پیام امام امیرالمومنین علیه السلام شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه جلد 8

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵ -

عنوان و نام پدیدآور:پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه / مکارم شیرازی؛ با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان.

مشخصات نشر:قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۰ -

مشخصات ظاهری:15‌ج.

شابک:۴۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-964-533-037-6 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۱۱: 978-964-533-113-7 ؛ ۸۰۰۰۰ ریال: ج.۱۲‌978-964-533-143-4 : ؛ ۸۰۰۰۰ریال: ج.۱۳‌978-964-533-160-1: ؛ ج.۱۴‌978-964-533-162-5 : ؛ ۱۴۰۰۰۰ ریال:ج.۱۵: 978-964-533-174-8

وضعیت فهرست نویسی:برون‌سپاری

یادداشت:فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم،۱۳۸۶.

یادداشت:چاپ قبلی: دارالکتب‌الاسلامیه، ۱۳۷۵.

یادداشت:ج. ۱۰ ( چاپ اول : ۱۳۸۹ ).

یادداشت:ج.۱۱ (چاپ اول: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۱۲ (چاپ اول: ۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۳(چاپ اول:۱۳۹۰).

یادداشت:ج.۱۵(چاپ اول:۱۳۹۱).

یادداشت:ج.۱۴ (چاپ اول: ۱۳۹۵) (فیپا) .

یادداشت:ناشر جلد نهم، دهم الی دوازدهم و چهاردهم و پانزدهم انتشارات امام علی‌بن‌ابیطالب (ع) میباشد .

یادداشت:کتابنامه.

مندرجات:ج ۸. خطبه ۲۰۱ -۲۴۱.- ج. ۱۰ . نامه‌های تاریخی امام علی ( ع ) ۳۲ - ۵۳.-ج.۱۱. نامه‌های تاریخی امام علی (ع) ۵۴-۷۹.- ج.۱۲. گفتار حکیمانه ۱ - ۱۲۰

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- خطبه‌ها

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. . نهج‌البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP۳۸/۰۴۲۲/م۷پ۹ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۱۳۰۵۴۵۷

اشاره

پیام امام امیرالمومنین علیه‌السلام: شرح تازه و جامعی بر نهج البلاغه

مکارم شیرازی

با همکاری جمعی از فضلا و دانشمندان

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

ادامۀ خطبه های امام امیر مؤمنان علیه السلام

خطبۀ 201: اعتماد به راه حق،رضایت به اعمال دیگران،خودداری از گام نهادن در جاده‌های تاریک و مبهم

اشاره

و من کلام له علیه السّلام یعظ بسلوک الطّریق الواضح

از سخنان امام علیه السّلام است که در آن به انتخاب راه روشن توصیه فرموده است. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

امام علیه السّلام در این کلام کوتاه به سه نکته مهم اشاره فرموده که هریک بخشی از این کلام را تشکیل می‌دهند:

1.رهروان راه حق را به اعتماد به نفس دعوت می‌کند که هرگز از کمی پویندگان این راه وحشتی به خود راه ندهند.

2.به یک اصل مهم اسلامی اشاره فرموده و آن اینکه رضایت به اعمال

دیگران انسان را در سرنوشت آنها شریک می‌سازد،هرچه عملا دخالتی نداشته باشد.

3.توصیه می‌فرماید که راه واضح و شفّاف و روشن را برگزینید تا به مقصد برسید و از گام نهادن در جادّه‌های تاریک و مبهم خودداری کنید که در بیراهه می‌افتید.

ایّها النّاس لا تستوحشوا فی طریق الهدی لقلّة أهله،فإنّ النّاس قد اجتمعوا علی مائدة شبعها قصیر،وجوعها طویل.

أیّها النّاس،إنّما یجمع النّاس الرّضی و السّخط.و إنّما عقر ناقة ثمود رجل واحد فعمّهم اللّه بالعذاب لمّا عمّوه بالرّضی،فقال سبحانه:

«فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِینَ» فما کان إلاّ أن خارت أرضهم بالخسفة خوار السّکّة المحماة فی الأرض الخوّارة.

أیّها النّاس،من سلک الطّریق الواضح ورد الماء،و من خالف وقع فی التّیه!

ترجمه

ای مردم!در طریق هدایت از کمی پویندگانش وحشت نکنید،زیرا مردم گرد سفره‌ای اجتماع کرده‌اند که سیری آن کوتاه و گرسنگی آن بس طولانی است.ای مردم!رضایت و نارضایتی(نسبت به عملی از اعمال)موجب وحدت مردم(در کیفر و پاداش)می‌شود(مگر نمی‌دانید)ناقه ثمود را تنها یک نفر پی کرد؛امّا کیفر و عذاب الهی آن،همه قوم ثمود را فراگرفت،زیرا همگی به عمل آن یک نفر راضی بودند.خداوند سبحان می‌فرماید: «فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِینَ» ؛آن قوم ناقه را پی کردند و سرانجام(هنگام نزول بلای فراگیر)پشیمان شدند و طولی نکشید سرزمین آنان همچون آهن گداخته‌ای که در زمین نرمی فرورود با صدای وحشتناکی فرورفت.ای مردم!آن‌کس که راه واضح و آشکار را بپوید به آب می‌رسد؛امّا کسی که مخالفت کند در بیابان سرگردان خواهد شد(و تشنه کام جان می‌دهد).

شرح و تفسیر: راه نجات

راه نجات

امام علیه السّلام در نخستین نکته از این گفتار پرمعنا به پویندگان راه حق دلداری می‌دهد که هرگز به جهت کمی نفرات تزلزل به دل راه ندهند،می‌فرماید:«ای مردم!در طریق هدایت از کمی پویندگانش وحشت نکنید»؛ (أیّها النّاس لا تستوحشوا فی طریق الهدی لقلّة أهله) .

سپس به دلیل آن اشاره کرده،می‌فرماید:«زیرا مردم گرد سفره‌ای اجتماع کرده‌اند که سیری آن کوتاه و گرسنگی آن بس طولانی است»؛ (فإنّ النّاس قد اجتمعوا علی مائدة شبعها ⁽¹⁾قصیر،و جوعها طویل) .

اشاره به اینکه اگر رهروان جاده هدایت کم هستند به جهت جاذبه‌های دنیاست.امام علیه السّلام در این کلام پرمعنا دنیا را به سفره رنگینی تشبیه می‌کند که موادّ کم‌ارزش یا بی‌ارزشی از نظر تغذیه در آن گذارده شده؛ولی آنها را با زرق‌وبرق آراسته‌اند.دنیاطلبان اطراف آن را می‌گیرند غافل از اینکه موادّ غذایی آن تنها در مدّتی آنها را سیر می‌کند و به دنبال آن گرسنگی طولانی در پیش است.

این«جوع طویل»ممکن است اشاره به اندوه و حسرت طولانی باشد که به هنگام مرگ و بعد از آن و در صحنه قیامت به دنیاپرستان دست می‌دهد و پیوسته بر تقصیرات خود در دنیا تأسّف می‌خورند.

این عبارت پر معنای امام علیه السّلام در حقیقت برگرفته از آیات قرآن است.در آیه 100 سوره مائده می‌خوانیم: «قُلْ لا یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ» ؛بگو هیچگاه ناپاک و پاک مساوی نیستند،هرچند فزونی ناپاکان تو را به شگفتی اندازد».

همچنین آیات دیگری که سخن از اکثریت جاهل،بی‌ایمان،غیرعاقل،فاسق،

ناسپاس و مانند آن دارد.

آنگاه دومین نکته را یادآور می‌شود؛نکته‌ای که می‌تواند بسیاری از مسائل اعتقادی و اجتماعی را حل کند و آن اینکه آنچه گروههای اجتماعی را از یکدیگر جدا می‌سازد،هم‌بستگی افکار و دلهاست،هرچند روی صحنه افراد خاصی باشند؛تمام کسانی که با آن افراد هم‌بستگی فکری و رضایت قلبی دارند در یک گروه جای می‌گیرند.

می‌فرماید:«ای مردم!رضایت و نارضایتی(نسبت به عملی از اعمال)موجب وحدت مردم(در کیفر و پاداش)می‌شود»؛ «أیّها النّاس،إنّما یجمع النّاس الرّضی و السّخط» ⁽¹⁾) .

بنابراین نه تنها شرکت در عمل یا تهیه مقدمات و اعانت بر اثم سبب شرکت در نتیجه می‌شود؛بلکه رضایت قلبی نیز همین کار را می‌کند،لذا در زیارتنامه‌ها با صراحت این تعبیر آمده است:«و لعن اللّه امّة سمعت بذالک فرضیت به؛خداوند لعنت کند گروهی را که جنایات جانیان را در کربلا شنیدند و به آن رضایت دادند» ⁽²⁾،هرچند بعد از آن جانیان در عرصه زندگی دنیا ظاهر شدند.

در خطبه دوازدهم که شرح آن در جلد اوّل گذشت،خواندیم که علی علیه السّلام هنگام سخن یکی از اصحاب خود را بعد از جنگ جمل شنید که آرزوی حضور برادرش را در این میدان و سهیم شدن در این پیروزی می‌کرد،فرمود:نه تنها او با ما بود؛بلکه گروههایی که هنوز از مادر متولّد نشده‌اند و بعد از تولّد،هم‌عقیده با ما خواهند بود نیز در این میدان حضور داشتند و در این پیروزی سهیم بودند.

این سخن افق تازه‌ای را در مطالعات اسلامی در برابر چشم ما می‌گشاید و به همگان هشدار می‌دهد که مراقب پیوندهای قلبی و رضا و سخط باطنی باشند.

این مطلب به قدری اهمیّت دارد که در روایات متعددی از معصومان به آن اشاره شده است؛مرحوم شیخ حر عاملی در کتاب وسائل در ابواب امر به معروف و نهی از منکر بابی تحت عنوان«وجوب إنکار المنکر بالقلب علی کلّ حال و تحریم الرّضا به و وجوب الرّضا بالمعروف»ذکر کرده است و در آن باب هفده حدیث در این زمینه آورده است؛از جمله در حدیث مفصّلی از امام علی بن موسی الرضا علیه السّلام نقل کرده که فرمود:«لو أنّ رجلا قتل بالمشرق فرضی بقتله رجل بالمغرب لکان الرّاضی عند اللّه عزّ و جلّ شریک القاتل؛اگر کسی در شرق عالم قتلی انجام دهد و دیگری در غرب جهان راضی به آن قتل باشد،در پیشگاه خدا شریک قاتل خواهد بود». ⁽¹⁾

کوتاه سخن اینکه در فرهنگ اسلام نه تنها شرکت در عمل یا معاونت در مقدمات،سبب شرکت در نتیجه‌ها می‌شود؛بلکه رضایت قلبی نیز این اثر را دارد.

در ادامه این سخن،امام علیه السّلام به دلیل محکمی از قرآن مجید برای اثبات این حقیقت تمسّک می‌جوید،می‌فرماید:«ناقه ثمود را تنها یک نفر پی کرد؛امّا کیفر و عذاب الهی آن همه قوم ثمود را فراگرفت،زیرا همگی به عمل آن یک نفر راضی بودند.خداوند سبحان می‌فرماید: «فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِینَ» آن قوم ناقه را پی کردند و سرانجام(هنگام نزول بلای فراگیر)پشیمان شدند و طولی نکشید سرزمین آنان همچون آهن گداخته‌ای که در زمین نرمی فرورود با فریاد وحشتناکی فرورفت»؛ (و إنّما عقر ⁽²⁾ناقة ثمود رجل واحد فعمّهم اللّه بالعذاب لمّا عمّوه بالرّضی،فقال سبحانه: «فَعَقَرُوها فَأَصْبَحُوا نادِمِینَ» ⁽³⁾فما کان إلاّ أن خارت ⁽⁴⁾

أرضهم بالخسفة خوار السّکّة ⁽¹⁾المحماة ⁽²⁾فی الأرض الخوّارة) .

سخن مولا اشاره‌ای به معجزه حضرت صالح پیامبر قوم ثمود دارد که وقتی از آن حضرت معجزه خواستند،به فرمان خدا ناگهان شتر ماده‌ای از دل سنگهای کوه بیرون آمد!همگی دیدند،گروهی ایمان آوردند و گروه بیشتری راه عناد و انکار را پیش گرفتند.حضرت صالح توصیه کرد که به این شتر کمترین آزاری نرسانید که عذاب الهی به سراغ شما خواهد آمد،آنها به این سخن اعتنا نکردند و آن شتر را با ضرباتی بر پای او کشتند و زلزله عظیمی آمد.زمین آنها را شکافت و کافران و خانه‌هایشان در دل زمین فرورفت.

معروف این است که قاتل این شتر مرد سنگدلی به نام«غدّار بن سالف»بود؛ ولی در آیه قرآن جمله «فَعَقَرُوها» (آن شتر را از پای درآوردند)به صورت صیغه جمع آمده است،زیرا همگی به عمل او راضی بودند و این رضایت خود را با دعوت کردن و تشویق او به انجام دادن این عمل زشت،ابراز کردند،همان‌گونه که در آیه 29 سوره قمر آمده است:« «فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطی فَعَقَرَ» ؛آنها یکی از یاران خود را صدا زدند،او به سراغ این کار آمد و(ناقه را)پی کرد».

جمله «خارت أرضهم بالخسفة خوار السّکّة المحماة» اشاره به این است:

هنگامی که میخ آهنین در آتش گداخته شود با سرعت بیشتری در زمین فرو می‌رود آن هم در زمین نرم.آری!شهر و آبادی آنها به همین سرعت در درون زمین بر اثر زلزله‌ای وحشتناک فرورفت.

سپس امام علیه السّلام در بخش سوم این خطبه به همه انسانها هشدار می‌دهد و می‌فرماید:«ای مردم!آن کس که راه واضح و آشکار را بپوید به آب می‌رسد؛امّا کسی که مخالفت کند در بیابان سرگردان خواهد شد(و تشنه کام جان می‌دهد)»؛

(أیّها النّاس،من سلک الطّریق الواضح ورد الماء،و من خالف وقع فی التّیه ⁽¹⁾!) .

منظور از«طریق واضح»راهی است که قرآن و سنّت و دلیل عقل ارائه داده،که انسانها را به آب حیات معنوی رهنمون می‌شود و آنها که به بیراهه روند از آن محروم شده در کفر و بی‌ایمانی جان می‌دهند.

بی‌شک راه و روش امام علیه السّلام یکی از مصادیق روشن«الطّریق الواضح»است، زیرا او به منزله نفس نبیّ و آگاه‌ترین امّت به راه و روش آن حضرت بود، همان‌گونه که امام علیه السّلام در خطبه 97 فرمود:«من نشانه روشنی بر حقانیّت خویش از پروردگارم دارم و بر طریق پیامبرم گام برمی‌دارم و در راهی پیش می‌روم»؛ (و إنی لعلی بیّنة من ربّی و منهاج من نبیّی و إنی لعلی الطریق الواضح» .

بدیهی است کسی که از جادّه اصلی برود در اثنای راه به منزلگاههایی می‌رسد،دارای آب کافی و آن‌کس که از بیراهه می‌رود غالبا گرفتار بیابانهای خشک و بی‌آب می‌شود و از تشنگی هلاک می‌گردد.

خطبۀ 202: هنگام دفن سیده زنان جهان،فاطمه علیها السّلام خطاب به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

روی عنه أنّه قاله عند دفن سیّدة النّساء فاطمة علیها السّلام،کالمناجی به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله عند قبره

از سخنان امام علیه السّلام است که به هنگام دفن سیده زنان جهان،فاطمه علیها السّلام خطاب به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله در کنار قبر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله بیان کرد. ⁽¹⁾و ⁽²⁾

خطبه در یک نگاه

این گفتار امام علیه السّلام به قدر کافی گویاست؛سخنی است که از سوز دل مولا علیه السّلام به هنگام دفن حضرت فاطمه زهرا علیها السّلام حکایت می‌کند.درد دلی است پر سوز و گداز که مولا علیه السّلام با پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله درباره مصائب زهرا علیها السّلام از یک‌سو و مصیبت خودش به سبب فراق زهرا علیها السّلام از سوی دیگر،حکایت دارد و بخشی از حقایق مهم تاریخی صدر اسلام را به صورت غیرمستقیم؛امّا گویا و پرمعنا منعکس می‌کند که شرح آن در پایان تفسیر این کلام خواهد آمد.

السّلام علیک یا رسول اللّه عنّی،و عن ابنتک النّازلة فی جوارک، و السّریعة اللّحاق بک،قلّ،یا رسول اللّه،عن صفیّتک صبری،ورقّ عنها تجلّدی،إلاّ أنّ فی التّأسّی لی بعظیم فرقتک،و فادح مصیبتک،موضع تعزّ، فلقد و سّدتک فی ملحودة قبرک،و فاضت بین نحری و صدری نفسک،ف «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» فلقد استرجعت الودیعة،و أخذت الرّهینة!أمّا حزنی فسرمد،و أمّا لیلی فمسهّد،إلی أن یختار اللّه لی دارک الّتی أنت بها مقیم.و ستنبّئک ابنتک بتضافر أمّتک علی هضمها،فأحفها السّؤال،و استخبرها الحال؛هذا و لم یطل العهد،و لم یخل منک الذّکر،و السّلام علیکما سلام مودّع،لا قال و لا سئم،فإنّ أنصرف فلا عن ملالة،و إن أقم فلا عن سوءظنّ بما وعد اللّه الصّابرین.

ترجمه

سلام و درود بر تو ای رسول خدا از سوی خودم و از سوی دخترت(زهرا) که هم‌اکنون در جوار تو فرود آمده و به سرعت به تو ملحق شده است.ای رسول خدا!از فراق دختر برگزیده و پاکت پیمانه صبرم لبریز شده و طاقتم از دست رفته است،هرچند پس از روبه‌رو شدن با غم بزرگ فراق و مصیبت دردناک تو،این مصیبت برای من قابل تحمّل شده است.(فراموش نمی‌کنم)من تو را با دست خود در میان قبر نهادم و هنگام رحلتت،روح تو در میان گلو و سینه من روان شد «ف «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» ⁽¹⁾ما از خداییم و به سوی او باز می‌گردیم»(ای رسول خدا)امانتی که به من سپرده بودی هم‌اکنون بازپس‌داده شده و گروگانی

که نزد من بود گرفته شد؛ولی اندوهم جاودانی است و شبهایم همراه بیداری و بی‌قراری؛تا آن زمان که خداوند منزلگاهی را که تو در آن اقامت گزیده‌ای برایم برگزیند(و به تو ملحق شوم)(ای رسول خدا)به زودی دخترت تو را آگاه خواهد ساخت که امّت تو در ستم کردن به وی دست به دست هم داده بودند.

سرگذشت دردناک او را بی‌پرده از او بپرس و خبر این حوادث را از وی بگیر.

این حوادث دردناک در زمانی رخ داد که هنوز مدّت زیادی از رحلت تو نگذشته و یادت فراموش نگشته بود.درود خدا بر شما هردو باد،درود و سلام وداع کننده؛نه سلام(و وداع)ناخشنود خسته‌دل،اگر از کنار قبرت باز گردم به سبب ملالت نیست و اگر اقامت گزینم و گریه و زاری سر دهم هرگز به جهت سوءظن به وعده نیک خداوند در مورد صابران و شکیبایان نمی‌باشد.

شرح و تفسیر: آه سوزان علی علیه السّلام در کنار قبر زهرا علیها السّلام

آه سوزان علی علیه السّلام در کنار قبر زهرا علیها السّلام

همان گونه که در بالا آمد،امام علیه السّلام این سخنان پر سوز و گداز را هنگامی می‌گوید که جسم پاک زهرای مرضیه علیها السّلام را با دست خود در قبر می‌گذارد، سخنانی که از یک‌سو دلیل بر عظمت بانوی اسلام فاطمه زهرا علیها السّلام و از سوی دیگر نشانه شدت ناراحتی علی علیه السّلام از فراق جانگداز اوست.

امام علیه السّلام در بیان این عبارات،بهترین و مناسب‌ترین مخاطب؛یعنی رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله را انتخاب کرده و با او درد دل می‌کند و سخن خود را از اینجا شروع می‌کند:«سلام و درود بر تو ای رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله از سوی خودم،و از سوی دخترت(زهرا)که هم‌اکنون در جوار تو فرود آمده،و به سرعت به تو ملحق شده است»؛ (السّلام علیک یا رسول اللّه عنّی،و عن ابنتک النّازلة فی جوارک، و السّریعة اللّحاق بک) .

با اینکه محتوای سخنان امام علیه السّلام،شکوائیه دردناکی است؛ولی ادب کلام ایجاب می‌کند که از سلام و درود بر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله شروع کند.

جمله (النّازلة فی جوارک) نشان می‌دهد که قبر بانوی اسلام در کنار قبر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله بود و نظریه کسانی که قبر مقدّس آن حضرت را در خانه‌اش می‌دانند، تقویت می‌کند.

البتّه ممکن است دفن در بقیع را نیز در جوار پیامبر صلّی اللّه علیه و اله محسوب کنیم یا جوار را به معنای همسایگی روحانی و معنوی در بهشت بدانیم؛ولی معنای اوّل با ظاهر عبارت سازگارتر است و روایات متعددی نیز آن را تأیید می‌کند.

در روایتی که مرحوم کلینی در کافی آورده است می‌خوانیم:یکی از بزرگان اصحاب به نام احمد بن محمد بن ابی نصر می‌گوید:از امام علی بن موسی الرضا علیه السّلام در مورد مکان قبر حضرت فاطمه علیها السّلام سؤال کردم،فرمود:«دفنت فی بیتها فلمّا زادت بنو امیّة فی المسجد صارت فی المسجد؛آن حضرت را در خانه‌اش دفن کردند و هنگامی که بنی امیه مسجد پیامبر صلّی اللّه علیه و اله را توسعه دادند خانه آن حضرت در مسجد قرار گرفت». ⁽¹⁾

جمله (السّریعة اللّحاق بک) اشاره پر معنایی به مصائب شدید حضرت فاطمه زهرا علیها السّلام دارد که او را در بهترین سالهای جوانی به دیار باقی منتقل ساخت و فاصله آن با رحلت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله طبق بعضی روایات 45 روز و مطابق برخی 75 روز و طبق روایت دیگری 95 روز بوده است و در روایات غیر مشهوری 4 ماه و 6 ماه نیز گفته شده است که در بحث نکات درباره آن و درباره محل دفن آن حضرت،سخن خواهیم گفت.

سپس امام علیه السّلام در ادامه،خطاب به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله عرض می‌کند:«ای رسول خدا!از فراق دختر برگزیده و پاکت،پیمانه صبرم لبریز شده و طاقتم از دست

رفته است،هرچند پس از روبه‌رو شدن با غم بزرگ فراق و مصیبت دردناک تو، این مصیبت برای من قابل تحمّل شده است»؛ (قلّ،یا رسول اللّه،عن صفیّتک ⁽¹⁾صبری،و رقّ عنها تجلّدی ⁽²⁾،إلاّ أنّ فی التّأسّی ⁽³⁾لی بعظیم فرقتک،و فادح ⁽⁴⁾مصیبتک،موضع تعزّ ⁽⁵⁾) .

اشاره به اینکه گرچه مصیبت زهرا علیها السّلام فوق العاده جانکاه است؛ولی درد مصیبت تو از آن،سنگین‌تر و جانکاه‌تر بود و تحمّل آن،راه را برای تحمّل این، هموار ساخت.به یقین مصیبتی بزرگ‌تر از مصیبت رحلت پیامبر برای علی علیه السّلام، هر چند فاطمه زهرا همسری بسیار گرانقدر و بی‌مانند بود؛پیامبر به منزله پدر علی علیه السّلام و افزون بر آن،رهبر،راهنما،معلم،استاد و خلاصه،همه‌چیز آن حضرت بود،لذا در حدیثی آمده است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله خطاب به علی علیه السّلام فرمود:«یا أبا الرّیحانتین...عن قلیل ینهدّ رکناک؛ای پدر دو گل خوشبو...به زودی دو ستون حیاتت درهم می‌شکند»و هنگامی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله رحلت فرمود علی علیه السّلام فرمود:«هذا أحد رکنی الّذی قال لی رسول اللّه؛این یکی از آن‌دو ستونی است که پیامبر فرمود»و چون فاطمه زهرا علیها السّلام شربت شهادت نوشید،فرمود:«هذا الرّکن الثّانی الّذی قال رسول اللّه؛این ستون دیگری است که رسول اللّه فرمود». ⁽⁶⁾

آنگاه امام علیه السّلام در شرح این سخن می‌افزاید:«(فراموش نمی‌کنم)من تو را با دست خود در میان قبر نهادم و هنگام رحلتت روح تو در میان گلو و سینه من روان شد«ف «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» ؛ما از خداییم و به سوی او باز می‌گردیم»؛ (فلقد وسّدتک ⁽¹⁾فی ملحودة ⁽²⁾قبرک،و فاضت بین نحری و صدری نفسک،ف «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» ) .

بعضی از شارحان نهج البلاغه«نفس»را در اینجا به معنای خون گرفته‌اند (زیرا یکی از معانی«نفس»خون است)و گفته‌اند:به هنگام رحلت پیامبر خون مختصری از دهان آن حضرت بیرون پرید و بر سینه علی علیه السّلام نشست؛ولی این تفسیر،بعید به نظر می‌رسد.

به‌هر حال قرائن نشان می‌دهد(و خطبه 197 نیز دلالت دارد)که سر مبارک پیامبر به هنگام رحلت بر سینه پاک علی علیه السّلام بود و در همان حال روح پاکش به عالم بقا شتافت و از میان سینه و گلوی علی علیه السّلام گذشت،هر چند بعضی از راویان اهل سنت نقل کرده‌اند که عایشه می‌گوید:«سر مبارک پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله در حال رحلت بر سینه من بود»؛ولی این سخن دلیل معتبری ندارد و شاید از قبیل روایات فراوانی است که ضمن آن کوشیده‌اند فضائل علی علیه السّلام را یک به یک به نام دیگری ثبت کنند.

آنگاه امام بار دیگر به شرح مصیبت حضرت زهرا باز می‌گردد و خطاب به پیامبر عرضه می‌دارد:«(ای رسول خدا)امانتی را که به من سپرده بودی هم‌اکنون باز پس داده شد و گروگانی که نزد من بود گرفته شد؛ولی اندوهم جاودانی است و شبهایم همراه بیداری و بی‌قراری؛تا آن زمان که خداوند منزلگاهی را که تو در آن اقامت گزیده‌ای برایم برگزیند(و به تو ملحق شوم)»؛ (فلقد استرجعت

الودیعة،و أخذت الرّهینة!أمّا حزنی فسرمد ⁽¹⁾،و أمّا لیلی فمسهّد ⁽²⁾،إلی أنّ یختار اللّه لی دارک الّتی أنت بها مقیم) .

این عبارت که از شدّت اندوه علی علیه السّلام در برابر حادثه غم‌انگیز شهادت حضرت زهرا علیها السّلام حکایت می‌کند به خوبی نشان می‌دهد که تا چه حد این بانوی عزیز در نظر علی علیه السّلام گرامی بود و پیوند عاطفی و روحانی و معنوی آن‌دو به یکدیگر عمیق و ریشه‌دار.

تعبیر به«ودیعه»اشاره به همان چیزی است که پیامبر صلّی اللّه علیه و اله در آستانه رحلتش دست فاطمه را گرفت و در دست علی علیه السّلام گذارد و فرمود:«یا ابا الحسن هذه ودیعة اللّه و ودیعة رسوله عندک فاحفظ اللّه و احفظنی فیها و إنّک لفاعله؛ای ابو الحسن این ودیعه خدا و ودیعه رسولش محمد نزد توست؛حق خداوند و حق مرا در مورد آن رعایت کن و می‌دانم رعایت خواهی کرد». ⁽³⁾

بعضی معتقدند که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله این سخن را در شب زفاف زهرا فرمود.

جمعی از شارحان نهج البلاغه تعبیر به ودیعه را در اینجا اشاره به این دانسته‌اند که ارواح انسانی در بدنها شبیه ودیعه و امانت است که هنگام وفات بازپس گرفته می‌شود؛ولی این تفسیر در اینجا بسیار بعید به نظر می‌رسد.

تعبیر«رهینه»(گروگان)ممکن است اشاره به این باشد که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله از علی علیه السّلام پیمان خلافت و وصایت و وفاداری گرفته بود و دخترش زهرا علیها السّلام گویی در برابر آن گروگان بود.

با توجه به اینکه یکی از معانی«رهینه»نعمت بزرگ است و حضرت زهرا بزرگترین نعمتی بود که خدا به علی علیه السّلام داده بود،تعبیر بالا در این‌باره به کار رفته است.

جمله «حزنی فسرمد» تفسیرش روشن است،زیرا هرزمان علی علیه السّلام به یاد فاطمه زهرا می‌افتاد غم و اندوهش تجدید می‌شد و این اندوه بزرگی بود که سراسر زندگی علی علیه السّلام را دربرگرفته بود.

جمله «و أمّا لیلی فمسهّد» کنایه از این است که بسیار شبها به یاد آن بانوی عزیز می‌افتم و خاطره او خواب را از چشم من می‌رباید.گواه این سخن اشعار معروفی است که از آن حضرت در فراق حضرت زهرا علیها السّلام انشاء فرمود:

نفسی علی زفراتها محبوسة یا لیتها خرجت مع الزّفرات

لا خیر بعدک فی الحیاة و إنّما أبکی مخافة أن تطول حیاتی

جانم گرفتار مصیبت دردناک اوست و ای کاش با آه و ناله از این تن بیرون می‌آمد

بعد از تو زندگی در نظرم بی‌ارزش است و اگر اشک می‌ریزم برای این است که می‌ترسم بعد از تو عمرم طولانی شود(و همواره گرفتار درد فراق تو باشم.) ⁽¹⁾

آنگاه امام علیه السّلام به گوشه‌ای از مصائب دردناک حضرت زهرا علیها السّلام اشاره کرده، عرضه می‌دارد:«(ای رسول خدا)به زودی دخترت تو را آگاه خواهد ساخت که امّت تو در ستم کردن به وی دست به دست هم داده بودند،سرگذشت دردناک او را بی‌پرده از او بپرس و خبر این حوادث را از وی بگیر.این حوادث دردناک در زمانی رخ داد که هنوز مدّت زیادی از رحلت تو نگذشته و یادت فراموش نگشته بود»؛ (و ستنبّئک ابنتک بتضافر أمّتک علی هضمها،فأحفها ⁽²⁾السّؤال،و استخبرها الحال؛هذا و لم یطل العهد،و لم یخل منک الذّکر) .

ظاهر این است که این عبارات سربسته که امیر مؤمنان علی علیه السّلام برای رعایت ادب در پیشگاه پیامبر آن را زیاد نمی‌شکافد و شرح نمی‌دهد اشاره به حوادث بسیار اسف‌انگیزی است که پس از مدّت کوتاهی از رحلت پیامبر رخ داد؛هجوم

به خانه زهرا علیها السّلام،آتش زدن در خانه،اسقاط جنین آن حضرت و بردن امام را به زور به سوی مسجد برای بیعت،حوادثی است که نه تنها به صورت پررنگ در تاریخ شیعه آمده؛بلکه-همان‌گونه که در پایان این بحث خواهیم گفت-در منابع اهل سنت هم،با کمال تعجّب صریحا ذکر شده است.

واژه«تضافر»که از ریشه«ضفر»(بر وزن ضعف)گرفته شده و به معنای تعاون و همکاری بر انجام چیزی است،اشاره به این است که گروهی از امّت در انجام این جرائم شرکت داشتند و از آنجا که بسیاری با سکوتشان،این کار را تأیید کردند، نسبت به همه امت داده شد و«هضم»در اصل به معنای ظلم کردن و شکستن است و واژه«عهد»در اینجا به معنای زمان است و معانی دیگری نیز دارد.

این احتمال نیز داده شده است که عهد،اشاره به پیمانهایی باشد که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله در مورد خلافت علی علیه السّلام و حفظ احترام اهل بیت علیهم السّلام مخصوصا دخترش زهرا و قرار دادن آنها در کنار قرآن به مقتضای حدیث ثقلین و امثال آن گرفته بود؛یعنی مدت طولانی از این پیمانها نگذشته بود که گروهی از امت همه را به فراموشی سپردند و دست به جنایاتی زدند که عقل را حیران می‌کند.

سرانجام امام در آخرین سخن خود خطاب به پیامبر و بانوی اسلام،زهرای مرضیه چنین می‌گوید:«درود خدا بر شما هردو باد،درود و سلام وداع کننده؛نه وداع ناخشنود خسته‌دل،اگر از کنار قبرت باز گردم به خاطر سبب ملالت نیست،و اگر اقامت گزینم(و گریه و زاری)سر دهم هرگز به جهت سوءظن به وعده نیک خداوند در مورد صابران و شکیبایان نمی‌باشد»؛ (و السّلام علیکما سلام مودّع،لا قال ⁽¹⁾و لا سئم ⁽²⁾،فإن أنصرف فلا عن ملالة،و إن أقم فلا عن سوء ظنّ

بما وعد اللّه الصّابرین) .

در روایت کافی در ذیل این سخن چنین آمده است:«واه واها و الصّبر أیمن و أجمل و لو لا غلبة المستولین لجعلت المقام و اللّبث لزاما معکوفا و لأعولت إعوال الثّکلی علی جلیل الرّزیّة فبعین اللّه تدفن ابنتک سرّا و تهضم حقّها و تمنع إرثها و لم یتباعد العهد و لم یخلق منک الذّکر و إلی اللّه یا رسول اللّه المشتکی و فیک یا رسول اللّه أحسن العزاء و صلّی اللّه علیک و علیها السّلام و الرّضوان؛آه آه!ولی شکیبایی می‌کنم که شکیبایی بهتر و زیباتر است و اگر بیم آن نبود که نظام حاکم از جایگاه قبر تو آگاه شوند پیوسته در کنار قبر تو می‌ماندم و ناله‌هایی همچون ناله‌های مادری که به داغ فرزندش گرفتار شده،برای این مصیبت بزرگ سر می‌دادم.(ای رسول گرامی)خدا می‌بیند که دخترت پنهان به خاک سپرده می‌شود و حقّش(آشکارا)بر باد می‌رود و او را از ارثش محروم می‌کنند حال آنکه زمان زیادی نگذشته و نامت فراموش نشده است.ای رسول خدا این شکایت را به درگاه حق و به نزد تو می‌آورم.ای رسول خدا تسلیت مرا بپذیر!درود و سلام و رضوان خدا بر تو و بر دخترت زهرا باد». ⁽¹⁾

از این تعبیرات و آنچه در نهج البلاغه آمده به خوبی روشن می‌شود که حق نشناسان در زمان کوتاهی بعد از رحلت پیامبر چه مصائبی بر اهل بیت علیهم السّلام او و عزیزترین عزیزانش وارد کردند مصائبی که علی علیه السّلام را که کوه شکیبایی و استقامت بود به لرزه درآورد و همچون مادر جوان مرده به گریه و ناله واداشت و عجب اینکه مدارک این تهاجم بی‌رحمانه بر بیت وحی،در کتب اهل سنّت نیز به صورت گسترده آمده است.

نکته‌ها

اشاره

با اینکه زندگانی بانوی اسلام،حضرت زهرا،سیده نساء العالمین بسیار کوتاه بود؛ولی شرح حال او و فضایل و مناقب و مصائبش بسیار طولانی است.جمعی از شارحان نهج البلاغه به این خطبه که رسیده‌اند به گوشه‌هایی از آن اشاره کرده‌اند.لازم است ما هم به طور فشرده چند نکته را یادآور شویم:

1-حضرت زهرا علیها السّلام در لسان رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله

دخت گرامی پیامبر صلّی اللّه علیه و اله از مقام والایی برخوردار بود.سخنان رسول گرامی صلّی اللّه علیه و اله در حقّ دخترش حاکی از عصمت و پیراستگی او از گناه است،آنجا که درباره او می‌فرماید:

«فاطمة بضعة منّی فمن أغضبها أغضبنی ⁽¹⁾فاطمه پاره تن من است،هرکس او را به خشم آورد مرا خشمگین کرده است».ناگفته پیداست که خشم رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله مایه اذیت و ناراحتی اوست و سزای چنان شخصی در قرآن کریم چنین بیان شده است:

« «وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ» » ⁽²⁾آنان که رسول خدا را آزار دهند، برای آنان عذاب دردناکی است».

چه دلیلی استوارتر بر فضیلت و عصمت او که در حدیث دیگری رضای وی در گفتار پیامبر صلّی اللّه علیه و اله مایه رضای خدا،و خشم او مایه خشم خدا معرّفی گردیده است،می‌فرماید:

«یا فاطمة إنّ اللّه یغضب لغضبک و یرضی لرضاک ⁽³⁾دخترم فاطمه!خدا با خشم

تو خشمگین،و با خشنودی تو،خشنود می‌شود».

به سبب داشتن چنین مقامی والا،او سرور زنان جهان است،و پیامبر در حق او چنین فرموده:

«یا فاطمة!ألا ترضین أن تکون سیّدة نساء العالمین،و سیّدة نساء هذه الامّة و سیّدة نساء المؤمنین ⁽¹⁾دخترم فاطمه!آیا به این کرامتی که خدا به تو داده راضی نمی‌شوی که تو،سرور زنان جهان و سرور زنان این امّت و سرور زنان با ایمان باشی».

2-احترام خانۀ آن حضرت در قرآن و سنّت

محدّثان یادآور می‌شوند،هنگامی که آیه مبارکه «فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ» ⁽²⁾بر پیامبر نازل شد،پیامبر این آیه را در مسجد تلاوت کرد،در این هنگام شخصی برخاست و گفت:

ای رسول گرامی!مقصود از این بیوت با این اهمیّت کدام است؟

پیامبر فرمود:

خانه‌های پیامبران!

ابو بکر برخاست،در حالی که به خانه علی و فاطمه علیها السّلام اشاره می‌کرد،گفت:

آیا این خانه از همان خانه‌هاست؟

پیامبر صلّی اللّه علیه و اله در پاسخ فرمود:

بلی از برجسته‌ترین آنهاست. ⁽³⁾

پیامبر گرامی صلّی اللّه علیه و اله مدت نه ماه به در خانه دخترش می‌آمد،بر او و همسر عزیزش سلام می‌کرد ⁽¹⁾و این آیه را می‌خواند: «إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» ⁽²⁾.

خانه‌ای که مرکز نور الهی است و خدا به ترفیع آن امر فرموده از احترام بسیار بالایی برخوردار است.

آری!خانه‌ای که اصحاب کسا را در بر می‌گیرد و خدا از آن با جلالت و عظمت یاد می‌کند،باید مورد احترام قاطبه مسلمانان باشد.

اکنون باید دید پس از درگذشت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله تا چه اندازه حرمت این خانه ملحوظ گشت؟چگونه احترام آن خانه را شکستند،و خودشان صریحا به آن اعتراف دارند؟این حرمت‌شکنان چه کسانی بودند،و هدفشان چه بود؟

3-هتک حرمت خانۀ آن حضرت!

اشاره

با این همه سفارشهای مؤکّد،متأسفانه برخی حرمت آن را نادیده گرفته،و به هتک آن پرداختند،و این مسئله‌ای نیست که بتوان بر آن پرده‌پوشی گذاشت.

در این مورد نصوصی را از کتاب اهل سنّت نقل می‌کنیم،تا روشن شود مسئله هتک حرمت خانه زهرا علیها السّلام و رویدادهای بعدی،امری تاریخی و مسلّم است؛نه یک افسانه!و با اینکه در عصر خلفا گرفتگی فوق العاده‌ای نسبت به نگارش فضایل و مناقب اهل بیت علیهم السّلام در کار بود ولی به حکم اینکه«حقیقت شیء نگهبان آن است»این حقیقت به طور زنده در کتابهای تاریخی و حدیثی محفوظ مانده است.در نقل مدارک،ترتیب زمانی را از قرنهای نخستین در نظر می‌گیریم، تا برسد به نویسندگان عصر حاضر.

الف)ابن ابی شیبه،محدّث معروف اهل سنّت،در کتاب«المصنّف»

ابو بکر ابن ابی شیبه(159-235)مؤلف کتاب المصنّف به سندی صحیح چنین نقل می‌کند:

«إنّه حین بویع لأبی بکر بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله کان علی و الزّبیر یدخلان علی فاطمة بنت رسول اللّه،فیشاورونها و یرتجعون فی أمرهم.فلمّا بلغ ذلک عمر بن الخطّاب خرج و دخل علی فاطمة،فقال:یا بنت رسول اللّه صلی اللّه علیه و اله و اللّه ما أحد أحبّ إلینا من أبیک و ما من أحد أحّب إلینا بعد أبیک منک،و أیم اللّه ما ذاک بمانعی إن اجتمع هؤلاء النّفر عندک أن أمرتهم أن یحرق علیهم البیت.

قال:فلمّا خرج عمر جاؤوها،فقالت:تعلمون أنّ عمر قد جاءنی،و قد حلف باللّه لئن عدتم لیحرقنّ علیکم البیت،و أیم اللّه لیمضیّن لما حلف علیه.

هنگامی که مردم با ابی بکر بیعت کردند،علی و زبیر در خانه فاطمه به گفتگو و مشاوره می‌پرداختند،و این مطلب به عمر بن خطّاب رسید.او به خانه فاطمه آمد،و گفت:ای دختر رسول خدا،محبوب‌ترین فرد برای ما پدر تو و بعد از پدرت تو هستی؛ولی سوگند به خدا این محبّت مانع از آن نیست که اگر این افراد در خانه تو جمع شوند من دستور دهم خانه را بر آنها بسوزانند.

این جمله را گفت و بیرون رفت،وقتی علی علیه السّلام و زبیر به خانه بازگشتند، دخت گرامی پیامبر به علی علیه السّلام و زبیر گفت:عمر نزد من آمد و سوگند یاد کرد که اگر اجتماع شما تکرار شود،خانه را هنگامی که شما در آن هستید آتش می‌زنم، به خدا سوگند!آنچه را که قسم خورده است انجام می‌دهد!». ⁽¹⁾

تکرار می‌کنیم که این رویداد در کتاب المصنّف با سند صحیح نقل شده است.

ب)بلاذری،محدّث بزرگ دیگر اهل سنّت،در کتاب«انساب الاشراف»

احمد بن یحیی جابر بغدادی بلاذری(م 270)نویسنده معروف و صاحب تاریخ بزرگ،این رویداد تاریخی را در کتاب انساب الاشراف به نحو یاد شده در زیر نقل می‌کند.

«إنّ أبا بکر أرسل إلی علیّ یرید البیعة فلم یبایع،فجاء عمر و معه فتیلة!فتلقته فاطمة علی الباب.

فقالت فاطمة:یابن الخطّاب،أتراک محرقا علیّ بابی؟قال:نعم،و ذلک أقوی فیما جاء به أبوک... ⁽¹⁾.

ابو بکر به دنبال علی علیه السّلام فرستاد تا بیعت کند؛ولی علی علیه السّلام از بیعت امتناع ورزید.سپس عمر همراه با فتیله(آتش‌زا)حرکت کرد،و با فاطمه در مقابل باب خانه روبه‌رو شد،فاطمه گفت:ای فرزند خطاب،می‌بینم در صدد سوزاندن خانه من هستی؟!عمر گفت:بلی،این کار کمک به چیزی است که پدرت برای آن مبعوث شده است!».

ج)ابن قتیبه و کتاب«الإمامة و السیاسة»

مورّخ شهیر عبد اللّه بن مسلم بن قتیبه دینوری(212-276)از پیشوایان ادب، نویسندگان پرکار حوزه تاریخ اسلامی و مؤلف کتاب تأویل مختلف الحدیث،و ادب الکاتب و...است. ⁽²⁾وی در کتاب الامامة و السیاسة چنین می‌نویسد:

«إنّ أبا بکر(رض)تفقّد قوما تخلّفوا عن بیعته عند علیّ کرّم اللّه وجهه فبعث إلیهم عمر فجاء فناداهم و هم فی دار علیّ،فأبوا أن یخرجوا فدعا بالحطب و قال:

و الّذی نفس عمر بیده لتخرجنّ أو لأحرقنّها علی من فیها،فقیل له:یا أبا حفص إنّ

فیها فاطمة فقال،و إن! ⁽¹⁾

ابو بکر از کسانی که از بیعت با او سر برتافتند و در خانه علی گرد آمده بودند، سراغ گرفت و عمر را به دنبال آنان فرستاد،او به در خانه علی علیه السّلام آمد و همگان را صدا زد که بیرون بیایند و آنان از خروج از خانه امتناع ورزیدند در این موقع عمر هیزم طلبید و گفت:به خدایی که جان عمر در دست اوست بیرون بیایید یا خانه را با شما آتش می‌زنم.مردی به عمر گفت:ای ابا حفص(کنیه عمر)در این خانه، فاطمه،دختر پیامبر است،گفت:باشد!».

ابن قتیبه دنباله این داستان را سوزناک‌تر و دردناک‌تر نوشته است،او می‌گوید:

«ثمّ قام عمر فمشی معه جماعة حتّی أتوا فاطمة فدقّوا الباب فلمّا سمعت أصواتهم نادت بأعلی صوتها یا أبتاه یا رسول اللّه ماذا لقینا بعدک من ابن الخطّاب و ابن أبی القحافة فلمّا سمع القوم صوتها و بکائها انصرفوا و بقی عمر و معه قوم فأخرجوا علیّا فمضوا به إلی أبی بکر فقالوا له بایع،فقال:إن أنا لم أفعل فمه؟فقالوا:

إذا واللّه الّذی لا إله إلاّ هو نضرب عنقک...! ⁽²⁾.

عمر همراه گروهی به در خانه فاطمه آمدند،در خانه را زدند،هنگامی که فاطمه صدای آنان را شنید،با صدای بلند گفت:ای رسول خدا پس از تو چه مصیبتهایی به ما از فرزند خطاب و فرزند ابی قحافه رسید،افرادی که همراه عمر بودند هنگامی که صدای زهرا و گریه او را شنیدند برگشتند؛ولی عمر با گروهی باقی ماند و علی را از خانه بیرون آوردند،نزد ابی بکر بردند و به او گفتند:بیعت کن،علی علیه السّلام گفت:اگر بیعت نکنم چه می‌شود؟گفتند:به خدایی که جز او خدایی نیست،گردن تو را می‌زنیم...».

این بخش از تاریخ برای علاقه‌مندان به شیخین قطعا بسیار سنگین و ناگوار

است،لذا برخی در صدد برآمدند در نسبت کتاب به ابن قتیبه تردید کنند،در حالی که ابن ابی الحدید استاد فن تاریخ،این کتاب را از آثار او می‌داند و پیوسته از آن مطالبی نقل می‌کند،متأسفانه این کتاب به سرنوشت تحریف دچار شده و بخشی از مطالب آن به هنگام چاپ حذف شده است،درحالی‌که همان مطالب در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید آمده است.

زرکلی در کتاب الأعلام این کتاب را از آثار ابن قتیبه می‌داند و می‌افزاید:

برخی از علما در این نسبت نظری دارند؛یعنی شک و تردید را به دیگران نسبت می‌دهد؛نه به خویش.الیاس سرکیس نیز این کتاب را از آثار ابن قتیبه می‌شمارد. ⁽¹⁾

د)طبری و تاریخ او

محمد بن جریر طبری(م 310)در تاریخ خود رویداد هتک حرمت خانه وحی را چنین بیان می‌کند:

«أتی عمر بن الخطّاب منزل علیّ و فیه طلحة و الزّبیر و رجال من المهاجرین، فقال و اللّه لأحرقنّ علیکم أو لتخرجنّ إلی البیعة،فخرج علیه الزّبیر مصلتا بالسّیف فعثر فسقط السّیف من یده،فوثبوا علیه فأخذوه. ⁽²⁾

عمر بن خطّاب به خانه علی آمد در حالی که گروهی از مهاجران در آنجا گرد آمده بودند.وی رو به آنان کرد و گفت:به خدا سوگند خانه را به آتش می‌کشم مگر اینکه برای بیعت بیرون بیایید.زبیر از خانه بیرون آمد در حالی که شمشیر کشیده بود،ناگهان پای او لغزید،شمشیر از دستش افتاد و دیگران بر او هجوم آوردند و او را گرفتند».

این بخش از تاریخ حاکی از آن است که اخذ بیعت برای خلیفه با تهدید و

ارعاب صورت می‌پذیرفت امّا اینکه این‌گونه بیعت چه ارزشی دارد؟قضاوت آن با خوانندگان است.

ه)ابن عبد ربه و کتاب«العقد الفرید»

شهاب الدین احمد معروف به ابن عبد ربه اندلسی مؤلف کتاب العقد الفرید (م 463 ه)در کتاب خود بحثی مشروح درباره تاریخ سقیفه آورده است.وی تحت عنوان کسانی که از بیعت ابی بکر تخلف جستند،می‌نویسد:

«فأمّا علیّ و العبّاس و الزّبیر فقعدوا فی بیت فاطمة حتّی بعث إلیهم أبو بکر، عمر بن الخطّاب لیخرجهم من بیت فاطمة و قال له:إن أبوا فقاتلهم،فأقبل بقبس من نار أن یضرم علیهم الدّار،فلقیته فاطمة فقال:یا ابن الخطّاب أجئت لتحرق دارنا؟!قال:نعم،أو تدخلوا فیما دخلت فیه الأمّة!. ⁽¹⁾

علی و عباس و زبیر در خانه فاطمه نشسته بودند که ابو بکر عمر بن خطّاب را فرستاد تا آنان را از خانه فاطمه بیرون کند و به او گفت:اگر بیرون نیامدند،با آنان نبرد کن!عمر بن خطّاب با مقداری آتش به سوی خانه فاطمه رهسپار شد تا خانه را بسوزاند،ناگاه با فاطمه روبه‌رو شد.دختر پیامبر گفت:ای فرزند خطاب آمده‌ای خانه ما را بسوزانی؟او در پاسخ گفت:بلی مگر اینکه در آنچه امّت وارد شدند،شما نیز وارد شوید!».

تا اینجا بخشی که در آن تصریح به تصمیم به هتک حرمت شده است پایان پذیرفت،اکنون به بخش دوم که حاکی از جامه عمل پوشاندن به این نیّت شوم است،می‌پردازیم!مبادا تصور شود که قصد آنها تنها ارعاب و تهدید بود تا علی علیه السّلام و یارانش را مجبور به بیعت کنند،و هدف عملی ساختن چنین تهدیدی را نداشتند.

یورش انجام گرفت!

تا اینجا سخنان آن گروه که فقط به سوءنیّت خلیفه و یاران او اشاره کرده‌اند به پایان رسید.گروهی که نخواستند و یا نتوانستند دنباله فاجعه را به طور روشن منعکس کنند،در حالی که برخی دیگر به اصل فاجعه؛یعنی یورش به خانه و...

اشاره نموده‌اند و اینک مدارک یورش و هتک حرمت به خانه حضرت فاطمه علیها السّلام:(در این بخش نیز در نقل مصادر،غالبا ترتیب زمانی را در نظر می‌گیریم).

و)ابو عبید و کتاب«الاموال»

ابو عبید،قاسم بن سلام(م 224)در کتاب الأموال که مورد اعتماد فقهای اهل سنّت است،می‌نویسد:

«عبد الرّحمن بن عوف می‌گوید:در بیماری ابو بکر برای عیادتش به خانه او رفتم.پس از گفتگوی زیاد گفت:ای کاش سه چیز را که انجام داده‌ام،انجام نمی‌دادم،ای کاش سه چیز را که انجام نداده‌ام،انجام می‌دادم.همچنین آرزو می‌کنم سه چیز را از پیامبر سؤال می‌کردم؛یکی از آن سه چیزی که انجام داده‌ام و آرزو می‌کنم ای کاش انجام نمی‌دادم این است که:«وددت أنّی لم أکشف بیت فاطمة و ترکته و إن أغلق علی الحرب؛ای کاش پرده حرمت خانه فاطمه را نمی‌گشودم و آن را به حال خود وامی‌گذاشتم،هرچند برای جنگ بسته شده بود». ⁽¹⁾

ابو عبید هنگامی که به اینجا می‌رسد به‌جای جمله:«لم أکشف بیت فاطمة و ترکته...»می‌گوید:«کذا و کذا»و اضافه می‌کند که من مایل به ذکر آن نیستم!

ابو عبید،هرچند روی تعصّب مذهبی یا علّت دیگر از نقل حقیقت سر برتافته؛ولی محقّقان کتاب الأموال در پاورقی می‌گویند:جمله‌های حذف شده

در کتاب میزان الاعتدال-به نحوی که بیان گردید-وارد شده است،افزون بر آن، طبرانی در معجم خود و ابن عبد ربّه در عقد الفرید و افراد دیگر جمله‌های حذف شده را آورده‌اند.(دقت کنید!)

ز)طبرانی و«معجم کبیر»

ابو القاسم سلیمان بن احمد طبرانی(260-360)که ذهبی در میزان الاعتدال وی را معتبر می‌داند. ⁽¹⁾در کتاب المعجم الکبیر که کرارا چاپ شده،آنجا که درباره ابو بکر و خطبه‌ها و وفات او سخن می‌گوید،یادآور می‌شود:

ابو بکر به هنگام مرگ،اموری را تمنا کرد و گفت:ای کاش سه چیز را انجام نمی‌دادم،سه چیز را انجام می‌دادم و سه چیز را از رسول خدا سؤال می‌کردم:

«أمّا الثّلاث اللاّئی وددت أنّی لم أفعلهنّ،فوددت أنّی لم أکن أکشف بیت فاطمة و ترکته...؛آن سه چیزی که آرزو می‌کنم که ای کاش انجام نمی‌دادم،آرزو می‌کنم ای کاش حرمت خانه فاطمه را هتک نمی‌کردم و آن را به حال خود واگذار می‌کردم!» ⁽²⁾.

این تعبیرات به خوبی نشان می‌دهد که تهدیدهای عمر عملی شد و در خانه را به زور(یا با آتش زدن)گشودند.

ح)باز هم ابن عبد ربّه و«عقد الفرید»

ابن عبد ربّه اندلسی مؤلف کتاب العقد الفرید(م 463)در کتاب خود از عبد الرحمن بن عوف نقل می‌کند:

«من در بیماری ابی بکر بر او وارد شدم تا از او عیادت کنم،او گفت:آرزو

می‌کنم که ای کاش سه چیز را انجام نمی‌دادم و یکی از آن سه چیز این است:

«وددت أنّی لم أکشف بیت فاطمة عن شیء و إن کانوا أغلقوه علی الحرب؛ای کاش خانه فاطمه را نمی‌گشودم،هرچند آنان برای نبرد در خانه را بسته بودند». ⁽¹⁾

در بحثهای آینده نیز اسامی و عبارات شخصیتهای دیگری که این بخش از گفتار خلیفه را نقل کرده‌اند،خواهد آمد.

ط)سخن نظّام در کتاب«الوافی بالوفیات»

ابراهیم بن سیار نظّام معتزلی(160-231)که به دلیل زیبایی کلامش در نظم و نثر به نظّام معروف شده است در کتابهای متعددی،واقعه بعد از حضور در خانه فاطمه علیها السّلام را نقل می‌کند.او می‌گوید:

«إنّ عمر ضرب بطن فاطمة یوم البیعة حتّی ألقت المحسن من بطنها؛عمر در روز اخذ بیعت برای ابی بکر بر شکم فاطمه زد،او فرزندی که در رحم داشت و نام او را محسن نهاده بودند،سقط کرد!». ⁽²⁾

ی)مبرّد در کتاب«کامل»

ابن ابی الحدید می‌نویسد:محمد بن یزید بن عبد الاکبر بغدادی(210-285) ادیب،و نویسنده معروف و صاحب آثار مشهور،در کتاب الکامل،از عبد الرحمن بن عوف داستان آرزوهای خلیفه را می‌نویسد،و چنین یادآور می‌شود:

«وددت أنّی لم أکن کشفت عن بیت فاطمة و ترکته و لو أغلق علی الحرب». ⁽³⁾

ک)مسعودی و«مروج الذهب»

مسعودی(م 325)در مروج الذهب می‌نویسد:«آنگاه که ابو بکر در حال احتضار بود چنین گفت:

سه چیز انجام دادم و تمنّا می‌کردم که ای کاش انجام نمی‌دادم؛یکی از آن سه چیز این بود:فوددت أنّی لم أکن فتّشت بیت فاطمة و ذکر فی ذلک کلاما کثیرا!؛ آرزو می‌کردم که ای کاش حرمت خانه زهرا را هتک نمی‌کردم.وی در این مورد سخن زیادی گفته است!!». ⁽¹⁾

مسعودی با اینکه نسبت به اهل بیت گرایشهای موافقی دارد؛ولی اینجا از بازگویی سخن خلیفه خودداری کرده و با کنایه رد شده است.البتّه سبب را خدا می‌داند،بندگان خدا هم اجمالا می‌دانند!

ل)ذهبی و کتاب«میزان الاعتدال»

ذهبی در کتاب میزان الاعتدال از محمّد بن احمد کوفی حافظ نقل می‌کند که در محضر احمد بن محمّد معروف به ابن ابی دارم،محدّث کوفی(م 357)،این خبر خوانده شد:

«إنّ عمر رفس فاطمة حتّی أسقطت بمحسن؛عمر لگدی بر فاطمه زد و او فرزندی که در رحم به نام محسن داشت سقط کرد!» ⁽²⁾.

م)عبد الفتاح عبد المقصود و کتاب«الإمام علی»

وی هجوم به خانه وحی را در دو مورد از کتاب خود آورده است و ما به نقل یکی از آنها بسنده می‌کنیم:

«عمر گفت:و الّذی نفس عمر بیده،لیخرجنّ أو لأحرقنّها علی من فیها...!قالت له طائفة خافت اللّه و رعت الرسول فی عقبه:یا أبا حفص،إنّ فیها فاطمة...»! فصاح لا یبالی:و إن...!و اقترب و قرع الباب،ثمّ ضربه و اقتحمه...و بداله علیّ...

و رنّ حینذاک صوت الزّهراء عند مدخل الدّار...فإن هی إلاّ طنین استغاثة... ⁽¹⁾

قسم به کسی که جان عمر در دست اوست یا باید بیرون بیایید یا خانه را بر ساکنانش آتش می‌زنم.

عدّه‌ای که از خدا می‌ترسیدند و پس از پیامبر صلّی اللّه علیه و اله رعایت منزلت او را می‌کردند،گفتند:

ابا حفص،فاطمه در این خانه است.بی‌پروا فریاد زد:باشد!.نزدیک شد،در زد،سپس بر در کوبید و وارد خانه شد.

علی علیه السّلام پیدا شد...

طنین صدای زهرا در نزدیکی مدخل خانه بلند شد...این ناله استغاثه او بود...!».

*** این بحث را با حدیث دیگری از مقاتل ابن عطیّه در کتاب الامامة و الخلافة پایان می‌دهیم(هرچند هنوز ناگفته‌ها بسیار است!).

او در این کتاب چنین می‌نویسد:

«إنّ أبا بکر بعد ما أخذ البیعة لنفسه من النّاس بالإرهاب و السّیف و القوّة أرسل عمر و قنفذا و جماعة إلی دار علیّ و فاطمة علیهما السّلام و جمع عمر الحطب علی دار فاطمة و أحرق باب الدّار!...؛هنگامی که ابو بکر از مردم با تهدید و شمشیر و زور بیعت گرفت،عمر و قنفذ و جماعتی را به سوی خانه علی و فاطمه علیهما السّلام فرستاد.

عمر هیزم جمع کرد و در خانه را آتش زد...». ⁽²⁾

در ذیل این روایت،تعبیرات دیگری است که قلم از بیان آن عاجز است.

نتیجه:

با این همه مدارک روشن که عموما از منابع اهل سنّت نقل شده،باز بعضی از آنان تعبیر«افسانه شهادت»را به کار می‌برند و این حادثه تلخ را ساختگی می‌پندارند!اگر اصرار آنها بر نفی این حقایق نبود ما نیز بحث را این مقدار گسترش نمی‌دادیم.

4-مدفن پاک فاطمۀ زهرا علیها السّلام

یکی از مصائب دختر والا مقام پیامبر اکرم این است که جایگاه قبر شریفش هنوز نامعلوم است؛بعضی آن را مطابق پاره‌ای از روایات در بقیع و برخی در داخل خانه‌اش در کنار مسجد پیامبر و بعضی در روضه(آن مقدار از مسجد که میان قبر پیامبر و منبر آن حضرت قرار دارد)می‌دانند.

این مطلب هر محقّقی را در فکر فرومی‌برد که چه طوفانی پس از رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله در میان امّت برخاست که مرقد پاک تنها دخترش،در هاله‌ای از ابهام فرو رفت؟هرچند بیشترین قرائن دلالت بر دفن آن حضرت در خانه‌اش دارد،زیرا دفن در روضه در آن زمان کار آسانی نبود و بسیار بعید است علی علیه السّلام رضایت به چنین کاری داده باشد و دفن در بقیع با آنچه در خطبه مورد بحث آمده چندان سازگار نیست،زیرا جمله«النّازلة فی جوارک»نشان می‌دهد که قبر آن بانو در کنار قبر پیامبر بوده است.

مرحوم علاّمه مجلسی از ابراهیم بن محمّد همدانی نقل می‌کند که می‌گوید:

برای امام هادی(علی بن محمّد النقی علیهما السّلام)نامه‌ای نوشتم که مرا از قبر فاطمه علیها السّلام باخبر ساز!حضرت در جواب چنین مرقوم داشت:«هی مع جدّی صلوات اللّه علیه و آله؛او با جدم پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله است». ⁽¹⁾

مرحوم صدوق نیز می‌گوید:صحیح در نزد من این است که آن حضرت در خانه‌اش دفن شده است که پس از توسعه بنی امیّه،الآن جزء مسجد قرار گرفته است. ⁽¹⁾

در وضع فعلی گرچه قبر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و قبور دیگری در داخل مسجد قرار گرفته؛ولی آن را به وسیله دیوارها و شبّاک از مسجد جدا کرده‌اند.

در کتاب عیون الاخبار الرضا از بزنطی نقل شده است که می‌گوید:«سألت الرضا عن قبر فاطمة؛من از امام علی بن موسی الرضا علیه السّلام از محل قبر فاطمه علیها السّلام سؤال کردم،فرمود:دفنت فی بیتها فلمّا زادت بنو امیّة فی المسجد صارت فی المسجد». ⁽²⁾

بنابراین هرکس نزدیک قبر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله در روضه مقدّسه بایستد و حضرت زهرا علیها السّلام را زیارت کند إن شاء اللّه فضیلت زیارت آن حضرت از نزدیک را به دست آورده است.در بقیع نیز به قصد رجا می‌توان آن حضرت را زیارت کرد.

5-زمان شهادت بانوی اسلام

نه تنها در مکان دفن آن یادگار پیامبر گفتگوست،در تاریخ وفات آن حضرت نیز اختلاف است.

طبق روایت معروفی ⁽³⁾از امام صادق علیه السّلام آن حضرت در سال یازدهم هجری با گذشت 75 روز از رحلت پدر بزرگوارش دیده از جهان فروبست:(إنّ فاطمة علیها السّلام مکثت بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله خمسة و سبعین یوما).با توجّه به اینکه رحلت پیامبر اکرم در 28 صفر واقع شده باید شهادت آن بانوی عزیز در یکی از سه روز

سیزدهم،چهاردهم و پانزدهم ماه جمادی الاولی واقع شده باشد(با در نظر گرفتن احتمال تمام یا ناقص بودن ماههای وسط).

در حدیث دیگری آمده است که آن بانوی گرامی در روز سه‌شنبه سوم جمادی الآخر سنه یازدهم هجرت چشم از جهان بربست ⁽¹⁾و این حدیث مطابق عقیده کسانی است که می‌گویند فاصله میان رحلت پیامبر و شهادت حضرت زهرا علیها السّلام 95 روز بود.

در ذیل این حدیث آمده است:«و کان سبب فوتها أنّ قنفذ مولی عمر لکزها بنعل السّیف بأمره فأسقطت محسنا و مرضت من ذلک مرضا شدیدا؛سبب وفات آن حضرت دین بود که قنفذ غلام عمر به دستور وی حضرت را به غلاف شمشیر مضروب ساخت و به دنبال آن محسنش را سقط کرد و بیماری شدید پیدا کرد(و سرانجام به شهادت رسید)». ⁽²⁾

مرحوم علاّمه مجلسی در زاد المعاد از این قول درباره زمان وفات آن حضرت به عنوان روایتی معتبر نقل کرده است.سپس اضافه می‌کند:شیخ طوسی و سیّد بن طاووس و دیگران نیز همین را پذیرفته‌اند و گرچه این روایت با روایت 75 روز منافات دارد؛ولی چون مشهور و روایتی معتبر،پشتوانه آن است، باید روز سوم جمادی الثانی به مراسم تعزیت آن حضرت قیام کرد. ⁽³⁾

در حدیث غیر مشهوری نیز فاصله وفات رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله تا شهادت حضرت زهرا علیها السّلام 40 روز ذکر شده است. ⁽⁴⁾

خطبۀ 203: زهد در دنیا و تشویق به آخرت

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

فی التّزهید من الدّنیا و التّرغیب فی الآخرة

از سخنان امام علیه السّلام است درباره زهد در دنیا و تشویق به آخرت. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

در این خطبه کوتاه و پرمعنا امام علیه السّلام به چند نکته اشاره می‌کند:

1.دنیا گذرگاهی بیش نیست و جایگاه اصلی انسان سرای آخرت است و باید از این گذرگاه برای منزلگاه حقیقی بهره‌گیری کرد.

2.انسان باید روح خود را از دنیا بیرون فرستد پیش از آنکه جسم او بیرون می‌رود.

3.دنیا دار امتحان و صحنه آزمون است.

4.هنگام خروج انسان از دنیا مردم به اموالی که از خود باقی گذاشته می‌نگرند و فرشتگان به اعمالی که از پیش فرستاده‌اند.

أیّها النّاس،إنّما الدّنیا دار مجاز،و الآخرة دار قرار،فخذوا من ممرّکم لمقرّکم،و لا تهتکوا أستارکم عند من یعلم أسرارکم،و أخرجوا من الدّنیا قلوبکم من قبل أن تخرج منها أبدانکم،ففیها اختبرتم،و لغیرها خلقتم.إنّ المرء إذا هلک قال النّاس:ما ترک؟و قالت الملائکة:ما قدّم؟للّه آباؤکم! فقدّموا بعضا یکن لکم قرضا،و لا تخلفوا کلاّ فیکون فرضا علیکم.

ترجمه

ای مردم!دنیا تنها سرای عبور است و آخرت خانه جاودانه،حال که چنین است از این گذرگاه خود برای محل استقرار خویش(در آخرت)،توشه برگیرید و پرده‌های خویش را در پیش کسی که از اسرارتان آگاه است ندرید و قلوبتان را از دنیا خارج کنید پیش از آنکه بدنهایتان از آن خارج شود،چرا که شما در دنیا آزمایش می‌شوید و برای غیر آن،آفریده شده‌اید.هنگامی که انسان می‌میرد، مردم می‌گویند چه چیز باقی گذاشت؟ولی فرشتگان می‌گویند چه چیز پیش از خود فرستاد؟خدا پدرتان را رحمت کند بخشی از ثروت خود را از پیش بفرستید تا به عنوان قرض(نزد خدا)برای شما باقی بماند و همه را برای بعد از خود نگذارید که مسئولیت سنگینی بر دوش شما خواهد گذارد.

شرح و تفسیر: دنیا گذرگاه است

دنیا گذرگاه است

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه به مسئله مهمّی درباره حقیقت دنیا و آخرت اشاره می‌کند که غفلت از آن خمیرمایه اکثر بدبختیهای انسان است،می‌فرماید:«ای

مردم،دنیا تنها سرای عبور و آخرت خانه جاودانه است،حال که چنین است از این گذرگاه خود برای محل استقرار خویش،توشه برگیرید»؛ (أیّها النّاس،إنّما الدّنیا دار مجاز ⁽¹⁾،و الآخرة دار قرار،فخذوا من ممرّکم لمقرّکم) .

بسیاری از مشکلات از اینجا ناشی می‌شود که انسان دنیا را سرای باقی می‌نگرد،از این‌رو به اندوختن مال و ثروت،از هر طریق و به هر قیمت می‌پردازد و در صرف آن برای مقاصد خیر بخل می‌ورزد و بر این اساس مرتکب اعمال خلاف فراوانی می‌شود و توبه را به تأخیر می‌اندازد.

همین حقیقت با تعبیرهای مختلف در روایات دیگر آمده است،گاه دنیا به عنوان یک پل:«الدنیا قنطرة» ⁽²⁾و گاه به عنوان یک تجارتخانه: «متجر أولیاء اللّه» ⁽³⁾و گاه به عنوان مزرعه«الدّنیا مزرعة الآخرة» ⁽⁴⁾قلمداد شده است که همگی حکایت از یک چیز می‌کند.

سپس به دنبال این سخن به نکته دیگری اشاره کرده،می‌فرماید:«پرده‌های خویش را نزد کسی که از اسرارتان آگاه است ندرید»؛ (و لا تهتکوا أستارکم عند من یعلم أسرارکم) .

به اعتقاد بسیاری از شارحان،این جمله اشاره به عدم تجاهر به گناه است، زیرا گناه پنهانی،در واقع یک گناه است و گناه آشکار،به جهت پرده‌دری و آلوده ساختن محیط اجتماع چند گناه محسوب می‌شود؛ولی بعضی از شارحان آن را اشاره به اعمال خیر دانسته‌اند که اگر در پنهانی انجام شود بهتر است،در حالی که تعبیر به هتک (و لا تهتکوا) تناسبی با این معنا ندارد.

به هر حال خداوند،ستّار العیوب و غفّار الذّنوب است؛تا بندگان پرده‌دری نکنند او عیوب و گناهان آنها را می‌پوشاند،چنان‌که در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السّلام می‌خوانیم:«ما من عبد إلاّ و علیه أربعون جنّة حتّی یعمل أربعین کبیرة فإذا عمل أربعین کبیرة انکشفت عنه الجنن؛هر بنده‌ای چهل پرده ساتر الهی بر اعمال او وجود دارد تا چهل گناه کبیره انجام دهد،در این حالت تمام آن پرده‌ها کنار می‌رود».سپس امام علیه السّلام در ادامه این حدیث می‌فرماید:«در این موقع خداوند به فرشتگانش وحی می‌فرستد که بنده‌ام را با بال و پر خود بپوشانید و آنها چنین می‌کنند؛ولی این بنده گنهکار به هر گناهی دست می‌زند فرشتگان عرضه می‌دارند:پروردگارا این بنده‌ات هیچ گناهی نیست مگر اینکه انجام داده و ما از اعمال او شرم داریم،به آنها وحی می‌شود که پر و بال خود را از او بردارند،در این هنگام نسبت به ما اهل بیت علیهم السّلام دشمنی می‌ورزد و در نتیجه پرده او در آسمان و زمین کنار می‌رود و آبروی او نزد همگان می‌ریزد» ⁽¹⁾.

ارتباط این جمله با جمله‌های قبل ممکن است از این نظر باشد که یکی از بدترین گناهان که سرای آخرت انسان را تیره و تار می‌کند،تجاهر به معصیت است.

آنگاه امام علیه السّلام در تکمیل سخنان پیشین در مورد زهد در دنیا به نکته سومی اشاره کرده،می‌فرماید:«قلوبتان را از دنیا خارج کنید پیش از آنکه بدنهایتان از آن خارج شود»؛ (و أخرجوا من الدّنیا قلوبکم من قبل أن تخرج منها أبدانکم) .

خارج ساختن قلوب،کنایه لطیفی از ترک تعلّقات دنیوی و وابستگیها به زرق و برق دنیاست و تعبیر «من قبل أن تخرج...» هشداری است بر ناپایداری این جهان؛ یعنی به هوش باشید به زودی بدنها به خاک سپرده می‌شود،بکوشید پیش از آن، دلها را از این جهان خارج سازید،چرا که حبّ دنیا سرچشمه همه گناهان است.

بدیهی است منظور از این سخن این نیست که مسلمانان از نیازهای زندگی بی‌بهره باشند و یا جوامع اسلامی از نظر پیشرفتهای اقتصادی از دیگران عقب بمانند و نیازمند به نان شوند؛بلکه منظور وابستگی شدیدی است که انسان را وادار به هر گونه قانون‌شکنی می‌کند،لذا بعضی از شارحان نهج البلاغه این جمله را اشاره به ترک اموال حرام دانسته‌اند.

سپس در چهارمین نکته و در تکمیل آنچه گذشت می‌فرماید:«چرا که شما در دنیا آزمایش می‌شوید و برای غیر آن،آفریده شده‌اید»؛ (ففیها اختبرتم،و لغیرها خلقتم) .

این دو جمله کوتاه همه چیز را روشن می‌سازد و توجّه به آن مسیر زندگی سعادت‌بخش انسانها را نشان می‌دهد،آری دنیا سرای امتحان است و جایگاه جاودانه انسان سرای آخرت است.قرآن مجید می‌گوید:« «أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ» ؛آیا مردم چنین پنداشته‌اند که چون بگویند:ایمان آورده‌ایم،آنها به حال خود رها می‌شوند و آزمایش نخواهند شد،ما همه پیشینیان آنها را آزمایش کرده‌ایم» ⁽¹⁾،بنابراین آزمایشهای الهی که وسیله تکامل و پرورش انسانهاست امری قطعی و اجتناب‌ناپذیر و به تعبیر دیگر از اهداف آفرینش انسان است که استثنایی در آن وجود ندارد و همه باید شب و روز،در خلوت و جلوت،جوانی و پیری در انتظار این آزمونها باشند.

حضرت،در ادامه این سخن به نکته مهم دیگری اشاره می‌کند و می‌فرماید:

«هنگامی که انسان می‌میرد،مردم می‌گویند چه چیز باقی گذاشت؟ولی فرشتگان می‌گویند چه چیز پیش از خود فرستاد؟»؛ (إنّ المرء إذا هلک قال النّاس:ما ترک؟و قالت الملائکة:ما قدّم؟) .

منظور از ناس در اینجا دنیاپرستانند که همیشه سؤالشان از مال و اموال و ثروتهای افرادی است که می‌میرند،در حالی که رابطه آنان با آن اموال به کلّی بریده شده و فقط فردای قیامت باید در مقابل طرق این درآمدها پاسخگو باشند و جالب اینکه نقطه مقابل آنها را فرشتگان الهی قرار داده است که تمام توجّه آنها به مسائل معنوی و الهی است.

سرانجام در آخرین نکته می‌فرماید:«خدا پدرتان را رحمت کند بخشی از ثروت خود را از پیش بفرستید تا به عنوان قرض(نزد خدا)برای شما باقی بماند و همه را برای بعد از خود نگذارید که مسئولیت سنگینی بر دوش شما خواهد گذارد»؛ (للّه آباؤکم!فقدّموا بعضا یکن لکم قرضا،و لا تخلفوا کلاّ فیکون فرضا علیکم) .

