به فضل خود ایشان را از جهنّم نجات دهد،و فسّاق و صاحبان گناهان کبیره از شیعیان آل عصمت ایشان مستحقّ شفاعت و رحمت هستند،و ممکن است حق‌تعالی به فضل کامل خود ایشان را بیامرزد و به جهنّم نبرد،و اگر به جهنّم روند البتّه مخلّد نخواهند بود،و آخر نجات می‌یابند،و داخل بهشت می‌شوند.

و کسی که منکر ضروری از ضروریات دین باشد،مثل وجوب نماز و روزه و حج و زکات و بهشت و دوزخ و معاد جسمانی،و غیر اینها از اموری که ضروری دین شده است،و هرگاه صاحب آن دین است آن را شنیده است او کافر و مرتدّ است،

و مخلّد در آتش جهنّم است،هرچند به حسب ظاهر اظهار اسلام کند،و تفصیل این کلام را این مقام گنجایش ندارد.

و به سند صحیح از ابو بصیر منقول است که به امام جعفر صادق علیه السّلام عرض کردم:ای فرزند رسول خدا مرا بترسان از عذاب الهی که دلم بسیار قساوت به هم رسانیده است،فرمود:ای ابو محمّد مستعد باش برای زندگانی طولانی که زندگانی آخرت است،و آن را نهایت نیست،و فکر آن زندگانی را بکن و تهیّۀ آن را درست کن،به درستی که جبرئیل روزی به نزد حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله آمد و آثار اندوه در چهره‌اش ظاهر بود،و پیش از آن متبسّم و خوشحال می‌آمد،پس حضرت فرمود:

ای جبرئیل چرا امروز چنین غضبناک و محزون آمده‌ای؟جبرئیل گفت:امروز دمهائی را که بر آتش جهنّم می‌دمیدند از دست گذاشتند،فرمود:دمهای آتش جهنّم چیست ای جبرئیل؟

گفت یا رسول اللّه حق‌تعالی مرا امر فرمود هزار سال بر آتش جهنّم دمیدند تا سفید شد،پس هزار سال دیگر دمیدند تا سرخ شد،پس هزار سال دیگر دمیدند تا سیاه شد،و اکنون سیاه است،و تاریک،و اگر قطره‌ای از ضریع که عرق اهل جهنّم و چرک و ریم فرجهای زناکاران است که در دیگهای جهنّم جوشیده و به عوض آب به اهل جهنّم می‌خورانند در آبهای اهل دنیا بریزد،هرآینه جمیع مردم دنیا از گندش بمیرند،و اگر یک حلقه‌ای از زنجیری که هفتاد ذرع است و بر گردن اهل جهنم می‌گذارند بر دنیا بگذارند از گرمی آن تمام دنیا بگدازد،و اگر پیراهنی از پیراهن‌های اهل آتش را در میان زمین و آسمان بیاوزند اهل دنیا از بوی بد آن هلاک شوند.

پس چون جبرئیل اینها را بیان نمود،حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله و جبرئیل هر دو به گریه در آمدند،پس حق‌تعالی ملکی فرستاد به سوی ایشان که پروردگار شما سلام می‌رساند شما را و می‌فرماید:من شما را ایمن گردانیدم از آنکه گناهی کنید که

مستوجب عذاب شوید،پس بعد از آن هرگاه جبرئیل به خدمت آن حضرت می‌آمد متبسم و خندان بود.

پس حضرت صادق علیه السّلام فرمود:در آن روز اهل آتش عظمت جهنّم و عذاب الهی را می‌دانند،و اهل بهشت عظمت بهشت و نعیم آن را می‌دانند،و چون اهل جهنّم داخل جهنّم می‌شوند هفتاد سال سعی می‌کنند تا خود را به بالای جهنّم می‌رسانند،پس چون به کنار جهنّم می‌رسند ملائکه گرزهای آهن بر کلّۀ ایشان می‌کوبند تا به قعر جهنّم برمی‌گردند،پس پوستهای ایشان را تغییر می‌دهند،و پوست تازه بر بدن ایشان می‌پوشانند که عذاب در ایشان بیشتر تأثیر کند،پس حضرت به ابو بصیر گفت:آنچه گفتم تو را کافی است؟گفت:بس است مرا و کافی است ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از عمرو بن ثابت منقول است که حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:اهل جهنّم در آتش فریاد می‌کنند مانند سگان و گرگان که فریاد کنند از شدّت آنچه به ایشان می‌رسد از الم عذاب الهی،چه گمان داری ای عمرو به گروهی که ایشان را مرگ نمی‌باشد در جهنّم،و عذاب ایشان هرگز سبک نمی‌شود،و در میان آتش تشنه و گرسنه باشند،و کران و گنگان و کوران باشند،و روهای ایشان سیاه باشد،و محروم و نادم و پشیمان،و غضب کردۀ پروردگار خود رحم بر ایشان نکنند،و عذاب ایشان را تخفیف ندهند،و آتش بر ایشان افروزند،و از حمیم گرم جهنّم به عوض آب آشامند،و از زقّوم جهنّم به عوض طعام خورند،و به قلابهای آتش بدنهای ایشان را درند،و گرزهای آهن بر سر ایشان کوبند،و ملائکه بسیار غلیظ شدید ایشان را در شکنجه دارند،و بر ایشان رحم نمی‌کنند،و بر رو ایشان را

در آتش می‌کشند،و با شیاطین ایشان را در زنجیر و غلها و بندها مقیّد می‌سازند، اگر دعا کنند دعای ایشان مستجاب نمی‌شود،و اگر حاجتی طلبند برآورده نمی‌شود،این است حال جمعی که به جهنّم می‌روند ⁽¹⁾.

و منقول است در تفسیر این آیه که حق‌تعالی می‌فرماید:جبّار معاند را بعد از زندگانی به جهنّم می‌برند،و به خورد او می‌دهند از آبی که روان شود از پوست و گوشت اهل جهنّم،از چرک و ریم و زردابه که از تن دوزخیان چکد،و به تکلّف و رنج تمام جرعه جرعه می‌خورند آن را،و به گلویش فرو نمی‌برد از غایت تلخی و گند،و از همه طرف مرگ به او می‌رسد و به حال مرگ می‌باشد،و آرزوی مرگ می‌کند و لیکن نمی‌میرد،و بعد از هر عذابی عذابی سخت‌تر برای او هست، فرمود:آن صدید جهنّم را چون نزدیک او آورند رویش بریان می‌شود،و پوست و گوشت رویش می‌ریزد،پس چون می‌خورد جمیع امعا و احشایش پاره‌پاره می‌شود،و به زیرش می‌ریزد،و از هریک از ایشان مانند رودخانه از چرک و ریم روان می‌شود،و آن‌قدر می‌گریند که از آب دیدۀ ایشان نهرها جاری می‌شود،و در روهای ایشان جویها بهم می‌رسد،بعد از آن اشک منقطع می‌شود،و خون به جای اشک می‌بارد به حدّی که کشتیها در آب دیدۀ ایشان جاری می‌توان کرد ⁽²⁾.

و از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است که:جهنّم را هفت در است،از یک در فرعون و هامان و قارون کنایه از ابو بکر و عمر و عثمان است داخل می‌شوند،و از یک در مشرکان و کافران داخل می‌شوند از آن جماعتی که هرگز به خدا ایمان نیاورده‌اند،و از یک در بنی امیّه داخل می‌شوند که مخصوص ایشان

است و کسی با ایشان شریک نیست،و یک در دیگر باب لظی است،و یک در دیگر باب سقر است،و یک در دیگر باب هاویه است هرکه از آن در داخل شد هفتاد سال در جهنّم فرو می‌رود،پس جهنّم جوشی می‌زند و ایشان را به طبقۀ بالا می‌افکند،پس باز هفتاد سال دیگر فرو می‌روند،و همیشه در جهنّم حال ایشان این است،و یک دری است که از آن دشمنان ما و هرکه با ما جنگ کرده و هرکه یاری ما نکرده داخل جهنّم می‌شوند،و این در بزرگترین درهاست،و گرمی و شدّتش از همه بیشتر است ⁽¹⁾.

و منقول است از ابن عباس که:دو یهودی به خدمت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام آمدند پرسیدند که:بهشت و دوزخ در کجایند؟حضرت فرمود:بهشت در آسمان است،و جهنّم در زمین است ⁽²⁾.

و به سند معتبر منقول است که از حضرت صادق علیه السّلام پرسیدند از معنی فلق، فرمود:درّه‌ای است در جهنّم که در آن هفتاد هزار خانه است،و در هر خانه هفتاد هزار یورت است،و در هر یورتی هفتاد هزار مار سیاه است،و در شکم هر ماری هفتاد هزار سبوی زهر است،و جمیع اهل جهنّم را بر این درّه گذار می‌افتد ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:این آتش شما که در دنیا هست یک جزو است از هفتاد جزو آتش جهنّم که هفتاد مرتبه آن را به آب خاموش کرده‌اند و باز افروخته شده است،و اگر چنین نمی‌کردند هیچ‌کس طاقت نزدیکی آن نداشت،و جهنّم فریادی در محشر برآورد که جمیع ملائکۀ مقرّبین و انبیای مرسلین از بیم آن به زانوی

استغاثه در آیند ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر منقول است که:غسّاق وادی است در جهنّم که در آن سیصد و سی قصر است،و در هر قصری سیصد خانه است،و در هر خانه‌ای چهل زاویه است،و در هر زاویه ماری است،و در شکم هر ماری سیصد و سی عقرب است، و در نیش هر عقربی سیصد و سی سبوی زهر است،و اگر یکی از آن عقربها زهر خود را بر جمیع اهل جهنّم بریزد از برای هلاک همه کافی است ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر منقول است که:درکات جهنّم هفت است:مرتبۀ اوّل جحیم است که اهل آن مرتبه را بر سنگهای تافته می‌دارند که دماغ ایشان مانند دیگ به جوش می‌آید.

و مرتبۀ دوّم لظی است،که حق‌تعالی در وصف آن می‌فرماید:بسیار کشنده است،و دست و پای مشرکان را با پوست سر ایشان را به جانب خود می‌کشد،و کسی را که پشت کرده بر حق و رو گردانیده از معبود مطلق،و جمع کرده است مالهای دنیا را و حقوق الهی را از آن ادا نکرده.

مرتبۀ سوّم سقر است،که حق‌تعالی در وصف آن می‌فرماید:سقر آتشی است که باقی نمی‌گذارد پوست و گوشت و عروق و اعصاب و عظام را،بلکه همه را می‌سوزاند،و باز حق‌تعالی آن اجزا را باز می‌گرداند،و آتش دست برنمی‌دارد،و باز می‌سوزاند،و آتشی است بسیار سیاه کنندۀ پوست کافران را یا ظالمان را،و هویدا است برای ایشان،و بر آن موکّلند نوزده ملک یا نوزده نوع از ملائکه.

و مرتبۀ چهارم حطمه است،که از آن شرارها جدا می‌شود،مانند کوشک عظیم

که گویا شتران زردند که بر هوا می‌روند،و هرکه را در آن افکند او را درهم می‌شکند و می‌کوبد مانند سرمه،و روح از ایشان مفارقت نمی‌نماید،و چون مانند سرمه ریزه شدند حق‌تعالی ایشان را به حالت اوّل برمی‌گرداند.

و طبقۀ پنجم هاویه است که در آنجا گروهی هستند فریاد می‌کنند:ای مالک به فریاد ما برس،چون مالک به فریاد ایشان می‌رسد ظرفی از آتش برمی‌گیرد که مملو است از چرک و خون و عرقی که از بدنهای ایشان جاری شده مانند مسی گداخته، و به ایشان می‌خوراند،پس چون به نزدیک روی ایشان می‌آورد پوست و گوشت رویشان در آن می‌ریزد از شدّت حرارت آن،چنانچه حق‌تعالی می‌فرماید:برای ستمکاران آماده کرده‌ایم آتشی را که احاطه کند به ایشان سرا پرده‌های آن،و اگر استغاثه نمایند از تشنگی به فریاد ایشان می‌رسند به آبی که مانند مس گداخته باشد،چون پیش دهان ایشان برند بریان کند روهای ایشان را،بد شرابی است مهل از برای ایشان،و بد تکیه‌گاهی است آتش از برای ایشان،و هرکه را در هاویه اندازند هفتاد هزار سال در آتش فرو رود،و هرچند که پوستش بسوزد حق‌تعالی بدل آن پوست دیگر بر بدنش برویاند.

و طبقۀ ششم سعیر است که در آن سیصد سرا پرده از آتش هست،و در هر سرا پرده‌ای سیصد قصر است از آتش،و در هر قصری سیصد خانه از آتش هست،و در هر خانه سیصد نوع از عذاب مقرّر است،و در آنجا مارها و عقربها از آتش هست،و کنده‌ها و زنجیرها و غل‌ها از آتش برای اهل آن طبقه مهیّا کرده‌اند،چنانچه حق سبحانه و تعالی می‌فرماید:ما مهیّا کرده‌ایم برای کافران زنجیرها و غل‌های آتش افروخته.

و طبقۀ هفتم جهنّم است که فلق در آنجاست،و آن چاهی است در جهنّم که چون در آن را می‌گشایند جهنّم مشتعل می‌شود،و این طبقه بدترین طبقات دوزخ

است،و صعودا کوهی است از مس در میان جهنم،و اثاما رودخانه‌ای است از مس گداخته که بر دور آن کوه جاری است،و این موضع بدترین جاههای این طبقه است ⁽¹⁾.

و از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام منقول است که:در جهنّم وادی هست که آن را سقر می‌نامند،از آن روزی که خدا آن را خلق کرده است نفس نکشیده است،و اگر خدا سقر را رخصت فرماید به قدر سوراخ سوزنی نفس بکشد،جمیع آنچه در روی زمین است بسوزاند،و اهل جهنّم به خدا پناه می‌گیرند از حرارت و گند و بدی و کثافت آن وادی،و آنچه خدا در آنجا برای اهلش مهیّا فرموده از عذاب خود،و در آن وادی کوهی است که جمیع اهل آن وادی پناه می‌گیرند به خدا از گرمی و تعفّن و کثافت آن کوه،و از عذابهائی که خدا در آنجا برای اهلش مقرّر فرموده،و در آن کوه درّه‌ای هست که اهل آن کوه به خدا استعاذه می‌نمایند از گرمی و گند و کثافت آن درّه و عذابهای آن،و در آن وادی چاهی است که اهل آن درّه از گرمی و تعفّن و قذارت و عذاب شدید آن چاه به خدا پناه می‌برند،و در آن چاه ماری هست که جمیع اهل آن چاه از خباثت و تعفّن و کثافت آن مار و زهری که خدا در نیشهای آن مقرّر فرموده به خدا پناه می‌برند.

و در شکم آن مار هفت صندوق است که جای پنج کس از امّتهای گذشته است، و دو کس از این امّت،امّا آن پنج کس قابیل است که برادر خود هابیل را کشت،و نمرود است که با ابراهیم منازعه کرد و گفت می‌میرانم و زنده می‌گردانم،و فرعون است که دعوی خدائی کرد،و یهودا است که یهود را گمراه کرد،و بولس است که نصارا را گمراه کرد،و از این امّت دو اعرابی‌اند که ایمان به خدا نیاوردند یعنی

ابو بکر و عمر ⁽¹⁾.

و به سند صحیح از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:شبی که به معراج می‌رفتم در عرض راه صدای مهیبی شنیدم که از آن خائف شدم،جبرئیل گفت:شنیدی یا محمّد؟گفتم:بلی،گفت:این سنگی بود که هفتاد سال قبل از این از کنار جهنّم انداخته بودند اکنون به قعرش رسیده است،فرمود:

بعد از آن دیگر آن حضرت را خندان ندیدند تا از دنیا مفارقت فرمود.

پس حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:چون داخل آسمان اوّل شدم هر ملکی که مرا دید خندان و خوشحال شد تا رسیدم به ملکی از ملائکه که عظیم‌تر از او ملکی ندیم با هیئتی بسیار منکر،و غضب از جبینش ظاهر بود،آنچه ملائکه دیگر از تحیّت و دعا نسبت به من بجا آوردند او بجا آورد و لکن نخندید،و خوشحالی که دیگران داشتند او نداشت،از جبرئیل پرسیدم،این کیست که من از دیدن او بسیار ترسان شدم؟گفت:جا دارد از او بترسی،و ما همه از او ترسانیم،این مالک خازن جهنّم است هرگز نخندیده است،و از وقتی که حق‌تعالی او را والی جهنّم گردانیده تا حال هر روز خشم و غضبش بر دشمنان خدا و اهل معصیت زیاده می‌گردد،و خدا این ملک را خواهد فرمود که انتقام از ایشان بکشد،و اگر با کسی به خنده ملاقات کرده بود یا بعد از این می‌کرد البتّه بر روی شما می‌خندید،و از دیدن تو اظهار فرح می‌نمود،من بر او سلام کردم و ردّ سلام به من نمود،و مرا بشارت بهشت داد.

پس من به جبرئیل گفتم:چون جمیع اهل سماوات او را اطاعت می‌کنند بگو آتش دوزخ را به من بنماید،جبرئیل گفت:ای مالک به محمّد بنما آتش جهنّم را،

پس پرده را برگرفت و دری از درها جهنم را گشود،ناگاه از آن زبانه به آسمان بلند شد و به خروش آمد که در بیم شدم،گفتم:ای جبرئیل بگو پرده را بیاندازد، فی‌الحال مالک امر فرمود آن زبانه را که به جای خود برگرد،پس فورا برگشت ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر وارد شده است در تفسیر این آیه که حق‌تعالی می‌فرماید:

بریده شده است برای کافران جامه‌ها از آتش،این آیه برای بنی امیّه نازل شده است که آتش ایشان را فراگیرد،پس لب زیرین ایشان چنان بیاویزد که به ناف ایشان رسد،و لب بالای ایشان به میان سر ایشان رسد،و بعد از این آیه حق‌تعالی می‌فرماید:بریزند از بالای سر ایشان آبی جوشان که بگدازد از غایت حرارت آنچه در شکم ایشان است از احشا و امعا و پوستهای ایشان را،و برای ایشان گرزها از آهن آماده کرده‌اند،هرگاه بخواهند بیرون آیند از آتش از کثرت شدّت و الم برگردانند ایشان را به آن گرزها در آتش،و گویند به ایشان بچشید عذاب سوزان را ⁽²⁾.

و در حدیثی وارد شده است که:اگر گرزی از آن گرزها را در زمین گذارند،و جمیع انس و جن جمع شوند و بخواهند آن را بردارند نتوانند برداشت ⁽³⁾.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که فرمود:برای اهل معصیت نقبها در میان آتش زده‌اند،و پاهای ایشان را در زنجیر کرده‌اند،و دستهای ایشان را در گردن غل کرده‌اند،و بر بدنهای ایشان پیراهن‌ها از مس گداخته پوشانیده‌اند،و جبّه‌ها از آتش برای ایشان بسته‌اند،و در میان عذابی گرفتارند که گرمیش به نهایت رسیده،و درهای جهنّم را بر روی ایشان بسته‌اند،پس هرگز آن درها را

نمی‌گشایند،و هرگز نسیمی بر ایشان داخل نمی‌شود،و غمی از ایشان برطرف نمی‌شود،عذاب ایشان پیوسته شدید است،و عقاب ایشان همیشه تازه است نه خانۀ ایشان فانی می‌شود،و نه عمر ایشان به سر می‌آید،به مالک استغاثه می‌کنند از پروردگار خود بطلب که ما را بمیراند،در جواب می‌گوید:همیشه در این عذاب خواهید بود ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:در جهنّم چاهی هست که اهل جهنّم از آن استعاذه می‌نمایند،و آنجای هر متکبّر و جبّار معاند است،و هر شیطان متمرّد،و هر متکبّری که ایمان به روز قیامت نداشته باشد،و هرکه عداوت آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله داشته باشد.

و فرمود:کسی که در جهنّم عذابش از دیگران سبک‌تر باشد کسی است که در دریائی از آتش باشد،و دو نعل از آتش در پای او باشد،و بند نعلینش آتش باشد که از شدّت حرارت مغز دماغش مانند دیگ در جوش باشد،و گمان کند که از جمیع اهل جهنّم عذابش بدتر است،و حال آنکه عذاب او از همه سهل‌تر باشد ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر وارد است:فلق چاهی است در جهنّم که اهل جهنّم از شدّت حرارت آن استعاذه می‌نمایند،و از خدا طلب نمود که نفسی بکشد،چون نفس کشید جمیع جهنّم را سوزانید،و در آن چاه صندوقی است از آتش که اهل آن چاه از حرارت آن صندوق استعاذه می‌نمایند،و آن تابوتی است که در آن تابوت شش کس از پیشینیان و شش کس از پسینیان جا دارند،امّا شش کس اوّل پسر آدم است که برادر خود را کشت،و نمرود که ابراهیم را در آتش انداخت،و فرعون و سامری

که گوساله پرستی را دین خود کرد،و آن کسی که یهود را بعد از پیغمبر ایشان گمراه کرد،و آن کسی که نصارا را بعد از پیغمبرشان گمراه کرد،و آن شش کس آخر ابو بکر است و عمر و عثمان و معاویه و سرکردۀ خوارج نهروان و ابن ملجم ⁽¹⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که فرمود:اگر در این مسجد صد هزار نفر یا زیاده باشند،و یکی از اهل جهنّم نفس کشد،و اثر آن به ایشان برسد،مسجد و هرکه در آن است بسوزد.

و فرمود:در جهنّم مارها هست به گندگی گردن شتران،یکی از ایشان که می‌گزد کسی را چهل قرن یا چهل سال در آن می‌ماند،و عقربها هست به درشتی قاطر که اثر گزیدن آنها نیز این قدر از مدّت می‌ماند.

و از عبد اللّه بن عبّاس منقول است که:جهنّم را هفت در است،و بر هر دری هفتاد کوه است،و در هر کوهی هفتاد هزار درّه است،و در هر درّه‌ای هفتاد هزار وادی است،و در هر وادی هفتاد هزار شکاف است،و در هر شکافی هفتاد هزار خانه است،و در هر خانه هزار مار است،که طول هر ماری سه روز راه است،و نیشهای آن مارها به مثابۀ نخلهای طولانی است،می‌آید به نزدیک فرزند آدم و می‌گیرد پلک چشمانش و لب‌های او را،و جمیع پوست و گوشت او را از استخوانهایش می‌کشد،چون می‌گریزد از آن مار در نهری از نهرهای جهنّم می‌افتد که چهل سال یا چهل قرن در آن نهر فرو می‌رود.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:حق‌تعالی هیچ‌کس را خلق نفرموده است مگر آنکه منزلی در بهشت و منزلی در جهنم برای او مقرّر فرموده،پس چون اهل بهشت در بهشت قرار می‌گیرند،و اهل جهنّم در جهنّم

ساکن می‌شوند،منادی ندا می‌کند اهل بهشت را که:نظر کنید به سوی جهنّم،پس مشرف می‌شوند و نظر کنند به سوی جهنّم،و منزلهای ایشان را در جهنّم به ایشان می‌نمایند که این منازلی است که اگر معصیت خدا می‌کردید داخل این منازل می‌شدید،پس چندان ایشان را فرح و شادی رو دهد که اگر مرگ در بهشت باشد بمیرند از شادی از آنکه از چنین عذابی نجات یافته‌اند.

پس منادی ندا کند اهل جهنّم را که به جانب بالا نظر کنید،چون نظر کنند منازل ایشان را در بهشت و نعمتهائی که در آنجا مقرّر شده به ایشان بنماید،و بگویند به ایشان که اگر طاعت الهی می‌کردید این منازل را متصرّف می‌شدید،پس ایشان را حالی رو دهد از اندوه که اگر مرگ باشد بمیرند،پس منازل اهل جهنّم را در بهشت به نیکوکاران دهند،و منازل اهل بهشت را در جهنّم به بدکاران دهند،و این است تفسیر این آیه که حق‌تعالی در شأن اهل بهشت می‌فرماید:ایشانند وارثان که به میراث می‌برند بهشت را و در آن مخلّد باشند ⁽¹⁾.

و به سند صحیح از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:چون اهل بهشت داخل بهشت می‌شوند،و اهل جهنّم به جهنّم درآیند،منادی از جانب ربّ العزّه ندا کند:

ای اهل بهشت و ای اهل جهنّم اگر مرگ به صورتی از صورتها درآید خواهید شناخت آن را؟گویند:نه پس بیارند مرگ را به صورت گوسفندی سیاه و سفید،و در میان بهشت و دوزخ بدارند،و به ایشان گویند:ببینید این مرگ است،پس حق‌تعالی امر فرماید آن را ذبح نمایند،و فرماید:ای اهل بهشت همیشه در بهشت خواهید بود،و شما را مرگ نیست،و ای اهل جهنّم همیشه در جهنّم خواهید بود، و این روز است که خداوند عالمیان فرموده است:ای رسول من بترسان ایشان را از

روز حسرت،روزی که کار هرکس منقضی شده باشد،و به پایان رسیده باشد،و ایشان از آن روز غافلند،حضرت فرمود:مراد این روز است که حق‌تعالی اهل بهشت و جهنّم را فرمان دهد همیشه در جای خود باشند،و ایشان را مرگ نباشد، و در آن روز اهل جهنّم حسرت برند و سودی ندهد،و امّید ایشان منقطع گردد ⁽¹⁾.

توصیف بهشت و نعیم آن

یا أباذر لو أنّ امرأة من نساء أهل الجنّة اطّلعت من سماء الدنیا فی لیلة ظلماء لأضاءت لها الأرض أفضل ممّا یضیء بالقمر لیلة البدر، و لوجد ریح نشرها جمیع أهل الارض،و لو أنّ ثوبا من ثیاب أهل الجنّة نشر الیوم فی الدنیا،لصعق من ینظر الیه و ما حملته أبصارهم.

ای ابوذر اگر زنی از زنان اهل بهشت از آسمان اوّل مشرف شود و به دنیا نظر کند در شب تاری،هرآینه زمین از نور جمال او روشن می‌شود بهتر از آنکه روشن می‌شود از ماه شب چهارده،و بوی خوش او برسد به مشام جمیع اهل زمین،و اگر جامه‌ای از جامه‌های اهل بهشت را امروز در دنیا بگشایند،هرآینه هرکس که به سوی آن نظر نماید مدهوش شود،و دیدۀ او تاب دیدن آن نیاورد.

به سند صحیح از ابو بصیر منقول است که:به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم:

یا ابن رسول اللّه چیزی از اوصاف بهشت بفرما که مرا مشتاق گردانی؟فرمود:ای ابو محمّد به درستی که بوی بهشت را از هزار سال راه می‌شنوند،و پست‌ترین اهل بهشت را آن‌قدر می‌دهند که اگر جمیع انس و جن در منزل او وارد شوند و از طعام و شراب او بخورند همه را کافی باشد،و از او چیزی کم نشود،و سهل‌ترین اهل

بهشت چون داخل بهشت می‌شود سه باغ به نظر او می‌آید،چون داخل پست‌تر می‌شود در آن مشاهده می‌کند از زنان و خدمتکاران و نهرها و میوه‌ها آن‌قدر که خدا خواهد،پس چون حمد و شکر الهی بجا می‌آورد می‌گویند به او که جانب بالا نظر کن،چون نظر می‌کند در آنجا نعمت و کرامتی چند مشاهده می‌نماید که در باغ اول ندیده است،پس گوید پروردگارا این را نیز به من کرامت فرما،خطاب رسد:اگر این را بدهم شاید که باغ دیگری را بطلبی،او گوید نه همین مرا کافی است و از این بهتر نمی‌باشد.

پس چون به آن حدیقه درآید مسرّت و شادی او عظیم شود،و شکر الهی بجا آورد،پس خطاب رسد در جنّة الخلد را بر روی او بگشایند،اضعاف آنچه در بهشت دوّم دیده بود در آنجا مشاهده نماید،و فرح و سرورش مضاعف گردد،و بگوید پروردگارا تو را است حمدی که احصای آن نتوان نمود که منّت نهادی بر من به بهشت‌ها،و نجات بخشیدی مرا از آتش.

ابو بصیر گفت:چون این بشارتها را شنیدم گریستم،و گفتم:فدای تو شوم دیگر بفرما،و شوق مرا زیاده کن،فرمود:ای ابو محمّد نهری هست که در طرفین آن نهر کنیزان از زمین روئیده است،چون مؤمن به یکی از آن کنیزان بگذرد،و او را خوش آید او را از زمین می‌کند،و حق‌تعالی به جای او دیگری می‌رویاند.

ابو بصیر گفت:فدای تو گردم دیگر بفرما،فرمود:مؤمن را در بهشت هشتصد دختر باکره و چهار هزار زن ثیّبه و دو زن از حور العین کرامت می‌فرماید.ابو بصیر گفت:فدای تو گردم هشتصد دختر باکره به او می‌دهند؟فرمود:بلی با هریک از آنها مقاربت می‌نماید باکره‌اند،گفت:حور العین را از چه چیز خلق کرده‌اند؟ فرمود:از تربت نورانی بهشت مخلوق شده‌اند که مغز ساقهای ایشان از زیر هفتاد حلّه نمایان است،و جگر مؤمن آینۀ حور العین است،و جگر حور العین آینۀ مؤمن

است که غایت لطافت و صفای چهرۀ خود را در آن می‌بیند،گفت:فدای تو گردم آیا حور العین را سخنی هست که به آن تکلم نماید؟فرمود:بلی سخنی می‌گوید که هرگز خلایق به آن خوبی سخن نشنیده‌اند.

گفت:سخن ایشان چیست؟فرمود:می‌گویند مائیم خالدات که پیوسته خواهیم بود و مردن ما را نمی‌باشد،و مائیم تنعّم‌کنندگان و شادمانان که هرگز ما را اندوه نمی‌باشد،و مائیم که در سرای خلد پیوسته مقیمیم و هرگز از آن بدر نمی‌رویم،و مائیم که پیوسته راضی و خوشنودیم در هیچ حال به غضب و خشم نمی‌آئیم،خوشا حال کسی که از برای ما خلق شده است،و خوشا حال کسی که ما از برای او خلق شده‌ائیم،مائیم آنان که اگر یک تار زلف ما را در میان آسمان بیاویزند نور ما آن دیده‌ها را خیره کند ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که فرمود:بهشت را هشت در است،از یک در پیغمبران و صدّیقان داخل می‌شوند،و از در دیگر شهیدان و صالحان،و از پنج در شیعیان و دوستان ما داخل می‌شوند،و من می‌ایستم بر صراط و دعا می‌کنم،و می‌گویم:خداوندا به سلامت بگذران شیعیان و دوستان مرا،و هرکه مرا یاری کرده و به امامت من اعتقاد داشته است در دار دنیا، در آن حال ندا از منتهای عرش الهی رسد که:دعای تو را مستجاب کردیم،و تو را شفاعت دادیم در شیعیان تو،پس هریک از شیعیان و دوستان من و آنان که یاری من کرده‌اند و با دشمنان من جهاد کرده‌اند به کردار یا به گفتار،شفاعت کنند هفتاد هزار کس از همسایگان و خویشان و دوستان خود را،و از در هشتم سایر مسلمانان داخل می‌شوند،از آن جماعتی که اقرار به شهادتین داشته باشند،و در

دل ایشان به قدر ذرّه‌ای از بغض ما اهل بیت نباشد ⁽¹⁾.

و به سند صحیح از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که فرمود:حق سبحانه و تعالی در بهشت برای بندگان مؤمن خود در هر جمعه کرامتی مقرّر فرموده،پس چون روز جمعه می‌شود حق‌تعالی ملکی را نزد بندۀ مؤمن می‌فرستد با دو حلّه، چون آن ملک به در بهشت آن مؤمن می‌رسد به دربانان می‌گوید که:از مؤمن رخصت بگیرید تا من به نزد او آیم،دربانان به نزد مؤمن می‌آیند و می‌گویند که:

فرستادۀ پروردگارت بر در ایستاده و رخصت می‌طلبد،پس او به زبان خود می‌گوید که:مرا چه باید کرد؟ایشان می‌گویند:ای سیّد و بزرگ و سرور ما به حقّ آن خداوندی که بهشت را به تصرّف تو داده کرامتی برای تو از این بهتر نیست که پروردگار تو پیک و رسول به نزد تو فرستاده.

پس ملک درآید و آن دو حلّه را بیاورد،مؤمن یکی را بر کمر بندد،و یکی را بر دوش افکند با پیک حق‌تعالی روان شود،و بر هر چیز که بگذرد از نور او روشن شود،و بیاید تا وعده‌گاه رحمت و کرامت،پس آنجا مؤمنان همگی مجتمع گردند، حق‌تعالی نوری از انوار جلال و معرفت خود بر ایشان تجلّی فرماید،پس ایشان به سجده درآیند،خطاب رسد:بندگان من سر بردارید که امروز روز سجده و عبادت نیست،و مشقّت و کلفت طاعت و تکلیف را از شما برداشته‌ام،پس ایشان گویند:

ای پروردگار ما چه چیز از این بهتر می‌باشد که به ما کرامت کرده‌ای بهشت را به ما عطا فرموده‌ای،جواب فرماید:به شما عطا کردم هفتاد برابر آنچه اکنون دارید از جمیع نعمتها و کرامتها.

پس در هر جمعه مؤمن برمی‌گردد با هفتاد برابر آنچه داشته است پیش از آن

جمعه،این است که حق‌تعالی می‌فرماید:نزد ما زیادتیهای رحمت و کرامت هست،و روز مزید روز جمعه است،و شبش بسیار سفید و پرنور است،و روزش بسیار نورانی است،پس خدا را در این شب و روز تنزیه کنید،مانند گفتن سبحان اللّه،و به بزرگی یاد کنید به مثل گفتن اللّه اکبر،و لا اله الاّ اللّه بسیار بگوئید،و حمد ثنای الهی بسیار بکنید به گفتن الحمد للّه و غیر آن از ثناهای خدا،و صلوات بر محمّد و آل محمّد بسیار بفرستد.

پس چون بندۀ مؤمن از وعده‌گاه برمی‌گردد به هر چیز که می‌گذرد آن را از نور خود روشن می‌کند،تا آنکه به نزد زنان خود می‌آید،زنانش می‌گویند:به حقّ آن خداوندی که بهشت را بر ما مباح گردانیده ای سیّد ما هرگز تو را به حسن امروز ندیده‌ایم؟او در جواب گوید که:از تجلّی نور جلال پروردگار خود نور و بها و حسن یافته‌ام،بعد از آن حضرت فرمود:زنان بهشت رشک نمی‌دارند،و حائض نمی‌شوند،و بدخوئی ندارند.

راوی گفت:فدای تو گردم می‌خواهم از چیزی سؤال نمایم و شرم می‌کنم از آن، آیا در بهشت غنا می‌باشد؟حضرت فرمود:در بهشت درختی هست که حق‌تعالی امر می‌فرماید بادها را بر آن درخت می‌وزند،و آن را به حرکت می‌آورند،و از آن نغمه‌ای چند صادر می‌شود که خلایق هرگز به خوبی آن نشنیده‌اند،پس حضرت فرمود:آن جزای کسی است که در دنیا ترک شنیدن غنا از ترس الهی کرده باشد.

راوی می‌گوید گفتم:فدای تو گردم دیگر بفرما از اوصاف بهشت،فرمود:

حق‌تعالی بهشتی به ید قدرت خود خلق کرده که هیچ چشمی آن را ندیده،و مخلوقی بر آن مطّلع نگردیده،پروردگار عالم هر صبح آن را می‌گشاید و می‌فرماید شمیم و بوی خوش خود را بر اهل بهشت زیاده بفرست،این است که حق‌تعالی می‌فرماید:نمی‌داند هیچ نفس آنچه مخفی شده است برای ایشان از چیزهائی که

موجب روشنی چشم و سرور ایشان است به جزای کارهای خیری که در دنیا می‌کردند ⁽¹⁾.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:طوبی درختی است در بهشت که اصلش در خانۀ پیغمبر است،و هیچ مؤمنی نیست مگر آنکه در خانۀ او شاخی از آن درخت هست،که خواهش هر چیز که در خاطرش درآید آن شاخ برای او حاضر می‌سازد،و اگر سوار تندروی در سایۀ آن درخت صد سال بتازد نمی‌تواند رفت،و اگر کلاغی از ته آن درخت پرواز کند آن قدر که پیر شود و از پیری بیفتد به بالای آن درخت نرسد،پس سعی نمائید در تحصیل چنین کرامتی ⁽²⁾.

و به سند معتبر دیگر از آن حضرت منقول است که:در بهشت درختی هست که از بالایش حلّه‌ها می‌روید،و از پائینش اسبان ابلق زین و لجام کرده بیرون می‌آید، که بالها دارند و سرگین و بول ندارند،پس دوستان خدا بر آن اسبان سوار می‌شوند، و آنها پرواز می‌کنند به هر جائی که ایشان خواهند،پس می‌گویند:جماعتی که در مرتبه‌ای از ایشان پست‌ترند:پروردگارا چه عمل این بندگان تو را به چنین کرامتی رسانیده است؟خداوند جلیل فرماید که:ایشان شبها به عبادت برمی‌خاستند،و خواب بسیار نمی‌کردند،و روزه می‌داشتند و در روز چیزی نمی‌خوردند،و با دشمنان من جهاد می‌کردند و نمی‌ترسیدند،و تصدّق می‌نمودند و بخل نمی‌ورزیدند ⁽³⁾.

و به سند صحیح از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:طوبی درختی است در بهشت در خانۀ حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام،و در خانۀ هر شیعه شاخی از آن درخت

هست،و یک برگ آن یک امّت را سایه می‌افکند ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله حضرت فاطمه را بسیار می‌بوسیدند،و این امر بر طبع عایشه گران بود،روزی در این باب اعتراض کرد، حضرت فرمود:ای عایشه شبی که مرا به معراج بردند داخل بهشت شدم،و جبرئیل مرا نزد درخت طوبی برد،و میوه‌ای از آن درخت به من داد،پس حق‌تعالی آن میوه را نطفه کرد در صلب من،و چون به زمین آمدم با خدیجه مقاربت نمودم،و او به فاطمه حامله شد،پس هر مرتبه فاطمه را می‌بوسم بوی درخت طوبی از او می‌شنوم ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:فاطمه حوری سیرت و انسی صورت است،و هرگاه که مشتاق بوی بهشت می‌شوم فاطمه را می‌بویم که از او بوی بهشت بشنوم ⁽³⁾.

و از عبد اللّه بن عبّاس منقول است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:حلقه‌ای در بهشت از یاقوت سرخ است،و بر روی صحیفۀ طلا آویخته،پس هرگاه آن حلقه را بر صحیفه می‌کوبند صدا می‌کند یا علی ⁽⁴⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:چون مرا به معراج بردند داخل بهشت شدم،در آنجا ملکی چند دیدم بناها می‌کردند،یک خشت از طلا و یک خشت از نقره،و گاه دست باز می‌گرفتند،گفتم به ایشان که:چرا گاهی مشغول می‌باشید و گاه دست باز می‌گیرید؟گفتند:دست که باز می‌گیریم انتظار خرجی می‌کشیم،پرسیدم که:خرجی شما چیست؟گفتند:

گفتن مؤمن این کلمات را سبحان اللّه و الحمد للّه و لا اله الاّ اللّه و اللّه اکبر،هرگاه این کلمات را می‌گوید ما از برای او بنا می‌کنیم ⁽¹⁾.

و از جابر بن عبد اللّه انصاری منقول است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:بر در بهشت نوشته است:لا اله الاّ اللّه محمّدا رسول اللّه علی أخو رسول اللّه،یعنی علی برادر رسول خداست،و این را بر در بهشت نوشته‌اند پیش از آنکه آسمان و زمین را بیافرینند به دو هزار سال ⁽²⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:حق‌تعالی در بهشت عمودی از یاقوت سرخ خلق فرموده است و بر سر آن هفتاد هزار قصر است،و در هر قصری هفتاد هزار غرفه است،او را از برای جمعی خلق کرده است که در دنیا برای خدا با یکدیگر دوستی کنند و به زیارت یکدیگر روند ⁽³⁾.

و به سند معتبر از امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام از حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله سؤال نمود از تفسیر این آیۀ کریمه که حق‌تعالی می‌فرماید لکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ مَبْنِیَّةٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَعْدَ اللّهِ لا یُخْلِفُ اللّهُ الْمِیعادَ ⁽⁴⁾که ترجمۀ ظاهرش این است:لیکن آنان که بپرهیزند از مناهی پروردگار خود،و از عذاب او حذر نمایند،برای ایشان مهیّا شده است در بهشت غرفه‌ها که از بالای آن غرفه‌ها منزلهائی و غرفه‌هائی از آن رفیع‌تر هست که بر غایت استحکام بنا شده،جاری می‌شود از زیر آن غرفه‌ها نهرهای بهشت،حق‌تعالی این منازل و درجات را به متّقیان وعده فرموده،و خلاف نمی‌کند خدا وعدۀ خود را.

پرسید:برای که این غرفه‌ها را بنا کرده‌اند یا رسول اللّه؟حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:یا علی این غرفه‌ها را حق‌تعالی بنا کرده است برای دوستانش به مروارید و یاقوت و زبرجد،و سقفهای آنها از طلاست،و به نقره منقّش و مزیّن ساخته‌اند،و هر غرفه‌ای هزار در دارد،و بر هر دری ملکی دربان است،و در آن غرفه‌ها فرشهای عالی بر روی یکدیگر گسترده‌اند که بسیار بلند شده است از حریر و دیبا و به رنگهای مختلف،و میان آن فرشها مشک و عنبر و کافور بهشت پر کرده‌اند.

پس چون مؤمن را در بهشت به این منازل درآورند،تاج پادشاهی و کرامت بر سرش گذارند،و حلّه‌های مطرّز از طلا و نقره بر او پوشانند،و در زیر تاج اکلیلی مکلّل به یاقوت و مروارید بیفکنند،و هفتاد حلّه به رنگهای مختلف مطرّز به طلا و نقره و مکلّل به مروارید و یاقوت سرخ در او پوشانند،پس چون مؤمن بر تخت خود بنشیند تخت از شادی به حرکت آید و بر خود ببالد.

پس چون مؤمن در منازل خود قرار گیرد رخصت طلبد ملکی که موکّل باغهای او است درآید،و او را تهنیت گوید به کرامتهای الهی،پس خدمتکاران مؤمن از کنیزان و غلامان به آن ملک گویند:زمانی باش که دوست خدا بر تخت خود تکیه فرموده، و زوجۀ حور العین او مهیّای ملاقات او شده،صبر کن تا دوست خدا از شغل خود فارغ شود،پس حوریّه‌ای که برای او در این منزلها مهیّا کرده‌اند از خیمۀ خود بیرون آید،و رو به تخت مؤمن بخرامد،و کنیزانش بر دور او احاطه کرده باشند،هفتاد حلّه پوشیده باشد بافته به یاقوت و مروارید و زبرجد،و حلّه‌هایش را به مشک و عنبر رنگین کرده باشند،و بر سرش تاج کرامت نهاده و نعلین طلا مکلّل به یاقوت و مروارید در پا کشیده باشد،و بند نعلین از یاقوت سرخ آراسته.

پس چون به نزدیک دوست خدا رسد،و خواهد که از شوق برای او برخیزد، گوید:ای دوست خدا امروز روز تعب و مشقّت تو نیست بر مخیز که من از برای توام

و تو از برای منی،چون به نزد او آید با یکدیگر معانقه نمایند پانصد سال از سالهای دنیا که هیچ‌یک را ملال حاصل نشود،پس نظر به گردن حوریّه افکند در گردنش طوقی مشاهده نماید از یاقوت سرخ،و در وسطش لوحی باشد که بر آن لوح نوشته باشد:ای دوست خدا تو محبوب منی و من محبوب توام،شوق من برای تو به نهایت رسیده،و شوق تو برای من به نهایت رسیده.

پس حق‌تعالی هزار ملک بفرستد که او را تهنیت بهشت بگویند،و حوریّه را به تزویج او درآورند،پس چون به در اوّل از درهای بهشت آن مؤمن رسند،گویند به ملکی که به آن در موکّل است،برو و از دوست خدا رخصت طلب نما که خداوند عالمیان ما را فرستاده است که او را تهنیت و مبارک باد بهشت بگوئیم،آن ملک گوید:باشید تا من به حاجب بگویم تا به مؤمن عرض کند که شما آمده‌اید،پس آن ملک بیاید به نزد حاجب،و میان او و حاجب سه باغ فاصله باشد،و بگوید که بر در سرا هزار ملک ایستاده‌اند که پروردگار عالمیان ایشان را برای تهنیت دوست خود فرستاده،و ایشان رخصت دخول می‌طلبند،حاجب گوید:بر من دشوار است که در این حال رخصت دخول کسی بر دوست خدا بطلبم،و او با زوجۀ حوریّۀ خود خلوت کرده است،و میان حاجب و مؤمن دو باغ فاصله است.

پس حاجب آید به نزد قیّم و گوید:بر در سرا هزار ملک ایستاده‌اند که جناب ربّ العزّه ایشان را برای تهنیت فرستاده که رخصت از برای ایشان از دوست خدا بطلب،پس قیّم آید به نزد خدمتکاران خاص و گوید،رسولان خداوند جبّار بر در ایستاده‌اند،و ایشان هزار ملکند،حق‌تعالی ایشان را برای تهنیت فرستاده به ولیّ خدا عرض کنید،چون ایشان عرض کنند رخصت فرماید که داخل شوند پس ایشان بیایند به نزد غرفه،و آن غرفه را هزار در باشد،و بر هر دری ملکی موکّل باشد.

پس چون آن ملائکه را رخصت دخول غرفه بدهد،هر ملکی آن دری را که به آن موکّل است بگشاید،پس قیّم هر ملکی را از دری از درها به غرفه درآورد،و هریک از ایشان رسالت پروردگار خود را برسانند،و اشاره به این حالت است آنچه حق‌تعالی می‌فرماید وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّارِ.

ترجمه‌اش این است:ملائکه داخل شوند بر ایشان از هر دری از درهای منازل ایشان،و گویند:سلام الهی بر شما باد به سبب آنچه بر مشقّتهای طاعات و ترک معاصی و بلاها و محنتها صبر کردید در دار دنیا،پس چه نیکوست عاقبت این سرای شما.

و اشاره به این کرامت است آنچه حق‌تعالی در سورۀ هل أتی فرموده است وَ إِذا رَأَیْتَ ثَمَّ رَأَیْتَ نَعِیماً وَ مُلْکاً کَبِیراً و چون نظر کنی در بهشت خواهی دید نعمتهای عظیم که در وصف نگنجد،و ملکی بزرگ و متّسع با پادشاهی عظیم، حضرت فرمود:مراد این نعیم و پادشاهی است که حق‌تعالی به دوست خود کرامت می‌فرماید،که ملائکه از جانب حق‌تعالی شأنه به رسالت به نزد او می‌آیند، و بی‌رخصت بر او داخل می‌شوند.

پس فرمود:نهرها از زیر مساکن ایشان جاری است،چنانچه حق‌تعالی می‌فرماید تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ و میوه‌ها به ایشان نزدیک است به حیثیّتی که هر میوه را که مؤمن طبعش به آن مایل شود به دهان خود آن را می‌تواند گرفت، چنانچه تکیه کرده است بی‌آنکه حرکت کند،و به درستی که انواع میوه‌ها به سخن می‌آیند،و هریک به دوست خدا می‌گویند:اوّل مرا تناول نما پیش از آنکه دیگری را تناول نمائی.

و فرمود:هیچ مؤمنی در بهشت نیست مگر آنکه او را باغهای بسیار هست

بعضی را داربست کرده،و بعضی درختانش بر زمین خوابیده،و نهرها به او کرامت کرده‌اند از شراب و نهرها از آب،و نهرها از شیر،و نهرها از عسل،و چون دوست خدا غذائی را میل نماید بی‌آنکه بگوید آنچه خواهش کرده نزد او می‌آورند،و گاهی با برادران مؤمن خود خلوت می‌کنند و صحبت می‌دارند،و گاهی به دیدن یکدیگر می‌روند،و در باغهای خود تنعّم می‌کنند و سیر می‌نمایند،و هوای بهشت پیوسته مانند ما بین طلوع صبح است و طلوع آفتاب،و از آن بسیار نیکوتر و خوش‌آینده‌تر،و هر مؤمنی را هفتاد زوجه از حوران می‌دهند،و چهار زن از آدمیان،و ساعتی با حوریّه صحبت می‌دارد،و ساعتی با زن دنیا،و ساعتی هم خلوت می‌کنند با خود،و بر کرسی‌ها تکیه زده با یکدیگر صحبت می‌دارند.

و گاه هست که مؤمنی بر تخت خود تکیه زده،ناگاه شعاع نوری او را فرا می‌گیرد،و در آن حال به خدمتکاران خود می‌گوید:این شعاع تابان از کجا بود؟ ایشان می‌گویند:این نور حوریّه‌ای است که هنوز تو او را ملاقات نکرده‌ای،از خیمۀ خود سر بیرون کرد و به تو نظر کرد از شوق لقای تو و خواهان تو شده است، و محبّت تو بر او غالب گردیده،و چون تو را دید که بر تخت تکیه داده‌ای از کثرت شوق و فرح متبسّم شد،و آن شعاعی که مشاهده نمودی و نوری که تو را فراگرفت از سفیدی و صفا و پاکی و نزاکت دندانهای او بود،پس دوست خدا گوید:او را رخصت دهید فرود آید و به نزد من آید.

