راه روشن ترجمه المحجه البیضاء فی تهذیب الحیاء جلد 4

مشخصات کتاب

سرشناسه:فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی، ۱۰۰۶-۱۰۹۱ق.

عنوان قراردادی:المحجة‌البیضاء فی احیاء‌الاحیاء . فارسی

عنوان و نام پدیدآور:راه روشن/ محمدبن مرتضی معروف به مولی محسن کاشانی؛ ترجمه محمدصادق عارف.

مشخصات نشر:مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۳ - ۱۳۷۹.

مشخصات ظاهری:۸ج.

شابک:دوره‌964-444-004-8 : ؛ ج.۲‌964-444-312-8 : ؛ ج.۳‌964-444-317-9 : ؛ ج.۴‌964-444-311-x : ؛ ۲۵۶۰۰۰ ریال: ج.۵ ، چاپ چهارم: 978-964-971-272-7 ؛ ج.۶‌964-444-005-6 : ؛ ۱۶۵۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۷۳۰۰۰ ریال: ج.۶، چاپ چهارم‌978-964-444-005-2 : ؛ ج.۷‌964-444-306-3 : ؛ ۱۷۵۰۰ ریال (ج.۷، چاپ دوم) ؛ ۲۶۸۰۰۰ ریال: ج.۷ ،چاپ پنجم: 978-964-444-314-5 ؛ ج.۸‌964-444-313-6 : ؛ ۱۵۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ دوم)

یادداشت:پشت جلد لاتینی‌شده: Mawla Muhsen Kashani, Rah-i-Rawshan.

یادداشت:جلدهای اول، دوم، هفتم و هشتم ترجمه محمدصادق عارف، جلدهای سوم و چهارم ترجمه محمدرضا عطایی، جلدهای پنجم و ششم ترجمه عبدالعلی صاحبی است.

یادداشت:ج. ۳ (چاپ دوم: ۱۳۸۱).

یادداشت:ج. ۶ (چاپ دوم: ۱۳۷۹).

یادداشت:ج.۶ (چاپ چهارم: ۱۳۸۹).

یادداشت:ج.۷ (چاپ دوم: ۱۳۷۹).

یادداشت:ج. ۸ (چاپ دوم: ۱۳۷۹).

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:اخلاق اسلامی

موضوع:عرفان

شناسه افزوده:عارف، محمد صادق، ۱۲۹۹ - ، مترجم

شناسه افزوده:عطائی، محمدرضا، ۱۳۱۵ -، مترجم

شناسه افزوده:صاحبی، عبدالعلی، ۱۳۱۲ - ، مترجم

شناسه افزوده:بنیاد پژوهش‌های اسلامی

رده بندی کنگره:BP۲۴۷/۶۵/ف‌۹م‌۳۰۴۱ ۱۳۷۳

رده بندی دیویی:۲۹۷/۶۱

شماره کتابشناسی ملی:م‌۷۷-۳۹۵۵

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

محمد بن مرتضی معروف به مولی محسن کاشانی قدس سره متوفی 1091 ه- . ق

راه روشن : ترجمه کتاب المحجه البیضاء فی تهذیب الحیاء

جلد چهارم

ترجمه محمد رضا عطائی

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

کتاب گوشه نشینی

اشاره

(1)ششمین قسمت از بخش عادات محجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم سپاس خدای را که نعمت را بر بهترین بندگان و برگزیدگان خلقش ارزانی و همّت آنان را به انس و الفت با خود مصروف داشت و بهرۀ ایشان را از لذت بردن به‌وسیله مشاهدۀ نعمتها و عظمت ذات مقدّسش فراوان ساخت و دلهای ایشان را به مناجات و نوازش خود آرامش بخشید و در قلب آنان،آراستگی و زیبایی زودگذر دنیا را ناچیز جلوه داد تا آنجا که تمام کسانی که پرده‌ها از جلو روزنه‌های اندیشه‌شان برچیده شد به گوشه‌گیری علاقه‌مند گشتند و در خلوت با خدا،به مطالعۀ انوار و آثار جلال و عظمت ذات مقدّسش انس گرفتند و بدان وسیله از انس با آدمیان،هر چند که از نزدیکترین نزدیکانشان بود،گریزان شدند.

و درود و رحمت بر محمد صلی اللّه علیه و آله سرور و نیکوترین انبیای الهی و بر خاندان و یارانش، سروران و پیشوایان خلق باد.

باری،مردمان دربارۀ گوشه گیری و معاشرت و برتری یکی بر دیگری،اختلاف نظر فراوانی دارند،با این که هر کدام مفاسدی دارد که باعث نفرت می‌گردد و فوایدی دارد که نظرها را به خود جلب می‌کند،ولی گرایش اکثر عابدان و پارسایان به اختیار عزلت و برتری دادن آن بر معاشرت است و آنچه را که ما در بخش مصاحبت راجع به امتیاز معاشرت و برادری و انس و الفت با یکدیگر گفتیم متناقض با آن چیزی است که

اکثریت در انتخاب تنهایی و خلوت بدان گرایش دارند.بنابراین،روشن ساختن حقیقت این مطلب،دارای اهمیّت است و حلّ این مهم با طرح دو باب میسّر است:

باب اول:در نقل نظرات و اقوال مختلف و بیان دلایل دو گروه دراین باره

اشاره

در نقل نظرات و اقوال مختلف و بیان دلایل دو گروه دراین باره

(1)اما نظرات،مردمان در آن باره اختلاف نظر دارند،ابتدا این اختلاف در میان تابعان ⁽¹⁾پدید آمد؛جمعی از آنان به انتخاب عزلت و برتری آن بر معاشرت معتقد شدند ولی اکثر ایشان به استحباب معاشرت و هر چه بیشتر افزون بر معارف و افزایش دوستان برای انس با یکدیگر و محبّت به مؤمنان و یاری به ایشان در راه دین از باب همیاری بر نیکی و تقوا قائل شدند.آنچه از سخنان دانشمندان به ما رسیده است به دو دسته تقسیم می‌شود:یک دسته عبارات مطلق که بر گرایش به یکی از دو نظریۀ بالا دلالت می‌کند و دستۀ دیگر،سخنانی است که بر دلیل گرایش خاص ایشان دارد؛اکنون ما آن دستۀ مطلق از سخنان دانشمندان را نقل می‌کنیم تا نظرات مختلف در آن باره روشن شود و اما سخنانی را که مقرون به ذکر علّت است در جایی که مفاسد و فوائد را مطرح می‌کنیم ایراد خواهیم کرد.

نخست،سخن را با ذکر کلام مولایمان،امام صادق علیه السّلام در این باب آغاز می‌کنیم و آنگاه گفتۀ ابو حامد را مطرح می‌سازیم.

امام صادق علیه السّلام بنا بر آنچه در مصباح الشریعة ⁽²⁾روایت شده است می‌فرماید:

«شخص گوشه‌گیر در دژ الهی سنگر گرفته و در حفظ و نگهبانی خدا محفوظ است،پس خوشا به حال کسی که در نهان و آشکار،تنها با او باشد،چنین کسی به ده خصلت نیاز دارد:شناخت حقّ و باطل،دلبستگی به فقر،انتخاب سختی و پارسایی،مغتنم شمردن خلوت،اندیشه در عواقب کار،احساس تقصیر در بندگی در عین کوشیدن،ترک خودپسندی،ذکر فراوان بدون غفلت،زیرا غفلت شکارگاه شیطان و آغاز هر گرفتاری و

باعث هر گونه حجاب[مانع ارتباط با خدا]است و پیراستن خانه از آنچه مورد نیاز فوری نیست.عیسی بن مریم فرمود:زبانت را برای آبادانی دلت و به منظور فراخ‌سازی خانه‌ات به کام بگیر و از ریاکاری و ولخرجی گریزان باش و بر گناهت گریه کن و از مردم بگریز چنان که از شیر و افعی می‌گریزی زیرا آنان که دارو بوده‌اند،امروز درد شده‌اند از آن پس خداوند را دیدار خواهی کرد،هرگاه که بخواهی.

ربیع بن خثیم می‌گوید:اگر می‌توانی در جایی اقامت کنی که هیچ کس تو را نشناسد و تو نیز کسی را نشناسی،چنان کن.در گوشه‌نشینی ایمنی اندامها سبکباری و سلامت زندگی،شکستن سلاح شیطان،دوری از هر بدی و آرامش دل،میسّر است و هیچ پیامبری و وصیّی نیست مگر این که در دوران زندگی‌اش؛در آغاز و یا در پایان کار، عزلت گزیده است. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السّلام است که فرمود:«روزگار فاسد و برادران دگرگون شده‌اند،تنهایی برای دلها آرام‌بخش‌تر است.» روایت شده است که معروف کرخی به آن حضرت عرض کرد:یا بن رسول اللّه مرا نصیحت کن.فرمود:«آشنایانت را کمتر کن.عرض کرد:بیشتر بفرمایید.فرمود:کسانی را که می‌شناسی ناشناخته انگار.» ⁽²⁾غزّالی گوید:فضیل می‌گفت:همین قدر بس که خدا دوست انسان و قرآن مونس،و مرگ پنددهنده باشد؛خدا را همراه داشته باش و مردم را به سویی واگذار.

ابو ربیع به داود طایی گفت:مرا موعظه کن.او گفت:از دنیا روزه‌دار و در آخرت روزه‌ات را باز کن و از مردم بگریز چنان که از شیر درنده می‌گریزی.

می‌گویند در تورات آمده است:فرزند آدم قناعت کرد،بی‌نیاز شد؛از مردم کناره گرفت،سالم ماند؛شهوات را ترک گفت،آزاده گشت؛حسد را فروگذارد، جوانمردی‌اش آشکار شد؛مدت کمی تحمّل کرد،مدّت درازی بهره برد.

وهیب بن ورد گوید:دانستم که حکمت ده جزء دارد،نه جزء آن در خاموشی و جزء دهم در کناره گیری از مردم است.

یکی از بزرگان گوید:سوار کشتی بودم و جوانی علوی همراه ما بود.در هفت روزی که با ما بود،یک کلام از او نشنیدم.به او گفتم:ای مرد!خداوند هفت روز است که ما را در اینجا جمع کرده است،همواره تو با ما معاشرت کردی ولی حرفی نزدی،در جواب من این شعر را خواند:

قلیل الهمّ لا ولد یموت و لا امر یحاذر ان یفوت

قضی وطر الصبا و أفاد علما فغایته التّفرّد و السّکوت ⁽¹⁾

ابراهیم نخعی گوید:فقیه شو،آنگاه گوشه گیری اختیار کن.ربیع بن خثیم نیز این سخن را گفته است.

فضیل می‌گوید:همانا احساس می‌کنم،آن کسی بر من مسلط است که هنگام رودررویی بر من سلام نمی‌دهد و هنگام بیماری به عیادتم نمی‌آید.

ابو سلیمان دارانی می‌گوید:روزی ربیع بن خثیم جلو خانه‌اش نشسته بود،ناگاه سنگی آمد،به پیشانی‌اش خورد و مجروحش ساخت.ربیع،همچنان که خون از چهره می‌سترد گفت:ربیع!پند گرفتی؟آنگاه برخاست و وارد خانه شد و بعد از آن هرگز بیرون خانه ننشست تا وقتی که جنازه‌اش را از آنجا بیرون بردند.

بشر بن عبد اللّه می‌گوید:کمتر خود را به مردم بشناسان.تو از آنچه در روز رستاخیز خواهد شد خبر نداری،پس اگر رسوایی در کار باشد،آنان که تو را می‌شناسند اندک خواهند بود.

یکی از فرمانروایان بر حاتم اصمّ وارد شد و گفت:آیا به من نیازی داری؟حاتم گفت:آری.گفت:حاجتت چیست؟حاتم گفت:آن است که نه من تو را ببینم و نه تو مرا ببینی.

مردی به سهل گفت:من مایلم با تو همراه باشم،سهل گفت:وقتی که یکی از ما بمیرد،چه کسی با آن دیگری همراه می‌شود؟گفت:خدای سبحان.سهل گفت:پس هم اکنون با خدا همراهی کن.

فضیل گوید:نشانۀ سبک عقلی مرد،آشنایان زیاد اوست.

ابن عباس می‌گوید:برترین نشستن،جایی است در اندرون خانه‌ات که نه تو کسی را

ببینی و نه کسی تو را ببیند.

این بود سخنان گروندگان به گوشه‌نشینی.

ذکر دلائل گروندگان به معاشرت و علت ضعف این دلایل

(1)این گروه به آیات شریفۀ وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا ⁽¹⁾و أَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ ⁽²⁾استدلال کرده‌اند و گفته‌اند که خدای متعال به سبب فراهم کردن انس و الفت بر بشر منّت نهاده است.

این دلیل ضعیفی است،زیرا در این آیات مقصود از پراکندگی و اختلاف،پراکندگی آرا و اختلاف مذاهب دربارۀ معانی کتاب خدا و اصول شریعت،و مقصود از الفت، کندن ریشه‌های فساد از دلهاست؛ریشه‌هایی که عامل به وجودآورندۀ فتنه‌ها و برانگیزندۀ دشمنیها می‌باشند و گوشه گیری با این مطلب منافاتی ندارد و نیز به این سخن پیامبر صلی اللّه علیه و آله استدلال کرده‌اند که می‌فرماید:«مؤمن با دیگران انس می‌گیرد و دیگران با او مأنوسند و خیری نیست در شخصی که نه با کسی انس دارد و نه کسی با او.» ⁽³⁾این دلیل نیز ضعیف است،زیرا این حدیث به نکوهش شخص بدخلق دارد که به علّت کج‌خلقی از انس با دیگران باز می‌ماند و شامل آدم خوشخو نمی‌شود که اگر معاشرت کند،انس می‌گیرد و دیگران هم با او مأنوس می‌شوند،ولی به دلیل پرداختن به احوال خویشتن و یا به منظور ایمن بودن از دیگران،معاشرت را ترک گفته است.

به این حدیث نبوی استدلال کرده‌اند:«هر که از اجتماع مردم جدا شود و با این حال بمیرد،به مرگ جاهلیت مرده است.» ⁽⁴⁾و به این حدیث پیامبر صلی اللّه علیه و آله نیز که فرمود:«هر که با مسلمین خلاف بورزد،در حالی که مسلمانان پیرو اسلام توانمند هستند،از جرگۀ

اسلام بیرون رفته است.» ⁽¹⁾این دلیل نیز بی‌اساس است؛زیرا مقصود از آن،جماعتی است که بر محور امامی اتفاق و وحدت دارند،و در این حدیث چیزی دربارۀ عزلت نیست.

و بر این مطلب استدلال کرده‌اند که پیامبر صلی اللّه علیه و آله دوری گزیدن بیش از سه روز را نهی فرموده است آنجا که می‌فرماید:«هر که بیش از سه روز از برادرش دوری کند و بمیرد، وارد دوزخ شود» ⁽²⁾و می‌فرماید:«برای هیچ مسلمانی روا نیست که بیش از سه روز [به عنوان قهر]برادرش را ترک گوید و هر کدام زودتر آشتی کند،وارد بهشت می‌شود» ⁽³⁾و می‌فرماید:«هر که یک سال برادرش را ترک گوید،مانند کسی است که خون او را ریخته باشد.» ⁽⁴⁾اینان می‌گویند:عزلت،به طور کلی،همان هجرت است،این دلیل نیز سست و بی‌اساس است زیرا مقصود از هجرت خشم گرفتن بر مردم و لجاجت با ایشان است با قطع کلام و سلام و معاشرت معمولی؛بنابراین ترک کلی معاشرت بدون خشم ورود در هجرت نیست،با این که در هجرت،ترک معاشرت بیش از سه روز در دو مورد جائز است:یکی آن که ببیند ترک دیدار باعث اصلاح طرف می‌شود و مورد دوم آنجا که سلامت خود را در ترک معاشرت ببیند نهی از هجرت هر چند که عام است بر غیر از این دو مورد مخصوص حمل شده،به دلیل آنچه از عایشه نقل شده است که:پیامبر صلی اللّه علیه و آله در ذی‌حجه و محرم و بخشی از ماه صفر او را ترک گفت ⁽⁵⁾و نیز روایت عایشه از پیامبر صلی اللّه علیه و آله که فرمود:«بر هیچ مسلمانی روا نیست که بیش از سه روز برادرش را ترک گوید مگر آن کسی را که از مفاسدش در امان نباشد.» ⁽⁶⁾این حدیث صراحت بر

تخصیص دارد،بنا بر این این گفته وارد است که:«دوری از احمق باعث نزدیکی به خداست،زیرا حماقت تا هنگام مرگ،پایدار است و امیدی به درمان آن نیست.» طرفداران معاشرت به این روایت استناد کرده‌اند:مردی به کوهستان رفت تا در آنجا به عبادت مشغول شود.او را خدمت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله آوردند؛پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«این کار را نه تو انجام بده و نه دیگری،زیرا بردباری هر یک از شما در برخی از میدانهای جنگ مسلمین بهتر از چهل سال عبادت است.» ⁽¹⁾ظاهرا این مطلب از این رو بیان شده که در ابتدای اسلام بعضیها به علت عزلت‌گزینی جهاد را با همۀ شدت وجوبی که داشت ترک می‌گفتند؛دلیل این امر روایتی است که به این شرح از ابو هریره رسیده است:ما در زمان رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به میدان جنگ می‌رفتیم به درّه‌ای رسیدیم که در آن چشمۀ کوچکی با آب گوارا جریان داشت.یکی از میان جمع گفت:چه خوب است که من در این درّه از مردم کناره بگیرم و البته تا به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله نگویم،این کار را نمی‌کنم؛پس مطلب را خدمت پیامبر صلی اللّه علیه و آله عرض کرد.آن حضرت فرمود:«این کار را نکن زیرا بودن هر یک از شما در راه خدا بهتر از شصت سال نمازی است که در میان خانواده به جای آورید،مگر شما دوست ندارید که خداوند شما را بیامرزد و وارد بهشت شوید؟پس در راه خدا بجنگید زیرا کسی که در راه خدا به قدر فاصلۀ دو بار دوشیدن شتر بجنگد خداوند او را وارد بهشت کند.» ⁽²⁾همچنین برای رجحان معاشرت به روایت معاذ بن جبل استدلال کرده‌اند که پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:«همانا شیطان گرگ آدمی است و همانند گرگ گوسفندان؛کناره‌گیران و گوشه‌نشینان و فراریان را می‌گیرد.زنهار از درّه‌ها[و عزلت گزیدن در آن مکانها]و بر شما باد پیوستن به عموم مردم و جماعت و مساجد!» ⁽³⁾.البته مقصود این روایت تنها کسی است که پیش از علم کامل عزلت می‌گزیند و در آینده خواهیم گفت که این عمل جز در موارد ضروری،نهی شده است.

نقل دلایل طرفداران برتری عزلت

(1)این گروه به قول خدای تعالی به نقل از حضرت ابراهیم علیه السّلام استدلال کرده‌اند که می‌گوید: وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ سپس فرمود: فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ ما یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ کُلاًّ جَعَلْنا نَبِیًّا ⁽¹⁾،اعتقاد دارند که این همه موهبت از برکت عزلت است،این استدلال بی‌اساس است چون در معاشرت کافران بجز دعوت آنان به دین فایده‌ای وجود ندارد و در صورت ناامیدی از اجابت ایشان،راهی جز دوری از آنان نمی‌ماند و البته در اینجا سخن تنها راجع به معاشرت با مسلمانان و برکتی است که در این معاشرت وجود دارد؛زیرا نقل کرده‌اند که خدمت پیامبر صلی اللّه علیه و آله عرض شد:آیا وضو از آب سبوهای سربسته نزد شما دلخواه‌تر است یا از آب این آفتابه‌هایی که مردم از آنها تطهیر می‌کنند؟فرمود:«از آب این آفتابه‌ها به خاطر بهره جستن از برکت دستهای مسلمین.» ⁽²⁾نقل شده است که«چون پیامبر صلی اللّه علیه و آله،بیت[اللّه الحرام]را طواف کرد به سمت زمزم رهسپار شد تا از آب آن بنوشد،ناگاه دید،خرماهایی میان آبگیرهای پوستی خیس شده که مردم آن را با دستانشان مخلوط کرده‌اند و از آن می‌خورند و می‌نوشند،خواست از آن بنوشد،فرمود:مرا سیراب کنید،عباس عرض کرد:این آب خرما شربتی است که به دست مردم درهم و مخلوط شده است؛اجازه نمی‌فرمایید تا شربتی پاکیزه‌تر از این را که در سبوی سربسته در خانه است بیاورم؟فرمود:از همین که مردم می‌آشامند به من بنوشانید،من خواهان برکت دست مسلمین هستم،سپس،از آن شربت آشامید.» ⁽³⁾پس در این صورت چگونه به وسیلۀ[لزوم]دوری جستن از کفّار و بتها،بر اعتزال از مسلمانان با برکت فراوانی که در آنان وجود دارد،استدلال می‌کنند؟!

و نیز به قول موسی علیه السّلام استدلال کرده‌اند: وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ ⁽¹⁾که آن حضرت پس از ناامیدی از قومش به عزلت پناه برده است.و اصحاب کهف،گفتند: وَ إِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَ ما یَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّهَ فَأْوُوا إِلَی الْکَهْفِ یَنْشُرْ لَکُمْ رَبُّکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ ⁽²⁾ایشان را امر به عزلت کرده‌اند و پیامبر ما صلی اللّه علیه و آله هنگامی که قریش او را آزردند و به او جفا کردند،از آنان کناره گرفت،و وارد شعب ابی طالب شد و به یارانش دستور داد تا از قریش دوری جویند و به سرزمین حبشه مهاجرت کنند.بعدها که خداوند کلمة الله را بلند کرد آنان به مدینه برگشتند و به پیامبر صلی اللّه علیه و آله ملحق شدند.این نیز اعتزال از کافران،پس از یأس از ایشان،است،زیرا پیامبر صلی اللّه علیه و آله از مسلمانان و از کفّاری که امید اسلامشان می‌رفت کناره گیری نفرموده است و اصحاب کهف نیز از یکدیگر که مؤمن بودند،دوری نجستند،بلکه از کافران دوری جستند.و بحث ما تنها در کناره گیری از مؤمنان است.

و به این قول پیامبر صلی اللّه علیه و آله به عبد اللّه بن عامر جهنی استدلال کرده‌اند،وقتی که عرض کرد:«یا رسول اللّه،نجات و رستگاری چیست؟فرمود:آن که خانه‌ات را فراخ کرده باشی،دینت را محکم نگه داشته باشی و بر گناه خود اشک بریزی.» ⁽³⁾روایت شده است که به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله عرض کردند:«کدام یک از مردم از همه برتر است؟فرمود:مؤمنی که با جان و مالش در راه خدا جهاد کند.عرض شد:بعد از او چه کسی برتر است؟فرمود:مردی که در درّه‌ای از درّه‌های کوهستانی گوشه گرفته، پروردگارش را عبادت می‌کند و شرّ خود را از مردم دور کرده است.» ⁽⁴⁾آن حضرت فرمود:«همانا خداوند بندۀ پرهیزگار و بدور از انظار دیگران و بی‌نیاز [از مردم]را دوست می‌دارد.» ⁽⁵⁾

در استدلال به این احادیث اشکال است؛اما سخن پیامبر صلی اللّه علیه و آله به عبد اللّه بن عامر را بر چیزی نمی‌توان حمل کرد مگر آن که بگوییم پیامبر صلی اللّه علیه و آله با نور نبوت از حال وی آگاه بوده و می‌دانسته که خانه‌نشینی برای او شایسته‌تر و از معاشرت سلامت‌بخش‌تر می‌باشد.از این روست آن حضرت به تمام اصحاب چنین چیزی را امر نفرمود چه بسا کسی سلامتی‌اش در گوشه گیری است نه در معاشرت،همچنان که گاهی سلامت شخص در اثر ماندن در خانه و بیرون نیامدن برای جهاد تحقق می‌یابد ولی این دلیل بر فضیلت ترک جهاد نیست،در حالی که در معاشرت با مردم مجاهدت و تحمل رنج وجود دارد.

از این رو پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرموده است.«کسی که با مردم معاشرت دارد و آزار آنها را تحمل می‌کند،بهتر از کسی است که با مردم معاشرت ندارد و آزارشان را تحمّل نمی‌کند.» ⁽¹⁾بر این اساس آن سخن پیامبر صلی اللّه علیه و آله توجیه می‌شود که فرمود ⁽²⁾:«همانا خداوند بندۀ پرهیزگار به دور از انظار را دوست می‌دارد»که مقصود گمنامی اختیار کردن و پرهیز از شهرت است و این حدیث مربوط به گوشه گیری نیست زیرا چه بسیار رهبان گوشه‌نشینی که مردم او را می‌شناسند و چه بسا فردی که معاشرت دارد ولی گمنام است و نام و شهرتی ندارد.بنابراین در اینجا موضوع دیگری مطرح است که به عزلت مربوط نمی‌شود.

طرفداران عزلت به این روایت استدلال کرده‌اند که پیامبر صلی اللّه علیه و آله به اصحابش فرمود:

«آیا نمی‌خواهید بهترین مردم را به شما معرّفی کنم؟عرض کردند:چرا.آنگاه با دستش به سمت مغرب کرد و فرمود:مردی که لجام اسبش را در راه خدا به دست گرفته و منتظر است که حمله ببرد و یا دیگران بر او حمله کنند.آیا بهترین مردم را پس از او،به شما معرّفی نکنم؟و با دست مبارکش به سمت حجاز کرد و فرمود مردی در میان گوسفندانش،نماز می‌خواند و زکات می‌دهد و به حقّ اللّه در مالش توجه دارد و از مردم

شرور دوری می‌کند.» ⁽¹⁾پس چون معلوم شد که این دلایل از دو طرف کافی نیست،ناگزیر باید فوائد و مفاسد عزلت را بوضوح بیان کرد و هر دو وجه را با یکدیگر سنجید تا ان شاء اللّه تعالی حقیقت مطلب در آن باره روشن شود.

باب دوم:در فوائد و مفاسد گوشه گیری و بیان حقیقت فضائل آن

اشاره

در فوائد و مفاسد گوشه گیری و بیان حقیقت فضائل آن

(1)بدان که اختلاف نظر مردم دراین‌باره شبیه اختلاف در فضیلت نکاح و عزوبت است.در آنجا گفتیم که با گوناگونی احوال و اشخاص-بر حسب آنچه راجع به زیانها و فایده‌های نکاح برشمردیم-مطلب فرق می‌کند،این مورد نیز به همان منوال است؛ بنابراین نخست باید فایده‌های گوشه گیری را بیان کنیم که خود به دو بخش دینی و دنیوی تقسیم می‌شود.فوائد دینی نیز تقسیم می‌شود به امکان حصول طاعات از طریق مواظبت بر عبادت در خلوت و تفکّر و تربیت علمی و امکان نجات انسان از ارتکاب گناهانی که شخص در حال معاشرت مرتکب می‌شود؛مانند ریا،غیبت،خودداری از امر به معروف و نهی از منکر و تاثیرپذیری طبیعت انسانی از اخلاق پست و اعمال پلید همنشینان بد.فوائد دنیوی نیز به دو صورت تقسیم می‌شود:1-صورتی که انسان می‌تواند در خلوت دنیا را تحصیل کند مثل کسی که در خلوتش می‌تواند شغلی داشته باشد.2- امکان رهایی از تنگناهایی که در اثر آمیزش با دیگران پیش می‌آید مانند چشم دوختن به زیبایی دنیا و توجه مردم به آن و طمع شخص به مال مردم و طمع مردم بر مال او و زائل شدن جوانمردی شخص در اثر حشر و نشر و آزار دیدن از بدخویی همنشینان ستیزه‌جو یا بدگمان یا سخن چین و یا حسود و رنجش از سرنوشت سخت یا طبع آشفتۀ آنان.تمام فوائد گوشه‌گیری به این مطالب برمی‌گردد که ما آنها را

در شش فایده به شرح

اشاره

ذیل منحصر کرده‌ایم:

(2)

فایدۀ اوّل-فراغت برای عبادت و تفکّر

(1) و انس با مناجات خدای تعالی به جای گفتگو با مردم و پرداختن به کشف اسرار الهی در کار دنیا و آخرت و ملکوت آسمانها و زمین،زیرا تمام این‌ها فراغتی را می‌طلبد که با وجود معاشرت چنان فراغتی حاصل نمی‌شود.پس گوشه گیری موجبی است برای رسیدن به آن:از این رو،یکی از حکما گفته است:هیچ کس را خلوت به دست نمی‌آید مگر با تمسّک به کتاب خدای عزّ و جلّ و تمسّک‌کنندگان به کتاب خدا آنانی هستند که به وسیلۀ ذکر خدا از دنیا رستند و با توفیق خدا به یاد خدا بودند؛با یاد خدا زندگی کردند،با یاد خدا مردند و با یاد خدا به لقای الهی رسیدند.تردیدی نیست که معاشرت،آنان را از فکر و ذکر باز می‌دارد،بنابراین گوشه‌نشینی برای ایشان بهتر است.از این رو پیامبر صلی اللّه علیه و آله در آغاز کار از دنیا برید و در کوه حرا عزلت گزید تا نور نبوّت در وجود گرامی‌اش قوی گشت و دیگر حضور مردم پردۀ میان آن حضرت و خدا نبود.از آن پس پیکر مقدّسش در میان مردم و دل پاکش رو به سوی خدا بود و چنین جمع‌کردنی بین معاشرت آشکارا با مردم و توجّه نهانی به خدا، برای هیچ کس،جز به نیروی نبوّت هرگز میسّر نیست؛بنابراین سزاوار نیست که هر ناتوانی به خود مغرور شود و به این حال طمع ببندد.البته بعید نیست که بعضی از اولیا در نهایت به آن مرتبه برسند.از جنید بغدادی نقل شده است که می‌گفت:من سی سال است که با خدا سخن می‌گویم در حالی که مردم گمان می‌کنند که روی سخنم با آنهاست.

بی‌تردید این مقام تنها برای کسی میسّر است که در حبّ الهی چنان غرق شده باشد که در دلش جایی برای دیگران باقی نباشد.در میان دلباختگان به خلق کسانی هستند که در میان مردم حضور دارند امّا از فرط دلبستگی به معشوق نمی‌دانند چه می‌گویند و چه می‌شنوند،مانند کسی که رویدادی دردناک بخشی از امور دنیای او را آشفته کرده و او را آن‌چنان در اندوه فروبرده است که با مردمان می‌آمیزد بی‌آنکه وجودشان را احساس کند یا صدایشان را بشنود.در حالی که امر آخرت در نظر عقلا مهم‌تر است،پس چنین چیزی در آنجا محال نیست بلکه برای اکثریت مردم کمک گرفتن،از گوشه گیری سزاوارتر است.از این رو به یکی از دانایان گفتند:هدف از خلوت و عزلت گزیدن چیست؟گفت:آن است که بر مداومت فکری خود استمرار بخشند و علوم در دلهایشان استوار شود تا زندگی پاکیزه‌ای داشته باشند و شیرینی معرفت را بچشند.

به یکی از رهبانان گفتند:چقدر بر تنهایی پایداری!؟جواب داد:من تنها نیستم،من

همنشین خدایم،هرگاه بخواهم او با من سخن گوید،قرآن می‌خوانم و هرگاه بخواهم من با او سخن بگویم،نماز می‌خوانم.

به یکی از دانایان گفتند:پارسایی و خلوت شما را به چه چیز کشانیده است؟گفت:

به انس با خدا.

سفیان بن عیینه می‌گوید:ابراهیم بن ادهم را در بلاد شام دیدم،به او گفتم:ابراهیم! چرا خراسان را ترک کردی؟گفت:جز اینجا زندگی بر من گوارا نبود،برای حفظ دینم از قلّۀ کوهی به قلّۀ کوهی فرار می‌کنم به طوری که هر کس مرا ببیند می‌گوید:یا دچار وسوسه شده یا بار بر است یا ملون.

به غزوان رقّاشی گفتند:چرا نمی‌خندی و چه چیز مانع همنشینی تو با دیگر برادران است؟گفت:من آرامش دلم را در همنشینی با کسی به دست آوردم که نیازم در دست اوست.

گویند:روزی اویس قرنی نشسته بود،ناگاه هرم بن حیّان وارد شد.اویس پرسید:چه چیز باعث آمدن تو شد؟گفت:آمدم تا با تو انس بگیرم،اویس گفت:من کسی را ندیده بودم که پروردگارش را بشناسد و با دیگران انس گیرد.

فضیل می‌گوید:هر وقت می‌دیدم شب فرا می‌رسد خوشحال می‌شدم و با خود می‌گفتم:با پروردگارم خلوت می‌کنم.و هر وقت می‌دیدم،صبح فرا رسیده است،از بی‌میلی به دیدار مردم،کلمه استرجاع(یعنی:انّا للّه و انّا الیه راجعون)را بر زبان می‌آوردم برای این که مبادا کسی بیاید و مرا از[عبادت]پروردگارم باز دارد.

عبد الواحد بن زید می‌گوید:خوشا به حال کسی که هم در دنیا و هم در آخرت زندگی کند!پرسیدند:این چگونه ممکن است؟گفت:چنان که در دنیا با خدا مناجات کند و در آخرت مجاور خدا باشد.

ذو النّون مصری می‌گوید:شادی و لذّت مؤمن در میان مردم به مناجات با پروردگار است.

مالک بن دینار می‌گوید:هر که به جای گفتگو با مردم به گفتگو با خدای عزّ و جلّ انس نگرفت،علمش اندک و قلبش کور و عمرش تباه گردید.

ابن مبارک گوید:چه نیکوست حال کسی که از غیر خدا برید و تنها به خدا دل بست از یکی از صالحان نقل می‌کنند که گفت:زمانی در سرزمین شام گردش می‌کردم،ناگهان

به عابدی برخوردم که از یکی از کوههای آنجا بیرون آمده بود،همین که چشمش به من افتاد به سمت درختی راهش را کج کرد و پشت تنۀ درخت پنهان شد،گفتم:سبحان اللّه!از این که من به تو نگاه کنم.بخل می‌ورزی؟گفت:ای مرد!من مدت درازی در این کوه اقامت گزیدم تا در برابر دنیا و اهل دنیا قلبم را معالجه کنم و در این راه رنج زیادی بردم و عمرم را سپری کردم و از خدای تعالی خواستم تا بهرۀ مرا از این ایام در مجاهدت قلبم قرار ندهد؛پس خداوند دلم را آرامش بخشید،از آن رفع نگرانی کرد و با وحدت و تنهایی الفت داد.اکنون چون چشمم به تو افتاد ترسیدم که به حال اوّل برگردم،پس دور شو که من از شرّ تو به پروردگار عارفان و محبوب مطیعان پناه می‌برم،سپس فریاد بر آورد:وای از غم زیاد ماندن در دنیا!آنگاه صورتش را از من برگرداند و بعد دستهایش را تکان داد و گفت:ای دنیا از من دور شو به سمت دیگری برو خودت را بیارای و رو به اهل دنیا کن و آنان را بفریب!سپس گفت:پاک و منزّه است آن خدایی که دلهای عارفان را از لذّت خلوت و حلاوت بریدن از غیر و پرداختن به خود،طعمی را چشاند که دلهای ایشان را از یاد بهشت و حوریان زیبا باز داشت.

پس در این صورت،انس با یاد خدا و کسب هر چه بیشتر از معرفت،در خلوت میّسر است و دراین‌باره گفته‌اند.

و إنّی لأستنعس و ما بی نعسة لعلّ خیالا منک یلقی خیالیا

و أخرج من بین الجلوس لعلّنی أحدّث نفسی عنک بالسرّ خالیا ⁽¹⁾

از این روست که یکی از دانایان می‌گوید:همانا انسان به دلیل تهی بودن ذاتش از فضیلت،از خود وحشت می‌کند،از این رو بیشتر با مردم دیدار می‌کند تا وحشت را از خود دور کند ولی اگر ذات انسان برومند باشد،تنهایی را می‌طلبد تا بدان وسیله به اندیشۀ خویش کمک رساند و علم و حکمت را استخراج کند.

گویند:انس گرفتن با مردم از نشانه‌های ورشکستگی است.

به راستی که در این مردم گریزی فایدۀ مهمی است ولی تنها برای بعضی از خواص و کسی که بتواند با ذکر مداوم با خدا انس بگیرد و یا با فکر مداوم دربارۀ معرفت خدا تحقیق کند،تجرّد و تنهایی برای چنین کسی از هر چیزی که در ارتباط با معاشرت باشد

بهتر است زیرا نتیجۀ عبادات و معاملات آن است که انسان با محبّت و معرفت خدا بمیرد،و محبّت نیست مگر همان انسی که با ذکر مداوم حاصل می‌شود.معرفت نیز جز به فکر مداوم فراهم نیاید و فراغت دل شرط رسیدن به هر یک از آنهاست و با معاشرت فراغت امکان ندارد.

فایدۀ دوم-به وسیلۀ عزلت می‌توان از گناهانی که غالبا در اثر معاشرت دامن انسان

را می‌گیرد،نجات یافت

(1) و در خلوت،از آنها در امان ماند.این گناهان چهارتاست:

غیبت،ریا،سکوت از امر به معروف و نهی از منکر و تاثیرپذیری طبع آدمی از اخلاق پست و اعمال پلیدی که حرص بر دنیا باعث آنها می‌شود.

اما غیبت،آنجا که در مبحث آفات زبان از بخش مهلکات،با انواع آن آشنا شدی؛ دانستی که دوری از آن در حین معاشرت،دشوار است و جز صدّیقان از آن نجات نیابند زیرا عادت عموم مردم،دور دهان گرداندن آبروی دیگران و لذت بردن و تنقّل به حلاوت آن است.گویی این طعمه مایه لذت ایشان است و از این موضوع برای رهایی از تنهایی خود استفاده می‌کنند. ⁽¹⁾بنا بر این اگر در معاشرت با مردم با آنان موافق باشی،گناه کرده‌ای و خود را در معرض خشم خدا قرار داده‌ای و اگر ساکت بمانی شریک جرم آنهایی زیرا شنوندۀ غیبت،خود یکی از غیبت‌کنندگان است و اگر اعتراض کنی دشمن تو می‌شوند و شخص مورد غیبت را ترک می‌کنند و به غیبت تو می‌پردازند و در نتیجه غیبتی را بر غیبت می‌افزایند و چه بسا بالاتر از غیبت را انجام می‌دهند و به توهین و دشنام می‌رسند.

اما امر به معروف و نهی از منکر از فروع[و واجب]است،چنان که-ان شاء اللّه- بیان آن در همین بخش خواهد آمد.هر که با مردم معاشرت کند امکان ندارد که منکراتی نبیند،پس اگر در مقابل آنها ساکت بماند معصیت خدا را کرده و اگر اعتراض کند خود را در معرض انواع ضررهایی قرار می‌دهد که چه بسا نجات از آنها او را به گناهانی بیشتر از آنچه در ابتدا نهی کرده،وادارد؛حال آن که در گوشه‌نشینی،از این امور آسوده است زیرا مهمل گذاشتن این واجب،سخت و اقدام به آن دشوار است.

از پیامبر صلی اللّه علیه و آله نقل شده است که فرمود:«هرگاه مردم خلافی را ببینند و اعتراض

نکنند،ممکن است کیفر الهی همه را بگیرد.» ⁽¹⁾و پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:«خداوند بنده را مؤاخذه می‌کند،تا آنجا که می‌گوید:وقتی که در دنیا منکری را دیدی چه چیز تو را مانع شد که نهی از منکر کنی؟و چون خداوند حجّتش را بر بنده تلقین کند،در پاسخ گوید:پروردگارا!به تو امیدوار بودم و از مردم می‌ترسیدم.» ⁽²⁾و این موقعی است که از ضرر و یا امر طاقت‌فرسایی بیمناک باشد و نشناخت حدود آن مشکل و کاری خطیر است،در حالی که در گوشه‌نشینی،رهایی از این خطر است و در امر به معروف انگیزش دشمنیها و تحریک کینه‌های دل،چنان که در قالب شعر گفته‌اند:

و کم سقت فی آثارکم من نصیحة و قد یستفید البغضة المتنصّح ⁽³⁾

هر که امر به معروف را آزموده باشد غالبا پشیمان است،زیرا این عمل بمانند راست کردن دیوار کجی است که ممکن است بر سر انسان فروریزد و چون فروریزد،می‌گوید:

کاش به همان حال کجی واگذاشته بودم!آری اگر یارانی پیدا کند که دیوار را نگهدارند تا به‌وسیله ستونی آن را استوار کند،راست خواهد شد،و چون امروز یارانی نمی‌یابی پس آنان را به حال خود واگذار و خویشتن را نجات ده.

اما ریا،درد کشنده‌ای است که برای اوتاد و ابدال دوری از آن دشوار است.و هر که با مردم معاشرت کند،با آنان مدارا می‌کند و هر که با مردم مدارا کرد با آنها ریا می‌کند و هر که با آنان ریا کند دچار آن شود که آنها شده‌اند و هلاک شود همان طور که آنها هلاک شده‌اند،و کمترین پیامد آن دورویی است،زیرا اگر با دو نفر تجاوزگر معاشرت کنی و با هر کدام خلاف میلشان برخورد کنی مبغوض هر دو خواهی شد و اگر با هر دو به تسامح رفتار کنی،از جملۀ مردمان بد و دورو خواهی بود. ⁽⁴⁾کمترین چیزی که در معاشرت با

مردم حتمی است،اظهار علاقه و مبالغۀ در آن است و آن هم خالی از دروغ نمی‌شود یا در اصل دروغ است و یا در زیاده روی و اظهار دلسوزی در احوالپرسی.

چنان بود که وقتی به حضرت عیسی علیه السّلام می‌گفتند:چگونه صبح کردی؟در جواب می‌گفت:صبح کردم در حالی که سود آنچه را که امید دارم در اختیار ندارم و بر دفع آنچه از آن بیمناکم قادر نیستم،صبح کردم در حالی که در گرو عمل خویشتنم،و تمام نیکیها در دست دیگری است و کسی از من بیچاره‌تر نیست.

ربیع بن خثیم چنان بود که هر وقت از وی می‌پرسیدند:چگونه صبح کردی؟ می‌گفت:صبح کردیم در حالی که ضعیف و گنهکاریم و از روزی خود به طور کامل استفاده کرده‌ایم و در انتظار مرگ به سر می‌بریم.

هر وقت به ابو درداء می‌گفتند:چگونه صبح کردی؟می‌گفت:به خوبی وارد صبح شدم،اگر از آتش دوزخ خلاص شوم! به راستی سؤال ایشان راجع به امور دین و احوال دل در رفتار با خدا بود.و اگر از امور دنیا هم می‌پرسیدند دربارۀ همّت گماردن و تصمیم بر انجام نیازهایی بود که برای ایشان پیش می‌آمد.

یکی از این بزرگان گوید:من اقوامی را می‌شناسم که در حین معاشرت با یکدیگر اگر یکی از آنها به رفیقش امر می‌کرد که تمام ثروتش را بدهد.او رد نمی‌کرد و اکنون مردمانی را می‌بینم که با هم ملاقات می‌کنند و حتی از مرغ خانۀ یکدیگر می‌پرسند.در حالی که اگر یکی از آنها برای دانه‌ای از مال دوستش دست نیاز به سوی او دراز کند رد می‌کند.آیا این روش چیزی جز ریا و دورویی است؟و نشانۀ آن،این است که می‌بینی این شخص می‌گوید:حالت چطور است؟دیگری می‌گوید:تو چطوری؟آن که می‌پرسد منتظر جواب نمی‌ماند و آن که طرف سؤال است،سرگرم پرسیدن می‌شود و جواب نمی‌دهد!و این،به سبب آن است که هر دو می‌دانند این احوالپرسی از روی ریا و تکلّف است.و شاید در حالی که زبانها به احوالپرسی باز است دلها خالی از کینه و بدخواهی نباشد.مقصود آن است که دیدارها بیشتر اوقات از انواع تصنّع،ریا و نفاق خالی نیست در حالی که تمام این‌ها مذمّت شده،برخی ممنوع و بعضی مکروه است و گوشه‌نشینی باعث رهایی از همۀ اینهاست؛زیرا کسی که مردم را ببیند و با آنها همخو نباشد،با او دشمن می‌شوند و او را بار سنگین می‌شمارند و از او غیبت می‌کنند و بر آزار او همّت

می‌گمارند.در نتیجه دین آنها در برخورد با او و دین و دنیای او در راه انتقام از ایشان بر باد رود.

اما رباینده بودن طبع آدمی نسبت به رفتار و اخلاقی که در مردم مشاهده می‌کند خود درد مزمنی است که حتی عاقلان کمتر متوجّه آن می‌شوند تا چه رسد به غافلان.انسانی که در باطن عمل شخص فاسق را بد می‌شمارد و مدتها از همنشینی با او پرهیز می‌کند.

اگر خودش را با پیش از همنشینی با وی مقایسه کند قطعا تفاوتی بین آن زمان و این زمان در نفرت از فساد و سنگین شمردن آن می‌بیند زیرا در اثر تکرار مشاهده تحمّل فساد بر طبع آدمی سهل می‌شود و اهمیت و عظمت آن از بین می‌رود،در حالی که تنها مانع فساد،اهمیتی است که در دل دارد و چون با مشاهدۀ طولانی در نظر کوچک آید، ممکن است نیروی دفع از بین برود و طبع آدمی آماده گرایش به آن فساد و یا به بدتر از آن گردد و هرگاه شخص گناهان کبیرۀ دیگران را بیشتر مشاهده کند،گناهان صغیرۀ خودش را بی‌اهمیّت تلقّی می‌کند،از این رو کسی که به ثروتمندان می‌نگرد،نعمت خدا را بر خود ناچیز می‌شمرد،پس همنشینی آنها را-به خاطر کوچک شمردن آنچه دارد- ترجیح می‌دهد و همنشینی تنگدستان را-به خاطر بزرگ شمردن نعمتهایی که در اختیار دارد-برمی‌گزیند.همچنین است نگرش به اهل طاعت و اهل معصیت و این تأثیر معاشرت است در طبع آدمی؛بنابراین کسی که به احوال صحابه و تابعین در عبادت و پرهیز از دنیا نظر دقیقی بیفکند،همواره به خود و عبادت خود به دیدۀ کوچکی و حقارت می‌نگرد و تا وقتی که خود را مقصّر ببیند-به خاطر اشتیاق به کسب کمال و میل به پیروی از آن بزرگان-از انگیزۀ تلاش و کوشش بی‌بهره نخواهد بود،و هر که به احوال معمول مردم زمان و رو گرداندن آنها از خدا و توّجه آنان به دنیا و اعتیاد آنها بر معاصی توّجه کند،کار خویشتن را با کمترین گرایش به نیکی که در قلب خود احساس می‌کند، مهمّ تلقی می‌کند و این همان هلاکت است و برای تغییر طبع آدمی تنها شنیدن دربارۀ خوبی و بدی کافی است تا چه رسد به دیدن آن! در اثر این باریک بینی راز سخن پیامبر صلی اللّه علیه و آله که فرمود:«به هنگام یاد شایستگان رحمت خدا نازل می‌گردد» ⁽¹⁾معلوم می‌شود،البتّه رحمت یعنی دخول در بهشت و دیدار

خدا و خود این‌ها از یاد کردن شایستگان حاصل نمی‌شود بلکه سبب آن یعنی انگیزش شوق قلبی و جنبش علاقه‌مندی به پیروی از صالحان و خودداری از قصور و تقصیری که مزاحم آن است حاصل می‌آید.در حالی که مبدأ رحمت،همان کار خیر است و مبدأ کار خیر اشتیاق،و مبدأ اشتیاق،ذکر احوال صالحان است،و این است معنای نزول رحمت.

مفهوم حاصل از فحوای این کلام در نظر هوشیار همان است که از قرینۀ آن به دست می‌آید و آن مفهوم این است که به هنگام یاد فاسقان لعنت نازل می‌شود زیرا بسیار به یاد آنها بودن،پذیرفتن معاصی را بر طبع آدمی آسان می‌کند و لعنت همان دوری است و منشأ دوری از خدا،گناهان و اعراض از خدا،در اثر توجه به کامرواییهای دنیوی و شهوات نامشروع است و مبدأ معاصی از بین رفتن وزن و زشتی آنها از دل است و مبدأ این سقوط انس گرفتن با معاصی از راه زیاد شنیدن است.هرگاه ذکر حال صالحان و فاسقان چنین باشد،پس دیدار و مشاهدۀ آنها را چگونه باید بپنداریم.رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به صراحت این مطلب را بیان فرموده است،آنجا که می‌گوید:«مثل همنشین بد مانند آهنگری است که اگر تو را از شرارۀ آتش خود نسوزاند،به بوی خود تو را بیالاید.» ⁽¹⁾پس همچنان که بو به جامه سرایت می‌کند ولی انسان آن را احساس نمی‌کند،فساد نیز به دل راه پیدا می‌کند بدون آن که آدمی آن را احساس کند.

و آن حضرت فرمود:«مثل همنشین شایسته مانند صاحب عطر است که اگر چیزی از آن را به تو نبخشد،از بویش استفاده می‌کنی» ⁽²⁾از این رو من می‌گویم:هر که از لغزش دانشمندی اطلاع یابد،نقل کردن آن به دو جهت بر او حرام است:یکی آن که نقل آن غیبت است و دومی که مهم‌تر است آن که نقل کردن آن باعث سهل شمردن آن لغزش نزد شنوندگان می‌شود و در وقت ارتکاب اهمیت آن از نظرشان ساقط می‌گردد به طوری که هر وقت مرتکب شوند و کسی اعتراض کند،اعتراض را دفع می‌کنند و می‌گویند:

چگونه از ما این گناه را بعید می‌شماری در حالی که همۀ ما حتی دانشمندان و عابدانمان

ناگزیر از انجام آنیم.اما اگر معتقد باشد که چنان عملی را هیچ دانشمندی مرتکب نشده، شخص تیزبین ⁽¹⁾معتبر نیز آن را انجام نمی‌دهد هرآینه اقدام به آن،بروی گران خواهد بود،در حالی که طبع فرومایه به پیروی از لغزشها و ترک نیکیها گرایش دارد،بلکه به مقتضای شهوت آنچه را که لغزش نیست لغزش فرض می‌کند و با عمل آن عالم مقایسه و بدان استدلال می‌کند و این از موارد دقیق دامهای شیطان است،از این رو خدای تعالی، مخالفان شیطان را در این آیه شریفه توصیف کرده است: اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ⁽²⁾.

پیامبر صلی اللّه علیه و آله برای آن مثلی آورده و فرموده است:«مثل کسی که می‌نشیند و حکمت را می‌شنود و تنها بدترین چیزها را از آن به خاطر می‌سپارد،همانند مردی است که نزد شبانی بیاید و بگوید:ای شبان!از گلّه‌ات یک گوسفند شایستۀ ذبح برایم جدا کن و او بگوید:برو بهترین گوسفند گلّه را خود جدا کن ولی آن مرد برود و گوش سگ گله را بگیرد.» ⁽³⁾از جمله دلایل بی‌اهمیت شدن چیزی در قلب،به دلیل انجام مکرّر و مشاهدۀ آن، این است که بیشتر مردم وقتی ببینند مسلمانی در روز ماه رمضان روزه می‌خورد،بشدّت آن را بعید می‌شمرند به حدّی که اعتقاد به کفر او پیدا می‌کنند ولی اگر کسی را ببینند که نمازهای خود را خارج از وقت می‌خواند آن طور که از ترک روزه ابراز نفرت می‌کنند طبعشان از او متنفر نمی‌شود در حالی که ترک یک نماز از نظر اجماع باعث کفر است، آدم‌کشی و روزه نگرفتن باعث کفر و سبب آن نمی‌شود،جز این که چون نماز تکرار می‌شود و مسامحه در آن زیاد صورت می‌گیرد از این رو به دلیل تکرار مشاهده،اهمیّت آن از دل ساقط می‌شود.همچنین اگر یک فقیه جامه‌ای از ابریشم بپوشد یا انگشتری از طلا به دست کند و یا از ظرف طلایی آب بنوشد،مردم آن را بعید می‌شمرند و سخت اعتراض می‌کنند ولی اگر آن فقیه در نشستی طولانی جز غیبت مردم سخنی نگوید،آن را از او بعید نمی‌شمرند در حالی که غیبت بدتر از زناست،پس چگونه از پوشیدن لباس

ابریشمی بدتر نباشد؟اما زیاد شنیدن غیبت و مشاهدۀ غیبت‌کنندگان اهمیّت آن را از دلها ساقط پذیرش آن را بر مردم سهل کرده است؛بنابراین به این دقایق خوب توجّه کن و از مردم همانند گریز از شیر درنده بگریز زیرا جز آن که حرص تو به دنیا و غفلت تو از آخرت بیفزاید و معصیت را بر تو سهل و علاقه‌ات را به طاعت،ضعیف گرداند،از آنها نمی‌بینی پس اگر همنشینی پیدا کردی که صورت و سیرتش تو را به یاد خدا اندازد با وی رفاقت کن و از او جدا نشو و وجودش را غنیمت بدان و کوچکش مشمار زیرا چنان همنشینی غنیمت عاقل و گم‌شدۀ مؤمن است؛و مسلّم است که همنشین شایسته بهتر از تنهایی است و تنهایی بهتر از همنشین بد و هرگاه این معانی را درک کردی و طبع خودت را نیز ملاحظه کردی و کسی را که قصد معاشرت با او را داری شناختی،بر تو پوشیده نخواهد بود که دوری از او و عزلت گزیدن برای تو بهتر است یا معاشرت و نزدیک شدن به او.و مبادا که دربارۀ گوشه‌نشینی یا معاشرت و رجحان یکی بر دیگری به طور مطلق حکم کنی!زیرا هر کدام تفصیلی دارد،بنابراین به طور مطلق دربارۀ قبول یا ردّ هر کدام اظهار نظر کردن خلاف محض است و گفتن حق در امور مفصّل جز به تفصیل معنی ندارد.

فایدۀ سوّم-نجات از آشوبها

(1) و دشمنیها و حفظ دین و باز داشتن نفس از درگیر شدن با آنها و مصونیّت از خطرهای آنهاست،در حالی که کمتر شهرها و قصبات از تعصبّات و فتنه‌ها و درگیریها تهی می‌باشند،کسی که از مردم کناره‌گیری کند می‌تواند از این بلاها در امان باشد.

عبد الله بن عمرو بن عاص می‌گوید:وقتی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله آشوبها را نام برد و آنها را توصیف کرد،فرمود:«هرگاه دیدی مردم پیمان‌شکن شده‌اند و امانتها را سبک می‌شمارند و این چنین هستند،انگشتانش را درهم کرد-عرض کردم:در آن شرائط به من چه دستور می‌دهید؟فرمود:خانه‌نشین باش!زبان در کام گیر و آنچه را نیکو می‌دانی انجام ده و هر چه را بد می‌شماری ترک کن،و به کار خواص توجه کن و از کار توده بپرهیز.» ⁽¹⁾ابو سعید خدری نقل کرده است که پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:«نزدیک است که بهترین ثروت مسلمان گوسفندانی باشد که وی به دنبال آنها به شکاف کوهها و جاهای

دور افتاده برود در حالی که دینش را از فتنه‌ها دور می‌کند». ⁽¹⁾

عبد الله بن مسعود نقل کرده است که پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:«زمانی بر امّت من بیاید که دین هیچ دینداری سالم نماند مگر آن که برای حفظ دین خود از روستایی به روستایی و از قلّه‌ای به قلّه‌ای و از ناحیه‌ای به ناحیه‌ای فرار کند مانند روباهی که این طرف و آن طرف می‌دود.پرسیدند:یا رسول اللّه،آن زمان چه وقت است؟فرمود:آنگاه که جز با معاصی الهی اسباب معیشت فراهم نیاید،پس چون آن زمان شود عزب بودن روا باشد گفتند:یا رسول اللّه چگونه می‌شود،در حالی که ما را به ازدواج امر فرموده‌اید؟فرمود:

وقتی که آن زمان فرارسد،نابودی شخص به دست پدر و مادرش خواهد بود و اگر پدر و مادر نداشت به دست همسر و فرزندانش و اگر نبودند به دست خویشاوندانش خواهد بود.عرض کردند:یا رسول اللّه چگونه چنین می‌شود؟فرمود:شخص را به سبب تنگدستی سرزنش می‌کنند،در نتیجه او عهده‌دار کاری می‌شود که توانش را ندارد و این او را به جایگاههای هلاکت وارد می‌کند.» ⁽²⁾این حدیث هر چند که مربوط به عزوبت است،ولی عزلت نیز از آن مستفاد می‌شود زیرا شخص متأهّل از معیشت و معاشرت بی‌نیاز نیست و به معیشت نیز جز از راه معصیت خدا دسترسی نیست.من نمی‌گویم اکنون همان زمان است بلکه این وضع،از زمانهای پیش از این عصر بوده است.

ابن مسعود گوید:«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فتنه و روزگار هرج و مرج را یادآور شد،پرسیدم:

روزگار هرج و مرج چه وقت است؟فرمود:وقتی است که مرد از همنشین خود در امان نیست.عرض کردم:اگر من آن زمان را درک کردم چه دستور می‌فرمایید؟فرمود:

خویشتندار باش و دستت را نگهدار و داخل سرایت بمان.می‌گوید:عرض کردم:یا رسول اللّه،اگر کسی وارد سرایم شد؟فرمود:به اتاقت برو،گفتم:اگر وارد اتاقم شد؟ فرمود:به جای نمازت برو و چنین کن-در حالی که مچ دستش را گرفته بود-و بگو:ربّی

اللّه تا وقتی که از دنیا بروی.» ⁽¹⁾در بین صحابه ده هزار تن بودند ولی در ایّام فتنه بیش از چهل مرد کوچ نکردند.

طاوس در خانه‌اش نشست،دراین‌باره از او پرسیدند گفت:به دلیل فاسد شدن روزگار و ستمگری رهبران.

وقتی که عروه قصر خود را در عقیق بنا کرد،ملازم آنجا شد و بیرون نیامد،از او پرسیدند:ملازم قصر شدی و مسجد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله را ترک کردی؟گفت:مساجد شما را بازیچه دیدم و بازارهایتان را جای بطالت و معابر عمومی شما را محل وقوع گناهان کبیره،ولی در این مکان از آنچه شما گرفتارش هستید ایمنی و عافیت است.بنابراین پرهیز از خصومتها و فتنه‌ها یکی از فوائد عزلت است.

فایدۀ چهارم-

(1)رهایی از شرّ مردم،زیرا آنان گاهی با غیبت کردن و گاهی با بدگمانی و تهمت و گاهی با خواستها و طمعهای بی‌موردی که بر آوردن آنها دشوار است و گاهی با سخن چینی و دروغگویی تو را می‌آزارند و چه بسا از تو رفتار و گفتاری را مشاهده می‌کنند که عقلشان به حقیقت آن نمی‌رسد و در نتیجه آنها را نزد خود نگه می‌دارند تا وقتی با ملا کردن آنها فرصتی برای شرارت به دست آورند.اما اگر از آنها عزلت گزینی از حفظ خود نسبت به تمام این‌ها بی‌نیاز خواهی بود،از این روست که یکی از دانایان به دیگری می‌گوید:دو بیت شعر به تو می‌آموزم که بهتر از ده هزار درهم است،پرسید:چه شعری است؟این شعر را خواند:

اخفض الصّوت إن نطقت بلیل و التفت بالنّهار قبل المقال

لیس للقول رجعة حین یبدو بقبیح یکون او بجمال ⁽²⁾

شکی نیست که هر کس با مردم معاشرت کند و در کارهای ایشان شرکت ورزد،از داشتن حسود و دشمنی که نسبت به او بدگمان باشد-و تصور کند که او آمادۀ دشمنی با وی و حیله‌گری در برابر او و ایجاد آشوبی پشت سر اوست-بر کنار نمی‌ماند و مردم هرگاه بر کاری حرص شدید پیدا کنند هر بانگی را در برابر خود،دشمن خویش می‌پندارند و از او

دوری می‌کنند و چون خود به شدت بر دنیا حریص‌اند،نسبت به دیگران هم جز حرص بر دنیا تصوّری ندارند.

متنبّی گوید:

اذا ساء فعل المرء ساءت ظنونه و صدّق ما یعتاده من توهّم

و عادی محبّیه بقول عداته و اصبح فی لیل من الشکّ مظلم ⁽¹⁾

گویند:معاشرت با بدان باعث بدبینی به نیکان می‌گردد،و انواع بدیهایی که انسان از آشنایان و معاشرانش می‌بیند،فراوان است و ما در صدد تفصیل آنها نیستیم آنچه گفتیم تنها ای به آنها بود.گوشه‌نشینی موجب رهایی از همۀ آنهاست و بیشتر کسانی که عزلت را انتخاب کرده‌اند بدین مطلب داشته‌اند.ابو درداء می‌گوید:مردم را بشناس زیرا وقتی که بشناسی کمتر معاشرت می‌کنی!و شاعر می‌گوید:

من حمد النّاس و لم یبلهم ثمّ بلاهم ذمّ من یحمد

و صار بالوحدة مستأنسا یوحشه الاقرب و الابعد ⁽²⁾

ابن سماک گوید:دوستی به من نوشت:باری،مردم داروهایی درمان‌بخش بودند ولی اکنون درد بی‌درمان شده‌اند،پس از ایشان همانند فرار از شیر درنده،بگریز.

یکی از اعراب همیشه کنار درختی به سر می‌برد و می‌گفت:این همدمی است با سه خصلت:اگر چیزی از من بشنود،آن را نزد کسی باز نمی‌گوید و اگر آب دهان به صورتش اندازم تحمّل می‌کند و اگر با او بداخلاقی کنم خشمگین نمی‌شود.هارون الرشید از جریان مطّلع شد،گفت:مرا به ندیمان بی‌رغبت کرد! عرب دیگری همیشه در کنار قبرستان و یا همراه دفتر و جنگی بسر می‌برد، دراین‌باره از او پرسیدند؛در پاسخ گفت:ایمن‌تر از تنهایی و پندآمیزتر از قبر ندیدم و همنشینی پرفایده‌تر از این دفتر نیافتم. ⁽³⁾

یکی از بزرگان آهنگ سفر حجّ کرد و به سراغ آخرین رفیقش رفت،او در جواب گفت:وای بر تو مرا به حال خودم بگذار تا در پوشش خداوند زندگی کنم.من از آن بیم دارم که هم‌سفر شویم و از یکدیگر چیزی ببینیم که باعث دشمنی ما شود.

این مطلب به فایدۀ دیگری از گوشه‌نشینی دارد.که همانا دوام پرده‌پوشی است روی دیانت،جوانمردی،اخلاق،تنگدستی و سایر چیزهایی که می‌باید پوشیده بماند.و خدای سبحان،پرده‌پوشان را ستوده و فرموده است:

یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ ⁽¹⁾،و شاعری گوید:و لا عار إن زالت عن الحرّ نعمة و لکنّ عارا أن یزول التّجمل ⁽²⁾انسان در دین،دنیا،اخلاق و افعالش خالی از نوامیس اوّلیۀ مربوط به دین و دنیای خود نیست که آنها را پوشیده داشته است در صورتی که با فاش شدن آنها در امان نمی‌ماند.

ابو درداء گوید:مردمان برگ بی‌خار بودند ولی امروزه خار بی‌برگ هستند.

و چون حکم روزگار او که در آخر قرن اوّل هجری می‌زیسته،چنین باشد پس سزاوار نیست که تردیدی به خود راه دهیم که قرون اخیر بدتر است.

بعضی گفته‌اند:کمتر با مردم آشنا باش که نجات یافتن از آنها دشوار است و من گمان نمی‌برم از کسی نارضایتی و بدی دیده باشم مگر از آشنایانم.

یکی از بزرگان گوید:نزد مالک بن دینار آمدم در حالی که او تنها نشسته بود،ناگاه سگی را دیدم که پوزه‌اش را بر زانوی او گذاشته بود،رفتم که آن را دور کنم مالک رو به من کرد و گفت:او را به حال خود بگذار!این حیوان نه ضرری دارد،نه کسی را اذیّت می‌کند و بهتر از همنشین بد است.

به یکی از بزرگان گفتند:چه باعث شد که از مردم کناره گرفتی؟گفت،ترسیدم که مبادا ناخودآگاه دینم را از دست بدهم.و این سخن به تاثیرپذیری طبع آدمی از اخلاق رفیق بد، دارد.

ابو درداء گوید:از خدا بترسید و از مردم بر حذر باشید،زیرا ایشان بر پشت هیچ شتری سوار نشدند مگر آن که پشت او را زخمی کردند و بر هیچ اسبی سوار نشدند مگر آن که اسب را پی کردند و به قلب هیچ مؤمنی وارد نشدند مگر آن که قلب را خراب کردند.

یکی از بزرگان گفته است:آشنایان را کم کن،زیرا دین و قلب تو سالم‌تر می‌ماند و حقوق آنها کمتر می‌شود،چرا که هر قدر آشنایان زیاد شوند،حقوق آنها هم فزونی می‌یابد و در نتیجه ادای حقوق آنها دشوار می‌گردد.

یکی از ایشان گوید:ناشناخته بگیر آن کسی را که می‌شناسی و خویشتن را به کسی که تو را نمی‌شناسد،آشنا مگردان.

فایدۀ پنجم

آن است که طمع مردم از تو و طمع تو از مردم قطع می‌شود،امّا بریده شدن طمع مردم از تو فایدۀ زیادی دارد زیرا رضای مردم در نهایت تأمین شدنی نیست؛ بنابراین بهتر آن است که شخص به خود سازی مشغول شود.گرچه تشییع جنازه‌ها، عیادت بیماران و حضور در مجالس اطعام و ازدواج آسان‌تر و ساده‌ترین حقوق است،امّا در تمام این موارد تضییع اوقات و در معرض آفات قرار گرفتن وجود دارد.گذشته از آن گاهی انجام پاره‌ای از این موارد به مانعی برمی‌خورد و عذرهایی پیش می‌آید که اظهار تمام این عذرها ممکن نیست،در نتیجه می‌گویند:در حق فلانی کوتاهی نکردی و در حق من کوتاهی کردی و همین باعث دشمنی می‌شود.البته گفته‌اند:هر که در وقت عیادت بیماری،از وی عیادت نکند،برای این که مبادا در صورت بهبودی از او خجالت بکشد.مرگ او را طلب خواهد کرد.و هر که تمام مردم را محروم سازد همه از او راضی خواهند بود و اگر تبعیض قائل شود از او دلگیر گردند و ادای کلیّۀ حقوق تمام مردم حتی با صرف تمام اوقات شب و روز ممکن نیست پس چگونه کسی که مشغلۀ دینی یا دنیوی‌اش او را به خود مشغول کرده،از عهدۀ این کار بر می‌آید؟بعضی گفته‌اند:زیادی دوستان به منزلۀ زیادی طلبکاران است.ابن رومی در شعری می‌گوید:

عدوّک من صدیقک مستفاد فلا تستکثرن من الصّحاب

فانّ الدّاء اوّل ما تراه یکون من الطّعام او الشّراب ⁽¹⁾

و گفته‌اند:ریشۀ هر دشمنی،خوبی کردن به فرومایگان است.

و امّا بریدن طمع خویش از مردم نیز فایدۀ زیادی دارد،زیرا هر که به جلوه و زینت دنیا بنگرد،حرصش بجنبد و با نیروی حرص دیگ طمعش به جوش آید در حالی که از بیشتر چیزهایی که به آنها طمع بسته است جز ناامیدی نصیبش نشود،و در نتیجه اذیّت شود و هرگاه عزلت گزیند چیزی را مشاهده نمی‌کند و طمع نمی‌بندد،از این رو خدای تعالی می‌فرماید: لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ ⁽¹⁾.

پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:«به کسانی نگاه کنید که پایین‌تر از شما هستند نه به کسانی که بالاتر از شمایند،زیرا این بینش سزاوارتر است تا نعمت خدا را بر خود ناچیز نشمارید.» ⁽²⁾عون بن عبد الله گوید:من مدتها با توانگران همنشینی می‌کردم و همواره افسرده بودم،چون جامه‌ای بهتر از جامۀ خود می‌دیدم و مرکبی برتر از مرکب خودم مشاهده می‌کردم.پس با مستمندان همنشین شدم و آسوده گشتم.

آورده‌اند که مزنی از در مسجد فسطاط بیرون شد،ابن عبد الحکم با خدم و حشم می‌آمد.مزنی از دیدن حال او و هیئت زیبایش مات و مبهوت شد و این آیه را تلاوت کرد: وَ جَعَلْنا بَعْضَکُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَ تَصْبِرُونَ ⁽³⁾سپس گفت:آری،صبر می‌کنم و راضیم،در حالی که مستمند و تنگدست بود اما کسی که در خانه‌اش بماند،به چنین فتنه‌ای دچار نمی‌شود،زیرا کسی که زینت دنیا را ببیند،یا دین و یقینش نیرومند است،پس تحمل می‌کند و ناگزیر شربت تلخ صبر را اندک اندک می‌نوشد-در حالی که نوشیدن تلخ‌تر از صبر است-یا آن که میلش برانگیخته می‌شود و به فکر طلب دنیا می‌افتد و به هلاکت ابدی دچار می‌شود؛اما اکثر اوقات به آنچه بدان طمع بسته است در دنیا نمی‌رسد،زیرا چنین نیست که هر که طالب دنیا باشد،دستیابی به آن برایش میسّر گردد،در آخرت به دلیل برگزیدن متاع دنیا بر یاد خدای تعالی و تقرّب به درگاه او،در هلاکت است.از این رو ابن اعرابی می‌گوید:

اذا کان باب الذّل من جانب الغنی سموت الی العلیاء من جانب الفقر ⁽¹⁾

به این مطلب دارد که طمع در همان حال توانگری هم باعث ذلّت است.

فایدۀ ششم-نجات از دیدار افراد کودن و نادان

(1) و رهایی از تحمّل نادانان و اخلاق آنان است،زیرا دیدن آدم کودن،نمونه‌ای از نابینایی است.

به اعمش گفتند:چرا چشمت کم‌سو شده و آب می‌دهد؟گفت:به خاطر نگریستن به افراد کودن.

نقل می‌کنند که ابو حنیفه بر اعمش وارد شد و به او گفت:در خبر آمده است.«هر کس که خداوند چشمانش را بگیرد در عوض بهتر از آنها را به او می‌دهد.» ⁽²⁾خدا در عوض چشمانت به تو چه داده است؟از باب شوخی!گفت:به جای آنها این را داده است که مرا از دیدن نادانان بی‌نیاز کرده و تو نیز از آنانی.

ابن سیرین می‌گوید:شنیدم مردی می‌گفت:یک بار که به کودنی نگاه کردم،از هوش رفتم! جالینوس گوید:هر چیزی تبی دارد و تب روح نگاه به افراد کودن است.این فایده‌ها جز دو مورد اول مربوط به هدفهای فعلی دنیوی است ولی آنها به دین نیز مربوط می‌شوند،چرا که انسان وقتی از دیدن کودنی آزرده شود،دیری نمی‌پاید که غیبتش را می‌کند و چیزی را که خداوند آفریده است،زشت می‌شمارد و هرگاه از دیگران به سبب غیبتی که از او کرده‌اند یا گمان بدی که نسبت به او برده‌اند،یا حسد ورزیده،و سخن چینی کرده‌اند و یا نظیر این‌ها آزرده شود،از معاملۀ به مثل خودداری نمی‌کند و تمام این‌ها به فساد دین شخص می‌انجامد.پس باید دریابیم که در عزلت،سلامت و بر کناری از همۀ این‌ها وجود دارد.

آفات گوشه‌نشینی

(2)بدان که از جملۀ هدفهای دینی و دنیوی همان بهره‌ای است که از کمک خواهی دیگران عاید می‌گردد و آن جز از راه معاشرت حاصل نمی‌شود.بنابراین هر چه از

معاشرت به دست می‌آید،با گوشه‌گیری از دست می‌رود و از دست رفتن آن از جملۀ آفات گوشه‌نشینی است،پس به

فوائد معاشرت

اشاره

(1) و انگیزه‌های آن توجّه کن که چه چیزهایی هستند؛آنها عبارتند از تعلیم و تعلّم،سود رساندن و سود بردن،فرا گرفتن ادب و ادب آموختن،انس گرفتن و مورد انس واقع شدن،ثواب رساندن و ثواب بردن به وسیلۀ ادای حقوق،و عادت به فروتنی و استفاده از تجربیاتی که از راه مشاهدۀ احوال و پندگیری از آنها حاصل می‌شود.این موارد را باید به تفصیل بیان کنیم،زیرا از جملۀ فوائد معاشرت‌اند در هفت مورد و به شرح زیر:

فایدۀ اوّل-تعلیم و تعلّم-

(2)البتّه فضیلت آن دو را در کتاب علم بیان کرده‌ایم.و این دو امر که از بزرگترین عبادتهای دنیا به شمار می‌آیند جز از راه معاشرت قابل تصوّر نیستند،هر چند که انواع علوم فراوان و بعضی از آنها قابل ترک هستند.و بعضی در دنیا ضروری و لازمند.پس کسی که نیاز به آموختن واجبات دارد،با گوشه‌نشینی مرتکب گناه می‌شود امّا اگر واجبات را آموخته است و نمی‌خواهد در ژرفای علوم فرورود و می‌خواهد به عبادت مشغول شود باید از آموختن کناره‌گیری کند ولی اگر توانایی کسب مهارت در علوم شرعی و عقلی را دارد،پیش از آموختن این علوم گوشه‌نشینی برایش بسیار زیانبار است.از این رو نخعی و دیگران گفته‌اند:فقه بیاموز سپس گوشه‌گیری کن هر کس پیش از آموختن فقه گوشه‌گیری اختیار کند،غالبا اوقات خود را در خواب و یا در اندیشۀ هوا و هوس هدر می‌دهد و در نهایت چنان کسی با اندیشه‌ها و اورادی که در ذهن دارد،اوقات خود را پر می‌کند،وانگهی در فعالیتهای جسمانی و روحی خود گرفتار انواع خودفریبیها می‌شود که سعی او را هدر می‌دهد و عملش را ناخودآگاه باطل می‌سازد،و در اعتقاد به خدای تعالی و صفات حضرت باری،از اوهامی که توهّم می‌کند و با آنها مأنوس می‌گردد و افکار فاسدی که در آنها غوطه می‌خورد جدا نمی‌گردد.پس در بسیاری از احوالش مسخرۀ شیطان خواهد شد در حالی که خود را از عابدان می‌پندارد.بنابراین،اصل دین همان علم و آگاهی است.پس خیری در گوشه‌گیری مردم عوام و نادان نیست یعنی آن کسانی که در خلوت عبادت را به درستی انجام نمی‌دهند و همۀ لوازم عبادت را نمی‌شناسند.بنابراین نفس آدمی به بیماری می‌ماند که نیازمند پزشک ماهری است تا او را معالجه کند و بیمار نادان هرگاه خود را از پزشک-پیش از آن که خود علم پزشکی را بیاموزد-بدور نگهدارد،ضررش چند برابر و ناگزیر

بیماری‌اش دو چندان خواهد شد.بنابراین گوشه‌نشینی جز برای عالم زیبنده نیست و اما تعلیم،اگر نیّت دانش‌آموز و معلّم درست باشد،ثواب فراوانی دارد و هرگاه هدف دستیابی به مقام و یافتن یاران و پیروان بسیار باشد،باعث هلاکت در دین می‌شود و ما علت آن را در کتاب علم بیان کرده‌ایم و وظیفۀ عالم در این زمان ⁽¹⁾آن است که برای سلامت دینش گوشه‌گیری اختیار کند،زیرا او کسی را نخواهد دید که علم را برای فایدۀ دینی بطلبد.هیچ کس در طلب علم نیست مگر برای خوب سخن گفتن تا بدان وسیله عوام را به هنگام موعظه به خود جلب کند و یا در مجادلۀ اعتقادی به وسیلۀ دانش به کوبیدن همگنان نایل شود و به درگاه پادشاه نزدیک گردد و در طریق مسابقه و فخرفروشی آن را به کار گیرد.و نزدیکترین علم مورد علاقه همان علم دین است در صورتی که غالبا آن را نمی‌جویند مگر برای پیش افتادن از همگنان و گرفتن حکومت ولایات و به دست آوردن اموال در حالی که دیانت و دوراندیشی ایجاب می‌کند که از همۀ آنها دوری کنند.پس اگر به خداجویی برخورد که نیّتش از نزدیکی به علم،قرب به خدا باشد،دوری از او و پنهان داشتن علم از او از بزرگترین گناهان کبیره است و در شهرهای بزرگ اگر چنین کسانی پیدا شوند بیش از یکی یا دو تا یا سه تا نخواهند بود و شایسته نیست که انسان به قول سفیان فریفته شود که گفت:ما علم را برای غیر خدا آموختیم ولی خود علم مانع از این شد که جز برای خدا باشد.و فقها برای غیر خدا علم می‌آموزند و بعد به سوی خدا باز می‌گردند،به اواخر عمر بیشتر فقها نگاه کنید و از آنها پند بگیرید که از دنیا رفتند در حالی که در طلب دنیا و به سبب حرص به آن هلاک شدند و یا در حال اعراض از دنیا و پارسایی جهان را ترک کردند؛شنیدن کی بود مانند دیدن! بدان،علمی را که سفیان به آن کرده است،همان علم حدیث،تفسیر قرآن و معرفت سیرۀ انبیا و صحابه است،زیرا در این علوم ترساندن و زنهار دادن است و آنها سبب ایجاد خوف از خداست و اگر هم در حال حاضر اثری نداشته باشد،در آینده اثر می‌کند.امّا علم کلام و علم فقه محض که مربوط به احکام معاملات و حلّ و فصل دعاوی است،کسی را که برای دنیا به آن روی آورده است به سوی خدا باز نمی‌گرداند بلکه چنین شخصی تا پایان عمر همواره بر دنیا حریص خواهد بود.شاید بتوان رخصت داد آموختن آنچه در این کتاب به ودیعت نهاده‌ایم به دانشجویی که به سبب علاقۀ به دنیا

آن را می‌آموزد-زیرا امید است که در آخر عمرش از دنیا منزجر شود چرا که مطالب این کتاب،آکنده از ترس خدا و ترغیب به آخرت و زنهار از دنیاست و این از چیزهایی است که در احادیث و تفسیر قرآن پیدا می‌شود ولی در علم کلام و فقه از آن اثری نیست.پس سزاوار نیست که انسان خود را بفریبد،زیرا مقصّری که به تقصیر خود آگاه باشد نسبت به جاهل مغرور و یا فریب خورده‌ای که خود را به نادانی می‌زند برای جبران تقصیر بخت بیشتری دارد.بنابراین هر عالمی که علاقۀ شدید به تعلیم دارد ممکن است هدفش کسب مقام و موقعیت در بین مردم و بهره بردن از لذات نفسانی این جهانی به وسیلۀ فخرفروشی و تکبّر بر نادانان باشد.پس آفت علم،همان تکبّر است،همان طوری که پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرموده ⁽¹⁾و ما در کتاب علم به آن توجّه دادیم.

حزم،یعنی دوری از دیگران به وسیلۀ گوشه‌نشینی و تا حدّ ممکن افزون نکردن معاشران،بلکه آن کس که با تدریس و تعلیم خود دنیا را می‌جوید اگر عاقل باشد،حق آن است که در این زمان آن را ترک کند.ابو سلیمان خطابی راست گفته است آنجا که می‌گوید:کسانی را که علاقه‌مند به معاشرت تو و آموختن از تواند ترک کن،زیرا از ایشان نه مالی برای تو خواهد بود و نه جمالی آنان برادران ظاهری و دشمنان نهانی‌اند؛ ترا ببینند چاپلوسی کنند و چون از آنها غایب شوی از پشت سر هدف قرارت می‌دهند؛ هر که نزد تو بیاید رفتار تو را می‌پاید و چون بیرون برود به سخن‌گویی بر ضد تو می‌پردازد،آنان اهل نفاق،سخن‌چینی،نیرنگ و فریب‌کاری‌اند،مباد از این که گرد تو جمع شده‌اند فریب بخوری.هدف آنان علم نیست،بلکه مقام و ثروت را می‌طلبند و تو را نردبانی برای رسیدن به هدفهای خود و الاغی سواری برای رفع نیازشان می‌شمارند؛ اگر در مورد تأمین خواستی از خواستهایشان کوتاهی کنی،بدترین دشمنان تو خواهند بود،وانگهی رفت و آمدشان را نزد تو به حساب می‌آورند و حق واجبی در گردن تو می‌دانند و بر تو لازم می‌بینند که آبرو،مقام و دینت را برای ایشان صرف کنی و دشمنشان را دشمن بداری و رفیق و خدمتگزار و دوستشان را یاری کنی.بدین ترتیب در عین فقاهت برای آنان به فردی سبک مغز مبدّل خواهی شد و به صورت زیر دستی فرومایه در خواهی آمد در حالی که پیش از آن برای آنها رهبر و سرور بوده‌ای.از این رو

گفته‌اند:کناره‌گیری از تودۀ مردم،جوانمردی کامل است.