جمله «للّه آباؤکم!» معمولا در مقام تعجب توأم با احترام ذکر می‌شود و معادل آن در فارسی«درود بر پدرانتان»یا«رحمت خدا بر پدرانتان»است ⁽¹⁾و منظور از جمله «فقدّموا بعضا...» این است که انسان تا زنده است با دست خود بخشی از اموال خویش را در راه خدا به محرومین یا برای کارهای خیر بپردازد که به مقتضای« «وَ ما عِنْدَ اللّهِ باقٍ» ؛آنچه نزد خداست باقی می‌ماند» ⁽²⁾و« «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً» ؛کیست که به خدا قرض حسن دهد» ⁽³⁾نزد خداوند برای یوم المعاد ذخیره می‌شود و تعبیر به«بعض»برای این است که انسان نباید وارثان خود را که غالبا نیازمند هستند محروم کند،زیرا این کار دور از انصاف است و در روایات اسلامی از کسانی که همه اموال خود را در حیات خود انفاق می‌کنند و برای ورثه چیزی نمی‌گذارند،نکوهش شده است.رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله

درباره یکی از انصار که به هنگام مرگ همه اموال خود را در راه خدا انفاق کرده بود و چیزی برای فرزندانش نگذارده بود،فرمود:«لو أعلمتمونی أمره ما ترکتکم تدفنوه مع المسلمین یترک صبیته صغارا یتکفّفون النّاس؛اگر قبلا به من گفته بودید اجازه نمی‌دادم او را در قبرستان مسلمانان دفن کنید،زیرا فرزندان صغیری به یادگار گذاشته که دست نیاز به سوی مردم دراز کنند». ⁽¹⁾البته این نهی در مورد کسانی است که ورثه نیازمندی دارند.

از سوی دیگر شدیدا نکوهش شده که انسان چیزی از اموال خود را در راه خدا انفاق نکند و تمام آن را برای ورثه بگذارد.امام صادق علیه السّلام در تفسیر آیه « «کَذلِکَ یُرِیهِمُ اللّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَیْهِمْ» ؛این‌گونه خداوند اعمال آنها را به آنان نشان می‌دهد که مایه حسرت او هستند» ⁽²⁾فرمود:«هو الرّجل یدع ماله لا ینفقه فی طاعة اللّه بخلا ثمّ یموت فیدعه لمن یعمل فیه بطاعة اللّه أو فی معصیة اللّه فإن عمل به فی طاعة اللّه رآه فی میزان غیره فرآه حسرة و قد کان المال له و إن کان عمل به فی معصیة اللّه قوّاه بذالک المال حتّی عمل به فی معصیة اللّه عزّ و جلّ؛این آیه اشاره به کسی است که اموالی دارد که از روی بخل،چیزی از آن را در راه خدا انفاق نمی‌کند.سپس می‌میرد و آن را برای کسی باقی می‌گذارد که با آن،اطاعت یا معصیت پروردگار را انجام می‌دهد.هرگاه با آن مال،اطاعت خدا کند،صاحب اصلی مال،نتیجه آن را در ترازوی عمل بازماندگان می‌بیند در حالی که آن مال، متعلق به او بوده و اگر با آن معصیت خدا کند در واقع،کمک به معصیت کرده و او را تقویت نموده تا نافرمانی خدا کند». ⁽³⁾

جمله «فرضا علیکم» اشاره به این است که اگر تمام اموال خود را برای وارثان بگذارید روز قیامت حسابش بر شماست و منافعش در دنیا برای دیگران.

در ضمن توجّه به این نکته لطیف ادبی بجاست که امام علیه السّلام در این دو جمله از چهار چیز که در مقابل هم قرار گرفته‌اند،استفاده کرده است.«قدّموا»در مقابل «لا تخلفوا»و«بعض»در برابر«کلّ»و«قرض»در مقابل«فرض»و«لکم»در مقابل «علیکم»که خود از نشانه‌های فصاحت و بلاغت کلام امام علیه السّلام است.

نکته: هر صبح و شام این جمله‌ها را بخوانید

هر صبح و شام این جمله‌ها را بخوانید

سزاوار است هر انسانی جمله‌های بیدار کننده و تکان دهنده بالا را همه روز صبحگاهان تلاوت کند،زیرا طبیعت دنیا سرگرم کننده و غفلت‌زاست؛غفلتی که غالبا به گناه منجر می‌شود؛گناهانی که انسان را از خدا دور می‌سازد.

در عبارات بالا هم موقعیّت دنیا و آخرت روشن شده و هم دستوراتی درباره آمادگی برای این سفر سرنوشت‌ساز صادر گردیده است.

بی‌شک مفهوم سخنان امام این نیست که انسانها دست از تلاش و کوشش برای زندگی مادی بردارند،زیرا این امر سبب فقر و نیازمندی است،همان فقری که منشأ انواع گناهان و سبب وابستگی به بیگانگان از اسلام است همان وابستگی که عزّت و شوکت اسلام و مسلمین را درهم می‌شکند؛بلکه منظور این است که دید خود را نسبت به دنیا تغییر دهند؛از همه مواهب بهره گیرند؛ولی در مسیر سعادت برای سرای جاویدان از اموال خود برای نجات نیازمندان استفاده کنند و بر زخم‌های جانکاه دردمندان مرهم نهند.از ثروت‌اندوزی و ذخیره کردن اموال بپرهیزند و تا زنده هستند بخش مهمّی از اموال خویش را در راه خیر صرف کنند و ذخیره یوم المعاد خویش سازند.

خطبۀ 204: قبر،برزخ و قیامت

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

کان کثیرا ما ینادی به أصحابه

از سخنان امام علیه السّلام است که همواره اصحاب خویش را با آن مخاطب می‌ساخت. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

از عنوانی که مرحوم سیّد رضی به خطبه داده استفاده می‌شود که امام علیه السّلام کرارا اصحاب خود را مخاطب ساخته و این سخن را تکرار می‌فرمود.نیز از روایتی که در مصادر نهج البلاغه آمده استفاده می‌شود که آن حضرت بعد از نماز عشا سه بار مردم را صدا می‌زد تا همه بشنوند و این سخن را به گوش آنها می‌رساند.

این خطبه در واقع هشداری است به همه انسانها که زندگی دنیا کوتاه است و منازل وحشتناکی از قبر،برزخ و قیامت در پیش‌رو است که باید آماده آن شوند.

هشداری است به قطع وابستگیهای بی‌حدّ و حساب به دنیا و اینکه عمر دنیا کوتاه است و پایان عمر نزدیک؛هشداری است برای فراهم کردن زاد و توشه تقوا جهت سفر طولانی و خطرناکی که در پیش است.

تجهّزوا،رحمکم اللّه،فقد نودی فیکم بالرّحیل،و أقلّوا العرجة علی الدّنیا،و انقلبوا بصالح ما بحضرتکم من الزّاد،فإنّ أمامکم عقبة کؤودا،و منازل مخوفة مهولة،لابدّ من الورود علیها،و الوقوف عندها.و اعلموا أنّ ملاحظ المنیّة نحوکم دانیة،و کأنّکم بمخالبها و قد نشبت فیکم،و قد دهمتکم فیها مفظعات الأمور،و معضلات المحذور.فقطّعوا علائق الدّنیا و استظهروا بزاد التّقوی.

ترجمه

خداوند شما را رحمت کند،آماده کوچ(از این جهان)شوید،چرا که ندای رحیل در میان شما داده شده است،علاقه و تکیه خود را بر دنیا کم کنید و با تهیّه زاد و توشه از اعمال صالحی که در قدرت دارید(به سوی آخرت)بازگردید، زیرا گردنه‌ای سخت و منزلگاههای مخوف و هولناکی در پیش دارید که باید در آنها وارد شوید و نزد هریک توقّف کنید(و پاسخگوی اعمال خود باشید).

بدانید فاصله نگاههای مرگ به شما کوتاه و نزدیک است.گویی در چنگال مرگ گرفتارید،در حالی که پنجه‌هایش را در جان شما فروبرده،و حوادث هولناک و مشکلات شدید شما را غافلگیر ساخته،حال که چنین است وابستگیهای دنیا را به خود قطع کنید(از دنیاپرستان فاصله بگیرید)و بر توشه تقوا تکیه کنید.

شرح و تفسیر: از دنیا پرستان فاصله بگیرید

از دنیا پرستان فاصله بگیرید

این خطبه شبیه خطبه گذشته و در حال و هوای آن است و هشدار اکیدی

است به دنیاپرستان که موقعیت خود را در دنیا فراموش نکنند و روزهایی را که در پیش دارند به خاطر بیاورند و آماده آن شوند.

نخست می‌فرماید:«خداوند شما را رحمت کند،آماده کوچ(از این جهان) شوید،چرا که ندای رحیل در میان شما داده شده است و علاقه و تکیه خود را بر دنیا کم کنید»؛ (تجهّزوا،رحمکم اللّه،فقد نودی فیکم بالرّحیل،و أقلّوا العرجة علی الدّنیا) .

امام علیه السّلام در این سخن،جامعه بشری را به کاروانی تشبیه کرده که مقصد مهمی در پیش دارد و او به عنوان رهبر کاروان به همه کاروانیان فریاد می‌زند که برخیزید و آماده حرکت شوید.

«رحیل»به معنای کوچ کردن است و در اینکه مراد از آن حرکت به سوی آخرت است یا سیر و سلوک الی اللّه،هردو تفسیر در کلام شارحان آمده است و مانعی ندارد که توده مردم مخاطب به آمادگی برای حرکت به سوی قیامت باشند و خواص برای سیر و سلوک الی اللّه.

در بعضی از روایات به جای مجهّز شدن برای سفر آخرت،تعبیر به«استعداد للموت»آمده است.شخصی از امیر مؤمنان علیه السّلام پرسید:«ما الاستعداد للموت؟؛ آماده شدن برای مرگ و سفر آخرت چگونه است؟فرمود:أداء الفرائض و اجتناب المحارم و الاشتمال علی المکارم ثمّ لا یبالی أوقع علی الموت أمّ وقع الموت علیه؛انجام واجبات و پرهیز از محرمات و دارا بودن فضایل اخلاقی است.سپس تفاوتی نمی‌کند او به سراغ مرگ برود(مانند استقبال از شهادت در میدان جهاد)و یا مرگ به سراغ او آید». ⁽¹⁾

در اینکه ندا دهنده چه کسی و یا چه چیزی است،احتمالات متعددی داده شده نخست اینکه فرشته‌ای از فرشتگان خدا باشد آن‌گونه که در یکی از کلمات

قصار نهج البلاغه ⁽¹⁾آمده است و بعضی از شعرا آن را به شعر در آورده‌اند:

له ملک ینادی کلّ یوم لدوا للموت و ابنوا للخراب

خداوند فرشته‌ای دارد که هر روز ندا می‌دهد برای مردن بزایید و برای ویرانی بسازید.

یا اینکه ندا دهنده حوادث و آفاتی است که همچون طوفان همه روزه صحنه زندگی انسانها را در می‌نوردد و یا اشاره به آثار پیری است که به صورت پژمرده شدن چهره،سفید شدن موها و خمیدگی قامت ظاهر می‌شود و به زبان حال ندای رحیل را سر می‌دهد.

اگر رحیل را به معنای سیر و سلوک الی اللّه و تهذیب نفوس بدانیم،ندا دهنده خداوند در قرآن مجید و معصومان در روایات اسلامی هستند که ندای مرگ و مسافرت از دنیا در این کلمات به گوش می‌خورد.

تعبیر به«عرجه»با توجه به اینکه به معنای اقامت است مفهومش این است که علاقه به اقامت در دنیا را کم کند و همچون دنیاپرستان دنیا را عملا جاودان نپندارد.

سپس به دنبال این سخن برنامه آمادگی برای سفر آخرت را به این صورت بیان می‌فرماید:«با تهیّه زاد و توشه از اعمال صالحی که در قدرت دارید(به سوی آخرت)بازگردید»؛ (و انقلبوا بصالح ما بحضرتکم ⁽²⁾من الزّاد) .

تعبیر به «انقلبوا» تعبیر لطیفی است که اشاره به تحولی درونی دارد؛یعنی توجّه خود را از دنیاپرستی به تهیه زاد و توشه آخرت باز گردانید.

تعبیر «بحضرتکم» اشاره به توانایی‌ها و فرصتهاست که انسانها در اختیار دارند.

آنگاه امام علیه السّلام به ذکر دلیلی برای لزوم تحصیل زاد و توشه جهت سفر آخرت، پرداخته می‌فرماید:«زیرا گردنه سخت و منزلگاههای مخوف و هولناکی در پیش دارید که باید در آنها وارد شوید و نزد هریک توقّف کنید(و پاسخگوی اعمال خود باشید)»؛ (فإنّ أمامکم عقبة کؤودا ⁽¹⁾،و منازل مخوفة مهولة ⁽²⁾،لابدّ من الورود علیها،و الوقوف عندها) .

این گردنه سخت و منزلگاههای خوفناک،اشاره به مرگ و منزلگاههای آخرت است،زیرا در روایتی امام صادق علیه السّلام می‌فرماید:«در قیامت پنجاه موقف است و هر موقفی به اندازه هزار سال از سال‌های دنیا به طول می‌انجامد؛إنّ فی القیامة خمسین موقفا کلّ موقف کألف سنة ممّا تعدّون» ⁽³⁾شبیه همین معنا به صورت مشروح‌تری از امیر مؤمنان علی علیه السّلام نقل شده است ⁽⁴⁾و احتمالا در هر موقفی از این مواقف یکی از اعمال واجبه مانند نماز و روزه و امر به معروف و نهی از منکر و یا گناهان کبیره مورد سؤال قرار می‌گیرد که صاحبان آنها باید در شرایط سخت و هول‌انگیزی پاسخگو باشند.اگر از آنها به سلامت بگذرند راهی کانون رحمت خدا،بهشت‌برین می‌شوند وگرنه گرفتار خواهند شد.

به تعبیر دیگر،همان‌گونه که مرحوم شیخ مفید فرموده است:منظور از این عقبات(گردنه‌ها)اعمال واجب است که هرکدام تشبیه به گردنه‌ای شده است و همان‌گونه که عبور از گردنه‌ها سخت و طاقت‌فرساست،جواب‌گویی از این اعمال نیز دشوار است.

قرآن مجید در سوره«بلد»می‌فرماید:« «فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ وَ ما أَدْراکَ مَا الْعَقَبَةُ فَکُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ فِی یَوْمٍ ذِی مَسْغَبَةٍ یَتِیماً ذا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْکِیناً ذا»

«مَتْرَبَةٍ» ولی او از آن گردنه مهم نگذشت و تو چه می‌دانی آن گردنه چیست؟آزاد کردن برده‌ای است،یا غذا دادن در روز گرسنگی به یتیمی از خویشاوندان یا مستمندی خاک‌نشین». ⁽¹⁾

البتّه دنیا و آخرت از این نظر تفاوتی نمی‌کند که منظور از عقبات چه باشد؟به ویژه که درباره عرصه قیامت آمده است:« «وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ یَنْسِفُها رَبِّی نَسْفاً فَیَذَرُها قاعاً صَفْصَفاً لا تَری فِیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً» ؛از تو درباره کوهها سؤال می‌کنند بگو پروردگارم آنها را(در قیامت متلاشی کرده)بر باد می‌دهد.سپس زمین را صاف و هموار می‌سازد،به‌گونه‌ای که در آن هیچ پستی و بلندی نمی‌بینی». ⁽²⁾

بنابراین،اعتراض مرحوم علاّمه مجلسی بر شیخ مفید که نباید الفاظ را از معانی اصلی به معانی مجازی برد،به نظر وارد نمی‌رسد،زیرا این ایراد هنگامی وارد است که قرائنی در کار نباشد و با وجود قرینه مشکلی ندارد. ⁽³⁾

در مورد وحشت قیامت همین بس که قرآن مجید می‌گوید:« «یا أَیُّهَا النّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ یَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ کُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَ تَرَی النّاسَ سُکاری وَ ما هُمْ بِسُکاری وَ لکِنَّ عَذابَ اللّهِ شَدِیدٌ» ؛ای مردم از عذاب پروردگارتان بترسید که زلزله رستاخیز امر عظیمی است.روزی که آن را می‌بینید(آن چنان وحشت سراپای همه را فرامی‌گیرد که) هر مادر شیردهی کودک شیرخوارش را فراموش می‌کند و هربارداری جنین خود را بر زمین می‌نهد و مردم را مست می‌بینی در حالی که مست نیستند؛ولی عذاب خدا شدید است». ⁽⁴⁾

سپس امام علیه السّلام به شرح بیشتری در این زمینه پرداخته و به همگان هشدار

می‌دهد که:«بدانید فاصله نگاههای مرگ به شما کوتاه و نزدیک است.گویی در چنگال مرگ گرفتارید،در حالی که پنجه‌هایش را در جان شما فروبرده،و حوادث هولناک و مشکلات شدید شما را غافلگیر ساخته است»؛ (و اعلموا أنّ ملاحظ ⁽¹⁾المنیّة ⁽²⁾نحوکم دانیة ⁽³⁾،و کأنّکم بمخالبها ⁽⁴⁾و قد نشبت ⁽⁵⁾فیکم،و قد دهمتکم ⁽⁶⁾فیها مفظعات ⁽⁷⁾الأمور،و معضلات ⁽⁸⁾المحذور) .

این سخن،اشاره به این است که میان انسان و مرگ در هیچ سن و سالی فاصله‌ای وجود ندارد.هر لحظه ممکن است حادثه ناگهانی روی دهد و هرزمان ممکن است بیماری خطرناکی به سراغ انسان بیاید و یا دشمنی او را به طور ناگهانی از پای درآورد.گلوگیر شدن یک لقمه ممکن است به زندگی انسان پایان دهد و گرفتگی رگهای قلب یا مغز با چند لخته بسیار کوچک خون،وی را در کام مرگ فروبرد و یا با ضربه‌ای ناگهانی،نخاع انسان قطع شود و برای همیشه زمین‌گیر گردد.

حضرت در پایان،در یک نتیجه‌گیری روشن و گویا می‌فرماید:«حال که چنین است وابستگیهای دنیا را به خود قطع کنید(از دنیاپرستان فاصله بگیرید)و بر توشه تقوا تکیه کنید»؛ (فقطّعوا علائق الدّنیا و استظهروا ⁽⁹⁾بزاد التّقوی) .

منظور از قطع علائق دنیا وابستگی شدید به مال و مقام و همسر و فرزند است؛آن‌گونه وابستگی که انسان را از خدا غافل می‌کند و ارتکاب گناه را برای رسیدن به دنیا آسان می‌سازد و زرق و برقها را در نظر جلوه می‌دهد.

تعبیر به«استظهار به زاد تقوا»اشاره به این است که در این سفر پر خوف و خطر آخرت انسان نیاز به تکیه‌گاهی دارد که پیمودن این راه را برای او آسان می‌سازد،تکیه‌گاهی بهتر از زاد و توشه تقوا نیست.

*** مرحوم سیّد رضی به اینجا که می‌رسد،می‌گوید:«بخشی از این کلام با تفاوتهایی پیش از این گذشت»؛ (و قد مضی شئ من هذا الکلام فیما تقدّم بخلاف هذه الرّوایة) .

ظاهرا منظور او خطبه 85 است که در چند جمله با گفتار بالا مشترک است.

خطبۀ 205: هنگامی که طلحه و زبیر بعد از بیعت با امام به او اعتراض کردند که چرا در کارها با آنها مشورت نکرده

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

کلّم به طلحة و الزّبیر بعد بیعته بالخلافة و قد عتبا علیه من ترک

مشورتهما،و الاستعانة فی الأمور بهما

از سخنان امام علیه السّلام است هنگامی که طلحه و زبیر بعد از بیعت با امام به او اعتراض کردند که چرا در کارها با آنها مشورت نکرده و از آنها کمک نگرفته است(امام این سخن را در پاسخ آنها بیان فرمود). ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

همان‌گونه که در عنوان خطبه آمد،این سخن پاسخی است به پاره‌ای از ایرادهای طلحه و زبیر که انتظار داشتند امام علیه السّلام در حکومت سهم عظیمی برای

آنها قائل شود و در همه امور با آنها مشورت نماید.امام علیه السّلام نکاتی را به آنها یادآور شد؛نکاتی که مسیر حکومت امام را روشن می‌ساخت و به انتظارات نابجای آنها پایان می‌داد:

نخست اینکه آنها را بر این امر سرزنش می‌کند که چرا به جهت امور ظاهرا مختصری خشمگین شده‌اید و خوبیهای فراوانی را به فراموشی سپرده‌اید.

در بخش دیگری از این بیان به آنها یادآور می‌شود که مشکلی در امر حکومت پیدا نشده تا با آنها مشورت کند؛بلکه بر اساس کتاب خدا و سنّت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله،امر حکومت را سامان می‌بخشد و البتّه اگر مطلبی که نیاز به مشورت داشته باشد پیش آید هیچ‌گاه از مشورت خودداری نخواهد کرد.

در بخش سوم این خطبه به این ایراد که چرا در تقسیم بیت المال مساوات میان مسلمانان را رعایت کرده،پاسخ می‌دهد که این همان سنّت رسول خداست.

سرانجام در آخرین قسمت این خطبه به دعای پرمعنایی می‌پردازد و برای کسانی که هرگاه حق را ببینند یاری می‌کنند و با ظلم به مبارزه برمی‌خیزند رحمت الهی را تقاضا می‌کند.

بخش اوّل

اشاره

لقد نقمتما یسیرا،و أرجأتما کثیرا.ألا تخبرانی،أیّ شیء کان لکما فیه حقّ دفعتکما عنه؟أم أیّ قسم استأثرت علیکما به؟أم أیّ حقّ رفعه إلیّ أحد من المسلمین ضعفت عنه،أم جهلته،أم أخطأت بابه!

واللّه ما کانت لی فی الخلافة رغبة،و لا فی الولایة إربة،و لکنّکم دعوتمونی إلیها،و حملتمونی علیها،فلمّا أفضت إلیّ نظرت إلی کتاب اللّه و ما وضع لنا،و أمرنا بالحکم به فاتّبعته،و ما استنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله،فاقتدیته، فلم أحتج فی ذلک إلی رأیکما،و لا رأی غیرکما،و لا وقع حکم جهلته؛ فأستشیرکما و إخوانی من المسلمین؛و لو کان ذلک لم أرغب عنکما،و لا عن غیرکما.

ترجمه

شما(طلحه و زبیر)برای امور ناچیزی خشم گرفتید؛ولی وظایف مهمّی را که داشتید به تأخیر انداختید.به من بگویید:چه حقّی داشته‌اید که شما را از آن باز داشته‌ام یا کدام سهم متعلق به شما بوده که آن را متصرّف شده‌ام یا کدام شکایت و حقّی را یکی از مسلمانان پیش من آورده و من نسبت به آن ضعف نشان داده یا از حکم آن بی‌خبر بوده و یا راه حلّ آن را به خطا پیموده‌ام.به خدا سوگند!من به خلافت(ظاهری)رغبتی نداشتم و نسبت به زمامداری شما علاقه‌ای نشان ندادم.این شما بودید که مرا به آن دعوت کردید و به اصرار مرا به آن واداشتید و آنگاه که حکومت به من رسید به کتاب خدا و دستوراتی که برای ما قرار داده و فرمان به اجرای آن صادر کرده،نظر افکندم و از آن پیروی نمودم و نیز به سنّت و

روش پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله توجّه نموده و به آن اقتدا کردم(به یقین)در این امر(عمل به کتاب و سنّت)نیازی به رأی شما و رأی دیگران نداشتم(چون حکم خدا و رسول اللّه صراحت داشت)و مسئله‌ای پیش نیامده که آن را ندانم تا با شما و برادران مسلمانم به مشورت بنشینم به یقین اگر چنین چیزی پیش می‌آمد(یا بیاید)از مشورت با شما و دیگران روی‌گردان نبودم(و نخواهم بود).

شرح و تفسیر: بهانه‌جویی طلحه و زبیر

بهانه‌جویی طلحه و زبیر

هنگامی که مشکلات مسلمانان در حکومت عثمان بالا گرفت و مردم بر او شوریدند که چرا مقامهای حسّاس حکومت اسلامی و بیت المال را در میان بستگان و خویشاوندان خود تقسیم کرده و توده‌های مردم نیازمند را نادیده گرفته است؛گروهی از صحابه معروف نیز به حمایت از شورشیان برخاستند که در صف مقدّم طلحه و زبیر بودند،همانها که اصرار داشتند امام حکومت را بپذیرد.آنها از نخستین بیعت کنندگان با امام بودند؛ولی این‌گونه افراد همانند همه کسانی که سیاسی فکر می‌کنند؛نه الهی و رحمانی،همواره انتظار دارند سهم مهمّی در حکومت داشته باشند؛گاه آن را صریحا بر زبان می‌آورند و گاه متوسّل به بهانه‌های واهی می‌شوند تا هدف خود را به طور کنایی بیان کرده باشند.

طلحه و زبیر نیز چنین انتظاری را از امام داشتند؛طلحه می‌خواست حکومت بصره به او واگذار شود و به زبیر حکومت کوفه و بعضی گفته‌اند:طلحه انتظار حکومت یمن را داشت و زبیر انتظار حکومت عراق را؛ولی از آنجا که این‌گونه رشوه‌های سیاسی علاوه بر اینکه مخالف روح عدالتخواهی اسلامی است،گاه منجّر به تجزیه حکومت می‌شود و از همه اینها گذشته مخالف چیزی است که مردم به سبب آن بر عثمان شوریدند،امام به این پیشنهادها تن در نداد.

هنگامی که طلحه و زبیر از رسیدن به مقصود خود مأیوس شدند نخست زبان به انتقاد و خرده‌گیری بر امام گشودند.سپس آتش جنگ جمل را برافروختند؛ آتشی که هردو در کام آن سوختند.می‌فرماید:«شما(طلحه و زبیر)برای امور ناچیزی خشم گرفتید؛ولی وظایف مهمّی را که داشتید به تأخیر انداختید»؛ (لقد نقمتما ⁽¹⁾یسیرا،و أرجأتما ⁽²⁾کثیرا) .

منظور از ناچیز،ترک مشورت با آنهاست و منظور از امور مهم و فراوان مصالح مسلمان است،زیرا طلحه و زبیر برای رسیدن به اهداف خود به بهانه‌های واهی متوسّل شدند و مصالح مسلمین را که از وحدت و یکپارچگی صفوف و ایستادن پشت‌سر رهبر نشأت می‌گرفت به فراموشی سپردند و این راه و رسم همه عیب‌جویان کوتاه‌بین است که مصالح جامعه را برای رسیدن به منافع شخصی فدا می‌کنند.

سپس در ادامه سخن می‌فرماید:«به من بگویید:چه حقّی داشته‌اید که شما را از آن باز داشته‌ام یا کدام سهم متعلق به شما بوده که آن را متصرّف شده‌ام یا کدام شکایت و حقّی را یکی از مسلمانان پیش من آورده و من نسبت به آن ضعف نشان داده یا از حکم آن بی‌خبر بوده و یا راه آن را به خطا پیموده‌ام»؛ (ألا تخبرانی،أیّ شیء کان لکما فیه حقّ دفعتکما عنه؟أم أیّ قسم استأثرت ⁽³⁾علیکما به؟أم أیّ حقّ رفعه إلیّ أحد من المسلمین ضعفت عنه،أم جهلته،أم أخطأت بابه!) .

در واقع امام علیه السّلام می‌خواهد با این سخن همه راههای خرده‌گیری و انتقاد را بر

طلحه و زبیر ببندد،زیرا انتقاد یا مربوط به حقوق شخصی آنان است یا مربوط به سایر مسلمین،و مطالبات شخصی آنان یا مربوط به ضایع شدن حقّی است یا تصرّف کردن سهمی و آنچه مربوط به سایر مسلمین است یا مربوط به کوتاهی در احقاق حقوق است یا ناآگاهی نسبت به حق و یا خطا در مسیر اجرا.

امام علیه السّلام می‌فرماید:درباره هریک از این امور ایراد دارید آشکارا به من بگویید و چون آنها نمی‌توانستند انگشت روی نقطه خاصّی بگذارند،از دادن جواب درمانده شدند.

این راه و رسم همه خرده‌گیران زیادت‌خواه است که به‌جای اینکه انگشت روی جزئیات بگذارند به کلّی‌گویی قناعت کرده و جنجال به راه می‌اندازند.

سپس امام علیه السّلام به پاسخ شفاف و روشنی از ایراد آنها درباره ترک مشورت سخن گفته با مقدّمه‌چینی دقیق و روشن به آن می‌پردازد و می‌فرماید:«به خدا سوگند!من به خلافت(ظاهری)رغبتی نداشتم و به زمامداری شما علاقه‌ای نشان ندادم.این شما بودید که مرا به آن دعوت کردید و به اصرار مرا به آن واداشتید و چون حکومت به من رسید به کتاب خدا و دستوراتی که برای ما قرار داده و فرمان به اجرای آن صادر کرده،نظر افکندم و از آن پیروی نمودم و نیز به سنّت و روش پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله توجّه نمودم و به اقتدا کردم(به یقین)در این امر(عمل به کتاب و سنّت)نیازی به رأی شما و رأی دیگران نداشتم(چون حکم خدا و رسول اللّه صراحت داشت)و مسئله‌ای پیش نیامده که آن را ندانم تا با شما و برادران مسلمانم به مشورت بنشینم به یقین اگر چنین چیزی پیش می‌آمد از مشورت با شما و دیگران روی‌گردان نبودم»؛ (و اللّه ما کانت لی فی الخلافة رغبة،و لا فی الولایة إربة ⁽¹⁾،و لکنّکم دعوتمونی إلیها،و حملتمونی علیها،فلمّا

أفضت إلیّ نظرت إلی کتاب اللّه و ما وضع لنا،و أمرنا بالحکم به فاتّبعته،و ما استنّ النّبیّ صلّی اللّه علیه و اله،فاقتدیته،فلم أحتج فی ذلک إلی رأیکما،و لا رأی غیرکما،و لا وقع حکم جهلته؛فأستشیرکما و إخوانی من المسلمین؛و لو کان ذلک لم أرغب عنکما،و لا عن غیرکما) .

در واقع امام علیه السّلام در این عبارت به دو نکته اشاره می‌کند؛نخست اینکه او پیش‌دستی در قبول خلافت ظاهری نکرده و اصرار مردم،به ویژه افرادی مانند طلحه و زبیر حجّت را بر وی تمام کرده و پذیرای این مقام شده است،بنابراین هرگونه انتظاری از آن حضرت داشتن غیر از رعایت حقوق مردم نابجاست.

البتّه دنیاپرستان طالب مقام قبل از رسیدن به آن افرادی را به حمایت خویش دعوت می‌کنند و به آنها وعده‌هایی در زمینه پیروزی خود می‌دهند؛ولی این سخن درباره مردان الهی که جز به اصرار مردم تکیه بر مقامات ظاهری نمی‌زنند، مفهومی ندارد.

دیگر اینکه مسئله مشورت صحیح است؛ولی«هر سخن جایی و هر نکته مقامی دارد»به یقین،مشورت در مسائل قطعی اسلام و فرمانهای صریح خدا و پیامبر،مفهومی ندارد.البتّه در مسائل اجرایی که گونه‌های مختلفی بر آن تصوّر می‌شود دامنه مشورت باز است.امام علیه السّلام می‌فرماید:انتظار نداشته باشید که در مسائل مهمی مانند اجرای عدل،برگرداندن اموال مغصوبه در زمان عثمان به بیت المال و تقسیم عادلانه بیت المال با شما مشورت کنم.هرزمان موردی برای مشورت پیدا شد به یقین کوتاهی نخواهم کرد.

بخش دوم

اشاره

و أمّا ما ذکرتما من أمر الأسوة،فإنّ ذلک أمر لم أحکم أنا فیه برأیی،و لا ولیته هوی منّی،بل وجدت أنا و أنتما ما جاء به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله قد فرغ منه، فلم أحتج إلیکما فیما قد فرغ اللّه من قسمه،و أمضی فیه حکمه،فلیس لکما، و اللّه،عندی و لا لغیرکما فی هذا عتبی.أخذ اللّه بقلوبنا و قلوبکم إلی الحقّ،و ألهمنا و إیّاکم الصّبر.

ثمّ قال علیه السّلام:رحم اللّه رجلا رأی حقّا فأعان علیه،أو رأی جورا فردّه،و کان عونا بالحقّ علی صاحبه.

ترجمه

این حکم،حکم خداست

امّا اعتراضی که شما در امر«تقسیم بیت المال به طور مساوی»(بر من)داشتید این حکمی نبوده که به رأی خود صادر کرده باشم یا مطابق خواسته دلم باشد؛ بلکه من و شما می‌دانیم این همان دستوری است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله آورده و انجام داده است،بنابراین من در چیزی که خداوند آن را روشن ساخته و حکمش را صادر فرموده نیازی به مشورت با شما نداشتم.به خدا سوگند!نه شما و نه غیر شما نمی‌توانند در این موضوع اعتراضی به من داشته باشند(تا لازم باشد رضایتتان را جلب کنم)خداوند دلهای ما و شما را به حق متوجّه سازد و شکیبایی و استقامت را(برای تحمّل حق)به ما الهام کند.

سپس امام علیه السّلام فرمود:خدا رحمت کند کسی را که هرگاه حقی را ببیند آن را یاری کند و اگر ستمی را مشاهده کرد آن را دفع نماید و به یاری صاحب حق برخیزد(و برضدّ ستمگر قیام کند).

شرح و تفسیر: این حکم حکم خداست

این حکم حکم خداست

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه بر یکی از خرده‌های عمده طلحه و زبیر و امثال آنها که در مورد تقسیم مساوی بیت المال بر آن حضرت می‌گرفتند،انگشت گذارده و می‌فرماید:«امّا اعتراضی که شما در امر«تقسیم بیت المال به طور مساوی»(بر من)داشتید این حکمی نبوده که به رأی خود صادر کرده باشم و یا مطابق خواسته دلم باشد؛بلکه من و شما می‌دانیم این همان دستوری است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله آورده و انجام داده است»؛ (و أمّا ما ذکرتما من أمر الأسوة،فإنّ ذلک أمر لم أحکم أنا فیه برأیی،و لا ولیته هوی منّی،بل وجدت أنا و أنتما ما جاء به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله قد فرغ منه) .

واژه«اسوه»گر چه غالبا به معنای اقتدا و پیروی به کار می‌رود و در بعضی از منابع لغت غیر از این،معنای دیگری برای آن ذکر نکرده‌اند 1؛ولی جمعی از اهل لغت تصریح دارند که یکی از معانی آن مساوات است،لذا در مورد کسانی که ورشکست شده‌اند،گفته می‌شود:«المال أسوة بین الغرماء؛مال را باید به طور مساوی(بر حسب سهام)در میان طلبکاران تقسیم کرد».

اگر«أسوه»را را مطابق معنای معروفش(اقتدا کردن)بدانیم مفهوم عبارت بالا این می‌شود که طلحه و زبیر و امثال آنها اعتراض بر امام داشتند که چرا اقتدا به سیره عمر و عثمان نکردی؟آنها در تقسیم بیت المال شئون و شخصیت و اسم و رسم افراد را ملاحظه می‌کردند و هرگز بیت المال را مساوی بین مسلمانان

تقسیم نمی‌نمودند.

لذا امام علیه السّلام در پاسخ آنها می‌گوید:من به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله اقتدا کردم و سیره او را عمل نمودم.

در ادامه این سخن می‌فرماید:«در چیزی که خداوند آن را روشن ساخته و حکمش را صادر فرموده نیازی به مشورت با شما نداشتم.به خدا سوگند!نه شما و نه غیر شما نمی‌توانند در این موضوع اعتراضی به من داشته باشند(تا لازم باشد رضایتتان را جلب کنم)»؛ (فلم أحتج إلیکما فیما قد فرغ اللّه من قسمه،و أمضی فیه حکمه،فلیس لکما،واللّه،عندی و لا لغیرکما فی هذا عتبی ⁽¹⁾) .

در پایان این سخن امام به خودش و آنها دعا می‌کند که همیشه طرفدار حق و در برابر آن شکیبا باشند و عرضه می‌دارد:«خداوند دلهای ما و شما را به حق متوجّه سازد و شکیبایی و استقامت را(برای تحمّل حق)به ما الهام کند»؛ (أخذ اللّه بقلوبنا و قلوبکم إلی الحقّ،و ألهمنا و إیّاکم الصّبر) .

روشن است که در بسیاری از مواقع،حق تلخ است و تحمّل آن مشکل،و همین امر گاه سبب می‌شود که انسان حق را نبیند و اگر آن را دید تحمّل نکند،لذا امام علیه السّلام از خدا دو چیز می‌طلبد؛یکی اینکه حق را آنچنان که هست به او و سایرین ارائه دهد و پس از آن تحمّل و شکیبایی در برابر تلخی حق،عنایت فرماید.

در یکی از کلمات قصار نهج البلاغه مولا علیه السّلام می‌فرماید: «إنّ الحقّ ثقیل مریء و إنّ الباطل خفیف وبیء ؛حق،سنگین امّا گواراست و باطل،سبک ولی بیماری‌زاست». ⁽²⁾

سپس امام علیه السّلام در تأیید و تکمیل این سخن فرمود:«خدا رحمت کند کسی را که هرگاه حقی را ببیند آن را یاری کند و اگر ستمی را مشاهده کرد آن را دفع نماید و به یاری صاحب حق برخیزد(و برضدّ ستمگر قیام کند)»؛ (ثم قال علیه السّلام:رحم اللّه رجلا رأی حقّا فأعان علیه،أو رأی جورا فردّه،و کان عونا بالحقّ علی صاحبه) .

نکته‌ها

1-چرا اموال بیت المال به طور مساوی تقسیم می‌شود؟

هرگاه خلافت ظاهری امیر مؤمنان علی علیه السّلام بلافاصله بعد از پیامبر اکرم صورت گرفته بود مشکلی در کار نبود،زیرا آن حضرت دقیقا همان برنامه عصر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله را ادامه می‌داد؛ولی مشکل بزرگ این بود که امام،زمانی روی کار آمد که مردم به انواع تبعیضهای دوران خلیفه دوم و از آن بیشتر دوران عثمان، خوگرفته بودند و تغییر این عادت بسیار مشکل می‌نمود و قسمت عمده تلاش آن حضرت متوجه از بین بردن تبعیضات نابجا بود و عامل اصلی جنگهایی همچون جمل و صفّین همان طرفداران تبعیض بودند.

بی‌شکّ طلحه و زبیر از پیشگامان اسلام بودند و سهم مهمّی در پیروزیهای مسلمین در جنگها داشتند و دفاع آنها از پیامبر اکرم در غالب جنگهای اسلامی محرز و مسلّم است؛ولی انحرافی که از مسیر پیامبر اکرم در دوران خلیفه دوم و سوم به وجود آمد و سهم مهمّی برای این دو امثال آنها از بیت المال قائل شدند، آنها را به ویژه خواری و رانت‌خواری عادت داد،لذا در همان گام نخست که علی علیه السّلام برضدّ این تبعیضها برداشت فریاد اعتراضشان بلند شد،درست همان‌گونه که مردم عصر جاهلیت از تبدیل بتهای متعدد به خدای واحد قادر متعال،تعجب می‌کردند آنها نیز از این تغییر روش شگفت‌زده شدند و به امام

ایراد گرفتند که چرا با آنها در این امر مشورت نشده است.نه تنها در تقسیم اموال بیت المال،بلکه در تقسیم پستها و مقامهای مهم نیز منتظر مشورت و در نهایت خواهان سهمی بودند و باور نمی‌کردند امام با این قاطعیت مردم را به روش پیامبر اکرم بازگرداند.هنگامی که رؤیاهای خود را بدون تعبیر یافتند،آتش خشم در دل آنها شعله‌ور شد و افکار شیطانی همه وجودشان را فراگرفت و دست به آتش‌افروزی و جنگ زدند و سرانجام خودشان در آن آتش سوختند.

این نیز حائز اهمیّت است که اموال بیت المال دو گونه بود؛بخشی از آن مانند زکات مصارف مختلفی داشت و ممکن بود بعضی بر بعضی دیگر(متناسب با زحماتشان)در آن ترجیح یابند؛مثلا«مؤلّفة قلوبهم»(کسانی را که می‌خواستند با محبّت به اسلام وارد کنند)و همچنین«عاملین علیها»(آنها که برای گردآوری زکات تلاش می‌کردند)و یا قضات و مانند آنها،هریک متناسب زحمات و موقعیتشان،سهمی از زکات را دریافت می‌داشتند و نیز در غنائم جنگی،پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله میان پیاده و سواره تفاوت قائل می‌شد؛ولی بخش مهمی از درآمد بیت المال؛مانند خراجی که از اراضی خراجیه ⁽¹⁾گرفته می‌شد و رقم بسیار مهمی را در مجموع تشکیل می‌داد،می‌بایست میان همه مسلمانان به طور مساوی تقسیم شود.

درست مانند چیزی که وقف بر اولاد است که همه فرزندان در هر مقام و رتبه‌ای باشند به طور مساوی می‌برند و مانند یارانه‌هایی که در عصر ما از بیت المال پرداخت می‌شود که رئیس جمهور و افراد عادی در آن یکسانند و هرگونه تبعیض را به عنوان رانت‌خواری و امتیاز ویژه محکوم می‌کنند.

در عصر خلیفه اوّل همان روش پیامبر در این‌گونه موارد دنبال می‌شد و همه

یکسان بودند؛ولی تبعیضها از زمان عمر-به شهادت تواریخ معتبر-آغاز شد و در زمان عثمان به اوج خود رسید و 22 سال براین منوال گذشت و تدریجا این عمل ناپسند به صورت سنّتی درآمد.

در اینجا رشته سخن را به دست ابن ابی الحدید می‌سپاریم که نکات جالبی را با تکیه بر تواریخ و روایات،در این زمینه بیان کرده و پرده از روی بسیاری از اسرار دوران خلفا و حکومت امیرمؤمنان علی علیه السّلام برداشته است.او در این زمینه گفتار مفصّلی دارد که خلاصه‌اش چنین است:

«امام علیه السّلام در روز دوم خلافت خویش منبر رفت و اعلام کرد راه و رسم من همان روش پیغمبر است.

هیچ‌کس بر دیگری برتری ندارد و اگر سابقه و کوشش بیشتری در اسلام داشته باشد پاداش او در قیامت با خداست.وی اضافه کرد:فردا کسی نگوید فرزند ابو طالب ما را از حقوق خود محروم کرد،زیرا همه بنده خدایند،و بیت المال مال خداست و به طور مساوی بین همه تقسیم می‌شود،فردا همه حاضر شوند تا اموالی که موجود است بین آنها تقسیم گردد.عرب را بر عجم امتیازی نیست.

امام علیه السّلام فردای آن روز به«عبید اللّه ابن ابی رافع»کاتب خویش،دستور داد از مهاجران شروع کند.سپس به انصار و سایر مسلمانان هرکدام سه دینار بدهد.

از این تقسیم جز«طلحه»،«زبیر»،«عبد اللّه بن عمر»،«سعید بن عاص»و «مروان حکم»کسی سرباز نزد،عبید اللّه جریان را به امام علیه السّلام گزارش داد.

هنگامی که مردم در مسجد بودند این گروه در گوشه‌ای از مسجد کنار یکدیگر نشستند و باهم آهسته صحبت کردند پس از آن«ولید بن عقبه»نزد امام علیه السّلام آمد و گفت تو در روز«بدر»بستگان نزدیک ما را کشتی،امّا امروز ما با تو بیعت می‌کنیم به شرط اینکه همان مقدار که زمان عثمان به ما پرداخت می‌شد

بپردازی و کشندگان عثمان را به قتل رسانی و اگر از تو بیمناک شویم به شام و معاویه ملحق می‌گردیم!

امام علیه السّلام فرمود:

امّا مسئله«بدر»وظیفه الهی بود،و امّا مسئله مال در اختیار من نیست تا کم و زیاد کنم.آنچه خدا فرموده انجام می‌دهم و در مورد کشندگان عثمان اگر ملزم بودم آنها را بکشم همان وقت این کار را می‌کردم،و اگر شما از من بیم داشته باشید به شما تأمین می‌دهم برای چه بیم داشته باشید؟

«ولید»داستان را برای رفقایش بازگو کرد آنها با ناراحتی از هم جدا شدند.

«عمار یاسر»و گروهی به امام علیه السّلام خبر دادند که اینها پنهانی مردم را دعوت به برکناری شما از خلافت و نقض بیعت می‌کنند.

امام علیه السّلام به مسجد آمد منبر رفت و اعلام کرد که خداوند برای هیچ‌کس جز به تقوا برتری قائل نشده و متقی پاداش آن را در آخرت خواهد یافت.من روشی جز قرآن و سنّت پیغمبر انتخاب نخواهم کرد،هرکس به آن اراضی نیست هر کجا می‌خواهد برود،کسی که خدا را اطاعت کند و به حکم او حکم نماید از هیچ کس وحشت ندارد.

سپس از منبر فرود آمد و دو رکعت نماز خواند و عمار یاسر را با «عبد الرحمن»به سوی طلحه و زبیر که در گوشه مسجد نشسته بودند،فرستاد آنها نزد امام علیه السّلام آمدند:

فرمود:شما را به خدا سوگند می‌دهم آیا این‌طور نبود که من از بیعت کراهت داشتم و شما با رغبت بیعت نمودید؟

گفتند:چرا؟

فرمود:پس این چه وضعی است که از شما مشاهده می‌شود.

گفتند:بیعت کردیم که بدون مشورت ما کاری نکنی و ما را بر دیگران برتری

بخشی؛امّا اموال را بالسویه تقسیم کردی و بدون مشورت ما این عمل را انجام دادی.

امام علیه السّلام فرمود:استغفار کنید که من(چنین شرطی را از شما برخلاف رضای خدا پذیرفته باشم)هم اکنون بگویید آیا حقی از شما گرفته‌ام؟یا به شما ستم نموده‌ام؟

گفتند:معاذ اللّه.

فرمود:آیا حکم و یا حقی مربوط به یکی از مسلمانها بوده که من جاهل به آن بوده‌ام و یا از گرفتن آن عاجز مانده‌ام؟

گفتند:نه.

فرمود:آیا از بیت المال برای خود چیزی ذخیره کرده‌ام؟

گفتند:نه!

فرمود:پس چرا مخالفت می‌کنید؟

گفتند:زیرا در قسمت کردن بیت المال برخلاف عمر بن خطّاب قدم بر می‌داری و ما را با دیگران مساوی قرار می‌دهی با اینکه غنائم با شمشیر ما به دست آمده است.

باز امام علیه السّلام فرمود:

امّا در مشورت با شما،من به حکومت رغبتی نداشتم،مرا به سوی آن فرا خواندید و اصرار ورزیدید ترسیدم اگر رد کنم اختلاف افتد.پس از قبول مسئولیت در کتاب خدا و سنّت پیامبر نظر افکندم آنچه مرا راهنمایی کردند عمل نمودم،احتیاج به نظر و رأی شما ندیدم،چنانچه(فرضا)حکمی در کتاب خدا نباشد و در سنّت پیامبر دلیلی بر آن نیابم و نیاز به مشورت بود با شما مشورت خواهم کرد.

امّا در مورد تقسیم به طور مساوی؛همه می‌دانیم پیامبر صلّی اللّه علیه و اله چنین دستور داده

و کتاب خدا همین را می‌گوید.

امّا اینکه گفتید:ما بیشتر زحمت کشیده‌ایم،می‌دانید عده‌ای از همه بیشتر اسلام را یاری کرده‌اند،پیامبر در تقسیم بیت‌المال آنان را با دیگران به یک چشم می‌نگریست».

ابن ابی الحدید سپس می‌گوید:

«اگر گفته شود ابو بکر اموال را به طور مساوی تقسیم می‌کرد،پس چرا کسی اعتراض نکرد؟در پاسخ باید گفت:او بعد از پیغمبر بود و مردم با تقسیم پیغمبر عادت کرده بودند؛امّا هنگامی که عمر سر کار آمد عده‌ای را برتری داد،و پس از او عثمان این برتری را بیشتر کرد.

این عمل،22 سال ادامه پیدا کرد و مردم به این وضع عادت کردند.برگرداندن مردم از این وضع این مشکلات را به وجود می‌آورد». ⁽¹⁾

2-جایگاه واقعی مشورت

بی‌شک مشورت از اصول شناخته شده اسلام و همه عقلای جهان است و همان‌گونه که در روایات وارد شده،عقل واحدی را به عقول کثیره پیوند می‌زند «من شاور الرّجال شارکهم فی عقولهم» ⁽²⁾ولی مشورت ارکان و شرایطی دارد که اگر از آنها دور شود نه تنها مفید نخواهد بود؛بلکه گاه نتیجه معکوس می‌دهد.از جمله مشورت باید در اموری باشد که مورد تردید و نفی و اثبات واقع می‌شود و اگر مردم بخواهند احکام و موضوعات مسلّم را تحت مشورت قرار دهند چه بسا باعث تردید در اساس احکام الهی و وظایف مسلّم عقلی می‌گردد.

فی‌المثل کسی بخواهد مسئله وجوب حج یا حجاب اسلامی را به آرای

عمومی یا مشورت واگذار کند،چه بسا افرادی پیدا شود که بگویند:چه لزومی دارد در این عصر و زمان مردم هزینه‌های سنگینی را برای رفتن به زیارت خانه خدا تخصیص دهند و یا در اجتماع فعلی،حجاب برای زنان مسلمان،دست و پا گیر است!

ولی بعد از آنکه مسئله حج یا حجاب را به عنوان دستوری قاطع و مورد اجماع مسلمین بلکه ضرورت دینی پذیرفتیم می‌توانیم به شورا بنشینیم که نحوه برگزاری حج و طرز پوشیدن حجاب چگونه باشد بهتر است؟و باید پذیرفت بخشی از مشکلاتی که امروز دامان مسلمین را گرفته برای این است که جایگاه واقعی مشورت را فراموش کرده‌اند.

آنچه امام علیه السّلام در خطبه بالا فرموده نمونه روشنی از این مطلب است و آنچه طلحه و زبیر دنبال آن بودند انحراف واضحی از این است؛آنها می‌خواستند سنّت رسول خدا در تقسیم مساوی اموال خراجیه،به رأی گذارده شود و امام علیه السّلام با این امر مخالف بود.

3-طلحه و رؤیای خلافت

از منابع مختلف تاریخی چنین برمی‌آید که علاقه طلحه به زمامداری و خلافت سابقه طولانی داشت که به زمان ابو بکر برمی‌گشت.

طبری مورّخ معروف-طبق گفته ابن ابی الحدید-در تاریخش چنین آورده که طلحه حتی در زمان حیات ابو بکر درباره خلافت خود می‌اندیشید و انتظار داشت ابو بکر او را بعد از خود به عنوان خلیفه مسلمین معرّفی کند،زیرا پسر عموی ابو بکر بود و هنگامی که اطلاع یافت ابو بکر می‌خواهد عمر را به عنوان خلیفه معرفی کند به او اعتراض کرد و گفت:تو مرد خشن و سخت‌گیری را بر ما حکومت دادی.در زمان عمر نیز با گروهی از طرفدارانش درباره خلافت بعد از

او سخن می‌گفت و اطرافیانش به او قول می‌دادند که بعد از مرگ عمر با تو بیعت خواهیم کرد و هنگامی که این سخن به گوش عمر رسید در خطبه‌ای آنها را تهدید به مرگ کرد تا دست از کار خود بردارند.

ابن ابی الحدید در جای دیگر از سخنانش می‌نویسد:بعدا طلحه و زبیر در صف ستایش‌کنندگان عمر قرار گرفتند چرا که پیشگامان مهاجر و انصار را بر دیگران برتری بخشیده(و سهم بیشتری از بیت المال برای آنها قائل شده بود).

از سوی دیگر عمر تأکید کرده بود که قریش و مهاجران سابقه‌دار اسلام،از مدینه مطلقا خارج نشوند،زیرا معتقد بود اگر بیرون روند گروههای اطراف آنها را می‌گیرند و اموال زیادی به دست می‌آورند؛هم به سوی خوشگذرانی پیش می‌روند و هم به فکر زمامداری و تجزیه‌طلبی خواهند افتاد و در برابر اعتراضهایی که از گوشه و کنار به این امر شد او در خطبه‌ای صریحا اعلان داشت که این سیاست قطعی من است.

طبری-طبق نقل ابن ابی الحدید-می‌گوید:این کار عمر قریش را سخت رنجیده خاطر ساخت حتی هنگامی که عمر درخواست کردند به آنها اجازه دهد در جنگهای اسلامی شرکت کنند به آنها گفت:بدترین چیزی که براین امت از آن می‌ترسم این است که شما-قریش-در بلاد اسلامی پخش شوید؛برای شما همین بس‌که در غزوات رسول خدا شرکت کردید و نیازی به بیشتر از این نیست.

ولی هنگامی که عثمان به خلافت رسید ورق برگشت.قریش را آزاد گذاشت و آنها به شهرهای مختلف سفر کردند و به جمع‌آوری مال و ثروت پرداختند و این اوّلین فتنه در اسلام و درمیان توده مردم بود.

ابن ابی الحدید می‌افزاید:متأسفانه عمر رأی هوشمندانه خود را در محدود ساختن قریش بعد از ضربت خوردن به وسیله«ابو لؤلؤ»نقض کرد(زیرا طلحه و

زبیر و مانند آنها را به شورای شش نفری خود راه داد که مفهومش شایستگی همه آنها برای خلافت بود).سپس می‌افزاید:این سبب هر فتنه‌ای بود که درمیان مسلمین واقع شد و تا دامنه قیامت واقع می‌شود». ⁽¹⁾

با توجّه به این سابقه تاریخی روشن می‌شود که چرا طلحه و زبیر از خلافت علی علیه السّلام ناراحت شدند درحالی که بیشترین تلاش را برای تحریک مردم به کشتن عثمان داشتند به گمان اینکه بعد از عثمان نوبت به طلحه می‌رسد و هنگامی که علی علیه السّلام پست و مقامی به آنها نداد(زیرا می‌دانست مقدّمه تجزیه کشور اسلام می‌شود)بلکه عطای نامساوی آنها را از بیت المال قطع کرد و مطابق روش پیامبر،مساوات درمیان مسلمین برقرار ساخت بر آن حضرت شوریدند و با دستیاری عایشه ام المؤمنین،آتش جنگ جمل را برافروختند و پس از شکست جمل و کشته شدن آن‌دو،طرفدارانشان آتش جنگ صفّین را شعله‌ور ساختند و سرانجام بنی امیّه را بر جهان اسلام حاکم ساختند و بعد از آن بنی مروان روی کار آمدند و آن فسادهای عظیم را در جهان اسلام برپا ساختند.از اینجا روشن می‌شود که مشکل طلحه و زبیر تنها مشکل عدم مشورت نبود و حتی مساوات در بیت المال هم مسئله‌ای فرعی بود؛آنها طمع در خلافت داشتند و اینها را بهانه خود قرار داده بودند.

خطبۀ 206: وقتی امام شنید عدّه‌ای از اصحابش در صفّین شامیان را دشنام می‌دادند

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

و قد سمع قوما من أصحابه یسبّون أهل الشّام أیّام حربهم بصفّین

از سخنان امام علیه السّلام است این سخن را هنگامی ایراد کرد که شنید عدّه‌ای از اصحابش در صفّین شامیان را دشنام می‌دادند. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

در کتاب مصادر نهج البلاغه می‌خوانیم که حجر بن عدی و عمرو بن حمق که از اصحاب معروف علی علیه السّلام بودند(در ایّام صفین)به شامیان دشنام می‌دادند، امام آنها را خواست و از این کار نهی فرمود،عرض کردند:ای امیر مؤمنان مگر ما بر حق نیستیم؟فرمود:آری!عرض کردند مگر آنها بر باطل نیستند؟فرمود:آری! عرض کردند:پس چرا ما را از بدگویی به آنان نهی می‌کنی؟فرمود:من دوست

ندارم زبان شما به دشنمام آلوده شود و در ادامه،این گفتار را ایراد فرمود و در آن راه بهتری را ارائه داد و آن دعا برای هدایت گمراهان و وحدت مسلمین و خاموش شدن آتش جنگ است.

این سخن نشان می‌دهد که امام علیه السّلام در عین قاطعیّت در برابر دشمن،از خشونتهای بی‌مورد که نشانه ضعف شخصیّت است جلوگیری می‌فرمود.

إنّی أکره لکم أن تکونوا سبّابین،و لکنّکم لو وصفتم أعمالهم،و ذکرتم حالهم،کان أصوب فی القول،و أبلغ فی العذر،و قلتم مکان سبّکم إیّاهم:

اللّهمّ أحقن دماءنا و دماءهم،و أصلح ذات بیننا و بینهم،و اهدهم من ضلالتهم،حتّی یعرف الحقّ من جهله،و یرعوی عن الغیّ و العدوان من لهج به.

ترجمه

من دوست ندارم که شما دشنام دهنده باشید؛ولی اگر اعمال زشتشان را شرح دهید و احوال آنها را بیان کنید به گفتار صحیح نزدیک‌تر و برای اتمام حجّت رساتر است.شما باید به‌جای دشنام چنین می‌گفتید:پروردگارا خون ما و آنها را حفظ کن(و آتش جنگ را خاموش فرما)میان ما و آنها را اصلاح کن و آنان را از گمراهیشان هدایت نما تا کسانی که جاهلند حق را بشناسند و آنها که گمراهند و بر دشمنی با حق اصرار می‌ورزند ازآن دست بردارند و(به راه راست)باز گردند.

شرح و تفسیر: دشنام نه،دعا کنید!

دشنام نه،دعا کنید!

آنچه در این کلام آمده است،دستور مهم اخلاقی و اجتماعی است که می‌تواند آثار زیادی داشته باشد و آن نهی از بدگویی به دشمن و سبّ و لعن اوست که ممکن است آتش خشم او را برافروزد و کینه‌ها را عمیق‌تر سازد.

همان گونه که گذشت این سخن را امام زمانی گفت که در ماجرای صفین شنید

بعضی از یارانش به اهل شام بدگویی می‌کنند.فرمود:«من دوست ندارم که شما دشنام دهنده باشید؛ولی اگر اعمال زشتشان را شرح دهید و احوال آنها را بیان کنید به گفتار صحیح نزدیک‌تر و برای اتمام حجّت رساتر است»؛ (إنّی أکره لکم أن تکونوا سبّابین،و لکنّکم لو وصفتم أعمالهم،و ذکرتم حالهم،کان أصوب فی القول،و أبلغ فی‌العذر) .

«سبّاب»به کسی گفته می‌شود که بسیار بدگویی می‌کند و حقیقت«سبّ» بدگویی کردن و دشنام دادن توأم با هتک طرف است؛مانند خطاب کردن طرف به احمق،بی‌شعور،پست،رذل و امثال آن.

لعن کردن یکی از مصداقهای«سبّ»است و«قذف»(نسبتهای ناروای ناموسی دادن)از مراحل شدید«سبّ»است و در بسیاری از موارد،حدّ شرعی هم دارد.به یقین منظور امام در گفتار بالا این نوع سبّ نیست،زیرا قذف حرام و از گناهان کبیره است؛نه از مکروهات.

امام علیه السّلام در این خطبه یارانش را از این کار باز می‌دارد،هرچند حق داشتند دشمن را به این‌گونه خطابها مخاطب سازند و به‌جای آن دستور می‌دهد صفات زشت و اعمال بد آنها را مورد نقد قرار دهند و حجّت را بر آنها تمام کنند که هم تأثیر بیشتری دارد و هم بهانه به دست دشمن برای مقابله به مثل نمی‌دهد.

درباره سبّ و لعن به طور کلّی سخنی داریم که در بحث نکات خواهد آمد.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن با بیان مصداق روشنی،شیوه برخورد با دشمن را در این‌گونه موارد،تعلیم می‌دهد و می‌فرماید:«شما باید به‌جای دشنام چنین می‌گفتید:پروردگارا خون ما و آنها را حفظ کن!میان ما و آنها را اصلاح فرما!و آنان را از گمراهیشان هدایت نما تا کسانی که جاهلند حق را بشناسند و آنها که گمراهند و بر دشمنی با حق اصرار می‌ورزند از آن دست بردارند و(به راه

راست)باز گردند»؛ (و قلتم مکان سبّکم إیّاهم:اللّهمّ احقن ⁽¹⁾دماءنا و دماءهم،و أصلح ذات بیننا و بینهم،و اهدهم من ضلالتهم،حتّی یعرف الحقّ من جهله،و یرعوی ⁽²⁾عن الغیّ و العدوان من لهج ⁽³⁾به) .

امام علیه السّلام در این عبارت پرمعنای خود سه دعا فرموده و یا به تعبیر دیگر سه تقاضا از پیشگاه خدا دارد:نخست اینکه آتش جنگ خاموش گردد و خونهای طرفین ریخته نشود.دیگر اینکه علاوه بر آتش‌بس،صلح و دوستی درمیان دو گروه،برقرار گردد و مسلمین متّحد و یکپارچه شوند.سوم اینکه گمراهیهایی که دامان آنها را گرفته و آنان را از رسیدن به حق باز می‌دارد از ایشان دور شود؛ ناآگاهان حق را بشناسند و آگاهان از ستیزجویی و دشمنی با حق دست بردارند.

این دعاها به خوبی نشان می‌دهد که تا چه حد امام علیه السّلام دارای سعه صدر بوده و لطف و رحمت حتّی نسبت به دشمنان خود داشته است و با آن‌همه ظلم و جنایتی که در حق امام و یارانش روا داشتند کمترین سخنی که دلیل بر انتقامجویی باشد؛بیان نمی‌فرماید و حتّی دوستانش را از سبّ و دشنام و بدگویی به دشمن،نهی می‌کند.

نکته: سبّ و لعن

سبّ و لعن

بسیاری از ارباب لغت تصریح کرده‌اند که«سبّ»همان شتم و دشنام دادن و

بدگویی کردن است و بعضی لعن را هم مصداقی از آن دانسته‌اند. ⁽¹⁾

به یقین هیچ مؤمنی را نباید سبّ و لعن کرد و درباره کافران و مخالفان حق نیز اصل بر ترک آن است،چرا که غالبا با دو اثر منفی همراه است:نخست اینکه چه بسا طرف مخالف،مقابله به مثل کند و به مقدّسات توهین نماید،لذا در آیه 108 سوره انعام می‌خوانیم:« «وَ لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ فَیَسُبُّوا اللّهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ» ؛به(معبود)کسانی که غیر خدا را می‌خوانند دشنام ندهید مبادا آنها نیز از روی نادانی(و ظلم)خدا را دشنام دهند».

دیگر اینکه ممکن است این‌گونه بدگوییها آنها را تحریک کند و به اصطلاح روی دنده لج بیفتند و پافشاری آنها در کفر و ضلالت بیشتر گردد.

ولی این قاعده؛مانند هر قاعده کلی دیگر موارد استثنایی دارد.به همین دلیل در نهج البلاغه یا عبارات دیگر معصومین علیهم السّلام گاه بدگوییهایی نسبت به مخالفان شده و در قرآن مجید نیز لعن درباره گروههایی آمده است.

در خطبه 19 نهج البلاغه خواندیم که امام علیه السّلام به اشعث بن قیس منافق که سخنی توهین‌آمیز و بی‌ادبانه در برابر امام علیه السّلام گفت،فرمود:«علیک لعنة اللّه و لعنة اللاّعنین حائک بن حائک منافق بن کافر؛لعنت خدا و لعنت همه لعنت کنندگان بر تو باد ای بافنده(دروغ)فرزند بافنده و ای منافق فرزند کافر».

نیز هنگامی که مروان در جنگ جمل اسیر شد و او را خدمت امام علیه السّلام آوردند، امام حسن علیه السّلام و امام حسین علیه السّلام نزد پدر خود برای او شفاعت کردند و امام علیه السّلام او را آزاد ساخت.امام حسن علیه السّلام و امام حسین علیه السّلام عرض کردند:ای امیر مؤمنان!لازم است مروان با شما بیعت کند؟امام علیه السّلام فرمود:مگر بعد از قتل عثمان با من بیعت نکرد من نیاز به بیعت او ندارم.دست او همچون دست یهودی است«إنّها کفّ

یهودیّة» ⁽¹⁾ولی سبّ مؤمن با تقوا از گناهان عظیم است؛در حدیثی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله می‌خوانیم که فرمود:«سباب المؤمن فسوق و قتاله کفر و أکل لحمه معصیة و حرمة ماله کحرمة دمه؛سبّ و دشنام فرد با ایمان گناه بزرگی است و جنگیدن با او کفر است و خوردن گوشت او(غیبت کردن)معصیت است و احترام مالش همچون احترام خون است». ⁽²⁾

در حدیث دیگری می‌خوانیم که مردی خدمت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله عرض کرد:مرا وصیّتی کن!از جمله اموری که رسول خدا به او سفارش کرد این بود:«لا تسبّوا النّاس فتکسب العداوة بینهم؛به مردم سبّ و دشنام ندهید که سبب عداوت و دشمنی درمیان آنها می‌شود». ⁽³⁾

این نکته قابل توجّه است که اصحاب معاویه،هرچند جزء منافقان و ظالمان و مفسدان فی الارض بودند باز امام علیه السّلام اصحاب خود را از سبّ آنها در ایّام جنگ صفّین نهی فرمود،زیرا در آنجا شرایط خاصّی بود که ممکن بود سبّ آنها آتش جنگ را شعله‌ورتر سازد.

در مورد لعن نیز از آیات قرآن استفاده می‌شود که خداوند عده‌ای را لعن کرده و یا اجازه لعن آنها را داده است از جمله درباره شیطان می‌فرماید:« «وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلی یَوْمِ الدِّینِ» ؛و مسلما لعنت من بر تو تا روز قیامت خواهد بود» ⁽⁴⁾و در ارتباط با گروهی از مرتدّین می‌فرماید:« «أُولئِکَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللّهِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ النّاسِ أَجْمَعِینَ» ؛کیفر آنها این است که لعنت خدا و فرشتگان و مردم همگی بر آنها خواهد بود» ⁽⁵⁾و درباره ظالمان نیز می‌فرماید: «أَلا لَعْنَةُ اللّهِ عَلَی»

«الظّالِمِینَ» ⁽¹⁾و درباره پیمان شکنان و قاطعان رحم و مفسدان در زمین می‌فرماید:

«أُولئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّارِ» ⁽²⁾و درباره کسانی که کتمان حق می‌کنند، می‌فرماید:« «أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاّعِنُونَ» ؛خداوند و همه لعنت کنندگان آنها را لعنت می‌کنند». ⁽³⁾

بی‌شک لعن در لغت به معنای طرد کردن و دور ساختن است که گاه به صورت عملی انجام می‌شود و گاه به صورت لفظی یا در شکل نفرین؛مثلا گفته می‌شود:«لعنة اللّه علیک»یعنی خدا تو را از رحمتش دور دارد.

مسلّم است که هیچ مؤمنی را نمی‌توان لعن کرد؛ولی افراد بی‌ایمان و منافق و کسانی که گناه عظیمی مانند ظلم و ستم و فساد و ایجاد تباهی در زمین و امثال آن مرتکب می‌شوند مستحق لعن‌اند،بنابراین لعن مخصوص کافران و منافقان نیست.

خطبۀ 207: سخنان امام در جنگ صفین هنگامی که فرزندش امام حسن علیه السّلام شتاب برای جنگ داشتند

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

فی بعض أیّام صفّین و قد رأی الحسن ابنه علیه السّلام یتسرّع إلی الحرب

از سخنان امام علیه السّلام است که در بعضی از روزهای جنگ صفین هنگامی که مشاهده کرد فرزندش امام حسن علیه السّلام شتاب برای جنگ دارد،بیان فرمود. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

این سخن کوتاه امیر مؤمنان علی علیه السّلام ناظر به حفظ امام حسن و امام حسین از آسیبهاست تا نسل رسول خدا به وسیله آنها در جان باقی بماند و این معنا تحقق یافت و امروز میلیونها نفر هستند که نسبشان به وسیله امام حسن یا امام حسین علیهما السّلام به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می‌رسد و این ریشه پربرکت روز به روز در جهان گسترده می‌گردد.

أملکوا عنّی هذا الغلام لا یهدّنی،فإنّنی أنفس بهذین-یعنی الحسن و الحسین علیهما السّلام-علی الموت لئلاّ ینقطع بهما نسل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله.

ترجمه

این جوان(امام حسن علیه السّلام)را از طرف من بگیرید و نگاه دارید(تا به میدان جنگ پا نگذارد)مبادا(مرگ او)مرا درهم بکوبد،زیرا من از مرگ این دو-یعنی امام حسن و امام حسین-بسیار دریغ دارم تا نسل رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله با مرگ آنها قطع نشود.

شرح و تفسیر: حفظ نسل پیامبر صلّی اللّه علیه و اله

حفظ نسل پیامبر صلّی اللّه علیه و اله

امام علیه السّلام در این سخن کوتاه،سفارش اکیدی به اصحابش درباره امام حسن و امام حسین علیهما السّلام در روز جنگ صفین برای حفظ هدف مهمی فرموده و می‌گوید:

«این جوان(امام حسن علیه السّلام)را از طرف من بگیرید و نگاه دارید(تا به میدان جنگ پا نگذارد)مبادا(مرگ او)مرا درهم بکوبد،زیرا من از مرگ این دو-یعنی امام حسن و امام حسین-بسیار دریغ دارم مبادا نسل رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله با مرگ آنها قطع شود»؛ (أملکوا عنّی هذا الغلام لا یهدّنی ⁽¹⁾،فإنّنی أنفس ⁽²⁾بهذین-یعنی الحسن و

الحسین علیهما السّلام-علی الموت لئلاّ ینقطع بهما نسل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله) .

تعبیر به«املکوا»از ریشه«ملک»در واقع تأکیدی است برای جلوگیری کردن از شتاب امام حسن علیه السّلام به سوی میدان جنگ،زیرا انسان هنگامی که مالک چیزی می‌شود آن را به تمام معنا در اختیار می‌گیرد و این بالاترین تأکیدی است که در مورد بازداشتن کسی از چیزی می‌توان به کار برد.به همین دلیل مرحوم سیّد رضی رحمة اللّه در ذیل این کلام می‌گوید:«این تعبیر از فصیح‌ترین و برترین تعبیرات است».

جمله «لا یهدّنی» تأکید دیگری براین معناست،زیرا می‌فرماید:اگر او و برادرش حسین علیه السّلام به شهادت برسند وجود مرا درهم می‌کوبند.

امام علیه السّلام برای اینکه تصوّر نشود این تأکیدات تنها از مهر فرزندی سرچشمه می‌گیرد،در پایان فرموده:من هدف بزرگی را دنبال می‌کنم و آن این است که نسل پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله هرچه بهتر و بیشتر از طریق این دو،در جهان باقی بماند که این خود یکی از اسباب پایندگی اسلام است.

*** مرحوم سیّد رضی در پایان این گفتار می‌گوید:«جمله امام علیه السّلام «أملکوا عنّی هذا الغلام» از برترین سخنان و فصیح‌ترین جمله‌هاست»؛ (قال السیّد الشّریف و قوله علیه السّلام:أملکوا عنّی هذا الغلام من أعلی الکلام و أفصحه) .

منظور سیّد این است که جمله «أملکوا عنّی» یعنی«از سوی من مالک بشوید» تأکید زیبا و لطیفی است براین معنا که با سرعت و جدیّت بروید و این جوان را نگاه دارید تا از دست نرود،زیرا انسان بیشترین محافظت را نسبت به املاک خویش دارد و این تعبیر از«نگاه داشتن»و«گرفتن»و«باز گرفتن»و«محافظت» بلیغ‌تر و رساتر است.

نکته: پاسخ به چند سؤال

پاسخ به چند سؤال

1.بی‌شک امام حسن مجتبی علیه السّلام در آن روز بیش از سی سال داشت،زیرا میلاد مبارک ایشان در سال سوم هجری بود و حادثه صفّین در سال 37 واقع شد، بنابراین تعبیر به«غلام»که به معنای«نوجوان»است چه مناسبتی دارد؟

در پاسخ باید به این نکته توجه کرد که واژه غلام هرچند معمولا به نوجوان و حدّ فاصل میان طفل و شابّ(کودک و جوان)گفته می‌شود؛ولی همان‌گونه که بعضی از ارباب لغت تصریح کرده‌اند ⁽¹⁾به افراد بزرگسال نیز اطلاق می‌گردد.

افزون بر اینکه پدران این تعبیر را نسبت به فرزندان در هر سنّ و سالی به کار می‌برند.در عرف عرب به خادمان نیز در هر سنّ و سالی باشند واژه«غلام» اطلاق می‌شود.

در هر حال اطلاق غلام از سوی امام علیه السّلام نسبت به فرزندش امام حسن علیه السّلام مطلب بعیدی نیست.

2.مطابق آنچه در بالا آمد امام حسن و همچنین امام حسین علیهما السّلام در آن زمان بیش از سی سال سن داشتند(زیرا فاصله آن‌دو بزرگوار یک سال یا کمتر از یک سال بود)و قاعدتا در آن زمان صاحب همسر و فرزند بودند با این حال،چگونه امام می‌فرماید:می‌ترسم با شهادت این دو،نسل رسول خدا قطع شود؟

در پاسخ می‌گوییم:منظور این بوده که آنها بمانند و هر چه بیشتر نسل پیامبر فزونی یابد،زیرا باوجود دشمنان بسیار این نسل با برکت از جوانب مختلف در خطر بوده است.

3.چگونه امام علیه السّلام بقای نسل پیامبر به بقای آن‌دو بزرگوار و فرزندانشان دانسته،درحالی‌که معمول عرب این است که نسل را از طریق پسر می‌دانستند،

نه از طریق دختر؟و می‌دانیم که حسن و حسین نوه‌های دختری پیامبرند!

در پاسخ این سؤال باید گفت که این طرز تفکّر به عصر جاهلیت باز می‌گردد که آنها مطلقا زنان را به حساب نمی‌آوردند و فرزندان دختر را فرزند به حساب نمی‌آوردند و می‌گفتند:

بنونا بنو أبناءنا و بناتنا بنوهنّ أبناء الرّجال الأباعد

فرزندان ما تنها فرزندان پسران ما هستند و دختران ما فرزندانشان فرزندان مردان بیگانه و دورند.

لذا در آیه مباهله که می‌فرماید: «فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ» ⁽¹⁾مفسّران در این مسئله اتفاق نظر دارند که واژه«ابناءنا»در این آیه شریفه اشاره به امام حسن و امام حسین علیهما السّلام است و«نساءنا»اشاره به حضرت فاطمه علیها السّلام،و خطاب«یابن رسول اللّه»به امامان اهل بیت علیهم السّلام در روایات،بسیار است.

در آیه شریفه 85 سوره انعام «وَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ داوُدَ وَ سُلَیْمانَ» و...*... «عِیسی» حضرت مسیح از ذریّه حضرت ابراهیم شمرده شده،در حالی که از ناحیه مادر (مریم)به حضرت ابراهیم منتهی می‌شود.

خطبۀ 208: هنگام اضطراب و شورش اصحابش در مورد حکمیّت

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

قاله لمّا اضطرب علیه أصحابه فی أمر الحکومة

از سخنان امام علیه السّلام است که هنگام اضطراب و شورش اصحابش در مورد حکمیّت ایراد فرموده است. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

در کتاب مصادر نهج البلاغه در شأن ورود این کلام آورده است که در جنگ صفین،وقتی عمرو بن عاص و کسانی که با او بودند قرآنها را بر سر نیزه کردند تا سپاهیان علی علیه السّلام را بفریبند،در حالی که آثار فتح و پیروزی لشکر امام علیه السّلام کاملا آشکار شده بود و در چند قدمی پیروزی کامل بودند.یاران امام علیه السّلام به چند گروه تقسیم شدند؛گروهی به راستی باور کردند که شامیان این کار را به عنوان نیرنگ انجام ندادند؛بلکه می‌خواهند واقعا تسلیم قرآن شوند.گروه عظیم دیگری که از

جنگ خسته شده بودند و تاب و توانی در خود برای ادامه جنگ نمی‌دیدند،این موضوع را بهانه خوبی برای کناره‌گیری از جنگ و عافیت‌طلبی دانستند و گروه سومی از منافقان بودند که عداوت و کینه امام علیه السّلام را در دل داشتند و منتظر دستاویزی بودند.هنگامی که قرآنها را بر سر نیزه دیدند با خود گفتند الان بهترین موقع برای دست برداشتن از یاری علی علیه السّلام است آنها هم فریاد برآوردند که جنگ را پایان دهید و گروه کمتری بر ادامه جنگ اصرار ورزیدند که در پیشاپیش آنها مالک اشتر بود،فریاد زد وای بر شما آیا بعد از نزدیک شدن پیروزی، می‌خواهید عقب‌نشینی کنید؟ای نابخردان نادان!...ولی گروهی که دست از جنگ کشیده بودند به او دشنام دادند و بد گفتند و تهدیدش کردند و فریاد «المصاحف المصاحف و الرّجوع إلیها لا نری غیر ذلک»را سر دادند و امام علیه السّلام را وادار ساختند که مسئله حکمیت را بپذیرد.در این هنگام امام علیه السّلام سخن بالا را ایراد فرمود که خلاصه‌اش این بود:شما در گذشته پیرو من بودید و من امیر شما؛ ولی الآن شما می‌خواهید امیر باشید و من مأمور.شما می‌خواهید با هر شرایطی که ممکن است،زنده بمانید با این حال من چگونه می‌توانم شما را باز دارم؟!