چون دوست خدا این را فرماید،هزار هزار غلام و کنیز مبادرت نمایند،و این بشارت را به حوریّه رسانند و او از خیمۀ خود فرود آید،و هفتاد حلّه مطرّز به طلا و نقره و مزیّن به مروارید و یاقوت و زبرجد و ملوّن به مشک و عنبر به رنگهای مختلف دربر داشته،و از لطافت به حدّی باشد که مغز استخوان ساقش از زیر هفتاد حلّه نماید،و قامتش هفتاد ذراع باشد،و عرض کتف‌هایش ده ذراع باشد،و چون

نزدیک دوست خدا رسد خادمان ظرف‌های طلا و نقره پر از یاقوت و زبرجد و مروارید بیاورند و نثار او کنند،و دست در گردن یکدیگر درآورند مدّتها و ایشان را ملال حاصل نشود.

بعد از نقل این حدیث حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:بهشتها که حق‌تعالی در قرآن یاد فرمود:جنّة عدن است،و جنّة الفردوس،و جنّة نعیم،و جنّة المأوی، و جز این بهشتها خدا را بهشتهای دیگر هست،و به مؤمن از جنّتها و باغستانها می‌دهند،آن‌قدر که خواهد،و در آنها تنعّم می‌کند به هر روش که خواهد،و هر چیز که مؤمن در بهشت خواهد طلب کردنش همین است که بگوید سبحانک اللهمّ،این را که گفت خادمان مبادرت کنند،و آنچه خواهد بدون طلب نزد او حاضر سازند، چنانچه حق‌تعالی می‌فرماید دَعْواهُمْ فِیها سُبْحانَکَ اللّهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیها سَلامٌ یعنی خواندن ایشان در بهشت خدا را یا چیزی را که خواهند چنانچه از این حدیث ظاهر می‌شود به این وجه باشد که سبحانک اللهمّ یعنی به پاکی یاد می‌کنیم تو را از هرچه لایق کبریای تو نیست،و درود ایشان در بهشت بر یکدیگر سلام است، حضرت فرمود:یعنی تحیّت خدمتکاران بر ایشان سلام است وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ و آخر کلام ایشان است که بگویند الحمد للّه رب العالمین حضرت فرمود:مراد آن است که آنچه را طلب نمودند برای ایشان حاصل شد،و لذّت خود را یافتند از جماع و خوردن و آشامیدن،و بعد از آنکه فارغ شدند حمد الهی بجا می‌آورند ⁽¹⁾.

و به سند صحیح از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است که:از حضرت پرسیدند از تفسیر این آیه فِیهِنَّ خَیْراتٌ حِسانٌ فرمود:ایشان زنان مؤمن عارف

شیعه‌اند که داخل بهشت می‌شوند،و ایشان را به مؤمنان تزویج می‌نمایند،و آنجا که فرموده است حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِی الْخِیامِ مراد حوران بهشتند که در نهایت سفیدی‌اند،و کمرهای ایشان باریک است،و در میان خیمه‌های یاقوت و درّ و مرجان نشسته‌اند،و هر خیمه‌ای چهار در،و بر هر دری هفتاد دختر باکره رسیده ایستاده‌اند که دربان ایشانند،و هر روز از خدا کرامتی بر ایشان می‌رسد،و ایشان را برای این پیشتر خلق فرموده که مؤمنان را به ایشان بشارت فرماید ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که فرمود:گمان نیک به خداوند خود داشته باشید،به درستی که بهشت را هشت در است،و عرض هر دری چهل ساله راه است ⁽²⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:درختی در بهشت نیست مگر آنکه ساق آن از طلاست.و فرمود:اهل بهشت را بول و غایط نمی‌باشد،بلکه به عرقی از ایشان دفع می‌شود از مشک خوشبوتر.و فرمود که:اهل بهشت را هر روز حسن و جمال و صفا و طراوت زیاده می‌شود،چنانچه اهل دنیا را هر روز پیری و قباحت منظر زیاده می‌شود.و فرمود:پست‌ترین اهل بهشت را هشتاد هزار خادم می‌دهند، و نود و دو مرتبه از مراتب عالیه بهشت برای او مقرّر می‌سازند.

و به سند معتبر منقول است که:ملحدی به خدمت حضرت صادق علیه السّلام آمد،و سؤال بسیاری کرد،و بعد از جواب شنیدن مسلمان شد،و از جملۀ سؤالهای او این بود:چگونه است که اهل بهشت هر میوه که از درختان بهشت تناول می‌نمایند باز آن میوه به همان هیئت برمی‌گردد؟فرمود:بلی از بابت چراغ است که هرچند از آن

چراغ برافروزند از نور آن چیزی کم نمی‌شود اگرچه عالم پر از چراغ شود،پرسید:

چگونه می‌شود که اهل بهشت می‌خورند و می‌آشامند و ایشان را فضله نمی‌باشد؟ فرمود:زیرا که غذای ایشان نازک و لطیف است و آن را ثقل نمی‌باشد،بلکه از بدن ایشان به عرق خوشبو دفع می‌شود.

پرسید:چگونه است که هرچند حوری را وطی می‌کنند باز باکره می‌یابند او را؟ فرمود که:از طینت طیّب و پاکیزه مخلوق شده است،و به او آفتی و جراحتی نمی‌رسد،و در سوراخ او چیزی داخل نمی‌شود،و حیض و کثافات از او دفع نمی‌شود،پس پیوسته رحم به یکدیگر چسبیده است،و به غیر هنگام مقاربت گشوده نمی‌شود لهذا چنین است.پرسید:چگونه می‌شود که مغز ساقش از زیر هفتاد حلّه نمایان باشد؟فرمود:درهمی را در آب صافی بیندازی که یک نیزه عمق آن باشد به سبب لطافت می‌نماید ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از عبد اللّه بن علی منقول است که به خدمت بلال مؤذّن حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله رسید:و از وصف بهشت از او پرسید،بلال گفت:از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که حصار بهشت یک خشت از طلاست،و یک خشت از نقره،و یک خشت از یاقوت،و به جای گل در میان آن مشک خوشبو کار کرده‌اند،و کنگره‌های آن حصار از یاقوت سرخ و سبز و زرد است.

پرسید:درهای بهشت از چه چیز است؟بلال گفت:درها مختلف است:

باب الرحمه از یاقوت سرخ است،و باب الصبر در کوچکی است یک لنگ از یاقوت سرخ است و حلقه ندارد،و باب الشکر از یاقوت سفید است و دو لنگ دارد،و وسعت آن در پانصد سال راه است،و آن در را صدا و ناله هست و می‌گوید:

خداوندا اهل مرا به من برسان،و باب البلا جمعی که در دنیا به بلاها مبتلا شده‌اند، مانند مصیبتها و دردها و مرضها و خوره و غیر آن از آن در داخل می‌شوند از یاقوت زرد است،و یک لنگ است،و بسیار کم است کسی که از این در داخل شود؛زیرا که اجر بلاها را به جزع ضایع می‌کنند،گفت:دیگر بفرما،گفت:امّا در بزرگ پس بندگان شایستۀ خدا که ترک دنیا کرده‌اند و از محارم الهی ورع داشته‌اند و پیوسته به سوی خدا رغبت داشته،و خدا را انیس خود ساخته‌اند،از آن در داخل می‌شوند.

پرسید:چون داخل بهشت می‌شوند چکار می‌کنند؟گفت:به کشتیها می‌نشینند و در دو نهر عظیم بهشت سیر می‌کنند،و کشتی از یاقوت است،و آنچه کشتی را به آن می‌رانند از مروارید است،و در آن کشتیها ملائکه از نور هستند،و جامه‌های بسیار سبز دربر دارند،پرسید که:اسم آن نهر چیست؟گفت:

جنّة المأوی.پرسید آیا در میان بهشت بهشت دیگری هست؟گفت:جنّة عدن در وسط واقع است،و حصارش از یاقوت سرخ است،و سنگ‌ریزه‌اش از مروارید است.پرسید:آیا دیگر بهشتی هست؟گفت:بلی جنّة الفردوس هست.پرسید:

حصارش از چه چیز است؟گفت:دیوارش و غرفه‌هایش همه از نوری است که حق‌تعالی خلق فرموده ⁽¹⁾.

ای عزیز وسعت رحمت الهی این است،و شدّت غضب الهی آنکه شنیدی،و این عیش‌های به صد هزار کدورت آلوده،و این دنیای فانی قابل این نیست که خود را از چنین رحمتی محروم سازی،و به چنان عذابی و شدّتی مبتلا گردانی،و هیچ کس را راه نجاتی به غیر عمل صالح نداده‌اند،و از شریف و وضیع و عالم و جاهل و پیر و جوان عمل طلبیده‌اند،اگر به رحمت الهی خاطر جمع می‌کنی گاه باشد که من

و تو قابل رحمت نباشیم،و اگر به شفاعت اعتماد می‌کنی چه می‌دانی که قابل شفاعت هستی.

و اگر می‌گوئی شیعه‌ام کدام یک از اوصاف شیعیان را که بیان کرده‌اند داری؟ شیعه به معنی پیرو است،در چه چیز متابعت پیشوایان خود چنانچه باید کرده‌ایم؟به آرزوها و غفلتها عمر خود را فانی می‌کنیم،و چون مرگ در رسد پشیمانی چاره‌ای ندارد،آخر فکر نمی‌کنی این بدنی که تاب گرمی آفتاب ندارد چگونه طاقت آن عذاب خواهد داشت،و اگر خاری به دستت می‌رود یا زنبوری بر تو نیش می‌زند تاب ندارد،چگونه تاب تحمّل زهر آن مارها و عقربها خواهی داشت،امّید که خدای تعالی جمیع مؤمنان را از خواب غفلت و حیرت بیدار،و به راه نجات و طریقه حق هدایت نماید،به محمّد و آله الطاهرین.

یا أباذر اخفض صوتک عند الجنائز،و عند القتال،و عند القرآن.

یا أباذر اذا اتّبعت جنازة فلیکن عملک فیها التفکّر و الخشوع، و اعلم أنّک لاحق به.

ای ابوذر صدای خود را پست کن نزد جنازه‌ها،و نزد قتال با دشمنان،و نزد خواندن قرآن.

ای ابوذر چون از پی جنازه روی باید که کار تو در آن وقت تفکّر و خضوع و شکستگی باشد که تفکّر نمائی در فنای دنیا،و از حال آن جنازه متنبّه شوی،و بدانی که عن‌قریب به او ملحق خواهی شد.

بدان که ممکن است مراد از پستی صدا آهسته سخن گفتن باشد در این سه وقت،چون هنگام تنبّه و آگاهی است،و فریاد زدن دلالت بر غفلت و بی‌باکی

می‌کند،یا کنایه باشد از ترک سخن گفتن به غیر ذکر خدا و دعا.

چنانچه منقول است از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام که:غنیمت شمارید دعا را در پنج موطن:نزد خواندن قرآن،و نزد گفتن اذان،و نزد آمدن باران،و نزد ملاقات صف مسلمانان با صف کافران،و نزد دعا کردن مظلومان که دعای مظلوم را هیچ‌چیز مانع نمی‌شود تا به عرش می‌رسد ⁽¹⁾.

و احتمال دارد کنایه از ساکت شدن مطلق باشد،چون موقع تشییع جنازه و وقت قتال هنگام تفکّر و اعتبار است،پس باید در دل تفکّر کنند،و به یاد خدا باشند،و نزد خواندن قرآن باید ساکت باشند و گوش دهند؛زیرا که ظاهر آیۀ کریمه و بعضی احادیث آن است که وقتی دیگری قرآن خواند واجب است خاموش شدن و گوش دادن،و حرام است سخن گفتن،و اکثر علما را اعتقاد آن است که وجوبش مخصوص کسی است که اقتدا به پیش نماز کرده باشد و او قرائت بلند خواند واجب است خاموش شدن و گوش دادن،و اگر واجب نباشد البتّه سنّت مؤکّد است گوش دادن و خاموش شدن هر وقت که قرآن خوانند و ثواب عظیم دارد.

چنانچه به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه حرفی از کتاب خدا را گوش دهد بدون آنکه بخواند یک ثواب برای او ثبت نماید،و یک گناه از نامۀ عملش محو نماید،و یک درجه برای او در بهشت بلند گرداند ⁽²⁾.

و در خصوص جنازه احتمال دارد مراد ترک جزع و فریاد و ناله کردن باشد که منافی صبر و رضاء به قضاء است، چنانچه از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:دو صداست که خدا دشمن می‌دارد:یکی فریاد و ناله کردن در مصیبت،و دیگری ساز

نواختن در هنگامی که خدا نعمتی کرامت فرماید.

و منقول است که:حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام مشایعت جنازه‌ای می‌رفتند، شنیدند شخصی از آن جماعتی که مشایعت جنازه می‌کند می‌خندد،فرمود:گویا مرگ را در این دنیا بر غیر ما نوشته‌اند،و گویا حقّ الهی در دنیا بر غیر ما واجب شده است،و گویا این مرده‌ها که می‌بینیم مسافری چندند که در اندک زمانی به سوی ما برمی‌گردند،خود ایشان را در قبرها می‌نهیم،و میراث ایشان را می‌خوریم،و گمان می‌کنیم همیشه بعد از ایشان خواهیم بود،فراموش کرده‌ایم هر واعظی و پند دهنده‌ای را،با آنکه به هر بلیّه و مصیبتی گرفتار شده‌ایم،خوشا حال کسی که نفس خود را ذلیل شمارد،و کسبش حلال باشد،و باطنش شایسته باشد،و خلقش نیکو باشد،و زیادتی مالش را صرف نماید،و زیادتی سخنش را نگاه دارد،و شرّ خود را از مردم دور کند،و به سنّت عمل کند،و میل به بدعت ننماید ⁽¹⁾.

مذمت حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از دو خصلت

اشاره

یا أباذر أنّ فیکم خلقین:الضحک من غیر عجب،و الکسل من غیر سهو.

ای ابوذر بدان که در میان شما دو خلق بد هست:خندیدن عبث در غیر هنگام تعجّب،و کسل و سستی در عبادات دانسته بدون سهو و فراموشی.

در این فقره حضرت دو خصلت را مذمّت فرموده:

خصلت اوّل: بسیار خندیدن

و این از غفلت و غرور ناشی می‌شود،وگرنه کسی که بر احوال خود و گناهان

خود مطّلع باشد،و از اهوالی که در پیش دارد در حذر باشد،البتّه خندیدن او کم و حزن او بسیار می‌باشد،چنانچه در باب صفات مؤمن وارد شده است که:

خوشحالی او در روی اوست،و اندوه او در دل اوست.و این صفت نیز مذموم است که آدمی پیوسته ترش‌رو باشد،که مردم از او متنفّر باشند،بلکه مؤمن می‌باید گشاده‌رو و متبسّم باشد،و خوش طبعی و مزاح قدری از آن مطلوب است،اما زیادتی در خنده و مزاح هر دو بد و مذموم است.

چنانچه به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:بسیار مزاح آبرو را می‌برد،و بسیاری خنده ایمان را محو می‌کند،و بسیاری دروغ بها و حسن را می‌برد ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:مزاح مکن که نور تو را می‌برد ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:داود به سلیمان گفت:ای فرزند زنهار خندۀ بسیار مکن که بسیاری خنده آدمی را در قیامت فقیر می‌گرداند ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:سه چیز است که باعث غضب خدا می‌گردد:خواب کردن بدون بیداری،و خندیدن از غیر تعجّب،و با سیری چیزی خوردن ⁽⁴⁾.

و فرمود:احتراز کنید از بسیاری خنده که دل را می‌میراند ⁽⁵⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:چه بسیار کسی که خندۀ او در دنیا بسیار باشد از روی لعب و طرب،و در روز قیامت گریۀ او بسیار باشد،و چه بسیار کسی که گریه او بسیار باشد بر گناهانش از خوف عذاب الهی،و در بهشت سرور و خندۀ او فراوان باشد ⁽¹⁾.

و فرمود:خندۀ رسول تبسّم بود که صدا از آن ظاهر نمی‌شد،و روزی به جماعتی از انصار گذشتند ایشان سخن می‌گفتند،و دهان را از خنده پر می‌کردند، فرمود:ای گروه کسی از شما که طول امل او را مغرور ساخته باشد،و در اعمال خیر عملش کوتاه باشد،باید به قبرها نظر نماید،و از مبعوث شدن قیامت عبرت گیرد، و مرگ را یاد کند که شکنندۀ جمیع لذّتهاست ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:بسیاری خنده ایمان را می‌گدازد چنانچه آب نمک را می‌گدازد ⁽³⁾.

و فرمود:از جهالت است خندیدن بی‌تعجّب،و مکرّر می‌فرمود که:دندان خود را به خنده مگشا،و حال آنکه کارهای رسواکننده کرده‌ای،و ایمن نیست از شبیخون مرگ یا عذاب الهی کسی که گناهان کرده ⁽⁴⁾.

و فرمود:کسی را که دوست داری با او مزاح مکن،و با او مجادله و منازعه مکن ⁽⁵⁾.

و فرمود:قهقهه از شیطان است ⁽⁶⁾.

و به سند معتبر از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که فرمود:زینهار مزاح بسیار مکنید که باعث حقد و کینه می‌شود،و مزاح دشنام کوچک است ⁽¹⁾.

و حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام بعضی از فرزندان خود را وصیّت فرمودند که:

بپرهیز از مزاح که نور ایمانت را می‌برد،و مروّت و انسانیّت را سبک می‌کند ⁽²⁾.

و به سند صحیح از معمّر بن خلاّد منقول است که:به خدمت حضرت امام رضا علیه السّلام عرض نمود:گاه هست که شخصی در میان جماعتی می‌باشد که مزاح می‌کنند و خنده می‌کنند،فرمود:باکی نیست تا به فحش نرسد،بعد از آن فرمود:

اعرابی بود و به خدمت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله می‌آمد،و هدیّه می‌آورد و می‌گفت:

یا رسول اللّه قیمت هدیه ما را بده،یعنی تبسّم فرما،حضرت می‌خندید،و وقتی که غمی روی می‌داد می‌فرمودند:اعرابی کجاست؟کاش می‌آمد و ما را می‌خندانید ⁽³⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:هیچ مؤمن نیست مگر آنکه در آن دعابه هست،پرسیدند:دعابه چیست؟فرمود:مزاح و خوش طبعی ⁽⁴⁾.

و منقول است از یونس شیبانی که حضرت صادق علیه السّلام از من پرسید که:چگونه است مداعبه و مطایبۀ شما با یکدیگر؟گفتم:کم است:فرمود که:چنین مکنید که خوش‌طبعی و مداعبه از حسن خلق است،و تو به مداعبه سرور و خوشحالی در دل برادر مؤمن خود داخل می‌کنی،و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله بسیار بود که با کسی

خوش طبعی می‌فرمودند که او را مسرور سازند ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود که:خندۀ مؤمن تبسّم است ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:چون قهقهه کنی در خنده،بعد از فراغت بگو اللهمّ لا تمقتنی،یعنی خداوندا مرا دشمن مدار ⁽³⁾.

و از امام موسی کاظم علیه السّلام منقول است که:حضرت یحیی بن زکریا بسیار می‌گریست و خنده نمی‌کرد،و حضرت عیسی گاه می‌گریست و گاه می‌خندید،و آنچه عیسی می‌کرد بهتر بود از آنچه یحیی می‌کرد ⁽⁴⁾.

خصلت دوّم: کسل و سستی در عبادت است

اشاره

کسل و سستی در عبادت است

و کسل از صفات منافقان است،و از ضعف ایمان و یقین ناشی است،و موجب محرومی از سعادت ابدی می‌گردد،بلکه مؤمن می‌باید در عبادت صاحب نشاط باشد،و مردانه متوجّه عبادت شود،و کارهای خیر را با شوق و شعف بجا آورد و به تأخیر نیندازد که در تأخیر آفت است.

چنانچه حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پدرم می‌فرمود که:هرگاه ارادۀ خیری نمائی مبادرت کن به آن،زیرا نمی‌دانی بعد از این چه خواهد شد ⁽⁵⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:هرگاه قصد کار خیری کنی به تأخیر مینداز،به درستی که بسیار است که حق‌تعالی مطّلع می‌شود بر بنده‌ای که او به طاعتی مشغول است می‌فرماید:به عزّت و جلال خودم قسم بعد از این عمل تو را عذاب نکنم هرگز،و اگر گناهی را قصد کنی آن را ترک کن،زیرا بسیار است که حق‌تعالی مطّلع می‌شود بر بنده‌ای و او را مشغول معصیتی می‌یابد،می‌فرماید:به عزّت و جلال خود قسم که بعد از این عمل تو را نیامرزم هرگز ⁽¹⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:کسی که قصد عمل خیر نماید آن را زود بجا آورد که هر چیز که در آن تأخیر شد شیطان را در آن مهلتی و اندیشه‌ای هست ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:خدا خیر را بر اهل دنیا سنگین کرده است،چنانچه در میزان اعمال ایشان در قیامت سنگین است،و شر را بر اهل دنیا سبک کرده است، چنانچه در میزان اعمالشان سبک است ⁽³⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:بپرهیز از دو خصلت:از ضجر و دلتنگی،و از کسل و تنبلی،به درستی که اگر ضجر می‌کنی بر هیچ حقّی صبر نمی‌توانی کرد،و اگر کسل می‌ورزی هیچ حقّی را ادا نمی‌توانی کرد ⁽⁴⁾.

یا أباذر رکعتان مقتصدتان فی تفکّر خیر من قیام لیلة و القلب ساه.

یا أباذر الحقّ ثقیل مرّ،و الباطل خفیف حلو،و ربّ شهوة ساعة تورث حزنا طویلا.

یا أباذر لا یفقه الرجل کلّ الفقه حتّی یری الناس فی جنب اللّه تعالی أمثال الأباعر،ثمّ یرجع الی نفسه،فیکون هو أحقر حاقر لها.

یا أباذر لا تصیب حقیقة الایمان حتّی تری الناس کلّهم حمقی فی دینهم،عقلاء فی دنیاهم.

ای ابوذر دو رکعت نماز میانه که بسیار طول ندهی و بسیار سبک بجا نیاوری،و با حضور قلب و تفکّر باشد،بهتر است از ایستادن یک شب به عبادت که با فراموشی دل باشد،و از آنچه کنی و گوئی دل خبر نداشته باشد.

ای ابوذر حق بر طبعها گران و تلخ است،و باطل سبک و آسان و شیرین است، و بسیار است که شهوت یک ساعت دنیا مورث حزن طولانی آخرت می‌گردد.

ای ابوذر فقیه نمی‌باشد آدمی تمام فقه،و چنانچه باید دانا نمی‌شود،تا آنکه مردم در جنب جلال و عظمت الهی نزد او به مثابۀ شتران باشند،پس رجوع به نفس خود کند،و خود را از همه کس حقیرتر شمارد.

ای ابوذر به حقیقت ایمان نمی‌رسی تا همۀ مردم را بدانی که احمقند در دین خود،و عاقلند در دنیای خود.

و در اوّل کتاب تحقیق بعضی از شرایط عبادت و حضور قلب گذشت،و بر همگی ظاهر است که کردن و شنیدن حق هر دو بر آدمی گران و دشوار است، چنانچه اکثر مردم اگر کسی خیر ایشان را به ایشان می‌گوید،هرچند دانند که صلاح ایشان در آن است آزرده می‌شوند،و کردن باطل خواه در معاصی و شهوات و خواه در اعمال بدعت بر طبعها گوارا و در کامها شیرین است،و شنیدن سخن باطل اکثر

مردم را خوش می‌آید،چنانچه خوش‌آمد گفتن ارباب عزّت را خوش می‌آید هرچند دانند دروغ است،و کارهای بد ایشان را به نیکی یاد کردن و ایشان را به خیر و صلاح ستودن ملایم طبع ایشان است،هرچند می‌دانند که این گفتن برای خوبی ایشان و کار ایشان نفعی نمی‌دهد،و دفع عذاب از ایشان نمی‌کند.

بی اعتنائی به شأن مردم

و بدان که بی‌اعتنا به شأن مردم بودن دو جهت دارد:یکی ممدوح است،و دیگری مذموم،آنچه ممدوح است و از ارفع کمالات است آن است که خدا را مالک نفع و ضرر خود داند،و مردم را بی‌دخل داند،و در عبادات ایشان را منظور ندارد،و در امر خیری که مرتکب شود از ملامت ایشان پروا نکند،و در جائی که میان رضای الهی و رضای مخلوق متردّد شود رضای خدا را اختیار نماید،و این معنی از راه شناسائی عظمت حق‌تعالی حاصل می‌شود،و چندان‌که یقین او زیاده می‌شود این صفت کامل‌تر می‌گردد،و آنچه مذموم است آن است که از راه تکبّر مردم را سهل و بی‌قدر و حقیر شمارد،و این از راه عجب و خودبینی و غافل شدن از عیوب خود و اعتقاد داشتن به خود ناشی می‌شود،و این از بدترین صفات ذمیمه است.

و حضرت در این کلام معجز نظام به هر دو معنی اشاره فرموده‌اند که مردم را در جنب خدا از باب شتران داند،که در هنگام طاعت الهی ایشان را ملحوظ ندارد، چنانچه اگر کسی در جائی نماز کند و شتری چند در آنجا باشند البتّه ایشان را منظور نمی‌دارد،پس باید در جنب عظمت خدا عظمت مردم را سهل داند،و بعد از آن اشاره به معنی دوّم فرمودند که چون به خود رجوع کند خود را از همه کس حقیرتر شمارد،یعنی باعث او بر عدم اعتنا به شأن مردم عظیم دانستن خودش نباشد.

و به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هرکه صاحب سلطنتی را

راضی کند به چیزی که خدا را از آن به خشم آورد از دین خدا بدر می‌رود ⁽¹⁾.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:دینی نیست کسی را که عمل کند به طاعت مخلوقی در معصیت خالق ⁽²⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هرکه طلب نماید خوشنودی مردم را به چیزی که موجب سخط الهی می‌شود،حق‌تعالی چنین کند که آن جمعی که توقّع مدح ایشان دارد مذمّت او کنند ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:به خشم میاورید خدا را به سبب رضای احدی از خلق او،و تقرّب مجوئید به سوی احدی از خلق به چیزی که موجب دوری از خداست،به درستی که میان خدا و احدی از خلق وسیله‌ای نیست که به سبب آن خیری برساند،یا شرّی را برگرداند،مگر اطاعت او و طلب خوشنودی او،به درستی که طاعت الهی موجب فیروزی است به هر چیزی که طلب نمایند،و موجب نجات است از هر شرّی که از آن حذر کنند،و خدا نگاه می‌دارد از بدیها کسی را که مطیع او باشد،و کسی که معصیت او کند خود را از عذاب او حفظ نمی‌تواند نمود،و کسی که از خدا گریزد گریزگاهی نمی‌یابد،زیرا که امر الهی به خواری او نازل می‌شود هرچند جمیع خلایق کراهت داشته باشند ⁽⁴⁾.

و حق‌تعالی حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام و خواصّ او را مدح فرموده که جهاد می‌کنند در راه خدا،و نمی‌ترسند از ملامت‌کنندگان.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود که:از ملامت ملامت‌کنندگان پروا مکنید تا

خدا دفع شرّ دشمنان از شما بکند.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه حقیر شمارد مؤمنی را،خواه مسکین و خواه غیر مسکین،پیوسته حق‌تعالی تحقیر او نماید و از او در خشم باشد تا از آن عمل برگردد ⁽¹⁾.

احادیث این مطلب بعضی سابقا مذکور شد،و بعضی بعد از این مذکور خواهد شد،و آنچه حضرت فرمود که مردم را باید احمق در دین و عاقل در دنیا دانست،مراد غالب مردم است،یا مراد از ناس اهل دنیاست،و اللّه یعلم.

محاسبه نفس

یا أباذر حاسب نفسک قبل أن تحاسب،فهو أهون لحسابک غدا، وزن نفسک قبل أن توزن،و تجهّز للعرض الأکبر یوم تعرض،لا تخفی علی اللّه منک خافیة.

ای ابوذر محاسبۀ نفس خود بکن پیش از آنکه با تو محاسبه کنند،که حساب روز قیامت بر تو آسان شود،و نفس خود را بسنج در مراتب نقص و کمال پیش از آنکه در روز حساب تو را بسنجند،و مهیّا شو برای عرض اکبر قیامت در روزی که تو را و اعمال تو را بر خداوندی عرض کنند که هیچ پنهانی از تو بر او پوشیده نیست.

بدان که اگر کسی خواهد از عذاب الهی نجات یابد و به سعادت ابدی فائز گردد، باید از نفس خود ایمن نباشد،و فریب آن را نخورد،و پیوسته در مقام عیب‌جوئی نفس خود باشد،چنانچه عیوب دشمن خود را تفحّص می‌نماید؛زیرا که عیوب در نفس مخفی می‌باشد،و هر عیبی را که شکافت و در مقام ازالۀ آن برآمد چندین عیب دیگر بر او ظاهر می‌شود.

چنانچه از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:مؤمن عیبی را از خود نفی نمی‌کند مگر آنکه عیب دیگر بر او ظاهر می‌شود.

و باید پیوسته در مقام محاسبۀ نفس خود باشد،و داند روزی خواهد بود که حساب اعمال او بکنند،پس در این روز حساب خود را با خود درست کند،و جواب پرسش را مهیّا کند؛زیرا که خود را غافل کردن برای رفع محاسبۀ آخرت فایده نمی‌دهد،از بابت مرغی که چون می‌روند آن را شکار کنند چشم خود را برهم می‌گذارد.

و بدان که این عمر سرمایه‌ای است که به آن سعادت ابدی تحصیل می‌توان نمود،پس در هر روز حساب بگیرد از نفس خود که هر دقیقه را صرف چه‌کار کرده،اگر صرف طاعتی کرده سودمند ابد شده،و اگر صرف معصیتی کرده زیان‌کار ابد شده،و اگر صرف هیچ‌یک نکرده سرمایه را تلف و ضایع کرده و به دزد شیطان داده،پس در صورت اوّل او را تحسین نماید و ترغیب به زیادتی آن بکند،و در صورت دوم و سوم آن را ملامت و آزار کند،و هر قدر که مقدور باشد از آن تاوان بگیرد،و به توبه و انابه و تدارک آنچه فوت شده به مایۀ باقی‌مانده اگرچه تدارک گذشته نمی‌باشد،زیرا که هر زمانی را بهره‌ای است از اعمال خیر،پس عملی که در آن زمان کنی حقّ آن زمان داده‌ای،و گذشته از کیسه‌ات رفته است،و اگر قبول نکند با او مجادله و مجاهده کنی،و به تفکّرات صحیح و تذکّر آیات و اخبار و وعید او را رهوار گردانی که آدمی به مثابۀ اسب کور چموش سرکشی است که در صحرائی رود که چندین چاه در هر قدمی در جانب چپ و راست راه بوده باشد،اگر یک لحظه از آن غافل شدی وقتی خبر می‌شوی که خود را در قعر چاه ضلالت می‌بینی.

چنانچه به سند معتبر از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام منقول است که فرمود:از ما نیست کسی که محاسبۀ خود نکند هر روز،پس اگر عمل خیری کرده باشد از خدا

زیادتی آن را بطلبد،و اگر گناهی کرده باشد استغفار و توبه کند ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که به شخصی فرمود:تو را طبیب نفس خود کرده‌اند،و درد را از برای تو بیان کرده‌اند،و علامت صحّت را به تو شناسانیده‌اند،و تو را به او راهنمائی کرده‌اند،پس نظر کن چگونه به کار خود قیام می‌نمائی ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود که:دل خود را قرین و مصاحب نیکوکار یا فرزند مهربان خود دان،و عمل خود را پدری دان که متابعت او کنی،و نفس خود را دشمن دان که با او مجاهده کنی،و مال خود را عاریه دان که باید به صاحبش رد نمائی ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:نفس خود را حبس کن و منع فرما از چیزی که به آن ضرر می‌رساند پیش از آنکه از تو مفارقت نماید،و سعی کن که نفس خود را از گرو بیرون آوری،چنانکه سعی می‌کنی در طلب معاش؛زیرا نفس تو گرو کرده‌های تو است ⁽⁴⁾.

و در حدیث دیگر فرمود که:از نفس خود از برای خود آنچه می‌توانی بگیر و غنیمت شمار،و توشه بگیر از نفس خود در صحّت پیش از بیماری،و در قوّت پیش از ضعف،و در حیات پیش از ممات ⁽⁵⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود که:صغیر و خرد نیست چیزی که در قیامت

نفع می‌دهد،و صغیر و خرد نیست چیزی که در قیامت ضرر می‌رساند،پس در آنچه شما را خبر داده‌اند به منزلۀ کسی باشید که به چشم خود معاینه دیده باشد ⁽¹⁾.

و در وصیّتی که حضرت امام حسن علیه السّلام را فرمود می‌فرماید:ای فرزند مؤمن را سه ساعت می‌باشد،در یک ساعت با پروردگار خود مناجات می‌کند،و در ساعت دیگر محاسبۀ نفس خود می‌کند،و در ساعت سوّم مشغول لذّتی می‌شود که حلال باشد،و او را بر آن حمد کنند ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:نفس خود را محاسبه کنید پیش از آنکه شما را حساب کنند،به درستی که در قیامت پنجاه موقف است،و در هر موقفی هزار سال می‌دارند ⁽³⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:کسی که نقصهای نفس خود را پیدا نکند و تفحص ننماید،هواها و خواهشها بر او غالب می‌شود،و کسی که پیوسته در تفحّص باشد مرگ از برای او بهتر است ⁽⁴⁾.

و حضرت علی بن الحسین علیه السّلام فرمود:ای فرزند آدم پیوسته احوال تو به خیر و نیکی مقرون است مادام که واعظی از نفس خود داشته باشی،و واعظ خود باشی، و همّت تو در محاسبۀ نفس خود مصروف باشد،و خوف الهی را شعار و پیراهن تن خود کرده باشی،و اندوه را لباس خود ساخته باشی،ای فرزند آدم خواهی مرد و مبعوث خواهی شد،و تو را نزد پروردگار خود به حساب باز خواهند داشت،و از

اعمال تو سؤال خواهند کرد،پس امروز جوابی برای آن روز مهیّا کن ⁽¹⁾.

اشاره حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به چندین خلق از اخلاق کریمه

اشاره

یا أباذر استحی من اللّه،فانّی و الذی نفسی بیده لأظلّ حین أذهب الی الغائط متقنّعا بثوبی أستحیی من الملکین اللذین معی.

یا أباذر أ تحبّ أن تدخل الجنّة؟قلت:نعم فداک أبی و امّی،قال:

فاقصر من الأمل،و اجعل الموت نصب عینیک،و استح من اللّه حقّ الحیاء،قال:قلت:یا رسول اللّه کلّنا نستحیی من اللّه،قال:لیس کذلک الحیاء،و لکن الحیاء أن لا تنسی المقابر و البلی،و الجوف و ما وعی،و الرأس و ما حوی،و من أراد کرامة الآخرة فلیدع زینة الدنیا،فاذا کنت کذلک أصبت ولایة اللّه.

ای ابوذر از خدا حیا کن و شرم بدار،به درستی که من به حقّ آن خداوندی که جانم در قبضۀ قدرت اوست چون به بیت الخلا می‌روم جامۀ خود را بر سر و روی خود می‌پوشانم از شرم دو ملکی که با منند.

ای ابوذر می‌خواهی داخل بهشت شوی؟گفتم:بلی پدر و مادرم فدای تو باد، فرمود:امل و آرزوی خود را در دنیا کوتاه کن،و مرگ را در برابر چشم خود بدار که پیوسته در یاد مرگ باشی،و از خدا حیا بدار چنانکه سزاوار حیا داشتن است، گفتم،یا رسول اللّه ما همه از خدا حیا و شرم داریم،فرمود:حیا داشتن چنین نیست و لیکن حیای از خدا آن است که فراموش نکنی قبر و پوسیدن و کهنه شدن در قبر را، و فراموش نکنی جوف و آنچه در جوف است،یعنی شکم و فرج را از حرام و شبهه نگاه داری،و فراموش نکنی آنچه در سر است،یعنی چشم و گوش و زبان و

اندیشه،و خیال خود را به معصیت بازداری،و به طاعت مصروف گردانی،و کسی که کرامت و بزرگی آخرت را خواهد باید که زینت دنیا را ترک نماید،پس هرگاه چنین باشی ای ابوذر به درجه ولایت الهی می‌رسی،و دوست خدا می‌گردی.

در این مقام حضرت سیّد الانام به چندین خلق از اخلاق کریمه اشاره فرموده‌اند.

خصلت اوّل: در حیاست

و حیا عبارت از تأثّر نفس است از امری که قباحت آن امر بر او ظاهر شود،و باعث انزجار او گردد از آن عمل،و این بر دو قسم است،یکی از افضل صفات کمال است،و مورث فوز به سعادت است،و دیگری موجب حرمان از کمالات است،امّا آنچه کمال است آن است که بعد از آنکه به علم تمیز میان نیک و بد و حقّ و باطل کرده باشد از خدا و خلق شرم کند در ترک کردن عبادات و محاسن آداب شریعت،و از مرتکب شدن معاصی و قبایح آداب که از شرع قباحت آنها معلوم شده باشد،و مجملی از تفسیر حیا در اوّل کتاب مذکور شد.

و ظاهر است کسی که متّصف به صفت حیا باشد،البتّه هر قبیحی را که اراده می‌کند اگر تفکّر نماید که حق‌تعالی حاضر است و بر فعل او مطّلع است،و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله و ائمّۀ معصومین علیهم السّلام مطّلع می‌شوند،و هر روز اعمال امّت را بر ایشان عرض می‌کنند،و دو ملک که پیوسته ملازم اویند البتّه بر عمل او مطّلع می‌شوند،و اگر حق‌تعالی پرده از او برگیرد ملائکۀ سماوات بر فعل او مطّلع می‌شوند،و در قیامت در حضور صد و بیست و چهار هزار پیغمبر و گروهی بی‌حد و احصا از ملائکه و سایر عباد رسوا خواهد شد،و این معنی از روی یقین و ایمان حالی او

گردد،البتّه متوجّه آن عمل نخواهد شد،و همچنین در فعل طاعات.

و آنچه از حیا مذموم است آن است که امر حقّی را به عقل ناقص خود قبیح شمارد و ترک آن کند،و این از جهل ناشی می‌شود،مثل آنکه مسئله‌ای بر او مشکل شده است نمی‌پرسد و حیا می‌کند و در جهالت می‌ماند،یا عبادتی را ترک می‌کند برای اینکه در نظر جمعی از اشقیا بدنماست،و این حیا موجب محرومی از سعادات است،و حق‌تعالی می‌فرماید: وَ اللّهُ لا یَسْتَحْیِی مِنَ الْحَقِّ ⁽¹⁾به درستی که حق‌تعالی حیا نمی‌کند از بیان حق.

و به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:حیا دو حیاست:حیای عقل،و حیای حماقت،حیای عقل از علم ناشی می‌شود،و باعث علم می‌شود، و حیای حماقت از جهل ناشی می‌شود و باعث جهالت می‌گردد ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:حیا از ایمان است،و ایمان موجب دخول بهشت است ⁽³⁾.

و فرمود:حیا و ایمان هر دو به یک ریسمان بسته‌اند،هریک که از آدمی جدا شود دیگری با او می‌رود ⁽⁴⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:ایمان ندارد کسی که حیا ندارد ⁽⁵⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:چهار خصلت است در هرکه باشد آنها اگر از سر تا پا گناه باشد خدا گناهان او را به حسنه بدل می‌کند:راستگوئی،و حیا،و حسن

خلق،و شکر ⁽¹⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:هرکه روی او تنگ است علم او کم است،پس حیا در طلب علم خوب نیست ⁽²⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:از امثال حکما و دانایان پیش نمانده مگر یک مثل که اگر حیا نداری آنچه خواهی بکن،یعنی ترک حیا موجب ارتکاب جمیع قبایح می‌شود ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:حیا بر دو وجه است،یکی از ضعف عقل است و سستی رأی است،و دیگر قوّت است و اسلام و ایمان است ⁽⁴⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:حضرت عیسی می‌فرمود:کسی که در خانۀ خود به خلوت بنشیند،باید پردۀ خانه را بیاویزد،به درستی که حق‌تعالی حیا را در میان خلق قسمت فرموده چنانچه روزی را قسمت فرموده ⁽⁵⁾.

و از این حدیث شریف ظاهر می‌شود که سنّت است کسی که به بیت الخلا رود جامه‌ای بر سر بیندازد یا پیچد که سر و رو را فراگیرد،چون حالت ناخوشی است مناسب حیا این است که روی خود را بپوشد،یا آنکه چون در این حالت بر عیوب ظاهرۀ خود از فضلات و کثافات مطلع می‌شود باید که عیوب باطنه و اخلاق ذمیمه و گناهان خود را یاد کند،و از آنها شرم کند که از این کثافتهای ظاهری بدتر است،و در دعاهای آداب خلوت اشاره به این معنی هست.

و اکثر علما در آداب خلوت نقل کرده‌اند سنّت است سر را پوشیدن که سر برهنه نباشد،و بعضی هر دو معنی را از سنّتیها شمرده‌اند،و این معنی متضمّن آن نیز هست؛زیرا در تقنیع که در این حدیث وارد شده سر پوشیدن هم به عمل می‌آید،و فایدۀ بدنی هم دارد که بوهای بد به دماغ سرایت نکند.

خصلت دوّم: در عفت شکم از محرمات و مکروهات

و عفّت واجب آن است که از خوردن حرام اجتناب نماید،و عفّت از چیزهائی که نهی کراهت از آن فرموده‌اند،و از شبهه‌ها که به ظاهر شرع حلال باشد،و احتمال بودن حرام در میان آن مال غالب باشد،مثل مال جماعتی که اکثر مکاسب ایشان حرام است،مانند ارباب مناصب مستحبّ است،و این تکلیف از اعظم تکالیف الهی است،و سعی کردن در تحصیل حلال دشوارترین کارهاست،چنانچه وارد شده است که حلال قوّت برگزیدگان است،و در بعضی اخبار وارد شده است که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام برای همین بر انبان غذای خود مهر می‌زدند که شبهه داخل آن نشود.

و بدان که غذاها را در اعمال و آثار و قرب و بعد به خدا مدخلیّت عظیم هست؛ زیرا که قوّتهای بدنی آدمی از روح حیوانی است،و روح حیوانی بخاری است که از خون به هم می‌رسد،و خون از غذا بهم می‌رسد،پس چون غذای حلال قوّت آن به اعضاء و جوارح رسید هریکی را به کاری که پسندیده است می‌دارد،و همۀ آن قوّت صرف عبادات می‌شود،و لقمۀ حرام که در بدن داخل شد،و قوّت آن به اعضا و جوارح سرایت کرد،آن قوّتها از حرام به هم رسیده حرام‌زاده‌اند،و از

حرام‌زاده کار خوب نمی‌آید،چون سر از دریچۀ چشم بدر می‌کند چشم را به معاصی می‌دارد و هزار فساد می‌کند،و اگر سر از دریچۀ گوش بدر می‌کند آن را به شنیدن انواع باطلها می‌دارد،و همچنین در جمیع اعضا و جوارح،و اگر نطفه می‌شود فرزندی که از آن حاصل می‌شود به یک معنی حرام‌زاده است،و مایل به بدیها می‌باشد.

و آن حدیث که واقع شده است کسی که راغب است به غیبت مسلمانان حلال‌زاده نیست،ممکن است که بر این معنی محمول باشد،و لقمۀ حلال همه نور و عبادت و معرفت می‌شود،و موجب قرب به خدا می‌شود،و دل را منوّر می‌کند، و این معنی به تجربه نیز معلوم شده است.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه خواهد دعایش مستجاب شود باید که کسبش را حلال کند ⁽¹⁾.

و به اسانید معتبره او حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:بهترین عبادتهای خدا عفیف داشتن شکم و فرج است ⁽²⁾.

و منقول است که:شخصی به آن حضرت گفت:عمل من بسیار ضعیف است، و روزه کم می‌دارم،امّا گمان من این است که نمی‌خورم مگر از حلال،حضرت فرمود:کدام عبادت بهتر است از عفّت شکم و فرج ⁽³⁾.

و حضرت رسول فرمود:بیشتر چیزی که امّت من به سبب آن داخل جهنّم می‌شود دو چیز میان تهی است:شکم،و فرج ⁽⁴⁾.

و به سند معتبر از حضرت رسالت پناه صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هرکه از امّت من از چهار خصلت سالم باشد بهشت بر او واجب می‌شود؛از داخل شدن در دنیا،و متابعت نمودن هواهای نفس،و شهوت شکم،و شهوت فرج ⁽¹⁾.

و به سند معتبر منقول است که حضرت صادق علیه السّلام به نجم فرمود:ای نجم تمام شما شیعیان در بهشت با ما خواهید بود،امّا چه بسیار قبیح است یکی از شما وقتی داخل بهشت شود که پرده‌اش دریده شده باشد و عیبش فاش شده باشد،نجم گفت:فدای تو شوم شیعۀ شما چنین خواهد شد؟فرمود:بلی اگر شکم و فرج خود را حفظ نکند ⁽²⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:بیشتر چیزی که بر امّت خود می‌ترسم بعد از خود از کسبهای حرام است،و شهوتهای مخفی،و ربا و سود در بیع و قرض ⁽³⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:کسی که مالی از غیر حلال کسب کند،و به آن مال به حج رود و تلبیه گوید،ندا می‌رسد به او لا لبّیک و لا سعدیک،یعنی لبّیک گفتن تو و اجابت کردن و خدمت کردن تو مقبول درگاه ما نیست،و اگر مال از حلال کسب کند و به حج رود و تلبیه بگوید،در جواب او لبّیک و سعدیک می‌گویند ⁽⁴⁾.

و از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است که:دنیا به حلال بر جمعی مشرف شد،و حلال را بر ایشان جلوه داد و عرض کرد،آن حلال محض را قبول نکردند تا از دنیا رفتند،پس بر جماعتی حلال و شبهه را باهم عرض کرد،گفتند، ما را به شبهه احتیاجی نیست و حلال را به وسعت صرف کردند و برای جمعی

حرام و شبه را جلوه داد،ایشان گفتند:ما را به حرام احتیاجی نیست و در شبهه به فراخی عیش کردند،و خود را به حرام صرف برای جماعتی جلوه داد دنبالش رفتند و به آنچه می‌خواستند نرسیدند،و مؤمن در دنیا می‌خورد به قدر حاجت، مثل کسی که به خوردن میته مضطر شده باشد ⁽¹⁾.

و حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام فرمود:حرام نمو نمی‌کند و زیاد نمی‌شود،و اگر نمو کند برکت نمی‌دارد،و هرچه را در راه خدا انفاق می‌کند ثواب نمی‌یابد،و هرچه از عقب خود می‌گذرد،توشۀ اوست به سوی آتش جهنّم ⁽²⁾.

و به سند معتبر منقول است از سماعه که به حضرت صادق علیه السّلام عرض کردم:

شخصی از مناصب و اعمال بنی امیّه مالی بهم رسانیده است،و از آن مال تصدّق می‌کند،و صله و احسان به خویشان می‌کند،و حج می‌کند که آن کارهایش را خدا بیامرزد،و می‌گوید:خدا فرموده است حسنات گناهان را برطرف می‌کند،حضرت فرمود:آنچه از مال مردم تصرّف می‌نماید گناه است،و گناه گناه را برطرف نمی‌کند،و لیکن ثواب گناه را برطرف می‌کند ⁽³⁾.

و منقول است در تفسیر این آیه که حق‌تعالی می‌فرماید وَ قَدِمْنا إِلی ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً ⁽⁴⁾.

ترجمه ظاهرش این است که:قصد کردیم به سوی آنچه کرده بودند از اعمالی که به صورت عمل خیر بود،پس گردانیدیم آن عمل را مانند ذرّه‌های پراکنده در هوا، یا غبار متفرق،یا خاکستر بر باد داده،حضرت صادق علیه السّلام فرمود:و اللّه که اعمالشان

از جامه‌های سفید مصری سفیدتر و نورانی‌تر خواهد بود،پس حق‌تعالی می‌فرماید:هباشو پس پراکنده و باطل می‌شود،برای اینکه چون به حرامی می‌رسیدند آن را می‌گرفتند ⁽¹⁾.

خصلت سوّم: در عفت فرج است از محرمات و مکروهات و شبهات

و این نیز از تکالیف شاقّۀ الهی است،و تحقیقش همان است که گذشت که احتراز از زنای صرف واجب است،و زنا از گناهان کبیره است،و مکروهاتی که در شرع معلوم شده است عفّت از آنها مستحبّ است،و شبهه‌ها بر دو قسم است:

یکی به اعتبار اشکال در مسئله است،و احتراز از آنها نیز بنابر مشهور مستحبّ است،و بعضی این احتیاط را واجب می‌دانند،مگر آنکه طرف حرمت بسیار ضعیف باشد.و قسم دیگر به شبهه برمی‌گردد،مثل آنکه به زر شبهه کنیزی خریده باشد،یا زر شبهه را مهر کرده باشد،یا مهر زن را غصب کند،یا در دادن با قدرت مضایقه کند،و زنا بر اعضا و جوارح منقسم می‌شود،زنای فرج معلوم است،و زنای چشم نگاه کردن به پسران به شهوت و به زنان غیر محرم است،و زنای گوش شنیدن آوازی است که باعث شهوت می‌شود،و زنای دست بازی کردن است با نامحرم،و همچنین در سایر اعضا،و اینها نیز حرامی و شبهه‌ای می‌دارد.