این است معنای سخن وی،هر چند که بعضی از الفاظش،تفاوت دارد.این سخنی راست و درست است،زیرا مدرّسی را می‌بینی که کارش به بردگی مداوم کشیده و در زیر حقّ مسلّم و منّتی سنگین از طرف آن کسانی که به نزد او رفت و آمد دارند گرفتار شده است گویی تحفه‌ای به او هدیه می‌کنند که چنین حقّ خود را بر او واجب می‌شمارند و چه بسا اگر مدرّس هزینه‌شان را به طور مقرّر تکفّل نکند از رفت و آمد خودداری کنند.

وانگهی مدرّس بیچاره،گاهی از پرداخت مقرّری از مال خودش ناتوان است.ناگزیر باید به دربار شاهان برود و خواری و سختیها را همچون شخص ذلیل و فرومایه تحمّل کند تا سلطان مبلغی از مال حرام را مقرّر کند و بعد هم کارگزار سلطان،این عالم را به بردگی و خدمت می‌گیرد و به خواری و ذلّت می‌کشد تا مبلغ مقرّر را آن چنان که خود اراده می‌کند به وی بپردازد سپس او می‌ماند با مشقّت تقسیم مال در میان اصحابش؛زیرا اگر وجه را به طوری مساوی تقسیم کند برجستگان با او دشمن می‌شوند و او را به نادانی و کم‌عقلی و کوتاهی از درک موارد امتیاز در تعیین اندازۀ عادلانۀ حقوق اشخاص متهم می‌کنند؛و اگر بین آنان تفاوتی قائل شود نادانان او را زخم زبان می‌زنند و همچون شیران درنده و مارهای گزنده بر او حمله‌ور می‌شوند.بنابراین همواره در دنیا در معرض شداید ایشان و در آخرت گرفتار مظالم آنچه می‌گیرد و تقسیم می‌کند،خواهد بود.

شگفتا که نفس او با این همه گرفتاری،وی را در آرزوی اباطیل افکنده و به ریسمان غرور بسته و به وی می‌گوید:از این رفتارت دست برندار،تو فقط هدفت رضای خداست و تو ناشر شریعت رسول الله و علم دین خدایی،تو ای که طالبان علم را از بندگان خدا بی‌نیاز می‌کنی؛و اموال سلاطین،بلا مالک و برای حفظ مصالح است.و کدام مصلحت بالاتر از افزودن اهل علم؟زیرا به وسیلۀ ایشان دین غالب می‌گردد و پیروانش نیرومند می‌شوند!در حالی که او اگر مسخرۀ شیطان نباشد به اندک توجّهی می‌فهمد که علت فساد روزگار چیزی نیست جز فزونی امثال این قبیل فقها که هر چه به دستشان می‌آید،می‌خورند و بین حلال و حرام فرقی نمی‌گذارند.نادانان نیز که چشمشان به ایشان می‌افتد به دلیل تجرّی آنان،در انجام گناهان جسور می‌گردند.و تمام این‌ها به سبب پیروی از این گونه فقیهان و دنباله روی آثار ایشان است،از این روست که گفته‌اند:مردم فاسد نشدند مگر به سبب فساد پادشاهان و پادشاهان فاسد نشدند مگر به

دلیل فساد علما.بنابراین از غرور و کوردلی به خدا پناه می‌بریم،زیرا دردی مزمن و بی‌درمان است.

فایدۀ دوّم-سود رساندن و سود بردن است،

(1)امّا سود بردن از مردم به وسیلۀ کسب و معامله است و این کار جز با معاشرت امکان‌پذیر نیست و کسی که نیاز به مردم دارد ناگزیر از ترک عزلت است.پس اگر طالب عمل بر طبق شرع باشد،در حین معاشرت در معرض جهاد قرار می‌گیرد-آن‌چنان‌که در کتاب کسب گفتیم-و اگر بقدری مال دارد که با قناعت‌پیشگی او را بس می‌کند،در صورت منحصر بودن اکثر راههای کسب به انجام معاصی،گوشه گیری برای او بهتر است مگر این که هدف او از کسب،صدقه باشد.پس اگر با پول خود کاسبی کند و صدقه دهد از گوشه گیری بهتر است چون به عمل مستحبّی اشتغال می‌ورزد امّا از آن عزلتی که به تحقیق در معرفت خدا و معرفت علوم شرعی می‌انجامد،بهتر نیست و نیز از توجه به حقیقت و همت گماردن بر قرب خدا و خلوت کردن برای ذکر خدا بهتر نیست مانند حال کسی که از روی کشف و بصیرت،نه از روی تعبیر اوهام و خیالات فاسد،به مناجات با خدا انس گرفته باشد.و اما سودرسانی به این ترتیب است که با مال یا به وسیلۀ شخص خود به مردم سودی برساند و برای ثواب، نیازهای ایشان را برآورد.بنابراین در انجام حوایج مسلمین اجری است که جز از راه معاشرت میسّر نمی‌گردد،و هر کس بتواند در حدود شرع مقدّس آن حوایج را برآورد عملش از گوشه‌نشینی بهتر است حتّی اگر در گوشه‌نشینی تنها به نمازهای نافله و اعمال بدنی سرگرم باشد ولی اگر از جملۀ کسانی است که برای او راه عمل به قلب به وسیلۀ ذکر دایم و یا تفکّر مداوم گشوده شده باشد،البته چیز دیگری با آن برابری نمی‌کند.

فایده سوّم-ادب کردن و ادب شدن است.

(2)مقصود ما از ادب شدن تربیت یافتن به وسیلۀ آزار مردم و مجاهدت در تحمّل اذیّت ایشان برای درهم شکستن نفس و کوبیدن شهوات می‌باشد،که خود از جمله فوایدی است که از معاشرت عاید می‌شود و این برای کسی بهتر از گوشه گیری است که از لحاظ اخلاقی پاکیزه نشده است و شهواتش تن به حدود شرع نداده‌اند،و این تربیت در آغاز راه مورد نیاز است.پس از حصول تربیت باید بدانیم که از تربیت یک مرکب سواری،خود تربیت،مورد نظر نیست،بلکه هدف، سواری و طیّ منازل و پیمودن مسافت بر پشت آن است،بنابراین بدن،مرکب قلب است که بر آن سوار شده تا بدان وسیله راه آخرت را طی کند و در آن مرکب شهواتی

وجود دارد که اگر آنها را درهم نشکند در بین راه سرپیچی خواهد کرد.پس هر که در طول عمرش ریاضت بکشد همچون کسی خواهد بود که در طول عمر یک مرکب،آن را تمرین دهد ولی سوارش نشود پس فایده‌ای آنی از تمرین آن حیوان نمی‌برد مگر رهایی از گاز گرفتن،پراکندن و لگد زدنش.و به جان خودم سوگند که این فایده مورد توجه است امّا چنین فایده‌ای از حیوان مرده هم حاصل می‌شود در حالی که مقصود از یک حیوان سواری فایده‌ای است که از زنده بودنش به دست می‌آید.همچنین خلاصی از رنج شهوات در حال حاضر با خوابیدن و مردن هم حاصل می‌شود،امّا سزاوار نیست که به آن قناعت کنند مثل آن راهبی که به او گفتند:ای راهب!گفت:من راهب نیستم، من سگی هستم که نفسم را زندانی کرده‌ام تا مردم را زخمی نکند و این کار خوبی است نسبت به کسی که مردم را می‌آزارد ولی سزاوار آن است که به آن اکتفا نکند،زیرا کسی که نفس خود را مهار کند مردم را هم زخمی نمی‌کند بلکه شایسته است که به مقصود نهایی آن اظهار اشتیاق کند،و هر که آن را فهمید و به این راه هدایت شد و توانست سلوک کند برایش معلوم خواهد شد که گوشه‌نشینی بهتر از معاشرت به او کمک می‌کند و برای چنین کسی بهتر است که اوّل معاشرت و در آخر گوشه گیری اختیار کند.

امّا ادب کردن،هدف اصلی ما از آن باز داشتن دیگران است.و آن حالت معلّم با دانش‌آموز است که راه چارۀ آفتهای دقیق و ریاکاری را که در کتاب علم گذشت به او نشان می‌دهد پس شایسته است که بین آنچه از خلوت عاید او می‌شود و آنچه از راه معاشرت و تهذیب دیگران فراهم می‌آید،مقایسه کند،و تا قرار دادن یکی در برابر دیگری،بهترین را برگزیند و این گزینش با کوشش شایسته حاصل می‌آید و با احوال و اشخاص فرق می‌کند.پس نمی‌شود به طور مطلق به نفی یا اثبات یکی حکم کرد.

فایدۀ چهارم-انس گرفتن شخص با دیگران

(1) و انس گرفتن دیگران با او و آن هدف کسی است که در ولیمه‌ها و دعوتها و مکانهای معاشرت و انس حاضر می‌شود و این به بهرۀ نفس در زمان حال مربوط می‌شود.گاه این بهره‌مندی از راه حرام و با انس گرفتن با کسی که روا نیست فراهم می‌آید،گاه صورت مباح و گاه برای امری دینی به نحوی مستحب حاصل می‌شود،مانند انس گرفتن با اساتیدی که همواره پرهیزگارند و انس با آنها در اثر مشاهدۀ احوال و شنیدن گفتارهای دینی‌شان پدید می‌آید.و گاهی به بهره‌مندی نفس مربوط می‌شود.با این همه معاشرت آنجا که هدف،آرام کردن دل

برای تحریک انگیزه‌های نشاط در عبادت باشد مستحب است زیرا دلها وقتی که دربند و ناراضی باشند،واقعیّت را درک نکنند و هرگاه تنهایی باعث وحشت و همنشینی باعث انس است و دل آرامش می‌یابد،پس همنشینی بهتر است،زیرا مدارای در عبادت از دوراندیشی عابدان است،از این رو پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرموده:«همانا خداوند افسرده نمی‌شود مگر آن که دلهای شما افسرده شود ⁽¹⁾»و این چیزی است که هیچ کس از آن بی‌نیاز نیست،زیرا نفس تا وقتی که آسوده نباشد نمی‌تواند همواره با حق انس گیرد و وادار کردن نفس به ملازمت حق باعث گریز آن می‌گردد و هر که این دین را سخت بگیرد مغلوب آن خواهد شد چرا که این دین استوار است و شتافتن به سوی آن با رفق و مدارا روش اهل بینش است. ⁽²⁾از این رو ابن عباس می‌گوید:اگر مخالفت وسوسه‌گران نبود با مردم همنشین نمی‌شدم.و جای دیگر می‌گوید:هرآینه وارد سرزمینی می‌شدم که با هیچ کس انس نداشتم!و آیا مردم را جز خود مردم فاسد می‌کند؟بنابراین شخص گوشه‌نشین برای همیشه نمی‌تواند بی‌نیاز از رفیقی باشد که با مشاهده و گفتگوی با او ساعتی در شبانه روز با وی انس بگیرد پس باید در جستجوی کسی بکوشد که سایر ساعات او را در آن ساعت خراب نکند.پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:«شخص بر آیین دوست خویش است پس هر کدام از شما باید ببیند که با چه کسی دوست است.» ⁽³⁾و باید بشدّت علاقه‌مند باشد که سخنش در موقع ملاقات دربارۀ امور دینی و حکایت احوال قلب و شکوا و تقصیر از ثبات قدم در راه حق و حرکت در جهت رشد و کمال باشد که در این امور برای نفس جای نفس کشیدن و آسایش است و در آن حال مجال وسیعی است برای هر کسی که سرگرم خودسازی باشد،زیرا چنین کسی همواره-هر چند که عمر درازی داشته باشد-در حال شکواست و کسی که از خود راضی است به یقین فریب خورده است.بنابراین،این نوع انس گرفتن در پاره‌ای از اوقات روز چه بسا در حق بعضی از اشخاص بهتر از عزلت است.پس نخست باید در احوال دل خود و احوال

همنشین دقّت کند سپس همنشین شود.

فایدۀ پنجم-دربارۀ رسیدن خود و رساندن دیگران به ثواب.

(1)امّا رسیدن به ثواب به وسیلۀ تشییع جنازه‌ها،عیادت بیماران و حضور در نماز عید فطر و قربان حاصل می‌شود.

امّا حضور در نماز جمعه الزامی است و حضور در نماز جماعت را در سایر نمازها نیز، ترک نکند جز در جایی که بیم ضرر آشکاری برود که قابل مقایسه با فضیلت جماعت و یا افزونتر از آن باشد ولی به ندرت چنان چیزی اتفاق می‌افتد،همچنین حضور در مجالس ازدواج و مهمانیها ثواب دارد زیرا با این کار قلب مسلمانی را شاد می‌کند.و اما ثواب رساندن به دیگران آن است که در خانه‌اش را باز بگذارد تا مردم از او عیادت کنند و یا در مصائب به او تسلیت و در نعمتها تبریک بگویند،زیرا ایشان بدین‌وسیله ثواب می‌برند،همچنین اگر از علما باشد و به مردم اجازه دیدار بدهد،آنان به ثواب زیارتی نائل می‌شوند که او با آمادگی خود باعث آن شده است.پس سزاوار است که ثواب این قبیل معاشرتها را با آفتهایی که گفتیم بسنجد و در آن صورت است که گاهی عزلت و گاهی معاشرت رجحان دارد.از گروهی از پیشینیان نقل کرده‌اند که دعوتها و عیادت بیماران و تشییع جنازه‌ها را ترک کرده و خانه‌نشین بودند و جز برای نماز جمعه و زیارت اهل قبور بیرون نمی‌شدند و بعضی از آنها شهرها را ترک می‌کردند و برای فراغت و عبادت و فرار از گرفتاریها به قلّۀ کوهها پناه می‌بردند.

فایدۀ ششم-از فوائد معاشرت،تواضع است

(2) که از بالاترین مقامات است و در تنهایی چنان مقامی به دست نمی‌آید حتی گاهی خودپسندی باعث اختیار کردن گوشه‌نشینی می‌شود.در اسرائیلیات نقل شده است که حکیمی از حکما سیصد و شصت کتاب در حکمت تصنیف کرد تا آنجا که تصوّر می‌کرد در نزد خدا به مرتبه‌ای رسیده است.خداوند به پیامبر آن زمان وحی کرد:به فلانی بگو:تو زمین را پر از نفاق کرده‌ای و من چیزی از نفاق تو را پذیرا نیستم.می‌گوید:آن حکیم خلوت گزید و درون حفره‌ای در زیر زمین به تنهایی مقیم شد و با خود گفت:اکنون به محبت پروردگارم دست یافتم.

پس خداوند به پیامبرش وحی کرد:به او بگو که تو هرگز به رضای من نمی‌رسی مگر این که با مردم بیامیزی و اذیّت و آزار ایشان را تحمل کنی.می‌گوید:آنگاه وارد بازار شد و با تودۀ مردم معاشرت و مجالست آغاز کرد و با آنها هم غذا شد و با ایشان در بازار همگام گردید.خداوند به پیامبرش وحی کرد:به او بگو:هم اکنون به رضای من نائل شدی.

پس چه بسیار کسانی که در خانه‌شان گوشه نشینند در حالی که انگیزۀ گوشه‌نشینی آنها تکبّر است و به دلیل همان تکبّر از شرکت در محافل و مجالس خودداری کرده‌اند،مبادا آنها را احترام نکنند و یا جلو نیندازند؛یا شأن خود را برتر از معاشرت با مردم پنداشته‌اند و برای بالا رفتن مقام و حفظ نیک‌نامی خود در بین مردم،و گاهی از بیم برملا شدن زشتیهای خویش در خلال معاشرت،به گوشه‌نشینی مبادرت کرده‌اند.پس این کناره‌گیری به خاطر اعتقاد به زهد و اشتغال به عبادت نیست بلکه خانه را پوششی بر زشتیهای خود قرار می‌دهند تا عقیدۀ مردم را به زهد و تعبّد خود راسخ گردانند بدون این که در خلوت،وقت خود را به ذکر یا فکری سپری کنند.نشانۀ این گروه آن است که دوست دارند مردم از آنها دیدن کنند ولی مایل نیستند خود به دیدن دیگران بروند و از روی آوردن توده‌های مردم و سلاطین به خویشتن و اجتماع مردم در خانه و سر راهشان به قصد تبرّک دست‌بوسی ایشان خوشحال می‌شوند،در حالی که اگر اینان به خود مشغول و از معاشرت و دیدار مردم ناراحت بودند هرآینه از این که مردم از آنان دیدار کنند آزرده می‌گشتند.بنابراین هر که با خود به ذکر خدا مشغول نباشد کناره‌گیری‌اش از مردم باعث شدّت اشتغالش به مردم خواهد بود زیرا قلبش کاملا خواهان آن است که مردم به او به دیدۀ وقار و احترام بنگرند،از این رو گوشه‌نشینی وی از چند جهت نادانی است:

اوّل آن که تواضع و معاشرت،از مقام کسی که در اثر دانش یا دیانت بزرگی یافته است،نمی‌کاهد،زیرا علی علیه السّلام خرما و نمک را در دامنش حمل می‌کرد و می‌گفت:

لا ینقص الکامل من کماله ما جرّ من نفع إلی عیاله ⁽¹⁾

حذیفه،أبیّ و ابن مسعود پشتۀ هیزم و انبان آرد و دیگر چیزها را بر دوش خود حمل می‌کردند.

سرور رسولان صلی اللّه علیه و آله چیزی می‌خرید و خود آن را به منزل می‌برد.کسی که همراهش بود،عرض می‌کرد:مرحمت کن تا من ببرم،می‌فرمود:«صاحب کالا سزاوارتر به حمل آن است.» ⁽²⁾

حسن بن علی علیه السّلام بر مستمندانی که سر راه نشسته بودند و گردۀ نانی جلوشان بود گذر می‌کرد،عرض کردند:یا بن رسول اللّه!بفرمایید صبحانه آن حضرت کنار راه فرود آمد، با آنها هم خوراک شد و گفت:«همانا خداوند مستکبران را دوست نمی‌دارد.» ⁽¹⁾دوّم،کسی که خود را به جلب رضای مردم مشغول داشته.در اندیشۀ خوشبین بودن ایشان نسبت به خود بسر می‌برد فریب خورده است،زیرا اگر به خوبی درک کند،می‌فهمد که مردم به هیچ وجه او را از خدا بی‌نیاز نمی‌کنند.سود و زیان او به دست خداست،پس جز خدای عزّ و جلّ کسی نیست که سود و زیان برساند و همانا هر که طالب رضا و دوستی مردم در برابر غضب خدا باشد،خداوند و همچنین مردم بر او خشم گیرند.و چه بسا رضای مردم نهایتا دست یافتن نیست.پس سزاوارتر آن است که رضای خدا را بجوییم.از این رو گفته‌اند:برای سالم ماندن از دست مردم هیچ راهی نیست.بنابراین، ببین چه چیز باعث اصلاح تو است همان را انجام ده و در شعری چنین آمده است:

من راقب النّاس مات غمّا و فاز بالرّاحة الجسور ⁽²⁾

سهل به یکی از یارانش نگاهی کرد و گفت:چنین و چنان کن،او جواب داد:استاد!من به خاطر مردم نمی‌توانم چنین کنم.سهل رو به اصحابش کرد و گفت:هیچ بنده‌ای به حقیقت این امر نمی‌رسد،مگر این که دو صفت را دارا باشد:بنده‌ای که مردم از چشم او بیفتند،پس در دنیا جز آفریدگار خود را نمی‌بیند و می‌داند که هیچ کس نمی‌تواند ضرر و نفعی به او برساند و بنده‌ای که خودش هم از چشم دلش بیفتد به طوری که اهمیّت ندهد به چه حالی او را می‌بینند.

یکی از بزرگان گوید:هیچ کسی در عالم نیست مگر این که دوستی دارد و دشمنی پس اگر چنین است با اهل طاعت باش.

حضرت موسی-که بر پیامبر ما و خاندانش و بر او درود باد-عرض کرد:پروردگارا! زبان مردمان را از من بازدار!خطاب رسید:ای موسی!این چیزی است که من برای خودم انجام نداده‌ام پس چگونه برای تو انجام دهم.

خدای تعالی به عزیر وحی کرد:اگر پاک نفس نشوی به طوری که تو را در دهان جوندگان قرار دهم تا جویده شوی،تو را در پیشگاه خود از جملۀ متواضعان نمی‌نویسم.

بنابراین هر کس خود را در خانه زندانی کند تا اعتقادات و اقوال مردم را دربارۀ خود نیکو سازد،در گمراهی آشکاری در دنیا قرار گرفته است و البته عذاب آخرت،اگر می‌دانستند بالاتر از آن است.پس گوشه‌نشینی استحباب ندارد مگر برای کسی که تمام اوقاتش با فکر و ذکر و عبادت پروردگار و علم و دانش پر شده باشد به طوری که اگر با مردم معاشرت کند.اوقاتش ضایع می‌گردد و یا آفاتش افزون و عباداتش درهم می‌شود.

بنابراین این‌ها عیبهای پنهانی عزلت گزیدن است که سزاوار است از آنها پرهیز کنند زیرا ابزار هلاکتند که در ظاهر به صورت اسباب نجات جلوه می‌کنند.

فایدۀ هفتم-تجربه‌هاست،

(1)زیرا تجربه از راه معاشرت با مردم و از مشاهدۀ حال ایشان به دست می‌آید.عقل غریزی برای دریافت مصالح دین و دنیا کافی نیست و معرفت تنها از راه تجربه و آمیزش با مردم به دست می‌آید.بنابراین گوشه‌نشینی کسی که کسب تجربه سبب استواری او نشده باشد،صلاح نیست،چنان که اگر کودک گوشه‌نشینی اختیار کند ناآزموده و نادان باقی می‌ماند.لذا سزاوار است که سرگرم آموختن شود و در مدّت آموختن،تجربه‌های لازم را حاصل کند و این مقدار او را کفایت می‌کند و بقیّه تجربه‌ها با شنیدن احوال دیگران فراهم می‌آید و نیازی به معاشرت ندارد.از جمله مهم‌ترین تجربه‌ها آن است که هر کسی خود و اخلاق و صفات باطنی خویش را بیازماید و این امر در خلوت تحقق نمی‌یابد زیرا هر که در خلوت خود را بیازماید،خوشنود می‌شود.فرد تندخو یا حسود و یا کینه‌توز،هرگاه با خودش باشد،ناپاکی باطنی از او بروز نمی‌کند در حالی که این صفات در ذات خود باعث هلاکتند.پس باید آنها را ریشه کن ساخت و یا مغلوب کرد و آرام کردن آنها به وسیلۀ دوری از عوامل محرّک کافی نیست.مثل قلبی که آکنده از این پلیدیهاست همانند دملی است که پر از خونابه و چرک است امّا مادام که صاحبش بی‌حرکت بماند و دمل با چیز دیگری تماس پیدا نکند احساس درد نمی‌کند،بنابراین اگر دست نداشته باشد که آن را مس کند و یا چشم نداشته باشد که ظاهر آن را ببیند و کسی هم در کنار او نباشد که آن را تحریک کند چه بسا با خود تصور کند که سالم است و وجود دمل را در تنش احساس نمی‌کند و آن را نابود می‌پندارد.ولی اگر محرّکی آن را تحریک کند یا نیشتر حجامتگر به او برسد چرک از آن

بیرون می‌زند و همچون چیزی که به زور جلوش را گرفته باشند یک‌باره فوران می‌کند.

همین طور است دل پر از بخل،کینه،غضب،حسد و سایر اخلاق ناپسند که در هنگام تحریک شدن پلیدی‌هایش را بروز می‌دهد.از این روست که رهروان راه آخرت و طالبان تزکیه،نفوس خود را می‌آزمودند؛پس هر که در خود احساس خودخواهی می‌کرد، مشک آبی را میان مردم به پشت می‌گرفت و یا پشتۀ هیزمی را روی سر می‌گذاشت و در میان بازارها راه می‌رفت تا خودش را بیازماید،زیرا آشوبهای نفس و دامهای شیطان پنهان و کمتر قابل درک است،دراین‌باره از شخصی نقل کرده‌اند که گفت:سی سال نمازم را با این که در صف اول جماعت خوانده بودم اعاده کردم زیرا یک روز به علتی دیر رسیدم و چون جایی در صف اوّل پیدا نکردم،در صف دوم قرار گرفتم و نزد خود از این که قبلا مردم مرا در صف اول می‌دیدند احساس شرم کردم.آنگاه دانستم که تمام نمازهای من آمیخته به ریا بوده و از توجه مردم به خود و این که ایشان مرا در ردیف پیشی‌گیرندگان به کار خیر می‌دیده‌اند،لذّت می‌برده‌ام،بدین گونه است که معاشرت با مردم در بیرون انداختن و آشکار ساختن پلیدیها مفید می‌افتد از این رو گفته‌اند:مسافرت پرده از روی اخلاق برمی‌دارد زیرا سفر نوعی معاشرت مداوم است.و در آینده پیامدها و دقایق این قبیل مفاهیم در بخش مهلکات خواهد آمد،زیرا با جهل به این‌ها عمل وافر تباه می‌شود و با علم به آنها عمل اندک،رشد می‌کند و اگر چنین نبود هرآینه علم بر عمل برتری نداشت.محال است که علم به نماز-در حالی که مقصود از آن گزاردن نماز نباشد-افضل از خود نماز باشد،زیرا ما می‌دانیم آنچه برای هدف خاصی منظور شود، آن هدف اشرف از آن چیز خواهد بود در حالی که شرع مقدس بر برتری عالم بر عابد حکم کرده است تا آنجا که پیامبر صلی اللّه علیه و آله می‌فرماید:«فضیلت عالم بر عابد مانند فضیلت من بر دون‌مرتبه‌ترین مرد از اصحاب من است» ⁽¹⁾معنای برتری علم بر عمل؛بر سه دلیل استوار است:یکی آن که ما بیان کردیم.دوم،عمومیت سود آن و رسیدن این سود به دیگران است در حالی که فایدۀ عمل به دیگران نمی‌رسد.سوّم آن است که مقصود از علم،علم به خدا و صفات و افعال اوست.پس چنین علمی از هر عملی بالاتر است بلکه مقصود از اعمال[عبادی]انصراف دل از مردم و توجّه دادن آن به سوی آفریدگار است

تا بدین ترتیب به معرفت و محبّت او برانگیخته شود پس عمل و علم به عمل هر دو به سبب اهمیّت این علم مورد توجه می‌باشند و این علم آخرین هدف طالبان است و عمل به منزلۀ شرطی است برای آن،چنان که در قول خدای تعالی به آن شده است: إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ یَرْفَعُهُ . ⁽¹⁾پس«کلم طیّب»همین علم است،و عمل مانند باربری است که آن را به سمت مقصد بالا می‌برد،پس آنچه بالا برده می‌شود از بالا برنده افضل و این سخن معترضه است که مناسب اینجا نیست،باید به اصل مقصد برگردیم.

فصل

(1)چون با فوائد و زیانهای گوشه‌گیری آشنا شدی،ثابت شد که حکم به برتری مطلق آن به صورت مثبت و منفی خطاست.بلکه لازم است به موقعیّت شخص و حال وی و معاشرین او و احوال ایشان و انگیزۀ معاشرت و منافعی که در اثر معاشرت از دست می‌دهد توجه شود و آنچه از دست می‌دهد با آنچه عایدش می‌شود مقایسه گردد،در آن صورت است که حقیقت روشن و بهترین صورت مطلب واضح می‌گردد.

و حرف آخر در آن باره همان است که گفته‌اند:کناره‌گیری از مردم باعث ایجاد دشمنی و رو آوردن به مردم سبب جلب رفقای بد است،بنا بر این میان دو حالت قبض و بسط را انتخاب کن.از این روست که باید حد وسط در معاشرت و گوشه‌گیری را گرفت و آن هم با احوال گوناگون،تفاوت پیدا می‌کند و با ملاحظۀ فوائد و آفتها بهترین حالتش،روشن می‌گردد.

این حقیقتی است روشن و هر چه غیر از این گفته شده نارساست،که هر کسی می‌تواند از حالت مخصوص خویشتن خبر دهد و لیکن روا نیست بر آن اساس دربارۀ دیگرانی که حالشان مخالف با حال اوست حکم کند.تفاوت بین عالم و صوفی در یک شناخت ظاهری به همین مطلب بر می‌گردد به این ترتیب که صوفی جز از حال خود سخن نمی‌گوید پس ناگزیر پاسخ صوفیان در مسائل متفاوت است.در حالی که عالم کسی است که حقیقت را چنان که هست درک می‌کند و به حال خود نظر ندارد،به همین علّت حقیقت را کشف می‌کند و در حقیقت هم که کسی اختلاف ندارد،زیرا حقیقت

یکی است ولی قاصر از حق فراوان است و بی‌شمار.از این روست که وقتی از صوفیان دربارۀ فقر می‌پرسند،هر یک از آنها پاسخی غیر از پاسخ دیگری دارد البته تمام این پاسخها نسبت به حال پاسخ‌دهنده درست است ولی نسبت به واقعیت مطلب نادرست می‌باشد،زیرا حقیقت هیچ‌گاه بیش از یکی نمی‌تواند باشد از این رو دو نفر از صوفیان را نمی‌بینی که یکدیگر را یک قدم در تصوف جلوتر از خود بینند و یا آن دیگری را بستاید بلکه هر کدام از ایشان مدعی است که به حق رسیده و از آن آگاه است،زیرا بیشتر دریافتهای ایشان بر اساس احوالی است که بر قلبشان عارض می‌شود و جز به خویشتن خویش سرگرم نیستند و به دیگران توجهی ندارند در حالی که نور دانش وقتی که بتابد همه را فراگیرد و پرده را به یکسو زند و رفع اختلاف نماید.این بود آنچه را که ما در فضیلت گوشه‌گیری و معاشرت می‌خواستیم بگوییم.

فصل

(1)اگر بگویی:با توجه به مطالب قبلی کسی که گوشه‌گیری را ترجیح دهد و آن را برای خود بهتر و سالم‌تر ببیند چه آدابی را می‌باید در گوشه‌گیری به جای آورد؟ می‌گوییم:بحث در آداب معاشرت طولانی است و ما آن را در کتاب آداب مصاحبت ذکر کرده‌ایم و اما آداب گوشه‌نشینی طولانی نیست و شایسته است که شخص گوشه‌گیر، اوّلا نیّتش این باشد که مردم را از شرّ خود در امان دارد و ثانیا خویشتن را از آسیب بدکاران مصون بدارد.و ثالثا از آفت تقصیر در ادای حقوق مسلمین پرهیز کند و در مرحلۀ چهارم فراغتی برای همّت گماردن بر عبادت پروردگار به دست آورد.این‌ها آداب نیّت اوست،علاوه بر این در خلوت خود باید بر علم و عمل و ذکر و فکر مواظبت کند تا نتیجۀ گوشه‌گیری خود را به دست آورد و باید مانع از آن شود که مردم زیاد به دیدار و نزد او بروند و وقت را ضایع کنند و باید از پرسش دربارۀ خبرهای ایشان خودداری کند و به یاوه‌بافیهای شهر و آنچه مردم سرگرم آنند گوش ندهد،زیرا همۀ این‌ها در دل ریشه می‌دواند تا آنجا که ضمن نماز یا تفکّر،ناخودآگاه به ذهن می‌آید.وارد شدن خبرها به گوش آدمی مانند قرار گرفتن بذر در زمین است،پس ناگزیر می‌روید و ریشه و شاخه پیدا می‌کند و هر کدام با دیگری مرتبط می‌شود.یکی از امور مهم گوشه‌نشینی،از بین بردن وسوسه‌هایی است که انسان را از یاد خدا باز می‌دارد؛خبرهای وارده سرچشمه و

ریشۀ این وسوسه‌هاست.[در عزلت]باید به معیشت اندک قناعت کرد و گرنه ارتباط بیشتر با مردم،ضروری و معاشرت با ایشان لازم می‌گردد و باید نسبت به آزار و اذیّت از همسایگان شکیبا بود و ثناگویی دیگران را دربارۀ خود ناشنیده گرفت و با ترک معاشرت،از شنیدن بدگویی دیگران خودداری کرد،زیرا همۀ این‌ها-هر چند به مدت کوتاهی-در قلب مؤثّرند.و ناگزیر تا وقتی که دل به این امور مشغول است از سیر در طریق آخرت باز می‌ماند.سیر در راه حق یا با پرداختن به ورد و ذکر با حضور قلب،و یا با تفکّر در صفات و افعال خدای تعالی و ملکوت آسمانها و یا با تأمّل و دقّت در دقایق اعمال و عوامل فاسدکنندۀ دلها و جستجوی راههای نجات از آنها فراهم می‌آید.و تمام این‌ها فراغت می‌طلبد،در حالی که گوش دادن به مطالب پیش گفته از اموری است که فوری دل را پریشان می‌کند و گاهی به طور غیر منتظره در وقت دوام ذکر،این امور در خاطر آدمی تجدید می‌شود.و فرد عزلت‌نشین می‌باید خانواده و همنشین شایسته‌ای داشته باشد تا ساعتی در روز با مصاحبت آنان خود را از رنج مواظبت،آسوده کند،زیرا آن ساعت کمکی به باقی ساعتهاست.صبر در عزلت برای شخص،به طور کامل فراهم نمی‌آید مگر آن که رشتۀ طمع را از دنیا و آنچه مردم شیفتۀ آنند،ببرد و طمع شخص بریده نمی‌شود مگر به کوتاه کردن دامنۀ آرزوها به این ترتیب که برای خود عمر درازی را فرض نکند بلکه چنان پندارد که تا شام نمی‌ماند و شب را به صبح نمی‌رساند،در آن صورت صبر یک روز بر او آسان می‌شود ولی مصمم شدن برای بیست سال صبر و تحمّل آسان نیست.اگر اجل مهلت دهد و باید هر چه بیشتر-وقتی که قلبش از تنهایی می‌گیرد-به یاد مرگ و تنهایی قبر باشد و باید باور کند که هر کس در دلش ذکر خدا و معرفت او حاصل نشود با خدا انس نمی‌گیرد و در نتیجه در برابر وحشت تنهایی پس از مرگ ناتوان خواهد بود،البتّه آن کس که با یاد خدا و معرفت او انس گیرد،مرگ،انس او را از بین نمی‌برد،زیرا مرگ توان نابود سازی محل انس و معرفت را ندارد بلکه همواره به معرفت خدا و انس با او زنده و به فضل و رحمت خدای تعالی شادمان می‌ماند همان طور که دربارۀ شهدا فرموده است: وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ. فَرِحِینَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ ⁽¹⁾و هر که در جهاد با نفس تنها برای

خدا کوشا باشد،هر وقت مرگ او را دریابد،شهید است.بنا بر این:«مجاهد کسی است، که با نفس و هوای نفسانی خود جهاد کند»همان طوری که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به آن تصریح فرموده است. ⁽¹⁾جهاد اکبر همان جهاد با نفس است چنان که پیامبر صلی اللّه علیه و آله به اصحابش فرمود:«از جهاد اصغر به جهاد اکبر باز گشتیم.» ⁽²⁾این بود پایان کتاب عزلت از المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء و به دنبال آن-اگر خدا بخواهد-کتاب آداب سفر خواهد آمد.و الحمد للّه اوّلا و آخرا و ظاهرا و باطنا.

کتاب آداب مسافرت

اشاره

(1)این کتاب هفتم از بخش عادات کتاب محجّة البیضاء فی تهذیب الاحیاء است.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم سپاس خدای را که چشمان دوستان خود را با حکمتها و عبرتها باز گشود و همّتهای ایشان را برای مشاهدۀ عجایب صنعش در سفر و حضر خالص گردانید،پس آنان به مجاری قدر راضی گشتند در حالی که دلهای آنان از توجّه به آنچه چشم از دیدنش لذّت می‌برد،پاک و منزّه گردید مگر بر سبیل عبرت گرفتن به وسیلۀ آنچه در دیدگاهها و مسیرهای فکری،یافت می‌شود،به طوری که در برابر ایشان خشکی و دریا،دشت هموار و گذرگاه ناهموار و روستا و شهر یکسان گردید،و درود بر محمّد صلی اللّه علیه و آله سرور آدمیان و بر آل و اصحابش که در اخلاق و رفتار پیروان او بودند.

باری،مسافرت،وسیلۀ نجات شخص از چیزی است که از آن فراری است و یا موجب رسیدن او به چیزی است که بدان علاقه‌مند است.سفر دو نوع است:یکی سفر ظاهری و جسمانی است از محل زندگی و وطن به بیابانها و دشتها و دیگری سفر به وسیلۀ حرکت درونی است از پایین‌ترین مراتب تا ملکوت آسمانها و برترین سفرها سفر باطن است،زیرا کسی که بر حال جمود و به همان صورتی که پس از تولّد و بر اساس تقلید از پدران و نیاکان شکل گرفته است،باقی بماند،همواره در مرتبۀ پایین مانده و به درجۀ نازلی تن داده است و به جای فضای گستردۀ«بهشتی که به بهای آسمانها و زمین است»تاریکی زندان و تنگنای محبس را برگزیده است.

و لم أر فی عیوب النّاس عیبا کنقص القادرین علی التّمام ⁽¹⁾

جز این که چون این سفر در معرض پیشامد سهمگین است،نمی‌تواند بی‌نیاز از راهنما و پشتیبان باشد.بنا بر این در هر سفری دشواری راه و نداشتن پشتیبان و یاور و راهنما و دلیل و بسنده کردن رهروان از بهرۀ فراوان به نصیب پست ناچیز،مقتضی از بین رفتن آنان و ناپدید شدن راههاست و در نتیجه رشتۀ ارتباط در آن سفر گسسته شده و تفریحگاههای نفوس و ملکوت و آفاق از رهروان خالی خواهد شد،در حالی که خدای سبحان به آن دعوت فرموده و می‌گوید: سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ. ⁽²⁾و می‌فرماید: وَ فِی الْأَرْضِ آیاتٌ لِلْمُوقِنِینَ. وَ فِی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلا تُبْصِرُونَ ⁽³⁾و کسانی که از چنین سفری باز ایستاده‌اند به قول خدای تعالی سرزنش شده‌اند: وَ إِنَّکُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَیْهِمْ مُصْبِحِینَ.

وَ بِاللَّیْلِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ ⁽⁴⁾.و نیز می‌فرماید: وَ کَأَیِّنْ مِنْ آیَةٍ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ یَمُرُّونَ عَلَیْها وَ هُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ . ⁽⁵⁾پس هر کس که این سفری برایش میسّر شود،همواره در بهشتی به پهنای آسمانها و زمین گردش می‌کند در حالی که جسما در وطن خود قرار دارد و این سفری است که آبشخورها و راهگذرهایش بر کسی تنگ نیست و هجوم مسافران کثیر ضرری ندارد،بلکه با افزایش مسافران غنیمتها افزون می‌گردد و میوه‌ها و دستاوردهایش چند برابر می‌شود پس غنیمتهایش همیشگی و بی‌مانع و میوه‌هایش روز افزون و پایان‌ناپذیر است مگر زمانی که مسافر در سفرش سستی نماید و در حرکتش توقّفی پدید آید.

زیرا«خداوند نعمتی را بر قومی دگرگون نمی‌کند مگر خود با دست خویش آن را دگرگون سازند»و«چون آنها از حق منحرف شوند خداوند دلهای ایشان را منحرف سازد»،«و خداوند به بندگان ستم نمی‌کند»، ⁽⁶⁾بلکه ایشان به خویشتن ستم می‌کنند.

کسی که شایستگی جولان در این میدان و گردش در گردشگاههای این بوستان را ندارد، چه بسا با جسم خود،فرسنگها مسافت را در زمانی طولانی طی می‌کند تا سودی از تجارت برای دنیا یا اندوخته‌ای برای آخرت نصیبش گردد.امّا اگر خواست او دانش و دین یا کفایت به منظور یاری رساندن به دین باشد از جملۀ رهروان راه آخرت خواهد بود و چنانچه در این سفر شرائط و آداب لازم را رعایت نکند از کارگزاران دنیا و پیروان شیطان خواهد بود و اگر آنها را رعایت کند،سفرش از فوایدی که او را به کارگزاران آخرت ملحق می‌سازد خالی نخواهد بود و ما آن آداب و شروط را در سه باب نقل می‌کنیم. ⁽¹⁾

باب اول در فوائد و فضیلت و قصد سفر.

باب دوم در آداب سفر از آغاز حرکت تا پایان مراجعت.

باب سوم دربارۀ آنچه آموختن آن برای مسافر لازم است از قبیل موارد رخصت مسافرت و راهنماییهای قبله و مسائل دیگر.

باب اول-در فوائد سفر

(1)بدان که سفر نوعی حرکت و معاشرت است و همان طوری که در بخش آداب مصاحبت و گوشه‌نشینی گفتیم،فایده‌ها و آفتهایی دارد.فایده‌هایی که انگیزۀ سفر است از دو حال خارج نیست.یا گریز[از زیان]است یا طلب[منفعت].زیرا مسافر یا برای دوری از اقامتگاه خود انگیزه‌ای دارد،که اگر آن انگیزه نبود هدفی برای سفر نداشت و یا آن که در سفر مقصد و هدفی دارد؛و آنچه از آن می‌گریزد یا چیزی است دنیوی که باعث بدبختی است مثل طاعون و وبایی که در شهری شایع شده یا علّت فرار ترس از آشوب است و دشمنی و گرانی که این بلاها همگانی است.آن‌چنان‌که گفتیم و یا خصوصی،مانند کسی که در شهری در معرض آزار قرار گرفته و از آن شهر فرار می‌کند، و یا امری است که باعث بدبختی دینی است مانند کسی که در شهر خود گرفتار مقام و ثروت و پیروان و امکانات فراوانی است که او را از توجّه کامل به خدا باز می‌دارد و در نتیجه گوشه‌نشینی و گمنامی را برمی‌گزیند و از امکانات زیاد و مقام دوری می‌کند و یا

مثل کسی که به اجبار به قبول بدعتی خوانده می‌شود و یا برای به عهده گرفتن کاری دعوت می‌شود که اقدام به آن روا نیست پس در صدد فرار از آن برمی‌آید.و امّا مطلوب نیز یا دنیوی است،مانند مال و مقام و یا دینی است و دینی هم یا علم است و یا عمل و علم نیز یا یکی از علوم دینی می‌باشد و یا علم اخلاق و کسب صفات دینی از راه تجربه است و یا علم به آیات و شگفتیهای زمین،همچون مسافرت اسکندر ذو القرنین و گردش او در نواحی زمین.و عمل هم یا عبادت است و یا زیارت.و عبادت همان حجّ و جهاد است و زیارت نیز از عوامل قرب به خداست؛گاهی مقصد زیارت مکانی از قبیل مکّه، مدینه،بیت المقدس و مرزهاست.زیرا پاسداری از مرزها نیز باعث تقرّب است و گاهی هدف زیارت اولیا و علما است و آنان یا مرده‌اند که قبرهایشان را زیارت می‌کنند و یا زنده‌اند که به دیدارشان تبرّک می‌جویند و از دقّت در احوالشان،علاقۀ بیشتری به پیروی از ایشان حاصل می‌کنند.این‌ها اقسام مسافرتها بود که از آنها چهار قسم خارج می‌شود:

قسم اول،مسافرت در طلب علم؛و آن یا واجب است و یا مستحبّ.و این وجوب و استحباب سفر ناشی از واجب یا مستحب بودن علم است.توضیح آن که علم یا مربوط به امور دینی است یا مربوط به اخلاق شخصی و آیات الهی در روی زمین.پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرموده است:«هر که از خانه‌اش در طلب دانش بیرون رود،تا وقتی که برمی‌گردد در راه خداست.» ⁽¹⁾و در خبر دیگری آمده است:«هر که راهی را طی کند خداوند،راه او را به سوی بهشت سهل گرداند.» ⁽²⁾سعید بن مسیّب چندین روز در پی کسب یک حدیث مسافرت می‌کرد.

شعبی می‌گوید:اگر مردی از شام به دورترین نقطۀ یمن در پی کلمه‌ای سفر کند که او را به راه هدایت رهبری کند و یا ز راه غلطی باز گرداند،مسافرتش بیهوده نخواهد بود.

جابر بن عبد اللّه با ده تن از یاران پیامبر صلی اللّه علیه و آله از مدینه به مصر مسافرت کردند و یک

ماه راه پیمودند تا حدیثی را که عبد الله بن انیس انصاری از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله نقل می‌کرد، از خود او بشنوند. ⁽¹⁾

کمتر کسی را نام برده‌اند که از زمان صحابه تا این زمان تحصیل کرده باشد مگر آن که با مسافرت آن علم را تحصیل و برای آن سفر کرده است.و اما علم و دانایی به نفس و اخلاق خویش نیز اهمیت دارد،زیرا راه آخرت را نمی‌توان پیمود مگر با آراستن و پاکیزه کردن خلق و خوی خود،و هر که بر اسرار باطن و پلیدیهای صفاتش مطّلع نباشد نمی‌تواند قلب خویش را از آنها پاک سازد و تنها سفر است که نقاب از چهرۀ اخلاق بر می‌دارد و بدان وسیله«خداوند اندوخته‌ها و ذخایر آسمان و زمین را خارج می‌سازد»و بدان جهت سفر را سفر گفته‌اند که پرده از روی اخلاق برمی‌دارد،از این رو به کسی که که شاهدی را معرفی می‌کرد،گفتند:آیا در سفری همراه او بوده‌ای تا دلیلی بر مکارم اخلاق او بیاوری؟گفت:نه.گفتند:ما فکر نمی‌کنیم که تو او را بشناسی.

بشر همواره می‌گفت:ای گروه قاریان!جهانگرد باشید تا پاکیزه و نیکو شوید،زیرا آب هرگاه در جایی زیاد بماند دگرگون شود.

خلاصه،شخص در وطن با وجود مساعدت امکانات،اخلاقش معلوم نمی‌شود برای این که با چیزهای موافق طبع و معمولی و آشنا و مأنوس است،پس چون رنج سفر را تحمل کند و از چیزهایی که معمولا در کنار آنهاست جدا گردد و با سختیهای غربت آزموده شود،بدیهایش برملا گردد و بر عیبهایش اطّلاع یابد،در نتیجه اشتغال به معالجۀ آنها برایش میسّر شود.

ما در کتاب عزلت فوائد معاشرت را بیان کردیم،در حالی که سفر خود معاشرتی است با اشتغال بیشتر و تحمّل مشقّتها.

اما دیدن آیات خدا در روی زمین برای اهل بصیرت فوایدی دارد؛سرزمینهای مجاور و به هم پیوسته‌ای وجود دارد که در آنها کوهها،بیابانها و دریاها و انواع جانداران و گیاهان موجود است و هیچ چیز از آنها نیست مگر آن که بر وحدانیّت خدا گواهی می‌دهد و با زبان فصیح تسبیح‌گوی او می‌باشد و آن را در نمی‌یابد«مگر کسی که

گوش فرا دهد و حضور یابد» ⁽¹⁾و اما منکران و غفلت‌زدگان و فریفتگان به درخشش سراب زیبایی دنیا،نه می‌بینند و نه می‌شنوند،زیرا آنها شنوایی را از دست داده و بین آنها و آیات پروردگارشان فاصله افتاده است«آنان به ظاهر زندگانی دنیا آگاهند و از آخرتشان غافلند ⁽²⁾»و مقصود ما از شنوایی،شنوایی ظاهری نیست،زیرا که افراد مورد نظر از شنوایی ظاهری محروم نیستند،بلکه مقصود ما شنوایی باطنی است.با شنوایی ظاهری جز صداها شنیده نمی‌شود که جانداران دیگر با انسان در آن شریکند امّا با شنوایی باطنی زبان حال را می‌توان درک کرد که خود سخنی است جدا از سخن گفتاری، شبیه آنچه گویند در حکایت سخن گفتن میخ و دیوار،می‌گویند:دیوار به میخ گفت:چرا مرا می‌آزاری؟میخ جواب داد:از کسی که مرا می‌کوبد و رهایم نمی‌کند بپرس،آن سنگی که پشت سر من است،از من دست بردار نیست.هیچ ذره‌ای در آسمانها و زمین نیست مگر آن که به نوعی بر یکتایی خدای سبحان شهادت دهد،و همان است یکتاپرستی آنها و نوعی شهادت بر تقدیس آفریدگار و همان است تسبیح آن ذرّه ولی مردمان تسبیح ایشان را درک نمی‌کنند،زیرا ایشان از تنگنای شنوایی ظاهری به فضای شنوایی باطنی و از ناهنجاری زبان گفتار به فصاحت زبان حال سیر نکرده‌اند و اگر هر ناتوانی قادر بر چنین سیری بود هرآینه درک سخن پرندۀ منطق الطّیر،مخصوص سلیمان نمی‌بود و شنیدن کلام خدای تعالی که باید آن را از مشابهت حروف و اصوات مبرّا دانست به موسی علیه السّلام اختصاص نمی‌یافت.بنابراین سفر کسی که مسافرت می‌کند تا این شهادتها را از روی خطوطی بخواند که به خط الهی روی صفحات جمادات نوشته شده است،سفری جسمانی نیست بلکه نشسته در یک جا با دلی فارغ برخوردار از شنیدن نغمه‌های تسبیح یکایک ذرّات می‌باشد،بنابراین او را چه به رفت و آمد در دشتها؟در حالی که برای او بی‌نیازی در ملکوت آسمانهاست و خورشید و ماه و ستارگان مسخّر او هستند و آنها خود به جانب دیدگان اهل بصیرت در هر ماه و سال چندین بار سفر می‌کنند،بلکه به طور مداوم در حرکت خود کوشایند،بنابراین از عجایب است که آن کسی که کعبه مأمور طواف اوست،به طواف یکایک مساجد بشتابد و از غرایب است آن کس که کران تا کران آسمان به گرد او در طواف است،خود در اطراف

زمین بگردد.وانگهی تا وقتی که مسافر نیازمند به دیدن عالم ملک و شهود با چشم ظاهری است با این همه در منزل اوّل از منزلهای سالکان به سوی خدا و مسافران به درگاه اوست،گویا او بر دروازۀ وطن اعتکاف کرده و سیرش به فضای باز،نینجامیده است در حالی که هیچ دلیلی جز ترس و کوتاهی برای طولانی شدن مدّت توقّف در این منزل وجود ندارد.از این رو یکی از صاحبدلان می‌گوید:مردمان گویند،چشمانتان را باز کنید تا ببینید،من می‌گویم چشمهایتان را ببندید تا ببینید.و هر دو سخن درست است، سخن اوّل خبر از منزل اوّل می‌دهد که نزدیک وطن است و دومی دربارۀ منزل بعدی است که از منازل دور از وطن می‌باشد،و جز کسی که خود را به خطر انداخته باشد بر آن منزل گام ننهد و هر کس به آنجا گام نهد چه بسا سالها سرگردان ماند و چه بسا که توفیق،دستگیر او شود و به راه راست راهنمایی گردد.و کسانی که در وادی حیرت هلاک شده‌اند،بیشتر از سوارگان آن راه بوده‌اند ولی آنان که در پرتو توفیق به سلامت حرکت کردند از نعمتها و ملک جاودانه برخوردار شدند،و آنانند که در نیکیها گوی سبقت را از ما ربودند و از ملک دنیا برای آن ملک پند گرفتند،و نسبت به کثرت جمعیّت،طالبان آن ملک اندکند،زیرا هر چه مطلوب بزرگتر باشد طالب کمتر خواهد بود.از این رو آنها که هلاک می‌شوند بیشتر از کسانی هستند که مالک آن ملک می‌گردند و هر ناتوان ترسو به دلیل عظمت خطر و رنج زیاد در صدد به دست آوردن آن ملک برنمی‌آید.

و اذا کانت النّفوس کبارا تعبت فی مرادها الاجسام ⁽¹⁾

خداوند متعال،عزّت و ملک دین و دنیا را به ودیعت ننهاده مگر آن جایی که خطر موجود است،در حالی که آدمهای ترسو نام ترس و نارسایی خود را حزم و احتیاط می‌گذارند.

یری الجبناء انّ الجبن حزم و تلک خدیعة النّفس اللّئیم ⁽²⁾

این است حکم سفر ظاهری،که اگر در خلال آن به سفر باطنی رو می‌آوریم به همان مقصدی که در نظر می‌گیریم خواهیم رسید.

قسم دوم،آن که برای عبادتی از قبیل جهاد یا حج،مسافرت کند و ما فضیلت،آداب

و اعمال ظاهری و باطنی این نوع سفر را در کتاب اسرار حج ذکر کردیم.زیارت قبور انبیا،صحابه،تابعین و سایر علما و اولیا نیز در این ردیف است.

می‌گویم:بالاتر و مهمّ‌تر از همۀ آنها پس از زیارت پیامبر صلی اللّه علیه و آله،زیارت قبور ائمّۀ معصومین علیهم السّلام از اهل بیت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله است،در کتاب من لا یحضره الفقیه از ابو الحسن الرّضا علیه السّلام روایت شده است که فرمود:«همانا همۀ امامان علیهم السّلام به گردن دوستان و شیعیان خود حقّی دارند و البته کمال وفای به عهد و ادای آن حقّ،زیارت قبور ایشان است،پس هر که ایشان را از روی رغبت و باور داشتن آنچه مورد علاقۀ آنهاست زیارت کند،در روز قیامت ائمّه علیهم السّلام شفیع ایشان خواهند بود.» ⁽¹⁾شیخ صدوق-رحمه اللّه-می‌گوید:صالح بن عقبه از زید شحّام روایت کرده که:

«خدمت امام صادق علیه السّلام عرض کردم:هر کس یکی از شما را زیارت کند چه اجری دارد؟فرمود:اجرش همانند اجر کسی است که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله را زیارت کرده است» ⁽²⁾و نیز می‌گوید:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به علی علیه السّلام فرمود:«یا علی!هر که مرا در زمان حیات و یا پس از مردنم یا تو را در زمان حیات و یا پس از مردنت زیارت کند و یا دو پسرت را در زمان حیات یا پس از درگذشتشان زیارت کند،من روز قیامت ضامنم که وی را از هول و هراسها و شداید آن روز نجات دهم تا آنجا که او را با خود هم‌درجه سازم.» ⁽³⁾اسحاق بن عمّار از امام صادق علیه السّلام نقل کرده است که فرمود:«محلّ قبر امام حسین علیه السّلام از روزی که در آنجا دفن شده است،باغی از باغهای بهشت است.» ⁽⁴⁾و فرمود:«مدفن امام حسین علیه السّلام گلزاری از گلزارهای بهشت است» ⁽⁵⁾و فرمود:

«حریم مدفن امام حسین علیه السّلام از چهار طرف مدفن پنج فرسخ است.» ⁽⁶⁾و فرمود:«در خاک مدفن امام حسین علیه السّلام شفای هر دردی است و آن بزرگترین داروست.» ⁽⁷⁾و آن حضرت فرمود:«وقتی که[از آن تربت]خوردی،بگو:ربّ التّربة المبارکة و ربّ الوصیّ الّذی وارته صلّ علی محمّد و آل محمد و اجعله علما نافعا و رزقا واسعا و شفاء من کلّ داء ⁽⁸⁾.»

اسحاق بن عمار از امام صادق علیه السّلام نقل کرده است که فرمود:«ما بین قبر امام حسین علیه السّلام تا آسمان هفتم محل رفت و آمد فرشتگان است.» ⁽¹⁾صالح بن عقبه از بشیر دهّان روایت کرده که:خدمت امام صادق علیه السّلام عرض کردم:چه بسا اتّفاق می‌افتد که حج از دست من می‌رود و عرفه را کنار مزار امام حسین علیه السّلام می‌گذرانم،فرمود:«آفرین بر تو ای بشیر!هر مؤمنی که با معرفت به حق آن حضرت کنار مزار امام حسین علیه السّلام در غیر روز عید بیاید،بیست حج مبرور قبول شده و بیست غزوه با پیامبر مرسل یا امام عادل در نامۀ عملش نوشته می‌شود و هر که در روز عید بیاید هزار حج و هزار عمره مبرور مقبول و هزار غزوه با پیامبر مرسل و یا امام عادل برایش نوشته می‌شود.می‌گوید:پرسیدم:چگونه برای من ثواب موقف حجّ نوشته می‌شود؟امام علیه السّلام نظیر آدم خشمگین به من نگاه کرد و بعد فرمود:ای بشیر!مؤمن هرگاه روز عرفه کنار مزار امام حسین علیه السّلام بیاید در حالی که معرفت به حق آن حضرت دارد و از آب فرات غسل کند،سپس رو به آن حضرت بیاورد،خداوند به هر گامی ثواب یک حج با تمام مناسکش-درست به خاطر ندارم،گویا فرمود:و یک عمره-برایش می‌نویسد.» ⁽²⁾امام صادق علیه السّلام فرمود:«خداوند در شامگاه عرفه ابتدا به زایران قبر امام حسین علیه السّلام می‌نگرد.عرض کردند:آیا پیش از نگرش به اهل موقف[در عرفه]؟فرمود:آری.

گفتند:چگونه چنین چیزی می‌شود؟فرمود:چون در میان اهل موقف ممکن است اولاد زنا باشند،در حالی که در میان زایران امام حسین علیه السّلام اولاد زنا نیست.» ⁽³⁾و آن حضرت فرمود:«هر کس قبر امام حسین علیه السّلام را زیارت کند گناهانش را بر در منزل خود چون پلی قرار داده است که از روی آن عبور می‌کند همان طوری که کسی از شما وقتی که از پل عبور کند،آن را در پشت سرش قرار می‌دهد. ⁽⁴⁾» علی بن حمزه از ابو بصیر به نقل از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که آن حضرت فرمود:«خداوند هفتاد هزار فرشته را موکّل امام حسین علیه السّلام قرار داده است که هر روز ژولیده و غبارآلوده بر آن حضرت صلوات می‌فرستند و برای زایرانش دعا می‌کنند و می‌گویند:اینان زایران امام حسین علیه‌السّلام‌اند،خداوندا ثواب آنها را چنین و چنان کن.» ⁽⁵⁾

و آن حضرت فرمود:«هر که با معرفت به حق امام حسین علیه السّلام به زیارت آن حضرت بیاید خداوند جایگاه او را اعلی علیّین مقرّر فرماید.» ⁽¹⁾موسی بن جعفر علیه السّلام فرمود:«کمترین اجری که به زایران امام حسین علیه السّلام در کنار شط فرات داده می‌شود در صورتی که عارف به حق و حرمت و ولایت آن حضرت باشند این است که گناهان گذشته و آیندۀ آنان آمرزیده می‌شود» ⁽²⁾حسن بن علی وشّاء از ابو ایّوب خزّاز به نقل از محمد بن مسلم از امام باقر علیه السّلام روایت کرده است که فرمود:«شیعیان ما را به زیارت حسین بن علی علیه السّلام امر کنید که زیارت آن حضرت از زیر آوار ماندن،غرق شدن و سوختن و طعمۀ درندگان شدن جلوگیری می‌کند و زیارت آن حضرت بر کسی که به امامت امام حسین علیه السّلام از جانب خدا،اقرار دارد،لازم و واجب است.» ⁽³⁾هارون بن خارجه از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که فرمود:«وقتی نیمۀ شعبان فرا می‌رسد،منادیی از بالاترین جایگاه آسمان،ندا می‌دهد:ای زایران قبر امام حسین علیه السّلام!باز گردید در حالی که آمرزیده‌اید،اجرتان با پروردگارتان و محمّد صلّی اللّه علیه و آله پیامبرتان است.» ⁽⁴⁾حسین بن محمد قمی از حضرت رضا علیه السّلام روایت کرده است که فرمود:«هر کس قبر پدرم را در بغداد زیارت کند چنان است که قبر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و قبر امیر المؤمنین علیه السّلام را زیارت کرده است جز این که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و امیر المؤمنین علیه السّلام فضیلت خود را دارند.» ⁽⁵⁾از حسن بن علی وشّاء به نقل از ابو الحسن الرّضا علیه السّلام روایت شده که:از آن حضرت دربارۀ زیارت قبر ابو الحسن موسی بن جعفر علیه السلام پرسیدم که آیا مثل زیارت قبر امام حسین علیه السّلام است؟فرمود:آری. ⁽⁶⁾

علی بن مهزیار از امام ابو جعفر محمد بن علی الثّانی(امام جواد علیه السّلام)نقل کرده می‌گوید:

عرض کردم:فدایت شوم زیارت حضرت رضا علیه السّلام افضل است یا زیارت ابا عبد اللّه الحسین علیه السّلام؟فرمود:«زیارت قبر پدرم افضل است،زیرا که قبر امام حسین علیه السّلام را همۀ

مردم زیارت می‌کنند ولی پدرم را جز خواص شیعه زیارت نمی‌کنند.» ⁽¹⁾احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی می‌گوید:در نوشتۀ ابو الحسن الرّضا علیه السّلام چنین خواندم:«به شیعیان من بگو،زیارت من در نزد خدا برابر هزار حج است.می‌گوید:

خدمت ابو جعفر علیه السّلام-یعنی پسرش امام جواد علیه السّلام-رسیدم،عرض کردم!هزار حج؟ فرمود:آری به خدا سوگند و هزار هزار حج برای کسی است که با معرفت به حق آن حضرت،او را زیارت کند.» ⁽²⁾حسین بن زید از ابو جعفر علیه السّلام روایت کرده،می‌گوید:از آن حضرت شنیدم که می‌فرمود:«مردی از فرزندان موسی علیه السّلام به دنیا می‌آید که همنام با امیر المؤمنین علیه السّلام است و بعد در زمین توس واقع در خراسان مدفون خواهد شد؛که در آنجا با زهر کشته می‌شود و غریبانه دفن می‌شود،هر کس او را با معرفت به حقّش زیارت کند،خدای تعالی به او اجری عطا کند معادل اجر کسی که قبل از فتح مکّه برای پیروزی اسلام انفاق و مبارزه کرده است.» ⁽³⁾بزنطی از امام رضا علیه السّلام نقل کرده است که فرمود:«کسی از دوستانم با معرفت به حق من،مرا زیارت نمی‌کند مگر آن که روز قیامت او را شفاعت می‌کنم.» ⁽⁴⁾ابو جعفر محمد بن علی الرّضا علیه السّلام می‌فرماید:«همانا بین دو کوه توس قطعه خاکی است که از بهشت گرفته شده است،هر که وارد آنجا شود روز قیامت از آتش دوزخ در امان است.» ⁽⁵⁾و آن حضرت فرمود:برای کسی که قبر پدرم را در توس با معرفت به حقش زیارت کند بهشت را در نزد خدای تعالی ضمانت می‌کنم.» ⁽⁶⁾رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:«به همین زودی پاره‌ای از تن من در خراسان دفن می‌شود، هیچ گرفتاری آن را زیارت نمی‌کند مگر آن که خداوند گرفتاری‌اش را بر طرف می‌سازد و هیچ گنهکاری آن را زیارت نمی‌کند مگر آن که خداوند گناهانش را می‌آمرزد.» ⁽⁷⁾نعمان بن سعد از امیر المؤمنین علیّ بن ابی طالب علیه السّلام روایت کرده است که فرمود:

«بزودی مردی از اولاد من به وسیلۀ زهر و از روی ستم در زمین خراسان کشته می‌شود، نامش چون نام من و نام پدرش چون نام موسی بن عمران علیه السّلام است،بدانید هر که او را در غربتش زیارت کند خداوند گناهان گذشته و آینده‌اش را بیامرزد،هر چند که به بسیاری

ستارگان و قطره‌های باران و برگ درختان باشد.» ⁽¹⁾حمدان دیوانی از امام رضا علیه السّلام روایت کرده است که فرمود:«هر که مرا با این دوری منزل زیارت کند،من روز قیامت در سه جا به سراغ او می‌آیم تا او را از خطرهای قیامت نجات دهم:وقتی که نامه‌های اعمال از سمت راست یا چپ به مردم داده می‌شود،و در صراط،و به هنگام سنجش اعمال.» ⁽²⁾حمزة بن حمران می‌گوید:«امام صادق علیه السّلام فرمود:«نوادۀ من در سرزمین خراسان در شهری که به آن توس گویند،کشته می‌شود.هر که با معرفت به حقش او را زیارت کند، روز قیامت او را با دست خود می‌گیرم و به بهشت وارد می‌کنم هر چند که گناهان کبیره داشته باشد.می‌گوید:عرض کردم:فدایت شوم،معرفت حق او چیست؟فرمود:این که بداند او امام واجب‌الاطاعه،غریب و شهید است،هر که او را با معرفت به حقّش زیارت کند خداوند پاداش هفتاد شهید را به او مرحمت کند،از شهیدانی که در مقابل رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به حقیقت شهید گشته‌اند.» ⁽³⁾حسن بن علیّ بن فضّال از ابو الحسن علیّ بن موسی الرّضا علیه السّلام روایت کرده است که مردی از اهل خراسان به آن حضرت گفت:«یا بن رسول اللّه من رسول خدا صلی اللّه علیه و آله را در خواب دیدم.گویا به من می‌فرمود:چگونه خواهد بود حال شما وقتی که پارۀ تن من در سرزمین شما دفن گردد و پاسداری امانت من به شما سپرده شود و ستارۀ آسمان من در خاک شما پنهان گردد؟امام رضا علیه السّلام در پاسخ فرمود:منم آن کسی که در زمین شما دفن می‌شوم و منم پارۀ تن پیامبر شما و منم آن امانت و آن ستاره،بدان که هر کس مرا زیارت کند در حالی که به آنچه خدا از حق من و طاعت من واجب کرده،آگاه باشد،من و پدرانم روز قیامت شفیعان او هستیم و هر که ما شفیع او باشیم نجات یافته است اگر چه به‌اندازۀ گناهان جن و انس گناه داشته باشد.پدرم از جدم از قول پدرش نقل کرده است که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:هر که مرا در عالم خواب ببیند،خود مرا دیده است،زیرا شیطان نمی‌تواند در صورت من و نه در صورت هیچ یک از اوصیای من و نه در صورت هیچ یک از شیعیان تجسّم پیدا کند و خواب درست؛جزئی از هفتاد جزء نبوت است.» ⁽⁴⁾از ابا صلت،عبد السلام بن صالح هروی روایت شده که می‌گوید:از امام رضا علیه السّلام

شنیدم که می‌فرمود:«به خدا سوگند،هیچ یک از ما نیستیم مگر آن که مقتول و شهید می‌شویم،پرسیدند:یا بن رسول الله،چه کسی شما را می‌کشد؟فرمود:بدترین خلق خدا در این زمان،مرا به وسیلۀ زهر می‌کشد،سپس در سرایی کهنه و دیار غربت دفن می‌کند.

پس هر که مرا در غربتم زیارت کند خداوند برای او اجر صد هزار شهید و صد هزار صدّیق و صد هزار انجام‌دهندۀ حج و عمره و صد هزار مجاهد را بنویسد و در زمرۀ ما محشور شود و در درجات عالی بهشت همراه ما باشد.» ⁽¹⁾حسن بن علی بن فضّال از ابو الحسن الرّضا علیه السّلام روایت کرده است که فرمود:«همانا در خراسان بقعه‌ای است،زمانی بر آن بیاید که جای رفت و آمد فرشتگان گردد.پس همواره گروهی از فرشتگان نازل می‌شوند و گروهی به آسمان بالا می‌روند تا وقتی که در صور دمیده شود(یعنی تا پایان عمر دنیا).عرض شد:یا بن رسول الله،این بقعه کدام است؟فرمود:آن در سرزمین توس است،به خدا سوگند که آن باغی از باغهای بهشت است.هر که در آن بقعه مرا زیارت کند چنان است که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله را زیارت کرده است و خداوند برای او ثواب هزار حج مبرور و هزار عمرۀ مقبول بنویسد و من و پدرانم روز قیامت شفیعان او خواهیم بود.» ⁽²⁾رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:«به همین زودی پارۀ تن من در سرزمین خراسان دفن می‌شود،هیچ مؤمنی او را زیارت نکند مگر آن که خداوند بهشت را بر او واجب و حتمی کند و پیکر او را بر آتش دوزخ حرام گرداند.» ⁽³⁾ابو حامد غزّالی گوید:هر کس را که از دیدنش تبرّک جویند پس از وفاتش به زیارتش تبرّک جسته می‌شود،و جائز است به این سبب بار سفر بست و این سخن پیامبر صلی اللّه علیه و آله که فرمود:«نباید بار سفر بست مگر به سوی سه مسجد:مسجد الحرام،و این مسجد که متعلق به من است و مسجد الاقصی ⁽⁴⁾»مانع از زیارت دیگر اماکن نیست،زیرا این حدیث دربارۀ مساجد است و زیارت قبور پس از این سه مسجد،همسانند اگر نه تفاوتی بین زیارت قبور انبیاء،اولیا و علما در اصل فضیلت نیست هر چند که در مراتب و درجات بر حسب درجاتشان در پیشگاه خدا متفاوتند.و خلاصه آن که زیارت زندگان

بهتر از زیارت مردگان است.

می‌گویم:به شرط تساوی زندگان و مردگان.اگر نه،باید به مراتب آنان بنگریم.

ابو حامد غزالی می‌گوید:فایده‌ای که از دیدار زندگان به دست می‌آید درخواست برکت دعا از آنها و برکت نظر کردن به ایشان است،زیرا نظر کردن به سیمای دانشمندان و صالحان عبادت است و باعث تحریک اشتیاق به پیروی از ایشان و آراسته شدن به اخلاق و آداب ایشان است و این‌ها سوای فوایدی است که می‌توان از شناخت چگونگی روحیات و رفتار آنها به دست آورد.و صرف زیارت برادران دینی فضیلت دارد،همان طوری که در بخش آداب معاشرت گفتیم و در تورات آمده است:«تا چهار میل برو و برادر دینی را زیارت کن.» امّا دیدار سرزمینها و بقعه‌ها به جز مسجدهای سه‌گانه و جز مرزها برای مرزداری ثوابی ندارد،حدیث بالا روشن است در این که برای برکت جستن از سرزمینها بار سفر نبندید مگر به قصد مساجد سه‌گانه.البته فضیلتهای حرمین را در بخش حج گفتیم و بیت المقدس نیز دارای فضیلت زیادی است،حضرت سلیمان علیه السّلام از خداوند عزّ و جلّ درخواست کرد که هر که قصد زیارت آن مسجد را کند هدف او تنها نماز گزاردن در آن باشد،در تمام مدت اقامت تا هنگام خروج نظرت را از او بر نگردان و او را از گناهانش پاک کن مانند روزی که از مادر متولد شده است!و خداوند دعای سلیمان علیه السّلام را مستجاب کرد.

می‌گویم:فضیلت مسجد کوفه و نماز در آنجا را نیز با سخن امیر المؤمنین علیه السّلام راجع به فضیلت آن،در کتاب اسرار حج نقل کردیم که فرمود:«اگر مردم می‌دانستند چه برکتی در مسجد کوفه است از کرانه‌های زمین به آنجا می‌آمدند هر چند با دستها بر روی برف راه می‌رفتند.» ⁽¹⁾غزّالی گوید:قسم سوم آن است که مسافرت برای فرار از عامل نگران‌کننده دینی باشد و آن نیز نیکوست،زیرا که فرار از امور طاقت فرسا،از روش پیامبران است.و از جملۀ چیزهایی که باید از آنها فرار کرد،والی‌گری،مقام و زیادی علایق و اسباب است، زیرا همۀ این‌ها باعث برهم زدن فراغت دل است در حالی که دین جز با دل فارغ از غیر خدا کامل نمی‌شود.بنابراین اگر دل کاملا فارغ نباشد به مقداری که فراغت آن صورت

می‌پذیرد،به دین می‌پردازد.در دنیا فراغت دل از امور دنیا و نیازهای ضروری حاصل نمی‌شود لیکن سبک و سنگین کردن آن ممکن است سبکباران نجات یافتند و سنگین بارها هلاک شدند؛و سپاس خدای را که رستگاری را منوط به فراغت مطلق از وبالها و سنگینیها نفرمود بلکه به لطف خود بندۀ سبکبار را می‌پذیرد و او را مشمول رحمت واسعه خود می‌فرماید و سبکبار کسی است که دنیا بزرگترین وجهۀ همت او نباشد و چنین چیزی در وطن برای کسی که دامنۀ مقامش وسیع و دل‌بستگیهایش فراوان است میسّر نمی‌شود،بنابراین کاملا به مقصودش نمی‌رسد مگر در غربت و گمنامی و بریدن از علایقی که گرفتار آنهاست تا این که مدّتی نفسش را تمرین دهد و آنگاه چه بسا خداوند او را با کمک خود یاری کند و چیزی را که باعث تقویت نفس و آرامش دل است به او مرحمت فرماید،از این رو مسافرت کردن و نکردن در نزد او یکسان می‌گردد و بود و نبود اسباب و علایق در نزد او برابر می‌شود و در نتیجه هیچ چیز نمی‌تواند به آنچه او از یاد خدا در پی آن است زیان برساند.و چنان حالتی جدا کمیاب است بلکه بیشتر سستی و کوتاهی از توجه به خلق و خالق بر دلها چیره می‌گردد و تنها انبیا و اولیا، به‌وسیله این نیز به سعادت می‌رسند و رسیدن به آن از راه تلاش،بسی دشوار است،هر چند که تلاش و کوشش نیز دخالت دارد.و مثال تفاوت قوۀ باطنی در آن باره،مانند تفاوت قوۀ ظاهری است در اعضای بدن.یک مرد نیرومند با قدرت کافی و اعصاب استوار و بنیۀ قوی به تنهایی قادر بر حمل چیزی به طور مثال،به وزن هزار رطل است در حالی که اگر شخص ناتوان بیماری بخواهد با تمرین وزنه‌برداری و بتدریج اندک اندک به آن مرتبه برسد نمی‌تواند لیکن تمرین و کوشش،کمی به نیروی وی می‌افزاید هر چند که او را به مرتبۀ مرد نیرومند.نمی‌رساند،پس سزاوار نیست که به سبب نومیدی از رسیدن به مرتبۀ بالاتر،تلاش و کوشش را ترک کند،زیرا این نشان نهایت نادانی و گمراهی است و یکی از عادات پیشینیان این بود که از ترس فتنه‌ها،جلای وطن می‌کردند.یکی از ایشان می‌گوید:این زمان بدی است؛گمنام در این زمان امنیّت ندارد تا چه رسد به آدم مشهور.

این زمانی است که مردی از شهری به شهری منتقل می‌شود و چون در جایی او را شناختند به جای دیگر می‌رود.

قسم چهارم،سفری است که به منظور فرار از آنچه زیان بدنی دارد مانند طاعون یا زیان مالی دارد مانند گرانی بهای اجناس و نظایر آنها صورت می‌گیرد این سفر اشکالی

ندارد بلکه در بعضی موارد چه بسا فرار کردن،واجب و بعضی جاها مستحبّ است بر حسب وجوب یا استحباب نتایجی که در پی دارد.ولی طاعون از آن میان استثنا شده است و سزاوار نیست که از آن فرار کنند به سبب نهیی که در آن باره وارد شده است.

اسامة بن زید گوید:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:«این درد یا بیماری،عذابی است که بعضی از امّتهای پیشین بدان وسیله عذاب شدند و بعدها روی زمین باقی ماند.گاهی از بین می‌رود و گاهی می‌آید،پس هر کس بشنود که این بیماری در سرزمینی پیدا شده نباید به آنجا برود،اما هر که در سرزمینی باشد و طاعون بیاید،نباید از آنجا فرار کند» ⁽¹⁾عایشه گوید:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:«همانا از جملۀ عوامل نابودی امّت من نیزه و بیماری طاعون است،می‌گوید:پرسیدم یا رسول الله!نابودی با نیزه را فهمیدم امّا طاعون چیست؟فرمود:غدّه‌ای مانند غدّۀ شتر است که گلوگاه ایشان را می‌گیرد؛مسلمانی که از طاعون بمیرد شهید است و هر که به عنوان داروغه در جایی که طاعون است بماند، همانند مرزدار در راه خداست و هر که از آن فرار کند همچون کسی است که از لشکر مهاجم فرار کرده است.» ⁽²⁾از مکحول نقل شده است که امّ ایمن می‌گوید:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به یکی از اعضای خانواده‌اش سفارش کرد:«چیزی را شریک خدا قرار نده،هر چند تو را با آتش عذاب کنند و یا بترسانند و از پدر و مادرت اطاعت کن،حتی اگر فرمان دهند که هر چه داری دور بریز،به گفته‌شان عمل کن،و نماز را عمدا ترک نکن،زیرا هر که نماز را عمدا ترک کند،از پیمان الهی بیرون شده است.از شراب دوری کن زیرا شراب کلید هر بدی است.

از معصیت دوری کن زیرا نافرمانی خدا و معصیت،خدا را به خشم می‌آورد و از لشکر مهاجم[طاعون]فرار نکن،حتّی اگر مرگی به مردم رسید و تو در آن میان بودی در بین آنها استوار بمان.از نعمتی که داری بر خانواده‌ات انفاق کن و عصایت را به روی آنها بلند کن و به خاطر خدا آنها را بترسان.» ⁽³⁾

این احادیث دلالت دارد بر این که فرار از طاعون و همچنین رفتن به جایی که طاعون است،نهی شده و راز این مطلب در کتاب توکّل خواهد آمد.این بود اقسام مسافرتها. ⁽¹⁾

علاوه بر اقسام نامبرده،مسافرت به اقسام دیگر از قبیل مذموم،محمود و مباح تقسیم می‌شود:سفر مذموم خود به دو قسم تقسیم می‌شود 1-حرام مثل فرار برده و مسافرتی که موجب عاق والدین شود.2-سفر مکروه مانند بیرون شدن از شهری که طاعون آمده است.و سفر محمود(پسندیده)نیز به دو قسم تقسیم می‌شود 1-واجب،مانند حج و رفتن در پی کسب دانش که بر هر مسلمانی واجب است.2-مستحب مثل زیارت دانشمندان و قبورشان و از روی همین انگیزه‌ها نیّت سفر شناخته می‌شود،زیرا معنای نیّت،اقدام به علت وجود سببی است که همان انگیزه است و قیام برای پاسخ به آن انگیزه می‌باشد،و باید در تمام سفرها نیّت شخص،آخرت باشد،چنین نیّتی در سفر واجب و مستحبّ بارز است ولی در سفر مکروه و ممنوع،محال است و اما در سفر مباح، هرگاه هدف مسافر،مثلا از طلب مال،حفظ آبرو و پرهیز از گدایی،و رعایت جوانمردی نسبت به اهل خانه و خانواده و صدقه دادن مازاد بر مقدار نیاز باشد،این نوع مباح با این نیّت از اعمال آخرت محسوب می‌شود ولی اگر به مقصد حجّ بیرون رود و انگیزه‌اش ریا و سمعه باشد،از زمرۀ اعمال آخرت بیرون می‌شود.بنابراین سخن پیامبر صلی اللّه علیه و آله:«عملها وابسته به نیّتهاست» ⁽²⁾شامل واجبات و مباحات می‌گردد نه محظورات،زیرا نیّت تأثیری در بیرون آوردن آن موارد از ممنوعیّت ندارد.یکی از پیشینیان گوید:خداوند فرشتگانی را بر مسافران گمارده است تا مقاصد آنها را بنگرند، پس به هر کدام پاداشی مطابق نیّت آنان می‌دهد هر که نیّتش دنیا باشد،از دنیا به او مرحمت می‌کند و چند برابر از آخرتش می‌کاهد و فکر او را پراکنده می‌سازد و حرص و دلبستگی او را به دنیا افزون می‌گرداند و هر که نیّتش آخرت باشد،بینایی و هوشیاری به

او مرحمت می‌کند و به مقدار نیّتش به او-برای توجه و پندآموزی-گشایش می‌دهد و خاطرش را جمع می‌کند و فرشتگان برای او طلب مغفرت می‌کنند.