أیّها النّاس،إنّه لم یزل أمری معکم علی ما أحبّ،حتّی نهکتکم الحرب،و قد،واللّه،أخذت منکم و ترکت،و هی لعدوّکم أنهک.

لقد کنت أمس أمیرا،فأصبحت الیوم مأمورا،و کنت أمس ناهیا، فأصبحت الیوم منهیّا،و قد أحببتم البقاء،و لیس لی أن أحملکم علی ما تکرهون!

ترجمه

ای مردم!پیش از این،وضع من و شما آن‌گونه بود که دوست می‌داشتم(زیرا همه تسلیم فرمان من بودید)تا اینکه جنگ شما را خسته و درهم کوفته ساخت (نافرمانیها از اینجا آغاز شد و من چاره‌ای جز پذیرش پیشنهاد حکمیّت نداشتم) در حالی که به خدا سوگند اگر جنگ گروهی را از شما گرفت و گروهی را باقی گذاشت برای دشمنان کوبنده‌تر و خستگی آفرین‌تر بود.من دیروز امیر و فرمانده بودم؛ولی امروز مأمور و فرمانبر شدم!!دیروز من شما را نهی می‌کردم؛ولی امروز شما مرا نهی می‌کنید و این در حالی است که شما بقای در دنیا را(به قیمت از دست دادن پیروزی بر دشمن)دوست دارید و من نمی‌توانم شما را به چیزی که دوست ندارید وادار کنم!

شرح و تفسیر: همرزمان سست و نادان

همرزمان سست و نادان

همان گونه که در بالا آمد،این سخن را هنگامی امام ایراد فرمود که علی‌رغم میل باطنی او اکثریت لشکریانش-به دلایل مختلفی-اصرار بر پایان جنگ و

تسلیم در برابر امر حکمین داشتند.حضرت در واقع به این سؤال پاسخ می‌دهد که چرا تسلیم توطئه عمرو عاص در بالا بردن قرآنها بر سر نیزه‌ها و پذیرش امر حکمین شد،می‌فرماید:«ای مردم!پیش از این،وضع من و شما آن‌گونه بود که دوست می‌داشتم(همه تسلیم فرمان من بودید)تا اینکه جنگ شما را خسته و درهم کوفته ساخت(نافرمانیها از اینجا آغاز شد و من چاره‌ای جز پذیرش پیشنهاد حکمیّت نداشتم)در حالی که به خدا سوگند اگر جنگ گروهی را از شما گرفت و گروهی را باقی گذاشت برای دشمنانتان کوبنده‌تر و خستگی آفرین‌تر بود»؛ (أیّها النّاس،إنّه لم یزل أمری معکم علی ما أحبّ،حتّی نهکتکم ⁽¹⁾الحرب،و قد،و اللّه،أخذت منکم و ترکت،و هی لعدوّکم أنهک) .

این سخن در واقع پاسخ به طرفداران ادامه جنگ است.آنها که می‌دانستند پایانش پیروزی است؛ولی متأسّفانه در اقلیّت بودند.امام در این سخن از یک سو عذر خود را در پذیرش پیشنهاد آتش‌بس و قبول حکمیّت در مقابل این اقلیّت بیان می‌کند و از سوی دیگر اعتقاد واقعی خود را به لزوم ادامه جنگ تا پیروزی نهایی در برابر اکثریت خسته از جنگ بیان می‌دارد و کثرت شهدا را مجوّز تسلیم در برابر خواسته‌های انحرافی دشمن نمی‌داند.

سپس در توضیح این سخن می‌افزاید:«من دیروز امیر و فرمانده بودم؛ولی امروز مأمور و فرمانبر شدم دیروز من شما را نهی می‌کردم؛ولی امروز شما مرا نهی می‌کنید و این در حالی است که شما بقای در دنیا را(به قیمت از دست دادن پیروزی بر دشمن)دوست دارید و من نمی‌توانم شما را به چیزی که دوست ندارید وادار کنم»؛ (لقد کنت أمس أمیرا،فأصبحت الیوم مأمورا،و کنت أمس ناهیا،فأصبحت الیوم منهیّا،و قد أحببتم البقاء،و لیس لی أن أحملکم علی ما تکرهون!) .

این سخن باز پاسخی است به دو گروه:اقلیتی که طرفدار ادامه جنگ تا پیروزی بودند و نسبت به قبول امر حکمین و پایان نبرد در آستانه پیروزی ایراد داشتند،حضرت می‌فرماید:من چه کنم زمام کار را از دست من گرفته‌اند و امر فرماندهی را متزلزل ساخته و سر به طغیان برداشته‌اند و از سوی دیگر به اکثریتی که تسلیم پیشنهاد دشمن شده بودند می‌گوید:شما نه به موجب احترام قرآن این پیشنهاد را پذیرفتید؛بلکه به سبب حبّ بقا و فرار از فداکاری در راه خدا بود.

نکته: از دست دادن فرصتی بزرگ!

از دست دادن فرصتی بزرگ!

لحن بسیار ملایم کلام بالا که نشان می‌دهد امیرمؤمنان علی علیه السّلام در مقابل مخالفان ادامه جنگ تا چه حد نرمش نشان داد،ممکن است موجب این سؤال شود که چرا امام به مالک اشتر اجازه نداد تا با قاطعیت جنگ را که در مراحل نهایی و آستانه پیروزی بود،پیش ببرد و مسلمانان را از شرّ بنی امیّه و پیروانشان رهایی بخشد؟

پاسخ این سؤال را باید در لابه‌لای تاریخ صفّین جستجو کرد.

توضیح اینکه در بحثهای گذشته به این نکته اشاره کردیم که مخالفان جنگ تنها فریب‌خوردگان از صحنه سازی عمرو عاص و بالا بردن قرآنها بر سر نیزه‌ها نبودند؛بلکه گروهی از افراد ضعیف الاراده که آماده ادامه جنگ نبودند و گروهی از منافقان و دشمنان امام که فرصت را برای گرفتن ماهی از آب گل‌آلود مناسب می‌دیدند،دست به دست هم داده بودند و با شدّت از امام می‌خواستند که جنگ را متوقف کند.

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود در این باره می‌نویسد که امام علیه السّلام به مالک اشتر دستور بازگشت و متوقف ساختن جنگ را داد،مالک پیغام فرستاد

من چگونه باز گردم در حالی که نشانه‌های پیروزی ظاهر شده است.به امام عرض کنید فقط یک ساعت به من مهلت بدهد،من کار را تمام می‌کنم.گروه کثیری که اطراف امام علیه السّلام را گرفته بودند هنگامی که پیغام مالک را شنیدند خشمگین شدند و(با نهایت بی‌شرمی)به امام علیه السّلام گفتند:ظاهرا به مالک دستور داده‌ای دست از جنگ بردارد؛ولی در پنهان،کسی را مأمور کرده‌ای که فرمان ادامه جنگ به او بدهد اگر الساعه او را برنگردانی تو را خواهیم کشت همان‌گونه که عثمان را کشتیم.نمایندگان امام علیه السّلام به سوی مالک اشتر بازگشتند و به او گفتند آیا دوست داری که تو در اینجا پیروز شوی؛ولی پنجاه هزار شمشیر بالای سر امیرمؤمنان علی علیه السّلام کشیده شده باشد؟!(و قصد شهید ساختن او را داشته باشند).

مالک گفت:مگر چه خبر است؟گفتند:تمامی لشکر اطراف حضرت را گرفته‌اند و او بر زمین نشسته و شمشیرها بالای سر او برق می‌زند و می‌گویند اگر اشتر برنگردد تو را خواهیم کشت.اشتر گفت وای بر شما،سبب چیست؟گفتند:

قرآنها را بر سر نیزه‌ها کرده‌اند،اشتر گفت:آری به خدا سوگند هنگامی که آن منظره را دیدم گفتم باید منتظر اختلاف و فتنه بود.

مالک بلافاصله برگشت و مشاهده کرد که جان امیر مؤمنان علیه السّلام(در برابر این گروه نادان و منافق)در خطر است و بعضی تا آن حد،پیش رفته‌اند که آن حضرت را میان دو چیز مخیر کنند یا تسلیم معاویه شود یا او را بکشند،در حالی که جز جماعت اندکی یار و حامی نداشت.هنگامی که چشم مالک اشتر به آن گروه معاند افتاد آنان را با سخن تند و خشن سرزنش کرد و گفت:وای بر شما آیا بعد از پیروزی،خاک ذلت و تفرقه بر سرتان پاشیده شده ای کم خردان!ای سفیهان.آنها نیز مقابله به مثل کرده و به اشتر بد گفتند و سپس فریاد زدند:قرآنها، قرآنها را دریابید،غیر از این راهی نمی‌بینیم.

در این هنگام امام علیه السّلام در برابر پیشنهاد حکمیت،تسلیم شد تا مشکل

عظیم‌تری را با مشکل کوچک‌تری برطرف سازد و گفتار بالا را ایراد فرمود:

(کنت أمس أمیرا،فأصبحت الیوم مأمورا...). ⁽¹⁾

بعضی از قراین و شواهد نشان می‌دهد که مسئله بالا بردن قرآنها بر سر نیزه‌ها توطئه مشترکی از سوی منافقان و افراد نفوذی در سپاه امیر مؤمنان علی علیه السّلام و گروهی از شامیان به سرکردگی عمرو بن عاص و همکاری اشعث بن قیس منافق که در لشکر امام حضور داشت،بود و آنها می‌خواستند به هر قیمتی شده جلوی پیروزی امام علیه السّلام را بگیرند و ساده‌لوحان را بفریبند. ⁽²⁾

در ذیل خطبه 35،جلد دوم،صفحه 364 نیز بحث مشروحی درباره حکمیت داشتیم که در واقع تکمیلی برای این بحث محسوب می‌شود.

خطبۀ 209: هنگامی که حضرت در بصره به عیادت علاء بن زیاد حارثی رفت و خانه وسیع او را دیدند

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

بالبصرة،و قد دخل علی العلاء بن زیاد الحارثی-و هو من أصحابه- یعوده،فلمّا رأی سعة داره قال:

از سخنان امام علیه السّلام است هنگامی که حضرت در بصره به عیادت علاء بن زیاد حارثی که از اصحابش بود،رفت و چشمش به خانه وسیع او افتاد،این سخن را ایراد فرمود: ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

همان‌گونه که در بالا آمد این کلام اشاره به داستان عیادت علی علیه السّلام از یکی از یارانش به نام علاء بن زیاد حارثی در بصره دارد(هر چند بسیاری از شارحان نهج البلاغه اصرار دارند که آن شخص علاء بن زیاد نبود؛بلکه ربیع بن زیاد بود)

و هنگامی که حضرت خانه وسیع او را دید این سخن را ایراد فرمود و تذکّری بسیار پرمعنا به او و به همه انسانهایی که زندگی شبیه او را دارند داد.این کلام به طور خلاصه مشتمل بر سه بخش است:

بخش اوّل:تذکّر بیدار کننده‌ای است که امام به علاء بن زیاد یا ربیع بن زیاد داد.

بخش دوم:اندرز و نصیحتی است پرمعنا که برای برادر او؛یعنی عاصم بن زیاد بیان فرمود که درست در نقطه مقابل علاء بن زیاد زندگی می‌کرد و زندگی مرتاضانه‌ای داشت.

بخش سوم:پاسخ به سؤالی است که عاصم بن زیاد از حضرت درباره طرز زندگی امام عرضه داشت.

بخش اوّل

اشاره

ما کنت تصنع بسعة هذه الدّار فی الدّنیا،و أنت إلیها فی الآخرة کنت أحوج؟و بلی إن شئت بلغت بها الآخرة:تقری فیها الضّعیف،و تصل فیها الرّحم،و تطّلع منها الحقوق مطالعها،فإذا أنت قد بلغت بها الآخرة.

ترجمه

(ای علاء بن زیاد)با این خانه وسیع در این دنیا،چه می‌خواهی بکنی و آن را برای چه می‌خواهی؟!در حالی که در آخرت به آن نیازمندتری،آری!اگر بخواهی می‌توانی به وسیله آن به آخرت برسی(و سعادتمند شوی)به این‌گونه که از میهمانان در آن پذیرایی کنی و صله رحم در آن بجا آوری و حقوق شرعی و الهی آن را بپردازی؛اگر چنین کنی به وسیله این خانه به خانه آخرت نائل شده‌ای.

شرح و تفسیر: این خانه وسیع برای چیست؟

این خانه وسیع برای چیست؟

این کلام پرمحتوا اگرچه در یک قضیّه شخصیّه وارد شده و مخاطب آن دو نفر از اصحاب آن حضرتند؛ولی در واقع اصلی کلّی و برنامه‌ای عمومی را در مورد رعایت اعتدال در بهره‌گیری از مواهب زندگی،بازگو می‌کند و مخاطبان واقعی آن همه مسلمانها در سراسر تاریخند.امام هنگامی که خانه وسیع و گسترده علاء بن زیاد حارثی که طبعا به وسایل خوبی نیز مجهز بود،مشاهده می‌کند او را نخست سرزنش کرده و سپس نصیحتی آمیخته با محبّت به او ارائه می‌دهد و

می‌فرماید:«با این خانه وسیع در این دنیا،چه می‌خواهی بکنی و آن را برای چه می‌خواهی،در حالی که در آخرت به آن نیازمندتری»؛ (ما کنت ⁽¹⁾تصنع بسعة هذه الدّار فی الدّنیا،و أنت إلیها فی الآخرة کنت أحوج؟) .

عادت مردم بر این است که وقتی به عیادت بیمار می‌روند چیزی می‌گویند که خشنود و خوشحال شود؛ولی یک معلّم آسمانی همچون علی علیه السّلام هنگامی که یار خود را در بستر بیماری می‌بیند همان بیماری که گاه بازگشتی در آن نیست باید او را بیدار کند و متوجّه سرنوشت خویش سازد و صراط مستقیم سعادت را به او ارائه دهد و داروی تلخ نصیحت آمیخته با سرزنش را در کام او فروریزد تا بهبودی واقعی حاصل کند.

آنگاه راه استفاده از این ثروت عظیم را برای نیل به سعادت آخرت به او نشان می‌دهد و می‌فرماید:«آری!اگر بخواهی می‌توانی به وسیله آن به آخرت برسی(و سعادتمند شوی)به این گونه که از میهمانان در آن پذیرایی کنی و صله‌رحم در آن بجا آوری و حقوق شرعی و الهی آن را بپردازی؛اگر چنین کنی به وسیله این خانه به خانه آخرت نائل شده‌ای»؛ (و بلی إنّ شئت بلغت بها الآخرة:تقرّی ⁽²⁾فیها الضّیف،و تصل فیها الرّحم،و تطلع ⁽³⁾منها الحقوق مطالعها،فإذا أنت قد بلغت بها الآخرة) .

امام علیه السّلام با این بیان به این واقعیت اشاره می‌فرماید که مال و ثروت امر نکوهیده و ضدّ ارزش نیست؛بلکه مهم آن است که در چه راهی مصرف شود.

هر گاه به تکاثر و تفاخر یا انحصار به شخص بینجامد مذموم است؛ولی اگر

بخش مهمّی از آن در اختیار نیازمندان و دوستان و بستگان قرار گیرد،سرمایه آخرت محسوب می‌شود.به همین دلیل از مال در قرآن مجید به عنوان«خیر»یاد شده آنجا که می‌فرماید:« «إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَیْنِ» ؛اگر خیری(مالی)از خود به یادگار بگذارد وصیت برای پدر و مادر و نزدیکان کند». ⁽¹⁾در حدیثی می‌خوانیم که شخصی در خدمت امام صادق علیه السّلام از اغنیا و ثروتمندان نکوهش کرد و به آنها بد گفت؛امام فرمود:«أسکت فإنّ الغنی إذا کان وصولا لرحمه،بارّا بإخوانه أضعف اللّه تعالی له الأجر ضعفین لأنّ اللّه تعالی یقول:و ما أموالکم و لا أولادکم بالّتی تقرّبکم عندنا زلفی إلاّ من امن و عمل صالحا فأولئک لهم جزاء الضّعف بما عملوا و هم فی الغرفات امنون؛ساکت باش!شخص غنی هرگاه صله رحم بجا آورد و نسبت به برادران دینی خود نیکوکار باشد،خداوند پاداش او را دو برابر می‌کند،زیرا می‌فرماید:اموال شما و اولادتان،چنان نیست که شما را به خداوند نزدیک کند،مگر کسی که ایمان آورده و عمل صالح انجام دهد،آنها در برابر اعمالشان پاداش مضاعف دارند و در غرفه‌های بهشتی در امنیّت به سر می‌برند». ⁽²⁾

بنابراین،مال می‌تواند بهترین وسیله سعادت گردد،هرگاه به درستی از آن بهره‌گیری شود و می‌تواند وسیله بدبختی انسان باشد،هرگاه با بخل و اسراف و انحصارطلبی همراه گردد.

نکته: خانه‌های وسیع در روایات اسلامی

خانه‌های وسیع در روایات اسلامی

از روایات متعدّدی استفاده می‌شود که یکی از نشانه‌های سعادت انسان

داشتن خانه وسیع است؛پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله در حدیثی فرمود:«من سعادة المرء المسلم،المسکن الواسع». ⁽¹⁾

در همان باب از کتاب کافی هفت حدیث دیگر به همین مضمون یا قریب به آن از معصومان علیهم السّلام نقل شده است و مرحوم علاّمه مجلسی در بحار الانوار جلد 73 احادیث فراوانی در این زمینه دارد.از جمله در حدیثی از امام ابو الحسن علیّ بن موسی الرّضا علیه السّلام می‌خوانیم که برای یکی از دوستانش خانه‌ای خرید،و به او فرمود:این منزل تو بسیار کوچک است،برخیز و به این منزل جدید نقل مکان کن،آن مرد گفت:این خانه را پدرم ساخته(و من از او پیروی می‌کنم)؛امام علیه السّلام فرمود:اگر پدرت نادان و بی‌خرد بوده،تو هم باید مثل او باشی! ⁽²⁾

بدیهی است هرگز مفهوم این روایات این نیست که انسان،خطّ اعتدال را رها کرده و به اسراف روی آورد،بلکه اشاره به این است که نباید مانند افراد تنبل و بی‌همّت در جایی که امکانات فراهم است به خانه‌های تنگ و تاریک و کوچک که روح انسان را آزار می‌دهد،قناعت کرد.

اضافه بر این،خانه‌های تنگ و کوچک،بهانه خوبی برای ترک صله رحم و دعوت نکردن از مهمان است.می‌گویند که اگر ما به خانه ارحام برویم آنها نیز به خانه ما می‌آیند و ما جا نداریم و به همین دلیل از پذیرایی مهمان که مایه خیر و برکت است خودداری می‌کنند،و یکی از علل رواج فرهنگ خانه‌های بسیار کوچک در عصر ما علاوه بر مشکلات مالی،سلطه فرهنگ خالی از عواطف انسانی غربیهاست،که نه صله رحم می‌شناسند و نه پذیرایی از مهمان.

بخش دوم

اشاره

فقال له العلاء:یا أمیر المؤمنین،أشکو إلیک أخی عاصم بن زیاد.قال:و ماله؟قال:لبس العبآءة و تخلّی عن الدنیا.قال:علیّ به.فلما جآء قال:

یا عدیّ نفسه!لقد استهام بک الخبیث!أما رحمت أهلک و ولدک!أتری اللّه أحلّ لک الطّیّبات،و هو یکره أن تأخذها!أنت أهون علی اللّه من ذلک!

قال:یا أمیر المؤمنین،هذا أنت فی خشونة ملبسک و جشوبة مأکلک!

قال:ویحک،إنّی لست کأنت،إنّ اللّه تعالی فرض علی أئمّة العدل أن یقدّروا أنفسهم بضعفة النّاس،کیلا یتبیّغ بالفقیر فقره!

ترجمه

(هنگامی که سخن امام علیه السّلام با علاء بن زیاد به اینجا رسید)علاء گفت:ای امیر مؤمنان از برادرم«عاصم بن زیاد»نزد تو شکایت می‌آورم.امام علیه السّلام فرمود:

مگر چه کرده؟عرض کرد عبایی پوشیده و از دنیا کناره‌گیری کرده است،امام علیه السّلام فرمود:او را نزد من آور،هنگامی که«عاصم»نزد امام علیه السّلام آمد حضرت به او فرمود:ای دشمن حقیر خویشتن!شیطان تو را(فریب داده و در بیابان زندگی) سرگردان ساخته(اگر بر خود رحم نمی‌کنی)چرا به خانواده و فرزندانت رحم نکردی؟تو گمان می‌کنی خداوند طیبات را بر تو حلال کرده ولی دوست ندارد که از آنها بهره ببری؟!تو در پیشگاه خدا بی‌ارزش‌تر از آن هستی که این گونه با تو رفتار کند.عاصم گفت:ای امیر مؤمنان علیه السّلام تو خود با این لباس خشن و آن غذای ناگوار به سر می‌بری!امام علیه السّلام در پاسخ فرمود:وای بر تو،من مانند تو نیستم(و وظیفه‌ای غیر از تو دارم،زیرا)خداوند بر پیشوایان حق و عدالت واجب کرده که

بر خود سخت بگیرند و همچون افراد ضعیف مردم زندگی کنند تا فقر،آنها را به طغیان و سرکشی(در برابر فرمان خدا)وادار نکند.

شرح و تفسیر: نکوهش از دنیا گریزی

نکوهش از دنیا گریزی

در بخش دوّم این کلام می‌خوانیم هنگامی که امیر مؤمنان علی علیه السّلام اندرزهای بالا را به علاء بن زیاد داد علاء توجّه امام را به وضع برادر خود که در مسیری بر ضدّ او گام برمی‌داشت جلب کرد:«علاء به آن حضرت عرض کرد:ای امیر مؤمنان از برادرم عاصم بن زیاد نزد تو شکایت می‌آورم.امام علیه السّلام فرمود:مگر چه کرده؟عرض کرد عبایی پوشیده و از دنیا کناره‌گیری کرده است،امام علیه السّلام فرمود:او را نزد من حاضر کنید»؛ (فقال له العلاء:یا أمیر المؤمنین،أشکو إلیک أخی عاصم بن زیاد.قال:و ما له؟قال:لبس العبآءة و تخلّی عن الدّنیا.قال:علیّ به) .

«هنگامی که عاصم بن زیاد نزد امام علیه السّلام آمد امام به او فرمود:ای دشمن حقیر خویشتن،شیطان تو را(فریب داده و در بیابان زندگی)سرگردان ساخته(اگر بر خود رحم نمی‌کنی)چرا به خانواده و فرزندانت رحم نکردی؟»؛ (فلمّا جآء قال:

یا عدیّ نفسه!لقد استهام ⁽¹⁾بک الخبیث!أ ما رحمت أهلک و ولدک!) .

«عدّی»تصغیر«عدوّ»به معنای دشمن کوچک است.امام علیه السّلام می‌خواهد به این وسیله هم او را که از مسیر اعتدال خارج شده،تحقیر کند و هم کارش را عداوتی نسبت به خود بشمارد و به دنبال آن این نکته را یادآور می‌شود که اعمال تو افزون بر هوای نفس،از وسوسه‌های شیطان سرچشمه می‌گیرد و سرانجامش نوعی از خود بیگانگی و سرگردانی در زندگی است.

ایراد دیگری که امام علیه السّلام به او می‌کند این است که تو علاوه بر ظلم بر خویش، به زن و فرزندت ستم می‌کنی بی‌آنکه دلیلی بر این کار داشته باشی.

این توبیخها و سرزنشهای مکرّر،به سبب این است که اسلام،رهبانیت و ترک دنیا را به این شکل برای پرداختن به عبادت،هرگز توصیه نمی‌کند و آن را انحراف از مسیر حق می‌شمرد،همان گونه که شرح آن در ادامه این بحث خواهد آمد.

سپس در ادامه این سخن می‌فرماید:«تو گمان می‌کنی خداوند طیّبات را بر تو حلال کرده ولی دوست ندارد که از آنها بهره ببری؟!تو در پیشگاه خدا بی‌ارزش‌تر از آن هستی که این‌گونه با تو رفتار کند»؛ (أ تری اللّه أحلّ لک الطّیّبات، و هو یکره أن تأخذها!أنت أهون علی اللّه من ذلک!) .

این سخن در واقع اشاره به دلیل لطیفی است و آن اینکه برنامه‌ای که در پیش گرفته‌ای به گمان این بوده که مطابق دستور خداست،در حالی که قرآن با صراحت طیّبات و غذاها و لباسهای پاکیزه را بر همگان حلال شمرده،در آنجا که می‌فرماید:« «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ» ؛بگو چه کسی زینتهای الهی را که برای بندگان خود آفریده و(همچنین)روزیهای پاکیزه را حرام کرده است،بگو اینها در زندگی دنیا برای کسانی است که ایمان آورده‌اند و در قیامت خالص برای مؤمنان خواهد بود». ⁽¹⁾

جمله «أنت أهون علی اللّه من ذلک!» ممکن است اشاره به این باشد که این گونه افراد-که وضع خاصی به خود می‌گیرند و از جامعه مسلمین جدا می‌شوند-امتیاز فوق العاده‌ای برای خویش قائلند و گمان می‌کنند گوشه‌گیری و ریاضت سبب برتری آنان بر سایر مردم است و گویی خداوند دستورات ویژه‌ای

به آنها داده است.امام علیه السّلام می‌فرماید:تو کمتر و کوچک‌تر از آنی که خدا دستور خاصی برای تو صادر کرده باشد،تو را از مواهب حیات منع کند و برای دیگران حلال بشمارد.

در ادامه این سخن می‌خوانیم که عاصم برای توجیه رفتار خود عرض کرد:

«ای امیر مؤمنان علیه السّلام تو خود با این لباس خشن و آن غذای ناگوار به سر می‌بری در حالی که پیشوا و امام ما هستی و بر ما لازم است به تو اقتدا کنیم»؛ (قال:یا أمیر المؤمنین،هذا أنت فی خشونة ملبسک و جشوبة ⁽¹⁾مأکلک!) .

امام علیه السّلام پاسخ روشنی به او داد،فرمود:«وای بر تو،من مانند تو نیستم(و وظیفه‌ای غیر از تو دارم،زیرا)خداوند بر پیشوایان حق و عدالت واجب کرده که بر خود سخت بگیرند و همچون افراد ضعیف مردم زندگی کنند تا فقر،آنها را به طغیان و سرکشی(در برابر فرمان خدا)وادار نکند»؛ (قال:ویحک،إنّی لست کأنت،إنّ اللّه تعالی فرض علی أئمّة العدل أن یقدّروا أنفسهم بضعفة النّاس،کیلا یتبیّغ ⁽²⁾بالفقیر فقره!) .

براساس این منطق افراد عادی،در بهره‌گیری از مواهب حیات به صورت معتدل و دور از اسراف و تبذیر آزادند؛ولی پیشوایان و امرای اسلام باید به زندگانی ساده،همچون زندگانی ضعفای اجتماع روی آورند تا مایه آرامش و تسکین برای قشرهای محروم گردد و در فشار غم و اندوه به سر نبرند و سر به طغیان بر نیاورند.

در روایتی که ابن ابی الحدید در شرح این خطبه آورده چنین آمده است که امام علیه السّلام آیات متعددی از قرآن را در زمینه مباح بودن بهره‌گیری از طیّبات بر

عاصم خواند که نشان می‌دهد مرحوم سیّد رضی سخنان امام را به صورت گزینشی نقل کرده است و در پایان آن چنین می‌گوید:سخنان امام در عاصم مؤثّر افتاد،برخاست آن عبای خشن را از تن درآورد و لباس مناسبی به تن کرد و برنامه سابق را تغییر داد.

ابن ابی الحدید بر این نکته تأکید دارد که موضوع اصلی بحث«علاء بن زیاد» نبوده؛بلکه شخص معروفی به نام«ربیع بن زیاد»بوده است که بخشی از خراسان را فتح کرد و عمر درباره او گفت:«مردی را به من نشان بدهید که هنگامی که امیر است گویی امیر نیست و هنگامی که امیر نیست گویی امیر است».

در ادامه این سخن می‌نویسد:«زیاد بن ابیه به ربیع بن زیاد(که از طرف او والی بخشی از خراسان شده بود)چنین نوشت که معاویه به تو دستور می‌دهد تمام درهم و دینارهای بیت المال و غنائم جنگی را بر لشکریان تقسیم کن.ربیع در جواب گفت:من دستور خدا را پیش از دستور معاویه یافته‌ام(باید همچون پیامبر اکرم و علی علیه السّلام بین همه تقسیم کنم)سپس سفارش کرد در میان مردم صدا بزنند فردا برای گرفتن غنائم جمع شوید.آنگاه خمس غنائم را(که بدون جنگ به دست آمده بود)برداشت و بقیه را در میان مسلمانان تقسیم کرد.سپس از خدا خواست که به عمر او پایان دهد(زیرا حاضر نبود با تشکیلات معاویه همکاری کند)دعای او مستجاب شد و پیش از فرارسیدن روز جمعه چشم از این جهان فرو بست. ⁽¹⁾

نکته‌ها

1-افراط و تفریط در همه چیز نکوهیده است

همان‌گونه که قرآن مجید می‌گوید: «وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّةً وَسَطاً» ⁽²⁾امت

اسلامی،امتی است معتدل و پیروان راستین اسلام و قرآن از افراطها و تفریطها دورند؛ولی متأسفانه بعضی از افراد نادان یا مغرض و مخالف اسلام به سراغ افراط و تفریطها می‌روند و گاه می‌کوشند به آن صیغه اسلامی بدهند.

بعضی به عنوان اینکه اسلام استفاده از طیّبات را مباح شمرده،به زندگی تجمّلی روی می‌آورند و گاه به زندگی سلیمان و جلال و جاه و حشمت او که در قرآن آمده استدلال می‌کنند.

گروه دیگر راه تفریط را پیش‌گرفته،درها را به روی خود بسته،به گوشه‌گیری و انزواطلبی و تحریم حلال خدا بر خود روی می‌آورند و هردو گروه از صراط مستقیم اسلام دورند؛قرآن مجید می‌گوید که عالمان بنی اسرائیل به قارون چنین گفته‌اند:« «وَ ابْتَغِ فِیما آتاکَ اللّهُ الدّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا وَ أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللّهُ إِلَیْکَ وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِی الْأَرْضِ» ؛بر آنچه خدا به تو داده سرای آخرت را بطلب و بهره‌ات را از دنیا فراموش مکن و همان گونه که خدا به تو نیکی کرده نیکی کن و هرگز در زمین در جستجوی فساد مباش». ⁽¹⁾

به یقین اگر قارون و قارونها این دستورات چهارگانه را به کار می‌بستند و بهره خویش را از دنیا فراموش نمی‌کردند و مواهب مادی را وسیله نیل به سعادت آخرت قرار می‌دادند و به جای فساد در روی زمین به کمک مستضعفان بر می‌خاستند، هرگز مشمول غضب الهی نمی‌شدند.

در حدیث معروفی از امام باقر علیه السّلام آمده است:«لیس منّا من ترک دنیاه لآخرته و لا آخرته لدنیاه؛کسی که دنیای خود را به جهت آخرت از دست دهد از ما نیست.همچنین کسی که آخرت خود را برای دنیا از دست دهد». ⁽²⁾

2-داستان صوفی‌گری و پیامدهای آن

از هزاران سال قبل در یونان و هندوستان افرادی معتقد بودند با ریاضت و سخت گرفتن بر خویشتن در لذّات و مأکول و مشروب و ملبوس،می‌توان به کارهای مهم و خارق العاده‌ای دست زد و یا به مقامات معنوی رسید،زیرا ترک لذّات را سبب قوّت و قدرت نفس می‌دانستند.

هنگامی که اسلام گسترش یافت این افکار از کشورهای دیگر به محیط اسلام نفوذ کرد و جمعی آن را با زهد اسلامی و پاره‌ای از تعلیمات اسلام آمیختند و افکار انحرافی و التقاطی دیگری را بر آن افزودند که«صوفیگری»نتیجه نهایی آن بود.

صوفیان را در آغاز از این جهت صوفی می‌گفتند که لباسهای خشن پشمینه بر تن می‌کردند،هر چند بعضی از صوفیان مدّعی هستند این واژه از ریشه صفا گرفته شده(صفای نفس)،در حالی که این دو واژه هیچ ارتباطی باهم ندارند؛یکی اجوف واوی است و دیگری ناقص واوی،همچنین کسانی که می‌گویند این واژه از واژه«اصحاب الصفّه»مشتق شده نیز گرفتار همین گونه اشتباهند،زیرا«صفّه» از ریشه«صفف»(یعنی مضاعف)است و صوفی از ریشه«صوف»است، بنابراین تردید نباید داشت که این واژه به همان معنای پشمینه‌پوش است.

به هر حال این گروه پیشوایانی برای خود به نام قطب و پیر و مرشد و امثال آن برگزیدند و برای آنها کراماتی قائل شدند و بر اثر اختلافات داخلی و هواپرستی سران،به شعبه‌های بسیار زیادی تقسیم شدند و هر یک برای خود،آداب و رسومی داشتند.آنها با احکام دین که با نام شریعت می‌نامند به عنوان احکامی که قابل توجیه و تغییر و دگرگونی است نگاه می‌کنند و اساس را سیر باطنی می‌پندارند که آن را طریقت می‌نامند.به همین دلیل بسیاری از گناهان را مرتکب می‌شوند و به پیروان خود چراغ سبز برای درهم شکستن چارچوبهای احکام شرعی نشان می‌دهند و به تعبیر دیگر:شریعت را پوست و طریقت را مغز و

حقیقت را«مغز مغز»می‌پندارند.

به همین دلیل بسیاری از رجال فاسد و مفسد،افراد بی‌بند و بار را دور خود جمع کردند و مجالس رقص و سماع و استعمال موادّ مخدر فراهم ساختند و از نظر اعتقادی اصرار زیادی بر«وحدت وجود»به معنای«وحدت موجود»دارند و بسیاری از سران آنها گهگاه ادّعای اتحاد وجودشان را با خدا با صراحت اظهار می‌دارند که این سخنان نامأنوس را«شطحیّات»می‌نامند.

به نظر می‌رسد که این گروه از قرن دوم هجری کم‌کم در میان مسلمانان ظاهر شدند و ائمه اهل بیت علیهم السّلام شدیدا آنها را سرزنش و توبیخ کردند و مردم را از آنان برحذر داشتند.انکار شدید امیر مؤمنان علی علیه السّلام بر عمل عاصم بن زیاد شاید به همین جهت است که امام آن را مقدّمه‌ای بر ظهور این گروه در آینده می‌دید.

در حدیثی می‌خوانیم که یکی از اصحاب به امام صادق علیه السّلام عرض کرد:

گروهی به نام صوفیّه در زمان ما ظاهر شده‌اند،درباره آنها چه می‌گویید؟فرمود:

«إنّهم أعدائنا فمن مال إلیهم فهو منهم و یحشر معهم و سیکون أقوام یدّعون حبّنا و یمیلون إلیهم و یتشبّهون بهم و یلقّبون أنفسهم بلقبهم و یأوّلون أقوالهم ألا فمن مال إلیهم فلیس منّا و إنّا منه براء و من أنکرهم و ردّ علیهم کان کمن جاهد الکفّار بین یدی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله؛آنها دشمنان ما هستند هر کس متمایل به آنها شود از آنهاست و با آنها محشور می‌شود و در آینده اقوامی می‌آیند که ادّعای محبّت ما را می‌کنند؛ولی تمایل به آنها دارند و خود را شبیه آنها می‌سازند و القاب آنها را بر خود می‌نهند و سخنان(نادرست)آنها را توجیه می‌کنند.آگاه باشید هرکس تمایل به آنها پیدا کند از ما نیست و ما از او بیزاریم و هرکس آنها را انکار کند و رد نماید،مانند کسی است که در پیش روی پیامبر صلّی اللّه علیه و اله با کفار پیکار کرده باشد». ⁽¹⁾

دو نفر از یاران معروف امام علی بن موسی الرّضا علیه السّلام به نام بزنطی و اسماعیل

بن بزیع از آن حضرت چنین نقل کرده‌اند که فرمود:«من ذکر عنده الصّوفیّة و لم ینکرهم بلسانه و قلبه فلیس منّا و من أنکرهم فکأنّما جاهد الکفّار بین یدی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله؛کسی که نام صوفیه نزد او برده شود و آنها را با زبان و قلبش انکار نکند از ما نیست و کسی که آنها را انکار کند،مانند کسی است که با کفّار پیش روی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله جهاد کند». ⁽¹⁾

عموم فرق صوفیه هم در مسائل عقیدتی و هم در مسائل فقهی و اخلاقی دارای انحرافاتی هستند که به چند قسمت آن در اینجا اشاره می‌کنیم:

1.چون خود را اهل طریقت می‌پندارند طریقتی که در مسیر حقیقت است و احکام شریعت را مقدمه‌ای برای وصول به طریقت و حقیقت می‌شمرند اعتنای چندانی به مسائل شرعی ندارند و در بسیاری از موارد با اعذار و بهانه‌هایی آنها را کنار می‌گذارند.

2.غالبا گرفتار تفسیر به رأی در کتاب و سنت‌اند و به کمک آن خواسته‌های خود را بر کتاب و سنّت تحمیل می‌کنند و برای ارتکاب بعضی از گناهان به پیروان خود چراغ سبز نشان می‌دهند.

3.قطب و مرشد خود را واجب الاطاعه می‌شمرند و کرامات دروغین زیادی برای اقطاب خود قائلند که گاه از معجزات انبیا و امامان نیز فراتر است و به همین دلیل گاهی کار پیروان آنها به شرک می‌انجامد و قطب و مرشد خود را همچون معبودی می‌پرستند.

4.بدعتهای زیادی در دین به وجود آورده‌اند و هر فرقه‌ای از آنها برای خود بدعتی دارد؛از طرز مجالس ذکر و ورد گرفته تا برنامه‌های دیگر.به همین دلیل کمتر در مساجد اسلامی حضور می‌یابند و کانون عبادتی به نام«خانقاه»برای خود درست کرده‌اند تا برای انجام برنامه‌های خود آزاد باشند.

5.بسیاری از آنها معتقد به پلورالیسم هستند و هر مذهبی را راهی به سوی خدا می‌پندارند و متاع کفر و دین را بی‌مشتری نمی‌دانند.

6.از مهمترین انحرافات آنها،اعتقاد به وحدت وجود به معنای وحدت موجود است که مجموعه موجودات عالم را یک چیز و خدا را عین آن می‌دانند و به همین دلیل بت‌پرستی را نیز نوعی خداپرستی به حساب می‌آورند،مشروط بر اینکه خدا را در همان بت محدود نکنند.

کتابهای زیادی از سوی جمعی از علما و محقّقان در مورد انحرافات آنها نوشته شده است و آنچه در بالا آمد اشاره‌ای بیش نبود. ⁽¹⁾

نکته مهمّ دیگری که در اینجا توجّه به آن لازم است این است که صوفیگری در میان پیروان مکتب اهل بیت علیهم السّلام کم‌رنگ و ضعیف و در میان فرق اهل سنّت بسیار گسترده است و گروههای زیادی از آنها با عقاید مختلف در بلاد اسلامی فعالیت دارند.

اعتقاد به ولایت اهل بیت علیهم السّلام به ویژه عقیده به وجود حضرت مهدی علیه السّلام به عنوان امام حیّ عامل اصلی این تفاوت است.

اصولا گرایش به صوفیگری و تمایل عده‌ای به آن،ریشه‌های تاریخی و اجتماعی مختلفی دارد از جمله:

1.خلفای بنی عباس برای منحرف ساختن مردم از توجّه به اهل بیت علیهم السّلام که آنان را رقبای اصلی خود می‌دانستند به صوفیگری دامن زدند تا زهد و کرامات اهل بیت علیهم السّلام را به وسیله مدّعیان تصوف کم رنگ سازند و چون صوفیه خود را در گرو سیر در باطن می‌دانند کمتر مزاحم دنیای دنیاپرستان می‌شوند و در عصر

ما سیاستهای خودکامه نیز از آنها حمایت می‌کنند،زیرا آنها پیروان خود را از دخالت در سیاست،منع می‌کنند و راه را برای استعمار و استبداد هموار می‌سازند.

2.رسیدن به مقامات عرفانی صوفیگری-به عکس رسیدن به مقامات علمی و فقهی-کار آسانی است.ممکن است یک فرد بی‌سواد،با چله‌نشینی(چهل روز ریاضت کشیدن)و خواندن اوراد مخصوصی به پندار آنان ناگهان تبدیل به یکی از اولیاء اللّه و صاحب مقامات عالیه شود،در حالی که گاهی چهل سال زحمت برای رسیدن به مقامات عالی علمی کافی نیست.

3.آنان چون به شریعت به صورت ابزاری ساده نگاه می‌کنند و عملا به پیروان خود،اجازه مخالفت با بعضی از احکام شرع را می‌دهند بسیاری از افراد آلوده و گنهکار و یا رجال سیاسی ستم پیشه به آنها اظهار تمایل می‌کنند؛یعنی هم به ظلم و ستم و گناه خود ادامه می‌دهند و هم حسّ دینی خود را به صورت کاذب اشباع می‌نمایند و به تعبیر دیگر تساهل و تسامح آنها در امور دین و ترک هرگونه سخت‌گیری سبب گرایش افراد خاصی به آنان می‌شود.

یکی از بزرگان می‌گفت:«در رژیم سابق هنگامی که مرا بازداشت کردند و نزد رییس ساواک تهران بردند او به من گفت من شنیده‌ام شما مرد عالم و متدیّنی هستید؛ولی مطمئنا دیانت من از شما کمتر نیست من درویشم دم از مولا می‌زنم و هرچه خواسته‌ام از مولا گرفته‌ام؛ولی با این حال من مخالفت با شاه را تحمّل نمی‌کنم و اگر برای دفاع از او یک میلیون نفر را به گلوله ببندم باک ندارم».

آن مرد بزرگ می‌گفت:«من فهمیدم که درویشی و صوفیگری با کشتن یک میلیون نفر بی‌گناه هم سازگار است».

3-بهره‌گیری از طیّبات

گروهی چنین می‌پندارند که زهد اسلامی با بهره‌گیری از مواهب مادّی

مخالف است و اسلام سخت‌گیری بر خویشتن و ریاضت کشیدن و ترک ملاذ دنیا را کار خوبی می‌شمرد،در حالی که چنین نیست.زهد اسلامی به معنای عدم وابستگی و اسارت در چنگال مال و مقام و هوا و هوسهاست؛نه به معنای تحریم حلال و ترک طیّبات.

همان گونه که قبلا اشاره شد قرآن مجید با صراحت در این باره سخن گفته و می‌فرماید:« «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ» ؛بگو چه کسی زینتهای الهی را که برای بندگان خود آفریده و همچنین روزیهای پاکیزه را حرام کرده است؟بگو اینها در زندگی دنیا برای کسانی است که ایمان آورده‌اند و در قیامت خالص برای مؤمنان خواهد بود». ⁽¹⁾

در جای دیگر در شرح اهداف بعثت پیامبر و برنامه‌های او می‌فرماید:« «الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ؛آنها که از فرستاده خدا پیامبر امّی پیروی می‌کنند،پیامبری که صفاتش را در تورات و انجیلی که نزدشان است می‌یابند و آنها را به معروف دستور می‌دهد و از منکر باز می‌دارد و طیّبات و اشیای پاکیزه را برای آنها حلال می‌شمرد و ناپاکیها را تحریم می‌کند و بارهای سنگین و زنجیرهایی را که بر آنها بود(از دوش و گردنشان)برمی‌دارد...آنها رستگارانند». ⁽²⁾

آیات و روایات در این زمینه بسیار است که ذکر همه آنها در این بحث

مختصر نمی‌گنجد؛ولی دو مورد را می‌توان ذکر کرد؛یکی آنچه در همین خطبه آمده بود که پیشوایان عادل باید زندگی خود را بسیار ساده و با قشرهای محروم جامعه هماهنگ کنند تا هم به یاد آنها باشند و در طریق محرومیت‌زدایی گام بردارند و هم مایه تسلّی خاطر برای قشر محروم گردند.

دیگر اینکه در زمانی که مردم گرفتار بحرانهای اجتماعی می‌شوند و قشرهای ضعیف تحت فشار قرار می‌گیرند،باید به حدّاقل لازم قناعت کرد و بقیه را برای نجات محرومان گذاشت.

کوتاه سخن اینکه از مجموع روایات اسلامی چنین استفاده می‌شود که بهره‌گیری از مواهب الهی در حدّ معقول و دور از اسراف و تبذیر کار نکوهیده‌ای نیست و ترک آن فضیلتی محسوب نمی‌شود،هرچند ساده زیستن،مخصوصا در مواردی که گروهی از مردم در فشار باشند و همچنین برای پیشوایان و حاکمان اسلامی،فضیلتی محسوب می‌شود.

خطبۀ 210: پرسش در مورد احادیث بدعت‌زا و روایات مختلفی که در بین مردم است

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

و قد سأله سائل عن أحادیث البدع،و عمّا فی أیدی النّاس من اختلاف

الخبر،فقال علیه السّلام:

از سخنان امام علیه السّلام است این سخن را امام علیه السّلام در پاسخ کسی فرمود که از او درباره احادیث بدعت‌زا و روایات مختلفی که در بین مردم است پرسش نمود. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

این خطبه که عمدتا درباره اقسام حدیث و راویان حدیث سخن می‌گوید از سه بخش تشکیل یافته است.

در بخش اوّل،امام علیه السّلام به بیان اقسام احادیثی که در دسترس مردم قرار دارد، پرداخته و می‌فرماید در میان آنها حق و باطل و ناسخ و منسوخ و...وجود دارد.

سپس به مجازات کسانی اشاره می‌کند که به جعل حدیث می‌پردازند و ضمن روایتی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله آنها را به آتش دوزخ بشارت می‌دهد.

در بخش دوم اصناف راویان حدیث را یادآور می‌شود و آنها را به چهار صنف منافقان،خطاکاران،ناآگاهان و حافظان صادق تقسیم می‌کند.

و در بخش سوم(آخرین بخش)به بعضی از ویژگیهای احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و اله پرداخته و به طریق فهم آنها اشاره می‌کند و در پایان،به دریافت کامل احادیث پیامبر صلّی اللّه علیه و اله از سوی خود اشاره می‌فرماید.

قابل توجّه است که در کتاب کافی شأن ورودی برای این خطبه بیان شده که نشان می‌دهد سلیم بن قیس هلالی خدمت امام علیه السّلام عرض کرد:من از سلمان و مقداد و ابوذر مطالبی درباره تفسیر قرآن و احادیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و شنیده‌ام که با آنچه در دست مردم است تفاوت دارد.سپس از شما شنیدم احادیثی را که از این سه نفر شنیدم تأیید می‌کنید و در دست مردم مطالب زیادی درباره تفسیر قرآن و احادیث پیامبر دیدم که شما با آن مخالفید و معتقدید آنها باطل است،آیا فکر می‌کنید مردم عمدا دروغ بر پیامبر اکرم بستند و قرآن را به رأی خود تفسیر کردند؟امام علیه السّلام رو به من کرد و فرمود:اکنون که سؤال کرده‌ای پاسخ را بشنو (سپس خطبه فوق را با اضافاتی از آن حضرت نقل می‌کند). ⁽¹⁾

بخش اوّل

اشاره

إنّ فی أیدی النّاس حقّا و باطلا،و صدقا و کذبا،و ناسخا و منسوخا، و عامّا و خاصّا،و محکما و متشابها،و حفظا و هما،و لقد کذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله علی عهده،حتّی قام خطیبا،فقال:«من کذب علیّ متعمّدا فلیتبوّأ مقعده من النّار».

ترجمه

آنچه در دست مردم است گاه حقّ است و گاه باطل،گاه صدق است و گاه کذب،گاه ناسخ است و گاه منسوخ،گاه عام است و گاه خاص،گاه محکم است و گاه متشابه،گاه احادیثی است که به دقّت حفظ و نقل شده،گاه روایاتی است که با ظنّ و گمان روایت شده است،و(بدانید)در زمان حیات رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله آن قدر دروغ بر آن حضرت بسته شد که حضرت به پا خاست و خطبه‌ای خواند و فرمود:هر کس عمدا به من دروغی ببندد باید جایگاه خویش را در آتش دوزخ مهیّا سازد!

شرح و تفسیر: نقّادی روایات

نقّادی روایات

بعد از رحلت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله مدّت نسبتا قابل توجّهی(بیش از 100 سال) نوشتن اخبار پیامبر صلّی اللّه علیه و اله از طرف حکومت وقت،ممنوع شده بود(به دلایلی که در جای خود خواهد آمد)ولی با این حال اخبار رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله زبان به زبان می‌گشت و گاه اخبار ضدّ و نقیض به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نسبت داده می‌شد و منافقان

و دشمنان مخفی و آشکار از این آشفته بازار استفاده و دروغهایی به نفع خود یا سران نفاق جعل کردند و به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نسبت دادند،هر چند در قرون بعد عدّه‌ای برای پالایش اخبار و به دست دادن معیارهای صدق و کذب به پا خاستند و تدوین کتب حدیث و رجال رونق گرفت؛امّا همان‌گونه که گفته شد،ممنوع بودن کتابت مانع نقل احادیث نشد.

امام علیه السّلام در عبارات کوتاه و پر معنای بالا سرچشمه‌های اختلاف اخبار را دقیقا بیان فرموده و آن را در شش چیز خلاصه می‌کند و می‌فرماید:«آنچه در دست مردم است گاه حقّ است و گاه باطل،گاه صدق است و گاه کذب،گاه ناسخ است و گاه منسوخ،گاه عام است و گاه خاص،گاه محکم است و گاه متشابه،گاه احادیثی است که به دقت حفظ و نقل شده،گاه روایاتی است که با ظنّ و گمان روایت شده است»؛ (إنّ فی أیدی النّاس حقّا و باطلا،و صدقا و کذبا،و ناسخا و منسوخا،و عامّا و خاصّا،و محکما و متشابها،و حفظا و وهما) .

امام علیه السّلام نخستین سرچشمه را وجود حق و باطل شمرده است که ممکن است اشاره به عقیده حق و باطل باشد.حق‌جویان به دنبال احادیث حق بودند و باطل گرایان احادیث باطل را رواج می‌دادند.

صدق و کذب که نوعی حقّ و باطل در لباس گفتار است نیز عامل دیگری بود.افرادی دروغگو و کذّاب،آگاهانه اخباری جعل می‌کردند و به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نسبت می‌دادند و حتی گاهی از حاکمان وقت،همچون معاویه پاداشهای کلانی دریافت می‌داشتند.

ناسخ و منسوخ عامل دیگری است،چرا که بعضی تنها حکم منسوخ را شنیده بودند و آن را نقل می‌کردند و بعضی دیگر پی به ناسخ برده بودند و آن را ذکر می‌کردند.

وجود عام و خاص عامل چهار می‌بود؛مثلا بعضی شنیده بودند که خداوند

معاملات میان مردم را حلال کرده،درحالی که حکم خاص؛یعنی استثنائات آن را نشنیده بودند و دیگری که استثنا را نقل می‌کرد در ظاهر با روایت عام در تضاد بود.

محکم و متشابه نیز عامل پنجمی بود،زیرا بعضی اخبار مانند پاره‌ای از آیات قرآن تفسیرهای متعدّدی را بر می‌تافت.سپس اخبار دیگری صادر می‌شد و از آن رفع ابهام می‌کرد.عدم دسترسی بعضی از راویان اخبار به این دو گاه موجب اختلاف اخبار می‌شد.

حفظ و وهم،عامل ششمی بود،زیرا بعضی از راویان اخبار با دقت تمام خبر را از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نقل کرده بودند در حالی‌که بعضی از راویان بی‌بند و بار با ظنّ و گمان اخباری را نقل می‌کردند که با واقعیت انطباق نداشت.

اینها عواملی بود که دست به دست هم داد و فضای روایات اسلامی را تا حدی تیره و تار کرد.بعدها در پرتو تلاش دانشمندان حدیث و رجال،تا حد زیادی فضا روشن شده،هر چند رسوباتی از اخبار مکذوبه باقی ماند.

سپس امام علیه السّلام به ذکر گواه روشنی بر گفتار خود پرداخته می‌فرماید:«در زمان حیات رسول خدا آن قدر دروغ بر آن حضرت بسته شد که حضرت به پا خاست و خطبه‌ای خواند و فرمود:هر کس عمدا به من دروغی ببندد باید جایگاه خویش را در آتش دوزخ مهیّا سازد»؛ (و لقد کذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله علی عهده،حتّی قام خطیبا،فقال:«من کذب علیّ متعمّدا فلیتبوّأ ⁽¹⁾مقعده ⁽²⁾من النّار») .

در حدیث دیگری می‌خوانیم که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله در حجّة الوداع فرمود:«قد کثرت علیّ الکذّابة و ستکثر بعدی ألا فمن کذب علیّ متعمّدا فلیتبوّأ مقعده من

النّار؛دروغگویان نسبت به من بسیار شده‌اند و پس از من بسیار می‌شوند.آگاه باشید هر کس عمدا بر من دروغ ببندد باید محل خود را در آتش دوزخ آماده سازد». ⁽¹⁾

این حدیث در منابع اهل سنّت نیز آمده است از جمله در مستدرک حاکم و سنن ابن ماجه روایتی به همین مضمون با اندک تفاوت دیده می‌شود. ⁽²⁾

بسیاری از شارحان نهج البلاغه بر این نکته تأکید کرده‌اند که حدیث فوق علم یقینی برای ما ایجاد می‌کند که بر پیامبر دروغ بسته شد،زیرا این حدیث اگر صادق باشد مفهوم آن این است که بر پیامبر دروغهای فراوانی بسته شده تا آنجا که برای هشدار به مردم خطبه می‌خواند و کذّابان را به آتش دوزخ تهدید می‌کند و اگر این حدیث دروغ باشد حدّاقل همین دروغ به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بسته شده است.

به هر حال بی‌شکّ گروهی از منافقان و دشمنان نفوذی اسلام در عصر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می‌زیستند که قرآن در سوره‌های مختلف به آنها اشاره کرده است و خط نفاق آنان نیز بعد از رسول خدا پررنگ‌تر از سابق ادامه یافت؛اینها یکی از عوامل جعل حدیث بودند.گروهی نیز بر اثر ناآگاهی و نشناختن ناسخ از منسوخ و محکم از متشابه و عام از خاص و گروهی نیز بر اثر سهل‌انگاری به جعل حدیث پرداختند و همین امر فضای احادیث اسلامی را تاریک ساخت و علمای حدیث و رجال را وادار کرد روشنگری کنند و معیارهای حدیث صحیح از سقیم را تعیین نمایند که در ذیل این خطبه به آن اشاره خواهیم کرد.

بخش دوم

اشاره

و إنّما أتاک بالحدیث أربعة رجال لیس لهم خامس:

رجل منافق مظهر للإیمان،متصنّع بالسّلام،لا یتأثّم و لا یتحرّج،یکذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله متعمّدا،فلو علم النّاس أنّه منافق کاذب لم یقبلوا منه، و لم یصدّقوا قوله،و لکنّهم قالوا:صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله رآه،و سمع منه، و لقف عنه،فیأخذون بقوله،و قد أخبرک اللّه عن المنافقین بما أخبرک،و وصفهم بما وصفهم به لک،ثمّ بقوا بعده،فتقرّبوا إلی أئمّة الضّلالة،و الدّعاة إلی النّار بالزّور و البهتان،فولّوهم الأعمال،و جعلوهم حکّاما علی رقاب النّاس،فأکلوا بهم الدّنیا،و إنّما النّاس مع الملوک و الدّنیا،إلاّ من عصم اللّه،فهذا أحد الأربعة.

ترجمه

ناقلان حدیث چهار گروهند و پنجمی ندارد:نخست شخص منافقی است که اظهار ایمان می‌کند و نقاب اسلام بر چهره زده،نه از گناه باکی دارد و نه از آن دوری می‌جوید،از روی عمد به پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله و دروغ می‌بندد؛(به یقین)اگر مردم می‌دانستند او منافق و دروغگوست از وی نمی‌پذیرفتند و سخنش را تصدیق نمی‌کردند؛ولی(چون از واقعیت آگاه نبودند)می‌گفتند:او از صحابه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله است،آن حضرت را دیده و از او حدیث شنیده و مطالب را دریافت داشته است به همین دلیل به گفته‌اش ترتیب اثر می‌دادند،در حالی که خداوند آنچه را لازم بوده از وضع منافقان خبر داده و اوصاف آنان را بر شمرده است.قطعا این گروه منافقان(بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و همگی از میان نرفتند بلکه

بعد از آن حضرت باقی ماندند(و به کار خود ادامه دادند)و به پیشوایان ضلالت و دعوت کنندگان به دوزخ با دروغ و بهتان،تقرّب جستند(و احادیثی در فضیلت آنها جعل کردند)آنها نیز(در مقابل)مقامات کشور اسلامی را به آن) منافقان سپردند و آنان را حاکمان بر مردم ساختند و بر گردن مردم سوار کردند و به کمک آنها به خوردن دنیا مشغول شدند.البته مردم نیز(غالبا)همراه سلاطین و دنیا هستند مگر کسی که خداوند او را لغزش باز داشته است.این یکی از چهار گروه است.

شرح و تفسیر: جعل احادیث از سوی منافقان

جعل احادیث از سوی منافقان

آنچه در بخش گذشته این خطبه آمد،اشاره‌ای اجمالی و پرمعنا درباره عوامل مختلف اختلاف و تعارض اخبار منقول از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بود.امام علیه السّلام در این بخش به شرح و بسط آن پرداخته و راویان حدیث را به چهار گروه تقسیم می‌کند و موضع هر یک را به طور دقیق مشخص می‌سازد.

در واقع امام علیه السّلام در این خطبه از یکی از فنون مهم فصاحت و بلاغت که همان فن اجمال و تفصیل است و در قرآن مجید کرارا دیده می‌شود،بهره می‌گیرد تا مخاطبان خود را به طور دقیق در جریان مطلب بگذارد.

امام علیه السّلام شخص سؤال کننده‌ای را که در آغاز خطبه به او اشاره شد مخاطب ساخته-هر چند مخاطب همه مسلمین هستند-می‌فرماید:«(بدان)کسانی که نقل حدیث می‌کنند،تنها چهار گروهند و پنجمی ندارد»؛ (و إنّما أتاک بالحدیث أربعة رجال لیس لهم خامس) .

سپس امام علیه السّلام از گروه اوّل که عامل اصلی اختلاف اخبارند،سخن گفته می‌فرماید:«نخست شخص منافقی است که اظهار ایمان می‌کند و نقاب اسلام بر

چهره می‌زند،نه از گناه باکی دارد و نه از آن دوری می‌کند و از روی عمد به پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله دروغ می‌بندد»؛ (رجل منافق مظهر للإیمان،متصنّع ⁽¹⁾بالإسلام،لا یتأثّم و لا یتحرّج ⁽²⁾،یکذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله متعمّدا) .

در زمانی که اسلام و مسلمین،قدرت کافی پیدا نکرده بودند دشمنان علنا به مقابله بر می‌خاستند؛ولی بعد از فتح مکّه که اسلام تمام منطقه را زیر سیطره خود قرار داد دشمنان شکست خورده-همانند دیگر جوامع بشری-لباس نفاق بر تن پوشیدند،در ظاهر به صفوف مسلمانان پیوستند؛ولی در باطن به خرابکاری مرموزانه ادامه دادند و یکی از طرق مهم تخریب آنها این بود که اهداف خود را در لباس اخبار پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله پوشاندند تا مسلمین را به انحراف بکشانند و به مقاصد سوء خود نزدیک کنند.مسلمانان خوش‌باور و ساده‌دل نیز سخنان آنها را به عنوان صحابه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله پذیرا شدند و مشکل عظیمی در جامعه اسلامی به وجود آمد.

خوشبختانه آنها چنان در جعل اخبار به نفع بعضی از حاکمان ظلم،همچون معاویه افراط کردند که طشت رسواییشان از بام افتاد و بسیاری از مردم از وضع آنها باخبر شدند که نمونه‌های آن در نکات آخر بحث خواهد آمد.

امام علیه السّلام در ادامه سخن می‌افزاید:«اگر مردم می‌دانستند او منافق و دروغگوست از وی نمی‌پذیرفتند و سخنش را تصدیق نمی‌کردند؛ولی(چون از واقعیت آگاه نبودند)می‌گفتند:او از اصحابه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله است،آن حضرت را دیده و از او حدیث شنیده و مطالب را دریافت داشته است به همین دلیل به گفته‌اش ترتیب اثر می‌دادند»؛ (فلو علم النّاس أنّه منافق کاذب لم یقبلوا منه،و لم

یصدّقوا قوله،و لکنّهم قالوا:صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله رآه،و سمع منه،و لقف ⁽¹⁾عنه، فیأخذون بقوله) .

اتفاقا یکی از شگردهای منافقان این بود که لباس قداست بر تن همه صحابه پوشاندند و همه را افرادی مؤمن،درستکار و صاحب قداست ویژه معرفی کردند تا از این طریق به مقاصد شوم خود برسند که شرح این ماجرا نیز در نکات پایان بحث خواهد آمد،ان شاء اللّه.

آنگاه امام علیه السّلام برای اثبات گفتار خود به قرآن مجید استناد می‌کند تا هرگونه شک و تردید را از ذهن مخاطب بزداید،می‌فرماید:«خداوند آنچه را لازم بوده از وضع منافقان خبر داده و اوصاف آنان را بر شمرده است»؛ (و قد أخبرک اللّه عن المنافقین بما أخبرک،و وصفهم بما وصفهم به لک) .

این سخن،اشاره به آیات زیادی است که در سوره‌های منافقین،توبه، احزاب،نساء،بقره و دیگر سوره‌ها آمده است و پرده از وضع منافقان برداشته، راه و رسم آنها را روشن ساخته و حیله‌ها و دامهای آنها را بر شمرده است.

آنگاه امام علیه السّلام اضافه می‌کند:«سپس این گروه منافقان(یک‌باره بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله از میان نرفتند بلکه)بعد از آن حضرت باقی ماندند(و جمعیّت خود را سامان بخشیدند و به کار خود ادامه دادند)و به پیشوایان گمراهی و دعوت کنندگان به دوزخ با دروغ و بهتان،تقرّب جستند(و احادیثی در فضیلت آنها جعل کردند)آنها نیز مقامات کشور اسلامی را به آن منافقان سپردند و آنان را حاکمان بر مردم ساختند و بر گردن مردم سوار کردند»؛ (ثمّ بقوا بعده،فتقرّبوا إلی أئمّة الضّلالة،و الدّعاة إلی النّار بالزّور ⁽²⁾و البهتان،فولّوهم الأعمال،و جعلوهم

حکّاما علی رقاب النّاس) .

نتیجه همان شد که امام علیه السّلام در ادامه سخن فرموده:«حاکمان جور به وسیله آن منافقان و همراه آنها به خوردن دنیا مشغول شدند(و بیت المال مسلمین را به تاراج بردند)»؛ (فأکلوا بهم الدّنیا) .

منظور از پیشوایان ضلالت و گمراهی و دعوت کنندگان به آتش دوزخ در درجه اوّل حکّام بنی امیّه هستند که همه چیز اسلام از جمله احادیث پیامبر را ملعبه خود ساختند تا بر مردم حکومت کنند.بهترین ابزار کار آنها منافقان عصر پیامبر و بازماندگان آنها بودند و بدین وسیله فضای احادیث نبوی را تیره و تار ساختند.

متأسّفانه بسیاری از توده مردم،چشم و گوش بسته به دنبال آنها افتادند آن گونه که امام علیه السّلام در ادامه این سخن فرموده:«مردم نیز(غالبا)همراه سلاطین و دنیا هستند مگر کسی که خداوند او را لغزش بازداشته است»؛ (و إنّما النّاس مع الملوک و الدّنیا،إلاّ من عصم اللّه) .

جمله معروف«النّاس علی دین ملوکهم»گرچه به این صورت در روایات اسلامی وارد نشده ⁽¹⁾ولی واقعیّتی است که مضمون آن هم در روایات و هم در گفته‌های بزرگان دیده می‌شود که هرگاه گروه فاسد و مفسد با نقشه‌های حساب شده و تبلیغات گسترده وارد میدان شوند،می‌توانند افکار عمومی را فریب داده و گروههای زیادی را به دنبال خود بکشانند.این مطلب نه تنها در تاریخ گذشته و در صدر اسلام بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله دیده می‌شود،امروز هم در بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا وجود دارد که ائمّه ضلال با استفاده از تبلیغات پر حجم

رسانه‌هایی که در اختیار دارند و به کمک منافقانی که در هر جامعه‌ای دیده می‌شوند،بر مردم مسلّط شده افکارشان را می‌دزدند و آنها را فریب داده به دنبال خود می‌کشانند.

امام علیه السّلام در پایان این بخش از خطبه می‌فرماید:«این یکی از چهار گروه است»؛ (فهذا أحد الأربعة) .

نکته‌ها

1-منافقان در عصر رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله

کسانی که با قرآن آشنا هستند به خوبی می‌دانند که در سوره‌ها و آیات مختلف نکوهش شدیدی از منافقان شده و این نشان می‌دهد که آنها جمعیّت کمی نبودند و برنامه آنها از آنجا شروع شد که پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله به مدینه آمد و مورد استقبال گرم دو قبیله بزرگ اوس و خزرج قرار گرفت و حکومت اسلامی تشکیل شد.

امّا گروهی که منافع خود را با ظهور اسلام در خطر دیدند به ظاهر،اسلام را پذیرفتند؛ولی در واقع با پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و آیین او دشمن بودند.

با اینکه منافقان سعی در استتار خویش داشتند،در لحظات حساس که طوفانهای سیاسی و اجتماعی می‌وزید نقاب از چهره آنها کنار می‌رفت و شناخته می‌شدند،گاه با کناره‌گیری از جنگ،گاه با طرح مسجد ضرار،گاه با جاسوسی برای مشرکان در آستانه فتح مکّه و گاه از طریق دامن زدن به مسئله افک،چهره واقعی خود را نشان می‌دادند.

مسأله نفاق بعد از فتح مکّه گسترش بیشتری پیدا کرد،زیرا ابو سفیان دشمن شماره یک اسلام و هواخواهان او از ترس جان،اسلام را ظاهرا پذیرفتند؛ولی هر زمان در انتظار فرصتی برای ضربه زدن به آن بودند.

2-منافقان بعد از رسول خدا

بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله میدان برای فعالیت گسترده‌تر منافقان گشوده شد و به گفته ابن ابی الحدید با انقطاع وحی و رحلت پیامبر اکرم،کسی نبود که آنها را توبیخ کند و مردم را به پرهیز از آنان فراخواند،گاه با شدّت و گاه با ملایمت ضربه بر پیکرشان وارد سازد. ⁽¹⁾

از سوی دیگر فتح بلاد و کثرت غنائم،بسیاری از مسلمانان را به خود مشغول کرد و از توطئه‌های منافقان غافل ساخت به خصوص اینکه در دوران خلفا بسیاری از منافقان در پستهای حساس مناطق اسلامی،جای گرفتند.یکی از توطئه‌های خطرناک منافقان برای ضربه زدن به اسلام از یک سو و تقرّب به خلفا از سوی دیگر،جعل احادیث مطابق میل سران حکومت بود و این مطلب در زمان معاویه به اوج خود رسید.داستان آن در بسیاری از کتابها آمده است که معاویه حتی با بعضی از صحابه قرار و مدار می‌گذاشت که اگر فلان حدیث را جعل کنید فلان مبلغ کلان به شما داده خواهد شد.

منافقان گاه احادیث پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله را تحریف کرده و به کلّی تغییر مضمون می‌دادند؛مانند حدیثی که از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نقل شده که فرمود:«إذا رأیتم معاویة یخطب علی منبری فاقتلوه؛هنگامی که معاویه را بر منبر من ببینید که خطبه می‌خواند او را به قتل برسانید». ⁽²⁾حسن بصری می‌گوید:ابو سعید خدری می‌گفت:«فلم نفعل و لم نفلح؛ما دستور پیامبر را اجرا نکردیم و رستگار نشدیم» ولی منافقان کذّاب حدیث را به این صورت تحریف کردند که پیامبر فرمود:«إذا رأیتم معاویة یخطب علی منبری فاقبلوه فإنّه أمین مأمون؛هرگاه دیدید معاویه بر منبر من خطبه می‌خواند از او پذیرا شوید،زیرا از هر نظر امین است». ⁽³⁾

ابن ابی الحدید می‌گوید:«معاویه به والیان شهرها نامه نوشت و طی بخشنامه‌ای به همه آنان ابلاغ کرد که هرکس فضائل و مناقب عثمان را نقل می‌کند،مورد احترام ویژه قرار دهند و هرکس روایتی در فضیلت وی نقل کند نام او و پدر و خویشاوندانش را بنویسند تا به همه آنان پاداش دهیم.مدّتی بر این منوال گذشت.معاویه بخشنامه دیگری صادر کرد و طی آن نوشت:احادیث در فضایل و مناقب عثمان فزونی یافت،از این پس از مردم بخواهید تا در فضایل دیگر صحابه مخصوصا آن دو خلیفه به نقل حدیث پردازند و هر حدیثی در فضیلت علی نقل شده با نقل مشابه آن درباره صحابه دیگر به مقابله با آن برخیزند». ⁽¹⁾

گرچه بعد از این زمان گروهی از محدّثان راستین به نقّادی احادیث پرداختند؛ ولی جرأت نکردند در احادیثی که صحابه آن را نقل کرده بودند انگشت انکار بگذارند،چرا که صحابه بودند!». ⁽²⁾

3-آیا همۀ صحابه عادل بودند؟

درباره صحابه پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله دو عقیده مختلف وجود دارد؛گروهی معتقدند همه آنها بدون استثنا افراد صالح و صادق و عادلی بودند و همه در هاله‌ای از قداست قرار دارند،بنابراین احادیث آنها از پیامبر اکرم مطلقا مورد قبول است و کمترین ایرادی به آنها نمی‌توان گرفت و اگر کار خلافی از آنها ببنیم مانند تصرّفات نادرست خلیفه سوم در بیت المال و آتش افروزی طلحه و زبیر برای جنگ جمل و شورش معاویه برضدّ امام مسلمین علی علیه السّلام و امثال آن باید به

توجیه‌گری بپردازیم و بگوییم:حدّاکثر این است که آنها مجتهد بودند و در اجتهاد خود خطا کردند.گروه دیگری معتقدند:گرچه در میان صحابه افراد صادق و با تقوا فراوان بودند ولی افراد منافق یا ناصالح وجود داشتند که پیامبر اسلام از آنها بیزاری می‌جست و قرآن مجید هم بارها از آنها نکوهش کرده حتی گاهی عدّه‌ای را لعن نموده است.

طرفداران تنزیه مطلق دلیل قانع کننده‌ای بر گفتار خود ندارند و سخنان آنها بر خلاف صریح بسیاری از آیات قرآن و مخالف تاریخ اسلام است.

درست است که قرآن مجید در بعضی از آیات مهاجران و انصار را ستوده و «رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ» درباره آنها فرموده،ولی هنگامی که اینگونه آیات را در برابر آیات دیگر که نکوهش شدید از بعضی از صحابه می‌کند و آنها را آلت دست شیطان می‌شمرد(سوره آل عمران،آیه 155)یا بعضی را بالخصوص به عنوان فاسق معرفی می‌کند(سوره حجرات،آیه 6)یا می‌گوید بعضی از آنها در تقسیم زکات یا غنائم به پیامبر اعتراض کردند و آن حضرت را منحرف از مسیر عدالت دانستند(سوره توبه،آیه 58)یا بعضی از آنها به بهانه‌های واهی از جهاد فرار می‌کردند(احزاب،آیه 12 و 13)یا گروهی رسما منافق بودند(آیات سوره توبه و آیات نخستین سوره بقره و سوره منافقین)آری!هنگامی که این آیات را در کنار هم می‌گذاریم یقین پیدا می‌کنیم که آنها چند گروه بودند:اوّل پاکان صالحان که در آیه 100 سوره توبه به آنها اشاره شده،دوم مؤمنان خطاکار که در آیه 102 توبه از آنها یاد شده،سوم افراد آلوده و گنهکار که در آیه 6 حجرات ذکری از آنها به میان آمده،چهارم منافقان تبهکار که مخصوصا در آیه 101 توبه و آیات فراوان دیگر از آنها نکوهش شده و به این ترتیب این حقیقت بر ما روشن می‌شود که داستان تنزیه همه صحابه افسانه‌ای بیش نیست که گویا جمعی از هواخواهان خلفای نخستین برای قطع زبان اعتراض بر اعمال آنها،این نغمه را

سر دادند و مخصوصا حاکمان بنی امیّه(معاویه و جمعی از اطرافیان او که ظاهرا جمعی از صحابه بودند)بیش از همه با آن همه جنایاتی که داشتند خود را از این طریق تبرئه کردند.

ولی خوشبختانه محقّقان اهل سنّت نیز امروز به این حقیقت پی‌برده و در کتابهای بسیاری به نقد نظریه تنزیه،پرداخته‌اند. ⁽¹⁾

کلام امام امیر المؤمنین علی علیه السّلام در خطبه بالا نشان می‌دهد که اوّلا این اعتقاد (عقیده تنزیه صحابه)در عصر آن حضرت در میان گروهی وجود داشت و می‌گفتند:«فلان کس از صحابه پیامبر است و سخن او حجّت است»و ثانیا امام آن را نفی می‌کند و می‌گوید:«گروهی از منافقان در میان صحابه نفوذ کرده بودند و خود را در صف آنها قرار داده بودند».

بخش سوم

اشاره

و رجل سمع من رسول اللّه شیئا لم یحفظه علی وجهه،فوهم فیه،و لم یتعمّد کذبا،فهو فی یدیه،و یرویه و یعمل به،و یقول:أنا سمعته من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله،فلو علم المسلمون أنّه و هم فیه لم یقبلوه منه،و لو علم هو أنّه کذلک لرفضه!

و رجل ثالث،سمع من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله شیئا یأمر به،ثمّ إنّه نهی عنه،و هو لا یعلم،أو سمعه ینهی عن شئ،ثمّ أمر به و هو لا یعلم،فحفظ المنسوخ،و لم یحفظ النّاسخ،فلو علم أنّه منسوخ لرفضه،و لو علم المسلمون إذ سمعوه منه أنّه منسوخ لرفضوه.