چنانچه به سند معتبر از حضرت امام محمّد باقر و امام جعفر صادق علیهما السّلام منقول است که فرمودند:هیچ‌کس نیست مگر آنکه بهره‌ای از زنا می‌یابد،و زنای چشمان

نظر کردن است،و زنای دهان بوسیدن است،و زنای دستها لمس کردن است، خواه فرج تصدیق این اعضا بکند،و خواه تکذیب کند،یعنی خواه زنای فرج متحقّق شود و خواه نشود ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:بدترین مردم در عذاب در روز قیامت مردی است که نطفۀ خود را در رحمی قرار دهد که بر او حرام باشد ⁽²⁾.

و از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام منقول است که فرمود:بپرهیزید از زنا که روزی را برطرف می‌کند،و دین را باطل می‌کند ⁽³⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:در زناکار شش خصلت می‌باشد:سه عقوبت در دنیا،و سه عقوبت در آخرت،امّا آنچه در دنیاست:نور او را می‌برد،و فقیرش می‌کند،فنا و نیستی را نزدیک می‌کند،و آنچه در آخرت است:غضب پروردگار است،و دشواری حساب،و خلود در جهنّم ⁽⁴⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:چون زنا بعد از من در میان امّت بسیار شود مرگ فجأه بسیار می‌شود ⁽⁵⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:حضرت یعقوب به فرزندش می‌گفت:ای فرزند زنا مکن که اگر مرغی زنا کند پرهایش می‌ریزد ⁽⁶⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:حواریان در خدمت حضرت عیسی علیه السّلام جمع شدند،

و گفتند:ای معلّم خیرات ما را ارشاد کن،حضرت عیسی علیه السّلام فرمود:حضرت موسی کلیم خدا شما را امر کرد که قسم دروغ به خدا مخورید،و من امر می‌کنم شما را که نه قسم راست بخورید،و نه قسم دروغ،و موسی پیغمبر خدا شما را امر می‌کرد زنا مکنید،و من شما را امر می‌کنم که در خاطر خود هم زنا مگذرانید چه جای آنکه بجا آورید؛زیرا کسی که در خاطر خود خیال زنا می‌گذراند،مثل کسی است که در خانۀ مزیّن طلاکاری آتش روشن نماید،و دودش نقشها و زینتها را باطل کند هرچند خانه نسوزد ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که به مفضّل بن عمر فرمود:ای مفضّل می‌دانی چرا گفته‌اند هرکه زنا به حرمت مردم می‌کند،روزی زنا به حرمت او خواهند کرد؟گفت:نه،فرمود:زن زناکاری در میان بنی اسرائیل بود،و مردی هم در میان ایشان بود که بسیار به قصد زنا به نزد آن زن می‌رفت،روز آخری که به نزد آن زن آمد خدا بر زبان آن زن جاری کرد که به خانۀ خود که می‌روی مردی را با زن خود خواهی دید،آن مرد با خاطر مشوّشی از خانۀ آن زناکار بیرون آمد،و در غیر وقتی که همیشه به خانه می‌رفت داخل خانه شد بی‌رخصت،ناگهان مردی را در فراش زن خود دید،هر دو را به خدمت حضرت موسی آورد،و در آن حال جبرئیل نازل شد،و گفت:هرکه زنا می‌کند روزی با حرمت او نیز زنا می‌کنند،پس حضرت موسی نظر به ایشان کرد و فرمود:عفّت بورزید از زنان مردم تا زنان شما با عفّت باشند ⁽²⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:جبرئیل مرا خبر داد که بوی بهشت از هزار سال راه

شنیده می‌شود،و عاق پدر و مادر و قاطع رحم و مرد پیر زناکار نمی‌شنوند ⁽¹⁾.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:دروغ می‌گوید کسی که گمان می‌کند حلال‌زاده است و زنا را دوست می‌دارد ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:نیکی کنید با پدران خود تا فرزندان شما با شما نیکی کنند،و عفّت ورزید از زنان مردم تا عفّت ورزند زنان شما ⁽³⁾.

و فرمود:ولد الزنا سه علامت دارد:مردم را در حضور ایشان آزار می‌کند،و مشتاق است به زنا،و بغض ما اهل بیت دارد ⁽⁴⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:چهار چیز است که داخل خانه نمی‌شود مگر آنکه آن خانه خراب می‌شود،و هرگز به برکت‌آباد نمی‌شود:خیانت در امانت کردن،و دزدی،و شراب خوردن،و زنا کردن ⁽⁵⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:در شب معراج گذشتم بر زنی چند که ایشان را به پستانها آویخته بودند،پرسیدم از جبرئیل که:ایشان کیستند؟گفت:اینها زنی چندند که زنا کرده‌اند،و فرزندان زائیده‌اند و به شوهرهای خود ملحق ساخته‌اند،و مال شوهرها به میراث به ایشان رسیده ⁽⁶⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هرکه به حرام در دبر زنی جماع کند،یا با مردی یا پسری اغلام کند،خدا او را در قیامت محشور گرداند و از مردار گندیده‌تر که مردم از بوی او متأذّی باشند تا به جهنّم داخل شود،و خدا از او قبول نکند هیچ

عملی را،و اعمالش را همه حبط نماید،و او را در تابوتی داخل کند و بفرماید که او را به میخهای آهن بر تابوت بدوزند،و در عذابی باشد که اگر رگی از رگهای او را بر چهارصد هزار کس بگذارند همه بمیرند،و از همه کس عذابش بیشتر باشد،و کسی که زنا کند با زن یهودی یا نصرانی یا مجوسی یا مسلمان خواه آزاد و خواه بنده خدا بر قبر او سیصد هزار در جهنّم بگشاید که از آن درها مارها و عقربها و شهابها از آتش در قبر او داخل شوند و بسوزد تا روز قیامت،و چون محشور شود اهل قیامت از گند فرج او متأذّی باشند تا داخل جهنّم شود.

و کسی که به خانۀ همسایه نظر کند،و نظرش بر عورت مردی یا گیسوی زنی یا بدن او افتد،خدا او را داخل جهنّم کند با منافقانی که تتّبع امور مسلمانان می‌کردند،و از دنیا بیرون نرود تا رسوا شود،و در آخرت عیوبش فاش شود،و کسی که قدرت بر زنی یا کنیزی که بر او حرام باشد بهم رساند،و از خوف الهی آن را ترک نماید،حق‌تعالی آتش جهنّم را بر او حرام گرداند،و او را از خوف عظیم قیامت ایمن کند و داخل بهشت سازد.

و کسی که به حرام دست به دست زنی رساند چون به صحرای محشر درآید دستش بسته باشد،و کسی که با زنان نامحرمی خوش طبعی کند،حق‌تعالی به هر کلمه‌ای هزار سال او را در محشر حبس کند،و اگر زنی راضی شود که مردی به حرام او را در برگیرد یا ببوسد یا به حرام با او ملاقات نماید،یا با او خوش طبعی کند،بر آن زن نیز گناه آن مرد باشد،و اگر مرد او را مجبور سازد گناه هر دو بر مرد باشد.

و کسی که چشمهای خود را پر کند از دیدن زنی به حرام،خدا در قیامت بر چشمانش میخها بدوزد،و چشمش را پر از آتش کند تا از حساب خلایق فارغ شود،پس بفرماید او را به جهنّم برند،و هرکه با زن شوهرداری زنا کند از فرج آن مرد و زن رودخانه‌ای از چرک و ریم روان شود پانصد سال راه،و جمیع اهل جهنّم از

گند ایشان متأذّی باشند،و غضب الهی شدید است بر زنی که شوهر داشته باشد و نظر به غیر محرم خود بکند،و اگر چنین کند خدا ثواب اعمالش را حبط نماید،و اگر زنی مرد بیگانه را به فراش شوهر خود درآورد،بر خدا لازم است که او را به آتش بسوزاند بعد از آنکه در قبر او را عذاب کرده باشد ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که فرمود:حرمت اغلام زیاده از زناست؛زیرا حق‌تعالی با اغلام امّتی را هلاک کرد(یعنی:قوم لوط را)و کسی را به زنا در دنیا هلاک نکرد ⁽²⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:هرکه با پسری جماع کند در روز قیامت جنب محشور شود،و آبهای دنیا او را پاک نکند،و خدا بر او غضب کند،و او را لعنت کند،و برای او جهنّم را مهیا گرداند،و بد محل بازگشتی است جهنّم برای او ⁽³⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:مردی که بر پشت مردی می‌رود،عرش الهی به لرزه می‌آید،و مردی که بگذارد با او چنین عمل قبیحی بکنند،خدا او را بر روی جسر جهنّم حبس نماید تا از حساب خلایق فارغ شود،پس بفرماید او را به جهنّم افکنند،و او را در هر طبقه‌ای عذاب کند تا به طبقۀ زیرین جهنّم برسد،و از آنجا بدر نیاید ⁽⁴⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:لواط آن است که در پائین‌تر از دبر با او

مباشرت کند،و مباشرت کردن در دبر کفر است به خدا ⁽¹⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:خداوند عالمیان می‌فرماید:به عزّت و جلال خودم قسم می‌خورم که بر استبرق و حریر و بهشت نمی‌نشیند کسی که مردم در دبر او وطی کنند ⁽²⁾.

و حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام فرمود:چون قیامت قائم شود بیاورند زنانی را که با مثل خود مساحقه کرده‌اند،جامه‌ها از آتش در بر و مقنعه‌ها از آتش بر سر،و زیر جامه‌ها از آتش پوشیده،و عمودی از آتش در جوف ایشان داخل کنند،و ایشان را به جهنّم اندازند ⁽³⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:هرکه پسری را به شهوت ببوسد حق‌تعالی در روز قیامت لجامی از آتش بر سر او کند ⁽⁴⁾.

خصلت چهارم: در نگاه داشتن چشم است از محرمات و مکروهات

و از چشم مفاسد عظیم در نفس آدمی راه می‌یابد،بلکه دریچۀ اکثر معاصی چشم است،و از آنجا خیال بسیاری از معاصی در نفس حاصل می‌شود،و نظر کردن به زنان نامحرم و به فرج غیر زن و متعه و اطفال بسیار خرد حرام است،و همچنین نظر کردن به پسران ساده و مزلّف با لذّت و شهوت حرام است،و موجب

عشق مجاز که به حقیقت کفر است می‌گردد؛زیرا بت‌پرست می‌شود و در جمیع احوال آن معشوق در نظرش می‌باشد و از خدا دور می‌شود،و به هر فسقی یا کفری که معشوقش مأمورش سازد اطاعت می‌کند.

چنانچه به سند معتبر منقول است که از حضرت صادق علیه السّلام پرسیدند از عشق، حضرت فرمود:دلهائی که از یاد الهی خالی است حق‌تعالی محبّت غیر خود را به آن دلها می‌چسباند ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:زنهار حذر نمائید و بپرهیزید از نظر کردن و صحبت داشتن با فرزندان سادۀ اغنیا و پادشاهان،که فتنۀ ایشان بدتر است از فتنۀ دختران که در پرده می‌باشند.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:نظر کردن تیری است از تیرهای زهرآلودۀ شیطان،و هرکه ترک کند نظر حرامی را از برای خدا نه از برای غیر او حق‌تعالی ایمانی به او کرامت فرماید که طعم و لذّت آن ایمان را بیابد.

و در حدیث دیگر فرمود:مکرّر نظر کردن شهوت را در دل آدمی می‌کارد و از برای فتنۀ آدمی و فریفته شدن او همین نظر کردن کافی است.

و در حدیث دیگر فرمود:ایمن نباشند آن جماعت که نظر بر پشت زنان مردم می‌افکنند از اینکه مردم نیز نظر به عقب زنان ایشان کنند.

و از جملۀ نظرهائی که بد است و مورث مفاسد می‌شود از روی خواهش نظر کردن به زینتهای دنیا و اهل دنیاست که باعث میل به دنیا و مرتکب شدن محرّمات می‌گردد،چنانچه حق‌تعالی می‌فرماید وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً

مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی ⁽¹⁾.

خلاصۀ مضمونش این است که:باز مکن چشمان خود را و نظر مکن به سوی چیزهائی که متمتّع و برخوردار ساخته‌ایم به آنها صنفی چند از اصناف مردم را از زینت و به جهت زندگانی دنیا،تا بیازمائیم ایشان را در آن چیزها و روزی پروردگار تو که روز به روز به تو می‌رساند،یا روزی غیر متناهی که در آخرت برای تو مقرّر ساخته،یا روزیهای معنوی از معارف و کمالات برای تو بهتر است از مالهای فانی بی‌اعتبار دنیا و باقی‌تر و پاینده‌تر است.و تکالیف زبان و گوش و سایر آنچه سر به آنها محیط است بعضی گذشت،و بعضی انشاء اللّه در محلّ مناسب بیان خواهد شد.

یا أباذر یکفی من الدعاء ما یکفی الطعام من الملح.

یا أباذر مثل الذی یدعو بغیر عمل کمثل الذی یرمی بغیر وتر.

ای ابوذر کافی است از دعاها نیکی و اعمال خیر آن‌قدر که طعام را کافی است از نمک.

ای ابوذر مثل آن کسی که دعا می‌کند بی‌آنکه عمل صالحی داشته باشد مانند کسی است که تیر اندازد از کمان بی‌زه،و توضیح و تنویر این مطالب عالیه به وسیله سه نجم به حصول می‌پیوندد.

در توضیح این مطلب که دعای بدون عمل صالح مانند پرتاب تیر از کمان بی زه است

نجم اوّل: در بیان فضیلت دعا و فواید آن است

بدان که افضل عبادات و نزدیک‌ترین راههای قرب بنده به جناب

قاضی الحاجات طریقۀ دعا و تضرّع و مناجات است،و به کثرت دعا و مناجات یقین به ذات و صفات کمالیّه الهی زیاده می‌گردد،و توکّل و تفویض به جناب مقدّس او بیشتر می‌شود،و موجب قطع طمعها و علایق از خلق می‌شود،و همین طریقه از جمیع ائمّۀ ما منقول است که بعد از ادای فرایض و سنن پیوسته مشغول تضرّع و مناجات بوده‌اند،خصوصا سیّد الساجدین علیه السّلام.

چنانچه حق‌تعالی می‌فرماید وَ قالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِینَ ⁽¹⁾یعنی:گفت پروردگار شما که بخوانید مرا در جمیع مطالب تا دعای شما را مستجاب کنم؛زیرا آن جماعتی که تکبّر می‌نمایند و سرکشی می‌کنند از عبادت من زود باشد که داخل جهنّم شوند با مذلّت و خواری.

و در احادیث بسیار از ائمّه اطهار علیهم السّلام منقول است که:مراد از عبادت در این آیه دعاست ⁽²⁾.

پس حق‌تعالی اوّل امر به دعا فرموده،و دیگر وعدۀ اجابت نموده،و بعد از آن دعا را عبادت شمرده،و ترک دعا را تکبّر خوانده،و بر ترکش وعدۀ دخول جهنّم فرموده.

و در موضع دیگر می‌فرماید وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدّاعِ إِذا دَعانِ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَ لْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ ⁽³⁾.

ترجمه‌اش این است که:چون سؤال نمایند از تو بندگان من از صفت من،یا نزدیکی و دوری من،یا کیفیّت دعا کردن من که آهسته دعا کنند یا بلند،پس بگو به

ایشان که من نزدیکم به ایشان به علم و احاطه و لطف و رحمت،مستجاب می‌کنم دعای دعاکننده را وقتی که مرا بخواند،پس باید که بندگان اجابت کنند مرا در دعا کردن که از ایشان طلبیده‌ام،یا آنکه چون من اجابت می‌کنم در دعا باید که ایشان اجابت من کنند در جمیع تکالیف من،و باید که ایمان آورند به وعدۀ من در اجابت دعا،یا در ایمان خود ثابت باشند،شاید که راه راست یابند و به رشد و صلاح خود پی برند.

و به سند معتبر منقول است که از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام پرسیدند:کدام عبادت بهتر و افضل است؟حضرت فرمود:هیچ عبادتی بهتر نیست نزد حق‌تعالی که از او سؤال نمایند،و از رحمتهای غیر متناهی که نزد اوست طلب نمایند،و هیچ‌کس بر خدا دشمن‌تر و بدتر نیست از کسی که تکبّر کند از عبادت الهی که دعاست،و از عطاها و رحمتهای الهی سؤال ننماید ⁽¹⁾.

و از میسّر بن عبد العزیز منقول است که حضرت صادق علیه السّلام فرمود:ای میسّر دعا بکن،و مگو هرچه مقدّر شده است خواهد شد،به درستی که نزد خدا منزلتی هست که نمی‌توان رسید مگر به دعا و مسئلت،و اگر کسی دهان خود را ببندد و دعا نکند و سؤال ننماید،از خدا چیزی به او نمی‌دهند،پس بطلب تا عطا کند،ای میسّر هرکه دری را بسیار می‌کوبد،البتّه بر رویش می‌گشایند ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:هرکه از فضل خدا سؤال ننماید فقیر می‌شود ⁽³⁾.

و فرمود:بر شما باد به دعا،به درستی که شما را قرب به خدا حاصل نمی‌شود به عبادتی مثل دعا،و ترک مکنید طلب حاجت کوچکی را برای خردی آن

حاجت،به درستی که حاجات کوچک و بزرگ به دست خداست ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام می‌فرمود که:محبوب‌ترین اعمال نزد حق‌تعالی در زمین دعاست،و فرمود:حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام دعا بسیار می‌کردند ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:دعا حربۀ مؤمن است برای دفع دشمنان،و عمود دین است که به آن دین مؤمن برپاست،و نور آسمان و زمین است ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر از آن حضرت منقول است که به صحابه فرمودند:می‌خواهید دلالت کنم شما را بر حربه و سلاحی که شما را نجات دهد از شرّ دشمنان شما و روزی شما را زیاد کند؟گفتند:بلی،فرمود،دعا کنید و بخوانید پروردگار خود را در شب و روز به درستی که حربۀ مؤمن دعا است ⁽⁴⁾.

و حضرت امام رضا علیه السّلام فرمود:دعا از نیزه تیز کارگرتر است ⁽⁵⁾.

و فرمود:دعا رد می‌کند قضا را هرچند که از آسمان نازل شده باشد و محکم گردیده باشد ⁽⁶⁾.

و فرمود:بسیار دعا کنید که دعا کلید جمیع رحمتهاست،و موجب فیروزی به همۀ حاجتهاست،و به کرامتهای الهی نمی‌توان رسید مگر به دعا،و هر دری را که

بسیار می‌کوبند البتّه بر روی او می‌گشایند ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:بر تو باد به دعا که شفای جمیع دردهاست ⁽²⁾.

و از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام منقول است که:هر بلائی که بر بنده نازل گردد،خدا او را دعا الهام نماید البتّه آن بلا زود زایل می‌شود،و هر بلائی که بر مؤمن نازل شود و توفیق دعا نیابد و ترک کند،البتّه آن بلا به طول می‌انجامد،پس بر شما باد به دعا و تضرّع به سوی خداوند عالمیان ⁽³⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:دوا کنید بیماران خود را به تصدّق،و دفع کنید انواع بلاها را به دعا،و حفظ کنید مالهای خود را به دادن زکات،به درستی که هیچ مرغی به دام نمی‌افتد مگر آنکه تسبیح خود را ترک نماید ⁽⁴⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:دفع کنید موجهای بلا را از خود به دعا پیش از آنکه بلا نازل گردد،به حقّ آن خداوندی که دانه را شکافته،و انواع گیاه را از آن بیرون آورده،و خلایق را خلق فرموده،که بلا به سوی مؤمن تندتر می‌آید از سیلی که از بالای کوه به پائین آید،و از دویدن اسبان تندرو،و هیچ نعمتی و طراوت عیشی از بندگان برطرف نمی‌شود مگر به گناهان ایشان،و اگر استقبال کنند بلا را به دعا و تضرّع و انابه و توبه بر ایشان نازل نخواهد شد،و اگر وقتی که بلا نازل شود و نعمت از ایشان زائل گردد به خدا پناه برند و تضرّع نمایند با نیّتهای درست،و سستی نورزند در عبادت و بندگی و ترک گناهان بکنند،البتّه خدا هر فاسدی را برای ایشان به اصلاح می‌آورد،و هر نعمتی را که از ایشان سلب نمود به ایشان

برمی‌گرداند ⁽¹⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:سه چیز است که به آنها هیچ ضرر نمی‌کنند:

دعا کردن در هنگام بلاها و شدّتها،و استغفار کردن بعد از گناه،و شکر کردن در وقت نعمت ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:حق‌تعالی روزیهای مؤمنان را از جائی چند مقرّر فرموده که گمان نداشته باشند؛زیرا بنده‌ای که نداند روزیش از کجا می‌رسد دعا بسیار می‌کند ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:هرکه را چهار چیز عطا فرمایند او را از چهار چیز محروم نمی‌کنند:هرکه را دعا دادند از اجابت محروم نمی‌سازند،و هرکه را استغفار کرامت کردند توبه‌اش را قبول می‌فرمایند،و هرکه را شکر عطا کردند نعمتش را زیاد می‌کنند،و هرکه را صبر دادند از اجر و ثواب محروم نمی‌گردانند ⁽⁴⁾.

نجم دوّم: در توضیح مجملی از شرایط و آداب دعاست

بدان که چون دعا مکالمه و سخن گفتن و عرض نیاز کردن است به حضرت قاضی الحاجات،باید که آدمی معنی دعا را بداند،و فهمیده با حضور قلب دعا کند،و لااقل آدابی که در حاجت طلبیدن از مخلوقین که در عجز و ناتوانی مثل

اویند رعایت نمایند همان قدر را در حاجت طلبیدن از خداوند عظیم‌الشأن که خالق و رازق و مالک جمیع امور اوست رعایت کند،و ظاهر است که اگر کسی حاجتی به مخلوقی عرض کند البتّه چند چیز رعایت می‌کند:

اول:آنکه بداند چه می‌گوید،و اگر از روزی مستی و بی‌خبری حرفی گوید با بزرگی و دلش از آنچه می‌گوید خبر نداشته باشد،اگر سیاستش نکنند به سخنش نیز اعتنا نخواهند کرد،پس در هنگام مناجات با خداوند خود باید دلش خبر داشته باشد از آنچه بر زبانش جاری می‌شود،و از روی جدّ و جهد و اهتمام طلب نماید، و به حاجت خود بی‌اعتنا نباشد.

چنانچه از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:حق‌تعالی قبول نمی‌فرماید دعائی را که از دل غافل صادر شود،و فرمود:چون برای میّت خود دعا کنید چنین دعا مکنید که دل شما از آن غافل باشد و خبر نداشته باشد،و لیکن باید که جدّ و سعی کنید از برای او در دعا ⁽¹⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:خدا مستجاب نمی‌کند دعائی را که با دل سخت قساوت دعا کنند ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:خدا مستجاب نمی‌کند دعائی را که با دل فراموش‌کار غافل کنند،پس هرگاه دعا کنید دل خود را با خدا دارید،و یقین کنید که دعای شما مستجاب است ⁽³⁾.

دوّم:آنکه کسی را که شخصی برای دفع شدائد به او پناه می‌برد،البتّه پیوسته ملازمت او می‌کند،و در غیر حال شدّت به او پناه می‌برد تا هنگام شدّت و بلائی که

رو دهد روی آن داشته باشد که به او پناه برد،همچنین باید به درگاه خالق در حالت نعمت دعا و تضرّع کند،و خدا را به سبب وفور نعمت فراموش نکند،تا در شدّتها و سختیها که پناه به او برد حاجت به زودی برآورده شود،با آنکه هیچ آنی نیست که بنده را صد هزار گونه احتیاج در امور دنیا و آخرت به جناب مقدّس ایزدی نباشد.

چنانچه به سند صحیح از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است:کسی که پیش از نزول بلا دعا کند چون بلا نازل شود دعایش مستجاب است،و ملائکه می‌گویند:این صدای آشنائی است،و دعای او را از آسمان منع نمی‌کنند،و کسی که پیش از نزول بلا دعا نکند بعد از بلا دعایش مستجاب نمی‌شود،و ملائکه می‌گویند که:ما این صدا را نمی‌شناسیم ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود که:می‌گویند:پیش از امروز کجا بودی ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:کسی که از نزول بلائی ترسد،و پیش از نزول آن بلا دعا کند برای دفع آن بلا،خدا آن بلا را به او ننماید ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:کسی که خواهد دعای او در شدّتها مستجاب شود، باید در هنگام رخا و نعمت دعا بسیار بکند ⁽⁴⁾.

و بر این مضمون احادیث بسیار است.

سوّم:آنکه کسی که به مخلوقی حاجت دارد،خدمات شایسته برای او می‌کند که مرضیّ طبع او باشد،و از چیزهائی که او کراهت دارد اجتناب می‌نماید،تا چون حاجتی از او بخواهد برآورده شود،همچنین به درگاه خدا هرکه عبادت و بندگی و

اطاعت الهی بیشتر کرده،دعایش به اجابت نزدیک‌تر است، چنانچه جناب مقدّس نبوی در این حدیث فرموده‌اند که:دعای بی‌عمل صالح از بابت تیر انداختن از کمان بی‌زه است.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است:بهترین دعاها آن است که صادر شود از سینۀ پاکیزه از عیبها و صفات ذمیمه و دل پرهیزکار،و در مناجات است سبب نجات،و به اخلاص در اعمال خلاصی از عقاب حاصل می‌شود،پس هرگاه که فزع و خوف شما بسیار شود پناه به خداوند خود برید ⁽¹⁾.

و به سند معتبر منقول است که:شخصی به خدمت حضرت صادق علیه السّلام عرض نمود که:حق‌تعالی می‌فرماید:دعا کنید تا دعای شما را مستجاب گردانم،و ما دعا می‌کنیم و مستجاب نمی‌شود،حضرت فرمود:دعای شما برای این مستجاب نمی‌شود که وفا نمی‌کنید به پیمانهائی که حق‌تعالی از شما گرفته است در عمل نمودن به اوامر و ترک نمودن مناهی،و حق‌تعالی می‌فرماید که:وفا کنید به عهد و پیمان من تا وفا کنم به عهد و پیمان شما،و اللّه که اگر شما وفا کنید از برای خدا خدا نیز وفا می‌کند از برای شما ⁽²⁾.

و از نوف بکالی منقول است که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:حق‌تعالی وحی نمود به حضرت عیسی که:بگو به گروه بنی اسرائیل که داخل خانه‌ای از خانه‌های من نشوند مگر با دلهای طاهر و پاک و دیده‌های خاشع،و دستهای پاکیزه از کثافت حرام و شبهه و بگو به ایشان:بدانید که از هیچ‌یک از شما دعائی مستجاب نمی‌کنم هرگاه مظلمۀ کسی به ظلم در ذمّۀ او باشد ⁽³⁾.

و در ابواب سابقه گذشت حدیثی که هرکه خواهد دعایش مستجاب شود باید کسبش را حلال کند،و این امر بسی ظاهر است که هرچند آدمی را قرب زیاده می‌شود دعایش به قبول نزدیک‌تر است،چنانچه نزد پادشاهان ظاهر هرکه قربش بیشتر است حاجتش رواتر است.و ایضا چنانچه سابقا تحقیق کردیم هرچند مناسبت میان فاعل و قابل بیشتر می‌شود قابلیّت استفاضه زیاده می‌شود،و مانعی که از فیض هست از طرف قابل است،هرچند قابل کامل‌تر می‌شود قابلیّت رحمت زیاده می‌شود،و فیض بیشتر فائض می‌شود.

چهارم:از شرایط استجابت دعا کمال معرفت آن خداوندی است که از او حاجت می‌طلبد،و سابقا مجملی اشاره کردیم که هرکس خدا را به قدری از معرفت شناخته،درخور آن معرفت از او فیض می‌برد،و از خداوند شناختۀ خود سؤال می‌کند،پس هر قدر که در مراتب قدرت و رحمت و کرم و عظمت و جلال و سایر صفات کمال تمام‌تر و کامل‌تر می‌شناسد تأثیرات آن صفات به او زیاده عاید می‌گردد،و به این معنی اشاره دارد آن حدیث که به اسانید بسیار منقول است که:

من نزد گمان نیکوی بندۀ خودم که به من دارد،و هر قدر که گمان او به من نیکوتر است من با او نیکوتر معامله می‌نمایم ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام منقول است که:جماعتی از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام سؤال نمودند:چه علّت دارد که ما دعا می‌کنیم و دعای ما مستجاب نمی‌شود؟حضرت فرمود:زیرا که شما کسی را دعا می‌کنید که او را نمی‌شناسید ⁽²⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:چون دعا کنی گمان کن حاجت تو در خانۀ تو است ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:اگر کسی از شما خواهد که از خدا هر حاجتی بطلبد به او عطا کند،باید از همگی مردم مأیوس و ناامید باشد،و اگر امید از غیر خدا نداشته باشد،پس چون خدا این حالت را از دل او یابد هرچه سؤال کند به او عطا می‌فرماید ⁽²⁾.

و این معنی در باب سؤال از مخلوقین هم ظاهر است،هرکه عظمت پادشاهی را بیشتر می‌داند و وسعت ملک و خزانه و کرم او را بیشتر می‌داند توقّع عطا از او زیاده دارد،و پادشاه نیز درخور توقّع و شناسائی او به او عطا می‌کند،و در این باب سخن بسیار است،و این رساله گنجایش تفصیل آن ندارد.

پنجم:از شرایط استجابت مبالغه و الحاح در دعاست،و الحاح نزد مخلوقین به اعتبار تنگی حوصله و قلّت کرم ایشان بدنماست،امّا حق‌تعالی دوست می‌دارد به سبب وسعت لطف و رحمت نامتناهی که نزد او در سؤال مبالغه و الحاح نمایند.

چنانچه از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:و اللّه که الحاح نمی‌نماید بندۀ مؤمنی بر خدا در حاجت خود،مگر اینکه حق‌تعالی حاجت او را برمی‌آورد ⁽³⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:حق‌تعالی مکروه و دشمن می‌دارد الحاح کردن مردم را بر یکدیگر در سؤال و از برای خود این را پسندیده و دوست می‌دارد که از او

سؤال نمایند،و از آنچه نزد اوست طلب نمایند ⁽¹⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:حق‌تعالی رحم کند بنده‌ای را که طلب نماید از حق‌تعالی حاجتی را،پس الحاح نماید در دعا خواه مستجاب بشود دعای او و خواه نشود ⁽²⁾.

و حضرت جعفر بن محمّد الصادق علیه السّلام فرمود که:بنده چون دعا می‌کند حق‌تعالی پیوسته در مقام برآوردن حاجت اوست مادام که استعجال نکند ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:حق‌تعالی مراد بندگان خود را می‌داند در هنگامی که او را دعا می‌کنند،و لیکن دوست می‌دارد که حاجتهای خود را بیان کنند نزد او ⁽⁴⁾.

ششم:از آداب دعا مخفی کردن دعاست؛زیرا که کریمان مخفی حاجت طلبیدن را دوست‌تر می‌دارند،و دعای پنهان به اخلاص نزدیک‌تر و از ریا دورتر است.

چنانچه از حضرت علی بن موسی الرضا علیه السّلام منقول است که:یک دعا مخفی بجا آوری بهتر است از هفتاد دعا که اظهار نمائی و علانیه بجا آوری ⁽⁵⁾.

و اگر حاجت عظیمی داشته باشد استعانت به دعای مؤمنان بجوید،و در مجامع ایشان دعا کند نیز خوب است،و اگر منظور ناچیز دانستن خود و حقیر شمردن دعای خود باشد و از ریا ایمن باشد در مجامع دعا کردن بهتر است،و برکات انفاس مؤمنان و اجتماعات ایشان بسیار است،و خود را در میان رحمتهای

عامّی که بر ایشان نازل می‌شود داخل کردن فوز عظیم است.

چنانچه از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:چهل نفر که جمع شوند و دعا کنند،البتّه دعای ایشان مستجاب است،و اگر چهل نفر بهم نرسد چهار نفر که هریک ده مرتبه خدا را در حاجتی بخوانند،البتّه حق‌تعالی دعای ایشان را مستجاب می‌کند،و اگر چهار نفر نباشند و یک نفر خدا را چهل مرتبه در حاجتی بخواند،البتّه خداوند عزیز جبّار دعایش را مستجاب می‌گرداند ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود که:چهار نفر جمع نمی‌شوند برای دعا مگر آنکه وقتی متفرّق می‌شوند دعای ایشان مستجاب شده است ⁽²⁾.

و فرمود:پدرم را که حاجتی رو می‌داد زنان و اطفال را جمع می‌نمود و دعا می‌کرد،و ایشان آمین می‌گفتند ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:دعا خواننده و آمین گوینده در ثواب شریکند ⁽⁴⁾.

هفتم:رعایت نمودن اوقاتی است که مظنّۀ استجابت دعاست؛زیرا حق‌تعالی بعضی از زمانها و مکانها را در استجابت دخیل کرده است.

چنانچه از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:طلب نمائید دعا را در چهار ساعت:نزد وزیدن بادها،و گردیدن سایه‌ها یعنی اوّل پیشین،و نزد آمدن باران،و نزد ریختن اوّل قطره‌ای از خون مؤمنی که شهید شود بر زمین،به درستی که درهای آسمان را در این اوقات می‌گشایند ⁽⁵⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:دعا در چهار محل مستجاب است:در نماز وتر،و بعد از نماز صبح،و بعد از نماز ظهر،و بعد از نماز شام ⁽¹⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:غنیمت شمارید دعا را در چهار وقت:نزد خواندن قرآن،و نزد اذان،و نزد آمدن باران،و نزد ملاقات کردن دو صف برای شهادت ⁽²⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:بهترین وقتها که خدا را بخوانید سحرهاست ⁽³⁾.

و منقول است که:چون حضرت صادق علیه السّلام ارادۀ طلب حاجت داشتند نزد شمس طلب می‌نمودند،و اوّل چیزی تصدّق می‌کردند،و خود را به بوی خوشی خوش بو می‌کردند،و به مسجد می‌رفتند،و حاجت خود را می‌طلبیدند ⁽⁴⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:حق‌تعالی از بندگان خود دوست می‌دارد هر بنده‌ای را که بسیار دعا کند،پس بر شما باد به دعا کردن در سحر تا طلوع آفتاب، و به درستی که این ساعتی است که درهای آسمان گشوده می‌شود،و روزیها قسمت می‌شود،و حاجتهای عظیم برآورده می‌شود ⁽⁵⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:در شب ساعتی هست هرکه توفیق بیابد و در آن ساعت نماز کند و خدا را بخواند،البتّه دعایش مستجاب است در هر شبی که باشد،و آن بعد از نصف است تا به قدر سدس شب بگذرد ⁽⁶⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:سه وقت است که حاجت بنده از خدا محجوب نمی‌شود:بعد از نماز واجب،و نزد آمدن باران،و نزد ظاهر شدن معجزه‌ای از حجتهای خدا در زمین ⁽¹⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:کسی را که به سوی پروردگار خود حاجتی باشد در سه ساعت طلب نماید:در ساعتی در روز جمعه،و ساعتی که زوال شمس می‌شود که در آن‌وقت بادهای رحمت می‌وزد،و درهای آسمان گشوده می‌شود،و رحمت الهی نازل می‌گردد،و خروس به آواز می‌آید،و یک ساعت در آخر شب نزدیک طلوع صبح،به درستی که در سحر دو ملک ندا می‌کنند از جانب حق‌تعالی:آیا کسی هست که در این وقت توبه کند تا توبه‌اش را قبول کنیم؟آیا کسی هست سؤال کند و به او عطا کنیم؟آیا کسی هست طلب آمرزش کند تا گناهانش را بیامرزیم؟آیا کسی هست حاجتی داشته باشد و عرض کند تا حاجتش را برآوریم؟پس اجابت نمائید در آن‌وقت داعی خدا را،و طلب نمائید روزی را در ما بین طلوع صبح تا طلوع آفتاب که آن دخیل‌تر است در روزی از سفرها کردن برای تجارت،و آن ساعتی است که خدا قسمت روزی در میان بندگان خود می‌فرماید.

و فرمود:درهای آسمان را برای شما می‌گشایند در پنج وقت:نزد آمدن باران،و نزد جهاد فی سبیل اللّه،و نزد اذان،و نزد خواندن قرآن،و نزد زوال آفتاب،و نزد طلوع صبح ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:ساعتی که در آن ساعت دعا مستجاب می‌شود در روز جمعه وقتی است که امام از خطبه فارغ شود تا وقتی که مردم به نماز برخیزند،

و ساعت دیگر آخر روز است تا فرو رفتن آفتاب ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:ساعت استجابت اوّل زوال است ⁽²⁾.

و از حضرت امام زین العابدین علیه السّلام منقول است که حضرت فاطمه علیها السّلام فرمود:از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که می‌فرمود:در روز جمعه ساعتی هست که هر مسلمانی در آن ساعت از خدا چیزی طلب نماید البتّه به او عطا می‌فرماید،گفتم:

یا رسول اللّه کدام ساعت است؟فرمود:وقتی که نصف قرص آفتاب فرو رود،پس حضرت امام زین العابدین علیه السّلام فرمود:حضرت فاطمه علیها السّلام به کنیز خود فرمود که:

برو بر بلندی چون ببینی قرص آفتاب غروب کرده مرا اعلام کن دعا کنم ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که فرمود:بر تو باد به دعا کردن در حال سجده که بنده در سجود از جمیع احوال به خدا نزدیکتر است ⁽⁴⁾.

هشتم:از شرایط و آداب دعا تضرّع و زیادتی مذلّت و شکستگی است، چنانچه از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:هرگاه شما را رقّت به هم رسد دعا کنید که دل را رقّت حاصل نمی‌شود مگر وقتی که از برای خدا خالص گردد و متوجّه خدا شود،و آن علامت استجابت است ⁽⁵⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:چون بدن به قشعریره آید و لرزد و چشمانت گریان شود،پس در دعا اهتمام کن که رحمت الهی متوجّه تو گردیده و هنگام اجابت است ⁽⁶⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:اگر از امری خایف باشی یا حاجتی به خدا داشته باشی،پس اوّل خدا را به بزرگی و به عظمت یاد کن،چنانچه او سزاوار است،و صلوات بر محمّد و آل محمد بفرست،و حاجت خود را بطلب،و خود را به گریه بدار،و سعی کن که گریه کنی اگرچه به مقدار سر مگسی باشد،پدرم می‌فرمود:

نزدیک‌ترین حالات بنده به خدا در هنگامی است که در سجده باشد و گریان باشد ⁽¹⁾.

و تضرّعاتی که به دست می‌باشد در حالت دعا موافق احادیث معتبره آن است که:اگر هنگام رغبت و رجا باشد کف دست را به سوی آسمان کنی،چنانچه دست پیش کسی می‌داری که چیزی به دستت دهد،و اگر حالت خوف و بیم باشد پشت دستها را به آسمان می‌داری،یعنی من از اعمال خود ناامید شدم،و از کثرت بدی اعمال روی طلب از تو ندارم،و در حال تضرّع انگشت سبابه راست به جانب راست و چپ حرکت می‌دهی که نمی‌دانم از اصحاب یمینم یا اصحاب شمال و از نیکوکارانم یا از بدکاران،و در هنگام تبتّل و انقطاع انگشت سبّابۀ دست چپ را بلند می‌کنی و پست می‌کنی،مانند کسی که به ابرام چیزی از کسی طلبد،یا اشاره به آن است که نمی‌دانم مرا بلند خواهی کرد یا پست خواهی گذاشت،و در هنگامی که گریه بسیار شود و اسباب و علامت اجابت ظاهر گردد دستها را از جانب سر خود بلند می‌کنی،یا از پیش روی خود پیش می‌بری که گویا حاجتم را داده‌اند و دست فراز می‌کنم بگریم ⁽²⁾.

ای عزیز ببین حق‌تعالی با آن مرتبه و جلال و عظمت و استغنا و بی‌نیازی با

گدایان خوان احسانش چه نحو سلوک کرده،و ایشان را رخصت چه گستاخیها داده،و به آن رفعت شأن خود را چه نزدیک گردانیده،و به این وسایل بندگان را به آشنائی خود خوانده،و بندگان با نهایت احتیاج و پستی چه مستغنیانه با پروردگار خود سلوک می‌نمایند،و از چنین خداوند کریمی که پیوسته خوان احسانش را برای نیکوکاران و بدکاران کشیده رو می‌گردانند،و رو به عاجزان و لئیمان ممکنات می‌برند،و از رحمتهای خدا خود را محروم می‌گردانند.

نهم:بدان که کسی را که حاجتی به درگاه بزرگی باشد اوّل یساولان و دربانان آن درگاه را خوشنود می‌گرداند که دخول به مجلس پادشاه او را به آسانی حاصل شود، و حاجتش زود برآورده شود،و دربانان درگاه مالک الملوک فقرا و مساکینند،باید پیش از طلب حاجت تصدّقی بکند تا حاجتش زودتر برآورده شود،چنانچه از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که فرمود:هرگاه احدی از شما بیمار می‌شود طبیب را می‌طلبد و به او چیزی می‌دهد،و اگر حاجتی به پادشاهی دارد به دربانان رشوه می‌دهد،پس اگر حاجتی به خدا داشته باشد تصدّقی بکند خواه کم و خواه بسیار.

دهم:آنکه اگر کسی حاجتی دارد،گاه هست که در نزد کریمان حاجت دیگران را وسیلۀ حاجت خود می‌کند،به این‌که یا اوّل حاجت دیگران را مقدّم می‌دارد که آن کریم را خوش آید که او اهتمام به شأن دیگران زیاده از خود دارد،و این معنی موجب زیادتی روائی حاجت اوست،یا آنکه حاجتی که خود دارد برای دیگران می‌طلبد تا کریم بداند که با وجود احتیاج خود آن حاجت را برای دیگران می‌طلبد، پس آن حاجت را برای او نیز بر وجه اکمل روا کند،یا آنکه در هنگام حاجت خواستن دیگران را با خود شریک می‌کند،و این معنی نیز خوش آیندۀ طبع کریمان است که آدمی فقط در فکر خود نباشد،و دیگران را در وقتی که احسانی به او

می‌رسد فراموش نکند،چنانچه حق‌تعالی در سورۀ فاتحه چنین تعلیم بندگان فرموده است که در عرض عبادت و طلب استعانت دیگران را با خود شریک کنند.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:چون یکی از شما دعا کند دعا را عام بکند،و مخصوص خود نگرداند که دعا به استجابت نزدیکتر می‌شود ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه چهل مؤمن را مقدّم دارد،و از برای ایشان دعا کند،دعایش مستجاب می‌گردد ⁽²⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:هیچ دعائی زودتر مستجاب نمی‌شود از دعای غایبی از برای غایبی ⁽³⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:نزدیک‌ترین دعاها به اجابت دعای مؤمنی است که از برای برادر مؤمن خود کند غایبانه،پس ملکی که موکّل است به دعای او می‌گوید:آمین و از برای تو خدا دو برابر آنچه از برای برادر خود دعا کردی عطا می‌فرماید ⁽⁴⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:دعا از برای برادر مؤمن خود غایبانه کردن باعث زیادتی روزی می‌شود،و بلاها را دفع می‌کند ⁽⁵⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هر مؤمنی که از برای مؤمنین و مؤمنات دعا کند،خدا به عدد هر مؤمنی که گذشته است و خواهد آمد از اوّل تا آخر دنیا به مثل آنچه برای ایشان دعا کرده است به او برمی‌گرداند،و به درستی که بنده‌ای را در

قیامت امر کند به جهنّم برند،پس ملائکه او را کشند،در آن حال مؤمنان و مؤمنات گویند:پروردگارا این بنده در دنیا برای ما دعا می‌کرد،ما را شفاعت ده در حقّ او، پس خدا ایشان را شفیع او کند،و به شفاعت ایشان نجات یابد ⁽¹⁾.

و از ابراهیم بن هاشم منقول است که گفت:عبد اللّه بن جندب را در عرفات دیدم،و هیچ‌کس وقوف را از او بهتر بجا نیاورد،پیوسته دست به آسمان بلند کرده بود،و آب دیده بر دو طرف رویش جاری بود به حدّی که بر زمین می‌ریخت،چون مردم از وقوف فارغ شدند و برگشتند به او گفتم:هرگز وقوفی به خوبی وقوف تو ندیده‌ام،گفت:و اللّه دعا نکردم مگر از برای برادران مؤمن خود؛زیرا از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام شنیدم می‌فرمود:هرکه برای برادر مؤمن خود دعا کند در غیب او،از عرش او را ندا کنند که:از برای تو باد صد هزار برابر آنچه از برای او دعا کردی،و نخواستم که صد هزار برابر محقّق ضامن شده را ترک کنم برای یکی که ندانم مستجاب می‌شود یا نه ⁽²⁾.

و از حضرت علی بن الحسین علیه السّلام منقول است که:هرگاه ملائکه می‌شنوند مؤمنی برای برادر مؤمن خود دعا می‌کند غایبانه،یا او را به نیکی یاد می‌کند،به او می‌گویند:نیکو برادری هستی تو از برای برادر خود،دعای خیر از برای او می‌کنی و او از تو غایب است و او را به نیکی یاد می‌کنی،حق‌تعالی به تو عطا فرمود دو برابر آنچه از برای او دعا کردی،و بر تو ثنا گفت دو برابر آنچه تو بر برادر خود ثنا گفتی،و تو راست فضل و زیادتی بر او،و اگر بشنوند که برادر مؤمن خود را به بدی یاد می‌کند و بر او نفرین می‌کند،به او می‌گویند:بد برادری هستی برای برادر خود،باز

ایست از بدگوئی و نفرین او،ای کسی که خدا گناهان و عیبهای تو را پوشیده است و متوجّه احوال خود شو،و به عیوب خود نظر کن،و خدا را شکر کن که عیبهای تو را پوشیده است،و بدان که خدا بندۀ خود را بهتر از تو می‌شناسد ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:چون ظلمی بر کسی واقع شود،و او نفرین کند بر کسی که بر او ظلم کرده است،حق سبحانه و تعالی می‌فرماید:

شخصی دیگر هست که گمان می‌کند تو بر او ظلم کرده‌ای و تو را نفرین می‌کند،اگر می‌خواهی نفرین تو را و او را هر دو مستجاب گردانم،و اگر می‌خواهی هر دو را تأخیر کنم تا عفو و رحمت من هر دو را فراگیرد ⁽²⁾.

یازدهم:از جملۀ آداب دعا آن است که خدا را پیش از طلبیدن حاجت به بزرگواری و عظمت وجود و کرم ستایش کند،و نعمتهای او را بر خود و بر دیگران یاد کند،و او را بر آن نعمتها شکر کند،چنانچه اگر کسی نزد بزرگی می‌رود که مطلبی عرض کند ابتدا شروع به مطلب نمی‌کند،بلکه آداب آن است که پیش از مطلب او را ستایشی درخور بزرگواری او بکند،و حق‌تعالی در سورۀ کریمه حمد این آداب را تعلیم فرموده است که پیش از عرض حاجت حمد و ثنا فرموده،و خود را به رحمانیّت و رحیمیّت و سایر صفات لطف و رحمت ستایش فرموده،و بعد از آن عبادت را به وسیلۀ امام الحاجه عرض کرده؛زیرا که حاجت طلبان را ارمغانی درخور توانائی خود گذرانیدن مناسب است،و بعد از آن طلب استعانت و هدایت را تعلیم فرموده.

و ایضا حمد الهی بر نعمتهای خود نمودن موافق وعدۀ الهی موجب مزید بر

نعمت است،و حسن طلبی است که تو خداوندی که پیوسته احسان کرده‌ای، اکنون نیز احسان نمائی بعید نیست،و نعمتهای خدا را بر دیگران یاد کردن نیز حسن طلبی است که چون به همۀ مخلوق احسان کرده سزاوار است که به من احسان نکنی،چنانچه شخصی نزد بزرگی می‌رود،و قصیده‌ای یا نثری را بر او می‌خواند، و کرمهای او را یاد می‌کند که بر او نیز کرم کند،و لهذا وارد شده که بهترین دعاها الحمد للّه است.

و ایضا چون گناهان آدمی موجب محرومی از خیرات و سعادات است،پیش از دعا استغفار از گناهان باید کرد تا موجب رفع موانع شود،و به حمد و ثنا او را قربی به جناب مقدّس ایزدی حاصل شود که حاجتش زودتر برآورده شود،و بر این مضامین احادیث بسیار است.

چنانچه منقول است که مفضّل به حضرت صادق علیه السّلام عرض نمود که:دعای جامعی تعلیم من فرما،حضرت فرمود:حمد الهی بکن که چون حمد الهی کردی هرکه نماز می‌کند برای تو دعا می‌کند می‌گوید سمع اللّه لمن حمده،یعنی خدا مستجاب کرد دعای حمدکنندگان خود را ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:هرگاه یکی از شما بخواهد از خداوند خود حاجتی سؤال نماید از حاجت‌های دنیا و آخرت،باید ابتدا کند به ثنا و مدح خداوند عالمیان و صلوات بر محمّد و آل محمّد،بعد از آن حاجت خود را بطلبد ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:اوّل خدا را به صفات کمال مدح کن،پس ثنا بگو او را بر نعمتها و شکر کن،پس اقرار به گناه خود بکن،بعد از آن سؤال کن،و اللّه که هیچ

بنده‌ای از گناه بدر نمی‌آید مگر به اقرار به گناهان ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:هرگاه حاجتی داشته باشید حمد و ثنای پروردگار خود را بگوئید؛زیرا کسی که حاجتی از پادشاهی طلب می‌نماید از برای او مهیّا می‌کند از ستایش بهترین سخنانی که بر آن قدرت دارد که او را به آن سخن بستاید ⁽²⁾.