اما دقّت در این مطلب که مسافرت بهتر است یا اقامت؟شبیه این است که بگوییم گوشه‌نشینی بهتر است یا معاشرت؟و ما راه و روش آن را در بخش عزلت بیان کردیم و پاسخ را باید از روی آن فهمید.زیرا سفر،نوعی معاشرت توأم با رنج و مشقّت از قبیل پریشانی خاطر و نگرانی دل است-البته در مورد بیشتر مردم چنین است-به هر حال،هر کدام در کمک به دین بیشتر مؤثّر باشد،بهتر است.

بالاترین نتیجۀ دین در دنیا با فکر مداوم حاصل می‌شود و هر کس راه فکر و ذکر را نیاموزد به آن نرسد در حالی که مسافرت،در آغاز کار به آموختن کمک می‌کند و اقامت در نهایت بر عمل به وسیلۀ آموزش یاری می‌رساند،و اما به طور مداوم گردش در روی زمین از جملۀ عوامل پریشانی خاطر است مگر در مورد کسانی که قوی‌دل هستند،زیرا مسافر به سبب آنچه دارد در معرض لغزش و نگرانی است مگر آنچه را که خداوند نگاه می‌دارد.بنابراین،همواره مسافر نگران است گاهی بر جان و مالش بیمناک است و گاهی به سبب مفارقت از آنچه در وطن با آن انس و عادت داشته است و اگر همراه مسافر مالی نباشد که از آن بیمناک باشد از طمع و چشم امید به مردم بر کنار نیست،پس گاهی دلش به سبب نیازمندی،ناتوان و گاهی به وسیلۀ استحکام با اسباب و وسایل طمع تواناست.

وانگهی مشغلۀ باراندازی و کوچ کردن در همه حال باعث نگرانی است،بنابراین سزاوار نیست شخص مرید مسافرت کند مگر در طلب دانش یا برای دیدار استادی که پیرو راه و روش اوست و از دیدن او اشتیاق به کار نیک پیدا می‌کند.پس اگر به خود مشغول و چشم دلش باز و راه اندیشه و عمل به رویش گشوده است،آرامش و سکون برای او بهتر است.جز این که بیشتر صوفیان این روزگار چون باطنشان از افکار لطیف و اعمال دقیق تهی است،انس با خدا و ذکر او در خلوت برایشان فراهم نیامده بیکاری را پیشۀ خود ساخته و کار و کسب را دشوار یافته،درخواست از دیگران و گدایی را راحت دیده و به کاروانسراهایی که برای آنها در شهرها بنا شده دلخوش کرده‌اند و خدمتکارانی را که برای خدمت صوفیان تعیین شده،مسخّر فرمان خود ساخته‌اند و عقل و دینشان را سبک گرفته‌اند تا آنجا که از خدمت جز ریا و سمعه و شهرت و به چنگ آوردن اموال

از راه گدایی-به این دلیل که پیروان زیاد دارند-قصد دیگری ندارند!از این رو برای ایشان در خانقاهها نه حکم نافذی مانده و نه تأدیب آنان برای مسافران،سودمند است و نه مانع قدرتمندی در برابر آنهاست.این است که لباسهای وصله‌دار پوشیده و از خانقاهها،تفریحگاههایی برای خود ساخته‌اند و چه بسا الفاظ مزخرفی از کلمات عجیب و غریب فراهم کرده‌اند،پس به خود نگاه می‌کنند در حالی که در خرقه‌پوشی و سیاحت و در لفظ و عبارتشان و در آداب ظاهری از راه و رفتارشان تنها شباهتی به صوفیان دارند و گمان می‌کنند که هر سیاهی خرماست!و تصوّر می‌کنند که مشارکت در این ظواهر باعث سهیم شدن در حقایق می‌گردد،هیهات!چقدر نادان است کسی که تفاوت بین پیه و تاول را تشخیص نمی‌دهد!پس اینان مورد خشم خدایند،زیرا که خداوند جوان بیکاره را دشمن می‌دارد در حالی که آنان را چیزی جز جوانی و بیکاری وادار به جهانگردی نمی‌کند.البته کسی که برای حج یا عمره آن هم بدون ریا و سمعه سفر کند یا برای دیدار با استادی که در علم و رفتارش از او پیروی می‌کند،مسافرت کند از این گروه مستثناست و اکنون چنین کسی در این دیار نیست.تمام امور دینی تباه و فاسد گشته است امّا تصوّف به طوری کلّی نابود و باطل شده است،زیرا علوم با گذشت زمان کهنه نمی‌شوند و دانشمند اگر دانشمند بدی باشد،در رفتار و اخلاقش فساد خواهد داشت نه در علمش،و عالم بی‌عمل خواهد بود،در حالی که عمل غیر از علم است،اما تصوّف عبارت است از خالص کردن.دل برای خدا و ناچیز شمردن هر آنچه غیر خداست و حاصل آن برمی‌گردد به عمل دل و اعضای بدن و هرگاه عمل فاسد گردید، اصل تصوّف از بین رفته است و در مسافرتهای اینان از آن جهت که رنج بی‌فایده‌ای برای شخص دارد،فقها اختلاف نظر دارند،گاهی می‌گویند:چنان سفری ممنوع است.

ولی از نظر ما حقّ این است که حکم به اباحه کنیم،زیرا بهرۀ ایشان نجات از غم بیکاری و بطالت به وسیلۀ دیدن شهرهای مختلف است و این قبیل بهره‌مندیها پست و بی‌ارزش است و نفوس کسانی که در پی این قبیل بهره‌ها می‌روند نیز پست است و از رنج بردن حیوان فرومایه برای بهره‌ای پست که در خور او و عاید اوست باکی نیست،زیرا او که اذیّت می‌بیند،همو نیز لذّت می‌برد.همچنین اقتضای فتوا،آزاد گذاشتن عوام در مباحاتی است که سود و زیانی به حال آنها ندارد،جهانگردانی که بدون هدف دینی و دنیوی،در طلب تفریح محض در شهرها می‌گردند مانند چهار پایانی هستند که در

صحراها رفت،و آمد دارند.بنابراین تا وقتی که از ایشان شرّی به مردم نرسد و حال ایشان بر مردم مشتبه نشود و از موقوفاتی که بر صوفیان وقف شده و بر آنها حرام است نخورده‌اند گردش ایشان اشکالی ندارد.این بود مطالب مربوط به اقسام مسافرت و نیّت مسافر و فضیلت سفر.

می‌گویم:در کتاب من لا یحضره الفقیه عمرو بن ابی المقدام از امام صادق علیه السّلام روایت کرده است که آن حضرت فرمود«در حکمت آل داود علیه السّلام آمده است:همانا شخص عاقل نباید از وطن خود کوچ کند مگر در سه مورد:برای فراهم کردن توشۀ آخرت و یا تأمین معاش و یا کسب لذّت غیر حرام.» ⁽¹⁾سکونی به اسناد خود روایت کرده می‌گوید:«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:مسافرت کنید تا تندرست باشید و جهاد کنید تا غنیمت به دست آورید و حج به‌جا آورید تا بی‌نیاز شوید.» ⁽²⁾جعفر بن بشیر از ابراهیم بن فضل روایت کرده است که امام صادق علیه السّلام فرمود:

«هرگاه خداوند وسیلۀ روزی بنده‌اش را در سرزمینی فراهم کرده باشد،او را به آن سرزمین نیازمند می‌سازد.» ⁽³⁾

باب دوم:در آداب مسافر از اوّل حرکت تا بازگشت و آن یازده چیز است

اشاره

در آداب مسافر از اوّل حرکت تا بازگشت و آن یازده چیز است

(1)می‌گویم:من نیز یک مورد بر آنها افزوده‌ام که خود شامل بخشی از آداب است و از جملۀ سفارشهای لقمان به پسرش می‌باشد،بنابراین دوازده مورد می‌گردد.

اوّل،آن که پیش از هر چیز ردّ مظالم بدهد و قرضهایی را که دارد ادا کند و هزینۀ کسانی را که واجب النّفقۀ او هستند فراهم کند و اگر اماناتی در دست او هست به صاحبانش باز گرداند و جز مال حلال برای خرج سفر برندارد و آن قدر خرج سفر بردارد که به همراهانش نیز کمک کند و باید در مسافرت خوش‌سخن باشد و دیگران را اطعام

کند و با آنان با اخلاق نیکو برخورد کند،زیرا مسافرت رازهای درونی را ظاهر می‌سازد، هر کس برای رفاقت در سفر شایسته باشد برای معاشرت در غیر سفر نیز شایسته است، حال آن که گاهی در وطن کسی شایستگی معاشرت را دارد در صورتی که شایستگی هم‌سفری را ندارد.از این رو گفته‌اند:هرگاه معاشرین کسی در وطن او را تمجید کردند و همسفرانش نیز او را ستودند در شایستگی او نباید تردید کنید.مسافرت از عوامل دلتنگی است و هر که در وقت دلتنگی خوش‌خلق باشد،[واقعا]خوش‌اخلاق است اگر نه در وقتی که همه چیز بر وفق مراد است بدخویی کمتر معلوم می‌شود.در حالی که گفته‌اند:سه کس را به سبب بی‌قراری نباید سرزنش کرد:روزه‌دار،بیمار و مسافر.کمال اخلاق مسافر در نیکی به چارواداران و کمک در حدّ امکان به همراهان و همراهی با بی‌خرجی‌ماندگان است.به این ترتیب که از آنان نگذرد مگر آن که با وسیلۀ سواری یا توشۀ راه آنان را یاری دهد و یا به سبب آنان توقّف کند و با وجود این گاهی با همراهان شوخی و مزاح کند بدون آن که ناسزا بگوید و گناهی مرتکب شود تا این که بدین‌وسیله دلتنگی و سختیهای سفر را جبران کند.

می‌گویم:از طریق شیعه روایتی در من لا یحضره الفقیه آمده است،می‌گوید:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:«از بزرگواری مرد است که وقت رفتن به سفر،توشۀ راهش پاکیزه باشد.» ⁽¹⁾از امام صادق علیه السّلام است که فرمود:«هرگاه مسافرت کردید،سفره‌ای همراه داشته باشید و در آن با همراهان مدارا کنید.» ⁽²⁾از نصر خادم نقل شده،می‌گوید:«عبد صالح حضرت ابو الحسن موسی بن جعفر علیه السّلام به سفره‌ای که رویش حلقه‌های فلزی داشت نگاهی کرد،فرمود:این سفره را جمع کنید و به جای آن آهنی را بگذارید،زیرا هیچ حشره‌ای به چیزی از آن سفره نمی‌تواند نزدیک شود!» ⁽³⁾از پیامبر صلی اللّه علیه و آله نقل شده است:«توشۀ مسافر آواز و شعری است که به سخن زشت

نینجامد.» ⁽¹⁾از ابو ربیع شامی نقل شده است که:نزد امام صادق علیه السّلام بودیم و خانه پر از جمعیّت بود،فرمود:«از ما نیست هر که با هم‌صحبتش معاشرت خوبی و با رفیقش رفاقت خوبی نداشته باشد و با هم‌خوراکش به نیکی هم‌خوراکی نکند و با کسی که با او خوشخو است،خوشخو نباشد.» ⁽²⁾از پیامبر صلی اللّه علیه و آله نقل شده که فرمود:«از سنّت است که وقتی گروهی به سفر می‌روند، خرج سفرشان را بپردازند که این گواراتر است برای خودشان و بهتر است برای اخلاقشان.» ⁽³⁾مردم در خدمت امام صادق علیه السّلام راجع به جوانمردی گفتگو می‌کردند،امام علیه السّلام فرمود:

«شما گمان می‌برید که جوانمردی به فسق و فجور است،همانا جوانمردی و مروّت به سفرۀ گسترده و بذل و بخشش و انتشار نیکی و اذیّت نکردن دیگران است،امّا آنچه شما گمان کرده‌اید،بدذاتی و تبهکاری است،سپس فرمود:جوانمردی چیست؟مردم گفتند:

نمی‌دانیم،فرمود:به خدا سوگند که جوانمردی آن نیست که مرد سفره‌اش را در آستانۀ منزل خود پهن کند،بلکه جوانمردی دو نوع است:یکی در غیر سفر و دیگری در سفر امّا آن که در غیر سفر است،عبارت است:از تلاوت قرآن و همواره در مساجد بودن و در پی حوایج برادران ایمانی رفتن و نعمتی که بر خدمتگزاری می‌بینی آن نعمت دوست را شاد و دشمن را سرافکنده می‌کند.و اما جوانمردی در سفر،زیادی توشه و پاک بودن و در اختیار همراهان گذاشتن آن و پس از جدایی از هم‌سفران،پوشیده نگه‌داشتن معایب ایشان و شوخی کردن بسیار است به شرطی که باعث خشم خدای تعالی نباشد.سپس فرمود:به خدایی که جدّم را به حقّ فرستاده است خدای عزّ و جلّ به قدر مروّت هر بنده‌ای روزی او را می‌رساند،زیرا کمک الهی به قدر هزینه نازل می‌شود و به مقدار سختی بلا و مصیبت،صبر می‌رسد.» ⁽⁴⁾غزّالی گوید:دوّم این که همراهی برای خود انتخاب کند و به تنهایی بیرون نشود،اوّل

همراه،سپس راه.و باید همراهش از کسانی باشد که بر امور دینی او را یاری کند و هرگاه چیزی از این امور را فراموش کرد به خاطر او آورد و کمک و یاری‌اش کند و چون یادآوری کرد بازوی او باشد،زیرا هر کسی به راه و روش دوستش می‌باشد و مرد را جز به رفیقش نمی‌شود شناخت.پیامبر صلی اللّه علیه و آله نهی فرمود از این که مردی به تنهایی سفر کند و فرمود:«سه نفر باشند.» ⁽¹⁾و نیز فرمود:«هرگاه سه تن با هم هم‌سفر شدید یکی را فرمانده خود قرار دهید» ⁽²⁾و «اصحاب پیامبر صلی اللّه علیه و آله چنین رفتار می‌کردند و می‌گفتند:او فرماندهی است که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله تعیین کرده است و باید خوشخوترین و مداراکننده‌ترین فرد از اصحاب و آن که را زودتر از همه ایثار می‌کند و در پی موافقت یاران است،به فرماندهی انتخاب کنند.» ⁽³⁾از آن جهت نیاز به فرمانده است که نظرات در تعیین منزلها،راهها و مصالح سفر مختلف است،بنابراین جز وحدت چیزی باعث نظم و جز کثرت چیزی باعث تباهی سفر نمی‌شود و از آن جهت جهان منظّم است که تدبیرکنندۀ جهان یکی است«و اگر چند خدا بود جهان فاسد می‌شد»و هرگاه اداره‌کننده یکی باشد،تدبیر منظّم خواهد بود و اگر اداره کنند بیش از یکی باشد،تمام کارها چه در سفر و چه در غیر سفر،تباه می‌شود.گذشته از آن کانونهای زندگی بدون فرمانروای عمومی-مانند فرمانروای کشور- یا فرمانروای خاص-مانند سرپرست منزل-نمی‌شود،امّا در مسافرت فرمانروایی تعیین نشده است مگر این که مسافران،خود تعیین کنند،به این سبب تعیین فرمانده لازم است که نظرات مختلف را هماهنگ سازد،وانگهی بر فرمانده واجب است که جز به مصلحت مسافران نیندیشد و خود را نگهبان آنها قرار دهد؛همان طوری که از عبد اللّه مروزی نقل کرده‌اند که ابو علی رباطی همراه او شد،ابو علی گفت:تو فرمانده می‌شوی یا من؟گفت:تو فرمانده باش.و او همچنان توشۀ خود و ابو علی را بر دوش خویش حمل می‌کرد،تا این که شبی باران باریدن گرفت،عبد اللّه تمام شب بالای سر رفیقش سر پا

ایستاد در حالی که عبایی را با دست گرفته بود تا باران روی سر رفیقش نریزد،پس هر چه رفیقش گفت:برای خدا،برای خدا این کار را نکن،او می‌گفت:مگر تو نگفتی که فرمانروایی برای تو حتمی است،پس مرا مجبور نکن و از قولت برنگرد،تا این که ابو علی گفت:کاش می‌مردم و نمی‌گفتم که تو فرمانروایی،.پس فرمانروا شایسته است که چنین باشد.پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرموده است:«بهتر آن است که همراهان چهار تن باشند»و اختصاص عدد چهار از بین سایر اعداد ناگزیر فایده‌ای دارد و آنچه دراین‌باره می‌توان گفت این است که هیچ مسافری بدون وسایل نمی‌شود و از طرفی باید آن را حفظ کند و نیازهایی نیز دارد که برای انجام آن باید رفت و آمد کند.در حالی که اگر سه نفر باشند، کسی که به دنبال حاجت می‌رود یک نفر است که بدون همراه باید رفت و آمد کند،در آن صورت به سبب نداشتن همراهی که با او مأنوس شود بدون خطر و دلتنگی نخواهد بود و اگر دو نفر به دنبال آن حاجت بروند،نگهبان وسایل یک تن خواهد بود.او نیز بدون خطر و نگرانی نمی‌شود پس در این صورت با کمتر از چهار تن مقصود حاصل نمی‌شود و بیش از چهار تن هم یک رابطۀ هماهنگ نمی‌توانند داشته باشند،در نتیجه بین آنها توافق حاصل نمی‌شود،زیرا نفر پنجم پس از رفع حاجت،زاید می‌ماند و کسی که نیازی به او نباشد مورد توجه نخواهد بود و همراهی با او به تمام و کمال نمی‌رسد.

آری،فزونی همراهان فایدۀ ایمنی از موارد ترس را دارد ولی چهار تن برای همراهی خصوصی بهتر است نه مسافرت جمعی و عمومی،چه بسا همراهی که با وجود همراهان زیاد،حرف نمی‌زند و تا پایان راه به دلیل این که نیازی به او نبوده با او رابطه‌ای برقرار نمی‌شود.

می‌گویم:از طریق شیعه نیز در این باب روایتی است از پیامبر صلی اللّه علیه و آله در کتاب من لا یحضره الفقیه که می‌فرماید:«اول همراه سپس مسافرت.» ⁽¹⁾از امام صادق علیه السّلام است که«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:آیا به بدترین مردم،شما را آگاه نسازم؟عرض کردند:چرا یا رسول اللّه،فرمود:بدترین مردم کسی است که به تنهایی به سفر رود،از کمک به دیگران خودداری کند و بنده‌اش را کتک بزند.» ⁽²⁾و از امام کاظم علیه السّلام است که فرمود:«در سفارش رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به علی علیه السّلام آمده است:به تنهایی مسافرت نکن،زیرا شیطان همراه شخص تنهاست ولی از دو تن دور

است.یا علی!مرد اگر تنها مسافرت کند،گمراه است و اگر دو نفر باشند هر دو گمراهند، و سه تن-بعضی نقل کرده‌اند-مسافرند.» ⁽¹⁾از آن حضرت نقل است که فرمود:«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله سه کس را لعنت،کرده است:

کسی که تنها توشۀ خود را بخورد و کسی را که تنها در خانه‌ای بخوابد و کسی را که تنها در دشتی سفر کند.» ⁽²⁾از اسماعیل بن جابر نقل شده که می‌گوید:«در مکه خدمت امام صادق علیه السّلام بودم ناگاه مردی از مدینه به حضور امام رسید،فرمود:چه کسی همراهت بود؟عرض کرد:کسی همراهم نبود،امام صادق علیه السّلام فرمود:اما اگر همراهی داشتی من ادب تو را می‌ستودم.

سپس فرمود:یک نفر شیطان است و دو تن دو شیطان است و سه تن همدم و چهار نفر همراهند.» ⁽³⁾از پیامبر صلی اللّه علیه و آله نقل شده است که فرمود:«محبوب‌ترین یاران در نزد خدای تعالی چهار تن هستند و هیچ گروهی از هفت بیشتر نشد،مگر غوغایشان افزون گشت.» ⁽⁴⁾از آن حضرت است که فرمود:«هیچ دو نفری با هم معاشرت نکردند مگر آن که هر کدام که بیشتر با همراهش مدارا می‌کرد،نزد خدا اجر بیشتری یافت و محبوب‌تر شد.» ⁽⁵⁾از امیر المؤمنین علیه السّلام است که فرمود:«با کسی که در تو فضیلتی نسبت به خود نمی‌بیند و همچنین تو نیز در او فضیلتی نسبت به خود نمی‌بینی،هرگز در سفر همراهی نکن.» ⁽⁶⁾از امام باقر علیه السّلام است که فرمود:«هرگاه معاشرت می‌کنی با مثل خودت معاشرت کن و مبادا با کسی معاشرت کنی که عهده‌دار مخارج تو باشد،زیرا این کار باعث ذلّت مؤمنان است.» ⁽⁷⁾از امام صادق علیه السّلام نقل است که فرمود:«با کسی معاشرت کن که باعث افتخار و زینت تو باشد و با کسی که تو باعث افتخار او باشی معاشرت نکن.» ⁽⁸⁾

از شهاب بن عبد ربّه نقل شده که می‌گوید:«به امام صادق علیه السّلام عرض کردم:شما از حال من آگاهید و از دست و دل‌بازی و بذل و بخششم به برادران دینی‌ام اطّلاع دارید،آیا می‌توانم با جمعی از آنها در راه مکّه همراه باشم و بر آنها بذل و بخشش کنم؟فرمود:ای شهاب،این کار را نکن،اگر تو امکاناتی که داری در اختیار آنها قرار دهی و آنها زیاده خرجی کنند،به ایشان ستم کرده‌ای و هرگاه خودداری کنند آنها را خوار ساخته‌ای،پس با امثال خودت هم‌سفر شو.» ⁽¹⁾از آن حضرت است که فرمود:«حق مسافر،آن است که اگر مریض شد برادران همسفرش تا سه روز برایش توقّف کنند.» ⁽²⁾در کتاب مکارم از پیامبر صلی اللّه علیه و آله نقل شده که فرمود:«بزرگ یک گروه در سفر، خدمتگزار آنهاست.» ⁽³⁾و از آن حضرت نقل شده است:«که در سفری به اصحابش دستور داد تا گوسفندی را سر ببرند،مردی از آنها گفت:سر بریدن گوسفند بر عهدۀ من،دیگری گفت:پوست کردن آن نیز با من و دیگری گفت:قطعه قطعه کردن آن هم با من و دیگری گفت:پختن آن هم با من،آنگاه رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:من هم برای شما هیزم جمع می‌کنم،گفتند:یا رسول اللّه پدران و مادرانمان فدایت شوند شما نباید خودتان را به زحمت بیندازید،ما به جای شما کار می‌کنیم.فرمود:من می‌دانم که شما کار مرا انجام می‌دهید اما خدای عزّ و جلّ نمی‌پسندد که هرگاه بنده‌اش همراه اصحاب خویش باشد در بین آنها خود را جدا ببیند،پس بلند شد و برای آنها هیزم جمع کرد.» ⁽⁴⁾غزّالی می‌گوید:مورد سوم از آداب سفر،آن است که مسافر از همراهان در وطن و فامیل و دوستان خود خداحافظی کند و در وقت خدا حافظی دعای رسول خدا صلی اللّه علیه و آله را بخواند.

می‌گویم:آن دعا در کتاب اسرار حج بخش عبادات گذشت و نیازی به تکرار آن نیست.

از طریق شیعه نیز روایتی در کتاب من لا یحضره الفقیه آمده است می‌گوید:«وقتی

که امیر المؤمنین علیه السّلام و امام حسن علیه السّلام و امام حسین علیه السّلام و عقیل بن ابی طالب و عبد اللّه بن جعفر و عمّار بن یاسر از ابو ذر-رحمة اللّه علیه-مشایعت کردند،امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:

با برادرتان وداع کنید،زیرا آن که آهنگ سفر کرده باید برود و مشایعت‌کننده باید بر گردد.پس هر کدام از آنها آنچه در دل داشت به زبان آورد،حسن بن علی علیه السّلام فرمود:ای ابو ذر!خدا تو را بیامرزد،همانا این مردم تو را دچار رنج و بلا کردند برای این که تو، برای دینت جلو آنها را گرفتی،پس آنها مانع دنیای تو شدند.توبه آنچه ایشان را جلوگیری کردی فردای قیامت بسی نیاز داری ولی از آنچه مانع شدند چقدر بی‌نیازی! ابو ذر-خدایش بیامرزد-گفت:خداوند به شما اهل بیت لطفش را ارزانی بدارد،من در دنیا جز شما مقصدی ندارم،هرگاه شما را یاد می‌کنم جدّتان رسول خدا صلی اللّه علیه و آله را به وسیلۀ شما به خاطر می‌آورم.» ⁽¹⁾رسول خدا صلی اللّه علیه و آله چنان بود که:«هرگاه از مؤمنان خداحافظی می‌کرد،می‌فرمود:

خداوند بر تقوای شما بیفزاید و شما را متوجّه کارهای خیر کند و تمام حاجتهای شما را برآورد و دین و دنیای شما را سالم بدارد و شما را به سلامت بازگرداند.» ⁽²⁾در خبر دیگری از امام باقر علیه السّلام است که فرمود:«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله هرگاه با مسافری خداحافظی می‌کرد،دست او را می‌گرفت،سپس می‌فرمود:خداوند هم‌سفران خوبی نصیبت کند و یاری خود را کامل و مشکل سفر را آسان و دور را نزدیک و گرفتاری تو را برطرف سازد و دین و امانت و سرانجام کار تو را به سامان برساند و راه هر خیری را به روی تو بگشاید،تقوای الهی را رعایت کن و خودت را به خدا بسپار و به برکت خدای عزّ و جلّ حرکت کن.» ⁽³⁾غزّالی گوید:چهارم،از آداب سفر،آن است که پیش از مسافرت،نماز استخاره را همان طوری که در کتاب صلاة آوردیم،به‌جا آورد،همچنین وقت بیروت رفتن نماز بگذارد.

می‌گویم:در من لا یحضره الفقیه از قول پیامبر صلی اللّه علیه و آله آمده است که فرمود:«شخص مسافر برای خانواده‌اش از دو رکعت نمازی که وقت رفتن به سفر به جای آورد و بگوید:

خداوندا خود و خانواده و مال و اولاد و دنیا و آخرت و امانت و پایان کارم را در نزد تو به ودیعت می‌گذارم،چیز بهتری به‌جا نمی‌گذارد.و این سخن را کسی نمی‌گوید مگر آن که

خداوند آنچه را که خواسته است به او مرحمت می‌کند.» ⁽¹⁾غزّالی گوید:پنجم از آداب سفر این است که مسافر وقتی از منزل بیرون آمد،این دعا را بخواند.

می‌گویم:«این دعا در کتاب اسرار حج گذشت و در کتاب من لا یحضره الفقیه از صباح حذّاء نقل شده،می‌گوید:«از حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام شنیدم که می‌فرمود:اگر مردی از شما قصد سفر کرد،بر در منزلش،رو به سمتی که می‌خواهد سفر کند،بایستد و سورۀ حمد را رو به جلو و به طرف راست و چپ و نیز آیة الکرسی را به سمت جلو و راست و چپش بخواند،سپس بگوید:خدایا!مرا و هر چه همراه من است نگهدار و مرا با آنچه همراهم نیست سالم بدار و مرا با آنچه همراه دارم به لطف خود،به خوشی به مقصدم برسان.خداوند،او را با آنچه همراه دارد،نگهداری می‌کند و به سلامت به مقصد می‌رساند.صباح می‌گوید:آنگاه امام علیه السّلام فرمود:ای صباح!مگر ندیده‌ای که شخص مسافر محفوظ می‌ماند و به سلامت می‌رسد ولی آنچه همراه داشته است محفوظ نمی‌ماند و به سلامت نمی‌رسد؟گفتم:چرا،فدایت شوم.» ⁽²⁾امام صادق علیه السّلام وقتی که آهنگ سفر داشت،می‌گفت:«خداوندا راه ما را باز کن و مسیر سفر ما را نیکو گردان و سلامتی ما را تأمین کن.» ⁽³⁾علی بن اسباط از ابو الحسن الرّضا علیه السّلام نقل کرده،می‌گوید:امام رضا علیه السّلام به من می‌فرمود:«هرگاه از خانه‌ات به قصد سفر یا در غیر سفر بیرون شدی،بگو:«به نام خدا، به خدا ایمان دارم و بر خدا توکّل می‌کنم،هر چه خدا بخواهد،هیچ نیرو و توانی جز به خدا نیست.پس شیاطین که با او روبرو می‌شوند،فرشتگان به صورت آنها می‌زنند و می‌گویند:شما را بر او تسلّطی نیست،زیرا او نام خدا را برده و ایمان و توکل به او دارد و ما شاء اللّه،لا حول و لا قوة الا بالله گفته است.» ⁽⁴⁾ابو بصیر از ابو جعفر علیه السّلام نقل کرده است که فرمود:«هر کس در وقت بیرون رفتن از در خانه‌اش بگوید:«به خدا پناه می‌برم از آنچه فرشتگان الهی از او پناه جسته‌اند،از شرّ امروز و از شرّ شیطان و از شرّ هر کسی که برای اولیای خدا دام گسترده است و از شرّ جن

و انس و از شرّ درندگان و حشرات[سمّی]و از شرّ ارتکاب هر نوع حرامی،خودم را به خدا وامی‌گذارم خداوند او را بیامرزد و توبۀ او را بپذیرد و مشکل او را کفایت کند و از بدی او را باز دارد و از هر شرّی نگهداری کند.» ⁽¹⁾امام صادق علیه السّلام هرگاه پا در رکاب می‌نهاد،می‌گفت:«سبحان الّذی سخّر لنا هذا و ما کنّا له مقرنین»و هفت مرتبه سبحان اللّه و هفت مرتبه الحمد لله و هفت مرتبه لا إله الا اللّه می‌گفت.» ⁽²⁾در کتاب مکارم از امام رضا علیه السّلام نقل شده که می‌فرمود:«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرموده:هر کس از شما که هنگام سوار شدن بر مرکب،بسم اللّه بگوید فرشته‌ای همراه او می‌شود و از او نگهداری می‌کند تا فرود آید و اگر سوار شود و نام خدا را نبرد،شیطان همراه او می‌شود و به او می‌گوید:آواز بخوان و اگر بگوید:آوازخوان نیستم،می‌گوید:آرزو کن،و او همچنان آرزو می‌کند تا از مرکب پیاده می‌شود.» ⁽³⁾امام رضا علیه السّلام فرمود:«هر کس وقتی که سوار مرکب شد بگوید:بسم اللّه و لا قوة الا بالله و الحمد للّه الّذی سخّر لنا هذا و ما کنّا له مقرنین،خود و مرکبش را تا وقتی که پیاده می‌شود،حفظ کرده است.» ⁽⁴⁾در روایت دیگری راجع به آنچه در وقت سوار شدن گفته می‌شود،چنین آمده است:

«الحمد للّه الّذی هدانا بالإسلام و علّمنا القرآن و منّ علینا بمحمّد صلی اللّه علیه و آله سبحان الّذی سخّر لنا هذا و ما کنّا له مقرنین و انّا الی ربّنا لمنقلبون و الحمد للّه ربّ العالمین،اللّهم انت الحامل علی الظّهر و المستعان علی الأمر و انت الصّاحب فی السّفر و الخلیفة فی الأهل و المال و الولد،اللّهم انت عضدی و ناصری.وقتی که مرکبت راه افتاد،در بین راه بگو:

خرجت بحول اللّه و قوّته بغیر حول منّی و قوّة و لکن بحول اللّه و قوته،برئت الیک یا ربّ من الحول و القوّة،اللّهم انی أسألک برکة سفری هذا و برکة اهلی،اللّهم انّی أسألک من فضلک الواسع رزقا حلالا طیّبا تسوقه الیّ و أنا خائض فی عافیة بقوّتک و قدرتک،اللّهم انّی سرت فی سفری هذا بلا ثقة منّی بغیرک و لا رجاء لسواک فارزقنی فی ذلک شکرک

و عافیتک و وفّقنی لطاعتک و عبادتک حتی ترضی و بعد الرّضا.» ⁽¹⁾از امام باقر علیه السّلام نقل شده که فرمود:«اگر چیزی بر تقدیر الهی پیشی می‌گرفت، هرآینه می‌گفتم که تلاوت‌کنندۀ إنّا انزلناه به هنگامی که سفر می‌رود یا از منزلش بیرون می‌شود،ان شاء اللّه تعالی بزودی برمی‌گردد.» در کتاب من لا یحضره الفقیه از امام کاظم علیه السّلام است که فرمود:«هر کس به تنهایی عازم سفری شد باید بگوید:ما شاء اللّه لا حول و لا قوة الاّ بالله اللّهمّ آنس وحشتی و اعنّی علی وحدتی و ادّ غیبتی.» ⁽²⁾از امام صادق علیه السّلام است که فرمود:«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله در سفر به هنگام پایین آمدن سبحان اللّه می‌گفت و به هنگام بالا رفتن،اللّه اکبر.» ⁽³⁾از امام باقر علیه السّلام یا امام صادق علیه السّلام نقل شده است که فرمود:«هرگاه در مسافرتی بودی، بگو:اللهمّ اجعل مسیری عبرا و صمتی تفکّرا و کلامی ذکرا.رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:به خدایی که جان من به قدرت اوست،کسی که لا إله الا اللّه و اللّه اکبر در جای بلند نگوید، مگر به سبب تهلیل و تکبیر او،هر چه پشت سر اوست لا إله الا اللّه می‌گوید و آنچه پیش روی اوست اللّه اکبر،تا این که به سطح خاک برسد.» ⁽⁴⁾در کتاب مکارم آمده است:«هرگاه به پلی رسیدی،موقعی که می‌خواهی پا روی آن بگذاری،بگو:بسم اللّه اللّهم أدحر عنّی الشّیطان الرّجیم». ⁽⁵⁾

و در وقت سوار شدن به کشتی بگو:بسم اللّه الملک الرّحمن و ما قدروا اللّه حق قدره...بسم اللّه مجریها و مرسیها انّ ربّی لغفور رحیم. ⁽⁶⁾

غزّالی گوید:ششم(از آداب سفر)آن است که مسافر از هر منزلی صبح زود حرکت کند.جابر نقل کرده است:«پیامبر صلی اللّه علیه و آله روز پنجشنبه وقتی که عازم تبوک بود،صبح زود به راه افتاد و فرمود:«اللهم بارک لامتی فی بکورها.» ⁽⁷⁾مستحب است که آغاز رفتن به مسافرت روز پنجشنبه باشد.نقل شده است که

«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله برای سفر بیرون نمی‌شد،مگر روز پنجشنبه.» ⁽¹⁾شایسته نیست که پس از طلوع فجر روز جمعه مسافرت کنند و با ترک نماز جمعه معصیت‌کار شوند در حالی که آن روز به نماز جمعه مربوط است و اوّل روز هم از جمله مقدمات وجوب نماز جمعه می‌باشد.

می‌گویم:در کتاب من لا یحضره الفقیه از امام باقر علیه السّلام نقل شده است که فرمود:

«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله همیشه روز پنجشنبه مسافرت می‌کرد و می‌فرمود:خدا و پیامبر و فرشتگان الهی روز پنجشنبه را دوست می‌دارند.» ⁽²⁾از امام صادق علیه السّلام است که فرمود:«هر که خواست سفر کند باید روز شنبه سفر کند، زیرا اگر سنگی در روز شنبه از کوهی جدا شود،هرآینه خداوند آن را به جای خود بر می‌گرداند.» ⁽³⁾از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«نباید روز جمعه برای برآورده شدن حاجتی بیرون شوی،پس هرگاه روز شنبه شد و خورشید طلوع کرد به دنبال حاجتت برو.» ⁽⁴⁾از آن حضرت است که فرمود:«شنبه برای ما و یکشنبه برای بنی امیّه است.» ⁽⁵⁾و از آن حضرت است که فرمود:«هر کس در حالی که قمر در عقرب است مسافرت و یا ازدواج کند،خوشی نخواهد دید.» ⁽⁶⁾یکی از مردم بغداد به امام رضا علیه السّلام نامه‌ای نوشت و دربارۀ این مطلب که«بیرون رفتن روز چهارشنبه بازگشت ندارد»پرسید،امام علیه السّلام در پاسخ نوشت:«هر که روز چهارشنبه به سفر رود،بر خلاف کسانی که فال بد می‌زنند[و می‌گویند]برنمی‌گردد،از هر آفت و گرفتاری محفوظ می‌ماند و خداوند حاجتش را برآورده می‌سازد.» ⁽⁷⁾از حمّاد بن عثمان نقل شده است که:«به امام صادق علیه السّلام عرض کردم:آیا مسافرت در یکی از روزهای مکروه مانند روز چهارشنبه و روزهای دیگر کراهت دارد؟فرمود:

سفرت را با صدقه شروع کن و هر وقت خواستی سفر کن و آیة الکرسی را بخوان و

هرگاه چیزی به نظرت رسید،حجامت کن.» ⁽¹⁾و از آن حضرت است که فرمود:«صدقه بده و هر روزی خواستی به مسافرت برو.» ⁽²⁾از امام باقر علیه السّلام است که فرمود:«علیّ بن حسین علیه السّلام وقتی که می‌خواست برای سرکشی از املاک و شتران خود از خانه بیرون برود با هر مقداری که ممکن بود از خدای تعالی سلامتی را می‌خرید و این کار را وقتی انجام می‌داد که پا در رکاب می‌نهاد و چون خداوند او را سالم نگاه می‌داشت و برمی‌گشت حمد و سپاس خدا را می‌گفت و هر قدر که ممکن بود،صدقه می‌داد.» ⁽³⁾غزّالی گوید:بدرقه کردن در وقت خداحافظی مسافر مستحب و سنّت است.رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:«هرگاه مجاهد در راه خدا را بدرقه کنم و در حمل بارش در وقت صبح یا شامگاه کمک کنم،این کار نزد من،از دنیا و آنچه در آن است محبوب‌تر است.» ⁽⁴⁾می‌گویم:بدرقۀ امیر المؤمنین علیه السّلام و یارانش از ابو ذر-رحمه اللّه-را نقل کردیم و بدرقۀ آن حضرت از شخص ذمی،در بخش آداب مصاحبت و معاشرت گذشت.

روایت شده است که پیامبر صلی اللّه علیه و آله:جعفر طیّار را به هنگام فرستادن او به حبشه بدرقه کرد و با این کلمات او را همراهی فرمود:«اللّهم الطف به فی تیسیر کلّ عسیر،فانّ تیسیر العسیر علیک یسیر و أسألک الیسر و العافیة و المعافاة الدّائمة.» ⁽⁵⁾در تهذیب به سند صحیح از امام باقر یا امام صادق علیهما السّلام نقل شده است که فرمود:

«وقتی مسلمانی برادر مسلمانش را بدرقه می‌کند،باید بدرقه را کوتاه کند.گفتم:بهتر آن است که روزه بگیرد،یا روزه‌اش را باز کند و بدرقه کند؟فرمود:بدرقه کند،زیرا وقتی که برادرش را بدرقه می‌کند خداوند روزه را از او برداشته است. ⁽⁶⁾

غزّالی گوید:مورد هفتم از آداب مسافر،آن است که فرود نیاید مگر آن که روز بالا آمده باشد،زیرا این سنّت است،و همچنین بیشتر حرکتش در شب انجام گیرد.پیامبر صلی اللّه علیه و آله

فرمود:«بر شما باد حرکت در شب،زیرا زمین شب هنگام بیش از هنگام روز،طی می‌شود.» ⁽¹⁾و چون به نزدیکی منزل رسید،این دعا را بخواند.

می‌گویم:آن دعا در بخش اسرار حج گذشت و همچنین دعای فرود آمدن در جایی، مطابق گفته غزّالی در آنجا نقل شد. ⁽²⁾

در کتاب من لا یحضره الفقیه ضمن وصایای پیامبر صلی اللّه علیه و آله به علی علیه السّلام آمده است:«یا علی چون به شهر یا روستایی رسیدی،موقعی که آن را دیدی،بگو:اللّهمّ انی اسألک خیرها و أعوذ بک من شرّها،اللهم حبّبنا إلی اهلها و حبّب صالحی اهلها الینا.» ⁽³⁾در همان کتاب است که پیامبر صلی اللّه علیه و آله به علی علیه السّلام فرمود:«هرگاه در منزلی فرود آمدی بگو:اللهمّ أنزلنی منزلا مبارکا و انت خیر المنزلین،تا از خیر آنجا نصیب بری و از شرّ آن به دور مانی.» ⁽⁴⁾در کتاب مکارم نقل شده که در روایتی آمده است:«وقت ورود به جایی بگو:ایّدنی بما ایّدت به الصّالحین وهب لی السّلامة و العافیة فی کل وقت و حین،اعوذ بکلمات اللّه التّامات من شرّ ما خلق و ذرأ و برأ.سپس دو رکعت نماز بخوان و بگو:اللهم ارزقنا خیر هذه البقعة و اعذنا من شرّها اللهمّ اطعمنا من حباها و اعذنا من وبائها و حبّبنا الی اهلها و حبّب صالحی اهلها الینا.و هرگاه خواستی کوچ کنی دو رکعت نماز بخوان و از خداوند بخواه تا تو را حفظ کند و از آنجا و اهل آنجا خداحافظی کن زیرا هر جایی از فرشتگان خدا ساکنانی دارد و بگو:السّلام علی ملائکة اللّه الحافظین السّلام علینا و علی عباد اللّه الصالحین و رحمة اللّه و برکاته.» ⁽⁵⁾در کتاب من لا یحضره الفقیه است که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:«بر شما باد حرکت در شب،زیرا که زمین شب هنگام درهم می‌نوردد.» ⁽⁶⁾

از امام صادق علیه السّلام نقل شده:«زمین آخر شب در هم می‌پیچد.» ⁽¹⁾غزّالی گوید:هشتم از آداب سفر،آن است که از روی احتیاط،روز حرکت کند و جدای از کاروان،تنها راه نیفتد،زیرا ممکن است غافلگیر شود و یا درمانده گردد و شب هنگام موقع خواب مواظب باشد.رسول خدا صلی اللّه علیه و آله چنان بود که«در مسافرت اگر اوّل شب می‌خوابید،دستهایش را باز می‌کرد و اگر آخر شب می‌خوابید،دستش را راست نگاه می‌داشت و سرش را داخل کف دستش می‌نهاد.» ⁽²⁾مقصود آن حضرت این بود که خوابش سنگین نشود و به هنگام طلوع خورشید در خواب و بی‌خبری نماند و در نتیجه نمازی از او فوت نشود که این بالاتر از آن چیزی است که هدف مسافرت اوست.

مستحبّ است که همراهمان به نوبت شب را نگهبانی دهند و چون یکی خوابید دیگری نگهبانی کند که این سنّت است و هرگاه دشمن یا درنده‌ای شب یا روز قصد حملۀ به او را داشت آیة الکرسی و آیۀ،شهد اللّه و سورۀ اخلاص و معوّذتین را بخواند و بگوید:...

می‌گویم:این دعا در کتاب اسرار حج گذشت ⁽³⁾از امام صادق علیه السّلام است که فرمود:

«هر کس در سفر آیة الکرسی را در هر شبی بخواند،خودش و هر چه دارد در امان خواهد بود،و بگوید:اللهمّ اجعل مسیری عبرا و صمتی تفکّرا و کلامی ذکرا.» ⁽⁴⁾از آن حضرت است که فرمود:«دو برادر نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله آمدند و عرض کردند:ما قصد داریم برای تجارت به شام برویم،به ما بیاموزید چه بگوییم؟فرمود:پس از آن که به منزلی وارد شدید نماز عشاء را بخوانید و چون هر یک از شما بعد از نماز به بستر خواب رفت اگر تسبیح فاطمه علیها السّلام را بگوید و سپس آیة الکرسی را بخواند،از هر چیزی محفوظ خواهد بود.دو برادر دستور پیامبر صلی اللّه علیه و آله را به کار بستند،چند دزد که آنها را تعقیب می‌کردند همین که آن دو برادر در منزلی فرود آمدند غلامی را فرستادند تا ببیند آنها خوابند یا بیدار،غلام هنگامی به نزد آنها رسید که یکی از آنها داخل بستر بود و آیة

الکرسی می‌خواند و تسبیح حضرت فاطمه علیها السّلام را می‌گفت؛به نظر غلام آمد که دو دیوار جلو آنها ساخته شده است،دور آنها را گشت و هر چه دور زد جز دو دیوار هیچ چیز ندید.نزد دزدان برگشت و گفت:به خدا سوگند جز دو دیوار استوار هیچ چیز ندیدم گفتند:خدا تو را ذلیل کند،دروغ می‌گویی،ناتوان بوده‌ای و ترسیده‌ای!همگی از جا برخاستند و رفتند تا خود ببینند و چون رسیدند جز دو دیوار استوار چیزی ندیدند، اطراف دیوارها را گشتند و کسی را ندیدند و به جای خود برگشتند.فردای آن روز نزد ایشان رفتند و گفتند:شما کجا بودید؟گفتند:جز اینجا جایی نرفته‌ایم.دزدان گفتند:امّا ما آمدیم و جز دو دیوار استوار چیزی ندیدیم،برای ما بگویید داستان شما چیست؟ گفتند:ما خدمت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله رسیدیم و آن حضرت آیة الکرسی و تسبیح فاطمه علیها السّلام را به ما تعلیم داد و ما انجام دادیم.دزدان گفتند:بروید به خدا سوگند هرگز دنبال شما نمی‌آییم و دست هیچ دزدی بعد از این سخن پیامبر به شما نمی‌رسد.» ⁽¹⁾در کتاب من لا یحضره الفقیه،از امام صادق علیه السّلام نقل است که فرمود:«هرگاه راه را گم کردی فریاد بزن:یا صالح!یا صدا بزن:یا ابا صالح!لطف خدا بر تو باد!مرا راهنمایی کن.» ⁽²⁾نقل شده است که«صالح بر بیابان و حمزه بر دریا گمارده شده است.» ⁽³⁾از آن حضرت است که فرمود:«هرگاه غولی شما را گمراه کرد،اذان بگویید.» ⁽⁴⁾از پیامبر صلی اللّه علیه و آله نقل شده است:«مبادا در وسط راه و میان دشت استراحت کنید زیرا آن جاها محلّ آمد و رفت درندگان و لانۀ مارهاست.» ⁽⁵⁾از آن حضرت است:«هر که در منزلی فرود آید که در آنجا بیم درندگان می‌رود، بگوید:اشهد ان لا إله الا اللّه وحده لا شریک له،له الملک و له الحمد بیده الخیر،و هو علی کل شیء قدیر،اللهم انّی أعوذ بک من شرّ کلّ سبع.از شر هر درنده‌ای تا وقتی که از

آن منزل حرکت کند ان شاء اللّه در امان خواهد بود.» ⁽¹⁾غزّالی گوید:نهم از آداب مسافرت،آن است که اگر سواره است با مرکبش مدارا کند و بیش از اندازه بر آن بار نکند و به صورتش نزند زیرا از این عمل نهی شده و نباید روی مرکب بخوابد زیرا با خواب سنگین می‌شود و حیوان را می‌آزارد.

می‌گویم:بیان کامل این آداب،چنانکه غزّالی در اینجا ذکر کرده است قبلا در بخش اسرار حج گذشت و نیازی به تکرار آن نیست،اما از طریق خاصه(شیعه)در کتاب من لا یحضره الفقیه،اسماعیل بن ابی زیاد به اسناد خود نقل کرده،می‌گوید:«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:حیوان سواری نسبت به صاحبش حقوقی دارد:هر وقت جایی فرود آمد می‌باید اول او را علف دهد و چون از کنار آب گذر کرد،آب را بر او عرضه کند و به صورت حیوان نزند،زیرا که او تسبیح و سپاس پروردگار را می‌گوید و جز در راه خدا بر پشت آن سوار نشود و بیش از حدّ توان بر او بار نکند و بیش از حدّ طاقتش او را راه نبرد.» ⁽²⁾مردی از امام صادق علیه السّلام پرسید:«چه وقت می‌توانم حیوانی را که سوار شده‌ام بزنم؟ فرمود:هنگامی که مثل راه رفتن به سمت اسطبلش راه نرود.» ⁽³⁾نقل شده است که فرمود:«حیوان سواری را برای لغزشش بزنید ولی به سبب رم کردنش نزنید،زیرا چیزی را می‌بیند که شما نمی‌بینید.» ⁽⁴⁾رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:«هرگاه حیوان سواری بلغزد و صاحبش بگوید:لغزیدی می‌گوید:کسی لغزیده که بیشتر نافرمانی صاحبش را کرده باشد.» ⁽⁵⁾علی علیه السّلام دربارۀ حیوانات سواری فرمود:«به صورت حیوانات نزنید و آنها را لعنت نکنید،زیرا که خدای تعالی لعنت‌کنندۀ آنها را لعنت می‌کند.»و در خبر دیگری آمده است:«عمل حیوانات را بد نشمارید.» ⁽⁶⁾پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:«حیوانات سواری هرگاه لعنت شوند،گرفتار لعن می‌شوند.» ⁽⁷⁾رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:«بر روی حیوانات سواری به طوری که هر دو پا را به یک طرف حیوان آویخته باشید،سوار نشوید و پشت آنها را جای نشستن خود قرار ندهید.» ⁽⁸⁾امام باقر علیه السّلام فرمود:«هر چیزی حرمتی دارد و حرمت حیوانات در صورت

آنهاست.»از ابو ذر-رض-نقل شده است از پیامبر صلی اللّه علیه و آله شنیدم که می‌فرمود:«چهار پایان سواری می‌گویند:اللهمّ ارزقنی ملیک صدق یشبعنی و یسقینی و لا یحملنی ما لا اطیق.» ⁽¹⁾امام صادق علیه السّلام فرمود:«کسی که حیوان سواری نمی‌خرد مگر این که آن حیوان می‌گوید:

اللهم اجعله بی رحیما.» ⁽²⁾عبد اللّه بن سنان از آن حضرت نقل کرده است که فرمود:«مرکب سواری داشته باشید که هم زینت است و هم بدان وسیله نیازهایتان را برمی‌آورید و روزی آنها نیز با خداست.» ⁽³⁾سکونی به اسناد خود روایت کرده،می‌گوید:«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:خدای تعالی مدارا را دوست دارد و کنندۀ آن را یاری می‌کند،بنابراین چهار پایان لاغر را وقتی که سوار شدید در منزلهایی که فرود می‌آیید اگر زمین خشک بود آنها را راحت بگذارید [بار از پشت آنها بردارید]و اگر زمین سرسبز بود،بگذارید تا بهره‌مند شوند.» ⁽⁴⁾علی علیه السّلام فرمود:«هر که از شما با چهارپایی مسافرت کرد،در هر منزلی که فرود می‌آید، پیش از هر چیزی می‌باید به آب و علف آن بپردازد.» ⁽⁵⁾امام باقر علیه السّلام فرمود:«هرگاه در زمین سرسبزی مسافرت می‌کنید با مدارا حرکت کنید، هرگاه در سرزمینی خشک سیر می‌کنید،با شتاب حرکت کنید.» ⁽⁶⁾سکونی به اسناد خود روایت کرده است:«پیامبر صلی اللّه علیه و آله شتری را دید که دستهایش را بسته‌اند و جهازش را برنداشته‌اند،فرمود:صاحب این شتر کجاست؟آن را آزاد کنید.

صاحبش باید برای پاسخگویی این عمل خصمانۀ خود در فردای قیامت آماده شود.» ⁽⁷⁾در خبر دیگری آمده است«پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:بارها را به قسمت آخر پشت حیوانات بار کنید چون دستها آویخته و پاها استوار است.» ⁽⁸⁾ابن فضّال از حماد لحّام روایت کرده،می‌گوید:«قطار شتری از کنار امام صادق علیه السّلام گذر کرد،شتر بارکشی را دید که بارش کج شده بود،فرمود:ای غلام!با این شتر به

عدالت رفتار کن،زیرا خدای تعالی عدالت را دوست می‌دارد.» ⁽¹⁾ایّوب بن اعین روایت کرده،می‌گوید:شنیدم که ولید بن صبیح به امام صادق علیه السّلام عرض کرد:ابو حنیفه هلال ماه ذی‌الحجه را در قادسیّه دیده روز عرفه هم با ما بود، فرمود:نماز این[مرد صحیح]نیست،نماز این[مرد صحیح]نیست. ⁽²⁾» امام علی بن حسین علیه السّلام با شتری چهل مرتبه سفر حجّ رفت و یک تازیانه بر او نزد. ⁽³⁾

علی علیه السّلام فرمود:«بالای هر شتری،شیطانی است،او را سیر کن و به کار وادار کن.» ⁽⁴⁾رسول خدا صلی اللّه علیه و آله از راه بردن شتران به صورت قطار نهی کرد،از علّت آن پرسیدند؟ فرمود:«هیچ قطاری نیست مگر این که بین هر شتر تا شتر دیگر یک شیطان است.» ⁽⁵⁾در کتاب مکارم از قول ابو عبیده به نقل از امام باقر علیه السّلام یا امام صادق علیه السّلام نقل شده است که فرمود:«هر مرکبی که ناهموار باشد و از صاحبش لجام بکشد یا رم کند،باید در گوش او یا بر آن بخوانند:أ فغیر دین اللّه یبغون و له أسلم من فی السّماوات و الارض طوعا و کرها و الیه ترجعون.» ⁽⁶⁾از امام رضا علیه السّلام است که فرمود:«در هر بینی حیوانات سواری یک شیطان است، بنابراین هرگاه کسی از شما خواست آن را لجام کند باید بسم اللّه بگوید.» ⁽⁷⁾غزّالی گوید:سزاوار است مسافر همۀ بار خود را مشخص کند و به چاروا دار نشان دهد.و مرکب را به عقد صحیح اجاره کند تا بین آن دو اختلافی بروز نکند که باعث رنجش قلبی گردد و از سخن گفتن زیاد و لجبازی با چارواداران خودداری کند و شایسته نیست از آن چه شرط کرده‌اند چیزی بیشتر بار کند،هر چند سبک باشد،زیرا هر چیز اندک به زیاد می‌انجامد و هر که اطراف قرقگاه بگردد،ممکن است در آن بیفتد.

دهم از آداب سفر آن است که شش چیز همراه داشته باشد.عایشه می‌گوید:رسول خدا وقتی که مسافرت می‌کرد،پنج چیز به همراه خود می‌برد:آیینه،سرمه‌دان،شانه کوچک[برای محاسن]،مسواک و شانۀ سر. ⁽⁸⁾

امّ سعد انصاری گوید:پیامبر صلی اللّه علیه و آله در مسافرت،آینه و سرمه‌دان را از خود دور نمی‌کرد ⁽¹⁾.الف از آن حضرت است که فرمود:«در موقع خواب از اثمد ⁽²⁾ب استفاده کنید که باعث فزونی قوۀ بینایی و رویش مو می‌گردد.» ⁽³⁾روایت کرده‌اند که پیامبر صلی اللّه علیه و آله به هر چشمش سه مرتبه سرمه می‌کشید،و در روایتی آمده است«که آن حضرت به چشم راست سه مرتبه و به چشم چپش دو مرتبۀ سرمه می‌کشید.» ⁽⁴⁾یکی از اهل توکّل،چهار چیز را در سفر و حضر از خود جدا نمی‌کرد:قمقمه، ریسمان،سوزن با نخ و قیچی،و می‌گفت:این‌ها مربوط به دنیا نیست.

می‌گویم:در کتاب من لا یحضره الفقیه آمده است که سلیمان بن داود منقری از حماد بن عیسی از امام صادق علیه السّلام نقل کرده است که فرمود:«در وصیّت لقمان به پسرش آمده است:پسرم!شمشیر و کفش و عمامه و ریسمان و مشک آب و نخ خیاطی و درفش،در سفر همراه داشته باش و داروی بیشتری همراه ببر که هم خودت از آن استفاده کنی هم همراهانت.و در هر کاری که معصیت خدا در آن نباشد،با هم‌سفران موافق باش.بعضی در این روایت،اسب را نیز افزوده‌اند.» ⁽⁵⁾در همان کتاب از قول امیر المؤمنین علیه السّلام آمده است که«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:هر که راهی سفری شود و به همراهش عصایی از چوب درخت بادام تلخ باشد و این آیه را بخواند: وَ لَمّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْیَنَ -تا- وَ اللّهُ عَلی ما نَقُولُ وَکِیلٌ، خداوند او را از هر درندۀ زیان‌بخش و از هر دزد تجاوزگر و از هر موجود بیمناک،ایمن دارد تا وقتی که به خانه بر

گردد،در حالی که همراهش هفتاد و هفت فرشته است که تا برمی‌گردد،برای او طلب مغفرت می‌کنند.» ⁽¹⁾علی علیه السّلام فرمود:«پیامبر صلی اللّه علیه و آله می‌فرماید:همراه داشتن عصا تنگدستی را از بین می‌برد و شیطان را از او دور می‌سازد.» ⁽²⁾و آن حضرت فرمود:«هر که مایل است،زمین زیر پایش درهم بپیچد،عصایی از چوب درخت بادام تلخ همراهش بردارد.» ⁽³⁾آن حضرت فرمود:«عصا داشته باشید که عصا داشتن از سنّتهای برادران من از پیامبران است،بنی اسرائیل از کوچک و بزرگ با عصا راه می‌رفتند تا در راه رفتنشان تکبّر نورزند.» ⁽⁴⁾حضرت ابو الحسن موسی بن جعفر علیه السّلام فرمود:«من ضمانت می‌کنم،کسی که به قصد سفر از خانه بیرون شود در حالی که عمامه بر سر دارد و دنبالۀ عمامه را سه بار دور گردنش پیچیده است،او را دزد نزند و از غرق شدن و سوختن محفوظ بماند.» ⁽⁵⁾در کتاب ثواب الاعمال از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که فرمود:«من آن کسی را که با عمامه از خانه‌اش بیرون آید،ضمانت می‌کنم که سالم برگردد.» ⁽⁶⁾از آن حضرت است:«هر که به قصد مسافرت بیرون رود و از عمامه‌اش،چیزی دور گردنش نپیچد،اگر به درد بی‌درمانی مبتلا شود نباید کسی را جز خودش سرزنش کند.» ⁽⁷⁾یازدهم[از آداب سفر]که ما آن را افزوده‌ایم؛روایتی است در کتاب من لا یحضره الفقیه از سلیمان بن داود منقری به نقل از حمّاد بن عیسی از امام صادق علیه السّلام که فرمود:

«لقمان به پسرش گفت:هرگاه با گروهی مسافرت کردی با آنها در کار خودت و کارهای جمعی،مشورت کن و با لبخند با آنها برخورد کن و از توشه‌ای که داری سخاوتمندانه به ایشان ببخش،هرگاه تو را خواستند پاسخ بده و اگر از تو یاری طلبیدند، یاری کن.زیاد خاموش باش و نماز بخوان و دربارۀ مرکب سواری و آب و توشه‌ای که

داری دست و دلباز باش و هرگاه از تو شهادت بر حق خواستند،شهادت بده و هرگاه مشورت خواهی کردند؛با دقت نظر جواب بده وانگهی پیش از این که دربارۀ امری بیندیشی و چگونگی آن بر تو مسلّم شود،تصمیم نگیر و قبل از آن که برخیزی و بنشینی، بخوابی و بخوری و نماز بخوانی و نیز قبل از آن که فکر و حکمت خود را در مشورت به کار اندازی،پاسخ مشورتی را بازگو نکن،زیرا هر که خالصانه برای طرف مشورت خیرخواهی نکند،خداوند اندیشه‌اش را می‌گیرد و امانتداری را از او دور می‌سازد.و هرگاه دیدی همراهانت راه می‌روند تو هم راه برو و اگر دیدی کار می‌کنند تو هم با ایشان کار کن و هرگاه تصدّق کردند یا وامی به کسی دادند تو نیز با ایشان عطا کن و از کسی که بزرگ‌سال‌تر از تو است،حرف شنوایی داشته باش و هرگاه همراهانت به تو دستوری دادند و یا چیزی پرسیدند،بگو:آری و نگو:خیر،زیرا گفتن خیر،نقص و عیب است و هرگاه در راه سرگردان ماندید،فرود آیید و هرگاه تردید داشتید بایستید و مشورت کنید و هرگاه یک نفر را تنها دیدید از او راه را نپرسید و راهنمایی نطلبید،زیرا وجود فردی تنها در میان بیابان مشکوک است،شاید جاسوس دزدان باشد و یا شیطانی باشد که می‌خواهد شما را سرگردان کند و از دو نفر نیز بترسید مگر این که شما چیزی را ببینید که من نمی‌بینم،زیرا که عاقل هرگاه به چشم خود چیزی را ببیند،حق را باز شناسد و شاهد چیزی را می‌بیند که غایب نمی‌بیند.پسرم! هرگاه وقت نماز فرا رسید برای هیچ کاری آن را به تأخیر نینداز،نماز را بخوان و از آن راحت شو که آن دینی است به گردن تو،و نماز را با جماعت بخوان هر چند بر سر نیزه باشد و روی مرکبت نخواب،زیرا که خواب باعث می‌شود که زودتر پشت حیوان زخم شود و این کار حکیمانه نیست،مگر آن که در کجاوه‌ای باشی که امکان رفع خستگی و انبساط عضلات و مفاصل فراهم گردد،و چون نزدیک منزلت رسیدی از مرکبت فرود آی و پیش از آن که به خودت برسی به علف او برس زیرا وجود تو به او بستگی دارد و هرگاه خواستید جایی منزل کنید در جایی از زمین فرود آیید که خوش‌منظرتر و خاکش نرم‌تر و پرعلف‌تر باشد و چون فرود آمدی پیش از آن که بنشینی دو رکعت نماز بخوان و هرگاه قصد رفع حاجت کردی،از آنجا دور شو.و چون خواستی کوچ کنی دو رکعت نماز بخوان،سپس آن زمینی را که فرود آمده بودی وداع کن و بر آن زمین و اهل آنجا درود فرست،زیرا هر سرزمینی ساکنانی از فرشتگان دارد و اگر توانستی غذایی نخور مگر آن که نخست قدری از آن را

انفاق کرده باشی و تا می‌توانی در مدتی که سواره‌ای از قرآن تلاوت کن و تا وقتی که مشغول کاری هستی،تسبیح بگو و تا فراغت داری دعا کن و مبادا سر شب حرکت کنی، بلکه آخر شب سیر کن و مبادا صدایت را در بین راه بلند کنی.» ⁽¹⁾غزّالی گوید:دوازدهم،در آداب رجوع از سفر آن است که پیامبر صلی اللّه علیه و آله به جای می‌آورد.آن حضرت هرگاه از حجّ یا جبهۀ جنگ و یا سفر دیگری برمی‌گشت،به هر جای بلند زمین که می‌رسید سه تکبیر می‌گفت و این دعا را می‌خواند:«لا إله إلاّ الله وحده لا شریک له،له الملک و له الحمد،یحیی و یمیت،و هو علی کلّ شیء قدیر.آئبون تائبون عابدون ساجدون لربّنا حامدون،صدق الله وعده،و نصر عبده،و هزم الاحزاب وحده.» ⁽²⁾می‌گویم:در مکارم از پیامبر صلی اللّه علیه و آله نقل شده است،وقتی که آن حضرت از خیبر برگشت فرمود:«آئبون تائبون ان شاء الله عابدون راکعون ساجدون لربّنا حامدون اللهم لک الحمد علی حفظک ایّای فی سفری و حضری،اللّهم اجعل اوبتی هذه مبارکة میمونة مقرونة بتوبة نصوح توجب لی بها السّعادة یا ارحم الرحمین.» ⁽³⁾غزّالی گوید:مسافر چون به نزدیک شهرش رسید،باید بگوید:اللّهم اجعل لنا بها قرارا و رزقا حسنا.آنگاه کسی را نزد بستگانش بفرستد که ورودش را به اطّلاع ایشان برساند تا ناگهانی بر ایشان وارد نشود و چیزی را بر خلاف میلش نبیند.و سزاوار نیست که شبانه بر ایشان وارد شود که از آن نهی شده است.

پیامبر صلی اللّه علیه و آله هرگاه وارد می‌شد،نخست به مسجد می‌رفت و دو رکعت نماز می‌خواند ⁽⁴⁾،سپس وارد خانه می‌شد و چون وارد می‌شد،می‌گفت:«توبا توبا لربّنا أوبا لا یغادر علینا حوبا.» ⁽⁵⁾

شایسته است که برای خانواده و بستگانش ارمغانی از خوردنیها یا چیز دیگری به قدر امکانش بیاورد،زیرا این سنّت است و روایت شده است که«اگر مسافر چیزی نیافت، باید سنگی را در خرجینش بگذارد.» ⁽¹⁾گویا این سخن مبالغه‌ای است در واداشتن بر این کار نیک،زیرا چشمها به طرف مسافری که تازه از راه می‌رسد دوخته شده و دلها به ره‌آورد او شاد می‌شود.از این رو مستحبّ مؤکّد است که حتما آنها را خوشنود سازد و با ره‌آورد برای ایشان،توجّه قلبی خود را به آنان و یادشان در مدّت سفر ابراز دارد.

می‌گویم:در کتاب من لا یحضره الفقیه از جابر بن عبد الله انصاری نقل کرده، می‌گوید:«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله نهی فرمود که کسی پس از مدتی غیبت شبانه بر خانوادۀ خود وارد شود مگر این که قبلا ورودش را به اطّلاع ایشان برساند.» ⁽²⁾پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:«مسافرت نوعی از عذاب است بنا بر این هرگاه کسی از شما سفرش به پایان رسید باید هر چه زودتر به نزد خانواده برگردد.» ⁽³⁾امام صادق علیه السّلام فرمود:«سفر در چندین منزل زاد و توشه را تمام می‌کند و مسافر را بداخلاق می‌گرداند و لباسها را مندرس می‌کند،و سفر کامل هیجده منزل است.» ⁽⁴⁾از آن حضرت است که فرمود:«از جوانمردی دور است که مرد آنچه را بد و خوب در سفر دیده است،نقل کند.» ⁽⁵⁾در کافی از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«رابطۀ بین برادران در وطن به دیدوبازدید است و در سفر به نامه‌نگاری.» ⁽⁶⁾از آن حضرت است که فرمود:«پاسخ نامه مثل جواب سلام واجب است،و آن کسی که آغازگر سلام است نزد خدا و پیامبر صلی اللّه علیه و آله شایسته‌تر است.» ⁽⁷⁾

فصل

(1)غزّالی گوید:این بود بخشی از آداب ظاهری سفر و امّا آداب باطنی،در باب اوّل این

کتاب،بیان بخشی از آنها گذشت و خلاصه‌اش این بود که انسان جز برای تقویت دین خود مسافرت نکند و هرگاه در دلش احساس کاستی[در دین]کرد باید بایستد و از سفر برگردد و سزاوار نیست که اصرار بر عبور از منزلی داشته باشد بلکه هرجا دلش خواست منزل کند و قصد کند که در هر شهری علما و بزرگان آنجا را ببیند و بکوشد تا از هر کدام یک مطلب ادبی و یا حکمتی را کسب کند که به حال او مفید باشد،نه فقط برای این که نقل کند و بگوید با بزرگان آنجا ملاقات کرده است،و در هیچ شهری بیش از یک هفته یا ده روز نماند مگر آن که آن عالم مورد نظر از او بخواهد که توقف کند و با کسی همنشینی نکند-در مدّت توقّفش-مگر با فقرای راستین و اگر هدفش دیدار با برادری است،بیش از سه روز نماند که حدّ مهمانی همان است،مگر آن که جدایی وی بر برادرش دشوار باشد؛و هرگاه هدفش دیدار شیخی باشد بیش از یک روز و یک شب نباید پیش او بماند و نباید به خوشگذرانی بپردازد،زیرا این عمل برکت سفرش را از بین می‌برد.و هرگاه وارد شهری می‌شود نباید به کاری جز دیدار شیخ در خانه‌اش اقدام کند؛ اگر شیخ در خانه‌اش بود حق ندارد در خانه را بزند و نباید اجازۀ ورود بخواهد؛تا وقتی که او خود بیرون بیاید،و هنگامی که بیرون آمد با ادب جلو برود و در برابر او نباید حرف بزند مگر او سؤال کند.پس اگر از او چیزی پرسید به مقدار سؤال،پاسخ دهد و تا اجازه نداده است نباید او آغاز به سؤال کند.و هرگاه در سفر است نباید از خوردنیها و اهل بذل و بخشش شهرها و دوستانش در آن جاها زیاد یاد کند بلکه از مشایخ و فقرای آنجا نام ببرد و در سفرش از زیارت قبور صالحان غفلت نکند بلکه در هر روستا و شهری جویای آنها باشد،و تنها به مقدار ضرورت و به کسی که توان برآوردن حاجت او را دارد اظهار حاجت کند،و در بین راه همواره مشغول ذکر و قرائت قرآن باشد به طوری که دیگران نشنوند و هرگاه کسی با او حرف زد،ذکرش را ترک کند و تا او سخن می‌گوید جواب او را بدهد،سپس به حال اوّل برگردد و اگر نفسش از مسافرت یا اقامت در جایی آزرده شد باید با آن مخالفت کند،زیرا برکت با مخالفت نفس است و هرگاه ممکن بود که به گروهی از صالحان خدمتی کند،سزاوار نیست که با ناراحتی ناشی از سفر،خدمت کند، زیرا این خود کفران نعمت است و هرگاه در نفس خویش نقصانی نسبت به آنچه در وطن داشت احساس کرد،باید بداند که سفرش معلول است و باید برگردد،زیرا اگر سفر به حق باشد اثرش ظاهر می‌گردد.

مردی به عثمان مغربی گفت:فلانی به مسافرت رفته است.او گفت:سفر غربت است و غربت ذلّت و خواری دارد و مؤمن حقّ ندارد خودش را ذلیل کند.بدین‌وسیله به کسی نموده است که در مسافرت رشد دینی ندارد،اگر نه کسی به عزّت دین نمی‌رسد مگر با ذلّت غربت.بنا بر این،باید مرید از وطن برای مخالفت با هوای نفسش و برای مرادش سفر کند تا در این غربت،عزّت یابد و ذلیل نشود،زیرا کسی که در سفرش از هوای نفس پیروی کند،ناگزیر یا در این دنیا و یا در آخرت ذلیل و خوار می‌گردد.

باب سوم:دربارۀ آنچه مسافر باید بیاموزد

اشاره

دربارۀ آنچه مسافر باید بیاموزد

(1)از قبیل هزینۀ سفر و نشانه‌های قبله و وقت بدان که مسافر در آغاز سفرش نیاز به فراهم کردن زاد و توشه برای دنیا و آخرتش دارد،امّا توشۀ دنیا،خوردنی و آشامیدنی و هزینه‌های لازم است.بنا بر این اگر بدون توشه،با توکّل به خدا بیرون شود،هرگاه همراه کاروان باشد و یا بین راه روستاهای به هم پیوسته باشد،اشکالی ندارد،ولی اگر به تنهایی در بادیه‌ای سفر کند یا با گروهی سفر کند که غذا و آب ندارند؛اگر از کسانی است که به طور مثال یک هفته و ده روز مقاومت می‌کند و می‌تواند به علف بیابان اکتفا کند،حق دارد بی‌توشه سفر کند ولی اگر توان مقاومت در برابر گرسنگی و قدرت اکتفای به علف بیابان را ندارد بیرون شدنش بدون زاد و توشه معصیت است،زیرا در حقیقت خویشتن را به دست خود به هلاکت افکنده است و این خود رازی دارد که در بخش توکّل خواهد آمد و معنای توکّل آن نیست که به طور کلّی از وسایل ظاهری دوری کنند و اگر چنین بود،جستجوی دلو و ریسمان برای آب‌کشی از چاه،باعث از بین رفتن توکّل می‌شد و باید آدمی صبر می‌کرد تا خداوند فرشته یا شخص دیگری را مأمور کند تا آب را به دهانش بریزد.پس اگر داشتن دلو و ریسمان به عنوان ابزار رسیدن به آب آشامیدنی به توکّل صدمه‌ای ندارد پس برداشتن عین آب و غذا در آن جایی که هیچ انتظار بودن آنها نیست،بی‌اشکال‌تر خواهد بود.و در جای خودش حقیقت توکّل روشن خواهد شد،زیرا این مطلب جز بر محقّقان

از دانشمندان دینی مشتبه است.

اما توشۀ آخرت،آن اعمالی است که طهارت،نماز،روزه و عباداتش به آنها نیاز دارد،و ناگزیر از برخوردار بودن از آن است،زیرا مسافرت یکباره چیزهایی را تخفیف می‌دهد پس نیاز است تا آن مواردی را که سفر باعث تخفیف آنها می‌شود مانند قصر و جمع نماز و خوردن روزه،بشناسیم و گاهی سفر باعث دشواری چیزهایی می‌شود که در وطن بی‌نیاز از آنها بود،مانند قبله‌شناسی و دانستن اوقات نماز،زیرا شخص در وطنش از روی محرابهای مساجد و اذان،اذان‌گوها این امور را می‌فهمد ولی در مسافرت گاهی لازم است که خودش آگاهی یابد،بنا بر این آنچه را که باید بیاموزد دو نوع است.

می‌گویم:اکنون ما باید بدعتهایی را که غزّالی در این باب ذکر کرده ترک کنیم؛از قبیل جواز مسح کردن روی کفشها در مسافرت و رخصت قصر نماز و نگرفتن روزه در سفر که آن را نه به صورت حکم قطعی،بلکه به صورت جواز تخییری بیان کرده است؛و نیز جواز جمع بین دو نماز را به سفر اختصاص داده است.همچنین جواز تیمّم را در وقتی که آب پیدا نشود از موارد رخصت شمرده است و جز این‌ها از فروع این احکام به مقتضای نظرات نادرست و فاسد عامه،زیرا مسح کردن روی کفشها از نظر اهل بیت علیهم السّلام بدعت زشتی است که بالاتر از آن بدعتی نیست.

در کتاب من لا یحضره الفقیه آمده است که امام صادق علیه السّلام فرمود:«سه چیز است که در آنها از هیچ کسی تقیّه نمی‌کنم:می‌گساری،مسح کردن روی کفشها و حج تمتّع.» ⁽¹⁾عایشه از پیامبر صلی اللّه علیه و آله روایت کرده است که فرمود:«روز قیامت بیش از همۀ مردم آن کسی حسرت می‌خورد که ببیند وضویش روی پوست دیگری انجام شده است.» ⁽²⁾از عایشه نقل شده است که:هرآینه اگر بر پشت الاغی در بیابانی مسح کنم،برای من پسندیده‌تر است از این که بر روی کفشم مسح کنم. ⁽³⁾

برای پیامبر صلی اللّه علیه و آله کسی جز کفش اهدایی نجاشی از کفش دیگری سخن نگفته است و آن هم کفشی بود که جای روی پاهایش شکاف داشت.بنا بر این پیامبر صلی اللّه علیه و آله روی پاهایش را مسح کرده است در حالی که کفش به پا داشته ولی مردم گفتند که پیامبر صلی اللّه علیه و آله روی کفشهایش را مسح کرد.علاوه بر این،سند حدیث مربوط به مسح روی کفش

صحیح نیست. ⁽¹⁾

شیخ صدوق می‌گوید:زراره و محمّد بن مسلم روایت کرده‌اند که«به امام باقر علیه السّلام عرض کردیم:دربارۀ نماز مسافر چه می‌فرمایید،چگونه و چند رکعت است؟فرمود:

خدای عز و جلّ می‌فرماید: وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ ⁽²⁾بنا بر این قصر نماز در مسافرت همانند تمام آن در حضر واجب است، می‌گویند:عرض کردیم:خدای تعالی فرموده است:فلیس علیکم جناح و نفرموده است:

حتما چنین کنید!پس چگونه قصر در سفر را همانند تمام در حضر واجب کرده است؟ فرمود:آیا چنین نیست که خدای تعالی دربارۀ صفا و مروه فرموده است: فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما ⁽³⁾مگر نمی‌بینید که طواف آن دو(سعی بین صفا و مروه)واجب قطعی است،زیرا خدای عزّ و جلّ در کتاب خود یاد کرده و پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله نیز آن را انجام داده است،همچنین قصر در سفر عملی است که پیامبر صلی اللّه علیه و آله انجام داده و خدای تعالی در کتابش ذکر کرده است.می‌گویند:عرض کردیم:بنا بر این هر کس در سفر نماز چهار رکعتی خوانده است آیا آن را اعاده کند یا نه؟فرمود:اگر آیۀ تقصیر بر او خوانده شده و برایش تفسیر شده[آگاه به مسئله بوده است]و نماز چهار رکعتی خوانده، باید آن را اعاده کند ولی اگر آیه به گوشش نخورده و از آن بی‌اطّلاع بوده،نباید اعاده کند.تمام نمازهای واجب در سفر دو رکعتی است جز نماز مغرب که سه رکعتی است و قصر نمی‌شود:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله نماز مغرب را در سفر و حضر سه رکعت گزارده است، پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله به ذی خشب مسافرت کرد که به فاصلۀ یک روز راه تا مدینه است و در دو منزلی آن یعنی بیست و چهار میل مدینه واقع شده است.پیامبر صلی اللّه علیه و آله نماز را قصر خواند و روزه‌اش را افطار کرد،از این رو سنّت شد،و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله گروهی را که روزۀ خود را نگه داشتند در حالی که آن حضرت افطار کرده بود،جمع گنهکاران نامید و فرمود:تا روز قیامت اینان گنهکارند،و ما فرزندان و نوادگان آنان را تا امروز

می‌شناسیم.» ⁽¹⁾ما باید شرائط قصر نماز و شکستن روزه را در سفر و کیفیّت نماز را روی مرکب و در کشتی و در حال راه رفتن به روش اهل بیت علیهم السّلام و کیفیت زیارت ضریح مقدسشان و آداب آن را-نسبت به قبور کسانی از اهل بیت علیهم السلام که در مدینۀ منوّره نیست-نقل کنیم.

البته این‌ها را در کتاب اسرار حج بیان کرده‌ایم و نیز دلایل قبله و کیفیّت قبله‌شناسی را از قول غزّالی نقل می‌کنیم اما دلیل و معرفت به اوقات را در کتاب اسرار الصّلاة نقل کرده‌ایم،نیازی به تکرار آن-کاری که غزّالی انجام داده است-نمی‌باشد،همچنین جمع بین دو نماز و کیفیت تیمّم و بیان جواز آن را در وقت نبودن آب بیان کرده‌ایم،با این که از نظر ما آن دو اختصاص به مسافرت ندارند.پس در اینجا چند مطلب است:

مطلب اول،در شرائط قصر نماز و خوردن روزه،

اشاره

(1)تنها با وجود شش شرط در سفر، نماز قصر می‌شود و روزه را باید افطار کرد:

شرط اوّل این است که مسافرت شامل هشت فرسخ رفتن تنها و یا رفت و برگشت

باشد،

(2)چه در همان روز رفتن برگردد و چه بعدها برگردد مادامی‌که سفرش را به دلیل یکی از سه مانعی که خواهیم گفت،قطع نکند.دربارۀ احادیث اهل بیت علیهم السّلام در این مورد،اشتباهی برای اکثر علمای ما اتّفاق افتاده و مقصود اهل بیت علیهم السّلام را چنان که شایسته است نفهمیده‌اند.از این رو گاهی در چهار فرسخ شرط کرده‌اند که همان روز برگردد و گاهی بین قصر و اتمام در چهار فرسخ مخیّر ساخته‌اند!و صحیح همان بود که ما گفتیم،همان طوری که استاد پیشین ما حسن بن عقیل عمّانی-رحمه اللّه-معتقد بوده است و ما آن را در کتاب معتصم خود بیان کردیم.سپاس خدا را سزاست.

دوّم،آن که مسافر از اوّل سفرش قصد این مسافت را داشته باشد

(3) و تا پایان مسافت به قصد خود باقی بماند امّا اگر از آغاز قصد نداشت هر چند که تا آن مقدار مسافت برسد و یا قصد آن را داشته ولی پیش از رسیدن به آن حدّ،از قصدش برگشته است،نمازش را تمام می‌خواند،همچنین اگر در رفتن و برگشتن مردّد باشد،حال اگر پیش از رجوع از قصدش یا پیش از دودلی نماز را قصر خوانده است به دلیل خبر صحیح نباید اعاده کند.