ترجمه

(دیگر از عوامل احادیث این است که)کسی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله چیزی را شنیده است؛امّا به صورت صحیح آن را به خاطر نسپرده و در آن اشتباه نموده، هر چند از روی علم و عمده به آن حضرت دروغ نبسته است.این حدیث آمیخته با خطا در اختیار اوست و آن را روایت و به آن عمل می‌کند و می‌گوید:من آن را از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله شنیده‌ام.اگر مسلمانان می‌دانستند او در مورد آن حدیث گرفتار اشتباه شده آن را از او نمی‌پذیرفتند و اگر خود او نیز می‌دانست چنین است آن را رها می‌کرد.

گروه سوم کسانی هستند که حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله شنیده‌اند که در آن به چیزی امر فرموده،سپس(در حدیث دیگری)از آن نهی کرده(و حکم اوّل را نسخ فرموده)در حالی که آن شنونده از حکم دوم باخبر نبوده(و نمی‌دانسته که

حکم ناسخ جای منسوخ را گرفته است)یا از پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله نهی درباره چیزی شنیده است که بعدا به آن امر فرموده،در حالی که این شخص(از حکم دوم)آگاه نشده است.به این ترتیب در حقیقت این شخص منسوخ را فراگرفته و حفظ کرده؛ولی ناسخ را حفظ نکرده است.اگر او می‌دانست آنچه را شنیده است نسخ شده آن را رها می‌ساخت و اگر مسلمانان هنگامی که آن حکم را از وی شنیدند می‌دانستند نسخ شده است آن را ترک می‌کردند.

شرح و تفسیر: احادیث ناسخ و منسوخ

احادیث ناسخ و منسوخ

در این بخش از خطبه،امام علیه السّلام به دو قسمت دیر از عوامل اختلاف و تعارض احادیث اشاره می‌کند؛نخست می‌فرماید:«(دیگر از عوامل اختلاف حدیث این است که)کسی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله چیزی را شنیده است؛امّا به صورت صحیح آن را به خاطر نسپرده و در آن اشتباه نموده،هر چند از روی علم و عمد به آن حضرت دروغ نبسته است.این حدیث آمیخته با خطا در اختیار اوست و آن را روایت و به آن عمل می‌کند و می‌گوید من آن را از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله شنیده‌ام»؛ (و رجل سمع من رسول اللّه شیئا لم یحفظه علی وجهه،فوهم فیه،و لم یتعمّد کذبا، فهو فی یدیه،و یرویه و یعمل به،و یقول:أنا سمعته من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله) .

این اشتباه کاری،گاه از سهل انگاری و تسامح و تساهل ناشی می‌شود و گاه از عدم آگاهی به مفاهیم الفاظ و جمله و گاه به سبب اینکه انسان جایز الخطا و محل سهو و نسیان است.سبب آن هر چه باشد نتیجه آن یکی است و آن انتقال ناصحیح به دیگران است.

مثلا در حدیثی از عبد اللّه عمر می‌خوانیم که پیغمبر خدا صلّی اللّه علیه و اله فرمود:«إنّ المیّت لیعذّب ببکاء أهله علیه؛میّت به سبب گریه بستگانش بر او عذاب می‌شود».

هنگامی که این حدیث به ابن عباس رسید گفت عبد اللّه عمر در نقل حدیث خطا کرده قضیه این است که پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله از کنار قبر یک یهودی می‌گذشت فرمود:«إنّ أهله لیبکون علیه و هو یعذّب؛خانواده او برای او گریه می‌کنند در حالی که او در عذاب است». ⁽¹⁾

لذا در علم درایه یکی از شرایط قبول حدیث را ضابط بودن راوی شمرده‌اند که باید هوشیار باشد،مطلب را خوب بگیرد و خوب منتقل کند.

این نکته نیز قابل توجّه است که نقل به معنا را بسیاری از بزرگان علما مجاز شمرده‌اند؛یعنی راوی مجبور نیست عین الفاظ را منتقل کند،بلکه می‌تواند محتوای الفاظ را در قالب دیگری بریزد و نقل کند و می‌دانیم نقل به کلام کار ساده‌ای نیست و گاه راوی در نقل به معنا گرفتار خطا می‌شود.

سپس در ادامه سخن می‌فرماید:«اگر مسلمانان می‌دانستند او در مورد آن حدیث گرفتار اشتباه شده آن را از او نمی‌پذیرفتند و اگر خود او نیز می‌دانست چنین است آن را رها می‌کرد»؛ (فلو علم المسلمون أنّه و هم فیه لم یقبلوه منه،و لو علم هو أنّه کذلک لرفضه!) .

بنابراین راوی در اینگونه موارد سوء نیّتی نداشته،هرچند کار او نادرست بوده و ممکن است ناخواسته سبب گمراهی گروهی گردد.

بسیاری از چنین اشتباهاتی به سبب آن است که راوی صدر و ذیل روایت را نقل نمی‌کند و مفهوم جمله به واسطه آن دگرگون می‌شود؛مثلا در حدیثی از امام علیّ بن موسی الرّضا علیه السّلام می‌خوانیم:کسی در محضرش عرض کرد مردم روایتی به این مضمون از پیامبر صلّی اللّه علیه و اله نقل می‌کنند:«إنّ اللّه خلق آدم علی صورته؛خداوند آدم را به شکل خودش آفرید».امام فرمود:خداوند آنها را بکشد آغاز حدیث را حذف کرده‌اند اصل حدیث چنین است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله از کنار دو نفر عبور

کرد که به یکدیگر دشنام می‌دادند یکی به دیگری گفت:قبّح اللّه وجهک و وجه من یشبهک؛خداوند صورت تو و صورت هرکس را شبیه توست سیاه کند.پیامبر فرمود:یا عبد اللّه لا تقل هذا لأخیک فإنّ اللّه عزّ و جلّ خلق آدم علی صورته؛ای بنده خدا این سخن را به برادرت مگو،زیرا خداوند آدم را هم شبیه او آفرید(در واقع تو به همه انسانها از آدم گرفته تا آخر دشنام می‌دهی). ⁽¹⁾

*** آنگاه امام علیه السّلام درباره گروه سوم از راویان اخبار،می‌فرماید:«سوم کسی است که حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله شنیده که در آن به چیزی امر فرموده،سپس(در حدیث دیگری)از آن نهی کرده در حالی که آن شنونده از این باخبر نبوده(که حکم اوّل نسخ شده و حکم ناسخ جای آن را گرفته است)یا از پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله نهی درباره چیزی شنیده است که بعدا به آن امر فرموده،در حالی که این شخص(از حکم دوم)آگاه نشده است.به این ترتیب در حقیقت این شخص منسوخ را فرا گرفته و حفظ کرده؛ولی ناسخ را حفظ نکرده است»؛ (و رجل ثالث،سمع من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله شیئا یأمر به،ثمّ إنّه نهی عنه،و هو لا یعلم،أو سمعه ینهی عن شیء، ثمّ أمر به و هو لا یعلم،فحفظ المنسوخ،و لم یحفظ النّاسخ) .

مسئله نسخ از مسائل مسلّم اسلامی است که به طور محدود در احکامی در اصل نزول قرآن صورت گرفته است؛یعنی در آغاز،حکمی برای زمان محدودی نازل شده سپس این حکم برداشته شده و حکم لازم و پایدار به جای آن نشسته است؛مثلا مسلمانان در آغاز ظهور اسلام مأمور بودند به سوی بیت المقدس نماز گزارند این امر در دوران اقامت پیامبر در مکّه و کمی بعد در مدینه نیز ادامه داشت.این حکم-شاید به این دلیل که کعبه در آن زمان به بتکده‌ای تبدیل شده بود-هنگامی که پیغمبر اکرم پایه‌های توحید را محکم ساخت نسخ شد و همه

مسلمانان در سال دوم بعد از هجرت پیامبر مأمور شدند به سوی کعبه نماز بخوانند.

همین معنا در روایات پیامبر صلّی اللّه علیه و اله نیز جاری است؛گاه پیامبر حکمی را بیان می‌فرمود که در واقع موقت بود؛ولی زمان آن بیان نمی‌شد.سپس این حکم منسوخ می‌شد و حکم دائمی جای آن را می‌گرفت؛مثلا پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله در حدیثی فرمود:«نهیتکم عن ثلاث؛نهیتکم عن زیارة القبور،ألا فزوروها و نهیتکم عن إخراج اللّحوم ألأضاحی من منی بعد ثلاث ألا فکلوا و ادّخروا و نهیتکم عن النّبیذ ألا فانبذوا و کلّ مسکر حرام؛من شما را از سه چیز نهی کرده بودم(و اکنون به شما می‌گویم انجام دهید)شما را از زیارت قبور نهی کرده بودم اکنون می‌گویم به زیارت قبور بروید و شما را از بیرون بردن گوشتهای قربانی(در ایّام حج)از منا بعد از سه روز نهی کرده بودم(اشاره به اینکه همه باید در آنجا مصرف شود)اکنون می‌گویم هم از آنها گوشتها بخورید و هم ذخیره کنید(و به بیرون از منا ببرید)و قبلا شما را از«نبیذ» ⁽¹⁾نهی می‌کردم الان می‌گویم:نبیذ حلال است؛ولی هر مسکری حرام است». ⁽²⁾

بنابراین کسی می‌تواند اخبار صحیح پیامبر را نقل کند که احاطه کاملی به همه احادیث داشته باشد؛ناسخ و منسوخ را بشناسد و هریک را در جایگاه خود جای دهد.

موضوع عام و خاص نیز همچون ناسخ و منسوخ است به این ترتیب که گاهی حکم عامی گفته می‌شود که شامل همه افراد است؛مثلا در حدیثی از پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نقل شده است:«النّاس مسلّطون علی أموالهم؛مردم بر اموال

خویش سلطه کامل دارند» ⁽¹⁾ولی در جای دیگر می‌فرماید:«لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام؛هیچ کس حق ندارد ضرر و زیانی به عمد یا به غیر عمد به دیگری برساند». ⁽²⁾به این ترتیب سلطه بر اموال محدود به جایی می‌شود که موجب ضرر و زیانی به دیگران نباشد.

کسانی که حکم عام را شنیده‌اند و از خاص بی‌خبر بوده‌اند،کلام پیامبر صلّی اللّه علیه و اله را به‌گونه‌ای به دیگران می‌رسانند که با حکم خاص تناقض دارد؛ولی آنها که هردو را شنیده‌اند و در کنار هم قرار داده‌اند می‌دانند که هیچ تضادی درمیان آنها نیست.

در پایان این بخش امام علیه السّلام می‌فرماید:«اگر او(کسی که حکم منسوخ را نقل می‌کند)می‌دانست آنچه را شنیده است نسخ شده آن را رها می‌ساخت و اگر مسلمانان هنگامی که آن حکم را از وی شنیدند می‌دانستند نسخ شده است آن را ترک می‌کردند»؛ (فلو علم أنّه منسوخ لرفضه،و لو علم المسلمون إذ سمعوه منه أنّه منسوخ لرفضوه) .

به این ترتیب،بخشی از اختلاف اخبار از عدم احاطه به روایات ناسخ و منسوخ پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نشأت می‌گیرد بی‌آنکه سوءنیّتی از سوی راویان در کار باشد.

نکته: نسخ در احکام شرع

نسخ در احکام شرع

گرچه موارد نسخ در آیات قرآن و روایات پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله محدود و معدود است؛ ولی این مسئله اهمیّت خاص دارد؛هم از نظر ارتباط آن با مسائل اعتقادی و ارتباطش با مسائل مربوط به نبوّت و احکام.

جمعی سؤال می‌کنند:چگونه ممکن است حکمی از سوی خدا بر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله وحی گردد که ظاهر آن جاودانگی و همیشگی آن است؛ولی بعد از مدتی منسوخ شود و حکم دیگری که غالبا ضدّ آن است جای آن را بگیرد با اینکه علم خدا نامحدود است و علم پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نیز متکی به وحی الهی است؟

در مورد احکام عرفی و بشری نسخ فراوان است و چیز عجیبی نیست،زیرا مسائلی را بررسی کرده احکامی وضع می‌کنند؛ولی در عمل ضعفها و نارساییهای آن آشکار می‌شود و آن را نسخ می‌کنند و اگر از اوّل عیوب و اشکالات آن را می‌دانستند چه بسا وضع حکم نمی‌شد؛ولی به یقین در مورد احکام الهی این مطلب صادق نیست،پس نسخ در آنها چگونه تصور می‌شود؟

با توجّه به یک نکته پاسخ این سؤال روشن می‌شود و آن اینکه:نسخ در احکام الهی به جهت تغییر موضوع است؛به بیان دیگر از روز نخست عمر آن حکم محدود به زمان خاصی بوده،هرچند طبق مصالحی در آغاز به پایان حکم اشاره نشده است.

مثلا حکم دادن صدقه قبل از نجوا که در آیه 12 و 13 سوره مجادله نازل شده در آغاز برای آزمودن اصحاب پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله بوده و تفهیم این نکته که سخنان در گوشی افراد مختلف با پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله غالبا غیر ضروری بوده و باید ترک شود تا سوءظن را در افراد برنیانگیزد،لذا هنگامی که دستور صدقه قبل از«نجوا»داده شد همه اصحاب آن را ترک کردند جز علی علیه السّلام که صدقه‌ای داد و در امر لازمی با پیامبر صلّی اللّه علیه و اله نجوا کرد و این افتخار در صفحات زندگی آن حضرت رقم خورد که تنها کسی که به آیه نجوا عمل کرد اوست.

بعد از این واقعه آیه دیگری نازل شد و حکم صدقه قبل از نجوا را نسخ کرد و همگی دانستند که نجواهای آنها غالبا غیر ضروری است و از آن خودداری کردند.

موارد نسخ چه در قرآن و چه در احادیث همه از این قبیل است که حکمی در شرایط خاص برای مدّت محدودی وضع می‌شده و بعد از تغییر شرایط نسخ می‌گردیده است.

این نکته نیز قابل توجّه است که نسخ طبق آنچه در بالا آمد تنها در زمان پیغمبر-زمانی که باب وحی گشوده بود-صورت می‌گرفت و بعد از آن حضرت هیچ گونه نسخی صورت نگرفت. ⁽¹⁾

بخش چهارم

اشاره

و آخر رابع،لم یکذب علی اللّه،و لا علی رسوله،مبغض للکذب خوفا من اللّه،و تعظیما لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله و لم یهم،بل حفظ ما سمع علی وجهه، فجاء به علی ما سمعه،لم یزد فیه و لم ینقص منه،فهو حفظ النّاسخ فعمل به،و حفظ المنسوخ فجنّب عنه،و عرف الخاصّ و العامّ،و المحکم و المتشابه،فوضع کلّ شیء موضعه.

و قد کان یکون من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله الکلام له و جهان:فکلام خاصّ،و کلام عامّ،فیسمعه من لا یعرف ما عنّی اللّه،سبحانه،به،و لا ما عنّی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله فیحمله السّامع،و یوجّهه علی غیر معرفة بمعناه،و ما قصد به،و ما خرج من أجله،و لیس کلّ أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله من کان یسأله و یستفهمه،حتّی إن کانوا لیحبّون أن یجیء الأعرابیّ و الطّاریء، فیسأله علیه السّلام حتّی یسمعوا،و کان لا یمرّ بی من ذلک شیء إلاّ سألته عنه و حفظته،فهذه وجوه ما علیه النّاس فی اختلافهم،و عللهم فی روایاتهم.

ترجمه

چهارمین شخص(ناقل حدیث)کسی است که نه دروغ به خدا بسته،نه بر پیامبرش(و به طور کلی)او همواره دروغ را به سبب خوف از خدا و تعظیم پیامبر صلّی اللّه علیه و اله دشمن می‌دارد و در آنچه(از پیامبر اکرم)شنیده،اشتباهی(بر اثر سهل انگاری)برای او پیش نیامده است،بلکه آنچه را شنیده است به طور کامل حفظ نموده و همان‌گونه که شنیده بی‌کم و کاست آن را نقل کرده است او ناسخ را حفظ کرده و به آن عمل می‌کند و از منسوخ آگاه است و از آن دوری می‌گزیند،خاص و

عام و محکم و متشابه را شناخته و هر کدام را در جایگاه خود قرار داده است (زیرا)گاه سخنی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله صادر می‌شد که دو گونه بود؛گاه کلامی بود که جنبه خصوصی داشت و گاه کلامی که دارای جنبه عمومی بود،در این میان بعضی از کسانی که مقصود خدا و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله را نمی‌دانستند آن را می‌شنیدند و حفظ می‌کردند و بدون توجّه،آن را برخلاف معنا و مقصود و هدف واقعی آن تفسیر می‌کردند و چنان نبود که همه صحابه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله(پیوسته)از او پرسش کنند و مسائل مختلف را جویا شوند،تا آنجا که عدّه‌ای دوست می‌داشتند مرد عرب یا سؤال کننده تازه واردی بیاید و مطلبی از آن حضرت بپرسد تا آنها جواب آن را بشنوند و فراگیرند من(این‌گونه نبودم،بلکه)هرچه از خاطرم می‌گذشت از آن حضرت سؤال می‌کردم و حفظ می‌نمودم(به همین دلیل چیزی از فروع و اصول اسلام بر من مخفی نماند).این است جهات مختلفی که مردم در احادیث دارند و علل اختلاف روایاتشان.

شرح و تفسیر: حافظان واقعی حدیث

حافظان واقعی حدیث

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،گروه چهارم از راویان حدیث را عنوان می‌کند، کسانی که بر صراط مستقیم راه می‌روند و ناقلان آثار و اخبار پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و پیشوایان معصوم علیه السّلام به طور صحیح و دقیق هستند و گفتارشان مایه اعتماد و روشنی بخش فضای احکام دین است.

می‌فرماید:«چهارمین شخص کسی است که نه دروغ به خدا بسته،نه بر پیامبرش(و به طور کلی)او همواره دروغ را به سبب خوف از خدا و تعظیم پیامبر دشمن می‌دارد»؛ (و آخر رابع،لم یکذب علی اللّه،و لا علی رسوله،مبغض للکذب خوفا من اللّه،و تعظیما لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله) .

به این ترتیب نخستین سرچشمه تضادّ اخبار که دروغ عمدی بر خدا و پیامبر و جعل حدیث است،از وجود آنها برچیده شده به‌گونه‌ای که پرهیز از دروغ گفتن جزء ذات آنها گشته و خوف خدا و تعظیم پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله دروغ را در نظرشان منفور و مبغوض ساخته است.

سپس می‌افزاید:«و در آنچه(از پیامبر اکرم)شنیده،(بر اثر سهل‌انگاری) اشتباهی برای او پیش نیامده است،بلکه آنچه را شنیده است به طور کامل حفظ نموده و همان‌گونه که شنیده بی‌کم و کاست آن را نقل کرده است»؛ (و لم یهم ⁽¹⁾،بل حفظ ما سمع علی وجهه،فجاء به علی ما سمعه،لم یزد فیه و لم ینقص منه) .

به این ترتیب منشأ دیگری از اختلاف احادیث که همان سهل‌انگاری راویان است از وجود آنها برچیده،شده است.

سپس حضرت یکی دیگر از ویژگیهای راویان صادق و آگاه را بیان می‌فرماید:«او ناسخ را حفظ کرده و به آن عمل می‌کند و از منسوخ آگاه است و از آن دوری می‌گزیند،خاص و عام و محکم و متشابه را شناخته و هریک را در جایگاه خود قرار داده است»؛ (فهو حفظ النّاسخ فعمل به،و حفظ المنسوخ فجنّب ⁽²⁾عنه،و عرف الخاصّ و العامّ،و المحکم و المتشابه،فوضع کلّ شیء موضعه) .

این تعبیر پرمعنا اشاره به این است که راویان صادق دارای احاطه فراوان به اخبار مختلفند؛ناسخ و منسوخ و عام و خاص و محکم و متشابه را به خوبی می‌شناسند و هریک را در جایگاه مناسب خود قرار می‌دهند تا گرفتار تناقض و خطا نشوند.

این گفتار امام علیه السّلام درباره بررسی سرچشمه‌های اختلاف احادیث،تنها یک درس خاص مربوط به حدیث نیست،بلکه درس مهم‌تر و فراگیرتر به ما می‌آموزد و آن اینکه برای برطرف کردن نابسامانیها همیشه باید به سراغ ریشه‌ها رفت و عوامل تأثیرگذار را شناخت وگرنه هرگونه اصلاحی جنبه سطحی و زودگذر دارد.

سپس امام علیه السّلام به یکی دیگر از عوامل اختلاف احادیث که در واقع مباحث گذشته را تکمیل می‌کند اشاره می‌کند و آن اختلاف استعداد اصحاب رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله در فراگیری احادیث و تفسیر و فهم معنای آنهاست،می‌فرماید:«گاه سخنی از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله صادر می‌شد که دو گونه بود؛کلامی که جنبه خصوصی داشت و کلامی که دارای جنبه عمومی،در این میان بعضی از کسانی که مقصود خدا و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله را نمی‌دانستند آن را می‌شنیدند و حفظ می‌کردند و بدون توجّه،آن را برخلاف معنا و مقصود و هدف واقعی آن تفسیر می‌کردند»؛ (و قد کان یکون من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله الکلام له و جهان:فکلام خاصّ،و کلام عامّ،فیسمعه من لا یعرف ما عنی اللّه،سبحانه،به،و لا ما عنی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله فیحمله السّامع،و یوجّهه علی غیر معرفة بمعناه،و ما قصد به،و ما خرج من أجله) .

منظور از خاص و عام در عبارت بالا خاص و عام مصطلح در علم اصول و فقه،نیست،بلکه خاص و عام لغوی مراد است؛یعنی حکمی که مخصوص مورد معینی بوده و حکمی که جنبه عمومی داشته مثلا در بعضی از روایات آمده است که مسلمانان بعد از سال«حدیبیه»؛یعنی سال هفتم هجرت که مسلمانان طبق قرارداد با مشرکان برای انجام مناسک عمره به مکّه آمدند،پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله به اصحابش دستور داد هنگام طواف با سرعت دور خانه خدا بگردند(تا مشرکان که ناظران صحنه بودند مرعوب قدرت و چابکی مسلمانان شوند) ⁽¹⁾در حالی که

این دستور یک سنّت ثابت و عمومی نبود.

در کلمات قصار نهج البلاغه نیز آمده است که از امام علیه السّلام درباره این حدیث پیغمبر صلّی اللّه علیه و اله سؤال شد که فرموده است: «غیّروا الشّیب و لا تشبّهوا بالیهود ؛ محاسن سفید خود را رنگ کنید و شبیه یهود نباشید».

امام فرمود:«(این حکمی خاص است)زمانی پیامبر صلّی اللّه علیه و اله این دستور را داد که مسلمانان در اقلیّت بودند،امّا اکنون که اسلام گسترش یافته مردان مخیرند که محاسن خود را رنگ کنند یا نکنند». ⁽¹⁾

آنگاه امام علیه السّلام در ادامه این سخن به یکی دیگر از مشکلات مربوط به نقل احادیث می‌پردازد و آن اینکه:«چنان نبود که همه صحابه رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله از او پرسش کنند و مسائل مختلف را جویا شوند تا آنجا که عدّه‌ای دوست می‌داشتند مرد عرب یا سؤال کننده‌ای تازه وارد بیاید و مطلبی از آن حضرت بپرسد تا آنها جواب آن را بشنوند و فراگیرند»؛ (و لیس کلّ أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله من کان یسأله و یستفهمه،حتّی إن کانوا لیحبّون أن یجیء الأعرابیّ و الطّاریء ⁽²⁾، فیسأله علیه السّلام حتّی یسمعوا) .

ظاهر این است که این عبارت اشاره به گروهی از اصحاب دارد که زیاد اهل تحقیق و جستجوگری نبودند و ابتکار طرح سؤالات مختلف درباره اصول و فروع دین نداشتند و همین سبب می‌شد که از ناسخ و منسوخ و عام و خاص و محکم و متشابه و مجمل و مبیّن،سؤال نکنند و از مسائل مختلف به طور شفّاف آگاهی نیابند؛ولی اگر تازه واردی پیدا می‌شد و مسئله جدیدی طرح می‌کرد و پاسخ شایان توجّهی می‌شنید از آن استقبال می‌کردند.

بعضی از شارحان،جمله بالا را چنین تفسیر کرده‌اند که گروهی از صحابه به لحاظ ابهّت و عظمت پیامبر و یا اینکه سؤالهای متعدّد شاید حمل بر بی‌ادبی شود،از طرح سؤال خودداری می‌کردند ⁽¹⁾ولی این احتمال با جمله‌هایی که بعد در مورد علی علیه السّلام آمده است سازگار نیست،زیرا امام علیه السّلام در ادامه سخن چنین می‌فرماید:«من(این‌گونه نبودم،بلکه)هرچه از خاطرم می‌گذشت از آن حضرت می‌پرسیدم و حفظ می‌کردم(به همین دلیل چیزی از فروع و اصول اسلام بر من مخفی نماند)»؛ (و کان لا یمرّ بی من ذلک شئ إلاّ سألته عنه و حفظته) .

و اگر می‌بینیم امام علیه السّلام چنان بود که برای هر سؤالی پاسخی آماده داشت افزون بر امدادهای الهی و الهامات درونی هوش و استعداد فوق العاده خدا داد، ملازمت با پیامبر در سالیان دراز و روح پرسشگری او از همه چیز سبب احاطه کامل بر تمام مسائل اسلامی بود.

سرانجام در پایان خطبه می‌فرماید:«این است جهات مختلفی که مردم در احادیث دارند و علل اختلاف روایاتشان»؛ (فهذه وجوه ما علیه النّاس فی اختلافهم،و عللهم فی روایاتهم) .

در بعضی از منابع اسلامی از جمله کتاب کافی جمله‌های گویای دیگری نیز در ذیل این خطبه آمده،از جمله اینکه امام علیه السّلام می‌فرماید:«و قد کنت أدخل علی رسول اللّه کلّ یوم دخلة و کلّ لیلة دخلة فیخلّینی فیها أدور معه حیث دار و قد علم أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و اله أنّه لم یصنع ذلک بأحد من النّاس غیری...فما نزلت علی رسول اللّه آیة من القرآن إلاّ أقرأنیها و أملاها علیّ فکتبتها بخطّی و علّمنی تأویلها و تفسیرها و ناسخها و منسوخها و محکمها و متشابهها و خاصّها و عامّها و دعا اللّه أن یعطینی فهمها و حفظها...و ما ترک شیئا علّمه اللّه من حلال و لاحرام و لا أمر

و لا نهی کان أو یکون و لا کتاب منزل علی أحد قبله من طاعة أو معصیة إلاّ علّمنیه و حفظته فلم أنس حرفا واحدا ثمّ وضع یده علی صدری و دعا اللّه لی أن یملأ قلبی علما و فهما و حکما و نورا؛من همه روز یک‌بار بر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله وارد می‌شدم و همچنین هر شب،و به من اجازه می‌داد هرجا باشد همراه او باشم و اصحاب رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله می‌دانند که او این اجازه را به هیچ‌کس جز من نمی‌داد...و لذا هیچ آیه‌ای از قرآن بر رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله نازل نشد مگر اینکه بر من قرائت کرد و آن را بر من خواند و به من خط خود آن را نوشتم و تأویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه و خاص و عام آن را به من آموخت و از خدا خواست که قدرت فهم و درک و حفظ آن را به من عطا کند...و چیزی از حلال و حرام و امر و نهی مربوط به گذشته و آینده و دستوراتی که بر انبیای پیشین درباره اطاعت و معصیت نازل شده بود نبود مگر اینکه همه را به من تعلیم داد و آن را حفظ کردم و حتی یک حرف آن را فراموش ننمودم.سپس دست خود را بر سینه من نهاد و دعا کرد که خداوند قلب مرا پر از علم و فهم و دانش و نور کند». ⁽¹⁾

خطبۀ 211: شگفتی جهان آفرینش

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

فی عجیب صنعة الکون

از خطبه‌های امام علیه السّلام است که درباره شگفتی جهان آفرینش ایراد فرموده است. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

این خطبه در واقع از یک بخش تشکیل شده و آن بیان شگفتیهای خلقت زمین و آسمان،از آغاز خلقت گرفته تا به امروز است و در آن به نکات مختلفی اشاره شده است:

1.قدرت عظیم الهی در آفرینش جهان.

2.آغاز خلقت زمین و آسمان و اینکه در ابتدا توده عظیمی از مادّه‌ای مذاب همچون دریایی پهناور بوده است.

3.تشکیل لایه جدید بر سطح این دریای مذاب و سپس تشکیل کره زمین و سایر کرات آسمانی.

4.پیدایش چین خوردگیهای زمین و تشکیل کوهها و قلّه‌های بلند سر به آسمان کشیده.

5.حمد و تسبیح خداوند به سبب این آفرینش عظیم و عبرت گرفتن از برنامه شگفت‌انگیز آفرینش.

بخش اوّل

اشاره

و کان من اقتدار جبروته،و بدیع لطائف صنعته،أن جعل من ماء البحر الزّاخر المتراکم المتقاصف،یبسا جامدا،ثمّ فطر منه أطباقا،ففتقها سبع سماوات بعد ارتتاقها،فاستمسکت بأمره،و قامت علی حدّه.و أرسی أرضا یحملها الأخضر المثعنجر،و القمقام المسخّر،قد ذلّ لأمره،و أذعن لهیبته،و وقف الجاری منه لخشیته.

ترجمه

یکی از نشانه‌های اقتدار و جبروت خداوند و آفرینش بدیع و دقیق او این است که از آب دریای پهناور و موّاج و متراکم که امواجش سخت به هم می‌خورد و صدای عظیمی از آن برمی‌خاست لایه خشک و جامدی آفرید،سپس از آن طبقاتی به وجود آورد و آنها را از هم باز کرد و هفت آسمان را تشکیل داد،بعد از آنکه به هم پیوسته بودند؛همه آنها به فرمان او برقرار ماندند و در حدّ و اندازه‌ای که او تعیین کرده بود قرار گرفتند،آنگاه زمینی به وجود آورد که دریای عظیم و مسخّر شده‌ای آن را بر دوش خود حمل می‌کرد دریایی که در برابر فرمانش خاضع و در مقابل هیبتش تسلیم بود و آبهای جاری آن از خشیّت او ساکن شد (و امواجش آرام گرفت).

شرح و تفسیر: آغاز آفرینش جهان

آغاز آفرینش جهان

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه پرمعنا دست مخاطبان خود را گرفته و به آغاز

آفرینش جهان می‌برد تا عظیمت و شگفتیهای آفرینش را به آنها نشان دهد، می‌فرماید:«از اقتدار و جبروت خداوند و آفرینش بدیع و دقیق او این است که از آب دریای پهناور و موّاج و متراکم که امواجش سخت به هم می‌خورد و صدای عظیمی از آن برمی‌خاست لایه خشک و جامدی آفرید»؛ (و کان من اقتدار جبروته،و بدیع لطائف صنعته،أن جعل من ماء البحر الزّاخر ⁽¹⁾المتراکم المتقاصف ⁽²⁾،یبسا جامدا) .

«اقتدار»از ریشه قدرت و نیز«جبروت»که صیغه مبالغه است،معنای سلطه کامل را دارند،بنابراین سرچشمه آفرینش عظیم آسمانها و زمین از یک‌سو قدرت عظیم پروردگار و از سوی دیگر ابداع لطیف و ظریف اوست.ممکن است کسانی باشد که در یک کار بزرگ دقت و ظرافت را فراموش کنند و یا یک کار ظریف و دقیق را در ابعاد وسیع نتوانند انجام دهند؛امّا خداوند قادر متعال این دو را در آفرینش زمین و آسمانها به هم آمیخته،هم دارای عظمت است و هم دقت و ظرافت.

امام علیه السّلام در این خطبه همانند خطبه اوّل نهج البلاغه و خطبه 91 می‌فرماید:

آغاز آفرینش از آب بوده است؛ولی به یقین منظور از این آب،آبهای معمولی امروز نیست،بلکه توده عظیم مذاب و موّاجی است که خداوند با قدرت بی‌پایانش آن را آفرید.این مادّه مذاب با گذشت زمان،به بخشهای جامدی تبدیل شد و آن بخشها زمین و کرات آسمانی را تشکیل دادند.این سخنی است که با فرضیّات علمی امروز در پیدایش جهان نیز سازگار است.

قابل توجّه اینکه تعبیر «من ماء البحر الزّاخر» نشان می‌دهد بخشی از این

دریای عظیم تبدیل به کرات آسمانی شدند و بخشی باقی ماندند و این نیز با کشفیّات علم امروز سازگار است که می‌گوید:هنوز بخشهای عظیمی از توده‌های گازهای سوزان یا مواد مذاب در آسمانها وجود دارد که تبدیل به کراتی همانند کرات منظومه شمسی نشده است.

و در ادامه این سخن از پیدایش آسمانهای هفتگانه سخن می‌گوید و می‌فرماید:«سپس از آن طبقاتی آفرید و آنها را از هم باز کرد و هفت آسمان را تشکیل داد بعد از آنکه به هم پیوسته بودند؛همه آنها به فرمان او برقرار ماندند و در حدّ و اندازه‌ای که او تعیین کرده بود قرار گرفتند»؛ (ثمّ فطر منه أطباقا ⁽¹⁾،ففتقها سبع سماوات بعد ارتتاقها ⁽²⁾،فاستمسکت بأمره،و قامت علی حدّه) .

این سخن برگرفته از همان چیزی است که در سوره انبیاء آیه 30 آمده است که می‌فرماید:« «أَ وَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ» ؛آیا کافران ندیدند که آسمانها و زمین به هم پیوسته بودند و ما آنها را از یکدیگر باز کردیم و هرچیز زنده‌ای را از آب قرار دادیم».

روشن است که منظور از مشاهده در این آیه شریفه مشاهده حسّی و با چشم نیست،بلکه از طریق علم و دانش و مشاهده درونی است.

فرضیّات علم امروز نیز می‌گوید آسمانها و زمین در آغاز به صورت توده واحد عظیمی از گازها و موادّ مذاب بود که بر اثر گردش به دور خود یا عوامل دیگر،قطعاتی پشت‌سر یکدیگر از آن جدا شد و به گوشه‌ای از فضا پرتاب گشت و کرات و منظومه‌ها و کهکشانها را تشکیل داد.

آنگاه امام به بیان آفرینش زمین می‌پردازد و می‌فرماید:«و زمینی به وجود

آورد که دریای عظیم و مسخّر شده‌ای آن را بر دوش خود حمل می‌کرد دریایی که در برابر فرمانش خاضع و در مقابل هیبتش تسلیم بود و آبهای جاری آن از خشیّت او ساکن شد(و امواجش آرام گرفت)»؛ (و أرسی ⁽¹⁾أرضا یحملها الأخضر ⁽²⁾المثعنجر ⁽³⁾،و القمقام ⁽⁴⁾المسخّر،قد ذلّ الأمره،و أذعن لهیبته،و وقف الجاری منه لخشیته) .

این سخن ممکن است اشاره به بارانهای عظیم سیلابی باشد که در آغاز پیدایش زمین همه کره زمین را به صورت دریایی عظیم به هم پیوسته فرا می‌گرفت و با گذشت زمان،آبها در خلل فرج زمین فرونشستند و خشکیها که مجموعا یک چهارم کره زمین را تشکیل می‌دهند از زیر آب سر برآوردند،آبها آرام گرفتند و زمینها برای زندگی انسان و سایر موجودات زنده خشکی آماده شدند.

بخش دوم

اشاره

و جبل جلامیدها،و نشوز متونها و أطوادها،فأرساها فی مراسیها،و ألزمها قراراتها.فمضت رؤوسها فی الهواء،ورست أصولها فی الماء، فأنهد جبالها عن سهولها،و أساخ قواعدها فی متون أقطارها و مواضع أنصابها،فأشهق قلالها،و أطال أنشازها،و جعلها للأرض عمادا،و أرّزها فیها أوتادا،فسکنت علی حرکتها من أن تمید بأهلها،أو تسیخ بحملها،أو تزول عن مواضعها.فسبحان من أمسکها بعد موجان میاهها،و أجمدها بعد رطوبة أکنافها،فجعلها لخلقه مهادا،و بسطها لهم فراشا!فوق بحر لجّیّ راکد لا یجری،و قائم لا یسری،تکرکره الرّیاح العواصف،و تمخضه الغمام الذّوارف؛«إنّ فی ذلک لعبرة لمن یخشی».

ترجمه

خداوند بعد از آفرینش زمین،صخره‌ها و تپّه‌ها و کوههای استوار آن را آفرید و آنها را در جایگاه خود ثابت نگه داشت و در قرارگاهشان مستقر نمود،قلّه‌های آنها در هوا پیشروی کرد و ریشه‌های آنها در آب فرورفت و به این ترتیب، کوهها را از سطح زمین بالا کشید و پایه‌های آنها را در اعماق زمین و قرارگاهشان را ثابت نگه داشت،قلّه‌ها را مرتفع ساخت و تپّه‌ها را گسترش داد و کوهها را تکیه‌گاه زمین و همچون میخهایی در آن کوبید؛به‌گونه‌ای که زمین در عین حرکت،آرام گرفت،تا اهل خود را در اضطراب فرونبرد؛یا آنچه را که بر دوش حمل کرده،فرو نیندازد،یا از جایگاه خویش زایل نگردد؛پس منزّه است آن‌کس که زمین را درمیان آن همه امواج ناآرام ثابت نگه داشت؛دوران رطوبت جوانب

و اطرافش را پایان داد و آن را خشک نمود و بستری آرام(برای زندگی انسانها) قرار داد و همچون فرشی برای آنها گسترده ساخت؛برفراز دریایی پهناور و راکد که ایستاده بود و حرکت نمی‌کرد؛تنها بادهای شدید آن را برهم می‌زد و ابرهای پرباران به حرکتش درمی‌آورد.(آری!)«در این امور درس عبرت بزرگی است برای کسانی که اهل خشیّتند و احساس مسئولیت دارند».

شرح و تفسیر: آفرینش کوهها

آفرینش کوهها

امام علیه السّلام بعد از بیان آفرینش آسمانها و زمین و قرار گرفتن کره خاکی در جایگاه خود به شرح یکی از پدیده‌های مهمّ زمین که نقش بسیار مؤثّری در زندگی انسانها و سایر موجودات زنده دارد،پرداخته می‌فرماید:«خداوند(بعد از آن)، صخره‌ها و تپّه‌ها و کوههای محکم آن را آفرید و آنها را در محل خود ثابت نگه داشت و در قرارگاهشان مستقر نمود،(به‌گونه‌ای که)قلّه‌های آنها در هوا پیشروی کرد و ریشه‌های آن در آب فرورفت»؛ (و جبل ⁽¹⁾جلامیدها ⁽²⁾،و نشوز ⁽³⁾متونها ⁽⁴⁾و أطوادها ⁽⁵⁾،فأرساها فی مراسیها،و ألزمها قراراتها.فمضت رؤوسها فی الهواء،ورست أصولها فی الماء) .

از نظر علمی مسلّم است که سطح زمین پیش از آنکه سرد شود چندان پستی و بلندی نداشت؛ولی با سرد شدن چین خوردگیها در سطح زمین نمایان شد

(همانند سیبی که مدّتی بماند و رو به خشکی بگذارد)این چین خوردگیها کوهها و درهای عظیم را تشکیل دادند،کوهها پیوسته به آسمان پیش می‌رفت و ریشه‌های آن در موادّ مذاب درون زمین فرومی‌رفت و به این ترتیب سطح زمین به شکل کنونی درآمد.

سپس در توضیح بیشتر می‌افزاید:«کوهها را از سطح زمین بالا کشید و پایه‌های آنها را در اعماق زمین و قرارگاهشان را ثابت نگه داشت،قلّه‌ها را مرتفع ساخت و تپّه‌ها را گسترش داد»؛ (فأنهد ⁽¹⁾جبالها عن سهولها،و أساخ ⁽²⁾قواعدها فی متون أقطارها و مواضع أنصابها ⁽³⁾،فأشهق ⁽⁴⁾قلالها،و أطال أنشازها ⁽⁵⁾) .

این جمله به خوبی نشان می‌دهد که کوههای زمین علاوه بر قامت کشیده‌ای که در بیرون دارند دارای ریشه‌های عظیمی در زیر زمین هستند همان ریشه‌هایی که آنها را از درون به هم پیوند می‌دهد،درست مانند درختی که هرقدر ساقه و شاخه‌هایش در آسمان بیشتر پیش می‌رود و ریشه‌هایش در اعماق زمین فروتر خواهد رفت،زیرا قامت بلند و استوار را ریشه‌های عظیم و محکم نگه می‌دارد.

آنگاه امام علیه السّلام فواید وجود کوهها را ذکر می‌کند که از همه مهم‌تر حفظ آرامش زمین و ساکنان آن است و در عباراتی پرمعنا و حساب شده می‌فرماید:«خداوند کوهها را تکیه‌گاه زمین و همچون میخهایی در آن کوبید؛به‌گونه‌ای که زمین در عین حرکت،آرام گرفت،تا اهل خود را در اضطراب فرونبرد؛یا آنچه را که بر دوش حمل کرده،فرو نیندازد،یا از جایگاه خویش زایل نگردد»؛ (و جعلها

للأرض عمادا،و أرّزها ⁽¹⁾فیها أوتادا،فسکنت علی حرکتها من أن تمید ⁽²⁾بأهلها،أو تسیخ ⁽³⁾بحملها،أو تزول عن مواضعها) .

چگونه کوهها به زمین آرامش می‌دهند و جلوی لرزشها را می‌گیرند؟

پاسخ این سؤال باتوجّه به یک نکته روشن است و آن اینکه هسته درون زمین مواد مذاب و گازهاست که پیوسته به قشر بیرونی فشار می‌آورد و گاه به صورت آتش‌فشانها ظاهر می‌شود؛ولی کوهها با آن ریشه‌های محکم و به هم پیوسته‌ای که دارند این فشارها را تحمّل می‌کنند و از لرزشهای پی‌درپی باز می‌دارند و مایه آرامش قشر جامد زمین می‌شوند.

افزون براین،کوهها در برابر فشار بیرونی که برخاسته از جاذبه ماه و خورشید و جزر و مدّ حاصل از آن است عامل مؤثّری برای آرامش زمین محسوب می‌شوند.

از طرف دیگر پناهگاهی هستند در برابر طوفانهایی که همواره بر سطح زمین می‌وزد و ممکن است زندگی انسانها را دستخوش تزلزل سازد.

برای توضیح بیشتر درباره اسرار آفرینش کوهها و نقش آنها در پیشگیری از تزلزل پوسته جامد زمین به جلد چهارم همین کتاب صفحه 149 ذیل خطبه 91 مراجعه فرمایید.

در ضمن جمله «فسکنت علی حرکتها...» (با توجّه به تعبیر به«علی»)به خوبی نشان می‌دهد که امام اشاره روشنی به حرکت زمین در آن عصر و زمان فرموده که همه علمای هیئت در آن عصر،زمین را ساکن می‌پنداشتند،زیرا می‌فرماید:در عین اینکه زمین حرکت دارد آرام است و اهل خود را مضطرب و متزلزل نمی‌سازد.

مرحوم علاّمه شرف الدّین در کتاب مؤلّفوا الشّیعه فی صدر الاسلام به این نکته ظریف اشاره کرده است. ⁽¹⁾

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن می‌فرماید:«پس منزّه است آن کس که زمین را در میان آن همه امواج ناآرام ثابت نگه داشت؛و دوران رطوبت جوانب و اطرافش را پایان داد و آن را خشک نمود و بستری آرام(برای زندگی انسانها) قرار داد و همچون فرشی برای آنها گسترده ساخت؛برفراز دریایی پهناور و راکد که جریانی نداشت و ایستاده بود و حرکت نمی‌کرد؛تنها بادهای شدید آن را بر هم می‌زد و ابرهای باران‌زا به حرکتش درمی‌آورد.(آری!)«در این امور درس عبرت بزرگی است برای کسانی که اهل خشیّتند و احساس مسئولیت دارند»»؛ (فسبحان من أمسکها بعد موجان میاهها،و أجمدها بعد رطوبة أکنافها،فجعلها لخلقه مهادا،و بسطها لهم فراشا!فوق بحر لجّیّ راکد لا یجری،و قائم لا یسری، تکرکره ⁽²⁾الرّیاح العواصف،و تمخضه ⁽³⁾الغمام الذّوارف ⁽⁴⁾«إنّ فی ذلک لعبرة لمن یخشی») .

در عبارت فوق دو جمله دیده می‌شود که در بدو نظر با یکدیگر هماهنگ نیست:نخست می‌گوید:«خداوند زمین را بر فراز دریای پهناور راکدی که جریان ندارد گسترده است»و در ذیل می‌گوید:«طوفانهای درهم کوبنده و بادهای شدید آب این دریا را برهم می‌زند».

امّا با دقت در این تعبیر روشن می‌شود که هیچ منافاتی باهم ندارند؛زیرا

جمله اوّل از آرام بودن طبیعت این دریا سخن می‌گوید و جمله دوم از تأثیر عوامل بیرونی؛یعنی تندبادها بر صفحه دریاها.

اینکه می‌فرماید:«ابرهای پر باران نیز آن را به حرکت درمی‌آورد»؛ (و تمخضه الغمام الذّوارف) یا به این دلیل است که چنین ابرهایی همواره همراه با طوفانهاست،یا اینکه باران سیل‌آسا که بر صفحه اقیانوسها می‌ریزد،آن را تحت تأثیر خود قرار داده و موّاج می‌کند.

جمله «إِنَّ فِی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشی» یا اشاره به سکون و حرکت دریاهاست که در بالا ذکر کردیم یا اشاره است به تمام آنچه امام علیه السّلام در این خطبه درباره آفرینش کوهها و دریاها و خلقت زمین و آسمان آورده است.

جمله «إِنَّ فِی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشی» ⁽¹⁾که برگرفته از قرآن مجید است عبرت گرفتن را برای صاحبان خشیّت و ترس از خدا می‌داند،چرا که این خشیّت، زاییده علم است و عالمانند که از این امور عبرت می‌گیرند همان‌گونه که در جای دیگر می‌فرماید: «إِنَّما یَخْشَی اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ» ⁽²⁾

خطبۀ 212: بسیج یاران خویش برای جهاد با شامیان

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

کان یستنهض بها أصحابه إلی جهاد أهل الشّام فی زمانه

از خطبه‌های امام علیه السّلام است که همواره با این سخنان یاران خویش را برای جهاد با شامیان بسیج می‌نمود. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

این خطبه در واقع خطابی است به درگاه پروردگار متعال،آمیخته با دعا برای پیروزی لشکریان اسلام و نفرین بر سست عنصرانی که دست از یاری حق بر می‌دارند و اتمام حجّتی است بر آنها در برابر خداوند بزرگ.

این کلام به خوبی نشان می‌دهد که امام علیه السّلام تا چه اندازه از سستی و بی‌توجهی مردم کوفه به امر جهاد با غارتگران شام،ناراحت بود؛این چیزی است که از بسیاری از خطبه‌های نهج البلاغه استفاده می‌شود و اگر کوتاهی و سستی آنها نبود تاریخ اسلام،مسیر دیگری را می‌پیمود ولی افسوس...!

اللّهمّ أیّما عبد من عبادک سمع مقالتنا العادلة غیر الجائرة،و المصلحة غیر المفسدة،فی الدّین و الدّنیا،فأبی بعد سمعه لها إلاّ النّکوص عن نصرتک،و الإبطاء عن إعزاز دینک،فإنّا نستشهدک علیه یا أکبر الشّاهدین شهادة،و نستشهد علیه جمیع ما أسکنته أرضک و سماواتک،ثمّ أنت بعد المغنی عن نصره،و الآخذ له بذنبه.

ترجمه

خداوندا!هر یک از بندگانت گفتار عادلانه و دور از ستم و اصلاح کننده و بی‌مفسده ما را در امر دین و دنیا بشنود و پس از شنیدن از یاری آیین تو و اعزاز دینت سرباز زند و کندی کند.ما تو را بر کار خلاف او به شهادت می‌طلبیم.ای کسی که بزرگ‌ترین شاهدانی!همچنین همه آنها را که در زمین و آسمانهایت سکونت بخشیده‌ای،گواه برضدّ او می‌آوریم؛و با این حال می‌دانیم که ما را از یاری او بی‌نیاز می‌سازی و او را به گناهش خواهی گرفت(و کیفر خواهی داد).

شرح و تفسیر: سزای متخلّفان

سزای متخلّفان

قرائن نشان می‌دهد که این چند جمله پرمعنا و پر از سوز و گداز،بخشی از خطبه طولانی‌تری بوده که مرحوم سیّد رضی این قسمت را گزینش کرده و جداگانه آورده است.

بعضی معتقدند این کلام ذیل خطبه 198 قرار داشته است. ⁽¹⁾

هدف اصلی امیر المؤمنین علیه السّلام از این خطبه،بسیج کردن یارانش برای جهاد در برابر شامیان غاصب بوده است؛ولی به صورت شکوائیّه‌ای در برابر خداوند؛ شکوا از کسانی که دعوت عادلانه او را می‌شنوند و از شرکت در جهاد سرباز می‌زنند.شکوایی که نشان می‌دهد تا چه اندازه،امام مظلوم و تا چه حدّ گروهی از اصحابش فاقد احساس مسئولیت بوده‌اند.

می‌فرماید:«خداوندا!هریک از بندگانت گفتار عادلانه و دور از ستم و اصلاح کننده و بی‌مفسده ما را در امر دین و دنیا بشنود و پس از شنیدن از یاری آیین تو و اعزاز دینت سرباز زند و کندی کند.ما تو را برضدّ او به شهادت می‌طلبیم.ای کسی که بزرگ‌ترین شاهدانی!»؛ (اللّهمّ أیّما عبد من عبادک سمع مقالتنا العادلة غیر الجائرة،و المصلحة غیر المفسدة،فی الدّین و الدّنیا،فأبی بعد سمعه لها إلاّ النّکوص ⁽¹⁾عن نصرتک،و الإبطاء ⁽²⁾عن إعزاز دینک،فإنّا نستشهدک علیه یا أکبر الشّاهدین شهادة) .

قابل توجّه اینکه امام سخن خود را در زمینه دعوت به جهاد با شامیان ستمگر به چهار وصف یا به اعتباری به دو وصف تأکید کرده است:1.این سخن سخنی است در مسیر عدالت.2.هیچ ستمی در آن نیست.3.سبب اصلاح مردم است.

4.هیچ فسادی بر آن مترتب نیست و آثار مثبت آن در دین و دنیای مردم ظاهر می‌شود.

بدیهی است پیروی از چنین سخنی که سراسر حق و عدالت و صلح و مصلحت است به حکم شرع و عقل لازم است و آنها که برخلاف آن گام بردارند از آیین خداوند متعال و فرمان عقل منحرف شده‌اند.

نکته دیگر اینکه امام علیه السّلام می‌فرماید:کسانی که با دعوت او به جهاد با شامیان

غارتگر سرپیچی کنند از یاری خدا و عظمت بخشیدن به آیین او سرباز زده‌اند بی‌آنکه امام علیه السّلام نفع خاص شخصی در آن داشته باشد.

ضمنا امام با این سخن می‌خواهد روشن سازد که مسیر شامیان،مسیر ظلم و جور و مایه فساد در دین و دنیای مردم است.

امام علیه السّلام در ادامه این سخن افزون بر به شهادت طلبیدن خداوند متعال،همه موجودات زمین و آسمان را به گواهی می‌طلبد و می‌فرماید:«تمام آنها را که در زمین و آسمانهایت سکونت بخشیده‌ای،به عنوان گواه برضدّ او(آن‌کس که از جهاد با ستمگران سرباز می‌زند)می‌آوریم؛ولی با این حال می‌دانیم که ما را از یاری او بی‌نیاز می‌سازی و او را به گناهش خواهی گرفت(و کیفر خواهی داد)»؛ (و نستشهد علیه جمیع ما أسکنته أرضک و سماواتک،ثمّ أنت بعد المغنی عن نصره،و الآخذ له بذنبه) .

امام علیه السّلام با این شکایت به پیشگاه پروردگار که از دل پرسوز آن حضرت برخاسته،از یک‌سو به افراد سست و بی‌تفاوت در امر جهاد اتمام حجّت می‌کند و از سوی دیگر یاران وفادارش را هشدار می‌دهد که از سستی آن گروه وحشتی به دل راه ندهند و بدانند خدا یار و یاور آنهاست و آن گروه وظیفه‌نشناس، سرانجام گرفتار کیفر اعمال خود خواهند شد،همان‌گونه که به گواهی تاریخ بعد از شهادت امام گرفتار شدند و ظالمانی از عمّال بنی امیّه را بر آنها گماردند که بر هیچ‌یک از آنان رحم نکردند و از هیچ عقوبت و از کیفری درباره آنان دریغ نداشتند.

شایان توجّه است که در کتاب صفّین نصر بن مزاحم چنین آمده است:

هنگامی که امام این سخن را بیان فرمود مردی از طایفه بنی فزاره برخاست و جسورانه به امام خطاب کرد که تو می‌خواهی ما را با این سخن برای جنگ با شامیان بسیج کنی و برادران خود را در آنجا به قتل برسانیم.همان‌گونه که ما را در

بصره بردی و برادران خویش را در جنگ جمل کشتیم!هرگز این کار را نخواهیم کرد.مالک اشتر خشمگین شد و برخاست و گفت:ای مردم!او را دستگیر کنید (که او فردی نفوذی از دشمنان ماست)آن مرد فرار کرد و گروهی به دنبال او برای دستگیر ساختنش حرکت کردند او به محلّی از بازار پناهنده شد که جای فروش اسبها بود.سرانجام مردم او را زیر پاهای خود له کردند. ⁽¹⁾

جمله «جمیع ما أسکنته أرضک و سمواتک» ؛(همه آنچه که در زمین و آسمانهایت ساکن ساختی)ظاهرا اشاره به فرشتگان و انسانها و جنّ است،زیرا تعبیر«ساکن ساختی»تناسب با آن دارد(بنابراین«ما»در اینجا به ذوی العقول اطلاق شده است و به شهادت طلبیدن آنها با آنکه قبل از آن،خدا را به شهادت طلبیده،برای تأکید در این امر مهم است،همان‌گونه که خداوند جز ذات پاکش شاهدان بسیاری بر اعمال ما قرار داده است.

خطبۀ 213: مجد و عظمت خداوند

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

فی تمجید اللّه و تعظیمه

از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در آن از مجد و عظمت خداوند سخن گفته شده است (و نیز به بخشی از ویژگیهای پیامبر اشاره شده است). ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

از تعبیر مرحوم سیّد رضی استفاده می‌شود که آنچه در این خطبه آمده،بخشی از کلام امام علیه السّلام بوده که مرحوم سیّد دو بخش از آن را برگزیده است:

در بخش اوّل از صفات جمال و جلال خداوند مخصوصا احاطه علم او به همه موجودات سخن به میان آمده است.

در بخش دوم از صفات پیامبر و امدادهای الهی نسبت به او و پیشرفت سریع و برطرف شدن موانع راهش سخن گفته شده و در مجموع این خطبه شعاع تابناکی بر مسئله توحید و نبوّت افکنده شده است.

الحمد للّه العلیّ عن شبه المخلوقین،الغالب لمقال الواصفین،الظّاهر بعجائب تدبیره للنّاظرین،و الباطن بجلال عزّته عن فکر المتوهّمین، العالم بلا اکتساب و لا ازدیاد،و لا علم مستفاد،المقدّر لجمیع الأمور بلا رویّة و لا ضمیر،الّذی لا تغشاه الظّلم،و لا یستضیء بالأنوار،و لا یرهقه لیل،و لا یجری علیه نهار لیس إدراکه بالإبصار،و لا علمه بالإخبار.

*** و منها فی ذکر النبی صلّی اللّه علیه و اله:

أرسله بالضّیاء،و قدّمه فی الاصطفاء،فرتق به المفاتق،و ساور به المغالب،و ذلّل به الصّعوبة،و سهّل به الحزونة،حتّی سرّح الضّلال،عن یمین و شمال.

ترجمه

حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که از شباهت به مخلوقات،برتر، و از وصف واصفان،والاتر است.به وسیله تدبیر شگفت‌آورش بر همه ناظران آشکار است و با جلال عزّتش کنه ذاتش بر همه اندیشمندان پنهان.خداوندی که عالم است بی‌آنکه معلوماتش اکتسابی باشد یا فزونی گیرد و یا آن را از کسی فرا گرفته باشد.خداوندی که همه امور را اندازه‌گیری کرده،بی‌آنکه نیاز به تفکّر و یا رجوع به ضمیر و وجدان داشته باشد.خدایی که تاریکیها پوششی بر او نمی‌افکند و از نور و روشنایی بهره نمی‌گیرد.شب او را نمی‌پوشاند و روشنایی روز بر او نمی‌گذرد.نه درک او از اشیا،با حسّ بینایی(و چشم ظاهری)است و نه علم و دانش وی از طریق خبرگیری.

در بخش دیگری از این خطبه سخن از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله به میان آمده، می‌فرماید:«خداوند او را با نور و روشنایی فرستاد و برگزید و بر همه مقدّم داشت،جدائی‌ها و پراکندگی‌ها را به وسیله او پیوند داد(و اتحاد و الفت ایجاد کرد)و با او بر زورمندان چیره شد.مشکلات را به وسیله او آسان و ناهمواریها را به دست او هموار ساخت تا آنجا که ضلالت و گمراهی را از راست و چپ(و از هر سو)به عقب راند.»

شرح و تفسیر: بخشی از اوصاف خداوند و پیامبرش

بخشی از اوصاف خداوند و پیامبرش

امام علیه السّلام در بخش اوّل این خطبه که پیرامون صفات جمال و جلال حق سخن می‌گوید،به دوازده وصف از اوصاف الهی اشاره می‌کند:

نخست در چهار وصف نخستین می‌فرماید:«حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که از شباهت به مخلوقات،برتر و از وصف واصفان،والاتر است.به وسیله تدبیر شگفت‌آورش بر همه ناظران آشکار است و با جلال عزّتش کنه ذاتش بر همه متفکّران پنهان»؛ (الحمد للّه العلیّ عن شبه المخلوقین، الغالب لمقال الواصفین،الظّاهر بعجائب تدبیره للنّاظرین،و الباطن بجلال عزّته عن فکر المتوهّمین ⁽¹⁾) .

همان‌گونه که در گذشته نیز اشاره شده،ذات پاک خداوند نامتناهی است و بدیهی است مخلوقاتش که همه چیزشان محدود و متناهی است،قادر بر درک کنه ذاتش نباشند،بنابراین تنها از طریق آثار شگفت‌انگیزی که در پهنه جهان هستی از او نمایان است به ذات او پی می‌بریم،لذا اگر می‌گوییم خدا از همه‌چیز

آشکارتر و از همه‌چیز پنهان‌تر است ناظر به همین دو جنبه است؛از نظر آثار علم و قدرتش کاملا آشکار و از نظر کنه ذاتش مخفی و پنهان است.

در ادامه این سخن به پنجمین و ششمین وصف پرداخته می‌فرماید:

«خداوندی که عالم است بی‌آنکه معلوماتش اکتسابی باشد یا فزونی گیرد و یا آن را از کسی فراگرفته باشد.خداوندی که همه امور را اندازه‌گیری کرده،بی‌آنکه نیاز به تفکّر و یا رجوع به ضمیر و وجدان داشته باشد»؛ (العالم بلا اکتساب و لا ازدیاد،و لا علم مستفاد،المقدّر لجمیع الأمور بلا رویّة و لا ضمیر) .

بی‌شک علم خدا مانند ذاتش بی‌پایان است،بنابراین نه نیازی به اکتساب دارد و نه فراگیری از دیگری.این امور مربوط به کسانی است که علم محدودی دارد و از سه راه بر آن می‌افزایند:گاهی از طریق تجربه و مانند آن،گاه به سبب تأثیر علوم در یکدیگر و انتقال از مسئله‌ای به مسئله دیگر و گاه از طریق درس خواندن و فراگیری از دیگران؛امّا آن‌کس که علمی بی‌پایان دارد از همه این امور بی‌نیاز است.

همچنین او برای آفرینش مخلوقات و اندازه‌گیری دقیق هر موجود از نظر کمیّت و کیفیّت و قوانین حاکم بر آن نه نیاز به اندیشیدن دارد،نه رجوع به وجدان.به خلاف انسانهایی که دست به اختراع و ابداع چیزی می‌زنند که گاه باید سالها بیندیشند و مطالعه کنند و از معلومات و تجربیات خود کمک بگیرند تا موفق به ابداع چیزی شوند.

سپس در هفتمین و هشتمین وصف می‌افزاید:«خدایی که تاریکیها ستر و پوششی بر او نمی‌افکند و از نور و روشنایی بهره نمی‌گیرد»؛ (الّذی لا تغشاه الظّلم،و لا یستضیء بالأنوار) .

آنگاه برای تکمیل و توضیح همین مطلب به سراغ نهمین و دهمین وصف رفته،می‌فرماید:«شب او را نمی‌پوشاند و روشنایی روز بر او نمی‌گذرد(و به بیان

دیگر:شب و روز برای او متصوّر نیست)»؛ (و لا یرهقه ⁽¹⁾لیل،و لا یجری علیه نهار) .

این تعبیرات ممکن است اشاره به این سند باشد که ذات پاکش از طریق آثار همیشه آشکار است و شب و روز تفاوتی در این امر ایجاد نمی‌کند و یا اشاره به این باشد که او برای مشاهده و احاطه علمی به اشیا نیاز به نور و روشنایی ندارد آن‌گونه که انسانها نیاز دارند.»

یازدهمین و دوازدهمین وصف نیز تکمیل و توضیح دیگری بر اوصاف پیشین است،می‌فرماید:«نه درک او از اشیاء با حسّ بینایی است و نه علم و دانش وی از طریق خبرگیری است»؛ (لیس إدراکه بالإبصار،و لا علمه بالإخبار) .

زیرا این امور مربوط به جسم و جسمانیات و صاحبان علوم ناقص و محدود است؛او نه از قبیل جسم و جسمانیات است و نه محدودیتی در احاطه علمی اوست.

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که چرا امام علیه السّلام در خطبه‌های متعدّد بر همین مضامین تکیه و تأکید می‌کند و بر این امر اصرار دارد که علم خداوند نیازی به هیچ‌یک از اموری که در بالا گفته شد ندارد؛این همه تأکید برای چیست؟

در پاسخ این سؤال می‌گوییم:یکی از مشکلات عظیم در شناخت و معرفت پروردگار مسئله مقایسه او با مخلوقات است،زیرا در همه عمر خود سروکار با مخلوقات دارد،همه‌چیز را با معیار آن می‌سنجد.مخلوقاتی که همه‌چیزش محدود است؛ علم،قدرت،زمان،مکان،درک و شهود او همه و همه محدود،ناپایدار و فناپذیر است.هنگامی که سخن از معرفت پروردگار به میان می‌آید آگاهانه یا ناخودآگاه همان مقیاسها را به کار می‌گیرد و در درّه هولناک تشبیه سقوط می‌کند،از این‌رو این معلم بزرگ معرفة اللّه پی‌درپی هشدار می‌دهد که بر لب پرتگاه نروید و خدا را با خود به هیچ‌یک از مخلوقات مقایسه نکنید که از معرفة اللّه دور خواهید شد و اوهامی را در مغز خود پرورش می‌دهید و می‌پرستید.

حدیث معروف امام باقر علیه السّلام:«کلّ ما میّزتموه بأوهامکم فی أدقّ معانیه مخلوق مصنوع مثلکم مردود إلیکم؛»آنچه با فکر و پندار خود با دقیق‌ترین مفاهیم در ذهن خویش(درباره خدا)ترسیم می‌کنید مخلوق و ساخته شما و همانند خودتان است و به سوی شما باز می‌گردد» ⁽¹⁾اشاره زیبایی به همین مطلب است.

لذا ائمّه اهل بیت علیهم السّلام همواره مراقب اصحاب و یاران و پیروان خود بودند که گرفتار و تشبیه یا تعطیل نشوند،در حالی که این گرفتاری برای گروهی که از آنها پیروی نکردند بسیار فراوان و آشکار است.

اعتقاد به جسمیّت خداوند و تشبیه او با مخلوقات،اعتقاد به امکان رؤیت و مشاهده حسّی در دنیا و لااقل در آخرت که غالبا به آن پایبند هستند،از این قسم انحرافات خطرناک است.

در بخش دیگر این خطبه که مرحوم سیّد رضی تحت عنوان«و منها فی ذکر النّبی صلّی اللّه علیه و اله»آورده،امام علیه السّلام سخن کوتاه و بسیار پرمعنایی درباره پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله دارد و هفت وصف از اوصاف پیامبر را که نشان دهنده مقام والا و اصلاحات گسترده او در جامعه اسلامی است،بیان می‌کند.می‌فرماید:«خداوند او را با نور و روشنایی فرستاد و برگزید و بر همه مقدّم داشت،پارگیها و پراکندگیها را به وسیله او پیوند داد(و اتّحاد و الفت ایجاد کرد)و با او بر زورمندان چیره شد.

مشکلات را به وسیله او آسان و ناهمواریها را به دست او هموار ساخت تا آنجا که ضلالت و گمراهی را از راست و چپ(و از هر سو)به عقب راند»؛ (أرسله بالضّیاء،و قدّمه فی الاصطفاء،فرتق ⁽²⁾به المفاتق ⁽³⁾و ساور ⁽⁴⁾به المغالب،و ذلّل به

الصّعوبة،و سهّل به الحزونة ⁽¹⁾،حتّی سرّح ⁽²⁾الضّلال عن یمین و شمال) .

منظور از«ضیاء»یکی از چند احتمال ذیل است:نور ایمان،علم،قرآن،وحی و یا همه اینها؛یعنی خداوند پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله را با نور وحی و قرآن و ایمان مبعوث کرد تا جهان را به وسیله آن روشن سازد.

جمله «و قدّمه فی الاصطفاء» ممکن است اشاره به خاتمیّت پیامبر اکرم باشد (زیرا اگر خاتم نباشد مفهومش این است که آیینی برتر از آیین او در آینده خواهد آمد)و یا اشاره به برتری او بر همه انبیا و خلق جهان است.به هرحال دلیل بر این است که آیینش از همه آیینها کامل‌تر است.منظور از«مفاتق»(پارگیها و بریدگیها)اختلافات گسترده‌ای است که در محیط عربستان وجود داشت و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله به آنها پایان داد و همه را زیر پرچم توحید متّحد ساخت.

جمله «و ساور به المغالب» اشاره به کوتاه کردن دست ظالمان و زورمندان از گریبان مستضعفان و محرومان است که به برکت ظهور اسلام به وقوع پیوست و همه آنها در برابر قدرت این آیین سر تسلیم فرود آوردند.

برطرف ساختن مشکلات و هموار ساختن ناهمواریها (ذلّل به الصّعوبة) می‌تواند اشاره به حلّ مشکلات معنوی و عقیدتی و اخلاقی باشد یا مشکلات مادی و اجتماعی و یا همه اینها که در پرتو ظهورش به وقوع پیوست.

جمله «حتّی سرّح الضّلال عن یمین و شمال» اشاره به پایان گرفتن همه مفاسدی است که در جمله‌های قبل به آن اشاره شده؛یعنی انواع گمراهیها از چپ و راست و از هر سو به وسیله آن حضرت و آیینش به عقب رانده شدند.

تعبیر به«یمین و شمال»ممکن است اشاره به افراط و تفریطها باشد،یا اشاره به همه راههایی که به فساد منتهی می‌شود.

به یقین این اصلاحات،مخصوص زمان ظهور پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نبود.اگر امروز هم به تعلیمات و برنامه‌های اسلام عمل کنیم هم نور وحدت جامعه اسلامی را فرا می‌گیرد و هم دست زورمندان ظالم کوتاه می‌گردد و هم سختیها و مشاکل اجتماعی آسان می‌شود،زیرا اینها همه از آثار تعلیمات الهی است.

خطبۀ 214: صفات درونی پیامبر اکرم و اوصاف دانشمندان و اندرز به تقوا

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

یصف جوهر الرّسول،و یصف العلماء،و یعظ بالتّقوی

از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در آن از صفات درونی پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و اوصاف دانشمندان و اندرز به تقوا سخن می‌گوید. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

همان‌گونه که اشاره شد این خطبه در واقع از سه بخش تشکیل یافته است:

در بخش نخست بعد از شهادت به عدالت پروردگار به قسمتی از صفات برجسته پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله اشاره شده که نشان می‌دهد جوهر ذاتی پیامبر از هر نظر جوهر پاکی بوده است و در ضمن اشاره به یاری خداوند و امدادهای الهی نسبت به مطیعان می‌کند.

در بخش دوم از عالمان ربّانی و صفات برجسته آنها و طرز برخوردشان با

مردم سخن به میان آورده است.

در بخش سوم اندرزهای فراوانی در عباراتی کوتاه و پرمعنا بیان فرموده که عمل به آن مایه پرورش روح تقوا در وجود انسانهاست.

بخش اوّل

اشاره

و أشهد أنّه عدل عدل،و حکم فصل،و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله،و سیّد عباده،کلّما نسخ اللّه الخلق فرقتین جعله فی خیرهما،لم یسهم فیه عاهر،و لا ضرب فیه فاجر.

ألاّ و إنّ اللّه سبحانه قد جعل للخیر أهلا،و للحقّ دعائم،و للطّاعة عصما.و إنّ لکم عند کلّ طاعة عونا من اللّه سبحانه یقول علی الألسنة،و یثبّت الأفئدة.فیه،کفاء لمکتف،و شفاء لمشتف.

ترجمه

و گواهی می‌دهم که خداوند،دادگری است که همواره،دادگری داشته و داوری است که همیشه حق را از باطل جدا ساخته و گواهی می‌دهم که محمّد بنده و فرستاده او و سرور بندگان اوست.هرزمان خدا انسانها را به دو بخش تقسیم کرده،آن حضرت را در بهترین آن‌دو قرار داده است(و پیوسته در صلب پدران پاک و رحم مادران پاکدامن بوده است)هیچ ناپاک‌دامنی در او سهمی نداشت و هیچ فاجری در او دخالت نکرد.آگاه باشید خداوند برای خیر و نیکی، اهلی قرار داده و برای حق،ستونهایی و برای اطاعت فرمانش پاسدارانی و به یقین برای شما در انجام هر طاعتی یار و یاوری از جانب خداوند سبحان خواهد بود که زبانها را گویا می‌کند و قلبها را ثابت نگه می‌دارد،به‌گونه‌ای که برای آن کس که بخواهد به آن اکتفا کند کافی است و برای آن‌کس که شفا جوید مایه شفاست.

شرح و تفسیر: نسب پاک پیامبر صلّی اللّه علیه و اله

نسب پاک پیامبر صلّی اللّه علیه و اله

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه-همچون بسیاری از خطبه‌های دیگر-از شهادتین آغاز می‌کند(هرچند«واو»در«و أشهد»نشان می‌دهد که قبل از آن نیز مطالبی بوده است)می‌فرماید:«و گواهی می‌دهم که خداوند دادگری است که همواره، دادگری داشته و داوری است که همیشه حق را از باطل جدا می‌سازد و گواهی می‌دهم که محمّد بنده و فرستاده او و سرور بندگان اوست»؛ (و أشهد أنّه عدل عدل،و حکم فصل،و أشهد أنّ محمّدا عبده و رسوله،و سیّد عباده) .

تعبیر به«عدل»که معنای مصدری دارد برای تأکید است؛یعنی ذات خداوند عین عدالت است و جمله«عدل»که به صورت فعل ماضی،بعد از آن آمده،تأکید دیگری است و«حکم»به معنای داور مفهوم وسیعی دارد که داوری خداوند را در همه زمینه‌های تکوینی و تشریعی،شامل می‌شود؛او همواره فصل و جداسازی حق را از باطل داشته و خواهد داشت.

عجب اینکه یکی از شارحان نهج البلاغه(ابن ابی الحدید)ضمیر در«انّه»را به مسئله قضا و قدر باز گردانده و معتقد است قبل از این جمله بوده(و سیّد رضی آن را جدا ساخته است)جمعی از شارحان نیز سخن او را پذیرفته‌اند،درحالی که جمله «و أشهد أنّ محمّدا عبده» نشان می‌دهد که شهادت قبلی شهادت مربوط به پروردگار است به علاوه«حکم فصل»از صفات خداست؛نه صفات قضا و قدر. ⁽¹⁾

توصیف پیامبر صلّی اللّه علیه و اله به عبودیّت قبل از رسالت در جمله بالا نشان می‌دهد که بزرگ‌ترین افتخار انسان بندگی خداست و تعبیر به«سیّد عباده»(سرور بندگان

خدا)تأکید دیگری است براین معنا.آری!هرچه هست در بندگی پروردگار است.

سپس در ادامه ذکر اوصاف پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله،می‌افزاید:«هرزمان خدا انسانها را به دو بخش تقسیم کرده،آن حضرت را در بهترین آن‌دو قرار داده است»؛ (کلّما نسخ ⁽¹⁾اللّه الخلق فرقتین جعله فی خیرهما) .

اشاره به اینکه نور وجود آن حضرت که در صلب آدم وجود داشت،پیوسته از صلبی به صلب دیگر منتقل می‌شد و آنجا که فرزندان متعدّدی از نسلی به وجود می‌آمدند نور وجود آن حضرت در آن شاخه‌ای که بهتر بود قرار می‌گرفت و این راه را از طریق بهترینها پیوسته می‌پیمود تا در صلب عبد اللّه قرار گرفت و به رحم آمنه منتقل شد.

باز می‌افزاید:«هیچ ناپاکدامنی در او سهمی نداشت و هیچ فاجری در او دخالت نکرد»؛ (لم یسهم فیه عاهر ⁽²⁾،و لا ضرب فیه فاجر) .

این همان مضمونی است که در زیارت وارث در مورد فرزندزاده پیامبر،امام حسین علیه السّلام آمده است:«أشهد أنّک کنت نورا فی الأصلاب الشّامخة و الأرحام المطهّرة،لم تنجّسک الجاهلیّة بأنجاسها و لم تلبسک المدلهمّات ثیابها؛گواهی می‌دهم که تو نوری بودی در صلب والای پدران و رحم پاک مادران و هرگز عصر جاهلیّت با تمام آلودگیهایش تو را آلوده نساخت و جامه‌های سیاه آن بر تو پوشانده نشد». ⁽³⁾

شبیه همین معنا درباره شخص پیامبر صلّی اللّه علیه و اله وارد شده است،آنجا که می‌فرماید:

«لم یزل ینقلنی اللّه من أصلاب الطّاهرین إلی المطهّرات حتّی أخرجنی فی عالمکم هذا لم یدنّسنی بدنس الجاهلیّة؛پیوسته خداوند مرا از صلب پدران پاک به رحم مادران پاک دامن منتقل کرد تا اینکه متولّد شدم درحالی‌که هرگز مرا به آلودگیهای جاهلیّت آلوده نساخت». ⁽¹⁾

این تعبیر که در خطبه بالا و روایت و زیارت‌نامه وارد شده،اضافه بر بیان فضیلت والای پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله،این درس را نیز به همه ما می‌آموزد که دوران تربیت انسان برای رسیدن به مقامات بالا از صلب پدران و رحم مادران آغاز می‌گردد و عامل وراثت یکی از عوامل تشکیل دهنده شخصیّت انسان است،هر چند عامل منحصر به فرد نیست.در این زمینه سخن بسیار است که در بحثهای آینده با استفاده از مناسبتها-إن شاء اللّه-بیان خواهد شد.

سپس امام علیه السّلام از پویندگان راه رسول اللّه که اوصاف او در عبارات گذشته بیان شد دم می‌زند تا نشان دهد در سایه تعلیمات آن بزرگوار باید گروههایی در هر عصری پرورش یابند و راه او را تداوم بخشند،می‌فرماید:«آگاه باشید خداوند برای خیر و نیکی،اهلی قرار داده و برای حق،ستونهایی و برای اطاعت فرمانش پاسدارانی»؛ (ألا و إنّ اللّه سبحانه قد جعل للخیر أهلا،و للحقّ دعائم،و للطّاعة عصما) .