و فرمود:شخصی داخل مسجد حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله شد،دو رکعت نماز کرد و از خدا حاجتی سؤال کرد،حضرت فرمود:این بنده تعجیل کرد بر خداوند خود،و دیگری آمد و دو رکعت نماز گذارد،و بعد از آن خدا را ثنا گفت و صلوات بر پیغمبر فرستاد،حضرت فرمود:حاجت خود را بطلب که خدا عطا می‌فرماید ⁽³⁾.

دوازدهم:از شرایط دعا صلوات فرستادن بر محمّد و آل محمّد است؛زیرا اگر کسی حاجتی به درگاه پادشاهی دارد،مناسب این است که تحفه‌ای برای مقرّبان آن پادشاه بفرستد تا ایشان شفیع او باشند،و اگر ایشان هم شفاعت نکنند،چون آن پادشاه مطّلع می‌شود که به ایشان تحفه‌ای داده‌ای،و مقرّبان او را نوازش فرموده‌ای،او را خوش می‌آید و حاجتش را روا می‌کند.

و ایضا کسی که محبوب بزرگواری است،نزد آن بزرگوار مدح او کردن و از برای او رفعت طلبیدن هرچند آن محبوب محتاج نباشد،آن بزرگوار را خوش می‌آید که محبوب او را ستایش می‌کند،و به این اسباب صلوات موجب قبولی دعا می‌گردد.

و نکتۀ لطیف کاملی در این باب در بیان شفاعت کبرا گذشت،و تفصیل این سخن را در شرح صحیفۀ کامله بیان کرده‌ایم.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:دعا محجوب است از آسمان،و مستجاب نمی‌شود تا صلوات بر محمّد و آل محمّد بفرستد ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:هرکه دعا کند و پیغمبر را یاد نکند،دعا بر بالای سرش ایستاده بال می‌زند،و چون صلوات فرستاد بالا می‌رود ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:هرکه را به خدا حاجتی باشد اوّل صلوات بر محمّد و آل محمد بفرستد،و بعد از آن حاجت خود را بطلبد،پس دعای خود را ختم کند به صلوات بر محمّد و آل محمّد،به درستی که خدا کریم‌تر است از اینکه دو طرف دعا را قبول فرماید و میان را رد کند؛زیرا که صلوات بر محمّد و آل محمّد البتّه مقبول است و رد نمی‌شود ⁽³⁾.

و فرمود:چون نام پیغمبر مذکور شود بسیار بر او صلوات فرستید؛زیرا هرکه یک صلوات بر آن حضرت بفرستد حق‌تعالی بر او هزار صلوات بفرستد در هزار صف از ملائکه،و هیچ خلقی نماند مگر آنکه بر او صلوات فرستند به سبب صلوات خدا و ملائکه بر او،پس کسی به چنین رحمتی رغبت ننماید او جاهل و غافل است،و خدا و رسول صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السّلام از او بیزارند ⁽⁴⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:صلوات بر من و اهل بیت من نفاق را برطرف می‌گرداند ⁽⁵⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه صد مرتبه بگوید یا

ربّ صلّ علی محمّد و آل محمّد صد حاجت او برآورده شود،که سی حاجت از حاجتهای دنیا باشد ⁽¹⁾.

و به روایت دیگر فرمود:هیچ عملی در میزان اعمال سنگین‌تر از صلوات بر محمّد و آل محمّد نیست،و شخصی را در قیامت اعمالش را به میزان می‌گذراند سبک می‌آید،حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله صلوات بر خود را در میزان او می‌گذارد سنگین می‌شود،و بر اعمال بدش زیادتی می‌کند ⁽²⁾.

و به سند معتبر منقول است که حضرت صادق به صباح بن سیابه فرمود:

می‌خواهی تو را چیزی تعلیم نمایم که خدا به سبب آن روی تو را از آتش جهنّم نگاه دارد؟گفت:بلی،فرمود:بعد از صبح صد مرتبه بگو اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد،تا خدا روی تو را از گرمی آتش جهنّم نگاه دارد ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که هرکه روز جمعه صد مرتبه بر من صلوات بفرستد حق‌تعالی شصت حاجت او را برآورد،سی حاجت دنیا و سی حاجت آخرت ⁽⁴⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:چون شب جمعه می‌شود نازل می‌شوند از آسمان ملائکه به عدد ذرّات هوا،یا به عدد مورچگان،و قلمهای طلا و لوحهای نقره در دست دارند،و نمی‌نویسند تا روز شنبه عملی را به غیر از صلوات بر محمّد و آل محمّد،پس در این شب و روز بسیار صلوات بفرستید ⁽⁵⁾.

و فرمود:سنّت مؤکّد است که در هر روز جمعه بر محمّد و اهل بیت او هزار مرتبه صلوات بفرستید،و در روزهای دیگر صد مرتبه ⁽¹⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:هیچ عملی در روز جمعه بهتر نیست از صلوات بر محمّد و آل محمّد ⁽²⁾.

و به سند دیگر منقول است:هرکه بعد از عصر روز جمعه بگوید:اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد الأوصیاء المرضیّین بأفضل صلواتک،و بارک علیهم بأفضل برکاتک،و السّلام علیه و علیهم و رحمة اللّه و برکاته،حق‌تعالی صد هزار حسنه در نامۀ عملش ثبت نماید،و صد هزار گناهش را محو فرماید،و صد هزار حاجتش را برآورد،و صد هزار درجه برای او بلند کند ⁽³⁾.

و روایت دیگر:آن است که اگر هفت مرتبه بخواند خدا به عدد هر بنده‌ای حسنه‌ای به او عطا فرماید،و عملش در آن روز مقبول گردد،و چون در قیامت مبعوث شود در میان دو چشمش نوری ساطع باشد ⁽⁴⁾.

و در بعضی احادیث این زیادتی هست که و السّلام علیه و علیهم و علی أرواحهم و أجسادهم و رحمة اللّه و برکاته،و هریک را که بخوانند خوب است ⁽⁵⁾.

و حضرت امام رضا علیه السّلام فرمود:هرکه قادر نباشد بر چیزی که کفّارۀ گناهان خود را بدهد صلوات بر محمّد و آل محمد بسیار بفرستد که گناهانش را درهم می‌شکند ⁽⁶⁾.

و حضرت امام علی النقی علیه السّلام فرمود که:حق‌تعالی ابراهیم را خلیل خود کرد برای آنکه صلوات بر محمّد و آل محمّد بسیار می‌فرستاد ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه به این نحو صلوات بر محمّد بفرستد که صلوات اللّه و صلوات ملائکته و أنبیائه و رسله و جمیع خلقه علی محمّد و آل محمّد،و السّلام علیه و علیهم و رحمة اللّه و برکاته،از گناهان پاک شود مانند روزی که از مادر متولّد شده ⁽²⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام به سندهای معتبر منقول است که:چون عطسه کنید بگوئید الحمد للّه ربّ العالمین و صلّی اللّه علی محمّد و أهل بیته ⁽³⁾.

و به سند دیگر منقول است:کسی که صدای عطسه را بشنود،و حمد الهی بکند،و صلوات بر پیغمبر و اهل‌بیتش بفرستد،هرگز به درد دندان و درد چشم مبتلا نشود ⁽⁴⁾.

و به سندهای بسیار از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که فرمود:هرکه صلوات بر من بفرستد و بر آل من صلوات نفرستد بوی بهشت را نشنود با آنکه بوی بهشت از پانصد ساله راه شنیده می‌شود ⁽⁵⁾.

و به سند معتبر از آن حضرت منقول است که به حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:بشارت می‌دهم تو را که جبرئیل مرا خبر داد کسی که از امّت من صلوات بر من بفرستد،و بعد از آن بر آل من بفرستد،درهای آسمان برای او گشوده می‌شود،

و ملائکه هفتاد صلوات بر او می‌فرستند،و اگر گناهکار باشد گناهانش می‌ریزد، چنانچه برگ از درختان می‌ریزد،و حق‌تعالی می‌فرماید:لبّیک ای بندۀ من و سعدیک تو را اجابت کردم،و مدد و اعانت تو می‌نمایم،و به ملائکه می‌فرماید:

ای ملائکۀ من شما هفتاد صلوات بر او فرستادید،من هفتصد صلوات بر او می‌فرستم،و اگر بر من صلوات بفرستد و بر اهل بیت من صلوات نفرستد،میان صلوات او و آسمان هفتاد حجاب به هم رسد،و حق‌تعالی فرماید که لا لبّیک و لا سعدیک،اجابت تو نمی‌کنم و تو را مدد و اعانت نمی‌نمایم،ای ملائکۀ من دعای او را بالا میاورید،مگر آنکه به پیغمبر من عترت او را ملحق کند،پس دعای او پیوسته در حجاب است تا ملحق کند به من اهل بیت مرا ⁽¹⁾.

و ظاهر احادیث معتبره آن است که هر وقت نام مبارک آن حضرت مذکور شود صلوات بر او و آل اطهار فرستادن واجب است ⁽²⁾.

و در احادیث معتبره وارد است که فرمود:کسی که من نزد او مذکور شوم و صلوات بر من نفرستد که گناهانش آمرزیده شود،پس او دور است از رحمت الهی ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:بخیل و بدترین بخیلان کسی است که من نزد او مذکور شوم و صلوات بر من نفرستد ⁽⁴⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:هرکه صلوات مرا فراموش کند راه بهشت را کم کرده است ⁽⁵⁾.

و به سند معتبر از مالک جهنی منقول است که گفت:من گلی به دست حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام دادم،حضرت گرفتند بو کردند،و بر دیده‌های خود گذاشتند،بعد از آن فرمودند:هرکه گلی بگیرد و بو کند و بر چشمانش گذارد و بگوید:اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد هنوز آن گل را بر زمین نگذاشته خدا او را بیامرزد.

نجم سوّم: در بیان علّت مستجاب نشدن بعضی از دعاها

بدان که چون حق سبحانه و تعالی وعده فرموده دعای بندگان خود را مستجاب گرداند،البتّه خلف در وعدۀ الهی نمی‌باشد،پس اینکه بعضی از دعاها اثر استجابتش ظاهر نمی‌شود به چند وجه جواب می‌توان گفت:

اوّل:آنکه چون حق‌تعالی حکیم و علیم است،کارهای او البتّه منوط به حکمت و مصلحت است،پس وعده‌ای که فرموده مشروط به حکمت است،یعنی اگر مصلحت شما باشد مستجاب می‌کنم،چنانچه اگر کریمی گوید هرکه از من چیزی می‌طلبد عطا می‌کنم،و شخصی بیاید و گوید افعی کشنده‌ای به دست من بده،یا زهر قاتلی را بده که بخورم،و آن سائل ضرر آنها را نداند،و دادن به او موجب هلاک او گردد،البتّه عطا نکردن در چنین حالی به کرم انسب است،بلکه عطا کردن جور است،و ظاهر است که اکثر آرزوهای خلایق موجب ضرر ایشان است و نمی‌دانند،و از روی جهالت سؤال می‌نمایند، و حضرت امام زین العابدین علیه السّلام در دعای طلب حاجات صحیفۀ کامله به این معنی اشاره فرموده:ای خداوندی که متبدّل نمی‌سازد حکمت او را وسیله‌ها.

اگر کسی گوید:هرگاه چنین باشد دعا چه فایده دارد؟زیرا هرچه صلاح بندگان در آن است البتّه حق‌تعالی به عمل می‌آورد.

جواب می‌گوئیم:ممکن است که یک امری بدون دعا مصلحت در عطای آن نباشد،و مصلحت مشروط به دعا باشد،پس امور بر سه قسم است:بعضی آن است که بدون دعا مصلحت در عطای آن هست،آن را بدون دعا کرامت می‌فرماید.و بعضی هست که با دعا نیز مصلحت در دادن آن نیست،آن را مطلقا منع می‌فرماید.و بعضی هست که با دعا مصلحت در عطای آن هست،و بی‌دعا مصلحت نیست،چنین امری عطایش موقوف به دعاست،و چون آدمی تمیز میان این امور به عقل خود نتواند داد باید دعا بکند،و اگر حاصل نشود از دعا مأیوس نشود،و بداند صلاح او در این چیز نبوده که حق‌تعالی دعایش را مستجاب نکرده، با آنکه اصل دعا کردن عبادتی است البتّه بهترین عبادت‌ها،و موجب قرب می‌شود.

چنانچه حضرت صادق علیه السّلام فرمود:دعا کن و مگو که آنچه مقدّر شده است خواهد شد؛زیرا دعا عبادت است ⁽¹⁾.

و تفصیل این کلام بعد از این مذکور خواهد شد.

وجه دوّم:آن است که هر چیز را شرطی چند می‌باشد،و مانعی چند می‌باشد.

که تا آن شرایط به عمل نیاید،و آن موانع برطرف نشود،ثمره بر آن فعل مترتّب نمی‌شود،مثل آنکه حق‌تعالی فرموده نماز کنید تا شما را بیامرزم،و نماز را شرایط هست که اگر بدون آن شرایط به عمل آورد مقبول نیست،پس اگر کسی نماز بی‌وضو بکند نماز نکرده است و مستحقّ آمرزش نیست،و همچنین مانعی چند را

تأثیر می‌دارد چنانچه فرموده‌اند نماز موجب قرب است،اگر کسی نماز کند و جمیع قبایح را بجا آورد تأثیر آن قبایح که موجب بعد و حرمان است مانع است از تأثیر نماز در قرب.

و همچنین اگر طبیبی بگوید ریوند ⁽¹⁾مسهل است،یعنی با شرایطی که مقرّر است بخورند و چیزی که منافی عمل او باشد بجا نیاورند کار خود را می‌کند،پس اگر ریوند را بدون سحق که یکی از شرایط عمل است،یا با یک مثقال تریاک که منافی عمل اوست بخورد و عمل نکند،گفتۀ طبیب خطا نشده خواهد بود.

همچنین دعا را شرایط هست،چنانچه سابقا دانستی:از تضرع و زاری،و اهتمام،و خداشناسی،و عبادت،و ترک معاصی،و خوردن حلال،و تقدیم حمد و ثنا و صلوات،و غیر اینها از شرایط،و رفع موانعی که گذشت،پس به هریک از اینها که اخلال کند و دعایش مستجاب نشود منافات با وعدۀ الهی ندارد،و چون این معنی در ضمن احادیثی که سابقا در باب شرایط مذکور شد به وضوح پیوسته به همین اکتفا می‌نمائیم.

وجه سوّم:آن است که گاه هست حق‌تعالی دعائی را مستجاب می‌فرماید،و مصلحت در تأخیر آن می‌داند،یا برای اینکه در این وقت به او ضرر می‌رساند،یا می‌خواهد که او دعا کند و درجات او را در مراتب قرب زیاده گرداند،و اگر به زودی حاجت او را برآورد ترک دعا می‌کند،و به آن درجات عالیه فایز نمی‌گردد،و بسا باشد که حاجت مؤمنی را مستجاب کند،و بعد از چندین سال به او بدهند.

چنانچه منقول است که از حضرت صادق علیه السّلام پرسیدند:آیا می‌شود دعای کسی مستجاب شود و در رسانیدن به او تأخیر شود؟فرمود بلی تا بیست سال ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:از وقتی که موسی و هارون بر فرعون و قومش نفرین کردند،و حق‌تعالی فرمود:دعای شما مستجاب شد،تا وقتی که خدا فرعون را هلاک کرد چهل سال گذشت ⁽²⁾.

و به سند صحیح منقول است که ابن ابی نصر به حضرت امام رضا علیه السّلام عرض کرد،چندین سال است که از خدا حاجتی سؤال می‌کنم و روا نمی‌شود،و از دیر شدن این حاجت در دلم چیزی به هم رسیده،حضرت فرمود:ای احمد زینهار شیطان را بر خود راه مده که تو را از رحمت خدا ناامید کند به درستی که امام محمّد باقر علیه السّلام می‌فرمود:به درستی که مؤمن از حق‌تعالی حاجتی سؤال می‌نماید،و خدا تأخیر می‌کند استجابت آن را برای اینکه دوست می‌دارد شنیدن آواز دعا و ناله و زاری او را.

پس حضرت امام رضا علیه السّلام فرمود:و اللّه آنچه خدا تأخیر می‌کند و از مؤمنان منع می‌فرماید در دنیا و در آخرت به ایشان می‌دهد بهتر است از برای ایشان از آنچه در دنیا به ایشان می‌دهد به درستی که حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام می‌فرمود:سزاوار نیست که دعای مؤمن در هنگام نعمت و رخا مثل دعای او باشد در وقت شدت و بلا،و چنین نباشد که همین‌که به او عطا کنند سست شود و دعا را کم کند،پس باید مؤمن را هرگز از دعا ملال حاصل نشود،به درستی که دعا را رتبه و منزلت عظیم نزد خدا هست،و بر تو باد به صبر کردن بر بلاها و تنگیها،و طلب حلال نمودن،و صلۀ رحم کردن.

و زینهار بپرهیز از عداوت نمودن و معارضه کردن با مردم،به درستی که ما اهل بیت صله می‌کنیم با کسی که از ما قطع می‌کند،و احسان می‌کنیم با کسی که با ما بدی می‌کند،و اللّه که در این امر عاقبت نیکو مشاهده می‌نمائیم،و بدان که صاحب نعمت در دنیا اگر سؤال کند و به او عطا کنند دیگر چیزی غیر او سؤال خواهد کرد و نعمت الهی در نظر او سهل خواهد شد،و چون نعمت الهی بر مسلمانان بسیار شد،او را خطر عظیم هست به جهت حقوقی که از خدا بر او واجب می‌شود،و بیم آن هست که فریفته شود و حقوق الهی را ادا ننماید،و موجب طغیان او گردد.

بگو به من اگر سخنی به تو بگویم اعتماد بر گفتۀ من خواهی کرد؟گفتم:فدای تو گردم اگر به فرمودۀ تو اعتماد نکنم به گفتۀ کی اعتماد خواهم کرد،و حال آنکه تو حجّت خدائی بر خلق،فرمود:پس اعتماد به فرمودۀ خدا بیشتر داشته باش،به درستی که خدا به تو وعده کرده،آیا خدا نفرموده است در قرآن به رسولش چون بندگان از تو سؤال نمایند از حال من بگو که من به ایشان نزدیکم،مستجاب می‌کنم دعای دعاکننده‌ای را که مرا بخواند،و می‌فرماید که:ناامید مشوید از رحمت الهی،و می‌فرماید که:خدا وعده می‌کند شما را مغفرت عظیم از جانب خود و فضل بسیار،پس باید که اعتماد شما بر خدا زیاده باشد از اعتماد بر دیگران،و در خاطر خود راه مدهید به غیر از گمان نیک به خداوند خود تا گناهان شما آمرزیده شود ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:بسیار است که حق‌تعالی دعای شخصی

را مستجاب می‌فرماید و تاخیر می‌نماید تا مدّتی که او زیاده دعا کند ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:گاه باشد که بنده دعا می‌کند،پس حق‌تعالی می‌فرماید به دو ملک که موکّلند به او:من حاجت او را روا کردم،و لیکن الحال به او می‌دهد تا او دعا کند که من دوست می‌دارم آواز او را بشنوم،و گاه باشد که بنده‌ای دعا می‌کند،پس حق‌تعالی می‌فرماید:زود حاجتش را بدهید که من صدای او را دشمن می‌دارم ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:پیوسته مؤمن با خیر و حالت نیکوست،و امّیدوار به رحمت حق‌تعالی است مادام که استعجال نکند،مبادا ناامید شود و ترک دعا کند، راوی گفت:چگونه استعجال کند؟فرمود:استعجال آن است که گوید این قدر مدّت دعا کردم و اجابت را نمی‌بینم ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:روزی حضرت ابراهیم خلیل الرحمن در کوه بیت المقدس می‌گشت که چراگاهی برای گوسفندان خود پیدا کند،ناگاه صدای شخصی به گوشش رسید از پی صدا رفت،دید شخصی مشغول نماز است،و طولش دوازده شبر است،چون فارغ شد حضرت خلیل از او پرسید:

ای بندۀ خدا از برای کی نماز می‌کنی؟گفت:از برای خدای آسمان،حضرت ابراهیم علیه السّلام پرسید:آیا به غیر تو کسی از قوم تو باقی مانده است؟گفت:نه، پرسید:خوراک تو از کجا بدست می‌آید؟گفت:در تابستان میوۀ این درخت را جمع می‌کنم،و در زمستان به آن معاش می‌کنم،فرمود:منزلت در کجاست؟اشاره به کوهی کرد که در برابر بود،حضرت ابراهیم فرمود:مرا با خود نمی‌بری که امشب

با تو بسر بریم؟گفت:در میان راه آب عظیمی هست که نمی‌توان گذشت،حضرت فرمود:تو چگونه عبور می‌نمائی؟گفت:بر روی آب راه می‌روم،حضرت فرمود:

مرا با خود ببر شاید خدا به من هم این کرامت بفرماید که بر روی آب راه روم چنانکه به تو کرامت فرموده.

پس عابد دست حضرت را گرفت و باهم رفتند،چون به آب رسیدند هر دو بر روی آب روان شدند و گذشتند،چون به خانۀ عابد رسیدند حضرت ابراهیم فرمود:کدام روز عظیم‌تر است؟عابد گفت:روز جزا که مظالم بندگان را از یکدیگر می‌گیرند،حضرت فرمود:دست برداریم و خدا را بخوانیم که ما را از شرّ آن روز ایمن گرداند،عابد گفت:دعای مرا چه می‌کنی و اللّه سه سال است که برای مطلبی دعا می‌کنم و هنوز مستجاب نشده است،حضرت ابراهیم فرمود:می‌خواهی تو را خبر دهم که برای چه دعای تو را حبس کرده‌اند؟گفت:بلی:فرمود:حق‌تعالی چون بنده‌ای را دوست می‌دارد دعای او را حبس می‌نماید،و زود برنمی‌آورد تا او بسیار مناجات کند،و از جناب مقدّس او سؤال نماید و تضرع کند،و چون بنده‌ای را دشمن می‌دارد دعایش را زود مستجاب می‌کند یا ناامیدی در دل او می‌افکند که دیگر دعا نکند.

بعد از آن فرمود:بگو حاجت تو چه بود؟گفت:روزی گلّۀ گوسفندی بر من گذشت،و پسری نیکو روی با آن گلّه بود،آن پسر گیسوی مشک بوئی داشت، پرسیدم:این گوسفندان از کیست؟گفت:از ابراهیم خلیل الرحمن،پس دعا کردم که خداوندا اگر تو را در زمین خلیلی و دوستی هست به من بنما،ابراهیم فرمود:خدا دعای تو را مستجاب کرد،منم ابراهیم دوست خداوند رحمن،پس حضرت با او

معانقه فرمودند،و چون حضرت پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله مبعوث شدند مصافحه مقرّر شد ⁽¹⁾.

وجه چهارم:آن است که حق سبحانه و تعالی بعضی از بندگان را که حاجتی طلبند و صلاح ایشان در آن نباشد،اضعاف مضاعفۀ آن حاجت را در دنیا و آخرت به ایشان کرامت می‌فرماید،پس دعای ایشان را رد نفرموده،و حاجت ایشان را بر وجه اکمل روا کرده،چنانچه اگر کسی از پادشاه فلسی طلب نماید،و آن پادشاه در عوض جواهری به او عطا کند که صد هزار تومان قیمت آن باشد،هیچ عاقل نمی‌گوید حاجت او را رد کرده است،بلکه او را مدح می‌کند که اضعاف آنچه آن سائل طلبیده به او عطا فرموده.

پس در پیشگاه پادشاه پادشاهان این گدایان جاهل و سائلان نادان مطالب خسیسه را منظور نظر خود می‌گردانند،و از حق‌تعالی سؤال می‌نمایند،و آن کریم علی الاطلاق نعمتهای بی‌انتها و رحمتهای بی‌حدّ و احصا در برابر عطا می‌فرماید،و قدر آنها را نمی‌دانند،و از عدم حصول آن مطلب خسیس شکایت نمی‌نمایند،امّا آنچه در آخرت به ایشان کرامت می‌فرماید درجات رفیعه و مراتب عالیه بهشت است،که نامزد محرومان حاجت دنیا و ناکامان عرصۀ نیستی و فنا نموده.

چنانچه به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:گاه هست بنده‌ای در حاجتی خدا را می‌خواند،و حق‌تعالی می‌فرماید:اجابت دعای او را تأخیر کنید که من مشتاق آواز و دعای اویم،پس چون روز قیامت می‌شود حق‌تعالی می‌فرماید:ای بندۀ من مرا خواندی در دنیا و اجابت تو را تأخیر کردم،و فلان ثواب را به عوض برای تو مقرّر ساخته‌ام،و در فلان حاجت دیگر مرا خواندی و اجابت تو را تأخیر کردم،و فلان ثواب عظیم را به تو دادم،پس آن مؤمن از بسیاری عطاها

و ثوابها که مشاهده نماید آرزو می‌کند که کاشکی هیچ دعای من در دنیا مستجاب نمی‌شد ⁽¹⁾.

و اما آنچه در دنیا عطا می‌فرماید مراتب قرب و کمالات نامتناهی است که لازم دعا است.

ای عزیز بدان که حق سبحانه و تعالی بندگان را به نوعی از روی غایت لطف و مهربانی با طبع جهول ایشان مدارا می‌نماید،و به دام و دانۀ خواهشهای طبع سرکش ایشان از روی حکمت ایشان را به ساحت کبریای خود می‌کشاند،چنانچه بلاتشبیه بازی را پادشاهی خواهد شکار کند،اگر اوّل به او گوید که بیا من تو را بر سر دست خود می‌گیرم و شهباز اوج عزّتت می‌گردانم،هیچ فایده‌ای در تسخیر آن نمی‌کند،بلکه اوّل آن را به طعمه و دانه آشنای دام خود می‌گرداند،و چون قابل شد بر روی دست خویشش جا می‌دهد،و به هر جایش که می‌فرستد به زودی برمی‌گردد.

و اگر پدر مهربان طفلی را خواهد که به مکتب علوم و حقایق فرستد،اگر صد هزار دلیل و برهان برای او بگوید فایده نمی‌کند،بلکه اوّل او را به جوز و مویز و وعدۀ لباسهای رنگین و عبای زرّین به مکتب آشنا می‌کند،و چون لذّت فهم حقایق و حکمتها را یافت به سیاستهای عظیم او را از آن شغل باز نمی‌توان داشت.

همچنین این حیوانات عدیم الشعور و طفل طبعان مغرور،چون فضیلتی و کمالی و لذّتی و بهره‌ای به غیر از خوردنی و پوشیدنی و دینار و درهم و خیل و حشم و سایر لذّات جسمانی نیافته‌اند،حکیم مطلق و کریم لایزال با نهایت رتبۀ عظمت و استغنا و جلال ایشان را به درگاه خود خوانده،که هرچه خواهید از من

بطلبید،و نمک آش خود را از من بخواهید،و سبزی طعام را از من بطلبید،تا آنکه از این راه رو به درگاه او آورند،و از بسیاری دعا و توسّل و مناجات با نهایت بیگانگی به مرتبۀ آشنائی و قرب فائز گردند،و لذّت مناجات او را بیابند،و از خلق رو بر تافته در جمیع امور روی به او داشته باشند.

زهی کرم بی‌انتها که به دام و دانۀ نمک و سبزی به ساحت قرب خود می‌رساند، و به وسیلۀ خواهشهای نفسانی مقرّب حضرت یزدانی می‌گرداند و آن جاهل نادان شبهه می‌کند یا دلگیر است که حاجتم بر نیامد انّ الانسان لربّه لکفور،مگر نمی‌دانی که اصل دعا عبادت است،و در این ضمن بندگی خدا کرده‌ای،و با ملک‌الموت مناجات کرده‌ای،و ثوابهای آخرت تحصیل نموده‌ای،و پا بر بساط قرب خداوند جبّار گذاشته،و خداوند عالم را انیس و همراز خود گردانیده‌ای،و به سمع یقین و ایمان لبّیک‌ها از عرش رفعت شنیده‌ای.

و اگر معنی مناجات و لذّت آن را به‌فهمی و راز نهانی را به گوش دل بشنوی،و لداری و بنده نوازیهای آن محبوب حقیقی را در هنگام تضرّع و دعا ادراک نمائی، حاجتها و آرزوهای خود را بلکه خود را گم خواهی کرد،اگر رخصت دخول مجلس پادشاهان عاجز دنیا بیابی،و گوشۀ چشم الفتاتی از ایشان ببینی،تمام حاجتهای خود را فراموش می‌کنی،هیهات هیهات جسم خاکی را همین بس نیست که او را با جناب ربّ الارباب به مشافهه رخصت مکالمه و عرض حاجت داده‌اند،و کلیدهای خزائن رحمت را به زبانش سپرده‌اند،و متکفّل امور و مصالح او گردیده‌اند و حضرت ربّ العزّه می‌فرماید:تو دعا بکن و خیر خود را به من بگذار،و او سرکشی می‌کند و از روی علم ناقص و جهل کامل خود بر آن جناب گستاخی می‌کند و تحکّم می‌نماید،اگر غفلت عقلها را پریشان نکرده بود بایست کسی که این احادیث متواتره را بشنود که حضرت عزّت می‌فرماید:حاجت او را بر میاورید که من آواز او

را دوست می‌دارم،و مشتاق نالۀ اویم،در ناکامی بر نیامدن حاجت از شوق به کام دل بمیرد،و دیگر دست جانش دامان خواهشی نگیرد،چون سخن نازک شد و عبارت نارسا و مطلب وسیع است،سخن مختصر کرده ختم می‌کنم این مبحث را به ذکر جماعتی که دعای ایشان مستجاب است،و جمعی که دعای ایشان مستجاب نیست.

به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:سه کسند که دعای ایشان مستجاب است:کسی که به حجّ بیت اللّه الحرام رود دعایش مستجاب است،پس نیک به احوال بازماندگانش برسید تا در حقّ شما دعا کند،و کسی که به جهاد فی سبیل اللّه رود،پس نیکو خلافت کنید در اهل ایشان،و کسی که بیمار شد دعایش مستجاب است،پس او را به خشم میاورید و دلتنگ مگردانید ⁽¹⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:پنج دعا است که از پروردگار عالم محجوب نمی‌گردد:دعای امام عادل،و دعای مظلوم حق‌تعالی به او می‌فرماید که البتّه از برای تو انتقام می‌کشم اگرچه بعد از مدّتی باشد،و دعای فرزند صالح از برای پدر و مادرش،و دعای پدر صالح از برای فرزندش،و دعای مؤمن از برای برادر مؤمن خود غایبانه،حق‌تعالی می‌فرماید که تو را دوبرابر او کرامت کردم ⁽²⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:بپرهیزید از نفرین مظلوم که دعای او را از حجابها می‌گذرانند تا آنکه حق‌تعالی به سوی آن نظر می‌فرماید،و می‌گویند:

بلند کنید دعای او را که من مستجاب می‌کنم،و بپرهیزید از نفرین پدر که از شمشیر

تیز تندتر است ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:چهار کس‌اند که دعای ایشان رد نمی‌شود،تا آنکه درهای آسمان برای ایشان گشوده می‌شود،و دعای ایشان به عرش می‌رسد:

دعای پدر از برای فرزند،و نفرین مظلوم بر ظالم،و دعای کسی که به عمره رفته باشد تا برگردد،و دعای روزه‌دار تا افطار نماید ⁽²⁾.

و از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است:سه دعاست که از حق‌تعالی محجوب نمی‌گردد:دعای پدر برای فرزند اگر به او نیکی کند،و نفرین پدر بر فرزند اگر عاق او گردد،و نفرین مظلوم بر ظالم،و دعای مظلوم بر کسی که او را یاری کند، و حق او را از ظالم بگیرد،و دعای مؤمنی که در حقّ برادر مؤمنی دعا کند که با او مواسات و احسان کرده باشد برای خوشنودی اهل بیت رسول صلّی اللّه علیه و آله،و نفرینی که مؤمنی بر کسی کند محتاج به او شده باشد و مضطر باشد،و او قدرت بر مواسات و احسان به او داشته باشد و نکند ⁽³⁾.

و به سند معتبر دیگر از آن حضرت منقول است که:پنج کسند دعای ایشان مستجاب نیست:مردی که حق‌تعالی طلاق زنش را بدست او گذاشته،و آن زن او را آزار می‌کند،و دارد مالی که مهر او را بدهد و او را رها کند،نمی‌کند و بر او نفرین می‌کند،و شخصی که غلامش سه مرتبه بگریزد،و او را نفروشد و بر او نفرین کند، یا چون بار دیگر بگریزد دعا کند که خدا به او برگرداند،و شخصی که در زیر دیوار خم شدۀ شکسته گذرد و دعا کند که بر سرش نیاید،و شخصی که مال به کسی قرض بدهد و گواه نگیرد،و دعا کند که خدا مالش را به او برساند،و شخصی که

قدرت بر طلب روزی داشته باشد،و در خانۀ خود بنشیند و طلب نکند و گوید خدایا مرا روزی بده ⁽¹⁾.

یا ابا ذر انّ اللّه یصلح بصلاح العبد ولده و ولد ولده،و یحفظه فی دویرته و الدور حوله مادام فیهم.

ای ابوذر به درستی که حق‌تعالی اصلاح می‌کند به سبب صلاح و نیکی بنده فرزندانش را و فرزندان فرزندانش را،و حرمت او را رعایت می‌فرماید که در اهل خانه‌های او و در خانه‌های همسایگان او مادام که در میان ایشان است بلاها را از ایشان رفع می‌نماید،و عذاب خود را بر ایشان نازل نمی‌گرداند.

مفاد این کلمات شریفه ترغیب در صلاح و نیکی و بندگی است،کسی که بندۀ شایستۀ خداست خدا به برکت او فرزندانش را هم به صلاح و نیکی می‌دارد که نام خیرش در دنیا و آخرت باقی بماند،و ثمرۀ نیکی ایشان به او عاید گردد،و به برکت او دفع بلاها از خویشان و دوستان و همسایگان او می‌فرماید،بلکه به برکت نیکان دفع بلاها از دیار ایشان می‌فرماید.

چنانچه به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:چون حق‌تعالی می‌بیند اهل شهری را که از حد تجاوز می‌کنند در نافرمانی و معصیت،و در آن شهر سه کس از مؤمنان صالح هستند،حق‌تعالی ایشان را ندا می‌فرماید که:ای اهل معصیت من اگر در میان شما نمی‌بودند این مؤمنان که با یکدیگر به مال حلال من دوستی می‌نمایند،و به صلاح و نیکی و عبادات خود زمین و مسجدهای مرا معمور می‌دارند،و در سحرها از ترس من استغفار می‌کنند،هرآینه عذاب خود را

بر شما نازل می‌کردم و پروا نمی‌کردم ⁽¹⁾.

یا أباذر انّ ربّک عزّ و جلّ یباهی الملائکة بثلاثة نفر:رجل فی أرض قفر،فیؤذّن،ثمّ یقیم،ثمّ یصلّی،فیقول ربّک للملائکة:

انظروا الی عبدی یصلّی و لا یراه أحد غیری،فینزل سبعین ألف ملک یصلّون وراءه،و یستغفرون له الی الغد من ذلک الیوم، و رجل قام من اللیل فصلّی وحده،فسجد و نام و هو ساجد،فیقول تعالی:انظروا الی عبدی روحه عندی و جسده ساجد،و رجل فی زحف یفرّ أصحابه و یثبت هو یقاتل حتّی یقتل.

ای ابوذر به درستی که پروردگار عزیز و بزرگوار تو مباهات می‌نماید با ملائکه به سه نفر:اوّل شخصی که در بیابانی تنها اذان و اقامه بگوید و نماز گذارد،پروردگار تو به ملائکه می‌فرماید:نظر کنید به سوی بندۀ من که نماز می‌گذارد،و هیچ‌کس غیر از من او را نمی‌بیند،و بر نماز او اطّلاع ندارد،پس حق‌تعالی هفتاد هزار ملک را می‌فرستد که در عقب او نماز گذارند،و از برای او استغفار نمایند تا فردای آن روز.

دوّم:شخصی که در شب برخیزد و نماز شب بگذارد تنها،و به سجده رود و در سجده خوابش ببرد،در آن حال حق‌تعالی به ملائکه می‌فرماید:نظر کنید به سوی بندۀ من که روحش نزد من است و بدنش در سجده.سوّم:شخصی است که در جنگی باشد و در راه خدا جهاد کند،رفیقانش بگریزند و او ثابت قدم بماند،و قتال کند تا شهید شود.

بدان که احادیث در مدح اخفا و پنهان کردن عبادت وارد شده است.

چنانچه به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:عبادت هرچند مخفی‌تر است اجرش بیشتر است ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر وارد شده است که:عمل صالح را چون بنده‌ای از خلق پنهان می‌کند و مخفی می‌دارد،خدا البتّه آن را برای مردم ظاهر گرداند که او را در دنیا زینت بخشد به آنچه ذخیره فرموده است از برای او از ثواب آخرت ⁽²⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:محبوب‌ترین اعمال نزد حق سبحانه و تعالی نماز است،و نماز آخر وصیّت پیغمبران است،پس چه بسیار نیکوست که شخصی غسل کند یا وضوی کامل بسازد،و به کناری رود که هیچ انسی او را نبیند، پس حق‌تعالی بر او مطّلع می‌گردد،که گاهی در رکوع است،و گاهی در سجود،به درستی که بنده هرگاه سجده کند و سجده را طول دهد شیطان فریاد می‌کند که واویلاه فرزندان آدم اطاعت خدا نمودند و من عصیان کردم،ایشان سجده کردند و من از سجده ابا کردم ⁽³⁾.

و احادیث بسیار دلالت می‌کند بر اینکه عبادات واجبه را مانند نماز واجب و زکات واجب و غیر آن علانیه کردن بهتر است که آدمی متّهم ترک واجبات نشود،و موجب رغبت دیگران شود،و ایضا ریا در آن نمی‌باشد،چون حقّ لازم و واجب است،و در اداء حقوق لازمه چندان فخری و ریائی نمی‌باشد.

چنانچه به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:هرچه را خدا فرض و واجب کرد علانیه کردنش بهتر است از پنهان کردن،و هرچه سنّت باشد نهان کردنش بهتر است از علانیه کردن،و اگر کسی زکات مالش را بر دوش بگیرد و علانیه

قسمت نماید،هرآینه نیکو و جمیل خواهد بود ⁽¹⁾.

و بر این مضمون احادیث بسیار است،خصوصا نماز واجب که به جماعت واقع ساختن و در مساجد و مجامع بجا آوردن فضیلت نامتناهی دارد،و احادیثی که در باب اخفای عبادت واقع شده است،مراد از آنها عبادتهای سنّت است،یا مراد آن است که از باب سمعۀ خود به مردم نشنواند و افتخار به آنها نکند،و آنچه در این حدیث وارد شده چون مشتمل بر اذان و اقامه است بر نماز سنّت حمل نمی‌توان کرد؛زیرا که در نماز سنّت اذان و اقامه بدعت است.

پس حمل می‌کنیم بر اینکه در چنین صحرائی تنها مانده باشد،و با وجود تنهائی خدا را فراموش نکند،و به آداب و شرایط متوجّه عبادت شود،حق‌تعالی به سبب این‌که اذان و اقامه گفته تدارک او می‌فرماید،و ملائکه برای او می‌فرستد که به او اقتدا کنند،تا از ثواب جماعت نیز محروم نباشد،نه اینکه آدمی خود دانسته ترک جماعت کند،و به صحرائی رود که کسی نباشد،و خود را از فضیلت جماعت محروم گرداند.

و بدان که نماز شب سنّت است،و طریقۀ پیغمبران و دوستان خداست،و مشتمل بر فضائل بی‌انتهاست،و هنگام راز گفتن با قاضی الحاجات است،و چون آدمی را در روز به سبب توجّه به مشاغل دنیوی تشویش بسیار در خاطر بهم می‌رسد،در اعمال روز حضور قلب کمتر می‌باشد،و چون مردم نیز بر احوال آن کس مطّلع می‌گردند اخلاص در آن دشوار است،و چون آدمی در اوّل شب خوابیده،چون برمی‌خیزد در آخر شب نفس از خیالات و وساوس خالی است،و حضور قلب آسانتر است،و چون کسی مطّلع نیست عمل به اخلاص نزدیک‌تر است.

چنانچه حق‌تعالی می‌فرماید إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِیلاً ⁽¹⁾.

ترجمه‌اش آن است:به درستی که نفسی که در شب به عبادت الهی قیام می‌نماید،یا عبادتی که در شب حادث می‌شود،یا ساعتها که در شب ناشی می‌شود،ثبات قدم ورزیدن در آن دشوارتر است،چون ترک خواب نمودن و به عبادت برخاستن دشوار است،یا آنکه موافقت دل با زبان در آن بیشتر است،و دل خبر دارد از آنچه بر زبان جاری می‌گردد،و سخنش درست است،یعنی دعوای اخلاص که در بندگی خدا می‌نماید صادق‌تر است.

چنانچه از حضرت صادق علیه السّلام در تفسیر این آیه وارد شده است:مراد آن است که آدمی برخیزد از رختخواب خود،و غرضش رضای خدا باشد،و غیر او منظورش نباشد،با آنکه حق‌تعالی را در آن تاریکی شب نورها و فیضها و رحمتها هست که لذّت آنها را متعبّدان می‌یابند ⁽²⁾.

و به اسانید بسیار از نبی و ائمه اطهار علیهم السّلام منقول است که:شرف مؤمن برخاستن اوست به نماز شب،و عزّت مؤمن بازداشتن شرّ خود است از مردم ⁽³⁾.

و فرمود:نماز شب رو را سفید،و آدمی را خوش‌خو و خوش‌رو می‌گرداند،و سبب مزید روزی می‌شود ⁽⁴⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:مال و فرزندان زینت زندگانی دنیاست،و هشت

رکعت نماز که بنده در آخر شب می‌گذارد زینت آخرت است ⁽¹⁾.

و به سند معتبر منقول است که:شخصی به خدمت حضرت صادق علیه السّلام آمد،و شکایت از احتیاج و بی‌چیزی کرد،و افراط کرد در شکایت تا آنکه نزدیک بود از گرسنگی شکایت کند،حضرت فرمود:نماز شب می‌گذاری؟گفت:بلی،حضرت به اصحاب التفات نمود و فرمودند:دروغ می‌گوید کسی که دعوی می‌کند نماز شب می‌کنم و در روز گرسنه است،حق‌تعالی نماز شب را ضامن قوت روز گردانیده است ⁽²⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:نماز شب موجب صحّت بدن است،و سبب خوشنودی خدا می‌شود،و تمسّک به اخلاق پیغمبران است،و متعرّض شدن رحمت الهی است ⁽³⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:گاه هست که بنده برمی‌خیزد در شب و خواب بر او غالب می‌شود،و او را به جانب راست و چپ میل می‌دهد،و ذقنش به سینه می‌چسبد،پس حق‌تعالی امر می‌فرماید که درهای آسمان را می‌گشایند،و به ملائکه می‌فرماید نظر کنید به سوی بندۀ من که زحمت به خود می‌رساند در تقرّب جستن به من در چیزی که به او واجب نکرده‌ام،و از من امید یکی از سه چیز دارد:یا گناهانش را بیامرزم،یا توبه‌اش را تازه گردانم،یا روزیش را زیاد کنم،ای ملائکه شما را گواه می‌گیرم که هر سه را به او کرامت کردم ⁽⁴⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:نماز شب‌رو را نیکو می‌کند،و خلق را نیکو می‌کند،و

آدمی را خوش‌بو می‌کند،و روزی را زیاد می‌کند،و باعث ادای قرض می‌شود،و غمها را زایل می‌گرداند،و چشم را جلا می‌دهد ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:خانه‌هائی که در آن خانه‌ها نماز شب و تلاوت قرآن در نماز شب می‌کنند،اهل آسمان را روشنی می‌دهد،چنانچه ستاره‌های آسمان اهل زمین را روشنی می‌دهد ⁽²⁾.

و به روایت دیگر فرمود:در تفسیر آن آیه که حق‌تعالی می‌فرماید:حسنات و نیکیها بدیها و گناهان را برطرف می‌کند،مراد این است نماز شب که مؤمن می‌کند گناهان روزش را برطرف می‌کند ⁽³⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هرکه خدا او را نماز شب روزی فرماید از مردان یا زنان،و برخیزد خالص از برای خدا و وضوی کامل بسازد،و از برای خدا نماز کند با نیّت صادق و دل سالم از بدیها،و بدن با خشوع و چشم گریان، حق‌تعالی در عقب او نه صف از ملائکه مقرّر فرماید که عدد آنچه در هر صفی از ملائکه باشند به غیر خدا احصا نتوانند نمود،و یک طرف صف در مشرق باشد و طرف دیگر در مغرب،پس چون فارغ شود ملائکه از برای او درجات بنویسند ⁽⁴⁾.

و به سند دیگر از آن حضرت منقول است که:چون بنده در میان شب تاریک بایستد،و با خداوند خود خلوت کند،و با او مناجات و راز بگوید،حق‌تعالی نوری در دل او ثابت گرداند،و هرگاه گوید یا ربّ یا ربّ خداوند جلیل او را ندا فرماید،لبّیک ای بندۀ من از من سؤال کن تا عطا کنم،و بر من توکّل کن تا امور تو را

کفایت کنم،و به ملائکه فرماید نظر کنید به سوی بندۀ من که به خلوت و تنها به درگاه من آمده در شب تاریک هنگامی که بطّالون از من غافلند و غافلان در خوابند، گواه باشید که گناه او را آمرزیدم ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:جبرئیل علیه السّلام پیوسته مرا به نماز شب وصیّت می‌کرد، تا آنکه گمان کردم که نیکان امّت من خواب نخواهند کرد،مبادا نماز شب از ایشان فوت شود ⁽²⁾.

و فرمود:یا علی سه چیز است موجب فرح و شادی مؤمنان است در دنیا:

ملاقات کردن برادران مؤمن،و افطار نمودن از روزه،و تهجّد کردن در آخر شب ⁽³⁾.

و فرمود:حق‌تعالی ابراهیم را خلیل خود گردانید برای اینکه طعام بسیار به مردم می‌خورانید،و در شب نماز می‌کرد در وقتی که مردم خواب بودند ⁽⁴⁾.

و به سند صحیح از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه ایمان به خدا و روز قیامت دارد باید شب او به سر نیاید مگر با نماز وتر ⁽⁵⁾.

و منقول است:شخصی خدمت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام عرض نمود:یا علی من محروم شده‌ام از نماز شب،فرمود:تو مردی که گناهان تو را در بند کرده ⁽⁶⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:دو رکعت نماز که در میان شب بکنم محبوب‌تر است نزد من از دنیا و آنچه در اوست ⁽⁷⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:مادر سلیمان به سلیمان گفت:زینهار در شب خواب بسیار مکن که بسیاری خواب در شب آدمی را در قیامت فقیر می‌کند ⁽¹⁾.

و به سند معتبر منقول است که:شخصی خدمت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام آمد و از فضیلت نماز کردن در شب و قرآن خواندن در آن سؤال نمود،حضرت فرمود:

بشارت باد تو را هرکه ده یک شب را از برای خدا نماز کند از روی اخلاص،و غرضش محض رضای الهی باشد،حق‌تعالی به ملائکه فرماید:برای این بنده بنویسید به عدد آنچه از آب رود نیل می‌رود و می‌روید از دانه و برگ،و به عدد هر درختی و بنی و شاخی و مرغی که بر روی زمین می‌پرند.

و کسی که نه یک شب را نماز کند،حق‌تعالی ده دعای او را مستجاب گرداند،و در قیامت نامه‌اش را به دست راستش دهند.و کسی که هشت یک شب را نماز کند،خداوند عالمیان ثواب شهیدی که در جنگ ثابت مانده باشد،و با نیّت راست و درست جهاد کرده تا شهید شده باشد به او کرامت فرماید.و هرکه هفت یک شب را نماز کند،چون از قبر مبعوث شود رویش مانند ماه شب چهارده باشد،و از صراط بگذرد با ایمان.و هرکه شش یک شب را نماز کند،حق‌تعالی او را از توبه کاران بنویسد،و گناهان گذشتۀ او را بیامرزد.و هرکه پنج یک شبی را نماز کند، حق‌تعالی او را در قبّۀ ابراهیم خلیل الرحمن در بهشت ساکن گرداند.و هرکه چهار یک شب را نماز کند،در قیامت داخل اوّل فائزان و رستگاران باشد تا از صراط بگذرد مانند باد تند،و داخل بهشت شود بی‌حساب،و به او گویند:به هر در که می‌خواهی داخل شو.