سوّم،آن که سفرش را به نیّت اقامت ده روزه قطع نکند،

(4)یا سی روز در یک جا با حال تردید و دودلی در نیّتش بماند.یا به وطنش یعنی جایی برسد که در آنجا شش ماه

منزل داشته است و اگر در جایی قصد اقامت ده روز کند،سپس از قصدش برگردد،تا وقتی که یک نماز واجب چهار رکعتی نخوانده است به قصر برمی‌گردد،اگر نه تمام می‌خواند تا از آنجا بیرون رود،همچنین اگر به نیّت قصر وارد نماز شد ولی قصد اقامت برایش حاصل شد تمام می‌خواند.

چهارم،این که شغلش مسافرت نباشد

(1) مانند چارواداران و نامه‌رسانان و ملوانان،زیرا ایشان در سفرشان نماز را تمام می‌خوانند و در بعضی اخبار صحیح آمده است که هرگاه طی طریق و حرکت برای این سه گروه دشوار شود نمازشان را قصر می‌خوانند.

پنجم،این که سفرش مباح باشد،

(2)پس اگر در راه معصیت باشد مثل کسی که عاق والدین باشد و از پدر و مادرش فرار کند یا از دست مولایش بگریزد،یا زنی که از شوهرش فرار کند و یا کسی که از جبهه در وقت حمله به دشمن فرار کند یا از دست طلبکار با وجود قدرت بر ادای دین فرار کند و یا نماز جمعه را در صورتی که بر او واجب است ترک کند و یا به قصد راهزنی یا کشتن کسی یا گرفتن مواجب و مستمرّی حرام از پادشاه ستمگر و یا به قصد فساد و ایجاد فتنه بین مسلمانان و نظایر این‌ها سفر کند،قصر خواندن نماز جائز نیست.

عبید بن زراره از امام صادق علیه السّلام روایت کرده،می‌گوید:«از آن حضرت دربارۀ مردی پرسیدم که به شکار می‌رود،آیا نمازش را قصر بخواند یا تمام؟فرمود:تمام بخواند،زیرا سفرش حقّ نیست.» ⁽¹⁾در مرسلۀ عمران بن محمّد قمی آمده است:«اگر کسی برای فراهم آوردن معاش خود و خانواده‌اش به شکار رود باید روزه‌اش را افطار کند و نمازش را قصر بخواند ولی اگر برای تهیۀ مازاد بر معاش باشد نباید قصر کند و کار خوبی نیست.» ⁽²⁾اگر در بین سفر مباح قصد معصیت کند.باید نماز را تمام بخواند و اگر از قصد معصیت به طاعت رجوع کرد،قصر بخواند.

ششم،آن که دیوارهای شهر را نبیند و یا اذان شهر را نشنود،

(3)بعضی هر دو را شرط کرده‌اند.و در اعتبار این شرط در وقت مراجعت از سفر اختلاف است.هر کس در سفر به مکّه یا مدینه و یا جامع کوفه و یا حایر حسینی علیه السّلام برسد،بین قصر و اتمام مخیّر است

ولی تمام خواندن بهتر است هر چند قصد اقامت ده روز هم نکند.شیخ صدوق -رحمه اللّه-می‌گوید ⁽¹⁾:تا وقتی که نیّت ده روز نکرده است قصر می‌خواند و بهتر است که قصد اقامت کند تا نمازش را تمام بخواند.

مطلب دوّم،دربارۀ نماز بر پشت مرکب و در حال پیاده‌روی و در کشتی،

(1)البته نماز نافله روی مرکب و پیاده از روی اختیار جائز است،اما نماز واجب جائز نیست مگر در حال ضرورت شدید و چه بسا که در نافله نیز مخصوص سفر باشد و درست‌تر آن که در حضر نیز جائز است،جز این که ترک اولی می‌باشد.دلیل بر تمام این مطالب اخباری است که از اهل بیت علیهم السّلام رسیده است.

در روایت صحیح از حلبی نقل شده که می‌گوید:«از امام صادق علیه السّلام دربارۀ انجام نماز نافله روی شتر و مرکب سواری پرسیدم،فرمود:روبه‌قبله باشد درست است و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله چنین عمل کرد.» ⁽²⁾در روایت صحیح از معاویة بن وهب از امام صادق علیه السّلام نقل شده که می‌گوید:«از آن حضرت شنیدم که می‌فرمود:پدرم در حالی که با کجاوه سفر می‌کرد آب می‌طلبید،ظرف مخصوصی را که آب داشت می‌آوردند،وضو می‌ساخت و هشت رکعت نافلۀ شب و نماز وتر را در محمل می‌خواند و چون فرود می‌آمد دو رکعت نافله و نماز صبح را به‌جا می‌آورد.» ⁽³⁾در روایت صحیح از یعقوب بن شعیب،از آن حضرت نقل شده است که می‌گوید:

«دربارۀ نماز در مسافرت در حال راه رفتن پرسیدم،فرمود:به صورت [با سر] انجام بده سر را در کردن برای سجده بیشتر از رکوع پایین آور.» ⁽⁴⁾در روایت صحیح از عبد الرحمن بن ابی نجران از آن حضرت علیه السّلام نقل شده که می‌گوید:«دربارۀ نماز شب هنگام در سفر،میان کجاوه پرسیدم،فرمود:هرگاه روبه‌قبله نبودی به سوی قبله برگرد،سپس تکبیر بگو و نماز بخوان به هرجا که شترت تو را برد

مانعی ندارد.» ⁽¹⁾در روایت صحیح از معاویة بن عمّار از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«باکی نیست که در سفر انسان نماز را در حال رفتن بخواند و اشکالی ندارد اگر نماز شبش را که از او فوت شده،روز در حال رفتن روبه‌قبله کند و همان طور که راه می‌رود قضایش را بخواند.و هرگاه خواست رکوع برود،روبه‌قبله کند و رکوع و سجود را انجام دهد سپس راه برود.» ⁽²⁾در روایت صحیح از حمّاد بن عثمان از امام کاظم علیه السّلام نقل شده است که«دربارۀ مردی که نماز نافله می‌خواند در حالی که روی مرکبش بین شهرها حرکت می‌کند،سؤال شد.فرمود:اشکالی ندارد.» ⁽³⁾در روایت صحیح از عبد الرحمن بن حجاج از آن حضرت نقل است که می‌گوید:« دربارۀ نماز نافله در وطن،بر پشت مرکب پرسیدم؛هرگاه پگاه از کوفه خارج شدم و یا در شهر کوفه شتابان در پی کار بودم[چه کنم؟]فرمود:اگر شتابزده بودی و نتوانستی از مرکب پیاده شوی و می‌ترسی که اگر سواره نماز را نخوانی فوت شود،سواره بخوان،اگر نه نماز خواندنت روی زمین نزد من پسندیده‌تر است.» ⁽⁴⁾در روایت صحیح از عبد الرحمن بن ابی عبد اللّه به نقل از امام صادق علیه السّلام آمده است که می‌فرماید:«روی مرکب کسی حق ندارد نماز واجب را بخواند مگر مریض که می‌باید روبه‌قبله باشد و به قرائت فاتحة الکتاب اکتفا کند و در نماز واجب بر هر چه ممکن باشد صورتش را بنهد و در نماز نافله اشارۀ مخصوصی بکند.» ⁽⁵⁾در روایت صحیح از جمیل بن دراج از آن حضرت نقل شده که می‌گوید:شنیدم که می‌فرمود:«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله نماز واجب را در یک روز گل‌آلود و بارانی در کجاوه خواند.» ⁽⁶⁾در روایت موثّقی از عبد اللّه بن سنان از امام صادق علیه السّلام نقل شده که می‌گوید:«عرض

کردم:آیا شخص می‌تواند نماز واجبی را سواره بخواند؟فرمود:خیر مگر در وقت ضرورت.» ⁽¹⁾در روایت صحیح از زراره به نقل از امام باقر علیه السّلام آمده است که فرمود:«کسی که از دزدان و درندگان می‌ترسد نماز را با روی مرکبش نظیر نماز مواقفه[وقت جنگ] بخواند و در کردن برای سجده سر را بیشتر از رکوع پایین آورد و لازم نیست به سمت قبله بگردد بلکه به هر طرف که مرکبش گشت.مانعی ندارد جز این که در اوّلین تکبیرش وقت شروع نماز باید روبه‌قبله باشد.» ⁽²⁾کلمۀ مواقفه(در حدیث)هم وزن و هم معنای محاربه است از مصدر وقوف گرفته شده به معنای ایستادن هر کدام از دشمنان برای جنگیدن با دیگری.

از نظر اکثر فقهای شیعه جائز است چه نماز واجب و چه نافله را در کشتی به اختیار به‌جا آورد و بعضی گفته‌اند جائز نیست مگر در حال اضطرار.

در روایت صحیح از جمیل بن درّاج از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که پرسید:«در کشتی نزدیک بندر می‌باشم،آیا از آن بیرون شوم و نماز بخوانم؟فرمود:داخل کشتی بخوان،آیا نمی‌خواهی نماز نوح علیه السّلام را بخوانی.» ⁽³⁾در حدیث صحیح از معاویة بن عمّار نقل شده است که،می‌گوید:«از امام صادق علیه السّلام راجع به نماز خواندن در کشتی پرسیدم.فرمود:روبه‌قبله کن و سپس نماز را به هر طرف که کشتی گشت،بخوان،ایستاده نماز را به‌جا آور و اگر نتوانستی نشسته بخوان.اگر نمازگزار بخواهد در کشتی نماز را جمع می‌خواند و روی قیر و قفر(نوعی از قیر)نماز می‌خواند و سجده می‌کند.» ⁽⁴⁾در روایت صحیح از حمّاد بن عثمان نقل شده است«که وی از امام صادق علیه السّلام راجع به نماز در کشتی پرسید،فرمود:باید روبه‌قبله بایستد و اگر کشتی دور زد و او می‌توانست روبه‌قبله کند،باید روبه‌قبله کند و اگر نه به هر طرف که کشتی گشت،نماز را بخواند[سپس]فرمود:اگر توانست سرپا باشد،نماز را ایستاده بخواند،اگر نه بنشیند و

نماز را بخواند.» ⁽¹⁾

مطلب سوّم،در نشانه‌های قبله و قبله‌شناسی

(1) غزّالی گوید:اما نشانه‌های قبله سه نوع است:یا نشانۀ زمینی است مانند استدلال به کوهها،روستاها و رودها،یا هوایی است مانند استدلال به بادهای شمال،جنوب،صبا و دبور و یا آسمانی و از روی ستاره‌هاست.

اما زمینی و هوایی در هرجا به نوعی است.بسا راهی که کوه بلندی در آنجاست و رهگذر می‌داند که طرف راست یا پشت سر و یا رو به بروی آن قبله است بنابراین باید توجّه کند.و سمت آن را بفهمد،همچنین در بعضی جاها گاهی باد نشان‌دهندۀ قبله است،باید نمازگزار این مطلب را بداند و ما نمی‌توانیم تمام آنها را بررسی کنیم،زیرا هر شهر و دیاری حکم جداگانه‌ای دارد.و امّا نشانه‌های آسمانی،تقسیم می‌شوند به روزانه و شبانه،نشانۀ روزانه،خورشید است که باید پیش از بیرون شدن از شهر در نظر گرفته شود،که خورشید موقع ظهر کجا قرار می‌گیرد؟آیا بین ابروانش یا روی چشم راست و یا روی چشم چپش واقع می‌شود؟یا بیشتر از این‌ها به روی پیشانیش مایل می‌شود؟زیرا خورشید در شهرهای شمالی از این جاها تجاوز نمی‌کند.پس هرگاه این امور را رعایت کند،هرگاه زوال خورشید را به دلیلی که خواهیم گفت،بشناسد،قبله را با آن خواهد شناخت،همچنین باید جاهای قرار گرفتن خورشید را نسبت به خود رعایت کند تا وقت عصر را نیز بشناسد زیرا در این دو وقت ناگزیر از شناختن قبله است.و این مورد نیز چون با اختلاف شهرها،فرق می‌کند،بررسی کامل آن ممکن نیست.اما قبله در وقت مغرب به وسیلۀ جای غروب خورشید شناخته می‌شود به این ترتیب که توجّه کند ببیند خورشید از طرف راستش غروب می‌کند و یا به سمت مقابل و یا به پشت سرش مایل است،و به‌وسیله شفق خورشید می‌توان قبله را برای نماز عشا شناخت،همچنین به وسیلۀ محلّ طلوع خورشید،قبله برای نماز صبح شناخته می‌شود.بنابراین خورشید در نمازهای پنجگانه راهنمای قبله است ولی در زمستان و تابستان تفاوت می‌کند،زیرا جاهای طلوع و غروب خورشید متعدد است هر چند که محدود در دو جهت است پس ناگزیر از شناخت آن نیز می‌باشد ولی گاهی نماز مغرب و عشا را پس از زوال شفق آفتاب می‌خواند در آن صورت امکان شناختن قبله از روی شفق وجود ندارد،پس باید محلّ قطب یعنی ستارۀ جدی را رعایت کند،زیرا این ستاره‌گویی ثابت است و به نظر

نمی‌رسد که حرکت می‌کند.توضیح آن که در شهرهای شمالی مکّه ستارۀ جدی پشت سر شخص یا روی شانۀ راستش و یا روی شانۀ چپش قرار می‌گیرد و در شهرهای جنوبی مثل یمن و بعد از آن،روبه‌روی شخص قرار می‌گیرد،نمازگزار باید این‌ها را بداند و آنچه را که در شهر خود دانست باید در طول راه به آن اعتماد کند مگر وقتی که سفرش طولانی شود،زیرا وقتی که مسافت دور باشد موقعیّت آفتاب و ستارۀ قطبی و جاهای طلوع و غروب فرق می‌کند مگر این که در اثنای سفرش به شهرهایی برسد که شایسته است از افراد وارد و آگاه بپرسد و یا آن که مواظب این ستارگان باشد در حالی که رو به محراب مسجد جامع شهر ایستاده است،تا این که برایش مطلب روشن شود،و چون این نشانه‌ها را دانست باید بر آنها اعتماد کند.

می‌گویم:اگر بر نمازگزار ثابت شد که خطا کرده است،در صورتی که در جهت قبله،بین مشرق و مغرب نماز خوانده باشد،کافی است،همچنین هرگاه پس از وقت بداند که در آن جهت نماز خوانده،نمازش درست است،اگر نه باید دوباره بخواند.از اهل بیت علیهم السّلام در اخبار زیادی چنین رسیده است. ⁽¹⁾قبله همان کعبه است در صورتی که دیدنش ممکن باشد ولی اگر دیدنش ممکن نباشد و نیاز به دلیل پیدا کند.همان جهت قبله کافی است به دلیل قول خدای تعالی: وَ حَیْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ ⁽²⁾و معنای روبرو بودن با کعبه آن است که جایی بایستد که اگر خط راستی از بین چشمانش تا دیوار کعبه بکشند،اتّصال پیدا کند و از دو طرف آن خط دو زاویۀ برابر فراهم شود و معنای روبه‌روی جهت بودن،آن است که خطی که از وسط دو چشم به سمت کعبه خارج می‌شود،زوایای دو طرف خطّ برابر نباشد این است نتیجۀ تحقیق در نزد محقّقان ما و غزّالی،و نیازی به درازا کشاندن سخن در اینجا نیست به طوری که غزّالی انجام داده است. ⁽³⁾

مطلب چهارم،در آداب زیارت قبور امامان ما(شیعه)که در عراق و خراسان است،

(1)اما قبر امیر المؤمنین علیه السّلام در نجف:در من لا یحضره الفقیه آمده است ⁽¹⁾که هرگاه پشت کوفه به نجف رسیدی،غسل کن و با آرامش و وقار حرکت کن تا کنار قبر امیر المؤمنین علیه السّلام برسی سپس روبه‌روی آن قبر مطهّر بایست و بگو:

«السلام علیک یا ولیّ اللّه أنت اوّل مظلوم و اوّل من غصب حقه صبرت و احتسبت حتی اتاک الیقین و اشهد انّک لقیت اللّه و انت شهید،عذب اللّه قاتلک بانواع العذاب و جدّد علیه العذاب،جئتک عارفا بحقک مستبصرا بشأنک،معادیا لاعدائک و من ظلمک،ألقی علی ذلک ربّی ان شاء اللّه،انّ لی ذنوبا کثیرة فاشفع لی عند ربّک فانّ لک عند اللّه تعالی مقاما و انّ لک عند اللّه جاها و شفاعة و قد قال اللّه تعالی:و لا یشفعون الاّ لمن ارتضی.» و در برابر قبر امیر المؤمنین نیز می‌گویی:«و الحمد للّه الّذی اکرمنی بمعرفته و معرفة رسوله و من فرض طاعته،رحمة منه لی و تطوّلا منه علیّ،و منّ علیّ بالایمان،الحمد للّه الّذی سیّرنی فی بلاده،و حملنی علی دوابّه،و طوی لی البعید،و دفع عنّی المکروه حتّی ادخلنی حرم اخی نبیّه و ارانیه فی عافیة،الحمد لله الّذی جعلنی من زوّار قبر وصیّ رسوله، الحمد للّه الّذی هدانا لهذا و ما کنّا لنهتدی لو لا ان هدانا اللّه،اشهد ان لا إله الا اللّه وحده لا شریک له،و اشهد انّ محمّدا عبده و رسوله جاء بالحق من عنده،و اشهد انّ علیّا عبد اللّه و اخو رسوله،اللهمّ عبدک و زائرک متقرّب الیک بزیارة قبر اخی رسولک،و علی کلّ مأتیّ حقّ لمن اتاه و زاره،و انت خیر مأتیّ و اکرم مزور،فاسألک یا اللّه یا رحمن یا رحیم یا جواد یا احد یا صمد یا من لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا احد،أن تصلّی علی محمّد و اهل بیته و أن تجعل تحفتک ایّای من زیارتی فی موقفی هذا فکاک رقبتی من النّار و اجعلنی ممّن یسارع فی الخیرات و یدعوک رغبا و رهبا و اجعلنی من الخاشعین، اللهمّ انت بشّرتنی علی لسان نبیّک صلواتک علیه و آله فقلت:«فبشّر عبادی الّذین یستمعون القول فیتبعون احسنه»و قلت:«و بشّر الّذین آمنوا انّ لهم قدم صدق عند ربّهم» اللهم و انّی بک مؤمن و بجمیع انبیائک فلا تقفنی بعد معرفتهم موقفا تفضحنی علی رءوس الخلائق،بل قفنی معهم و توفّنی علی التّصدیق بهم فانّهم عبیدک و انت

خصصتهم بکرامتک و أمرتنی باتّباعهم.» آنگاه به قبر مطهر نزدیک می‌شوی و می‌گویی:

«السلام من اللّه علی محمّد امین اللّه و علی رسله و عزائم امره،و معدن الوحی و التّنزیل،الخاتم لما سبق و الفاتح لما استقبل و المهیمن علی ذلک کلّه و الشاهد علی خلقه و السّراج المنیر و السلام علیه و رحمة اللّه و برکاته،اللهم صلّ علی محمد و اهل بیته المظلومین افضل و ارفع و اشرف و اکمل ما صلّیت علی احد من انبیائک و رسلک و اصفیائک،اللهمّ صلّ علی علیّ امیر المؤمنین عبدک و خیر خلقک بعد نبیّک و اخی رسولک و وصی رسولک الّذی انتجبته من خلقک،و الدّلیل علی من بعثته برسالاتک،و دیّان الدّین بعدلک و فصل قضائک بین خلقک،و السّلام علیه و رحمة اللّه و برکاته، اللهمّ صلّ علی الائمّة من ولده القوامین بأمرک من بعده،المطهّرین الّذین ارتضیتهم انصارا لدینک و حفظة لسرّک و شهداء علی خلقک و أعلاما لعبادک»و هر چه توانستی بر ایشان صلوات می‌فرستی.

و هرگاه خواستی وداع کنی،بگو:

«السلام علیک و رحمة اللّه و برکاته،استودعک اللّه و أسترعیک و أقرأ علیک السّلام،آمنّا باللّه و بالرّسل و بما جاءت به و دلّت علیه فاکتبنا مع الشّاهدین،اشهد فی مماتی علی ما شهدت علیه فی حیاتی،و اشهد انّکم الائمّة واحدا بعد واحد و اشهد انّ من قتلکم و حاربکم مشرکون و من ردّ علیکم فی اسفل درک من الجحیم،اشهد انّ من حاربکم لنا اعداء و نحن منهم براء،و انّهم حزب الشّیطان،اللهمّ إنّی أسألک بعد الصّلاة و التّسلیم ان تصلّی علی محمد و آل محمّد(و اهل بیت علیهم السّلام را نام می‌بری)و لا تجعله آخر العهد من زیارته فان جعلته فاحشرنی مع هؤلاء الأئمّة المسلمین،اللهمّ و ثبّت قلوبنا بالطّاعة و المناصحة و المحبّة و حسن المؤازرة و التّسلیم.» و امّا قبر ابی عبد اللّه الحسین علیه السّلام در کربلا:

در کتاب من لا یحضره الفقیه آمده است. ⁽¹⁾که امام صادق علیه السّلام فرمود:«هرگاه قصد زیارت قبر ابا عبد اللّه الحسین علیه السّلام را داشتی،در شطّ فرات غسل کن،سپس جامه‌های پاکیزه بپوش و بعد با پای برهنه حرکت کن زیرا تو به سوی حرمی از حرمهای خدا و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله می‌روی و تکبیر و تهلیل و تمجید و تعظیم خدای تعالی را بسیار بگو و بر

محمّد صلی اللّه علیه و آله و اهل بیتش صلوات بفرست تا وقتی که به در حرم برسی آنگاه بگو:

«السّلام علیک یا حجّة اللّه و ابن حجّته،السلام علیکم یا ملائکة اللّه و زوار قبر ابن نبیّ اللّه»سپس ده گام بردار و آنگاه بایست و سی مرتبه تکبیر بگو سپس به سمت قبر مطهّر برو،به طوری که روبروی آن قرار بگیری و مقابل آن حضرت باشی و قبله را بین دو شانه‌ات قرار بده،آنگاه بگو:«السّلام علیک یا حجّة اللّه و ابن حجّته،السلام علیک یا ثار اللّه فی الارض و ابن ثاره،السلام علیک یا وتر اللّه الموتور فی السموات و الأرض، اشهد انّ دمک سکن فی الخلد و اقشعرّت له اظلّة العرش،و بکی له جمیع الخلائق و بکت له السموات السّبع و الارضون و ما فیهنّ و ما بینهنّ[و ما تحتهنّ]و من ینقلب فی الجنّة و النّار من خلق ربّنا و ما نری و ما لا نری،اشهد انّک حجّة اللّه و ابن حجّته و اشهد انّک ثار اللّه و ابن ثاره و اشهد انک وتر اللّه الموتور فی السّماوات و الارض،و اشهد انک بلّغت عن اللّه و نصحت،و وفیت و وافیت،و جاهدت فی سبیل ربّک،و مضیت للّذی کنت علیه شهیدا و مستشهدا و شاهدا و مشهودا،أنا عبد اللّه و مولاک و فی طاعتک و الوافد الیک،ألتمس بذلک کمال المنزلة عند اللّه عزّ و جلّ و ثبات القدم فی الهجرة الیک و السّبیل الّذی لا یختلج دونک من الدّخول فی کفالتک الّتی أمرت بها،من اراد اللّه بدأ بکم،من اراد اللّه بدأ بکم،من اراد اللّه بدأ بکم،بکم یبیّن اللّه الکذب،و بکم یباعد اللّه الزّمان الکلب،و بکم یفتح اللّه،و بکم یختم اللّه،و بکم یمحو ما یشاء و بکم یثبت و بکم یفکّ اللّه الذی من رقابنا،و بکم یدرک اللّه ترة کلّ مؤمن و مؤمنة تطلب،و بکم تنبت الأرض اشجارها،و بکم تخرج الاشجار ثمارها،و بکم تنزل السّماء قطرها،و بکم یکشف اللّه الکرب،و بکم ینزّل اللّه الغیث،و بکم تسبّح الارض الّتی تحمل ابدانکم، لعنت امّة قتلتکم و امّة خالفتکم،و امّة جحدت ولایتکم و امّة ظاهرت علیکم و امّة شهدت و لم تنصرکم،الحمد للّه الّذی جعل النّار مأواهم و بئس ورد الواردین،و بئس الورد المورود،و الحمد للّه ربّ العالمین،صلّی اللّه علیک یا ابا عبد اللّه،صلّی اللّه علیک یا ابا عبد اللّه،صلّی اللّه علیک یا ابا عبد اللّه،أنا الی اللّه ممّن خالفک بریی،انا الی اللّه ممّن خالفک بریء،أنا الی اللّه ممّن خالفک بریء.» آنگاه کنار قبر مطهّر پسرش علی اکبر علیه السّلام که در پایین پای آن حضرت است؛برو و بگو:«السّلام علیک یا بن رسول اللّه،السّلام علیک یا بن امیر المؤمنین،السّلام علیک یا بن الحسن و الحسین،السلام علیک یا بن خدیجة و فاطمة،صلّی اللّه علیک،صلّی اللّه

علیک،صلّی اللّه علیک،لعن اللّه من قتلک،لعن اللّه من قتلک،لعن اللّه من قتلک،أنا الی اللّه منه بریء،أنا الی اللّه منه بریء،أنا الی اللّه منه بریء،السلام علیکم،السلام علیکم،السلام علیکم،فزتم و اللّه،فزتم و اللّه،یا لیتنی کنت معکم فأفوز فوزا عظیما.» آنگاه دوباره برگرد و قبر حضرت ابی عبد اللّه-صلوات اللّه علیه-را در مقابل خود قرار بده و شش رکعت نماز بخوان تا زیارتت تمام شود.

پس هرگاه خواستی وداع کنی،بگو:«السلام علیک و رحمة اللّه و برکاته نستودعک و نقرأ علیک السلام آمنا باللّه و بالرّسول و بما جاء به و دلّ علیه و اتّبعنا الرّسول یا ربّ فاکتبنا مع الشّاهدین.اللهم لا تجعله آخر العهد منّا و منه،اللّهم انّا نسألک ان تنفعنا بحبّه، اللهم ابعثه مقاما محمودا تنصر به دینک و تقتل به عدوّک و تبیر به من نصب حربا لآل محمّد فانک وعدته ذلک و انت لا تخلف المیعاد،السلام علیکم و رحمة اللّه و برکاته اشهد انکم شهداء و نجباء،جاهدتم فی سبیل اللّه و قتلتم علی منهاج رسول اللّه و ابن رسوله صلی اللّه علیه و آله کثیرا،و الحمد للّه الّذی صدقکم وعده و اراکم ما تحبّون و صلّی اللّه علی محمّد و آل محمد و علیهم السلام و رحمة اللّه و برکاته،اللهم لا تشغلنی فی الدنیا عن شکر نعمتک و لا بإکثار فیها فتلهینی عجائب بهجتها و تفتننی زهرتها،و لا بإقلال یضرّ بعملی ضرّه و یملأ صدری همّه،اعطنی من ذلک غنی عن شرار خلقک و بلاغا أنال به رضاک یا ارحم الرّاحمین.» و هرگاه خواستی قبور شهدا علیهم السّلام را زیارت کنی،بگو:

«السلام علیکم بما صبرتم فنعم عقبی الدّار.» و اما قبر ابو الحسن موسی بن جعفر علیه السّلام و ابو جعفر محمّد بن علی علیه السّلام در بغداد،در کتاب من لا یحضره الفقیه آمده است: ⁽¹⁾هرگاه وارد بغداد شدی-ان شاء اللّه-غسل و نظافت کن و دو جامۀ پاک بپوش و قبر آن دو بزرگوار را زیارت کن و چون در سمت قبر موسی بن جعفر علیه السّلام قرار گرفتی بگو:«السلام علیک یا ولی اللّه،السلام علیک یا حجة اللّه،السلام علیک یا نور اللّه فی ظلمات الارض اتیتک زائرا عارفا بحقک،معادیا لاعدائک موالیا لأولیائک فاشفع لی عند ربک.» آنگاه حاجت خود را[از خداوند]بخواه به حضرت ابی جعفر علیه السّلام با همان عبارات و

همان صدا سلام بده.

و چون زیارت آن حضرت را کردی غسل و نظافت کن و جامه‌های پاکیزه‌ات را بپوش و بگو:

«اللهم صل علی محمد بن علی الإمام التّقی النّقی الرّضی المرتضی و حجّتک علی من فوق الارض و من تحت الثّری صلاة کثیرة نامیة زاکیة مبارکة متواترة متواصلة مترادفة کافضل ما صلّیت علی احد من اولیائک،و السلام علیک یا ولیّ الله،السلام علیک یا نور الله،السلام علیک یا حجة الله،السلام علیک یا امام المؤمنین و وارث علم النّبیین و سلالة الوصیّین،السلام علیک یا نور الله فی ظلمات الأرض اتیتک زائرا عارفا بحقّک معادیا لاعدائک موالیا لاولیائک فاشفع لی عند ربّک.»آنگاه حاجتت را بخواه.

سپس زیر گنبدی که قبر امام جواد علیه السّلام قرار دارد چهار رکعت نماز با دو سلام بالای سر مبارک بخوان؛دو رکعت برای زیارت امام موسی علیه السّلام و دو رکعت برای زیارت محمّد بن علی علیه السّلام.و بالا سر حضرت موسی بن جعفر علیه السّلام نماز نخوان،زیرا آنجا مقابل قبرستان قریش است و قبله قرار دادنش جائز نیست،ان شاء الله.

اما قبر ابی الحسن علی بن موسی الرّضا علیه السّلام در توس،هرگاه قصد زیارت آن را داشتی،غسل کن و پاکیزه‌ترین جامه‌هایت را بپوش و با پای برهنه برو و با آرامش و وقار حرکت کن و تکبیر و تهلیل و تمجید خدا را بگو و گامهایت را کوتاه بردار و موقع ورود بگو:

«بسم الله و بالله و علی ملّة رسول الله صلی اللّه علیه و آله،اشهد ان لا إله الا الله وحده لا شریک له،و اشهد انّ محمّدا عبده و رسوله و انّ علیا ولیّ الله»و حرکت کن تا کنار قبر بررسی و روبه‌روی قبر مطهّر بایست و قبله را بین دو شانه‌ات قرار ده و بگو:

«اشهد ان لا إله الا الله وحده لا شریک له،و اشهد ان محمّدا عبده و رسوله،و انّه سیّد الاوّلین و الآخرین،و انّه سیّد الانبیاء و المرسلین،اللهم صلّ علی محمد عبدک و رسولک و نبیّک و سیّد خلقک اجمعین،صلوات لا یقوی علی احصائها غیرک،اللهمّ صلّ علی امیر المؤمنین علیّ بن ابی طالب عبدک و اخی رسولک...»تا آخر امامان معصوم علیهم السّلام را یکی یکی نام ببر و آنگاه بالای سر مبارک بنشین و بگو:

«السلام علیک یا ولی اللّه،السلام علیک یا حجّة الله،السلام علیک یا نور الله فی ظلمات الأرض،السّلام علیک یا عمود الدّین،السّلام علیک یا وارث آدم صفوة اللّه،

السلام علیک یا وارث نوح نبی اللّه،السلام علیک یا وارث ابراهیم خلیل اللّه،السلام علیک یا وارث اسماعیل ذبیح اللّه،السلام علیک یا وارث موسی کلیم اللّه،السلام علیک یا وارث عیسی روح اللّه،السلام علیک یا وارث محمد رسول اللّه،السلام علیک یا وارث امیر المؤمنین ولیّ اللّه،السلام علیک یا وارث فاطمة الزّهراء،السلام علیک یا وارث الحسن و الحسین سیّدی شباب اهل الجنّة،السلام علیک یا وارث علی بن الحسین سیّد العابدین،السلام علیک یا وارث محمد بن علیّ باقر علم الاوّلین و الآخرین،السلام علیک یا وارث جعفر بن محمد الصادق البارّ،السلام علیک یا وارث موسی بن جعفر، السلام علیک ایّها الصّدیق الشهید،السلام علیک ایّها الوصیّ البارّ التّقی اشهد انک قد اقمت الصّلاة و آتیت الزّکاة و امرت بالمعروف و نهیت عن المنکر،و عبدت اللّه مخلصا حتّی اتاک الیقین،السلام علیک یا ابا الحسن و رحمة اللّه و برکاته انّه حمید مجید.» آنگاه خودت را به قبر مطهّر بچسبان و بگو:

«اللهم الیک صمدت من أرضی و قطعت البلاد رجاء رحمتک فلا تخیّبنی و لا تردّنی بغیر قضاء حاجتی،و ارحم تقلّبی علی قبر ابن اخی رسولک صلواتک علیه و آله،بابی انت و امّی اتیتک زائرا عارفا بحقک،وافدا عائذا ممّا جنیت علی نفسی و احتطبت علی ظهری،فکن لی شافعا الی اللّه یوم فقری و فاقتی،فلک عند اللّه مقام محمود،و انت عنده وجیه.» سپس دست راستت را بلند کن و دست چپ را روی قبر مطهّر قرار بده و بگو:«اللهم انّی اتقرّب إلیک بحبّهم و ولایتهم اتولّی آخرهم بما تولّیت به اوّلهم و أبرأ من کل ولیجة دونهم،اللهم العن الّذین بدّلوا نعمتک و جحدوا بآیاتک،و سخروا بإمامک،و حملوا النّاس علی اکتاف آل محمّد اللهم انّی اتقرّب الیک باللعنة علیهم و البراءة منهم فی الدنیا و الآخرة یا رحمن.» آنگاه به سمت پایین پای مبارک برگردد و بگو:

«صلّی اللّه علیک یا ابا الحسن،صلی اللّه علی روحک و بدنک و صبرت و انت الصّادق المصدّق،قتل اللّه من قتلک بالایدی و الالسن.» سپس در لعنت بر قاتل امیر المؤمنین و قاتلان حسن و حسین و تمامی قاتلان اهل بیت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله پافشاری کن.

آنگاه به بالا سر مبارک برگرد و دو رکعت نماز بخوان،در یک رکعت سورۀ حمد و

سورۀ یس و در دیگری سورۀ حمد و الرّحمن را بخوان و در دعا و تضرّع بکوش و برای خودت و پدر و مادر و همۀ برادران دینی خود بسیار دعا کن و هر قدر خواستی در بالا سر مبارک بمان و نماز را باید کنار قبر مطهّر به‌جا آوری.و هرگاه خواستی وداع کنی،بگو:

«السلام علیک یا مولای و ابن مولای و رحمة اللّه و برکاته،انت لنا جنّة من العذاب و هذا أوان انصرافنا عنک،غیر راغب عنک،و لا متبدل بک،و لا مؤثر علیک،و لا زاهد فی قربک،و قد جدت بنفسی للحدثان،و ترکت الاهل و الأوطان و الاولاد،فکن لی شافعا یوم حاجتی و فقری و فاقتی یوم لا یغنی عنّی حمیمی و لا حبیبی و لا قریبی،یوم لا یغنی عنّی والدیّ و لا ولدی،اسأل اللّه الّذی قدّر رحیلی الیک أن ینفّس بک کربتی،و اسأل اللّه الّذی قدّر علیّ فراق مکانک أن لا یجعله آخر العهد من رجوعی،و اسأل اللّه الّذی ابکی علیک عینیّ أن یجعله لی سببا و ذخرا و اسأل اللّه الّذی أرانی مکانک و هدانی للتّسلیم علیک و زیارتی ایّاک ان یوردنی حوضکم و یرزقنی مرافقتکم فی الجنان.» و می‌گویی:

«اللهم لا تجعله آخر العهد من زیارتی ایّاه فان جعلته فاحشرنی معه و مع آبائه الماضین،و ان أبقیتنی یا ربّ فارزقنی زیارته ابدا ما ابقیتنی انک علی کلّ شیء قدیر.» و می‌گویی:

«استودعک اللّه و استرعیک و اقراء علیک السلام،آمنّا بالله و بما دعوت الیه اللهمّ فاکتبنا مع الشّاهدین،اللهمّ ارزقنی حبّهم و مودّتهم ابدا ما ابقیتنی،السلام علی ملائکة اللّه و زوّار قبر ابن نبیّ اللّه منّی ابدا ما بقیت و دائما اذا فنیت،السلام علینا و علی عباد اللّه الصّالحین.» و چون از زیر گنبد مطهّر بیرون رفتی،پشت به آنجا نکن تا وقتی که از جلو چشمت ناپدید گردد.

اما قبر مطهر حضرت ابی الحسن علی بن محمد علیه السّلام و حضرت ابی محمد حسن بن علی علیه السّلام در شهر سامرا.در کتاب من لا یحضره الفقیه ⁽¹⁾آمده است:هرگاه قصد زیارت قبر مطهر آن دو بزرگوار را داشتی،غسل و نظافت کن و جامه‌های پاکیزه‌ات را بپوش و چون به نزد قبر مقدّسشان رسیدی-اگر نه از دری که کنار خیابان است،ان شاء اللّه

می‌کنی و می‌گویی:

«السلام علیکما یا ولیّی اللّه،السلام علیکما یا حجتی اللّه،السلام علیکما یا نوری اللّه فی ظلمات الارض،اتیتکما عارفا بحقکما،معادیا لاعدائکما،موالیا لاولیائکما، مؤمنا بما آمنتما به،کافرا بما کفرتما به،محقّقا لما حقّقتما،مبطلا لما أبطلتما، أسأل اللّه ربّی و ربّکما ان یجعل حظّی من زیارتی ایّاکما الصّلاة علی محمّد و آل محمّد و أن یرزقنی مرافقتکما فی الجنان مع آبائکما الصّالحین،و اسأله أن یعتق رقبتی من النّار،و یرزقنی شفاعتکما و مصاحبتکما و لا یفرّق بینی و بینکما و لا یسلبنی حبّکما و حبّ آبائکما الصّالحین،و ان لا یجعله آخر العهد من زیارتکما و ان یجعل محشری معکما فی الجنّة برحمته،اللهمّ ارزقنی حبّهما و توفّنی علی ملّتهما،اللهم العن ظالمی آل محمد حقّهم و انتقم منهم،اللهمّ العن الاوّلین منهم و الآخرین،و ضاعف علیهم العذاب الالیم،و بلّغ بهم و باشیاعهم و محبّیهم و شیعتهم اسفل درک من الجحیم انک علی کل شیء قدیر، اللهمّ عجّل فرج ولیک و ابن ولیّک و اجعل فرجنا مع فرجه یا ارحم الرّاحمین.»در دعا برای خود و پدر و مادرت بکوش و برای هر زیارت دو رکعت نماز کنار قبر مطهّرشان به جای آور،و اگر نماز زیارت را نخواندی و وارد مسجدی شدی برای زیارت هر امامی دو رکعت نماز بخوان و از خداوند هر چه را دوست داری بخواه که خدای تعالی نزدیک است و اجابت می‌کند.

این است پایان کتاب آداب سفر از بخش مربوط به عادات از محجّة البیضاء و پس از آن کتاب امر به معروف و نهی از منکر می‌آید.و الحمد للّه اوّلا و آخرا.

کتاب امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

(1)این کتاب هشتم از بخش عادات محجّة البیضاء فی تهذیب الاحیاء است.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم سپاس خداوندی را که هیچ کتابی را نتوان گشود جز به ستایش او و نعمتها را نتوان طلبید مگر به وسیلۀ کرم،بزرگواری و بخشندگی وی.

درود بر سرور پیامبران حضرت محمّد صلی اللّه علیه و آله فرستاده و بندۀ خدا و بعد از او بر خاندان پاک و پاکیزه‌اش باد.

باری،امر به معروف و نهی از منکر بزرگترین محور دین و مسألۀ مهمّی است که برای آن،خداوند تمام پیامبران را برانگیخت.چنانکه اگر بساط امر به معروف و نهی از منکر برچیده و از نظر عملی و علمی مهمل گذارده شده بود،نبوّت بیهوده می‌گشت و دیانت نابود می‌شد.سستی و گمراهی و جهل و فساد همه را فرا می‌گرفت،کج‌اندیشی فراگیر می‌شد و شهرها ویران و مردمان هلاک می‌گشتند و هر چند آن واقعه‌ای که از آن بیم داریم،واقع می‌شد امّا چه بسا مردم تا روز قیامت از هلاک خود آگاه نمی‌شدند.بنابراین ؛ إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ ،زیرا از نظر عملی و علمی آثار این محور نابود شده و حقیقت و نشانه‌اش محو گردیده و نیرنگ آدمیان بر دلها چیره شده و مراقبت خداوند از دلها رخت بربسته و مردم در پیروی از هوا و هوس همچون چهار پایان افسارگسیخته شده‌اند و مؤمن راستین که ملامت ملامت کننده‌ای او را از راه خدا باز ندارد،در پهنای گیتی کمیاب گشته است.پس هر که در جبران این سستی و پر کردن این شکاف تلاش

کند،یا در عمل عهده‌دار آن شود و یا اقدام در اجرای آن کند،با این هدف که این سنّت از میان رفته را بازسازی کند و بر آن اهتمام بورزد و در راه زنده کردن آن دامن همّت بر کمر زند،چنین شخصی از میان مردم برای احیای سنّتی که سرانجام روزگار به نابودی آن انجامیده،ازخودگذشتگی کرده و مصمّم به تقرّبی شده که تمام مراتب قرب در برابر آن ناچیز است،و اکنون ما آگاهی و اطّلاع از آن را در چهار باب شرح می‌دهیم:

باب اوّل در وجوب و فضیلت امر به معروف و نهی از منکر.

باب دوم در ارکان و شرائط امر به معروف و نهی از منکر.

باب سوّم در موارد انجام آن و بیان منکراتی که عادت معمول شده است.

باب چهارم در امر به معروف و نهی از منکر فرمانروایان.

باب اوّل:در وجوب و فضیلت امر به معروف و نهی از منکر و نکوهش ترک آنها

اشاره

در وجوب و فضیلت امر به معروف و نهی از منکر و نکوهش ترک آنها

(1)دلیل به این مطلب،بعد از اجماع امّت اسلامی و عنایت عقلهای سالم بر آن،آیات و اخبار و آثار وارد شده است.

اما آیات،قول خدای تعالی: وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ . ⁽¹⁾در آیۀ فوق به طور وضوح،وجوب آمده است،زیرا کلمه«و لتکن»امر است و ظاهر امر ایجاب است و در این آیه توضیحی است مبنی بر این که رستگاری منوط به آن است،زیرا به طور حصر بیان کرده و فرموده است: وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ .و نیز در آیه آمده است که این عمل واجب کفایی است نه واجب عینی،زیرا وقتی که گروهی اقدام کردند،از دیگران ساقط می‌گردد،چون نفرموده است که همگی امر به معروف کنید،بلکه فرموده است:«باید جمعی از میان شما دعوت به نیکی کنند.»بنا بر این هرگاه یک فرد و یا جمعی اقدام کنند،تکلیف از دیگران برداشته شده و رستگاری از آن کسانی خواهد بود که امر به معروف کرده‌اند ولی

اگر تمام مردم از آن خودداری کنند ناگزیر گناه متوجّه تمام کسانی است که توانایی انجام آن را داشته‌اند.

خدای تعالی فرموده است: لَیْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ یَتْلُونَ آیاتِ اللّهِ آناءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ، یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُسارِعُونَ فِی الْخَیْراتِ وَ أُولئِکَ مِنَ الصّالِحِینَ . ⁽¹⁾

در این آیه خدای متعال صالح بودن آنان را به صرف داشتن ایمان به خدا و روز واپسین گواهی نکرده است،بلکه امر به معروف را نیز بر آن افزوده است.

خدای تعالی فرموده است: وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ. ⁽²⁾مؤمنان را به انجام امر به معروف وصف کرده است.پس کسی که امر به معروف را ترک کند از جمع مؤمنان توصیف شده در این آیه خارج است.

خدای تعالی فرموده است: لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلی لِسانِ داوُدَ وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ، کانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ . ⁽³⁾

این نهایت سرزنش است،زیرا آنان را به علت ترک«نهی از منکر»سزاوار لعن و نفرین دانسته است.

و خدای تعالی فرموده است: کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ. ⁽⁴⁾

این سخن دلیل بر فضیلت امر به معروف است،زیرا بیانگر آن است که ایشان بدان وسیله بهترین امّت بودند.

و خدای تعالی می‌فرماید: فَلَمّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِیسٍ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ . ⁽¹⁾

به این ترتیب بیان کرده است که ایشان به دلیل نهی از بدی نجات یافتند.و این خود نیز دلیل بر وجوب[نهی از منکر]است.

خدای تعالی فرموده است: اَلَّذِینَ إِنْ مَکَّنّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ. ⁽²⁾

در این آیه خدای متعال،امر به معروف و نهی از منکر را در شمار صفات نیکان و مؤمنان،با نماز و زکات برابر آورده است.

خدای تعالی می‌فرماید: تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ . ⁽³⁾

این دستور قاطعی است،و معنای تعاون،واداشتن دیگران به یاری رساندن به امر خیر و هموار کردن راه خیر و مسدود کردن راههای شر و تجاوز،در حد امکان است.

خدای تعالی فرموده است: لَوْ لا یَنْهاهُمُ الرَّبّانِیُّونَ وَ الْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما کانُوا یَصْنَعُونَ . ⁽⁴⁾خداوند در این آیه بیان کرده است که آنان به دلیل ترک نهی از منکر،گناه کرده‌اند.

خدای تعالی فرموده: فَلَوْ لا کانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّةٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِی الْأَرْضِ إِلاّ قَلِیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنا... ⁽⁵⁾

در این آیه خداوند بیان داشته است که همۀ آنان را،به جز اندکی که از فساد در روی زمین جلوگیری می‌کردند،هلاک کرده است.

و خدای تعالی فرموده است: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلّهِ وَ لَوْ عَلی أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ. ⁽¹⁾

این مطلب همان امر به معروف به پدر و مادر و خویشاوندان است.

خدای تعالی فرماید: لا خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَیْنَ النّاسِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً. ⁽²⁾

و خدای تعالی فرموده است: وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما... ⁽³⁾

اصلاح همان جلوگیری از تجاوز و بازگرداندن به طاعت خداست،و اگر متجاوز برنگشت،خداوند دستور به مبارزه با او را داده و فرموده است: فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ . ⁽⁴⁾

و این همان نهی از منکر است.

اما اخبار:از پیامبر صلی اللّه علیه و آله نقل شده که فرمود:«هیچ گروهی نیستند که مرتکب گناهی شوند و در میان ایشان کسی باشد که بتواند آنها را نهی از منکر کند و نکند،مگر این که بزودی خداوند همۀ آنها را به عذابی از جانب خود گرفتار می‌سازد.» ⁽⁵⁾از ابو ثعلبۀ خشنی نقل کرده‌اند که وی از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله دربارۀ تفسیر این آیه مبارکه

پرسید:« لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ .» ⁽¹⁾پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:«ای ابو ثعلبه،امر به معروف و نهی از منکر کن و هرگاه دیدی که مردم به دنبال حرص و آز هستند و از هوای نفس پیروی می‌کنند و دنیا را برگزیده‌اند و هر صاحب نظری،فریفتۀ نظر خویش است،مواظب خودت باش و تودۀ مردم را رها کن،زیرا در پی شما آشوبهایی مانند پاره‌های تیرۀ شب است،کسی که در آن اوقات به دست‌آویزی همچون دست‌آویز شما چنگ زند،اجر و مزد پنجاه تن از شما را دارد.

گفتند:یا رسول اللّه،آیا اجر پنجاه تن از آن مردم را؟فرمود:بلکه از شما را که نیکوکاری را یاری می‌کند در حالی که آنها نمی‌کنند.» ⁽²⁾از ابن مسعود دربارۀ تفسیر این آیه پرسیدند،او گفت:اینک زمان تفسیر آن نیست، امروز متن آیه قابل قبول است و لیکن نزدیک است که زمان تفسیر آن فرارسد؛آن وقت شما امر به معروف می‌کنید،با شما چنین و چنان عمل می‌کنند و سخن می‌گویید، کسی از شما نمی‌پذیرد،در آن زمان است که«باید به خود بپردازید و هنگامی که شما هدایت یافتید،گمراهی کسانی که گمراه شده‌اند به شما زیانی نمی‌رساند.» ⁽³⁾رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:«باید امر به معروف و نهی از منکر کنید اگر نه خداوند بدکاران شما را به شما مسلّط می‌کند و از آن پس نیکان شما هر چه دعا می‌کنند، مستجاب نمی‌شود.» ⁽⁴⁾مقصود این است که هیبت و شکوه آنان در نظر اشرار از بین می‌رود در نتیجه اهمیّتی به آنها نمی‌دهند و از آنها نمی‌ترسند.

پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:«ای مردم!خدای تعالی می‌فرماید:ای مردم!باید امر به معروف و نهی از منکر کنید،پیش از آن که دعا کنید و مستجاب نشود.» ⁽⁵⁾

آن حضرت می‌فرماید:«کارهای نیک در برابر جهاد در راه خدا به قدر آب دهان انداختن در دریایی ژرف است،و تمام اعمال نیکو و جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر بیش از آب دهان در برابر اقیانوسی ژرف نمی‌باشد.» ⁽¹⁾پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:«همانا خدای تعالی از بنده می‌پرسد:چه باعث شد که منکر را دیدی و نهی از منکر نکردی؟ هرگاه خداوند دلیلی را به بنده‌اش تلقین کند،می‌گوید:

پروردگارا!به تو اعتماد ورزیدم و از مردم فاصله گرفتم.» ⁽²⁾آن حضرت فرمود:«مبادا میان معابر و بر رهگذرها بنشینید،گفتند:ما ناگزیر از نشستنیم،زیرا رهگذرها انجمن ماست و در آنجاها گفتگو می‌کنیم.فرمود:اگر نمی‌خواهید این مکانها را ترک کنید پس حق آن را ادا کنید،عرض کردند:حق راه چیست؟فرمود:چشم پوشیدن[از نامحرم]و آزار نرساندن[به مردم]و جواب سلام [دیگران]را دادن و امر به معروف و نهی از منکر.» ⁽³⁾پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:«تمام سخنان فرزند آدم به زیان اوست نه به سود او،جز امر به معروف یا نهی از منکر و ذکر خدا.» ⁽⁴⁾آن حضرت فرمود:«همانا خداوند خواص را به واسطۀ گناهان عامۀ مردم عذاب نمی‌کند مگر این که منکری بین آنها ظاهر شود در حالی که خواص می‌توانند نهی از منکر بکنند ولی نکنند.» ⁽⁵⁾ابو امامۀ باهلی از پیامبر صلی اللّه علیه و آله نقل کرده است که فرمود:«چگونه خواهید بود وقتی که زنان شما سرکشی کنند و جوانانتان فاسق شوند و شما جهاد را ترک کنید؟عرض کردند:

یا رسول اللّه،آیا چنین چیزی شدنی است؟فرمود:آری،به خدایی که جان من در اختیار اوست بدتر از آن خواهد شد،پرسیدند:یا رسول اللّه،بدتر از آن چیست؟فرمود:چگونه خواهید بود وقتی که امر به معروف و نهی از منکر نکنید؟عرض کردند:یا رسول اللّه، مگر چنان چیزی می‌شود؟فرمود:آری،قسم به آن که جان من در دست اوست،بدتر از آن خواهد شد،عرض کردند:بدتر از آن چیست؟فرمود:چگونه خواهید بود وقتی که معروف را منکر و منکر را معروف ببینید؟گفتند:یا رسول اللّه آیا چنین چیزی ممکن است؟فرمود:آری سوگند به آن که جان من در اختیار اوست بدتر از آن خواهد شد، گفتند:بدتر از آن چیست؟فرمود:چگونه خواهید بود وقتی که امر به منکر و نهی از معروف کنید،گفتند:یا رسول اللّه،آیا چنین چیزی می‌شود؟فرمود:آری قسم به خدایی که جان من در دست اوست،بدتر از آن هم خواهد شد،خدای تعالی می‌فرماید:به ذات مقدسم سوگند خورده‌ام آنان را به آشوبی گرفتار سازم که شخص بردبار هم سرگردان بماند.» ⁽¹⁾عکرمه از ابن عباس نقل کرده که گفت:«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرموده:مبادا نزد مردی بایستید که مظلومی را می‌کشد،زیرا لعنت خدا بر کسی نازل می‌شود که در آن وقت حاضر باشد و از او دفاع نکند.» ⁽²⁾رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:«سزاوار نیست برای کسی که در جایی شاهد حقی باشد مگر این که آن حق را بازگو کند زیرا گفتن حق نه باعث جلو آمدن اجل او می‌شود و نه هرگز او را از روزی حتمی خود محروم می‌سازد.» ⁽³⁾این دو حدیث دلیل آن است که ورود به خانه‌های ظالمان و فاسقان جائز نیست و حضور در جاهایی که منکر را در آنها می‌بیند و توان از بین بردن آن را ندارد روا

نمی‌باشد،زیرا فرموده است بر کسی که در این قبیل جاها حاضر باشد لعنت خدا نازل می‌شود،و مشاهدۀ منکر در جایی که نیازی به رفتن وی نبوده،با این بهانه که قدرت جلوگیری نداشته جائز نیست،از این رو جمعی از گذشتگان گوشه گیری را برگزیدند به آن دلیل که منکر را در بازارها و جشنها و انجمن‌ها می‌دیدند در حالی که نمی‌توانستند جلوگیری کنند و این امر خود دوری از مردم را می‌طلبید.

ابن مسعود می‌گوید:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:«خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرده مگر آن که یارانی داشته است،آن پیامبر تا وقتی که خدا می‌خواست بین ایشان می‌ماند و در میان آنها به کتاب خدا و فرمان او عمل می‌کرد،تا خداوند پیامبرش را از دنیا می‌برد، آن یاران به کتاب خدا و فرمان او و سنّت پیامبرش عمل می‌کردند و چون آنان منقرض می‌شدند،پس از آنها گروهی بالای منبرها می‌رفتند آنچه می‌دانستند می‌گفتند و آنچه را بد می‌دانستند خود عمل می‌کردند،پس هرگاه چنان زمانی را درک کردید،بر هر مؤمنی لازم است که با دستش جهاد و مبارزه کند،اگر نتوانست با زبانش و اگر با زبان هم نتوانست پس به قلبش(ناراحت شود)؛اسلام چیزی جز این نیست.» ⁽¹⁾ابن مسعود گوید:مردم روستایی مرتکب گناه می‌شدند و چهار نفر بودند که نهی از منکر می‌کردند یکی از آنها به پا خاست و گفت:شما چنین و چنان می‌کنید و شروع کرد به نهی از منکر و بازگو کردن عمل زشتی که مرتکب می‌شدند و آنها جواب ردّ می‌دادند و از کارهای خود دست برنمی‌داشتند،در نتیجه یکدیگر را دشنام دادند و او به مبارزۀ با آنها برخاست و آنها بر او غالب شدند.پس کناره‌گیری کرد و گفت:خدایا!من آنها را نهی از منکر کردم اطاعت نکردند،دشنام دادم،آنها هم مرا دشنام دادند با آنها جنگیدم بر من غالب شدند،آنگاه به راه خود رفت،سپس دیگری قیام کرد و آنها را نهی از منکر نمود،اطاعت نکردند،پس به آنها دشنام داد،آنها نیز او را دشنام دادند،در نتیجه گوشه‌گیری کرد و گفت:خدایا!من آنها را نهی از منکر کردم،اطاعت نکردند و دشنام دادم،آنها نیز مرا دشنام دادند و اگر با ایشان می‌جنگیدم بر من غالب می‌شدند،آنگاه سوّمین نفر قیام کرد و آنها را نهی از منکر نمود و آنها اطاعت نکردند و او از ایشان کناره گرفت و گفت:پروردگارا!من آنها را نهی از منکر کردم ولی آنها از من اطاعت نکردند و اگر دشنام می‌دادم،آنها نیز به من دشنام می‌دادند و اگر مبارزه می‌کردم بر من غالب

می‌شدند و بعد به راه خود رفت،سپس چهارمی قیام کرد و گفت:خداوندا!اگر من آنها را نهی از منکر می‌کردم نافرمانی می‌کردند و اگر دشنام می‌دادم،دشنام می‌دادند و اگر با آنها می‌جنگیدم بر من غالب بودند و بعد رفت.ابن مسعود می‌گوید:از میان شما نظیر این چهارمین نفر،با وجود این که مقام او پست‌تر از همه بود،نیز کم است! ابن عباس گوید«به رسول خدا عرض شد:آیا مردم قریه‌ای که در میان آنها افراد صالح وجود دارند،هلاک می‌شوند؟فرمود:آری،گفتند:چرا یا رسول اللّه؟فرمود:به دلیل این که گنهکاران را می‌بینند و در برابر نافرمانیهای خدای عزّ و جلّ ساکت می‌مانند.» ⁽¹⁾

فصل

(1)می‌گویم:از طریق خاصه(شیعه)روایتی از امام باقر علیه السّلام در کافی آمده است که می‌فرماید:«در آخر الزّمان گروهی مورد اطاعت دیگرانند که در میان آنها عده‌ای نوخاستگان نادان ریا می‌ورزند و به زهد و عبادت خودنمایی می‌کنند.امر به معروف و نهی از منکر را واجب نمی‌دانند مگر وقتی که ایمن از ضرر باشند و برای یافتن راههای جواز و بهانه در پی لغزشها و عمل نادرست دانشمندان هستند.تا وقتی به نماز و روزه رو می‌آورند که به جان و مالشان صدمه‌ای نزند و اگر نماز به فعالیتهای مالی و بدنی آنها ضرر داشته باشد به یقین آن را ترک می‌گویند همان طور که بالاترین و ارزنده‌ترین واجبات را ترک کرده‌اند،زیرا امر به معروف و نهی از منکر واجب بزرگی است که بدان وسیله تمام واجبات انجام می‌گیرد،آن وقت است که خشم خدای تعالی بر ایشان کامل می‌شود و عذابش همه را فرا می‌گیرد و در نتیجه نیکان،در سرای تبهکاران و خردسالان، در خانۀ بزرگسالان از بین می‌روند.به راستی که امر به معروف و نهی از منکر راه پیامبران و روش صالحان است واجبی است بزرگ که بدان وسیله تمام واجبات به پا داشته می‌شود و راههای دین از بدعتها و انحرافها ایمن می‌گردد و کسبها حلال می‌شود و حقوق مردم بازگردانده می‌شود و زمین آباد می‌گردد و از ستمگران انتقام گرفته می‌شود و امور

دین و دنیا راست می‌گردد.بنا بر این با دلهایتان نهی از منکر کنید و با زبانتان بگویید و به پیشانی[بدکاران]بزنید و در راه خدا از ملامت ملامتگران نترسید.اگر پند گرفتند و به راه حقّ بازگشتند،ایرادی بر ایشان نیست،«بلکه ایراد و مجازات بر کسانی است که به مردم ستم می‌کنند و در زمین به ناحق ظلم روا می‌دارند،برای آنها عذاب دردناکی است.» ⁽¹⁾و اگر پند نگرفتند و به راه حق بازنگشتند به تن خود با ایشان مبارزه کنید و با قلبتان از آنها خشمگین باشید.[امّا]در پی قدرت و جستجوی ثروت و برای پیروزی بر ایشان،بر آنان ستم روا مدارید تا تسلیم فرمان خدا شوند و در خط طاعت درآیند.

خدای تعالی به حضرت شعیب پیامبر صلی اللّه علیه و آله وحی کرد که صد هزار از قوم تو را هلاک می‌کنم؛چهل هزار از بدکاران و شصت هزار از نیکان ایشان را،شعیب علیه السّلام عرض کرد:

پروردگارا!این گروه بدکاران به جای خود،امّا نیکان را چرا؟خدای تعالی خطاب فرمود:چون ایشان گنهکاران را به حال خود گذاشتند و آنان را از کار زشتشان باز نداشتند و به سبب خشم من خشمگین نشدند.» ⁽²⁾از امام صادق علیه السّلام است که فرمود:«قداست ندارد آن امّتی که در میان آنها حقّ ضعیف از قوی بدون نگرانی و رنج باز ستانده نشود.» ⁽³⁾از ابو الحسن علیه السّلام نقل شده است که فرمود:«یا باید امر به معروف و نهی از منکر کنید و یا آن که بدهای شما بر شما گمارده می‌شوند،پس نیکان شما دعا می‌کنند و دعایشان مستجاب نمی‌گردد.» ⁽⁴⁾از امام باقر و امام صادق علیهما السّلام نقل شده است:«وای بر گروهی که اطاعت خدا را در امر به معروف و نهی از منکر نمی‌کنند.» ⁽⁵⁾از امام باقر علیه السّلام است که فرمود:«بد مردمانی هستند آن مردمی که امر به معروف و نهی از منکر را عیب می‌دانند.» ⁽⁶⁾از امیر المؤمنین علیه السّلام نقل شده است که حمد و ثنای خدا را به‌جا آورد و گفت:«باری کسانی که پیش از شما بودند،به سبب گناهانی که مرتکب می‌شدند و عالمان دینی و دانشمندان مسیحی آنان را نهی از منکر نکردند،هلاک شدند و چون در گناهان خود

پایدار ماندند و علمای دینی و دانشمندان آنان را از آن رفتار منع نکردند،عذابها بر ایشان فروریخت.بنا بر این شما امر به معروف و نهی از منکر کنید و بدانید که امر به معروف و نهی از منکر هرگز اجل را نزدیک و روزی را قطع نمی‌کند،زیرا آنچه خداوند مقرر فرموده همچون قطره‌های باران از آسمان به زمین فرود می‌آید و به هر کسی به مقدار زیاد یا کم که خدا مقدّر کرده است،می‌رسد،پس اگر به کسی از شما مصیبتی در خانواده یا مال و یا جانتان رسید یا آن که از برادر مسلمانی دربارۀ خانواده یا مال و یا جانتان خشونتی ⁽¹⁾دیدید،نباید نسبت به او برآشفته شوید،زیرا که فرد مسلمان تا وقتی که مرتکب عمل پستی نشده از خیانت دور است؛عملی که هرگاه بین مردم فاش شود شرم می‌کند و فرومایگان اصرار به نشر آنها دارند مانند قمار باز برنده‌ای که در نخستین موفقیّت از تیربازیش انتظار جلب منفعت و دفع ضرر دارد،همچنین شخص مسلمانی که از خیانت دور است،از خدای تعالی یکی از دو نیکی را انتظار دارد؛یا دعوت حق را لبیک گوید که آنچه نزد خداست برای او بهتر است و یا روزی خدا را می‌خواهد برای این که دارای خانواده و ثروت شود و دیانت و شخصیت داشته باشد،زیرا مال و اولاد زراعت دنیا و عمل صالح زراعت آخرت است و گاهی خداوند هر دوی آنها را برای مردمانی فراهم می‌آورد.» ⁽²⁾از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که فرمود:«خداوند دو فرشته به سوی مردم شهری فرستاد تا آن شهر را بر سر مردمش خراب کنند،وقتی که فرشتگان به آن شهر رسیدند، مردی را در حال دعا و تضرّع دیدند،یکی از فرشتگان به رفیقش گفت:آیا این شخص را نمی‌بینی که دعا می‌کند؟او گفت:می‌بینم،اما دستور پروردگارم اجرا می‌کنم.آن فرشته گفت:اما من دست به کاری نمی‌زنم بلکه نزد پروردگارم برمی‌گردم.و به درگاه خداوند بازگشت و عرض کرد:پروردگارا!من به آن شهر رسیدم و فلان بندۀ تو را دیدم که به درگاه تو دعا می‌کند و می‌نالد.خداوند فرمود:برو و دستوری را که داده بودم اجرا کن.زیرا او مردی است که هرگز چهره‌اش را به سبب معصیت من در هم نکشیده

است.» ⁽¹⁾از آن حضرت نقل شده است که«مردی از قبیلۀ خثعم نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله آمد و عرض کرد:یا رسول اللّه،بالاترین چیز در اسلام چیست؟فرمود:ایمان به خدا عرض کرد:پس از ایمان چیست؟فرمود:صلۀ رحم،گفت:بعد از آن چیست؟فرمود:امر به معروف و نهی از منکر،آن مرد پرسید:حال کدام عمل نزد خدا مبغوض‌تر است؟فرمود:

شرک به خدا،عرض کرد:بعد از آن چیست؟فرمود:قطع رحم،عرض کرد:بعد از قطع رحم،چیست؟فرمود:امر به منکر و نهی از معروف.» ⁽²⁾از آن حضرت است که می‌گوید:«امیر المؤمنین علیه السّلام فرموده است:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به ما امر فرمود تا با گنهکاران با چهرۀ درهم کشیده برخورد کنیم.» ⁽³⁾از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«امر به معروف و نهی از منکر دو مخلوق از آفریده‌های خدایند؛هر کس آنها را یاری کند،خداوند او را عزیز گرداند و هر که آنها را خوار کند،خداوند او را خوار سازد.» ⁽⁴⁾از آن حضرت نقل شده است«که هرگاه بر جمعی می‌گذشت که با هم در ستیز بودند،از آنها نمی‌گذشت مگر آن که سه مرتبه با صدای بلند می‌فرمود:از خدا بترسید.» ⁽⁵⁾از ابو الحسن الرّضا علیه السّلام است که فرمود:«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله می‌فرمود:هرگاه امّتم امر به معروف و نهی از منکر را به یکدیگر واگذارند باید به خداوند اعلام جنگ کنند.» ⁽⁶⁾از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که می‌گوید:پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:چگونه خواهید بود زمانی که زنان شما فاسد و جوانان شما فاسق شوند و امر به معروف و نهی از منکر نکنید؟عرض شد:یا رسول اللّه،آیا چنین زمانی خواهد بود؟فرمود:آری،و بدتر از آن هم خواهد شد،چگونه خواهید بود وقتی که امر به منکر کنید و نهی از معروف؟گفتند:یا رسول اللّه،آیا چنین چیزی خواهد شد؟فرمود:آری،و بدتر از آن هم خواهد شد،

چگونه خواهید بود وقتی که منکر را معروف و معروف را منکر ببینید.» ⁽¹⁾از پیامبر صلی اللّه علیه و آله نقل شده است:«همانا خداوند مؤمن ضعیف بی‌دین را دشمن می‌دارد، عرض شد:مؤمنی که بی‌دین باشد،چگونه مؤمن است؟فرمود:آن که نهی از منکر نمی‌کند.» ⁽²⁾در کتاب تهذیب از امام صادق علیه السّلام نقل شده است،به گروهی از یارانش فرمود:«بر من لازم است که بی‌گناهان شما را به جرم مبتلایانتان مؤاخذه کنم،چگونه بر من لازم نباشد در حالی که شما از زشتکاری کسی مطّلع می‌شوید و بر او اعتراض نمی‌کنید،از او فاصله نمی‌گیرید و او را نمی‌آزارید تا آن عمل را ترک کند.» ⁽³⁾امیر المؤمنین علیه السّلام در پایان گفتاری فرمود:«هر کس نهی از منکر را با قلب،دست و زبانش ترک کند،مرده‌ای در بین زنده‌هاست.» ⁽⁴⁾غزّالی این سخن امیر المؤمنین علیه السّلام را در بخش آثار به حذیفه نسبت داده و در همان‌جا از علی علیه السّلام نقل شده است ⁽⁵⁾که فرمود:«نخستین چیزی که باعث غلبه و پیروزی شما می‌شود؛جهاد با دست،سپس جهاد با زبان و پس از آن جهاد با دلهایتان است که اگر به دل هم امر به معروف و نهی از منکر نشود،آن دل واژگونه و زیر و رو خواهد شد.» ⁽⁶⁾

باب دوم:ارکان و شرائط امر به معروف و نهی از منکر

ارکان و شرائط امر به معروف و نهی از منکر

(1)می‌گویم:چون سخنان غزّالی در این باب بر اصول نادرست عامه از قبیل رأی استحسان،قیاس و استدلال به متشابهات که با یکدیگر متناقض و خود باعث سرگردانی و اشتباه بیشترند،مبتنی می‌باشد،از ذکر آنها صرف نظر می‌کنیم و خلاصه‌ای از آنچه را که از امامان معصوممان علیهم السّلام به ما رسیده است می‌آوریم بخشی از روایات ایشان را در

تأیید و تثبیت مطلب نقل می‌کنیم،ان شاء اللّه.

با توفیق الهی می‌گوییم:امر به واجب،واجب است و امر به مستحب،مستحبّ است و نهی از حرام،واجب ولی این وجوب و استحباب مخصوص گروه خاصّی است و آن طور که غزّالی تصوّر کرده،شامل یکایک مردم نمی‌شود بلکه با چهار شرط بر فرد ثابت می‌گردد:

1-علم به واجب یا مستحبّ و یا حرام بودن امور،یعنی شناخت معروف یا منکر،به دور از شبهه بنا بر این در امور متشابه امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست.

2-احتمال تأثیر بنا بر این اگر بداند یا احتمال قوی بدهد که اقدامش تأثیر ندارد، واجب و مستحب نیست،چون بی‌فایده است.

3-شخص مخاطب امر به معروف و نهی از منکر،بر ادامه عمل خود اصرار داشته باشد اما اگر نشانه‌ای باشد که آن کار را ترک کرده است،تکلیف ساقط می‌شود،چون دیگر امر به معروف و نهی از منکر بیهوده است.

4-مفسده‌ای در پی نداشته باشد.اما اگر احتمال ضرر برای خود یا فردی از مسلمانان را بدهد،تکلیف ساقط می‌شود؛زیرا ضرر و اضرار در دین روا نیست.البته جست‌وجو جائز نیست،مانند گوش دادن برای شنیدن صدا و بو کشیدن و بررسی زیر لباس اشخاص و نظیر این‌ها.و هرگاه این شرائط جمع شد و شخص مطّلع تنها بود امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب عینی می‌شود ولی اگر دو تن بودند و یکی امر یا نهی را آغاز کرد آن دیگری اگر گمان برد که همکاری او تأثیری در زود به نتیجه رسیدن و نفوذ انزجار دارد بر او نیز واجب است اگر نه واجب نیست؛زیرا هدف به جای آوردن معروف و ترک منکر است.پس هرگاه آن دو با عمل یک فرد حاصل گردد تلاش دیگری بیهوده خواهد بود.و این است معنای قول کسانی که گفته‌اند:امر به معروف و نهی از منکر واجب کفایی است ولی کسانی که می‌گویند این فریضه واجب عینی است آن کسی را در نظر دارند که واجد تمام شرائط باشد،بنا بر این مورد اختلاف تنها این است که با اقدام بی‌اثر اشخاص،تکلیف امر به معروف و نهی از منکر از افراد جامع شرائط ساقط است یا نه؟از مولایمان امام صادق علیه السّلام دربارۀ امر به معروف و نهی از منکر سؤال شد،آیا بر تمام امّت واجب است یا نه؟فرمود:نه.پرسیدند:چرا واجب نیست؟فرمود:این کار بر عهدۀ شخص نیرومندی است که فرمانش را ببرند و معروف را از منکر باز شناسد،نه بر کسانی

که ناتوانند و خود هدایت نیافته‌اند و از روی ناآگاهی دیگران را از حق به سوی باطل می‌خوانند.و دلیل بر این مطلب سخن خدای تعالی است: وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ... ⁽¹⁾این موضوع خاص است نه عام،چنان که خدای تعالی فرموده است: وَ مِنْ قَوْمِ مُوسی أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ ⁽²⁾و نفرمود امّت موسی یا تمام قوم موسی در حالی که ایشان در آن روز امّتهای مختلفی بودند.امّت شامل یک فرد و بیشتر است.و همچنین خدای تعالی فرموده است: إِنَّ إِبْراهِیمَ کانَ أُمَّةً قانِتاً لِلّهِ. ⁽³⁾می‌فرماید:«ابراهیم مطیع فرمان خدای بود.امّا بر شخص ناآگاهی که در ناتوانی بسر می‌برد و نیرو و پشتیبان و فرمانبری ندارد،حرجی نیست.» ⁽⁴⁾آنگاه دربارۀ معنای این حدیث نبوی از آن حضرت پرسیدند:«بالاترین جهاد، سخن عادلانه‌ای است که در حضور رهبر ظالمی ابراز شود.فرمود:این مطلب بر آن اساس است که شخص پس از شناخت واقع او را امر می‌کند و او می‌پذیرد.» ⁽⁵⁾کلام امام علیه السّلام است به این که وجوب امر به معروف و نهی از منکر شرایطی دارد و بر کسی که آنها را نداشته باشد واجب نیست،در این حدیث سه شرط از شرائط را بیان کرده ولی اصرار بر منکر را شاید برای وضوح آن نگفته است.

در حدیث دیگری از آن حضرت نقل شده است:«فقط و فقط مؤمن از امر به معروف و نهی از منکر پند می‌گیرد و جاهل از آن می‌آموزد ولی صاحب تازیانه و شمشیر،هرگز.» ⁽⁶⁾از آن حضرت نقل شده است:«هر که متعرّض پادشاه ظالمی شود و گرفتاری پیدا کند،پاداشی برای آن نخواهد داشت و از نعمت صبر برخوردار نخواهد بود.» ⁽⁷⁾از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«سزاوار نیست برای مؤمن که خودش را خوار سازد.پرسیدند:چگونه خود را خوار می‌کند؟فرمود:دست به کاری می‌زند که از

توان او بیرون است.» ⁽¹⁾از آن حضرت است که فرمود:«خدای عزّ و جلّ تمام امور مؤمن را به او واگذار کرده است ولی به او اجازه نداده تا شخصیّت والای خود را ذلیل کند.آیا نمی‌بیند که خدای تعالی دراین‌باره می‌فرماید: وَ لِلّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ . ⁽²⁾و سزاوار است که مؤمن عزیز باشد نه ذلیل.» ⁽³⁾وانگهی نهی از منکر مراتبی دارد که نخستین مرتبۀ آن انکار به دل است به این معنا که مرتکب را در دل به سبب ارتکاب گناه دشمن بدارد و آن فقط مشروط است به آگاهی نهی‌کننده و اصرار نهی‌شده نه دو شرط دیگر.سپس به اظهار ناراحتی که اگر ترک کرد کفایت می‌کند،اگر نه از او اعراض و دوری کند.و اگر نشد با زبان موعظه و مدارا و به ترتیبی آسان‌گیرانه او را باز بدارد و اگر بازداشتن جز با زدن و نظایر آن ممکن نگردد همان کار را بکند.و اگر نیاز به ایراد جرح باشد،خودداری از آن بهتر است.گفتگو دربارۀ این موضوع کم‌فایده است،زیرا شخصی که دارای شرائط است مقتضای حال را بهتر می‌داند.

در حدیث آمده است:«پایین‌ترین درجۀ نهی از منکر آن است که با معصیت‌کاران با چهرۀ درهم کشیده برخورد شود.» ⁽⁴⁾در حدیث دیگری آمده است:«همین قدر در عزّت مؤمن بس که هرگاه منکری را ببیند خداوند بداند که او در دل ناراضی است.» ⁽⁵⁾از امیر المؤمنین علیه السّلام است که می‌گوید:«رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:هر که کار[بدی]را ببیند و از آن آزرده خاطر شود،مانند کسی است که در آنجا نبوده و هر که در وقت انجام کاری نبوده ولی از آن خوشنود است مانند کسی است که حضور داشته است.» ⁽⁶⁾

این مقدار از اخبار،از زیاده گویی غزّالی در این باب کفایت می‌کند،با توجّه به این که اساس کار وی بر اصول عامه نهاده شده و در اکثر موارد به طور قطع حکم نمی‌کند و حال این که حکم،با اختلاف زمانها و حالات،تفاوت می‌کند و از طرفی مراتب مکروهاتی که غزّالی بر حسب گمان به آن گرایش پیدا کرده قابل قبول باشند یا نباشند متفاوت است و این مطالب در جایی است که بتوان اجتهاد کرد.در حالی که هر کسی به کار خود بیناست.

غزّالی از عمر روایت کرده است که وی از دیوار خانۀ مردی بالا رفت و آن مرد را در حالت ناپسندی دید و به او اعتراض کرد،او در جواب گفت:یا امیر المؤمنین!اگر من از یک جهت نافرمانی خدا را کرده‌ام،تو از سه جهت معصیت خدا را مرتکب شده‌ای.عمر پرسید:کدام است آن سه جهت؟گفت:خدای تعالی فرمود:«تجسّس نکنید»تو تجسس کردی،و فرمود:«از در خانه‌ها وارد شوید»تو روی دیوار آمدی.و خداوند فرمود:«جز به خانه‌های خودتان-تا با اهل خانه انس نگرفته و سلام نداده‌اید-وارد نشوید»و تو سلام ندادی،عمر با شنیدن سخنان وی،او را واگذاشت و با او شرط کرد که توبه کند.

می‌گویم:صاحب‌خانه سزاوارتر بود که با عمر شرط کند که وی توبه نماید؛زیرا عمر نسبت به او گناهان بیشتری مرتکب شده بود.بلکه آن مرد سزاوارتر به فرمانروایی بود چون از او داناتر بود و بیش از او گناهش را پنهان می‌داشت.در حالی که عمر یا جاهل بود و یا گستاخ بر انجام گناه.با وجود این‌ها،غزّالی در فتوای خود به گفتار یا رفتار عمر استناد می‌کند و معتقد است که او پس از ابو بکر بالاترین صحابه است و این روایت را از او نقل می‌کند.

در مصباح الشّریعة از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که فرمود:«هر کس از هوای نفس خود،دوری نکند و از آفات و شهوات نفسانی خلاص نشود و شیطان را مغلوب نسازد و خود را در حمایت خدا و توحید قرار ندهد و در امان عصمت او نباشد، شایستگی امر به معروف و نهی از منکر را ندارد؛زیرا تا کسی دارای این اوصاف نباشد، هر امری را اظهار بدارد،حجّتی در مقابل او خواهد بود و مردم سودی از آن نخواهند برد.

خدای عزّ و جلّ فرماید: أَ تَأْمُرُونَ النّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ؟ ⁽¹⁾و به او گفته می‌شود:ای

خیانتکار!آیا از مردم چیزی را می‌خواهی که خود به خویشتن در آن باره خیانت کرده‌ای و نسبت به آن افسار گسسته‌ای؟نقل شده است که ابو ثعلبۀ اسدی از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله راجع به این آیه پرسید: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ ⁽¹⁾، پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:«امر به معروف و نهی از منکر کن و بر مصیبتی که بر تو وارد شود، صبر کن.و هنگامی که ببینی مردم از حرص و آزمندی اطاعت می‌کنند و هوای نفس را می‌پرستند و هر کس خود رأی و خود بین است،توبه فکر خود باش و کار مردم را رها کن.

کسی که امر به معروف می‌کند لازم است که حلال و حرام را بشناسد و خود را از آنچه به مردم امر و نهی می‌کند فارغ کرده باشد،خیر خواه مردم و مهربان و همراه با مردم باشد.

با لطف و بیان خویش آنها را دعوت کند،و با تفاوت میزان حوصلۀ آنها آشنا باشد تا هر کس را در جایگاه خودش قرار دهد.مکر و فریب نفس و دامهای شیطان را بشناسد و در برابر آنچه می‌بیند شکیبا باشد،با مردم مقابلۀ به مثل نکند و از ایشان شکوه ننماید.

تعصّب نورزد و به خاطر خودش درشتی نکند.نیّتش خالص برای خدا باشد.از او یاری بطلبد و رضای او را بجوید،پس اگر با او مخالفت کردند و به او ستم روا داشتند،تحمّل کند و اگر موافق بودند و سخن او را پذیرفتند،سپاسگزار باشد.کار خود را به خدا واگذارد و به عیب خود توجّه کند.» ⁽²⁾در تهذیب،باب مربوط به کسانی که جهاد بر ایشان واجب است،ضمن حدیثی طولانی که عبد الملک بن عمرو از آن حضرت نقل کرده است ⁽³⁾.سخنی آمده که مؤیّد این مطلب و در این مورد مفید است-ان شاء الله تعالی-.