اشاره به اینکه در هیچ عصر و زمانی،این راه بدون رهرو نمی‌ماند و برنامه خیر و حق و اطاعت،تعطیل نمی‌شود؛آنها کسانی هستند که دارای اراده‌های قوّی و نیّات پاک‌اند و به همین دلیل توفیق الهی شامل حالشان شده است.

جمله «للحقّ دعائم،و للطّاعة عصما» ممکن است اشاره به امامان معصوم و اوصیای پیامبر باشد که حامیان حق و پاسداران اطاعت فرمان خدا بودند؛

همان گونه که در زیارت جامعه می‌خوانیم:«و الحقّ معکم و فیکم و منکم و إلیکم و أنتم أهله و معدنه؛حق همواره با شما و در میان شما و از ناحیه شماست و به سوی شما می‌آید و شما اهل حق و معدن آن هستید»و مخصوصا در حدیث معروفی که شیعه و اهل سنّت آن را در کتب معروف خود نقل کرده‌اند، می‌خوانیم:«علیّ مع الحقّ و الحقّ مع علیّ یدور معه حیثما دار؛علی با حق همراه است و حق با علی همراه،به هر سو او می‌گردد حق نیز با او می‌گردد». ⁽¹⁾

نیز ممکن است اشاره به قرآن مجید و سنّت معصومان،یا اشاره به وجود علما و دانشمندان باشد و این احتمال بعید نیست که همه این تفسیرهای سه‌گانه در مفهوم جمله‌های بالا جمع باشد.

در ادامه این سخن به رهروان راه آنها بشارت می‌دهد که در برابر انبوه مشکلات اطاعت،تنها نیستند و امدادهای الهی پی‌درپی به یاری آنها می‌آید، می‌فرماید:«به یقین برای شما در انجام هر طاعتی یار و یاوری از جانب خداوند سبحان خواهد بود که زبانها را گویا می‌کند و قلبها را ثابت نگه می‌دارد،به گونه‌ای که برای آن‌کس که بخواهد به آن اکتفا کند کافی است و برای آن‌کس که شفا جوید مایه شفاست»؛ (و إنّ لکم عند کلّ طاعة عونا من اللّه سبحانه یقول ⁽²⁾علی الألسنة،و یثبّت الأفئدة.فیه،کفاء لمکتف،و شفاء لمشتف) .

آری!خداوند بندگان مؤمن خویش را تنها نمی‌گذارد زبانشان را گویا و قلب و اراده آنها را محکم می‌دارد.این امر کرارا در آیات قرآن منعکس شده است؛ موسی بن عمران علیه السّلام از خدا زبان گویا می‌خواهد و خدا به او ارزانی می‌دارد، افزون بر اینکه برادرش هارون را به یاری او می‌فرستد،تأکید می‌کند که تنها نیستید و من با شما هستم،همه‌چیز را می‌شنوم و می‌بینم: «إِنَّنِی مَعَکُما أَسْمَعُ»

«وَ أَری» ⁽¹⁾و در جای دیگر می‌فرماید:« «یُثَبِّتُ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّابِتِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا» ؛خداوند کسانی را که ایمان آوردند به جهت گفتار و اعتقاد ثابتشان، استوار می‌دارد،هم در این جهان و هم در سرای دیگر». ⁽²⁾

و این همان چیزی است که پیوسته و همه روزه در نمازها از خداوند تقاضا می‌کنیم و می‌گوییم: «إِیّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّاکَ نَسْتَعِینُ»

بخش دوم

اشاره

و اعلموا أنّ عباد اللّه المستحفظین علمه،یصونون مصونه،و یفجّرون عیونه.یتواصلون بالولایة،و یتلاقون بالمحبّة،و یتساقون بکأس رویّة و یصدرون بریّة،لا تشوبهم الرّیبة،و لا تسرع فیهم الغیبة.

علی ذلک عقد خلقهم و أخلاقهم،فعلیه یتحابّون،و به یتواصلون،فکانوا کتفاضل البذر ینتقی،فیؤخذ منه و یلقی،قد میّزه التّخلیص،و هذّبه التّمحیص.

ترجمه

بدانید بندگان خدا که حافظان علم او هستند آن را به خوبی نگاهداری و حفظ می‌کنند(و در اختیار نااهلان قرار نمی‌دهند)و(آنجا که باید آن را آشکار کنند) چشمه‌های آن علوم را جاری می‌سازند،با ولایت به یکدیگر می‌پیوندند و با محبّت با هم ملاقات می‌کنند و با پیمانه‌ای سیراب کننده عطش یکدیگر را فرو می‌نشانند و پس از سیراب شدن(از نزد یکدیگر)خارج می‌شوند.شک و تردید در آنها راه نمی‌یابد.و غیبت در وجودشان نفوذ نمی‌کند.خداوند سرشت و اخلاقشان را براین صفات برجسته گره زده،به همین سبب به یکدیگر مهر می‌ورزند و پیوند دوستی با یکدیگر برقرار می‌سازند.برتری آنان همچون برتری بذرهای انتخاب شده‌ای است که دانه‌های خوب و اصلاح شده آن از میان انبوه دانه‌ها برگرفته می‌شود و بقیه را به کنار می‌گذارند.این امتیاز به سبب خلوص آنها و از عهده امتحان برون آمدن حاصل شده است.

شرح و تفسیر: حافظان علم الهی چنین هستند

حافظان علم الهی چنین هستند

امام علیه السّلام بعد از ذکر بخشی از صفات برجسته پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله،از پویندگان راه او؛یعنی عالمان عارف و مؤمنان خالص یاد می‌کند و ده بخش از صفات آنها را بر می‌شمرد که به حق باید گفت هرگاه کسانی این صفات را در خود جمع کنند از اولیاء اللّه و پیروان خاص پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله هستند.

می‌فرماید:«بدانید که بندگان خدا که حافظان علم او هستند آن را به خوبی نگاهداری و حفظ می‌کنند(و در اختیار نااهلان قرار نمی‌دهند)و(آنجا که باید آن را آشکار کنند)چشمه‌های آن علوم را جاری می‌سازند»؛ (و اعلموا أنّ عباد اللّه المستحفظین ⁽¹⁾علمه،یصونون مصونه،و یفجّرون عیونه) .

این صفات سه‌گانه نشان می‌دهد که این گروه از بندگان خدا با توفیقات الهی و نیز الهامات درونی کسب علوم کرده‌اند و این علوم را به خوبی نگاهبانی می‌کنند و به نیازمندان می‌رسانند.آنها حافظان و پاسداران و ناشران این علومند و همان‌گونه که چشمه‌های جوشان آب،سرزمینهای تشنه را سیراب می‌کند و انواع گلها و گیاهان و درختها را پرورش می‌دهد،آنها نیز با نشر دین قلوب تشنگان را سیراب کرده و انواع فضایل انسانی را در آنان پرورش می‌دهند.

جمله «یصونون مصونه» شاید به همان معنا باشد که در بالا اشاره شد؛یعنی علوم الهی را از دسترسی نااهلان حفظ می‌کنند و شاید به این معنا باشد که این علوم را به خوبی پاسداری کرده و در انتقال آن از نسلی به نسل دیگر از طریق تألیف و نشر کتابها می‌کوشند.

در ادامه به چهار وصف دیگر اشاره کرده،می‌افزاید:«با ولایت و دوستی به

یکدیگر می‌پیوندند و با محبّت باهم ملاقات می‌کنند و با پیمانه‌ای سیراب کننده عطش یکدیگر را فرومی‌نشانند و پس از سیراب شدن(از نزد یکدیگر)خارج می‌شوند»؛ (یتواصلون بالولایة،و یتلاقون بالمحبّة،و یتساقون بکأس رویّة ⁽¹⁾و یصدرون بریّة ⁽²⁾) .

امام علیه السّلام در بخش گذشته اشاره به جنبه‌های علمی این علمای ربّانی فرمود و در این بخش به جنبه‌های عملی آنها اشاره می‌کند؛منظور از«تواصل بالولایة» شاید ولایت الهی و اولیاء اللّه باشد که این گروه را به یکدیگر پیوند داده،یا ولایت به معنای دوستی و محبّت است که قلوب آنها را به‌هم پیوسته است.

جمله «و یتلاقون بالمحبّة» اشاره به این است که این محبّت قلبی را به هنگام ملاقات در فعل و قول خود آشکار می‌کنند.

جمله سوم اشاره به این است که جلسات آنها کانون تبادل علوم و دانشهاست؛هریک دیگری را از پیمانه علم خویش سیراب می‌کند،همان‌گونه که در جمله چهارم آمده:«هنگامی که از مجلس بر می‌خیزند به قدر کافی از چشمه‌های علم سیراب شده‌اند».

آنگاه در بیان دو وصف دیگر می‌افزاید:«شک و تردید در آنها راه نمی‌یابد.و غیبت در وجودشان نفوذ نمی‌کند»؛ (لا تشوبهم الرّیبة،و لا تسرع فیهم الغیبة) .

تعبیر به«ریبه»ممکن است اشاره به این باشد که مبانی عقیدتی و ایمان آنها به قدری محکم است که هیچ‌گونه شک و تردیدی در آن راه نمی‌یابد و یا اشاره به این است که به قدری زندگانی آنها صاف و پاک است که هیچ‌کس درباره حسن نیّت و سنجیده بودن اعمال آنها تردید نمی‌کند.

جمله «و لا تسرع فیهم الغیبة» شاید اشاره به این باشد که آنها آلوده به غیبت

نمی‌شود و یا به اندازه‌ای پاکند که دیگران به خود اجازه غیبت آنها را نمی‌دهند.

البتّه این تفسیرهای متعدّد منافاتی با یکدیگر ندارد و ممکن است همه در مفهوم جمله‌های بالا جمع باشد.

سپس حضرت به عنوان تأکید می‌فرماید:«خداوند سرشت و اخلاقشان را بر این صفات برجسته گره زده است»؛ (علی ذلک عقد خلقهم و أخلاقهم) .

البتّه این تعبیر منافات با اختیاری بودن اعمال ندارد،زیرا هرزمان انسان با پای اختیار به سوی خدا گام بردارد،تأییدات و امدادهای الهی به سراغ او می‌آید و از این گذشته خداوند،زمینه‌های صلاح و سعادت را از آغاز در وجود همه انسانها آفریده است تا با استفاده از آنها مسیر تکامل را بپیماید.

آنگاه به دو وصف دیگر از اوصاف این عالمان ربّانی اشاره کرده،می‌فرماید:

«به سبب همین صفات برجسته،نسبت به یکدیگر مهر می‌ورزند و پیوند دوستی با یکدیگر برقرار می‌سازند»؛ (فعلیه یتحابّون،و به یتواصلون) .

آری!محبّت آنها به یکدیگر برای خداست و پیوند آنها از عشق و علاقه مشترکشان به کمالات سرچشمه می‌گیرد و هرگز منافع مادی و علاقه‌های حیوانی و اشتراک در مقامات دنیوی سبب دوستی و همکاری آنها با یکدیگر نیست.

در پایان این فقره با ذکر تشبیه جالبی،چگونگی گزینش این گروه را از میان سایر انسانها بیان می‌دارد و می‌فرماید:«برتری آنان همچون برتری بذرهای انتخاب شده‌ای است که دانه‌های خوب و اصلاح شده آن از میان انبوه دانه‌ها برگرفته می‌شود و بقیه را به کناری می‌گذارند.این امتیاز بر اثر خالص‌سازی آنها و از عهده امتحان برون آمدن حاصل شده است»؛ (فکانوا کتفاضل البذر ینتقی ⁽¹⁾

فیؤخذ منه و یلقی،قد میّزه التّخلیص،و هذّبه التّمحیص ⁽¹⁾) .

آری!آنها بذرهای برگزیده عالم خلقتند که باغبان جهان هستی آنها را برای پرورش دادن و به کمال رساندن انتخاب کرده و با توفیق و تأیید و امداد خود به صورت شجره طیّبه‌ای که دائما میوه‌ها بر شاخسارش ظاهر است درمی‌آورد.

کوتاه سخن اینکه عالمان بزرگواری که صاحبان این صفات برجسته‌اند و تحت عنایات پروردگار،مراحل تکامل را می‌پیمایند و روز به روز به قرب خداوند نزدیک‌تر می‌شوند،بی‌دلیل به این مقام نرسیده‌اند،آنها در اصلاح خویشتن و زدودن زنگارهای هوا و هوس از دل و خالص ساختن نیّتها و از عهده آزمونهای سخت الهی برآمدن به این مقام رسیده‌اند و هرکس راه آنها را بپیماید او نیز همان سرنوشت را خواهد داشت.

بخش سوم

اشاره

فلیقبل امرء کرامة بقبولها،و لیحذر قارعة قبل حلولها،و لینظر امرؤ فی قصیر أیّامه،و قلیل مقامه،فی منزل حتّی یستبدل به منزلا،فلیصنع لمتحوّله،و معارف منتقله.فطوبی لذی قلب سلیم،أطاع من یهدیه،و تجنّب من یردیه،و أصاب سبیل السّلامة ببصر من بصّره،و طاعة هاد أمره،و بادر الهدی قبل أن تغلق أبوابه،و تقطع أسبابه،و استفتح التّوبة، و أماط الحوبة،فقد أقیم علی الطّریق،و هدی نهج السّبیل.

ترجمه

هر انسانی باید نصیحت مرا که جز قبول آن،پاداشی از وی نمی‌طلبم از من بپذیرد(و در راه عالمان ربانی گام نهد)و از حادثه کوبنده(مرگ)پیش از رسیدنش برحذر باشد،و هرکس باید به مدت کوتاه عمر و اقامت اندکش در این منزلگاه نظر افکند تا آن را به منزلگاهی والا مبدل سازد و برای محلی که او را بدانجا می‌برند و شناخت نیازهای جایگاه آینده‌اش،آنچه را در توان دارد به کار گیرد.خوشا به حال آن‌کس که قلب سلیم دارد،از کسی که به هدایتش می‌پردازد اطاعت می‌کند و از آن‌کس که او را به پستی و هلاکت می‌کشاند دوری می‌جوید، در نتیجه با کمک کسی که او را بینا می‌سازد و با اطاعت رهبر هدایت کننده‌ای که به او دستور می‌دهد،راه سلامت را می‌یابد و هدایت را پیش از آنکه درهایش بسته شود و اسبابش قطع گردد،به دست می‌آورد،در توبه را می‌گشاید و گناه را از میان می‌برد که اگر چنین کند بر طریق حق قرار گرفته و به راه راست و روشن هدایت شده است.

شرح و تفسیر: هدایت یافتگان

هدایت یافتگان

امام علیه السّلام در این بخش همه مردم را مخاطب ساخته و آنها را به پیمودن راه علمای ربّانی که اوصاف آنها در بخش گذشته به طور مشروح بیان شد،دعوت می‌کند و در واقع در این بخش مراحل سیر و سلوک الی اللّه را بر می‌شمرد؛ نخست می‌فرماید:«هر انسانی باید نصیحت مرا که جز قبول آن،پاداشی از وی نمی‌طلبم از من بپذیرد(و در راه عالمان ربّانی گام نهد)از حادثه کوبنده(مرگ) پیش از رسیدنش برحذر باشد،و هرکس باید به مدّت کوتاه عمر و اقامت اندکش در این منزلگاه نظر افکند تا آن را به منزلگاهی والا مبدّل سازد و برای محلّی که او را بدانجا می‌برند و شناخت نیازهای جایگاه آینده‌اش،آنچه را در توان دارد به کار گیرد»؛ (فلیقبل امرء کرامة ⁽¹⁾بقبولها،و لیحذر قارعة ⁽²⁾قبل حلولها، و لینظر امرؤ فی قصیر أیّامه،و قلیل مقامه،فی منزل حتّی یستبدل به منزلا، فلیصنع لمتحوّله،و معارف منتقله) .

امام علیه السّلام در اوّلین گام همگان را توجّه به کوتاهی عمر دنیا و پایان زندگی و فرا رسیدن مرگ می‌دهد تا همچون دنیاپرستان آخرت را به فراموشی نسپارند و دنیا را محلّ اقامت همیشگی خویش نپندارند.

این همان حالت یقظه و بیداری است که نخستین مرحله سیر و سلوک الی اللّه را تشکیل می‌دهد،چه عاملی برای بیداری بهتر از ذکر مرگ و حلول اجل؟

در ادامه این سخن به پاک ساختن و برگزیدن دلیل راه اشاره کرده،می‌فرماید:

«خوشا به حال آن‌کس که قلب سلیم دارد،از کسی که هدایتش می‌کند اطاعت می‌نماید و از آن‌کس که او را به پستی و هلاکت می‌کشاند دوری می‌جوید»؛ (فطوبی لذی قلب سلیم،أطاع من یهدیه،و تجنّب من یردیه ⁽¹⁾) .

«در نتیجه با کمک کسی که او را بینا می‌سازد و با اطاعت رهبر هدایت کننده‌ای که به او دستور می‌دهد،راه سلامت را می‌یابد و هدایت را پیش از آنکه درهایش بسته شود و اسبابش قطع گردد،به دست می‌آورد»؛ (و أصاب سبیل السّلامة ببصر من بصره،و طاعة هاد أمره،و بادر الهدی قبل أن تغلق أبوابه،و تقطع أسبابه) .

به این ترتیب امام به رهروان این راه توصیه می‌کند که اگر نوسفرند،بدون هادی و راهنما گام برندارند؛و در پرتو هدایت عالمان ربّانی و پویندگان پرسابقه،تا فرصتی در دست دارند و درهای هدایت،گشوده است به سرمنزل مقصود برسند.

سرانجام امام علیه السّلام به توبه و زدودن زنگار گناه از دل که شرط اصلی پویش این راه است دعوت کرده،می‌فرماید:«و(خوشا به حال کسی که)در توبه را می‌گشاید و گناه را از میان می‌برد که اگر چنین کند بر طریق حق قرار گرفته،و به راه راست و روشن هدایت شده است»؛ (و استفتح التّوبة،و أماط الحوبة ⁽²⁾،فقد أقیم علی الطّریق،و هدی نهج السّبیل) .

به این طریق مسیر قرب الی اللّه به روی انسان گشوده می‌شود و مشمول عنایات خاصّ الهی می‌گردد.

نکته: نیاز به راهنما در پیمودن مقامات معنوی

نیاز به راهنما در پیمودن مقامات معنوی

در این خطبه شریفه اشاراتی به این نکته بود که خوشا به حال کسانی که از هدایت کننده‌ای پیروی می‌کنند و با بینایی کسی که آنها را بینا می‌سازد به راه خویش ادامه می‌دهند و از آن کسی که آنها را هدایت به راه راست می‌کند اطاعت می‌نمایند.

این جمله‌ها و مشابه آن‌که در بعضی دیگر از خطب نهج البلاغه آمده است این سؤال را مطرح می‌کند که آیا پیمودن مقامات معنوی که از آن به سیر و سلوک الی اللّه تعبیر می‌شود نیاز به استاد خاصی دارد که این راه را پیموده باشد و از آفات و خطرات آن آگاه باشد و تازه‌کاران و نوسفران را دستگیری کند و به سر منزل مقصود برساند؟

به بیان دیگر آیا اصول کلّی هدایت که در کتاب و سنّت آمده برای پیمودن این راه کافی است یا رهروان این راه هریک به تناسب استعداد و روحیه خود نیاز به استادی دارند که در تشخیص جزئیات به آنها کمک کند؟و همان‌گونه که دستورات کلّی پزشکی برای درمان همه بیماران کافی نیست،بلکه هر بیمار نیاز به معاینه و تشخیص بیماری و سپس روش درمان خاص خود را دارد،در پیمودن مقامات معنوی نیز همین‌گونه است؟

البتّه لحن آیات و روایات اسلامی این است که همه مؤمنان با انجام دستوراتی که در کتاب و سنّت وارد شده و پای‌بندی به احکام الهی و در نظر گرفتن دقایقی که در این دو منبع بزرگ است می‌توانند به قلّه رفیع ایمان برسند و راه قرب الی اللّه را بپیمایند.در حالات صحابه پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و اصحاب ائمّه معصومین نیز کمتر اثری از انتخاب استادهای خصوصی می‌یابیم حتّی روایاتی که در پاسخ سؤال بعضی از افراد وارد شده برای عموم مؤمنان اثربخش است.

طرفداران انتخاب استاد خصوصی گاه به امور ذیل استدلال می‌کنند:

1.داستان حضرت خضر و موسی علیه السّلام نشان می‌دهد که خداوند استاد راهنمایی برای موسی انتخاب کرد و وی وظیفه داشت دستوراتش را به کار بندد.

2.داستان حضرت موسی و شعیب علیه السّلام نیز ممکن است از همین قبیل باشد.

3.در داستان لقمان و پسرش نیز آثاری از این برنامه دیده می‌شود.

4.آیه سؤال در قرآن مجید «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ» ⁽¹⁾به ناآگاهان دستور می‌دهد که مشکلات علمی و فکری را با سؤال از آگاهان حل کنند.

5.در خطبه 105 نهج البلاغه خواندیم که امام علیه السّلام می‌فرماید:«أیّها النّاس استصبحوا من شعلة مصباح واعظ متّعظ؛ای مردم چراغ فکر خود را از شعله گفتار واعظان با عمل روشن سازید».

6.امام سجّاد علیه السّلام فرمود:«هلک من لیس له حکیم یرشده و ذلّ من لیس له سفیه یعضده؛کسی که دانشمند ارشاد کننده‌ای نداشته باشد گمراه می‌شود و کسی که فرد ساده‌دل کمک کننده‌ای نداشته باشد ناتوان می‌گردد». ⁽²⁾

7.تعبیراتی که در خطبه مورد بحث آمد نیز می‌تواند گواه دیگری براین مطلب باشد؛ولی غالب آنچه در بالا به عنوان دلیل ذکر شد قابل مناقشه است، زیرا داستان موسی و خضر آن‌گونه که از آیات قرآن استفاده می‌شود ارتباطی با این مسئله ندارد.موسی علیه السّلام مأمور بود علومی را درباره اسرار جهان انسانیّت از خضر بیاموزد تا بر بعضی از حوادثی که ظاهر آن را ناپسند می‌بیند خرده نگیرد به همین دلیل هنگامی که موسی علیه السّلام نمونه‌هایی را مشاهده کرد از خضر جدا شد و راه خود را ادامه داد و این کار ارتباطی با پیمودن مقامات معنوی و سیر و سلوک الی اللّه با هدایت راهنمای خصوصی ندارد.

در داستان موسی و شعیب نیز کمترین اثری از این مسئله دیده نمی‌شود.البتّه نمی‌توان انکار کرد کسی که سالیانی دراز در خدمت پیامبر بزرگی باشد بسیاری از مطالب و تجارب را از او می‌آموزد.

در داستان لقمان و فرزندش نیز یک سلسله دستورات کلی دیده می‌شود که جنبه عمومی و همگانی دارد و قرآن آن را به همین عنوان ذکر کرده است.

آیه سؤال نیز مناسب مسئله تقلید از عالمان و مجتهدان است،همان‌گونه که در کتب اصولی به آن استدلال کرده‌اند.به بیان دیگر،اشاره به بیان احکام به صورت کلّی است؛نه دستورات خاص و شخصی.

تنها در روایت بحار و بعضی خطبه‌های نهج البلاغه اشاره‌ای به این مطلب دیده می‌شود.

کوتاه سخن اینکه اگر بخواهیم انتخاب استاد راهنما را به عنوان یک شرط لازم در پیمودن مقامات معنوی بپذیریم،با ظواهر کتاب و سنّت و سیره اصحاب پیامبر و ائمّه هدی سازگار نیست؛ولی اگر بخواهیم آن را به عنوان کمک گرفتن برای پیمودن این راه تلقّی کنیم کار بسیار خوبی به نظر می‌رسد؛ولی از نکته‌ای اساسی نباید غافل بود که این موضوع در طول تاریخ و حتّی در زمان ما مورد سوء استفاده فراوان افراد نااهل و منحرف قرار گرفته و در بعضی از موارد سر از افکار صوفیان و برنامه‌های منحطّ آنان در آورده است و نه تنها موجب قرب الی اللّه نشده،بلکه سبب بعد من اللّه گشته است.

اگر کسی واقعا خود را نیازمند به چنین استادی می‌بیند باید در انتخاب او بسیار سختگیر باشد.مبادا خود را به شیطانی بسپارد به گمان اینکه خضر راه است و دلیل الی اللّه.ما در اینجا مخصوصا به همه جوانان پاکدل که به دنبال چنین استادی می‌گردند توصیه می‌کنیم در درجه اوّل اگر بتوانند از کتابهای خوبی که عالمان وارسته و شناخته شده نوشته‌اند استفاده کنند و در درجه بعد با شور و

مشورت کامل استادی را برای خود برگزینند.

این نکته نیز شایان ذکر است که بعضی معتقدند اگر استادی لازم باشد در ابتدای راه لازم است امّا هنگامی که رهروان در مسیر قرار گرفتند دیگر نیازی به استاد خصوصی نیست بلکه از تعلیمات عمومی کتاب و سنّت می‌توان در این راه بهره گرفت.

البتّه از روایات و تواریخ اسلامی استفاده می‌شود که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و امامان معصوم علیهم السّلام اصحاب خاصی داشتند که محرّم راز و حاملان اسرار آنها بودند مانند علی علیه السّلام نسبت به پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و«کمیل»ها و«اصبغ بن نباته»ها و«میثم»و «رشید هجری»ها و همچنین سایر امامان؛ولی این موضوع ارتباطی با مسئله استاد و شاگرد در امر سیر و سلوک ندارد که هر روز استاد دستور تازه‌ای برای پیمودن راه تعیین کند و هریک از شاگردان دستور خاصّ خودش را داشته باشد، بلکه آنها همان‌گونه که گفته شد صاحبان اسرار و حاملان علوم معصومان علیهم السّلام بودند،علومی که همگان استعداد درک یا حفظ آن را نداشتند.

در هر حال شکّی نیست که وجود استاد پرتجربه و دلیل راه که انسان بتواند از اطّلاعات و تجارب او در پیمودن مقامات معنوی استفاده کند،استادی که از هر نظر مورد اعتماد و اطمینان باشد بسیار خوب و مغتنم است؛ولی چنان نیست که انسان نتواند با استفاده از دستورات کلّی که در کتاب و سنّت و تاریخ زندگی پیشوایان اسلام آمده این راه را طی کند.مهم آن است که انسان عزم و اراده قوی برای پیمودن این راه داشته باشد وگرنه مسیر واضح و آشکار است.اگر توکّل بر خدا باشد او هم حمایت و راهنمایی می‌کند.

در پایان بار دیگر تأکید می‌کنیم که افراد زیادی از سودجویان و هوس‌بازان یا افراد غافل و گمراه به استناد این مسئله بسیاری از جوانان را به گمراهی کشانده یا آنها را مورد سوء استفاده قرار داده‌اند.از این شیاطین که در لباس انسان یا پیر

طریقت و مرشد و راهنمای راه قرب الی اللّه خودنمایی می‌کنند باید به شدت بر حذر بود.

خطبۀ 215: دعاهای امام که غالبا پروردگار را با آن می‌خواند

اشاره

و من دعاء له علیه السّلام کان یدعو به کثیرا

از دعاهای امام علیه السّلام است که غالبا پروردگار را با آن می‌خواند. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

این خطبه که در واقع مرکب از یک سلسله دعاهای پرمعنا و بسیار پرارزش است و امام علیه السّلام در بسیاری از اوقات آن را می‌خواند،از دو بخش تشکیل شده است:

بخش اوّل حمد و سپاس الهی بر نعمتهای معنوی و مادی است که خداوند به ما ارزانی داشته و از ما نگرفته است.

در بخش دوم،امام علیه السّلام تقاضاهایی از خداوند می‌کند که در سه قسمت کوتاه و

پرمحتوا که هرکدام با«اللّهم»شروع می‌شود،بیان شده است و این دعاها غالبا جنبه معنوی دارد،هرچند از جنبه‌های مادی نیز خالی نیست و مناسب است بعد از نمازها یا در قنوت نماز و در اوقاتی که انسان را حال دعا فراهم است خوانده شود و خواننده از برکات آن بهره‌مند گردد.

بخش اوّل

اشاره

الحمد للّه الّذی لم یصبح بی میّتا و لا سقیما،و لا مضروبا علی عروقی بسوء،و لا مأخوذا بأسوإ عملی،و لا مقطوعا دابری،و لا مرتدّا عن دینی،و لا منکرا لربّی،و لا مستوحشا من إیمانی،و لا ملتبسا عقلی،و لا معذّبا بعذاب الأمم من قبلی.أصبحت عبدا مملوکا ظالما لنفسی،لک الحجّة علیّ و لا حجّة لی.ولا أستطیع أن آخذ إلاّ ما أعطیتنی،و لا أتّقی إلاّ ما وقیتنی.

ترجمه

ستایش ویژه خداوندی است که مرا به صورت مرده و بیماری وارد بامداد نساخت و به امراض گوناگون و بدمنظر گرفتار نکرد(و آفتی بر رگها و اعضایم وارد ننمود)به کیفر بدترین اعمالم مجازاتم نکرد و مرا بی‌فرزند قرار نداد،و(نیز حمد و سپاس مخصوص اوست که)مرا مرتد از دین و منکر پروردگارم و متوحّش از ایمانم و گرفتار به اختلال در عقلم نکرد،و به عذابهایی که امّتهای پیشین را با آن مجازات نمود،مجازات نکرد شب را به روز آوردم در حالی که بنده مملوکی هستم که به نفس خویش ستم نمودم خداوندا تو حجّت را بر من تمام کرده‌ای و من حجّتی(در ارتکاب خلاف در برابر)تو ندارم،جز آنچه تو بخشیده‌ای نمی‌توانم چیزی به دست آورم،و جز آنچه مرا از آن حفظ کرده‌ای توان حفظ خود را ندارم.

شرح و تفسیر: خداوندا همه‌چیز از سوی توست

خداوندا همه‌چیز از سوی توست

همان گونه که اشاره شد این بخش از کلام امام علیه السّلام خطبه نیست،بلکه دعای

پر معنایی است که تمام خیر دنیا و آخرت در آن،جمع است.

در آغاز امام علیه السّلام خدا را به جهت نجات از ده چیز حمد و سپاس می‌گوید که هریک از آنها می‌تواند تیره روزی دنیا و آخرت را فراهم سازد.

در چهار قسمت از این ده قسمت می‌فرماید:«ستایش ویژه خداوندی است که مرا به صورت مرده و بیمار وارد بامداد نساخت و به بیماریهای بدمنظر گرفتار ننمود(و آفتی بر رگها و اعضایم وارد نکرد)و به کیفر بدترین اعمالم مجازاتم نکرد و مرا بی‌فرزند قرار نداد»؛ (الحمد للّه الّذی لم یصبح بی میّتا و لا سقیما،و لا مضروبا علی عروقی ⁽¹⁾بسوء،و لا مأخوذا بأسوإ عملی،و لا مقطوعا دابری ⁽²⁾) .

جمله «لم یصبح» اشاره به این است که انسان هنگامی می‌تواند در زندگی موفّق باشد که از آغاز صبح،سالم و با نشاط باشد و خدا را براین نعمت باید سپاس گفت.

جمله «و لا مضروبا علی عروقی بسوء» به اعتقاد جمعی از شارحان نهج البلاغه اشاره به بیماریهایی است که انسان را بد منظر می‌کند مانند برص و پیسی،و آن را در عرف عرب کنایه از این معنا می‌دانند،در حالی که بعضی دیگر عروق را به معنای اعضا تفسیر کرده و جمله را اشاره به سلامت اعضای آدمی می‌دانند که از بزرگترین نعمتهای خداست.

بعضی دیگر عروق را به همان معنای اصلی؛یعنی رگها تفسیر کرده‌اند.اشاره به اینکه نبودن آفتی در رگهای بدن از نعمتهای بزرگی است که شکر و سپاس دارد و می‌دانیم که امروز یکی از بیماریهای رایج و خطرناک،گرفتگی رگهای قلب و مغز است که عامل مهمّ سکته‌های قلبی و مغزی است.

بقای نسل انسان و وجود فرزندان صالح که ثواب اعمالشان و نتایج کارهایشان،هم به خودشان و به پدر و مادر عاید شود نیز نعمت بزرگ دیگری که در جمله «و لا مقطوعا دابری» به آن اشاره شده است.

سپس اشاره به شش نعمت مهمّ دیگر که شایسته هرگونه حمد و سپاس است کرده،می‌فرماید:«و(شکر می‌کنم خدایی را که)مرا مرتد از دین و منکر پروردگارم و وحشت‌زده از ایمانم و گرفتار به اختلال در عقلم نکرد،و مرا به کیفر و عذابهایی که امّتهای پیشین را با آن مجازات نمود،مجازات نکرد»؛ (و لا مرتدّا عن دینی،و لا منکرا لربّی،و لا مستوحشا من إیمانی،و لا ملتبسا ⁽¹⁾عقلی،و لا معذّبا بعذاب الأمم من قبلی) .

بسیار می‌شود که انسان در آغاز کار مشمول نعمتهای مهمّ الهی است؛ولی در ادامه راه آنها را از دست می‌دهد:تعدادی از جمله‌های بالا اشاره به تداوم نعمتهاست؛نعمت دین و ایمان و عقل،بنابراین هم شمول نعمت،شایسته حمد و شکر است و هم بقا و تداوم آن،زیرا اگر لطف خدا شامل حال نباشد هر لحظه نعمتها در معرض زوال است.

جمله «و لا منکرا لربّی» بعد از جمله «و لا مرتدّا عن دینی» از قبیل ذکر خاص بعد از عام است.

جمله «و لا معذّبا بعذاب...» اشاره به عذابهای دردناک و وحشتناکی است که بر بعضی از امّتهای پیشین نازل شد؛مانند صاعقه،طوفانهای بسیار شدید و زلزله‌های ویرانگر و آفات سخت و سنگین در جسم و جان.

جمله «و لا مستوحشا من إیمانی» اشاره به این است که انسان گاه ایمان دارد؛ ولی از این می‌ترسد که آلوده به خطاهایی بشود و یا در معرض زوال قرار گیرد.

امام علیه السّلام عرضه می‌دارد که تو را به سبب ایمان آمیخته با آرامش کامل شکر و سپاس می‌گویم.

و از آنجا که یکی از مهمترین مقامات عارفان و مقرّبان درگاه خداوند تسلیم در برابر فرمان او و اعتراف به نقصان است، امام علیه السّلام در ادامه این سخن چنین عرضه می‌دارد:«(خداوندا)شب را به روز آوردم در حالی که بنده مملوکی هستم که به نفس خویش ستم نمودم خداوندا!تو حجّت را بر من تمام کرده‌ای و من حجّتی(در ارتکاب گناه در برابر)تو ندارم،جز آنچه تو بخشیده‌ای نمی‌توانم چیزی به دست آورم،و جز آنچه مرا از آن حفظ کرده‌ای توان حفظ خود را ندارم»؛ (أصبحت عبدا مملوکا ظالما لنفسی،لک الحجّة علیّ و لا حجّة لی.و لا أستطیع أن آخذ إلاّ ما أعطیتنی،و لا أتّقی إلاّ ما وقیتنی) .

برترین افتخار انسان این است که بنده خدا باشد همان چیزی که امام علیه السّلام در سخن دیگری فرمود:«إلهی کفی بی عزّا أن أکون لک عبدا». ⁽¹⁾

و تعبیر«ظالما لنفسی»اشاره به این است که انسان هیچ‌گاه نمی‌تواند حقّ عبودیت پروردگار را انجام دهد.جایی که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله عرضه می‌دارد:«إلهی ما عبدناک حقّ عبادتک» ⁽²⁾دیگران به طریق اولی باید اعتراف به تقصیر کنند.

بخش دوم

اشاره

اللّهمّ إنّی أعوذ بک أن أفتقر فی غناک،أو أضلّ فی هداک،أو أضام فی سلطانک،أو أضطهد و الأمر لک!

اللّهمّ اجعل نفسی أوّل کریمة تنتزعها من کرائمی،و أوّل ودیعة ترتجعها من ودائع نعمک عندی!

اللّهمّ إنّا نعوذ بک أن نذهب عن قولک،أو أن نفتتن عن دینک،أو تتابع بنا أهواؤنا دون الهدی الّذی جاء من عندک!

ترجمه

خداوندا!به تو پناه می‌برم با آنکه در سایه بی‌نیازی تو هستم،فقیر شوم و با آنکه در پرتو هدایت تو قرار گرفته‌ام گمراه گردم یا در پناه حکومت تو بر من ستم شود یا با آنکه همه‌چیز در دست توست مغلوب و مقهور گردم.خداوندا! نخستین موهبت از مواهب خویش را که از من می‌گیری جان من قرار ده و جانم نخستین ودیعه از ودایع نعمتهایت باشد که نزد من داری و از من باز می‌ستانی (چشم و گوش و سایر اعضای تنم را تا پایان عمر سالم بدار)خداوندا!به تو پناه می‌بریم که از گفتارت روی گردان شویم یا به کناره‌گیری از آیینت فریفته گردیم یا هوا و هوسهای سرکش ما را به پیروی از خود بکشاند و از هدایتهای تو باز دارد.

شرح و تفسیر: تقاضای نعمت

امام علیه السّلام در بخش اوّل این خطبه حمد و سپاس الهی را بر نعمتهای مهمّی که به

او ارزانی داشته است بجا آورد و به دنبال آن در این بخش از خطبه دست به درگاهش برمی‌دارد و تقاضای نعمتهایی می‌کند که مکمّل نعمتهای پیشین است و در سه جمله که هر جمله با«اللّهم»شروع می‌شود خواسته‌های خود را در پیشگاه الهی عرضه می‌دارد:

نخست می‌گوید:«خداوندا!»به تو پناه می‌برم با آنکه در سایه بی‌نیازی تو هستم،فقیر شوم و با آنکه در پرتو هدایت تو قرار گرفته‌ام گمراه گردم یا در سایه حکومت تو بر من ستم شود یا با اینکه همه چیز در دست توست مغلوب و مقهور گردم»؛ (اللّهمّ إنّی أعوذ بک أن أفتقر فی غناک،أو أضلّ فی هداک،أو أضام ⁽¹⁾فی سلطانک،أو أضطهد ⁽²⁾و الأمر لک!) .

این چهار جمله که همه بازگشت به توحید افعالی می‌کند اشاره به این است که غنا و بی‌نیازی،هدایت و پیروزی و غلبه بر دشمن و مشکلات همه در سایه لطف خدا میسّر است؛همان گونه که قرآن مجید می‌فرماید:« «یا أَیُّهَا النّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللّهِ وَ اللّهُ هُوَ الْغَنِیُّ» ای مردم!همه شما فقیر هستید و غنیّ و بی‌نیاز تنها خداست» ⁽³⁾و می‌فرماید:« «مَنْ یَهْدِ اللّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِی» کسی را که خدا هدایت کند تنها او هدایت یافته است» ⁽⁴⁾و نیز می‌فرماید:« «إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللّهُ فَلا غالِبَ لَکُمْ» اگر خداوند شما را یاری کند هیچ کس بر شما غلبه نخواهد کرد». ⁽⁵⁾

حضرت در دومین دعا و درخواست،عرضه می‌دارد:«خداوندا!نخستین موهبت از مواهب خویش را که از من می‌گیری جان من قرار ده و جانم نخستین ودیعه از ودایع نعمتهایت باشد که از من باز می‌ستانی(و چشم و گوش و سایر

اعضایم را تا پایان عمر سالم بدار)»؛ (اللّهمّ اجعل نفسی أوّل کریمة تنتزعها من کرائمی،و أوّل ودیعة ترتجعها من ودائع نعمک عندی!) .

«کریمة»در اصل به معنای شخص باارزش و اشیای گرانبهاست و در جمله مورد بحث،اشاره به اعضای مهم انسان؛مانند چشم و گوش و زبان است که گاه به عنوان موهبت الهی و گاه ودیعه خداوند ذکر شده است که هم اشاره به لطف و رحمت الهی است و هم اشاره به اینکه نعمتها ودیعه‌هایی است و سرانجام باز گرفته می‌شود.

در هر حال مضمون این دعا همان است که به صورت دیگری در دعاهای سایر معصومان آمده است؛در دعای رسول اکرم صلّی اللّه علیه و اله در اعمال شب نیمه شعبان می‌خوانیم:«اللّهمّ أمتعنا بأسماعنا و أبصارنا و قوّتنا ما أحییتنا و اجعله الوارث منّا؛ خداوندا نعمت گوش و چشم و قوّت جسم و جان ما را تا زمانی که زنده‌ایم بر ما ارزانی دار و آنها را وارث ما قرار ده». ⁽¹⁾

راستی چنین است که انسان اگر در اواخر عمر نعمت چشم و گوش و قدرت و جسم و روح را از دست بدهد به مرده متحرکی مبدّل می‌شود که شهد حیات در کام او از زهر هم تلخ‌تر است و هر لحظه آرزوی مرگ و رهایی از آن حالت می‌کند.

بدیهی است منظور از دعای فوق این نیست که خداوند در پایان عمر نخست جان انسان را بگیرد و بعد از مدّتی چشم و گوش او را،بلکه منظور این است که تا پایان عمر تمام اعضای او سالم باشند.

در سومین درخواست،عرضه می‌دارد:«خداوندا!به تو پناه می‌بریم که از گفتارت روی‌گردان شویم یا به کناره‌گیری از آیینت فریفته گردیم یا هوا و هوسهای سرکش ما را به پیروی از خود بکشاند و از هدایتهای تو باز دارد»؛

(اللّهم إنّا نعوذ بک أن نذهب عن قولک،أو أن نفتتن عن دینک،أو تتابع ⁽¹⁾بنا أهواؤنا دون الهدی الّذی جاء من عندک!) .

امام علیه السّلام در این دعا از سه گناه و مشکل بزرگ به خدا پناه می‌برد:1.انسان اوامر و نواهی الهی را به فراموشی بسپرد و از کنار آن سرسری بگذرد.2.

وسوسه‌های فتنه‌انگیزان در دل انسان نفوذ کند و او را از حق منحرف سازد.3.

هوای نفس بر انسان چیره شود و او را از هدایت الهی باز دارد.

به یقین اگر این دعاهای سه‌گانه که هریک با«اللّهم»آغاز شد در درگاه الهی به اجابت برسد،تمام خیر و سعادت دنیا و آخرت نصیب انسان می‌گردد و چه خوب است که این دعاها را به خاطر بسپاریم و هرزمان حال دعایی دست داد رو به درگاه خدا کنیم و آنها را از خدا بخواهیم.

امام علیه السّلام در بخش اوّل و دوم این دعا سخن را به صورت متکلّم وحده آورده؛ ولی در بخش آخر آن را به صیغه متکلم مع الغیر ذکر می‌کند تا هم مصلحت خویش را از خدا خواسته باشد و هم مصالح همه مسلمانان را.

خطبۀ 216: از خطبه‌های امام که در صفّین ایراد فرمود

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام خطبها بصفّین

از خطبه‌های امام علیه السّلام است که در صفّین ایراد فرمود. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

این خطبه از خطبه‌های مهم نهج البلاغه است که امام علیه السّلام در زمان و مکان خاصّی؛یعنی در جنگ صفّین ایراد فرموده و مباحث مهمّی را در بردارد و عمدتا از چهار بخش تشکیل شده است:

1.در بخش اوّل از حقوق متقابل والی و رعیت(زمامداران و توده‌های مردم) سخن می‌گوید.به بیان قانونی کلّی درباره حقوق می‌پردازد و می‌فرماید:حق، همواره دو سویه است؛هرکس بر دیگری حق دارد او نیز به نوعی دارای حق بر آن

شخص است و این مسئله مهمّی است که به شرح آن خواهیم پرداخت(ان شاء اللّه).

2.در بخش دوم حقوق حاکمان بر مردم و حقوق مردم را بر حاکمان تشریح می‌کند و در همین بخش براین معنا تأکید می‌فرماید که نه اصلاح مردم بدون اصلاح حاکمان ممکن است نه اصلاح حاکمان بی‌اصلاح مردم؛یعنی این دو در یکدیگر تأثیر متقابل دارند.

3.بخش سوم در واقع پاسخی است که امام علیه السّلام به یکی از یارانش داد؛او تعریف و تمجید فراوانی از امام کرد و وفاداری کامل خود را به پیشگاه آن حضرت عرضه داشت،امام در پاسخ او تواضع فراوانی نمود و فرمود:من هرگز ثناگویی و تعریف و تمجید را خوش ندارم،چرا که همه عظمتها مخصوص ذات پاک خداست.

4.در بخش چهارم از روابط صحیح حاکمان و مردم سخن به میان آمده و بدین معنا تأکید شده که حاکمان باید از متملّقان و چاپلوسان بپرهیزند و به عکس آماده شنیدن نقد نقّادان و خرده‌گیران باشند تا جامعه روبه سوی صلاح و فلاح حرکت کند.

بخش اوّل

اشاره

أمّا بعد؛فقد جعل اللّه سبحانه لی علیکم حقّا بولایة أمرکم،و لکم علیّ من الحقّ مثل الّذی لی علیکم،فالحقّ أوسع الأشیاء فی التّواصف،و أضیقها فی التّناصف،لا یجری لأحد إلاّ جری علیه،و لا یجری علیه إلاّ جری له.و لو کان لأحد أن یجری له و لا یجری علیه،لکان ذلک خالصا للّه سبحانه دون خلقه،لقدرته علی عباده،و لعدله فی کلّ ماجرت علیه صروف قضائه،و لکنّه سبحانه جعل حقّه علی العباد أن یطیعوه،و جعل جزاءهم علیه مضاعفة الثّواب تفضّلا منه،و توسّعا بما هو من المزید أهله.

ترجمه

امّا بعد(از حمد و ثنای الهی بدانید)خداوند سبحان برای من بر شما حقی قرار داده که آن سرپرستی امور شماست و در مقابل،برای شما نیز حقی بر من قرار داده؛مانند حقی که من بر شما دارم و حق در مرحله بیان،از هرچیز وسیع‌تر است و همه از آن دفاع می‌کنند؛ولی در مرحله عمل از هرچیز سخت‌تر و پیچیده‌تر است(زیرا)حق به نفع کسی جریان نمی‌یابد مگر اینکه در برابر آن حقی به گردن او قرار می‌گیرد(و مسئولیّتی برای او به وجود می‌آورد)،و حق به گردن کسی نمی‌آید مگر اینکه به نفع او حقی بر دیگری خواهد بود،و اگر قرار بود حق(یک‌طرفه باشد و)به سود کسی جریان یابد و بر او حقی نباشد،این امر مخصوص خداوند سبحان بود؛نه مخلوقش،زیرا قدرتش بر همه بندگان احاطه دارد و عدالتش در همه امور که فرمانش جاری است،ثابت است؛ولی خداوند

سبحان حق خود را بر بندگانش این قرار داده است که اطاعتش کنند و(در مقابل) پاداش آنها را بر خود به صورت مضاعف و از باب تفضیل و توسعه برای کسانی که شایستگی دارند لازم شمرده است(بنابراین حق خدا بر خلق نیز دو سویه است؛او حقّ اطاعت بر بندگان دارد و بندگان حق ثواب،هرچند این حق از باب تفضّل است؛نه استحقاق).

شرح و تفسیر: گسترش دامنه حقوق

گسترش دامنه حقوق

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه همه یاران خود را به اتّحاد و انضباط از طریق بیان حقّش بر امّت دعوت می‌کند و می‌فرماید:«امّا بعد(از حمد و ثنای الهی بدانید) خداوند سبحان برای من بر شما حقّی قرار داده که آن سرپرستی امور شماست و در مقابل،برای شما نیز حقّی بر من قرار داده؛مانند حقّی که من بر شما دارم»؛ (أمّا بعد؛فقد جعل اللّه سبحانه لی علیکم حقّا بولایة أمرکم،و لکم علیّ من الحقّ مثل الّذی لی علیکم) .

امام علیه السّلام در این جمله به مسئله مهمّی در باب حکومت اسلامی اشاره می‌کند که در واقع با همه حکومتهای آن زمان متفاوت بود.حکومتهای استبدادی همه چیز را از آن خود می‌دانستند و رعایا را همچون بردگان می‌شمردند که باید چشم و گوش بسته،اطاعت کنند و اگر چیزی برای رعایا قایل بودند نوعی منّت و تفضّل بود؛نه حق،در حالی که امام علیه السّلام می‌فرماید:حکومت اسلامی در واقع مرکّب از دو حق متقابل است:حق زمامداران بر مردم و حق مردم بر زمامداران که هردو سنگین و پرمسئولیت است.

سپس به قاعده‌ای کلّی و بسیار فراگیر در فرهنگ اسلامی،اشاره کرده، می‌افزاید:«حق در مرحله بیان،از هرچیز وسیع‌تر است و همه از آن دفاع

می‌کنند؛ولی در مرحله عمل از هرچیز سخت‌تر و پیچیده‌تر است(چرا که)حق به نفع کسی جریان نمی‌یابد مگر اینکه در برابر آن حقی به گردن او قرار می‌گیرد (و مسئولیتی برای او به وجود می‌آورد)و حق بر گردن کسی نمی‌آید مگر اینکه به نفع او حقی بر دیگری خواهد بود»؛ (فالحقّ أوسع الأشیاء فی التّواصف ⁽¹⁾،و أضیقها فی التّناصف ⁽²⁾،لا یجری لأحد إلاّ جری علیه،و لا یجری علیه إلاّ جری له) .

در واقع امام علیه السّلام در این عبارت به دو نکته اشاره می‌فرماید:نخست اینکه همه انسانها با واژه حق آشنا هستند و هرکس دم از طرفداری حق می‌زند و برای حفظ منافع خود زیر چتر این واژه قرار می‌گیرد،در حالی که هنگام عمل،برای ادای حقوق دیگران بسیار سخت‌گیر است،گویی حق را یک‌طرفه می‌داند،لذا امام علیه السّلام در بیان نکته دوم به این اصل اساسی اشاره می‌فرماید که در هیچ مورد حق یک جانبه وجود ندارد؛در همه‌جا بدون استثنا اگر حقّی برای کسی قرار داده شود طرف مقابل نیز حقّی بر او پیدا می‌کند؛مثلا استاد بر شاگرد خود حق دارد،زیرا او را تعلیم داده و تربیت آموخته است.به یقین شاگرد نیز بر استاد حق دارد،زیرا هنگامی که فکر و عمر و جوانی خویش را در اختیار استاد قرار می‌دهد باید در تعلیم و تربیت او بکوشد و چیزی فروگذار نکند.

اگر طلبکار حقّی بر بدهکار دارد که باید آن را به موقع ادا کند،بدهکار نیز حق متقابلی دارد و آن اینکه اگر توان پرداخت را نداشته باشد به او مهلت دهد «وَ إِنْ کانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلی مَیْسَرَةٍ» ⁽³⁾

اگر مردان حقوق متعدّدی بر همسران خود دارند زنان آنها نیز حقوق بسیاری بر گردن شوهران دارند «وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ» ⁽⁴⁾

در مورد پدر و مادر و فرزند نیز این مسئله کاملا نمایان است نه فقط پدر و مادر بر فرزند حقوق سنگینی دارند،بلکه فرزندان نیز بر آنها حقوق بسیاری دارند.اگر کسی رسالة الحقوق امام سجاد زین العابدین علی بن الحسین علیه السّلام را به دقت مطالعه کند به گسترش حقوق متقابل مردم بر یکدیگر کاملا آگاه می‌شود. ⁽¹⁾

آنگاه امام علیه السّلام در ادامه این سخن به حق خداوند بر بندگان اشاره می‌کند که حتی اگر انسان بر حیوانی که مملوک اوست حقی دارد،حیوان نیز بر او حق دارد. ⁽²⁾

آنگاه امام علیه السّلام در ادامه این سخن به حق خداوند بر بندگان اشاره می‌کند که حتی این حق نیز یک‌طرفه نیست،گرچه تعبیر حق عباد بر خدا از جهاتی نامتناسب است؛ولی به هر حال این حق در لباس تفضّل در اینجا خود را نشان می‌دهد،می‌فرماید:«اگر قرار بود حق(یک‌طرفه باشد و)به سود کسی جریان یابد و بر او حقی نباشد،این امر مخصوص خداوند سبحان بود؛نه مخلوقش،زیرا قدرتش بر همه بندگان احاطه دارد و عدالتش در همه اموری که فرمانش جاری است،ثابت است»؛ (و لو کان لأحد أن یجری له و لا یجری علیه،لکان ذلک خالصا للّه سبحانه دون خلقه،لقدرته علی عباده،و لعدله فی کلّ ماجرت علیه صروف قضائه) .

این سخن اشاره به آن است که از یک‌سو قدرت خداوند ایجاب می‌کند که بندگان خود را تنها نگذارند و به یاری آنها در همه زمینه‌ها عنایت کند و از سوی دیگر عدالتش موجب می‌شود کمترین ظلم و ستمی نه در جهان تشریع و نه در جهان تکوین بر کسی وارد نشود،بنابراین،حساب خداوند از حساب بندگان جداست؛بندگان بر اثر عجز و ناتوانی و یا نیازهایی که آنها را به ترک عدالت وا می‌دارد ممکن است حقوق دیگران را رعایت نکنند؛امّا قادر مطلق و عادل علی

الاطلاق،چگونه ممکن است راضی به ضایع شدن حقوق بندگانش شود؟! بنابراین ممکن است دو طرفه بودن حق در مورد خداوند،استثنا شود و حق او یک‌طرفه باشد.

امام علیه السّلام در ادامه این سخن می‌فرماید:«ولی خداوند سبحان حق خود را بر بندگانش این قرار داده است که اطاعتش کنند و(در مقابل)پاداش آنها را بر خود به صورت مضاعف و از باب تفضّل و توسعه برای کسانی که شایستگی دارند لازم دانسته است»؛ (و لکنّه سبحانه جعل حقّه علی العباد أن یطیعوه،و جعل جزاءهم علیه مضاعفة الثّواب تفضّلا منه،و توسّعا بما هو من المزید أهله) .

به بیان دیگر خداوند در برابر حقّی که بر بندگان دارد حقّی برای بندگان بر خویش قائل است،هرچند این حق،جنبه تفضّل دارد بی‌آنکه بندگان از خداوند طلبکار باشند،زیرا در برابر آن همه نعمتهایی که او به بندگان ارزانی داشته هر قدر اطاعت و عبادتش کنند بخش اندکی از شکر آن را ادا نخواهند کرد.

به این ترتیب حتی خداوند متعال از این امر مستثنا نیست؛یعنی در برابر حقی که او بر بندگان دارد آنها هم بر او حقی دارند،هرچند این حق از باب تفضّل است؛نه استحقاق و طلبکار بودن.

نکته: ثواب،استحقاق است یا تفضّل؟

ثواب،استحقاق است یا تفضّل؟

از قدیم الایّام این بحث درمیان علمای علم کلام مطرح بوده است که آیا ثواب از سوی خداوند،جنبه استحقاق دارد یا تفضّل؟به این معنا که بندگان هنگامی که اوامر الهی را اطاعت می‌کنند بر خداوند لازم است به آنها پاداش نیک دهد و اگر ندهد قبیح خواهد بود و خداوند مرتکب قبیح می‌شود؟یا اینکه بندگان هیچ‌گونه طلبی در مقابل اطاعت اوامر و ترک معاصی از خداوند ندارند و

اگر پاداشی دهد از باب لطف و مرحمت است و اگر ندهد عین عدالت است؟

جمعی از متکلّمان که بیشتر تمایل به مذهب اشاعره داشته‌اند،تفضّل را پذیرفته‌اند و بعضی دیگر که تمایل به مذهب معتزله داشته‌اند استحقاق را.

طرفداران استحقاق می‌گویند بی‌شک الزام بندگان به اطاعت دارای مشقّتهایی است اگر این الزام بودن هدف باشد،ظلم است و قبیح و از خداوند حکیم صادر نمی‌شود و اگر هدفی داشته باشد آن هدف چیزی جز پاداش نیک نخواهد بود، بنابراین اگر خداوند پاداش نیکی ندهد مستلزم قبیح است که بر او محال است.

طرفداران تفضّل می‌گویند خداوند آن‌قدر نعمت به ما داده که اگر همه عمر را به اطاعت او مشغول باشیم شکر بخش کوچکی از این همه نعمت را به جا نیاورده‌ایم،بنابراین ما طلب و استحقاقی نداریم تا او ملزم به پرداخت آن باشد.

ولی گویا طرفین از یک نکته غافل مانده‌اند که با توجّه به آن،نقاب از چهره این مسئله برداشته می‌شود و حق،آشکار می‌گردد و آن این است که استحقاق پاداش در جایی است که کسی به دیگری خدمتی کند و در برابر آن خدمت، منتظر پاداش و اجرت باشد و به بیان دیگر هردو گروه در واقع پاداش یا چیزی شبیه پاداش برای اطاعت فرمان پروردگار قائل شده‌اند؛گروه اوّل می‌گویند پاداششان را به صورت نعمتهای الهی از قبل گرفته‌اند و گروه دوم می‌گویند بعدا باید بگیرند.

در حالی که می‌دانیم همه اوامر و نواهی الهی مصالحی دارد که به خود مکلّفان بازمی‌گردد.نماز و روزه و حج و جهاد،سبب صفای روح و تکامل نفس و عزت و سربلندی می‌شود و ترک دروغ و غیبت و شراب و قمار آنها را از مفاسد و بدبختیها نجات می‌دهد.با این حال،مکلّفان در اطاعت اوامر و ترک معاصی به خودشان خدمت می‌کنند،آیا در مقابل خدمت به خویشتن باید خود را طلبکار از پروردگار بدانند؟!

این درست به آن می‌ماند که طبیب دلسوز و مهربانی به بیمار خود دستورات لازم را به طور رایگان دهد و حتی داروها را در اختیار او بگذارد و بیمار به آن دستورها عمل کند و از شرّ بیماری رهایی یابد.آیا اگر این بیمار نزد طبیب برود و از مطالبه اجر و پاداشی بر اطاعت امر وی کند همگان تعجب نمی‌کنند و بر کار او نمی‌خندند؟

تمام اوامر و نواهی الهی در واقع همین‌گونه است و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله طبیب دوّار به طب بوده و آنچه گفته است در مسیر منافع مکلّفان قرار گرفته است، بنابراین جایی برای این بحث باقی نمی‌ماند که آیا مردم در برابر طاعات خود استحقاق ثواب دارند یا ثواب تفضّل است؟

آری،خداوند به لطف و کرمش برای تشویق مردم به اطاعتی که موجب کمال آنهاست پاداشی بر عهده گرفته و وعده ثواب داده و چون چنین وعده‌ای هرگز از آن تخلّف نخواهد کرد،زیرا تخلّف از وعده بر حکیم قادر و عالم،محال است.

قرآن مجید می‌فرماید:« «کَتَبَ عَلی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ» ؛خداوند رحمت را بر خود مقرّر داشته است». ⁽¹⁾

از سوی دیگر می‌فرماید:« «إِنَّ اللّهَ لا یُخْلِفُ الْمِیعادَ» ؛خداوند از وعده خویش تخلّف نمی‌کند». ⁽²⁾

بخش دوم

اشاره

ثمّ جعل-سبحانه-من حقوقه حقوقا افترضها لبعض النّاس علی بعض،فجعلها تتکافأ فی وجوهها،و یوجب بعضها بعضا،ولا یستوجب بعضها إلاّ ببعض.و أعظم ما افترض-سبحانه-من تلک الحقوق حقّ الوالی علی الرّعیّة،و حقّ الرّعیّة علی الوالی،فریضة فرضها اللّه- سبحانه-لکلّ علی کلّ،فجعلها نظاما لألفتهم،و عزّا لدینهم،فلیست تصلح الرّعیّة إلاّ بصلاح الولاة،ولا تصلح الولاة إلاّ باستقامة الرّعیّة، فإذا أدّت الرّعیّة إلی الوالی حقّه،و أدّی الوالی إلیها حقّها عزّ الحقّ بینهم،و قامت مناهج الدّین،و اعتدلت معالم العدل،و جرت علی أذلالها السّنن، فصلح بذالک الزّمان،و طمع فی بقاء الدّولة،و یئست مطامع الأعداء.و إذا غلبت الرّعیّة و الیها،أو أجحف الوالی برعیّته،اختلفت هنالک الکلمة،و ظهرت معالم الجور،و کثر الإدغال فی الدّین،و ترکت محاجّ السّنن،فعمل بالهوی،و عطّلت الأحکام،و کثرت علل النّفوس،فلا یستوحش لعظیم حقّ عطّل،ولا لعظیم باطل فعل!فهنالک تذلّ الأبرار،و تعزّ الأشرار،و تعظم تبعات اللّه سبحانه عند العباد.

ترجمه

سپس خداوند سبحان،بخشی از حق خود را اموری قرار داده که بر همه مردم در برابر یکدیگر واجب شمرده(و مأمور به ادای آن شده‌اند)و این حقوق را در همه جهات همانند هم قرار داده به‌گونه‌ای که بعضی از آن سبب بعض دیگر است و هیچ‌کدام واجب نمی‌شود مگر اینکه دیگری واجب می‌گردد.

از میان حقوقی که خداوند واجب ساخته،بزرگترین آنها حق والی و زمامدار بر رعیت و حق رعیت بر والی است.فریضه‌ای است که خداوند سبحان آن را بر هرکدام در مقابل دیگری مقرّر فرموده و آن را سبب نظام الفت و پیوستگی آنان به یکدیگر و موجب عزّت و قدرت دین آنها قرار داده است،بنابراین رعیت هرگز اصلاح نمی‌شود مگر به اصلاح زمامداران و زمامداران اصلاح نمی‌گردند جز از طریق قرار گرفتن رعیت در مسیر صحیح و مستقیم.هرگاه رعیت حق والی را ادا کند و والی حق رعیت را بپردازد،حق درمیان آنها قوی و نیرومند خواهد شد،مسیرهای دین خالی از انحراف می‌گردد،نشانه‌های عدالت استوار می‌شود و سنّتها در مجرای صحیح خویش به کار می‌افتد و به این ترتیب زمان رو به صلاح می‌رود و مردم به بقای دولت امیدوار و دشمنان مأیوس خواهند شد و اگر رعیت بر والی خویش بشورد و چیره گردد،یا والی نسبت به رعایا اجحاف کند (نظام جامعه به‌هم می‌ریزد و)در آن زمان اختلاف کلمه پیدا می‌شود،نشانه‌های ظلم و ستم آشکار می‌گردد،فریبکاری و بدعت در دین فزونی می‌یابد و جادّه‌های روشن سنّتها و آداب دینی متروک خواهد شد.در نتیجه بر طبق هوا و هوس عمل می‌شود،احکام الهی تعطیل می‌گردد و بیماریهای اخلاقی فزونی می‌یابد،در چنین حکومتی مردم از حقوق مهمی که تعطیل شده وحشت نمی‌کنند و نه از باطلهای عظیمی که رواج یافته،در نتیجه نیکان خوار و ذلیل می‌شوند و اشرار عزیز و محترم،و(به دنبال آن)مجازاتهای الهی بر بندگان عظیم خواهد بود.

شرح و تفسیر: مهم‌ترین حق،حق والی و رعیت است

مهم‌ترین حق،حق والی و رعیت است

امام علیه السّلام در بخش گذشته به حق خدا بر مردم اشاره فرمود و در این بخش از

حقوق مردم بر یکدیگر یاد می‌کند که مهم‌ترین آنها حق زمامداران بر مردم و حق مردم بر زمامداران و به تعبیر دیگر حق والی بر رعیت و حق رعیت بر والی است، می‌فرماید:«سپس خداوند سبحان،بخشی از حق خود را اموری قرار داده که بر مردم در برابر یکدیگر واجب شمرده(و مأمور به ادای آن شده‌اند)»؛ (ثمّ جعل- سبحانه-من حقوقه حقوقا افترضها لبعض النّاس علی بعض) .

شایان توجّه اینکه امام علیه السّلام حق مردم را بر یکدیگر به عنوان بخشی از حقوق خداوند بر مردم و نشأت گرفته از حقوق خودش شمرده است و به تعبیر دیگر حق اللّه و حق الناس در عرض هم نیستند،بلکه در طول هم‌اند.

آنگاه می‌افزاید:«خداوند این حقوق را در همه جهات مساوی و همانند هم قرار داده به‌گونه‌ای که بعضی از آن سبب بعض دیگر است و هیچ‌کدام واجب نمی‌شود مگر اینکه دیگری واجب گردد»؛ (فجعلها تتکافأ ⁽¹⁾فی وجوهها،و یوجب بعضها بعضا،ولا یستوجب بعضها إلاّ ببعض) .

به بیان دیگر هیچ‌یک از این حقوق یکسویه نیست و همان‌گونه که در بخش گذشته آمد،همه آنها دو سویه است،هرگاه حقی برای کسی بر دیگری ثابت شود بلافاصله در مقابل آن حقی از شخص دوم بر شخص اوّل لازم می‌گردد، بنابراین،این حقوق هم مساوی یکدیگرند و هم لازم و ملزوم یکدیگر؛نه به این معنا که اگر بعضی از افراد وظیفه خود را انجام ندادند طرف مقابل نیز از انجام وظیفه خود سرباز زند؛مثلا اگر فرزند حق اطاعت پدر را انجام نداد،پدر از تربیت او و ادای نفقه سرباز زند یا اگر گروهی از رعیت به وظیفه خود عمل نکنند،والی خدمات حکومت را از آنها قطع کند.به تعبیر دیگر اینها در مقام وجوب،لازم و ملزوم یکدیگرند؛نه در مقام تحقّق و عمل؛یعنی هردو واجبند،

خواه طرف مقابل به وظیفه خود عمل کند یا عمل نکند.

برای توضیح بیشتر به مثال زیر توجّه کنید:

هر گاه گروهی از رعیت،مالیات و خراج لازم را بپردازند به یقین والی از انجام وظیفه خود در مسأله امنیّت یا تعلیم و تربیت اطفال آنها و مداوای مجروحان و مصدومان و بیمارانشان،کوتاهی نخواهد کرد،زیرا هریک از این دو وظیفه جنبه استقلالی دارد و غیر مشروط به دیگری در مقام عمل است،هرچند در مقام تشریع دو وجوب به یکدیگر گره خورده‌اند.

در ادامه این سخن می‌فرماید:«از میان حقوقی که خداوند واجب ساخته، بزرگترین آنها حق والی و زمامدار بر رعیت و حق رعیت بر والی است.

فریضه‌ای است که خداوند سبحان آن را بر هرکدام در مقابل دیگری مقرّر فرموده است»؛ (و أعظم ما افترض-سبحانه-من تلک الحقوق حقّ الوالی علی الرّعیّة ⁽¹⁾،و حقّ الرّعیّة علی الوالی،فریضة فرضها اللّه-سبحانه-لکلّ علی کلّ) .

سپس امام علیه السّلام به فلسفه این دو حق می‌پردازد و می‌فرماید:«خداوند این فریضه را سبب نظام الفت مردم و پیوستگی آنان به یکدیگر و موجب عزت و قدرت دین آنها قرار داده است،بنابراین رعیت هرگز اصلاح نمی‌شود مگر با اصلاح زمامداران و زمامداران اصلاح نمی‌گردند جز از طریق قرار گرفتن رعیت در مسیر صحیح و مستقیم»؛ (فجعلها نظاما لألفتهم،و عزّا لدینهم،فلیست تصلح الرّعیّة إلاّ بصلاح الولاة،ولا تصلح الولاة إلاّ باستقامة الرّعیّة) .

در واقع رعایت این حقوق هم آثار مهم مادی دارد و هم معنوی.جمله (جعلها نظاما لألفتهم) اشاره به آثار مادی و ظاهری و جمله (عزّا لدینهم) اشاره به آثار معنوی و روحانی است و دو جمله ما بعد آن،به این حقیقت مهم اشاره

می‌کند که صلاح و فساد رعیت و زمامداران به هم گره خورده است و هردو در یکدیگر اثر متقابل دارند.زمامداران فاسد رعایا را به فساد می‌کشانند و رعایای صالح حکومت را مجبور به پذیرش حق و عدالت می‌کنند و اگر هردو صالح باشند بهترین شرایط برای پیروزی و پیشرفت جامعه فراهم می‌گردد.

آنگاه در ادامه به شرح آثار منفی و مثبتی که بر ادای حق والی نسبت به رعیت و حق رعیت نسبت به والی و عدم ادای آنها مترتب می‌شود پرداخته و با عبارات روشن و گویایی این آثار را یک به یک می‌شمارد،می‌فرماید:«هرگاه رعیت حق والی را ادا کند و والی حق رعیت را بپردازد،حق در میان آنها قوی و نیرومند خواهد شد،مسیرهای دین خالی از انحراف می‌گردد،نشانه‌های عدالت استوار می‌شود و سنّتها در مجرای صحیح خویش به کار می‌افتد و به این ترتیب زمان رو به صلاح می‌رود و مردم به بقای دولت امیدوار و دشمنان مأیوس خواهند شد»؛ (فإذا أدّت الرّعیّة إلی الوالی حقّه،و أدّی الوالی إلیها حقّها عزّ الحقّ بینهم،و قامت مناهج الدّین،و اعتدلت معالم العدل،و جرت علی أذلالها ⁽¹⁾السّنن،فصلح بذلک الزّمان،و طمع فی بقاء الدّولة،و یئست مطامع الأعداء) .

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،هفت اثر مهم برای وظیفه‌شناسی و ادای حق متقابل والی و رعیت بیان فرموده که نخستین آنها عزّت و قدرت است و دیگری هموار شدن مسیرهای دین و کم‌رنگ شدن بدعتهاست.سومین اثر برافراشته شدن پرچم عدالت در کشور اسلامی و چهارم احیای سنّتهاست.پنجم.که نتیجه آنهاست اصلاح محیط جامعه و ششم امیدواری به بقا و دوام حکومت و هفتم مأیوس شدن دشمنان است.

این امر در عصر رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله به خوبی آشکار شد.پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله

بزرگترین اداکننده حقوق امت بود و اکثریّت قاطع امت نیز حق اطاعت را ادا می‌کردند و این آثار هفت‌گانه به خوبی نمایان شد؛ولی در عصر امیر مؤمنان علیه السّلام هر چند تا حدّ زیادی سنن اسلامی و عدل و داد احیا شد؛ولی به سبب انحرافاتی که بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله در مدّت 25 سال یکی پس از دیگری بروز کرد و سرانجام به شورش مسلمانان برضدّ حکومت عثمان و قتل وی انجامید، بازگرداندن کامل این قافله عظیم به مسیر اصلی در مدّت کوتاه حکومت امیر مؤمنان علی علیه السّلام و با بقایای عوامل خطرناکی از حکومتهای پیشین؛مانند معاویه و بنی امیّه و بنی مروان،میسّر نشد.هرکس این بخش از تاریخ اسلام را به دقت و خالی از تعصّب مطالعه کند آنچه را گفتیم تصدیق می‌کند.

مسلمانان،امروز می‌توانند با الهام از بیانات حساب شده بالا و با انسجام ولایت و رعایا،زمامداران و توده‌های مردم،عزت و قدرت خود را باز یابند.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن به بیان آثار سوء تخلّف والی و رعیت از حقوق یکدیگر پرداخته،می‌فرماید:«و اگر رعیت بر والی خویش بشورد و چیره گردد،یا والی نسبت به رعایا اجحاف کند(نظام جامعه به هم می‌ریزد و)در آن زمان اختلاف کلمه پیدا می‌شود،نشانه‌های ظلم و ستم آشکار می‌گردد، فریبکاری و بدعت در دین فزونی می‌یابد و جاده‌های روشن سنّتها و آداب دینی متروک خواهد شد.در نتیجه بر طبق هوا و هوس عمل می‌شود،احکام الهی تعطیل می‌گردد و بیماریهای اخلاقی فزونی می‌یابد»؛ (و إذا غلبت الرّعیّة و الیها، أو أجحف ⁽¹⁾الوالی برعیّته،اختلفت هنالک الکلمة،و ظهرت معالم الجور،و کثر الإدغال ⁽²⁾فی الدّین،و ترکت محاجّ ⁽³⁾السّنن،فعمل بالهوی،و عطّلت الأحکام،و

کثرت علل النّفوس) .

در اینجا نیز امام علیه السّلام مفاسد هفتگانه‌ای برای ترک همکاری زمامداران و مردم بیان فرموده که بارها با چشم خود آن را در حکومتهای جور دیده‌ایم؛اختلاف کلمه،ظلم و ستم،بدعت و فریبکاری،ترک مسیرهای روشن،عمل بر طبق هوا و هوس،تعطیل احکام الهی و فزونی رذایل اخلاقی،همچون کبر و غرور و کینه و حسد،انحصارطلبی و استبداد و مانند آن.

به دنبال آن به بیان نتیجه نهایی این وضع اسفبار پرداخته،می‌فرماید:«در چنین حکومتی مردم از حقوق مهمی که تعطیل شده وحشت نمی‌کنند و نه از باطلهای عظیمی که رواج یافته،در نتیجه نیکان خوار و ذلیل می‌شوند و اشرار عزیز و محترم،و(به دنبال آن)مجازاتهای الهی بر بنگان عظیم خواهد بود»؛ (فلا یستوحش لعظیم حقّ عطّل،و لا لعظیم باطل فعل!فهنالک تذلّ الأبرار،و تعزّ الأشرار،و تعظم تبعات اللّه سبحانه عند العباد) .

این امور پنج‌گانه نتیجه مستقیم و غیرمستقیم حکومتهای جور است،زیرا در چنان فضایی مردم به ابطال حقوق عادت می‌کنند و در برابر رواج باطل،عکس العملی نشان نمی‌دهند و این امور به صورت کارهای عادی در می‌آید که نمونه‌های آن را در طول تاریخ و در عصر خود بسیار دیده‌ایم و طبیعی است که صدای نیکان و پاکانی که مدافع حق و مخالف باطلند به جایی نمی‌رسد و از صحنه اجتماع طرد می‌شوند و به عکس،پستهای حساس به دست اشرار و آلودگانی که با آن فضا همخوانی دارند می‌افتد،همان‌گونه که در دوران حکومت خلیفه سوم اتفاق افتاد؛ابوذرها تبعید شدند و مروانها بر سر کار آمدند و در ادامه راه معاویه‌ها زمام امور را به دست گرفتند و عمار یاسرها به قتل رسیدند و سرانجام نوبت به یزید و ابن زیاد رسید و پاک‌ترین سلاله پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و یارانش شربت شهادت نوشیدند.

بدیهی است در چنین شرایطی خداوند لطف خود را از مردم و حکومتشان باز می‌گیرد و تبعات اعمالشان دامانشان را خواهد گرفت.

بخش سوم

اشاره

فعلیکم بالتّناصح فی ذلک،و حسن التّعاون علیه،فلیس أحد-و إن اشتدّ علی رضی اللّه حرصه،و طال فی العمل اجتهاده-ببالغ حقیقة ما اللّه سبحانه أهله من الطّاعة له.و لکنّ من واجب حقوق اللّه علی عباده النّصیحة بمبلغ جهدهم،و التّعاون علی إقامة الحقّ بینهم.و لیس امرؤ- و إن عظمت فی الحقّ منزلته،و تقدّمت فی الدّین فضیلته-بفوق أن یعان علی ما حمّله اللّه من حقّه.و لا امرؤ-و إن صغّرته النّفوس،و اقتحمته العیون-بدون أن یعین علی ذلک أو یعان علیه.