و هرکه در نصف یک شب را نماز کند،اگر هفتاد مرتبه روی زمین را پر از طلا کنند و به او دهند با آن برابری نکند،و این عمل نزد خدا بهتر باشد از آزاد کردن هفتاد بنده از فرزندان اسماعیل.و هرکه دو ثلث یک شب را نماز کند،حق‌تعالی به او کرامت فرماید از ثواب و حسنه به عدد ریگ بیابان عالج که حسنۀ کمترش از کوه احد ده مرتبه سنگین‌تر باشد.

و هرکه یک شب تمام را نماز کند،گاه تلاوت قرآن نماید،و گاهی در رکوع،و گاهی در سجود،و گاهی در ذکر خدا باشد،آن‌قدر از ثواب به او عطا فرمایند که کمترش آن باشد که به سبب آن از گناهان بیرون آید مانند روزی که از مادر متولّد شده،و به عدد خلق خدا حسنات در نامۀ عملش بنویسند،و مثل آن درجات از برای او بلند کنند،و حق‌تعالی دل او را منوّر گرداند،و گناه و حسد را از دل او بردارد،و او را از عذاب قبر پناه دهد،و برات بیزاری از آتش جهنّم برای او بنویسد،و در قیامت با ایمنی از اهوال قیامت محشور شود،و حق‌تعالی به ملائکه فرماید:ای ملائکۀ من نظر نمائید به بندۀ من که یک شب را به عبادت احیا کرد برای طلب خوشنودی من،او را در جنّة الفردوس ساکن کنید،و در آن بهشت به او بدهید صد هزار شهر،و در هر شهری جمیع آنچه نفوس خواهش او داشته باشد و دیده‌ها از آن لذّت یابد و به خاطر کسی خطور نکرده باشد برای او مقرّر گردانید،سوای آنچه من از برای او مهیّا کرده‌ام از کرامتها،و مزید الطاف،و قرب جناب مقدّس ⁽¹⁾.

و در این باب اخبار بسیار است،و کیفیّت نماز شب و دعاهای آن در کتابهای دعا و حدیث مذکور است،باید که به آنها رجوع نمایند،و والد فقیر علیه الرحمة و الرضوان رساله‌های کبیر و صغیر در این باب تألیف نموده‌اند،باید آنها را تحصیل

نمایند،و اگر در این کتاب متوجّه کیفیّات و احکام عبادات شویم بسیار به طول می‌انجامد.

یا أباذر ما من رجل یجعل جبهته فی بقعة من بقاع الأرض الاّ شهدت له بها یوم القیامة،و ما منزل ینزله قوم الاّ و أصبح ذلک المنزل یصلّی علیهم أو یلعنهم.

یا أباذر ما من صباح و لا رواح الاّ و بقاع الأرض ینادی بعضها بعضا:یا جارتی هل مرّ بک ذاکر للّه،أو عبد وضع جبهته علیک ساجدا للّه،فمن قائلة نعم،فاذا قالت:نعم اهتزّت و ابتهجت، و تری أنّ لها الفضل علی جارتها.

ای ابوذر هیچ‌کس پیشانی خود را بر بقعه‌ای از بقعه‌های زمین به سجده نمی‌گذارد،مگر اینکه شهادت می‌دهد آن بقعۀ زمین بر سجدۀ او در روز قیامت،و هیچ منزلی نیست که جمعی در آنجا فرود آیند مگر اینکه چون صبح می‌شود آن منزل یا بر ایشان صلوات می‌فرستد اگر عبادت الهی در آن کرده باشند،یا بر ایشان لعنت می‌کند اگر معصیت خدا بر روی آن کرده باشند.

ای ابوذر هیچ صبح و شبی نیست مگر اینکه بقعه‌ها و قطعه‌های زمین بعضی از آنها دیگران را ندا می‌کند که:ای همسایگان من آیا کسی بر شما گذشت که یاد حق‌تعالی کند،یا بنده‌ای پیشانی خود را بر روی شما گذاشت که از برای خدا سجده کند؟بعضی می‌گویند:بلی،آن قطعه زمینی که می‌گوید بلی بر خود می‌بالد،و شادی می‌کند،و افتخار می‌نماید،و خود را بر همسایه‌های خود تفضیل می‌دهد به سبب اینکه عبادت الهی بر او شده.

بدان که غفلت آدمی را به نحوی مغرور گردانیده که جمادات از او هشیارترند،و قدر عبادت و بندگی خدا را از او بیشتر می‌دانند،و توجیه این اخبار به چند وجه می‌توان نمود.

اوّل:آنکه محمول بر حقیقتش باشد،و جمادات را یک نحو شعور ضعیفی بوده باشد،چنانچه حق‌تعالی می‌فرماید که هیچ‌چیز نیست مگر آنکه حق را تنزیه و تسبیح می‌کند و متلبّس به حمد اوست و لیکن شما تسبیح آنها را نمی‌فهمید.

دوّم:آنکه این سخن بر وجه تقدیر باشد،یعنی اگر شعور می‌داشتند چنین می‌گفتند.

سوّم:آنکه مراد از قطعه‌های زمین اهل آن قطعه‌ها باشد از ملائکه و صالحین جن که در قطعات زمین ساکنند و عبادت می‌کنند.

و به سند معتبر منقول است:شخصی از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام سؤال نمود که آدمی نمازهای نافله را در یک موضع بجا آورد بهتر است یا تفریق کند و در مکانهای مختلف واقع سازد؟حضرت فرمود:بلکه بهتر آن است که در جاهای مختلف بجا آورد؛زیرا که این مکانها برای او شهادت می‌دهند در روز قیامت ⁽¹⁾.

و به اسانید معتبره منقول است:هر جماعتی که در مجلسی جمع شوند،و خدا را در آن مجلس یاد نکنند،و صلوات بر پیغمبر و آل اطهار او صلوات اللّه علیهم اجمعین نفرستند،آن مجلس در قیامت موجب حسرت و وبال ایشان خواهد گردید ⁽²⁾.

یا أباذر انّ اللّه جلّ ثناؤه لمّا خلق الأرض و خلق ما فیها من الشجر،لم تکن فی الأرض شجرة یأتیها بنو آدم الاّ أصابوا منها منفعة،فلم تزل الأرض و الشجر کذلک،حتّی تتکلّم فجرة بنی آدم بالکلمة العظیمة قولهم اتّخذ اللّه ولدا،فلمّا قالوا اقشعرّت الأرض، و ذهبت منفعة الأشجار.

ای ابوذر چون حق‌تعالی زمین را خلق فرمود و آنچه در زمین است از درختان، هیچ درختی در زمین نبود که بنی‌آدم به نزد آن درخت آیند مگر آنکه از آن منفعتی می‌یافتند،و پیوسته زمین و درخت چنین پرمنفعت بود تا هنگامی که بنی‌آدم تکلّم نمودند به آن کلمۀ عظیم و ناسزای بزرگ که گفتند خدا فرزند دارد پس چون این را گفتند،زمین بر خود بلرزید،و نفع درختان برطرف شد.

حقّ جل و علا می‌فرماید تَکادُ السَّماواتُ یَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَ تَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَ تَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً ⁽¹⁾ترجمه‌اش این است:نزدیک است آسمانها از هم شکافته شود از عظمت و شناعت این سخن،و زمین شکافته شود و درافتند کوهها و ریزه ریزه شوند،به جهت آنکه خواندند برای خداوند رحمان فرزندی،و سزاوار نیست خدای را که فرزند بگیرد،بلکه هرچه در آسمان و زمین است همه مملوک و بندۀ اویند،و این کلمۀ شنیعه را کفّار قریش گفتند که ملائکه دختران خدایند،و یهود گفتند عزیز پسر خداست،و نصارا گفتند عیسی پسر خداست تعالی اللّه عمّا یقول الظالمون علوا کبیرا.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:حق‌تعالی هیچ درختی را

خلق نفرموده مگر آنکه میوه داشت،پس چون مردم گفتند خدا فرزند گرفته است برای خود،نصف درختان میوۀ ایشان برطرف شد،و چون شریک از برای خدا قرار دادند درختان خار برآورند ⁽¹⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:بعضی از پیغمبران را به سوی قومش فرستاد،و چهل سال در میان ایشان ماند،و ایشان را دعوت نمود،و هیچ‌یک از ایشان به او ایمان نیاوردند،و ایشان عیدی داشتند که در آن عید در کنیسۀ خود جمع می‌شدند،پس آن پیغمبر در یکی از عیدهای ایشان به کنیسۀ ایشان رفت،و به ایشان گفت که:ایمان به خدا بیاورید،ایشان گفتند:تو اگر پیغمبر خدائی دعا بکن خدا میوه به ما بدهد به رنگ جامه‌های ما،و در آن روز جامه‌های زرد پوشیده بودند،آن پیغمبر رفت و چوب خشکی حاضر کرد،و دعا کرد که آن چوب سبز شد میوۀ زردآلو داد،ایشان همگی خوردند،هرکه خورد و نیّت داشت که مسلمان شود بر دست آن پیغمبر هسته زردآلو از دهانش شیرین بیرون افتاد،و هرکه نیّت داشت مسلمان نشود هستۀ تلخ از دهانش بیرون می‌آمد ⁽²⁾.

حاصل این سخنان این است که آدمی به بدیهای گفتار و کردار،خود را از رحمتهای صوری و معنوی محروم می‌کند،و چنانچه به بدیهای بنی‌آدم نفع درختان ظاهری برطرف شده پرخار و خاشاک گردیده،همچنین درختهای معنوی از علم و کمالاتی که از مزارع دلها و بساتین سینه‌ها می‌روید بی‌ثمره و کم‌فایده گردیده،چنانچه از آن روز که شیطان تصوّف باطل را در میان مردم آورد،و جناب مقدّس ایزدی را با هر خسّ و خاشاک متّحد دانستند،زمین دلهای دانایان بر خود

بلرزید،و از ثمرات شجرات علم و دانائی ایشان بهره نبردند،و جهالت در میان مردم کمال شد.

چنانچه حق‌تعالی مثل زده است سخن نیکو را به درخت،می‌فرماید: أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِی السَّماءِ* تُؤْتِی أُکُلَها کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّها وَ یَضْرِبُ اللّهُ الْأَمْثالَ لِلنّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ ⁽¹⁾ترجمۀ ظاهر لفظش آن است که:آیا نمی‌بینی چگونه پروردگار تو مثلی زده است کلمۀ پاکیزه را که ایمان و معارف حق باشد به درخت طیّب و نیکوئی که بیخش محکم باشد،و شاخش در آسمان کشیده شده باشد،و می‌دهد میوۀ خود را در هنگامی به اذن و مشیّت و ارادۀ پروردگارش،و می‌زند خدا مثلها برای مردمان شاید متذکّر شوند و بیابند حق را،و بعد از این می‌فرماید:مثل سخن ناپاک و خبیث که کلمۀ کفر و عقاید فاسده است،مانند درخت ناپاک تلخی است که از روی زمین بلند شده،و آن را ریشه و شاخی و ثباتی نیست.

و وجه انطباق این تمثیل بر عقلا ظاهر است،که ایمان و عقاید حق ریشه‌اش محکم و به تشکیکات و تسویلات متزلزل و برطرف نمی‌شود،چنانچه ظاهر است که مذهب حقّ شیعه با آن دشمنان قوی که در هر عصری داشته نتوانستند که آن را زایل کنند،و آن مذهبهای باطل شعله‌های خسّ و خاشاک بود که نمایشی کرد و در اندک روزی مضمحل شد،و درخت حق ریشه‌اش ثابت و محکم است،و سر بر آسمان رفعت کشیده،و به توفیق پروردگارش چه میوه‌های رنگارنگ از انواع عبادات و معارف و کمالات در هر لحظه‌ای و ساعتی برای اهلش می‌دهد،و اشقیا از آنها محرومند.

یا أباذر انّ الأرض لتبکی علی المؤمن اذا مات أربعین صباحا.

ای ابوذر به درستی که زمین می‌گرید بر مؤمن بعد از فوت او چهل روز.

همان احتمالات فقرۀ سابقه در اینجا جاری است،با آنکه در اینجا مجاز شایع است که میّتی را که به عظمت یاد می‌کنند می‌گویند آسمان و زمین بر او می‌گرید،و این قسم اخبار را متوجّه تأویلشان نشدن و بر ظاهر گذاشتن به احتیاط اقرب است.

و به سند معتبر از حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام منقول است که:چون مؤمنی می‌میرد،گریه می‌کنند بر او ملائکه و بقعه‌های زمین که در آنها عبادت پروردگار می‌کرده،و درهای آسمان که اعمالش را از آن درها بالا می‌برده‌اند،و از فوت او رخنه در اسلام می‌شود که هیچ‌چیز آن رخنه را نمی‌بندد؛زیرا مؤمنان فقیه و عالم حصارهای اسلامند که اسلام را از ضرر منافقان و کافران و شیاطین حفظ می‌کنند، چنانچه حصار شهر را حفظ می‌کنند ⁽¹⁾.

بدان که فضیلت مؤمن زیاده از آن است که حدّ و احصا توان نمود.

چنانچه به سند معتبر از امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:خداوند عالمیان را وصف نمی‌توان نمود،و چگونه وصف توان کرد؟و حال آنکه در قرآن می‌فرماید وَ ما قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ⁽²⁾تعظیم نکردند خدا را و عظمت او را ندانستند آنچه سزاوار عظمت اوست،پس خدا را وصف نمی‌کنند به قدرتی مگر آنکه او اعظم است از آنچه ایشان وصف کرده‌اند،و پیغمبر را وصف نمی‌توان کرد،و چگونه وصف توان نمود بنده‌ای را که خدا از هفت حجاب او را گذرانید،و با او راز گفت،

و طاعت او را در زمین مانند طاعت خود گردانید،و فرمود:آنچه رسول بفرماید و برای شما بیاورد اخذ کنید و عمل نمائید،و آنچه شما را از آن نهی نماید ترک کنید، و فرمود:هرکه اطاعت او کند اطاعت من کرده است،و هرکه نافرمانی او کند عصیان من کرده است،و امور دین را به او مفوّض گردانید.

و ما اهل بیت را وصف نمی‌توان نمود،و چگونه وصف توان نمود جمعی را که حق‌تعالی هر شکّ و شبهه و گناهی از ایشان برداشته،و ایشان را از جمیع عیبها و بدیها مطهّر گردانیده.و مؤمن را وصف نمی‌توان نمود،به درستی که چون مؤمنی برادر خود را ملاقات می‌نماید،و با او مصافحه می‌کند،پیوسته حق‌تعالی به سوی ایشان نظر رحمت می‌فرماید،و گناهان از روی ایشان می‌ریزد،چنانچه برگ از درخت می‌ریزد ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:چون دو مؤمن دست در گردن یکدیگر می‌کنند،رحمت الهی ایشان را فرو می‌گیرد،و چون یکدیگر را زیارت می‌کنند محض رضای خدا که غرضی از اغراض دنیا نداشته باشد،به ایشان می‌گویند گناهان شما آمرزیده شد عمل را از سر گیرید،و چون با یکدیگر شروع به صحبت می‌کنند ملائکه کاتبان اعمال به یکدیگر می‌گویند:دور شوید از ایشان شاید سرّی داشته باشند و خدا سرّ ایشان را پوشیده است.

راوی گفت:عرض کردم سخن ایشان را نمی‌نویسند،و حال آنکه حق‌تعالی می‌فرماید:هیچ سخنی نمی‌گوید مگر آنکه نگهبانی و حافظ مهیّائی هست، حضرت آهی کشیدند و بسیار گریستند،و فرمودند:حق‌تعالی امر فرموده است ملائکه را که از ایشان دور شوند،چون با یکدیگر ملاقات نمایند برای جلال و

حرمت ایشان،اگرچه ایشان نمی‌یابند و نمی‌نویسند،امّا عالم السرّ و الخفیّات می‌داند و اعمال گفته‌های ایشان را حفظ می‌نماید ⁽¹⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:حق‌تعالی مؤمن را سه خصلت کرامت فرموده است:عزّت در دنیا،و غلبه و رستگاری در آخرت،و مهابت در سینه‌های ظالمان ⁽²⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:مؤمن در پنج نور می‌گردد:داخل شدنش در امور و مجالس نور است،و بیرون آمدنش نور است،و عملش نور است،و سخنش نور است،و نظرش در قیامت به سوی نور است ⁽³⁾.

و به سند معتبر منقول است که:جمعی از خواصّ حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام در شب ماهتابی در خدمت آن حضرت نشسته بودند،و گفتند:چه بسیار نیکوست این آسمان،و چه بسیار روشن و نورانیند این ستارگان،حضرت فرمود:شما این را می‌گوئید و چهار ملک عظیم‌الشأن جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل چون به زمین نظر می‌کنند و شما و برادران مؤمن شما را در اطراف زمین مشاهده می‌کنند،نور شما را در آسمان زیاده از این کواکب می‌یابند،و ایشان می‌گویند:چه بسیار نورانیند مؤمنان ⁽⁴⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:به درستی که مؤمن در آسمان معروف است،و اهل آسمان او را می‌شناسند،چنانچه آدمی اهل و فرزندان خود را می‌شناسد،و

مؤمن گرامی‌تر است نزد خدا از ملک مقرّب ⁽¹⁾.

و به روایت دیگر فرمود مؤمن به نور الهی نظر در چیزها می‌کند ⁽²⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:مؤمن را برای این مؤمن می‌نامند که امان می‌دهد از جانب خدا از آتش عذاب الهی خود و دیگران را،و خدا امان او را اجازه می‌فرماید ⁽³⁾.

و چنانچه از احادیث معتبره ظاهر می‌شود اعمال در ایمان دخیل است،و به ارتکاب کبایر و ترک فرایض از ایمان بدر می‌رود،چنانچه سابقا بر وجه اجمال به این معنی اشاره کردیم،و بندۀ خالص را گاهی تعبیر از آن به مؤمن می‌کنند،و گاهی شیعه می‌گویند،و گاهی ولیّ خدا می‌گویند،و گاهی مؤمن و شیعه را بر کسی اطلاق می‌کنند که اعتقاداتش درست باشد،پس مغرور نمی‌توان شد به احادیثی که در فضیلت مؤمن و شیعه و ثوابهای ایشان واقع شده است،و اگر کسی رجوع نماید به احادیثی که در باب صفات مؤمنان و شیعیان وارد شده است می‌داند که مؤمن چه بسیار کم است.

چنانچه از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:مؤمن نایاب‌تر است از گوگرد احمر ⁽⁴⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:مؤمن سزاوار آن است که هشت خصلت در او باشد:صاحب وقار باشد نزد فتنه‌ها که حادث می‌شود و زود گمراه نشود،و نزد بلاها صابر باشد،و در هنگام نعمت‌ها شاکر باشد،و به آنچه

خدا به او روزی فرموده قانع باشد،و بر دشمنان خود ظلم نکند،و برای دوستان متحمّل گناه و وزر نشود،بدن خود را پیوسته در تعب دارد در عبادت،و مردم از او در راحت باشند،و به درستی که علم خلیل و دوست مؤمن است،و حلم و بردباری وزیر اوست،و صبر سپهسالار لشکر اوست،و رفق و همواری برادر اوست،و نرمی خلق و مدارا پدر اوست ⁽¹⁾.

و از حضرت علی بن الحسین علیه السّلام منقول است که:خاموشی مؤمن برای آن است که از گناه سالم باشد،و سخن گفتن او برای آن است که به غنیمت‌های ثواب الهی فائز گردد،و سخنی که به او به امانت سپارند به دوستان خود نمی‌گوید،و شهادت خود را از دشمنان مخفی نمی‌دارد،و هیچ کاری از کارهای خیر را برای ریا نمی‌کند،و هیچ طاعتی را برای حیا نمی‌کند،و اگر نیکی او را گویند از گفته ایشان می‌ترسد،و استغفار می‌کند از گناهانی که مدح‌کنندگان او نمی‌دانند،او را فریب نمی‌دهد گفتۀ کسی که بر احوال او مطّلع نیست اگر او را مدح نماید،و می‌ترسد از احصای آن‌کسی که اعمال او را ضبط و احصاء نموده ⁽²⁾.

و از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است که:مؤمن در امر دین خود قوی است،و به عاقبت امور خود نظر می‌نماید،و با خلق مدارا می‌کند،و در ایمان به مرتبۀ یقین رسیده،و در علم و یاد گرفتن حقایق صاحب حرص است،و در امری که موجب هدایت اوست صاحب نشاط است،و اعمال خیر را با استقامت بجا می‌آورد،و با وفور علم صاحب حلم و بردباری است،و با زیرکی صاحب رفق و همواری است،و در امور حق صاحب سخاوت و جوانمردی است،و با توانگری میانه‌رو است.

و اگر فقیر است فقر را زینت خود می‌داند،و به مذلّت طمع خود را ضایع نمی‌گرداند،و با قدر بر انتقام عفو می‌فرماید،و طاعت خدا می‌کند،و خیرخواه مسلمانان است،و مردانه از شهوت‌ها می‌گذرد،و باوجود رغبت به معاصی ورع و پرهیزکاری می‌نماید،و در جهاد کردن حریص است،و چون به نماز می‌ایستد دلش مشغول خداست،و در سختیها صبر می‌کند،و از فتنه‌ها زود از جا بدر نمی‌آید،و در مکروهات شکیبائی دارد،و در نعمتها شکر می‌نماید،و غیبت نمی‌کند،و تکبّر نمی‌نماید،و با خویشان بدی نمی‌کند.

و در نیکیها سستی نمی‌ورزد،و کج خلق و درشت‌خو نیست چشمش بر او پیشی نمی‌گیرد،و تا رضای خدا را در نظر کردن نداند نظر نمی‌کند،و شکمش او را به فضیحت نمی‌اندازد که برای شکم مرتکب حرام شود،و در دنیا و آخرت رسوا شود،و فرجش بر او غالب نمی‌شود که او را به حرام اندازد،و حسد مردم را نمی‌برد،و او را تعییر و سرزنش می‌کند،و او کسی را بر بلائی یا گناهی سرزنش نمی‌کند،و اسراف نمی‌کند،و مظلومان را یاری می‌نماید،و بر مسکینان رحم می‌کند،خود را به تعب و مردم را به راحت می‌دارد،و به عزّتهای دنیا رغبت نمی‌نماید،و از مذلّت دنیا جزع و بیتابی نمی‌کند،و مردم همه در کاری چندند و او پیوسته در غم خود و کار خود است،در عملش نقصی مشاهده نمی‌شود،و در رأیش سستی نمی‌باشد،دینش را ضایع نمی‌کند،هرکه از او مشورت می‌کند او را به خیر راهنمائی می‌کند،و مساعدت و همراهی می‌کند با هرکه از او یاری طلبد،و از فحش و بی‌خردی کناره می‌کند ⁽¹⁾.

و به سند معتبر منقول است که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله

سؤال نمود از صفت مؤمن،حضرت فرمودند:بیست خصلت است در مؤمن که اگر این خصلت‌ها در او نباشد ایمانش کامل نیست،یا علی از اخلاق مؤمنان این است که به نمازها حاضر شوند،و به دادن زکات مسارعت نمایند،و مساکین را اطعام نمایند،و بر سر یتیمان به شفقت دست بمالند،و جامه‌های کهنۀ خود را پاک و پاکیزه دارند،و در عبادت دامن بر میان زنند یعنی مردانه عبادت کنند.

مؤمنان جمعی‌اند که چون سخن گویند دروغ نمی‌گویند،و چون وعده کنند خلف نمی‌کنند،و چون ایشان را امین کنند بر چیزی خیانت نمی‌کنند،و در سخن گفتن راست گویند،و در شبها بیدار و متعبّدند،و در روزها مانند شیر در اقامۀ حق مردانه می‌کوشند،و جهاد می‌کنند،در روزها روزه‌اند،و شبها به عبادت برپا ایستاده‌اند،آزار ایشان به همسایگان نمی‌رسد،کسی که با ایشان همنشینی کند از ایشان متأذّی نمی‌شود،بر روی زمین به همواری راه می‌روند،و گام برداشتن ایشان به خانۀ بیوه زنان است،و در پی جنازه‌هاست،خدا ما و شما را از جملۀ پرهیزکاران بدارد ⁽¹⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:شیعۀ علی جمعی بودند که شکمهای ایشان از گرسنگی بر پشت چسبیده بود،و لبهای ایشان از تشنگی روزه خشک بود،صاحب مهربانی و دانائی و بردباری بودند،و به ترک دنیا و عبادت معروف بودند،پس ما را اعانت و یاری کنید در شفاعت و پرهیزکاری از معاصی و اهتمام در طاعت ⁽²⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود:مسلمان آن است که مردم از دست و زبان او سالم باشند،و مؤمن آن است که مردم از او ایمن باشند در مال و جان خود ⁽³⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:مؤمنان ملایم طبعان و نرم‌خویان هموارند،مانند شتر رامی که اگر مهارش را کشند منقاد باشد،و اگر بر روی سنگ سختش بخوابانند بخوابد ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:سه چیز است که از علامات مؤمن است:علم به خدا،و علم به آنچه خدا دوست می‌دارد،و علم به آنچه خدا دشمن می‌دارد ⁽²⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:روزی حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام در عراق نماز صبح را خواندند،و بعد از نماز مردم را موعظه فرمودند،و خود گریستند و ایشان را گریانیدند از خوف الهی،بعد از آن فرمودند:

و اللّه که جمعی را مشاهده نمودم در عهد و زمان خلیل خود رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله که صبح و شام می‌کردند ژولیده مو و گردآلود،و در نهایت لاغری،و شکمهای ایشان بر پشت چسبیده،و در پیشانی ایشان جای سجود پینه کرده مانند زانوی بز،و شبها را برای خدا به روز می‌آورند به سجده و نماز،و گاه برپا ایستاده بودند و گاه در سجده،و تضرّع می‌نمودند در خلاصی خود از جهنّم،و گویا صدای آتش در گوش ایشان بود،و چون نام خدا نزد ایشان مذکور می‌شد می‌لرزیدند،مانند شاخهای درخت در هنگام وزیدن بادها،با این حال پیوسته خائف و ترسان بودند،و این گروه که می‌بینم همگی در غفلتند،پس به خانه رفتند،و دیگر آن حضرت را کسی خندان ندید تا به شهادت رسیدند ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:شیعه جماعتی‌اند،که مالهای خود را در ولایت ما به دوستان ما بذل نمایند،و به سبب محبّت ما با یکدیگر محبّت کنند،و برای احیای

امر تشیّع یکدیگر را زیارت کنند،و چون به غضب آیند ظلم نکنند،و چون کسی را دوست دارند در دوستی از حد بدر نروند،و با برکت باشند بر همسایگان خود،و هرکه با ایشان خلطه نماید از شرّ ایشان سالم باشد ⁽¹⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هرکه خدا را شناخت،و عظمت او را دانست،منع می‌کند دهانش را از سخن لغو،و شکمش را از زیادتی طعام،و خود را به مشقّت می‌اندازد،به روزه و طعام کم خوردن و عبادت،صحابه گفتند:پدران و مادران ما فدای تو باد یا رسول اللّه ایشان اولیاء اللّه و دوستان خدایند؟حضرت فرمود:به درستی که اولیاء اللّه ساکت شدند،پس سکوت ایشان یاد خدا بود،و نظر کردند پس نظر کردن ایشان عبرت گرفتن بود،و سخن گفتند پس سخن ایشان حکمت بود،و چون در مردم راه می‌روند رفتار ایشان برکت است از برای مردم، اگر اجلهای ایشان که برایشان نوشته شده است و مقدّر گردیده نمی‌بود،روحهای ایشان در بدن‌های ایشان قرار نمی‌گرفت از ترس عذاب و از شوق ثواب نامتناهی ⁽²⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:که از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله سؤال نمودند:چه جماعتند نیکان بندگان خدا؟فرمود:آن جماعتی که چون حسنه کنند خوشحال شوند،و چون بدی کنند استغفار نمایند،و چون به ایشان حق‌تعالی چیزی عطا نماید شکر کنند،و چون به بلائی مبتلا شوند صبر کنند،و چون از کسی به خشم آیند عفو کنند ⁽³⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که به جابر جعفی فرمود:ای جابر

آیا همین بس است کسی را که تشیّع را بر خود می‌بندد که دعوی محبّت ما اهل بیت را کند،و اللّه که شیعۀ ما نیست مگر کسی که اطاعت خدا نماید،و تقوا و پرهیزکاری داشته باشد،ای جابر بیشتر شیعیان را نمی‌شناختند مگر به تواضع و شکستگی،و بسیاری ذکر خدا،و بسیار نماز و روزه،و تعهّد همسایگان نمودن از فقرا و مساکین و قرض داران و یتیمان،و راستی در سخن،و تلاوت قرآن،و زبان بستن از غیر نیکی مردم،و امینان خویشان بودند در جمیع امور.

جابر گفت:یا ابن رسول اللّه من کسی را در این زمان به این صفات نمی‌شناسم، حضرت فرمود:ای جابر با این خیالها از راه مرو،مگر همین بس است آدمی را که گوید من علی را دوست می‌دارم و ولایت او دارم،اگر گوید رسول خدا را دوست می‌دارم،و حال آنکه آن حضرت بهتر از امیر المؤمنین است،و به اعمال آن حضرت عمل ننماید،و پیروی سنّت او نکند،آن محبّت هیچ به کار او نمی‌آید، پس از خدا بترسید و عمل کنید تا ثوابهای الهی را بیابید.

به درستی که میان خدا و احدی از خلق خویشی نیست،و محبوب‌ترین بندگان نزد خدا کسی است که پرهیزکاری از محارم الهی زیاده کند،و عمل به طاعت الهی بیشتر نماید،و اللّه که تقرّب به خدا نمی‌توان جست مگر به طاعت او،و ما براتی از آتش جهنّم از برای شما نداریم،و هیچ‌کس را بر خدا حجّتی نیست،هرکه مطیع خداست ولی و دوست ماست،و هرکه معصیت الهی می‌کند دشمن ماست،و به ولایت ما نمی‌توان رسید مگر به پرهیزکاری و عمل صالح ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:نیستند شیعه علی علیه السّلام مگر نحیفان رنگ،شکستگان لاغر جسمان،خشکیده‌لبان،تهی شکمان،

که رنگشان متغیّر و روهایشان زرد گردیده،چون ظلمت شب ایشان را فرا می‌گیرد زمین را فراش خود می‌گردانند و زمین را به پیشانی خود استقبال می‌کنند،سجدۀ ایشان بسیار،و آب دیدۀ ایشان ریزان است،و دعا و گریۀ ایشان فراوان است،و در هنگامی که مردم شادند ایشان محزون و اندوهناک‌اند ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:نیست شیعۀ جعفر علیه السّلام مگر کسی که شکم و فرج خود را از حرام به عفّت بدارد،و سعی او در عبادت شدید باشد،و برای آفریدگار خود کار کند،و امّید ثواب و ترس عقاب از او داشته باشد،پس اگر این جماعت را ببینی ایشان شیعۀ منند.

و به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که فرمود:یا علی خوشا حال کسی که تو را دوست دارد،و وای بر کسی که تو را دشمن دارد و تکذیب تو کند،و دوستان تو معروفند در آسمان هفتم و زمین هفتم و در ما بین این هر دو،و دوستان تو اهل دین و ورع و هیئت نیکویند،و تواضع و شکستگی و فروتنی برای خدا می‌کنند،دیده‌های ایشان خاشع و دلهای ایشان ترسان است برای یاد خدا،و حقّ ولایت را می‌شناسند،و زبان ایشان پیوسته به فضل تو گویاست،و آب از دیده‌های ایشان ریزان است به سبب محبّت و مهربانی که نسبت به تو و امامان فرزندان تو دارند.

و خدا را عبادت می‌نمایند به نحوی که در قرآن ایشان را خدا به آن امر فرموده است،و بر هر نهجی که از طریقۀ پیغمبر بر ایشان ظاهر گردیده،و عمل می‌نمایند به آنچه اولوالامر و امامان ایشان امر می‌فرمایند،و با یکدیگر صله و احسان می‌نمایند،و از یکدیگر دوری نمی‌کنند،و باهم دوستند و دشمنی نمی‌کنند،و

ملائکه بر ایشان صلوات می‌فرستند،و دعای ایشان را آمین می‌گویند،و از برای گناه‌کاران ایشان استغفار می‌نمایند،و در مجامع ایشان حاضر می‌شوند،و بر مرگ ایشان گریه می‌کنند تا روز قیامت ⁽¹⁾.

و در روایتی آمده که:شبی حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام از مسجد بیرون آمدند،و به جانب صحرای نجف روان شدند،و شب ماهتابی بود،در اثنای راه دیدند جمعی از عقب آن حضرت می‌روند،ایستادند و پرسیدند کیستید شما؟گفتند:

شیعۀ توایم یا امیر المؤمنین،حضرت در روهای ایشان نظر فرمود،و گفت:چرا بر شما سیمای شیعیان مشاهده نمی‌کنم؟گفتند:سیمای شیعیان چیست یا امیر المؤمنین؟فرمود:روهای ایشان زرد است،و از بیداری شب چشمهای ایشان کوروش است از بسیاری گریه،و پشتهای ایشان خم است از بسیاری نماز،و شکمهای ایشان بر پشت چسبیده از بسیاری روزه،و لبهای ایشان خشک است از بسیار دعا،پیوسته آثار خاشعان از ایشان هویدا است ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود که:مؤمن به ایمان متّصف نمی‌شود تا عقلش کامل نباشد،و عقلش کامل نیست تا در او ده خصلت نباشد:مردم امّید خیر از او داشته باشند،و از شرّش ایمن باشند،و خیر بسیار را از خود اندک شمارد،و اندک خیری از دیگران را بسیار شمارد،و اندکی از عمل شرّ خود را بسیار داند،و شرّ بسیار دیگران را اندک داند،و از حاجتهای بسیار که از او طلب نمایند دلتنگ نشود،و ملال بهم نرساند از طلب علم در تمام عمرش،و مذلّت را دوست‌تر دارد از عزّت، و فقر نزد او محبوب‌تر باشد از توانگری،و از دنیا به قوت ضروری اکتفا نماید،و

دهم از همه دشوارتر است که هرکه را ببیند گوید که از من بهتر و پرهیزکارتر است.

و به درستی که مردم بر دو قسمند:شخصی هست که از او بهتر و پرهیزکارتر است،و شخصی که از او بدتر و پست‌تر است،پس چون می‌بیند آن شخص را که از او بهتر است،نزد او تواضع و فروتنی می‌کند،و سعی می‌کند که در خوبی به او ملحق گردد،و چون می‌بیند آن شخص را که از او پست‌تر است،می‌گوید شاید بدی این مرد ظاهر باشد و نیکیش پنهان باشد،پس چون چنین کند بلند مرتبه می‌شود،و بزرگ اهل زمانش می‌شود ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله روزی ملاقات نمودند حارثة بن نعمان انصاری را،و فرمودند:بر چه حال صبح کرده‌ای؟حارثه گفت:صبح کردم یا رسول اللّه با ایمان محقّق و ثابت،حضرت فرمود:هر چیزی را حقیقتی و دلیلی است،حقیقت ایمان تو چیست؟گفت:دلم از دنیا افسرده شده است،و به دنیا رغبت ندارم،ایمانم باعث بیداری شبهای من به عبادت و روزهای من به روزه و تشنگی شده،و گویا عرش پروردگار خود را می‌بینم که برای حساب نصب کرده‌اند،و گویا اهل بهشت را می‌بینم که به زیارت یکدیگر می‌روند،و گویا اهل جهنّم را می‌بینم که در جهنّم معذبند،فرمود:توئی مؤمنی که خدا دلت را به ایمان منوّر ساخته است،بر این حال ثابت باش خدا تو را ثابت بدارد،حارثه گفت:

بر نفس خود از هیچ‌چیز آن‌قدر اندیشه ندارم که باعث هلاک من گردد مگر از چشم خود،حضرت از برای او دعا فرمود بینائی چشمش برطرف شد ⁽²⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله در بعضی

از سفرها بودند،در عرض راه جمعی از سواران به ملازمت آن حضرت رسیدند و سلام کردند،حضرت پرسیدند:کیستید شما؟گفتند:ما مؤمنانیم،فرمود:

حقیقت و دلیل ایمان شما چیست؟گفتند:به قضاهای الهی راضی شده‌ایم،و اوامر الهی را منقاد گردیده‌ایم،و امور خود را به خدا تفویض نموده بر او توکّل کرده‌ایم،حضرت فرمود:دانایانند حکیمانند،نزدیک است که از حکمت و دانائی به درجۀ پیغمبران برسند،اگر راست می‌گوئید بنا مکنید خانه‌ای چند را که همیشه در آنها سکنی نخواهید داشت،و جمع مکنید مالی را که نخواهید خورد،و بپرهیزید از مخالفت خداوندی که بازگشت شما به سوی اوست ⁽¹⁾.

و اخبار در این باب زیاده از حدّ و احصاست،و بهترین اخبار در این باب حدیث همام است،که والد فقیر رحمة اللّه الملک المنّان،شرح وافی بر آن نوشته‌اند،امّید که حق‌تعالی جمیع مؤمنان را توفیق اکتساب این کمالات و فوز به این سعادات روزی گرداند.

یا أباذر اذا کان العبد فی أرض قیّ،فتوضّأ أو تیمّم،ثمّ أذّن و أقام و صلّی،أمر اللّه عزّ و جلّ الملائکة فصفّوا خلفه صفّا لا یری طرفاه، یرکعون برکوعه،و یسجدون بسجوده،و یؤمنون علی دعاه.

یا أباذر من أقام و لم یؤذّن،لم یصلّ معه الاّ ملکاه اللذان معه.

ای ابوذر چون بنده‌ای در بیابانی تنها بوده باشد وضو بسازد یا تیمّم کند اگر آب نداشته باشد،پس اذان و اقامه بگوید و نماز گذارد،حق‌تعالی ملائکه را امر فرماید که در عقب او صف بکشند،صفّی که در دو طرف آن صف را نتوان دید،رکوع کنند

آن ملائکه با رکوع او،و سجود کنند با سجود او،و آمین گویند نزد دعای او.

ای ابوذر هرکه اقامه گوید و اذان نگوید با او نماز نکنند از ملائکه مگر دو ملکی که با او می‌باشند.

بدان که اذان و اقامه از سنّت‌های مؤکّد حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله،و احادیث در فضیلت هر دو بی‌حد و احصاست،و بعضی از علما در نماز جماعت واجب دانسته‌اند هر دو را،و بعضی اقامه را در همه نمازها و اذان را در نماز صبح و شام واجب می‌دانند،و احتیاط در آن است که اقامه را مطلقا ترک ننمایند،و اذان را در نماز صبح و شام تا ممکن باشد ترک ننمایند،و احتیاط آن است شرایطی که در نماز رعایت می‌باید کرد از ایستادن و رو به قبله بودن و با طهارت بودن و سخن نگفتن و حرکت نکردن،همه را در اقامه رعایت بکنند،و اذان و اقامه مخصوص نمازهای واجب پنج‌گانه است،و در غیر آنها از نمازهای واجب و سنّت بدعت است.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هرکه خالص از برای خدا اذان بگوید، حق‌تعالی ثواب چهل هزار شهید،و چهل هزار صدیق به او کرامت فرماید،و به شفاعت او چهل هزار گناهکار را داخل بهشت کند،به درستی که چون مؤذن می‌گوید أشهد أن لا اله الاّ اللّه،نود هزار ملک بر او صلوات می‌فرستند،و از برای او استغفار می‌کنند،و در قیامت در سایۀ عرش الهی خواهد بود،تا حق‌تعالی از حساب خلایق فارغ شود،و ثواب گفتن أشهد أن محمّدا رسول اللّه را چهل هزار ملک بنویسند،و هرکه به نماز جماعت حاضر شود و محافظت نماید بر صفّ اول و تکبیر اوّل امام را دریابد و آزار مسلمانی نکند،خدا ثواب مؤذّنان را در دنیا و آخرت به او کرامت فرماید ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام محمد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه ده سال از برای خدا اذان بگوید،حق‌تعالی بیامرزد گناهان او را به قدر آنچه دیده‌اش می‌بیند، و صدایش در آسمان بلند می‌شود،و هر تر و خشکی که صدای او را بشنود تصدیق او نمایند در آنچه می‌گوید،و از ثواب هرکس که در آن مسجد با او به جماعت نماز می‌کند بهره‌ای به او بدهند،و به عدد هرکه به صدای اذان او نماز می‌کند حسنه بیابد ⁽¹⁾.

و در حدیث بلال از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:مؤذّنان امینان مسلمانانند بر نماز و روزۀ ایشان و بر گوشت و خون ایشان،از حق‌تعالی چیزی سؤال نمی‌نمایند مگر آنکه به ایشان عطا می‌فرماید،و در هیچ امری شفاعت نمی‌کنند مگر آنکه شفاعت ایشان را قبول می‌کند.

و فرمود:هرکه چهل سال از برای خدا اذان بگوید،خدا او را روز قیامت با عمل چهل صدّیق محشور گرداند،و هرکه بیست سال اذان بگوید،در قیامت به قدر آسمان اوّل او را نور کرامت فرماید،و هرکه ده سال اذان بگوید،خدا او را در قبّۀ ابراهیم خلیل علیه السّلام ساکن گرداند،و هرکه یک سال اذان بگوید،حق‌تعالی در قیامت گناهانش را بیامرزد اگرچه به سنگینی کوه احد باشد،و هرکه خالص از برای رضای خدا برای یک نماز اذان بگوید،حق‌تعالی گناهان گذشته او را بیامرزد و در بقیّۀ عمر او را از گناه حفظ نماید،و در بهشت او را در درجۀ شهیدان جا دهد ⁽²⁾.

و به روایت دیگر از آن حضرت منقول است که فرمود:مؤذّن را در ما بین اذان و اقامه حق‌تعالی ثواب شهیدی کرامت فرماید که در خون خود دست و پا زند ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:هرکه یک سال در شهری از شهرهای مسلمانان اذان بگوید بهشت او را واجب شود ⁽¹⁾.

و به سند معتبر منقول است که:هشام بن ابراهیم به حضرت امام رضا علیه السّلام شکایت نمود از بیماری،و از این‌که او را فرزند نمی‌شد،حضرت فرمود:صدای خود را در خانه به اذان بلند کن،راوی گفت:چنین کردم خدا بیماریم را به صحّت مبدّل گردانید،و فرزندانم بسیار شدند ⁽²⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:چون غول متعرّض شما شود اذان بگوئید ⁽³⁾.

و در احادیث صحیحه از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:هرکه با اذان و اقامه نماز گذارد،در عقب او دو صف از ملائکه نماز کنند،و اگر با اقامۀ تنها نماز کند یک صف از ملائکه در عقب او نماز کنند ⁽⁴⁾.

و در بعضی احادیث آن است که:طول هر صفّی از ما بین مشرق و مغرب باشد.

و در بعضی اخبار وارد شده است که صفّ کمترش ما بین مشرق و مغرب باشد،و بیشترش ما بین زمین و آسمان است ⁽⁵⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام رضا علیه السّلام منقول است:هرکه اذان و اقامه بگوید دو صف از ملائکه در عقب او نماز کنند،و هرکه اقامه تنها بگوید یک ملک از جانب راست و یک ملک از جانب چپ او نماز کنند ⁽⁶⁾.

و در حدیث دیگر از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:اگر به اقامۀ تنها نماز کند یک ملک در عقب او نماز کند ⁽¹⁾.

و جمع میان اخبار به این نحو ممکن است که:دو صف در اذان کامل باشد،و یک صف در غیر کامل،و اختلاف اقامه محمول باشد بر اختلاف عذرها که اگر ترک اذان به سبب عذر قوی باشد یک صف با او نماز کنند،و اگر به عذر سهلی ترک کرده باشد دو ملک با او نماز کنند،و اگر به غیر عذر ترک کرده یک ملک با او نماز کند،و اللّه تعالی یعلم.

یا أباذر ما من شابّ یدع للّه الدنیا و لهوها،و أهرم شبابه فی طاعة اللّه،الاّ أعطاه اللّه أجر اثنین و سبعین صدّیقا.

یا أباذر الذاکر فی الغافلین کالمقاتل فی الفارّین.

ای ابوذر هر جوانی که ترک کند از برای خدا دنیا و لهوهای دنیا را،و جوانی خود را به پیری رساند در طاعت الهی،البتّه حق‌تعالی به او عطا فرماید ثواب هفتاد و دو صدّیق را.

ای ابوذر کسی که خدا را یاد کند در میان غافلان مثل کسی است که جهاد کند در میان گریختگان.صدّیق کسی را می‌گویند که تصدیق پیغمبران و متابعت ایشان در اقوال و افعال بیشتر و بیشتر از دیگران بکند،و این قسم احادیث که در باب ثواب اعمال وارد شده است به دو وجه توجیه می‌توان نمود:

اوّل:آنکه مراد صدّیق از امّتهای دیگر باشد،یعنی ثواب یک جوان صالح این امّت برابر است با ثواب هفتاد و دو صدّیق از امّتهای دیگر.

دوّم:آنکه هر عملی موجب استحقاق قدری از ثواب می‌گردد،و حق‌تعالی به فضل خود اضعاف آن را کرامت می‌فرماید،پس مراد آن است که آنچه حق‌تعالی به آن جوان تفضّل می‌فرماید برابر است با ثواب استحقاق هفتاد و دو صدّیق،و وجوه دیگر نیز می‌توان گفت،و چون این دو وجه ظاهرتر بود به همین اکتفا کردیم.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:سه کسند که حق‌تعالی ایشان را بی‌حساب داخل بهشت می‌کند:امام عادل،و تاجر راست‌گو،و پیری که عمر خود را در طاعت الهی صرف نموده باشد ⁽¹⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هفت کسند که در سایۀ عرش الهی خواهند بود روزی که به غیر آن سایه‌ای نیست:امام عادل،و جوانی که در عبادت الهی نشو و نما کرده باشد،و شخصی که دلش به مسجد متعلّق باشد وقتی که بیرون آید از مسجد تا بازگردد،و دو نفر که در طاعت الهی با یکدیگر باشند تا مفارقت نمایند،و شخصی که در خلوت خدا را یاد کند و آب از چشمانش جاری شود از خوف الهی،و شخصی که زن صاحب جمالی او را به حرام به سوی خود بخواند و او از ترس خدا مرتکب او نشود،و شخصی که تصدّقی بدهد مخفی که دست چپش نداند که از دست راست چه چیز داده است ⁽²⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه قرآن بخواند،و او جوان و با ایمان باشد،قرآن با گوشت و خون او مخلوط گردد،و حق‌تعالی او را با رسولان و نیکوکاران ملائکه محشور گرداند،و قرآن در قیامت از جانب او حجّت تمام کند،و گوید:خداوندا هر عمل‌کننده‌ای مزد عمل خود را یافت،من مزد عمل کنندۀ خود

را می‌خواهم،پس حق‌تعالی دو حلّه از حلّه‌های بهشت در او پوشاند،و تاج کرامت بر سر او گذارد،پس به قرآن خطاب فرماید که:آیا راضی شدی؟قرآن گوید که:

زیاده از این از برای او امّید داشتم،پس حق‌تعالی برات ایمنی را به دست راستش دهد،و برات مخلّد بودن در بهشت را به دست چپش دهد،و او را داخل بهشت کنند،پس به او گویند که:یک آیه بخوان و یک درجه بالا رو،پس به قرآن فرماید که:راضی شدی؟گوید:بلی،و کسی که بر او حفظ قرآن دشوار باشد مکرّر خواند تا حفظ کند،حق‌تعالی این ثواب را مضاعف به او کرامت فرماید ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:کسی که در میان غافلان به یاد خدا باشد مانند کسی است که به عوض گریختگان جهاد کند،و کسی که بعد از گریختن لشکر جهاد کند بهشت از برای او واجب است ⁽²⁾.و احادیث بر این مضامین بسیار است.

یا أباذر الجلیس الصالح خیر من الوحدة،و الوحدة خیر من السکوت،و السکوت خیر من املاء الشر.

یا أباذر لا تصاحب الاّ مؤمنا،و لا یأکل طعامک،الاّ تقیّ،و لا تأکل طعام الفاسقین.

یا أباذر أطعم طعامک من تحبّه فی اللّه،و کل طعام من یحبّک فی اللّه عزّ و جلّ.

ای ابوذر همنشینی با مصاحب صالح و نیکو بهتر است از تنهائی،و تنهائی بهتر

از خاموشی،و خاموشی بهتر است از سخن بد گفتن.

بدان که املا در لغت به معنی آن است که شخصی سخنی بگوید که دیگری بنویسد،و حضرت در اینجا گفتن شر را به این عبارت تعبیر فرمودند،برای اشعار به آنکه آنچه از سخنان لغو و باطل می‌گوئی بر کاتبان اعمال خود املا می‌کنی که ایشان بنویسند،چنانچه حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود به شخصی که سخنان لغو می‌گفت که:ای مرد بر کاتبان خود نامه املا می‌کنی.

ای ابوذر مصاحبت مکن مگر با مؤمن،و نباید طعام خود را بخورانی مگر به پرهیزکاری،و مخور طعام فاسقان را.

ای ابوذر بخوران طعام خود را به کسی که از برای خدا تو را دوست دارد،و بخور طعام کسی را که تو را از برای خدا دوست دارد.