غزّالی در درجات و مراتب ثواب می‌گوید:درجۀ سوم،نهی با موعظه و اندرز و ترساندن از خداست و این دربارۀ کسی است که می‌تواند کاری را انجام دهد و می‌داند که آن کار بد است و یا دربارۀ کسی است که با علم به بدی عملی،اصرار بر انجام آن دارد مانند کسی که بر باده‌گساری،یا ستمگری و یا بر غیبت مسلمانان و نظایر آنها

مداومت دارد که لازم است موعظه شود و او را از عذاب خدا بترسانند و اخباری را که متضمن وعدۀ عذاب است بر او بخوانند و سرگذشت پیشینیان و عادت پرهیزکاران را برای او بگویند و تمام این‌ها از روی دلسوزی و مهربانی باشد،نه با درشتی و خشم،بلکه از سر دلسوزی بر او بنگرند.و گناهکاری او را یک مصیبت برای خودش ببینند؛زیرا مسلمانان مانند یک تن هستند.در اینجا آفت بزرگی وجود دارد که شایستۀ مراقبت است چون یک مهلکه است و آن این است که شخص عالم،در وقت معرّفی خود را به سبب داشتن علم،عزیز و دیگران را به سبب نادانی،خوار و ذلیل می‌بیند و چه بسا در معرّفی خود به دلیل شرافت علم و دانش به خودنمایی و ابراز برتری بپردازد و به سبب پستی نادانی،طرف مقابل را خوار بشمارد که اگر انگیزه این باشد،این عمل زشت‌تر از عمل بدی است که به آن اعتراض می‌کند و مثل چنین کسی،مثل آن است که دیگری را از آتش نجات می‌دهد و خود در آتش می‌سوزد که نشان نهایت نادانی و لغزشی بزرگ و غائله‌ای هولناک است و این از فریب شیطان ناشی می‌شود که هر آدمی ممکن است به ریسمان او بیاویزد جز کسی که خداوند او را به عیبهای خودش آشنا سازد و چشم بصیرتش را به نور هدایت خویش بگشاید؛زیرا تحقّق دو نوع سلطه بر دیگران موجب حصول لذت بزرگی برای نفس آدمی است:

یکی تسلط بر عموم به وسیلۀ علم و دیگری تسلط بر عموم به واسطۀ قدرت بازگشت هر دو این‌ها به خودنمایی و جاه‌طلبی است و این خود خواستۀ باطنی است که آدمی را به شرک خفی می‌کشاند.البته این حالت دارای ملاک و معیاری است که لازم است شخص مراقب،بدان وسیله خودش را بیازماید.و آن معیار این است که بازداشتن خویشتن از گناه و خودداری از مراقبت از دیگران نزد وی محبوب‌تر است یا پرداختن به مراقبت دیگران؛پس اگر مراقبت نفس بر او دشوار و سنگین است در حالی که دوست دارد،به جای مراقبت از دیگران به خود بسنده کند و مراقبت نفس نماید،در این صورت انگیزه‌اش همان دین است و اگر پند گرفتن آن گنهکار از موعظۀ وی و باز ایستادنش به سبب نهی وی،محبوب‌تر است از پند گرفتن او از پند دیگران،بداند که پیرو هوای نفس است و از این راه مراقبت می‌خواهد جاه طلبی خودش را ابراز بدارد!پس باید از خدا بترسد و نخست مراقبت نفس کند،در این حال است که به او می‌گویند:به حضرت عیسی علیه السّلام گفته شد،ای پسر مریم نخست خود را موعظه کن اگر پند گرفتی،دیگران را

موعظه کن،اگر نه از من شرم کن.

به داود طائی گفتند:آیا دیده‌ای،مردی بر این امیران وارد شود و آنها را امر به معروف و نهی از منکر کند؟گفت:من بر چنین کسی بیم تازیانه دارم.گفتند:اگر تاب تازیانه را داشته باشد؟گفت:بر او بیم شمشیر دارم،گفتند:اگر بتواند آن را تحمّل کند؟ گفت:از بیماری مزمن خودخواهی بر او بیم دارم.و من می‌گویم:بلکه به دلیل سرپیچی‌اش از دستور خدای سبحان،من بیم آتش دوزخ را برای او دارم؛زیرا که خدای تعالی فرموده است: وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ ⁽¹⁾،سخن به طور کامل دراین‌باره قبلا گفته شده است.

غزّالی گوید:

باب سوم:در منکراتی که معمول و عادت مردم می باشد

در منکراتی که معمول و عادت مردم می باشد

(1)ما به بخشی از آنها می‌کنیم.

تا از روی آنها به موارد مشابه استدلال کنند؛زیرا هدف،حصر و بررسی آنها نیست.

می‌گویم:غزّالی در این باب،منکرات مساجد و پس از آن،منکرات بازارها،سپس منکرات خیابانها و آنگاه منکرات همگانی را نام برده است امّا ما نیازی به ذکر این منکرات نمی‌بینیم،زیرا از نظر ما روا نیست کسی که جاهل به معروف است،دیگران را نهی از منکر کند و تنها بر کسی واجب است که عارف توانا بوده سخنش مقبول و جامع شرائط لازم باشد و کسی که دارای این اوصاف است نیازی ندارد تا ما منکر را برای او تعریف کنیم،علاوه بر آن تمام گفته‌های غزّالی به اصل صحیحی مستند نیست بلکه برخی از آنها بر اساس اصول نادرست و نظرات بی‌پایۀ وی نهاده شده است،بنا بر این لازم است که ما این باب را پایان دهیم.

غزّالی گوید:

باب چهارم:امر به معروف و نهی از منکر فرمانروایان و پادشاهان

امر به معروف و نهی از منکر فرمانروایان و پادشاهان

(1)مراتب امر به معروف را بیان کردیم و گفتیم که مرتبۀ اوّلش،تعریف و دومش موعظه و مرتبۀ سوم تندی و خشونت و مرتبۀ چهارم آن جلوگیری با زور و جبر و وادار کردن بر حق و صواب به‌وسیله زدن و مجازات است.در مورد پادشاهان از تمام آن مراتب دو مرتبۀ اول یعنی تعریف و موعظه جائز است.اما جلوگیری از اعمال پادشاه از روی قهر، برای افراد رعیّت امکان ندارد،زیرا باعث آشوب و بلوا می‌شود و پیامد آن به مراتب بدتر از آن منکر خواهد بود.امّا تندی در گفتار،مثل گفتن«ای ستمگر»«ای که از خدا نمی‌ترسی»و نظایر آن،اگر باعث به وجود آمدن آشوبی می‌گردد که از خود او تجاوز کرده و به دیگران هم برسد،جائز نیست ولی اگر جز بر خویشتن بیمی ندارد،جائز بلکه مستحبّ است؛زیرا روش پیشینیان چنین بوده که خود را در معرض خطرها قرار دهند و به طور آشکار نهی از منکر کنند بدون اعتنا به ریخته شدن خونشان و ابتلای به انواع شکنجه‌ها برای آن که می‌دانستند این،خود شهادت در راه خداست.

می‌گویم:از قرآن و اخبار اهل بیت علیهم السّلام مستفاد می‌شود که این عمل روا نیست و امامان از این که مؤمن خود را خوار سازد و در معرض شکنجه‌های طاقت‌فرسا قرار دهد،نهی فرموده‌اند.و درستی اخباری که غزّالی آورده است ثابت نشده و آنچه ثابت شده نیز چنانکه گذشت،قابل توجیه است.

غزّالی گوید:

امّا روش موعظه و امر به معروف و نهی از منکر،به شاهان که از دانشمندان گذشته نقل شده است،بخشی از آن را در باب ورود بر سلاطین از کتاب حلال و حرام آوردیم و اینک به داستانهایی اکتفا می‌کنیم که از روی آنها روش موعظه و نهی از منکر پادشاهان را می‌توان دانست.

می‌گویم:آنچه غزّالی از حکایات نقل کرده است،تنها در مورد برخورد گمراهان با ستمگران،به منظور کسب مقام والاتر و مقبولیّت در نزد تودۀ مردم است.اینان به سبب علاقۀ نفسانی و کشش قلبی که داشته‌اند و بعضی از ایشان نیز به دلیل سفاهت و حماقتشان و با علم به این که موعظه و نهی از منکر در بازداشتن آن ظالم هیچ تأثیری

ندارد جز آن که باعث نابودی خودشان می‌شود،و با این تصور که از این طریق به مقام شهادت دست می‌یابند،خویشتن را در معرض هلاکت و نهی خدای سبحان قرار می‌دادند.

پس فایده‌ای در ایراد امثال این حکایات نیست.علاوه بر آن که حکم این نوع برخوردها با اختلاف زمانها و حالات و اشخاص،تفاوت می‌کند.از این رو ما به یک داستان از آنچه غزّالی نقل کرده،اکتفا می‌کنیم که مربوط به چنان کسان نیست و این داستان همان است که از ابن مهاجر نقل کرده و می‌گوید:امیر المؤمنین منصور وارد مکّه شد و در دار النّدوة فرود آمد.او آخر شبها از دار النّدوة به قصد طواف بیرون می‌شد و طواف می‌کرد و نماز می‌گزارد بدون این که کسی بفهمد و چون فجر طلوع می‌کرد به دار النّدوة باز می‌گشت و مؤذّنان می‌آمدند و به او سلام می‌دادند.آنگاه اقامۀ نماز اعلام می‌شد و او بیرون می‌آمد و با مردم نماز می‌خواند.شبی در وقت سحر بیرون رفت و در آن میان که مشغول طواف بود ناگاه صدای مردی را از نزد ملتزم شنید که می‌گفت:بار خدایا به تو شکایت می‌کنم از ظهور ظلم و فساد در روی زمین و از ستم و طمعی که بین حق و حق‌دار جدایی انداخته است،منصور با عجله نزدیک شد حرفهای او را خوب شنید سپس برگشت و در گوشه‌ای از مسجد الحرام نشست،به دنبال آن مرد فرستاد و او را طلبید.قاصد نزد وی آمد و گفت:امیر المؤمنین را دریاب!آن مرد دو رکعت نماز خواند و رکن را بوسید و همراه فرستادۀ منصور آمد و سلام داد.منصور رو به او کرد و گفت:این چه حرفی بود که از تو شنیدم،می‌گفتی:جور و فساد روی زمین پیدا شده و ظلم و طمع بین حق و حق‌دار جدایی انداخته است؟!به خدا سوگند که این سخنان تو گوشهای مرا به درد آورد و مرا نگران و ناراحت کرد.گفت:یا امیر المؤمنین!اگر مرا امان دهی،از ریشه و اساس امور شما را مطّلع خواهم کرد،اگر نه به امور مربوط به خودم اکتفا می‌کنم،زیرا آنها مهمترند.منصور گفت:تو بر جانت در امانی.آن مرد گفت:آن کسی را که طمع فرا گرفته تا جایی که بین او و بین حق و اصلاح مظاهر ظلم و فساد در روی زمین جدایی انداخته است،تو هستی.منصور گفت:وای بر تو،چگونه مرا طمع گرفته؟در حالی که زر و سیم و ترش و شیرین در اختیار من است.گفت:یا امیر المؤمنین،آیا کسی را به قدر تو طمع گرفته است در حالی که خداوند تو را نگهبان جان و مال مسلمانان قرار داده و تو از امور ایشان غافل و سرگرم جمع آوری اموال آنانی و بین خود و مردم موانعی از گچ و

آجر و درهای آهنی و دربانهای مسلّح قرار داده‌ای و خود را در آن میان زندانی کرده‌ای و کارگزارانت برای جمع آوری مالیات گسیل داشته‌ای،وزیران و ندیمان ستمگری برای خود گرفته‌ای که اگر چیزی را فراموش کنی به خاطر تو نمی‌آورند و اگر بخواهی کار نیکی انجام دهی،یاری‌ات نمی‌کنند و آنان را با اموال و چهارپایان و سلاح تقویت کرده‌ای تا بر مردم ستم کنند و دستور داده‌ای که از مردم جز فلانی و فلانی،کسی حق ندارد به محضر تو وارد شود و اجازه نداده‌ای که ستمدیده و دردمندی و یا گرسنه و برهنه و ناتوان و فقیری بر تو وارد شود،در حالی که همه کس در این بیت المال حق دارد.و چون این افرادی که تو برای خود برگزیده و آنان را بر رعیّت مقدّم داشته‌ای و به ایشان دستور داده‌ای که مانع مال‌اندوزی تو و سبب انفاق اموال به مردم نشوند و تو را به سبب چنین رفتاری سرزنش نکنند و نگویند:این شخص به خدا خیانت کرده پس چرا ما به او خیانت نکنیم در حالی که او در اختیار ماست.پس آنها فرمان تو را بر این اساس می‌برند که جز آنچه را که آنها مایلند از امور مردم،به تو نرسد و هیچ کارگزاری بر خلاف دستور آنها کار نکند مگر این که وی را از مقامش تنزّل دهند و قدر او را نزد تو کوچک کنند و چون این اعمال از طرف تو و ایشان در بین مردم منتشر شود،مردم آنها را بزرگ می‌شمرند و از ایشان می‌ترسند و به همین دلیل اوّلین کاری که انجام می‌دهند،آن است که به ایشان هدایایی می‌دهند تا در ستم کردن به رعیت از آنها پشتیبانی کنند و آنگاه رعایای صاحب قدرت و ثروتمند این کار را می‌کنند تا دستشان در ظلم و ستم به زیر دستان خود باز باشد و به این ترتیب سرزمین خدا پر از ظلم و فساد شده،و این گروه در سلطنت شریک تو گشته‌اند در حالی که تو غافلی و اگر ستمدیده‌ای بخواهد نزد تو بیاید همانها مانع از ورود وی به نزد تو می‌شوند و اگر بخواهد موقعی که تو تنهایی شکوائیه‌ای به تو بدهد،این را نیز منع کرده‌ای و شخص دیگری را گمارده‌ای تا ببیند مردم چه شکایتی دارند!و اگر مردی خود را به ندیمان تو رساند،آنها از وی می‌خواهند تا شکایت خود را به تو ندهد و اگر کسی که از او شکایت شده دارای حرمت و شخصیتی باشد،هیبت او مانع انجام مقصود خواهد شد و ناگزیر فرد ستمدیده پیوسته نزد وی می‌رود و دست به دامن او می‌شود و شکوه می‌کند و کمک می‌طلبد و او رد می‌کند و دلیلی می‌تراشد،و اگر بکوشد و پافشاری نماید،بیرونش کنند و در همان حال تو ظاهر شوی و در حضور تو فریاد برآورد،چنان او را خواهند زد که عبرت دیگر کسان گردد،

در حالی که تو خود ناظری ولی مانع نمی‌شوی و بر ایشان اعتراض نمی‌کنی.پس یا امیر المؤمنین!با این حال چگونه اسلام و مسلمانی باقی بماند؟بنی امیّه پیش از شما بودند و از عربها مظلومی نبود که شکایت نزد ایشان ببرد مگر آن که به حقّش می‌رسید.

هرگاه مردی از دورترین نقاط می‌آمد و خود را به درگاه ایشان می‌رساند و فریاد بر می‌آورد:ای مسلمانان!آنها توجّه می‌کردند و می‌پرسیدند:چه شده است؟و شکوائیه او را به حکّام خود می‌رساندند و انتقام او را می‌گرفتند! ⁽¹⁾یا امیر المؤمنین!من مسافرتهایی به کشور چین داشتم،در یکی از سفرهایم که رفته بودم،آنجا،پادشاهی داشت که قوّۀ شنوایی‌اش را از دست داده بود.دیدم سخت گریه می‌کند و وزیرانش او را دلداری می‌دادند و می‌گفتند:چشمانت گریان مباد!چرا گریه می‌کنی؟گفت:من برای از دست دادن شنوایی‌ام نمی‌گریم بلکه به آن علت گریه می‌کنم که مبادا مظلومی در پیشگاه من دادخواهی کند و من صدای او را نشنوم.سپس گفت:بدانید اگر گوشم را از دست داده‌ام، چشمم که کور نیست بین مردم جار بکشید که کسی حق ندارد لباس سرخ بپوشد مگر آن که بر او ظلم شده باشد.آنگاه صبح و عصر بر مرکبی سوار می‌شد تا شاید مظلومی را ببیند و برای او دادخواهی کند.ای امیر المؤمنین،این پادشاه گرچه مشرک به خدا بوده است ولی به مشرکین این قدر محبت داشت و به بقای سلطنتش علاقه‌مند بود.امّا تو که به خدا ایمان داری و پسر عموی رسول خدا صلی اللّه علیه و آله هستی نباید به مسلمانان علاقه‌مند و مهربان باشی؟تو مال جمع نمی‌کنی مگر برای یکی از این سه مقصود:اگر بگویی برای پسرم جمع‌آوری می‌کنم،خداوند طفل خردسال را برای تو عبرت قرار داده است،وقتی که از شکم مادر متولّد می‌شود هیچ مالی در روی زمین از آن او نیست،زیرا هیچ مال و ثروتی

نیست مگر دست آزمندی روی آن است،امّا همواره لطف خداوند شامل حال این کودک می‌گردد تا بزرگ می‌شود و مردم او را بزرگ می‌شمارند.و این تو نیستی که به او عطا می‌کنی بلکه خداست که به هر که خواهد عطا می‌کند.و اگر بگویی که مال را جمع می‌کنم تا بدان وسیله پایه‌های حکومتم را محکم کنم.خداوند پیشینیان را عبرت تو قرار داده است که اندوختۀ زر و سیم و سربازان و سلاح و مرکبها،ایشان را بی‌نیاز نساخت و تو و دیگر فرزندان پدرت را،مال و ملک اندک و ناتوانی،زیانی نرساند تا آنچه خدا خواسته بود انجام گرفت.و اگر بگویی مال را برای رسیدن به مقامی والاتر از مقام فعلی خود جمع‌آوری می‌کنی،بدان که یا امیر المؤمنین،هیچ مقامی بالاتر از مقام فعلی تو نیست مگر آن مقامی که با عمل صالح به دست می‌آید.آیا تو کسی را که نافرمانی کرده است به بدتر از کشتن مجازات می‌کنی؟گفت:نه.گفت:پس چه می‌کنی با سلطنتی که خداوند آن را به تو عطا کرده است و با پادشاهی دنیا که هم اکنون در اختیار داری در حالی که خدای تعالی کسانی را که نافرمانی او را کنند،مجازات به قتل نمی‌کند بلکه با خلود در عذاب آتش دوزخ کیفر می‌کند و او خدایی است که از عقیدۀ قلبی و باطن اعضا و جوارح تو آگاه است پس جواب خدا را چه می‌دهی؟وقتی که پادشاه حق مبین،سلطنت دنیا را از دست تو بگیرد و تو را به پای حساب بخواند.آیا از آنچه در اختیار داری یعنی چیزهایی که از ملک دنیا سخت به آنها علاقه‌مندی در پیشگاه خدا تو را بی‌نیاز می‌گرداند؟ پس منصور به سختی گریست،حتی نالید و فغان برآورد و گفت:کاش خدا مرا نیافریده بود و من نبودم!سپس گفت:چه چاره‌ای دارم در این امانتی که به من سپرده‌اند در حالی که از مردم جز جنایت نمی‌بینم؟گفت:ای امیر المؤمنین!بر تو باد پیروی کردن از رهبران و راهنمایان برجسته گفت:آنها چه کسانی هستند؟گفت:دانشمندان.منصور گفت:به دنبال آنها رفتم ولی آنان از من فرار کردند.گفت:آنها از تو فرار کرده‌اند تا مباد آنها را به راه و روش خود واداری،آنان از کارگزارانت بیمناک بوده‌اند.تو در خانه‌ات را بگشا و دربانانت را کم کن و انتقام مظلوم را از ظالم بستان و راه ظالم را ببند و اموال حلال و پاک را در اختیار بگیر و آنها را به عدالت و حق تقسیم کن،من ضمانت می‌کنم آنهایی که از تو فرار کرده‌اند نزد تو بیایند و در راه خیر و صلاح تو و رعیّت یاری‌ات دهند.منصور گفت:خدایا،مرا موفّق بدار تا آنچه را که این مرد گفت به کار بندم.

مؤذّنان آمدند بر او سلام دادند و نماز بپا شد،منصور از خانه بیرون آمد و با مردم نماز گزارد.سپس به پاسدارش گفت:آن مرد را بیاور که اگر نیاوری گردنت را می‌زنم و بر او سخت خشم گرفت که مبادا پیدا نشود!آن پاسدار در پی آن مرد بیرون شد،همین طور که می‌گشت ناگهان دید در گوشه‌ای نماز می‌خواند.نشست تا نمازش را تمام کرد،آنگاه گفت:ای مرد،آیا از خدا نمی‌ترسی؟گفت:چرا می‌ترسم.گفت:آیا منصور را نمی‌شناسی؟گفت:چرا می‌شناسم.گفت:پس با هم نزد امیر برویم که او سوگند یاد کرده است اگر تو را نزد او نبرم مرا بکشد.گفت:رفتن من نزد او غیر ممکن است.فرستادۀ منصور گفت:مرا می‌کشد.گفت:نه،تو را نمی‌کشد.پرسید:چگونه؟گفت:خواندن می‌دانی؟جواب داد:خیر.پس آن مرد از داخل توشه‌دانی که همراه داشت،کاغذ سفیدی درآورد که در آن چیزی نوشته شده بود،رو به فرستاده منصور کرد و گفت:این را بگیر و داخل جامه‌ات بگذار که دعای فرج است.پرسید:دعای فرج چیست؟گفت:

نصیب کسی نمی‌شود مگر شهیدان.فرستاده منصور گفت:خدا تو را بیامرزد،تو به من احسان کردی اگر صلاح می‌دانی بگو ببینم این دعا چیست و چه فضیلتی دارد؟گفت:

هر که صبح و شام آن را بخواند،گناهانش بریزد و همیشه شادمان باشد و خطاهایش از بین برود و دعایش مستجاب گردد و روزی‌اش فراخ شود و به آرزویش برسد و بر دشمنش پیروز گردد و در نزد خدا از جملۀ صدّیقان به حساب آید و شهید از دنیا برود.

دعا این است:

اللهم کما لطفت فی عظمتک دون اللطفاء،و علوت بعظمتک علی العظماء و علمت ما تحت ارضک کعلمک بما فوق عرشک و کانت وساوس الصدور کالعلانیة عندک،و علانیة القول کالسّر فی علمک و انقاد کل شیء لعظمتک،و خضع کل ذی سلطان لسلطانک،و صار امر الدنیا و الآخرة کله لک و بیدک،اجعل لی من کل هم امسیت فیه فرجا و مخرجا،اللهم ان عفوک عن ذنوبی و تجاوزک عن خطیئتی و سترک علی قبیح عملی أطمعنی ان أسالک ما لا استوجبه مما قصرت فیه،ادعوک آمنا،و اسالک مستأنسا، و انک المحسن الیّ و انی المسیء الی نفسی فیما بینی و بینک،تتودد الیّ و اتبغّض الیک [بالمعاصی]،لکن الثقة بک حملتنی علی الجرأة علیک،فعد بفضلک و احسانک علیّ انک انت التوّاب الرحیم.

فرستادۀ منصور می‌گوید:آن را گرفتم و داخل جامه‌ام نهادم و آنگاه هیچ گرفتاری جز

امیر المؤمنین نداشتم،به نزد او وارد شدم و سلام دادم،سرش را بلند کرد و نگاهی به من کرد،لبخندی زد و گفت:وای بر تو،خوب جادو می‌کنی؟گفتم:نه به خدا قسم یا امیر المؤمنین!سپس داستان خودم را با آن پیرمرد نقل کردم،گفت:آن ورقه‌ای را که به تو داد،بده ببینم،ورقه را دادم،نگاهی به آن انداخت و بعد شروع به گریه کرد و گفت:تو نجات یافتی و دستور داد از روی آن نوشتند و به من ده هزار درهم داد و پرسید:آیا او را می‌شناسی؟گفتم:خیر.گفت:ممکن است،خضر علیه السّلام باشد.

این بود آخرین سخن در باب امر به معروف و نهی از منکر از کتاب محجّة البیضاء فی تهذیب الاحیاء،و به دنبال آن،اگر خدا بخواهد،بخش اخلاق نبوّت خواهد آمد.

الحمد لله اوّلا و آخرا.

کتاب اخلاق نبوّت و آداب معیشت

اشاره

(1)این باب نهم از بخش عادات کتاب محجّة البیضاء فی تهذیب الاحیاء است.

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم سپاس خدای را که همه چیز را آفرید و آفرینش هر چیز را نیکو و منظّم ساخت و پیامبر محمّد صلی اللّه علیه و آله را به بهترین ادب،مؤدّب کرد و اوصاف و اخلاق او را پاک و پاکیزه قرار داد.سپس او را برگزیده حبیب خود گردانید و هر که را خواست تهذیب کند،توفیق پیروی از آن حضرت را به او داد و هر که را اراده فرمود تا محبوب خود گرداند،وادار بر خو گرفتن به اخلاق او کرد.

باری آداب ظاهری بیانگر آداب باطن و حرکات اعضا و جوارح ثمرۀ اندیشه‌هایی است که در دل می‌گذرد و اعمال،نتیجۀ اخلاق است و آداب و رفتار آدمی تراوش معارف و رازهای نهفتۀ قلبی،ریشه و سرچشمۀ اعمال اوست.و انوار باطن است که بر ظاهرها می‌تابد.بنابراین لازم است باطن زینت داده و آراسته شود تا بدیها و زشتیهای درون به نیکیها تبدیل گردد.هر که دلش خاشع نباشد،اعضا و جوارحش خاشع نگردد و هر کس دلش مشکات انوار الهی نگردد،زیبایی آداب نبوی بر ظاهرش هویدا نشود.

تصمیم داشتم که بخش عادات این کتاب را با قسمت مربوط به جامع آداب معیشت پایان دهم تا برای طالبان و علاقه‌مندان استخراج این آداب از میان همۀ بخشهای کتاب دشوار نگردد،بعد دیدم که هر بخشی از مباحث مربوط به عادات قسمتی از آداب را

آورده است،تکرار و اعادۀ آنها بر من سنگین آمد،زیرا تکرار و اعادۀ آنها سنگین است.

در حالی که نفوس بر اساس فطرت مبتنی بر تکرار مکرّرات است،از این رو مصلحت دیدم که در این بخش بر ذکر آداب و اخلاقی که از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله با اسناد رسیده است، بسنده کنم و تمام آنها را با حذف سند فصل بفصل ادامه دهم تا اینکه در این بخش علاوه بر جمع آداب،تجدید و تأکید ایمان نیز با مشاهدۀ اخلاق کریمۀ آن حضرت فراهم آمده باشد،اخلاقی که به طور قطع هر کدام به تنهایی گواهی می‌دهد که آن بزرگوار گرامی‌ترین خلق خدا و در رتبه و منزلت از همه بالاتر و بزرگتر است،تا چه رسد به مجموع آنها؟آنگاه علاوه بر اخلاق آن بزرگوار،بیان سیما و خلقت آن حضرت را نیز افزودم.و سپس معجزاتی را که در اخبار صحیح رسیده است ذکر کردم تا بدان وسیله پرده از روی مکارم اخلاق و خصایص والایش به یک‌سو رود و از گوش منکران نبوّتش،درد مزمن ناشنوایی زدوده گردد.البته توفیق پیروی از سرور رسولان در حالات و اخلاق و سایر امور دینی به دست خداست،زیرا او راهنمای حیرت‌زدگان و پاسخگوی دعای درماندگان است.

باید در این نخستین بخش،ادب‌آموزی خداوند را به آن حضرت،به وسیلۀ قرآن، بیان و سپس مجموعه‌ای از خلق و خوی نیکویش را ذکر کنیم و بعد بخشی از آداب و اخلاق آن حضرت را بیاوریم و پس از آن به بیان تکلّم و لبخندش بپردازیم و آنگاه آداب و اخلاق غذا خوردنش و بعد آداب و اخلاقش در لباس پوشیدن و سپس گذشت با وجود قدرت و چشم‌پوشی از آنچه باعث ناراحتی آن حضرت می‌شد و سخاوت و بخشندگی و شجاعت و شهامتش و تواضع و فروتنی‌اش را بازگو کنیم و سرانجام به توصیف سیما و شمایلش و بیان مجموعۀ معجزات و آیاتش بپردازیم.

می‌گویم:من فصل دیگری-پس از توصیف سیما و شمایلش-در بیان سیما و خلق و خو و سیرۀ آن بزرگوار با همنشینان خود به روایت امام حسن و امام حسین علیهما السّلام می‌افزایم و در نتیجه این باب شامل چهارده فصل می‌گردد.

غزّالی گوید:

در بیان ادب آموزی خداوند،برگزیده و حبیبش محمّد صلی اللّه علیه و آله را به وسیلۀ قرآن

(1)پیامبر در پیشگاه خدای تعالی بسیار فروتن و متواضع بود و همواره از درگاه حق

تعالی درخواست داشت که او را به آداب نیکو و اخلاق پسندیده بیاراید،از این رو در دعایش چنین می‌گفت:

«اللّهمّ حسّن خلقی و خلقی» ⁽¹⁾و می‌گفت:«اللّهمّ جنّبنی منکرات الأخلاق» ⁽²⁾خدای تعالی نیز دعای آن حضرت را مستجاب کرد،و در وفای به وعده‌ای که فرموده و گفته است:« اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ » ⁽³⁾قرآن را بر او نازل کرد و بدان وسیله او را ادب آموخت.

پس معیار خلق و خوی آن حضرت،قرآن است.

سعد بن هشام گوید:بر عایشه وارد شدم و از اخلاق رسول خدا صلی اللّه علیه و آله پرسیدم.گفت:

مگر قرآن را نمی‌خوانی؟گفتم:چرا.گفت:خلق رسول خدا صلی اللّه علیه و آله قرآن است. ⁽⁴⁾خداوند آن حضرت را به وسیلۀ قرآن ادب آموخت همانند این آیات:

خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ ⁽⁵⁾و قول خدای تعالی: إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ... ⁽⁶⁾

و قول خدای تعالی: وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُکَ إِلاّ بِاللّهِ. ⁽⁷⁾

و قول خدای تعالی: وَ اصْبِرْ عَلی ما أَصابَکَ إِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. ⁽⁸⁾

و قول خدای تعالی: لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ إِنَّ ذلِکَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. ⁽⁹⁾

و قول خدای تعالی: فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اصْفَحْ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ. ⁽¹⁰⁾

و قول خدای تعالی: وَ لْیَعْفُوا وَ لْیَصْفَحُوا أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّهُ لَکُمْ... ⁽¹⁾

و قول خدای تعالی: اِدْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ . ⁽²⁾

و به‌وسیله این قول خدای تعالی: وَ الْکاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعافِینَ عَنِ النّاسِ . ⁽³⁾

و با این قول خدای تعالی: اِجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً. ⁽⁴⁾

و چون روز جنگ احد دندان پیشین پیامبر صلی اللّه علیه و آله شکست و خون بر روی مبارکش جاری شد،آن حضرت خونها را پاک می‌کرد و می‌گفت:«چگونه چنین جمعیّتی رستگار خواهند شد که چهرۀ پیامبرشان را با خون رنگین کردند در حالی که وی ایشان را به سوی پروردگارشان دعوت می‌کرد؛پس خداوند این آیه را برای تأدیب آن حضرت نازل کرد: لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْ‌ءٌ... ⁽⁵⁾و امثال این تأدیب در قرآن بی‌حد و حصر آمده است،و مقصود نخستین از تأدیب و تهذیب،وجود مقدّس آن حضرت است و بعد از او، نور بر همۀ خلایق می‌تابد؛زیرا او به وسیلۀ قرآن و مردم به وسیلۀ او تأدیب شده‌اند،از این رو فرموده است:«برانگیخته شدم تا مکارم اخلاق را به کمال و تمام برسانم.» ⁽⁶⁾آنگاه مردم را به اخلاق نیکو ترغیب فرمود.و چون ما آن مکارم اخلاقی را در بخش ریاضت نفس و تهذیب خلق نقل کردیم دوباره تکرار نمی‌کنیم.سپس هنگامی که خداوند خلق شریف آن حضرت را کامل ساخت،او را ثنا گفت و فرمود:« وَ إِنَّکَ لَعَلی

خُلُقٍ عَظِیمٍ »، ⁽¹⁾به لطف گستردۀ خداوند سبحان بنگر که تا چه حد بلند مرتبه و بزرگ نعمت است،در حالی که به پیامبرش مرحمت فرموده و به او اخلاق کامل ارزانی داشته است،او را ثنا گفته گرچه اوست که پیامبر را به خلق کریم آراسته امّا این را به او نسبت داده می‌گوید:«و إنّک لعلی خلق عظیم»خداوند خلق را برای رسول خدا صلی اللّه علیه و آله بیان کرده و سپس رسول خدا صلی اللّه علیه و آله خلق را چنین بیان می‌کند:«خداوند مکارم اخلاق را دوست دارد و رذایل اخلاقی را دشمن می‌دارد.» ⁽²⁾از علی علیه السّلام نقل شده است:«شگفتا از مرد مسلمانی که برادر مسلمانش برای حاجتی نزد او می‌آید ولی او خود را شایستۀ کار خیر نمی‌بیند،در صورتی که اگر او امید ثواب ندارد و از عذاب و مجازات نیز نمی‌هراسد،شایسته است که به سوی مکارم اخلاق بشتابد،زیرا مکارم اخلاق هدایت‌کننده به سوی راه نجات است.مردی عرض کرد:آیا شما خود این سخن را از پیامبر صلی اللّه علیه و آله شنیده‌ای؟فرمود:آری،چیزی بهتر از آن را هم شنیده‌ام:وقتی که اسیران قبیلۀ طیّ را آوردند،دخترکی میان اسیران بود،عرض کرد:یا محمّد!اگر مصلحت بدانی،مرا از قید اسارت آزاد فرما تا مورد ملامت مردم عرب واقع نشوم؛زیرا من دختر بزرگ قوم خود هستم،پدرم از کسانی که حمایتشان لازم بود، حمایت می‌کرد و افراد گرفتار و دربند را آزاد می‌ساخت،گرسنه را سیر و به او اطعام می‌کرد و با صدای بلند سلام می‌نمود و دست حاجتمندی را هرگز ردّ نمی‌کرد،من دختر حاتم طایی هستم پیامبر صلی اللّه علیه و آله-پس از شنیدن سخنان او-فرمود:ای دختر!این صفاتی که تو گفتی،صفت مؤمن واقعی است،اگر پدر تو مسلمان بود هرآینه برای او طلب آمرزش می‌کردم،آنگاه رو به یارانش کرد و فرمود:او را آزاد کنید که پدرش مکارم اخلاق را دوست می‌داشت و همانا خدای تعالی مکارم اخلاق را دوست می‌دارد.پس ابو بردة بن دینار از جا برخاست،عرض کرد:یا رسول اللّه،آیا خدا مکارم اخلاق را دوست می‌دارد؟فرمود:به خدایی که جان من در دست قدرت اوست،جز افراد خوش‌خلق ،کسی وارد بهشت نمی‌شود.» ⁽³⁾

از آن حضرت است:«همانا خدای تعالی اسلام را به مکارم اخلاق و اعمال نیک آمیخته است»و از جملۀ مکارم اخلاق است،حسن معاشرت،خوش برخوردی، نرمخویی،انجام کار نیک،اطعام دیگران،سلام کردن بر همگان،عیادت بیمار مسلمان- خوب باشد یا بد-تشییع جنازۀ مسلمان،حسن جوار با همسایگان-مسلمان باشد یا کافر-بزرگداشت پیرمرد مسلمان،قبول دعوت به مهمانی و دعا کردن به میزبان،گذشت و اصلاح بین مردم،جود و بخشش،آغاز به سلام،فرو خوردن خشم و چشم‌پوشی از لغزش مردم.دین اسلام،هرزگی،بیهوده‌کاری،آواز خوانی،هر نوع نوازندگی و هر نوع تار و تنبور و تبهکاری،دروغ،غیبت،بخل،حرص،ستمکاری،نیرنگ،سخن‌چینی، بر هم زدن بین مردم،قطع رحم،بدخلقی،خودبزرگ‌بینی،فخرفروشی،و خودبینی، دست‌درازی،چاپلوسی،ناسزاگویی،کینه و حسد،فال بد،سرکشی،تجاوز و ظلم را از میان برده است.

انس می‌گوید:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله هیچ نصیحت خوبی را فروگذار نکرد مگر آن که ما را به سوی آن فرا خواند و ما را به انجام آن مأمور ساخت و هیچ دغلبازی-و یا گفت:هیچ عیبی-و هیچ صفت زشتی نبود مرگ آن که ما را بر حذر داشت و از آن نهی کرد و این آیه شریفه مشتمل بر همۀ آنها است: إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی... ⁽¹⁾

معاذ می‌گوید:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله مرا سفارش کرد و فرمود:«ای معاذ!تو را سفارش می‌کنم به تقوای الهی،راستگویی،وفای به عهد،ادای امانت،ترک خیانت،رعایت همسایه،مهربانی نسبت به یتیم،نرمش در گفتار،سلام دادن،خوش‌رفتاری،کوتاهی آرزوها،ایمان مداوم،ژرف‌بینی در قرآن،دوستی آخرت،ترس از حساب،فروتنی،و زنهار که دانایی را دشنام دهی یا راستگویی را تکذیب کنی،یا از گنهکاری،پیروی و یا از رهبری عادل،نافرمانی کنی و یا در زمین فساد کنی،و سفارش می‌کنم تو را به تقوای الهی در همه جا و توبه از هر گناه نهانی را در نهان و از گناه آشکار را آشکارا به عمل آوری» ⁽²⁾پیامبر صلی اللّه علیه و آله بندگان خدا را این چنین ادب آموخت و آنان را به مکارم اخلاق و آداب نیک فرا خواند.

بخشی از اخلاق نیکوی پیامبر صلی اللّه علیه و آله

(1)اخلاقیاتی که بعضی از دانشمندان و فقها آنها را گرد آورده و از بعضی اخبار آنها را برگزیده‌اند.

غزّالی گوید:

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله بردبارترین ⁽¹⁾،شجاع‌ترین ⁽²⁾،عادل‌ترین ⁽³⁾و پاکدامن‌ترین مردم بوده است.با هیچ زنی که او را در ملکیت خود نداشت و یا به همسری خود در نیاورده بود و یا از خویشاوندان محرم او نبود،تماس نداشت. ⁽⁴⁾از همۀ مردم بخشنده‌تر بود،هیچ دینار و درهمی شب در نزد او نمی‌ماند و اگر وجهی زیاد می‌آمد و کسی را پیدا نمی‌کرد که به او بدهد و شب ناگهان می‌رسید به خانه نمی‌رفت تا آن را به نیازمندش می‌رساند ⁽⁵⁾و از آنچه خدا به او داده بود تنها به مقدار قوت سالانۀ خود از ساده‌ترین چیزی که در دسترس بود از خرما و جو برداشت می‌کرد و بقیّه آن را در راه خدا می‌داد. ⁽⁶⁾کسی از او چیزی نمی‌خواست مگر این که به او می‌داد. ⁽⁷⁾آنگاه به قوت سالانۀ خود می‌پرداخت و از آن هم ایثار می‌کرد،و چه بسا که خود پیش از پایان سال،اگر چیزی به او نمی‌رسید محتاج می‌شد. ⁽⁸⁾به دست خویش کفشش را وصله می‌زد و جامه‌اش را می‌دوخت و در امور خانه به خانوادۀ خود خدمت می‌کرد ⁽⁹⁾و با همسران گوشت خرد می‌کرد. ⁽¹⁰⁾از همه

کس باحیاتر بود،به چهرۀ کسی خیره نمی‌شد ⁽¹⁾و دعوت آزاده و برده را می‌پذیرفت ⁽²⁾و هدیه را قبول می‌کرد اگر چه یک جرعه شیر بود و در برابر آن هدیه می‌داد.مال صدقه را نمی‌خورد. ⁽³⁾و در پاسخ دادن به سخن کنیز و فرد تهی دست تکبّر نمی‌ورزید. ⁽⁴⁾برای پروردگار خشمگین می‌شد،نه برای خود. ⁽⁵⁾حق را اجرا می‌کرد اگر چه به زیان خود یا اصحابش تمام می‌شد. ⁽⁶⁾از طرف گروهی از مشرکین پیشنهاد کمک در مقابل گروه دیگری از مشرکین به آن حضرت شد در حالی که او کم یاور بود و حتّی به یک فرد نیازمند بود تا بر یارانش بیفزاید اما نپذیرفت و فرمود:«من از مشرک کمک نمی‌طلبم» ⁽⁷⁾.جنازۀ یکی از فضلای اصحاب و نیکانشان که در بین یهودیان کشته شده بود پیدا شد،بر ایشان از راه ظلم وارد نشد و علاوه بر حق از آنها نخواست و صد شتر دیه پرداخت کرد در حالی که اصحاب آن حضرت به یک شتر نیازمند بودند تا باعث تقویت آنها شود، ⁽⁸⁾و از گرسنگی سنگ به شکم مبارکش می‌بست، ⁽⁹⁾هر خوراکی را که حاضر بود میل می‌کرد،دربارۀ آنچه موجود بود نمی‌پرسید و آن را رد نمی‌کرد و از خوردن غذای حلال خودداری نمی‌فرمود.اگر خرمایی بدون نان به دستش می‌رسید میل می‌کرد و اگر کبابی پیدا می‌کرد می‌خورد و اگر نان گندم یا جو موجود بود می‌خورد و اگر حلوا و یا عسلی بود می‌خورد و اگر شیر بدون نانی می‌یافت به آن اکتفا می‌کرد و اگر

خربزه و یا خرمای تازه‌ای بود،می‌خورد. ⁽¹⁾در وقت غذا خوردن تکیه نمی‌داد و روی سفره نمی‌نشست بلکه حوله‌ای زیر پاهایش می‌انداخت. ⁽²⁾از نان گندم سه روز متوالی سیر نخورد تا به دیدار خدا شتافت و این اعمال را از باب ایثار و به خاطر کمک به دیگران می‌کرد نه به دلیل فقر و نه به سبب بخل ⁽³⁾.دعوت به مهمانی را قبول می‌کرد ⁽⁴⁾و به عیادت بیماران می‌رفت،و تشییع جنازه می‌کرد. ⁽⁵⁾در بین دشمنانش تنها و بدون پاسدار راه می‌رفت، ⁽⁶⁾از همۀ مردم متواضع‌تر بود و از همه ساکت‌تر اما نه از راه کبر ⁽⁷⁾و سخنش رساتر از همه بود بدون کلام زاید ⁽⁸⁾و خوش‌روتر از همۀ مردم بود؛ ⁽⁹⁾هیچ امری از امور دنیا او را وحشت‌زده نمی‌ساخت. ⁽¹⁰⁾هر لباسی که ممکن بود می‌پوشید؛گاهی پارچه‌ای به دور خود می‌پیچید و گاهی برد مخصوص یمنی و گاهی جبّۀ پشمی،هر

پوشیدنی‌ای را که از راه مباح در اختیار داشت می‌پوشید. ⁽¹⁾انگشتری‌اش نقره بود، ⁽²⁾که به انگشت کوچک دست راست و چپش می‌کرد. ⁽³⁾بر پشت مرکب خود،برده و غیر برده را سوار می‌کرد. ⁽⁴⁾بر هر چه ممکنش بود،از قبیل اسب،شتر،استر شهبا و الاغ، می‌شد و گاهی پیاده و با پای برهنه بدون ردا و عمامه و کلاه راه می‌رفت.از بیماران در دورترین نقطۀ شهر عیادت می‌کرد. ⁽⁵⁾بوی خوش را دوست می‌داشت و از بوهای بد ناراحت می‌شد. ⁽⁶⁾با تهیدستان همنشین و با مستمندان هم خوراک می‌شد، ⁽⁷⁾

و صاحبان فضیلت را برای اخلاق خویشان گرامی می‌داشت و با شرافتمندان به نیکوکاری برخورد می‌کرد. ⁽¹⁾با خویشاوندان صلۀ رحم می‌کرد بدون این که دیگران را بر ایشان مقدّم بدارد. ⁽²⁾بر کسی ستم روا نمی‌داشت. ⁽³⁾هر که از او معذرت می‌خواست، عذرش را می‌پذیرفت. ⁽⁴⁾شوخی می‌کرد ولی جز سخن حق نمی‌گفت. ⁽⁵⁾می‌خندید اما نه با صدای بلند. ⁽⁶⁾بازی مباح و مجاز را می‌دید و نهی نمی‌فرمود. ⁽⁷⁾کسی با صدای بلند با آن حضرت صحبت می‌کرد،تحمل می‌فرمود. ⁽⁸⁾یک ماده شتر و گوسفندی داشت که خود و اعضای خانواده‌اش از شیر آنها تغذیه می‌کردند. ⁽⁹⁾غلامان و کنیزانی داشت،از

نظر خوراک و پوشاک بر آنها برتری نداشت، ⁽¹⁾جز در کار خدایی و یا کاری که ناگزیر بر صلاح خودش بود،وقت را نمی‌گذراند. ⁽²⁾به باغهای اصحابش تشریف می‌برد. ⁽³⁾

هیچ مستمندی را به سبب بی‌چیزی و درماندگی‌اش تحقیر نمی‌کرد،و هیچ شاهی را به سبب سلطنتش اهمیّت نمی‌داد،برای هر دو،در پیشگاه خدا یک نوع دعا می‌کرد. ⁽⁴⁾

خداوند اخلاق خوب و سیاست کامل را در آن حضرت با وجود این که بی‌سواد بود جمع کرد،نه می‌توانست بنویسد و نه بخواند،در مناطق کوهستانی و بیابانهای خشک ⁽⁵⁾، در حال گوسفندچرانی و یتیمی که نه پدر داشت و نه مادر،بزرگ شد.پس خداوند تمام اخلاق نیک و راه و رسم پسندیده و شرح حال گذشتگان و آیندگان،و آنچه را که باعث نجات و رستگاری در آخرت و غبطۀ در امر خیر و موفقیّت در دنیا بود و با واجب و ترک امور زاید ارتباط داشت به آن حضرت آموخت،خداوند ما را به اطاعت از دستور او و پیروی از رفتار او،موفّق بدارد.آمین ربّ العالمین.

بخشی از آداب و اخلاق ارزنده پیامبر صلی اللّه علیه و آله به روایت ابو البحتری

(1)گویند:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله کسی از مؤمنان را ناسزا نگفت مگر آن که برایش کفّاره و رحمتی قرار داد ⁽¹⁾و هرگز زن یا خدمتگزاری را نفرین نکرد. ⁽²⁾حتّی پیامبر صلی اللّه علیه و آله در حال کارزار بود،عرض کردند:یا رسول الله!چرا آنها را نفرین نمی‌فرمایید؟فرمود:همانا من برای رحمت و هدایت مبعوث شده‌ام نه برای نفرین. ⁽³⁾و چنان بود که هرگاه می‌خواستند بر کسی،مسلمان یا کافر به طور عام یا خاص نفرین کنند،بجای نفرین دعا می‌کرد. ⁽⁴⁾و با دست خود کسی را نزد مگر آن که در راه خدا باشد.و از کسی که نسبت به آن حضرت تعدی کرده باشد هرگز انتقام نگرفت مگر آن که نسبت به حریم الهی تجاوز کرده باشد.و بین دو عمل هرگز مختار نشد مگر آن که آسان‌ترین آنها را برگزید،جز در مواردی که باعث گناه یا قطع رحم می‌شد که در آن صورت از همه کس بیشتر اجتناب می‌فرمود ⁽⁵⁾و کسی چه آزاد و چه بنده و کنیز،خدمت ایشان نیامد مگر آن که با او در پی حاجتش حرکت کرد. ⁽⁶⁾

انس می‌گوید:به خدایی که او را به حق فرستاده است،هرگز در مورد چیزی که نمی‌پسندید به من نفرمود:چرا آن کار را کردی؟و کسی از اعضای خانواده‌اش مرا ملامت نکرد مگر این که فرمود:«او را به حال خود واگذارید که این عملش حتمی و مقدّر بوده است.» ⁽¹⁾گویند:هیچ‌گاه پیامبر صلی اللّه علیه و آله از بستری ایراد نگرفت.اگر فرشی می‌انداختند،می‌خوابید و اگر نمی‌انداختند،روی زمین می‌خوابید. ⁽²⁾خدای متعال در سفر اول تورات آن حضرت را توصیف کرده،می‌فرماید:محمد رسول خدا،بندۀ برگزیده‌ام،بداخلاق و درشت‌خو و اهل غوغا و فریاد میان کوچه و بازار نمی‌باشد.بدی را با بدی مجازات نمی‌کند بلکه عفو می‌کند و می‌بخشد.زادگاهش مکه و هجرتش به مدینه است و شام را مالک می‌شود.او و یارانش بر سراسر این قلمرو سیطره خواهند یافت و ایشان حاملان قرآن و دانش‌اند و او بر اطراف خود پرتو افکن است.و در انجیل نیز وصفش چنین است. ⁽³⁾

از جمله خلق و خوی آن حضرت آن بود که به هر کس می‌رسید،ابتدا سلام می‌داد. ⁽⁴⁾و هر که دربارۀ حاجتی حرف می‌زد،با او می‌ایستاد تا این که طرف منصرف

می‌شد. ⁽¹⁾دست خود را از کسی که دستش را می‌گرفت رها نمی‌کرد تا وقتی که طرف دستش را می‌کشید. ⁽²⁾و چون یکی از صحابه را می‌دید آغاز به مصافحه می‌کرد،سپس دست او را می‌گرفت و انگشتهایش را داخل انگشتان او می‌کرد و آنگاه مشتش را محکم می‌بست، ⁽³⁾جز به یاد خدای تعالی برنمی‌خاست و نمی‌نشست ⁽⁴⁾و کسی رو به او نمی‌نشست در وقتی که او نماز می‌خواند،مگر آن که نمازش را سبک می‌کرد و رو به او می‌آورد و می‌گفت:نیازی داری؟و چون حاجت او را برمی‌آورد،دوباره به نماز می‌ایستاد. ⁽⁵⁾و بیشتر اوقات به هنگام نشستن،هر دو زانویش را از جا برمی داشت،و نظیر کسی که لباسش را به خود پیچیده باشد،با دستها زانوهایش را می‌گرفت. ⁽⁶⁾و کسی جای او را از جای نشستن اصحابش تمیز نمی‌داد؛زیرا آن حضرت هرجا جای نشستن بود،می‌نشست ⁽⁷⁾،هیچ‌گاه کسی ندید که در نزد اصحاب پاهایش را دراز کند تا جا را بر کسی تنگ کند مگر این که جا زیاد می‌بود و کسی در تنگنا قرار نمی‌گرفت. ⁽⁸⁾و بیشتر اوقات روبه‌قبله می‌نشست ⁽⁹⁾و به هر کسی که بر او وارد می‌شد احترام می‌کرد و حتی

برای کسی که نه با وی خویشاوندی داشت و نه وابسته رضاعی‌اش بود،جامه‌اش را پهن می‌کرد و او را بر روی آن می‌نشاند. ⁽¹⁾

زیراندازی که در اختیار داشت به هر که وارد می‌شد،ایثار می‌کرد و اگر او نمی‌پذیرفت اصرار می‌ورزید تا او بپذیرد. ⁽²⁾و کسی با او صمیمی نمی‌شد مگر این که تصور می‌کرد از همه کس نزد آن حضرت گرامی‌تر است،به گونه‌ای که هر کس همنشین آن حضرت می‌شد،بهرۀ خویش را از سیمای وی می‌برد،تا آنجا که نشست آن حضرت،شنیدن،سخن گفتن و جاذبۀ مجلس و تمام توجّهش به همنشین بود و با تمام این‌ها محفلش محفل حیا،تواضع و امانت بود. ⁽³⁾خدای تعالی فرمود: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ . ⁽⁴⁾هرگاه می‌خواست،اصحابش را صدا بزند برای احترام و دلجویی ایشان به کنیه صدا می‌زد ⁽⁵⁾و حتی به آنهایی که کنیه نداشتند،کنیه می‌داد و به همان کنیه‌ای که داده بود،آنها را صدا می‌زد، ⁽⁶⁾و همچنین به زنانی که فرزندانی داشتند کنیه‌ای می‌داد و نیز نام زنانی را که فرزند نزاده بودند،با کنیه آغاز می‌کرد ⁽⁷⁾و کودکان را کنیه می‌نهاد تا بدان وسیله دلهای ایشان را نرم سازد. ⁽⁸⁾از

همه کس زودتر خشمگین می‌شد و زودتر از همه خشنود می‌گشت و مهربان‌تر و بهتر از همۀ مردم به مردم و از همه کس سودمندتر به حال آنان بود و چنان بود که در مجلس آن حضرت صداها بلند نمی‌شد. ⁽¹⁾و چون از مجلس برمی‌خاست می‌گفت:«سبحانک اللهمّ و بحمدک اشهد ان لا إله الاّ انت استغفرک و اتوب الیک».آنگاه می‌فرمود:«این‌ها را جبرئیل به من آموخت» ⁽²⁾.

سخن و خندۀ پیامبر صلی اللّه علیه و آله

(1)از همه مردم گشاده‌زبان‌تر ⁽³⁾و شیرین‌سخن‌تر بود و خود می‌فرمود:«من فصیح‌ترین عربم ⁽⁴⁾و اهل بهشت به زبان محمد صلی اللّه علیه و آله سخن می‌گویند ⁽⁵⁾.»آن حضرت کم‌حرف و نرم‌گفتار بود و در وقت گفتن سخن بیهوده نمی‌گفت و سخنش مانند جواهر به رشته کشیده بود. ⁽⁶⁾عایشه می‌گوید:مانند حرف زدن شما تند حرف نمی‌زد،سخنش آرام و منظّم بود در حالی که شما پراکنده سخن می‌گویید. ⁽⁷⁾

گویند:سخن پیامبر صلی اللّه علیه و آله از سخن همه مردم موجزتر بود و جبرئیل سخن موجز بر او نازل می‌کرد و هر چه می‌خواست در کلام موجز جمع می‌کرد و به کلمات جامع تکلم می‌فرمود:نه زیاد و نه کم،سخنانی در پی هم و مرتبط.بین دو جمله توقّفی داشت تا شنونده بفهمد و درک کند ⁽¹⁾و صدایش رسا و از همۀ مردم خوش‌نواتر بود. ⁽²⁾

بیشتر سکوت می‌کرد و جز به هنگام نیاز سخن نمی‌گفت. ⁽³⁾حرف ناروا نمی‌زد و در وقت خشم و خشنودی جز سخن حق بر زبان نمی‌آورد. ⁽⁴⁾و از کسی که سخن ناپسند می‌گفت،روی برمی‌گرداند. ⁽⁵⁾اگر مطلب ناپسندی را ناگزیر بود که بگوید،آن را در قالب کنایه می‌فرمود. ⁽⁶⁾و چون ساکت می‌شد همنشینانش سخن می‌گفتند و کسی در خدمت آن حضرت مشاجره نمی‌کرد ⁽⁷⁾و از روی حقیقت و خیرخواهی نصیحت می‌فرمود، ⁽⁸⁾و می‌گفت:«قسمتی از قرآن را با قسمت دیگر مخلوط نکنید؛زیرا قرآن به چند گونه نازل شده است.» ⁽⁹⁾

پیامبر صلی اللّه علیه و آله به روی اصحابش بیش از همه تبسّم داشت و می‌خندید و به گفتۀ آنها به دیدۀ اعجاب می‌نگریست و با آنها معاشرت داشت ⁽¹⁾و چه بسیار اتفاق می‌افتاد که آن‌قدر می‌خندید تا دندانهای آسیایش دیده می‌شد. ⁽²⁾ولی خندۀ اصحاب در خدمت ایشان به پیروی از آن حضرت و برای احترام او،تبسّم بود. ⁽³⁾

گویند:روزی مرد بیابان‌نشینی خدمت پیامبر صلی اللّه علیه و آله رسید در حالی که آن حضرت برآشفته بود و به یارانش اعتراض می‌کرد.آن مرد خواست چیزی بپرسد.اصحاب گفتند:

ای مرد،چیزی نگو که ما او را دگرگون می‌بینیم،گفت:مرا واگذارید به خدایی که او را به حق پیامبر قرار داده است،من تا او لبخند نزند دست برنمی‌دارم.آنگاه عرض کرد:یا رسول الله!شنیده‌ام که دجّال در حالی که مردم از گرسنگی مرده‌اند برای آنها آبگوشت می‌آورد.پدر و مادرم فدایت،آیا شما صلاح می‌دانید من از آبگوشت او به دلیل حفظ آبرو و پاکی پرهیز کنم تا از لاغری بمیرم یا از آن بخورم تا فربه شوم؛آنگاه به خدا ایمان آورم و او را انکار کنم؟می‌گویند:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به قدری خندید که دندانهای آسیایش نمایان شد.سپس فرمود:نه،خداوند با آنچه مؤمنان را بی‌نیاز می‌سازد تو را نیز بی‌نیاز می‌کند. ⁽⁴⁾

گویند:پیامبر صلی اللّه علیه و آله از همه مردم لبخندش بیشتر و خوشخوتر بود مگر آیۀ قرآنی نازل می‌شد و به یاد قیامت می‌افتاد و یا مشغول موعظه می‌شد.و چون مسرور و خشنود بود،از همۀ مردم خشنودتر بود و اگر موعظه می‌کرد به حقیقت موعظه می‌کرد و جز برای خدا خشمگین نمی‌شد، ⁽⁵⁾و در این حال چیزی جلو خشم او را نمی‌گرفت.و در تمام

کارهایش همین طور بود.و هرگاه مشکلی پیش می‌آمد حلّ آن را به خدا واگذار می‌کرد و از نیرو و توان خود تبرّی و از خداوند هدایت می‌طلبید و می‌گفت:اللّهمّ ارنی الحق حقّا فاتّبعه و أرنی المنکر منکرا و ارزقنی اجتنابه و أعذنی من أن یشتبه علیّ فاتّبع هوای بغیر هدی منک و اجعل هوای تبعا لطاعتک،و خذ رضا نفسک من نفسی فی عافیة و اهدنی لما اختلف فیه من الحق باذنک انک تهدی[من تشاء]الی صراط مستقیم.

در بیان اخلاق و آداب غذا خوردن آن حضرت

(1)پیامبر صلی اللّه علیه و آله هر غذایی را که فراهم بود میل می‌کرد.بهترین غذا آن بود که دستهای زیاد به طرف آن دراز شود.و چون سفره گسترده می‌شد،می‌گفت:«بسم الله الرحمن الرحیم؛ اللّهم اجعلها نعمة مشکورة تصل بها نعمة الجنّة.»بیشتر اوقات که برای غذا خوردن می‌نشست دو زانو و دو پایش را جمع می‌کرد همان طوری که نمازگزار می‌نشیند،جز این که زانو روی زانو و یا روی پا(یک پهلو)می‌نشست و می‌گفت:همانا من بنده‌ام و همچون بنده می‌نشینم و چون بنده غذا می‌خورم. ⁽¹⁾

غذای داغ نمی‌خورد و می‌گفت:غذای داغ بی‌برکت است و خداوند آتش را غذای ما قرار نداده است،غذا را سرد کنید. ⁽²⁾

و از آنچه در دسترس داشت میل می‌کرد و با سه انگشتش غذا می‌خورد و گاهی از انگشت چهارم کمک می‌گرفت و هیچ وقت با دو انگشت غذا نمی‌خورد و می‌فرمود:با دو انگشت خوردن کار شیاطین است. ⁽³⁾

عثمان بن عفّان پالوده‌ای برای آن حضرت آورد،مقداری میل فرمود،گفت:بندۀ خدا این چیست؟عرض کرد:پدر و مادرم فدایت،روغن و عسل را در دیگ سنگی

می‌ریزیم و آن را روی آتش قرار می‌دهیم و می‌جوشانیم و بعد مغز گندم آسیا شده را روی روغن و عسل می‌ریزیم و به هم می‌زنیم تا بپزد،سرانجام این طور می‌شود که ملاحظه می‌فرمایید.پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:این خوراک خوشمزه‌ای است. ⁽¹⁾

پیامبر صلی اللّه علیه و آله نان جو سبوس نگرفته میل می‌کرد ⁽²⁾و خیار را با خرما و نمک می‌خورد ⁽³⁾و بهترین میوه‌ها در نظر آن حضرت خرمای تازه و خربزه و انگور بود. ⁽⁴⁾

و خربزه با نان و شکر میل می‌فرمود و بسا آن را با خرما می‌خورد ⁽⁵⁾و از هر دو دستش کمک می‌گرفت،روزی خرمایی را که در طرف راستش بود می‌خورد و دانه‌ها را طرف چپ جمع آوری می‌کرد.گوسفندی از کنارش گذشت،پیامبر صلی اللّه علیه و آله دانه‌های خرما را به او کرد،گوسفند شروع کرد به خوردن دانه‌های دست چپ.آن حضرت،در همان حال با دست راستش خرما می‌خورد تا فارغ شد و گوسفند به راه خود رفت. ⁽⁶⁾و چه بسیار انگور را با خوشه می‌خورد، ⁽⁷⁾در حالی که آب انگور مثل رشتۀ مروارید روی محاسنش دیده می‌شد، ⁽⁸⁾یعنی آبی که می‌چکید.و بیشتر خوراکش آب و خرما بود، ⁽⁹⁾و شیر و خرما را با هم مخلوط می‌کرد و آنها را دو پاکیزه می‌نامید. ⁽¹⁰⁾بهترین

خوراک در نزد آن حضرت گوشت بود و می‌فرمود:گوشت بر شنوایی می‌افزاید و در دنیا و آخرت بالاترین خوراک است و اگر از پروردگارم بخواهم تا هر روز بر من گوشت بخوراند،اجابت می‌فرماید. ⁽¹⁾و آبگوشت را با گوشت و کدو میل می‌کرد ⁽²⁾و کدو را دوست می‌داشت و می‌فرمود:بوتۀ کدو،درخت برادرم یونس است. ⁽³⁾عایشه می‌گوید:پیامبر صلی اللّه علیه و آله همواره می‌فرمود:عایشه! هرگاه خواستی غذایی بپزی کدوی حلوایی بیشتر بریز؛زیرا دل غمگین را شاد می‌سازد. ⁽⁴⁾آن حضرت گوشت پرندۀ شکاری را میل می‌کرد ⁽⁵⁾ولی خود به دنبال آن نمی‌رفت و شکار نمی‌کرد و دوست داشت برایش شکار کنند و بیاورند تا او میل کند، ⁽⁶⁾و چون گوشت تناول می‌کرد سرش را به سوی آن خم نمی‌کرد بلکه گوشت را به سمت دهانش می‌برد و آنگاه با دندانهای مبارکش به شدّت آن را جدا می‌ساخت. ⁽⁷⁾نان و روغن میل می‌کرد و از گوسفند،ذراع

و شانه‌اش و از غذای دیگ،کدوی حلوایی و از خورش،سرکه و از خرما،(نوعی از خرما به نام)عجوه را دوست می‌داشت. ⁽¹⁾و دربارۀ عجوه دعا فرمود که با برکت گردد و فرمود:عجوه از بهشت است و شفابخش از زهر و جادو است ⁽²⁾و از سبزیجات،کاسنی و باذروج(گیاهی معطّر)و گیاهی به نام خرفه را دوست می‌داشت ⁽³⁾و قلوۀ گوسفند را به سبب ارتباطش با بول دوست نداشت ⁽⁴⁾و از گوسفند هفت عضو را میل نمی‌کرد:

آلت تناسلی بیضه‌ها،مثانه،کیسۀ صفرا،غده‌ها،فرج و خون و این‌ها را دوست نداشت ⁽⁵⁾و سیر و پیاز و تره نمی‌خورد ⁽⁶⁾و هرگز از غذایی نکوهش نمی‌کرد.اگر خوشش می‌آمد،میل می‌کرد و گرنه میل نمی‌فرمود،و اگر خود نمی‌خواست به دیگری بدگویی نمی‌فرمود ⁽⁷⁾و ظرف غذا را می‌لیسید و می‌گفت:پایان غذا پربرکت‌تر

است ⁽¹⁾و به قدری انگشتانش را پس از غذا می‌لیسید که قرمز می‌شد ⁽²⁾و تا انگشتانش را یکی یکی نمی‌لیسید آنها را با حوله پاک نمی‌کرد.و می‌گفت:خورندۀ غذا نمی‌داند که در کدام غذا برکت است ⁽³⁾و چون فارغ می‌شد،می‌گفت:«اللهمّ لک الحمد اطعمت و اشبعت و سقیت و أرویت،لک الحمد غیر مکفور و لا مودّع و لا مستغنی عنه» ⁽⁴⁾و چون بخصوص نان و گوشت میل می‌کرد،دستهایش را خوب می‌شست و آنگاه زیادی آب را به صورتش می‌کشید ⁽⁵⁾و در سه نوبت آب را می‌نوشید،و در آن سه نوبت سه بسم الله و در آخر آنها سه الحمد لله می‌فرمود ⁽⁶⁾و آب را به نوعی می‌مکید و سر نمی‌کشید و چه بسیار که یک نفس می‌نوشید تا فارغ می‌شد ولی داخل ظرف نفس نمی‌کشید،بلکه دهانش را به سویی می‌گرداند. ⁽⁷⁾و باقیمانده آب را به کسی که طرف

راستش بود می‌داد؛ ⁽¹⁾هر چند که شخص سمت چپش مهم‌تر بود و به آن که طرف راستش بود می‌فرمود:سنّت بر این است که به تو بدهم،اگر تو خواستی به ایشان ایثار می‌کنی. ⁽²⁾ظرفی خدمتش آوردند که عسل و شیر داشت نخواست که بنوشد و فرمود:

دو نوشیدنی در یک جا و دو خورش در یک ظرف است.و بعد گفت:«من حرامش نمی‌دانم ولی افتخار به فزونیهای دنیوی و حساب فردای قیامت را نمی‌پسندم و تواضع را دوست دارم؛زیرا هر که برای خدا تواضع کند خداوند او را بلند گرداند.» ⁽³⁾در خانۀ خودش از دختر بالغ باحیاتر بود.از اهل خانه غذا نمی‌خواست و اظهار تمایل هم نمی‌کرد.اگر غذا می‌آوردند،می‌خورد و آنچه می‌دادند قبول می‌کرد و هر نوشیدنی که بود می‌نوشید ⁽⁴⁾و چه بسا خود بلند می‌شد و خوردنی و یا نوشیدنی‌اش را می‌گرفت. ⁽⁵⁾

آداب لباس پوشیدن پیامبر صلی اللّه علیه و آله

(1)پیامبر صلی اللّه علیه و آله هر چه از انواع جامه در اختیار داشت از روانداز،ردا،پیراهن،جبه و یا چیز دیگر می‌پوشید و از جامۀ سبز خوشش می‌آمد و بیشتر جامه‌هایش سفید بود و می‌فرمود:به زنده‌هاتان جامۀ سفید بپوشانید و مرده‌هایتان را در آن کفن کنید.قبای حاشیه‌دار مربوط به جنگ و بدون حاشیه می‌پوشید و قبای دیبایی داشت که می‌پوشید و سبزی آن سفیدی رویش را زیبا می‌نمود. ⁽⁶⁾

تمام جامه‌های پیامبر صلی اللّه علیه و آله روی کعبین[استخوان برآمده پشت پاها]قرار داشت و رو پوشش در بالای آن تا نیمه ساق ⁽¹⁾و بند پیراهنش بسته بود،بسا در حال نماز و دیگر اوقات بندها را می‌گشود ⁽²⁾و ملافه‌ای داشت که با زعفران رنگ‌آمیزی شده و چه بسا تنها با آن ملافه با مردم نماز به‌جا می‌آورد ⁽³⁾و بسا اتفاق می‌افتاد که عبا می‌پوشید و

بدون چیز دیگری تنها با همان عبا بود. ⁽¹⁾عبای وصله‌داری می‌پوشید و می‌فرمود:

«من بنده‌ای هستم و همان را می‌پوشم که بندگان می‌پوشند» ⁽²⁾جز جامه‌هایی که غیر از جمعه می‌پوشید،دو جامۀ مخصوص جمعه داشت. ⁽³⁾و چه بسا یک روپوش تنها می‌پوشید و جز آن چیزی در بر نداشت.دو طرف آن را بین شانه‌هایش می‌انداخت ⁽⁴⁾و بسا برای مردم نماز بر جنازه‌ها را با همان روپوش امامت می‌کرد ⁽⁵⁾و چه بسیار در خانه‌اش در یک روپوش که به طور مخالف دو طرف آن را به خود پیچیده بود،نماز می‌خواند و همان روپوشی بود که در آن روز(با همسرش)در آن هم‌بستر بوده است. ⁽⁶⁾و چه بسا شب هنگام با روانداز نماز می‌خواند در حالی که بخشی از جامه را به قسمتی از بدنش داشت،بقیۀ همان روانداز را روی یکی از زنانش افکنده بود و با آن حال نماز می‌خواند. ⁽⁷⁾پیامبر صلی اللّه علیه و آله عبای سیاهی داشت که آن را به کسی بخشید،امّ

سلمه عرض کرد:پدر و مادرم فدایت،آن عبای سیاه چه شد؟فرمود:آن را پوشیدم.امّ سلمه گفت:هرگز چیزی را بهتر از سفیدی شما در کنار سیاهی آن ندیده‌ام ⁽¹⁾و انس می‌گوید:چه بسیار دیدم که پیامبر صلی اللّه علیه و آله نماز ظهر را در عبایی که از دو طرف به هم گره زده بود،به‌جا می‌آورد. ⁽²⁾و انگشتری به انگشت می‌کرد. ⁽³⁾و چه بسا بیرون می‌شد و در انگشتری‌اش نخی بود که چیزی را به یادش می‌آورد. ⁽⁴⁾و به وسیلۀ آن زیر نامه‌ها را مهر می‌کرد. ⁽⁵⁾و می‌فرمود:مهر کردن نامه بهتر از تهمت است. ⁽⁶⁾و عرقچینها[کلاه] را زیر عمامه‌ها و بدون عمامه بر سر می‌کرد و چه بسا عرقچین را از سر برمی‌داشت و آن را در مقابلش حایل قرار می‌داد و بعد به سمت آن نماز می‌خواند ⁽⁷⁾و چه بسا اگر عمامه

به سر نداشت دستمالی به سر و پیشانی می‌بست. ⁽¹⁾پیامبر صلی اللّه علیه و آله عمامه‌ای داشت به نام سحابه آن را به علی علیه السّلام بخشید.بسیاری اوقات که علی علیه السّلام با آن عمامه می‌آمد، پیامبر صلی اللّه علیه و آله می‌فرمود:علی با سحاب آمد. ⁽²⁾و هرگاه می‌خواست جامه‌ای را بپوشد از طرف راستش می‌پوشید ⁽³⁾و می‌گفت:الحمد للّه الّذی کسانی ما اواری به عورتی و أتجمّل به فی النّاس ⁽⁴⁾و چون می‌خواست آن را از تنش بیرون کند از سمت چپ بیرون می‌کرد. ⁽⁵⁾و هرگاه لباس نوی می‌پوشید،لباس کهنه‌اش را به مستمندی می‌داد و بعد می‌فرمود:«هیچ مسلمانی نیست که با جامه‌اش مسلمانی را بپوشاند مگر این که تا آن جامه تن‌پوش است،در حیات و ممات در کنف ضمانت و نگهداری خداوند خواهد بود.» ⁽⁶⁾پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرشی داشت از پوست،درونش از لیف خرما بود،طولش دو ذراع یا در این حدود و پهنایش یک ذراع و یک وجب و یا در این حدود ⁽⁷⁾و عبایی داشت

که هرجا می‌رفت دولا می‌کرد و رویش می‌نشست. ⁽¹⁾

گاهی روی حصیر بدون این که چیز دیگری زیرش باشد،می‌خوابید. ⁽²⁾

از جمله روش پیامبر صلی اللّه علیه و آله این بود که برای مرکب،اسلحه و اشیایی که داشت،نامی تعیین می‌فرمود:

نام پرچمش،عقاب و نام شمشیری که در جنگها همراه داشت،ذو الفقار و شمشیری داشت به نام مخذم و شمشیر دیگری به نام رسوب و دیگری به نام قضیب.قبضۀ شمشیرش آراسته به نقره بود. ⁽³⁾کمربندی از چرم داشت که دارای سه حلقه از نقره بود و نام کمانش،کتوم و نام جعبه‌اش کافور و اسم شترش قصوا بود که به آن عضبا می‌گفتند و نام استرش دلدل و الاغش یعفور و نام گوسفندی که شیرش را می‌دوشید عینه بود.

ابریقی سفالی داشت که با آب آن وضو می‌ساخت و می‌آشامید،مردم بچه‌های خرد سالشان را که عقل و فهمی داشتند،می‌فرستادند و آنها بر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله وارد می‌شدند و کسی آنها را مانع نمی‌شد و آنها هر مقدار آب در ابریق می‌یافتند،می‌نوشیدند و به صورت و بدنشان می‌کشیدند و بدان وسیله برکت و تبرک می‌جستند. ⁽⁴⁾

عفو با قدرت

(1)پیامبر صلی اللّه علیه و آله بردبارترین مردم و علاقه‌مندتر از همه به عفو در عین توانایی بود.تا آنجا که گلوبندهایی از طلا و نقره خدمت آن حضرت آوردند و آنها را میان اصحابش تقسیم کرد.مردی از صحرانشینان برخاست و گفت:ای محمد!به خدا قسم،هر چند خدا تو را به عدالت فرمان داده است من تو را عادل نمی‌بینم،فرمود:وای بر تو!اگر من عادل نباشم،چه کسی عادل خواهد بود!چون آن مرد رو گرداند،فرمود:او را به آرامی بر من

بازگردانید. ⁽¹⁾

جابر نقل کرده است که پیامبر صلی اللّه علیه و آله روز حنین طلاهایی را که در دامن بلال بود،مشت مشت به مردم می‌داد.مردی گفت:ای پیامبر خدا عدالت کن!فرمود:وای بر تو،اگر من عدالت نکنم چه کسی خواهد کرد!اگر من عادل نباشم تو ناامید خواهی شد و زیان خواهی دید.پس عمر برخاست و گفت:گردنش را بزنم که او منافق است.فرمود:پناه بر خدا،آن وقت مردم بگویند من اصحابم را می‌کشم. ⁽²⁾

پیامبر صلی اللّه علیه و آله درگیر جنگی بود،دشمن متوجه غفلت مسلمانان شد.مردی-از فرصت استفاده کرده-با شمشیر بالای سر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله ایستاد و گفت:چه کسی مانع کشتن تو می‌شود؟فرمود:خدا،(راوی می‌گوید:)شمشیر از دست او افتاد و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله شمشیر را برداشت و فرمود:اکنون چه کسی جلو کشته شدن تو را می‌گیرد؟عرض کرد:

شما لطف کنید و با من به نیکی رفتار کنید.فرمود:بگو،گواهی می‌دهم که خدایی به جز خدای یکتا نیست.آن مرد عرب گفت:نه با تو می‌جنگم و نه به طرفداری تو می‌آیم و نه در صف کسانی که با تو می‌جنگند،شرکت می‌کنم،پس راهش را گرفت و نزد قبیلۀ خود رفت و گفت:از نزد بهترین مردم به نزد شما آمدم. ⁽³⁾

انس نقل می‌کند که زن یهودیی گوشت مسموم گوسفندی را خدمت پیامبر صلی اللّه علیه و آله آورد تا از آن تناول کند،پیامبر از آن زن علّت را پرسید.او در جواب گفت:من قصد کشتن تو را داشتم،پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:خداوند تو را بر این عمل توفیق نمی‌دهد به پیامبر صلی اللّه علیه و آله گفتند آیا آن زن را نمی‌کشی؟فرمود:نه. ⁽⁴⁾

مردی از یهود پیامبر را جادو کرد،جبرئیل قضیّه را به آن حضرت خبر داد تا آن را بیرون آورد و گرههایش را باز کرد و بدان وسیله سبکی در خود احساس کرد ولی مطلب

را به مرد یهودی نگفت و هرگز به روی او نیاورد. ⁽¹⁾

علی علیه السّلام می‌فرماید:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله من و زبیر و مقداد را فرا خواند و فرمود:بروید تا به روضۀ خاخ[1]برسید،در آنجا زنی میان هودج است که با خود نوشته‌ای دارد،نوشته را از آن زن بگیرید.ما رفتیم تا به روضۀ خاخ رسیدیم و ناگاه زنی را در هودجی دیدیم، پس به او گفتیم نوشته را بیرون آور.گفت:نوشته‌ای همراه من نیست.گفتیم:باید نوشته را در بیاوری و گرنه کشته می‌شوی و یا جامه‌هایت را در می‌آوریم،پس نوشته را از میان موهای بافته‌اش درآورد.آن را خدمت پیامبر صلی اللّه علیه و آله آوردیم.نامه از حاطب بن ابی بلتعه به گروهی از مشرکین مکه بود که آنها را در جریان یکی از کارهای رسول خدا صلی اللّه علیه و آله قرار داده بود.پیامبر صلی اللّه علیه و آله حاطب را طلبید و فرمود:حاطب!این نامه چیست؟عرض کرد:یا رسول الله،زود دربارۀ من تصمیم نگیرید،من مردی بیگانه بودم که از خارج میان قوم خویش وارد شده بودم ولی تمام مهاجران همراه شما خویشاوندانی در مکه دارند که از فامیلشان حمایت می‌کنند،این بود که خواستم اگر خویشاوندی میان آنها ندارم نفوذی بین آنها داشته باشم تا به جای خویشاوندی پشتیبان من باشند و این کار را به سبب کفر و یا پس از مسلمان شدن براساس ترجیح کفر بر اسلام و یا رو برتافتن از دینم انجام ندادم.

پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:او به شما راست گفت.عمر گفت:اجازه بفرمایید گردن این منافق را بزنم.پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:«او در جنگ بدر حاضر بود،چه می‌دانی شاید خدای تعالی به اهل بدر خبر داده باشد که هر چه خواستید،بکنید،من شما را آمرزیده‌ام.» ⁽²⁾پیامبر صلی اللّه علیه و آله مالی را تقسیم کرد.مردی از انصار گفت:این تقسیم برای خدا انجام نگرفته است.چون سخن آن مرد را به اطّلاع پیامبر رساندند،رنگ صورتش سرخ شد و فرمود:«خدا برادرم موسی را بیامرزد که او را بیش از این‌ها آزردند و او صبر کرد.» ⁽³⁾بارها می‌فرمود:«کسی از شما دربارۀ فردی از اصحابم چیزی به من نگوید؛زیرا من

دوست دارم میان شما در حالی بیایم که دلم از طرف شما آرام است.» ⁽¹⁾

چشم پوشی پیامبر صلی اللّه علیه و آله از ناپسندیها

(1)پیامبر صلی اللّه علیه و آله نرم‌خو،خوش‌ظاهر و خوش‌باطن بود و خشم و رضایتش در چهره‌اش پیدا بود. ⁽²⁾وقتی که زیاد خوشحال بود بیشتر دست به محاسن می‌کشید. ⁽³⁾آنچه را نمی‌پسندید،به کسی رودررو به زبان نمی‌آورد.مردی بر آن حضرت وارد شد که لباس سیاهی بر تن داشت،پیامبر صلی اللّه علیه و آله از دیدن او ناراحت شد ولی چیزی نگفت.وقتی که از خانه بیرون رفت،به یکی از افراد فرمود:«خوب بود شما به این مرد می‌گفتید این لباس را از تن بیرون کند.» ⁽⁴⁾مرد بیابان‌نشینی در حضور پیامبر صلی اللّه علیه و آله میان مسجد،بول می‌کرد،اصحاب به او اعتراض کردند،فرمود:بولش را قطع نکنید،سپس گفت:«این مسجدها جای نجاست و بول و ادرار کردن نیست»و در روایتی آمده است که فرمود:

«نزدیکش بروید امّا از جا بلندش نکنید.» ⁽⁵⁾روزی مرد بیابان‌نشینی نزد آن حضرت آمد و چیزی خواست او مرحمت کرد و سپس فرمود:به تو احسان کردم؟آن مرد عرب گفت:نه،هیچ خوبی نکردی!راوی می‌گوید:

مسلمانان خشمگین شدند و به او حمله بردند،پیامبر صلی اللّه علیه و آله به ایشان کرد که متعرّضش نشوید سپس از جا برخاست و وارد منزل شد و دنبال آن مرد فرستاد و کمک بیشتری کرد،آنگاه فرمود:آیا به تو احسان کردم؟مرد بیابان‌نشین گفت:آری،خداوند از خانواده و قبیله‌ات به تو جزای خیر دهد،پس پیامبر صلی اللّه علیه و آله به آن مرد گفت:تو آنچه را

خواستی گفتی ولی در دل یاران من کدورتی پیدا شده است حال اگر مایلی چیزی را که نزد من گفتی،در حضور ایشان بگو تا کدورت از دل آنها بیرون رود،گفت:می‌گویم، همین که فردا شد و یا شامگاه،آن مرد آمد؛پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:این مرد صحرانشین گفت آنچه گفت ولی بعد که ما بیشتر به او عطا کردیم راضی شد.مرد بیابانی گفت:آری، خداوند از خانواده و قبیله‌ات به تو جزای خیر دهد.آنگاه پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:«مثل من و این مرد صحرانشین بمانند آن مردی است که شتری داشت که رم کرد و مردم دنبال شتر می‌دویدند و این عمل جز این که شتر را بیشتر فراری کند،فایدۀ دیگری نداشت.از این رو صاحب شتر صدا زد:ای مردم،بین من و شترم فاصله نشوید،چون من به حال شتر خود واردتر و آشناترم،آنگاه صاحب شتر از مقابل،رو به شتر رفت،مقداری خار و خاشاک از زمین برداشت و آرام،آرام او را بازگرداند،تا آنجا که شتر آمد و زانو زد و بار بر روی آن بست و خود هم بر آن سوار شد،و من اگر شما را به حال خود گذاشته بودم- وقتی که آن مرد گفت آنچه گفت-شما او را می‌کشتید و او داخل آتش دوزخ می‌شد.» ⁽¹⁾

سخاوت و بخشندگی پیامبر صلی اللّه علیه و آله

(1)پیامبر صلی اللّه علیه و آله بخشنده‌ترین و با سخاوت‌ترین فرد بود و در ماه رمضان چون بادوزان [هر چه را داشت می‌پراکند و]،چیزی را باقی نمی‌گذاشت. ⁽²⁾

علی علیه السّلام وقتی که پیامبر صلی اللّه علیه و آله را وصف می‌کرد،می‌گفت:بخشنده‌تر و دست و دل بازتر از همۀ مردمان و راستگوتر و باوفاتر و نرم‌خوتر از همه بود و از همۀ قبائل قبیله‌اش محترم‌تر بود،هر که او را ناگهان می‌دید،می‌ترسید و هر که با او معاشرت می‌کرد، دوستش می‌داشت،و در وصف او می‌گفت:پیش از او و بعد از او کسی را نظیر او ندیده‌ام. ⁽³⁾

هرگز چیزی را که بر طبق موازین اسلام بود از آن حضرت نخواستند مگر آنکه

مرحمت کرد.زمانی مردی خدمت آن حضرت رسید و درخواستی کرد،پیامبر صلی اللّه علیه و آله گوسفندی از گوسفندان بین جبلین(ناحیه‌ای بین کوه طی و کوه سلمی)را به او مرحمت کرد و او میان قوم خود برگشت و گفت:مسلمان شوید که محمّد به قدری می‌بخشد که کسی از تنگدستی نهراسد. ⁽¹⁾

هرگز چیزی از وی درخواست نکردند که در جواب،نه بگوید. ⁽²⁾هفتصد درهم خدمت آن حضرت آوردند،پولها را روی حصیری قرار داد؛سپس از جا برخاست و آنها را تقسیم کرد و هیچ مستمندی را ناامید نکرد تا پولها تمام شد. ⁽³⁾مردی خدمت آن حضرت آمد و درخواست کرد،فرمود:چیزی نزد ما نیست ولی به حساب ما بخر،هر وقت چیزی دست ما آمد،آن را ادا می‌کنیم.عمر گفت:یا رسول الله،خداوند شما را بر چیزی که توان آن را ندارید مکلّف نکرده است،پیامبر صلی اللّه علیه و آله از شنیدن این سخن ملول شد.مرد سائل گفت:انفاق کنید و برای خدای بزرگ از تنگدستی بیمی نداشته باشید.