ترجمه

بر شما لازم است یکدیگر را به ادای حقوق سفارش و نصیحت کنید و در انجام آن به هم کمک نمایید،هیچ‌کس-هرچند برای به دست آوردن خشنودی خدا کاملا کوشا باشد و در این راه پیوسته تلاش کند-نمی‌تواند حق اطاعتی را که شایسته مقام خداوند سبحان است بجا آورد(بنابراین هر اندازه در این راه تلاش کند کم است)ولی از حقوق واجب الهی بر بندگان این است که به قدر توان خود در خیرخواهی و نصیحت یکدیگر بکوشند و برای اقامه حق درمیان مردم همکاری کنند.هیچ‌کس-هر اندازه مقام و منزلتش در حق بزرگ باشد و فضیلتش در دین سابقه‌دار-برتر از آن نیست که در انجام حقی که خدا بر عهده او گذارده،بی‌نیاز از کمک دیگران باشد و نیز هیچ‌کس-هرچند مردم او را کوچک بشمارند و با دیده حقارت به او بنگرند-کمتر از آن نیست که به دیگران در راه انجام حق کمک کند یا به او در این راه کمک شود.

شرح و تفسیر: لزوم همکاری در ادای حقوق

لزوم همکاری در ادای حقوق

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه پس از توصیه‌هایی که درباره حقوق والی و رعیت در بخش پیشین گذشت،نخست همه اعمّ از والی و رعیت را به همکاری و تعاون دعوت کرده،آنگاه به سه اصل مهم اجتماعی اشاره می‌کند:

در قسمت اوّل می‌فرماید:«بر همه شما لازم است یکدیگر را به ادای حقوق سفارش و نصیحت کنید و در انجام آن به‌هم کمک نمایید»؛ (فعلیکم بالتّناصح فی ذلک،و حسن التّعاون علیه) .

سپس به سراغ بیان آن سه اصل مهم می‌رود:نخست برای اینکه افراد مغرور نشوند و گمان نبرند وظیفه خود را در این زمینه به خوبی انجام داده‌اند و در نتیجه از حرکت باز ایستند می‌فرماید:«هیچ‌کس-هرچند برای به دست آوردن خشنودی خدا کاملا کوشا باشد و در این راه پیوسته تلاش کند-نمی‌تواند حق اطاعتی را که شایسته مقام خداوند سبحان است بجا آورد(بنابراین هرچه در این راه تلاش کند کم است)ولی از حقوق واجب الهی بر بندگان این است که به قدر توان خود در خیرخواهی و نصیحت دیگران بکوشند و برای اقامه حق درمیان مردم همکاری کنند»؛ (فلیس أحد-و إن اشتدّ علی رضی اللّه حرصه،و طال فی العمل اجتهاده-ببالغ حقیقة ما اللّه سبحانه أهله من الطّاعة له.و لکنّ من واجب حقوق اللّه علی عباده النّصیحة بمبلغ جهدهم،و التّعاون علی إقامة الحقّ بینهم) .

این یک اصل کلی است که انسان هرگاه از کار خود به طور کامل راضی شود و هیچ نقص و خللی در آن نداند،از حرکت باز می‌ایستد و مرکب او در مسیر تکامل متوقف می‌شود.واقع امر نیز چنین است که پیشرفت و تکامل و جلب رضای خداوند،حدّ و مرزی ندارد که انسان به آن قانع شود.همیشه باید به تقصیر اعتراف کرد و همواره باید تلاش نمود،بنابراین هیچ‌کس بی‌نیاز از

نصیحت دیگران نیست،زیرا نقصها و کوتاهیها در نظر دیگران بهتر خودنمایی می‌کند و حبّ ذات،مانع از آن است که انسان نقص خود را ببیند.

در حدیث مشروحی می‌خوانیم:«هنگامی که به امام سجاد علی بن الحسین علیه السّلام عرض کردند چرا این همه برای عبادت پروردگار به خود رنج و زحمت می‌دهی با اینکه پاره تن پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و فرزندزاده او هستی؟امام علیه السّلام اشاره به عبادات بسیار سخت و سنگین پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله کرد و فرمود:همین سؤالی را که از من پرسیدید از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله پرسیدند و آن حضرت در پاسخ فرمود:به خدا سوگند اگر تمام اعضای من در این راه قطعه قطعه شود و اشک چشمانم بر سینه‌ام جاری شود،هرگز عشری از اعشار و کمی از بسیار از شکر یک نعمت او را نمی‌توانم به جا آورم» ⁽¹⁾.

سپس امام علیه السّلام در بیان آن‌دو اصل دیگر اجتماعی می‌فرماید:«هیچ‌کس-هر اندازه مقام و منزلتش در حق بزرگ باشد و فضیلتش در دین سابقه‌دار،برتر از آن نیست که در انجام حقی که خدا بر عهده او گذارده،بی‌نیاز از کمک دیگران باشد و نیز هیچ‌کس-هرچند مردم او را کوچک بشمارند و با دیده حقارت به او بنگرند-کمتر از آن نیست که به دیگران در راه انجام حق کمک کند یا به او در این راه کمک شود»؛ (و لیس امرؤ-و إن عظمت فی الحقّ منزلته،و تقدّمت فی الدّین فضیلته-بفوق أن یعان علی ما حمّله اللّه من حقّه.ولا امرؤ-و إن صغّرته النّفوس، و اقتحمته ⁽²⁾العیون-بدون أن یعین علی ذلک أو یعان علیه) .

اشاره به اینکه همه باید این حقیقت را درک کنند که هیچ‌یک از اقویا و ضعفا در صحنه اجتماع،از دیگری بی‌نیاز نیستند.خداوند همه نیروها را به یک نفر نداده و در هر سری ذوقی و فکری و در هر تنی قدرتی و نیرویی آفریده است؛

خواه کوچک باشد یا بزرگ،بنابراین کسانی که از نظر فکر و مدیریت و توان جسمی قوی هستند،هرگز نباید خود را بی‌نیاز از کمک ضعیف‌ترین افراد جامعه بشمارند.همان‌گونه که افراد ضعیف و به ظاهر ناتوان نباید تصوّر کنند نقشی در اداره جامعه به هیچ صورت ندارند.در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا علیه السّلام از پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و اله می‌خوانیم که فرمود:«غریبان:کلمة حکمة من سفیه فاقبلوها و کلمة سفه من حکیم فاغفروها فإنّه لا حکیم إلاّ ذو عثرة و لا سفیة إلاّ ذو تجربة؛دو چیز عجیب است:نخست سخن حکمت‌آمیزی که از شخص سفیهی صادر می‌شود،پس آن را بپذیرید و دیگر سخن ابلهانه‌ای که گاه از دانشمندی صادر می‌شود،پس آن را بر او ببخشید،زیرا هیچ دانشمندی خالی از لغزش و هیچ سفیهی خالی از تجربه نیست». ⁽¹⁾

تاریخ نیز این‌گونه حوادث را بسیار به خاطر دارد؛از جمله اینکه:

در دوران معتصم عباسی یکی از سربازان رومی زن مسلمانی را به اسیری گرفته بود،سیلی محکمی به صورت آن زن زد،زن مسلمان به صدای بلند فریاد زد«و امعتصماه»و خلیفه وقت را به یاری طلبید،سرباز رومی با تمسخر به او گفت:آری!الآن معتصم بر اسب ابلق سوار می‌شود و به یاری تو می‌آید و دوباره سیلی محکمی به او زد.

این حادثه در قلعه«عموریّه»در مرز کشور اسلام و روم واقع شد،کسی این خبر را به معتصم رسانید،معتصم ناراحت شد.از آن مرد پرسید قلعه عموریّه در کدام سمت واقع شده؟آن مرد سمت آن را به معتصم نشان داد.معتصم رو به آن سمت کرد و با صدای بلند گفت:لبّیک ای زن ستم دیده مظلوم!به خدا قسم صدای تو را شنیدم و به یاری‌ات می‌شتابم.

سپس دستور داد لشکر عظیمی آماده حرکت به طرف قلعه عموریّه شود.

سربازان رومی نیز باخبر شدند و قلعه را محکم در اختیار گرفتند.

سپاه اسلام مدّتی قلعه را محاصره کرده؛ولی موفق به تسخیر آن نشدند؛قلعه بسیار محکم و مدافعان سرسختی داشت.

معتصم که شخصا در آن جنگ شرکت کرده بود شبی از شبها با لباس مبدّل در میان سربازان و خیمه‌های آنها گردش می‌کرد آهنگری را دید که در آن‌وقت شب مشغول کار است و نعل اسب می‌سازد و شاگرد جوانی داشت که چون پتک خود را روی آهنهای سرخ می‌کوبید،می‌گفت این پتک بر کلّه معتصم!و چند بار این جمله را تکرار کرد.

استاد آهنگر که از شنیدن این سخن ناراحت شده بود،به شاگردش گفت پسر! تو با این سخنانت ما را گرفتار خواهی کرد!تو را با معتصم چکار؟!

شاگرد آهنگر گفت معتصم مرد بی‌تدبیری است این همه نیرو دارد نمی‌تواند قلعه عموریّه را فتح کند اگر یک روز فرماندهی لشکر را به من بسپارد غروب آن روز در قلعه خواهم بود.

معتصم از شنیدن این سخن شاگرد آهنگر سخت تعجب کرد به مأمورانش گفت مراقب او باشید و صبح،او را نزد من آورید،هنگامی که او را نزد معتصم آوردند گفت:سخنانی از تو به من رسیده که بسیار شگفت‌آور است.شاگرد آهنگر گفت:درست است؛ولی اگر اجازه دهی من به فضل خدا قلعه عموریّه را در یک روز فتح می‌کنم.

معتصم فرماندهی لشکر را موقتا به او سپرد.

شاگرد آهنگر تمام تیراندازهای سپاه را احضار و گروهی را که در تیراندازی قوی‌تر بودند انتخاب کرد و آنها را به پشت دیوار قلعه آورد،قلعه ساختمان مخصوصی داشت.قسمتهای پایین و بالا هر دو سنگ بود؛ولی در وسط از الوار درختهای ساج به طور تمام دیوار قلعه به عرض سه وجب استفاده کرده بودند و

آن چوبها به صورت نوار سیاهی در تمام طول دیوار خودنمایی می‌کرد و از شگفتیهای چوب ساج این است که در برابر آتش حساس است و زود مشتعل می‌شود.

شاگرد آهنگر دستور داد کوره‌های آهنگری را در کنار دیوار قلعه به کار بیندازند و نوک فلزّی تیرها را در آتش سرخ کنند و به تیراندازان دستور داد خط سیاه چوبی سرتاسری را نشانه تیرهای گداخته خود قرار دهید و اگر کسی تیرش به خطا برود مجازاتش مرگ است.

تیراندازان طبق دستور او نوار چوبی را نشانه رفتند طولی نکشید که الوارهای ساج مشتعل شد و آتش عظیمی از آن برخاست و دیوار قلعه فروریخت و لشکر،تکبیرگویان وارد قلعه شدند.در این هنگام دیدند معتصم که بر اسب ابلقی سوار است و خوشحال وارد قلعه شد.زن سیلی خورده و سرباز سیلی زننده را احضار کرد و به آن زن گفت:آیا معتصم ندای تو را لبیک گفت؟و به آن سرباز گفت:من تو را نمی‌کشم،ولی تا عمر داری باید غلام این زن باشی! ⁽¹⁾

نکته: حکومتهای مردمی

حکومتهای مردمی

در جهان امروز سخن از حکومتهای مردمی بسیار است؛ولی چون فاقد عنصر معنوی و تقوای سیاسی است،غالبا منجّر به دیکتاتوریهای مرئی و نامرئی می‌شود که فقط حافظ منافع زورمندان و غاصبان حطام است.

گفتیم نامرئی،از این جهت که زورمندان با استفاده از وسائل پیشرفته اجتماعی و بمبارانهای تبلیغاتی به شستشوی افکار توده‌های مردم می‌پردازند و آرای آنها را با وعده‌های دروغین به نفع خود مصادره می‌کنند که نمونه روشن آن

دموکراسی آمریکایی در عصر ماست.

افزون بر این،آرای این حکومتها در بهترین صورت حکومت،نصف به علاوه یک است که نتیجه آن صف‌بندی میان قشر حاکم و نصف منهای یک است.

در عصر خود بارها حکومتهایی را دیده‌ایم که با انتخابات آزاد مردم سر کار آمده‌اند؛ولی چون در جهت منافع جهانخواران قرار نداشته‌اند با وسایل مختلف برای خارج کردن آنها از صحنه کوشیده‌اند و در بسیاری از موارد موفق شده‌اند.

تمام اینها به خاطر آن است که عنصر معنوی که شرط اساسی است در این حکومتهای صد در صد مادی وجود ندارد و مسئولیّتی در برابر خداوند احساس نمی‌کنند.

آنچه در کلام نورانی امام علیه السّلام در این بخش از خطبه آمده،حکومت مردمی را در بهترین شکل نشان می‌دهد:

نخست به سراغ عنصر معنوی حکومت می‌رود و به همگان یادآور می‌شود که آن‌قدر شما غرق نعمتهای خداوند هستید که هرچه در اطاعت او بکوشید، عشری از اعشار شکر او را نمی‌توانید بجا آورید.

آنگاه به زمامداران توصیه می‌کند که هرقدر فکر شما قوی و علم شما فراوان و صاحب تجربه و هوش سرشار باشید،بی‌نیاز از کمکهای فردفرد مردم نیستید.

باید همه را در حکومت خود سهیم کنید و از آنها یاری بطلبید.

سپس به آحاد مردم گوشزد می‌کند که شما در هر حدّ و پایه‌ای از علم و دانش و سنّ و سال هستید،خود را از شرکت در اداره اجتماع جدا نسازید و به این ترتیب همگان باید دست به دست هم دهند و با تکیه بر عنصر تقوا حکومتی که مورد رضای خلق و خالق است،به وجود آورند. ⁽¹⁾

.

بخش چهارم

اشاره

فأجابه علیه السّلام رجل من أصحابه بکلام طویل،یکثر فیه الثّناء علیه،و یذکر سمعه و طاعته له،فقال علیه السّلام:

إنّ من حقّ من عظم جلال اللّه سبحانه فی نفسه،و جلّ موضعه من قلبه، أن یصغر عنده-لعظم ذلک-کلّ ما سواه،و إنّ أحقّ من کان کذلک لمن عظمت نعمة اللّه علیه،و لطف إحسانه إلیه،فإنّه لم تعظّم نعمة اللّه علی أحد إلاّ ازداد حقّ اللّه علیه عظما.و إنّ من أسخف حالات الولاة عند صالح النّاس،أن یظنّ بهم حبّ الفخر،و یوضع أمرهم علی الکبر،و قد کرهت أن یکون جال فی ظنّکم أنّی أحبّ الإطراء،و استماع الثّناء؛و لست-بحمد اللّه -کذلک،و لو کنت أحبّ أن یقال ذلک لترکته انحطاطا للّه سبحانه عن تناول ما هو أحقّ به من العظمة و الکبریاء.و ربّما استحلی النّاس الثّناء بعد البلاء،فلا تثنوا علیّ بجمیل ثناء،لإخراجی نفسی إلی اللّه سبحانه و إلیکم من التّقیّة فی حقوق لم أفرغ من أدائها،و فرائض لابدّ من إمضائها.

ترجمه

هنگامی که سخن امام علیه السّلام به اینجا رسید یکی از یارانش به پا خاست و با گفتاری طولانی که در آن مدح و ثنای فراوانی نسبت به امام علیه السّلام بود آن حضرت را ستود و اطاعت کامل خود را در همه حال نسبت به آن حضرت اعلام کرد و امام علیه السّلام در پاسخ او فرمود:سزاوار است کسی که جلال خدا در نظرش بزرگ و مقام او در قلبش عظیم است-به موجب آن عظمت-همه‌چیز جز خدا در نظرش کوچک جلوه کند،و از همه سزاوارتر نسبت به این امر،کسی است که

نعمت خدا بر او بزرگ است و احسان او بر وی فراوان؛زیرا هرقدر نعمت خدا بر کسی بیشتر شود حق وی بر او فزونتر می‌گردد.

(بدانید!)از بدترین و سخیف‌ترین حالات زمامداران نزد مردم صالح این است که گمان برده شود آنها دوست‌دار تفاخرند و کار آنها را بر نوعی برتری جویی حمل کنند،من خوش ندارم که این فکر در ذهن شما جولان کند که مدح و ستایش را دوست دارم و از شنیدن آن لذّت می‌برم.من بحمد اللّه چنین نیستم و به فرض که من(به مقتضای طبیعت بشری)مدح و ثنا را دوست می‌داشتم،آن را به سبب خضوع و تواضع در برابر خداوند سبحان ترک می‌کردم.خداوندی که با عظمت و کبریاییش از همه سزاوارتر برای ثنا و ستایش است.

بسیار می‌شود که مردم،ستودن افراد را به جهت تلاشهایشان(در ادای حق) شیرین می‌شمرند(ممکن است این امر برای شما ایرادی نداشته باشد،ولی من از شما می‌خواهم که)مرا با سخنان زیبای خود به جهت اینکه در پیشگاه خداوند و نزد شما به سبب احساس مسئولیت الهی حقوقتان را ادا کرده‌ام نستایید(چرا که)هنوز در ادای آنها به طور کامل فراغت نیافته‌ام و واجباتی که بر عهده دارم کاملا به مرحله اجرا در نیامده است.

شرح و تفسیر: در برابر انجام وظیفه مرا ستایش نکنید!

در برابر انجام وظیفه مرا ستایش نکنید!

«هنگامی که سخن امام علیه السّلام به آخر جمله بخش گذشته رسید یکی از یارانش (به پا خاست و)با گفتاری طولانی که در آن مدح و ثنای فراوانی نسبت به امام علیه السّلام بود آن حضرت را ستود،و اطاعت کامل خود را در همه حال نسبت به آن حضرت اعلام کرد»؛ (فأجابه علیه السّلام رجل من أصحابه بکلام طویل،یکثر فیه الثّناء علیه،و یذکر سمعه و طاعته له؛فقال علیه السّلام:) .

در اینکه این شخص چه‌کسی بود؟شارحان نهج البلاغه پاسخی به این سؤال نداده‌اند؛ولی مرحوم کلینی در کافی گفتگوی مشروح و مفصّل و بسیار پرمعنایی را که میان این مرد و امیر مؤمنان علی علیه السّلام چندبار ردّ و بدل شده ذکر کرده است.

سپس می‌گوید:بعد از پایان این کلام،کسی آن مرد را ندید. ⁽¹⁾به همین دلیل مرحوم علاّمه مجلسی احتمال می‌دهد که این مرد حضرت خضر بوده که در موارد حسّاسی به سراغ آن حضرت می‌آمد و انجام وظیفه می‌کرد و سپس از چشمها پنهان می‌شد.

به هر حال این مرد که بود طبق روایت کافی در یکی از سخنانش عرضه می‌دارد:«ای امیر مؤمنان!تو امیر ما هستی و ما رعیّت تو.خداوند به وسیله تو ما را از ذلّت خارج کرد و با عزیز ساختن تو غل و زنجیر اسارت را از بندگانش برگرفت.آنچه می‌پسندی دستور ده و آنچه اختیار می‌کنی امر کن!تو سخنگوی راستگویی هستی و حکمران موفق و زمامدار لایق.ما هرگز نافرمانی تو را جایز نمی‌شمریم و علم هیچ‌کس را قابل مقایسه با علم تو نمی‌دانیم،قدر و منزلت تو نزد ما بسیار والا و فضل تو بسیار عظیم است». ⁽²⁾

امام علیه السّلام پاسخ مشروحی به او داد و او نیز مجدّدا به مدح و ستایش آن امام همام پرداخت و چندبار این قضیه تکرار شد و همان‌گونه که گفتیم بعد از این مطلب آن مرد ناپدید شد.

به هر حال آنچه در نهج البلاغه آمده است چنین است که امام علیه السّلام در پاسخ او فرمود:«سزاوار است کسی که جلال خدا در نظرش بزرگ و مقام او در قلبش عظیم است-به موجب آن عظمت-همه‌چیز جز خدا در نظرش کوچک جلوه کند»؛ (إنّ من حقّ من عظم جلال اللّه سبحانه فی نفسه،و جلّ موضعه من قلبه،أن یصغر عنده-لعظم ذلک-کلّ ما سواه) .

این معنا با توجّه به اینکه ذات خداوند وجودی است بی‌پایان از هر نظر،و نامحدود از نظر قوّت و قدرت،و ما سوی اللّه همگی قطره کوچکی در برابر این دریای عظیم بی‌کران هستند،کاملا روشن می‌شود همان‌گونه که در خطبه همّام نیز در صفات متّقیان آمده است: «عظم الخالق فی أنفسهم فصغر ما دونه فی أعینهم؛ خداوند در دل آنها به عظمت جلوه کرده،لذا ما سوی اللّه در چشم آنها حقیر و کوچک است».

کسی که چشم بر چشمه خورشید دوخته،شمع کم نوری در نظر او ناچیز است.

سپس امام علیه السّلام اضافه می‌فرماید:«و از همه سزاوارتر نسبت به این امر کسی است که نعمت خدا بر او بزرگ است و احسان او بر وی فراوان؛زیرا هرقدر نعمت خدا بر کسی بیشتر شود حقّش بر او فزونتر می‌گردد»؛ (و إنّ أحقّ من کان کذلک لمن عظمت نعمة اللّه علیه،و لطف إحسانه إلیه،فإنّه لم تعظّم نعمة اللّه علی أحد إلاّ ازداد حقّ اللّه علیه عظما) .

این سخن در واقع پاسخی است بر ثناخوانی آن مرد علاقه‌مند به مولا که گمان نکن این سخنان مرا به کبر و غرور وا می‌دارد.اوّلا من خدا را به عظمت شناخته‌ام و ما سوی اللّه در نظرم خرد و صغیر است.ثانیا من مشمول نعمتهای فراوانی هستم و به همان نسبت باید در برابر ولیّ نعمتم خاضع‌تر از دیگران باشم.

آنگاه امام علیه السّلام در تکمیل و تأکید این سخن می‌افزاید:«(بدانید!)از بدترین و سخیف‌ترین حالات زمامداران نزد مردم صالح این است که گمان برده شود آنها دوست‌دار تفاخرند و کار آنها را بر نوعی برتری‌جویی حمل کنند،من خوش ندارم که این فکر در ذهن شما جولان کند که مدح و ستایش را دوست دارم و از شنیدن آن لذت می‌برم.من بحمد اللّه چنین نیستم»؛ (و إنّ من أسخف ⁽¹⁾حالات

الولاة عند صالح النّاس،أن یظنّ بهم حبّ الفخر،و یوضع أمرهم علی الکبر،و قد کرهت أن یکون جال فی ظنّکم أنّی أحبّ الإطراء ⁽¹⁾،و استماع الثّناء؛و لست-بحمد اللّه-کذلک) .

درست است که طبق بعضی از احتمالات،گوینده آن مدح و ثنا حضرت خضر علیه السّلام بوده و او جز به حق سخن نمی‌گفته و آنچه درباره امام علیه السّلام بیان داشته در امام وجود داشته حتی بالاتر از آن؛ولی امام علیه السّلام به این نکته اصولی اشاره می‌فرماید که من حتی از ثنای به حق نیز خشنود نیستم،چرا که ممکن است اثر نامطلوبی در شنوندگان داشته باشد و آنها گمان کنند او دوستدار چنین سخنانی است و دارای کبر و فخر و خودبرتربینی است که رابطه امام با امّت را تحت تأثیر نامطلوب خود قرار می‌دهد.

سپس می‌افزاید:«و به فرض که من(به مقتضای طبیعت بشری)مدح و ثنا را دوست می‌داشتم،آن را به جهت خضوع و تواضع در برابر خداوند سبحان ترک می‌کردم.همان خداوندی که به جهت عظمت و کبریاییش از همه سزاوارتر برای ثنا و ستایش است»؛ (و لو کنت أحبّ أن یقال ذلک لترکته انحطاطا للّه سبحانه عن تناول ما هو أحقّ به من العظمة و الکبریاء) .

آنگاه به نکته سومی اشاره می‌فرماید که قطع نظر از اینکه من ذاتا ثناخوانی را ناخوش دارم و اگر آن را دوست می‌داشتم به جهت عظمت خداوند که از همه شایسته‌تر به مدح و ثناست ترک می‌کردم،مدح و ثنا باید در برابر کار نیکی باشد که پایان گرفته است در حالی که من هنوز از ادای همه حقوق شما فراغت نیافته‌ام،می‌فرماید:«بسیار می‌شود که مردم ستودن افراد را،به جهت تلاشهایشان (در ادای حقوق)شیرین می‌شمرند(ممکن است این امر برای شما ایرادی

نداشته باشد،ولی من از شما می‌خواهم که)مرا با سخنان زیبای خود به جهت اینکه در برابر خداوند و نزد شما از ترس مسئولیّت الهی حقوقتان را ادا کرده‌ام نستایید(چرا که)هنوز از ادای آنها به طور کامل فراغت نیافته‌ام و واجباتی که بر عهده دارم کاملا به مرحله اجرا در نیامده است»؛ (و ربّما استحلی النّاس الثّناء بعد البلاء،فلا تثنوا علیّ بجمیل ثناء،لإخراجی نفسی إلی اللّه سبحانه و إلیکم من التّقیّة فی حقوق لم أفرغ من أدائها،و فرائض لابدّ من إمضائها) .

در نسخه موجود در متن بالا «و إلیکم من التّقیّة» آمده است که اشاره به خداترسی امام علیه السّلام در طریق ادای حقوق مردم است؛ولی در بعضی از نسخ نهج البلاغه و همچنین در متن کافی«بقیّه»آمده است که مفهومش این است:

هنوز بقایایی از حقوق شما بر من باقی مانده که باید در ادای آن بکوشم.

امام علیه السّلام در این عبارت نهایت بزرگواری خود را نشان داده،از یک‌سو بی‌اعتنایی به ثناخوانی و از سوی دیگر نهایت خضوع در برابر پروردگار و از سوی سوم،اعتراف به عدم ادای حقوق به طور کامل را بیان می‌کند،چیزی که در کمتر پیشوایی در طول تاریخ می‌توان یافت.

نکته‌ها

1-مدح و ثناخوانی

مدح و تمجید و ثناخوانی نسبت به دیگران بر دو گونه است:گونه‌ای از آن مثبت و سازنده و سبب دلگرمی خادمان و یأس خائنان و پیشرفت جامعه است.

بخش دیگری سبب تخریب و عقب افتادگی و تقویت شوکت ظالمان است.

قسم اوّل دارای سه شرط است:نخست اینکه«مدح من یستحقّ المدح؛آن کس که سزاوار مدح و ثناست،مدح و ستایش شود».شرط دوم این است که مدح از حدّ تجاوز نکند.شرط سوم اینکه هدف گوینده تقرّب به شخص ممدوح و

رسیدن به منافعی نامشروع خود نباشد.

در روایتی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می‌خوانیم:«إذا مدح الفاجر اهتزّ العرش و غضب الرّبّ؛هرگاه شخص فاجر مدح و ستایش شود،عرش خدا به لرزه در می‌آید و خداوند غضب می‌کند». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری آمده است:«الثّناء بأکثر من الاستحقاق ملق والتّقصیر عن الاستحقاق عیّ أو حسد؛مدح و ستایش بیش از استحقاق تملّق است و کمتر از آن ناتوانی(در ادای سخن)است یا حسد». ⁽²⁾

این نکته را نیز نباید از نظر دور داشت که باید ظرفیت شخص ممدوح در نظر گرفته شود؛مبادا مدح و ستایش سبب غرور او گردد و از مسیر حق منحرف شود،همان‌گونه که در جمله دیگری از کلمات قصار مولا می‌خوانیم:«ربّ مفتون بحسن القول فیه؛چه بسیار اشخاصی که به واسطه مدح و تمجید،گرفتار فریب و فتنه می‌شوند». ⁽³⁾

بی‌شک در صورتی که همه این جهات در نظر گرفته شود،مدح و ستایش نشانه قدردانی و حق‌شناسی و سبب تشویق نیکوکاران و صالحان می‌شود.

در دنیای امروز نیز جلسات فراوانی برای نکوداشت خادمان پرسابقه جامعه، عالمان بزرگ و نیکوکاران ممتاز گرفته می‌شود و هر سال سعی می‌کنند به نویسندگان بهترین کتاب سال،کارگران و کشاورزان نمونه و یا پیام‌آوران صلح و دوستی در جهان،جوایزی اهدا و از آنان قدردانی کنند که اگر رنگ و بوی سیاسی پیدا نکند و روابط بر ضوابط حاکم نگردد و آن شرط سوم که در بالا به آن اشاره شد؛یعنی حسن نیّت کارگردانان حفظ گردد،به یقین آثار بسیار ارزنده‌ای دارد.

ولی نوع دوم،درست در مقابل آن است؛یعنی هنگامی که افراد نالایق،مورد مدح و تمجید قرار گیرند و یا افراد لایق،بیش از حدّ،ثناخوانی شوند و یا عوامل سیاسی و حبّ و بغضها و منافع شخصی،انگیزه این کار می‌شود،بدکاران تشویق می‌شوند و افراد فاضل،لایق و نیکوکار مأیوس می‌گردند؛متملّقان یکّه‌تاز میدان اجتماع می‌شوند و صادقان منزوی می‌گردند.

در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السّلام می‌خوانیم:«إیّاک و الملق فإنّ الملق لیس من خلائق الایمان؛از تملّق بپرهیز که با ایمان سازگار نیست». ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله آمده است:«أحثوا فی وجوه المدّاحین التّراب؛به صورت مداحان(متملّق)خاک بپاشید». ⁽²⁾

آخرین نکته‌ای که در این بیان فشرده ذکر آن را لازم می‌دانیم این است که گاه مدح و ستایش جنبه مثبت دارد و واجد همه شرایط بالاست؛ولی آثار نامطلوبی در افکار عمومی ایجاد می‌کند و ممدوح،متّهم به دوست داشتن ثناخوانی می‌شود که در اینجا نیز از آن باید اجتناب کرد و آنچه در خطبه بالا آمده،بیشتر از همین قبیل است.

2-زیانهای تملّق‌گویی

همان‌گونه که اشاره شد معنای تملّق،مدح و ثنای بیش از حدّ و گزافه‌گویی درباره فضایل افراد برای تقرّب جستن به آنها و استفاده از مواهب مادّی آنان است حتی ذکر اوصاف برجسته واقعی یک شخص بدون اشاره به نقاط ضعف، آن هم نوعی تملّق محسوب می‌شود و گاه از این فراتر می‌رود و تملّق‌گویان نقاط ضعف را در لباس نقاط قوت بیان می‌کنند.تملّق‌گویی بیشتر درباره ارباب

قدرت است و خطر بسیار بزرگی برای ولات و زمامداران و مدیران محسوب می‌شود،زیرا نخستین شرط مدیریت آگاه بودن از واقعیّات مربوط به حوزه مدیریت است و متملّقان بر روی واقعیّتها پرده می‌افکنند و مشکلات را از نظر مدیران و زمامداران می‌پوشانند و از این طریق مفاسد بی‌شماری به بار می‌آورند.

عجیب این است که زمامداران نالایق و گمراه نیز غالبا متملّقان را تشویق می‌کنند،از حق‌گویی ناراحت می‌شوند و از تملّق متملّقان احساس آرامشی کاذب و دردآفرین.

امیر مؤمنان علی علیه السّلام تملّق را بدترین درد یا درد بی‌درمان شمرده می‌فرماید:

«أدوی الداء الصلف؛بدترین درد تملّق‌گویی است» ⁽¹⁾(یکی از معانی صلف تملّق گویی و دیگری خودستایی است).

در سخن دیگری می‌فرماید:«إنّما یحبّک من لا یتملّقک؛دوستان واقعی تو کسانی هستند که به تو تملّق نمی‌گویند». ⁽²⁾

نیز می‌فرماید:«لیس الملق من خلق الأنبیاء؛تملّق از اخلاق انبیا نیست». ⁽³⁾

این سخن را نیز نباید فراموش کرد که تملّق گاهی به صورت مستقیم و گاه غیرمستقیم،گاه با نثر و گاه با شعر و گاهی با عمل،اجرا می‌شود و آثار زیانبار همه یکسان است.

بخش پنجم

اشاره

فلا تکلّمونی بما تکلّم به الجبابرة،ولا تتحفّظوا منّی بما یتحفّظ به عند أهل البادرة،ولا تخالطونی بالمصانعة،ولا تظنّوا بی استثقالا فی حقّ قیل لی،ولا التماس إعظام لنفسی،فإنّه من استثقل الحقّ أن یقال له أو العدل أن یعرض علیه،کان العمل بهما أثقل علیه.فلا تکفّوا عن مقالة بحقّ،أو مشورة بعدل،فإنّی لست فی نفسی بفوق أن أخطیء،ولا آمن ذلک من فعلی،إلاّ أن یکفی اللّه من نفسی ما هو أملک به منّی،فإنّما أنا و أنتم عبید مملوکون لربّ لاربّ غیره؛یملک منّا ما لا نملک من أنفسنا،و أخرجنا ممّا کنّا فیه إلی ما صلحنا علیه،فأبدلنا بعد الضّلالة بالهدی،و أعطانا البصیرة بعد العمّی.

ترجمه

با من آن‌گونه که با زمامداران ستمگر سخن گفته می‌شود،سخن نگویید و آن‌گونه که مردم خود را در برابر حاکمان تندخو و جبّار حفظ می‌کنند محدود نسازید و به طور تصنّعی و منافقانه با من رفتار نکنید.هرگز درباره من گمان مبرید که درباره حقی که به من پیشنهاد می‌کنید کوتاهی کنم(یا ناراحت شوم)و هرگز خیال نکنید من در پی بزرگ ساختن خویشتنم،زیرا کسی که شنیدن حق یا پیشنهاد عدالت به او برایش سنگین باشد عمل به آن دو،برای او سخت‌تر و سنگین‌تر است،بنابراین از گفتن سخن حقّ یا مشورت عادلانه،خودداری نکنید،زیرا من(به عنوان یک انسان و نه به عنوان یک امام معصوم)خود را بالاتر از آن نمی‌دانم که اشتباه کنم و از خطا در کارهایم ایمن نیستم مگر اینکه

خداوندی که از من قادرتر است مرا از خطا حفظ کند.به یقین من و شما بندگان و مملوک پروردگاری هستیم که جز او پروردگاری نیست و آنچنان در وجود ما تصرّف دارد که ما آن‌گونه،قدرت تصرف در خویش را نداریم.او ما را از آنچه در آن بودیم به سوی صلاح و رستگاری راهنمایی کرد،ضلالت را به هدایت تبدیل نمود و بینایی را بعد از کوردلی به ما عطا فرمود.

شرح و تفسیر: در برابر من نه غلق نه چاپلوسی!

در برابر من نه غلق نه چاپلوسی!

همان گونه که قبلا اشاره شد بخش مهمی از این خطبه ناظر به بیان حقوق والی و رعیت است و بعد از آن‌که یکی از حاضران برخاست و در یک ثنای جمیل،آن حضرت را ستود،امام علیه السّلام مسیر خطبه را به بخش خاصی از حقوق والی و رعیت هدایت کرد و آن،ترک مدح و ثناخوانی برای ولات و زمامداران بود.سپس در این بخش که آخرین بخش خطبه است به یکی دیگر از آفات زمامداران و مردم می‌پردازد و آن اینکه رابطه آنها با یکدیگر رابطه تملّق و چاپلوسی و کتمان حقایق تلخ به جهت ناخوشایند بودن آن و ترک انتقاد سالم و سازنده است،می‌فرماید:«با من آن‌گونه که با زمامداران ستمگر سخن گفته می‌شود سخن نگویید و آن‌گونه که مردم خود را در برابر حاکمان تندخو و جبّار حفظ می‌کنند محدود نسازید و به طور تصنّعی و منافقانه با من رفتار نکنید»؛ (فلا تکلّمونی بما تکلّم به الجبابرة،ولا تتحفّظوا منّی بما یتحفّظ به عند أهل البادرة ⁽¹⁾، ولا تخالطونی بالمصانعة) .

اشاره به اینکه افراد عادی هنگامی که در برابر زمامداران جبّار قرار می‌گیرند،

شخصیت واقعی خود را پنهان می‌سازند و از هرگونه نقد و شکایت و ایراد خودداری می‌کنند،مبادا مورد خشم آنها قرار گیرند و به عکس با مدّاحی و چاپلوسی و تملّق سعی دارند از شرّ آنها در امان بمانند و به همین دلیل هرگز رخدادهای واقعی جامعه برای آنها روشن نمی‌شود و همواره در چاه ضلالت و گمراهی و بی‌خبری گرفتارند.

امام علیه السّلام به همه مخاطبان خود اطمینان می‌دهد که در برابر حرف حساب و بیان مشکلات و انتقادها و شکایات هیچ مشکلی متوجّه آنها نخواهد شد،بلکه آزادند همه گفتنیها را در مسائل مربوط به حکومت و جامعه بگویند.

آری!این یکی از تفاوتهای بارز حاکمان عدل و جور است.در کتاب عقد الفرید می‌خوانیم هنگامی که هارون در مکّه بر منبر خطبه می‌خواند مردی برخواست و این آیه را تلاوت کرد:« «کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ» ⁽¹⁾هرگاه سخنی بگویید و عمل نکنید خشم عظیم خداوند را بر می‌انگیزد».هارون دستور داد یک‌صد تازیانه بر او زدند به‌گونه‌ای که شب تا به صبح ناله می‌کرد و می‌گفت:مردم مردم!در همان کتاب آمده است که ولید بن عبد الملک روز جمعه بر منبر بود تا خورشید به زردی گرایید(وقت نماز تنگ شد)مردی برخاست و گفت:وقت نماز در انتظار تو نیست(و خورشید تا پایان سخنرانی تو متوقف نمی‌شود)و خداوند تو را معذور نمی‌دارد!ولی گفت:راست گفتی؛ولی کسی که این سخن را می‌گوید نباید در اینجا باشد محافظان من کجا هستند که برخیزند و گردن او را بزنند. ⁽²⁾

این در حالی است که بارها در تاریخ زندگی امیر مؤمنان علی علیه السّلام دیده‌ایم که افراد منافقی همچون اشعث بن قیس و بعضی از خوارج،شدید اللّحن‌ترین

تعبیرات را در برابر آن حضرت داشته‌اند؛ولی آن حضرت هرگز متعرض آنها نشد.

سپس در ادامه همین سخن می‌فرماید:«هرگز درباره من گمان مبرید که درباره حقی که به من پیشنهاد می‌کنید کوتاهی کنم(یا ناراحت شوم)و هرگز خیال نکنید من در پی بزرگ ساختن خویشتنم،زیرا کسی که شنیدن حق یا پیشنهاد عدالت به او برایش سنگین باشد عمل به آن‌دو برای او سخت‌تر و سنگین‌تر است»؛ (ولا تظنّوا بی استثقالا فی حقّ قیل لی،ولا التماس إعظام لنفسی،فإنّه من استثقل الحقّ أن یقال له أو العدل أن یعرض علیه،کان العمل بهما أثقل علیه) .

اشاره به اینکه آنها که توان شنیدن انتقاد را ندارند از انجام اصلاحات ناتوان‌ترند و بنابراین هر روز در ظلم و فساد بیشتر فرومی‌روند.

آنگاه امام علیه السّلام در تأکید این سخن،همه مخاطبان خود را به بیان صریح حق و ذکر مشکلات فردی و اجتماعی و تأکید بر عدالت اجتماعی تشویق می‌کند و می‌فرماید:«با توجّه به آنچه بیان کردم از گفتن سخن حقّ یا مشورت عادلانه، خودداری نکنید،زیرا من(به عنوان یک انسان و نه به عنوان یک امام معصوم) خود را بالاتر از آن نمی‌دانم که اشتباه کنم و از خطا در کارهایم ایمن نیستم مگر اینکه خداوندی که از من قادرتر است مرا از خطا حفظ کند»؛ (فلا تکفّوا عن مقالة بحقّ،أو مشورة بعدل،فإنّی لست فی نفسی بفوق أن أخطیء،ولا آمن ذلک من فعلی،إلاّ أن یکفی اللّه من نفسی ما هو أملک به منّی) .

جمله «فإنّی لست فی نفسی بفوق أن أخطیء» دستاویز بعضی از مخالفان عصمت ائمه شده و سر و صدای زیادی درباره آن به راه انداخته‌اند.در حالی که جمله «إلاّ أن یکفی اللّه من نفسی» آن را به خوبی تفسیر می‌کند،زیرا مفهوم جمله اوّل این است که من به عنوان یک انسان،ایمن از خطا نیستم و مفهوم جمله دوم این است که به عنوان حفظ و حمایت الهی وضع دیگری دارم شبیه آنچه قرآن مجید درباره یوسف بیان کرده است،می‌فرماید:« «وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأی بُرْهانَ رَبِّهِ» »؛آن زن(زلیخا)قصد او کرد و او نیز-اگر برهان پروردگار را نمی‌دید-قصد می‌نمود». ⁽¹⁾

اشاره به اینکه یوسف به عنوان یک انسان بیم این می‌رفت که آلوده هوا و هوس همسر عزیز مصر شود؛ولی مشاهده برهان ربّ که اشاره به مقام عصمت و معرفت بالای یوسف نسبت به پروردگار است،او را نگه داشت.

اضافه بر این امیر مؤمنان علی علیه السّلام در مقام تعلیم و تربیت اصحاب خویش است و به آنها می‌آموزد که در هر شرایطی باشید احتمال خطا درباره خود بدهید؛ ولی از روی تواضع،خود را هم در زمره آنها قرار می‌دهد.به هر حال نباید این جمله را در برابر آن همه دلایلی که بر مقام عصمت پیامبر و امام است بهانه و دستاویز قرار داد.

در حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می‌خوانیم:«ما منکم من أحد إلاّ و له شیطان-قیل و لا انت یا رسول اللّه؟قال:-و لا أنا إلاّ أنّ اللّه تعالی أعاننی علیه فأسلم؛هیچ‌یک از شما نیست مگر اینکه شیطانی دارد،کسی عرض کرد:همچنین شما ای رسول خدا؟فرمود:آری همچنین من؛ولی خداوند متعال مرا یاری کرد و شیطانم تسلیم من شد(و من به تأیید الهی از شرّ او در امانم)». ⁽²⁾

شاهد گویای دیگری درباره آنچه گفتیم سخنی است که خود امام علیه السّلام در اواخر خطبه 97 بیان کرده،می‌فرماید: «و إنّی لعلی بیّنة من ربّی و منهاج من نبیّی و إنّی لعلی الطّریق الواضح ألقطه لقطا ؛من نشانه روشنی از پروردگارم دارم و بر طریق واضح پیامبرم گام برمی‌دارم و در راهی آشکار با هوشیاری و دقت به پیش می‌روم».

طبق این بیان امام تأکید می‌کند که او با حمایت پروردگار،همیشه راه درست

می‌پیماید و خطایی در کار او نیست.

آنگاه امام علیه السّلام در تکمیل و تأیید گفتار بالا می‌فرماید:«به یقین من و شما بندگان و مملوک پروردگاری هستیم که جز او پروردگاری نیست و آنچنان در وجود ما تصرّف دارد که ما آن‌گونه،قدرت تصرف در خویش را نداریم.او ما را از آنچه در آن بودیم به سوی صلاح و رستگاری راهنمایی کرد،ضلالت را به هدایت تبدیل نمود،و بینایی را بعد از کوردلی به ما عطا فرمود»؛ (فإنّما أنّا و أنتم عبید مملوکون لربّ لاربّ غیره؛یملک منّا ما لا نملک من أنفسنا،و أخرجنا ممّا کنّا فیه إلی ما صلحنا علیه،فأبدلنا بعد الضّلالة بالهدی،و أعطانا البصیرة بعد العمی) .

همان‌گونه که اشاره شد،روایت کافی در مورد این خطبه مشروح‌تر از آن است که در نهج البلاغه آمده و مرحوم سیّد رضی در واقع گزینشی از بخشهای این خطبه را داشته است.

در بخشی از روایت کافی می‌خوانیم:«آن مرد که مدح و ستایش بلیغی از علی علیه السّلام کرد و امام به او پاسخ داد(و گفته می‌شود حضرت خضر بوده،زیرا بعدا کسی او را نیافت)در ادامه سخنانش در حالی که بغض گلویش را گرفته بود و گریه مجال سخن گفتن را به او نمی‌داد،خطاب به امام چنین گفت:«ای تربیت کننده بندگان خدا و ای آرام‌بخش شهرها!کجا سخن ما می‌تواند بیانگر فضل تو باشد و توصیف ما کارهای برجسته تو را شرح دهد؟!چگونه می‌توانیم به حق ثنای تو برسیم یا اعمال برجسته تو را احصا کنیم؟!چگونه چنین چیزی ممکن است در حالی که نعمت خدا به وسیله تو بر ما جاری شد و اسباب خیر فراهم گشت؟!آیا تو پناهگاه درماندگان نبودی؟آیا تو با مخالفانت همچون برادر رفتار نکردی؟آری به وسیله تو و اهل بیتت خداوند عزّوجل ما را از خطرات رهایی بخشید و اموال غم و اندوه را فرونشاند...!». ⁽¹⁾

خطبۀ 217: در شکایت از قریش

اشاره

و من کلام له علیه السّلام فی التّظلم و التّشکی من قریش

از سخنان امام علیه السّلام است که در شکایت از قریش بیان کرده است. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

همان‌گونه که در بیان سند خطبه اشاره شد،این خطبه و خطبه 172 و خطبه 26 در قسمتهای مختلف باهم مشترکند و به نظر می‌رسد بخشهایی از نامه‌ای باشد که امام علیه السّلام در اواخر دوران حکومت خود در پاسخ سؤال جمعی از

دوستانش مرقوم داشت،زیرا گروهی اصرار داشتند که آن حضرت نظر خود را درباره حوادث بعد از رحلت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و دوران خلفا بیان فرماید.امام علیه السّلام با اصرار آنها این نامه را نوشت و دستور داد برای مردم بخوانند تا مخالفان نتوانند حقایق را لوث کنند و تاریخ را تحریف نمایند.

امام علیه السّلام در این خطبه عمدتا به دو نکته اشاره می‌کند:نخست اینکه به خداوند از قریش شکایت می‌برد که آنها در پایمال کردن حقوق آن حضرت،متّفق شدند و با صراحت گفتند:باید از حق خود در امر خلافت چشم‌پوشی کنی!

دیگر اینکه امام علیه السّلام علّت عدم قیام خود را برای گرفتن حق،شرح می‌دهد که من یار و یاورانی برای این امر نیافتم و جان خانواده خودم را در خطر دیدم.

اللّهمّ إنّی أستعدیک علی قریش و من أعانهم؛فإنّهم قد قطعوا رحمی و أکفؤوا إنّائی،و أجمعوا علی منازعتی حقّا کنت أولی به من غیری،و قالوا:

ألاّ إنّ فی الحقّ أن تأخذه،و فی الحقّ أن تمنّعه،فاصبر مغموما،أو مت متأسّفا.فنظرت فإذا لیس لی رافد،و لا ذابّ و لامساعد،إلاّ أهل بیتی؛ فضننت بهم عن المنیّة،فأغضیت علی القذی،و جرعت ریقی علی الشّجا، و صبرت من کظم الغیظ علی أمرّ من العلقم،و آلم للقلب من و خز الشّفار.

قال الشّریف رضی اللّه عنه:و قد مضی هذا الکلام فی أثناء خطبة متقدّمة،إلاّ أنّی ذکرته هاهنا لاختلاف الرّوایتین.

ترجمه

خداوندا من از قریش و کسانی که آنها را یاری کردند(تا خلافت را از مسیر اصلی منحرف سازند)به تو شکایت می‌آورم،آنها پیوند خویشاوندیم را قطع کردند و پیمانه حقم را واژگون ساختند و همگی برای مبارزه با من در مورد حقی که از همه به آن سزاوارتر بودم،همدست شدند و گفتند:ای علی!بدان پاره‌ای از حقوق را باید بگیری و پاره‌ای دیگر را باید از آن محروم شوی(و حق خلافت از نوع دوم است)اکنون یا با غم و اندوه بساز یا با تأسف بمیر!!من نگاه کردم(و جوانب کار را بررسی نمودم)دیدم نه پشتیبانی دارم نه مدافعی و نه یاوری جز اهل بیتم که راضی نبودم جانشان را به خطر بیفکنم،لذا چشمان پر از خاشاک خود را برهم نهادم و همچون کسی که استخوان در گلویش گیر کرده باشد آب دهان فروبردم و با خویشتن‌داری و فروبردن خشم در برابر چیزی که از حنظل تلخ‌تر و از تیزی تیغ و خنجر بر قلب دردناک‌تر بود شکیبایی کردم!

سیّد رضی رحمة اللّه علیه پس از پایان این خطبه می‌گوید:بخشی از این گفتار در اثنای خطبه(های)پیشین گذشت؛ولی من آن را بار دیگر در اینجا آوردم،زیرا این دو روایت باهم(از جهاتی)متفاوت بودند.

شرح و تفسیر: انواع ناملایمات را تحمل کردم

انواع ناملایمات را تحمل کردم

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه می‌فرماید:«خداوندا من از قریش و کسانی که آنها را یاری کردند(تا خلافت را از مسیر اصلی منحرف سازند)به تو شکایت می‌آورم،آنها پیوند خویشاوندیم را قطع کردند و پیمانه حقم را واژگون ساختند و همگی برای مبارزه با من در مورد حقی که از همه به آن سزاوارتر بودم، همدست شدند»؛ (اللّهمّ إنّی أستعدیک علی قریش و من أعانهم؛فإنّهم قد قطعوا رحمی و أکفؤوا ⁽¹⁾إنّائی،و أجمعوا علی منازعتی حقّا کنت أولی به من غیری) .

گرچه امام این سخن را در اواخر دوران حکومتش بیان فرمود؛ولی در میان مورّخان و مفسّران نهج البلاغه گفتگوست که سخن امام علیه السّلام ناظر به کدام زمان است؛آیا اشاره به داستان سقیفه و حوادث بعد از رحلت پیامبر است یا زمان شورای شش نفری عمر،یا دوران پیمان‌شکنی طلحه و زبیر و برافروختن آتش جنگ جمل است؟

از میان این احتمالات سه‌گانه،احتمال اوّل نزدیک‌تر به نظر می‌رسد.سپس احتمال دوم؛ولی احتمال سوم بسیار بعید است،زیرا شورش طلحه و زبیر اجتماع قریش برضدّ آن حضرت محسوب نمی‌شد.

جمله «أستعدیک» از ریشه«استعداء»به معنای یار طلبیدن یا شکایت پیش

کسی بردن است.

جمله «إنّهم قد قطعوا رحمی» ممکن است اشاره به این باشد که غاصبان خلافت تکیه بر خویشاوندی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می‌کردند در حالی که خویشاوندی امام از همه آنها نزدیک‌تر بود.

جمله «أکفؤوا إنائی» ممکن است اشاره به این باشد که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله این پیمانه را پر کرده بود و به دست امام داده بود و او را-که سزاوارترین مسلمانان به خلافت بود-بارها را معرفی فرموده بود؛ولی آنها این پیمانه آب حیات را به کلی واژگون کردند.

اینکه می‌فرماید:«من از همه سزاوارتر به این حق بودم»برای هر انسان منصفی با دلایل عقلی و نقلی ثابت شده است؛نه کسی علم آن حضرت را داشت و نه شجاعت،تقوا،زهد و کفایتش را.

ابن ابی الحدید در شرح خطبه 172 هنگام ذکر این جمله؛جمله‌های مشابه دیگری نقل می‌کند که همه آنها دلالت دارد بر اینکه علی علیه السّلام خلافت را حقّ مسلم خود می‌دانست و دیگران را غاصب این حق می‌شمرد.سپس اضافه می‌کند:«امامیّه و زیدیّه این جمله‌ها را مطابق ظاهرش تفسیر کرده‌اند و غیر علی علیه السّلام را لایق این مقام ندانسته‌اند»بعد تصریح می‌کند:«گرچه ظاهر این جمله‌ها همان است که آنها می‌گویند؛ولی ما باید آنها را مانند آیات متشابه قرآن بدانیم و بر ظاهر آن تکیه نکنیم» ⁽¹⁾.

این سخن عجیب،ناشی از نوعی تعصّب و ذهنیتهای نادرست است و معنای این سخن آن است که هرچه را مایل نبودیم بپذیریم،بگوییم جزء متشابهات است در حالی که متشابه آنجاست که سخنی ابهام و اجمال داشته باشد؛نه این‌گونه سخنان واضح و آشکار.

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن به منطق عجیب مخالفانش اشاره کرده، می‌فرماید:«و گفتند:(ای علی!بدان پاره‌ای از حقوق را باید بگیری و پاره‌ای دیگر را باید از آن محروم شوی)(و حق خلافت از نوع دوم است)اکنون یا با غم و اندوه بساز یا با تأسف بمیر»؛ (و قالوا:ألا إنّ فی الحقّ أن تأخذه،و فی الحقّ أن تمنعه،فاصبر مغموما،أو مت متأسّفا) .

این منطق به راستی منطق وحشتناکی است که انسان اعتراف کند بعضی از امور حق است؛ولی به حکم غلبه زورمندان باید از آن چشم‌پوشی کند و در نتیجه یا صبر و شکیبایی پیشه کند و یا از تأسّف بمیرد.این همان شعاری است که مستکبران جهان آشکارا یا پنهان می‌گویند:«الملک لمن غلب؛حکومت از آن کسی است که غلبه کند»باید از ابن ابی الحدید سؤال کرد که این جمله هم جزء متشابهات است که باید آن را تفسیر و تأویل کرد؟!

امام علیه السّلام در ادامه این سخن می‌افزاید:«من نگاه کردم(و جوانب کار را بررسی نمودم)دیدم نه پشتیبانی دارم نه مدافعی و نه یاوری جز اهل بیتم که راضی نبودم جانشان را به خطر بیفکنم»؛ (فنظرت فإذا لیس لی رافد ⁽¹⁾،و لا ذابّ و لا مساعد،إلاّ أهل بیتی؛فضننت ⁽²⁾بهم عن المنیّة) .

این تعبیر نشان می‌دهد که توده‌های مردم جذب حکومت وقت شده بودند گروهی از ترس،گروهی از روی طمع یا به سبب کینه‌های دیرین در جنگهای اسلامی و گروه دیگری از روی غفلت و خوش‌باوری.بدیهی است در چنین شرایطی امام نمی‌توانست برای تشکیل حکومت عدل اسلامی که دنباله حکومت پیامبر اکرم بود قیام کند.

از این‌رو در ادامه این سخن می‌فرماید:«لذا چشمان پر از خاشاک خود را

بر هم نهادم و همچون کسی که استخوان در گلویش گیر کرده باشد آب دهان فرو بردم و با خویشتن‌داری و فروبردن خشم در برابر چیزی که از حنظل تلخ‌تر و از تیزی تیغ و خنجر بر قلب دردناک‌تر بود شکیبایی کردم»؛ (فأغضیت علی القذی ⁽¹⁾،و جرعت ریقی علی الشّجا ⁽²⁾،و صبرت من کظم الغیظ علی أمرّ من العلقم ⁽³⁾،و آلم للقلب من وخز ⁽⁴⁾الشّفار ⁽⁵⁾) .

اشاره به اینکه هرگز نباید سکوت مرا در برابر آن اوضاع،دلیل بر رضا گرفت، بلکه من از انحرافها و کژیها که بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله در حکومت اسلامی به وجود آمد سخت رنج می‌بردم؛ولی چاره‌ای جز صبر و سکوت نداشتم.

*** سیّد رضی رحمة اللّه پس از پایان این خطبه می‌گوید:«بخشی از این گفتار در اثنای خطبه(های)پیشین گذشت؛ولی من آن را بار دیگر در اینجا آوردم،زیرا این دو روایت با هم(از جهاتی)متفاوت بودند»؛ (قال الشّریف رضی اللّه عنه:و قد مضی هذا الکلام فی أثناء خطبة متقدّمة،إلاّ أنّی ذکرته هاهنا لاختلاف الرّوایتین) .

خطبۀ 218: درباره کسانی که برای جنگ با امام به سوی بصره حرکت کردند

اشاره

و من کلام له علیه السّلام فی ذکر السّائرین إلی البصرة لحربه علیه السّلام

از سخنان امام علیه السّلام است درباره کسانی که برای جنگ با او به سوی بصره حرکت کردند. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

امام علیه السّلام در این عبارت کوتاه اشاره‌ای به جنایات متعدّد لشکر جمل که به اتفاق عایشه و طلحه و زبیر راهی بصره شدند تا بر امام بشورند،می‌فرماید.از جمله ایجاد نفاق و تفرقه در میان مردم بصره که همه یکپارچه بودند و دست بیعت به امام داده بودند.لشکر جمل بیت المال مسلمانها را غارت کردند و عمّال بیت المال را کنار زدند،جمعی از شیعیان امام را کشتند و با گروه دیگری به مقابله

برخاستند و آنها را نیز شهید کردند و مفاسدی را-که زیبنده هیچ مسلمانی نیست حتی کسی که در پایه ضعیفی از ایمان باشد-به بار آوردند.

فقدموا علی عمّالی و خزّان بیت مال المسلمین الّذی فی یدیّ،و علی أهل مصر،کلّهم فی طاعتی و علی بیعتی؛فشتّتوا کلمتهم،و أفسدوا علیّ جماعتهم،و وثبّوا علی شیعتی،فقتلوا طائفة منهم غدرا؛و طائفة عضّوا علی أسیافهم،فضاربوا بها حتّی لقوا اللّه صادقین.

ترجمه

آنها بر کارگزاران و خزانه‌داران بیت المال مسلمین که در اختیار من بود وارد شدند(آنان را کشتند و بیت المال را غارت کردند)و(خیانت بزرگ دیگر آنها این بود که)در شهری که تمام مردم آن در اطاعت و بیعت من بودند گام نهادند و وحدت آنها را به هم زدند و جمعیّت آنان را به زیان من به فساد کشاندند(و به شورش واداشتند و در جنایتی دیگر)بر شیعیان من حمله بردند؛گروهی را با خدعه و نیرنگ کشتند و گروه دیگری با شهامت دست به شمشیر بردند و(در برابر این جنایتکاران)جنگیدند تا خدا را صادقانه ملاقات کردند.

شرح و تفسیر: جنایات آتش افروزان جنگ جمل در بصره

جنایات آتش افروزان جنگ جمل در بصره

همان گونه که در شرح اسناد این کلام اشاره شد،این سخن در واقع بخشی از نامه مشروحی است که امام علیه السّلام برای ثبت در تاریخ و فراموش نشدن حوادث ناگوار بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بیان فرموده است.

امام علیه السّلام در این سخن کوتاه به جنایات بزرگ پیمان شکنانی که آتش جنگ جمل را برافروختند اشاره می‌کند و نخست می‌فرماید:«آنها بر کارگزاران و

خزانه‌داران بیت المال مسلمین که در اختیار من بود وارد شدند(آنان را کشتند و بیت المال را غارت کردند)؛ (فقدّموا علی عمّالی و خزّان مال بیت المسلمین الّذی فی یدیّ) .

سپس می‌افزاید:«(خیانت بزرگ دیگر آنها این بود که)در شهری که تمام مردم آن در اطاعت و بیعت من بودند گام نهادند و وحدت آنها را به هم زدند و جمعیّت آنان را به زیان من به فساد کشاندند(و به شورش واداشتند)»؛ (و علی أهل مصر،کلّهم فی طاعتی و علی بیعتی؛فشتّتوا کلمتهم،و أفسدوا علیّ جماعتهم) .

سپس به سومین خیانت بزرگ آنها اشاره کرده،می‌افزاید:«آنها بر شیعیان من حمله بردند؛گروهی را با خدعه و نیرنگ کشتند و گروه دیگری با شهامت دست به شمشیر بردند و(در برابر این مهاجمان خیانتکاران)جنگیدند تا خدا را صادقانه ملاقات کردند(شربت شهادت را نوشیدند و به لقاء اللّه پیوستند)»؛ (و وثبوا علی شیعتی،فقتلوا طائفة منهم غدرا؛و طائفة عضّوا ⁽¹⁾علی أسیافهم، فضاربوا بها حتّی لقوا اللّه صادقین) .

امام علیه السّلام در این بیان کوتاه و پرمعنا به سه جنایت روشن آنها اشاره فرمود:

غارت بیت المال،ایجاد نفاق و تفرقه میان مردم و کشتار گروهی بی‌گناه از مسلمانان پاکباز و صالح و صادق.

در حوادث جنگ جمل آمده است هنگامی که عایشه وارد بصره شد و دو گروه در مقابل هم ایستادند در حالی که شترسوار بود با صدای بلند فریاد زد ای مردم!کمتر سخن بگویید و خاموش شوید،مردم در برابر او خاموش شدند.

سپس او در سخنانی برای تحریک مردم بر جنگ چنین گفت:«بدانید عثمان

مظلوم کشته شد باید قاتلان او را پیدا کنید و آنها را به قتل برسانید.آنگاه مسئله خلافت را به صورت شورا در میان گروهی که عمر بن خطاب آنها را انتخاب کرده بود قرار دهید.کسانی که در خون عثمان شرکت داشتند در این شورا شرکت نکنند».

در این هنگام مردم به گفت‌وگو و نزاع برخاستند؛بعضی می‌گفتند:سخن همان است که عایشه می‌گوید و گروه دیگری می‌گفتند:عایشه را با مسئله خلافت چکار؟!او زنی است که(به حکم قرآن)باید در خانه خود بنشیند.در این هنگام فریاد از جمعیّت برخاست و به یکدیگر بدگویی کردند و با کفش و سنگ به جان هم افتادند و مردم به دوگروه تقسیم شدند گروهی با نماینده علی علیه السّلام عثمان بن حنیف همراه شدند و گروه دیگری با عایشه و اصحاب او. ⁽¹⁾

این همان چیزی است که امام علیه السّلام در مورد ایجاد نفاق و تفرقه میان مردمی که همه متحد بودند اشاره فرمود.

خطبۀ 219: در روز جنگ جمل وقتی کنار کشته طلحة بن عبد اللّه و عبد الرّحمن بن عتّاب بن اسید عبور کرد

اشاره

و من کلام له علیه السّلام لمّا مرّ بطلحة بن عبد اللّه و عبد الرّحمن بن عتّاب بن أسید و هما قتیلان یوم الجمل

از سخنان امام علیه السّلام است این سخن را هنگامی فرمود که در روز جنگ جمل از کنار کشته طلحة بن عبد اللّه و عبد الرّحمن بن عتّاب بن اسید عبور کرد. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

این سخن کوتاه که مرحوم سیّد رضی آن را از سخن مشروح‌تری گزینش کرده،در واقع سه نکته را بیان می‌کند:یکی اظهار تأسّف امام نسبت به قتل طلحه که نمی‌بایست با آن همه سوابقی که در اسلام داشت این مسیر غلط را می‌پیمود و سرانجام در قیامی شیطانی کشته می‌شد و در زیر این آسمان غریبانه می‌افتاد.

دیگر اینکه سردمداران جنگ جمل که خازنان بیت المال بصره و شیعیان امام

را کشته بودند سرانجام به مجازات خود رسیدند.

و سوم اینکه آنها(و امثال آنان)سودای چیزی را در سر داشتند که اهلیّت آن را نداشتند.

لقد أصبح أبو محمّد بهذا المکان غریبا!أما و اللّه لقد کنت أکره أن تکون قریش قتلی تحت بطون الکواکب!أدرکت و تری من بنی عبد مناف،و أفلتتنی أعیان بنی جمح،لقد أتلعوا أعناقهم إلی أمر لم یکونوا أهله فوقصوا دونه!

ترجمه

ابو محمد(طلحه)در این مکان،غریب مانده است(و جسد بی‌جانش در وسط بیابان افتاده)بدانید به خدا قسم،من خوش نداشتم که اجساد قریش (پیشگامان)در زیر این آسمان بر روی زمین افتاده باشد(ولی جاه‌طلبی و پیمان‌شکنی آنها کارشان را به اینجا رساند)من سزای«بنی عبد مناف»را دادم(و خون شیعیانم را که به هنگام ورود به بصره و غارت بیت المال ریخته بودند، قصاص کردم)ولی رؤسای قبیله«بنی جمح»از دست من گریختند،آنها به سوی امری گردن کشیده بودند که اهلیّت آن را نداشتند و پیش از آنکه به آن برسند گردنهایشان شکسته شد!

شرح و تفسیر: صحنه‌ای دردناک بعد از جنگ جمل

صحنه‌ای دردناک بعد از جنگ جمل

همان گونه که گذشت،امام علیه السّلام این سخن را هنگامی گفت که بعد از پایان جنگ جمل از کنار جسد طلحة بن عبد اللّه و عبد الرّحمن بن عتّاب که غریبانه به روی خاک افتاده بودند گذشت.

طلحة بن عبد اللّه همان طلحه،صحابی معروف پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله است که بعد از

کشته شدن عثمان با امام بیعت کرد ولی هنگامی که انتظارات او برای رسیدن به حکومت در بخشی از کشور اسلام برآورده نشد پرچم مخالفت را برافراشت و با زبیر و عایشه هم دست شد و آتش جنگ جمل را برافروخت و خود نیز در آن آتش سوخت.

عبد الرّحمن بن عتّاب از صحابه نبود؛ولی از تابعان به حساب می‌آمد.پدرش عتّاب از کسانی بود که در فتح مکّه مسلمان شد و پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله فرمانداری سرزمین مکّه را به او سپرد.عتّاب در آن زمان حدود بیست و دو سال داشت و پیامبر به او فرمود:«اگر کسی را از تو لایق‌تر برای این کار می‌دانستم او را بر می‌گزیدم»و این امر تا زمان ابوبکر نیز ادامه یافت و اتفاقا او و ابوبکر هردو در یک روز از دنیا رفتند.ولی متأسّفانه فرزندش عبد الرّحمن با آن سابقه درخشان پدر،از مسیر حق منحرف شد و آلت دست طلحه و زبیر برای رسیدن به خواسته‌های نامشروع آنها شد و سرانجام در جنگ جمل کشته شد و بدن بی‌جانش در کنار جسم بی‌جان طلحه در وسط بیابان افتاد.

بعضی گفته‌اند:هنگامی که عبد الرّحمن بن عتّاب در جنگ جمل کشته شد، عقابی کف دست او را با خود برداشت و در سرزمین یمّامه افکند و مردم آنجا از انگشتری که در انگشت او بود(و نامش بر او حکّ شده بود)از ماجرا باخبر شدند.

به هر حال امام علیه السّلام در آغاز این خطبه اظهار تأسف از کشته شدن طلحه می‌کند و می‌گوید:«ابو محمد(طلحه)در این مکان غریب مانده است و جسد بی‌جانش در وسط بیابان افتاده»؛ (لقد أصبح أبو محمّد بهذا المکان غریبا!) .

تعبیر به ابو محمد که نشانه یک نوع احترام است و تأسف بر غربت او برای آن است که طلحه سوابق خوبی در اسلام داشت و از یاران برجسته پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و از مدافعان سرسخت اسلام بود؛ولی متأسّفانه جاه‌طلبی و حب مقام و حسادت

او را بر آن داشت که جنگ خونینی برضدّ خلیفه مسلمانان که هم از سوی خدا منصوب بود و هم مردم با او بیعت کرده بودند،به راه اندازد که بیش از هفده‌هزار نفر از مسلمانان در آن کشته شوند.

سپس در ادامه سخن می‌افزاید:«بدانید به خدا قسم،من خوش نداشتم که اجساد قریش در زیر این آسمان بر روی زمین افتاده باشد»؛ (أمّا و اللّه لقد کنت أکراه أن تکون قریش قتلی تحت بطون الکواکب!) .

درست است که طلحه و زبیر و مانند آنان،مستحقّ این مجازات بودند و آتشی افروختند که خود نیز در آن سوختند ولی امام علیه السّلام با مهر و محبّت و عاطفه خاص خود و با در نظر گرفتن سوابق ایشان،اظهار ناراحتی می‌کند که ای کاش در این راه خطا گام نمی‌نهادند و گرفتار این عاقبت اسفناک نمی‌شدند.همه اولیاء اللّه، انبیا و اوصیا ترجیح می‌دهند که خطاکاران و حتی جنایتکاران بزرگ،دست از خطا و جنایت بکشند و به صفوف اهل ایمان و صالحان بپیوندند.

آنگاه در ادامه این سخن می‌فرماید:«من سزای«بنی عبد مناف»را دادم(و خون شیعیانم را که به هنگام ورود به بصره و غارت بیت المال ریخته بودند، قصاص کردم)ولی رؤسای قبیله بنی جمح از دست من گریختند»؛ (أدرکت و تری ⁽¹⁾من بنی عبد مناف،و أفلتتنی ⁽²⁾أعیان بنی جمح) .

در اینکه منظور از«بنی عبد مناف»در اینجا چه اشخاصی هستند،میان مفسّران نهج البلاغه گفت و گو است؛بعضی گفته‌اند منظور طلحه و زبیر و عبد الرّحمن است که در بالا اشاره شد.

ابن ابی الحدید در اینجا ایراد کرده که طلحه و زبیر از بنی عبد مناف نبودند و

دیگران پاسخ گفته‌اند که آنها اگرچه از طرف پدر به عبد مناف نمی‌رسیدند؛ولی از طرف مادر از عبد مناف بودند.

مرحوم علاّمه شوشتری در شرح نهج البلاغه خود براین سخن از دو جهت خرده می‌گیرد:نخست اینکه انتساب به قبایل در میان عرب معمولا از طرف پدر است؛نه مادر و دیگر اینکه مادر زبیر اگرچه صفیه دختر عبد المطّلب بود و نسب او به عبد مناف منتهی می‌شود؛ولی مادر طلحه زنی از یمن بود.علاّمه شوشتری بعد از ذکر این دو ایراد،توضیح نداده است که منظور از بنی عبد مناف چه اشخاصی هستند.

ممکن است علاوه بر عبد الرّحمن گروهی از بنی عبد مناف در لشکر جمل بوده‌اند که جنایاتی را مرتکب و سرانجام کشته شده‌اند؛ولی نام آنها به واسطه عدم شهرت در تاریخ نیامده است.

بنی جمح طایفه‌ای از قریش بودند که آنها نیز در سپاه جمل،شرکت کرده بودند؛ولی هنگامی که جنگ را به زیان خود دیدند پا به فرار گذاشتند و تنها دو نفر از آنها کشته شد.

سرانجام در پایان این سخن می‌فرماید:«آنها به سوی امری گردن کشیده بودند که اهلیّت آن را نداشتند و پیش از آنکه به آن برسند گردنهایشان شکسته شد»؛ (لقد أتلعوا ⁽¹⁾أعناقهم إلی أمر لم یکونوا أهله فؤقصوا ⁽²⁾دونه!) .

این سخن،اشاره به طلحه و زبیر و مانند آنهاست که با وجود امام علیه السّلام هرگز اهلیّت خلافت پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و اله را نداشتند و حتّی بدون حضور امام علیه السّلام نیز شایسته این امر نبودند،چرا که جاه‌طلبی و دنیاپرستی مانع شایستگی برای رهبری امت اسلام است.

نکته‌ها

1-حبّ دنیا و عواقب شوم آن

طلحه و زبیر از پیشگامان اسلام بودند و در جنگهای اسلامی شجاعانه از پیامبر و اسلام دفاع کردند.موقعیت آنها بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نیز موقعیت ممتازی بود تا آنجا که عمر نتوانست در شورای شش نفره خود برای انتخاب خلیفه پس از خویش آنها را کنار بگذارد؛ولی حبّ جاه و مقام و علاقه به دنیا آنها را از مسیر حق خارج ساخت و هردو تغییر چهره دادند و به صفوف منافقان پیوستند.

از یک‌سو به غارت بیت المال مسلمانان در بصره و کشتن حافظان بیت المال دست زدند و از آن برای آتش‌افروزی جنگ در میان مسلمانان استفاده کردند.

از سوی دیگر آتش جنگ خونین جمل را برافروختند که گروه زیادی از مسلمین-همان‌گونه که اشاره کردیم بیش از هفده هزار نفر-را به خاک و خون کشیدند و پایه جنگ داخلی را در اسلام بنا نهادند.

از سوی سوم،همسر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله را از خانه بیرون کشیدند و آلت دست هوسهای سیاسی خود ساختند و به این ترتیب حرمت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله را هتک نمودند.

از سوی چهارم،هردو،جان خود را در این راه از دست دادند و به خواسته‌های نفسانی خویش نرسیدند و به یقین،پرونده تاریک آنها در قیامت، بزرگ‌ترین مایه گرفتاری آنهاست.

اینها همه نتایج آن جاه‌طلبی و حبّ دنیاست،همان چیزی که همه انبیاء و اولیا آن را سرچشمه همه گناهان شمرده‌اند و فرموده‌اند:«حبّ الدّنیا رأس کلّ خطیئة». ⁽¹⁾

امام علیه السّلام در سخن کوتاهی که طبق روایت مرحوم شیخ مفید بعد از جنگ جمل بیان فرمود،این حقیقت را به روشنی بیان کرده است.ابن ابی الحدید در

شرح نهج البلاغه خود در داستان جنگ جمل می‌نویسد:«پس از پایان جنگ هنگامی که امام علیه السّلام کنار کشته طلحه آمد فرمود او را بنشانید،او را نشاندند، فرمود:«لقد کان لک قدم لو نفعک و لکنّ الشّیطان أضلّک فأزّلک فعجّلک إلی النّار؛ تو گام برجسته‌ای در اسلام داشتی ای کاش از آن بهره می‌گرفتی؛ولی شیطان تو را گمراه ساخت و به لغزش واداشت و به سرعت به سوی آتش دوزخ فرستاد». ⁽¹⁾

2-شایستگی شرط اوّل هر کار است

امام علیه السّلام در جمله کوتاهی در پایان گفتار بالا می‌فرماید:گروهی برای رسیدن به حکومت اسلامی گردن کشیدند؛ولی چون شایسته آن نبودند گردنهایشان شکست.اشاره به اینکه هر کار و هر برنامه‌ای به لیاقت و شایستگی نیاز دارد تنها علاقه به چیزی سبب وصول به آن نمی‌شود و هرگز به گزاف نمی‌توان تکیه بر جای بزرگان زد مگر آنکه انسان اسباب بزرگی را از قبل آماده سازد.

درست است که گروهی بدون فراهم ساختن این اسباب،تکیه برجای بزرگان زدند؛ولی سرانجام بر اثر سوء مدیریت با شکست مواجه شدند و ناکام گشتند.

خطبۀ 220: در بیان اوصاف پوینده راه خدا

اشاره

و من کلام له علیه السّلام فی وصف السّالک الطّریق إلی اللّه سبحانه

از سخنان امام علیه السّلام است که در بیان اوصاف پوینده راه خدا گفته است. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

همان‌گونه که از عنوان خطبه روشن شد امام علیه السّلام در این کلام با عباراتی کوتاه و گویا به معرفی سالک الی اللّه و پوینده راه خدا پرداخته و رمز موفقیّت او را در احیای عقل و از میان بردن هوا و هوسهای سرکش نفسانی شمرده و تصریح می‌کند که در پرتو این کار برقی پر نور از عنایات حق بر او می‌درخشد؛مسیر را روشن می‌سازد و او را به مقام نفس مطمئنّه و رضایت پروردگار می‌رساند.

قد أحیا عقله،و أمات نفسه،حتّی دقّ جلیله،و لطف غلیظه،و برق له لامع کثیر البرق،فأبان له الطّریق،و سلک به السّبیل،و تدافعته الأبواب إلی باب السّلامة،و دار الإقامة،و ثبّت رجلاه بطمأنینة بدنه فی قرار الأمن و الرّاحة،بما استعمل قلبه،و أرضی ربّه.