بدان که به حسب تجربه معلوم است که مصاحبت را در اخلاق و اعمال دخل عظیم هست،پس باید که آدمی در مصاحبت نیکان اهتمام نماید،که شاید اطوار مرضیّۀ ایشان در او تأثیر نماید،و به اخلاق پسندیدۀ ایشان متّصف گردد،و از مصاحبت بدان احتراز نماید،که مبادا بدیهای ایشان در او تأثیر کند،و مصاحبین بد که از شیاطین انسند ضرر بیشتر می‌رسانند از شیاطین جن؛زیرا آدمی از مشاکل و مجانس خود بیشتر قبول می‌کند تا از غیر مجانس خود،بلکه اکثر اغوای شیاطین انس می‌شود.

چنانچه از حضرت امام موسی علیه السّلام منقول است که:حضرت عیسی گفت:

مصاحب بد همنشین خود را به درد خود مبتلا می‌گرداند،و قرین بد آدمی را هلاک می‌کند،پس ببینید با کی همنشینی می‌کنید ⁽¹⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:پدرم حضرت علی بن الحسین علیه السّلام فرمود:ای فرزند با پنج کس مصاحبت و هم‌زبانی و رفاقت مکن،گفتم:

ای پدر ایشان را به من بشناسان،فرمود:زینهار با دروغ‌گو مصاحبت مکن که مانند سراب تو را فریب می‌دهد،و نزدیک را برای تو دور می‌گرداند،و دور را برای تو نزدیک می‌کند،و با فاسق مصاحبت مکن که تو را به یک لقمه یا کمتر می‌فروشد و دیگری را اختیار می‌کند،و زینهار با بخیل مصاحبت مکن که تو را در مال خود فرو می‌گذارد و یاری نمی‌کند در هنگامی که نهایت احتیاج داری،و زینهار با احمق مصاحب مباش که اگر خواهد به تو نفع رساند ضرر می‌زند،و زینهار که با قطع کنندۀ رحم مصاحبت مکن که حق‌تعالی در سه جای قرآن او را لعنت فرموده ⁽¹⁾.

و به سند صحیح از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:مصاحبت مکنید با صاحبان بدعتها،و با ایشان همنشینی مکنید که نزد مردم مثل یکی از ایشان خواهید بود،و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود که:آدمی بر دین یار و همنشین خود است ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که مکرّر در خطبه‌ها می‌فرمودند:مسلمان را سزاوار آن است که اجتناب نماید از برادری سه طایفه:

فاجران بی‌باک،و احمقان،و دروغگویان.

امّا بدکار بی‌پروا،پس زینت می‌دهد برای تو کارهای بد خود را،و می‌خواهد که مثل او باشی،و تو را اعانت نمی‌کند بر امر دین تو و بر کاری که در قیامت به کار تو آید،و نزدیکی او موجب جفا و خلاف آداب است،و صحبت او سبب قساوت دل

می‌شود،و آمدوشد او نزد تو موجب عار و بدنامی توست.

و امّا احمق،پس او هرگز تو را به چیزی دلالت نمی‌کند،و امّید دفع شرّی از او نمی‌توان داشت،و هرچند سعی کند هم از او خیری نمی‌آید،و گاه باشد که خواهد به تو نفع رساند و ضرر برساند،پس مردن او بهتر است از زندگی او،و خاموشی او بهتر است از حرف گفتن او،و دوری او بهتر است از نزدیکی او.

و امّا دروغگو،پس در مصاحبت او هیچ عیشی برای تو گوارا نیست،سخن تو را به دروغ به مردم نقل می‌کند،و از مردم به دروغ سخن به تو نقل می‌کند،و هر دروغی را که تمام کرد از پی دروغ دیگر ابتدا می‌کند،تا به حدّی که اگر راستی گوید باور نمی‌توان کرد،و در میان مردم به نقل کذب دشمنی می‌افکند،و کینه‌ها در سینه‌ها می‌رویاند،پس از خدا بپرهیزید و ملاحظه نمائید که با کی مصاحبت می‌کنید ⁽¹⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود که:متابعت کن کسی را که تو را می‌گریاند، و خیرخواه توست،و متابعت مکن کسی را که تو را می‌خنداند،و فریب می‌دهد، و عن‌قریب بازگشت همه به سوی خداست ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود که:محبوب‌ترین برادران به سوی من کسی است که عیبهای مرا به من بگوید ⁽³⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:صداقت و دوستی حدّی چند دارند که در هرکه آنها نیست او بهره‌ای از صداقت ندارد:اوّل:آنکه آشکار و پنهان او با تو موافق باشد.دوّم:آنکه زینت تو را زینت خود داند،و عیب تو را عیب خود داند.سوّم:

آنکه اگر حکومتی یا مالی به هم رساند با تو تغییر سلوک نکند.چهارم:آنکه از تو منع ننماید هرچه را بر آن قدرت داشته باشد.پنجم:خصلتی است که جمیع خصلتهای گذشته در آن جمع است،آن است که تو را در حوادث روزگار که رو دهد وانگذارد ⁽¹⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:سعادتمندترین مردم کسی است که با نیکان مردم خلطه نماید ⁽²⁾.

و منقول است که:حواریّان از حضرت عیسی علیه السّلام پرسیدند:با که همنشینی کنیم؟فرمود:با کسی که خدا را به یاد شما آورد دیدن او،و در علم شما بیفزاید، سخن گفتن او،و شما را راغب به آخرت کند کردار او ⁽³⁾.

و حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:هرکه خود را به محلّ تهمت می‌دارد، ملامت نکند کسی را که گمان بد به او می‌برد،و هرکه سرّ خود را پنهان دارد اختیارش به دست خود اوست،و هر سرّی که از دو لب درگذشت فاش می‌شود،و کارهای برادر مؤمن خود را حمل بر محمل نیک کن تا محمل یابی،و سخنی که از او صادر شود بر معنی بدی حمل مکن تا محمل خیر از برای او یابی،و بر تو باد به برادران نیک،و بسیار از ایشان تحصیل کن که ایشان تهیّه‌اند در هنگام نعمت،و سپرند در هنگام بلا،و در امری که خواهی مشورت کنی با جمعی مشورت کن که از خدا ترسند،و برادران خود را به قدر پرهیزکاری ایشان دوست دار،و از زنان بد بپرهیز،و از نیکان ایشان برحذر باشید،و اگر شما را به نیکی امر کنند مخالفت

ایشان نمائید که به طمع نیفتند در بدیها ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر از آن حضرت پرسیدند که:بدترین مصاحبان کیست؟ فرمود:کسی که معصیت خدا را نزد تو زینت دهد ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود که:همنشینی بدان مورث بدگمانی به نیکان است ⁽³⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:نظر کن هرکه را بینی که نفعی در دین به تو نمی‌رساند اعتنا به آشنائی او مکن،و به صحبت او رغبت منما،به درستی که آنچه غیر خداست همه باطل است،و کاری که برای خدا نیست عاقبتش نیکو نیست ⁽⁴⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:سه کسند که مجالست ایشان دل را می‌میراند:مجالست مردم پست دنی،و سخن گفتن با زنان،و همنشینی اغنیا و مال‌داران ⁽⁵⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:چهار چیز است که ضایع می‌شود به بطالت:

دوستی که صرف بی‌وفائی کنی،و نیکی و احسان به کسی کنی که شکر تو نکند،و علمی که به کسی گوئی که گوش ندهد،و سرّی که به کسی بسپاری و حفظ نکند ⁽⁶⁾.

و حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود که:با اغنیا همنشینی مکن؛زیرا کسی که با آنها همنشینی می‌کند اوّل که با ایشان نشیند چنان می‌داند خدا را بر او نعمتها هست،و چون پاره‌ای نشست گمان می‌کند که خدا هیچ نعمت بر او ندارد ⁽⁷⁾.

و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:چهار چیز است که دل را می‌میراند:گناه بعد از گناه،و با زنان بسیار سخن گفتن،و با احمق مجادله کردن که او گوید و تو گوئی و به خیر برنگردد،و مجالست نمودن با مردگان،پرسیدند:کیستند مردگان؟فرمود:هر مال‌داری که نعمت او را طاغی کرده باشد ⁽¹⁾.

و بدان که اطعام مؤمنان فضیلت بسیار دارد،و اطعام بسیار می‌باید کرد،شاید که در آن میان مؤمنی باشد و فضیلت اطعام مؤمن را دریابند.

چنانچه به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:هرکه مؤمن گرسنه‌ای را اطعام نماید،حق‌تعالی او را از میوه‌های بهشت اطعام نماید،و هرکه مؤمن عریانی را بپوشاند،حق‌تعالی از استبرق و حریر بهشت بر او پوشاند،و ملائکه بر او صلوات فرستند مادام که از آن جامه رشته‌ای باقی باشد،و هرکه مؤمن تشنه‌ای را شربت آبی بخوراند،خدا از شراب سر به مهر بهشت به او بخوراند،و کسی که اعانت مؤمنی کند یا غمی از او زایل گرداند،خدا او را در سایۀ عرش خود جا دهد در روزی که به غیر سایۀ عرش سایه‌ای نباشد ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام علی النقی علیه السّلام منقول است که:حضرت موسی بن عمران علی نبیّنا و آله و علیه السّلام از خداوند خود سؤال کرد:الهی چه چیز است جزای کسی که مسکینی را اطعام نماید خالص از برای تو؟خطاب رسید:یا موسی روز قیامت امر می‌کنم منادی را که در میان خلایق ندا کند که او از آزاد کرده‌های خداست از آتش جهنّم ⁽³⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:سه چیز است که موجب رفع

درجات مؤمن می‌گردد به همه کس:سلام کردن،و طعام به مردم خورانیدن،و در شب موقعی که مردم در خوابند نماز کردن ⁽¹⁾.

و فرمود:اگر من شخصی را از مؤمنان اطعام کنم نزد من بهتر است از این‌که صد هزار کس یا زیاده از غیر مؤمن را اطعام کنم ⁽²⁾.

و به سند صحیح از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هرکه سه نفر از مسلمانان را اطعام نماید،حق‌تعالی او را از سه بهشت اطعام نماید در ملکوت آسمان:از جنّة الفردوس،و جنّة عدن،و طوبی که درختی است در بهشت که حق‌تعالی در جنّت عدن به ید قدرت خود غرس نموده ⁽³⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه مؤمنی را اطعام نماید تا او را سیر کند،هیچ‌یک از خلق خدا احصای ثواب آن نتوانند نمود،نه ملک مقرّب و نه پیغمبر مرسل مگر خداوند عالمیان،بعد از آن فرمود:از جملۀ چیزهائی که مغفرت را واجب و لازم می‌گرداند اطعام مسلمانان گرسنه است ⁽⁴⁾.

و به سند معتبر منقول است حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:هرکه مؤمنی را شربتی از آب بدهد از جائی که قدرت بر آب داشته باشد،حق‌تعالی به هر شربتی هفتاد هزار حسنه به او کرامت فرماید،و اگر در جائی باشد که آب کم باشد چنان باشد که دو بنده از فرزندان اسماعیل را آزاد کرده باشد ⁽⁵⁾.

و به سند معتبر از حسین بن نعیم منقول است:حضرت صادق علیه السّلام از من پرسید که آیا برادران مؤمن خود را دوست می‌داری؟گفتم:بلی،فرمود:به فقیران ایشان نفع می‌رسانی؟گفتم:بلی،فرمود:بر تو لازم است که دوست داری کسی را که خدا او را دوست می‌دارد،و اللّه که تا ایشان را دوست نداری نفع به ایشان نمی‌توانی رسانیدن،آیا ایشان را به منزل خود دعوت می‌نمائی؟گفتم:بلی، هر وقت که چیزی می‌خورم البتّه دو کس یا سه کس یا کمتر یا بیشتر از ایشان با من می‌باشند،فرمود:فضل ایشان بر تو زیاده است از فضل تو بر ایشان،گفتم:فدای تو گردم طعام خود را به ایشان می‌خورانم و بر بساط خود ایشان را می‌نشانم،و فضل ایشان بر من عظیم‌تر است،فرمود:بلی چون ایشان داخل خانۀ تو می‌شوند داخل می‌شوند به آمرزش گناهان تو و عیال تو،و چون بیرون می‌روند می‌برند گناهان تو و عیال تو را ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:داخل می‌شوند با روزی فراوان،و بیرون می‌روند با مغفرت گناهان تو ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:هرکه مؤمن مال‌داری را طعام بخوراند برابر است با اینکه یکی از فرزندان اسماعیل را از کشتن خلاص کند،و هرکه مؤمن محتاجی را اطعام نماید چنان است که صد کس از فرزندان اسماعیل را از کشتن خلاص کرده باشد ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:اطعام یک مؤمن نزد من بهتر است از آزاد کردن ده

بنده و ده حج ⁽¹⁾.

یا أباذر انّ اللّه عزّ و جلّ عند لسان کلّ قائل،فلیتّق اللّه أمره، و لیعلم ما یقول.

یا أباذر اترک فضول الکلام،و حسبک من الکلام ما تبلغ به حاجتک.

یا أباذر کفی بالمرء کذبا أن یحدّث بکلّ ما یسمع.

یا أباذر ما من شیء أحقّ بطول السجن من اللسان.

ای ابوذر حق‌تعالی نزد هر گوینده‌ای است،یعنی بر گفتار هرکس مطّلع است، پس باید آدمی از خدا بترسد،و بداند که چه می‌گوید،مبادا چیزی بگوید که موجب غضب الهی گردد.

ای ابوذر ترک کن سخنهای زیادتی و لغو را،و کافی است تو را از سخن آن‌قدر که به سبب آن به حاجت خود برسی.

ای ابوذر از برای دروغ گفتن گوینده همین بس است که هرچه بشنود نقل کند.

ای ابوذر هیچ‌چیز سزاوارتر نیست به بسیار محبوس داشتن و زندان کردن از زبان.

و سخن در فضل سکوت و ترک سخن باطل سابقا مذکور شد،و آنچه حضرت فرمودند که هر شنیده‌ای را نقل کردن دروغ است،ممکن است مراد آن باشد که اگر به جزم نقل کند دروغ است،بلکه اگر نقل کند باید به قائلش نسبت دهند.

چنانچه به سند معتبر از امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:چون حدیثی یا

سخنی نقل کنید،آن را نسبت دهید به آن‌کس که به شما حدیث کرده است،اگر حق باشد ثوابش از شما باشد،و اگر باطل و دروغ باشد گناهش بر او باشد ⁽¹⁾.

و محتمل است مراد آن باشد که نزد مردم دروغ‌گو می‌شوید،و به کذب مشهور می‌شوید هرچند که به قائلش نسبت دهید دروغ نیست،امّا کسی که بسیار سخن نقل کرد و دروغ برآمد،اعماد بر قولش نمی‌کنند و ممکن است که مراد آن باشد که می‌باید سخنی که نقل کنید مأخذش را معلوم کنید،و از مردمی که بر قولشان اعتمادی نیست سخن نقل مکنید که حرفهای بی‌اصل را شنیدن و نقل کردن به منزلۀ دروغ است در قباحت و شناعت،و اللّه تعالی یعلم.

یا أباذر انّ من اجلال اللّه تعالی اکرام ذی الشبیة المسلم،و اکرام حملة القرآن العاملین به،و اکرام السلطان المقسط.

ای ابوذر از جملۀ اجلال و تعظیم حق سبحانه و تعالی است گرامی داشتن مسلمانی که ریشش سفید شده باشد،و گرامی داشتن حاملان قرآن که به احکام قرآن عمل نمایند،و گرامی داشتن پادشاه عادل.

مضامین این کلمات شریفه در ضمن سه ینبوع روشن می‌گردد.

در توضیح مضامین حدیث احترام به مسلمان ریش سفید و حاملان عامل به احکام قرآن و پادشاه عادل از جمله تعظیم حق تعالی است

ینبوع اوّل: در بیان اکرام پیران مسلمانان است

بدان که گرامی داشتن مسلمانان همگی لازم است خصوصا پیران ایشان،چون موی سفید در سر اثر رحمت الهی است،و حق‌تعالی آن را حرمت می‌دارد،پس

حرمت داشتن آن تعظیم الهی نمودن است،چنانچه در خطب و احادیث بسیار وارد شده است که رحم کنید خردان خود را،و توقیر نمائید پیران خود را.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:تبجیل و تعظیم نمائید مشایخ و پیران خود را که از تعظیم خداست تعظیم ایشان ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از آن حضرت منقول است:هرکه فضل و حرمت مرد پیری را بداند،و او را توقیر و تعظیم نماید،حق‌تعالی او را از فزع اکبر روز قیامت ایمن گرداند ⁽²⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام به سند معتبر منقول است:سه کسند که به حقّ و حرمت ایشان جاهل نمی‌باشد مگر منافقی که نفاقش معروف و ظاهر باشد:کسی که در اسلام ریشش سفید شده باشد،و حامل قرآن،و امام عادل ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:هرکه مؤمنی را گرامی دارد،اوّل خدا را گرامی داشته بعد از آن مؤمن را،و هرکه استخفاف کند به مؤمن ریش سفیدی،حق‌تعالی کسی را بر او بگمارد که پیش از مردن به او استخفاف نماید ⁽⁴⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:حق‌تعالی گرامی می‌دارد مرد هفتاد ساله را،و شرم می‌کند از پیر هشتاد ساله که او را عذاب کند.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه چهل سال عمر کرد از دیوانگی و خوره و پیسی خدا او را ایمن می‌گرداند،و هرکه پنجاه سال عمر کرد خدا حسابش را در قیامت سبک و آسان می‌کند،و چون به شصت سال رسید خدا

او را توبه روزی می‌کند،و چون به هفتاد رسید اهل آسمان او را دوست می‌دارند، و چون به هشتاد سال رسید حق‌تعالی می‌فرماید که حسناتش را بنویسند،و چون به نود سال رسید گناهان گذشته و آینده‌اش را می‌آمرزد،و می‌نویسند که او اسیر خدا است در زمین،و او را شفیع می‌گردانند در اهل بیتش.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:اوّل کسی که موی سفید در ریشش بهم رسید حضرت ابراهیم بود،چون دید گفت:خداوندا این چیست؟ وحی آمد که این نور است و موجب توقیر است،گفت:خداوندا زیاده گردان ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:هرکه یک موی سفید در ریش او بهم رسد،در اسلام آن موی سفید نوری خواهد بود برای او در قیامت.

ینبوع دوّم: در بیان فضیلت قرآن و حامل آن

اشاره

در بیان فضیلت قرآن و حامل آن

و بعضی از فضائل آیات و سور است

و این مشتمل است بر چند ساقیه:

ساقیۀ اوّل: در فضیلت قرآن است

از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هرگاه ملتبس و مشتبه شود بر شما فتنه‌ها مانند پاره‌های شب تار،پس بر شما باد به قرآن،به درستی که قرآن

شفاعت‌کننده‌ای است که شفاعتش را قبول می‌کنند،و با هرکه مجادله نماید و حجّت بر او تمام کند تصدیقش می‌نمایند،و هرکه او را پیشوای خود گرداند او را به بهشت می‌رساند،و هرکه او را به پشت سر اندازد و به آن عمل ننماید او را به سوی جهنّم می‌راند،راهنمائی است که به بهترین راهها دلالت می‌کند.

و کتابی است که در آن تفصیل و بیان جمیع احکام است،آن را ظاهری است و باطنی است،ظاهرش احکام الهی است،و باطنش علوم نامتناهی است،ظاهرش خوش آینده است و باطنش عمیق است،آن را نجوم و کواکب هست که بر احکام الهی دلیلند،و بر آن نجوم نجوم دیگر هستند که مردم را به آن احکام می‌رسانند -یعنی:ائمّۀ معصومین علیهم السّلام که علم قرآن نزد ایشان است-عجایب قرآن را احصا نمی‌توان کرد،و غرائب آن هرگز کهنه نمی‌شود.

و در آن چراغهای هدایت افروخته است،و انوار حکمت از آن ظاهر است، راهنماست به سوی آمرزش گناهان کسی را که از آن بیابد اوصاف آمرزش را،پس باید هرکس دیدۀ خود را در قرآن به جولان درآورده،و دیدۀ دل خود را برای مطالعه انوار آن بگشاید تا از هلاک نجات یابد،و از ورطه‌های ضلالت خلاص شود،به درستی که تفکّر نمودن موجب زندگانی دلهای بیناست،و در تاریکیهای جهالت نور تفکّر راهنماست،پس نیکو خود را خلاص کنید،و در فتنه‌ها خود را مگذارید ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود که:قرآن هادی است در ضلالت،و بیان‌کننده است در کوری جهالت،و دست گیرنده است در لغزشها،و نور است در ظلمتها،و ظاهر کنندۀ بدعتهاست،و نگاه‌دارندۀ از مهالک است،و در گمراهی‌ها رهنماست،

و بیان کنندۀ فتنه‌هاست،و رساننده است از دنیا به آخرت،و کمال دین شما در قرآن است،و هیچ‌کس از آن عدول ننمود مگر به سوی آتش ⁽¹⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:خداوند عزیز جبّار کتاب خود را به سوی شما فرستاده است،راست‌گوئی است که به وعده‌های خود وفا می‌نماید،و مشتمل است بر احوال و اخبار شما،و اخبار گذشته‌ها،و اخبار آینده‌ها،و اخبار آسمان و زمین،اگر آن کسی که عملش را می‌داند شما را خبر دهد به آنچه در قرآن است از اخبار غیب و علومی بی‌انتها تعجّب خواهید کرد ⁽²⁾.

و به اسانید متواتره از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که فرمود:از میان شما می‌روم و دو چیز عظیم در میان شما می‌گذارم:یکی کتاب خدا که ریسمانی است آویخته از آسمان به زمین،و دیگری عترت و اهل بیت من،پس ببینید که با ایشان چگونه سلوک خواهید کرد،و حرمت ایشان را چگونه خواهید داشت ⁽³⁾.

ساقیۀ دوّم: در بیان فضیلت حاملان قرآن است

به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:دیوانها که در قیامت حساب می‌کنند سه دیوان است:دیوان نعمتها،و دیوان حسنات،و دیوان گناهان،پس چون دیوان نعمت و دیوان حسنات را برابر کنند نعمتها تمام حسنات

را فراگیرد،و دیوان گناهان باقی ماند،پس فرزند آدم را طلبند و گناهانش را حساب کنند،در این حال قرآن به بهترین صورتها بیاید،و در پیش آن مرد روان شود،و گوید:خداوندا منم قرآن،و این بندۀ مؤمن توست که خود را به تعب می‌انداخت به تلاوت من،و در طول شب مرا به ترتیل می‌خواند،و چون مرا در تهجّد می‌خواند آب از دیده‌اش جاری می‌شد،خداوندا او را راضی کن چنانچه مرا راضی کرده،پس خداوند عزیز جبّار فرماید که:ای بندۀ من دست راست را بگشا،پس پر کند حق‌تعالی آن را از رضا و خوشنودی خود،و دست چپش را پر کند از رحمت خود،پس به او گوید:اینک بهشت از برای تو مباح است قرآن بخوان و بالا رو،پس هریک آیه را که بخواند یک درجه بالا رود ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:حق‌تعالی به قرآن خطاب فرماید:به عزّت و جلال خودم قسم که امروز گرامی دارم هرکه تو را گرامی داشته،و خوار کنم هرکه تو را خوار کرده ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:قرآن را یاد گیرید به درستی که قرآن در قیامت می‌آید به نزد حامل خود به صورت جوان بسیار خوش‌رو،و می‌گوید منم آن قرآنی که به سبب من شبها بیدار می‌بودی،و روزها به سبب روزه خود را تشنه می‌داشتی،و به سبب کثرت تلاوت من آب دهانت خشک و آب دیده‌ات جاری می‌شد،امروز با توأم،هرجا که می‌روی،و هرکه تجارتی کرده امروز پی تجارت خود می‌رود،و من به عوض تجارت جمیع تاجرانم،برای تو بشارت باد تو را که به زودی کرامت الهی به تو می‌رسد،پس تاجی می‌آورند و بر

سرش می‌گذارند،و نامۀ امان از عذاب را به دست راستش می‌دهند،و نامه مخلّد بودن در بهشت را به دست چپش می‌دهند،و دو حلّه بر او می‌پوشانند،و به او می گویند که قرآن بخوان و بالا رو،و به عدد هر آیه به درجه‌ای بالا می‌رود،و پدر و مادرش را دو حلّه می‌پوشانند اگر مؤمن باشند،و می‌گویند به ایشان:این برای آن است که به فرزند خود تعلیم قرآن کردید ⁽¹⁾.

و حضرت علی بن الحسین علیه السّلام فرمود:بر شما باد به قرآن،به درستی که حق‌تعالی بهشت را یک خشت از طلا و یک خشت از نقره خلق فرموده،و به جای گل مشک خوشبو،و به عوض خاک زعفران،و به جای سنگ‌ریزه مروارید،در آن مقرّر گردانیده،و درجاتش را به عدد آیات قرآن گردانیده،پس کسی که قرآن خوانده باشد به او می‌گویند:بخوان و بالا رو،و هیچ‌کس را در بهشت درجه‌ای از آن بالاتر نیست مگر پیغمبران و صدّیقان.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:اشراف و بزرگان امّت من حاملان قرآنند،و جمعی که در شب عبادت می‌کنند ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:حاملان قرآن بزرگان اهل بهشت‌اند ⁽³⁾.

و فرمود:خدا عذاب نمی‌فرماید دلی را که قرآن را حفظ نماید ⁽⁴⁾.

و به سند معتبر از آن حضرت منقول است که:اهل قرآن در اعلای درجات بهشتند بعد از پیغمبران،پس ضعیف و حقیر مشمارید اهل قرآن را،و حقّ ایشان را

سهل مدانید که ایشان را نزد حق‌تعالی منزلت رفیع هست ⁽¹⁾.

ساقیۀ سوّم: در بیان صفات قرّاء قرآن و اصناف ایشان است

بدان که حامل قرآن را بر چند معنی اطلاق می‌کنند،و چند قسم می‌باشند:

اوّل:آن است که لفظ قرآن را درست یاد گیرد،و این اوّل مراتب حاملان قرآن است،و در این مرتبه تفاضل به زیادتی علم قرائت و دانستن آداب و محسّنات قرائت می‌باشد،و به زیادتی حفظ کردن و در خاطر داشتن سوره و آیات قرآن.

دوّم:دانستن معانی قرآن است،و در زمان سابق چنین مقرّر بوده است که قاریان قرآن تعلیم معانی او نیز می‌نموده‌اند،و این مرتبه از دانستن لفظ بالاتر است، و تفاضل در این مرتبه به زیادتی و نقصان فهم معانی قرآن از ظهور و بطون می‌باشد.

سوّم:عمل نمودن به احکام قرآن،و متخلّق شدن به اخلاقی است که قرآن بر مدح آنها دلالت دارد،و خالی شدن از صفاتی است که بر مذمّت آنها دلالت دارد، پس حامل حقیقی قرآن کسی است که حامل الفاظ و معانی آن باشد،و به صفات حسنۀ آن خود را آراسته باشد.

و بدان که قرآن احسان معنوی خداوند رحمان است،چنانچه از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:القرآن مأدبة اللّه.یعنی:قرآن خوان نعمت خدا است،و خوان کریمان جامع می‌باشد،و درخور هرکس نعمت در آن می‌باشد،سبزی و تره و الوان حلوا و نفایس در او هست،و هیچ‌کس نیست که از قرآن بهره‌ای نداشته

باشد،جمعی کثیر از راه کتابت لفظش بهره‌های دنیوی و اخروی می‌برند،حتّی آن کس که مرکبش را به عمل می‌آورد،و آن کسی که کاغذش را می‌سازد،و آن کاتبی که می‌نویسد،و کارفرمائی که مزد می‌دهد،و غیر ایشان از جماعتی که در کتاب قرآن دخیل می‌باشند،و اگر از برای خدا کنند بهرۀ دنیا و آخرت می‌برند،و اگر از برای دنیا کنند بهرۀ دنیوی می‌برند،و جمعی از تعلیم و تعلّم لفظش بهره‌های دنیوی و اخروی می‌برند.

و صاحبان هر علم از علوم نامتناهی را بهره‌ای از قرآن هست،چنانچه صرفی از وجوه تصاریف و اشتقاقاتش استنباط می‌نماید،و نحوی از انحای تراکیبش استشهاد می‌نماید،و معانی بیانی از نکات غریبه‌اش فایده‌مند می‌شود،و اصحاب بلاها از برکات آیات کریمه‌اش به تلاوت کردن و نوشتن نفع می‌یابند،و ارباب مطالب دنیوی و اخروی به آیات و سورش پناه می‌برند و مطلب خود را می‌یابند،و یک راه اعجاز قرآن تأثیرات غریبه و آیات و سور آن است،و ارباب تکسیر و اصحاب عدد و غیر ایشان همه پناه به قرآن می‌برند.

و از راه معانی غریبه‌اش جمیع صاحبان علوم مختلفه منتفع می‌شوند از متکلّم، و حکیم،و فقیه،و اصحاب ریاضی،و صاحبان علوم اخلاق،و طبیبان،و اصحاب اکسیر،و منشیان،و شعرا،و ادبا،و غیر ایشان از جماعتی که از ظاهر قرآن بهره دارند،و از هر بطنی از بطون قرآن جمعی که قابل آن هستند از اصحاب عرفان و ارباب ایقان فواید و حکم و معارف نامتناهی می‌یابند.

پس حامل کامل قرآن مجید جمعی‌اند که جمیع بهره‌های قرآن را بر وجه کمال داشته باشند،و ایشان حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت کرام‌اند؛زیرا که معلوم است به احادیث متواتره که لفظ قرآن مخصوص ایشان است،و قرآن تمام کامل نزد ایشان است،و علوم قرآنی که در میان است هم به اتّفاق به حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منسوب است.

و ایضا احادیث متواتره وارد است که معنی قرآن را کسی به غیر ایشان نمی‌داند، و علم ما کان و ما یکون تا روز قیامت،و جمیع شرایط و احکام در قرآن هست،و عملش نزد ایشان مخزون است،و قرآن را هفت بطن یا هفتاد بطن است،و علم جمیع آن بطون نزد ایشان است،و همچنین عمل نمودن به جمیع احکام و شرایع قرآن مخصوص ایشان است،چون از جمیع خطاها معصومند،و به جمیع کمالات بشری متّصفند.

و ایضا اکثر قرآن در مدح ایشان و مذمّت مخالفان ایشان است،چنانچه وارد شده است که ثلث قرآن در شأن ماست،و ثلث آن در مذمّت دشمنان ماست،و ثلث دیگر فرایض و احکام است ⁽¹⁾.

و این معنی نیز ظاهر است که مدح هر صفت کمالی که در قرآن واقع است به مدح صاحب آن صفت برمی‌گردد،و صاحب آن صفت بر وجه کمال ایشانند،و مذمّت هر صفت نقصی که وارد شده است به مذمت صاحبان آن صفات برمی‌گردد که دشمنان ایشانند،و چون قرآن شخصی نیست قائم به ذات،بلکه عرضی است که در محال مختلفه ظهورات مختلف می‌دارد،چنانچه پیوسته در علم واجب الوجود بوده،و از آنجا به لوح ظاهر گردیده،و از آنجا به روح و حضرت جبرئیل منتقل گردیده،و از جانب خدا بلاواسطه و به واسطۀ جبرئیل در نفس مقدّس نبوی ظاهر گردیده،و از آنجا به قلوب اوصیاء و مؤمنان درآمده،و در صورت کتابتی ظهور نمود.

پس اصل قرآن را حرمتی است،و به سبب آن در هرجا که ظهور کرده آن محل را حرمتی بخشیده،و در هرجا که ظهورش زیاده است موجب حرمت آن چیز بیشتر

شده،پس هرگاه آن نقشهای مرکب و لوح و کاغذی که بر آن نقش بسته،و جلدی که مجاور آنها گردیده،با اینکه پست‌ترین ظهورات اوست،آن‌قدر حرمت به او بخشیده باشد،اگر کسی خلاف آدابی نسبت به آنها به عمل آورد کافر می‌شود.

پس قلب مؤمنی که حامل قرآن گردیده حرمتش زیاده از نقش و کاغذ قرآن خواهد بود، چنانچه وارد شده است که مؤمن حرمتش از قرآن بیشتر است،و از مضامین و اخلاق حسنۀ قرآن هرچند در مؤمن بیشتر ظهور کرده موجب احترام او زیاده گردیده،و هرچند خلاف آن اوصاف از نقایص و معاصی و اخلاق ذمیمه ظهور کرده موجب نقصان ظهورات قرآن و نقص حرمت مؤمن شده،پس این مراتب ظهورات قرآن و اوصاف آن زیاده می‌گردد،تا چون به مرتبۀ جناب با رفعت نبوی و اهل بیت گرام او می‌رسد مرتبۀ ظهورش به نهایت می‌رسد،چنانچه در وصف حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله وارد شده است که:کان خلقه القرآن،یعنی خلق آن حضرت قرآن بود.

بلکه اگر به حقیقت نظر کنی قرآن حقیقی ایشانند که محلّ لفظ قرآن و معنی قرآن و اخلاق قرآنند،چنانچه دانستی که قرآن چیزی را می‌گویند که نقش قرآن در آن باشد،و نقش کامل قرآن به حسب معنی و لفظ در قلوب مطهّرۀ ایشان حاصل است.

چنانچه حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام بسیار می‌فرمودند که:منم کلام اللّه ناطق.

و این است معنی آن حدیث که حضرت صادق علیه السّلام بسیار فرمود در حدیث طولانی که:قرآن به صورت نیکوئی به صحرای محشر خواهد آمد،و شفاعت حاملان خود خواهد کرد،راوی پرسید که:آیا قرآن سخن می‌تواند گفت؟حضرت تبسّم نمود و فرمود:خدا رحم کند ضعیفان شیعۀ ما را که هرچه از ما می‌شنوند تسلیم می‌کنند و اذعان می‌نمایند،بعد از آن فرمود که:نماز شخصی است و

صورتی دارد و خلقتی دارد و امر و نهی می‌کند،راوی می‌گوید که:صورت من متغیّر شد و گفتم:این سخن را در میان مردم نقل نمی‌توانم کرد،حضرت فرمود:

هرکه ما را به نماز نشناسد،حقّ ما را نشناخته،و انکار حقّ ما کرده،بعد از آن فرمود که:می‌خواهی سخن قرآن را به تو بشنوانم؟گفت:بلی،فرمود که:در قرآن است که نماز نهی می‌کند از فحشاء و منکر و ذکر خدا بزرگ‌تر است،حضرت فرمود:

چون نماز نهی می‌کند پس نماز سخن می‌گوید و فحشا و منکر مردی چندند،و مائیم ذکر خدا و بزرگتریم ⁽¹⁾.

چون این مطلب در حلّ اخبار اهل بیت علیه السّلام بسیار دخیل است،اگر زیاده از این توضیح نمائیم اصوب است.بدان که هر چیزی را صورتی و معنیی و جسدی و روحی هست،خواه اخلاق و خواه غیر آنها،و جمعی که حشویّه‌اند به ظاهرها دست زده‌اند،و پا از آن بدر نمی‌گذارند،و خود را از بسیاری از حقایق محروم کرده‌اند،و جمعی به بواطن و معانی چسبیده‌اند و از ظواهر دست برداشته‌اند،و به سبب این ملحد شده‌اند،و صاحب دین آن است که هر دو به سمع یقین بشنود،و هر دو را اذعان نماید.

مثل آنکه بهشت را صورتی است که عبارت از در و دیوار و درخت و انهار و حور و قصور است،و معنی بهشت کمالات و معارف و قرب و لذّات معنوی است که در بهشت صوری می‌باشد،حشوی می‌گوید که:در بهشت به غیر لذّت خوردن و آشامیدن و جماع کردن معنی ندارد،ملحد می‌گوید که:بهشت در و دیوار و درختی نمی‌دارد،همان لذّتهای معنوی را به این عبارت تعبیر کرده‌اند،و به این سبب منکر ضروری دین گردیده و کافر شده است،امّا صاحب یقین می‌داند که هر دو حقّ

است،و در ضمن آن لذّتهای صوری لذّتهای معنوی حاصل می‌شود،چنانچه در اوّل کتاب اشاره به این معنی کردیم.

و همچنین در باب صراط واقع شده است که صراط دین حق است،و واقع شده است که اهل بیت صراط مستقیم‌اند،و وارد شده است که صراط محبّت علی بن ابی طالب علیه السّلام است،و واقع شده است که صراط جسری است بر روی جهنّم،همه حقّ است زیرا که صراط آخرت نمونۀ صراط دنیاست،و در دنیا فرموده‌اند که بر صراط دین حق و ولایت اهل بیت مستقیم می‌باید بود،و از چپ و راست شعبه‌های بسیار از مذاهب مختلفه و گناهان کبیره هست که هرکه متوجّه آنها می‌شود از این صراط بدر می‌رود.

و این صراط راهی است در نهایت باریکی و دقّت و نازکی،و کمین‌گاهها دارد که شیاطین بر آن رخنه‌ها در کمین نشسته‌اند،و عقبه‌ها از عبادات شاقّه و ترک معاصی دارد که بسیار کسی از آن عقبه‌ها راه را گم کرده‌اند،و نمونۀ این صراط به عینه صراط آخرت است که در نهایت باریکی و دشواری است بر روی جهنّم می‌گذارند،پس کسی که پیوسته در این صراط مستقیم بوده در آن صراط راست به بهشت می‌رود،و هرکه به سبب اعتقاد فاسدی یا کبیره‌ای هلاک‌کننده‌ای از این صراط بدر رفته به همان عقبه و کمین‌گاه که می‌رسد پایش از آن صراط می‌لغزد و به جهنّم می‌افتد.

و همچنین مارها و عقربهای دوزخ صورت اخلاق ذمیمه است،و درختها و حور و قصور صورت و ثمرۀ افعال حسنه است.

و همچنین نماز را در دنیا روحی و بدنی هست،بدن نماز آن افعال مخصوصه است،و روح نماز ولایت علی بن ابی طالب و اولاد اوست،و کار روح آن است که جسد را باقی می‌دارد،و منشأ حرکات و آثار بدن می‌گردد،پس نماز بی‌ولایت موجب کمالی نمی‌گردد،و باعث قرب نمی‌شود،و از عذاب نجات نمی‌بخشد،

مانند بدن مرده است،پس ولایت روح آن است،و چون نماز کامل از ایشان صادر می‌شود،و اگر از دیگری صادر شود به برکت ایشان می‌شود،پس بقای نماز به ایشان است،و به این سبب خود روح نمازند،و چون وصف نماز در ایشان کامل گردیده و خلق ایشان شده گویا با نماز متّحدند.

پس همچنان که لفظ انسان را بر بدن و بر روح آدمی یا به روح یا بدن هر سه اطلاق می‌نمایند،همچنین نماز را بر این افعال و بر آن ذوات مقدّسه و بر آن ذوات با اتّصاف به این صفت اطلاق می‌نمایند،پس نماز که در قرآن واقع شده ظاهرش این افعال مراد است،و باطنش که ولایت است مراد است،و منافات با یکدیگر ندارند.

و جمعی از ملاحدۀ اسماعیلیّه به سبب اینکه این احادیث را نفهمیده‌اند انکار عبادات کرده و کافر شده‌اند،و می‌گویند:نماز کنایۀ از شخصی است،و روزه کنایۀ از شخصی است،و این اعمال در کار نیست.و جمعی از حشویه به جانب تفریط افتاده،و انکار این احادیث کرده و رد کرده‌اند.

و همچنین ایمان چون به حضرت امیر المؤمنین کامل گردیده،و آن حضرت بر وجه کمال به آن متّصف است،و بقای ایمان به برکت آن حضرت است،و ولایتش رکن اعظم ایمان است،و ایمان در جمیع اعضا و جوارحش سرایت کرده،و پیوسته از آثار و افعالش انوار ایمان مشاهده می‌شود،و اگر ایمان را بر آن حضرت اطلاق کنند در بطن قرآن بعید نیست.و همچنین مخالفان ایشان در باب کفر و معاصی چنینند.

پس روح و معنی و محلّ حقیقی صلاة و ایمان و زکات و غیر آنها از عبادات علی بن ابی طالب و فرزندان اویند،و محلّ حقیقی فحشا و منکر و کفر و فسوق و عصیان ابو بکر و عمر و عثمان و سایر دشمنان ایشانند،که به سبب ایشان کفر و معاصی باقی‌مانده و در ایشان کامل بوده.

و همچنین کعبه را فضیلت ایشان داده‌اند برای اینکه محلّ فیوض الهی،و معبد دوستان خداست،و دلهای ائمّۀ معصومین و دوستان ایشان که محلّ معرفت و محبت و یاد خداست از کعبه اشرف است،و کعبۀ حقیقی ایشانند،امّا نباید کسی انکار حرمت این کعبۀ ظاهر کند،یا انکار حج کند تا کافر شود،بلکه می‌باید اوّل به کعبۀ ظاهر رود،و بعد از آن به کعبۀ باطن رود،و از انوار هر دو بهره‌مند شود.

چنانچه به اسانید معتبره از حضرت امام جعفر صادق و امام محمّد باقر علیهما السّلام منقول است که فرمودند:این سنگها را برای این بنا کرده‌اند که مردم بیابند به طواف و به وسیلۀ این طواف خدمت ما برسند،و معالم دین خود را از ما یاد گیرند،و ولایت خود را بر ما عرض نمایند ⁽¹⁾.

زیاده از این معنی را در این مقام بسط نمی‌توان داد،امّا اگر ادراک این معنی درست نمودی،بسیاری از مشکلات اخبار بر تو ظاهر می‌گردد،و معنی نهی کردن نماز را می‌فهمی که هم نماز خودش در کسی که کامل شد موجب قرب می‌شود،و از معاصی و متابعت ارباب معاصی نهی می‌فرماید و منع می‌کند،و هم ائمّۀ معصومین که روح نمازند نهی می‌کنند،بلکه همان معنی نمازی که در ایشان کامل گردیده،و موجب اعلای مراتب قرب ایشان گردیده،به زبان ایشان متکلّم است،و تو را منع می‌نماید.زیاده از این سخن در این مقامات گفتن موهم معانی کفرآمیز می‌شود،رجوع می‌کنیم به نقل اخباری که در وصف حاملان قرآن وارد شده است.

به سند معتبر از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:قاریان قرآن بر سه قسمند:یکی شخصی است که قرآن خوانده است،و آن را سرمایۀ دنیای خود کرده است،و وسیلۀ جلب فواید و اموال از پادشاهان گردانیده،و به قرآن بر مردم

استطاله و زیادتی و فخر می‌کند.و شخصی دیگر آن است که قرآن خوانده است،و حروف آن را حفظ و ضبط نموده،و حدود و احکامش را ضایع گذاشته،و همین در راست کردن لفظش سعی می‌نماید،خدا این جماعت را در میان حاملان قرآن بسیار نکند.

و شخصی دیگر آن است که قرآن خوانده،و دوای قرآن را بر دردهای دل خود گذاشته،و شبهایش را به قرآن بیدار داشته،و به سبب قرآن روزها تشنه مانده به روزه داشتن،و به قرآن برپا ایستاده است در مساجد و جاهای نماز،و در شبها پهلو از رختخواب تهی کرده است به سبب قرآن،پس به برکت این جماعت خداوند عزیز جبّار رفع می‌نماید بلاها را،و به این جماعت غلبه می‌دهد مسلمانان را بر دشمنان،و به این جماعت حق‌تعالی باران از آسمان می‌فرستد،و اللّه که این جماعت در میان قاریان کمترند از گوگرد احمر ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:سزاوارترین مردم به تخشّع و تضرّع در آشکار و پنهان حامل قرآن است،و سزاوارترین مردم در پنهان و آشکار به نماز و روزه حامل قرآن است،بعد از آن به آواز بلند ندا فرمودند که:ای حامل قرآن تواضع و فروتنی کن تا خدا تو را بلند مرتبه گرداند،و به قرآن طلب عزّت از مردم مکن که خدا تو را ذلیل می‌گرداند،و متزیّن شو به قرآن از برای خدا تا تو را زینت بخشد،و آن را برای مردم زینت خود مکن که خدا تو را معیوب و بدنما گرداند.

به درستی که هرکه قرآن را ختم نماید چنان است که گویا پیغمبری را میان دو پهلوی او جا داده‌اند بدون آنکه وحی به او بیاید،و کسی که تمام قرآن را خوانده

باشد،سزاوار از برای او آن است که با جاهلان جهالت نکند،و در میان جمعی که به غضب می‌آیند او به غضب نیاید و از جا بدر نرود،بلکه باید عفو کند و بپوشاند و در گذرد و حلم کند از برای تعظیم قرآن،و کسی را که قرآن به او عطا کرده باشند، و گمان کند که خدا به کسی از خلق چیزی بهتر از آنچه به او کرامت فرموده داده است از اموال و اسباب دنیا،پس به تحقیق که عظیم شمرده است چیزی را که خدا حقیر شمرده است،و حقیر دانسته است چیزی را که خدا عظیم گردانیده است ⁽¹⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:هرکه قرآن را بخواند،و با خواندن قرآن حرامی بیاشامد،یا محبّت دنیا و زینتهای آن را بر قرآن اختیار کند،مستوجب غضب الهی گردد،مگر اینکه توبه کند،و اگر بی‌توبه بمیرد در قیامت بر او حجّت خود را تمام کند که او را عذری نماند ⁽²⁾.

ساقیۀ چهارم: در بیان آداب خواندن قرآن است

و آن مشتمل است بر شرایط بسیار:

اوّل:ترتیل در قرآن،چنانچه حق‌تعالی در قرآن می‌فرماید وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلاً ⁽³⁾.ترتیل کن در قرائت قرآن ترتیل کردنی.و ترتیل قدری از آن واجب است،و قدری مستحب است.ترتیل واجب به حسب مشهور آن است که حروف را از مخارج ادا نماید،و حفظ احکام و وقف و وصل بکند،که اگر دو کلمه را به

یکدیگر خوانده و فاصله در میان به قطع نفس یا سکوت طویل نکند کلمه اوّل را ساکن بخواند،بلکه آخرش را به اوّل کلمۀ لاحق وصل کند،و اگر وقف کند بر کلمۀ وقف به حرکت نکند.

چنانچه منقول است که:از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام سؤال نمودند از معنی ترتیل،فرمود که:ترتیل حفظ وقفهاست،و ادا نمودن حرفها از مخارج ⁽¹⁾.

و ترتیل مستحب شمرده خواندن،و به تأنّی خواندن قرآن است،به حیثیّتی که حروف در یکدیگر داخل نشود که خوب ممتاز نشود،و بسیار هم پاشان نخواند که حروف از هم بپاشد،و اتّصال کلام برطرف شود،با رعایت صفات حروف و مدها و اقسام وقفها که از کتب قرائت تفاصیل آنها معلوم می‌شود،و این معانی را نیز داخل در آنچه حضرت فرموده‌اند می‌توان کرد.

و در حدیث دیگر از آن حضرت منقول است که از تفسیر ترتیل پرسیدند فرمودند که حروف را خوب ظاهر کن،و تند مخوان به نحوی که عربان شعر را می‌خوانند،و از هم مپاش حرفها را مانند ریگی که پاشند،و لیکن به فزع و خوف آورید یا بگریید یا بگریانید به خواندن قرآن دلهای سخت را،و چنان نباشد که همّت بر آخر سوره گمارید و تند بخوانید که زود تمام شود ⁽²⁾.

شرط دوّم:به تدبّر و تفکّر خواندن،و متوجّه معانی آن گردیدن،و به رقّت و خشوع خواندن است،و باید که از مواعظ قرآن متذکّر شود،و از احوال گذشتگان عبرت گیرد،و چون به آیۀ رحمتی رسد از خدا بطلبد،و چون به آیۀ عذابی رسد استعاذه نماید.

چنانچه به اسانید بسیار از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام و سایر ائمّه صلوات اللّه علیهم منقول است که:خیری نیست در قرآئتی که در آن تدبّر نباشد.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:قرآن به حزن نازل شده است،پس آن را به حزن بخوانید ⁽¹⁾.

و از حفص منقول است که:حضرت امام موسی علیه السّلام از شخصی پرسیدند که:بقا در دنیا را می‌خواهی؟گفت:بلی،فرمود:چرا؟گفت:از برای خواندن قل هو اللّه أحد،پس حضرت بعد از زمانی فرمودند:ای حفص هرکه از دوستان و شیعیان ما بمیرد و قرآن نداند،در قبر حق‌تعالی او را تعلیم می‌فرماید تا درجات او را بلند گرداند؛زیرا که درجات بهشت به قدر آیات قرآن است،به قاری می‌گویند بخوان و بالا رو،پس هرآینه که می‌خواند یک درجه بالا می‌رود،حفص گفت:کسی را ندیدم که خوفش با امّیدش زیاده از آن حضرت باشد،و چون قرآن می‌خواند به حزن و اندوه می‌خواند،و به نحوی می‌خواند که گویا به مشافهه با کسی خطاب می‌کنند ⁽²⁾.

و از رجاء بن ضحّاک منقول است که:حضرت امام رضا علیه السّلام در راه خراسان چون به میان رختخواب می‌رفتند،تلاوت بسیار می‌فرمودند،و چون به آیه‌ای می‌رسیدند که در آن ذکر بهشت یا دوزخ بود می‌گریستند،و از خدا سؤال بهشت و استعاذه از جهنّم می‌نمودند،و چون در نماز سورۀ قل هو اللّه احد می‌خواندند بعد از احد آهسته می‌گفتند اللّه احد،و چون سوره را تمام می‌کردند سه مرتبه می‌گفتند کذلک اللّه ربّنا،و چون سورۀ قل یا ایّها الکافرون می‌خواندند بعد از لفظ کافرون

آهسته می‌گفتند یا أیّها الکافرون،و چون از سوره فارغ می‌شدند،سه مرتبه می‌فرمودند:ربّی اللّه دینی الاسلام.