پیامبر لبخندی زد و آثار شادمانی در چهره‌اش نمودار شد. ⁽⁴⁾

وقتی که از حنین مراجعت فرمود،عربها می‌آمدند و چیزی می‌خواستند تا آنجا که به درختی پناه آورد و عبای حضرت به درخت گیر کرد.رسول خدا صلی اللّه علیه و آله ایستاد و فرمود:

«عبای مرا بدهید،اگر من به شمار این خارها نعمت داشتم همه را بین شما تقسیم می‌کردم وانگهی شما هرگز مرا بخیل،دروغگو و ترسو نمی‌یابید.» ⁽⁵⁾

شجاعت آن حضرت

(1)پیامبر صلی اللّه علیه و آله دلیرترین و شجاع‌ترین مردم بود، ⁽¹⁾علی علیه السّلام می‌گوید:روز جنگ بدر ما به پیامبر صلی اللّه علیه و آله پناه می‌بردیم در حالی که او از ما به دشمن نزدیکتر بود و در آن روز از همه کس نیرومندتر بود.

و نیز فرمود:هرگاه کار بر ما دشوار می‌شد و مردم با دشمن روبرو می‌شدند به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله پناه می‌بردیم و هیچ کس به دشمن نزدیکتر از آن حضرت نبود. ⁽²⁾

گویند:پیامبر صلی اللّه علیه و آله کم‌سخن و کم گفتار بود و هرگاه به مردم دستور پیکار می‌داد خود نیز دامن به کمر می‌زد. ⁽³⁾از همه کس دلیرتر بود و آن کسی شجاع بود که در جنگ نزدیک پیامبر صلی اللّه علیه و آله باشد،چون آن حضرت نزدیک دشمن بود. ⁽⁴⁾عمران بن حصین می‌گوید:هیچ وقت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله گروه سربازی را ندید مگر نخستین کسی بود که حمله می‌برد. ⁽⁵⁾گفته‌اند:پیامبر صلی اللّه علیه و آله در حمله تیزرو بود و چون مشرکان با او درگیر می‌شدند از استرش پیاده می‌شد و می‌فرمود:

من پیامبرم،اهل دروغ نیستم من پسر عبدالمطّلبم هیچ کس در آن روز استوارتر از او نبود. ⁽⁶⁾

تواضع آن حضرت

(2)پیامبر صلی اللّه علیه و آله با همه بلندی مقامش،سخت متواضع بود، ⁽⁷⁾ابن عامر گوید:پیامبر صلی اللّه علیه و آله

را دیدم که سوار بر ناقۀ بوری بود،نه آن را می‌زد و نه هی می‌کرد و نه زود باش می‌گفت [و در این حال]رمی جمره را انجام می‌داد. ⁽¹⁾هرگاه بر الاغ سوار می‌شد؛زیراندازش پارچه‌ای بود،با این حال یک نفر را هم ترک خود سوار می‌کرد. ⁽²⁾به عیادت بیماران می‌رفت،تشییع جنازه می‌فرمود و دعوت بردگان را اجابت می‌کرد. ⁽³⁾کفش و جامه‌اش را وصله می‌زد و در خانه با خانواده در کارهای مورد نیازشان همکاری می‌کرد. ⁽⁴⁾اصحاب آن حضرت چون می‌دانستند ناراحت می‌شود برای او از جا بلند نمی‌شدند. ⁽⁵⁾وقتی که از کنار کودکان عبور می‌کرد به آنها سلام می‌داد. ⁽⁶⁾مردی را خدمت آن حضرت آوردند،وی از هیبت آن بزرگوار بر خود می‌لرزید.فرمود:«بر خود آسان بگیر،من پادشاهی نیستم،بلکه پسر زنی از قریشم که گوشت خشک می‌خورد.» ⁽⁷⁾میان اصحاب،چنان آمیخته با آنان می‌نشست که گویی یکی از آنهاست.

به طوری که شخص ناشناسی که می‌آمد نمی‌دانست پیامبر صلی اللّه علیه و آله کدام فرد است تا این که می‌پرسید عاقبت اصحاب از آن حضرت خواستند به گونه‌ای بنشیند که شخص غریب او را بشناسد.این بود که برای آن حضرت سکویی از گل درست کردند تا روی آن بنشیند، ⁽⁸⁾عایشه عرض کرد:غذا را در حالی که تکیه داده‌اید میل کنید که بر شما آسان‌تر است.می‌گوید:سر مبارکش را پایین آورد به حدی که نزدیک بود پیشانی‌اش به

زمین بخورد،سپس فرمود:«من غذا را چنان می‌خورم که بندگان می‌خورند و چنان می‌نشینم که بندگان می‌نشینند.» ⁽¹⁾روی سفره و در ظرف کوچک غذا نمی‌خورد تا از دنیا رفت. ⁽²⁾و هیچ کس از اصحاب و دیگران او را صدا نمی‌زدند مگر آن که می‌فرمود:لبیک. ⁽³⁾و چون با مردم می‌نشست،اگر آنها راجع به آخرت صحبت می‌کردند با آنها همراهی می‌کرد و اگر دربارۀ خوردنی یا نوشیدنی گفتگو می‌کردند،هم صحبت می‌شد و اگر دربارۀ دنیا سخن می‌گفتند از باب مدارا و تواضع با آنها هم سخن می‌شد. ⁽⁴⁾گاهی در محضر آن حضرت شعر می‌خواندند و چیزهایی از کارهای جاهلیّت را ذکر می‌کردند و می‌خندیدند و چون می‌خندیدند،پیامبر صلی اللّه علیه و آله لبخند می‌زد. ⁽⁵⁾و غیر از کار حرام آنها را از چیزی جلوگیری نمی‌کرد.

سیما و شمایل پیامبر صلی اللّه علیه و آله

(1)از جمله اوصاف رسول خدا صلی اللّه علیه و آله این بود که قامتش نه زیاد بلند بود و نه کوتاه بلکه چون تنها راه می‌رفت،میان بالا به نظر می‌آمد.با وجود این،ممکن نبود یک فرد نسبتا بلند قامت با آن حضرت راه برود مگر این که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله برازنده‌تر از او به نظر می‌رسید و چه بسا دو مرد بلند قامت دو طرفش بودند ولی باز هم از آنها برجسته‌تر می‌نمود و چون از او جدا می‌شدند،آنها بلند قامت می‌نمودند،و آن حضرت میان بالا.

آن حضرت می‌فرمود:همۀ نیکی در بلند بالایی قرار گرفته است.

اما رنگ چهرۀ آن حضرت،بسیار دلپذیر بود،نه گندم‌گون و نه خیلی سفید و روشن، بلکه سفیدی یکدستی بود که به زردی،سرخی و رنگهای دیگر آمیخته نبود. ⁽⁶⁾

عموی پیامبر صلی اللّه علیه و آله ابو طالب او را ستوده،می‌گوید:

و ابیض یستسقی الغمام بوجهه ثمال الیتامی عصمة للأرامل ⁽¹⁾

برخی که آن حضرت را توصیف کرده‌اند،رنگ پوست حضرتش را آمیخته به سرخی ذکر کرده،گویند:آنچه از صورت آن بزرگوار آشکار و در معرض آفتاب و باد بود،به رنگ سرخ آمیخته بود،و آنچه از بدن شریفش زیر لباس بود به رنگ روشن خالص و بدون سرخی بود.

قطرات عرق در چهرۀ آن حضرت همانند دانه‌های مروارید و خوشبوتر از مشک بود. ⁽²⁾

امّا موی پیامبر صلی اللّه علیه و آله،موهای نیکوی صافی داشت،نه زیاد نرم و نه زیاد پیچ در پیچ، ⁽³⁾چنان بود که وقتی شانه می‌کرد،گویی راههای شنی است.بعضی گفته‌اند:

موهایش تا شانه‌ها می‌رسید امّا بیشتر روایات برآنند که تا نرمۀ گوشش می‌رسید و گاه موها را چهار رشته می‌کرد که هر گوشش را میان دو رشته قرار می‌داد و گاه موهایش را روی گوشها قرار می‌داد،پایین موها می‌درخشید و موهای سفید سر و ریشش هفده مو بود و چیزی بر آن افزون نگشت. ⁽⁴⁾

از همه کس خوش‌صورت و نورانی‌تر بود،هیچ وصف کننده‌ای او را توصیف نمی‌کرد مگر این که به ماه شب چهارده تشبیه می‌کرد، ⁽⁵⁾خشنودی و خشمش به دلیل

درخشندگی سیمایش در چهره نمودار بود. ⁽¹⁾پیامبر صلی اللّه علیه و آله پیشانی گشاده‌ای داشت.

ابروانش باریک و پرپشت بود، ⁽²⁾میان دو ابرویش باز و چنان بود که گویی،نقرۀ خالص است ⁽³⁾و چشمانش فراخ و سیه‌فام بود و در چشمانش رنگی آمیخته به سرخی بود و مژگان بلندی داشت که از فزونی نزدیک بود به هم بپیوندند، ⁽⁴⁾استواربینی ⁽⁵⁾و گشاده دندان بود،به طوری که به هنگام خندیدن همچون برق در وقت درخشندگی می‌درخشیدند و لبهایش از همۀ بندگان خدا نیکوتر و انتهای دهانش از همه لطیف‌تر بود ⁽⁶⁾و برآمدگی گونه‌هایش نرم و هموار بود،نه صورتش دراز و نه گرد کم گوشت، ⁽⁷⁾و محاسنش کوتاه و پرپشت بود.محاسن را به حال خود می‌گذاشت و شارب را می‌گرفت.گردنش از همۀ بندگان خدا بهتر بود،نه دراز و نه کوتاه،آنچه از گردن وی در برابر آفتاب و باد پیدا بود،گویی گلاب‌پاش نقره‌ای است که مایع نوشیدنی

درون آن به رنگ طلا باشد در سفیدی چون نقره و در سرخی چون طلا می‌درخشد. ⁽¹⁾

فراخ سینه بود،گوشتهای پیکر مبارکش به روی هم چین نخورده بود بلکه چون آینه صاف و چون ماه سفید بود،باریکه‌ای از مو،از گودی گلو تا سر نافش همچون ترکه‌ای کشیده بود که جز آن در سینه و شکمش موی دیگری نبود. ⁽²⁾سطح شکمش سه قسمت بود که شلوار یک قسمت آن را می‌پوشاند و دو قسمت دیگر بیرون بود.

شانه‌های سترگ و پرمو داشت،سر استخوانهای شانه‌ها،آرنجها و کفلهایش درشت بود. ⁽³⁾

پشتش پهن و ما بین دو کتفش مهر نبوّت بود یعنی پشت شانۀ راستش برآمدگی سیاه مایل به زردی بود که اطراف آن را موهایی در پی هم همچون یال اسبان پوشانده بود. ⁽⁴⁾

بازوها و دو ساق دستش ستبر و مچهایش دراز و دستها باز و اندامش معتدل و انگشتانش چون شاخه‌هایی نقره‌فام بود،کف دستش نرم‌تر از ابریشم و چنان بود که گویی دست عطرفروش است-چه عطر زده باشد یا نه-خوش بود،بوده است هر که با او مصافحه می‌کرد،تمام آن روز بوی آن را استشمام می‌کرده دست بر سر کودکی که می‌کشید،میان کودکان بوی خوش از سر وی به مشام می‌رسید. ⁽⁵⁾اندامهای پوشیده‌اش همچون رانها و

ساقها،زیبا ⁽¹⁾و در چاقی میانه اندام بود،در آخر زندگی تنومند شد ولی عضلات گونه‌هایش نظیر آغاز زندگی محکم بود،بدون آن که چاقی به او زیانی رسانده باشد.

اما راه رفتنش،چنان راه می‌رفت که گویی از سنگی جدا می‌شود و در سرازیری حرکت می‌کند،بدون شتابزدگی و آرام راه می‌رفت،نه از روی تکبّر. ⁽²⁾

پیامبر می‌فرمود:«من از همه کس بیشتر به حضرت آدم شباهت دارم و پدرم ابراهیم از نظر سیما و خلق و خو،بیش از همۀ مردم به من شباهت داشت.» ⁽³⁾بارها می‌فرمود:«من در نزد خدا ده نام دارم:من محمد،احمد و آن ماحی هستم که خداوند به وسیلۀ من کفر را نابود می‌کند و من آن عاقب هستم که پس از او کسی نیست و من آن حاشرم که بندگان خدا با آمدن من(با یکدیگر)محشور می‌شوند،و منم پیام‌آور توبه،پیام‌آور اخبار غیبی و آن شخص در پی آمده‌ای که تمام مردم در پی او بیایند و منم قثم ⁽⁴⁾»ابو البحتری می‌گوید:قثم یعنی کامل و جامع.

صورت و سیرت پیامبر صلی اللّه علیه و آله با همنشینان به روایت حسنین علیهما السّلام

(1)(مرحوم فیض می‌گوید:)این بخش را ما افزودیم در مکارم الاخلاق ⁽⁵⁾از کتاب محمد بن ابراهیم بن اسحاق طالقانی به نقل از حسن بن علی علیه السّلام آمده است که فرمود:از دایی خود هند بن ابی هالۀ تمیمی ⁽⁶⁾که مردی

آگاه به اوصاف بود،از سیمای پیامبر صلی اللّه علیه و آله پرسیدم و من مشتاق بودم که مقداری از آن را برایم توصیف کند تا دلبستگی پیدا کنم.او گفت:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله بسی بزرگ و در خور تعظیم بود،چهره‌اش چون ماه شب چهارده می‌درخشید.بلندتر از میان بالا و کوتاه‌تر از دراز قامت،سر بزرگ،موها صاف؛هرگاه گیسوان آن حضرت تار تار می‌شد بهم می‌پیوست،اگر نه،وقتی که تمام موها را رها می‌کرد از نرمه گوشهایش تجاوز نمی‌کرد.

رنگ چهره صاف،پیشانی پهن،ابروان باریک،پرپشت،بدون پیوستگی بلکه در میان ابروانش رگی بود که حالت خشم آن را به حرکت درمی‌آورد،وسط استخوان بینی‌اش برجستگی داشت،نوری بر آن مستولی بود که هر کس دقّت نمی‌کرد آن را برآمدگی روی بینی می‌پنداشت.محاسنش پرپشت،گونه‌ها هموار،چشمها سیاه،فراخ دهان، دندانها سفید و گشاده،باریکه‌ای از مو از وسط سینه تا شکم داشت،گویی گردنش همچون تصویری آراسته به رنگ سرخ بود که در ظرف نقرۀ صاف منعکس گردد.با اندامی معتدل،تنومند منسجم،با شکم و سینه‌ای هموار،ستبر سینه،میان شانه‌ها با فاصله زیاد،دست و پا قوی و نورانی‌ترین فرد بود گودی گلو تا سر نافش به باریکۀ مویی مربوط می‌شد که همچون خطی کشیده شده بود،دو سوی سینه و شکمش جز آن مو چیزی نداشت،دو ساق دست و دو شانه و بالای سینه‌اش موی بیشتر داشت،مچهای دست بلند، کف دست گشاده،استخوان جمجمه از دو طرف کشیده،دو دست و دو پا ستبر،میانه اندام بود،وسط کف پایش به زمین نمی‌رسید،اول و آخر پاها برابر،بگونه‌ای که آب روی آنها نمی‌ماند،در وقت حرکت از جا کنده می‌شد،بی‌شتاب گام برمی‌داشت و به آرامی راه می‌رفت،به گونه‌ای که گویی در سرازیری حرکت می‌کند و هرگاه به سمتی رو می‌کرد با تمام بدن رو می‌آورد،چشم به سمت پایین؛نگاهش بیش از آن که به سمت آسمان باشد به سوی زمین بود،تمام نگاههایش ملاحظه بود.اصحاب را در راه رفتن جلو می‌انداخت و هر که را می‌دید در سلام به او پیشی می‌گرفت.

امام مجتبی علیه السّلام می‌فرماید:به دایی خود گفتم:سخن گفتنش را برایم تعریف کن.

گفت:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله همواره غمین بود و دایم در اندیشه؛آسودگی نداشت.تا ضرورت نداشت سخن نمی‌گفت،سکوتش طولانی بود و با فصاحت سخن را آغاز می‌کرد و به پایان می‌رساند و سخن جامع کم لفظ و پرمعنی،بدون زیاد و کم می‌گفت،نرم‌خو بود،

تندخویی نمی‌کرد به دیگران بی‌اعتنا نبود.نعمت را هر چند اندک بود،بزرگ می‌شمرد،هیچ نعمتی را نکوهش نمی‌کرد و از طعم غذا بد نمی‌گفت و یا آن را ستایش نمی‌کرد،دنیا و آنچه مربوط به دنیا بود او را خشمناک نمی‌ساخت ولی اگر به حریم حق تجاوز می‌شد کسی را نمی‌شناخت ⁽¹⁾و چیزی جلو خشمش را نمی‌گرفت تا انتقام آن را می‌گرفت.نه برای خودش خشمگین می‌شد و نه برای خود انتقام می‌گرفت و اگر می‌خواست کند،با تمام دست می‌فرمود و هرگاه تعجب می‌کرد دگرگون می‌شد و هرگاه سخن می‌گفت به خود می‌کرد و کف دست راستش را به داخل شست چپش می‌زد و چون خشم می‌گرفت رو برمی‌گرداند و اظهار نفرت می‌کرد و در وقت خوشحالی به پایین نگاه می‌کرد.همۀ خنده‌هایش لبخند بود،و نرم و سرد می‌شد مانند قطرات بارانی که از ابر می‌چکد.

امام حسن علیه السّلام می‌گوید:من مدتی این مطالب را به حسین علیه السّلام نگفتم،بعد که گفتم، معلوم شد او جلوتر از من آنچه را که من از هند بن ابی هاله پرسیده‌ام،پرسیده است و راجع به ورود و خروج و از کیفیت مجلس و شکل و شمایل آن حضرت آنچه لازم دیده از پدرم پرسیده و چیزی را فروگذار نکرده است.

امام حسین علیه السّلام می‌گوید:از پدرم راجع به ورود پیامبر صلی اللّه علیه و آله پرسیدم،فرمود:ورودش به منزل خود برایش مجاز بود و وقتی که وارد می‌شد ساعتهایی را که در منزل بود سه قسمت می‌کرد:یک قسمت برای خدای تعالی و یک قسمت برای خانواده و یک قسمت برای خودش،سپس قسمت خود را بین خود و مردم تقسیم می‌کرد و بر تودۀ مردم و خواص می‌رسید[و چیزی را از ایشان مضایقه نمی‌کرد]روش آن حضرت در بخش مربوط به امّت آن بود که دستور می‌داد برای صاحبان فضیلت رجحان قائل شوند و آنان را به قدر فضیلت دینیشان بهره‌مند سازند.بعضی از آنان یک حاجت و بعضی دو، و برخی چندین حاجت داشتند،آن حضرت به آنها می‌پرداخت و از طریق سؤال و جواب و خبر دادن از پاداش عملشان آنان را بدانچه بیشتر به صلاح ایشان و صلاح امّت بود مشغول می‌ساخت و می‌فرمود:«حاضران به غایبان برسانند،شما حاجت کسی را که نمی‌تواند حاجتش را ابلاغ کند،به من برسانید زیرا هر که حاجت کسی را که قادر بر

ابلاغ حاجت خود به حاکم نیست،به او برساند خداوند او را در روز قیامت ثابت قدم بدارد»در حضور پیامبر صلی اللّه علیه و آله چیزی جز این‌ها گفته نمی‌شد.و از کسی جز آن پذیرفته نبود.گروههای پیشقراول قبیله‌ها وارد می‌شدند و از حلاوت علوم و معارف در محضر پیامبر صلی اللّه علیه و آله برخوردار می‌شدند و با کسب بصیرت و هدایت به راه خیر پراکنده می‌شدند و بیرون می‌رفتند. ⁽¹⁾

امام حسین علیه السّلام می‌فرماید:از پدرم دربارۀ بیرون رفتن پیامبر صلی اللّه علیه و آله از منزل،پرسیدم و اینکه در بیرون از منزل چه می‌کرد؟فرمود:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله جز به گفتن سخنی که به او مربوط بود،زبان نمی‌گشود.با مردم انس داشت و از مردم جدا نبود-به عبارت دیگر از مردم دوری نمی‌کرد-بزرگ هر قومی را گرامی می‌داشت او را به سرپرستی ایشان می‌گمارد.مردم را از آشوب برحذر می‌داشت و بدون این که کسی را از خوش‌رویی و خوش‌خوئی‌اش محروم سازد حریم حرمت خویش را نگه می‌داشت،از اصحابش دلجویی می‌کرد و از خود مردم آنچه را که در بین آنها بود می‌پرسید،در نتیجه خوب را تحسین و تقویت و بد را نکوهش می‌کرد و حقیر می‌شمرد.کارش براساس اعتدال بود نه زیاد و نه کم.از ترس این که مبادا آنها غفلت ورزند و یا افسرده شوند،خود غفلت نمی‌ورزید.برای هر حالتی،آمادگی خاصی داشت،از حق کوتاه نمی‌آمد و تجاوز هم نمی‌کرد.هر که از مردم جانشین او می‌شد،بهترین مردمان بود.برترین مردم در نزد آن حضرت کسی بود که خیر خواه همگان باشد و ارجمندتر از همه در نزد او کسی بود که بهتر با مردم مواسات و با ایشان همیاری کند.

امام حسین علیه السّلام می‌فرماید:از پدرم راجع به نشست آن حضرت پرسیدم.فرمود:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله نمی‌نشست و از جا برنمی‌خاست مگر به یاد خدای تعالی.در چند جا سکنا نمی‌گرفت و از ساکن شدن در چند جا نهی می‌کرد و هرگاه به انجمنی می‌رسید هر جای مجلس که جا بود می‌نشست و به این عمل دیگران را امر،می‌فرمود.به هر یک از همنشینان بهره‌اش را می‌داد[به طوری که]همنشین تصوّر نمی‌کرد که کسی در نزد پیامبر گرامی‌تر از اوست.هر که با آن حضرت همنشین یا در مورد حاجتی هم سخن می‌شد،با او درنگ می‌کرد تا آن شخص انصراف پیدا کند،و هر که حاجتی از آن

حضرت داشت دست رد به سینه‌اش نمی‌زد،یا حاجتش را برآورده می‌ساخت و یا با سخنی ملایم او را پاسخ می‌داد با همۀ مردم با روی گشاده و حسن خلق برخورد داشت و برای همگان پدری بود که همگی در نزد آن حضرت از حقی مساوی برخوردار بودند.

مجلسش مجلس بردباری،حیا،صبر و امانت بود،در محضر آن حضرت کسی صدایش را بلند نمی‌کرد،به کسی بی‌حرمتی نمی‌شد و لغزشهای کسی آشکارا گفته نمی‌شد.

همگی در برابر هم به عدالت رفتار می‌کردند و امتیازشان به تقوا بود.نسبت به هم فروتن بودند،بزرگسال را تعظیم می‌کردند و خردسال را مورد شفقت قرار می‌دادند، حاجتمند را بر خود ترجیح می‌دادند،غریب را حمایت می‌کردند-و به قولی:در میان می‌گرفتند-.

حضرتش نه از کسی بد می‌گفت و نه از کسی عیبجویی می‌کرد و هرگز در صدد کشف راز کسی بر نمی‌آمد.جز در موردی که امید ثواب می‌رفت سخن نمی‌گفت،وقتی که سخن می‌گفت همنشینانش سکوت می‌کردند،گویی پرنده روی سرشان نشسته است و چون ساکت می‌شد آنها سخن می‌گفتند و در خدمت آن حضرت مشاجره نمی‌کردند،هر که صحبت می‌کرد گوش می‌دادند تا حرفش تمام شود،سخن همۀ ایشان در نزد آن حضرت سخن نخستین فرد آنها بود،پیامبر صلی اللّه علیه و آله به خاطر آنچه آنها می‌خندیدند، می‌خندید و از آنچه در شگفت می‌شدند در شگفت می‌شد در برابر تندی گفتار و درخواست شخص ناشناس بقدری صبر می‌کرد،که اصحاب او را جذب می‌کردند.

می‌فرمود:هرگاه نیازمندی را دیدید که در پی حاجتی است به او کمک کنید،ثنای کسی را نمی‌پذیرفت مگر آنکه ثناگو،مسلمان واقعی بود. ⁽¹⁾سخن کسی را قطع نمی‌کرد تا پایان یابد یا گوینده از جا بلند شود.

امام حسین می‌فرماید:عرض کردم:سکوت پیامبر صلی اللّه علیه و آله چگونه بود؟فرمود:سکوت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله براساس چهار چیز بود:بردباری،هشدار،سنجش و تفکّر،اما سنجیدن و اندازه‌گیری آن حضرت در نگریستن و گوش دادن به سخن همۀ مردم یکسان بود و اما تفکّرش در این بود که چه می‌ماند و چه از بین می‌رود.و حلم و صبر در آن حضرت جمع

بود از این رو هیچ چیز او را خشمناک و ناراحت نمی‌کرد و هشدار آن حضرت به چهار چیز بود:هشدار به کار نیک تا از آن پیروی کنند و ترک کار بد تا از آن خودداری کنند و کوشش برای نظری که باعث صلاح امّتش باشد و اقدام به آنچه برای آنان جامع خیر دنیا و آخرت است.

در مکارم الاخلاق از امام صادق صلی اللّه علیه و آله است که فرمود:«من نمی‌پسندم که کسی از دنیا برود،و خصلتی از خصلتهای رسول خدا علیه السلام باقی بماند که او انجام نداده باشد. ⁽¹⁾

معجزات و شواهد صدق آن حضرت

(1)بدان که هر کس شاهد احوال پیامبر صلی اللّه علیه و آله بوده و یا به اخباری دربارۀ اخلاق،عادات، سجایا،تمشیت امور توده‌های خلق و حفظ و انسجام آنان و نزدیک کردنشان به یکدیگر و رهبری ایشان به فرمانبری خود،به دقّت گوش فرا داده و پاسخهای شگفت‌آور آن بزرگوار را به مسائل دشوار و تدبیرات جالبش را در زمینۀ مصالح خلق و اشارات زیبایش را دربارۀ تفصیل شریعت که فقیهان و خردمندان از دریافت نخستین مراتب از دقایق آنها در طول عمرشان عاجزند شنیده باشد،هیچ شک و تردیدی به خود راه نخواهد داد که هیچ کدام از این‌ها با نیروی بشری حاصل نگردیده است و جز به استمداد از تأییدات آسمانی و نیروی الهی تحقق چنین اموری قابل تصوّر نیست و این همه از فردی دروغگو و دغلباز نمی‌تواند سر بزند بلکه شمایل و حالات آن حضرت گواهی قطعی بر راستگویی اوست،تا آنجا که هرگاه عربی اصیل و خالص آن حضرت را می‌دید می‌گفت:به خدا سوگند که این سیمای شخص دروغگو نیست و به صرف دیدن شمائل آن حضرت به راستگویی او گواهی می‌داد تا چه رسد به کسی که شاهد اخلاق آن بزرگوار بوده و در همه جا و با هر شرایطی سر و کار با احوال او داشته است.ما برخی از اخلاقیات او را نقل کردیم تا اخلاق نیکوی آن حضرت را بشناسند و به صداقت و ارج و عظمت مقام والایش در پیشگاه خدا توجّه پیدا کنند.همۀ این‌ها را خداوند به او داده در حالی که او مردی امّی بوده و سر و کاری با علم و دانش نداشته و هیچ کتابی را نخوانده و هرگز در طلب علم و دانش مسافرت نکرده است و همواره در چشم نادانان عرب،به عنوان فردی یتیم،ناتوان و ضعیف جلوه می‌نمود.این همه اخلاق

و آداب نیکو و-به طور مثال،گذشته از علوم دیگر،آگاهی به مصالح فقهی،-تا چه رسد به شناخت خدا،فرشتگان،کتابهای آسمانی و فرستادگان خدا و دیگر چیزهایی که از ویژگیهای نبوّتند،اگر صریح وحی نبود،از کجا برای او میسّر می‌شد؟و از کجا بشری از پیش خود به این همه کمالات می‌رسید؟ می‌گویم:این سخن غزّالی مبنی بر این که پیامبر ما امّی بود آن‌چنان‌که میان عامّه مشهور است،به این معنی است که پیامبر صلی اللّه علیه و آله خواندن و نوشتن را نمی‌دانست در حالی که از اهل بیت علیهم السّلام خلاف آن روایت شده است:در کتاب بصائر الدّرجات از محمّد بن حسن صفّار-خدایش بیامرزد-به اسناد وی از عبد الرحمن بن حجاج نقل شده که می‌گوید:امام صادق علیه السّلام فرمود:«همانا پیامبر صلی اللّه علیه و آله می‌خواند و می‌نوشت و هر نانوشته‌ای را نیز می‌خواند». ⁽¹⁾

و به اسناد خود از جعفر بن محمّد صوفی نقل کرده،می‌گوید:از ابو جعفر محمّد بن علی الرّضا علیه السّلام پرسیدم:یا بن رسول اللّه!چرا پیامبر را امّی می‌گفته‌اند؟فرمود:مردم چه می‌گویند؟عرض کردم:مردم گمان می‌کنند که پیامبر را از آن جهت امّی گفته‌اند که چیزی ننوشت.فرمود:دروغ گفته‌اند،لعنت خدا بر ایشان باد!کجا چنین چیزی ممکن است در حالی که خدای تبارک و تعالی در کتاب استوارش می‌فرماید: هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ ⁽²⁾،چگونه ممکن است چیزی را که خوب نمی‌دانست به مردم تعلیم دهد؟به خدا سوگند که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به هفتاد و دو یا هفتاد و سه زبان می‌خواند و می‌نوشت و به این جهت او را امّی گفته‌اند[1]که از مردم مکه-از مراکز بزرگ اجتماع-بوده است و این همان فرمودۀ خدا

در قرآن است: لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها. ⁽¹⁾

غزّالی گوید:اگر هیچ چیز برای پیامبر صلی اللّه علیه و آله جز همین امور ظاهری نبود،هرآینه کفایت می‌کرد،در حالی که آن قدر آیات و معجزات از آن حضرت پدید آمده که جای هیچ شک و تردیدی را برای کسی که جویا باشد باقی نمی‌گذارد،اینک به برخی از آنها که در اخبار بسیاری وارد شده و در کتب صحاح موجود است با نظری کلّی به مجموعۀ آنها و بدون آن که سخن را به درازا کشیم می‌کنیم:

خداوند به دست آن حضرت بارها و بارها خرق عادت کرد:از آن جمله،چون قریش از آن حضرت معجزه‌ای خواستند،در مکّه شقّ القمر کرد ⁽¹⁾و در منزل جابر ⁽²⁾و در سرای ابن طلحه و روز خندق ⁽³⁾افراد زیادی را(با اندک طعامی)غذا داد و یک بار هشتاد نفر را با چهار مد جو و گوشت بزغاله‌ای که کمتر از یک سال داشت غذا داد. ⁽⁴⁾

و یک بار بیش از هشتاد مرد را با چند قرص نان جوی که انس روی دستش حمل می‌کرد،اطعام کرد ⁽⁵⁾و یک مرتبه هم تمام سپاهیان را از اندک خرمایی که بنت بشیر، روی دست گرفته بود و خدمت آن حضرت آورد،عطا فرمود،همۀ آنها بقدری خوردند که سیر شدند و زیاد آمد. ⁽⁶⁾

از میان انگشتانش آب جوشیده و تمام لشکر که تشنه بودند از آن سیراب شدند. ⁽⁷⁾

همۀ سپاهیان از قدح کوچکی که به زحمت،دست پیامبر صلی اللّه علیه و آله در آنجا می‌گرفت، وضو گرفتند. ⁽⁸⁾

یک بار آب وضویش را به چشمۀ تبوک ریخت که آب نداشت و یک بار هم به چاه حدیبیه که باعث جوشش آب در هر دو جا شد و سربازان سپاه که هزاران تن بودند از چشمۀ تبوک نوشیدند تا سیراب شدند و از چاه حدیبیه نیز هزار و پانصد تن آب خوردند در حالی که قبلا آب نداشت. ⁽⁹⁾

به عمر بن خطّاب دستور داد از خرماهایی که در جایی همانند اسطبل شتران گرد آمده بود به چهار صد سوار توشۀ راه بدهد و او به همگی از آن خرماها داد و مقداری که باقی ماند،اندوخته کرد. ⁽¹⁾

به روی سپاه دشمن مشتی خاک پاشید که چشمهایشان کور شد و این آیۀ شریفه در آن باره نازل گردید: وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللّهَ رَمی. ⁽²⁾

با بعثت آن حضرت خداوند کهانت را باطل کرد که برای همیشه از میان رفت هیچ اثری از آن موجود نیست. ⁽³⁾

ستونی که در وقت خطابه به آن تکیه می‌داد،چون منبر ساخته شد،آن‌چنان به نالیدن افتاد که تمام اصحاب پیامبر صلی اللّه علیه و آله از آن فریادی مانند صدای شتر می‌شنیدند،آن حضرت آن را در بغل گرفت تا آرام شد. ⁽⁴⁾

یهود را دعوت کرد که(اگر راست می‌گویند)آرزوی مرگ کنند و به آنها اطّلاع داد که آنها چنین آرزویی را نخواهند کرد و در حقیقت از بیان چنین آرزویی آنها را باز داشت و آنها ناتوان شدند،و این آیه در قرآن آمده است،مسلمانان از مشرق تا مغرب زمین در تمام اجتماعات روز جمعه با صدای بلند،به خاطر بزرگداشت معجزه‌ای که در آیه است،آن را تلاوت می‌کنند. ⁽⁵⁾

و از امور غیبی خبر داد و از این که عمّار را گروه ستمگران می‌کشند ⁽⁶⁾و به وسیلۀ

امام حسن علیه السّلام بین دو گروه بزرگ از مسلمانان،خداوند صلح ایجاد می‌کند. ⁽¹⁾و از مردی خبر داد که در راه خدا جهاد کرده ولی از اهل دوزخ است بعد معلوم شد که آن مرد خودکشی کرده است. ⁽²⁾

البته این مطالب چیزهایی هستند که به هیچ طریق از قبل،اطّلاعی از آنها نبود،نه از راه نجوم و نه کهانت و نه نوشته‌ای در استخوان شانه و نه فالگیری با خطکشی و پرنده بلکه از طریق اعلام خداوند بر پیامبر و وحی به آن حضرت بود.

سراقة بن جعشم آن حضرت را دنبال کرد،پاهای اسبش به زمین فرورفت و به دنبال آن دودی برخاست او کمک طلبید،پیامبر صلی اللّه علیه و آله دعا کرد و اسبش رها شد ولی او را بیم داد که دیری نخواهد پایید که به دستهایش دست‌بند کسری زده خواهد شد و همان طور شد. ⁽³⁾

و از کشته شدن اسود عنسی کذّاب در شب قتلش خبر داد در حالی که او در صنعای یمن بود و همچنین خبر داد که کشندۀ او کیست. ⁽⁴⁾

روی در روی صد تن از قریش که منتظر او بودند بیرون آمد و مشتی خاک بر فرق آنها پاشید و آنها او را ندیدند. ⁽⁵⁾

شتری در حضور اصحاب آن حضرت شکایت کرد و تواضع نمود. ⁽⁶⁾

و به گروهی از اصحابش که اجتماع کرده بودند،فرمود:«یکی از شما در آتش دوزخ دندانش مانند کوه احد می‌باشد»همۀ آنها در راه درست از دنیا رفتند جز یکی که مرتد کشته شد. ⁽¹⁾

و به دیگر افراد آن گروه فرمود:«آخرین فرد شما به علّت افتادن در میان آتش از دنیا می‌رود»،آخرین فرد آنها میان آتشی افتاد و در آن سوخت و مرد. ⁽²⁾

دو درخت را طلبید،آمدند و کنار هم قرار گرفتند و آنگاه دستور داد از هم جدا شدند. ⁽³⁾

پیامبر صلی اللّه علیه و آله نصاری را به مباهله خواند و آنها خودداری کردند و خبر داد که اگر مباهله می‌کردند هلاک می‌شدند،و آنها با توجه به درستی گفتۀ پیامبر صلی اللّه علیه و آله خودداری کردند. ⁽⁴⁾

عامر بن طفیل و اربد بن قیس که دو تن از دلاوران و جنگجویان عرب بودند خدمت آن حضرت آمدند و قصد کشتن آن حضرت را داشتند و موفّق نشدند پیامبر صلی اللّه علیه و آله نفرین کرد،در نتیجه عامر وسیله غدّه‌ای از پا درآمد و اربد را صاعقه‌ای سوزاند. ⁽⁵⁾

آن حضرت خبر داد که شخصا ابیّ بن خلف جمحی علیه‌اللّعنه را می‌کشد و در جنگ

احد،مختصر جراحتی به وی وارد کرد که سرانجام به مرگ او انجامید. ⁽¹⁾

به آن حضرت زهر دادند و کسی که هم خوراک او بود از پا درآمد ولی پیامبر صلی اللّه علیه و آله چهار سال بعد از آن زندگی کرد و سر دست زهرآلودۀ گوسفند با او سخن گفت. ⁽²⁾

روز جنگ بدر از موضع به خاک افتادن بزرگان قریش خبر داد و یک یک آنان را بر قتلگاه آنها مطّلع ساخت و هیچ‌کدام از آنها از محلّ تعیین شده فراتر نرفتند. ⁽³⁾

هشدار داد که گروههایی از امّتش جنگ دریایی خواهند داشت و همان طور شد. ⁽⁴⁾

زمین برای آن حضرت جمع شد و مشرقها و مغربهایش را بر او نمایاندند.خبر داد که سیطرۀ امّتش بزودی بر مجموعۀ آنها گسترده خواهد شد، ⁽⁵⁾و همان طوری که خبر داده بود،واقع شد؛سیطرۀ آنها از اول خاور یعنی بلاد ترک تا آخر باختر یعنی بحر اندلس و بلاد بربر رسید ولی در جنوب و شمال همان طوری که فرموده بود بدون کم و زیاد، نتوانستند گسترش دهند.

به دخترش فاطمه علیها السّلام خبر داد که او نخستین فرد اهل بیتش است که به او ملحق خواهد شد،و همان طور شد. ⁽⁶⁾

به زنانش اطّلاع داد،آن که از همه بخشنده‌تر است،زودتر از همه به او ملحق خواهد شد،در نتیجه زینب بنت جحش اسدی که دستش بیش از همه به دادن صدقه باز بود

زودتر از همه به پیامبر صلی اللّه علیه و آله ملحق شد. ⁽¹⁾

دست مبارکش را به پستان گوسفند نازای بی‌شیر کشید،شیر جاری شد و همین باعث مسلمان شدن ابن مسعود گشت و یک بار دیگر در خیمۀ امّ معبد خزاعی این عمل را انجام داد. ⁽²⁾

چشم یکی از اصحاب از جا کنده شد و افتاد آن حضرت با دست مبارکش آن را به جای اوّل برگرداند در حالی که از چشم دیگرش سالم‌تر و بهتر بود. ⁽³⁾

در روز جنگ خیبر که علی علیه السّلام چشم درد بود،آب دهان بر چشم او مالید،فوری بهبود یافت و پرچم را به دست وی داد. ⁽⁴⁾

تسبیح گفتن غذای جلو حضرت را دیگران می‌شنیدند. ⁽⁵⁾

پای یکی از اصحاب صدمه دید،آن حضرت دست کشید،فوری خوب شد. ⁽⁶⁾

توشۀ سپاهی که همراه او بود،کم شد،دستور داد تا باقیمانده را جمع آوری کنند پس مقدار اندکی جمع شد و دعا کرد تا خداوند به همان اندک برکت دهد،آنگاه دستور داد سپاهیان از آن توشه برگیرند،هیچ ظرفی میان لشکر نماند مگر از آن پر شد. ⁽⁷⁾

حکم بن عاص به مسخره ادای راه رفتن پیامبر را درآورد،فرمود:«همان طور باش»،همچنان در حال ارتعاش ماند تا از دنیا رفت. ⁽⁸⁾

دست طلحه که مدتها شل بود،در روز جنگ احد موقعی که پیامبر صلی اللّه علیه و آله دست کشید، برای همیشه بهبود یافت. ⁽¹⁾

پیامبر صلی اللّه علیه و آله از زنی خواستگاری کرد،پدرش به خاطر این که جواب رد بدهد،بهانه گرفت و با این که پیس نبود،گفت:پیس است،پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:پس بگذار همچنان باشد!آن زن مبتلا به پیسی شد و او همان امّ شبیب معروف به ابن البرصای شاعر است. ⁽²⁾

و آیات و معجزات بسیاری دیگری از آن حضرت نقل است،که تنها به روایات مستفیض بسنده کردیم.

می‌گویم:از جملۀ مطالبی که از طریق اهل بیت علیهم السّلام نقل شده،خبر دادن پیامبر صلی اللّه علیه و آله از شهادت مولایمان امیر مؤمنان علیه السّلام است و این که در ماه رمضان بر سر مبارکش ضربت می‌زنند و محاسن شریفش از خون سرش رنگین می‌شود، ⁽³⁾و خبر از شهادت نوادگانش،حسن علیه السّلام و حسین علیه السّلام که حسن علیه السّلام را مسموم می‌کنند و حسین علیه السّلام در سرزمین کربلا پس از شهادت یارانش،تنها و بی‌کس کشته می‌شود. ⁽⁴⁾و این که پارۀ تن او در توس دفن می‌شود، به مولایمان امام رضا علیه السّلام دارد. ⁽⁵⁾و امامان پس از وی دوازده نفرند و نام یکایک آنها را برده است. ⁽⁶⁾و این که امیر مؤمنان علیه السّلام بعد از رحلت آن

حضرت،با ناکثین،قاسطین و مارقین می‌جنگد ⁽¹⁾و این که یکی از همسرانش بر علی علیه السّلام ستم روا می‌دارد و نسبت به وی ستمکار است و سگهای حوأب در نزد او پارس می‌کنند، ⁽²⁾و از تمام آشوبهایی که پس از وی اتفاق می‌افتد و این که ابو ذر -رضی الله عنه-تنها و بی‌کس از دنیا می‌رود، ⁽³⁾و آخرین رزق عمّار از دنیا پیمانه‌ای از شیر است ⁽⁴⁾و دیگر خصوصیاتی که آن حضرت خبر داد.

از جملۀ معجزات آن حضرت،اطاعت خورشید یک نوبت در غروب نکردن و یک بار در طلوع پس از غروب ⁽⁵⁾و اطاعت درخت که از جا کنده شد و زمین را شکافت،

در حالی که ریشه‌هایش درون خاک بود حرکت می‌کرد،مقابل پیامبر صلی اللّه علیه و آله ایستاد و سلام داد سپس،همان طوری که در نهج البلاغه آمده است،به دستور آن حضرت به جای خود برگشت. ⁽¹⁾

غزّالی گوید:هر کس در انجام خرق عادت به دست پیامبر صلی اللّه علیه و آله تردید کند و گمان کند که یکایک این وقایع به تواتر نقل نشده است بلکه فقط قرآن متواتر است،مانند کسی است که در شجاعت علی علیه السّلام و سخاوت حاتم شک کند،معلوم است که یکایک این وقایع به تواتر نرسیده،ولی مجموع این رویدادها باعث علم قطعی می‌شود،وانگهی هیچ بحثی نیست که قرآن متواتر است و بزرگترین معجزۀ باقی در میان مردم می‌باشد و برای پیامبر صلی اللّه علیه و آله معجزۀ جاویدی جز قرآن نیست از این رو پیامبر صلی اللّه علیه و آله به وسیلۀ قرآن،بلغای دنیا و فصحای عرب را به مبارزه طلبیده در حالی که آن روز در جزیرة العرب هزاران تن از بلغاء و فصحاء بودند که فصاحت پیشۀ آنان بود و به آن فخر و مباهات می‌کردند،با این همه در مقابل آنها فریاد می‌زد:اگر شک دارند،نظیر آن را یا ده سورۀ مثل آن یا یک سوره مانند آن را بیاورند،(چنانکه در قرآن آمده است)به ایشان فرمود: لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً. ⁽²⁾و این مطلب را برای ناتوان ساختن ایشان فرمود و آنها ناتوان ماندند و از او رو برتافتند تا آنجا که خود را در معرض کشته شدن و زنان و کودکانشان را در معرض اسارت قرار دادند ولی نتوانستند با قرآن معارضه کنند و یا نسبت به روانی و زیبایی عبارات آن اشکالی وارد کنند،سپس این قرآن در طول قرنها و عصرها در همه جای عالم در شرق و غرب منتشر شد و تا امروز که نزدیک به پانصد سال ⁽³⁾گذشته هیچ کس قادر بر معارضه با قرآن نبوده است،بنا بر این چقدر نادان است کسی که به احوال و رفتار و گفتار پیامبر صلی اللّه علیه و آله توجه کند سپس به اخلاق و معجزاتش بنگرد و بعد،

استمرار شریعت او را تا امروز و انتشار آن را در سراسر جهان ببیند و اعتراف پادشاهان عصر پیامبر و پس از آن را،به عظمت وی-با وجود ضعف و یتیمی شخص آن حضرت- ملاحظه کند،و با همۀ این‌ها در ردّ صدق نبوّتش لجاجت کند و چه توفیق بزرگی است آن را که به وی ایمان آورده و نبوّتش را تصدیق کرده و در هر حال از او پیروی می‌کند.ما از خدای تعالی می‌خواهیم تا ما را به پیروی از او در اخلاق و رفتار و احوال و گفتار-به لطف و کرم وجود خویش-موفّق بدارد که او شنوا و اجابت‌کنندۀ دعا است و درخواست‌کننده و فقیر از بخشنده و کریم ناامید نمی‌شود.

این بود پایان سخن در بخش اخلاق نبوّت و آداب زندگی از کتاب محجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء و ان شاء الله به دنبال آن بخش اخلاق امامت و آداب پیروان اهل بیت علیهم السّلام خواهد آمد-الحمد لله اوّلا و آخرا و ظاهرا و باطنا.

کتاب اخلاق امامان و آداب شیعه

اشاره

(1)قسمت دهم از بخش عادات کتاب محجّة البیضاء فی تهذیب الاحیاء بسم اللّه الرّحمن الرّحیم سپاس خدای را که با ادامۀ خلافت و امامت تا روز قیامت،کمال دین را تأمین کرد و نعمت را بر مؤمنان تمام ساخت و مرتبۀ کسی را که امام زمانش را بشناسد و از راه و روش او پیروی کند،در سرای آخرت به بالاترین جایگاه کرامت رسانید،و درود بر سرور پیامبران و برترین رسولان که آنچه را که از طرف پروردگارش بر او نازل شده بود، تمام و کمال به مردم رساند و بر خاندان پاک و عترت معصومش و جانشینان هدایت‌کننده یعنی اهل بیت نبوّت و خلافت و امامت،باد.

باری،می‌گویم:چون غزّالی در این بخش،اخلاق نبوّت و آداب معیشت را بیان کرد برای ما مناسب است که اخلاق امامت و آداب شیعه را به منظور تکمیل علوم دین و سپاسگزاری به خاطر آن که خداوند ما را به معرفت مقرّبان درگاهش و خواص هدایت‌یافتگان راهنمایی فرموده است،بیان کنیم،زیرا امام علیه السّلام دارای اخلاق شریفۀ ربّانی است که دیگران را از آنها نصیبی نیست و دارندۀ صفات کریمه‌ای است که خداوند ویژۀ او قرار داده است تا تفاوتی با دیگر مردمان داشته باشد،همچنین عارفان به حق امام و حقیقت امامت و پیروان راه و روش او را آداب،علامات و ویژگیهایی است که بدان وسیله از سایر مؤمنان ممتاز گشته و استحقاق آن را یافته‌اند تا با امام خود در درجۀ پیامبران محشور گردند،بنا بر این بر بندۀ خدا واجب است که پس از شناخت خدا و

صفات او و شناخت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و اخلاق او امام زمان خویش و صفات و اخلاق ویژۀ او را بشناسد؛مقام و مرتبۀ او را در نزد خدا بداند و شخص او را در بین مردم بشناسد تا از او پیروی کند و دنباله‌رو او باشد و از اوامر و نواهی‌اش اطاعت کند تا از شیعیان و پیروان او گردد.

در حدیث مستفیضی که بین شیعه و سنّی مشهور است،وارد شده:«هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهلیت مرده است» ⁽¹⁾و آداب شیعۀ امام و نشانه‌های مخصوص آنها را بشناسد تا بدان وسیله با مقام اهل اللّه و خواصّ و مقربان درگاهش آشنا شود و شخص آنها را عینا بشناسد تا خود را نظیر آنها بسازد و به ایشان اقتدا کند و در جمعیت آنها وارد شود،زیرا ایشان پس از امام،هدف آفرینش‌اند و دیگران به طفیل ایشان خلق شده‌اند.ما در قسمت قواعد عقاید از بخش عبادات این کتاب بیان کردیم که پیشوایان ما کیستند و امام زمان ما کیست و آنها را بعینه معرّفی کردیم و گفتیم که نخستین فرد آنان رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و آخرینشان قائم اهل بیت است که همنام و هم کنیۀ پیامبر صلی اللّه علیه و آله، حضرت مهدی علیه السّلام می‌باشد که در انتظار فرمان الهی به سر می‌برد.

اکنون می‌خواهیم با بیان صفات و ویژگیهای امام،پرده از روی مقام و فضیلت امام و مرتبۀ وی در پیشگاه خدای تعالی برافکنیم،آنگاه بخشی از اخلاق امامانمان علیهم السّلام و حضرت فاطمه علیها السّلام و صفات و کرامات یکایک آنها را بازگو کنیم،سپس صفات،آداب اخلاق،نشانه‌ها و برخی از فضائل شیعۀ آنان را بیان کنیم،و سرانجام سخن جامع و قاعده‌ای کلّی در تحقیق معنای امام و شیعه و اقسام مردمان از این دیدگاه را به طور کلّی بیاوریم که خود شانزده مطلب است بازگو می‌کنیم و توفیق در دست خداست.

بیان مقام و فضیلت امام و مرتبه اش در نزد خدا به وسیلۀ

اشاره

ذکر صفات و ویژگیهایش

(1)شیخ کلینی در کافی ⁽¹⁾به سند خود از عبد العزیز بن مسلم،نقل کرده که:گفت:جمعی همراه امام رضا علیه السّلام در مرو بودیم.در آغاز ورودمان،روز جمعه در مسجد جامع اجتماع کردیم،حاضران در جمع،موضوع امامت را مطرح کردند و اختلاف زیاد مردم را دراین‌باره بازگو نمودند،حضور مولایم(امام رضا علیه السّلام)رسیدم و گفتگوی مردم را دربارۀ امامت به عرض رساندم،امام علیه السّلام لبخندی زد و فرمود:«ای عبد العزیز مردم حقیقت را در نیافتند و در آراء و نظرات خود فریب خوردند.همانا خدای تعالی پیامبر خود صلی اللّه علیه و آله را از دنیا نبرد تا دینش را کامل و قرآن را بر او نازل کرد،که بیان همه چیز در آن است؛حلال و حرام و حدود و احکام و تمام نیازمندیهای مردم را به طور کامل بیان کرد و فرمود: ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ‌ءٍ . ⁽²⁾و در حجّة الوداع که سال آخر عمر پیامبر صلی اللّه علیه و آله بود این آیه را نازل فرمود: اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً ⁽³⁾و موضوع امامت از کمال دین است و پیامبر صلی اللّه علیه و آله از دنیا نرفت تا آن که نشانه‌های دین را برای امّتش بیان کرد و راه ایشان را روشن نمود و آنها را به راه استوار رهنمون شد و علی علیه السّلام را به عنوان پیشوا و امام تعیین کرد و تمام نیازمندیهای امّت را بیان کرد.بنا بر این هر که گمان کند خداوند دینش را کامل نکرده است در حقیقت قرآن را ردّ کرده و نسبت به قرآن کفر ورزیده است.آیا مردم مقام امامت را در میان امّت می‌شناسند تا به اختیار ایشان امام تعیین شود.به راستی که شأن و مقام امامت والاتر و ژرف‌تر و منیع‌تر از آن است که مردم با عقل خود به آن برسند و یا به نظر خود آن را دریابند و یا به انتخاب خود امام را تعیین کنند،همانا امامت مقامی است که خدای تعالی بعد از مقام نبوّت و خلّت در مرحلۀ سوّم آن را به ابراهیم خلیل علیه السّلام مرحمت کرده و او را به آن فضیلت،مشرّف ساخته و بلند آوازه فرموده است،از این رو خداوند فرمود: إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً

ابراهیم خلیل از خوشحالی عرض کرد: وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی ؟فرمود: لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ ⁽¹⁾بنا بر این این آیه تا روز قیامت امامت هر ستمگری را باطل ساخته و آن را در میان برگزیدگان قرار داده است،وانگهی خدای تعالی ابراهیم را شرافت داد به این وسیله که امامت را در فرزندان برگزیده و پاکش قرار داد و فرمود: وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ نافِلَةً وَ کُلاًّ جَعَلْنا صالِحِینَ. وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إِیتاءَ الزَّکاةِ وَ کانُوا لَنا عابِدِینَ. ⁽²⁾

فرزندان ابراهیم در طول قرنهای پیاپی،همواره در امامت وارث یکدیگر بودند تا این که خدای تعالی آن را به پیامبر ما صلی اللّه علیه و آله به ارث داد و فرمود: إِنَّ أَوْلَی النّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ اللّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ ⁽³⁾پس امامت مخصوص آن حضرت گشت و او به فرمان خدا و مطابق دستوری که خدا داده بود امامت را بر عهدۀ علی علیه السّلام نهاد و سپس در میان فرزندان برگزیدۀ او که خداوند به ایشان علم و ایمان ارزانی داشته،قرار گرفت چنان که فرموده است: وَ قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِیمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِی کِتابِ اللّهِ إِلی یَوْمِ الْبَعْثِ ⁽⁴⁾پس امامت تا روز قیامت تنها در میان فرزندان علی علیه السّلام بر قرار است و چون پیامبری پس از محمد صلی اللّه علیه و آله نیست،این نادانان از کجا امام انتخاب می‌کنند؟ به راستی که امامت مقام پیامبران و میراث اوصیاء است.

به راستی که امامت خلافت خدا و رسول صلی اللّه علیه و آله و مقام امیر مؤمنان و میراث حسن و حسین علیهما السّلام است.

به راستی که امامت زمام دین و باعث نظام مسلمین و صلاح دنیا و عزّت مؤمنان است.

به راستی که امامت ریشۀ بالندۀ اسلام و شاخۀ بلند آن است،به وسیلۀ امام،نماز، زکات،روزه و حج و جهاد،کامل و افزونی غنایم و صدقات و اجرای حدود و احکام و پاسداری مرزها و اطراف کشور انجام می‌پذیرد.

امام است که حلال خدا را حلال،و حرام او را حرام می‌کند و حدود خدا را به پا می‌دارد و از دین پاسداری می‌کند و با حکمت و پند و اندرز و برهان،مردم را به راه پروردگارش دعوت می‌نماید.

امام همچون خورشید تابان است که نورش زینت‌بخش همۀ عالم است و خود در افقی است که دستها و دیدگان بدانجا نرسند.

امام،ماه درخشان،چراغ فروزان،نور تابان و ستارۀ راهنما در شدّت تاریکیها و گذرگاههای شهرها،کویرها و در گرداب دریاهاست.

امام،آب گوارایی در وقت تشنگی و نشان‌دهندۀ راه هدایت و نجات‌دهندۀ از هلاکت است.

امام،آتش روشن روی تپه‌ها،وسیلۀ گرمای سرمازدگان و راهنمای نجات از هلاکتگاهها است،هر که از او جدا شود،هلاک گردد.

امام،ابر بارنده،باران سیل‌آسا،خورشید فروزنده،آسمان سرپناه و زمین گسترده، چشمۀ جوشان و برکۀ آب و گلستان است.

امام،همدم و همراه،پدر مهربان و برادر همسان،مادر دلسوز به فرزند خردسال و پناه بندگان خدا در وقت شدّت گرفتاری است.

امام،امین خدا در میان خلق،و حجّت او بر بندگانش و خلیفۀ او در بلاد و دعوت‌کنندۀ به سوی خدا و پاسدار حریم او است.

امام،از گناهان پاک و از عیبها بدور،مخصوص به دانش و آراسته به بردباری است، باعث نظام دین،عزّت مسلمین،خشم منافقان و نابودی کافران است.

امام،یکتای زمان است کسی همتای او نیست،هیچ دانشمندی نظیر او و هیچ کس جایگزین او نمی‌باشد،او را همانند و نظیری نیست،به تمام فضیلتها آراسته است بی‌آنکه در طلبشان باشد و آنها را بجوید بلکه این امتیازی است که خدا به فضل خویش به او عنایت کرده است.

پس چه کسی را یارای شناختن امام است و یا ممکن است امام را انتخاب کند؟

هیهات!هیهات!خردها گم گشته و عنان خویشتن‌داریها از دست رفته،عقلها سرگردان، دیده‌ها بی‌سو،بزرگان کوچک و حکیمان حیران و بردباران کم‌طاقت و خطیبان درمانده و عاقلان نادان و شعرا درافتاده و ادیبان ناتوان‌اند و زبان سخندانان الکن از وصف شأنی از شئون و فضیلتی از فضائل امام است؛همگی به عجز و ناتوانی اعتراف دارند،چگونه ممکن است تمام اوصاف امام را بیان کرد و حقیقت او را تعریف نمود یا مطلبی از امر امامت را فهمید و یا کسی را به جای او پیدا کرد تا جای او را بگیرد و چون او غنی باشد؟هرگز!چگونه ممکن است و از کجا؟در حالی که او همانند ستاره‌ای از دسترس دستیازان و از توصیف واصفان،بالاتر است،او کجا و انتخاب بشر کجا؟او کجا و عقلهای بشری کجا؟و در کجا چون او را می‌توان یافت؟ آیا گمان دارید که امام در غیر خاندان رسول صلی اللّه علیه و آله یافت می‌شود؟به خدا که ضمیرشان به آنها دروغ گفته و آرزوهای باطل دارند و به گردنه‌ای بالا رفته‌اند که سخت لغزنده و شیب‌دار است و آنها را به سقوط می‌کشاند و با خردهای درمانده و ناقص خود می‌خواهند امام را تعیین کنند که در این کار جز دوری از حق بهره‌ای نبرند.خدا آنها را بکشد به کجا منحرف می‌شوند؟دروغی پرداختند و به گمراهی سختی افتادند و در سرگردانی فرورفتند زیرا با چشم بینا امام[راستین]را ترک گفتند و شیطان اعمالشان را در نظر آنان بیاراست و از راه منحرفشان ساخت،در حالی که حق را می‌دانستند.

از انتخاب خدا و رسول و اهل بیتش اعراض کردند و به انتخاب خودشان روی آوردند در حالی که قرآن آنان را ندا می‌کند: وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ و ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ سُبْحانَ اللّهِ وَ تَعالی عَمّا یُشْرِکُونَ ⁽¹⁾و نیز فرموده است: وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَی اللّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ ⁽²⁾و فرمود: ما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ، أَمْ لَکُمْ کِتابٌ فِیهِ تَدْرُسُونَ، إِنَّ لَکُمْ فِیهِ لَما تَخَیَّرُونَ أَمْ لَکُمْ أَیْمانٌ عَلَیْنا بالِغَةٌ إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ إِنَّ لَکُمْ لَما تَحْکُمُونَ سَلْهُمْ أَیُّهُمْ بِذلِکَ زَعِیمٌ، أَمْ لَهُمْ شُرَکاءُ فَلْیَأْتُوا بِشُرَکائِهِمْ إِنْ کانُوا صادِقِینَ.

⁽¹⁾و فرموده است: أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها ⁽²⁾؟یا وَ طُبِعَ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَفْقَهُونَ ⁽³⁾یا قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا یَسْمَعُونَ، إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ، وَ لَوْ عَلِمَ اللّهُ فِیهِمْ خَیْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ » ⁽⁴⁾یا قالُوا سَمِعْنا وَ عَصَیْنا ⁽⁵⁾بلکه امامت فضلی است از طرف خدا که به هر کس بخواهد مرحمت می‌کند. پس چگونه برای ایشان چنین اختیاری است که امام انتخاب کنند در صورتی که امام دانایی است که جهل در او راه ندارد،سرپرستی است نستوه،کانون قدس،پاکی،طاعت، پارسایی و علم و عبادت است،دعوت پیامبر صلی اللّه علیه و آله مخصوص اوست.و از نژاد پاک فاطمۀ بتول علیها السلام است.در تبارش جای هیچ ایرادی نیست و هیچ والانژادی به او نرسد،از خاندان قریش و از سلالۀ هاشم و عترت،پیامبر صلی اللّه علیه و آله است.مورد پسند خدای عزّ و جلّ، باعث شرف بزرگان و زادۀ عبد مناف علمش روز افزون و حلمش کامل،در امامت قوی و به سیاست آگاه و اطاعتش واجب است.او به امر خدا قیام کرده،خیر خواه بندگان خدا و پاسدار دین الهی است.

پیامبران و امامان را خدا توفیق می‌دهد و آنچه را که از خزانۀ علم و حکمتش به دیگران نداده،به ایشان عنایت می‌کند،از این رو علم ایشان بالاتر از علم مردم زمانشان است،خدای تعالی می‌فرماید: أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلاّ أَنْ یُهْدی فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ

⁽¹⁾و نیز فرماید: وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً ⁽²⁾و دربارۀ طالوت می‌فرماید: إِنَّ اللّهَ اصْطَفاهُ عَلَیْکُمْ وَ زادَهُ بَسْطَةً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّهُ یُؤْتِی مُلْکَهُ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ. ⁽³⁾و به پیامبرش فرمود: وَ أَنْزَلَ اللّهُ عَلَیْکَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَکَ ما لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ وَ کانَ فَضْلُ اللّهِ عَلَیْکَ عَظِیماً . ⁽⁴⁾و دربارۀ ائمه از اهل بیت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و عترت و ذرّیۀ آن حضرت می‌فرماید: أَمْ یَحْسُدُونَ النّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَیْنا آلَ إِبْراهِیمَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ آتَیْناهُمْ مُلْکاً عَظِیماً فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَ کَفی بِجَهَنَّمَ سَعِیراً. ⁽⁵⁾ به راستی که خدای عزّ و جلّ چون بنده‌ای را برای اصلاح امور بندگانش انتخاب کند، برای این کار به او سعۀ صدر می‌دهد و چشمه‌های حکمت را در دلش جاری سازد و علمی را به او الهام کند که پس از آن از هیچ پاسخی در نماند و از راه صواب منحرف نگردد،بنا بر این او معصوم و مورد تأیید و موفّق و استوار است؛از هرگونه خطا و لغزش در امان است.خدا او را به این صفات ممتاز می‌کند تا حجّت بالغۀ او بر بندگانش و گواه او بر مخلوق باشد و این لطف و کرمی است که خداوند به هر که خواهد عطا می‌کند و خداوند دارای کرم و بخشش فراوان است.آیا مردم چنین توانی را دارند؟و یا ممکن است کسی را که آنان انتخاب کرده‌اند چنین باشد تا او را پیشوای مردم قرار دهند؟به خدا سوگند که این مردم پا را از حق فراتر نهادند و کتاب خدا را پشت سر انداختند،گویی که نادانند در صورتی که هدایت و شفا در کتاب خداست آنها کتاب خدا را به دور

انداختند و از هوا و هوس خود پیروی کردند به این جهت خداوند آنها را نکوهش کرده و بر ایشان غضب کرده و نابودشان ساخته است،آنجا که می‌فرماید: وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَیْرِ هُدیً مِنَ اللّهِ إِنَّ اللّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمِینَ ⁽¹⁾و فرموده است: فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ ⁽²⁾و می‌فرماید: کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ وَ عِنْدَ الَّذِینَ آمَنُوا کَذلِکَ یَطْبَعُ اللّهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّارٍ ⁽³⁾و درود خدا بر محمد و آل او و سلام فراوان بر ایشان باد».

اسحاق بن غالب از امام صادق علیه السّلام در ضمن خطبه‌ای که آن حضرت حال و صفات ائمّه علیه السّلام را بیان می‌کند،روایت کرده است:«همانا خدای عزّ و جلّ وسیلۀ ائمّۀ هدی علیه السّلام از اهل بیت پیامبرمان صلی اللّه علیه و آله،دین خود را آشکار و راهش را روشن گردانید و توسّط ایشان باطن چشمه‌های علمش را گشود،بنا بر این هر کس از امّتان محمّد صلی اللّه علیه و آله حق واجب امامش را بشناسد طعم حلاوت ایمانش را بچشد و اهمیّت شادابی اسلامش را دریابد، زیرا خدای تعالی امام را به پیشوایی خلق تعیین کرده و بر همۀ روزی‌خواران و اهل جهان حجّت قرار داده و افسر شکوه و جلال را بر سرش نهاده و نور کبریائی‌اش را بر او افکنده است که با رشته‌ای تا آسمان کشیده شده،فیوضات الهی از او منقطع نگردد و آنچه نزد خدا است جز از طریق وسایل او به دست نیاید و خداوند اعمال بندگان را جز با معرفت او نپذیرد،آنچه از امور مشتبه و مبهم و سنّتهای پیچیده و فتنه‌های ناپیدا بر او وارد شود، همه را می‌داند خدای تعالی همواره برای رهبری خلق آنان را از اولاد امام حسین علیه السّلام و از فرزندان بلا واسطۀ هر امامی برای امامت انتخاب می‌کند و برای خلقش می‌پسندد و اختیار می‌نماید؛هرگاه یکی از ایشان رحلت کند از فرزندان او امامی بزرگوار،برجسته، راهنما،نوربخش به عنوان سرپرست و حجّتی دانشمند برای خلقش بگمارد.آنان از طرف خدا امامند و به حق هدایت می‌کنند و به حق داوری می‌نمایند،آنان حجتهای خدا و دعوت‌کنندگان به سوی خدا و سرپرستان خلق از طرف خدایند،بندگان خدا به رهبری ایشان دیندار و شهرها به نور ایشان نورانی و ثروتهای موجود به برکت آنان روز افزون

است،خداوند ایشان را باعث حیات مردم و چراغ تاریکیها و کلید سخن و ارکان اسلام قرار داده و مقدّرات حتمی الهی بر این اساس دربارۀ آنها جاری شده است.

بنا بر این امام،همان برگزیدۀ پسندیده،و هدایت‌کنندۀ رازدار است که به فرمان خدا قیام کرده و امیدبخش است.خداوند در عالم ذرّ او را به همین منظور برگزیده و زیر نظر خود پروریده و میان مردم آن چنان ساخته است،در عالم ذرّ پیش از آن که جانداری پدید آید امام را مانند سایه‌ای در جانب راست عرش آفریده و با علم غیب خود به او حکمت داده و او را برگزیده و به خاطر پاکیش انتخاب کرده است.او بقیّه‌ای از آدم و گزیده‌ای از فرزندان نوح و خاندان ابراهیم و سلاله‌ای از اسماعیل و گلچینی از عترت محمد صلی اللّه علیه و آله است که،همواره زیر نظر خدا سرپرستی شده و نیز خدا زیر پوشش خود پاسداری‌اش نموده و از دامهای ابلیس و لشکریان شیطان به دور داشته و حوادث شبانه و افسون افسونگران را از او دفع کرده و از پیشامدهای بد مصون داشته است،او از بلاها بر کنار و از آفتها به دور و از لغزشها مصون و از هر زشتی در امان است.در نوجوانی به خویشتنداری و نیکوکاری معروف و در سالخوردگی به پاکدامنی و دانش و فضیلت مشخّص است.امر امامت پدرش به او رسیده در حالی که زمان حیات پدر سخنی در آن باره نمی‌گفته است.

چون روزگار پدرش سپری شد و مقدرات الهی و خواست خدا نسبت به او پایان گرفت و ارادۀ خدا در آن باره به حجّت خویش صادر شد و دوران پدرش پایان گرفت و او درگذشت و امر الهی پس از او به وی رسید،خداوند امر دینش را بر عهدۀ او نهاد و او را بر بندگانش حجّت و در بلادش سرپرست قرار داد و توسط روح خود پشتیبانی کرده و از علم خود به او ارزانی داشت و از بیان روشن آگاهش ساخت و محرم راز خود کرد و برای امری بزرگ او را فرا خواند و از فضیلت بیان علم خود وی را آگاه ساخت و برای رهبری خلق تعیین کرد و بر همۀ مردم دنیا حجّت قرار داد،او را وسیلۀ روشنی برای دینداران و سرپرست بندگان ساخت و برای امامت خلق پسندید و راز خود را به او سپرد و پاسدار علم خویش قرار داد و حکمتش را در نزد او نهان ساخت و سرپرست آیینش کرد و برای کاری بزرگ او را خواند و راههای روشن و واجبات و حدود خویش را وسیلۀ او زنده کرد؛به این جهت امام علیه السّلام هنگام سرگردانی نادانان و سخن آرایی اهل جدال،با عدالت و نور درخشان و درمانی سودمند،با حق آشکارا و بیانی که از هر جهت روشن

است،به راه راستی که پدران راست کردارش رفته بودند،قیام کرد،بنا بر این حق چنین عالمی را جز نگون‌بخت نادیده نگیرد و جز گمراه منکرش نشود و جز شخص گستاخ بر خدای تعالی،کسی از او جلوگیری نکند. ⁽¹⁾

فصل

(1)از ابو بصیر نقل شده است که از امام صادق علیه السّلام راجع به آیۀ: أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ⁽²⁾پرسیدم فرمود:«دربارۀ علیّ بن ابی طالب و حسن و حسین علیهم السّلام نازل شده است عرض کردم:مردم می‌گویند:چرا در قرآن نام علی و خاندانش ذکر نشده است؟فرمود:به آنها بگویید:آیۀ نماز بر پیامبر صلی اللّه علیه و آله نازل شد ولی سه رکعت بودن و چهار رکعت بودن آن[در قرآن مجید]تعیین نشد تا این که پیامبر صلی اللّه علیه و آله خود،برای مردم تعیین کرد و آیه زکات بر آن حضرت نازل شد ولی تعیین نشد که از هر چهل درهم یک درهم زکات است،خود پیامبر صلی اللّه علیه و آله آن را برای مردم شرح داد و دستور عمل حج نازل شد ولی نگفت،هفت دور طواف کنید،تا این که خود پیامبر صلی اللّه علیه و آله برای آنها توضیح داد و این آیه:

أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ نیز دربارۀ علی،حسن و حسین علیهم السّلام[1]نازل شد.پیامبر صلی اللّه علیه و آله دربارۀ علی علیه السّلام فرمود:هر که را من سرپرست و مولایم،علی سرپرست و مولای اوست.و باز فرمود:دربارۀ کتاب خدا و اهل بیتم به شما سفارش می‌کنم.من از خدای تعالی خواسته‌ام که میان آنها جدایی نیندازد تا آن دو را در کنار حوض کوثر بر من وارد کند و خداوند درخواست مرا اجابت کرد.و نیز فرمود:شما چیزی به آنها بیاموزید که آنها از شما داناترند،و فرمود:آنها شما را از راه هدایت هرگز بیرون نمی‌سازند و وارد راه ضلالت نمی‌کنند.اگر پیامبر صلی اللّه علیه و آله سکوت اختیار می‌کرد و دربارۀ اهل بیتش چیزی نمی‌گفت،آل فلان و آل بهمان آنها را برای خود،ادّعا می‌کردند ولی خدای تعالی به خاطر تصدیق و تأیید پیامبرش این آیه را نازل کرد: إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً . ⁽³⁾در آن حال،علی و حسن و حسین علیهم السّلام و فاطمه علیها السّلام در

خانه امّ سلمه بودند که پیامبر صلی اللّه علیه و آله آنان را زیر عبا جمع کرد و بعد فرمود:خدایا هر پیامبری اهل بیت و کسانی دارد و اینان اهل بیت و کسان منند.امّ سلمه پرسید:آیا من از اهل بیت شما نیستم؟فرمود:تو در جهت خیر هستی ولی این‌ها اهل بیت و کسان منند.و چون رسول خدا صلی اللّه علیه و آله از دنیا رفت،برای پیشوایی مردم،علی علیه السّلام از همه کس سزاوارتر بود؛بدان جهت که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله تبلیغات زیادی نسبت به او فرموده بود و دست او را گرفته و در میان مردم به‌پاداشته بود.علی علیه السّلام رحلت کرد در حالی که نتوانست محمد بن علی و عباس بن علی و هیچ یک از پسران دیگرش را در اهل بیت پیامبر صلی اللّه علیه و آله داخل کند و نمی‌بایست نیز چنین کند زیرا در آن صورت حسن و حسین:می‌گفتند:خدای تعالی آیۀ اهل بیت را دربارۀ ما نازل کرده است همان طوری که دربارۀ تو نازل کرده و مردم را به اطاعت ما واداشته همچنان که به اطاعت شما امر فرموده است و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله نسبت به ما تبلیغ کرده همچنان که نسبت به شما تبلیغ کرده است و خداوند ناپاکی را از ما برده همچنان که از شما برده است.و چون علی علیه السّلام از دنیا رفت حسن علیه السّلام به امامت سزاوارتر بود؛به دلیل بزرگسالی‌اش،و در حالی از دنیا رفت که نمی‌توانست و چنان کاری را نکرد که فرزندان خود را در امر امامت داخل کند و اجازۀ انجام آن را نداشت، زیرا خدای تعالی می‌فرماید: وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللّهِ ⁽¹⁾،و اگر آن را در فرزندان خود قرار می‌داد،حسین علیه السّلام می‌گفت:خداوند مردم را به اطاعت من امر کرده همچنان که به اطاعت تو و پدرت امر کرده است و رسول خدا صلی اللّه علیه و آله دربارۀ من تبلیغ کرده همچنان که دربارۀ تو و پدرت تبلیغ کرده و خدا ناپاکی را از من برده همچنان که از تو و پدرت برده است.پس چون امامت به حسین علیه السّلام رسید،هیچ یک از اهل بیت او نمی‌توانست بر او ادّعا کند چنان که او بر برادر و پدرش می‌توانست ادّعا کند،در صورتی که ایشان می‌خواستند امر امامت را از او به دیگری بگردانند ولی آنها چنین کاری نمی‌کردند سپس،چون امامت به حسین علیه السّلام رسید معنا و تأویل آیۀ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلی بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللّهِ ،جاری شد و بعد از حسین علیه السّلام امامت به علیّ بن حسین علیه السّلام رسید و بعد از علی بن حسین علیه السّلام به محمد بن علی علیه السّلام رسید.و فرمود:مقصود از ناپاکی

همان شکّ به خداست،سوگند به خدا که ما هرگز به پروردگار خود شک نمی‌کنیم». ⁽¹⁾

فصل

(1)بدان که خدای تعالی اطاعت ائمّه علیهم السّلام را بر عموم مردم واجب کرده،همان طوری که طاعت خود و طاعت رسولش را بر ایشان واجب کرده،آنجا که فرموده است: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ. ⁽²⁾بنابراین مردم راهی ندارند جز آن که آنان را بشناسند و از مردم هیچ‌گونه عذری در نشناختن ایشان پذیرفته نیست.