ترجمه

او(سالک الی اللّه)عقلش را زنده کرده و شهواتش را میرانده است،تا آنجا که جسمش لاغر شده،و خشونت اخلاقش به لطافت مبدّل گشته است و برقی پر نور برای او می‌درخشد،راه را برای او روشن می‌سازد و او را به مسیر حق (سلوک الی اللّه)می‌برد،او(در این مسیر)پیوسته از دری به در دیگر منتقل می‌شود تا به دروازه سلامت سرای جاودانی راه یابد،گامهای او همراه با آرامش بدنش در جایگاه امن و راحت ثابت می‌گردد،اینها همه به خاطر آن است که عقلش را بکار گرفته و پروردگار خویش را راضی ساخته است.

شرح و تفسیر: پوینده راه حق

پوینده راه حق

امام علیه السّلام در این گفتار پرمعنا در واقع یک دوره عرفان اسلامی را در قالب عباراتی کوتاه ریخته و شرایط سیر و سلوک الی اللّه و نتایج و مقامات آن را بر می‌شمرد؛نخست می‌فرماید:«او عقلش را زنده کرده و شهواتش را میرانده است،تا آنجا که جسمش لاغر شده،و خشونت اخلاقش به لطافت مبدّل شده

است»؛ (قد أحیا عقله،و أمات نفسه،حتّی دقّ جلیله، ⁽¹⁾،و لطف غلیظه ⁽²⁾) .

احیای عقل اشاره به بهره گرفتن از استدلالات عقلی برای تکامل ایمان و حسن و قبح عقلی برای تکامل فضایل اخلاقی است و به این ترتیب،واژه عقل در اینجا هم عقل نظری را شامل می‌شود و هم عقل عملی را.

امّا نفس به معنای از بین بردن غرائز نفسانی نیست،بلکه منظور مهار کردن آنهاست به‌گونه‌ای که قدرت نداشته باشند انسان را در دام شیطان گرفتار کنند و از راه خدا باز دارند.

واژه«جلیل»در عبارت «دقّ جلیله» اشاره به بدنهای چاق و فربه است که بر اثر پرخوری و افراط در غذاهای چرب و شیرین به این صورت درآمده و با ترک شهوات وزن خود را کم می‌کند و سبکبار می‌شود.

واژه«غلیظ»در «لطف غلیظه» اشاره به خلق و خوی خشن در رذایل اخلاقی است که در پرتو ریاضت نفسانی به لطافت می‌گراید و تصفیه می‌شود.

سپس امام علیه السّلام به سراغ آثار این حرکت عقلانی و ریاضت شرعی می‌رود و ثمرات پرارزش آن را در سه بخش بر می‌شمارد؛نخست می‌فرماید:(در این زمان)برقی پرنور برای او می‌درخشد،راه را برای او روشن می‌سازد و او را به مسیر حق(سلوک الی اللّه)می‌برد»؛ (و برق له لامع کثیر البرق،فأبان له الطّریق،و سلک به السّبیل) .

این همان نور معرفت و معنویّت است که به اثر ریاضات عقلانی و نفسانی برای انسان می‌درخشد و مسیر را برای او کاملا روشن می‌سازد.همان‌گونه که قرآن مجید می‌گوید:« «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ آمِنُوا بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِنْ»

«رَحْمَتِهِ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ» ؛ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید،تقوای الهی پیشه کنید و به رسولش ایمان بیاورید،تا دو سهم از رحمتش به شما ببخشد و برای شما نوری قرار دهد که با آن راه را بپمایید». ⁽¹⁾

در حقیقت پویندگان راه خدا را به کسانی تشبیه کرده که در یک بیابان ظلمانی به راه افتاده‌اند؛ولی عنایات ربّانی شامل حال آنها می‌شود،برقی از آسمان جستن می‌کند و مسیر را تا اعماق بیابان به آنها نشان می‌دهد.بعضی از عارفان اسلامی برای انوار هدایت الهی که به دنبال ریاضات نفسانی حاصل می‌شود سه مرحله قائل شده‌اند،مرحله اوّل را«لوائح»می‌نامند؛نوری در درون جان آنها می‌درخشد؛ولی چندان دوام نمی‌یابد.مرحله دوم آن را«لوامع»می‌نامند که با آن سرعت زائل نمی‌شود؛ولی سرانجام خاموش می‌گردد و مرحله سوم آن را «طوالع»گفته‌اند که بقا و دوام قابل ملاحظه‌ای دارد و پویندگان راه خدا را از هرگونه انحراف حفظ می‌کند.

در بخش دوم این آثار می‌فرماید:«او(در این مسیر)پیوسته از دری به در دیگر منتقل می‌شود تا به دروازه سلامت سرای جاودانی راه یابد»؛ (و تدافعته ⁽²⁾الأبواب إلی باب السّلامة،و دار الإقامة) .

همان‌گونه که قرآن مجید می‌فرماید:« «لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَلِیُّهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ» ؛برای آنها خانه امن و امان نزد پروردگارشان است و او ولیّ و سرپرست آنهاست به سبب اعمالی که انجام می‌دادند». ⁽³⁾

نیز از قول بهشتیان می‌فرماید:« «إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَکُورٌ اَلَّذِی أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا یَمَسُّنا فِیها نَصَبٌ وَ لا یَمَسُّنا فِیها لُغُوبٌ» ؛پروردگار ما آمرزنده و

سپاسگزار و بخشنده است همان کسی که با فضل خود ما را در سرای جاویدان جای داد که نه در آن رنجی به ما می‌رسد و نه سستی و درماندگی». ⁽¹⁾

سرانجام در سومین بخش از آثار این ریاضت الهی می‌فرماید:«گامهای او همراه با آرامش بدنش در جایگاه امن و راحت ثابت می‌گردد»؛ (و ثبتت رجلاه بطمأنیّنة بدنه فی قرار الأمن و الرّاحة) .

گویا این همان است که قرآن می‌فرماید: «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ اِرْجِعِی إِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً فَادْخُلِی فِی عِبادِی وَ ادْخُلِی جَنَّتِی» ⁽²⁾

آری!انسان در مسیر قرب الی اللّه هرزمان در معرض وسوسه‌های شیاطین جنّ و انس است و ترس از گمراهی وجود او را می‌لرزاند تا به جایی برسد که ابرهای تیره و تار وساوس نفسانی و شیطانی از آسمان روح او کنار رود و برق معرفة اللّه تمام وجودش را روشن سازد و آرامش جاودانی به او دست دهد و مفتخر به خطاب «فَادْخُلِی فِی عِبادِی وَ ادْخُلِی جَنَّتِی» شود.

امام علیه السّلام در پایان این سخن‌بار دیگر براین حقیقت تأکید می‌کند که:«اینها همه برای آن است که عقلش را(در راه حق)به کار گرفته و پروردگار خویش را راضی ساخته است»؛ (بما استعمل قلبه،و أرضی ربّه) .

آری!این همان است که در آیات بالا بدان اشاره شد:« «ارْجِعِی إِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً» ؛به سوی پروردگارت بازگرد که هم تو از او خشنود خواهی بود و هم او از تو خشنود است».

نکته: مقامات سیر و سلوک

مقامات سیر و سلوک

تعبیر سیر و سلوک که در تعبیرات اهل عرفان اسلامی در عصر ما و اعصار

قریب به آن رایج شده،در واقع برگرفته از تعبیراتی در قرآن مجید است،آنجا که می‌فرماید:« «یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلی رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقِیهِ» ؛ای انسان تو با تلاش و رنج بسوی پروردگارت پیش می‌روی و سرانجام او را ملاقات خواهی کرد». ⁽¹⁾

آیات توبه مانند« «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً» ؛ای کسانی که ایمان آورده‌اید،به سوی خدا بازگردید،بازگشتی خالص». ⁽²⁾(با توجّه به اینکه توبه در اصل به معنای بازگشت است)و آیه شریفه« «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» ؛ما از آن خدا هستیم و بسوی او باز می‌گردیم». ⁽³⁾

در واقع روح انسان همانند غوّاصی است که به عالم ماده آمده و همراه جسم مادّی شده،تا در اعماق دریای این جهان فرورود و گوهرهای گرانبهایی را از آنجا با خود حمل کرده و بیرون آورد.

غوّاصان،گاه جسم سنگینی را به پای خود می‌بندند تا آنها را به عمق دریا فرو برد هنگامی که کاوشهای خود را از انجام دادند،آن جسم را از پای خود گشوده و به سطح آب باز می‌گردند.خوشبخت و سعادتمند کسانی که بدانند گوهرهای گرانبها کجاست.

هدف از این سیر و سلوک الی اللّه که با خودسازی و تهذیب نفس و توبه و انابه و ریاضات مشروع شروع می‌شود،همان عبور از نفس اماره به سوی نفس لوامه و از آنجا به سوی نفس مطمئنّه و رسیدن به مقام پرافتخار راضیة مرضیه است.عبوری که در نهایت به مکاشفاتی منتهی می‌شود و پرده‌ها از برابر چشم انسان برداشته می‌گردد و همان‌گونه که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله درباره جوان سعادتمندی که صبحگاهان در صف نماز جماعت با آن حضرت ملاقات کرد و آثار عبادت

شبانه در او نمایان بود،فرمود:«هذا عبد نوّر اللّه قلبه بالایمان؛این بنده‌ای است که خداوند قلبش را با ایمان روشن ساخت». ⁽¹⁾

عارفان اسلامی و رهروان این راه هرکدام مقامات و مراحلی را برای این سیر و سلوک قائل شده‌اند که با یکدیگر متفاوت است و بسیاری معتقدند این مراحل را از آیات قرآنی و روایات معصومین علیهم السّلام اخذ کرده‌اند.

بعضی از آنها برنامه روزانه سالکان الی اللّه را در چهار چیز خلاصه کرده‌اند:

مشارطه،مراقبه،محاسبه و معاقبه یا مؤاخذه.

به این ترتیب سالک،صبحگاهان با نفس خویش شرط می‌کند که کمترین قدمی برای رضای غیر خدا برندارد؛سپس در تمام طول روز مراقب اعمال خویش است و شامگاهان به حسابرسی می‌پردازد و اگر خلافی از او صادر شده بود،نفس خویش را از طریق منع از مشتهیات و خواسته‌ها عقوبت می‌کند.

در رساله سیر و سلوک که منسوب به فقیه بزرگوار مرحوم علاّمه بحر العلوم است،منزلگاهها و مقامات دوازده‌گانه‌ای برای این برنامه ذکر شده،که بعد از پیمودن آن منزلگاهها انسان وارد عالم خلوص می‌شود و مصداق «بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ» ⁽²⁾می‌گردد.

در این رساله آداب بیست و پنج‌گانه‌ای برای رسیدن این مقصد ذکر شده است. ⁽³⁾

متأسّفانه این مسئله مورد سوءاستفاده فراوانی-مخصوصا در عصر ما-واقع شده است و صوفیان که همه گرفتار انحرافاتی در اعتقاد و عمل هستند این موضوع را دستاویز خود قرار داده و همگی خود را سالکان الی اللّه می‌پندارند،

در حالی غالبا مصداق« «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالاً اَلَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً» ؛بگو آیا به شما خبر دهم که زیانکارترین(مردم)در کارها،چه کسانی هستند؟آنها که تلاشهایشان در زندگی دنیا گم(و نابود)شده؛با این حال،می‌پندارند کار نیک انجام می‌دهند» ⁽¹⁾می‌باشند؛ولی در این میان افرادی هستند که همواره در سایه کتاب و سنّت گام بر می‌دارند و از مسیر قرآن و گفتار معصومان خارج نمی‌شوند،آنها سالکان واقعی و پویندگان راه حقند.

امیر مؤمنان علی علیه السّلام که امام العارفین است در سخنان کوتاه بالا-همان‌گونه که شرح دادیم-اساس پویش راه حق را احیای عقل و اماته نفس و اصلاح اخلاق برشمرده است و آثار سه‌گانه مهمّ این پویندگی را به طرز بسیار زیبا و گویایی بیان فرموده است.

خطبۀ 221: هنگام تلاوت آیات «أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ حَتّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ»

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

قال بعد تلاوته: «أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ حَتّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ»

از سخنان امام علیه السّلام است که هنگام تلاوت آیات «أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ حَتّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ» بیان فرموده است. ⁽¹⁾

خطبه در یک نگاه

گرچه در واقع تمام این خطبه ناظر به تفسیر «أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ حَتّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ» ⁽²⁾است؛ولی مجموع آن را می‌توان به چهار بخش تقسیم کرد.

در بخش اوّل سخن از بی‌خبری بازماندگان از سرنوشت خویش است که

چگونه از وضع خفتگان در زیر خاک پند و عبرت نمی‌گیرند.

در بخش دوم چگونگی حال گذشتگان را بیان می‌کند که چگونه در زیر خاک و در قبرهای سرد و خاموش آرمیده‌اند،کسی از آنها خبری نمی‌گیرد.خانه‌های آنها خالی و زندگی آنان به فراموشی سپرده شده است.

در بخش سوم گویا امام گفت‌گویی با آنها دارد و آنها با زبان حال پاسخهایی می‌گویند که بسیار بیدارگر و تکان‌دهنده است.

در بخش چهارم امام علیه السّلام از روزهای پایانی عمر انسان سخن می‌گوید که چگونه طبیبان از درمان مأیوس می‌شوند و داروها از اثر می‌افتد و لحظه به لحظه انسان به آخر عمر نزدیک می‌شود و از دوستان و بستگان فاصله می‌گیرد زبان از کار می‌افتد گوش شنوایی خود را از دست می‌دهد و مرگ بر همه وجود انسان سایه می‌افکند.دقت در بخشهای مختلف این خطبه،هر انسانی را هرقدر قسی القلب باشد تحت تأثیر قرار می‌دهد و بیدار می‌سازد.

بخش اوّل

اشاره

یا له مراما ما أبعده!و زورا ما أغفله!و خطرا ما أفظعه!لقد استخلوا منهم أیّ مدّکر،و تناوشوهم من مکان بعید!أفبمصارع آبائهم یفخرون!أم بعدید الهلکی یتکاثرون!یرتجعون منهم أجسادا خوت،و حرکات سکنت و لأنّ یکونوا عبرا،أحقّ من أن یکونوا مفتخرا؛و لأنّ یهبطوا بهم جناب ذلّة، أحجی من أن یقوموا بهم مقام عزّة!لقد نظروا إلیهم بأبصار العشوة،و ضربوا منهم فی غمرة جهالة،و لو استنطقوا عنهم عرصات تلک الدّیار الخاویة،و الرّبوع الخالیة،لقالت:ذهبوا فی الأرض ضلاّلاّ،و ذهبتم فی أعقابهم جهّالا،تطؤون فی هامهم،و تستنبتون فی أجسادهم،و ترتعون فیما لفظوا،و تسکنون فیما خرّبوا؛و إنّما الأیّام بینکم و بینهم بواک و نوائح علیکم.

ترجمه

شگفتا!چه هدف و مقصد بسیار دوری و چه زیارت کنندگان غافلی و چه افتخار موهوم و نفرت‌انگیزی(که بر کنار قبور پیشینیان خود می‌آیند و به تعداد آنها بر یکدیگر تفاخر می‌کنند)آنها به سراغ کسانی رفتند که از دسترسشان دورند(و یک عالم میان آنها فاصله است)آیا به گورها و محل سقوط اجساد پدرانشان افتخار می‌کنند یا با شمارش تعداد مردگان،فزونی می‌طلبند؟!گویی آنها می‌خواهند اجساد بی‌جان و بدنهای بی‌روح و از کار افتاده را باز گردانند (چه خیال باطل و فکر محالی)؛ولی اگر آن(اجساد بی‌جان و استخوانهای پوسیده)مایه عبرت گردد،سزاوارتر است تا مایه تفاخر شود و اگر با توجّه به

وضع آنان این بازماندگان،به آستانه تواضع و ذلّت فرود آیند عاقلانه‌تر است از اینکه آنها را وسیله سربلندی و عزّت خود بدانند(آری!)این به جهت آن است که آنها با چشمان کم‌نور به مردگان خود نگریستند و در دریای جهل و غرور فرو رفتند،اگر شرح‌حال آنان را از عرصه‌های ویران شده آن دیار و خانه‌های خالی می‌پرسیدند در پاسخ به آنها می‌گفتند:آنها در زمین گم شدند(و اجسادشان خاک و پراکنده شد)؛ولی شما از روی جهل همان مسیر آنها را ادامه دادید در حالی که از روی جمجمه‌هایشان عبور می‌کنید و روی اجسادشان زراعت می‌نمایید و از آنچه آنها باقی گذاردند می‌خورید و در خانه‌های آنها که رو به ویرانی می‌رود سکونت می‌گزینید(شما بر آنها می‌گریید)در حالی که روزهایی که در میان شما و آنها قرار دارد بر شما می‌گریند و نوحه‌گری می‌کنند!

شرح و تفسیر: تفاخر بی‌معنا به جای عبرت گرفتن!

تفاخر بی‌معنا به جای عبرت گرفتن!

همان گونه که در بالا اشاره شد این خطبه یکی از مهم‌ترین و جامع‌ترین و مؤثّرترین خطبه‌های امیر مؤمنان علی علیه السّلام است.

ابن ابی الحدید تعریفات عجیبی درباره این خطبه دارد و آن را از نظر فصاحت و بلاغت بی‌نظیر می‌شمرد و می‌گوید:کسی که آن را بررسی کند،کلام معاویه درباره علی علیه السّلام را باور خواهد کرد.او می‌گفت:«و اللّه ما سنّ الفصاحة لقریش غیره؛به خدا سوگند فصاحت را برای قریش غیر او بنیانگذاری نکرد».

سپس به این نکته می‌پردازد که گاهی شعرا هنگام شنیدن اشعار فصیح و بلیغ سجده می‌کردند و می‌گفتند همان‌گونه که قاریان قرآن مواضع سجود قرآن را می‌دانند ما نیز مواضع سجود شعر را می‌دانیم آنگاه ابن ابی الحدید می‌افزاید سزاوار است تمام فصحای عرب اجتماع کنند و این خطبه بر آنها خوانده شود و

به جهت عظمت آن(برای آفریدگار)سجده کنند.

آنگاه اضافه می‌کند:من به راستی بسیار تعجب می‌کنم از کسی که درباره جنگ خطبه‌ای می‌خواند که نشان می‌دهد طبع او همانند شیران است.سپس همان‌کس خطبه‌ای می‌خواند که نشان می‌دهد طبع او همچون زاهدی است که چشم از دنیا پوشیده که نه در عمر خود خونی ریخته و نه گوشت حیوانی خورده است،و یا همانند مسیح ابن مریم اسطوره زهد و ترک دنیا بود.از همه جالب‌تر اینکه می‌گوید من به کسی که به همه امّتها سوگند می‌خورد،قسم یاد می‌کنم که در طول 50 سال از عمرم بیش از هزار بار این خطبه را خوانده‌ام و هیچ زمان نبوده، که به هنگام تلاوت این خطبه در من اثری از خوف و پند و موعظه و لرزش در اندام من حاصل نشود.واعظان و خطبا و فصحا در این زمینه بسیار سخن گفته‌اند و من بارها آنها را بررسی کرده‌ام؛ولی هیچ‌کدام از آنها تأثیر این خطبه را در من نداشته است. ⁽¹⁾

با توجّه به آنچه گفته شد سزاوار است هنگام شرح و تفصیل این خطبه به عمق سخنان امام علیه السّلام بیندیشیم و بهره کافی از آن ببریم و آثار آن را در روح و جان خود احساس کنیم.

همان‌گونه که در عنوان خطبه آمد این سخن در واقع تفسیری است برای دو آیه آغاز سوره تکاثر «أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ حَتّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ»

نخست یک نظری اجمالی به تفسیر این دو آیه بیفکنیم:

1.مفسّران معروف،دو تفسیر برای آن ذکر کرده‌اند:الف.منظور آن است که فزون‌طلبی شما را از خدا و قیامت غافل ساخت تا زمانی که از دنیا بروید و به قبرها سپرده شوید.ب.منظور آن است که فزونی طلبی و تفاخر شما را از خدا و قیامت غافل ساخت تا آنجا که برای اثبات برتری خود به زیارت و دیدار قبرها

رفتید و هر یک قبور مردگان خود را برشمردید تا برتری خود را ثابت کنید.

به یقین تفسیر دوم صحیح‌تر است،زیرا اوّلا زیارت قبور به معنای دفن شدن در قبرها معنای بسیار بعیدی است و دیگر اینکه اگر تفسیر اوّل صحیح باشد باید بگوید:«تزوروا القبور»یعنی فعل به صورت مضارع باشد نه ماضی،زیرا فرض براین است که مخاطبان زنده‌اند.

سخن امام در این خطبه نیز بر محور دوم دور می‌زند و این خود دلیل روشن بر ترجیح این تفسیر است.

امام علیه السّلام نخست می‌فرماید:«شگفتا!چه هدف و مقصد بسیار دوری و چه زیارت کنندگان غافلی و چه افتخار موهوم و نفرت‌انگیزی»؛ (یا له مراما ⁽¹⁾ما أبعده!و زورا ⁽²⁾ما أغفله!و خطرا ⁽³⁾ما أفظعه! ⁽⁴⁾) .

آری استخوانهای پوسیده در زیر خاک و بدنهایی که مور و مار به آن در آویخته چیزی نیست که به آن افتخار کنند چه خوب بود به جای این افتخارات موهوم عبرت می‌گرفتند و فردای خود را در زیر خروارها خاک در گورهایی سرد و خاموش و بریده از همه بستگان و دوستان با چشم خود می‌دیدند و از این خواب سنگین غفلت بیدار می‌شدند.از همین‌رو امام علیه السّلام در ادامه این سخن می‌فرماید:«آنها(در حال زیارت قبور)همه جا را از پیشینیان خود خالی دیدند چه عبرت بزرگی(ولی این غافلان بیدار نشدند)آنها به سراغ کسانی رفتند که بسیار از دسترسشان دورند(و یک عالم میان آنها فاصله است)»؛ (لقد استخلوا ⁽⁵⁾)

منهم أیّ مدّکر،و تناوشوهم ⁽¹⁾من مکان بعید!) .

بعضی از مفسّران جمله (لقد استخلوا) را چنین تفسیر کرده‌اند:«آنها به یاد کسانی افتادند که مدتها پیش درگذشته و خاک شده‌اند»؛(در تفسیر اوّل«استخلوا»به معنای خالی دیدن جای آنها و در تفسیر دوم به معنای یاد کردن از گذشتگان است).

سپس در ادامه این سخن آنها را ملامت و سرزنش شدید می‌کند و می‌فرماید:

«آیا به گورها و محل سقوط اجساد پدرانشان افتخار می‌کنند یا با شمارش تعداد مردگان فزونی می‌طلبند؟!»؛ (أ فبمصارع آبائهم یفخرون!أم بعدید الهلکی یتکاثرون!) .

انسان چه اندازه بی‌خبر باشد که بخواهد به آن استخوانهای پوسیده افتخار کند و مردگان متلاشی شده را در صف زندگان قرار دهد و آنها را دلیل بر فزونی جمعیّت خویش بشمارد.در ادامه می‌فرماید:«گویی آنها می‌خواهند اجساد بی‌جان و بدنهای بی‌روح و از کار افتاده را باز گردانند(چه خیال باطل و فکر محالی)»؛ (یرتجعون منهم أجسادا خوت ⁽²⁾،و حرکات سکنت) .

نیز می‌افزاید:«اگر آن(اجساد بی‌جان و استخوانهای پوسیده)مایه عبرت گردد،سزاوارتر است تا مایه افتخار شود و اگر با توجّه به وضع آنان این بازماندگان،به آستانه تواضع و ذلّت فرود آیند عاقلانه‌تر است از اینکه آنها را وسیله سربلندی و عزت بدانند»؛ (و لأنّ یکونوا عبرا،أحقّ من أن یکونوا مفتخرا؛ و لأن یهبطوا بهم جناب ⁽³⁾ذلّة،أحجی ⁽⁴⁾من أن یقوموا بهم مقام عزّة!) .

امام علیه السّلام در این چند جمله براین نکته پافشاری می‌کند که دیدگاه آنها درباره مردگان به کلّی وارونه است و چنان از بیراهه می‌روند که زشت در نظرشان زیباست.آنها باید با دیده عبرت این گورستانهای خاموش را بنگرند؛وضع نیاکان خود را در زیر خاکها مشاهده کنند و آینده خویش را با توجّه به قانون مرگ که هرگز استثنایی ندارد،بنگرند.

در حدیثی آمده است:هنگامی که علی علیه السّلام با اصحاب خود به سوی میدان صفّین می‌رفت،به ساباط مدائن و اطراف رسید(جایی که روزی مرکز یکی از قدرتمندترین حکومتها بود؛ولی همه‌چیز از آن رخت بربست).ناگهان یکی از یاران حضرت در حالی که نگاه به آثار کسری می‌کرد یکی از اشعار عبرت‌انگیز معروف عرب را بر زبان جاری ساخت:

جرت الرّیاح علی مکان دیارهم فکأنّهم کانوا علی میعاد

بادها بر ویرانه‌های خانه‌ها و قصرهایشان می‌زود.گویی آنها قراری داشتند و بر سر قرارشان رفتند.

امام علیه السّلام به این مقدار نیز قانع نشد و فرمود چرا این آیات قرآن را نخواندید:

« «کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنّاتٍ وَ عُیُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ کَرِیمٍ وَ نَعْمَةٍ کانُوا فِیها فاکِهِینَ کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ» ؛چه بسیار باغها و چشمه‌هایی که خود به جای گذاشتند-و کشتزارها،قصرهای زیبا و گرانبها-و نعمتهای فراوان دیگری که در آن غرق بودند-آری این چنین بود سرنوشت آنان ما آنها را به ارث به اقوام دیگری دادیم». ⁽¹⁾، ⁽²⁾

در ادامه این سخن،امام علیه السّلام به بیان این موضوع می‌پردازد که چرا به جای عبرت گرفتن از اجساد پوسیده اموات،آنها را وسیله تفاخر بر یکدیگر قرار دادند و می‌فرماید:«(آری!)این به علت آن است که آنها با چشمان کم نور به

مردگان خود نگریستند و(بر اثر کوته‌بینی)در دریای جهل و غرور فرورفتند»؛ (لقد نظروا إلیهم بأبصارهم العشوة،و ضربوا منهم فی غمرة جهالة) .

در ادامه این سخن می‌فرماید:«(آنها راهی برای بیدار شدن از این خواب غفلت داشتند؛ولی از آن راه نرفتند)اگر شرح‌حال آنان را از عرصه‌های ویران شده آن دیار و خانه‌های خالی می‌پرسیدند در پاسخ به آنها می‌گفتند:آنها در زمین گم شدند(و اجسادشان خاک شد و خاک آنها پراکنده گشت)؛ولی شما از روی جهل همان مسیر آنها را ادامه دادید(در حالی که)از روی جمجمه‌هایشان عبور می‌کنید و روی اجسادشان زراعت می‌نمایید و از آنچه آنها باقی می‌گذاردند می‌خورید و در خانه‌های آنها که رو به ویرانی می‌رود سکونت می‌گزینید(شما بر آنها می‌گریید)در حالی که روزهایی که در میان شما و آنها قرار دارد بر شما می‌گریند و نوحه‌گری می‌کنند»؛ (و لو استنطقوا عنهم عرصات تلک الدّیار الخاویة،و الرّبوع ⁽¹⁾الخالیة،لقالت:ذهبوا فی الأرض ضلاّلا ⁽²⁾،و ذهبتم فی أعقابهم جهّالا،تطؤون فی هامهم ⁽³⁾،و تستنبتون ⁽⁴⁾فی أجسادهم،و ترتعون ⁽⁵⁾فیما لفظوا ⁽⁶⁾، و تسکنون فیما خرّبوا؛و إنّما الأیّام بینکم و بینهم بواک ⁽⁷⁾و نوائح ⁽⁸⁾علیکم) .

جمله «ضربوا منهم فی غمرة جهالة» اشاره به غرق‌شدن آنها در دریای جهالت است و«ضرب»به قرینه آخر این جمله،همان معنای غرق‌شدن را می‌رساند.

و جمله «تطؤون فی هامهم» اشاره به این است که هنگامی که بدنهای انسانها می‌پوسد و خاک می‌شود بر اثر عوامل مختلف،همچون باد و باران و سیلاب و زیرورو شدن زمین بوسیله انسانها،آن خاکها به روی زمین منتقل می‌شود و این انسانهای غافل از روی آن می‌گذرند و نمی‌دانند چه می‌کنند و ذکر«هام»(فرق سر)برای این است که مهم‌ترین جای بدن انسان،جمجمه اوست وگرنه تمام اجساد خاک شده زیر پای عابران است.

جمله «تستنبتون فی أجسادهم» اشاره به این است که زارعان،بذرافشانی به روی زمینهایی می‌کنند که آمیخته با خاک جسدهای پیشینیان است و با این حال در خواب غفلتند.

جمله «ترتعون فیما لفظوا» گاه به آن معنا که در بالا گفتیم تفسیر شده(ترتعون به معنای بهره گرفتن و لفظوا به معنای ترک کردن)و گاه گفته‌اند که از اجساد آنها، اجزایی پراکنده می‌شود و باغبانها ناآگاهانه نهال بر آن می‌نشانند و از میوه‌های آن بهره می‌گیرند.

جمله «تسکنون فیما خرّبوا» ممکن است اشاره به این باشد که آنها مدتی در این خانه‌های زیبا زندگی کردند و پس از آنکه رو به ویرانی گذارد آن را رها کردند و به زیر خاک رفتند و شما در آن ساکن شدید و بعضی از شارحان،جمله «خربوا»را به معنای خالی شدن از ساکنان تفسیر کرده‌اند،این احتمال نیز داده شده که منظور خراب بودن خانه‌ها به علّت ترک ذکر خدا و عبادت بوده همان‌گونه که عمران و آبادی را در آیه شریفه «إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللّهِ» ⁽¹⁾به عمران و

آبادی با ذکر و عبادت خدا تفسیر کرده‌اند.

آری!آنها حق این مساکن را ادا نکردند و با غرور و غفلت و فراموش کردن ذکر خدا عملا آن را تخریب نمودند،هرچند به ظاهر آباد بود و به دست غافلان همچون خود سپردند و رفتند.

جمله «و إنّما الأیّام بینکم و بینهم بواک» اشاره لطیفی به این نکته است که شما برای مردگان و از دست رفتگان اشک می‌ریزید و ناله سر می‌دهید؛ولی روزگار بر شما می‌گرید و نوحه‌گری می‌کند که چقدر از سرنوشت خود غافل و بی‌خبرید و فراموش می‌کنید که خودتان نیز باید این مسیر را به زودی طی کنید.

بخش دوم

اشاره

أولئکم سلف غایتکم،و فرّاط مناهلکم،الّذین کانت لهم مقاوم العزّ،و حلبات الفخر،ملوکا و سوقا.سلکوا فی بطون البرزخ سبیلا سلّطت الأرض علیهم فیه،فأکلت من لحومهم،و شربت من دمائهم؛فأصبحوا فی فجوات قبورهم جمادا لا ینمون،و ضمارا لا یوجدون؛لا یفزعهم ورود الأهوال،و لا یحزنهم تنکّر الأحوال،و لا یحفلون بالرّواجف،و لا یأذنون للقواصف.غیّبا لا ینتظرون،و شهودا لا یحضرون،و إنّما کانوا جمیعا فتشتّتوا،و آلافا فافترقوا،و ما عن طول عهدهم،و لا بعد محلّهم،عمیّت أخبارهم،و صمّت دیارهم،و لکنّهم سقوا کأسا بدّلتهم بالنّطق خرسا،و بالسّمع صمما،و بالحرکات سکونا،فکأنّهم فی ارتجال الصّفة صرعی سبات.جیران لا یتأنّسون،و أحبّاء لا یتزاورون.بلیّت بینهم عرا التّعارف، و انقطعت منهم أسباب الإخاء،فکلّهم وحید و هم جمیع،و بجانب الهجر و هم أخلاّء،لا یتعارفون للیل صباحا،و لا لنهار مساء.

أیّ الجدیدین ظعنوا فیه کان علیهم سرمدا،شاهدوا من أخطار دارهم أفظع ممّا خافوا،و رأوا من آیاتها أعظم ممّا قدّروا،فکلتا الغایتین مدّت لهم إلی مباءة،فاتت مبالغ الخوف و الرّجاء.فلو کانوا ینطقون بها لعیّوا بصفة ما شاهدوا و ما عاینوا.

ترجمه

آنها پیش از شما به کام مرگ که سرنوشت نهایی همه شماست فرورفتند و قبل از شما به این آبشخور وارد شدند.همانها که صاحب مقامات عزّت و

مرکبهای افتخار بودند؛گروهی سلاطین و گروهی رعایا.(آری!)آنها همه درون قبرها خزیده‌اند و زمین در آنجا بر آنها مسلّط شد؛از گوشتهایشان خورد و از خونهایشان نوشید.در حفره‌های گور خویش به صورت جمادی درآمده‌اند که هرگز نموّی ندارند و ناپیدایانی که امید یافت شدنشان نیست.حوادث هراس‌انگیز هرگز آنها را در وحشت فرونمی‌برد و دگرگونی حالات،آنان را اندوهگین نمی‌سازد.به زلزله‌ها و لرزه‌ها اعتنایی ندارند و به صداهای وحشتناک گوش فرانمی‌دهند.غایبانی هستند که انتظار بازگشتشان نیست و شاهدانی که هرگز حضور ندارند.آنها جمع بودند و پراکنده شدند و با یکدیگر الفت داشتند و جدا گشتند.اگر اخبارشان به دست فراموشی سپرده شده و خانه‌هایشان در سکوت فرورفته،بر اثر طول زمان و دوری از محل سکونت نیست،بلکه جامی به آنها نوشانده شده که به جای سخن گفتن گنگ بودن و به جای شنوایی کر شدن را به آنها داده و حرکاتشان به سکون مبدّل شده است و در نگاه اوّل گمان می‌بری که همگی افتاده‌اند و به خواب فرورفته‌اند(امّا چنین نیست).آنان همسایگانی هستند که با یکدیگر انس نمی‌گیرند و دوستانی که به دیدار هم نمی‌روند.رشته‌های شناسایی در میان آنها کهنه شده و اسباب برادری،قطع گردیده است.با اینکه همه جمع‌اند ولی تنهایند!و با اینکه دوستند از یکدیگر دورند!نه برای شب صبحگاهی می‌شناسند و نه برای روز،شامگاهی.(آری!) شب یا روزی که رخت سفر مرگ در آن بسته و از آن کوچ کرده‌اند برای آنها جاودان خواهد بود.آنها خطرات آن جهان را وحشتناک‌تر از آنچه می‌ترسیدند یافتند و آیات و نشانه‌های(پاداش و ثواب)را بزرگترین از آنچه می‌پنداشتند، مشاهده کردند و برای وصول به هریک از این دو نتیجه نهایی(بهشت یا دوزخ) تا رسیدن به قرارگاهشان مهلت داده شدند و عالمی از بیم و امید برای آنها فراهم ساخته که اگر قادر بر سخن گفتن بودند از وصف آنچه در آنجا(از عذاب الهی) مشاهده کرده‌اند یا(از نعمتهای عظیم خداوند)دیده‌اند عاجز می‌ماندند.

شرح و تفسیر: عالم عجیب پس از مرگ

عالم عجیب پس از مرگ

امام علیه السّلام بعد از ملامت شدید و سرزنش کسانی که به قبور پیشینیان و اجساد متلاشی شده نیاکانشان افتخار می‌کنند،به بیان این نکته می‌پردازد که سرنوشت آنها می‌تواند درس عبرت و اندرز تکان‌دهنده‌ای برای بازماندگان باشد، می‌فرماید:«آنها پیش از شما به کام مرگ که سرنوشت نهایی شماست فرورفتند و قبل از شما به این آبشخور وارد شدند؛همانها که صاحب مقامات عزّت و مرکّبهای افتخار بودند؛گروهی سلاطین و گروهی رعایا»؛ (أولئکم سلف غایتکم، ⁽¹⁾و فراط ⁽²⁾مناهلکم ⁽³⁾،الّذین کانت لهم مقاوم ⁽⁴⁾العزّ،و حلبات ⁽⁵⁾الفخر، ملوکا و سوقا ⁽⁶⁾) .

تعبیر به «سلف غایتکم» اشاره به این است که آنها به نقطه پایان زندگی که همان مرگ است،پیش از شما رسیده‌اند،و خلف باید حال خود را با توجّه به سرنوشت سلف دریابد و عبرت گیرد.

تعبیر به «فرّاط مناهلکم» اشاره به این است که گویی همه انسانها در یک قافله به سوی قبرها در حرکتند،گروهی در پیشاپیش این قافله و گروهی در پشت‌سر آنها حرکت می‌کنند.

تعبیر به «مقاوم العزّ» اشاره براین است که صاحب قدرتها نیز این راه را مانند دیگران باید بپیمایند.

در جمله «و حلبات الفخر» مردم را تشبیه به گروههایی می‌کند که در یک سلسله مسابقات عظیم و گسترده برای کسب افتخار بیشتر شرکت کرده‌اند،امام علیه السّلام می‌فرماید:همه آنها نیز سرانجام به منزلگاهی می‌رسند که نامش قبر است.

سرانجام در یک کلمه می‌فرماید: «ملوکا و سوقا» هم پادشاهان می‌روند و هم رعایا.

سپس برای توضیح بیشتر می‌فرماید:«آنها درون قبرها خزیده‌اند و زمین در آنجا بر آنها مسلّط شد.از گوشتهایشان خورد و از خونهایشان نوشید»؛ (سلکوا فی بطون البرزخ سبیلا سلّطت الأرض علیهم فیه،فأکلت من لحومهم،و شربت من دمائهم) .

برزخ گرچه معمولا بر عالمی اطلاق می‌شود که واسطه میان دنیا و آخرت است همان‌گونه که قرآن مجید می‌فرماید: «وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ» ⁽¹⁾ولی برزخ در اینجا به معنای قبر است به قرینه جمله‌هایی که بعد از آن آمده است همان‌گونه که در حدیثی از امام صادق علیه السّلام نیز آمده است:«البرزخ القبر» ⁽²⁾البتّه قبر نیز گاه به معنای مادی آن است؛مانند آنچه در این خطبه آمده است و گاه به معنای غیر مادی آن؛مانند آنچه در حدیث مشهور آمده است:«القبر إمّا روضة من ریاض الجنّة او حفرة من حفر النّیران؛قبر یا باغی از باغهای بهشت است یا حفره‌ای از حفره‌های دوزخ». ⁽³⁾

سپس در توضیح بیشتر می‌فرماید:«آنها در حفره‌های گور خویش به صورت جمادی درآمده‌اند که هرگز نموّی ندارند و ناپیدایانی که امید یافت شدنشان

نیست.حوادث هراس‌انگیز هرگز آنها را در وحشت فرونمی‌برد و دگرگونی حالات،آنان را اندوهگین نمی‌سازد به زلزله‌ها و لرزه‌ها اعتنایی ندارند و به صداهای وحشتناکی گوش فرانمی‌دهند(و در یک کلمه هیچ‌گونه احساسی در برابر هیچ حادثه‌ای ندارند،زیرا مردگانی فاقد روحند و جسمی بی‌جان).غایبانی هستند که انتظار بازگشتشان نیست و شاهدانی که هرگز حضور ندارند.آنها جمع بودند و پراکنده شدند و با یکدیگر الفت داشتند و جدا گشتند»؛ (فأصبحوا فی فجوات ⁽¹⁾قبورهم جمادا لا ینمون،و ضمارا ⁽²⁾لا یوجدون؛لا یفزعهم ورود الأهوال، و لا یحزنهم تنکّر الأحوال،و لا یحفلون ⁽³⁾بالرّواجف ⁽⁴⁾،و لا یأذنون للقواصف ⁽⁵⁾.

غیّبا لا ینتظرون،و شهودا لا یحضرون،و إنّما کانوا جمیعا فتشتّتوا،و آلافا ⁽⁶⁾فافترقوا) .

آنچه در این عبارات تکان دهنده آمده است اشاره به ظاهر جسم مردگان است،هرچند روح آنها در عالم دیگر دارای هرگونه احساس،هول و ترس،غم و اندوه می‌باشد.

آری در یک لحظه،انسان هوشیار و خندان یا غمگین و با نشاط یا محزون و پراحساس و پرتحرّک،ناگهان چشم از دنیا می‌پوشد و همه ظواهر و آثار حیات برچیده می‌شود به‌گونه‌ای که با قطعه سنگ بی‌روحی هیچ تفاوتی ندارد.

سپس امام علیه السّلام به نکته دیگری در این زمینه اشاره کرده،می‌فرماید:«اگر اخبارشان به دست فراموشی سپرده شده و خانه‌هایشان در سکوت فرورفته،بر اثر طول زمان و دوری از محل سکونت نیست،بلکه جامی به آنها نوشانده شده که به جای سخن گفتن گنگ بودن و به جای شنوایی کر شدن را به آنها داده و حرکاتشان به سکون مبدّل شده است و در نگاه اوّل چنین پنداری که همگی افتاده‌اند و به خواب فرورفته‌اند»؛ (و ما عن طول عهدهم،و لا بعد محلّهم،عمیّت أخبارهم،و صمّت دیارهم،و لکنّهم سقوا کأسا بدّلتهم بالنّطق خرسا،و بالسّمع صمما،و بالحرکات سکونا،فکأنّهم فی ارتجال ⁽¹⁾الصّفة صرعی ⁽²⁾سبات ⁽³⁾) .

چه تعبیر گویا و تکان‌دهنده‌ای و چه گفتار بیدارگر و هوشیار کننده‌ای!آری! آنها چنان فراموش شدند که گویی قرنها با ما فاصله داشتند و چنان خانه‌های آنها خاموش است که گویی سالیان دراز آن رخت بربستند،در حالی که گاه در یک لحظه کوتاه،جام مرگ را نوشیدند و همه‌چیز پایان گرفت.

سپس امام در تعبیرات پرمعنا و تکان‌دهنده دیگری می‌افزاید:«آنان همسایگانی هستند که با یکدیگر انس نمی‌گیرند و دوستانی که به دیدار هم نمی‌روند.رشته‌های شناسایی در میان آنها کهنه شده و اسباب برادری،قطع گردیده است.با اینکه همه جمع‌اند ولی تنهایند و با اینکه دوستند از یکدیگر دورند.نه برای شب صبحگاهی می‌شناسند و نه برای روز،شامگاهی.(آری!) شب یا روزی که رخت سفر مرگ در آن بسته و از آن کوچ کرده‌اند برای آنها جاودان خواهد بود»؛ (جیران لا یتأنّسون،و أحبّاء لا یتزاورون.بلیت بینهم عرا ⁽⁴⁾

التّعارف،و انقطعت منهم أسباب الإخاء،فکلّهم وحید و هم جمیع،و بجانب الهجر و هم أخلاّء،لا یتعارفون للیل صباحا،و لالنهار مساء.أیّ الجدیدین ظعنوا فیه کان علیهم سرمدا) .

آری!همه چیز آنها با زندگان متفاوت است؛خانه‌های قبر آنها دیوار به دیوار یکدیگر است بی‌آنکه از هم باخبر باشند یا به دیدار یکدیگر بروند؛آنها در درون جمع خود تنهایند و در عین دوستی با یکدیگر گویی از هم قهرند؛اگر در شب از دنیا رفتند هرگز طلوع صبح را نمی‌بینند و اگر در روز چشم از جهان فروبستند هرگز شب تاریکی نخواهند دید و به گفته یکی از شعرای عرب:

لابدّ من یوم بلا لیلة أو لیلة تأتی بلا یوم

سرانجام روزی خواهیم داشت بدون شب و یا شبی بدون روز.

سپس امام علیه السّلام به بخش دیگری از حالات مردگان و ارواح آنها هنگام مشاهده عذاب الهی یا پاداشهای عظیم او اشاره کرده،می‌فرماید:«آنها خطرات آن جهان را وحشتناک‌تر از آنچه می‌ترسیدند یافتند و آیات و نشانه‌های(پاداش و ثواب) را بزرگتر از آنچه می‌پنداشتند،مشاهده کردند و برای وصول به هریک از این دو نتیجه نهایی(بهشت یا دوزخ)تا رسیدن به قرارگاهشان مهلت داده شدند و عالمی از بیم و امید برای آنها فراهم ساخته که اگر قادر بر سخن گفتن بودند از وصف آنچه در آنجا(از عذاب الهی)مشاهده کرده‌اند یا(از نعمتهای عظیم خداوند)دیده‌اند عاجز می‌ماندند»؛ (شاهدوا من أخطار دارهم أفظع ⁽¹⁾ممّا خافوا، و رأوا من آیاتها أعظم ممّا قدّروا،فکلتا الغایتین مدّت لهم إلی مباءة ⁽²⁾،فاتت مبالغ الخوف و الرّجاء.فلو کانوا ینطقون بها لعیّوا ⁽³⁾بصفة ما شاهدوا و ما عاینوا) .

در واقع آنچه امام علیه السّلام در اینجا بیان فرموده همان چیزی است که در خطبه 114 از نهج البلاغه با صراحت آمده است و می‌فرماید: «کلّ شیء من الدّنیا سماعه أعظم من عیانه و کلّ شیء من الآخرة عیانه أعظم من سماعه ؛هرچیزی از دنیا، شنیدنش بزرگتر از دیدن آن است(و دور نمایش،دل‌انگیزتر از آن است که با چشم از نزدیک دیده می‌شود)و هرچیزی از آخرت،دیدنش عظیم‌تر از شنیدن می‌باشد.

دلیل آن هم روشن است،زیرا جهان آخرت،بسیار وسیع‌تر و گسترده‌تر است تا آنجا که آن را در مقایسه با دنیا همچون دنیا با عالم جنین و رحم مادر دانسته‌اند.

بخش سوم

اشاره

و لئن عمیت آثارهم،و انقطعت أخبارهم،لقد رجعت فیهم أبصار العبر،و سمعت عنهم آذان العقول،و تکلّموا من غیر جهات النّطق،فقالوا:

کلحت الوجوه النّواضر،و خوت الأجسام النّواعم،و لبسنا أهدام البلی،و تکاءدنا ضیق المنضجع،و توارثنا الوحشة،و تهکّمت علینا الرّبوع الصّموت،فانمحت محاسن أجسادنا،و تنکّرت معارف صورنا،و طالت فی مساکن الوحشة إقامتنا؛و لم نجد من کرب فرجا،و لا من ضیق متّسعا! فلو مثّلتهم بعقلک،أو کشف عنهم محجوب الغطاء لک،و قد ارتسخت أسماعهم بالهوامّ فاستکّت،و اکتحلت أبصارهم بالتّراب فخسفت،و تقطّعت الألسنة فی أفواههم بعد ذلاقتها،و همدت القلوب فی صدورهم بعد یقظتها،و عاث فی کلّ جارحة منهم جدید بلی سمّجها و سهّل طرق الافة إلیها،مستسلمات فلا أید تدفع،و لا قلوب تجزع،لرأیت أشجان قلوب، و أقذاء عیون،لهم فی کلّ فظاعة صفة حال لا تنتقل،و غمرة لا تنجلی.

ترجمه

هرچند آثارشان محو شده و اخبارشان منقطع گشته؛ولی چشمان عبرت‌بین آنان را می‌بیند و گوشهای عقل گفتارشان را می‌شنود.(آری!)آنها سخن می‌گویند؛ولی نه از طریق زبان،آنها(با زبان حال)می‌گویند:چهره‌های خرم و زیبای ما زشت و پژمرده شد و بدنهای نرم و نازک(که در ناز و نعمت پرورش یافته بود)بر زمین افتاد و از هم متلاشی گشت،لباس کهنگی و فرسودگی بر تن پوشیدیم و تنگی قبر،سخت ما را در فشار قرار داد.وحشت و ترس را از

یکدیگر به ارث برده‌ایم و خانه‌های خاموش قبر بر ما فروریخته است.

زیباییهای بدنهای ما محو شده و نشانه‌های شناسایی چهره ما دگرگون گشته، اقامت ما در این خانه‌های وحشت،طولانی شده نه از این درد و رنج،فرجی یافته‌ایم و نه از تنگی قبر،گشایشی.اگر با عقل خود آنها را در نظر خویش، مجسم سازی یا پرده‌های کنار رود و با چشم خود آنها را ببینی درحالی‌که گوشهای آنها را حشرات خورده‌اند و از کار افتاده و بر چشمهایشان سرمه خاک کشیده شده و(در کاسه)فرورفته،زبانهایی که با سرعت و فصاحت سخن می‌گفتند پاره‌پاره شده،قلبها در سینه‌های آنها پس از بیداری خاموش گشته و در هریک از اعضای آنان پوسیدگی تازه‌ای آشکار شده و آن را زشت و بدمنظر ساخته و راه آفات را به سوی آن به آسانی گشوده درحالی‌که همه آنها در برابر این امور تسلیمند.نه دستی برای دفاع وجود دارد و نه قلبی برای جزع و بی‌تابی (و ناله سر دادن)(آری اگر حال آنها را در نظر خود مجسم سازی)قلبهایی پر از غم و چشمهایی پر خاشاک را می‌بینی(که بر آنها نوحه‌گری می‌کنند و از همه مصیبت‌بارتر اینکه)آنها در هر شدت و سختی،حالات ناراحت کننده‌ای دارند که هرگز دگرگون نمی‌شود(و به سوی خوبی نمی‌گراید)و بلای فراگیری دارند که هیچ گاه بر طرف نمی‌گردد.

شرح و تفسیر: شرح حال خفتگان در خاک!

شرح حال خفتگان در خاک!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،وضع مردگان و خفتگان قبور را با بیان رسا و تکان دهنده دیگری شرح می‌دهد و می‌فرماید:«هر چند آثارشان محو شده و اخبارشان منقطع گشته؛ولی چشمان عبرت بین آنان را می‌بیند و گوشهای عقل گفتارشان را می‌شنود.(آری!)آنها سخن می‌گویند؛ولی نه از طریق زبان»؛ (و لئن

عمیت آثارهم،و انقطعت أخبارهم،لقد رجعت فیهم أبصار العبر،و سمعت عنهم آذان العقول،و تکلّموا من غیر جهات النّطق) .

در واقع امام علیه السّلام در این عبارت به دو نکته اشاره می‌فرماید:نخست اینکه خبر گرفتن از آنان از طرق عادی(مانند چشم گوش)نیست،بلکه از راههای عمیق‌تر و قوی‌تر است از طریق چشم دل و گوش عقل،همچنین سخن گفتن آنها نیز با زبان قال نیست،بلکه با زبان حال است که آثارش بسیار عمیق‌تر است،زیرا زبان قال ممکن است آمیخته با دروغ باشد،ولی زبان حال هیچ گاه دروغ نمی‌گوید.

اکنون ببینیم آنها با زبان حال چه می‌گویند؟امام علیه السّلام سخن آنها را چنین بیان می‌کند:«آنها می‌گویند:چهره‌های خرم و زیبای ما زشت و پژمرده شد و بدنهای نرم و نازک(که در ناز و نعمت پرورش یافته بود)بر زمین افتاد و از هم متلاشی شد،لباس کهنگی و فرسودگی بر تن پوشیدیم و تنگی قبر،سخت ما را در فشار قرار داد.وحشت و ترس را از یکدیگر به ارث برده‌ایم و خانه‌های خاموش قبر بر ما فروریخته است»؛ (فقالوا:کلحت ⁽¹⁾الوجوه النّواضر ⁽²⁾،و خوت ⁽³⁾الأجسام النّواعم،و لبسنا أهدام ⁽⁴⁾البلی،و تکاءدنا ⁽⁵⁾ضیق المضجع،و توارثنا الوحشة،و تهکّمت ⁽⁶⁾علینا الرّبوع الصّموت ⁽⁷⁾) .

آری!آنها گاه از سرنوشت بدنهایشان سخن می‌گویند و گاه از جایگاهایشان.

بدنها نخست پژمرده،چهره‌ها در هم کشیده،سپس از هم متلاشی شده و

سرانجام پوسیده و خاک شده است.قبرها تنگ و تاریک و سرد و خاموش است و امواج وحشت آنها را در بر گرفته و همگی در سکوت فرورفته‌اند.

سپس می‌افزاید:«زیباییهای بدنهای ما محو شده و نشانه‌های شناسایی چهره ما دگرگون گشته،اقامت ما در این خانه‌های وحشت،طولانی شده نه از این درد و رنج،فرجی یافته‌ایم و نه از تنگی قبر،گشایشی»؛ (فانمحت محاسن أجسادنا،و تنکّرت معارف صورنا،و طالت فی مساکن الوحشة إقامتنا؛و لم نجد من کرب فرجا،و لا من ضیق متّسعا!) .

آری!صورتهایی که در حال حیات بسیار زیبا و شناخته شده بود و منزلگاههایی که وسیع و زیبا و راحت بود،با فرارسیدن مرگ دگرگون می‌شود، آن منزلگاه زیبا و فراخ به خانه تنگ و تاریک قبر مبدل می‌گردد،و آن صورتهای زیبا بعد از چند صباحی نه تنها طراوت و شادابی و جمال خود را از دست می‌دهد،بلکه به صورت بسیار وحشتناکی در می‌آید.

به همین دلیل پیغمبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله در گفتار کوتاه و تکان دهنده‌ای می‌فرماید:«ما رأیت منظرا إلاّ و القبر أفضع منه؛من هیچ منظره وحشتناکی را ندیدم مگر اینکه قبر از آن وحشتناکتر است». ⁽¹⁾

سپس امام علیه السّلام با تعبیرات زنده‌ای سعی می‌کند وضع حالات آنها را در قبر برای مخاطبان خود کاملا آشکار کند:«اگر با عقل خود آنها را در نظر خویش، مجسم سازی،یا پرده‌ها کنار رود و با چشم خود آنها را ببینی،در حالی که گوشهای آنها را حشرات خورده‌اند و از کار افتاده،و بر چشمهایشان سرمه خاک کشیده شده و(در کاسه)فرو رفته،زبانهایی که با سرعت و فصاحت سخن می‌گفتند پاره پاره شده،قلبها در سینه‌های آنها پس از بیداری خاموش گشته است و در هر یک از اعضای آنان پوسیدگی تازه‌ای آشکار شده و آن را زشت و

بد منظر ساخته و راه آفات را به سوی آن به آسانی گشوده است در حالی‌که همه آنها(در برابر این امور)تسلیم‌اند.نه دستی برای دفاع وجود دارد و نه قلبی برای جزع و بی‌تابی(و ناله سردادن).(آری اگر حال آنها را این گونه در نظر خود مجسم سازی)قلبهایی پر از غم و چشمهایی پر از غم و چشمهایی پر خاشاک را می‌بینی(که بر آنها نوحه‌گری می‌کنند)»؛ (فلو مثّلتهم بعقلک،أو کشف عنهم محجوب الغطاء لک،و قد ارتسخت ⁽¹⁾أسماعهم بالهوامّ ⁽²⁾فاستکّت ⁽³⁾،و اکتحلت أبصارهم بالتّراب فخسفت،و تقطّعت الألسنة فی أفواههم بعد ذلاقتها ⁽⁴⁾،و همدت ⁽⁵⁾القلوب فی صدورهم بعد یقظتها،و عاث ⁽⁶⁾فی کلّ جارحة منهم جدید بلی ⁽⁷⁾سمّجها ⁽⁸⁾و سهّل طرق الآفة إلیها، مستسلمات فلا أید تدفع،و لا قلوب تجزع،لرأیت أشجان ⁽⁹⁾قلوب،و أقذاء ⁽¹⁰⁾عیون) .

درست است که با قبض روح تمام همه از کار می‌افتد؛ولی تا زمانی که سالم است هنوز قابلیتی در آن وجود دارد که اگر فرضا روح به آن باز می‌گشت فعال

می‌شد؛ولی پس از پوسیدن و متلاشی شدن دیگر هیچ کارایی ندارد،و به همین دلیل امام علیه السّلام می‌فرماید:حشرات گوش آنها را از کار می‌اندازند و سرمه خاک چشم آنان را و پاره شدن زبان نطق آنان را.

آنگاه در تکمیل این سخن در یک جمله به صورت جمع‌بندی می‌فرماید:

«آنها در هر شدّت و سختی حالات ناراحت کننده‌ای دارند که هرگز دگرگون نمی‌شود(و به سوی خوبی نمی‌گراید)و بلای فراگیری که هیچ گاه بر طرف نمی‌گردد»؛ (لهم فی کلّ فظاعة صفة حال لا تنقل،و غمرة ⁽¹⁾لا تنجلی) .

اشاره به اینکه مصیبت بزرگ آنان این است که این گرفتاریها زایل نمی‌شود، بلکه روز به روز پیچیده‌تر می‌گردد؛بدبختی آنان در این است که آینده روشنی در پیش رو ندارند هر چه زمان بگذرد بدن متلاشی‌تر و استخوانها پوسیده‌تر می‌شود.

بخش چهارم

اشاره

فکم أکلت الأرض من عزیز جسد،و أنیق لون،کان فی الدّنیا غذیّ ترف، و ربیب شرف!یتعلّل بالسّرور فی ساعة حزنه،و یفزّع إلی السّلوة إن مصیبة نزلت به،ضنّا بغضارة عیشه،و شحاحة بلهوه و لعبه!فبیّنا هو یضحک إلی الدّنیا و تضحک إلیه فی ظلّ عیش غفول،إذ وطیء الدّهر به حسکه و نقضت الأیّام قواه،و نظرت إلیه الحتوف من کثب فخالطه بثّ لا یعرفه،و نجیّ همّ ما کان یجده،و تولّدت فیه فترات علل،آنس ما کان بصحّته،ففزع إلی ما کان عوّده الاطبّاء من تسکین الحارّ بالقارّ،و تحریک البارد بالحارّ،فلم یطفیء ببارد إلاّ ثوّر حرارة،و لا حرّک بحارّ إلاّ هیّج برودة،و لا اعتدل بممازج لتلک الطّبائع إلاّ أمدّ منها کلّ ذات داء؛حتّی فتر معلّله،و ذهل ممرّضه،و تعایا أهله بصفة دائه،و خرسوا عن جواب السّائلین عنه،و تنازعوا دونه شجیّ خبر یکتمونه:فقائل یقول:هو لمّا به،و ممّن لهم إیّاب عافیته،و مصبّر لهم علی فقده،یذکّرهم أسی الماضین من قبله.فبینا هو کذلک علی جناح من فراق الدّنیا،و ترک الأحبّة،إذ عرض له عارض من غصصه،فتحیّرت نوافذ فطنّته،و یبست رطوبة لسانه،فکم من مهمّ من جوابه عرفه فعیّ عن ردّه،و دعاء مؤلم بقلبه سمعه فتصامّ عنه،من کبیر کان یعظّمه،أو صغیر کان یرحمه!و إنّ للموت لغمرات هی أفظع من أن تستغرق بصفة،أو تعتدل علی عقول أهل الدّنیا.

ترجمه

زمین‌ها،چه بسیار،اجساد نیرومند زیبا و خوش آب و رنگ را که در

دنیا نازپرورده و نعمت بودند و پرورش یافته دامان احترام و شرف،در کام خود فرو بردند،همانها که می‌خواستند با سرور و خوشحالی غمها را از دل بزدایند و به هنگام فرارسیدن مصیبت برای از بین نرفتن طراوت زندگی و از دست ندادن سرگرمیهای آن به لذّت و خوشگذرانی پناه بردند.(آری!)در آن هنگام که او به دنیا می‌خندید و دنیا نیز در سایه زندگی مرفه و غفلت‌زا بر او خنده می‌زد، ناگهان روزگار خارهای جانگداز آلام و مصائب را در دل او فروکرد و گذشت روزگار قوای او را در هم شکست و عوامل مرگ از نزدیک به او نظر افکند در نتیجه،غم و اندوهی که هرگز از آن آگاهی نداشت با او در آمیخت و غصه‌های پنهانی که حتی خیال آن را نمی‌کرد در وجودش راه یافت،سستی بیماریها در او ظاهر شد در حالی که به سلامت و تندرستی،انس شدید داشت.در این هنگام، هراسان و ترسان به آنچه طبیبان او را به آن،عادت داده بودند پناه برد که حرارت را با برودت،تسکین دهد و برودت را با حرارت تحریک کند؛ولی در چنین حالتی هیچ حرارتی را با عوامل برودت فروننشاند جز اینکه حرارت شعله‌ورتر شد و هیچ برودتی را با داروی حرارت زا تحریک نکرد جز اینکه برودت را به هیجان در آورد.برای اعتدال مزاج به هیچ معجونی پناه نبرد جز آنکه به سبب آن، آماده بیماری دیگری شد.این وضع همچنان ادامه یافت تا آنجا که طبیب از درمانش ناتوان شد و پرستارش او را به فراموشی سپرد و خانواده‌اش از وصف بیماری او خسته شدند و در پاسخ سؤال کنندگان فروماندند.آنها در کنار بیمار خود نشسته و درباره خبر ناگواری که تا آن وقت از او مکتوم می‌داشتند آشکارا به گفتگو پرداختند.یکی می‌گفت او را به حال خود رها کنید(که رفتنی است) دیگری آرزوی بازگشت بهبود او را می‌کرد و(سومی)آنان را به شکیبایی در فقدانش،دعوت می‌نمود و(برای تحمّل این مصیبت)مصائب و اندوه گذشتگان را به یادشان می‌آورد.در این حال که او در شرف فراق دنیا و ترک دوستان بود،

ناگهان عارضه‌ای گلوگیر شد که فهم و درک او را ناتوان ساخت و در حیرت و سرگردانی فروبرد و زبانش خشک شد.در این هنگام به فکر وصایا و سؤالات مهم و لازمی می‌افتد که پاسخ آنها را می‌دانست؛امّا چه سود که زبانش از گفتن باز مانده است،و سخنانی می‌شنود که قلب او را به درد می‌آورد و می‌خواهد جواب آنها را بگوید؛امّا قدرت ندارد،از این رو خود را به ناشنوایی می‌زند همان سخنان و زخم زبانهایی که گاه از شخص بزرگی صادر می‌شود که این بیمار او را محترم می‌شمرد یا از کوچکی که در گذشته بر او ترحم می‌کرده است.

(به هر حال)مرگ دشواریهایی دارد که انسان را در خود غرق می‌کند،مشکلاتی که هراس‌انگیزتر از آن است که بتوان در قالب الفاظ ریخت یا اندیشه‌های اهل دنیا آن را درک کند.

شرح و تفسیر: دشواری‌های مرگ که در قالب الفاظ نمی‌گنجد

دشواری‌های مرگ که در قالب الفاظ نمی‌گنجد

امام علیه السّلام این گوینده توانای فصیح بی‌نظیر،در آخرین بخش از این خطبه،باز از زوایای دیگر به مسئله مرگ و پایان زندگی و عوارض سخت آن اشاره کرده و آن را در چهار مرحله خلاصه می‌کند؛نخست می‌فرماید:«چه بسیار،زمین اجساد نیرومند زیبا و خوش آب و رنگ را که در دنیا پرورده ناز و نعمت بودند و پرورش یافته احترام و شرف،در کام خود فروبرد،همانها که می‌خواستند با سرور و خوشحالی،غمها را از دل بزدایند و به هنگام فرارسیدن مصیبت،برای از بین نرفتن طراوت زندگی و از دست ندادن سرگرمیهای آن،به لذت و خوشگذرانی پناه بردند»؛ (فکم أکلت الأرض من عزیز ⁽¹⁾جسد،و أنیق ⁽²⁾لون،کان )

فی الدّنیا غذیّ ⁽¹⁾ترف،و ربیب ⁽²⁾شرف!یتعلّل ⁽³⁾بالسّرور فی ساعة حزنه،و یفزع إلی السّلوة ⁽⁴⁾إن مصیبة نزلت به،ضنّا ⁽⁵⁾بغضارة ⁽⁶⁾عیشه،و شحاحة ⁽⁷⁾بلهوه و لعبه!) .

این سخن اشاره دقیقی به کسانی است که آنچنان به ناز و نعمت و عیش و نوش دنیا عادت کرده‌اند که به هنگام نزول مصیبتها و اندوهها سعی می‌کنند خود را با انواع سرگرمیها و لهو و لعب،از آن دور دارند و آنچه را ممکن بود مایه بیداری و هوشیاری آنان گردد به فراموشی بسپارند و این خود مصیبتی است بزرگ که انسان به عوامل بیداری و عوامل مستی و بی‌خبری پناه برد؛ولی حوادث تلخ هرگز آنها را فراموش نمی‌کند و سرانجام زمین آنها را در کام خود فرو می‌برد.

«(آری)در آن هنگام که او(بر اثر ناز و نعمت)به دنیا می‌خندید و دنیا نیز در سایه زندگی مرفه و غفلت زا بر او خنده می‌زد،ناگهان روزگار خارهای جانگداز آلام و مصائب را در دل او فروکرد و گذشت روزگار قوای او را در هم شکست و عوامل مرگ از نزدیک به او نظر افکند،در نتیجه غم و اندوهی که هرگز از آن آگاهی نداشت با او در آمیخت،و غصه‌های پنهانی که حتی خیال آن را نمی‌کرد در وجودش راه یافت.سستی بیماریها در او ظاهر شد در حالی که به سلامت و تندرستی،انس شدید داشت»؛ (فبیّنا هو یضحک إلی الدّنیا و تضحک إلیه فی ظلّ

عیش غفول ⁽¹⁾إذ وطیء الدّهر به حسکه ⁽²⁾و نقضت الأیّام قواه،و نظرت إلیه الحتوف ⁽³⁾من کثب ⁽⁴⁾فخالطه بثّ ⁽⁵⁾لا یعرفه،و نجّی ⁽⁶⁾همّ ما کان یجده،و تولّدت فیه فترات علل،آنس ما کان بصحّته) .

اشاره به اینکه هر چند این بی‌خبران در برابر مصائب سعی دارند خود را به فراموشی بسپارند،پیوسته بر دنیا خنده سر می‌دهند و دنیای غافل کننده نیز بر آنها خنده مستانه می‌زند؛ولی دیری نمی‌پاید که در سرازیری مرگ قرار می‌گیرند؛قوا و نیروها یکی پس از دیگری از بین می‌رود،چشمها کم نور، گوشها سنگین،استخوانها سست و پوک،اعصاب خسته و ناتوان و انواع بیماریها به سوی او هجوم می‌آورد و جهان نوحه مرگ را در گوش آنها می‌خواند.

در واقع امام علیه السّلام در این بخش،نخست به تحلیل رفتن قوا و آشکار شدن انواع بیماریها به دنبال آن،که گام اوّل به سوی مرگ است اشاره فرمود. سپس به سراغ گام دوم می‌رود که مراجعه پی‌درپی و مکرّر به اطبا و گرفتن انواع داروها و بی تأثیر بودن آنها است و می‌فرماید:«در این هنگام،هراسان و ترسان به آنچه طبیبان او را به آن عادت داده بودند پناه برد که حرارت را با برودت تسکین دهد و برودت را با حرارت تحریک کند؛ولی در چنین حالتی هیچ حرارتی را با عوامل برودت فروننشاند جز اینکه حرارت شعله‌ورتر شد،و هیچ برودتی را با داروی حرارت‌زا تحریک نکرد جز اینکه برودت را به هیجان در آورد.برای اعتدال مزاج به هیچ معجونی پناه نبرد جز آنکه به سبب آن آماده بیماری دیگری

شد»؛ (ففزع إلی ما کان عوّده الأطبّاء من تسکین الحارّ بالقارّ ⁽¹⁾،و تحریک البارد بالحارّ،فلم یطفیء ببارد إلاّ ثوّر ⁽²⁾حرارة،و لا حرّک بحارّ إلاّ هیّج برودة،و لا اعتدل بممازج ⁽³⁾لتلک الطّبائع إلاّ أمدّ منها کلّ ذات داء) .

آری!هنگامی که فرمان قطعی مرگ فرامی‌رسد اسباب صحت و سلامت به کندی می‌گراید و به اصطلاح:«سر کنگبین صفرا می‌فزاید و روغن بادام سبب خشکی می‌شود».گویی داروها از اثر می‌افتند و یا نتیجه معکوس می‌دهند و طبق ضرب المثل معروف:«طبیبان ابله می‌شوند»و راه بیمار به سوی پایان زندگی هموار می‌گردد.

آنچه در تعبیرات حساب شده مولا در اینجا آمده،اشاره به تقسیماتی است که در طبّ قدیم رایج بود.در آن زمان اطبّا عقیده داشتند که چهار نوع مزاج وجود دارد:مزاج گرم،مزاج سرد،مزاج تر و خشک.از نگاه دیگر چهار نوع مزاج مرکب شناخته شده بود مزاج گرم و تر(که به آن دموی می‌گفتند)و مزاج گرم و خشک(که آن را صفراوی می‌نامیدند)و مزاج سرد و تر(که آن را بلغمی نام می‌نهادند)و مزاج سرد و خشک(که آن را سوداوی می‌گفتند).

البتّه این مزاجها هنگامی که در حدّ اعتدال بود لطمه‌ای به سلامت نمی‌زد و صاحبان آنها با تفاوت زیادی که با هم داشتند همگی دارای زندگی خوبی بودند؛ ولی اگر یکی از چهار تا(حرارت،برودت،رطوبت و یبوست)غلبه می‌کرد ناچار بودند برای باز گرداندن اعتدال مزاج به عوامل مخالف پناه برند؛حرارت را با برودت فرونشانند و برودت را با عوامل حرارت تحریک کنند و رطوبت را با یبوست بیامیزند و یبوست را با رطوبت تعدیل کنند.

تأثیر همه اینها در زمانی است که کار از کار نگذشته باشد.هنگامی که کار از

کار گذشت،همه بی‌اثر خواهد بود.

سپس امام علیه السّلام مرحله سوم را بازگو می‌کند و آن مرحله یأس از بازگشت سلامت و انتظار پایان عمر در آینده نه چندان دور می‌فرماید:«این وضع همچنان ادامه یافت تا آنجا که طبیب از درمانش ناتوان شد،و پرستارش او را به فراموشی سپرد،و خانواده‌اش از وصف بیماری او خسته شدند،و در پاسخ سؤال کنندگان فرو ماندند»؛ (حتّی فتر معلّله ⁽¹⁾،و ذهل ممرّضه ⁽²⁾،و تعایا ⁽³⁾أهله بصفة دائه،و خرسوا عن جواب السّائلین عنه) .

گویی امام بارها و بارها در کنار این گونه بیماران و خانواده‌های آنان بوده و حالات آنان را دقیقا زیر نظر گرفته است؛طبیب،اظهار عجز می‌کند و پرستار اظهار خستگی،و خانواده او نمی‌دانند درباره او به مردم چه بگویند.بگویند حال او بهتر است خلاف گفته‌اند.بگویند بدتر است خوشایند نیست.ناچار زبان را در کام فرومی‌برند و با نگاههای مأیوسانه خود پاسخ می‌گویند.

در ادامه می‌افزاید:«آنها در کنار بیمار خود نشسته و درباره خبر ناگواری که تا آن وقت از او مکتوم می‌داشتند آشکارا به گفت و گو پرداختند؛یکی می‌گفت او را به حال خود رها کنید(که رفتنی است).دیگری آرزوی بازگشت بهبود او را می‌کرد و(سومی)آنان را به شکیبایی در فقدانش،دعوت می‌نمود،و(برای تحمّل این مصیبت)مصائب و اندوه گذشتگان را به یادشان می‌آورد»؛ (و تنازعوا دونه شجیّ ⁽⁴⁾خبر یکتمونه:فقائل یقول:هو لمّا به،و ممّن لهم إیاب عافیته، و مصبّر لهم علی فقده،یذکّرهم أسی ⁽⁵⁾الماضین من قبله) .

سرانجام امام چهارمین و آخرین مرحله زندگی این بیمار را بیان می‌کند.

هنگامی که در آستانه مرگ قرار می‌گیرد و آماده سفر آخرت و ترک این جهان می‌شود،می‌فرماید:«در این حال که او در شرف فراق دنیا و ترک دوستان بود، ناگهان عارضه‌ای گلوگیرش شد که فهم و درک او را ناتوان ساخت و در حیرت و سرگردانی فروبرد و زبانش خشک شد»؛ (فبینا هو کذلک علی جناح من فراق الدّنیا،و ترک الأحبّة،إذ عرض له عارض من غصصه،فتحیّرت نوافذ فطنته،و یبست رطوبة لسانه) .

در ادامه می‌فرماید:«در این هنگام به فکر وصایا و سؤالات مهم و لازمی می‌افتد که پاسخ آنها را می‌دانست؛امّا چه سود که زبانش از گفتن باز مانده است و سخنانی می‌شنود که قلب او را به درد می‌آورد(و می‌خواهد جواب آنها را بگوید؛امّا قدرت ندارد،از این رو)خود را به ناشنوایی می‌زند و چه بسیار سخنان و زخم زبانهایی که گاه از شخص بزرگی صادر می‌شود که این بیمار او را محترم می‌شمرد یا از کوچکی است که در گذشته بر او ترحم می‌کرده است»؛ (فکم من مهمّ من جوابه عرفه فعیّ عن ردّه،و دعاء مؤلم بقلبه سمعه فتصامّ ⁽¹⁾عنه، من کبیر کان یعظّمه،أو صغیر کان یرحمه!) .

آری!او در این حالت چون علم به فرارسیدن لحظه‌های پایان عمرش پیدا می‌کند در فکر فرومی‌رود که اموال مخفی داشته یا بدهکاریهایی به اشخاص که می‌بایست به بازماندگانش معرفی می‌کرد و یا خانواده و دوستان او سؤالاتی درباره این امور و یا آنچه مربوط به دفن و موضع قبر اوست از او دارند که قادر به پاسخ گفتن نیست.

ابن ابی الحدید در اینجا داستان کوتاه و عبرت‌انگیزی را که خود شاهد و ناظر بوده نقل می‌کند،که در لحظات آخر شخصی می‌خواست وصیت لازمی کند،امّا

زبانش از گردش افتاده بود.به قلم و دواتی اشاره کرد تا خواسته خود را بنویسد؛ ولی افسوس دست آن قدر لرزان بود که کلمات نامفهوم نوشته شد و دستش همچنان می‌لرزید تا جان داد. ⁽¹⁾

سرانجام امام علیه السّلام با این جمله،خطبه پر محتوا و تکان دهنده خود را پایان می‌دهد و می‌فرماید:«(به هر حال)مرگ دشواریهایی دارد که انسان را در خود غرق می‌کند.مشکلاتی که هراس‌انگیزتر از آن است که بتوان در قالب الفاظ ریخت یا اندیشه‌های اهل دنیا آن را درک کند»؛ (و إنّ للموت لغمرات ⁽²⁾هی أفظع من أن تستغرق بصفة،أو تعتدل علی عقول أهل الدّنیا) .

مرحوم علاّمه شوشتری در شرح نهج البلاغه خود در اینجا حدیثی از کتاب کافی نقل می‌کند که گروهی از عابدان بنی اسرائیل تصمیم گرفتند شهرهای مختلف را بگردند و آثار عبرت‌انگیز را در آنها ببینند،در این گردش خود به قبری رسیدند که باد،گرد و غبار بر آن پاشیده بود و جز اثر مختصری از آن آشکار نبود.گفتند چه خوب است دعا کنیم و از درگاه خدا بخواهیم صاحب این قبر،شرح حال خود را برای ما بازگو کند.دعای آنها مستجاب شد.از صاحب قبر پرسیدند طعم مرگ را چگونه یافتی؟او با وحشت تمام در پاسخ گفت:نود و نه سال از دفن من می‌گذرد و هنوز درد و رنج جان دادن و تلخی طعم آن در درون من است. ⁽³⁾

نکته: گذرگاهی که همه از آن عبور می‌کنند

گذرگاهی که همه از آن عبور می‌کنند

بارها گفته‌اند و گفته‌ایم که اگر انسان در هر چیز شک و تردید به خود راه دهد

در این مسئله نمی‌تواند تردید کند که یک روز باید رخت سفر را از این دنیا بر بندد و کاسه مرگ را با اکراه یا با رغبت سر کشد.