و چون از سورۀ و التین و الزیتون فارغ می‌شدند،می‌خواندند،بعد از فارغ شدن می‌خواندند که:بلی و أنا علی ذلک من الشاهدین،و چون سورۀ لا اقسم بیوم القیامة می‌خواندند،بعد از فارغ شدن می‌فرمودند:سبحانک اللهمّ بلی،و چون از سورۀ فاتحه فارغ می‌شدند،می‌فرمودند:الحمد للّه رب العالمین،و چون سبّح اسم ربّک الاعلی می‌خواندند،بعد از أعلی آهسته می‌فرمودند:لبّیک اللهم لبّیک ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:هرگاه یکی از مسبّحات را بخوانید،بگوئید سبحان اللّه الأعلی،و مسبّحات سوره‌ای چندند که اوّلشان یسبّح یا بسبّح است،و چون بخوانید،انّ اللّه و ملائکته یصلّون علی النّبیّ صلوات بفرستید خواه در نماز باشد و خواه در غیر نماز،و چون سورۀ و التین بخوانید،در آخرش بگوئید:و نحن علی ذلک من الشاهدین،و چون قولوا آمنّا بخوانید،بگوئید آمنّا باللّه،و تتمّۀ آیه را بخوانید تا مسلمین ⁽²⁾.

و به سند معتبر دیگر منقول است که:حضرت امام رضا علیه السّلام در هر سه روز یک ختم قرآن می‌فرمودند،و می‌گفتند:اگر خواهم در کمتر از سه روز ختم می‌توانم کرد،و لیکن به هیچ آیه نمی‌گذرم هرگز مگر آنکه در معنی آن آیه تفکّر می‌نمایم،و در سبب نزولش تأمّل می‌کنم،و به یاد می‌آورم که در چه وقت نازل گردیده،لهذا در هر سه روز یک ختم می‌کنم ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:چون سورۀ قل یا أیها

الکافرون می‌خواندند بعد از لا اعبد و ما تعبدون می‌گفتند أعبد ربّی،و بعد از اتمام سوره می‌فرمودند:دینی الاسلام علیه أحیا و علیه أموت انشاء اللّه ⁽¹⁾.

و از حضرت علی بن الحسین علیه السّلام منقول است که:آیات قرآنی خزینه‌های حکمت ربّانی است،پس در هر خزانه را که می‌گشائی باید که در آن نظر نمائی،و به تفکّر جواهر معانی و حکمتها را بیرون آوری ⁽²⁾.

و در روایت دیگر از آن حضرت منقول است که فرمود:اگر هرکه در ما بین مشرق و مغرب است بمیرد بعد از آنکه قرآن با من باشد وحشت ندارم،و چون آن حضرت مالک یوم الدین را می‌خواند تکرار می‌فرمود به حدّی که نزدیک بود هلاک شوند ⁽³⁾.

و الحق چگونه وحشت به هم رساند کسی که انیس او خداوند عالمیان باشد،و چون خواهد سخن بگوید با خداوند خود سخن گوید و مناجات کند و راز بگوید، و اگر خواهد کسی با او سخن گوید قرآن بخواند که گاهی خدا به او خطاب فرماید، و خود را مخاطب به آن خطابها دانسته لبّیک در جواب گوید،و گاهی پیغمبران با او سخن گویند،و خطابهای ایشان را چنان داند که از ایشان می‌شنود،بلکه آن جماعت که پیغمبران با ایشان سخن می‌گفته‌اند کور و کری چند بوده‌اند،و کسی که آگاه است مخاطب به خطاب ایشان بیشتر است؛زیرا که خطابهای ایشان بر جمیع عالمیان عام است.

و گاهی حق‌تعالی برای او قصّه می‌خواند و احوال گذشتگان را برای او نقل می‌کند،و از شادی این کرامت نزدیک است قالب تهی کند.و گاهی خوان نعمتهای الوان بهشت از برایش می‌گسترند،و آنکه عارف است چون از نعمتهای بهشت

برای این لذّت می‌برد که از دوست به او می‌رسد،از وعده‌اش نیز همین لذّت می‌برد،بلکه بیشتر،و محبّان نشأۀ شراب طهور بهشت را در این نشأه بیشتر می‌یابند.

و گاهی اوصاف خود را برای او بیان می‌فرماید،و او را در گلستانهای صفات کمالیّۀ خود به سیر می‌دارد،گاهی در گلستان رحمانیّت تکلیف سیر می‌کند که چه خوانها مملوّ از الوان نعمت برای کافر و مسلمان کشیده،و چه نعمتهای خفیّ و جلیّ بر عاصیان و گناه‌کاران دارد،و گاهی به سیر گلستان رحیمیّت می‌فرستد که چه لطفهای خاص و شفقتهای بی‌اندازه نسبت به دوستان خود فرموده،و گاهی به سیر بوستان رازقیّت می‌برد او را که هیچ برگ و گیاهی نیست که بهرۀ خاصّی از خوان رازقیّت او نداشته باشد،حتّی آن برگ ضعیفی که در منتهای درخت است قدری از روزی بر آن مقدّر کرده است که از ریشه‌ای که ده گز در زمین فرورفته و دهان گشاده از آب و خاک به دهان خود می‌کشد،چقدر به آن برسد و زیاده و کم نرسد.

و گاهی به سیر گلستان قدرتهای نامتناهی می‌برد،و گاهی درهای گنجهای علوم و معارف نامتناهی را بر رویش می‌گشاید،و از انواع جواهر حقایق آنچه دیده‌اش تاب آورد بر او عرض می‌نماید،و همچنین در صفات جلال و جمال و رفعت و کمال،و گاهی احوال دوستان خود و کمالات ایشان را برای او نقل می‌کند،و از بنده نوازیهای خود امّیدوار می‌کند،که دوستان چندین هزار سال گذشته را احوال ایشان را به چه مهربانی نقل می‌فرماید،و نعمتها که خود به ایشان عطا فرموده ایشان را به آنها می‌ستاید،و بیان شکیبائی ایشان و مشقّتها که در راه او کشیده‌اند می‌فرماید،و بعد از آن بیان تدارک فرمودن خود می‌نماید،و از بیان فرمودن وسعت حلم و مزید کرامتهای خود نسبت به گذشته‌ها دستگاه امّید را وسیع می‌گرداند.

زهی پروردگار کریم که با غایت لطف و مدارا،مانند پدر مشفق و ادیب و مهربان

برای تکمیل بندگان،گاهی به وعدۀ حور و قصور طعام و شراب تطمیع می‌نماید،و گاهی به وعید انواع زجر و عذاب تهدید می‌فرماید،پس کسی که از روی تنبّه و آگاهی و تفکّر قرآن بخواند،و درهای گلستانهای فیض نامتناهی یزدانی بر روی عقل او مفتوح گردیده باشد،و دیدۀ دلش را نور ادراک معارف داده باشند،در هر صفحه‌ای از صفحات قرآن که نظر می‌فرماید گلستانی از شقایق حقایق برایش مرتّب ساخته‌اند،و چراغانی از الوان انوار معارف و هدایت برایش مهیّا کرده‌اند،و محفلی مملوّ از دوستان و برگزیدگان خدا برای انس و الفت او نشانیده‌اند،و انواع نعمتهای روحانی و اصناف لذّتهای عقلانی برایش حاضر ساخته،و قدحهای مردآزما از شراب طهور لطف و محبّت برایش پر کرده‌اند،میزبانش خداوند مهربان است،و مصاحبش پیغمبران و اوصیا و صدّیقان،در چنین بزمی اگر کسی از شادی و سرور نمیرد وحشت چرا نگیرد.

سوّم:با طهارت بودن است در هنگام تلاوت.

چنانچه از محمّد بن الفضیل منقول است که به حضرت امام رضا علیه السّلام گفت:من قرآن می‌خوانم و مرا بول می‌گیرد،برمی‌خیزم و بول و استنجا می‌کنم و برمی‌گردم و شروع به تلاوت می‌کنم،حضرت فرمود:نخوان تا وضو نسازی ⁽¹⁾.

و این شرط بر سبیل استجاب است،بلکه ظاهر احادیث معتبره آن است که جنب و حایض را نیز تلاوت غیر سوره‌های سجده مستحب است،و بعضی زیاده از هفت آیه را مکروه دانسته‌اند،و زیاده از هفتاد گفته‌اند کراهیّتش بیشتر است، و لیکن احادیث صحیحه دلالت دارد بر اینکه هر چقدر قرآن که خواهند می‌توانند خواند به غیر از سوره‌های سجده،و تلاوت سوره‌های سجدۀ واجب بر ایشان حرام است.

ساقیۀ پنجم: در استعاذه است

و خلافی نیست در اینکه هر وقت که شروع به قرائت کنند استعاذه مستحبّ است،و در کیفیّت آن میان قرّاء خلافی هست،و مشهور میان علماء شیعه یکی از دو صورت است:اوّل:أعوذ باللّه من الشیطان الرجیم،و این میان شیعه و سنّی مشهورتر است.دوّم:أعوذ باللّه السمیع العلیم من الشیطان الرجیم،و در بعضی از روایات شیعه بعد از این و أعوذ باللّه أن یحضرون وارد شده است و در بعضی از روایات:أستعیذ باللّه من الشیطان الرجیم تنها وارد شده است و در بعضی:انّ اللّه هو السمیع العلیم وارد شده است.

و در بعضی به جای أستعیذ أعوذ وارد شده است.

و در بعضی روایات أعوذ باللّه من الشیطان الرجیم انّ اللّه هو الفتّاح العلیم وارد شده است ⁽¹⁾.و آن در دو وجه اوّل اشهر و اولی است.

ساقیه ششم: رو به جانب قبله بودن است

در وقت قرآن در مجالس و غیر مجالس، چنانکه منقول است که:بهترین مجالس آن است که آدمی رو به قبله باشد.و بعضی دیگر از آداب در کتب تفسیر و قرائت مذکور است،و ذکر آنها در این مقام موجب تطویل می‌گردد.

ساقیۀ هفتم: در کیفیّت ختم قرآن است

به سند معتبر منقول است که:شخصی به حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام عرض نمود که:من در یک شب قرآن را ختم می‌کنم،حضرت فرمود:مرا خوش نمی‌آید که در کمتر از یک ماه ختم کنی ⁽¹⁾.

و به سند معتبر منقول است که ابو بصیر به حضرت صادق علیه السّلام عرض نمود که:

من قرآن را در یک شب ختم می‌کنم؟فرمود:نه،گفت،در دو شب؟فرمود:نه،تا به شش شب رسانید،حضرت اشاره فرمودند:بلی بعد از آن فرمودند:جمعی که پیش از شما بودند قرآن را در یک ماه و کمتر ختم می‌کردند،و به درستی که قرآن را نمی‌باید خواند به نحوی که حروفش گم شوند در یکدیگر،و لیکن به ترتیل می‌باید خواند،و چون به آیه‌ای گذری که در آن یاد بهشت باشد توقّف کن و از خدا بهشت را طلب کن،و چون به آیه‌ای گذری که در آن ذکر آتش جهنّم باشد توقّف کن و به خدا از آتش جهنم پناه ببر،پس ابو بصیر پرسید:در ماه رمضان در یک شب ختم بکنم؟فرمود:نه،پرسید:در دو شب ختم بکنم؟فرمود نه،پرسید:در سه شب ختم بکنم؟اشاره فرمود بلی ماه رمضان را حق و حرمت دیگر هست که ماههای دیگر به آن شباهت ندارند،و در آن ماه نماز بسیار بکن ⁽²⁾.

و به سند معتبر دیگر منقول است که:از آن حضرت سؤال نمودند در چند روز قرآن را ختم کنیم؟فرمود:پنج قسمت کنید،یا هفت قسمت،و نزد من قرآنی

هست که دوازده قسمت کرده‌اند ⁽¹⁾.

و علی بن مغیره به حضرت صادق علیه السّلام عرض نمود:پدرم از جدّت سؤال نموده بود از ختم کردن قرآن در هر شب،حضرت فرموده بودند:بلی،و پدرم در ماه مبارک رمضان چهل ختم می‌کرد،و من گاهی چهل ختم می‌کنم،و گاهی زیاده،و گاهی کمتر به قدر آنچه فراغ و مجال داشته باشم،پس چون روز فطر می‌شود یک ختم را از برای حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله قرار می‌دهم،و یکی را از برای حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام،و یکی از برای حضرت فاطمه،و دیگر از برای هریک از ائمّه یکی،و یکی از برای شما،و تا حال پیوسته چنین کرده‌ام،چه ثواب از برای من خواهد بود به سبب این عمل؟حضرت فرمود:خدا به سبب این عمل چنین خواهد کرد که در قیامت تو با ایشان باشی،راوی گفت:اللّه اکبر چنین ثوابی برای من خواهد بود؟حضرت سه مرتبه فرمود:بلی ⁽²⁾.

ساقیۀ هشتم: در تعلیم و تعلّم و حفظ قرآن است

به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:هرکه حافظه‌اش کم باشد، و قرآن را به مشقّت حفظ نماید،حق‌تعالی دو اجر به او کرامت می‌فرماید ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:سزاوار این است که مؤمن نمیرد مگر آنکه قرآن را

یاد گرفته باشد،یا مشغول یاد گرفتن باشد ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:هرکه یاد گرفتن قرآن بر او دشوار باشد و به مشقّت یاد گیرد او را دو اجر است ⁽²⁾.

و به سند معتبر از یعقوب احمر منقول است که به حضرت صادق علیه السّلام عرض نمودم:مرا غمها رو داده که آنچه در خاطر داشتم فراموش کرده‌ام،حتّی بسیاری از قرآن را نیز فراموش کرده‌ام،چون نام قرآن را بردم حضرت را فزعی و خوفی حاصل شد،و فرمود:به درستی که شخصی که فراموش کرده است سورۀ قرآن را،آن سوره در قیامت از درجه بلندی از درجات بهشت بر او مشرف می‌شود،و می‌گوید:السّلام علیک،او در جواب می‌گوید:و علیک السّلام تو کیستی؟ می‌گوید:من فلان سوره‌ام که مر ضایع کردی و ترک نمودی،اگر به من متمسّک می‌شدی،و مرا از دست نمی‌دادی امروز تو را به این درجه می‌رسانیدم.

بعد از آن فرمود:بر شما باد به یاد گرفتن قرآن،به درستی که جمعی قرآن را یاد می‌گیرند که ایشان را قاری بگویند،و جمعی قرآن را یاد می‌گیرند که به آواز خوش بخواند،تا مردم بگویند خوش آوازند،و در این دو طایفه خیری نیست،و جمعی قرآن را یاد می‌گیرند که شب و روز در نمازها بخوانند،و پروا ندارند کسی بداند یا نداند ⁽³⁾.

و احادیث بسیار موافق این حدیث در مذمّت فراموش کردن قرآن وارد شده است،که ظاهر بعضی فراموش کردن لفظ است،و ظاهر بعضی ترک عمل نمودن به معانی آن،و معنی دوّم ظاهر است که بد است،و اوّل اگر از روی بی‌اعتنائی

باشد بد است،و اگر بی‌اختیار به سبب ضعف حافظه از خاطرش محو شود قصور ندارد،و بعضی احادیث که وارد شده است قصور ندارد بر این معنی محمول است.

چنانچه از پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هرکه قرآن را یاد گیرد و عمدا فراموش کند، چون به محشر درآید دستش در گردنش بسته باشد،و خدا به عدد هر آیه ماری بر او مسلّط گرداند که در آتش جهنّم قرین او باشد،مگر آنکه خدا او را بیامرزد ⁽¹⁾.

و فرمود:نیکان شما گروهی‌اند که قرآن را یاد گیرند و یاد دهند ⁽²⁾.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:حق‌تعالی گاه هست قصد می‌فرماید عذاب اهل زمین را که یکی از ایشان را استثنا نفرماید به سبب بسیاری گناهان ایشان پس چون نظر می‌فرماید به پیران که قدم برمی‌دارند به سوی نماز و اطفال که قرآن را یاد می‌گیرند،ایشان را رحم می‌فرماید،و عذاب را از ایشان تأخیر می‌نماید ⁽³⁾.

ساقیۀ نهم: در ثواب قرائت قرآن است

به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:قرآن عهدنامۀ الهی است به سوی بندگان،پس سزاوار این است که هر مسلمانی در فرمان الهی نظر نماید،و هر

روز پنجاه آیه بخواند ⁽¹⁾.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:خانه‌ای که در آن قرآن خوانده می‌شود،و یاد خدا در آن می‌شود،برکت در آن خانه بسیار می‌شود،و ملائکه در آنجا بسیار می‌شوند،و شیاطین از آن خانه دور می‌شوند،و روشنی می‌دهد آن خانه اهل آسمان را چنانکه کواکب روشنی می‌دهند اهل زمین را،و خانه‌ای که در آن قرآن خوانده نمی‌شود و یاد خدا در آن نمی‌کنند،برکت آن خانه کم است،و ملائکه از آن خانه دوری می‌کنند،و شیاطین در آن خانه حاضر می‌شوند ⁽²⁾.

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود:خانه‌ای که در آن مسلمانی قرآن بخواند،اهل آسمان آن خانه را به یکدیگر می‌نمایند،چنانچه اهل دنیا ستاره‌های روشن را به یکدیگر می‌نمایند ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه قرآن را ایستاه بخواند،حق‌تعالی به عدد هر حرفی صد حسنه در نامۀ عملش بنویسد،و اگر نشسته در نماز بخواند به هر حرفی پنجاه حسنه از برایش بنویسد،و اگر در غیر نماز بخواند به هر حرفی ده حسنه از برایش بنویسد ⁽⁴⁾.

و به سند صحیح از آن حضرت منقول است که فرمود:چه چیز مانع می‌شود تاجران را که مشغولند در بازار از اینکه چون به خانه برگردند نخوابند تا سوره‌ای از قرآن بخوانند،تا حق‌تعالی به جای هر آیه ده حسنه از برای ایشان بنویسد،و ده

گناه از ایشان محو نماید ⁽¹⁾.

و از بشر بن غالب منقول است که حضرت امام حسین علیه السّلام فرمود:هرکه آیه‌ای از کتاب خدا ایستاده بخواند حق‌تعالی به هر حرفی حسنه‌ای از برای او بنویسد،و اگر در غیر نماز بخواند به هر حرفی ده حسنه از برایش بنویسد،و اگر گوش دهد آن را به هر حرفی حسنه از برایش بنویسد،و اگر در شب قرآن را ختم نماید ملائکه تا صبح بر او صلوات فرستند،و اگر در روز ختم کند ملائکه کاتبان اعمال تا شام بر او صلوات فرستند،و البتّه بعد از ختم قرآن یک دعای مستجاب از برای او هست،و ختم قرآن از برای او بهتر است از ما بین آسمان و زمین که پر از ثواب باشد.راوی عرض نمود:اگر قرآن نخوانده باشد چه کند؟فرمود:حق‌تعالی بخشنده و کریم است،اگر هرچه می‌داند بخواند خدا او را ثواب می‌دهد ⁽²⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه ختم کند قرآن را از جمعه‌ای تا جمعه یا بیشتر یا کمتر و ختمش در روز جمعه باشد،حق‌تعالی اجر و ثواب از برای او بنویسد از اوّل جمعه که در دنیا بوده است تا آخر جمعه‌ای که خواهد بود، و همچنین اگر در روزهای دیگر ختم نماید ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هرکه در شبی ده آیه بخواند او را از غافلان ننویسند،و اگر در شبی پنجاه آیه بخواند او را از ذاکران بنویسند،و اگر صد آیه بخواند او را از قانتان بنویسند،و اگر دویست آیه بخواند او را از خاشعان بنویسند،و اگر سیصد آیه بخواند او را از رستگاران و فائزان بنویسند،و اگر پانصد آیه بخواند او را از جماعتی بنویسند که سعی بسیار در عبادت کرده باشند،و اگر

هزار آیه بخواند برای او قنطاری از نیکی بنویسند،که هر قنطاری پانزده هزار مثقال از طلا باشد،و هر مثقالی بیست و چهار قیراط باشد،و قیراط کوچکش مثل کوه احد باشد،و قیراط بزرگش مثل ما بین آسمان و زمین باشد ⁽¹⁾.

و از حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام منقول است،هرکه حرفی از کتاب خدا را گوش دهد بی‌آنکه بخواند،حق‌تعالی برای او حسنه‌ای بنویسد،و گناهی از او محو نماید،و درجه‌ای برای او بلند گرداند،و کسی که حرفی از قرآن را یاد گیرد حق‌تعالی ده حسنه برای او بنویسد،و ده سیّئه از او محو نماید،و ده درجه برای او بلند گرداند.

و فرمود:نمی‌گویم به هر آیه به او این ثواب می‌دهند،بلکه به هر حرفی از مانند «با»و«تا»هرکه حرفی از قرآن را در نماز نشسته بخواند،خداوند عالمیان پنجاه حسنه برای او ثبت نماید،و پنجاه گناه از او محو فرماید،و پنجاه درجه از برای او بلند گرداند،و هرکه حرفی را ایستاده در نماز بخواند حق‌تعالی صد حسنه برای او ثبت نماید،و صد سیّئه از او محو فرماید،و صد درجه برای او بلند گرداند،و کسی که قرآن را ختم نماید حق‌تعالی به او یک دعای مستجاب عطا فرماید از برای دنیا یا آخرت ⁽²⁾.

و حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام فرموده:اگر کسی به آیه‌ای از قرآن پناه برد از شرّ دشمنان،اگر از مشرق تا مغرب دشمن او باشند از شرّ همه ایمن گردد،اگر با یقین و اعتقاد بخواند ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:شخصی به حضرت

رسول صلّی اللّه علیه و آله شکایت نمود درد سینۀ خود را،حضرت فرمود که:به خواندن قرآن طلب شفا کن؛زیرا که حق‌تعالی می‌فرماید:قرآن شفای دردهائی است که در سینه‌هاست ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است:هرکه صد آیه بخواند از هر جای قرآن که باشد،و بعد از آن هفت مرتبه یا اللّه بگوید،اگر بر سنگی دعا کند خدا آن را بشکافد ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام منقول است:هرکه از بلیّه‌ای ترسد،و صد آیه بخواند از هر جای قرآن که خواهد،بعد از آن بگوید اللهمّ اکشف عنّی البلاء سه مرتبه،خدا آن بلا را دفع نماید ⁽³⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:هر چیزی را بهاری است،و بهار قرآن ماه مبارک رمضان است ⁽⁴⁾.

ساقیۀ دهم: در بیان فضیلت تلاوت از قرآن و نگاه داشتن قرآن است

از حضرت جعفر بن محمّد علیه السّلام منقول است:هرکه از مصحف تلاوت نماید از چشمش برخوردار شود،و عذاب پدر و مادرش را تخفیف دهند هرچند که کافر باشند ⁽⁵⁾.

و به روایت دیگر فرمود:دوست می‌دارم در خانه مصحفی باشد که حق‌تعالی به برکت آن مصحف شیاطین را از آن خانه دفع نماید ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:سه چیز است که به خدا شکایت خواهند کرد:مسجد خرابی که اهلش در آن نماز نکنند،و عالمی که در میان جهّال باشد و حرمتش را نگاه ندارند،و مصحفی که آویخته باشند و غبار بر آن نشسته باشد،و از آن تلاوت ننمایند ⁽²⁾.

و از اسحاق منقول است که به آن حضرت عرض نمود:من قرآن را حفظ دارم از حفظ بخوانم بهتر است یا نظر در مصحف کنم و بخوانم؟فرمود:از مصحف بخوان بهتر است،مگر نمی‌دانی که نظر کردن در قرآن عبادت است ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر فرمود:شش چیز است که مؤمن به آنها منتفع می‌شود بعد از مرگش فرزند صالحی که از برای او استغفار نماید،و مصحفی که از او بماند که دیگران تلاوت نمایند،و چاهی که از برای خدا بکند،و درختی که از برای خدا بنشاند،و صدقۀ آبی که جاری گرداند،و سنّت نیکوئی که بگذارد بعد از او مردم به آن سنّت عمل نمایند ⁽⁴⁾.

و در حدیث مناهی نبی صلّی اللّه علیه و آله وارد است که:نهی فرمود از این‌که قرآن را به آب دهن محو نمایند،یا به آب دهان بنویسند ⁽⁵⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:نظر کردن بر روی علی بن ابی طالب علیه السّلام

عبادت است،و نظر بر روی پدر و مادر به مهربانی و شفقت کردن عبادت است،و نظر به مصحف کردن عبادت است،و نظر به کعبه کردن عبادت است ⁽¹⁾.

ساقیۀ یازدهم: در بیان فضائل و فوائد بعضی از آیات و سوره کریمه قرآنی است

سورة الفاتحة: به سند معتبر منقول است که حضرت امام رضا علیه السّلام فرمود:بسم اللّه الرحمن الرحیم نزدیکتر است به اسم اعظم الهی از سیاهی چشم به سفیدی چشم ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه را علّتی عارض شود، در همان وقت هفت مرتبه سورۀ حمد را بخواند،اگر علّتش برطرف شد اکتفا نماید،و اگرنه هفتاد مرتبه بخواند،و من ضامنم از برای او عافیت را ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هرکه سورۀ حمد را بخواند، حق‌تعالی به عدد هر آیه که از آسمان نازل شده است ثواب به او کرامت فرماید ⁽⁴⁾.

و از حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام منقول است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:

خداوند عالمیان می‌فرماید:من قسمت کرده‌ام از سورۀ فاتحة الکتاب را میان خود و بندۀ خود،پس نصف آن سوره از من است،و نصف آن از بندۀ من است،و آنچه بنده در آن سوره سؤال می‌نماید به او عطا می‌فرمایم،چون می‌گوید بسم اللّه

الرحمن الرحیم،خدا می‌فرماید که:ابتدا کرده بندۀ من به نام من،و بر من لازم است که کارهای او را به اتمام رسانم،و در جمیع احوال بر او برکت فرستم.

پس چون بگوید الحمد للّه ربّ العالمین،حق‌تعالی فرماید:بندۀ من حمد من کرد،و دانست که نعمتها که نزد اوست همه از جانب من است،و بلاها که از او دور شده است همه به تطوّل و احسان من است،ای ملائکه شما را گواه می‌گیرم که از برای او اضافه کردم به نعمتهای دنیا نعمتهای آخرت را،و دلع کردم از او بلاهای آخرت را،چنانچه بلاهای دنیا را از او دفع کرده‌ام.و چون الرحمن الرحیم می‌گوید،حق‌تعالی می‌فرماید:بندۀ من برای من شهادت داد که من رحمان و رحیمم،ای ملائکه شما را گواه می‌گیرم که بهرۀ او را بسیار کردم،و نصیب او را از عطاهای خود عظیم گردانیدم.

و چون گوید مالک یوم الدین،خداوند عالم می‌فرماید:ای ملائکه گواه می‌گیرم شما را چنانچه اعتراف کرد که من مالک روز جزایم،من در روز حساب حساب او را آسان کنم،و از گناهانش درگذرم،و چون ایّاک نعبد گوید،حق جلّ و علا فرماید:

راست گفت بندۀ من مرا عبادت کرد،پس گواه می‌گیرم شما را که او را برای این عبادت ثوابی کرامت فرمایم که جمیع مخالفان او آرزوی منزل او نمایند.

و چون و ایّاک نستعین گوید،حق‌تعالی فرماید:بندۀ من به من استعانت جست،و التجا به من آورد،گواه می‌گیرم شما را که در جمیع امور او را اعانت نمایم،و در جمیع شداید به فریاد او رسم،و در روز بلاها و سختیها دست او را بگیرم،پس چون اهدنا الصراط المستقیم بگوید تا آخر سوره،حق‌تعالی فرماید:

آنچه از من طلبید به او کرامت کردم،و آنچه آرزو کرد به او عطا نمودم،و از آنچه

ترسید او را ایمن گردانیدم ⁽¹⁾.

و به سند دیگر منقول است که:سورۀ حمد را بر دردی هفتاد مرتبه نمی‌خوانند مگر آنکه آن درد ساکن می‌شود ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که اگر سورۀ حمد را بر میّتی هفتاد مرتبه بخوانند و روح به او برگردد عجب نخواهد بود ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است که:هرکه را سورۀ حمد عافیت ندهد او را هیچ‌چیز عافیت نمی‌دهد ⁽⁴⁾.

و ایضا منقول است که حضرت صادق علیه السّلام به بعضی از اصحاب خود که شکایت کرد از تب فرمود:بندهای پیراهنت را بگشا،و سر در گریبان کن اذان و اقامه بگو،و هفت مرتبه سورۀ حمد را بخوان،آن شخص چنان کرد شفا یافت ⁽⁵⁾.

و در حدیث دیگر منقول است که:شخصی از صداع شکایت کرد،حضرت فرمود:دست خود را بگذار بر موضعی که درد می‌کند،سوره حمد و آیة الکرسی را بخوان،و بگو اللّه أکبر اللّه أکبر،لا اله الاّ اللّه و اللّه أکبر،أجلّ و أکبر ممّا أخاف و أحذر،أعوذ باللّه من عرق نعار،و أعوذ باللّه من حرّ النار.

سورة البقرة و آل عمران: به سند معتبر از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورة البقره و آل عمران را بخواند،این دو سوره در قیامت بر او سایه افکنند مانند دو ابر یا دو عبا ⁽⁶⁾.

و به سند معتبر از حضرت علی بن الحسین علیه السّلام منقول است حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:هرکه چهار آیه از اوّل سورۀ بقره و آیة الکرسی تا العلیّ العظیم،با دو آیه بعد از آن،و سه آیه آخر سورۀ بقره را بخواند،بدی در خود و در مالش نبیند،و شیطان به نزدیک او نیاید،و قرآن را فراموش نکند ⁽¹⁾.

و از حضرت امام رضا علیه السّلام منقول است:هرکه آیة الکرسی را در وقت خواب بخواند از فالج ایمن گردد،و هرکه بعد از نماز بخواند هیچ صاحب نیشی به او ضرر نرساند ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه یک مرتبه آیة الکرسی بخواند،حق‌تعالی از او برگرداند هزار بلا از بلاهای دنیا،و هزار بلا از بلاهای آخرت را که سهل‌ترین بلاهای دنیا فقر و احتیاج باشد،و کمترین بلاهای آخرت عذاب قبر باشد ⁽³⁾.

و منقول است که ابوذر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله پرسید:کدام آیه عظیم‌ترین آیاتی است که بر تو نازل گردیده است؟فرمود:آیة الکرسی ⁽⁴⁾.

و به سند دیگر منقول است که:شخصی به حضرت صادق علیه السّلام از تب شکایت کرد،حضرت فرمود:آیة الکرسی را در ظرفی بنویس،و به آب حل کن و بخور ⁽⁵⁾.

و از حضرت امام موسی علیه السّلام منقول است که:یکی از پدرانم شنید کسی سورۀ فاتحه می‌خواند،فرمود:شکر خدا کرد و مزد یافت،بعد از آن شنید که قل هو اللّه

أحد می‌خواند،فرمود:ایمان آورد و ایمن شد،بعد از آن شنید سورۀ انا انزلناه می‌خواند،فرمود:تصدیق پیغمبر کرد آمرزیده شد،بعد از آن شنید آیة الکرسی می‌خواند،فرمود به‌به نازل شد برات بیزاری این مرد از جهنّم ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است:کسی که چشمش آزاری داشته باشد آیة الکرسی بخواند و در خاطر خود قرار دهد برطرف می‌شود به توفیق الهی عافیت می‌یابد انشاء اللّه،و هرکه پیش از طلوع آفتاب یازده مرتبه سورۀ قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ و یازده مرتبه سورۀ إِنّا أَنْزَلْناهُ و یازده مرتبه آیة الکرسی بخواند خدا مالش را از تلف حفظ نماید،و چون کسی خواهد از خانه بیرون رود چند آیۀ آل عمران را یعنی إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ تا آخر سوره با آیة الکرسی و سورۀ إِنّا أَنْزَلْناهُ و سورۀ حمد بخواند که موجب قضای حاجتهای دنیا و آخرت می‌گردد ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام رضا علیه السّلام منقول است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:هرکه صد مرتبه آیة الکرسی بخواند،چنان باشد که مدّت حیات خود عبادت کرده باشد ⁽³⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است که:حق‌تعالی فرمود:به تو و امّت تو گنجی از گنجهای عرش خود را کرامت کرده‌ام،فاتحة الکتاب و خاتمۀ سورۀ بقره یعنی آمن الرسول تا آخر سوره ⁽⁴⁾.

و از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است فرمود:گمان ندارم کسی در اسلام

عقلش کامل شده باشد و شبی بدون خواند آیة الکرسی بسر آورد،بعد از آن فرمود:اگر بدانید چه فضیلت دارد هیچ‌وقت آن را ترک نمی‌کنید،به درستی که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله مرا خبر داد که آیة الکرسی را از گنج زیر عرش به من کرامت کرده‌اند،و به پیغمبر دیگر چنین کرامتی نداده بودند،بعد از آن حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:از آن روز که این را از حضرت شنیده‌ام تا حال یک شب ترک آن نکرده‌ام،سه مرتبه می‌خوانم در هر شبی یک مرتبه بعد از نماز خفتن پیش از نافله ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هرکه بعد از نماز واجب آیة الکرسی بخواند تا وقت نماز دیگر در امان خدا باشد ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر منقول است که فرمود:یا علی بر تو باشد به تلاوت آیة الکرسی بعد از نماز فریضه،به درستی که محافظت و مداومت نمی‌نماید بر خواندن آن مگر پیغمبری یا صدیقی یا شهیدی ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است:چون حق‌تعالی امر فرمود که سورۀ فاتحه و آیۀ شهد اللّه و آیة الکرسی و قل اللهمّ مالک الملک را به زمین آورند،ایشان در عرش الهی درآویختند،و گفتند:پروردگارا ما را به کجا می‌فرستی،به نزد اهل خطاها و گناهان می‌فرستی،حق‌تعالی وحی فرمود به ایشان که:بروید به زمین به عزّت و جلال خود قسم می‌خورم هرکه از آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله و شیعیان ایشان شماها را تلاوت نمایند بعد از نمازهای واجب،البتّه به سوی او نظر نمایم به نظر مخفی خود،یعنی الطاف خاصّۀ خود را شامل حال او گردانم هر روز

هفتاد نظر،و در هر نظر کردنی هفتاد حاجت او را برآورم،و توبۀ او را قبول کنم هرچند معصیت بسیار کرده باشند ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام علی نقی علیه السّلام منقول است که اشجع سلمی به حضرت صادق علیه السّلام گفت:بسیار سفر می‌کنم،و در بیابانهای مخوف واقع می‌شوم، می‌خواهم چیزی تعلیم من فرمائی که موجب ایمنی من گردد،حضرت فرمود:

هرگاه خوف بر تو غالب گردد دست راست خود را بر بالای سر خود بگذار و به آواز بلند این آیه را بخوان أَ فَغَیْرَ دِینِ اللّهِ یَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ ⁽²⁾اشجع گفت:چون به سفر رفتم به وادی رسیدم که می‌گفتند:جن در آنجا بسیار است،ناگاه شنیدم شخصی می‌گوید:بگیریدش:من آیه را خواندم،دیگری گفت:چگونه بگیریمش و حال آنکه پناه به آیۀ طیّبه برد ⁽³⁾.

سورة النساء: از امیر المؤمنین منقول است:هرکه سورۀ نساء را در هر جمعه بخواند،از ضغطه یعنی فشار قبر ایمن گردد ⁽⁴⁾.

سورة المائدة: به سند معتبر از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ مائده را در هر روز پنج‌شنبه بخواند،ایمانش به ظلم و گناه آلوده نشود،و هرگز به خدا مشرک نشود ⁽⁵⁾.

سورة انعام: به سند معتبر از امام صادق علیه السّلام منقول است:سورۀ انعام یک دفعه نازل شد،و هفتاد هزار ملک آن را مشایعت کردند تا نزد حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله

آوردند،پس این سوره را تعظیم نمائید و بزرگ دارید،که اسم اعظم الهی در هفتاد موضع این سوره هست،و اگر مردم بدانند در قرائتش چه فضیلت و ثواب هست هرگز ترک ننمایند قرائتش را ⁽¹⁾.

و از عبد اللّه بن عباس منقول است:کسی که سورۀ انعام را هر شب بخواند،در روز قیامت از جملۀ ایمنان باشد،و به دیدۀ خود هرگز جهنّم را نبیند ⁽²⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام رضا علیه السّلام منقول است که:سورۀ انعام را یک دفعه نازل ساختند،و هفتاد هزار ملک مشایعت آن کردند،و آواز بلند کرده بودند به تسبیح و تکبیر و تهلیل تا نزد حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله آوردند پس هرکه این سوره را بخواند آن هفتاد هزار ملک تسبیح بگویند از برای او تا روز قیامت ⁽³⁾.

و از امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:اگر علّتی داشته باشی که خوف هلاک از آن داشته باشی،سورۀ انعام را بخوان که مکروهی به تو نمی‌رسد از آن علّت ⁽⁴⁾.

سورة الاعراف: به سند معتبر از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ اعراف را در هر ماه بخواند،در روز قیامت از جملۀ جماعتی باشد از دوستان خدا که حق‌تعالی در شأن ایشان فرموده است که خوفی بر ایشان نیست و اندوهناک نمی‌شوند،و اگر در هر جمعه بخواند او را در قیامت حساب نکنند،و به درستی که آیات محکمات در آن بسیار است،پس قرائت این سوره را ترک منمائید که گواهی می‌دهد در قیامت برای کسی که آن را خوانده باشد ⁽⁵⁾.

و به سند معتبر از اصبغ بن نباته منقول است که:روزی حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:به حقّ خداوندی که محمّد را به راستی فرستاده است،و اهل بیتش را گرامی داشته است،آنچه مردم طلب نمایند از حرزها برای حفظ از سوختن یا غرق شدن یا دزدی یا گریختن چهارپا یا کنیز و غلام البتّه در قرآن هست، پس هرکه خواهد از من سؤال نماید.

پس شخصی برخاست و گفت:یا امیر المؤمنین چیزی را از قرآن به من تعلیم نما که مرا ایمن گرداند از سوختن و غرق شدن،فرمود:این دو آیه را بخوان إِنَّ وَلِیِّیَ اللّهُ الَّذِی نَزَّلَ الْکِتابَ وَ هُوَ یَتَوَلَّی الصّالِحِینَ ⁽¹⁾وَ ما قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ السَّماواتُ مَطْوِیّاتٌ بِیَمِینِهِ سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمّا یُشْرِکُونَ ⁽²⁾هرکه این دو آیه را بخواند از سوختن و غرق شدن ایمن شود،پس شخصی خواند و آتش در خانه‌های همسایگان او افتاد او سالم ماند و به خانۀ او آتش نیفتاد.

شخصی دیگر برخاست،و گفت:یا امیر المؤمنین چهارپائی دارم چموشی می‌کند و من از او می‌ترسم،حضرت فرمود:در گوش راستش این آیه را بخوان وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ ⁽³⁾آن شخص چنین کرد چهارپایش نرم و هموار شد.

شخصی دیگر برخاست،و گفت:یا امیر المؤمنین در آن زمین که من می‌باشم حیوانات درنده بسیارند،و به خانۀ من داخل می‌شوند،و تا حیوان را ضایع نکنند بدر نمی‌روند،حضرت فرمود که:این دو آیه را بخوان لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ

أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُفٌ رَحِیمٌ* فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ ⁽¹⁾آن مرد این دو آیه را خواند،دیگر درنده‌ها به خانه‌اش نیامدند.

شخصی دیگر برخاست،و گفت:یا امیر المؤمنین در شکم من صفرائی بهم رسیده است،آیتی هست که موجب شفا گردد،حضرت فرمود:بلی بی‌آنکه دینار و درهمی خرج کنی،بر شکم خود آیة الکرسی بنویس و بشور آن آب را بخور،که این ذخیره باشد در شکم تو،و باعث شفا می‌گردد به قدرت الهی.

شخصی دیگر برخاست،و گفت:یا امیر المؤمنین برای گمشده چیزی بفرما، حضرت فرمود:دو رکعت نماز بگذار،و در هر رکعت سورۀ یاسین بخوان،و بعد از آن بگو یا هادی الضالّة ردّ علیّ ضالّتی،آن مرد چنین کرد،حق‌تعالی گم شده‌اش را به او برگردانید.

پس شخص دیگر برخاست،و گفت:یا امیر المؤمنین بنده‌ای از من گریخته است،فرمود:این آیه را بخوان أَوْ کَظُلُماتٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ یَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ یَدَهُ لَمْ یَکَدْ یَراها وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ ⁽²⁾چون این آیه را خواند غلامش برگشت.

پس شخص دیگر برخاست و گفت:یا امیر المؤمنین حرزی برای دزدی بفرما که دزد مال مرا بسیار می‌برد در شب،حضرت فرمود:چون به میان رختخواب می‌روی این دو آیه را بخوان قُلِ ادْعُوا اللّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ تا آخر سورۀ بنی اسرائیل،بعد از آن حضرت فرمود:کسی که شب تنها در بیابانی باشد،و آیه

سخره إِنَّ رَبَّکُمُ اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ -تا- تَبارَکَ اللّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ بخواند ملائکه او را محافظت و حراست نمایند و شیاطین از او دور شوند.

شخصی این را شنید،و شبی به ده خرابی افتاد،شب در آنجا ماند و فراموش کرد که این آیه را بخواند،چون خوابید دو شیطان آمدند و یکی دهانش را گرفت رفیقش به او گفت که:دست از او بردار و او را مهلت ده،چون دست برداشت آن مرد بیدار شد و آیه سخره را خواند،آن شیطان که دهانش را گرفته بود به دیگری گفت:من دست برداشتم و آیه را خواند خدا بینی تو را به خاک مالد،الحال حراست و نگهبانیش بکن تا صبح،و چون صبح شد به خدمت حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام آمد و گفت:در سخن تو شفا و راستی دیدم،و حال شب خود را نقل کرد بعد از طلوع آفتاب به آن محلّی که شب خوابیده بود برگشت اثر موی شیطان بر زمین ظاهر بود که موی خود را بر خاک کشیده و رفته بود ⁽¹⁾.

سورة الأنفال و سورة البرائة: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ انفال و سورۀ توبه را در هر ماه بخواند،هرگز نفاق بر او راه نیابد،و از شیعۀ حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام باشد ⁽²⁾.

سورة یونس: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ یونس را هر دو ماه یا سه ماه یک‌بار بخواند،بیم آن نیست که از جملۀ جاهلان گردد،و در قیامت از جملۀ مقرّبان باشد ⁽³⁾.

سورة هود: از امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ هود را در هر جمعه بخواند،حق‌تعالی او را در قیامت در زمرۀ پیغمبران مبعوث گرداند،و در قیامت

گناهی از او ظاهر نشود ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است:هرکه از غرق ترسد این آیات را بخواند بِسْمِ اللّهِ مَجْراها وَ مُرْساها إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ ⁽²⁾بسم اللّه الملک الحقّ المبین وَ ما قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ السَّماواتُ مَطْوِیّاتٌ بِیَمِینِهِ سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمّا یُشْرِکُونَ ⁽³⁾⁽⁴⁾.

سورة یوسف: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ یوسف را بخواند در هر روز یا در هر شب،چون در قیامت مبعوث شود جمال او مانند جمال حضرت یوسف باشد،و در آن روز به او فزعی و خوفی نرسد،و از همسایگان بندگان صالح خدا باشد ⁽⁵⁾.

سورة الرعد: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه بسیار سورۀ رعد را بخواند،هرگز صاعقه‌ای به او نرسد اگرچه ناصبی باشد،و اگر مؤمن باشد خدا او را داخل بهشت گرداند بی‌حساب،و شفاعت او را قبول فرماید در اهل بیت و برادران مؤمنش ⁽⁶⁾.

سورة ابراهیم و سورة حجر: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ ابراهیم و سورۀ حجر را در دو رکعت نماز در هر جمعه بخواند،هرگز به او فقر و دیوانگی و بلیّه عظیمی نرسد ⁽⁷⁾.

سورة نحل: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ نحل را در هر ماه بخواند،در دنیا به قرض مبتلا نشود،و هفتاد نوع از بلا از او دور گردد که سهل‌تر آنها دیوانگی و خوره و پیسی باشد،و مسکن او در جنّت عدن باشد که در میان بهشت ها واقع است ⁽¹⁾.

سورة بنی اسرائیل: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ بنی اسرائیل را در هر شب جمعه بخواند،نمیرد تا قائم آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله را دریابد،و از اصحاب او باشد ⁽²⁾.

و منقول است که عمر بن حنظله به حضرت صادق علیه السّلام شکایت نمود از صداع حضرت فرمود:دست بر بالای سرت بگذار،و این دو آیه را بخوان قُلْ لَوْ کانَ مَعَهُ آلِهَةٌ کَما یَقُولُونَ إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً ⁽³⁾وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلی ما أَنْزَلَ اللّهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ رَأَیْتَ الْمُنافِقِینَ یَصُدُّونَ عَنْکَ صُدُوداً ⁽⁴⁾⁽⁵⁾.

سورة الکهف: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ کهف را در هر شب جمعه بخواند،نمیرد مگر شهید،و خدا او را در زمرۀ شهدا محشور گرداند،و در قیامت با شهیدان بایستد ⁽⁶⁾.

و به سند معتبر از آن حضرت منقول است:هرکه سورۀ کهف را در شب جمعه بخواند،کفّارۀ گناهانی باشد که جمعه تا جمعه کرده است ⁽⁷⁾.

و در روایت دیگر وارد شده است که:کسی که در روز جمعه بعد از نماز ظهر و عصر بخواند همین ثواب داشته باشد ⁽¹⁾.

و از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هرکه آیۀ قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ را تا آخر سوره بخواند در وقت خواب از خوابگاه او تا کعبه نوری ساطع گردد که میان او پر باشد از ملائکه،و استغفار از برای او کنند تا صبح ⁽²⁾.

و در حدیث دیگر از حضرت صادق علیه السّلام وارد شده است:هرکه این آیه را در وقت خواب بخواند در هر وقت که خواهد بیدار شود ⁽³⁾.

سورة مریم: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه مداومت نماید بر سورۀ مریم،نمیرد تا آنچه خواهد در خود و مال و فرزند ببیند،و در آخرت به او بدهند مثل ملکی که حضرت سلیمان علیه السّلام در دنیا داشته است ⁽⁴⁾.

سورة طه: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:ترک مکنید سورۀ طه را که خدا این سوره را دوست می‌دارد،و هرکه این سوره را می‌خواند دوست می‌دارد،و کسی که بر قرائتش مداومت نماید حق‌تعالی در قیامت نامه‌اش را به دست راستش دهد،و او را بر گناهانی که در اسلام کرده حساب کنند،و در آخرت آن‌قدر مزد به او عطا فرماید که او راضی شود ⁽⁵⁾.

سورة الأنبیاء: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است هرکه سورۀ انبیا را بخواند از روی محبّت و خواهش،در باغستانهای بهشت با همۀ پیغمبران رفاقت کند،و در

دنیا در نظر مردم با هیبت باشد ⁽¹⁾.

سورة الحج: از حضرت صادق علیه السّلام مروی است:هرکه سورۀ حج را در هر سه روز یک مرتبه بخواند،در آن سال توفیق حج بیابد،و اگر در آن سفر بمیرد داخل بهشت شود،راوی پرسید که:اگر سنّی باشد چون است؟فرمود که:عذابش تخفیف می‌یابد ⁽²⁾.

سورة المؤمنون: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه در هر جمعه سورۀ مؤمنین را بخواند،حق‌تعالی خاتمۀ او را به خیر گرداند،و در فردوس اعلا منزلش با منزل پیغمبران باشد ⁽³⁾.

سورة النور: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است فرمود:حفظ نمائید اموال و فروج خود را از حرام به تلاوت کردن سورۀ نور،و به این سوره زنان خود را نیز از حرام حفظ نمائید،به درستی که هرکه این سوره را در هر شب یا در هر روز مداومت نماید،هیچ‌یک از اهل خانۀ او زنا نکند تا او بمیرد،و چون بمیرد هفتاد هزار ملک تا قبر او را مشایعت نمایند،و از برای او دعا کنند و استغفار نمایند تا به قبرش گذارند ⁽⁴⁾.

و به سند معتبر منقول است که:شخصی از وجع و ضعف چشم به حضرت امام موسی علیه السّلام شکایت نمود،حضرت فرمود:آیۀ نور را سه مرتبه در جامی بنویس، پس آن را بشور در شیشه‌ای ضبط کن و مکرّر به دیده بکش،راوی گفت که:صد

میل کمتر کشیدم که دیده‌ام صحیح‌تر از اوّل شد ⁽¹⁾.

سورة الفرقان: از امام موسی علیه السّلام منقول است که:ترک مکن تلاوت سوره فرقان را،به درستی که هرکه در هر شب این سوره را بخواند حق‌تعالی او را حساب و عذاب نکند،و منزلش در فردوس اعلا باشد ⁽²⁾.