هر کس آنان را شناخت مؤمن است و هر که آنها را انکار کرد کافر و هر که نه معرفت به ایشان داشت و نه انکار،گمراه است.دوستی ایشان ایمان،و دشمنی با ایشان کفر است و آنان گواهان خدا در میان خلق‌اند،مطابق آیه شریفۀ: فَکَیْفَ إِذا جِئْنا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ . ⁽³⁾و آنان هدایت‌کنندگان مردمند طبق این آیه: وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ . ⁽⁴⁾و آنان والیان امر خدا و خازنان علم و منبع وحی او هستند.جبرئیل علیه السّلام رسول خدا صلی اللّه علیه و آله را از نامهای ایشان و نام پدرانشان خبر داد،به راستی که درخت برای آنها سخن گفت و به وسیلۀ عبادت ایشان، خدا عبادت شد و اگر ایشان نبودند خداوند عبادت نمی‌شد و آنان جانشینان خدا در زمینند و درهای الهی هستند که مردم از آن درها وارد می‌شوند،و اگر آنان نبودند کسی خدا را نمی‌شناخت و به وسیلۀ ایشان خداوند بر مخلوق احتجاج می‌کند و آنان پرتو انوار الهی هستند،همانا نور امام در دلهای مؤمنان تابنده‌تر از نور خورشید تابان در روز است، آنان کسانی هستند که دلهای مؤمنان را روشن می‌سازند و خداوند نور ایشان را از هر کس اراده کند،باز دارد و در نتیجه دلهای ایشان تیره گردد.خداوند آنان را ارکان زمین قرار داده است تا زمین اهلش را نلرزاند و برای مردمان روی زمین و کسان زیر زمین حجّت ساخته و ارکان و پایه‌های اسلام قرار داده است،آنان پیشقراولان راه هدایت‌اند که جز به هدایت ایشان،هیچ کس نمی‌تواند هدایت کند و هیچ کس از راه هدایت

خارج نمی‌شود مگر به دلیل کوتاهی از حق ایشان،آنان نسبت به علم و عذر و بیمی که خدا نازل فرموده امین هستند و آنانند که مورد حسد واقع شده‌اند مطابق آیۀ مبارکه:

أَمْ یَحْسُدُونَ النّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ ⁽¹⁾،و آنان نشانه‌هایی هستند که خداوند یاد کرده و فرموده است: وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ ، ⁽²⁾مقصود از ستاره،رسول خدا صلی اللّه علیه و آله است و همچنین آیاتی که خداوند یاد کرده است ائمه علیهم السّلام هستند: وَ ما تُغْنِی الْآیاتُ وَ النُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ ⁽³⁾،و مقصود از بیم دهندگان،پیامبران می‌باشند،و نیز در آیۀ: کَذَّبُوا بِآیاتِنا کُلِّها ⁽⁴⁾منظور از آیات ائمّه علیهم السّلام هستند،همچنین ائمّه علیهم السّلام در سخن خدا راستگویان معرّفی شده‌اند: وَ کُونُوا مَعَ الصّادِقِینَ ⁽⁵⁾و آنان همان اهل ذکر هستند که خداوند به پرسش از ایشان امر کرده و فرموده است: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽⁶⁾.مقصود از ذکر در اینجا رسول خدا صلی اللّه علیه و آله است و آنان راسخان در علمند به فرمودۀ خدای تعالی: وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَ الرّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ ⁽⁷⁾،و ایشان کسانی هستند که علم به آنان داده شده است: بَلْ هُوَ آیاتٌ بَیِّناتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ ⁽⁸⁾و ایشان باریک‌بینان در قول خدای تعالی‌اند: إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ ⁽⁹⁾و مؤمنانی هستند که اعمال بندگان در هر شب و روز چه نیکوکاران و چه بدکارانشان،بر آنان عرضه می‌شود زیرا فرموده:

اِعْمَلُوا فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ ⁽¹⁰⁾و آنان شجرۀ نبوّت و سرای رحمت و کلید حکمت و کانون دانش و جایگاه رسالت،و محل آمد و رفت فرشتگان و

رازدار خدا و امانت الهی در میان بندگان و بزرگترین حرم خدا،عهد و پیمان الهی، وارثان راستین علم پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سایر پیامبران و اوصیای پیشین می‌باشند.و همانا تمامی کتابهایی که از جانب خدا نازل شده،در نزد ایشان است و با وجود اختلاف زبان،تمام آنها را می‌دانند،و هیچ کس جز ایشان جامع تمام قرآن نیست و آنان علم تمام قرآن را دارا هستند و در صورتی که افراد شایسته و مورد اطمینانی را می‌یافتند،این علوم را به ایشان می‌گفتند.به راستی که خبر آسمان و زمین و خبر گذشته و آینده نزد ایشان است.و به راستی که اگر راز ایشان حفظ می‌شد هرآینه آنان از آنچه به حال یک شخص سودمند و یا زیان‌بخش است،خبر می‌دادند آنان تمام علومی را که به فرشتگان و پیامبران و رسولان صلی اللّه علیه و آله مرحمت شده بود،می‌دانستند و همانا در نزد ایشان هفتاد و دو حرف از اسم اعظم بود با این که تمام اسم اعظم هفتاد و سه حرف است.و تنها یک حرف از ایشان پوشیده بود در حالی که به آصف بن برخیا تنها یک حرف و به عیسی علیه السّلام دو حرف و به موسی علیه السّلام چهار حرف و به ابراهیم علیه السّلام هشت حرف و به نوح علیه السّلام پانزده حرف و به آدم علیه السّلام بیست و پنج حرف داده بودند و علم بلایا و منایا و علم انساب عرب و زادگاه اسلام،نزد ایشان است و آنان هرگاه کسی را می‌دیدند حقیقت ایمان و یا حقیقت نفاقش را می‌دانستند و نام شیعیانشان با نام پدرانشان در نزد آنان نوشته است،خداوند بر ایشان و شیعیان ایشان پیمان گرفته است تا آنان را وارد جایگاه اصلی امامانشان نماید فقط امامان و شیعیانشان بر دین اسلامند،آنان برگزیدگان نجات و نشانه‌های پیامبران و اوصیایند،نخبگان در کتاب خدا و سزاوارتر از همۀ مردم به قرآن و به رسول خدایند و نشانه‌های انبیاء علیه السّلام مانند الواح و عصای موسی علیه السّلام و طشتی زکه بدان وسیله قربانی را انجام می‌داد و انگشتر سلیمان علیه السّلام و جنگ‌افزار رسول خدا صلی اللّه علیه و آله از قبیل:شمشیر،زره، نیزه و ذو الفقار و دیگر چیزها در نزد ایشان است.قضیّۀ جنگ‌افزار در دست ایشان، مانند تابوت در دست بنی إسرائیل است.بنی إسرائیل چنان بودند که بر در خانه‌های هر خانواده‌ای که تابوت یافت می‌شد،نبوّت به آن خانواده داده می‌شد،و اسلحه نیز از ائمه علیه السّلام به هر کس می‌رسید امامت به او داده می‌شد.و همانا جفر ⁽¹⁾و جامعه و مصحف فاطمه علیها السّلام در نزد ایشان است،و همانا لیلة القدر ویژۀ آنها است.فرشتگان و

روح در آن شب به اذان پروردگارشان تنها بر ایشان نازل می‌شوند و در آن شب بر علم ائمّه علیهم السّلام افزوده می‌شود و دیگر این که هرگاه ایشان بخواهند چیزی را بدانند خداوند به ایشان می‌آموزد؛و آنان می‌دانند که چه وقت می‌میرند و نمی‌میرند مگر به اختیار خودشان.و همانا رسول خدا صلی اللّه علیه و آله کار دین را به ایشان واگذارده همان طوری که خداوند به آن حضرت واگذار کرده بود،آنجا که فرمود: وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا. ⁽¹⁾و همانا مثل ایشان همانند ذو القرنین و رفیق سلیمان و موسی است که پیامبر نبودند ولی از علما بودند.و آنان به تمام زبانها با مردم سخن می‌گفتند و سخن هیچ کس و هیچ پرنده و چهارپا و جانداری بر ایشان پوشیده نیست،و آنان محدّث و مفهّم می‌باشند؛ ⁽²⁾صدای فرشته را می‌شنوند ولی شخص او را نمی‌بینند،و دیگر این که روح که از مخلوقات خدا و بزرگتر از جبرئیل و میکائیل است،همراه ایشان است و با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله بوده و او را خبر می‌داده و پشتیبانی می‌کرده است و با امامان پس از آن حضرت نیز همراه است و چنان نیست که هر جوینده را به دست آید[بلکه فضلی است از طرف خدا به هر که خواهد مرحمت می‌کند و با کوشش کسی به دست نمی‌آید]و فرشتگان وارد خانۀ آنها می‌شوند،و پا روی فرش آنها می‌نهند و خبرها را به ایشان می‌رسانند و چه بسا آنان پرهای کوچک فرشتگان را از زمین جمع می‌کنند؛جنّیان نزد ایشان می‌آیند و از مسائل دینشان می‌پرسند و به ایشان خدمت می‌کنند و در امورشان به آنان رو می‌آورند.أئمّه علیهم السّلام هیچ کاری را انجام نداده و نمی‌دهند جز به عهد و فرمان الهی،بدون کم و زیاد هر یک از امامان،امام بعد از خود را می‌شناسد و تمام ائمّه علیهم السّلام از طرف خدای سبحان و از سوی امامان پیش از خود تعیین شده‌اند؛همگی در علم، شجاعت و اطاعتشان برابرند جز این که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و امیر مؤمنان فضیلت ویژه‌ای دارند و این که بدنهای ائمّه علیهم السّلام از عالم بالا خلق شده و روحشان از بالاتر از آن آفریده

شده است و روح شیعیانشان از عالم بالا آفریده شده و بدنهایشان از عالم پایین،آبشخور دانش از خانۀ آنها است و هیچ حقی در دست مردم نیست جز این که از ایشان صادر شده و هر چه از نزد ایشان صادر نگردیده،باطل است.به راستی که حدیث ایشان دشوار و سخت است،جز فرشتۀ مقرّب یا پیامبر صلی اللّه علیه و آله مرسل و یا مؤمنی که خدا دلش را به ایمان آزموده باشد،کسی را یارای تحمّل آن نیست و تمامی زمین متعلّق به امام است و هرگاه امر امامت ظاهر شود به حکم داود علیه السّلام و آل داود حکم می‌کند،و از کسی گواه نخواهد،و بیت المال را برابر تقسیم کند و با رعیت به عدالت رفتار نماید،و به خاطر مردم ضعیف و مستمند در خوردن و آشامیدن و پوشاکش بر خود تنگ گیرد تا فقر و تنگدستی فقیر را از جا در نبرد بلکه فقیر از فقر و تنگدستی او پیروی کند و ثروتمند به وسیلۀ ثروتش به سرکشی و طغیان نپردازد،پدر یتیمان و شوهر بیوه‌زنان است؛هر کس دینی بر گردنش باشد که آن را در راه فساد و ولخرجی مصرف نکرده باشد بر امام لازم است که آن را ادا سازد و دیگر ویژگیهای امامان علیهم السّلام.

تمام این مطالب در کتاب کافی با اسناد مختلف روایت شده است. ⁽¹⁾

بخشی از اخلاق،صفات و کرامات امیر المؤمنین علیّ بن ابی طالب علیه السّلام

اشاره

(1)آن حضرت نخستین فردی بود که اسلام آورد،ایمانش از همه کس خالص‌تر و یقینش از همه بیشتر و خدا ترس‌ترین فرد بوده است،و بیش از هر مسلمانی[در راه دین خدا] رنج کشیده و در پاسداری رسول خدا صلی اللّه علیه و آله می‌کوشیده است مناقبش از همه برتر و سوابقش افزونتر و مرتبه‌اش بالاتر و والامقام‌تر و در نزد خدا از همه کس گرامی‌تر بود.

در وقت ناتوانی اصحاب،او نیرومند بود و بهنگام زمینگیری و خواری آنها او می‌درخشید و به وقت سستی ایشان او قیام می‌کرد و به راه و رسم رسول خدا صلی اللّه علیه و آله پایبند بود و علی رغم منافقان و خشم کافران و خلاف میل حاسدان و کینۀ فاسقان او جانشین بحق و بلامنازع پیامبر صلی اللّه علیه و آله است.

از این رو،در وقتی که همه به سستی گراییده بودند او زمام امور را به دست گرفت و هنگامی که در سخن گفتن مردّد بودند او سخن گفت و موقعی که ایستاده بودند او به نور خدا حرکت کرد،از همه کم‌حرف‌تر،درست‌گفتارتر و اندیشمندتر و قوی‌دل‌تر بود،

یقینش از همه کس بیشتر و عملش بهتر و به امور آشناتر بود.

در آغاز؛هنگامی که مردم پراکنده شدند و در پایان وقتی که به سستی گراییدند او دین را سرپرستی بزرگ،و نسبت به مؤمنان پدر مهربان بود.آن وقتی که تحت کفالتش درآمدند،سنگینی‌ها را از دوش ناتوانان برداشت و آنچه را که از بین برده بودند، نگهداری کرد و آنچه را که مورد سهل انگاری قرار داده بودند،رعایت کرد،در وقت اجتماع آنان آماده،و در هنگام جمع بودن ایشان،حاضر و در وقت ترس و بی‌تابی ایشان،پیروز و بردبار بود.

وی برای کافران عذابی ریزان و برای مؤمنان باران رحمت و خرّمی و نشاط بود، برهانش خلل‌ناپذیر و دلش از تیرگی و بصیرتش از سستی و وجودش از ترس و ذلّت بر کنار بود.

همچون کوهی استوار بود که طوفان‌ها او را از جا نجنباندند و تند بادها او را جابه‌جا نکردند.و چنان که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:با وجود ضعف بدنی در اجرای فرمان خدا نیرومند بود،در ذات خود فروتن و در نزد خدا با عظمت و در روی زمین بزرگ و در نزد مؤمنان ارجمند بود.کسی پشت سر او بدگویی نمی‌کرد و هیچ گوینده‌ای دربارۀ او طعن و ملامتی نداشت،نه کسی از او امید سوءاستفاده داشت و نه در اجرای حدّ الهی نسبت به کسی کوتاهی می‌کرد.ناتوان ذلیل،در نزد او توانای عزیز بود تا این که حق او را می‌گرفت و توانای با عزّت در نزد او ناتوان ذلیل بود تا این که حق را از او می‌گرفت و نزدیک و دور(خویش و بیگانه)از این بابت در نظر او برابر بودند.شأن و موقعیّت آن حضرت،درستی،راستی و مدارا بود و سخنش استوار و قاطع،امرش بردباری و دوراندیشی و رأیش دانش و اراده بود.دین به وسیلۀ او راست و دشوار به وسیلۀ او آسان و آتشها وسیلۀ او خاموش گشت.ایمان توسّط او نیرو گرفت و اسلام و مردم با ایمان، پابرجا شدند.آن حضرت برای مؤمنان پناهگاه و سنگر و بر کافران،شدّت و خشم بود. ⁽¹⁾

در کتاب کشف الغمّة آمده است ⁽²⁾که معاویه به ضرار بن ضمره گفت:علی علیه السّلام را

برای من توصیف کن!ضرار گفت:مرا معاف بدار.معاویه گفت:باید او را وصف کنی! ضرار گفت:حالا که ناگزیر باید توصیف کنم،به خدا سوگند که علی علیه السّلام والاهمّت و پرقدرت بود،سخن قاطع می‌گفت و به عدل و داد حکم می‌کرد،چشمه‌های دانش از اطرافش می‌جوشید و از هر سویش سخن حکمت به گوش می‌رسید،از دنیا و زیباییهایش گریزان بود و با شب و وحشت آن انس داشت.اشک چشم فراوان و اندیشۀ طولانی داشت،لباس خشن و خوراک درشت را خوش داشت.در بین ما چون فردی از ما بود.هرگاه سؤال می‌کردیم پاسخ می‌داد و چون وی را می‌طلبیدیم نزد ما می‌آمد.به خدا سوگند که با وجود مقرّب بودن ما به او و نزدیک بودن او نسبت به ما از هیبتش توان سخن گفتن نداشتیم.دینداران را گرامی و فقرا و مستمندان را مقرّب می‌داشت،نیرومند، طمع باطل از او نداشت و ناتوان از عدل او ناامید نبود.وانگهی من گواهی می‌دهم که او را در برخی از موارد و موافقش دیدم،هنگامی که شب پرده‌های تاریکی را گسترده و ستارگان غروب کرده بودند،محاسنش را به دست گرفته،مانند شخصی مار گزیده به خود می‌پیچید و همچون مصیبت‌زدگان گریه می‌کرد در حالی که[خطاب به دنیا] می‌فرمود:«ای دنیا!دیگری را بفریب،از من بگذر،آیا تو خود را بر من عرضه می‌کنی؟ یا به من شوق داری و مرا می‌خوانی؟چه دور است آرزوی تو!چه دور!تو را سه بار طلاق باین دادم که در آن بازگشتی نیست. ⁽¹⁾ای دنیا!عمر تو کوتاه و خطر تو بزرگ و زندگی تو پست است.آه از کمی توشه برای سفر و ترس و وحشت این راه».پس از شنیدن این سخنان معاویه گریست و گفت:خدا ابو الحسن را بیامرزد،به خدا سوگند که چنین بود،ای ضرار اندوه تو بر آن حضرت چگونه است؟گفت:مانند اندوه زنی که فرزندش را در کنارش سر ببرند،نه جلو ریزش اشکش را می‌تواند بگیرد و نه اندوهش آرام‌پذیر است.

فصل

(1)در مناقب خوارزمی از ابی مریم نقل شده که می‌گوید:از عمّار بن یاسر-رضی اللّه عنه- شنیدم که گفت:از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله شنیدم که می‌فرمود:«یا علی خداوند تو را به زینتی

آراسته است که هیچ یک از بندگان را به چنان زینتی نیاراسته که محبوب‌تر از زینت تو در نزد او باشد.تو را نسبت به دنیا پرهیزگار قرار داده و آن را مبغوض تو گردانیده و مستمندان را دوستدار تو ساخته است،در نتیجه تو آنان را به عنوان پیروان خود و آنان تو را به عنوان امام خود پسندیده‌اند.یا علی!خوشا به حال کسی که تو را دوست بدارد و تصدیق کند.و وای بر کسی که تو را دشمن بدارد و تکذیب کند؛اما کسانی که تو را دوست بدارند و تصدیق کنند،برادران دینی تو و انبازان تو در بهشت هستند و اما کسانی که تو را دشمن بدارند و تکذیب کنند،بر خدای تعالی لازم است که آنان را در روز قیامت در جایگاه دروغ‌گویان جا دهد.» ⁽¹⁾و از آن جمله از عبد اللّه بن ابی الهذیل ⁽²⁾نقل کرده است که گفت:بر تن علی علیه السّلام پیراهن بی‌ارزشی را دیدم که هرگاه می‌کشید به ناخنش می‌رسید و چون رها می‌کرد در نیمۀ ساقش قرار می‌گرفت. ⁽³⁾

و از آن جمله،عمر بن عبد العزیز می‌گوید:در این امّت،بعد از پیامبر صلی اللّه علیه و آله کسی را پارساتر از علیّ بن ابی طالب علیه السّلام نمی‌شناسیم. ⁽⁴⁾

از جملۀ از سوید بن غفله نقل کرده،می‌گوید:بر علیّ بن ابی طالب علیه السّلام در دار الخلافه وارد شدم،دیدم نشسته و جلوش کاسه‌ای است که مقداری ماست بسیار ترشیده دارد.از شدّت ترشی بوی آن را حس کردم و در دست آن حضرت گردۀ نانی بود که سبوس جو در روی آن دیده می‌شد و او گاهی با دستش نان را می‌شکست و هرگاه سخت بود با زانویش نان را می‌شکست و میان کاسه می‌انداخت،به من فرمود:نزدیک بیا و از این غذای ما بخور!عرض کردم:من روزه دارم،فرمود:از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله شنیدم که می‌فرمود:

«هر کس را روزه‌داری‌اش از خوردن غذایی که اشتها برانگیزد،مانع شود،بر خداوند لازم است که او را از خوراک بهشت بخوراند و از نوشیدنی آن بنوشاند»،می‌گوید:به کنیز آن حضرت که در نزدیکیش ایستاده بود،گفتم:وای بر تو ای فضّه؟آیا دربارۀ این

پیرمرد از خدا نمی‌ترسید؟آیا نمی‌توانید سبوس نان او را بگیرید که می‌بینم این همه سبوس دارد،فضّه گفت:خود آن حضرت به ما دستور داده تا سبوس نانش را نگیریم.آن حضرت(رو به من کرد)و فرمود:به فضّه چه گفتی؟جریان را به عرضشان رساندم، فرمود:پدر و مادرم فدای کسی باد که سه روز نه سبوس نانش را گرفتند و نه از نان گندم سیر شد تا این که از دنیا رفت. ⁽¹⁾

از کتاب الیواقیت ابو عمر زاهد نقل است:ابن اعرابی گوید:علی علیه السّلام در زمانی که امیر و فرمانروای مؤمنان بود وارد بازار شد و پیراهنی به سه درهم و نیم خرید و در همان بازار پوشید دید آستینش بلند است به خیاط فرمود:آن را کوتاه کن!خیّاط آن را کوتاه کرد و گفت:یا امیر المؤمنین!آیا آن را بدوزم؟فرمود:خیر،و رفت در حالی که تازیانه روی شانه‌اش بود،و می‌فرمود:تو را همین قدر بس که کار را آسان کردی! ⁽²⁾آورده‌اند که روزی آن حضرت بیرون آمد در حالی که جامه‌ای وصله‌دار بر تن داشت،بعضی او را مورد سرزنش قرار دادند.فرمود:«دل،با پوشیدن این لباس خاشع می‌گردد و مؤمن وقتی که آن را بر تن من می‌بیند به من اقتدا می‌کند». ⁽³⁾

آن حضرت دو جامۀ خشن خرید،قنبر را بین آن دو مخیّر کرد؛او یکی را برداشت،و امام علیه السّلام دیگری را پوشید،دید آستینش مقداری از انگشتان دستش بلندتر است پس آن مقدار را برید. ⁽⁴⁾

روزی وارد بازار شد،در حالی که شمشیرش را با خود آورده بود تا بفروشد.فرمود:

«کیست که این شمشیر را از من بخرد؟سوگند به آن که دانه را شکافت چه بسیار غبار غمی که به وسیلۀ این شمشیر از چهرۀ رسول خدا صلی اللّه علیه و آله زدودم،و اگر بهای جامه‌ای را داشتم،آن را نمی‌فروختم». ⁽⁵⁾

از هارون بن عنتره نقل شده که می‌گوید:پدرم نقل کرد و گفت:خدمت علیّ بن ابی طالب علیه السّلام در خورنق رسیدم در حالی که زیر قطیفۀ کهنه‌ای می‌لرزید،عرض کردم.یا امیر المؤمنین!خدای تعالی برای شما و خاندانتان در این مال[بیت المال]حقّی قرار داده است در حالی که شما با خودتان چنین رفتار می‌کنید.فرمود:«به خدا سوگند که

دست من بازتر از شما به هیچ چیز از اموال شما نیست،همانا این همان قطیفه‌ای است که با خود،از مدینه آورده‌ام و جز آن چیزی در نزد من نیست». ⁽¹⁾

واحدی در تفسیرش نقل کرده است که علی علیه السّلام شبی خودش را تا صبح اجیر (مزدور)کرد تا نخلستانی را در برابر مقداری جو آبیاری کند.همین که جوها را گرفت، یک سوّم آنها را آسیا کرد و خوراکی از آن فراهم آوردند و چون کار تمام شد مستمندی آمد،آن خوراک را بردند به او دادند.بعد ثلث دوّم را آماده کردند،یتیمی آمد و بردند و به او دادند سپس ثلث سوّم را مهیّا کردند،اسیری آمد،خوراک را برای او بردند؛علی، فاطمه،حسن و حسین علیهم السّلام گرسنه ماندند،و خداوند که از مقصد نیکو و نیّتهای خالص آنها آگاه بود و می‌دانست که ایشان از آن عمل چیزی جز خوشنودی ذات مقدّس خدا را نمی‌خواستند و در برابر آنچه داده‌اند اجر و پاداش خدای عزّ و جلّ را می‌جسته‌اند از این رو دربارۀ ایشان آیۀ قرآن را نازل کرد و از جانب خود به ایشان احسان کرد و از میان همۀ جهانیان برای ایشان دیوانی منتشر نمود؟ و در عوض بذل و بخششی که کرده بودند بهشت و حور و غلمان را به ایشان ارزانی داشت و فرمود: وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً... ⁽²⁾

واحدی در تفسیر خود روایت کرده و سند را به ابن عبّاس رسانده است که می‌گوید:

علیّ بن ابی طالب علیه السّلام چهار درهم داشت،یک درهم را شب و یک درهم را روز صدقه داد؛یکی را در نهان و یکی را آشکارا،از این رو خداوند سبحان در آن باره این آیه را نازل کرد: اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ. ⁽³⁾

مناقبی از ابی حمراء نقل کرده،می‌گوید:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:«هر که می‌خواهد به آدم علیه السّلام در عملش،و به نوح علیه السّلام در فهم و آگاهی‌اش و به یحیی بن زکریا علیه السّلام در زهدش و

به موسی بن عمران علیه السّلام در صولتش نظر کند،باید به علی بن ابی طالب علیه السّلام نظر کند» ⁽¹⁾بیهقی روایت کرده و سند آن را به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله رسانده است که آن حضرت فرمود:«هر که خواست به آدم علیه السّلام در علمش و به نوح علیه السّلام در تقوایش و به ابراهیم علیه السّلام در حلمش و به موسی علیه السّلام در هیبتش و به عیسی علیه السّلام در عبادتش بنگرد باید به علیّ بن ابی طالب علیه السّلام نظر کند». ⁽²⁾

فصل

(1)صاحب کشف الغمة ⁽³⁾می‌گوید:اما شجاعت امیر المؤمنین علیه السّلام و جرأت و برخورد با همگنان و توانایی و پایداری‌اش- آنجا که قدمها می‌لرزید-و استقامت زیادش هنگامی که مغز سرها پراکنده می‌شد و هیبت و سطوتش در حالی که قلب دلیران می‌تپید و پا بر جایی او در جایی که پای قهرمانان می‌لرزید و دلاوری‌اش در وقتی که دلها از سینه‌ها جدا می‌شد و شجاعتش موقعی که آسیای جنگ می‌گردید و خونها فوران می‌کرد و سر نیزه‌ها برمی‌آمد و فرومی‌رفت و حماسۀ آن حضرت در حالی که مرگ دندانهایش را باز کرده بود،و جانبازی‌اش در آن هنگام که ترسوها به عقب برگشته[از میدان جنگ فرار می‌کردند]و غبار غم زدودن او از چهرۀ رسول خدا صلی اللّه علیه و آله در حالی که بعضی از اصحاب رسول خدا صلی اللّه علیه و آله پا به فرار نهاده بودند و او جان عزیزش را به امید اجر و پاداشی که خدا مهیّا کرده بود،نثار می‌کرد،و این امری است مشهور و حالتی است ظاهر و هویدا،زنده و مرده آن را می‌دانند و اخبار و شروح احوال متضمّن آن است،دور و نزدیک در اطّلاع از آن همسانند،دوست و دشمن در اقرار به آن اتّفاق نظر دارند،بیگانه و خویش به هنگام نقل،آن را باور دارند،یکه‌تاز و شیر مرد اسلام و بنیانگذار و قوام‌بخش رکن ایمان،اداره‌کنندۀ امور و هموارکنندۀ دشواریها،پراکنده‌کنندۀ جمعیّت کافران و دروکنندۀ ساقه‌های اجتماعشان به وسیلۀ ذو الفقار و آواره‌کنندۀ ایشان از دیارشان به دشتها و بیابانها.آن که پرندگان و درندگان را در روز نبرد و پیکار،ضیافت می‌کرد.شمشیر برّان خدا و نایب حق تعالی در عدالت‌گستری،نشانۀ واضح و دلیل روشن و برهان کوبندۀ خدا و رحمت جامع،نعمت گسترده و کیفر باز دارندۀ او،کسی که

سرزمین بدر شاهد مقام او و روز حنین یکی از روزهای اوست،عمل سر نیزه و شمشیر او را از احد و جنگ خیبر-موقعی که خداوند با دستهای او فتح کرد-و روز خندق بپرس، روزی که عمرو دست بر خاک نهاد و با چهره بر زمین افتاد.این‌ها مختصری از اوصاف آن حضرت است.که به جای خود تفصیل و بیانی دارد و مقاماتی که باعث خشنودی خدای مهربان و مواضعی که شرک را بیمناک و متزلزل کرد و آن را به ذلّت و زبونی کشاند و خوار و فرومایه گردانید،و جایگاههایی که جبرئیل او را در آن جایگاهها کمک می‌کرد و میکائیل او را یار و یاور بود و خداوند با عنایات خود او را مدد می‌کرد و رسول خدا دعاهای خیرش را بدرقۀ راه او می‌ساخت،قلب اسلام به وسیلۀ او می‌تپید و امدادهای غیبی الهی به او می‌رسید.

از مسند ابن حنبل به نقل از هبیره آمده است که گفت:حسن بن علی علیه السّلام برای ما خطبه‌ای ایراد کرد و فرمود:«دیروز مردی از شما جدا شد که در علم و دانش کسی از پیشینان به پایۀ او نمی‌رسید و آیندگان در عمل نظیر او را نخواهند دید،رسول خدا صلی اللّه علیه و آله او را به عنوان پرچمدار به جبهه گسیل می‌داشت،در حالی که جبرئیل از راست و میکائیل از سمت چپ او حرکت می‌کرد و وی برنمی‌گشت تا پیروز می‌شد.» ⁽¹⁾در پایان حدیث دیگری از مسند ابن حنبل که با همان مضمون نقل شده،آمده است:

«از طلا و نقره جز هفتصد درهم بعد از خود باقی نگذاشت که از بخشش او اضافه آمده بود و آن را جهت خرید خادمی برای خانواده‌اش فراهم کرده بود» ⁽²⁾شیخ مفید-خدایش رحمت کند-می‌گوید: ⁽³⁾از جمله آیات الهی خارق‌العاده در وجود امیر المؤمنین علیه السّلام آن است که برای هیچ کس به‌اندازۀ آن حضرت مبارزات عدیده با همگنان و نیروهای متعدد با قهرمانان که در طول زمان روی داده و معروف گردیده، ثبت نشده است.وانگهی در بین کسانی که با جنگها سر و کار داشته‌اند کسی نیست مگر آن که دچار شرّی شده و زخم و عیبی به او رسیده است جز امیر المؤمنین علیه السّلام که با وجود شرکت در جنگهای بسیار،از جانب دشمن زخمی به او نرسید و کسی از دشمنان زیانی

به او نرسانید تا این که جریان آن حضرت با ابن ملجم-لعنت خدا بر او باد-پیش آمد و ناگهانی او را به قتل رساند.به راستی خدای تعالی این اعجوبه را به وسیلۀ آیاتی که در او قرار داده بود،یکتا و یگانه ساخته و او را به دانشی فروزان و سرشار از حقیقت و معنویت امتیاز بخشیده است و بدان وسیله وی را در رسیدن به جایگاهی در نزد خود و به کرامتی که بدان از تمام مردم ممتاز گشته،راهنمایی کرده است.از جملۀ آیات خداوند در آن حضرت آن است که هیچ جنگجویی را نام نبرده‌اند که در میدانهای جنگ با دشمن برخورد کند جز این که گاهی پیروز می‌شده و گاهی پیروز نمی‌شده و هیچ یک از جنگاوران زخم و جراحتی به دشمن خود وارد نکرده است مگر آن که حریف زخم خورده گاهی هلاک شده و گاهی بهبود یافته است.و سابقه ندارد که از دست جنگجویی هیچ هماوردی خلاص شود و از ضربت حریف نجات یابد و از معرکه جان سالم بدر برد جز امیر المؤمنین که بدون تردید با هر هماوردی که مبارزه می‌کرد پیروز بود و هر قهرمانی را که با او پیکار می‌کرد به هلاکت می‌رساند،و این نیز یکی از امتیازاتی است که آن حضرت را از عموم مردم جدا می‌سازد و خداوند بدان وسیله در همه وقت و هر زمان،خرق عادت کرده است،و او یکی از آیات روشن پروردگار است.و نیز یکی از آیات خدای تعالی در وجود امیر المؤمنین علیه السّلام این است که با وجود جنگهای زیاد و طولانی که در آنها حضور داشت.و کشته‌های فراوان که در آن جنگها از دلیران و سران دشمن به‌جا گذاشت و همدستی آنان در برابر آن حضرت و مکر و حیلۀ آنها در کشتن او و کوششی و تلاشی که دراین‌باره به خرج می‌دادند،هرگز به احدی از آنها پشت نکرد و از هیچ کس شکست نخورد و از جا نجنبید و از هیچ یک از هماوردان هراسی به خود راه نداد.در حالی که دیگر جنگاوران در نبرد با دشمن گاهی پایداری کرده و گاهی از دشمن رو بر تافته گاهی مبارزه کرده و گاهی از ترس،از ورود در صحنه خودداری کرده‌اند و چون جریان از این قرار است که ما تعریف کردیم،پس از آنچه گفتیم ثابت شد که وی تنها آیت درخشان و معجزۀ آشکار و خرق عادتی بود که به وسیلۀ او خداوند بشر را راهنمایی کرده و پرده از وجوب اطاعت خود برداشته و او را بر همۀ مخلوقاتش ممتاز کرده است.

فصل

(1)امّا کرامات ⁽¹⁾آن حضرت و آنچه از اخبار به امور غیبی بر زبان او جاری شده است.

از جمله:خبر دادنش از حال خوارج که از دین بیرون شدند.توضیح مطلب آن که چون ایشان اجتماع کردند و تصمیم بر پیکار با آن حضرت گرفتند،سوار بر مرکب به جانب ایشان شتافت،مردی سواره،در حالی که رکاب می‌زد او را ملاقات کرد،عرض کرد:یا امیر المؤمنین!چون آنها از تصمیم شما مطّلع شده بودند،از نهروان عبور کردند و به هزیمت رفتند.فرمود:آیا تو آنها را دیدی که عبور کردند؟گفت:آری فرمود:به خدایی که محمّد صلی اللّه علیه و آله را مبعوث کرده است،آنها از نهروان عبور نمی‌کنند و به کاخ دختر کسری نمی‌رسند تا این که جنگجویانشان به دست من کشته شوند و تنها کمتر از ده نفر از آنها باقی بماند و از اصحاب من کمتر از ده تن کشته شوند.آنگاه سوار بر مرکب با آنان جنگید و جریان در همۀ موارد همان طور که خبر داده بود واقع شد و آنها از نهر عبور نکردند.

و از جملۀ کرامات و خبرهای غیبی آن حضرت،داستانی است که ابن شهرآشوب در کتاب خویش،نقل کرده است[و آن داستان از این قرار است]: ⁽²⁾وقتی که علی علیه السّلام وارد کوفه شد،جمعی به عنوان نماینده مردم خدمت آن حضرت رسیدند.در میان ایشان، جوانی بود که بعدها از شیعیان آن حضرت شد و در میدانهای جنگ در رکاب آن حضرت می‌جنگید.زنی را از قبیله‌ای خواستگاری کرد،به او تزویج کردند،روزی امام علیه السّلام نماز صبح را که خواند به کسی که در نزد او بود گفت:به فلان جا برو،مسجدی آنجا خواهی دید،در کنار مسجد،خانه‌ای است،از آن خانه صدای مرد و زنی بلند است که با هم مشاجره می‌کنند،آنها را نزد من بیاور.آن شخص رفت و برگشت در حالی که آن دو نفر همراهش بودند،حضرت رو به آنها کرد و فرمود،چرا امشب مشاجرۀ شما به درازا کشید؟آن جوان گفت:یا امیر المؤمنین،این زن را من خواستگاری و با او ازدواج کردم ولی همین‌که با او خلوت کردم در خودم نسبت به وی احساس نفرتی کردم که مانع از نزدیکی من با او شد و اگر می‌توانستم پیش از فرا رسیدن روز،شبانه او را

بیرون کنم،بیرون می‌کردم این بود که بسیار ناراحت شدم و مشاجره کردیم تا این که امر شما رسید و به خدمت رسیدیم.آنگاه امام علیه السّلام رو به حاضرین کرد و فرمود:چه بسیار سخنی که اگر دیگران بشنوند در مخاطب اثر نمی‌کند،حاضران از جا بلند شدند و کسی جز آن دو نفر در نزد امام علیه السّلام نماند.پس علی علیه السّلام رو به آن زن کرد و فرمود:آیا تو این جوان را می‌شناسی؟عرض کرد:خیر.فرمود:هرگاه من تو را از حال او آگاه سازم تو خواهی پذیرفت و انکار نخواهی کرد؟عرض کرد:خیر یا امیر المؤمنین.فرمود:آیا تو فلان زن دختر فلانی نیستی؟عرض کرد:چرا،فرمود:آیا تو پسر عمویی نداشتی که هر دو دلبستۀ هم بودید؟گفت:چرا.فرمود:آیا نبود که پدر تو مانع از ازدواج شما دو نفر شد و او را به همین جهت از همسایگی‌اش بیرون کرد؟گفت:چرا.گفت:آیا نبود که شبی تو برای قضای حاجت از خانه بیرون رفتی و او تو را ناگهانی گرفت و به اجبار با تو آمیزش کرد و باردار شدی و تو جریان را از پدرت پنهان کردی ولی به مادرت گفتی؟و چون زمان وضع حمل فرا رسید مادرت شبانه تو را بیرون برد و تو بچه‌ای به دنیا آوردی و او را در پارچه‌ای پیچیده و از بیرون دیوار،جای قضای حاجت انداختی پس سگی آمد و او را بو کرد،ترسیدی سگ او را بخورد سنگی به طرف سگ انداختی و به سر بچه خورد و سرش زخمی شد و تو با مادرت دوباره سوی او برگشتید و مادرت سر او را با پارچه‌ای از گوشۀ رواندازش بست سپس او را ترک کردید و رفتید و از حال او بی‌خبر ماندید؟آن زن ساکت ماند.امام علیه السّلام به او فرمود:حقیقت را خودت بگو.گفت:آری یا امیر المؤمنین به خدا سوگند که این جریان را غیر از مادرم هیچ کس نمی‌دانست.فرمود:

خداوند مرا بر این جریان مطلع ساخت؛پس آن بچّه را صبح که شد قبیلۀ فلان برداشتند و در میان آنها تربیت شد تا این که بزرگ شد و با ایشان به کوفه آمد و از تو خواستگاری کرد در حالی که او پسر تو است.آنگاه رو به آن جوان کرد و فرمود:سرت را برهنه کن.

او برهنه کرد،اثر زخم را دیدند،امام علیه السّلام به آن زن گفت:این جوان پسر تو است،خداوند او را از آنچه حرام فرموده،حفظ کرد.فرزندت را بردار و برو،بین شما نکاح روا نیست.

و از آن جمله،داستانی است که حسین بن ذکوان فارسی ⁽¹⁾روایت کرده است و می‌گوید:با امیر المؤمنین علیّ بن ابی طالب علیه السّلام بودم.مردم نزد آن حضرت آمدند و از افزایش آب فرات شکایت کردند که باعث نابودی زراعت ما شده است و مایلیم که از

خدا بخواهید آب فرات را بکاهد.امام علیه السّلام از جا برخاست و وارد خانه شد در حالی که مردم اجتماع کرده و منتظر آن حضرت بودند.آن حضرت از خانه بیرون شد در حالی که جامه و عمامه و برد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله را بر تن داشت و در دستش چوبی بود.اسبش را طلبید و سوار شد و راه افتاد و اولادش به همراه آن حضرت بودند و مردم،از جمله من پیاده حرکت کردیم تا در کنار فرات توقّف کرد و از اسب پیاده شد و دو رکعت نماز مختصر خواند.آنگاه از جا بلند شد و آن چوب را به دست گرفت و روی پل رفت در حالی که غیر از حسن و حسین علیهما السّلام و من کسی همراهش نبود پس چوب را به سوی آب دراز کرد،آب فرات به قدر یک ذراع کم شد.فرمود:آیا این مقدار شما را بس است؟ مردم گفتند:خیر،یا امیر المؤمنین.برخاست و با چوب دستی کرد و آن را سوی آب دراز کرد،آب فرات یک ذراع دیگر کم شد.همچنین کرد تا این که سه ذراع کم شد.

گفتند:بس است یا امیر المؤمنین.پس سوار شد و به منزلش برگشت. ⁽¹⁾

از جمله،خبر دادن آن حضرت از داستان شهادت خویش است،توضیح مطلب آن که چون از پیکار با خوارج فارغ شد،در ماه رمضان به کوفه بازگشت،در مسجد امام جماعت شد و دو رکعت نماز به‌جا آورد،سپس به منبر رفت،خطبۀ بسیار جالبی ایراد کرد،آنگاه رو کرد به پسرش حسن علیه السّلام فرمود:ای ابو محمّد چند روز از این ماه گذشته است؟عرض کرد:یا امیر المؤمنین سیزده روز.سپس از امام حسین علیه السّلام پرسید:ای ابو عبد اللّه چند روز از این ماه-یعنی رمضان-مانده است؟عرض کرد:یا امیر المؤمنین هفده روز.آنگاه دست به محاسنش کشید،که در آن هنگام سفید شده بود،و فرمود:باید آن را به خون سرم خضاب کنند[آنگاه که شقی‌ترین آنها به پا خیزد]سپس فرمود:

«ارید حباءه و یرید قتلی عذیری من خلیلی من مراد» ⁽²⁾

عبد الرّحمن بن ملجم مرادی این سخن امام علیه السّلام را می‌شنید،در دلش هراسی افتاد،این بود که آمد در حضور علی علیه السّلام ایستاد و گفت:یا امیر المؤمنین خداوند شما را در پناه

خود نگه دارد،این دست راست و این دست چپ من در اختیار شما،هر دو را ببرید و یا مرا بکشید.علی علیه السّلام فرمود:چگونه تو را بکشم در حالی که تو هنوز نسبت به من گناهی مرتکب نشده‌ای؟و اگر بدانم که تو مرا خواهی کشت باز هم تو را نخواهم کشت،ولی به خاطر داری که دایۀ یهودیی داشتی،روزی از روزها به تو گفت ای نظیر پی‌کنندۀ ناقۀ ثمود؟ عرض کرد:چنین است یا امیر المؤمنین.پس علی علیه السّلام ساکت شد و چون شب نوزدهم ماه فرا رسید،برخاست تا برای نماز صبح از خانه بیرون شود،فرمود:دلم گواهی می‌دهد که در این ماه کشته می‌شوم،در را باز کرد،[دستگیرۀ]در به کمربندش آویخت و این شعر را خواند:

أشدد حیازیمک للموت فانّ الموت لاقیک

و لا تجزع من الموت اذا حلّ بوادیک

آنگاه از خانه بیرون رفت و به شهادت رسید،درود خدا بر او باد. ⁽¹⁾

از جمله حدیث میثم تمار و خبر دادن امام علیه السّلام از حال وی و دار آویختن و محل دار زدنش و درخت خرمایی است که بر آن آویخته می‌شود.و این داستان مشهور است. ⁽²⁾

از جمله خبرهای غیبی،آن که حجّاج کمیل بن زیاد را طلبید و او فرار کرد.پس سهم فامیل او را از بیت المال برید،کمیل وقتی که چنین دید گفت:من پیر مردم،عمرم به پایان رسیده است،سزاوار نیست که من باعث محرومیت فامیلم از سهمیه‌شان باشم این بود که نزد حجاج رفت.حجاج گفت:من دوست داشتم که بر تو دست یابم.کمیل فرمود:اکنون چنگالت را جدا نکن!از عمر من جز اندکی نمانده است هر چه می‌خواهی بکن.زیرا وعده‌گاه،نزد خدا است و پس از کشتن،حسابی در کار است و امیر المؤمنین علیّ بن ابی طالب علیه السّلام به من خبر داده است که تو کشندۀ منی،حجاج پس از شنیدن سخنان کمیل،گردن او را زد. ⁽³⁾

و از آن جمله،آن که حجّاج روزی گفت:مایلم یکی از اصحاب ابو تراب را دستگیر کنم و با ریختن خون او به خدا تقرّب جویم!گفتند:ما کسی را سراغ نداریم که از قنبر

غلام وی بیشتر با ابو تراب مصاحبت داشته باشد.پس قنبر را طلبید،آوردندش،حجاج پرسید:قنبر تویی؟گفت:آری.پرسید:غلام علیّ بن ابی طالب هستی؟پاسخ داد:خدا سرپرست و مولای من و امیر المؤمنین ولی نعمت من است.حجاج گفت:از دین علی تبرّی بجوی!فرمود:دینی بهتر از دین او را به من نشان بده!گفت:من تو را خواهم کشت،پس خودت انتخاب کن،کدام نوع کشته شدن را دوست داری؟فرمود:من آن را به تو واگذاردم.پرسید:چرا؟فرمود:تو مرا به نحوی نخواهی کشت مگر این که تو خود همان‌طور کشته خواهی شد و امیر المؤمنین علیه السّلام مرا خبر داده است که مرگم به صورت سر بریدن به ناحق و از روی ستم خواهد بود.حجاج پس از شنیدن این سخنان دستور داد قنبر را سر بریدند. ⁽¹⁾

و از جمله مطلبی است که به براء بن عازب فرمود:«ای براء،پسرم حسین را می‌کشند،در حالی که تو زنده‌ای و او را یاری نخواهی کرد»چون امام حسین علیه السّلام کشته شد براء گفت:راست گفت علی علیه السّلام:امام حسین علیه السّلام کشته شد و من او را یاری نکردم.از این رو اظهار حسرت و پشیمانی می‌کرد. ⁽²⁾

از جمله،آن حضرت در یکی از سفرها،در سمتی از لشکریان خود در سرزمین کربلا توقف کرد و نگاهی به راست و چپ انداخت و اشکش جاری شد.فرمود:«به خدا قسم اینجا محل خواباندن شترانشان و جای شهادت آنها است»عرض شد:یا امیر المؤمنین اینجا کجا است؟فرمود:کربلا،گروهی اینجا کشته می‌شوند که بی‌حساب وارد بهشت می‌گردند و از آنجا رفت.مردم معنی سخن امام را نفهمیدند تا اینکه جریان امام حسین علیه السّلام اتّفاق افتاد. ⁽³⁾

از جملۀ خبرهای غیبی مطلبی است که مردم نقل کرده‌اند،موقعی که به صفّین عزیمت می‌کرد.یارانش به آب نیازمند شدند و در سمت راست و چپ هرجا را جستند، آب نیافتند.امیر المؤمنین علیه السّلام کمی آنها را از جاده به بیراهه برد،در آن بیان دیری نمودار شد،به آنجا رفتند و از کسی که آنجا بود،از آب پرسیدند او در پاسخ گفت:بین ما و آب دو فرسخ فاصله است و در اینجا آبی نیست،برای من آب از راه دور می‌آورند و من در مصرف آن سختگیری می‌کنم و اگر نه از تشنگی می‌میرم.امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود آنچه را که این راهب می‌گوید،بشنوید.گفتند:شما دستور می‌دهید به آنجا که او به ما

نشان داد برویم،شاید تا توان رفتن داریم،به آب برسیم.حضرت فرمود:شما نیازی به رفتن آنجا ندارید،گردن استرش را به سمت قبله گرداند و به جایی در نزدیکی دیر کرد فرمود:آنجا را بگشایید،گشودند.سنگی بزرگی نمودار شد که می‌درخشید.

گفتند:یا امیر المؤمنین اینجا سنگ بزرگی است که هیچ بیلی در آن کارگر نیست، فرمود:آن سنگ روی آب است سعی کنید آن را از جا بکنید که اگر کنده شود،آب خواهید یافت.اصحاب جمع شدند و خواستند آن را حرکت دهند،دیدند هیچ راهی ندارد و برای آنها مشکل است.امام علیه السّلام چون آن حال را دید پا از زین برگرداند و آستین بالا زد و انگشتانش را از یک طرف زیر سنگ برد و آن را حرکت داد و با دست آن را از جا کند و چندین ذراع به دور انداخت.پس آب برای آنها ظاهر شد و آنان به سوی آب شتافتند و نوشیدند،گواراترین و سردترین و زلال‌ترین آبی بود که در آن سفر،آشامیده بودند.فرمود:توشۀ راه بردارید و سیر آب شوید،و آنها به گفتۀ امام علیه السّلام عمل کردند، آنگاه کنار سنگ آمد و آن را با دست خود برداشت و در جای قبلیش قرار داد و دستور داد اثر آن را با خاک از بین ببرند در حالی که راهب از بالای دیرش نگاه می‌کرد.پس صدا زد ای قوم!مرا پایین بیاورید آنها وی را پایین آوردند،راهب مقابل امیر المؤمنین علیه السّلام ایستاد عرض کرد:ای مرد آیا تو پیامبر مرسلی؟فرمود:نه،گفت:پس فرشتۀ مقرّبی؟گفت:نه پرسید:پس تو کیستی؟فرمود:من وصیّ رسول خدا محمّد بن عبد الله صلی اللّه علیه و آله،خاتم پیغمبرانم.گفت:دستت را باز کن تا به دست تو اسلام بیاورم.پس امیر المؤمنین علیه السّلام دستش را گشود و فرمود:شهادتین بگو.گفت:اشهد ان لا إله الاّ الله و اشهد انّ محمدا رسول الله و اشهد انک وصیّ رسول الله و احقّ الناس بالأمر من بعده؛ سپس ⁽¹⁾شرائط اسلام را پذیرفت.امام علیه السّلام پرسید:با این که مدت زیادی بر دین خودت بودی چه چیز باعث گرایش توبه اسلام شد؟عرض کرد:یا امیر المؤمنین،این دیر،برای یافتن کسی ساخته شده است که این سنگ را بکند و از زیر آن آب جاری سازد و دانای پیش از من در طلب این امر از دنیا رفت و به این آرزو نرسید و خداوند آن را نصیب من کرد.ما در کتابهای خود یافته‌ایم و از دانشمندانمان به ما رسیده است که در اینجا چشمه‌ای است که روی آن سنگی قرار دارد که جز پیامبر یا وصیّ پیامبر آن را

نمی‌داند و ناگزیر او ولیّ خدا است که مردم را به حق می‌خواند:او جای این سنگ را می‌شناسد و توانایی کندن آن را دارد.و چون دیدم تو این کار را کردی و آنچه ما انتظار داشتیم تحقّق یافت و به آرزویم رسیدم،از این رو امروز به دست تو اسلام آوردم و به حق تو و سروری تو ایمان پیدا کردم.چون امیر المؤمنین علیه السّلام آن را شنید بقدری گریه کرد که محاسنش از اشک چشمش تر شد و گفت:سپاس خدای را که در پیشگاهش فراموش نشده‌ام.سپاس خدای را که در کتابهای آسمانی‌اش مرا یاد کرده است.سپس مردم را طلبید و فرمود:سخنان برادر مسلمانتان را بشنوید.آنها گوش دادند و خدا را شکر و سپاس گفتند که معرفت امیر المؤمنین علیه السّلام را به ایشان الهام فرمود و امام علیه السّلام حرکت در حالی که راهب نیز همراه ایشان بود.پس مردم شام با او جنگیدند و به شهادت رسید، امیر المؤمنین علیه السّلام خود بر جنازۀ او نماز خواند و وی را دفن کرد و استغفار زیادی برای او نمود و هر وقت از او یاد می‌کرد،می‌فرمود:دوست من بود. ⁽¹⁾

و از جمله داستانی است که علمای شیعه نقل کرده‌اند که خورشید دو مرتبه یکی زمان پیامبر صلی اللّه علیه و آله و دیگری پس از رحلت آن حضرت برای امیر المؤمنین علیه السّلام برگشت ⁽²⁾اسماء بنت عمیس،امّ سلمه،جابر بن عبد اللّه انصاری و ابو سعید خدری با جمعی از اصحاب پیامبر صلی اللّه علیه و آله روایت کرده‌اند،که پیامبر صلی اللّه علیه و آله روزی در منزلش بود و علی علیه السّلام در حضور ایشان که جبرئیل نازل شد و از طرف خداوند با او به آرامی سخن می‌گفت،چون وحی تمام فکر او را به خود مشغول کرد،سر روی زانوی امیر المؤمنین علیه السّلام گذارد و سرش را بلند نکرد تا خورشید از انظار ناپدید شد.حضرت علی علیه السّلام نماز عصر را نشسته با به‌جا آورد و چون پیامبر صلی اللّه علیه و آله به خود آمد به امیر المؤمنین فرمود:نماز عصر از دستت رفت؟عرض کرد:در حال نشسته و با به‌جا آوردم،فرمود:از خدا بخواه،خورشید را برمی‌گرداند تا تو نماز را ایستاده و در وقت بخوانی،به راستی که خداوند دعایت را به خاطر اطاعت تو از خدا و رسولش،برآورده می‌کند.این بود که امیر المؤمنین از خدا خواست تا خورشید را برگرداند!خورشید برگشت و در جای خودش-به هنگام عصر- در آسمان قرار گرفت.و چون آن حضرت نمازش را به‌جا آورد،غروب کرد.اسماء گوید:به خدا سوگند که هنگام غروب خورشید،صدایی شبیه صدای ارّه از آن شنیدم.اما

بعد از رحلت پیامبر صلی اللّه علیه و آله موقعی که آن حضرت می‌خواست از فرات به سمت بابل عبور کند،بسیاری از یارانش سرگرم عبور دادن چهارپایانشان بودند او با جمعی از اصحاب نماز عصر را به‌جا آورد ولی نماز اکثریّت مردم فوت شد و آنها در آن باره صحبت می‌کردند.همین‌که امام علیه السّلام شنید،از خداوند درخواست بازگشت خورشید را کرد تا همۀ یارانش نماز را با هم بخوانند،خداوند درخواست آن حضرت را اجابت کرد:خورشید بازگشت و در حالتی همانند وقت عصر قرار گرفت.همین‌که امیر المؤمنین علیه السّلام با آن جمع سلام نماز را داد،خورشید ناپدید شد و صدای طپش شدیدی از آن شنیده شد که مردم ترسیدند و تسبیح و تهلیل و استغفار زیادی گفتند.سپاس فراوان خدا را بر نعمتش که در میان آنها ظاهر شد،و این خبر در همه جا پیچید.

از جمله خبرهای غیبی آن که امیر المؤمنین علیه السّلام مردی را به نام عیزار متّهم کرد که خبرهای آن حضرت را به معاویه می‌رساند،ولی او انکار کرد.امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود آیا قسم می‌خوری که تو این کار را نکرده‌ای؟گفت:آری.آنگاه سوگند یاد کرد و قسم خورد.علی علیه السّلام فرمود:اگر دروغ بگویی خداوند چشمت را نابینا کند.هنوز هفته تمام نشده بود که نابینا شد و با عصاکش بیرون می‌آمد،زیرا خداوند بینائی‌اش را سلب کرده بود. ⁽¹⁾

و از جمله این که آن حضرت مردم را قسم داد؛هر کس از پیامبر صلی اللّه علیه و آله شنیده است که می‌فرمود:«هر که را من مولا و سرورم،علی مولا و سرور اوست»گواهی دهد،دوازده تن از اصحاب پیامبر صلی اللّه علیه و آله گواهی دادند.انس بن مالک که میان جمعیت بود،گواهی نداد، امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:انس!با این که آنچه را آنها شنیده بودند،تو هم شنیده بودی چه باعث شد که گواهی ندادی؟عرض کرد:یا امیر المؤمنین پیر شده‌ام و فراموش کرده‌ام.

امیر المؤمنین فرمود:خداوندا اگر دروغ می‌گوید او را مبتلا به پیسی کن به طوری که شال سرش آن را نپوشاند!طلحة بن عمیر می‌گوید:خدا را شاهد می‌گیرم که پیسی را در پیشانی‌اش دیدم. ⁽²⁾

و از جمله،امیر المؤمنین علیه السّلام به خدا قسم داد هر کس از پیامبر صلی اللّه علیه و آله شنیده است که می‌فرمود:«هر که را من مولایم پس علی مولای اوست،خداوندا دوست بدار هر که او را

دوست دارد و دشمن بدار هر که او را دشمن بدارد[و یاری کن هر که او را یاری کند]» گواهی دهد!دوازده تن از بدریون،شش تن از سمت چپ و شش تن از سمت راست بلند شدند و گواهی دادند.زید بن ارقم می‌گوید:من در میان کسانی بودم که شنیده بودند ولی کتمان شهادت کردم از این رو خداوند مرا نابینا کرد.و بعدها به خاطر این که شهادت نداده بود پشیمان بود و استغفار می‌کرد. ⁽¹⁾

و از جمله،آن حضرت روی منبر فرمود:من بندۀ خدا و برادر رسول خدایم،وارث پیامبر رحمت و همسر بانوی زنان اهل بهشتم،منم سرور اوصیا و آخرین وصی از اوصیای پیامبران،کسی جز من چنین ادّعایی نمی‌کند جز آن که دچار بلایی گردد.مردی از قبیلۀ عبس-کسی که زیبنده نبود چنین حرفی را بزند-گفت:من بندۀ خدا و برادر رسول خدایم!هنوز از جا بلند نشده بود که در اثر تماس با شیطان دیوانه شد پایش را گرفتند تا در مسجد کشیدند،و ما از کسانش پرسیدیم که سابقۀ چنین دیوانگی را در او سراغ داشتید؟گفتند:نه،هرگز. ⁽²⁾

از جمله،نقل شده است که معاویة بن ابی سفیان پس از داستان حکمیّت به ندیمانش گفت:چگونه ممکن است ما بدانیم که سرانجام کار ما چه می‌شود؟ندیمان وی گفتند:ما چیزی دراین‌باره نمی‌دانیم.معاویه گفت:من علم به این مطلب را از دانش علی علیه السّلام استخراج می‌کنم زیرا او سخن نادرست نمی‌گوید،پس سه مرد از افراد مورد اعتمادش را طلبید و به ایشان گفت:هر سه بروید تا با هم یک منزلی کوفه برسید سپس با هم قرار بگذارید که خبر مرگ مرا به کوفه ببرید ولی باید حرف شما دربارۀ علت مرگ و زمان مردن و جای قبر من و کسی که بر من نماز خوانده و دیگر چیزها یکی باشد،تا هیچ اختلافی بین شما نباشد.آنگاه یکی از شما باید وارد شود و خبر مرگ مرا بدهد،بعد دومی وارد شود،نظیر آن را خبر دهد،سپس سومین نفر وارد شده و مانند دو رفیقش خبر دهد،ببینید علی چه می‌گوید؟همان طور که معاویه دستور داده بود،رفتند.

یکی از آنها صبح فردا در حالی که سوار بر مرکب و رنگ پریده بود وارد شد.مردم کوفه پرسیدند از کجا می‌آیی؟گفت:از شام،پرسیدند:چه خبر؟گفت:معاویه مرد،نزد علی علیه السّلام آمدند و گفتند مردی سواره از شام خبر مرگ معاویه را آورده است،علی علیه السّلام اعتنایی نکرد،سپس مرد دیگری فردا صبح زود،وارد شد مردم پرسیدند:چه خبر؟

گفت:معاویه مرد!و نظیر گفته‌های رفیقش را او نیز خبر داد.نزد حضرت علی علیه السّلام آمدند و گفتند:سوار دیگری آمده و نظیر آن مرد،از مرگ معاویه خبر می‌دهد و حرفشان هیچ اختلافی ندارد،علی علیه السّلام چیزی نفرمود.در روز سوّم مرد دیگری وارد شد، مردم پرسیدند:در شام چه خبر بود؟گفت:معاویه مرد،و بعد از آنچه دیده بود پرسیدند؛ هیچ با گفتۀ آن دو نفر تفاوتی نداشت.آمدند خدمت علی علیه السّلام گفتند:یا امیر المؤمنین، خبر راست است،اینک این سومین سوار است که نظیر خبر دو تن دیگر را آورده است و چون گروه کثیری دراین‌باره پرسیدند،علی علیه السّلام فرمود:هرگز،تا محاسن من از خون سرم خضاب نشود و پسر هند جگر خوار(معاویه)با مملکت بازی نکند،[از دنیا نخواهد رفت]این خبر به معاویه رسید. ⁽¹⁾

و از جمله خطبه‌ای است که آن حضرت،رویداد بغداد را بازگو می‌کند چنان که گویی به چشم می‌بیند،در آن باره می‌فرماید:«به خدا سوگند که گویی می‌نگرم به شخصی از بنی عباس که قیام کرده است و در میان ایشان برده می‌شود چنانکه قربانی را به سوی قربانگاه می‌برند در حالی که نمی‌تواند از خود دفاع کند.وای بر او،وای بر او! چقدر در بین ایشان خوار و ذلیل است.به خاطر آن که امر پروردگار را ترک و توجّهش را به امر دنیا معطوف کرده است!و دربارۀ آن رویداد می‌فرماید:به خدا سوگند اگر بخواهم،نامها،کنیه‌ها،شکل و شمایلها و قتلگاه و زادگاههای ایشان شما را خبر می‌دهم»و دیگر خبرهای غیبی آن حضرت. ⁽²⁾

از جمله داستانی است که اسماء بنت عمیس نقل کرده،می‌گوید:از بانویم فاطمه علیها السّلام شنیدم که می‌فرمود:«شبی علی علیه السّلام بر من وارد شد و مرا در بسترم بیمناک ساخت،شنیدم زمین با او و او با زمین سخن می‌گوید،صبح شد و من بیمناک بودم،قضیه را به پدرم نقل کردم،پیامبر صلی اللّه علیه و آله سجدۀ طولانی به‌جا آورد سپس سر بلند کرد و فرمود:

ای فاطمه بشارت باد تو را به نسل پاک،زیرا خداوند همسر تو را بر سایر مردمان برتری داده و زمین را فرمان داده است تا اخبار خودش را و آنچه را که از شرق تا غرب بر روی زمین اتفاق می‌افتد برای او بازگو کند.» ⁽³⁾تمام این مطالب را از کتاب کشف الغمّة علی بن عیسی اربلی-رحمه اللّه-با حذف

اسناد بعضی از آنها،نقل کردم.

علی بن عیسی می‌گوید: ⁽¹⁾یکی از ارباب طریقت می‌گوید:این سخن علی علیه السّلام که فرموده است:«اگر پرده‌ها به سویی رود،بر یقین من چیزی افزوده نگردد»در آغاز کار و ابتدای حالش بوده است امّا در آخر کار پرده‌ها از جلوی آن حضرت بر طرف شده بود.

مناقب،آثار برجسته و خرق عادتهایی که به دست آن بزرگوار انجام گرفت بیش از اندازه و مشهورتر از آن است که پوشیده بماند.آنچه نقل شده دلیل بر نقل‌ناشده‌ها است و گاهی یک میوه را می‌توان دلیل وجود درخت و اصالت آن دانست.

فصل

(1)شیخ صدوق-رحمه اللّه-در کتاب التّوحید ⁽²⁾به اسناد خود از اصبغ بن نباته نقل کرده است،می‌گوید:چون علی علیه السّلام به خلافت نشست و مردم با او بیعت کردند،راهی مسجد شد در حالی که عمامۀ رسول خدا صلی اللّه علیه و آله را بر سر،برد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله را بر تن و کفش رسول خدا صلی اللّه علیه و آله را به پا و شمشیر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله را حمایل کرده بود،بالای منبر رفت و به آرامی و وقار روی منبر نشست سپس انگشتان دستهایش را در هم کرد و روی قسمت پایین شکم قرار داد،آنگاه فرمود:«ای مردم،پیش از آن که از دست شما بروم، از من بپرسید،این مخزن علم و دانش است این آب دهان رسول خدا صلی اللّه علیه و آله است،این همان چیزی است که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به من چشانده است،از من بپرسید که علم اوّلین و آخرین در نزد من است.هان،به خدا سوگند که اگر وساده‌ای نهاده می‌شد و من بر آن وساده می‌نشستم[کنایه از اینکه اگر به من فرصتی می‌دادند] هرآینه برای پیروان تورات به توراتشان فتوا می‌دادم تا آنجا که تورات به زبان آید و بگوید:علی راست گفت و دروغ نگفت،مطابق آنچه در من نازل شده برای شما فتوا داد.و برای پیروان انجیل،به انجیلشان فتوا می‌دادم تا اینکه انجیل به زبان آید و بگوید:علی راست گفته و دروغ نگفته است،مطابق آنچه در من نازل شده است برای شما فتوا داده است.و پیروان قرآن را مطابق قرآنشان فتوا می‌دادم تا قرآن به سخن آید و بگوید:علی راست گفته و دروغ

نگفته است و مطابق آنچه خدا در آیات من نازل کرده،به شما فتوا داده است.در حالی که شما شب و روز قرآن می‌خوانید آیا کسی در بین شما هست که بداند در قرآن چه نازل شده است؟در حالی که اگر یک آیه در قرآن نبود،هرآینه از گذشته و حال و آینده تا روز قیامت خبر می‌دادم،و آن آیه این است: یَمْحُوا اللّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ. ⁽¹⁾سپس فرمود:از من بپرسید،پیش از این که از دست شما بروم،به خدایی که دانه را شکافته و مخلوق را آفریده است اگر از من بپرسید دربارۀ هر آیه‌ای که در شب نازل شده یا روز،در مکّه نازل شده یا مدینه،در سفر نازل شده یا در حضر،به ناسخ و منسوخ،محکم و متشابه،تأویل و تنزیل آن شما را آگاه می‌سازم».

نقل کرده‌اند که روزی خطبه خواند و فرمود:«بپرسید از من،پیش از آن که از دست شما بروم که من گنجینۀ حجاز و مخزن علم رسول خدایم،و من چشم فتنه را از ظاهر و باطنش برکنده‌ام،از آن کسی که علم بلایا و منایا و وصایا و فصل الخطاب در نزد اوست، بپرسید،از من بپرسید که من سرپرست بحقّ مؤمنانم،و هیچ گروهی نیست که تنی چند را هدایت کند و یا گمراه سازد مگر این که زمامدار و جلودار آن را می‌شناسم.به خدایی که جان من در دست قدرت اوست اگر فرش برایم گسترده بود و من روی آن می‌نشستم [کنایه از این که فرصت می‌دادند] هرآینه بین پیروان تورات به توراتشان و برای پیروان انجیل مطابق انجیلشان و برای پیروان زبور،به زبورشان و برای پیروان قرآن مطابق قرآنشان،حکم می‌کردم». ⁽²⁾

صدوق در کتاب معانی الاخبار ⁽³⁾به اسناد خود از ابو بصیر به نقل از امام صادق علیه السّلام روایت کرده که امیر المؤمنین علیه السّلام ضمن خطبه‌ای فرمود:«منم هادی،منم مهدی،منم پدر یتیمان و مسکینان و شوهر بیوه‌زنان،منم پناهگاه هر ضعیف و محلّ امنی برای هر بیمناک،منم رهبر مؤمنان به سوی بهشت،منم ریسمان محکم و رشتۀ استوار الهی و کلمة اللّه پرهیزگاری،منم چشم و زبان راستگو و دست خداوندی و منم جنب اللّهی که

خدا می‌فرماید: أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّهِ ⁽¹⁾و منم دست گشادۀ الهی بر بندگانش به رحمت و مغفرت و منم باب حطه. ⁽²⁾هر که مرا بشناسد و به حق من آشنا باشد خدا را شناخته است زیرا من جانشین پیامبر او در زمین و حجّت او بر خلایقم،جز منکر خدا و رسولش کسی منکر این نیست.

از کتاب القائم فضل بن شاذان به اسناد خویش نقل کرده می‌گوید:

امیر المؤمنین علیه السّلام روی منبر کوفه فرمود:«همانا من حسابرس روز جزا و تقسیم‌کنندۀ بهشت و دوزخم،هیچ کسی به آنها وارد نمی‌شود مگر در یکی از دو بخش قرار دارد،منم فاروق اکبر(بزرگترین جداکننده بین حق و باطل)و دژی از آهن،دروازۀ ایمان، صاحب نشان و صاحب راه و روشها،منم صاحب پیدایش آغازین و برانگیخته شدن واپسین،صاحب حکم و حمله‌کننده به دشمن و دولت دولتها،منم پیشوای آیندگان و اداکنندۀ حقّ پیشینیان،کسی جز احمد صلی اللّه علیه و آله بر من تقدّم ندارد،تمامی فرشتگان،رسولان و روح پشت سرما است و همان‌سان که چون از رسول خدا صلی اللّه علیه و آله می‌خواستند،سخن می‌گفت چون از من بخواهند،بر پایۀ سخن او،سخن می‌گویم.به من هفت ویژگی داده‌اند که به هیچ کس پیش از من نداده‌اند؛راه کتاب را می‌شناسم،درها به روی من گشوده است،به علم انساب آگاهم جریان محاسبه،منایا و بلایا و وصایا و فصل خطاب را می‌دانم و در ملکوت نگریسته‌ام از این رو هیچ چیز پنهانی،از من پوشیده نیست و چیزی از گذشته‌ها دور از علم من نمانده است.در روز گواهی گواهان کسی در آنچه گواه من است انباز من نمی‌باشد در حالی که من گواه بر ایشانم و به دست من وعدۀ الهی به هر کلمه‌ای پایان می‌پذیرد و به وسیلۀ من دین خدا کامل می‌شود،منم آن نعمت الهی که بر خلقش ارزانی داشته است.منم آن اسلامی که خدای تعالی برای خود پسندیده است،

تمام این‌ها از جانب خداست که منّت نهاده و به من عطا فرموده است.

از مناقب خوارزمی ⁽¹⁾نقل شده است که علی علیه السّلام گوید:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله در روز فتح خیبر به من فرمود:«اگر نبود که گروههایی از امّت من دربارۀ تو چیزی را بگویند که نصاری دربارۀ عیسی بن مریم گفته‌اند،هرآینه امروز سخنی دربارۀ تو می‌گفتم که بر جمعی از مسلمانان گذر نمی‌کردی مگر خاک پاهایت و آب وضویت را برمی‌داشتند و بدان وسیله استشفاء می‌کردند،لیکن همین قدر تو را بس که تو از منی و من از تو می‌باشم،تو از من ارث می‌بری و من از تو،تو نسبت به من به منزلۀ هارون نسبت به موسی هستی،جز این که بعد از من پیامبری نخواهد بود،تو اداکنندۀ دین منی و براساس سنّت من پیکار می‌کنی و در آخرت از همۀ مردم به من نزدیکتری و به راستی تو بر سر حوض کوثر جانشین منی،منافقان را از آن دور می‌کنی و تو نخستین کسی هستی که در کنار حوض کوثر بر من وارد می‌شوی و نخستین فرد از امّت من هستی که وارد بهشت می‌شوی و همانا شیعیان تو بر منبرهایی از نور،با طراوت و شاداب و رو سفید در اطراف من قرار دارند،آنان را شفاعت می‌کنم،فردای قیامت در بهشت همسایگان من هستند و دشمنان تو فردای قیامت تشنه و پژمرده و روسیاه و افسرده‌اند،جنگ با تو،جنگ با من است و صلح با تو صلح با من است،نهان و آشکار تو نهان و آشکار من است،راز دل تو راز دل من است و تو دروازۀ علم و دانش منی و فرزندان تو،فرزندان من،گوشت و خون تو گوشت و خون من است.به راستی که حق با تو و بر زبان تو و در جلو چشمان تو است و ایمان با گوشت و خون تو در آمیخته چنانکه با گوشت و خون من در آمیخته است.همانا خدای تعالی به من امر کرده تا تو را بشارت دهم که تو و عترت من در بهشت و دشمن شما در دوزخ است.کسی که کینۀ تو را داشته باشد در حوض کوثر بر من وارد نمی‌شود و هر که دوستدار تو باشد،از حوض کوثر دور نمی‌گردد.راوی گوید:علی علیه السّلام فرمود:پس از شنیدن این سخنان برای خدا به سجده افتادم و بر نعمتهایی که خداوند به من ارزانی داشته؛از قبیل اسلام و قرآن و این که مرا محبوب خاتم پیامبران و سرور رسولان قرار داده است او را سپاس گفتم».

اخبار در فضائل علی علیه السّلام بیشتر از حدّ شمارش است و در این کتاب هدف ما بیان فضائل و مناقب ائمّه علیهم السّلام نیست،بلکه هدف بیان بخشی از اخلاق،صفات و کرامات

ایشان است،به پیروی از غزّالی که اخلاق نبوّت را بیان کرده،ما این مقدار از فضیلت امیر المؤمنین علیه السّلام را نیز به صورت پیرایه و برای تبرّک نقل کردیم.

خوارزمی در مناقب ⁽¹⁾خود از مجاهد از ابن عباس نقل کرده،می‌گوید:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:«اگر درختان باغها،قلم و اقیانوسها،مرکّب و جنّیان حسابرس و آدمیان نویسنده باشند،نخواهند توانست فضائل علیّ بن ابی طالب علیه السّلام را بشمارند».

فصل

(1)اما شمایل آن حضرت،در کشف الغمّة ⁽²⁾آمده است که خطیب ابو المؤیّد خوارزمی از ابو اسحاق نقل کرده،می‌گوید:علی علیه السّلام را با سر و ریش سفید و شکم بزرگ و از جملۀ مردان میان بالا دیدم.ابن منده نقل کرده است که آن حضرت،بسیار گندمگون و دارای چشمان درشت و شکم برآمده بود و به کوتاهی اندام نزدیکتر بود تا بلند بالایی،و سر و ریش سفید بود.

محمّد بن حبیب بغدادی صاحب محبّر الکبیر علاوه بر این در صفات امیر المؤمنین علیه السّلام می‌گوید:گندمگون،خوش‌سیما و عضلات دست و پایش قوی بود.

آن حضرت به انزع البطین شهرت داشت،امّا از نظر صورت،می‌گویند:رجل انزع بیّن النّزع(مرد اصلعی که اصلع بودنش آشکار است)کسی که موی سرش از دو طرف پیشانی ریخته باشد،جای مو را نزعه و دو طرف پیشانی را نزعتان گویند،ولی در مورد زن،نزعاء نمی‌گویند بلکه زعراء(یعنی زن اصلع)می‌گویند.بطین یعنی بر آمده شکم و امّا معنای انزع البطین یعنی نفسش را از کار بد بازداشته است.گفته می‌شود:نزع الی أهله،ینزع نزاعا یعنی مشتاق و علاقمند به خانواده‌اش بود.و نزع عن الأمور نزوعا:از آن کارها خودداری کرد یعنی نفسش را از ارتکاب شهوات بازداشت و از آنها دوری جست.و نزعت الی اجتناب السیّئات یعنی راه ارتکاب گناهان را بر نفسش بست،به کسب طاعات علاقمند شد و چون در پی آنها گشت آنها را به دست آورد و به فراهم آوردن خوبیها اشتیاق پیدا کرد پس بدانها آراسته گردید و از آن جهت که صندوق سینۀ آن حضرت پر از علم و دانش بود،ملقّب به بطین شد.بخشی از آن را ظاهر و بعضی را

پنهان کرد بر حسب اقتضای علمش که بدان وسیله به حق الیقین رسیده بود:امّا آنچه از علوم آن حضرت ظاهر شد از سپیدۀ صبح روشن‌تر و از وزش بادها تندتر،در سراسر جهان انتشار یافت و امّا آنچه پنهان مانده است خود فرمود:«امّا دانشی نهان سراچۀ دلم را لبریز کرده است که اگر آن را با شما در میان گذارم همانند لرزیدن ریسمان در چاه عمیق بر خویشتن خواهید لرزید». ⁽¹⁾

از جملۀ مطالبی که در وصف آن حضرت رسیده این است که وی از مردان میان بالا با چشمان درشت و سیاه و خوش‌سیما و در زیبائی چون ماه شب چهارده بود.شکم برآمده،شانه‌های پهن،کف دستها خشن،بدن نرم،گردنش چون ظرف نقره‌فام بود، اصلع،و موهای محاسنش پرپشت و انبوه،بر شانه‌اش استخوانی برآمده بود،چون استخوان برآمده شانۀ درنده‌ای زیانبار ⁽²⁾،بازویش از ساق دست تمیز داده نمی‌شد پیچیده و بسیار قوی بود،اگر دست مردی را می‌گرفت،نفس او را گرفته بود، نمی‌توانست نفس بکشد،ساق و دستش قوی بود،وقتی که به میدان جنگ می‌رفت شتابان می‌رفت،با قلبی استوار،نیرومند و دلیر،با هر که روبرو می‌شد پیروز بود،درود خدا بر او باد.

شمّه ای از اخلاق،صفات و کرامات حضرت فاطمه علیها السّلام

(1)در کشف الغمّة از ام السّلمه،امّ المؤمنین-رضی اللّه عنها-نقل شده است که فرمود:

فاطمه علیها السّلام دختر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله در سیما و شمایل به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله از همه کس شبیه‌تر بود. ⁽³⁾

از عایشه نقل شده که می‌گوید:من کسی را در سخن گفتن شبیه‌تر از فاطمه علیها السّلام به

رسول خدا صلی اللّه علیه و آله ندیدم.چون بر پیامبر صلی اللّه علیه و آله وارد می‌شد،آن حضرت دستش را می‌گرفت، می‌بوسید و در کنار خود می‌نشاند و چون پیامبر صلی اللّه علیه و آله بر فاطمه علیها السّلام وارد می‌شد فاطمه از جا بلند می‌شد و به استقبال آن حضرت می‌رفت و پدر را می‌بوسید و دستش را می‌گرفت و در جای خود می‌نشاند. ⁽¹⁾

و از عایشه نقل شده است که از فاطمه یاد کرد و گفت:من جز پدرش[پیامبر صلی اللّه علیه و آله] کسی را راستگوتر از او ندیدم. ⁽²⁾

از جابر-رضی اللّه عنه-نقل شده که می‌گوید:هیچ وقت فاطمه را در حال راه رفتن ندیدم مگر این که به یاد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله افتادم که گاهی به سمت راست و گاهی به سمت چپ متمایل می‌شد. ⁽³⁾

از عایشه پرسیدند:چه کسی از همۀ مردم نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله محبوب‌تر بود؟گفت:

فاطمه.گفتند:ما تنها از مردان می‌پرسیم؟گفت:همسر فاطمه. ⁽⁴⁾

از ثوبان خادم رسول خدا صلی اللّه علیه و آله نقل شده که می‌گوید:وقتی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله مسافرت می‌کرد،با آخرین کسی که از اهل خانه خداحافظی می‌کرد،فاطمه بود و چون از سفر بر می‌گشت،نخستین کسی را که دیدن می‌کرد،فاطمه بود.ثوبان می‌گوید:پیامبر صلی اللّه علیه و آله از جنگی بازگشت و به در خانۀ فاطمۀ علیها السّلام آمد.ناگاه چشمش به پردۀ خشنی بر در خانه افتاد و دو دست‌بند نقره بر دست حسن و حسین علیهما السّلام دید.برگشت و وارد خانه نشد،همین که فاطمه علیها السّلام این حال را دید،دانست که پیامبر صلی اللّه علیه و آله به خاطر آنچه مشاهده فرموده وارد نشده است.از این رو پرده را کند و آن دست‌بندها را نیز از دست بچه‌ها بیرون آورد.

بچّه‌ها گریه کردند.فاطمه علیها السلام آنها را به بچّه‌ها داد[و فرمود:نزد جدّتان ببرید]بچه‌ها در حالی که گریه می‌کردند خدمت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله رسیدند،رسول خدا صلی اللّه علیه و آله آن را از آنها گرفت و به ثوبان فرمود:«این‌ها را نزد بنی فلان-خاندانی در مدینه-ببر و برای فاطمه گردنبندی از غصب ⁽⁵⁾و دو دستبند از عاج خریداری کن زیرا این‌ها اهل بیت منند و

نمی‌پسندم که خوشیهای آنان در زندگی دنیایشان باشد» ⁽¹⁾از موسی بن جعفر علیه السّلام به نقل از پدران بزرگوارش،روایت شده که گوید:«علی علیه السّلام فرمود:رسول خدا صلی اللّه علیه و آله بر دخترش فاطمه علیهما السّلام وارد شد و در گردنش گردنبندی مشاهده کرد،صورتش را از او برگرداند،فاطمه علیهما السّلام آن گردن‌بند را برید و دور انداخت،رسول خدا صلی اللّه علیه و آله رو به دخترش کرد و فرمود:فاطمه!تو از منی،آنگاه فقیری آمد،گردن‌بند را به او داد سپس رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود:خداوند سخت خشمناک است بر کسی که خون مرا بریزد و مرا با آزردن عترتم بیازارد». ⁽²⁾

جعفر بن محمّد به نقل از پدرش و او از علی بن حسین علیه السّلام از طریق فاطمۀ صغرا از حسین بن علی علیه السّلام به نقل از برادرش حسن بن علی بن ابی طالب علیه السّلام فرمود:«مادرم فاطمه علیهما السّلام را در شب جمعه‌ای میان محراب دیدم که همواره در رکوع و سجود بود تا سپیدۀ صبح دمید و می‌شنیدم که مردان و زنان مؤمن را دعا می‌کرد و آنها را نام می‌برد و دعای زیادی برای ایشان کرد و برای خودش دعایی نکرد،پس من عرض کردم:مادر چرا همان طوری که برای دیگران دعا می‌کنید برای خودتان دعا نمی‌کنید؟فرمود:

پسرم،اوّل همسایه،سپس خانه» ⁽³⁾از عایشه نقل شده که می‌گوید:وقتی که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله مریض شد دخترش فاطمه را خواست با او درگوشی صحبتی کرد او گریست سپس با او درگوشی سخنی گفت که او خندید.حقیقت حال را از فاطمه جویا شدم،فرمود:امّا گریۀ من به این خاطر بود که آن حضرت از مردنش خبر داد لذا،من گریه کردم سپس خبر داد که من نخستین فرد از خاندان او هستم که به وی ملحق می‌شوم،از این رو خندیدم. ⁽⁴⁾

علی بن اربلی می‌گوید: ⁽⁵⁾به راستی که طبع بشر بر حسب فطرت،مرگ را نمی‌پسندد

و از مردن گریزان است،زندگی را دوست دارد و علاقمند به حیات است تا آنجا که پیامبران با همۀ والامقامی و ارج و منزلتی که نزد خدای تعالی و در پیشگاه ربوبی او داشتند و با وجود اطّلاع از سرانجام احوال و پایان کارشان زندگی را دوست داشتند و علاقمند به آن بودند و مرگ را نپسندیده و از آن نفرت داشتند؛داستان حضرت آدم علیه السّلام با وجود طول عمر و روزگاران دراز زندگی‌اش با داود علیه السّلام،همچنین داستان حضرت موسی علیه السّلام با ملک‌الموت،همچنین قصۀ ابراهیم علیه السّلام مشهور است.در حالی که فاطمه علیها السّلام زن نوجوانی بود با فرزندان خردسال و همسری بزرگوار،هنوز از دنیا طرفی نبسته،در بهار عمر و آغاز جوانی،وقتی پدرش به او اطلاع می‌دهد که به همین زودی به وی ملحق خواهد شد،از غم مرگ پدر تسلّی پیدا می‌کند و خوشحال از جدایی دنیا و مفارقت فرزندان و همسر می‌خندد و شادمانه و علاقمند به مرگ و آمادۀ فرا رسیدن آن می‌باشد!به راستی این مطلب مهمّی است که زبانها از توصیف آن عاجز و دلها از درک آن ناتوانند و این نیست مگر به خاطر امری که از این خانوادۀ بزرگوار خدا می‌داند و بس!و به دلیل راز و رمزی است که خداوند بدان وسیله،شرافت و بزرگی بیشتری را به ایشان مرحمت کرده است و در نتیجه،معجزات نمایانش را خاص ایشان گردانیده و آثار و علایم و نشانه‌های خود را بر ایشان هویدا ساخته و با برهانهای کوبنده و راهنماییهای خویش آنان را تأیید کرده است.و خدا بهتر می‌داند که کجا رسالات خود را قرار دهد.