همان گونه که هر جنینی به هر شکل و صورت و مربوط به هرکس،روزی باید از گذرگاه رحم بگذرد و به این دنیا گام بگذارد و هر میوه‌ای روزی از درخت می‌افتد و یا آن را می‌چینند،انسان نیز باید خواه‌ناخواه از گذرگاه مرگ بگذرد.

حال که چنین است چرا گروهی مایل نیستند نام مرگ برده شود؟چرا تلاش می‌کنند این واقعیتی که آنها را فراموش نمی‌کند،از یاد ببرند؟!

از آن مهم‌تر،مقدّمات و پیامدهای مرگ است؛حالات عجیبی که مولا امیر مؤمنان علی علیه السّلام در این خطبه با موشکافی تمام آن را به صورت تابلوی بسیار زنده‌ای ترسیم کرده و بازتاب مرگ را در انسانی که آماده رفتن از این دنیا می‌شود و همچنین در اطرافیان او به طور دقیق تشریح می‌کند و به نظر می‌رسد که هدف اصلی امام بیدار کردن غافلان و هوشیار ساختن مستان باده غرور و خودخواهی و هواپرستی است و الحقّ و الانصاف امام در این زمینه داد سخن داده و همه گفتنیها را گفته،به‌گونه‌ای که هر انسان غافل و بی‌خبری آن را بخواند تکان می‌خورد و سخت تحت تأثیر واقع می‌شود.

امام علیه السّلام در حدیث دیگری می‌فرماید:«ما رأیت إیمانا مع یقین أشبه منه بشکّ، علی هذا الإنسان إنّه کلّ یوم یودّع إلی القبور و یشیّع و إلی غرور الدّنیا یرجع و عن الشّهوة و الذّنوب لا یقلع؛من هیچ ایمان توأم با یقین را شبیه‌تر به شک از کار این انسان ندیدم؛او همه روز برای تشییع دوستان و بستگان و سپردن جسم بی‌جان آنها به قبرها می‌رود ولی هنگامی که باز می‌گردد باز به سراغ غرور دنیاست و از شهوت و گناه باز نمی‌ایستد». ⁽¹⁾

در مقابل ما افرادی را می‌شناسیم که به استقبال مرگ می‌رفتند و بر چهره آن لبخند می‌زدند سکرات موت برای آنها مفهومی نداشت و همچون کسی که در انتظار عزیزی به سر می‌برد،در لحظات آخر عمر،چنین حالی را داشتند.نمونه آشکار آن شخص امام علیه السّلام است که در کلام معروفش در همین نهج البلاغه می‌فرماید:«اشتیاق من به مرگ و شهادت از اشتیاق طفل شیرخوار به پستان مادر بیشتر است». ⁽¹⁾

جالب اینکه در احادیث اسلامی نیز وارد شده که مرگ مؤمنان صالح العمل و اولیاء اللّه با دیگران متفاوت است.شخصی به امام صادق علیه السّلام عرض کرد:«صف لنا الموت؛مرگ را برای ما وصف کن».فرمود:«للمؤمن کأطیب طیب یشّمه فینعس لطیبة و ینقطع التّعب و الألم عنه و للکافر کلسع الأفاعی و لدغ العقارب و أشدّ؛مرگ برای مؤمن همانند عطر بسیار خوشبویی است که آن را استشمام می‌کند و بخاطر خوشبویی آن می‌آرامد و درد و رنج از او زایل می‌شود ولی برای کافر مانند گزش افعی‌ها و نیش‌زدن عقربها بلکه شدیدتر از آن است». ⁽²⁾

شک نیست عدم وابستگی مؤمن به زرق و برق دنیا و به عکس وابستگی‌های افراد بی‌ایمان به این جهان چنین بازتابی در این دوگروه داشته باشد هرچند الطاف الهی و مشاهدات مؤمن نسبت به مواهبی که در انتظار اوست و به عکس مشاهدات فرد بی‌ایمان نسبت به عذابهایی که در انتظار او می‌باشد در این امر تأثیرگذار است.

خطبۀ 222: هنگام تلاوت آیات «یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ * رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ»

اشاره

و من کلام له علیه السّلام

قاله عند تلاوته: «یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ 1رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ»

⁽¹⁾ از سخنان امام علیه السّلام است که به هنگام تلاوت آیات بالا بیان فرموده(آیاتی که ترجمه‌اش چنین است:) «صبح و شام در آنها(در آن خانه‌هایی که از نور خدا روشن است)مردانی تسبیح می‌گویند که نه تجارت و نه معامله‌ای آنها را از یاد خدا غافل می‌کند». ⁽²⁾

خطبه در یک نگاه

در این خطبه چند بخش مهم وجود دارد:

در بخش اوّل پیش از هرچیزی امام به بیان اهمّیّت ذکر خدا و آثار آن بر روح و جان آدمی می‌پردازد و با تعبیرات مؤثّری آن را شرح می‌دهد.

در بخش دوم به حاملان اذکار در هر عصر و زمان و برنامه‌های او اشاره می‌کند که چگونه بندگان خدا را از انحراف رهایی می‌بخشند و چراغهای پر فروغی بر سر راه آنها می‌نهند.

در بخش سوم سخن از صفات آنهاست و از بی‌اعتنایی آنان به زرق و برق دنیا،پرهیز از گناه،طرفداری از عدالت و امر به معروف و نهی از منکر.

در بخش چهارم حال آنها را در قیامت به هنگام انتشار نامه‌های اعمال و آماده شدن بندگان برای حساب شرح می‌دهد و از عاقبت محمود و نتایج بسیار گرانبهای اعمال آنها سخن می‌گوید.

در پنجمین بخش به مخاطبان خود دستور می‌دهد که به حساب خویش برسند و خودشان داور اعمالشان باشند.

بخش اوّل

اشاره

إنّ اللّه سبحانه و تعالی جعل الذّکر جلاء للقلوب،تسمع به بعد الوقرة،و تبصرة به بعد العشوة،و تنقاد به بعد المعاندة،و ما برح اللّه- عزّت آلاؤه-فی البرهة بعد البرهة،و فی أزمان الفترات عباد ناجاهم فی فکرهم،و کلّمهم فی ذات عقولهم،فاستصبحوا بنور یقظة فی الأبصار و الاسماع و الأفئدة،یذکّرون بأیّام اللّه،و یخوّفون مقامه،بمنزلة الأدلّة فی الفلوات.من أخذ القصد حمدوا إلیه الطّریقه،و بشّروه بالنّجاة،و من أخذ یمینا و شمالا ذمّوا إلیه الطّریق،و حذّروه من الهلکة،و کانوا کذلک مصابیح تلک الظّلمات،و أدلّة تلک الشّبهات.

ترجمه

خداوندی منزّه و برتر،یاد خود را مایه جلای قلبها قرار داده که بر اثر آن گوش،پس از سنگینی(بر اثر غفلت)شنوا شود و چشم پس از کم سویی بینا گردد و از لجاجت و عناد به انقیاد و اطاعت بازگردد و رام شود.خداوندی که نعمتهایش بزرگ و عظیم است همواره در هر عصر و زمان و در فاصله میان بعثت پیامبران بندگانی داشت که حقایق را به فکر آنها الهام می‌کرد و با عقل و اندیشه آنها سخن می‌گفت تا آنها در پرتو آن با نور بیداری،چشمها و گوشها و قلبها را روشن سازند و مردم را به یاد ایّام اللّه و روزهای خاص الهی بیندازند و از مقام عظمت او بیم دهند.این افراد همچون راهنمای بیابانها هستند که قافله‌ها را از گم کردن راه نجات می‌دهند هر کس راه حق را در پیش می‌گرفت طریقش را می‌ستودند و او را به نجات،بشارت می‌دادند و آن کس که به چپ و راست

منحرف شده بود طریقش را نکوهش می‌کردند و از هلاکت بر حذر می‌داشتند (آری!)آنها چراغهای روشن تاریکیها بودند و راهنمایان در برابر شبهات!

شرح و تفسیر: راهنمایان ره پویان راه حق

راهنمایان ره پویان راه حق

نخست باید به سراغ تفسیر آیه سوره نور برویم تا بیانات پرمعنای امام علیه السّلام در شرح آن روشن‌تر شود.

قرآن مجید در سوره نور آیه 35 «اللّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» از نور خداوند سخن می‌گوید و با مثالی زیبا که پر از نکات آموزنده است آن را شرح می‌دهد و سپس در آیات بعد می‌فرماید:این چراغ پر فروغ در خانه‌هایی قرار دارد که خداوند آنها را از نفوذ شیاطین در امان داشته است.و در ادامه می‌افزاید:در این خانه نورانی مردان با شخصیتی هستند که پیوسته خدا را یاد می‌کنند،نماز را بر پا می‌دارند و زکات را ادا می‌کنند و از روز قیامت بیمناکند.

روشن است که این رجال در درجه اوّل پیامبران و امامان معصوم‌اند و در درجه بعد پویندگان مخلص راه آنان.

با توجّه به این اشاره اجمالی به تفسیر خطبه می‌پردازیم،امام علیه السّلام در بخش آغازین این خطبه می‌فرماید:«خداوند سبحان و متعال یاد خویش را مایه جلای قلبها قرار داده که بر اثر آن گوش،پس از سنگینی(بر اثر غفلت)شنوا می‌شود و چشم،پس از کم سویی بینا می‌گردد و از لجاجت و عناد،به انقیاد و اطاعت باز می‌گردد(و رام می‌شود)»؛ (إنّ اللّه سبحانه و تعالی جعل الذّکر ⁽¹⁾جلاء ⁽²⁾للقلوب،

تسمع به بعد الوقرة ⁽¹⁾،و تبصر به بعد العشوة ⁽²⁾،و تنقاد به بعد المعاندة) .

آری!هر گاه ذکر با فکر و اندیشه همراه باشد،آثار عجیبی دارد.هنگامی که انسان نام خدا را به عظمت می‌برد و اوصاف جمال و جلالش را از علم و قدرت و سمع و بصر و مقام رحمانیّت و رحیمیّت و مراقبت او را نسبت به بندگان بر می‌شمرد پرده‌های غفلت از مقابل چشم دل کنار می‌رود و حق را به خوبی می‌بیند.غوغای هوا و هوسها فرومی‌نشیند و صدای رهبران الهی و داعیان الی اللّه را با گوش جان می‌شنود و نتیجه آن انقیاد کامل در برابر فرمان خداست.

بعضی از شارحان معتقدند و یا احتمال داده‌اند که منظور از ذکر در جمله بالا قرآن مجید است به قرینه آنچه قرآن درباره خودش می‌گوید: «وَ هذا ذِکْرٌ مُبارَکٌ أَنْزَلْناهُ» ⁽³⁾ولی به یقین ذکر مفهوم عامّی دارد که یکی از مصادیق برجسته آن آیات شریفه قرآن است.

حضرت در ادامه این سخن می‌افزاید:«خداوندی که نعمتهایش بزرگ و عظیم است همواره در هر عصر و زمان و در فاصله میان بعثت پیامبران،بندگان خاصّی داشته که حقایق را به فکر آنها الهام می‌کرد و با عقل و اندیشه آنها سخن می‌گفت تا آنها در پرتو آن با نور بیداری چشمها و گوشها و قلبها را روشن سازند و مردم را به یاد ایّام اللّه و روزهای خاصّ الهی بیندازند و از مقام عظمت او بیم دهند.این افراد همچون راهنمای بیابانها هستند که غافله‌ها را از گم کردن راه رهایی می‌بخشند»؛ (و ما برح ⁽⁴⁾للّه-عزّت آلاؤه-فی البرهة ⁽⁵⁾بعد البرهة،و فی أزمان الفترات عباد ناجاهم فی فکرهم،و کلّمهم فی ذات عقولهم،فاستصبحوا

بنور یقظة فی الأبصار و الأسماع و الأفئدة،یذکّرون بأیّام اللّه،و یخوّفون مقامه، بمنزلة الأدلّة فی الفلوات ⁽¹⁾) .

این تعبیر ممکن است اشاره به اوصیای انبیا باشد که در فترتها همواره وجود داشته‌اند و حقایق را از طریق الهامات قلبی از ساحت قدس الهی می‌گرفتند و به بندگان می‌رساندند.

نیز ممکن است اشاره به مردان صالح و مخلص و عارف و بصیری غیر از انبیا و اوصیا باشد که در هر زمانی در میان مردم وجود دارند؛آنها نیز با الهامات الهی و تأییدات ربّانی به صراط مستقیم الهی واقف می‌شوند و سعی در هدایت دیگران دارند.

نیز شاید هر دو گروه را شامل شود.

تعبیر به«ادلّه»جمع دلیل اشاره به چیزی است که در مسافرتهای زمانهای گذشته وجود داشته است.در آن زمان جاده‌های مشخصی مانند امروز نبود که انسان از آن برود و به مقصد برسد،به‌همین دلیل قافله‌ها افراد راه‌شناسی با خود بر می‌داشتند که در بیابان راه را گم نکنند و آنها را«دلیل راه»می‌نامیدند.این مردان الهی در بیابان زندگی دنیا همچون دلیل راهند که قافله‌های انسانی را از گم گشتن و هلاک شدن نجات می‌دهند.

در ادامه سخن می‌افزاید:«این راهنمایان راه هر کس را که راه مستقیم را در پیش می‌گرفت طریقش را می‌ستودند و او را بشارت به نجات می‌دادند و آن کس که به جانب چپ و راست منحرف شده بود طریقش را نکوهش می‌کردند و از هلاکت بر حذرش می‌داشتند»؛ (من أخذ القصد حمدوا إلیه طریقه،و بشّروه بالنّجاة،و من أخذ یمینا و شمالا ذمّوا إلیه الطّریق،و حذروه من الهلکة .

آری!آنها کاملا مراقب همنوعان خود بودند؛رهروان راستین را تشویق

می‌کردند و دلگرم می‌ساختند و به منحرفان هشدار می‌دادند و آنها را نکوهش می‌کردند و بر آنان فریاد می‌زدند که با ادامه این راه انحرافی خود را به هلاکت نیفکنند.

سپس در یک نتیجه‌گیری از آنچه در جمله‌های پیشین آمد،می‌فرماید:

«بدین گونه آنها چراغهای روشن تاریکیها بودند و راهنمایان در برابر آن شبهات»؛ (و کانوا کذلک مصابیح تلک الظّلمات،و أدلّة تلک الشّبهات) .

آری!در مسیر زندگی دنیا هم ظلمات و تاریکیهاست و هم جاده‌های مشکوک و مشتبه که هر دو برای رهروان راه خطرناک است.وجود این مردان الهی چراغ پر نوری در آن ظلمتها و دلیل و راهنمایی برای آن طرق مشکوک است.

نکته‌ها

1-منظور از ایّام اللّه چیست؟

در این بخش از خطبه امام علیه السّلام اشاره فرموده بود که مردان الهی ایّام اللّه را به مردم یادآوری می‌کنند.به یقین همه روزها روزهای خداست و همه جا خانه اوست و در عین حال نه روزی دارد و نه خانه‌ای که برتر از زمان و مکان است؛ ولی همان‌گونه که خانه کعبه،بزرگ‌ترین جایگاه عبادت به موجب این ویژگی‌اش«بیت اللّه»نامیده شده،روزهای خاصّی هست که به جهت حوادث مهمّش درخشش فوق العاده‌ای دارد.

بعضی گفته‌اند:«ایّام اللّه»اشاره به روزهای پیروزی پیامبران بر لشکر شرک و کفر است.بعضی گفته‌اند:روزهای مهم عبادت همچون ایّام ماه مبارک و ایّام حج است.آنچه در تاریخ بنی اسرائیل و موسی آمده که مأمور شد ایّام اللّه را به بنی اسرائیل یادآوری کند اشاره به روز غلبه بر فرعون و نجات از دریا و مانند آن

است؛ولی در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم که در تفسیر«ایّام اللّه»فرمود:

«یرید بأیّام اللّه سننه و أفعاله فی عباده من إنعام و انتقام؛منظور از ایّام اللّه،سنّتها و افعال الهی در میان بندگان اعمّ از انعام و انتقام است». ⁽¹⁾

مطابق این روایت هر روز که موهبت مهم تازه‌ای از سوی خداوند به بندگان ارزانی شده و یا از دشمنان آنها انتقام گرفته شده و با کیفرهای سختی از میان رفته‌اند،ایّام اللّه محسوب می‌شوند.

به هر حال یادآوری ایّام اللّه سبب شکوفایی ایمان و تحریک حس شکر گزاری و توجّه به خداست.

حتی روزهای آزمایش بزرگ الهی نیز در روایات جزء ایّام اللّه شمرده شده است.همان گونه که در حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می‌خوانیم:«أیّام اللّه نعمائه و بلاؤه و مثلاته سبحانه؛منظور از ایّام اللّه روزهای نعمت و آزمایش و کیفر سخت بدکاران است». ⁽²⁾شک نیست که واژه ایّام اللّه در این خطبه مفهوم عامی دارد که همه آنچه را در بالا آمد شامل می‌شود.

2-الهامات الهی

در جمله«عباد ناجاهم فی فکرهم و کلّمهم فی ذات عقولهم...»امام علیه السّلام اشاره به مردانی کرده است که خداوند از طریق نجوای فکری و الهامات قلبی نور هدایت را در دل آنها می‌افکند و پرده‌های جهل و ظلمت را کنار می‌زند و آنها در حدّ خود با آن دریافتهای ربّانی به هدایت خلق و راهنمایی گم شده‌های طریق ایمان و تقوا تلاش و کوشش می‌کنند.

آیا اینان همان اوصیا و امامان معصوم‌اند که در فترات بعثت انبیا از طریق الهام، حقایق را از عالم غیب می‌گیرند یا افراد صالح و متّقی و عالمان پرهیزگار را که در

سطح بالایی از تقوا قرار دارند نیز شامل می‌شود؟یعنی قلب آنها نیز با عالم غیب ارتباط دارد و به مضمون «إِنْ تَتَّقُوا اللّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقاناً» ⁽¹⁾خداوند وسیله شناسایی حق را از باطل در پرتو تقوا به آنها بخشیده و به مضمون «وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا» ⁽²⁾بر اثر مجاهدتهای نفسانی و ستیز با دشمن عنایات الهی شامل حال آنها شده و دستشان را گرفته و از طریق ایصال به مطلوب به مقصد رسانده است.

هنگامی که در مواقع سخت،خداوند بندگانی را همچون مادر موسی علیه السّلام تنها نمی‌گذارد و به مضمون «وَ أَوْحَیْنا إِلی أُمِّ مُوسی» ⁽³⁾مسیر پر پیچ و خم آینده فرزندش را به او الهام می‌کند چگونه ممکن است صالحان دیگر از این فیض بزرگ محروم بمانند،از این رو بعضی از بزرگان معتقدند هر کار مهمّی از عالم با تقوا و انسان پرهیزگاری صادر می‌شود و یا هر اکتشافی که از دانشمند مخلصی سر می‌زند؛در پرتو هدایت تکوینی و الهام الهی است.

همان روح القدس که به هنگام سرودن اشعار و الا به یاری کسانی چون «حسّان بن ثابت»و«کمیت»شتافت و چنان اشعاری را بر زبان آنها جاری ساخت ⁽⁴⁾چرا به یاری سایر پاکبازان نیاید و به گفته حافظ:

فیض روح القدس ار باز مدد فرماید دگران هم بکنند آنچه مسیحا می‌کرد

بخش دوم

اشاره

و إنّ للذّکر لأهلا أخذوه من الدّنیا بدلا،فلم تشغلهم تجارة و لا بیع عنه، یقطعون به أیّام الحیاة،و یهتفون بالزّواجر عن محارم اللّه فی أسماع الغافلین،و یأمرون بالقسط و یأتمرون به،و ینهون عن المنکر و یتناهون عنه،فکأنّما قطعوا الدّنیا إلی الآخرة و هم فیها،فشاهدوا ما وراء ذلک،فکأنّما اطّلعوا عیوب أهل البرزخ فی طول الإقامة فیه،و حقّقت القیامة علیهم عداتها،فکشفوا غطاء ذلک لأهل الدّنیا،حتّی کأنّهم یرون ما لا یری النّاس،و یسمعون ما لا یسمعون.

ترجمه

یاد خدا اهلی دارد که آن را به جای(زرق و برق)دنیا بر گزیده‌اند،لذا هیچ تجارت و داد و ستدی آنها را از یاد خدا باز نداشته،با یاد خدا تمام دوران زندگی خود را سپری می‌کنند و با فریادهای باز دارنده در گوش غافلان،آنها را به(کیفر) محرمات الهی توجّه می‌دهند و به عدالت و معروف دعوت می‌کنند و خود عامل به آن هستند،مردم را از منکرات باز می‌دارند و خود گرد آن نمی‌گردند(با اینکه در دنیا هستند)گویی دنیا را رها کرده و به آخرت پیوسته و در آن قرار دارند،به همین سبب ماورای دنیا را مشاهده کرده‌اند.گویی از پشت دیواره این دنیا سر بر آورده و به برزخیان و اقامت طولانی آنها در آنجا نمی‌نگرند و(با چشم دل به قیامت نگاه می‌کنند در حالی که)رستاخیز وعده‌های خود را برای آنها عملی ساخته،از این رو آنها پرده‌ها را برای اهل دنیا کنار زده(و حقایق عالم برزخ و قیامت را برای آنها شرح می‌دهند)گویی آنها با چشم خود چیزهایی را می‌بینند که مردم نمی‌بینند و مطالبی را می‌شنوند که دیگران نمی‌شنوند.

شرح و تفسیر: مردان الهی و اهل ذکر

مردان الهی و اهل ذکر

امام علیه السّلام بعد از بیان آثار ذکر خدا در صیقل دادن دلها و آثار گسترده آن در روح و جان آدمی به شرح حال کسانی می‌پردازد که به راستی اهل ذکرند و صفات آنها را یکی بعد از دیگری بیان می‌کند.نخست می‌فرماید:«یاد خدا اهلی دارد که آن را به جای(زرق و برق)دنیا بر گزیده‌اند»؛ (و إنّ للذّکر لأهلا أخذوه من الدّنیا بدلا) .

اشاره به اینکه یاد خدا سبب می‌شود که فریفته مادیّات زودگذر دنیا نشوند همان دنیایی که عشق به آن در احادیث اسلامی«رأس کلّ خطیئة»و منشأ انواع گناهان شمرده شده است.

البتّه مفهوم این سخن این نیست که آنها مانند راهبان دیر نشین و تارکان دنیا پشت پا به زندگی اجتماعی می‌زنند(به قرینه جمله‌هایی که بعد از آن می‌آید) بلکه منظور این است آنها اسیر چنگال دنیا نمی‌شوند.

در اینکه منظور از«ذکر»و«اهل»چیست؟دو تفسیر عمده برای آن ذکر شده است:یکی خاص و دیگری عام؛تفسیر خاص آن این است که منظور از ذکر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله یا قرآن است و اهل ذکر«اهل بیت»و امامان معصوم‌اند و صفاتی که بعد از این جمله درباره اهل ذکر آمده به طور کامل بر آنها منطبق می‌شود.

مفهوم عام آن همه عالمان با تقوا و مؤمنان کامل را شامل می‌شود و صفاتی که بعد از آن است نیز بر آنها منطبق است.

البتّه هیچ مانعی از جمع در میان این دو معنا نیست؛مفهوم جمله عام است و اهل بیت،مصداقهای بارز و چهره‌های درخشان آن هستند.

آنگاه امام علیه السّلام در ادامه این سخن آثار ذکر اللّه را در وجود این گروه در ضمن پنج وصف بیان می‌کند و می‌فرماید:«لذا هیچ تجارت و داد و ستدی آنها را از یاد خدا باز نداشته است»؛ (فلم تشغلهم تجارة و لا بیع عنه) .

نه اینکه آنها تجارت و بیعی ندارند و از فعالیت اقتصادی بیگانه و سربار اجتماع‌اند،بلکه آنها گامهای مؤثّری در این وادی بر می‌دارند؛ولی چنان نیست که این فعالیتهای اقتصادی آنها را از یاد خدا غافل سازد و در مسیر دنیاپرستی قدم زنند.

در اینکه فرق میان تجارت و بیع چیست؟گاه گفته می‌شود نسبت آنها عموم و خصوص مطلق و ذکر بیع بعد از تجارت از قبیل ذکر خاص بعد از عام است، زیرا بیع(خرید و فروش)یکی از انواع فعالیتهای اقتصادی است.

این احتمال نیز وجود دارد که تجارت اشاره به فعالیتهای اقتصادی مستمر است و بیع فعالیتهای محدود و مقطعی را شامل می‌شود؛یعنی اهل ذکر نه آن را از دست می‌دهند و نه این را و درعین‌حال ذکر اللّه به طور دائم در آن تجلّی می‌کند.

در ادامه این سخن به بقیه صفات آنها اشاره کرده می‌فرماید:«با یاد خدا تمام دوران زندگی خود را سپری می‌کنند و با فریادهای باز دارنده در گوش غافلان آنها را به(کیفر)محرّمات الهی توجّه می‌دهند،و به عدالت و معروف دعوت می‌کنند و خود عامل به آن هستند،و مردم را از منکرات باز می‌دارند و خود گرد آن نمی‌گردند»؛ (یقطعون به أیّام الحیاة،و یهتفون ⁽¹⁾بالزّواجر عن محارم اللّه فی أسماع الغافلین،و یأمرون بالقسط و یأتمرون به،و ینهون عن المنکر و یتناهون عنه) .

جمله «یقطعون به أیّام الحیاة» اشاره به این است که برنامه یاد خدا و آثار پر برکتش مربوط به یک روز و چند روز عمر آنها نیست،بلکه سراسر ایّام حیاتشان را از جوانی گرفته تا بزرگسالی و پیری همه را شامل می‌شود.

جمله‌های بعد از آن اشاره به این است که آنها هرگز خود را از مسئولیّتهای اجتماعی؛مانند گوشه‌گیران و چلّه‌نشینان کنار نمی‌کشند،بلکه در میدان ارشاد جاهل و تنبیه غافل و امر به معروف و نهی از منکر کاملا فعّال‌اند و با توجّه به اینکه جمله به صورت فعل مضارع آمده و فعل مضارع دلالت بر استمرار دارد نشان می‌دهد که این برنامه،برنامه همیشگی آنان است.

شایان توجّه اینکه امام در اینجا می‌فرماید:«آنها هم خود عامل به معروف‌اند و هم دعوت کننده به آن،و هم خود تارک منکرند و هم ناهی از آن»،همان گونه که امام علیه السّلام در خطبه 175 می‌فرماید: «أیّها النّاس إنّی،و اللّه،ما أحثّکم علی طاعة إلاّ و أسبقکم إلیها،و لا أنّهاکم عن معصیة إلاّ و أتناهی قبلکم عنها !ای مردم!به خدا سوگند من شما را به کار نیکی دعوت نمی‌کنم مگر اینکه پیش از شما به آن عمل می‌کنم و از منکری باز نمی‌دارم مگر اینکه خودم قبلا از آن چشم می‌پوشم».

سپس امام علیه السّلام در ادامه این سخن،به شرح بیشتری درباره حالات این مردان الهی و اهل ذکر پرداخته،می‌فرماید:«(با اینکه در دنیا هستند)گویی آن را رها کرده و به آخرت پیوسته‌اند و در آن قرار دارند،و به همین سبب ماورای دنیا را مشاهده کرده‌اند»؛ (فکأنّما قطعوا الدّنیا إلی الآخرة و هم فیها،فشاهدوا ما وراء ذلک) .

آری!آنها با چشم حقیقت بین و نافذشان از این جهان،عالم پس از مرگ و برزخ و قیامت را می‌بینند و سرنوشت نیکوکاران و تبهکاران را مشاهده می‌کنند.

سپس در توضیح این سخن می‌افزاید:«گویی از پشت دیواره این دنیا سر بر آورده و به برزخیان و اقامت طولانی آنها در آنجا می‌نگرند(و از آن برتر قیامت را با چشم دل می‌بیند)و مشاهده می‌کنند که رستاخیز وعده‌های خود را برای آنها عملی ساخته است»؛ (فکأنّما اطّلعوا غیوب أهل البرزخ فی طول الإقامة فیه،و

حقّقت القیامة علیهم عداوتها ⁽¹⁾) .

آنگاه نتیجه این مکاشفه روحانی را بیان کرده،می‌فرماید:«از این رو این پرده‌ها را برای اهل دنیا کنار زده(و حقایق عالم برزخ و قیامت را برای آنها شرح می‌دهند)گویی آنها با چشم خود چیزهایی را می‌بینند که مردم نمی‌بینند و مطالبی را می‌شنوند که دیگران نمی‌شنوند»؛ (فکشفوا غطاء ذلک لأهل الدّنیا، حتّی کأنّهم یرون ما لا یری النّاس،و یسمعون ما لا یسمعون) .

چرا مردم عادی دنیا از درک احوال برزخ و آخرت ناتوانند و مردم الهی اهل ذکر هر دو را مشاهده می‌کنند،بلکه خود را در آن می‌بینند؟

برای این است که روح دنیاپرستان به دنیا تعلّق دارد و حجابی درمیان آنها و عوالم دیگر افکنده؛امّا پاکدلان اهل ذکر که خود را از این تعلّقات رهایی بخشیده‌اند و با ادامه ذکر و عبادتهای خالصانه روح را صیقل داده‌اند،پرده‌ها از جلوی چشمانشان کنار رفته و صورت حقایق عالم برزخ و قیامت در آن نقش بسته است.

اینها حاملان پیامهای الهی از آن جهان به این جهان‌اند.پیامهایی که سبب بیداری غافلان و بینایی کوردلان می‌شود.

بخش سوم

اشاره

فلو مثّلتهم لعقلک فی مقاومهم المحمودة،و مجالسهم المشهودة،و قد نشروا دواوین أعمالهم،و فرغوا لمحاسبة أنفسهم علی کلّ صغیرة و کبیرة أمروا بها فقصّروا عنها،أو نهوا عنها ففرّطوا فیها،و حمّلوا ثقل أوزارهم ظهورهم،فضعفوا عن الاستقلال بها،فنشجّوا نشیجا،و تجاوبوا نجیبا،یعجّون إلی ربّهم من مقام ندّم و اعتراف،لرأیت أعلام هدی،و مصابیح دجیّ،قد حفّت بهم الملائکة،و تنزّلت علیهم السّکینة،و فتحت لهم أبواب السّماء،و أعدّت لهم مقاعد الکرامات فی مقعد اطّلع اللّه علیهم فیه،فرضی سعیهم،و حمد مقامهم.یتنسّمون بدعائه روح التّجاوز، رهائن فاقة إلی فضله،و أساری ذلّة لعظمته،جرح طول الأسی قلوبهم،و طول البکاء عیونهم.لکلّ باب رغبة إلی اللّه منهم یدّ قارعة،یسألون من لا تضیق لدیه المنادح،و لا یخیب علیه الرّاغبون.

فحاسب نفسک لنفسک،فإنّ غیرها من الأنفس لها حسیب غیرک.

ترجمه

اگر حال آنها را در برابر عقل خود مجسّم سازی و مقامات ستوده و مجالس آنان را که مشهود فرشتگان است،بنگری که نامه‌های اعمال خویش را گشوده و به حسابرسی اعمال خود نشسته‌اند و هر کار کوچک و بزرگی که مأمور به آن بوده و کوتاهی کرده‌اند یا از آن نهی شده بودند و مرتکب گشته‌اند حساب می‌کنند و سنگینی بار خطاهایشان را بر دوش خود احساس کرده که از کشیدن این بار سنگین ناتوانند و درد نتیجه گریه گلویشان را فشرده و با صدای بلند همراه

با یکدیگر ضجّه می‌زنند و در پیشگاه پروردگارشان در مقام اظهار ندامت و اعتراف به تقصیر آمده‌اند.(آری اگر آن حالات و آن عوالم معنوی را در نظر مجسّم کنی)خواهی دید که آنان نشانه‌های هدایت و چراغهای پرفروغ بر طرف کننده تاریکیها هستند.فرشتگان آنها را در میان گرفته و آرامش و سکینه الهی بر آنها نازل شده،درهای آسمان به رویشان گشوده و جایگاه و مقامهای و الای کرامت برای آنان فراهم گشته است،در جایی که خداوند به آنها نظر رحمت افکنده و از سعی و کوشش آنها راضی است و موقعیّتشان را می‌ستاید.آنها با دعا و نیایش به درگاه خدا آرامش عفو و گذشت او را می‌طلبند و گروگان نیازمندی به فضل او و اسیران فروتنی در برابر عظمتش هستند،غم و اندوه طولانی(به سبب احساس تقصیر در اطاعت و بندگی)قلبشان را مجروح ساخته و گریه‌های بسیار چشمانشان را خسته کرده است.برای هر دری که امید عفو و رحمت خدا در آن باشد دستی برای کوبیدن دارند و از درگاه کسی درخواست می‌کنند که گستردگی بخشش او تنگی ندارد و امیدواران از درگاه او نومید بر نمی‌گردند(حال که چنین است)به حساب خود برای نفع خویشتن رسیدگی کن،(و کار به حساب دیگران نداشته باش)زیرا دیگران حسابرسی جز تو دارند.

شرح و تفسیر: عاقبت کار رهروان راه حق

عاقبت کار رهروان راه حق

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه ترسیم دقیقی از حال اهل ذکر و اولیاء اللّه می‌کند که چگونه آنها به محاسبه خویش می‌نشینند و به جبران کاستیها می‌پردازند،می‌فرماید:«اگر حال آنها را در برابر عقل خود مجسّم سازی و مقامات ستوده و مجالس آنان که مشهود فرشتگان است را بنگری که نامه‌های اعمال خویش را گشوده و به حسابرسی اعمال خود نشسته‌اند و هر کار کوچک

و بزرگی که مأمور به آن بوده‌اند و کوتاهی کرده‌اند یا از آن نهی شده بودند و مرتکب گشته‌اند حساب می‌کنند و سنگینی بار خطاهایشان را بر دوش خود احساس کرده که از کشیدن این بار سنگین ناتوانند و در نتیجه گریه گلویشان را فشرده و با صدای بلند همراه با یکدیگر ضجّه می‌زنند و در پیشگاه پروردگارشان در مقام اظهار ندامت و اعتراف به تقصیر آمده‌اند»؛ (فلو مثّلتهم ⁽¹⁾لعقلک فی مقاومهم ⁽²⁾المحمودة،و مجالسهم المشهودة،و قد نشروا دواوین ⁽³⁾أعمالهم،و فرغوا لمحاسبة أنفسهم علی کلّ صغیرة و کبیرة أمروا بها فقصّروا عنها،أو نهوا عنها ففرّطوا فیها،و حمّلوا ثقل أوزارهم ⁽⁴⁾ظهورهم،فضعفوا عن الاستقلال بها، فنشجوا ⁽⁵⁾نشیجا،و تجاوبوا ⁽⁶⁾نجیبا ⁽⁷⁾،یعجّون ⁽⁸⁾إلی ربّهم من مقام ندّم و اعتراف) .

سپس امام علیه السّلام بعد از ذکر حالات و اولیاء اللّه که چگونه آنها مراقب حالات خویش و مشغول محاسبه اعمال خود هستند و چگونه در برابر کوتاهی‌هایی که از آنها سرزده،عکس العمل نشان می‌دهند و به درگاه خدا می‌نالند،به نتیجه آن پرداخته می‌فرماید:«(اگر آن حالات و آن عوالم معنوی را در نظر مجسّم کنی) خواهی دید که آنان نشانه‌های هدایت و چراغهای پرفروغ برطرف کننده تاریکیها هستند.فرشتگان آنها را درمیان گرفته و آرامش و سکینه الهی بر آنها نازل شده،درهای آسمان به رویشان گشوده و جایگاه و مقامهای والای کرامت

برای آنان فراهم گشته،در جایی که خداوند به آنها نظر رحمت افکنده و از سعی و کوشش آنها راضی است و موقعیتشان را می‌ستاید»؛ (لرأیت أعلام هدی،و مصابیح دجی ⁽¹⁾،قد حفّت بهم الملائکة،و تنزّلت علیهم السّکینة،و فتحت لهم أبواب السّماء،و أعدّت لهم مقاعد الکرامات فی مقعد اطّلع اللّه علیهم فیه،فرضی سعیهم،و حمد مقامهم) .

این قسمت از کلام امام در واقع جواب شرطی است که در جمله گذشته:(فلو مثّلتهم...)بیان شده بود.امام علیه السّلام در اینجا پنج وصف یا نتیجه مهم برای مراقبتهای آنها ذکر می‌فرماید که نشانه‌های هدایت و چراغهای تاریکیها هستند.اشاره به اینکه آنها هرگز مانند زاهدان گوشه‌گیر نیستند که تنها گلیم خود را از آب بیرون آرند،بلکه ناجیان غریقی هستند که سعی می‌کنند غافلان و آلودگان را از غرقاب گناه رهایی بخشند و از نظر مقام و موقعیّت آن قدر والامقام‌اند که فرشتگان، گرداگرد آنها را گرفته و در خدمت آنان‌اند،همان گونه که قرآن می‌فرماید: «الَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِکَةُ» ⁽²⁾

آرامش و سکینه الهی به مضمون «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدادُوا إِیماناً مَعَ إِیمانِهِمْ» ⁽³⁾بر وجودشان سایه افکنده و به مضمون «إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّاتٍ وَ نَهَرٍ فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ» ⁽⁴⁾مقامات توصیف‌ناپذیر فصل و رحمت الهی در انتظار آنان است.

راستی هنگامی که انسان این کلمات پرمعنا را می‌خواند که چگونه اولیاء اللّه در پرتو بندگی و عبودیّت،به جاهایی می‌رسند که به جز خدا نبیند،در فکر فرو می‌رود که این انسان چه لیاقت بزرگی دارد اگر قدر آن را بداند و استعداد خویش

را به فعلیّت برساند.

در ادامه این سخن به بخش دیگری از حالات اهل ذکر در ارتباط با خدا در خلوتگاه عبادت و بندگی پرداخته می‌فرماید:«آنها با دعا و نیایش به درگاه خدا آرامش عفو و گذشت او را می‌طلبند،وگروگان نیازمندی به فضل او و اسیران فروتنی در برابر عظمتش هستند.غم و اندوه طولانی(به سبب احساس تقصیر در اطاعت و بندگی)قلبشان را مجروح ساخته و گریه‌های بسیار،چشمانشان را خسته کرده است»؛ (یتنسّمون ⁽¹⁾بدعائه روح التّجاوز،رهائن فاقة إلی فضله،و أساری ذلّة لعظمته،جرح طول الأسی ⁽²⁾قلوبهم،و طول البکاء عیونهم) .

اشاره به اینکه آنها هر قدر در اطاعت و بندگی کوشا باشند باز خود را در برابر عظمت خدا مقصّر می‌دانند و به‌همین دلیل از یک سو پیوسته به درگاه او می‌روند و آرامش را از طریق عفو او می‌جویند و از سوی دیگر هرگز تکیه بر اعمال خویش نمی‌کنند،بلکه تکیه بر فضل خدا دارند اندوهی شدید بر قلب آنها سنگینی می‌کند و چشمهای گریانشان از این اندوه درونی خبر می‌دهد.

در ادامه می‌افزاید:«(به همین دلیل)برای هر دردی که امید عفو و رحمت خدا در آن باشد،دستی برای کوبیدن دارند و از درگاه کسی درخواست می‌کنند که گستردگی بخشش او تنگی ندارد و امیدواران از درگاه او نومید برنمی‌گردند»؛ (لکلّ باب رغبة إلی اللّه منهم ید قارعة،یسألون من لا تضیق لدیه المنادح ⁽³⁾،و لا یخیب علیه الرّاغبون) .

اشاره به اینکه آنها دل به اعمال خویش نمی‌بندند و تنها امید به کرم خدا

دارند.هر دری را می‌کوبند و هر کاری را که احتمال می‌دهند سبب خشنودی او گردد و امواج دریای رحمتش را به حرکت در آورد،انجام می‌دهند.

در واقع آنها همواره در میان خوف و رجا که بهترین حالات مؤمن است به سر می‌برند،خوف و ترس از کوتاهیها و امید و رجا به فضل خدا.

در پایان لحن کلام امام علیه السّلام عوض می‌شود و از شرح حالات اهل ذکر به یک اندرز عمومی پرداخته می‌فرماید:«(حال که چنین است)به حساب خود برای نفع خویشتن رسیدگی کن،(و کار به حساب دیگران نداشته باش)زیرا دیگران حسابرسی جز تو دارند»؛ (فحاسب نفسک لنفسک،فإنّ غیرها من الأنفس لها حسیب غیرک) .

اشاره به اینکه پیش از آنکه زندگی تو پایان گیرد و به برزخ و قیامت برسی و فرشتگان الهی حسابرس تو باشند خودت در اینجا به حساب خویش رسیدگی کن تا اگر خطایی از تو سر زده است جبران کنی و اگر کار نیکی داشته‌ای خدا را شکر نمایی؛هرگز لازم نیست در اعمال کوچک و بزرگ دیگران دقیق شوی و به حسابرسی آنها بپردازی و از خود غافل گردی چرا که آنها برای خود حسابرسی دارند.

جمله اخیر در واقع دو پیام دارد یکی همان پیام حدیث معروف«حاسبوا قبل أن تحاسبوا» ⁽¹⁾است و دیگر پیام آیه شریفه« «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ» ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید مراقب خود باشید اگر شما هدایت یافته‌اید گمراهی گمراهان به شما زیانی نمی‌رساند». ⁽²⁾

نکته: ذکر خدا و ذاکران

ذکر خدا و ذاکران

تمام آنچه در این خطبه غرّا و پر محتوا آمد،شرحی بود بر جمله‌ای از آیه‌ای از قرآن مجید و آن،اینکه مردان پاکباز الهی هرگز برای متاع دنیا از یاد خدا غافل نمی‌شوند.نور الهی در خانه آنها می‌درخشد و آنها همچون ستارگانی هستند که در ظلمات برّ و بحر،خلق خدا را راهنمایی می‌کنند.

گذشته از اینکه ذکر مراحل سه‌گانه‌ای دارد:ذکر با قلب،با لسان و ذکر با عمل، در هر مرحله مصادیق متفاوتی دارد همچون نور که نور آفتاب را شامل می‌شود و نور یک شمع را.

گاه این ذکر چنان محدود است که تنها فضای اطراف خود را روشن می‌سازد و گاه آنچنان عمیق و گسترده است که جهانی را روشن می‌کند.

قرآن اهمّیّت فوق العاده‌ای برای ذکر و ذاکران قائل شده است.در یکجا به موسی علیه السّلام خطاب می‌کند نمازهای تو برای این است که به یاد من باشی: «أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِی» ⁽¹⁾

گاه می‌فرماید:ذکر خدا از نماز هم برتر و بالاتر است؛یعنی روح نماز است:

«إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اللّهِ أَکْبَرُ» ⁽²⁾

گاه می‌فرماید:اگر از شراب به شدت نهی شده برای آن است که شما را از ذکر خدا غافل می‌کند: «وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ» ⁽³⁾

گاه می‌گوید:نفوذ شیطان از آنجا شروع می‌شود که انسان از ذکر خدا غافل گردد: «وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ» ⁽⁴⁾

گاه همه عظمت قرآن را در جمله‌ای خلاصه کرده می‌فرماید: «إِنْ هُوَ إِلاّ ذِکْرٌ لِلْعالَمِینَ» ⁽¹⁾

گاه می‌فرماید:برای حلّ هر مشکل به سراغ اهل ذکر بروید: «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ» ⁽²⁾

سرانجام ذکر خدا را آرام‌بخش دلها و وسیله اطمینان قلب معرفی می‌کند: «أَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» ⁽³⁾

گرچه ذکر در این آیات معانی مختلفی دارد؛ولی همه در یک قدر مشترک جمع‌اند و آن چیزی است که انسان را به سوی خدا می‌برد.از قلب بر زبان جاری می‌شود و از زبان به تمام اعمال انسان گسترش می‌یابد.گویی همه اعضا در همه اعمال با صدای رسا ذکر خدا می‌گویند.

در روایات اسلامی نیز مسئله ذکر و ذاکران بازتاب گسترده‌ای دارد:

از جمله اینکه در روایتی از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم که هر چیزی حد و اندازه‌ای دارد جز ذکر خدا که هیچ حدّی برای آن متصوّر نیست:«ما من شیء إلاّ و له حدّ ینتهی إلیه إلاّ الذّکر فلیس له حدّ ینتهی إلیه». ⁽⁴⁾

در حدیث دیگری از همان بزرگوار آمده است که هرکس ذکر خدا بسیار گوید خداوند در بهشت سایه عنایتش را بر او می‌گستراند:«من أکثر ذکر اللّه عزّ و جلّ أظلّه اللّه فی جنّته». ⁽⁵⁾

از روایات دیگری استفاده می‌شود که ذکر خدا دافع انواع بلاهاست.در حدیثی از امام صادق علیه السّلام می‌خوانیم:«إنّ الصّواعق لا تصیب ذاکرا» ⁽⁶⁾صاعقه‌ها(و

بلاهای بزرگ)به ذاکران اصابت می‌کند.

بلکه از این فراتر،از آن حضرت نقل شده که می‌فرماید:«ما من طیر یصاد إلاّ بترک التّسبیح و ما من مال یصاب إلاّ بترک الزّکاة؛هیچ پرنده‌ای صید نمی‌شود مگر اینکه در آن روز ذکر خدا را ترک گفته و هیچ مالی ضایع نمی‌شود مگر اینکه زکات آن را نداده باشند». ⁽¹⁾

کوتاه سخن اینکه آیات و روایات درباره ذکر خدا و اهمّیّت و آثار آن در زندگی مادی و معنوی و در دنیا و آخرت بسیار است.آنچه در بالا آمد گوشه‌ای از آن بود.

این گفتار را با سخنی از امام صادق علیه السّلام که در ادامه حدیث نامحدود بودن ذکر بیان فرموده پایان می‌دهیم.می‌فرماید:«کان أبی کثیر الذّکر لقد کنت أمشی معه و أنّه لیذکر اللّه و آکل معه الطّعام و إنّه لیذکر اللّه و لقد کان یحدّث القوم و ما یشغله ذلک عن ذکر اللّه...؛پدرم بسیار ذکر خدا می‌گفت.هنگامی که با او راه می‌رفتم زبانش به ذکر خدا مشغول بود و هنگامی که با او غذا می‌خوردم ذکر خدا می‌گفت و سخن گفتن با مردم او را از ذکر خدا غافل نمی‌کرد». ⁽²⁾

خطبۀ 223: هنگام تلاوت آیه شریفه« «یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ»

اشاره

و من خطبة له علیه السّلام

قاله عند تلاوته: «یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ»

از سخنان امام علیه السّلام است که به هنگام تلاوت این آیه شریفه« «یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ» ؛ ای انسان چه چیز تو را در برابر پروردگار کریمت مغرور ساخته است؟» ⁽¹⁾بیان فرمود. ⁽²⁾

خطبه در یک نگاه

این خطبه پرمحتوا که ناظر به تفسیر آیه شریفه «یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ» است از چند بخش تشکیل شده است.

در بخش اوّل امام برای بیداری و هوشیاری یاران و مخاطبان خود آنها را مورد سؤال و سرزنش قرار می‌دهد که تا کی در خوابند و چرا از این خواب غفلت بیدار نمی‌شوند؟چرا به خود رحم نمی‌کنند و از گرداب گناهی که در آن غوطه‌ورند خود را نجات نمی‌دهند و مرهمی بر دردها و زخمهای دل خویش که از گناه نشأت گرفته،نمی‌نهند.

در بخش دوم این انسان گریز پا را به محاکمه خویشتن دعوت می‌کند.

نعمتهای خدا را به او یادآور می‌شود و خوردن نمک و شکستن نمکدان را به او گوشزد می‌کند و تأکید می‌کند که اگر واقعا به داوری خویشتن بنشینی خود را محکوم خواهی کرد.

در بخش سوم از ناپایداری وضع دنیا و عبرت گرفتن از زندگی و مرگ پیشینیان سخن می‌گوید.

در آخرین بخش در چند جمله کوتاه نسبت به پایان دنیا و قیام قیامت و حضور در دادگاه عدل الهی و نبودن عذری در پیشگاه او هشدار می‌دهد.

سرانجام همه این یادآوریها و هشدارها را وسیله‌ای برای پاره کردن پرده غرور که در آیه فوق به آن اشاره شده است،قرار می‌دهد.

بخش اوّل

اشاره

أدحض مسؤول حجّة،و أقطع مغترّ معذرة،لقد أبرح جهالة بنفسه.

یا أیّها الإنسان،ما جرّأک علی ذنبک،و ما غرّک بربّک،و ما أنّسک بهلکة نفسک؟أمّا من دائک بلول،أم لیس من نومتک یقظة؟أمّا ترحّم من نفسک ما ترحّم من غیرک؟فلربّما تری الضّاحی من حرّ الشّمس فتظلّه،أو تری المبتلی بألم یمضّ جسده فتبکی رحمة له!فما صبّرک علی دائک،و جلّدک علی مصابک،و عزّاک عن البکاء علی نفسک و هی أعزّ الأنفس علیک!و کیف لا یوقظک خوف بیات نقمة،و قد تورّطت بمعاصیه مدارج سطواته!فتداو من داء الفترة فی قلبک بعزیمة،و من کری الغفلة فی ناظرک بیقظة،و کن للّه مطیعا،و بذکره آنسا.

ترجمه

این انسان(در برابر گناهانی که انجام می‌دهد)نادرست‌ترین دلیل برای خود اقامه می‌کند و این بی‌خبر مغرور به بدترین عذر متوسّل می‌شود،چرا که نسبت به خود بیشترین جهالت را دارد!ای انسان!چه چیز تو را بر گناهت جسور ساخته و چه چیز تو را در مقابل پروردگارت مغرور کرده؟و چه چیز تو را به هلاکت خویش علاقه‌مند نموده است.آیا درد تو درمان ندارد یا از این خوابت بیداری نیست؟چرا آن‌گونه که به دیگران رحم می‌کنی به خودت رحم نمی‌کنی؟! چه بسا کسی را در دل آفتاب سوزان می‌بینی و در برابر حرارت آن بر او سایه می‌افکنی یا بیماری را مشاهده می‌کنی که درد جانکاهی بدنش را سخت آزرده و از روی ترحّم بر او می‌گریی(پس چرا درباره خود بی‌تفاوت هستی)چه چیز تو

را براین بیماری‌ات شکیبا ساخته و بر مصائب خود صبور کرده و از گریه بر خویشتن باز داشته است؟!در حالیکه هیچ‌چیز برای تو عزیزتر از نفس خودت نیست.چگونه ترس از بلاها و عذابهای شبانه تو را بیدار نکرده درحالی که بر اثر معصیت الهی هر روز،خود را به مرحله شدیدتری از خشم خدا می‌افکنی؟! حال که چنین است بیماری سستی دل خود را با داروی تصمیم و عزم راسخ مداوا کن و این خواب غفلتی که چشمت را فروگرفته با بیداری برطرف ساز، بنابراین مطیع خداوند باش و با یاد او انس گیر!

شرح و تفسیر: چرا بر خود رحم نمی‌کنی؟

چرا بر خود رحم نمی‌کنی؟

امام علیه السّلام در آغاز این خطبه با استفاده از آیه بالا می‌فرماید:«این انسان(در برابر گناهانی که انجام می‌دهد)نادرست‌ترین دلیل برای خود اقامه می‌کند،و این بی‌خبر مغرور به بدترین عذر متوسّل می‌شود چرا که بیشترین جهل و نادانی را نسبت به خود دارد!؛ (أدحض ⁽¹⁾مسؤول حجّة،و أقطع مغترّ معذرة،لقد أبرح ⁽²⁾جهالة بنفسه) .

در واقع امام علیه السّلام به این نکته اشاره می‌کند که خداوند در این آیه می‌فرماید:

پروردگار تو این همه کرم درباره تو کرده است،از فرق تا قدم،غرق نعمتهای گوناگون معنوی و مادی او هستی،باز هم مغرور و گستاخ و نافرمانی؟!هیچ دلیلی از تو پذیرفته نیست و هیچ عذری نداری و عملت نشان می‌دهد که هرگز خود را نشناخته‌ای.

از اینجا روشن می‌شود آنها که معتقدند ذکر صفت کریم در آیه فوق برای تلقین عذر به مخاطب است که او در پاسخ بگوید:«غرّنی کرمک؛کرمت مرا مغرور کرد»سخن نادرستی است،بلکه به عکس می‌خواهد بفرماید:با این همه کرم و لطف الهی،این همه نافرمانی شرم‌آور و فاقد هرگونه عذر و حجّت است، لذا در حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله آمده:هنگام تلاوت این آیه فرمود:«غرّه جهله؛ جهل و نادانی‌اش او را مغرور و غافل ساخته است». ⁽¹⁾سپس امام علیه السّلام به شرح این سخن پرداخته با یک گفتار مبسوط تازیانه‌های ملامت و سرزنش را بر پیکر ارواح خفته می‌نوازد تا بیدار شوند و از بیراهه بازگردند.می‌فرماید:«ای انسان! چه چیز تو را بر گناهت جسور ساخته؟و چه چیز تو را در مقابل پروردگارت مغرور کرده؟و چه چیز تو را بر هلاکت خویش علاقه‌مند نموده است؟»؛ (یا أیّها الإنسان،ما جرّأک علی ذنبک،و ما غرّک بربّک،و ما أنّسک بهلکة نفسک؟) .

اشاره به اینکه غریزه حبّ ذات در انسان نیرومندترین غرائز است؛انسان به طور طبیعی خود را بیش از هرکس دوست دارد و هرگاه ببینیم کسی خنجر برداشته،بر سینه و بازو و پهلوی خود می‌زند وحشت می‌کنیم و با خود می‌گوییم آیا گرفتار جنون شده است.مگر ممکن است انسان عاقل،علاقه‌مند هلاکت خویش شود؟اگر انسان کمترین علاقه‌ای به هلاکت خویش ندارد،پس چرا گناه و غروری که مایه هلاکت اوست را پذیرا می‌شود؟!

در ادامه سخن می‌افزاید:«آیا درد تو درمان ندارد یا از این خوابت بیداری نیست.چرا آن‌گونه که به دیگران رحم می‌کنی به خودت رحم نمی‌کنی؟!»؛ (أ ما من دائک بلول ⁽²⁾،أم لیس من نومتک یقظة؟أ ما ترحم من نفسک ما ترحم من غیرک؟) .

سپس با ذکر مثالی این حقیقت را روشن‌تر می‌سازد و می‌فرماید:«چه بسا کسی را در دل آفتاب سوزان می‌بینی و در برابر حرارت آفتاب بر او سایه می‌افکنی یا بیماری را مشاهده می‌کنی که درد جانکاهی بدن او را سخت آزرده و از روی ترحّم بر او می‌گریی(پس چرا درباره خود بی‌تفاوت هستی)چه چیز تو را براین بیماری‌ات شکیبا ساخته و بر مصائب خود صبور کرده و از گریه بر خویشتن باز داشته است در حالی که هیچ‌چیز برای تو عزیزتر از نفس خودت نیست»؛ (فلربّما تری الضّاحی ⁽¹⁾من حرّ الشّمس فتظلّه،أو تری المبتلی بألم یمضّ ⁽²⁾جسده فتبکی رحمة له!فما صبّرک علی دائک،و جلّدک ⁽³⁾علی مصابک،و عزّاک عن البکاء علی نفسک و هی أعزّ الأنفس علیک!) .

اشاره به اینکه چرا انسانهایی را می‌بینیم که گرفتار تناقض در عمل و دوگانگی در قضاوت هستند در برابر ناراحتی دیگران و بیماری بیماران سخت عکس العمل نشان می‌دهند و گاه سیلاب اشکشان فرومی‌ریزد در حالی که بیماری خودشان سخت‌تر و مصائبشان سنگین‌تر است و هیچ‌گونه عکس‌العملی در برابر آن نشان نمی‌دهند.

امام علیه السّلام می‌خواهد این غافلان بی‌خبر و این خفتگان بی‌درد را با این بیان منطقی و گویا از خواب غفلت بیدار کند و به سرنوشت خطرناکی که در پیش رو دارد متوجّه سازد شاید توبه کنند و به سوی خدا بازگردند.

در ادامه سخن می‌افزاید:«چگونه ترس از بلاها و عذابهای شبانه تو را بیدار نکرده در حالی که بر اثر معاصی الهی هر روز،خود را به مرحله بالاتری از خشم خدا می‌افکنی!حال که چنین است بیماری سستی دل خود را با داروی تصمیم و

عزم راسخ مداوا کن و این خواب غفلتی که چشمت را فروگرفته با بیداری برطرف ساز»؛ (و کیف لا یوقظک خوف بیات ⁽¹⁾نقمة،و قد تورّطت ⁽²⁾بمعاصیه مدارج سطواته ⁽³⁾!فتداو من داء الفترة فی قلبک بعزیمة،و من کری ⁽⁴⁾الغفلة فی ناظرک بیقظة) .

می‌دانیم برای نجات و رهایی از خطر دو چیز لازم است:بیداری و هوشیاری از یکسو و تصمیم و عزم راسخ از سوی دیگر و امام علیه السّلام در این عبارت کوتاه به هردو اشاره فرموده است و بی‌خبران را هشدار می‌دهد که از خواب غفلت برخیزند و برای نجات خویش از چنگال معاصی که آتش خشم و غضب الهی را بر می‌افروزد تا وقت نگذشته است تصمیم بگیرند.

تعبیر به «بیات نقمة» (عذاب شبانه)برای این است که بلاهایی که در شب نازل می‌شود قربانی زیادتری می‌گیرد؛زلزله‌ها،سیلابها و طوفانهایی که در شب رخ می‌دهد هنگامی که مردم در خوابند و هیچ‌گونه دفاعی از خود ندارند.

قرآن مجید می‌فرماید:« «أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُری أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنا بَیاتاً وَ هُمْ نائِمُونَ أَ وَ أَمِنَ أَهْلُ الْقُری أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنا ضُحًی وَ هُمْ یَلْعَبُونَ» ؛آیا اهل شهرها و آبادیها از این ایمنند که عذاب ما شبانه به سراغ آنها بیاید در حالی که در خواب باشند؟آیا اهل شهرها و آبادیها از این ایمنند که عذاب ما هنگامه روز به سراغشان بیاید در حالی که سرگرم بازی هستند؟». ⁽⁵⁾

در پایان این فقره می‌فرماید:«(بنابراین بیدار باش)و مطیع خداوند شو و با یاد او انس گیر»؛ (و کن للّه مطیعا،و بذکره آنسا) .

بخش دوم

اشاره

و تمثّل فی حال تولّیک عنه إقباله علیک،یدعوک إلی عفوه،و یتغمّدک بفضله،و أنت متولّ عنه إلی غیره،فتعالی من قویّ ما أکرمه!و تواضعت من ضعیف ما أجرأک علی معصیته!و أنت فی کنف ستره مقیم،و فی سعة فضله متقلّب.فلم یمنعک فضله،و لم یهتک عنک ستره،بل لم تخل من لطفه مطرف عین فی نعمة یحدّثها لک،أو سیّئة یسترها علیک،أو بلیّة یصرفها عنک!فما ظنّک به لو أطعته!و ایّم اللّه لو أنّ هذه الصّفة کانت فی متّفقین فی القوّة،متوازیین فی القدرة،لکنت أوّل حاکم علی نفسک بذمیم الأخلاق، و مساویء الأعمال.

ترجمه

خوب تصوّر کن در همان هنگام که تو از خدای خود روی می‌گردانی او(با دادن انواع نعمتها)به تو روی می‌آورد او تو را به عفو و بخشش خویش فرا می‌خواند و در زیر پوشش فضل و رحمتش قرار می‌دهد در حالی که تو همچنان به او پشت کرده و به غیر او روی می‌آوری.بزرگ و بلندمرتبه است خدایی که با آن همه قدرت و قوت،این قدر کریم است؛ولی تو با آن حقارت و ضعف این اندازه بر معصیت او جسور هستی در حالی که در پناه پرده‌پوشی او قرار داری و در فراخنای فضل و رحمتش در حرکت هستی(با این همه نافرمانی)تو را از فضل خویش باز نداشته و پرده گناهانت را ندریده است،بلکه حتی یک چشم بر هم زدن از لطف او دور نشده‌ای،یا در نعمتی قرار داری که برای تو فراهم ساخته و یا در گناهی که پرده بر آن افکنده و یا بلا و مصیبتی که از تو دور نموده است.

آری با این همه گناه که داری این‌گونه به تو محبّت دارد،حال درباره او چه فکر می‌کنی اگر اطاعتش می‌کردی؟به خدا سوگند اگر این وضعی که تو با خدا داری (که پیوسته عصیانش می‌کنی و او همواره لطف و محبّت می‌کند)درمیان دو نفر که در نیرو و توان مساوی بودند وجود داشت تو نخستین کسی بودی که خود را به سبب اخلاق ناپسند و کردار بد،محکوم و نکوهش می‌کردی(به یقین اگر این وضع میان مولا و عبد باشد به طریق اولی نکوهیده‌تر است).

شرح و تفسیر: از او رحمت و از تو عصیان؟!

از او رحمت و از تو عصیان؟!

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه،انسانها را به داوری بر خویشتن دعوت می‌کند،و دلایل محکومیت او را بر می‌شمرد.از جمله اینکه او از یک‌سو پیوسته در طریق نافرمانی گام می‌نهد؛ولی از سوی دیگر خداوند،همواره فضل و رحمتش را بر او فرومی‌ریزد.می‌فرماید:«خوب تصوّر کن در همان هنگام که تو از خدای خود روی می‌گردانی او(با دادن انواع نعمتها)به تو روی می‌آورد او تو را به عفو و بخشش خویش فرامی‌خواند و در زیر پوشش فضل و رحمتش قرار می‌دهد در حالی که تو همچنان به او پشت کرده و به غیر او روی می‌آوری»؛ (و تمثّل ⁽¹⁾فی حال تولّیک عنه إقباله علیک،یدعوک إلی عفوه،و یتغمّدک ⁽²⁾بفضله،و أنت متولّ عنه إلی غیره) .

راستی اسف‌بار و شرم‌آور است که انسان مولای کریمی داشته باشد که همواره انواع نعمتهایش شامل حال او گردد؛ولی او پیوسته از او روی بگرداند،

کاری که هیچ وجدانی اجازه آن را نمی‌دهد.

این همان چیزی است که در دعای پرمحتوای افتتاح در ماه مبارک رمضان می‌خوانیم:«یا ربّ،إنّک تدعونی فأولّی عنک،و تتحبّب الیّ فاتبغّض الیک،و تتودّد الیّ فلا اقبل منک،کانّ لی التّطوّل علیک،فلم یمنعک ذلک من الرّحمة لی و الإحسان الیّ،و التّفضّل علیّ بجودک و کرمک؛پروردگارا!تو مرا فرامی‌خوانی ولی من از تو روی می‌گردانم،تو به من محبّت می‌کنی؛ولی من با تو دشمنی می‌ورزم،تو به من دوستی می‌کنی؛ولی من پذیرا نمی‌شوم،گویا منّتی بر تو دارم؛ولی این احوال تو را از رحمت و احسان و تفضّل به جود و کرمت نسبت به من باز نمی‌دارد».

در ادامه می‌افزاید:«بزرگ و بلند مرتبه است خدایی که با آن‌همه قدرت و قوت،این‌قدر کریم است؛ولی تو با این حقارت و ضعف این اندازه بر معصیت او جسور هستی در حالی که در پناه پرده‌پوشی او قرار داری و در فراخنای فضل و رحمتش در حرکت هستی»؛ (فتعالی من قویّ ما أکرمه!و تواضعت من ضعیف ما أجرأک علی معصیته!و أنت فی کنف ⁽¹⁾ستره مقیم،و فی سعة فضله متقلّب!) .

اشاره به اینکه افراد قوی و نیرومند اگر راه خشونت را پیش گیرند جای تعجّب نیست.تعجب در این است که فرد ضعیف و زبون و ناتوانی در این راه گام نهد؛ولی خداوند با آن‌همه قدرت و عظمت نهایت محبّت را دارد و این انسان با این همه ضعف و ناتوانی،این‌همه جرأت و جسارت بر معصیت از خود نشان می‌دهد در حالی که لحظه‌ای فضل و رحمت الهی از او قطع نمی‌شود و این به راستی عجیب است!

سپس می‌افزاید:«(با این همه نافرمانی)تو را از فضل خویش باز نداشته و پرده گناهانت را ندریده است،بلکه حتی یک چشم برهم زدن از لطف او دور نشده‌ای،یا در نعمتی قرار داری که برای تو فراهم ساخته و یا در گناهی که پرده

بر آن افکنده،و یا بلا و مصیبتی که از تو دور نموده است.آری با این همه گناه که داری این‌گونه به تو محبّت دارد،حال درباره او چه فکر می‌کنی اگر اطاعتش می‌کردی؟»؛ (فلم یمنعک فضله،و لم یهتک عنک ستره،بل لم تخل من لطفه مطرف عین ⁽¹⁾فی نعمة یحدثها لک،أو سیّئة یسترها علیک،أو بلیّة یصرفها عنک!فما ظنّک به لو أطعته!) .

اشاره به اینکه انسان از این سه حالت خالی نیست:یا مشمول نعمتی است که باید شکر آن را ادا کند یا مرتکب گناهی شده که خدا بر آن پرده افکنده و باید از ستاریت او ممنون باشد و استغفار کند یا بلایی را از او دور ساخته که باید قدر این نعمت الهی را بشناسد.اینها همه در حالی است که او در طریق عصیان گام بر می‌دارد و نسبت به اوامر و نواهی حق بی‌اعتناست.حال اگر انسان بیندیشد که این خداوند مهربان و فوق العاده کریم و رحیم اگر بندگان اطاعتش را می‌کردند چگونه از آنها قدردانی می‌نمود،این همان مسئله«وجوب شکر منعم»است که به گفته علمای عقاید می‌تواند انگیزه معرفة اللّه گردد.

آنگاه امام از زاویه دیگری به این مسئله می‌نگرد و برای بیدار ساختن مخاطبان خود به بیان دیگری می‌پردازد و می‌فرماید:«به خدا سوگند اگر این وضعی که تو با خدا داری(که پیوسته عصیانش می‌کنی و او همواره لطف و محبّت می‌کند)در میان دو نفر که در نیرو و توان مساوی بودند وجود داشت تو نخستین کسی بودی که خود را به سبب اخلاق ناپسند و کردار بد،محکوم و نکوهش می‌کردی(به یقین اگر این وضع میان مولا و عبد باشد به طریق اولی نکوهیده‌تر است)»؛ (و ایم اللّه ⁽²⁾لو أنّ هذه الصّفة کانت فی متّفقین فی القوّة،

متوازیین فی القدرة،لکنت أوّل حاکم علی نفسک بذمیم الأخلاق،و مساویء الأعمال) .

بعضی از شارحان نهج البلاغه عبارت فوق را به صورت صغرا و کبرا از شکل اوّل از قیاسات منطقی دانسته‌اند؛ولی ظاهر این است که لحن عبارت بالا ناظر به قیاس اولویّت است؛یعنی دو نفر که هم طراز هم باشند معمولا ترس و وحشتی از هم ندارند.با این حال اگر یکی از آنان دو پیوسته نیکی کند و دیگری در برابر بدی کند سرانجام وجدان نفر دوم او را محکوم می‌کند و به سوء اخلاق متّهم می‌سازد،حال اگر این مسئله در میان شخص بسیار بزرگ و فرد بسیار کوچکی باشد که از یک‌سو لطف و رحمت است بدون هیچ‌گونه نیاز و ترس و وحشت و از سوی دیگر سراپا نیاز است و وحشت از مجازات در برابر نافرمانیها،به یقین در چنین شرایطی آن فرد کوچک نابکار باید خود را بسیار ملامت کند که چرا در برابر آن همه بزرگواری این‌همه شرمساری به بارآورده است.

بخش سوم

اشاره

و حقّا أقول!ما الدّنیا غرّتک،و لکن بها اغتررت،و لقد کاشفتک العظات، و آذنتک علی سواء،و لهی بما تعدک من نزول البلاء بجسمک،و النّقص فی قوّتک،أصدق و أوفی من أن تکذبک،أو تغرّک.و لربّ ناصح لها عندک متّهم، و صادق من خبرها مکذّب،و لئن تعرّفتها فی الدّیار الخاویة،و الرّبوع الخالیة،لتجدنّها من حسن تذکیرک،و بلاغ موعظتک،بمحلّة الشّفیق علیک، و الشّحیح بک!و لنعم دار من لم یرض بها دارا،و محلّ من لم یوطّنها محلاّ! و إنّ السّعداء بالدّنیا غدا هم الهاربون منها الیوم.

ترجمه

به حق می‌گویم:دنیا تو را فریب نداده،این تو هستی که به آن فریفته و مغرور شده‌ای(و خود را فریب داده‌ای)،دنیا پندهای فراوانی دارد که پرده از روی واقعیت خود برای تو برداشته و تو را به عدل و انصاف دعوت کرده است.دنیا با هشدارهایی که از طریق نزول بلا و آفات در جسمت و کاستن از قوا و نیرویت به تو می‌دهد راستگوتر و وفادارتر از آن است که به تو دروغ گوید یا فریبت دهد.

چه بسیار نصیحت کنندگانی درباره دنیا که نزد تو متّهم‌اند و چه بسیار راستگویانی که در مورد اخبار دنیا که از سوی تو تکذیب می‌شوند.اگر حال دنیا را در مورد مناطق ویران شده و خانه‌های خالی از سکنه،جستجو کنی به یقین آن را یادآوری کننده‌ای نیکو و واعظی گویا می‌یابی همچون دوستی مهربان که از رسیدن اندوه به تو به شدّت ناراحت می‌شود.دنیا چه سرای خوبی است برای کسی که آن را خانه همیشگی خود نداند و چه محلّ نیکویی است برای کسی که

آن را وطن خود برنگزیند(آری!)سعادتمندان بوسیله دنیا در قیامت،آنها هستند که امروز از آن می‌گریزند.

شرح و تفسیر: دنیا بهترین واعظ

دنیا بهترین واعظ

از آنجا که بسیاری از دنیاپرستان برای تبرئه خویشتن گناه خود را به گردن فریبندگی دنیا می‌افکنند و زرق و برق دنیا و مواهب مادّی را عامل خطاهای خویش می‌شمرند.

امام علیه السّلام در این بخش از خطبه در واقع به پاسخ آنها می‌پردازد و می‌فرماید:«به حق می‌گویم:دنیا تو را فریب نداده،این تو هستی که به آن فریفته و مغرور شده‌ای(و خود را فریب داده‌ای)»؛ (و حقّا أقول!ما الدّنیا غرّتک،و لکنّ بها اغتررت) .

سپس به بیان دلیل برای این سخن پرداخته،می‌فرماید:«دنیا پندهای فراوانی دارد که پرده از روی واقعیّت خود برای تو برداشته و تو را به عدل و انصاف دعوت کرده است»؛ (و لقد کاشفتک العظات ⁽¹⁾،و آذنتک ⁽²⁾علی سواء) .

اشاره به اینکه دنیا نه تنها فریبنده نیست،بلکه حوادثی در آن رخ می‌دهد که بیدار کننده است و امام علیه السّلام در جمله‌های بعد به شرح آن می‌پردازد و می‌فرماید:

«دنیا با هشدارهایی که از طریق نزول بلا و آفات در جسمت و کاستن از قوا و نیرویت به تو می‌دهد راستگوتر و وفادارتر از آن است که به تو دروغ گوید و یا فریبت دهد،چه بسیار نصیحت کنندگانی درباره دنیا که نزد تو متّهم‌اند و چه

بسیار راستگویانی در مورد اخبار دنیا که از سوی تو تکذیب می‌شوند»؛ (و لهی بما تعدک من نزول البلاء بجسمک،و النّقص فی قوّتک،أصدق و أوفی من أن تکذبک،أو تغرّک.و لربّ ناصح لها عندک متّهم،و صادق من خبرها مکذّب) .

اشاره به اینکه هم دنیا ماهیّت خودش را با انواع بلاها و مشکلات و حوادث دردناک و دگرگونی قدرتها به تو نشان داده و توصیف او به فریبندگی نادرست است و هم اولیاء اللّه و صالحانی که درباره بی‌وفایی و ناپایداری دنیا به تو خبر داده‌اند راست گفته‌اند،هرچند این سخنان مطابق هوای نفس تو نبوده؛نه زبان حال دنیا را پذیرفته‌ای و نه زبان قال اولیای الهی را،و همه را متّهم به کذب کرده‌ای،بنابراین این تو هستی که خودت را فریب می‌دهی.

این احتمال نیز در تفسیر جمله‌های اخیر وجود دارد که نصیحت کننده همان حوادث ناگوار و خبرهای صادق همان نشانه‌های بی‌وفایی دنیاست که انسان با چشم خود این نصیحت کنندگان و خبرهای صادق را می‌بیند و می‌شنود؛ولی چون مطابق میل او نیست همه را تکذیب می‌کند و می‌گوید:یک حادثه اتفاقی بود و گذشت و دیگر تکرار نخواهد شد.

سپس با توضیح بیشتر این حقیقت را آشکارتر و برای همگان مفهوم‌تر می‌سازد و می‌فرماید:«اگر حال دنیا را در لابه‌لای مناطق ویران شده،و خانه‌های خالی از سکنه،جستجو کنی به یقین آن را یادآوری کننده‌ای نیکو و واعظی گویا می‌یابی،همچون دوستی مهربان که از رسیدن اندوه به تو به شدّت ناراحت می‌شود»؛ (و لئن تعرّفتها فی الدّیار الخاویة ⁽¹⁾،و الرّبوع ⁽²⁾الخالیة،لتجدنّها من حسن تذکیرک،و بلاغ موعظتک،بمحلّة الشّفیق علیک،و الشّحیح ⁽³⁾بک!) .

سرانجام در آخرین جمله می‌فرماید:«دنیا چه سرای خوبی است برای کسی که آن را خانه همیشگی خود نداند و چه محلّ نیکویی است برای کسی که آن را وطن خود برنگزیند(آری!)سعادتمندان به وسیله دنیا در قیامت،آنها هستند که امروز از آن می‌گریزند»؛ (و لنعم دار من لم یرض بها دارا،و محلّ من لم یوطّنها محلاّ!و إنّ السّعداء بالدّنیا غدا هم الهاربون منها الیوم) .

اشاره به اینکه افراد با ایمان و بیدار می‌توانند از همین دنیای پرشور و شرّ و مملوّ از فریب و نیرنگ،وسیله‌ای برای سعادت جاویدان خود بسازند و آن را نردبانی برای صعود به مقامات عالیه قرار دهند.به این ترتیب که نگاه آنها به دنیا بر خلاف دنیاپرستان،نگاه به یک پل یا گذرگاه باشد؛آنها که از زرق و برقش می‌گریزند و از مواهب آن برای قرب به خدا سود می‌جویند و از اینجا به خوبی فرق دنیای ممدوح و مذموم روشن می‌شود همان‌گونه که در بحث نکته‌ها خواهد آمد.

نکته: دنیای ممدوح و مذموم

دنیای ممدوح و مذموم

امام علیه السّلام در عبارات بالا دنیا را واعظی دلسوز و گزارشگری صادق و وفادار معرفی کرد که به وسیله دگرگونیهای سریع و حوادث و آفات گوناگون، ناپایداری خودش را اعلام کرده و به همگان هشدار داده است که تکیه بر آن نکنند و تنها از آن توشه بگیرند.

از این صریح‌تر عبارتی است که در کلمات قصار آن حضرت درباره دنیا آمده است.حضرت آن را مسجد دوستان خدا:(مسجد أحبّاء اللّه)و تجارت خانه