سورة الطواسین: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سه طس را در هر شب جمعه بخواند،از اولیا و دوستان خدا باشد،و در حفظ و حراست الهی باشد،و در دنیا فقر و بدحالی به او نرسد،و در آخرت از بهشت به او آن‌قدر بدهند که راضی شود،و زیاده از رضای او به او عطا فرمایند،و حق‌تعالی صد زن از حور العین به او کرامت فرماید ⁽³⁾.

سورة العنکبوت و الروم: به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:

هرکه سورۀ عنکبوت و روم را در شب بیست و سوّم ماه مبارک رمضان بخواند،و اللّه که اهل بهشت است،و در این حکم استثنا نمی‌کنم،و نمی‌ترسم که خدا در این قسم بر من گناهی بنویسد،و این دو سوره را نزد حق‌تعالی منزلت عظیم هست ⁽⁴⁾.

سورة لقمان: از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ لقمان را در شب بخواند،حق‌تعالی در آن شب ملکی چند موکّل گرداند که بر او که او را از شیطان و لشکرهایش حفظ کنند تا صبح،و اگر در روز بخواند او را از شیطان و لشکرهایش حفظ نماید تا شب ⁽⁵⁾.

سورة السجدة: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است هرکه سورۀ سجده را در هر شب جمعه بخواند،حق‌تعالی نامه‌اش را به دست راست او دهد،و او را حساب نفرماید هرچند گناه کار شد،و در بهشت از رفقای محمّد صلّی اللّه علیه و آله و اهل بیت او صلوات اللّه علیهم بوده باشد ⁽¹⁾.

سورة الأحزاب: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ احزاب را بسیار تلاوت نماید،در قیامت در جوار حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله باشد،بعد از آن فرمود:در سورۀ احزاب فضایح بسیاری از مردان و زنان قریش و غیر ایشان بود،و درازتر از سورۀ بقره بود،و لیکن کم کردند و تحریف دادند ⁽²⁾.

سورة سبأ و فاطر: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ سبا و سورۀ فاطر را در شب بخواند،در آن شب در حفظ الهی باشد،و اگر در روز بخواند در آن روز مکروهی به او نرسد،و حق‌تعالی از خیر دنیا و آخرت آن‌قدر به او کرامت فرماید که در خاطرش خطور نکرده باشد،و آرزویش به آن نرسیده باشد ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام موسی علیه السّلام منقول است:هرکه در وقت خواب این آیه را بخواند إِنَّ اللّهَ یُمْسِکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَکَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ کانَ حَلِیماً غَفُوراً ⁽⁴⁾خانه بر سرش خراب نشود ⁽⁵⁾.

و به سند دیگر منقول است که:شخصی از اهل مرو به حضرت صادق علیه السّلام شکایت نمود از درد سر،حضرت فرمود:نزدیک بیا،پس دست بر سر او

گذاشتند،و آیه بالا را خواندند «إِنَّ اللّهَ یُمْسِکُ» تا آخر ⁽¹⁾.

سورة یس: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:هر چیز را قلبی است،و قلب قرآن سورۀ یس است،هرکه این سوره را در روز پیش از شام بخواند در آن روز از بلاها محفوظ باشد،و خدا او را روزی فراوان عطا فرماید تا شام،و کسی که در شب پیش از خواب بخواند،حق‌تعالی هزار ملک را به او موکّل گرداند که او را از شرّ هر شیطان مردودی و هر آفتی حفظ نمایند،و اگر در آن روز بمیرد حق‌تعالی او را داخل بهشت گرداند،و در غسل او سی هزار ملک حاضر شوند که استغفار از برای او کنند،و مشایعت او نمایند تا قبرش با استغفار،و چون در لحدش گذارند آن ملائکه را در میان قبرش ساکن گرداند،و عبادت الهی کنند،و ثواب عبادت ایشان از او باشد،و قبرش را فراخ کنند تا چشم کار کند،و او را ایمن گردانند از فشار قبر، و پیوسته از قبر او نور ساطع باشد تا اطراف آسمان؛تا وقتی که از قبر بیرون آید.

پس چون حق‌تعالی او را از قبر بیرون آورد،آن سی هزار ملک با او باشند،و مشایعت او نمایند،و با او سخن گویند،و بر رویش خنده کنند،و به هر چیزی او را بشارت دهند تا او را از صراط و میزان بگذرانند،و او را در مقام قرب به محلّی بدارند که هیچ خلقی قربش از او بیشتر نباشد،مگر ملائکۀ مقرّب و پیغمبران مرسل،و او با پیغمبران بایستد نزد حق‌تعالی.

و هنگامی که مردم اندوه داشته باشند او اندوه نداشته باشد،و در حالتی که مردم جزع نمایند او جزع نکند،پس پروردگار عالم به او خطاب فرماید:ای بندۀ من هرکه را خواهی شفاعت کن که شفاعت تو را قبول می‌نمایم،و هر سؤالی که خواهی از من بکن که سؤالت را رد نمی‌کنم،پس او شفاعت کند و خدا قبول

نماید،و او سؤال کند و خدا عطا فرماید،و دیگران را حساب کنند و او را حساب نکنند،و با دیگران در مقام حسابش باز ندارند،و مذلّت و خواری در آن صحرا به او نرسد،و به هیچ گناهی از گناهان او را نگیرند،پس نامۀ خود را بگیرد و به جانب بهشت روان شود،پس مردم تعجّب کنند که سبحان اللّه این بنده را هیچ گناهی نبوده،و از رفیقان پیغمبر آخرالزمان صلّی اللّه علیه و آله باشد ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه در عمر خود یک مرتبه سورۀ یس بخواند،حق‌تعالی به عدد هر خلقی که در دنیاست،و هر خلقی که در آخرت است،و هر خلقی که در آسمان است،به عدد هریک از ایشان دو هزار حسنه از برای او بنویسد،و دو هزار گناه از او محو فرماید:و به فقر و قرض و خانه فرود آمدن و به تعب و مشقّت و دیوانگی و خوره و وسواس و دردهای ضرر رساننده مبتلا نشود،و حق‌تعالی سکرات و اهوال مرگ را از او تخفیف دهد،و خود قبض روح او نماید،و ضامن شود از برای او فراخی روزی را،و در قیامت او را شاد گرداند،و چندان ثواب به او کرامت فرماید که او راضی شود،و حق‌تعالی فرماید به ملائکۀ آسمانها و زمین که:من از فلان بنده راضی شدم برای او استغفار نمائید ⁽²⁾.

و به سند دیگر منقول است که:شخصی به خدمت حضرت امام رضا علیه السّلام از بواسیر شکایت نمود،حضرت فرمود:یس را با عسل بنویس و حل کن و بخور ⁽³⁾.

و در حدیث دیگر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:از برای دفع لکهای

سفید و برص که در بدن به هم رسد سورۀ یس را به عسل بنویسند و بیاشامند ⁽¹⁾.

سورة الصافّات: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ صافّات را در هر روز جمعه بخواند،پیوسته از جمیع آفتها و بلاها محفوظ باشد،و در دنیا روزیش فراخ باشد،و به بدن و مال و فرزندانش مکروهی نرسد،نه از شیطان مردودی و نه از جبّار معاندی،و اگر در آن روز و در آن شب بمیرد حق‌تعالی او را شهید بمیراند، و شهید مبعوث کند،و با شهیدان او را داخل بهشت گرداند،و در درجۀ شهیدان او را جا دهد ⁽²⁾.

و به سند معتبر از سلیمان جعفری منقول است که:حضرت امام موسی علیه السّلام به فرزند خود قاسم فرمود:برخیز ای فرزند و بر بالای سر برادرت سورۀ «وَ الصَّافّاتِ صَفًّا» را بخوان تا تمام کنی،او شروع به خواندن کرد چون به آیه أَ هُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنا رسید قبض روحش شد،چون جامه بر روی میّت کشیدند و بیرون آمدند،یعقوب بن جعفر به حضرت عرض کرد:ما چنین می‌دانستیم که برای آسانی جان کندن سورۀ یس می‌باید خواند،شما فرمودید و الصافّات بخوان، حضرت فرمود:و الصافّات را بر سر هرکس که به شدّت جان کندن گرفتار باشد بخوانند حق‌تعالی راحتش را نزدیک می‌گرداند ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت امیر المؤمنین صلوات اللّه علیه منقول است:هرکه از گزیدن عقرب ترسد این آیه را بخواند سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی الْعالَمِینَ* إِنّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ* إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِینَ ⁽⁴⁾.

و به سند معتبر از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است:کسی که خواهد او را در قیامت اجر وافی و ثوابی کامل بدهند،بعد از هر نماز این آیه را بخواند سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمّا یَصِفُونَ* وَ سَلامٌ عَلَی الْمُرْسَلِینَ* وَ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ ⁽¹⁾.

و در حدیث دیگر وارد شده است:از هر مجلسی که برخیزند این آیه را بخوانند کفارۀ گناهان اهل آن مجلس می‌گردد ⁽²⁾.

سورة ص: از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه سوره ص را در شب جمعه بخواند،حق‌تعالی از خیر دنیا و آخرت آن‌قدر به او عطا فرماید که به احدی از خلق عطا نفرموده باشد،مگر به پیغمبر مرسلی یا ملک مقرّبی،و او را داخل بهشت گرداند،و هرکه را او خواهد از اهل خانه‌اش حتّی خادم که او را خدمت می‌کرده است ⁽³⁾.

سورة الزمر: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ زمر را بخواند، حق‌تعالی شرف دنیا و آخرت به او کرامت فرماید،و او را عزیز گرداند بی‌مال و خویشان،به حدّی که هرکه او را بیند از او مهابتی در دلش به هم رسد،و بدنش را بر آتش جهنّم حرام گرداند،و در بهشت از برای او هزار شهر بنا کند که در هر شهری هزار قصر باشد،و در هر قصری صد حوریّه،و از چشمه‌ها و حوران و درختان و میوه‌ها آنچه در قرآن وصف فرموده به او کرامت فرماید ⁽⁴⁾.

سورة المؤمن: از امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ حم مؤمن را در هر شب بخواند،خدا گناهان گذشته و آیندۀ او را بیامرزد،و ایمان را از او سلب

ننماید،و آخرت او را بهتر از دنیا گرداند برای او ⁽¹⁾.

سورة السجدة: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ حم سجده را بخواند،حق‌تعالی در قیامت او را نوری عطا فرماید آن‌قدر که چشم کار کند،و او را سرور و شادی در آن روز کرامت فرماید،و در دنیا به حالی باشد که دیگران آرزوی حال او کنند ⁽²⁾.

سورة الشوری: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه مداومت نماید بر تلاوت سورۀ حم عسق،چون در قیامت مبعوث شود روی او مانند برف سفید باشد،و مانند آفتاب نورانی باشد،و چون به نزد عرش آید حق‌تعالی فرماید:ای بندۀ مؤمن مداومت نمودی بر قرائت حم عسق و نمی‌دانستی چه ثواب دارد،اگر منزلت آن سوره و ثوابش را می‌دانستی هرگز از خواندن آن ملول نمی‌شدی،و اکنون جزای خود را خواهی دانست،ای ملائکه او را داخل بهشت گردانید،و از برای او قصری مقرّر ساخته‌ام از یاقوت سرخ،و درها و کنگره‌ها و درجه‌هایش از یاقوت سرخ است،و از لطافت از اندرون بیرون را می‌توان دید،و از بیرون اندرون را می‌توان دید،و در آن قصر دختران باکرۀ جوان از حورالعین و هزار کنیز و هزار غلام از پسران گوشواره در گوش پیوسته در حسن پاینده به او عطا کرده‌ام ⁽³⁾.

سورة الزخرف: از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه مداومت نماید بر قرائت سورۀ حم زخرف،خدا او را در قبر از جانوران زمین و از فشار قبر ایمن گرداند،و چون او را به مقام حساب بیاورند آن سوره بیاید و به امر الهی او را

داخل بهشت گرداند ⁽¹⁾.

سورة الدخان: از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ دخان را در نمازهای واجب و سنّت بخواند،حق‌تعالی او را در زمرۀ ایمنان مبعوث گرداند، و او را در سایۀ عرش خود جا دهد،و حساب او را آسان کند،و نامۀ او را به دست راست او دهد ⁽²⁾.

و به سند معتبر منقول است:شخصی به حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام عرض نمود چگونه شب قدر را بشناسم؟فرمود:چون ماه رمضان بیاید هر شب صد مرتبه سورۀ دخان را بخوان،و چون شب بیست و سوّم شود تصدیق خواهی کرد به آنچه سؤال نمودی ⁽³⁾.

سورة الجاثیة: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ جاثیه را بخواند، ثوابش آن است که جهنّم را نبیند،و آواز و خروشش را نشنود،و با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بوده باشد ⁽⁴⁾.

سورة أحقاف: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه در هر شب یا هر جمعه سورۀ احقاف را بخواند،در دنیا خوفی به او نرسد،و از فزع روز قیامت ایمن گردد ⁽⁵⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:سوره‌های حم ریاحین بهشتند،پس چون توفیق خواندن آنها بیابید خدا را حمد و شکر و سپاس بسیار کنید که توفیق

تلاوت آنها به شما کرامت فرموده است،به درستی که بنده‌ای که از خواب برخیزد و در نماز حم بخواند،از دهانش نسیمی خوشبوتر از مشک خوش‌بو و عنبر بیرون آید،و حق‌تعالی رحم می‌کند تلاوت‌کننده و خوانندۀ این سوره‌ها را،و رحم می‌کند همسایگان و آشنایان و مصاحبان و خویشان او را در قیامت و عرش و کرسی،و ملائکۀ مقرّب از برای او استغفار می‌نمایند ⁽¹⁾.

سورة محمّد صلّی اللّه علیه و آله: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ الذین کفروا را بخواند گناه نکند،و در دین خود هرگز شک بهم نرساند،و به فقر هرگز مبتلا نشود، و هرگز از پادشاهی خوفی به او نرسد،و همیشه از شکّ و کفر محفوظ باشد تا بمیرد،و چون بمیرد حق‌تعالی هزار ملک به قبر او فرستد که نماز کنند،و ثواب نماز ایشان از او باشد،و چون از قبر بیرون آید آن هزار ملک او را مشایعت نمایند تا او را به محلّ ایمنان از خوفهای قیامت بدارند،و در امان خدا و رسول باشد ⁽²⁾.

سورة الفتح: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:حفظ نمائید اموال و زنان و بنده‌های خود را به خواندن سورۀ انا فتحنا،البتّه کسی که بر خواندن این سوره مداومت نماید در روز قیامت منادی از جانب ربّ العزّه او را ندائی کند که همۀ خلایق بشنوند که:تو از بندگان مخلص مائی،ای ملائکه او را ملحق گردانید به بندگان شایستۀ من،و او را داخل بهشت کنید،و از شراب سر به مهر بهشت که به کافور ممزوج است به او بخورانید ⁽³⁾.

سورة الحجرات: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ حجرات را بخواند در هر شبی یا در هر روزی،در بهشت از جماعتی باشد که به زیارت رسول صلّی اللّه علیه و آله

مشرّف می‌شوند ⁽¹⁾.

سورة ق: از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه مداومت نماید سوره ق را در نمازهای واجب و سنّت،خدا روزی او را فراخ گرداند،و نامه‌اش را به دست راست او دهد،و او را حساب آسان بکند ⁽²⁾.

سورة الذاریات: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ ذاریات را در روز یا در شب بخواند،خدا امر معیشت او را به اصلاح آورد،و وسعت دهد روزی او را، و منوّر گرداند قبر او را به چراغی که نور بخشد تا روز قیامت ⁽³⁾.

سورة الطور: از امام محمّد باقر علیه السّلام و امام جعفر صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ طور را بخواند،حق‌تعالی خیر دنیا و آخرت را برای او جمع نماید ⁽⁴⁾.

سورة النجم: از حضرت از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ نجم را در هر شب یا در هر روز بخواند،در میان مردم به خیر و نام نیک تعیّش نماید،و گناهانش آمرزیده شود،و محبوب دلهای مردم گردد ⁽⁵⁾.

سورة اقتربت: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ اقتربت الساعة را بخواند،چون از قبر بیرون آید بر ناقه‌ای از ناقه‌های بهشت سوار شود ⁽⁶⁾.

سورة الرحمن: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:ترک مکنید قرائت سورۀ رحمان را و خواندن آن را در نماز،به درستی که این سوره در دل منافقان قرار نمی‌گیرد،و حق‌تعالی این سوره را در روز قیامت به بهترین صورتها در نهایت

خوشبوئی به صحرای محشر حاضر می‌گرداند،و می‌آید در محلّ قرب و کرامت می‌ایستد،حق‌تعالی به او خطاب می‌فرماید که:کی در زندگانی دنیا تو را در نماز می‌خواند،و مداومت می‌نمود خواندن تو را؟می‌گوید:خداوندا فلان و فلان، پس حق‌تعالی روهای ایشان را سفید می‌گرداند،و می‌فرماید:هرکه را خواهید شفاعت نمائید،ایشان آن‌قدر که خواهند شفاعت می‌نمایند،پس به ایشان می‌گویند:داخل بهشت شوید و در هرجا که خواهید ساکن شوید ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از آن حضرت منقول است که:مستحبّ است بعد از نماز صبح در روز جمعه سورۀ الرحمن را بخوانی،و هر مرتبه که بگوئی فبأیّ آلاء ربّکما تکذّبان،بگوئی لا بشیء من آلائک ربّ اکذب ⁽²⁾.

و در حدیث معتبر دیگر فرمود:هرکه سورۀ الرحمن را بخواند،در هر مرتبه که بگوید فبأیّ آلاء ربّکما تکذّبان،بگوید لا بشیء من آلائک ربّ اکذّب،اگر در شب بخواند و در آن شب بمیرد شهید مرده باشد،و اگر در روز بخواند و در آن روز بمیرد شهید مرده باشد ⁽³⁾.

سورة الواقعة: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه در هر شب جمعه سورۀ واقعه را بخواند خدا او را دوست دارد،و مردم را دوست او گرداند،و در دنیا بدحالی و فقر و احتیاج نبیند،و به هیچ آفتی و بلائی مبتلا نشود،و از رفقای حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام باشد،و این سوره مخصوص آن حضرت است ⁽⁴⁾.

و به سند معتبر دیگر از آن حضرت منقول است:هرکه مشتاق بهشت و وصف

آن باشد سورۀ اذا وقعت را بخواند،و هرکه خواهد وصف جهنّم را ملاحظه نماید سورۀ الم سجده را بخواند ⁽¹⁾.

و به سند صحیح از امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ واقعه را هر شب پیش از آنکه بخوابد بخواند،در قیامت روی او مانند ماه شب چهارده نورانی باشد ⁽²⁾.

و به سند معتبر از اسماعیل بن عبد الخالق منقول است که حضرت صادق علیه السّلام فرمود:پدرم بعد از نماز خفتن دو رکعت نماز نشسته می‌کردند،و در آن صد آیه می‌خواندند،و می‌فرمودند:هرکه این دو رکعت را بکند،و صد آیه در این دو رکعت بخواند او را در آن شب از غافلان ننویسند،اسماعیل گفت:حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام در این دو رکعت و تیره سورۀ اذا وقعت و قل هو اللّه احد می‌خواندند ⁽³⁾.

سورة الحدید و المجادلة: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ حدید و مجادله را در نماز فریضه بخواند و مداومت نماید،خدا او را عذاب نکند،و در خودش و اهلش بدحالی و احتیاج نبیند ⁽⁴⁾.

سورة الحشر: از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هرکه سورۀ حشر را بخواند، جمیع خلق خدا از بهشت و دوزخ و عرش و کرسی و حجب و آسمانهای هفت‌گانه و زمین‌های هفت‌گانه و هوا و باد و مرغان و درختان و کوهها و آفتاب و ماه و ملائکه همه بر او صلوات فرستند،و از برای او استغفار کنند،و اگر در آن روز یا در آن شب

بمیرد با شهادت مرده باشد ⁽¹⁾.

سورة الممتحنة: از حضرت علی بن الحسین علیهما السّلام منقول است:هرکه سورۀ ممتحنه را در نمازهای واجب و سنّت بخواند،خدا دل او را به ایمان امتحان نماید،و دیده‌اش را نور بدهد،و خود و فرزندانش به دیوانگی و فقر مبتلا نشوند ⁽²⁾.

سورة الصف: از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه مداومت نماید بر خواندن سورۀ صف در نمازهای واجب و سنّت،خدا او را در صفّ ملائکه و انبیاء جا دهد ⁽³⁾.

سورة الجمعة و المنافقین: از امام صادق علیه السّلام منقول است:واجب و لازم است بر هرکه از شیعۀ ما باشد که در نماز شام و خفتن شب جمعه سبّح اسم ربّک الأعلی بخواند،و در نماز ظهر سورۀ جمعه و منافقین بخواند،و چون چنین کند چنان باشد که به عمل حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله عمل نموده باشد،و ثواب او نزد خدا بهشت باشد ⁽⁴⁾.

سورة التغابن: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ تغابن را در نماز واجبی بخواند،آن سوره در روز قیامت شفیع او باشد،و گواه عادلی باشد که شهادت دهد برای او نزد کسی که شهادت او را قبول فرماید،و از او جدا نشود تا او را داخل بهشت گرداند ⁽⁵⁾.

و از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه سوره‌های مسبّحات را همه شب پیش از خواب بخواند،نمیرد تا قائم علیه السّلام را ادراک نماید،و اگر بمیرد او را در جوار حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله جا دهند ⁽¹⁾.

سورة الطلاق و التحریم: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ طلاق و تحریم را در نماز واجبی بخواند،خدا او را در قیامت پناه دهد از خوف و اندوه،و از آتش جهنّم عافیت یابد،و او را داخل بهشت گرداند به سبب تلاوت کردن و محافظت نمودن حرمت این دو سوره؛زیرا که این دو سوره از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله‌اند ⁽²⁾.

سورة الملک: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ تبارک الذی بیده الملک را در شب در نماز واجب پیش از خواب بخواند،پیوسته در امان الهی باشد تا صبح شود،و روز قیامت در امان الهی باشد تا داخل بهشت شود ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:سورۀ ملک مانعه است که عذاب قبر را منع می‌کند،و نامش در تورات سورة الملک است،و هرکه در شب بخواند بسیار عبادت و تلاوت کرده و نیکو کرده است،و در آن شب او را از غافلان ننویسند،و به درستی که من در نماز و تیره بعد از نماز خفتن نشسته می‌خوانم،و پدرم در روز و شب هر دو می‌خواند،و هرکه این سوره را بخواند چون نکیر و منکر به قبر او درآیند چون از جانب پاهایش بیایند پاهایش به ایشان بگویند شما را از جانب ما راهی نیست؛زیرا که این بنده هر شب و روز بر ما می‌ایستاد و سورۀ ملک را می‌خواند،و چون از جانب شکمش بیایند شکمش به ایشان خطاب

نماید که شما را از جانب من راهی نیست؛زیرا که این بنده هر شب و روز سورۀ ملک را تلاوت می‌نمود و بر من جاری می‌ساخت ⁽¹⁾.

سورة ن و القلم: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ ن و القلم را در فریضه یا نافله بخواند،خدا او را ایمن گرداند،و هرگز به فقر مبتلا نشود،و چون بمیرد او را از فشار قبر نجات دهد ⁽²⁾.

سورة الحاقّة: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:بسیار بخوانید سورۀ حاقّه را،به درستی که خواندنش در فرایض و نوافل از ایمان به خدا و رسول است؛زیرا که این سوره در واقعۀ حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام و معاویه علیه اللعنه نازل شده است،و هرکه این سوره را بخواند ایمان از او برطرف نشود تا هنگام مردن ⁽³⁾.

سورة المعارج: از امام صادق علیه السّلام منقول است که:بسیار بخوانید سورۀ سئل سائل را،هرکه این سوره را بسیار بخواند حق‌تعالی در قیامت از هیچ گناه او سؤال ننماید،و او را در بهشت با رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله ساکن گرداند ⁽⁴⁾.

سورة نوح: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه ایمان به خدا و به خواندن قرآن دارد،باید سورۀ نوح را ترک ننماید،زیرا هر بنده‌ای که این سوره را از برای خدا در نماز واجبی و سنّتی بخواند،خدا او را در مساکن نیکوکاران ساکن گرداند،و سه بهشت دیگر او را کرامت فرماید،و دویست حوریّه و چهار هزار زن به او تزویج فرماید ⁽⁵⁾.

سورة الجنّ: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ جن را بسیار بخواند، در دنیا از چشم جنّیان و دمیدنها و سحر و مکر ایشان محفوظ باشد،و در بهشت از رفقای حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله باشد ⁽¹⁾.

سورة المزمل: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ مزمّل را در نماز خفتن بخواند یا در نماز شب بخواند،شب و روز و آن سوره هر سه شاهد و گواه او باشند در قیامت،و خدا او را به زندگانی نیکو زنده دارد،و به مردن نیکو بمیراند ⁽²⁾.

سورة المدثّر: از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه در نماز واجب سورۀ مدثّر را بخواند،بر خدا لازم است که او را در جوار حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله جا دهد،و در زندگانی دنیا هرگز شقاوت او را درنیابد ⁽³⁾.

سورة لا اقسم: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه مداومت نماید بر سورۀ لا اقسم و به آن عمل نماید،خدا او را با رسولش صلّی اللّه علیه و آله محشور گرداند به بهترین صورتها،و آن حضرت او را بشارت فرماید و بر رویش خندند تا از صراط و میزان بگذرد ⁽⁴⁾.

سورة الدهر: از امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ هل اتی علی الانسان را در هر صبح پنج‌شنبه بخواند،خدا به او هشتصد دختر باکره و چهار هزار زن و حور العین کرامت فرماید،و با حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله باشد ⁽⁵⁾.

و به سند معتبر از علی بن عمر منقول است که:به خدمت حضرت امام علی النقی علیه السّلام رفتم در روز سه‌شنبه،حضرت فرمود:دیروز تو را ندیدم،گفتم:

نخواستم که روز دوشنبه حرکت کنم،فرمود:هرکه خواهد که خدا او را از شرّ روز دوشنبه نگاه دارد،باید در رکعت اوّل نماز صبح آن روز سورۀ هل اتی علی الانسان بخواند،چنانکه حق‌تعالی در آن سوره می‌فرماید که خدا ایشان را نگاه داشت از شرّ آن روز،و به استقبال ایشان فرستاد نصرت و خوشحالی و سرور و شادی را ⁽¹⁾.

و در حدیث رجا بن ضحاک وارد شده است که:حضرت امام رضا علیه السّلام در صبح روز دوشنبه در رکعت اوّل سورۀ هل اتی علی الانسان می‌خواندند،و در رکعت دوّم سوره هل أتیک حدیث الغاشیه ⁽²⁾.

سورة و المرسلات و عمّ و النازعات: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ و المرسلات را بخواند،حق‌تعالی میان او و حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله آشنائی بیندازد،و هرکه هر روز سورۀ عمّ یتسائلون را بخواند از دنیا نرود تا توفیق زیارت کعبه را بیابد، و هرکه سورۀ نازعات را بخواند نمیرد مگر سیراب،و مبعوث نشود مگر سیراب،و داخل بهشت نشود مگر سیراب ⁽³⁾.

سورة عبس و کوّرت: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ عبس و تولّی و سورۀ اذا الشمس کوّرت را بخواند در حفظ الهی باشد از خیانت،و در سایۀ کرامت و مرحمت الهی باشد تا زنده باشد ⁽⁴⁾.

سورة الانفطار و المطفّفین و الانشقاق: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه

سوره اذا السماء انفطرت و سورۀ اذا السماء انشقّت را در فریضه و نافله بسیار بخواند،و خدا هیچ حاجت او را رد ننماید،و او را هیچ مانعی از خدا دور نگرداند در آخرت،و پیوسته او نظر به کرامتهای الهی نماید،و خدا نظر رحمت به او بدارد تا از حساب خلایق فارغ شود ⁽¹⁾.

و به سند دیگر از آن حضرت منقول است:هرکه در نماز واجب سورۀ ویل للمطفّفین بسیار خواند،خدا در قیامت برات ایمنی از آتش جهنّم به او کرامت فرماید،و او را بی‌حساب به بهشت برد ⁽²⁾.

سورة البروج: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ و السماء ذات البروج را در فرایض بخواند،چون سورۀ پیغمبران است حق‌تعالی او را در قیامت با پیغمبران و مرسلان و صالحان محشور گرداند،و با ایشان او را باز دارد ⁽³⁾.

سورة الطارق: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ و السماء و الطارق را در فرایض بخواند،او را در قیامت نزد خدا قدر و منزلت عظیم بوده باشد،و از رفقای پیغمبران باشد در بهشت ⁽⁴⁾.

سورة الأعلی: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سوره سبّح اسم ربّک الأعلی را در فریضه یا نافله بخواند،در روز قیامت به او گویند که از هر در از درهای بهشت که می‌خواهی داخل شو ⁽⁵⁾.

سورة الغاشیة: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه مداومت نماید بر

خواندن سورۀ هل أتیک حدیث الغاشیه در نماز واجب یا سنّت،خدا او را فرو گیرد به رحمت دنیا و آخرت و روز قیامت برات ایمنی از عذاب به او کرامت فرماید ⁽¹⁾.

سورة الفجر: از امام صادق علیه السّلام منقول است که:بخوانید سورۀ فجر را در نمازهای فریضه و نافله که آن سورۀ امام حسین علیه السّلام است،و هرکه این سوره را بخواند در بهشت در جوار آن حضرت باشد ⁽²⁾.

سورة البلد: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ لا اقسم بهذا البلد را در نماز واجب بخواند،در دنیا از جملۀ صالحان معروف شود،و در آخرت معروف گردد که او را منزلت عظیم نزد حق‌تعالی هست،و در قیامت از رفقای پیغمبران و شهیدان و صالحان باشد ⁽³⁾.

سورة الشمس و اللیل و الضحی و أ لم نشرح: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه بسیار بخواند در روزی یا در شبی سورۀ و الشمس و سورۀ وَ اللَّیْلِ إِذا یَغْشی و سورۀ و الضحی و أ لم نشرح را،هر چیز که نزد او حاضر باشند در قیامت برای او شهادت بدهند،حتّی مو و پوست و گوشت و خون و عروق و عصبها و استخوانها و جمیع اعضای او،و حق‌تعالی بفرماید من شهادت شما را قبول کردم از برای بندۀ خود، ای ملائکه ببرید او را به بهشت،و هرجا که او اختیار نماید به او عطا کنید،گوارا باد فضل و رحمت من از برای بندۀ من ⁽⁴⁾.

سورة و التین: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ و التین را در فرایض و

نوافل خود بخواند،عطا فرمایند از بهشت به او هرجا که بپسندد ⁽¹⁾.

سورة العلق: از امام صادق علیه السّلام مروی است:هرکه در روز یا شب سورۀ اقرأ باسم ربّک بخواند،و در آن روز یا در آن شب بمیرد،چنان باشد که شهید مرده باشد،و خدا او را با شهیدان محشور گرداند،و چنان باشد که در راه خدا در لشکر رسول صلّی اللّه علیه و آله جهاد کرده باشد ⁽²⁾.

سورة القدر: به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سوره انّا أنزلناه فی لیلة القدر را بلند بخواند،چنان باشد که در راه خدا شهید شده باشد،و در خون خود دست و پا می‌زند و هرکه ده بار بخواند خدا هزار گناه از گناهان او را محو نماید ⁽³⁾.

و به روایت دیگر از آن حضرت منقول است که:هرکه سورۀ انّا أنزلناه را در نماز فریضه بخواند،منادی از جانب حق‌تعالی او را ندا فرماید:خدا گناهان گذشتۀ تو را آمرزید عمل را از سر بگیر ⁽⁴⁾.

و به سند معتبر از حضرت امیر المؤمنین صلوات اللّه علیه منقول است:هرکه پیش از طلوع آفتاب قل هو اللّه أحد و انّا أنزلناه را بخواند،در آن روز به گناهی مبتلا نشود هرچند شیطان سعی نماید ⁽⁵⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام منقول است:به درستی که حق‌تعالی را در روز جمعه هزار نفحه و نسیم از رحمت خود هست،هر بنده را آنچه

خواهد از آن عطا می‌فرماید،پس هرکه سورۀ انّا انزلناه فی لیلة القدر را بعد از عصر روز جمعه صد مرتبه بخواند حق‌تعالی آن نفحۀ رحمت را و مثل آن را به او عطا فرماید ⁽¹⁾.

و از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:چون ماه مبارک رمضان درآید هر شب هزار مرتبه سوره انّا أنزلناه را بخوان،و چون بیست و سوّم شود دل خود را محکم بدار و گوشهای خود را بگشا از برای شنیدن عجایب از آنچه خواهی دید.

و به سند معتبر از آن حضرت منقول است که:اگر کسی در شب بیست و سوّم ماه مبارک رمضان سورۀ انّا أنزلناه را هزار مرتبه بخواند،چون صبح کند یقین او محکم و شدید شده باشد به اعتراف نمودن به چیزی که مخصوص ماست از غرایب و فضایل،و نیست این مگر به سبب چیزی که در خواب مشاهده نماید ⁽²⁾.

و به سند معتبر از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه جامۀ نوی ببرد،و سورۀ انّا أنزلناه را سی و شش مرتبه بخواند در هر مرتبه چون برسد به تنزّل الملائکه اندکی آب بردارد و بر جامه بپاشد پاشیدن سهلی،پس دو رکعت نماز در آن جامه بکند و دعا کند،در دعا بگوید:الحمد للّه الذی رزقنی ما أتجمّل به فی الناس و اواری به عورتی و اصلّی فیه لربّه و حمد الهی بکند،پیوسته در فراخی نعمت باشد تا آن جامه کهنه شود ⁽³⁾.

و به سند معتبر منقول است که چون حضرت امام رضا علیه السّلام جامۀ نوی می‌پوشیدند قدحی از آب می‌طلبیدند،و ده مرتبه سورۀ انّا أنزلناه،و ده مرتبه سورۀ قل هو اللّه أحد،و ده مرتبه سورۀ قل یا أیّها الکافرون بر آن ظرف می‌خواندند،و

بعد از آن آب را بر جامه می‌پاشیدند،و می‌فرمودند:هرکه پیش از پوشیدن جامه چنین کند پیوسته در فراخی عیش باشد مادام که تاری از آن جامه باقی باشد ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:چون حق‌تعالی جامۀ نوی به کسی عطا فرماید،باید که وضو بسازد،و دو رکعت نماز بگذارد،و در هر رکعتی سورۀ حمد و آیة الکرسی و قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ و إِنّا أَنْزَلْناهُ بخواند،بعد از آن حمد کند خداوندی را که عورت او را به جامه پوشیده،و او را در میان مردم زینت بخشیده،و بسیار بگوید لا حول و لا قوّة الاّ باللّه،و کسی که چنین کند در آن جامه معصیت خدا نکند،و از برای او استغفار نماید،و بر او دعا و ترحّم کند ⁽²⁾.

و در روایت دیگر وارد شده است:هرکه قدحی برگیرد،و آبی در آن قدح بریزد،و سی و پنج مرتبه سورۀ انّا أنزلناه را بر آن قدح بخواند،و آب را بر جامۀ خود بپاشد،پیوسته در وسعت باشد تا آن جامه کهنه شود ⁽³⁾.

و به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:از برای عوذه از بلاها سبوی تازه می‌گیری و از آب پر می‌کنی،و سی مرتبه سورۀ انّا انزلناه را بر آن سبوه می‌خوانی،پس آن سبو را می‌آویزی و از آن آب می‌خوری و وضو می‌سازی،و پیش از آنکه آبش تمام شود دیگر آب بر رویش می‌ریزی ⁽⁴⁾.

و به سند معتبر منقول است که:شخصی به حضرت صادق علیه السّلام عرض کرد که:

هشت دختر مرا بهم رسید،و روی پسر تا حال ندیده‌ام،دعا فرما که خدا مرا پسری کرامت فرماید،حضرت فرمود که:چون می‌نشینی که مشغول جماع شوی دست

راست خود را بر طرف راست ناف زن بگذار،و هفت مرتبه سورۀ انّا أنزلناه را بخوان،و بعد از آن مشغول شو،و چون حمل ظاهر شود در هر شب هر وقت که از پهلو به پهلو گردی باز دست بر جانب راست نافش بگذار،و هفت مرتبه آن سوره را بخوان،آن شخص گفت چنین کردم هفت پسر از پی یکدیگر خدا مرا روزی کرد ⁽¹⁾.

و به سند معتبر منقول است از ابی عمرو که گفت:بسیار حالم پریشان شد از فقر و احتیاج،به خدمت حضرت امام محمّد تقی علیه السّلام نوشتم حال خود را،حضرت فرمود که:مداومت کن بر قرائت سورۀ انّا أرسلنا نوحا الی قومه،من یک سال خواندم و اثری ندیدم،بار دیگر به خدمت حضرت نوشتم حال خود را،و عرض کردم که از خواندن آن سوره نفعی به من نرسید،حضرت به من نوشتند:آن را که یک سال خوانده‌ای کافی است،الحال سورۀ انّا انزلناه بخوان،من چنین کردم بعد از اندک زمانی ابن ابی داود قرضم را ادا کرد،و وظیفه برای من و عیالم مقرّر کرد،و مرا وکیل کرد،و به بصره فرستاد،و پانصد درهم برای من مقرّری قرار داد.

و من از بصره نامه نوشتم به خدمت حضرت امام علی نقی علیه السّلام و به علی بن مهزیار دادم و فرستادم،و در آن نامه نوشتم که به پدرت حال خود را عرض کردم،و به من چنین نوشتند و عمل کردم،و حالم خوب شده است،می‌خواهم بفرمائید آیا اکتفا کنم در خواندن سورۀ انّا انزلناه در نمازهای واجب و سنّت یا در غیر نماز هم می‌باید خواند،اندازه و قدرش را بفرمائی که چه مقدار می‌باید خواند؟حضرت نوشتند که:هیچ سوره از قرآن را ترک مکن نه کوچک و نه بزرگ،و از خواندن انا انزلناه در شبانه‌روزی صد مرتبه کافی است ⁽²⁾.

و به سند متبر از حضرت امام موسی کاظم علیه السّلام منقول است:هرکه ده مرتبه بعد از نماز عصر سورۀ انّا انزلناه بخواند،مثل اعمال جمیع خلایق از ثواب به او کرامت می‌فرمایند ⁽¹⁾.

و به سند معتبر منقول است که:حضرت امام محمّد تقی علیه السّلام چون در ماه تازه داخل می‌شدند،در روز اوّل ماه دو رکعت نماز می‌کردند،در رکعت اوّل بعد از حمد سی مرتبه قل هو اللّه أحد،و در رکعت دوّم بعد از حمد سی مرتبه انّا أنزلناه فی لیلة القدر می‌خواندند،و بعد از نماز به آنچه میسّر بود تصدّق می‌نمودند،و سلامتی آن ماه را به این عمل می‌خریدند ⁽²⁾.

و به سند معتبر منقول است که ابو علی بن راشد به خدمت حضرت امام علی نقی علیه السّلام عرض نمود که:شما به محمّد بن الفرج نوشته بودید،بهترین سوره‌ها که در نماز واجب خوانند انّا أنزلناه و قل هو اللّه احد است،و بر من دشوار است این دو سوره در نماز صبح بخوانم،حضرت فرمود:بر تو گران نباشد و اللّه که فضیلت در این دو سوره است ⁽³⁾.

و به سند صحیح منقول است که:حمیری به خدمت حضرت صاحب الامر نوشت که:از آباء شما به ما رسیده است حدیثی که عجب دارم از کسی که انّا انزلناه در نمازش نمی‌خواند چگونه نمازش مقبول می‌شود،و روایت دیگر رسیده است که:نمازی که در آن قل هو اللّه احد نخوانند مزکّی و مقبول نیست،و روایت دیگر رسیده است:هرکه در نمازهای واجبی سورۀ همزه را بخواند خیر دنیا به او می‌دهند،پس آیا جایز است که همزه را بخواند و آن دو سوره را ترک نماید؟

حضرت در جواب نوشتند که:ثواب این سوره‌ها که به شما رسیده است حقّ است،و اگر سوره‌ای را که ثوابی در آن به شما رسیده باشد ترک کنید و قل هو اللّه احد و انّا انزلناه بخوانید از برای فضیلت این دو سوره،ثواب این دو سوره را می‌یابید با ثواب آن سوره‌ای که ترک کرده‌اید،و اگر غیر این دو سوره را بخوانید هم جایز است و نماز شما تمام و کامل است،و لیکن ترک افضل کرده خواهید بود ⁽¹⁾.

سورة البینة: از امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ لم یکن را بخواند از شرک بیزار شود،و دین پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله برای او کامل شود،و در قیامت داخل مؤمنان کامل مبعوث شود،و خدا او را حساب آسان نماید ⁽²⁾.

سورة الزلزلة: به سند معتبر از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:ملال بهم مرسانید از خواندن اذا زلزلت الارض زلزالها،به درستی که هرکه در نمازهای نافله این سوره را بخواند هرگز خدا او را به زلزله و به صاعقه و به آفتهای عظیم دنیا مبتلا نگرداند،و او را به این آفتها نمیراند،و در وقت جان کندن ملک بزرگواری از جانب پروردگارش به نزد او بیاید و بالای سرش بنشیند،و به ملک موت از جانب حق‌تعالی بگوید به رفق و مدارا سر کن با دوست خدا که خدا را به خواندن سوره اذا زلزلت بسیار یاد می‌کرد،و آن سوره نیز سفارش به ملک موت کند.

پس ملک موت گوید:حق‌تعالی مرا امر کرده است که سخن او را بشنوم،و اطاعت او بکنم،و تا مرا امر نکند قبض روحش ننمایم،پس ملک موت نزد او باشد تا پرده‌ای از پیش دیدۀ آن مؤمن برگیرند و جای خود را در بهشت ببیند،و بعد از دیدن او را امر نماید که قبض روحم بکن،پس ملک موت در نهایت ملایمت و

آسانی قبض روح او بکند،و هفتاد هزار ملک روح او را مشایعت کنند،و به زودی به بهشت رسانند ⁽¹⁾.

و به سند معتبر از حضرت امام رضا علیه السّلام منقول است که:حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:هرکه چهار مرتبه سورۀ اذا زلزلت بخواند،چنان است که تمام قرآن را خوانده است ⁽²⁾.

سورة العادیات: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه مداومت نماید بر خواند سورۀ و العادیات،با حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام محشور شود،و در بهشت از رفقای آن حضرت باشد ⁽³⁾.

سورة القارعة: از امام محمّد باقر علیه السّلام مروی است:هرکه سورۀ قارعه را بسیار تلاوت نماید،خدا او را از فتنۀ دجّال در دنیا و از حرارت جهنّم در آخرت امان بخشد ⁽⁴⁾.

سورة التکاثر: از حضرت امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ تکاثر را در نماز واجب بخواند،حق‌تعالی ثواب صد شهید برای او بنویسد،و هرکه در نافله بخواند ثواب پنجاه شهید برای او بنویسد،و در نماز واجبش چهل صف از ملائکه با او نماز کنند ⁽⁵⁾.

و به سند معتبر از آن حضرت منقول است که حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله فرمود:هرکه سورۀ الهیکم التکاثر را در وقت خواب بخواند،خدا او را از عذاب قبر نگاه دارد ⁽⁶⁾.

سورة العصر: از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله منقول است:هرکه سورۀ و العصر را در نمازهای نافله بخواند،خدا در روز قیامت با روی نورانی و دندان خندان و چشم روشن و خوشحال مبعوث گرداند تا او را داخل بهشت کند ⁽¹⁾.

سورة الهمزة: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ ویل لکل همزه را در نمازهای فریضه بخواند،خدا فقر را از او دور کند،و روزی او را فراخ گرداند،و او را به مرگ بد نمیراند ⁽²⁾.

سورة الفیل و قریش: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه در نمازهای واجب سورۀ أ لم تر کیف را بخواند،برای او شهادت دهند در قیامت هر دشت و کوهی و کلوخی که او از جملۀ نمازگزارندگان بوده است،و حق‌تعالی ندا فرماید:

راست گفتید شهادت شما را قبول کردم،ای ملائکه او را بی‌حساب به بهشت برید که من او را و عمل او را دوست می‌دارم ⁽³⁾.

و ایضا از آن حضرت منقول است:هرکه سوره لایلاف را بسیار تلاوت نماید، چون مبعوث شود بر اسبی از اسبان بهشت سوار شود تا بر مائدۀ نور بنشیند ⁽⁴⁾.

بدان که مشهور میان علما آن است که یکی از این دو سوره را به تنهائی در نماز واجب نمی‌توان خواند،بلکه اگر خوانند باهم می‌باید خواند،و همچنین است حکم و الضحی و أ لم نشرح.

سورة الماعون: از حضرت امام محمّد باقر علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ أ رأیت الذی یکذّب بالدین را در نمازهای فریضه و نافله بخواند،از جماعتی باشد

که خدا نماز و روزۀ ایشان را قبول فرموده است،و او را در قیامت به اعمال دنیا حساب نکند ⁽¹⁾.

سورة الکوثر: از حضرت جعفر صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ انا أعطیناک الکوثر را در نمازهای فریضه و نافله بسیار بخواند،خدا در قیامت او را از حوض کوثر آب دهد،و او را زیر درخت طوبی در جوار حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله جا دهد ⁽²⁾.

سورة الجحد: از امام صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ قل یا أیّها الکافرون و قل هو اللّه أحد را در نماز فریضه بخواند،خدا او را و پدر و مادرش را بیامرزد،و اگر شقی باشد نام او را از دیوان اشقیا محو و در دیوان سعدا بنویسد،و او را در دنیا سعادتمند بدارد،و شهید بمیراند،و شهید مبعوث کند ⁽³⁾.

و به سند صحیح از امام صادق علیه السّلام منقول است:پدرم می‌فرمود:قل هو اللّه أحد ثلث قرآن است،و قل یا أیّها الکافرون ربع قرآن است ⁽⁴⁾.

و به سند معتبر از آن حضرت منقول است:هرکه وقتی که به رخت خواب رود قل یا ایّها الکافرون و قل هو اللّه أحد بخواند،خدا برات بیزاری از شرک از برای او بنویسد ⁽⁵⁾.

و به سند معتبر از حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام منقول است که:حضرت رسول علیه السّلام در سفری نماز کردند،و ما به آن حضرت اقتدا کردیم،در رکعت اوّل قل یا ایّها

الکافرون خواندند،و در رکعت دوّم قل هو اللّه أحد،و چون فارغ شدند فرمودند:

از برای شما ثلث قرآن و ربع قرآن را خواندم ⁽¹⁾.

و به سند صحیح از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:ترک مکن خواندن قل هو اللّه أحد و قل یا أیّها الکافرون را در هفت نماز:در نافله صبح،و دو رکعت اوّل نافله ظهر،و دو رکعت اوّل نافلۀ شب،و نماز احرام،و نماز صبح اگر هوا بسیار روشن شده باشد و سوره طولانی نتوانی خواند،و نماز طواف ⁽²⁾.

و در روایت دیگر وارد شده است که:در این نمازها همه در رکعت اوّل قل هو اللّه أحد می‌خواند مگر نافلۀ صبح که در رکعت اوّل قل یا أیّها الکافرون می‌خواند ⁽³⁾.

سورة النصر: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ اذا جاء نصر اللّه را در نماز فریضه یا نافله بخواند،خدا او را بر جمیع دشمنان نصرت دهد،و چون از قبر بیرون آید با او نامه‌ای باشد گویا،و در آن نامه امان از صراط و از آتش جهنّم و صدای جهنّم بوده باشد،و بر هر چیز که بگذرد او را بشارت به نیکی دهند تا داخل بهشت شود،و از برای او در دنیا از اسباب خیر آن‌قدر حق‌تعالی بگشاید که به خاطرش خطور نکرده و آرزوی آن نداشته باشد ⁽⁴⁾.

سورة تبّت: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است که:چون سورۀ تبّت یدا ابی لهب را بخوانید،لعن و نفرین کنید بر ابو لهب که او از جملۀ تکذیب‌کنندگان بود،و

تکذیب پیغمبر و آنچه آورده است می‌نمود ⁽¹⁾.

سورة الاخلاص: از حضرت صادق علیه السّلام منقول است:هرکه سورۀ قل هو اللّه احد را یک مرتبه بخواند،حق‌تعالی بر او برکت فرستد،و هرکه دو مرتبه بخواند حق‌تعالی به او و بر اهلش برکت فرستد،و هرکه سه مرتبه بخواند حق‌تعالی به او و به اهلش و به همسایگانش برکت دهد،و هرکه دوازده مرتبه بخواند خدا در بهشت دوازده قصر از برای او بنا کند،و کاتبان اعمال به یکدیگر گویند بیائید برویم و به قصرهای برادر خود نظر کنیم،و هرکه صد مرتبه بخواند خداوند عالمیان گناهان بیست و پنج سال او را بیامرزد به غیر خون ناحق و مال مردم،و کسی که چهارصد مرتبه بخواند خدا او را اجر چهارصد شهید کرامت فرماید،از شهیدانی که اسبانشان را پی کرده باشند و خونشان را ریخته باشند،و کسی که هزار مرتبه بخواند در یک شبانه روز،نمیرد تا جای خود را در بهشت ببیند،یا دیگری برای او ببیند ⁽²⁾.