در کتاب من لا یحضره الفقیه آمده است که امیر المؤمنین علیه السّلام به مردی از بنی سعد فرمود:«آیا از حال خودم و فاطمه علیها السّلام تو را آگاه نسازم؟او در خانۀ من آن‌قدر با مشک آب آورد که بند مشک در سینه‌اش اثر گذاشت و بقدری دستاس کرد که دستش تاول زد و آن‌قدر خانه را جارو زد که جامه‌هایش به رنگ خاک درآمد و آن‌قدر زیر دیگ آتش افروخت که جامه‌هایش تیره شد و از این همه کار سخت به زحمت افتاد.به او گفتم اگر خدمت پدرت برسی و از او تقاضای خدمتگزاری بکنی تو را از مشقّت این همه کار باز می‌دارد.فاطمه علیها السّلام خدمت پیامبر صلی اللّه علیه و آله رسید و چون جمعی را خدمت آن حضرت دید، شرم کرد و برگشت امّا پیامبر صلی اللّه علیه و آله دانست که فاطمه علیها السّلام برای حاجتی آمده است،از این رو فردای آن روز(پگاه)هنوز ما در بستر بودیم وارد شد.سلام داد،ما ساکت شدیم و از این که در بستریم خجالت کشیدیم.دوباره سلام داد،ما ساکت ماندیم،باز هم سلام داد و ما ترسیدیم اگر جواب ندهیم برگردد،زیرا روش پیامبر صلی اللّه علیه و آله چنین بود که سه مرتبه سلام

می‌داد،اگر اجازه دادند وارد می‌شد،اگر نه برمی‌گشت.این بود که جواب سلام آن حضرت را دادیم و عرض کردیم یا رسول اللّه وارد شوید.پیامبر صلی اللّه علیه و آله وارد شد و بالای سر ما نشست و فرمود:فاطمه!دیروز چه حاجتی نزد پدرت داشتی؟ترسیدم که اگر پاسخ ندهیم از جا برخیزد این بود که من سر برآوردم و گفتم:یا رسول اللّه به خدا سوگند من به عرضتان می‌رسانم،فاطمه بقدری با مشک آب کشیده است که بند مشک در سینه‌اش اثر گذاشته و بقدری دستاس کرده که دستش تاول زده و آن‌قدر خانه را جارو زده که جامه‌اش به رنگ خاک درآمده و بقدری زیر دیگ آتش افروخته که جامه‌هایش تیره شده است.لذا به او گفتم اگر نزد پدرت بروی و از او تقاضای خدمتگاری بنمایی،تو را از مشقت این همه کار باز می‌دارد.پیامبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:آیا نمی‌خواهید به شما چیزی را بیاموزم که بهتر از خدمتگزار است؟ هرگاه به خوابگاه رفتید سی و چهار مرتبه اللّه اکبر و سی و سه مرتبه سبحان اللّه و سی و سه مرتبه الحمد للّه،بگویید.فاطمه علیها السّلام با شنیدن این سخنان سر برآورد و عرض کرد:من از خدا و رسولش راضی‌ام،من از خدا و رسولش راضی‌ام» ⁽¹⁾در کشف الغمّة از علی علیه السّلام نقل شده است،فرمود:«در خدمت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله بودیم،رو به ما کرد و فرمود:به من بگویید:چه چیز برای زنان بهتر است؟همۀ ما از پاسخ عاجز ماندیم تا متفرّق شدیم.به فاطمه علیها السّلام مراجعه کردم و گفتم که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله چنین چیزی را از ما پرسید،هیچ کدام از ما ندانست و جواب نداد،فاطمه علیها السّلام فرمود:ولی من آن را می‌دانم:بهترین چیز برای زنان آن است که نه آنها مردان را ببینند و نه مردان آنها را ببینند.خدمت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله برگشتم و عرض کردم:یا رسول خدا!شما پرسیدید:

چه چیز برای زنان بهتر است؟بهترین چیز برای ایشان آن است که نه آنها مردان را ببینند و نه مردان آنها را ببینند.فرمود:چه کسی تو را آگاه ساخت،در حالی که تو نزد من بودی و آن را نمی‌دانستی؟عرض کردم:فاطمه،رسول خدا صلی اللّه علیه و آله شگفت زده شد و فرمود:

به راستی که فاطمه پارۀ تن من است». ⁽²⁾

از مجاهد نقل شده که می‌گوید:پیامبر صلی اللّه علیه و آله از خانه بیرون شد در حالی که دست فاطمه را گرفته بود.فرمود:«هر که این را می‌شناسد و هر که نمی‌شناسد،بداند که این

فاطمه دختر محمّد صلّی اللّه علیه و آله پارۀ تن من و قلب و روح من است،هر که او را بیازارد مرا آزرده،و هر که مرا بیازارد خدا را آزرده است.» ⁽¹⁾در کتاب الفردوس از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نقل شده است:«اگر علی علیه السّلام نبود،برای فاطمه علیها السّلام همتایی نبود.» ⁽²⁾و نیز در همان کتاب از ابن عباس به نقل از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله آمده است که فرمود:«یا علی، خداوند فاطمه را به همسری تو درآورد و زمین را مهریّۀ او قرار داد پس هر کس با دشمنی تو روی زمین راه رود،مرتکب حرام شده است». ⁽³⁾

ابن بابویه ضمن حدیث طولانیی که راجع به تزویج امیر المؤمنین علیه السّلام با فاطمه ایراد کرده،آورده است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله مقداری آب به دهانش کرد و فاطمه علیها السّلام را طلبید،او را در مقابل خود نشاند سپس آب دهانش را میان طشت لباس‌شویی پاشید و پاها و صورت را میان طشت شست و آنگاه فاطمه را خواست و مشتی از آب را برداشت بر سر فاطمه علیها السّلام ریخت و مشتی دیگر به سینه‌اش و بالاخره روی بدنش پاشید.سپس طشت دیگری طلبید و علی علیه السّلام را خواست و با علی علیه السّلام نیز همان کاری را کرد که با فاطمه علیها السّلام کرده بود.آنگاه آنها را در آغوش کشید،عرض کرد:خداوندا!این‌ها از منند و من از ایشانم،خداوندا چنان که از من پلیدی را برطرف کرده‌ای و مرا پاک و پاکیزه قرار داده‌ای از ایشان نیز پلیدی را برطرف کن و آنان را پاک و پاکیزه گردان!سپس فرمود:برخیزید و به خانه‌تان بروید،خداوند میان شما الفت افکند و به راه و رفتار شما برکت دهد و وضع معیشت شما را اصلاح کند!و بعد از جا برخاست و با دست خود،در را به روی آنها بست. ⁽⁴⁾

ابن عباس می‌گوید:اسماء نقل کرد که من همچنان به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله می‌نگریستم، آن حضرت،بخصوص ایشان را دعا می‌کرد و کسی را در دعای به ایشان شرکت نمی‌داد تا وارد حجرۀ خود شد. ⁽⁵⁾

در روایتی آمده است که فرمود:«خداوند به راه و رفتار شما برکت دهد و شما را متّحد سازد و بین دلهای شما بر اساس ایمان الفت ایجاد کند!امور خانواده‌ات را برعهده

گیر!درود بر شما.» ⁽¹⁾از نافع بن ابی حمراء نقل شده که می‌گوید:رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را هشت ماه تمام می‌دیدم هر وقت برای نماز صبح از خانه بیرون می‌آمد از در خانۀ فاطمه علیها السّلام می‌گذشت و می‌گفت:«درود بر شما،نماز!همانا خداوند اراده فرموده است تا از شما اهل بیت پلیدی را ببرد و شما را پاک و پاکیزه قرار دهد». ⁽²⁾

از جابر بن عبد اللّه روایت شده است که می‌گوید:چون رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فاطمه را به همسری علی علیه السّلام درآورد،(فرمود:)«خدای تعالی از بالای عرش دستور این تزویج را صادر کرد و جبرئیل خطبه عقد را خواند و میکائیل و اسرافیل با هفتاد هزار فرشته شاهد بودند و خداوند به درخت طوبی وحی کرد که هر چه در،یاقوت و مروارید داری نثار کن و به حور العین وحی کرد تا آنها را جمع کنند زیرا آنها به دلیل خوشحالی از تزویج فاطمه با علی آن گوهرها را تا روز قیامت به یکدیگر هدیه می‌دهند». ⁽³⁾

از شرحبیل بن سعید نقل شده که می‌گوید:رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله در بامداد عروسی فاطمه علیها السّلام با کاسه‌ای شیر بر آن حضرت وارد شد،فرمود:«پدرت فدایت باد!از این شیر بیاشام،سپس رو به علی علیه السّلام کرد و فرمود:پسر عمویت فدایت باد!شیر بنوش». ⁽⁴⁾

از علی علیه السّلام نقل شده که می‌گوید:«شنیدم رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله می‌فرمود:خدای تعالی من، علی،فاطمه،حسن و حسین را از یک نور آفریده است». ⁽⁵⁾

از اسماء بنت عمیس نقل شده که می‌گوید:من خود شاهد بودم که فاطمه علیها السّلام بعضی از فرزندانش را به دنیا آورد ولی وقت زایمان،خونی مشاهده نکردم.رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به من فرمود:«فاطمه یک حوریۀ بهشتی است که به صورت انسان آفریده شده است» ⁽⁶⁾از علی علیه السّلام نقل شده که از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله پرسیدند:بتول یعنی چه؟یا رسول اللّه ما شنیده‌ایم که می‌فرمایید:«مریم بتول است و فاطمه بتول است»فرمود:«بتول،زنی است که خون حیض نبیند،زیرا حیض در دختران انبیاء ناپسند است.» ⁽⁷⁾از امام باقر علیه السّلام نقل شده که فرمود:«چون فاطمه علیها السّلام به دنیا آمد،خداوند به فرشته‌ای

وحی کرد،او به زبان حضرت محمّد صلّی اللّه علیه و آله سخن گفت و نوزاد را فاطمه نامید.سپس فرمود:من تو را به علم و دانش ممتاز کردم و از خون حیض بر کنار ساختم.امام باقر علیه السّلام فرمود:به راستی که خداوند او را در ازل به علم و دانش ممتاز و از خون قاعدگی پاک ساخته بود.» ⁽¹⁾در روایت دیگری از ابو هریره نقل است که می‌گوید:فاطمه را از آن جهت فاطمه گفتند که خداوند دوستانش را از آتش دوزخ بر کنار ساخته است. ⁽²⁾

از جعفر بن محمّد صلّی اللّه علیه و آله به نقل از پدرانش روایت شده که می‌گوید:«رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:فاطمه!آیا می‌دانی برای چه تو را فاطمه نامیدند؟علی علیه السّلام پرسید:چرا؟فرمود:

چون او و پیروانش از آتش دوزخ بر کنار شده‌اند» ⁽³⁾از آن حضرت نقل شده که گوید:«فاطمه علیها السّلام در نزد خدای تعالی نه اسم دارد:

فاطمه،صدیقه،مبارکه،طاهره،زکیّه،رضیّه،مرضیّه،محدّثه،و زهراء.فرمود:از آن جهت او را فاطمه گفتند،که از بدی بریده است،و اگر علی علیه السّلام نبود او در روی زمین همتایی نداشت». ⁽⁴⁾

از امام باقر علیه السّلام پرسیدند که چرا حضرت زهرا علیها السّلام را زهرا نامیدند؟فرمود:«برای آن که خدای تعالی آن حضرت را از پرتو عظمت خود آفرید و چون تابید تمام آسمانها و زمین را به نور خود روشن کرد و چشم فرشتگان خیره گشت و برای خدا به سجده افتادند و عرض کردند:ای خدا و ای مولای ما این چه نوری است؟خدا به ایشان وحی کرد،این قسمتی از نور من است که در آسمان خود جا داده‌ام و آن را از عظمت خویش آفریده‌ام، آن نور را از صلب پیامبری از پیامبرانم بیرون آوردم و آن پیامبر را بر تمام انبیاء برتری دادم و از همان نور،امامانی را به وجود می‌آورم که قیام به امر کرده و به حقّانیت من هدایت می‌کنند و پس از پایان گرفتن وحی،آنان را جانشینان خود در زمین قرار می‌دهم». ⁽⁵⁾

از علی علیه السّلام نقل شده که می‌گوید:«رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به فاطمه علیها السّلام فرمود:دخترم!خدای تعالی توجّهی به دنیا فرمود،در نتیجه مرا بر مردان جهان برگزید سپس دوباره عنایتی کرد،همسر تو را بر مردان جهان برگزید،و نیز سومین بار به دنیا نگریست پس تو را بر زنان جهان برگزید و بالاخره مرتبۀ چهارم توجهی فرمود و پسران تو را بر جوانان عالم

برگزید». ⁽¹⁾

دربارۀ معنای قول خدای تعالی: فَتَلَقّی آدَمُ مِنْ رَبِّهِ کَلِماتٍ فَتابَ عَلَیْهِ ⁽²⁾روایت شده است که فرمود:«حضرت آدم علیه السّلام به حق محمد،علی،فاطمه،حسن و حسین از خداوند درخواست کرد». ⁽³⁾

از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نقل شده است که فرمود:«بهشت مشتاق چهار تن از زنان است؛مریم دختر عمران،آسیه دختر مزاحم،همسر فرعون که در بهشت همسر پیامبر است، و خدیجه دختر خویلد که در دنیا و آخرت همسر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله است و فاطمه دختر محمد صلّی اللّه علیه و آله». ⁽⁴⁾

در روایت عایشه آمده است:بانوی زنان بهشت چهار زن است:مریم دختر عمران، فاطمه دختر محمد صلّی اللّه علیه و آله،خدیجه دختر خویلد و آسیه دختر مزاحم،همسر فرعون. ⁽⁵⁾

از ابو سعید خدری نقل شده ⁽⁶⁾که گوید:روزی از روزها،بامدادان علی علیه السّلام فرمود:

فاطمه!آیا غذایی داری به ما بدهی؟فاطمه گفت:نه به حق خدایی که پدرم را به نبوت و تو را به وصایت گرامی داشته،صبحانه چیزی نزد من وجود ندارد که به شما بدهم و دو روز است که چیزی در خانه نیست جز همان مقداری که شما را بر خود و پسرانم؛حسن و حسین مقدّم داشتم،علی علیه السّلام فرمود:فاطمه!چرا به من نگفتی تا پی چیزی برای شما بروم؟گفت:یا ابا الحسن من از خدایم شرم دارم که دربارۀ چیزی که توانایی آن را نداری،خودت را به مشقّت بیندازی،علی علیه السّلام پس از شنیدن سخنان فاطمه علیها السّلام با توکّل به خدا و به امید او از خانه بیرون شد،یک دینار قرض گرفت تا بدان وسیله نیازمندیهای خانواده‌اش را از بازار بخرد.مقداد بن اسود با آن حضرت روبرو شد.آن روز،روزی بسیار گرم بود به طوری که آفتاب رنگ سر و صورت مقداد را تغییر داده و پایش را آزرده بود.همین که علی علیه السّلام او را دید،اعتراض کرد و فرمود:مقداد!چه باعث شده که در این موقع از خانه بیرون شده‌ای؟عرض کرد:یا ابا الحسن!اجازه بده من بروم و از

ماجرای من نپرس.فرمود:برادر!سزاوار نیست تا من از راز تو آگاه نشده‌ام از من بگذری و بروی،عرض کرد:یا ابا الحسن!به خدا من مایلم و از شما خواهش می‌کنم اجازه دهید بروم و پرده از راز من برندارید!علی علیه السّلام فرمود:برادر!سزاوار نیست که تو حالت را از ما پنهان بداری.پس گفت:یا ابا الحسن!حالا که نمی‌پذیری،به خدایی که محمّد صلّی اللّه علیه و آله را به نبوّت و تو را به وصایت گرامی داشت چیزی باعث بیرون آمدن من از خانه نشد مگر اندوه و ناتوانی،زن و بچه‌ام را گرسنه ترک کردم،وقتی که صدای گریۀ آنها را شنیدم عرصه بر من تنگ شد،اندوهناک،بدون هدف از خانه بیرون شدم،این حالت و داستان من است!اشک از چشمان علی علیه السّلام سرازیر شد به طوری که محاسنش را تر کرد.فرمود:

به آن کسی که تو قسم خوردی،سوگند یاد می‌کنم،مرا نیز از خانه بیرون نکشید مگر همان چیزی که باعث بیرون آمدن تو از خانه شده است.اکنون من یک دینار به قرض گرفته‌ام،تو این یک دینار را بگیر،من تو را بر خود مقدّم می‌دارم.دینار را به وی داد، برگشت و به مسجد رفت،نماز ظهر و عصر و مغرب را به‌جا آورد.همین که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله نماز مغرب را خواند،چشمش به علی علیه السّلام که در صف اوّل بود،افتاد،با پایش به او کرد،علی علیه السّلام از جا بلند شد در کنار در مسجد به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله رسید،سلام داد، رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله جواب سلامش را داد و فرمود:یا ابا الحسن،آیا در خانه شامی داری تا ما را پذیرایی کنی که همراه تو بیاییم؟علی علیه السّلام سرافکنده ماند،از خجالت نمی‌دانست چه جوابی به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بدهد.البته پیامبر صلّی اللّه علیه و آله جریان آن یک دینار را می‌دانست؛که علی علیه السّلام از کجا گرفته و در کجا خرج کرده،زیرا خداوند پیامبر را به وسیلۀ وحی خبر داده بود و او را امر فرموده بود تا آن شب نزد علی علیه السّلام شام تناول کند!چون سکوت علی علیه السّلام را دید،فرمود:یا ابا الحسن چرا نمی‌گویی نه،تا برگردم و یا آری،تا همراه تو بیایم؟عرض کرد:از روی شرم و احترام به شما ساکت شدم،حالا بفرمایید در خدمتتان باشیم.رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله دست علی علیه السّلام را گرفت،رفتند تا به خانۀ فاطمه علیها السّلام وارد شدند،در حالی که او میان محراب بود،نمازش را تمام کرده بود و پشت سرش ظرف بزرگی قرار داشت که بخار از آن بلند می‌شد.همین‌که صدای رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را شنید از محراب نمازش بیرون آمد و به آن حضرت سلام داد.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله جواب سلام او را داد و دستی بر سر فاطمه علیها السّلام که از هر کسی برایش عزیزتر بود کشید و فرمود:دخترم خدا رحمتش را شامل حال تو کند،چگونه روز را به شب رساندی؟عرض کرد:به خوبی.فرمود:رحمت خدا بر تو باد!

غذا آماده شده شام ما را بیاور!فاطمه علیها السّلام آن ظرف را برداشت و آورد،مقابل رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و علی علیه السّلام قرار داد.علی علیه السّلام همین‌که چشمش به غذا افتاد،و بوی غذا به مشامش رسید،نگاه تندی به فاطمه علیها السّلام کرد،فاطمه گفت:سبحان اللّه چرا چنین تند نگاه کردی، مگر نافرمانیی از من سر زده تا سزاوار خشم تو باشم؟علی علیه السّلام فرمود:چه خطایی از این بالاتر می‌توانست از تو سر بزند،آیا دیروز بین من و تو صحبت نشد و تو مجدّانه به خدا قسم یاد نکردی که دو روز است غذایی نخورده‌ای؟!راوی می‌گوید:فاطمه علیها السّلام نگاهی به آسمان کرد و گفت:خدا در آسمان و زمین می‌داند که من جز حق را نمی‌گویم.

علی علیه السّلام فرمود:فاطمه!پس این غذا از کجا است؟غذایی که من هرگز نه رنگی چون رنگ آن را دیده‌ام و نه بویی مانند بوی آن را استشمام کرده‌ام و نه گواراتر از آن را خورده‌ام؟راوی گوید:پس رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله دست مبارک و پاکیزه‌اش را بین شانه‌های علی علیه السّلام گذاشت و فشرد و سپس فرمود:یا علی!این غذا عوض آن دینار است،این از جانب خدا پاداش دینار تو است.خداوند هر که را بخواهد بی‌حساب روزی می‌دهد.

آنگاه اشک چشم پیامبر صلّی اللّه علیه و آله جاری شد و فرمود:سپاس خدا را که نخواست شما را از این دنیا بیرون برد تا این که تو را یا علی به منزلۀ زکریّا و فاطمه را به منزلۀ مریم دختر عمران قرار دهد.»

شمّه ای از اخلاق،صفات و کرامات ابا محمّد حسن بن علی علیهما السّلام

اشاره

(1)امام حسن علیه السّلام از نظر خلق و خوی،سیره و بزرگواری بیش از همه کس به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شباهت داشت. ⁽¹⁾

از انس بن مالک نقل شده است که می‌گوید:کسی بیش از حسن بن علی علیه السّلام به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شباهت نداشت. ⁽²⁾

نقل شده است که امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود:«حسن بن علی علیه السّلام از سینه تا سر،و حسین علیه السّلام از سینه به پایین،بیش از همه کس به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شباهت داشتند». ⁽³⁾

آورده‌اند که فاطمه علیها السّلام پسرانش؛حسن و حسین را در وقت بیماری رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله که در همان بیماری از دنیا رفت،خدمت آن حضرت آورد،عرض کرد:«یا رسول اللّه

این دو،پسران تو هستند،چیزی به یادگار به ایشان بسپار فرمود:امّا حسن،سیرت و بزرگواری مرا دارد و امّا حسین،جود و شجاعت مرا دارا است». ⁽¹⁾

جنابذی چنین نقل کرده است:«امّا حسن،هیبت و آقایی مرا دارد و امّا حسین جرأت وجود مرا». ⁽²⁾

سعید بن عبد العزیز نقل کرده،می‌گوید:امام حسن علیه السّلام شنید مردی از پروردگار تقاضا دار که ده هزار درهم نصیب او کند.امام حسن علیه السّلام پس از شنیدن درخواست او به منزلش برگشت و آن مبلغ را برای وی فرستاد. ⁽³⁾

نقل شده است که مردی خدمت امام حسن علیه السّلام رسید و حاجتی درخواست کرد.

فرمود:«حق درخواست تو در نظر من بزرگ،و اطّلاع من از آنچه برای تو لازم است نیز در نظر من مهم است ولی دست من از رساندن آنچه که شایستگی داری کوتاه است،در حالی که کثیر در پیشگاه ذات مقدّس خدا اندک است،و آنچه در ملک من است در برابر ادای شکر و سپاس تو کافی نیست حال اگر تو اندک مرا بپذیری و زحمت کوشش و اهتمام بر آنچه را که از واجب تو بر عهدۀ من است از من بر طرف سازی،دراین‌باره اقدام می‌کنم.عرض کرد:یا بن رسول اللّه،من اندک را پذیرایم و از لطف و بخشش شما سپاسگزارم و اگر هم چیزی ندهید عذر شما را قبول دارم.پس امام حسن علیه السّلام وکیلش را طلبید و مخارجش را محاسبه کرد تا به آخر رسید،فرمود:هر چه از سیصد هزار درهم بیشتر است بیاور،پنجاه هزار درهم حاضر کرد.فرمود:آن پانصد دینار چه شد؟عرض کرد:نزد من است،فرمود:آن را هم بیاور،آورد،تمام آن درهم و دینارها را به آن مرد داد و فرمود:کسی را برای بردن آنها بیاور،او رفت و دو بار برآورد،امام حسن علیه السّلام یک رداء هم برای کرایۀ آن دو باربر داد.غلامان امام علیه السّلام سوگند یاد کردند که در نزد ایشان حتّی یک درهم نمانده است.امام علیه السّلام فرمود:لیکن من امیدوارم که نزد خدا پاداش فراوانی داشته باشم. ⁽⁴⁾

ابو الحسن مدائنی نقل کرده،می‌گوید،حسن و حسین علیهما السّلام و عبد اللّه بن جعفر به قصد حج بیرون شدند،توشۀ سفرشان تمام شد،گرسنه و تشنه ماندند،گذرشان به خیمۀ

پیرزنی افتاد،پرسیدند:نوشیدنی داری؟گفت:آری.پس شترها را خواباندند،آن زن که جز یک گوسفند در گوشۀ خیمه چیزی نداشت رو به آنها کرد و گفت:این گوسفند را بدوشید و شیرش را میل کنید.آنها چنان کردند،پرسیدند:غذا هم داری؟گفت:خیر،جز همین گوسفند چیزی نداریم.باید یکی از شما آن را بکشد و من غذایی برای خوردن شما فراهم کنم،یکی از آنها بلند شد و گوسفند را سر برید و پوست کند،سپس آن زن غذایی برای ایشان فراهم کرد و آنها خوردند و بعد ماندند تا خنک شدند و چون عازم رفتن شدند به آن زن گفتند:ما از مردم قریش هستیم،آهنگ این سمت را داریم و اگر به سلامت برگشتیم،نزد ما بیا که ما به تو نیکی خواهیم کرد،سپس حرکت کردند و رفتند.

هنگامی که شوهر آن زن آمد،زن جریان آن مردان و گوسفند را برای شوهرش نقل کرد.

مرد عصبانی شد و گفت:وای بر تو،گوسفند مرا برای کسانی که نمی‌شناسی،می‌کشی بعد به من می‌گویی که مردانی از قریش بودند.این گذشت،پس از مدّتی به ضرورتی آن زن و مرد به مدینه رفتند.آنها کارشان این بود که شتر به آنجا می‌بردند و می‌فروختند و از این راه زندگی می‌کردند.گذر پیرزن به یکی از کوچه‌های مدینه افتاد،اتفاقا امام حسن علیه السّلام که در منزلش نشسته بود،پیرزن را شناخت ولی پیرزن آن حضرت را نمی‌شناخت.حضرت غلامش را فرستاد تا پیرزن را برگرداند.به او فرمود:ای بندۀ خدا آیا مرا می‌شناسی؟عرض کرد:خیر.فرمود:من همان مهمان شما هستم در فلان روز، پیرزن گفت:پدر و مادرم فدایت،من شما را نشناختم،فرمود:اگر تو مرا نمی‌شناسی،من تو را می‌شناسم آنگاه امام حسن علیه السّلام دستور داد از گوسفندان زکات[که برای فروش آورده بودند]هزار گوسفند برای آن زن خریدند و هزار دینار هم به او دادند و او را به همراه غلامش نزد برادرش،امام حسین علیه السّلام فرستاد.امام حسین علیه السّلام پرسید:برادرم حسن چقدر پاداش داد؟عرض کرد:هزار دینار و هزار گوسفند.امام علیه السّلام با شنیدن این سخن دستور داد به مقدار مرحمتی امام حسن علیه السّلام به او بدهند سپس همراه غلامش او را نزد عبد اللّه بن جعفر فرستاد.عبد اللّه پرسید:حسن و حسین علیهما السّلام چقدر پاداش دادند؟عرض کرد:دو هزار دینار نقد و دو هزار گوسفند.عبد اللّه نیز دستور داد دو هزار دینار و دو هزار گوسفند به او دادند و گفت:اگر اول نزد من آمده بودی،آنها را به زحمت انداخته بودی! پیرزن با همۀ این اموال نزد شوهرش بازگشت. ⁽¹⁾

از قول عایشه نقل شده است که مردی از اهل شام وارد مدینه شد،دید مردی بر استر زیبایی سوار است،گفت:بهتر از او کسی را ندیده بودم،دلم شیفتۀ او شد،پرسیدم:

کیست؟گفتند:حسن بن علی بن ابی طالب است دلم پر از کینه و خشم و حسد شد از این که چرا علی علیه السّلام چنین فرزندی داشته باشد!به سمت او رفتم و گفتم:تو پسر پسر ابو طالبی؟گفت:من پسر او هستم گفتم:تو پسر فلان پسر فلان پسر فلانی!شروع کردم به دشنام دادن و ناسزا گفتن به او و پدرش و او همچنان ساکت بود تا این که من شرم کردم،همین که حرف من تمام شد،خندید و فرمود:گمان می‌برم که غریبی و از مردم شام هستی؟عرض کردم:آری،فرمود:بنابراین همراه من بیا تا اگر به منزل احتیاج داری،به تو منزل بدهم و اگر به پول نیازمندی،به تو پول بدهم و هر حاجتی که داری بر آورده کنم.با شنیدن این سخنان،از او شرمنده شدم و از اخلاق کریمه‌اش تعجب کردم و برگشتم در حالی که چنان او را دوست می‌داشتم که هیچ کس را آن‌قدر دوست نداشتم. ⁽¹⁾

از محمد بن علی نقل شده که می‌گوید:امام حسن علیه السّلام فرمود:«من از پروردگارم شرمنده خواهم شد،اگر او را ملاقات کنم در حالی که پیاده برای زیارت خانه‌اش نرفته باشم.از این رو بیست مرتبه از مدینه با پای پیاده به مکه رفت». ⁽²⁾

از ابو نجیح نقل شده است که حسن بن علی علیه السّلام پیاده سفر حج کرد و اموالش را[در راه خدا با فقرا]به دو قسمت تقسیم کرد. ⁽³⁾

از شهاب بن ابی عامر نقل شده است که حسن بن علی علیه السّلام دو مرتبه تمام اموالش را با خدا تقسیم کرد حتی یک لنگۀ کفش از جفت کفشش را داد. ⁽⁴⁾

از علی بن زید بن جذعان نقل شده که گوید:حسن بن علی علیه السّلام دو بار تمام مالش را در راه خدا داد و سه مرتبه هم هر چه داشت با خدا تقسیم کرد،به طوری که یک لنگۀ نعلینش را می‌داد و یکی را نگاه می‌داشت و یک لنگۀ کفش را می‌داد و یکی را نگاه می‌داشت. ⁽⁵⁾

از ابن سیرین نقل شده که می‌گوید:حسن بن علی علیه السّلام با زنی ازدواج کرد پس صد کنیز

و با هر کنیز هزار درهم برای او فرستاد. ⁽¹⁾

از حسن بن سعید از قول پدرش نقل شده که می‌گوید:حسن بن علی علیه السّلام با دو زن به عقد موقت،در برابر بیست هزار درهم و چند مشک عسل ازدواج کرد،یکی از آنها-که به نظر من زن حنفیّه باشد-گفت:متاعی ناچیزی از دوستی جدا شدنی! ⁽²⁾از آن حضرت دربارۀ بخل پرسیدند،فرمود:«بخل آن است که شخص آنچه را که در راه خدا داده از بین رفته،ببیند و آنچه را که نداده مایۀ شرافت بپندارد». ⁽³⁾

مردی خدمت آن حضرت رسید و گفت:فلانی دربارۀ شما بدگویی می‌کند.فرمود:

«مرا به زحمت انداختی،اکنون از خدا می‌خواهم که هم از من بگذرد و هم از او».

کمال الدین بن طلحه می‌گوید ⁽⁴⁾نقل کرده‌اند که روزی حسن بن علی علیه السّلام شستشو کرد و با جامه‌ای گرانقدر و ظاهری آراسته و سیمایی درخشان و شمایلی زیبا از خانه بیرون شد در حالی که بوی خوشش در اطراف پراکنده بود و چهره‌اش از زیبایی می‌درخشید و شکل و شمایلش در صورت و معنی،کامل و خوشبختی از نگاههایش آشکار و وفور نعمت از بخشندگیهایش معلوم بود.و خداوند قادر متعال خوشبختی را بر او مقرّر فرموده بود.سپس به استری چابک و تندرو سوار شد و صفهایی از اطرافیان و خدمتکاران در اطراف او حرکت کردند،به طوری که اگر عبد مناف[جدّ(اعلای) پیامبر صلّی اللّه علیه و آله]او را می‌دید هرآینه با افتخار به او بینی‌ها را به خاک می‌مالید و پدر و جدّش را در روز مباهات به دیگران با هزاران خو و خصلت افتخارآمیز بر می‌شمرد.در سر راهش از مستمندان یهود،پیر فرتوت بیچاره‌ای که بیماری بر او چیره شده و ذلّت و خواری او را فرا گرفته و تنگدستی او را از پا درآورده بود و پوستش به استخوانها چسبیده و سستی پاها به سراغ او آمده و تنگدستی زمام اختیار او را گرفته و بدحالی او را علاقمند به مرگ نموده،و خورشید نیمروز،گوشت بدنش را کباب کرده و کف پایش را به زمین چسبانیده و موهای بلند سرش را ریخته بود و طولانی شدن گرسنگی شکم او را نحیف ساخته و در هم پیچیده بود و با این حال زار کوزه‌های پر و مشک آب را بر دوش می‌کشید و حالش چنان بود که در رهگذر،دلهای سخت را متوجّه خود می‌ساخت،خود

را بر امام علیه السّلام عرضه داشت و آن حضرت را متوقّف کرد و گفت:یا بن رسول اللّه!نسبت به من انصاف دهید!فرمود:در چه جهت؟عرض کرد:جدّ شما می‌گوید:«دنیا زندان مؤمن و بهشت کافر است»در حالی که تو مؤمنی و من کافرم با وجود این دنیا را برای شما جز بهشت نمی‌بینم،از نعمت دنیا و لذت آن برخوردارید و برای خود جز زندانی نمی‌بینم که سختی‌اش مرا هلاک کرده و بی‌چیزی‌اش مرا به نابودی کشانده است.امام حسن علیه السّلام همین که سخن او را شنید نور تأیید در چهره‌اش درخشید و از گنجینۀ علمش پاسخی مطابق با درک او برآورد و برای آن پیرمرد یهودی،خطای پندار و سستی اعتقادش را آشکار ساخت و فرمود:«ای پیرمرد!اگر تو توجّه داشته باشی به آنچه خدای تعالی برای من و برای مؤمنان در سرای آخرت فراهم کرده است،چیزهایی که نه چشمی دیده و نه گوشی شنیده،هرآینه خواهی دانست که من پیش از انتقال به آن عالم، در این دنیا میان زندان تنگی هستم،و اگر به آنچه خداوند برای تو و هر کافری در سرای آخرت از زبانۀ آتش دوزخ و شدّت عذاب ابدی فراهم کرده است،توجّه کنی هرآینه خواهی دانست که تو هم اکنون پیش از رسیدن به آنجا در بهشت پهناور و نعمتی فراگیر هستی». ⁽¹⁾

تمام این بخش از کتاب کشف الغمة نقل شد.

فصل

(1)اما کرامات آن حضرت:کلینی در کافی ⁽²⁾به اسناد خود از حبابۀ والبیّه نقل کرده است که گفت:امیر المؤمنین علیه السّلام را میان پیش‌قراولان سپاه دیدم-تا آنجا که می‌گوید- عرض کردم:یا امیر المؤمنین!خدایت رحمت کند!نشانۀ امامت چیست؟فرمود:آن سنگریزه را بیاور.و با دست به سنگریزه‌ای کرد.آن را خدمت حضرت آوردم، پس با انگشتری‌اش آن را مهر کرد.سپس رو به من کرد و فرمود:ای حبابه! هرگاه کسی ادّعای امامت کرد و توانست همچنان که دیدی،مهر کند بدان که او امام است و اطاعتش واجب است و امام هر چه را بخواهد بداند چیزی از او پوشیده نمی‌ماند.حبابه می‌گوید:

رفتم تا وقتی که امیر المؤمنین علیه السّلام از دنیا رفت.خدمت امام حسن علیه السّلام رسیدم در حالی

که او در مسند امیر المؤمنین علیه السّلام نشسته بود و مردم سؤالاتی می‌کردند.فرمود:ای حبابه والبیّه!عرض کردم:بلی ای مولای من.فرمود:آنچه همراه داری بده!من آن سنگریزه را دادم،حضرت آن را برای من مهر کرد همان طوری که امیر المؤمنین علیه السّلام مهر کرده بود.حبابه می‌گوید:پس از او خدمت امام حسین علیه السّلام رسیدم در حالی که میان مسجد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله بود،مرا به نزدیک خود طلبید و خوش آمد گفت.سپس فرمود:در میان نشانه‌های امامت آنچه را که مورد نظر تو است وجود دارد،آیا تو دلیل امامت می‌خواهی؟عرض کردم:آری سرورم،فرمود:آنچه همراه داری به من بده!سنگریزه را به آن حضرت دادم.او نیز برایم مهر کرد.حبابه می‌گوید-سپس نزد علی بن حسین علیه السّلام رفتم و بقدری پیر شده بودم که بدنم را رعشه گرفته بود.و طول عمرم در آن وقت به صد و سیزده سال رسیده بود،دیدم که حضرت در حال رکوع و سجود سرگرم عبادت است.

من از دریافت نشان امامت ناامید شدم.حضرت با انگشت سبابه به طرف من کرد، جوانی من برگشت،حبابه می‌گوید:پرسیدم:آقا جان!بفرمایید از دنیا چقدر گذشته و چقدر مانده است؟فرمود:اما نسبت به گذشته آری[معلوم است]امّا نسبت به باقیمانده، خیر،حبابه می‌گوید:سپس فرمود:آنچه همراه داری به من بده،من سنگریزه را دادم،آن حضرت مهر زد.بعدها خدمت امام باقر علیه السّلام رسیدم،او نیز مهر زد و بعد خدمت امام صادق علیه السّلام رسیدم او نیز مهر کرد و سپس حضور موسی بن جعفر علیه السّلام رسیدم او نیز مهر کرد و سرانجام خدمت حضرت رضا رسیدم او نیز مهر کرد.و به طوری که محمّد بن هشام نقل کرده است؛حبابه بعد از آن نه ماه دیگر زنده بود.

کلینی به اسناد خود از امام صادق علیه السّلام نقل کرده که می‌فرماید:«سالی حسن بن علی علیه السّلام پیاده راهی مکه شد،[در راه]پاهایش ورم کرد.یکی از غلامان عرض کرد:اگر سوار شوید این ورم فرومی‌نشیند.فرمود:خیر،وقتی که به این منزل رسیدیم سیاه پوستی پیش تو می‌آید و روغنی همراه دارد،روغن را از او بخر و چانه نزن.غلام عرض کرد:پدر و مادرم فدای شما،ای مولای من،ما منزلی در پیش نداریم تا کسی باشد و چنین دارویی را بفروشد.فرمود:چرا او پیش روی تو نزدیک آن منزل است.بقدر یک میل که رفتند، ناگاه چشمشان به آن سیاه افتاد،امام حسن بن علی علیه السّلام به غلامش فرمود:برو پیش آن مرد و آن روغن را بگیر و بهایش را بپرداز،غلام آمد مرد سیاه پوست پرسید:ای غلام این روغن را برای که می‌خواهی؟گفت:برای حسن بن علی،گفت مرا نزد او ببر،پس همراه

او رفت و خدمت امام علیه السّلام رسید.رو به آن حضرت کرد و گفت:پدر و مادرم فدایت باد، من نمی‌دانستم که شما به این روغن نیاز دارید،اجازه بفرمایید که بهایش را نگیرم زیرا من غلام شما هستم ولی از خدا بخواهید تا به من پسری سالم مرحمت کند که دوستدار شما اهل بیت باشد زیرا من وقتی همسرم را ترک کردم درد زایمان داشت.حضرت فرمود:برو که خدا پسر سالم به تو ارزانی داشته که از شیعیان ما است». ⁽¹⁾

کلینی به اسناد خود از امام صادق علیه السّلام نقل کرده که می‌فرماید:«حسن بن علی علیه السّلام در یکی از سفرهای حج عمره‌اش همراه مردی از اولاد زبیر بود که به امامت آن حضرت اعتقاد داشت،در کنار یکی از برکه‌ها زیر درخت خرمای خشکیده‌ای که از بی‌آبی خشکیده بود فرود آمدند،زیر درخت برای امام علیه السّلام فرشی انداختند و برای آن مرد زبیری هم فرش دیگری گستردند.زبیری گفت:اگر این درخت خرمای تازه داشت می‌خوردیم، امام حسن علیه السّلام به او فرمود:خرما میل داری؟عرض کرد:آری حضرت دست به طرف آسمان بلند کرد و دعا کرد که من نفهمیدم چه گفت،پس درخت سبز شد و به حال خود برگشت و بار و برگ آورد و خرمای تازه داد.ساربانی که شتران را از او کرایه کرده بودند.گفت:به خدا که این جادوگر است!امام حسن علیه السّلام فرمود:وای بر تو،این جادو نیست بلکه دعای پسر پیغمبر است که مستجاب شده.آنگاه بالای درخت رفتند و هر چه خرما داشت چیدند و آنها را کفایت کرد». ⁽²⁾

فصل

(1)اما شمایل آن حضرت،در کشف الغمّة ⁽³⁾از احمد بن محمد بن ایّوب مغیری نقل کرده‌اند که می‌گوید:رنگ چهرۀ حسن بن علی علیه السّلام سفید آمیخته به سرخی بود.آن حضرت چشمانی درشت و سیاه و گونه‌های کم گوشت داشت،موهای سینه‌اش نرم، محاسنش پرپشت،بدنش پرمو،گردنش چون ظرف نقره‌ای،استخوان‌بندیش قوی، شانه فراخ،میانه بالا،نه بلند و نه کوتاه،با نمک و از جملۀ زیباترین مردمان بود.

موهایش را با رنگ مشکی خضاب می‌کرد،موهایی پیچیده و بدنی نیکو داشت.

از کتاب الآل ابن خالویه ⁽¹⁾لغوی در خبر مرفوعی از عقبة بن عامر نقل کرده،گوید:

رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرموده است:«بهشت عرضه داشت،پروردگارا!مگر وعده ندادی که رکنی از ارکانت را در من ساکن کنی؟فرمود:خداوند وحی کرد:آیا راضی نیستی که تو را وسیلۀ حسن و حسین بیارایم.پس بهشت پذیرفت و بر خود بالید چنان که عروسان می‌بالند». ⁽²⁾

از کتاب الآل به نقل از ابن عبّاس نقل شده،می‌گوید:رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«حسن و حسین سرور جوانان اهل بهشتند،هر کس آنها را دوست بدارد مرا دوست داشته و هر کس دشمن ایشان باشد،مرا دشمن داشته است». ⁽³⁾

از جابر نقل شده که می‌گوید:رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«بهشت مشتاق چهار تن از خاندان من است که خداوند آنان را دوست دارد و مرا مأمور به دوستی ایشان کرده است:

علیّ بن ابی طالب،حسن،حسین و مهدی که عیسی بن مریم پشت سر او نماز می‌خواند». ⁽⁴⁾

اخبار در فضائل و مناقب و جایگاه آن حضرت در نزد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و محبّت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله نسبت به او از حدّ شمار افزون و مشهورتر از آن است که بتوان پنهان کرد ولی در اینجا مجال ذکر آنها نیست.

شمّه ای از اخلاق،صفات و کرامات امام سوّم ابی عبد اللّه حسین بن علی علیه السّلام

اشاره

(1)آنچه در اخبار مربوط به پدر و برادرش آمده است که بهرۀ ایشان بود در مورد آن حضرت نیز محقّق است.بنابراین هیچ مقام بزرگی نیست که ایشان به آن رسیده باشند و او نرسیده باشد و هیچ رشتۀ بزرگواری را آنها جامع نیستند مگر آن که او نیز جامع است و آنان به هیچ مرتبه بلندی نرسیده‌اند مگر این که او هم بدان رسیده است و هیچ قلۀ عزّتی را آنها بالا نرفته‌اند مگر آن که او نیز رفته است.

در کشف الغمة ⁽¹⁾از یعلی بن مرّه نقل شده که می‌گوید:از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شنیدم که می‌فرمود:«حسین از من است و من از حسین،خدا را دوست دارد هر که حسین را دوست دارد،حسین سبطی از اسباط است».

از امام صادق علیه السّلام روایت است که فرمود:«حسن و حسین علیهما السّلام در حضور رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله کشتی گرفتند،رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله به امام حسن فرمود:قدرت بیشتر به کار ببر، حسین را بگیر.فاطمه عرض کرد:یا رسول اللّه!برادر بزرگ را بر کوچک می‌انگیزید؟ رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود:[چه کنم،می‌بینم]جبرئیل به حسین می‌گوید:ادامه بده،حسن را بگیر». ⁽²⁾

ابن طلحه می‌گوید: ⁽³⁾به طور مشهور نقل کرده‌اند که آن حضرت مهمان‌نواز بود،به هر که تقاضایی داشت بذل و بخشش می‌کرد و صله رحم می‌نمود،از مستمند دستگیری و به سائل کمک می‌کرد و برهنه را می‌پوشانید،گرسنه را سیر می‌کرد و بدهی بدهکار را می‌پرداخت،ضعیف را تقویت می‌کرد و بر یتیم دلسوز و حاجتمند را یار و یاور بود.

کمتر اتّفاق می‌افتاد که مالی به او برسد مگر این که آن را تقسیم می‌کرد.

نقل کرده‌اند،وقتی که معاویه وارد مکه شد،مال فراوان و جامه‌های بسیار و پوشیدنیهای زیادی نزد آن حضرت فرستاد و آن بزرگوار همه را بازگرداند و چیزی از آنها را نپذیرفت.این است خصلت شخص بخشنده و خلق و خوی انسان بزرگوار و علامت جوانمرد و صفت آن کسی که دارای مکارم اخلاق است و نتیجۀ اعمالش گواه

بخشندگی او و بیانگر آن است که او آراسته به صفات پسندیده می‌باشد.در عبادت دنباله‌رو پیشینیانش بود تا آنجا که نقل کرده‌اند:آن حضرت بیست و پنج مرتبه برای انجام اعمال حج-با این که شترانی به همراه او می‌بردند-با پای پیاده تا حرم رفت. ⁽¹⁾

علی بن عیسی-رحمه اللّه-می‌گوید: ⁽²⁾ای کسی که خدا با توفیقاتش تو را کمک کند و به راه راست خویش هدایتت نماید؛بدان که واژۀ کرم(بخشندگی)کلمۀ جامعی است برای اخلاق پسندیده،[مثلا]می‌گویی:کریم الاصل،کریم النّفس،کریم البیت، کریم المنصب و نظایر این‌ها از اوصاف بزرگواری در برابر واژۀ لؤم(فرومایگی)که جامع تمام اخلاق ناپسند است(به طور مثال)می‌گویی:لئیم الاصل،لئیم النّفس،لئیم البیت و نظایر این‌ها.

اکنون که این مطلب را دانستی بدان:آن کرمی که جود و بخشش یکی از انواع آن است در این قوم،کامل و برای ایشان ثابت،مسلّم و متعیّن بوده و از ایشان تجاوز نکرده است و از رفتار و گفتار ایشان جدا شدنی نیست بلکه کاربرد این واژه دربارۀ ایشان، حقیقت است و در دیگران مجاز،از این رو است که بخل و آزمندی را به هیچ یک از بنی هاشم نسبت نداده‌اند و چنین صفتی هرگز از ایشان نقل نشده است.زیرا که آنان در بخشندگی همسایۀ ابرها بودند و در دلاوری و حماسه بر شیران سبقت داشتند و در حلم و وقار،هم وزن کوهها،ایشان دریاهای خروشان و ابرهای پرفیض و بارنده بودند.

فما کان من خیر اتوه فانّما توارثه آباء آبائهم قبل ⁽³⁾

از این رو هنگامی که از علی علیه السّلام راجع به بنی هاشم و بنی امیّه پرسیدند،فرمود:«ما بزرگوارتر و شجاع‌تر و بخشنده‌تریم و آنها فریبکارتر،پرحیله‌تر و از همه کس زشت‌کارترند».

چه راست گفته است آن حضرت!زیرا آنچه در طول زمان از این دو قبیله ظاهر شد مصداق سخنان اوست و تردیدی نیست که اخلاق آدمیان در طول زمان معلوم می‌شود و بنی هاشم اخلاق کریمه را به عنوان یک روش برای خود انتخاب کرده و آن را وسیلۀ

رسیدن به مراتب والای شرافت و بزرگواری فروع و اصولشان و پایداری عقل و خردشان قرار دادند.زیرا آنان بزرگواریشان را با چیزی نمی‌آمیختند تا آن را معیوب سازد و چهرۀ سیادتشان را به وسیلۀ چیزی که باعث زشتی آن شود،دگرگون نمی‌ساختند.بنی هاشم پیروان ائمّه و سران این ملّت و بزرگان مردم و سروران عرب و خلاصۀ بنی‌آدم،پادشاهان دنیا و راهنمایان راه آخرت،حجّت خدا بر بندگان و از طرف خدا بر شهرهایش امین بودند.بنابراین ناگزیر نشانه‌های خیر در ایشان ظاهر و علامتهای شکوه و جلال در آنها هویدا و نمایان بود.آنان نمونه‌های شناخته‌شدۀ بخشندگی بودند چنان که پس از ایشان هر کس آراسته به صفت جود و بخشندگی شد،پیرو و دست‌پروردۀ ایشان بود و به وسیلۀ ایشان هدایت یافته بود.چگونه مال را بذل و بخشش نکند آن که در میدانهای نبرد جان عزیزش را در کف دست می‌نهد و چگونه از دنیای زودگذر، نگذرد آن که به آخرت دلبسته است؟بی‌تردید در نظر خردمندان آن کس که در میدان کارزار،جان‌فشانی کند در دادن مال بخشنده‌تر است و آن که نسبت به جان شیرین، پارسا باشد،دربارۀ نعمتهای ناپایدار دنیا پارساتر است.چون زهد و پارسائی ایشان را دانستی،از این طریق ایثار و بهره‌رسانی ایشان را نیز بشناس.زیرا زاهد کسی است که نسبت به نعمت پایدار دنیا پارسا باشد و از گناهان آن بترسد و از حلال و حرامش روگردان باشد.و شاید آنچه را که در سورۀ(هل أتی)از ایثار ایشان آمده،شنیده باشی.

آیا ایشان آن کسانی نیستند که به خاطر دوستی خدا خوراکشان را به دیگران خورانیدند و هر یک از ایشان حاضر شدند برای خشنودی پروردگارشان به خود گرسنگی دهند و آن انسانهای بزرگوار تلخی گرسنگی را بر خود هموار کردند و چشمان آن بزرگواران از گرسنگی به خواب نرفت و طعم شیرین سیری را نچشیدند و به خاطر دلسوزی بر مستمند،یتیم و اسیر،چشمشان را غرق اشک غم کردند و بارها رنج فقدان غذا را صبح و شام پذیرا شدند و گرسنگی در دلهای اهل بهشت شعلۀ آتش بر افروخت!آنان ایمان راستین داشتند موقعی که گفتند: إِنّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا یَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً، فَوَقاهُمُ اللّهُ شَرَّ ذلِکَ الْیَوْمِ وَ لَقّاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً. ⁽¹⁾کسانی که از احسان آنها برخوردار شده بودند از ایشان سپاسگزاری کردند ولی آنان در برابر گفتند: إِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللّهِ لا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزاءً وَ لا شُکُوراً.

⁽¹⁾امام حسین علیه السّلام هر چند فرعی از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و علی علیه السّلام و فاطمه علیها السّلام است ولی او خود اصل است برای فرزندان بعد از خود و همۀ آنان بخشنده‌اند و بزرگوار. کرموا و جاد قبیلهم من قبلهم و بنوهم من بعدهم کرماء

فا النّاس ارض فی السماحة و النّدی و هم اذا عدّ الکرام سماء

لو أنصفوا کانوا لآدم وحدهم و تفرّدت بولادهم حواء ⁽²⁾

روز فتح مکه امّ هانی(خواهر امیر المؤمنین علیه السّلام)خدمت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله رسید در حالی که از برادرش علی علیه السّلام گله داشت.پیامبر صلّی اللّه علیه و آله فرمود:«خدا مقام ابو طالب را بالا ببرد!اگر تمام مردم فرزندان او بودند همگی دلیر و شجاع می‌بودند»و علی علیه السّلام در یکی از جنگها فرمود:«این دو پسر را نگاه دارید که من بر کشته شدن از آنها شایسته ترم،مبادا نسل رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله قطع شود».

به محمّد بن حنفیّه-رضی اللّه عنه-گفتند:پدرت تو را سخاوتمندانه به میدان جنگ می‌فرستد ولی نسبت به حسن و حسین علیهما السّلام اجازۀ جنگ نمی‌دهد،فرمود:آنها دو چشم اویند و من دست او هستم،و انسان با دست،چشمان خود را حفظ می‌کند.و در جای دیگر هنگامی که علت این رفتار را پرسیدند،فرمود:من پسر اویم ولی حسن و حسین علیهما السّلام پسران رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله هستند.

دلاوری و بخشندگی هر دو از یک[پستان]شیر نوشیده‌اند و در وقت ظهور به یکدیگر وابسته‌اند،بنابراین توأم با یکدیگرند و هر آدم بخشنده،دلیر است و هر دلیری بخشنده است.

علیّ بن عیسی گوید:شجاعت امام حسین علیه السّلام ضرب المثل است و بردباری و

شکیبائی‌اش در تنگنای نبرد چیزی است که آیندگان و گذشتگان را ناتوان ساخته است.

اگر از پایداری‌اش بپرسند،بالاتر از پایداری کوه بود و اگر از جرأتش جویا شوند،در تنگناهای میدان رزم در برابر مرگ بی‌باکانه حمله‌ور می‌شد و ایستادگی‌اش در برابر آن بدکاران همانند ایستادگی جدش صلّی اللّه علیه و آله در جنگ بدر و همتای او بود و استواری‌اش در برابر انبوه دشمنان،با وجود یاران اندک چون استواری پدرش در جنگ صفّین و جمل بود و آبشخور عداوت دشمنان ایشان هم یکی بود،آنچه دشمنان صدر اسلام کردند، همان کار را بعدیها نیز انجام دادند.بسا جنگجوی مغرور بی‌باکی که با او درگیر شد و به زمین خورد و بسا قهرمانی که خونش هدر رفت و تباه شد و چه بسا کسی که شمشیرش را آزموده بود ولی در پیشاپیش دیگران و در رأس همه محکوم به شکست شد و با هیچ دلاوری روبرو نشد مگر داغ او را بر دل مادرش گذاشت.خداوند آنان را محشور گرداند و به همۀ آنان پاداش اعمالی را که انجام داده‌اند،مرحمت فرماید. ⁽¹⁾

علی بن عیسی دربارۀ علم امام حسین علیه السّلام می‌گوید: ⁽²⁾امام حسین علیه السّلام در این خاندان شریف به بهترین و بالاترین مقام آراستگی دست یافته و در میان ایشان به جایگاه رفیعی رسیده بود که حتّی ستارگان نیز به آنجا نرسیده بودند و به دلیل صفای ضمیرش بر مشکلات معارف آگاه بود و در اثر همین آگاهی حقایق برای او آشکار شد و آوازۀ فضائل و معارفش همه جا را گرفت و به گوش دوست و دشمن رسید،چون اسباب بزرگواری را تقسیم کردند،بخش ناب و در خور بزرگان نصیب او شد.بنابراین در امام حسین علیه السّلام و برادرش خصلتهایی گرد آمد که کسی را یارای انکار آنها نیست.و اینان چرا چنین نباشند در حالی که پسران بی‌واسطه فاطمه علیها السّلام و علی علیه السّلام و نوادگان پیامبر صلّی اللّه علیه و آله هستند و چه گرامی است آن فرع و این اصل!آنان دو آقا و پیشوایند،چه قیام کنند و یا نکنند،چرا که آنها به هدف نهایی رسیده و گوی سبقت را از همگان ربوده‌اند.

حسین علیه السّلام کسی است که نوک تیز نیزه و پیکان تیر را پسندید و به لاشه‌های دشمنان و پاره‌های بازمانده از طعمۀ درندگان پشت کرد.

فصل

(1)در کشف الغمة آمده است؛چون معاویه،حجر بن عدی-رحمة اللّه علیه-و یارانش را به قتل رساند،در همان سال امام حسین علیه السّلام را ملاقات کرد و گفت:یا ابا عبد اللّه!آیا مطلع شدی با حجر و یارانش،شیعیان پدرت،چه کردم؟فرمود:نه.گفت:آنها را کشتیم و کفن کردیم و بر جنازه‌شان نماز خواندیم،امام حسین علیه السّلام لبخندی زد و فرمود:ای معاویه این گروه روز قیامت خصم تو خواهند بود.به خدا سوگند بدان و آگاه باش که اگر ما چنان عملی را نسبت به پیروان تو می‌کردیم نه آنها را کفن می‌کردیم و نه بر ایشان نماز می‌خواندیم!به من خبر دادند که تو نسبت به[پدرم]ابو الحسن علیه السّلام جسارت می‌ورزی و بر ضدّ او دست به کارهایی می‌زنی و از بنی هاشم عیبجویی می‌کنی به خدا سوگند که زهی برای کمان دیگران ساخته‌ای و بر هدف دیگران تیراندازی کرده‌ای و از جای نزدیک،به دشمنی ایشان دست یافته‌ای،و از کسی پیروی کرده‌ای که نه سابقۀ ایمان دارد و نه دورویی و نفاقش تازگی دارد.هرگز او به فکر تو نیست تو خود به فکر خودت باش،و او را ترک کن.-اشارۀ حضرت به عمرو بن عاص است-. ⁽¹⁾

انس می‌گوید:خدمت امام حسین علیه السّلام بودم ناگاه کنیزی وارد شد و یک دسته ریحان تقدیم کرد.حضرت فرمود:تو در راه خدای آزادی!عرض کردم:تقدیم یک دسته ریحان آن قدر اهمیّت نداشت که او را آزاد کنی؟فرمود:خداوند ما را چنین ادب آموخته است می‌فرماید: وَ إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها ⁽²⁾و بهتر از هدیۀ وی آزادیش بود. ⁽³⁾

روزی به برادرش حسن گفت:«دوست داشتم که زبان تو مال من بود و قلب من از آن تو.» ⁽⁴⁾امام حسن علیه السّلام نامه‌ای به آن حضرت نوشت و بخشش او را به شاعران،مورد ملامت قرار داد،در پاسخ نوشت:تو بهتر از من می‌دانی که بهترین مال آن است که آبرو را حفظ کند. ⁽⁵⁾

خدا تو را یاری کند!حسن ادب امام علیه السّلام را در این گفتار که بهرۀ کاملی از لطف،و

نصیبی از احسان فراوان دارد،و خدا بهتر می‌داند که رسالاتش را در چه خانواده‌ای قرار دهد. ⁽¹⁾

از دعاهای امام حسین علیه السّلام است:«خداوندا مرا به احسانت مغرور نساز و با مصیبت و گرفتاری ادب مفرما» ⁽²⁾این دعایی است با خواسته‌هایی ارزشمند و آبشخوری زلال و گوارا که میان معنای ارزنده را با عبارت خوب و مختصر جمع کرده است،آری ایشان مالکان حقیقی فصاحت‌اند و دیگران رهگذرانند.

روزی عبد الله بن زبیر و اصحابش امام حسین علیه السّلام را دعوت کردند،چون آنها غذا خوردند امام حسین علیه السّلام چیزی میل نکرد،عرض کردند:غذا میل نمی‌فرمایید؟فرمود:

«من روزه دارم،ولی هدیه دادن به روزه‌دار[مانعی ندارد]پرسیدند:هدیۀ روزه‌دار چیست؟فرمود:استعمال روغن و بخور دادن.» ⁽³⁾غلامی مرتکب خلافی شد که باید مجازات می‌شد.امام حسین علیه السّلام دستور داد تا او را ادب کنند.عرض کرد:مولای من!و الکاظمین الغیظ،فرمود:او را آزاد کنید.عرض کرد:

مولای من!و العافین عن النّاس فرمود:تو را بخشیدم،عرض کرد:مولای من!و اللّه یحبّ المحسنین.فرمود:تو در راه خدا آزادی و(بعد از این)دو برابر آنچه قبلا می‌دادم،به تو می‌دهم. ⁽⁴⁾

فرزدق می‌گوید:امام حسین علیه السّلام در بازگشتم از کوفه مرا ملاقات کرد پرسید:از کوفه چه خبر؟گفتم:آیا راست بگویم؟فرمود:من از شما خبر راست می‌خواهم.گفتم:

دلهای مردم با شما ولی شمشیرهایشان با بنی امیه است و پیروزی از جانب خداست، فرمود:«جز راست نگفتی،مردمان بندگان مال دنیایند و دین بازیچۀ زبان آنهاست.تا زمانی در اطراف دین می‌گردند که مایۀ رونق زندگیشان باشد و هرگاه با گرفتاری و بلا آزموده شوند،دینداران اندک‌اند.» ⁽⁵⁾امام علیه السّلام فرمود:«هر که نزد ما(اهل بیت)بیاید چهار خصلت را از دست نخواهد

داد:آیۀ محکمه،حکم به عدالت،برادر سودمند و همنشینی با دانشمندان.» ⁽¹⁾نقل کرده‌اند که بین آن حضرت و امام حسن علیهم السّلام سخنی بود،عرض شد:نزد برادرت برو که او از تو بزرگتر است،فرمود:«من از جدّم شنیدم که می‌فرمود:هر دو نفری که بینشان سخنی ردّ و بدل شود و یکی از آنها درصدد خشنودی دیگری برآید،او زودتر وارد بهشت می‌شود و من دوست ندارم که زودتر از برادر بزرگترم وارد بهشت شوم.» چون امام حسن علیه السّلام سخن امام حسین علیه السّلام را شنید،با شتاب نزد او آمد. ⁽²⁾

علیّ بن عیسی-رحمه اللّه-می‌گوید:خدا تو را یاری کند،اگر در صدد اطلاع از مناقب و امتیازات و خصلتها و اوصاف این خاندان بر آیی و در پی آگاهی از حقیقت فضیلت فراوان ایشان باشی و چگونگی احوال آنان را به اجمال و تفصیل دریابی و بفهمی که چه جایگاهی از برهان و دلیل دارند،و در سخنان ایشان راجع به مواعظ و خطبه‌ها،جهتها و مقصدها و نامه‌هایشان دقّت کنی خواهی دید که مشتمل بر افتخاراتی است که آنها جامعند و قلّه‌های شرف را آنان پیش از همه کس فتح کردند و نیکیهای فوق‌العاده‌ای را ایشان رواج دادند و معمول کردند،زیرا کردار آنان با گفتارشان هماهنگ و تمام رفتار و گفتارشان همچون احوالشان بود.آری از کوزه همان برون تراود که در اوست.فرزند پاره‌ای از تن پدر است و کسی را که خدا گمراه سازد مانند کسی نیست که او را هدایت کرده و آن که خداوند پلیدی را از او بر طرف کرده و پاک و پاکیزه‌اش قرار داده همچون کسی نیست که در ظلمت شب بیهودگی سرگردان و در این سرگردانی همیشه باقی است.آری شخص بزرگوار دنباله‌رو بزرگوار و شرافت حادث دلیل بر شرافت قدیم است.و هیچ اصل شریفی بی‌ثمر نمی‌ماند و نجیب فرزند نجیب است و چقدر فاصله زیاد است بین دور و نزدیک و بیگانه و خویش!بنابراین هر کدام از آنان جامع خصلتهای همۀ آنهاست و همچنان که شکوفه نشانۀ بهار است،وجود هر یک از ایشان نیز دلیلی بر جمیع فضیلتهای آن خاندان است.ما اگر بر مناقب یک تن از ایشان بسنده کردیم بدان معنی نیست که دربارۀ دیگران کوتاهی کرده‌ایم بلکه مقتضای مقال و شرائط حال می‌طلبد که به آنچه گفتیم بسنده کنیم،زیرا آن را که می‌بینی،دلیل بر نادیده است.خداوند مرا از محبّت ایشان برخوردار کند که کرده است و مرا به تربت

اولیاء و دوستان اوّلیۀ ایشان ملحق سازد و به من توفیق دهد تا لطف و احسانش را سپاسگزارم هر چند که بزرگتر و بالاتر از حدّ سپاسگزاری است.

فصل

امّا کرامات امام حسین علیه السّلام

(1)از جمله کرامتی است که در کشف الغمة از امّ سلمه-رضی اللّه عنها-نقل شده است. ⁽¹⁾او می‌گوید:شبی رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله از نزد ما رفت و غیبتش به درازا کشید و سپس برگشت در حالی که ژولیده‌مو و غبارآلوده و مشتش بسته بود.گفتم:یا رسول اللّه چرا ژولیده‌مو و غبارآلوده‌اید ؟فرمود:مرا در این فرصت به محلی از عراق به نام کربلا بردند و در آنجا محل شهادت پسرم حسین و جمعی از فرزندان و اهل بیتم را به من نشان دادند و من پیوسته خونهای ایشان را جمع‌آوری می‌کردم که اینک در دست من است.و دست مبارکش را برایم باز کرد و فرمود:این‌ها را بگیر و نگهدار،پس من گرفتم،دیدم چیزی نظیر خاک قرمز بود،آن را داخل شیشه‌ای قرار دادم و سر آن را بستم و نگه داشتم وقتی که امام حسین علیه السّلام از مکه به قصد عراق بیرون شد،هر روز آن شیشه را بیرون می‌آوردم و می‌بوییدم و نگاه می‌کردم و برای مصائب آن حضرت می‌گریستم.چون روز دهم محرّم فرا رسید یعنی روزی که امام حسین علیه السّلام کشته شد،طرف صبح آن روز شیشه را بیرون آوردم دیدم به حال خود است اما آخر روز که دوباره برگشتم دیدم خون تازه است.پس در خانه فریاد بر آوردم و گریستم و خشمم را فروخوردم تا مبادا دشمنان ایشان در مدینه بشنوند و زبان به شماتت بگشایند و آن وقت و آن روز را همچنان به خاطر نگه داشتم تا این که خبر شهادت آن حضرت را آوردند و آنچه دیده بودم معلوم شد که راست بوده است.

سالم بن ابی حفصه روایت کرده،می‌گوید:عمر بن سعد به حضرت حسین علیه السّلام عرض کرد:مردمان نادانی در محیط ما هستند که گمان می‌برند من قاتل تو خواهم بود.امام حسین علیه السّلام فرمود:آنها نادان نیستند بلکه افراد خردمند و عاقلی هستند.بدان که من به

چشم خود می‌بینم که تو پس از من جز اندکی از گندم عراق را نخواهی خورد. ⁽¹⁾

یوسف بن عبیده روایت کرده،می‌گوید:از محمد بن سیرین شنیدم که می‌گفت:این شفق سرخ،در آسمان دیده نمی‌شد مگر بعد از کشته شدن حسین علیه السّلام. ⁽²⁾

سعد اسکاف نقل کرده،می‌گوید:ابو جعفر محمد بن علی علیه السّلام فرمود:«قاتل یحیی بن زکریا و قاتل حسین بن علی علیه السّلام زنازاده بودند،و آسمان سرخ نشد مگر برای این دو تن». ⁽³⁾

از سلمی انصاری نقل شده ⁽⁴⁾که می‌گوید:خدمت امّ سلمه همسر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله رسیدم،دیدم گریه می‌کند.عرض کردم:چرا گریه می‌کنید؟فرمود:هم اکنون رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله را در خواب دیدم در حالی که سر و صورتش خاک‌آلوده بود،عرض کردم:یا رسول اللّه شما را چه شده است؟فرمود:چند لحظه پیش شاهد کشته شدن حسین علیه السّلام بودم.

از انس نقل شده که می‌گوید:سر مقدّس امام حسین علیه السّلام را نزد عبید اللّه بن زیاد آوردند.وی آن را میان طشتی نهاد و با چوب دستی به زدن آن پرداخت در حالی که در تحسین آن چیزی می‌گفت.انس می‌گوید:گفتم:به خدا سوگند بیش از همه به رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله شباهت دارد،محاسنش با رنگ نیلی خضاب شده بود. ⁽⁵⁾

در روایت ترمذی آمده است که ابن زیاد با چوب‌دستی‌اش بر بینی آن حضرت می‌زد.سپس وی از عمارة بن عمیره روایت کرده،می‌گوید:وقتی که عبید اللّه بن زیاد را کشتند و سر او و یارانش را آوردند و در صحن مسجد چیدند،من رسیدم دیدم مردم می‌گویند:آمد،آمد!ناگاه ماری را دیدم که از میان سرها بیرون شد آمد تا وارد بینی عبید اللّه شد،مقداری درنگ کرد سپس بیرون آمد و رفت تا ناپدید شد.پس از مدتی باز گفتند:آمد و این عمل را چند بار تکرار کرد. ⁽⁶⁾

در این داستان پندی است برای اهل بینش و یکی از شگفتیهای مربوط به این خانواده است.

شمّه ای از اخلاق،صفات و کرامات

اشاره

امام چهارم ابو محمد،علیّ بن حسین،زین العابدین علیه السّلام

(1)ابن طلحه در مناقب خویش می‌گوید: ⁽¹⁾آن حضرت یعنی،زین العابدین،سر آمد پارسایان،سرور پرهیزگاران و رهبر مؤمنان است.نشان او گواهی می‌دهد که از دودمان رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله است و جهتگیری او،مقام قربش را در پیشگاه خدا ثابت می‌کند و پینه بستن مواضع سجده‌اش فزونی نماز و تهجّدش را به ثبوت می‌رساند و رو برتافتنش از متاع دنیا،بیانگر زهد او در دنیاست.او از پستان تقوا به وفور نوشید تا سرآمد شد و انوار تأیید الهی بر او تابیدن گرفت و بدان وسیله هدایت لازم را یافت.اذکار و اوراد عبادت همدم او بود و او با این اذکار انس گرفت،وظایف بندگی و طاعت خدا هم پیمان او گردید و آن حضرت به زیور طاعت آراسته گشت.چه بسیار شبهایی را که برای پیمودن راه آخرت بیدار خوابی کشید و تشنگی روزهای گرم تابستان را در طول این سفر راهنمای خود ساخت،امور خارق عادت و کراماتی داشت که مردمان به چشم دیدند که در آثار متواتره ثبت است و گواهی می‌دهد که وی در زمرۀ بزرگوارانی است که پادشاهان جهان آخرتند.

امام سجّاد علیه السّلام،القاب زیادی دارد که تمامی آنها بر آن حضرت اطلاق می‌شود.

مشهورترین آنها عبارتند:از زین العابدین،سیّد العابدین،زکیّ،امین و ذو الثّفنات.بعضی گفته‌اند علّت ملقّب بودن آن حضرت به زین العابدین آن است که شبی میان محراب عبادت به حال قیام در تهجّد بود،شیطان به صورت اژدهایی نمودار شد تا او را از عبادتش باز دارد امّا آن حضرت اعتنایی به او نکرد.اژدها نزدیک شد و شست پایش را به دهان گرفت باز هم توجّهی نکرد،او را آزرد ولی آن حضرت نمازش را نشکست.

چون از نماز فارغ شد خداوند حقیقت را بر او آشکار ساخت و دانست که او شیطان است،او را ناسزا گفت و لطمه زد و فرمود:دور شو ای ملعون!شیطان رفت و آن حضرت به ذکر خویش ادامه داد.آنگاه از گوینده‌ای ناپیدا ندایی شنید که،سه مرتبه خطاب به او گفت:تو زین العابدینی!این کلمه به زبانها افتاد و به عنوان لقبی برای آن حضرت

مشهور شد. ⁽¹⁾

اما مناقب،امتیازات و صفات امام علیه السّلام فراوان است.

از جمله آن است که وقتی برای نماز وضو می‌گرفت،رنگ چهره‌اش زرد می‌شد، اطرافیانش می‌پرسیدند:این چه عادتی است که در وقت وضو شما دارید؟می‌فرمود:آیا می‌دانید که در مقابل چه کسی می‌خواهم بایستم؟ از آن جمله است وقتی که راه می‌رفت،دستهایش را جلو و عقب نمی‌برد و آنها را حرکت نمی‌داد و از آرامش و فروتنی خاصی برخوردار بود.وقتی که برای نماز می‌ایستاد،بدنش می‌لرزید و در پاسخ کسانی که از علّت لرزش می‌پرسیدند،می‌فرمود:

می‌خواهم در حضور پروردگارم بایستم و با او مناجات کنم،از این رو بدنم می‌لرزد، روزی در حال نماز بود که آتش‌سوزی اتفاق افتاد و خانه آتش گرفت،دیگران می‌گفتند:یا بن رسول اللّه!یا بن رسول اللّه!آتش!آتش!اما وی سرش را از سجده بلند نکرد تا این که آتش خاموش شد.عرض کردند:چه باعث شد که به آتش توجّه نفرمودید؟فرمود:آتش دوزخ.

از آن جمله است داستانی که سفیان نقل کرده و می‌گوید:مردی خدمت علیّ بن حسین علیه السّلام رسید،عرض کرد:فلانی تو را بد گفت و به شما تعرّض کرد.فرمود:مرا نزد او ببر.همراه آن حضرت رفت با این تصوّر که وی می‌خواهد انتقام بگیرد،همین که نزد آن مرد آمد فرمود:فلانی اگر گفته‌های تو دربارۀ من حق است خدا از من بگذرد و اگر دربارۀ من ناحق است خدا از گناه تو بگذرد. ⁽²⁾

بین آن حضرت و عموزاده‌اش حسن بن حسن علیه السّلام اختلاف جزئی پیش آمد.حسن خدمت علیّ بن حسین علیه السّلام رسید در حالی که آن حضرت با اصحابش در مسجد بود،وی از گفتن آنچه باعث ناراحتی او می‌شد فروگذار نکرد،در حالی که آن حضرت ساکت بود تا این که حسن برگشت.همین که شب فرا رسید،در خانه او آمد و در زد،حسن بیرون آمد،علیّ بن حسین علیه السّلام فرمود:اگر آنچه گفتی راست بود خدا مرا بیامرزد و اگر دروغ بود خدا تو را بیامرزد و درود و رحمت خدا بر تو باد!آنگاه برگشت،حسن دنبال او آمد و همچنان پشت سر آن حضرت می‌رفت و می‌گریست تا این که دل امام علیه السّلام به

حال او سوخت،حسن عرض کرد:به خدا سوگند بعد از این کاری که باعث رنجش تو شود انجام نخواهم داد.امام علیه السّلام فرمود:از آنچه دربارۀ من گفته بودی تو را بخشیدم. ⁽¹⁾

از جمله،وقتی که علیّ بن حسین علیه السّلام از دنیا رفت فهمیدند که آن حضرت صد خانواده از اهل مدینه را غذا می‌داده و شخصا نیازمندیهای آنها را می‌برده و به آنها می‌رسانده است. ⁽²⁾

محمد بن اسحاق می‌گوید:گروهی از مردم مدینه بودند که امرار معاش می‌کردند و نمی‌دانستند که زندگیشان از کجا تأمین می‌شود.اما وقتی که علی بن حسین علیه السّلام از دنیا رفت دیدند آن که هر شب به سراغ آنها می‌آمد،نیامد. ⁽³⁾

ابو حمزۀ ثمالی می‌گوید:زین العابدین علیه السّلام شب هنگام،انبانی از نان بر پشتش حمل می‌کرد و به مستمندان صدقه می‌داد و می‌فرمود:صدقۀ پنهانی،آتش خشم پروردگار را فرومی‌نشاند. ⁽⁴⁾

وقتی که امام علیه السّلام از دنیا رفت به هنگام غسل دادن،حاضران آثاری را در پشت آن حضرت دیدند پرسیدند:این‌ها چیست؟گفته شد:امام علیه السّلام خود شبانه انبان آرد بر دوش می‌گرفت و دور از انظار مردم به در خانۀ فقرای مدینه می‌رساند،[این‌ها آثار آن انبانهاست]. ⁽⁵⁾

ابن عایشه می‌گوید:از مردم مدینه شنیدم که می‌گفتند:صدقۀ نهانی را از دست ندادیم مگر وقتی که علیّ بن حسین علیه السّلام از دنیا رفت. ⁽⁶⁾

سفیان می‌گوید:علی بن حسن علیه السّلام آهنگ رفتن سفر حج را داشت سکینه بنت الحسین علیه السّلام خواهر آن حضرت،توشۀ راهی با هزینۀ هزار درهم برایش فراهم کرد وقتی که امام علیه السّلام پشت حرّه بود،توشه را به نزد او فرستاد.امام علیه السّلام تمام آنها را بین مستمندان تقسیم کرد. ⁽⁷⁾

مردی به سعید بن مسیّب گفت:مردی را پرهیزگارتر از فلان کس-مردی را نام برد- ندیده‌ام.سعید پرسید:تو علی بن حسین علیه السّلام را ندیده‌ای؟گفت:نه،گفت:من کسی را پرهیزگارتر از او ندیده‌ام.

زهری می‌گوید:هیچ فرد هاشمی را برتر از علی بن حسین علیه السّلام ندیدم. ⁽¹⁾

ابو حازم نیز چنین گفته است:هیچ فرد هاشمی را برتر از علی بن حسین علیه السّلام و هیچ کسی را فقیه‌تر از او ندیده‌ام. ⁽²⁾

طاوس می‌گوید:علیّ بن حسین علیه السّلام را در حجر اسماعیل به حال سجده دیدم،با خود گفتم:مرد صالحی از خاندان پاک است باید گوش بدهم ببینم چه می‌گوید.پس گوش فرادادم،شنیدم که می‌گفت:«خدایا بنده‌ات در آستانۀ تو،مسکینت در پیشگاه تو، گدایت بر در خانۀ تو،نیازمندت بر درگاه تو ایستاده است.»به خدا سوگند در هیچ گرفتاریی با این عبارات خدا را نخواندم مگر این که خداوند گرفتاری‌ام را بر طرف کرد. ⁽³⁾

امام سجاد علیه السّلام در هر شب و روز هزار رکعت نماز می‌خواند و وقتی صبح می‌شد بی‌هوش می‌افتاد و(از ضعف جسمی)چنان بود که وزش باد همانند خوشۀ گندمی وی را(از سمتی به سمتی)حرکت می‌داد. ⁽⁴⁾

روزی آن حضرت در بیرون از منزل بود،مردی او را دید و دشنامش داد.غلامان و خدمتکاران به او حمله بردند،علی بن حسین علیه السّلام فرمود:آرام بایستید و کاری به او نداشته باشید.سپس رو به آن مرد کرد و فرمود:آنچه را خداوند از امور ما بر تو پنهان داشته بیشتر از آن است که تو می‌دانی.آیا حاجتی از ما داری که تو را یاری کنیم؟آن مرد شرم کرد،علی بن حسین علیه السّلام عبایی را که بر دوش داشت روی شانۀ او انداخت و دستور داد تا ده هزار درهم به او دادند.از آن پس،همواره آن مرد می‌گفت:گواهی می‌دهم که تو از اولاد پیامبرانی. ⁽⁵⁾

روزی جمعی از مردم در خانۀ آن حضرت مهمان بودند،به خدمتگزار دستور دادند که بشتابد و مقداری گوشت در تنور بریان کند.خدمتگزار با عجله آن را می‌آورد،که سیخهای کباب از دستش افتاد و به سر بچه‌ای از امام علیه السّلام که زیر پله بود،اصابت کرد و سبب مرگ او شد.امام علیه السّلام رو به آن غلام که سرگردان و نگران بود کرد و فرمود:تو آزادی زیرا تو از روی عمد این کار را نکردی.آنگاه پیکر پسرش را تجهیز و دفن