بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 86

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 86: کتاب نماز - 7

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة كتاب الصلاة / ادامه کتاب نماز

أبواب القصر و أسبابه و أحكامه

باب 1 وجوب قصر الصلاة في السفر و علله و شرائطه و أحكامه

الآيات

النساء: وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً⁽¹⁾

« وَ إِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَ لْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْري لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَ لْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ، وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَ أَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذيً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضي أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ، وَ خُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً»( النساء: 102).

ثمّ قال: عزّ و جلّ تماما لحكم صلاة الخوف و تعليقا علي الآية الأولي:

« فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلي جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً» .

فالمراد بالضرب في الأرض هو السفر كناية، و ذلك لان المسافة التي كانت تقطع في يوم واحد، هي مرحلة واحدة ثمان فراسخ، و لم يكن يمكنهم طي هذه المسافة علي المعتاد المتعارف الا بضرب الراحلة و الجد في المشي بضرب الاقدام.

و أمّا قوله عزّ و جلّ:« ف لا جُناحَ عَلَيْكُمْ» فسيأتي الكلام فيه مستوفي إنشاء اللّه تبارك و تعالي.

و أمّا قوله عزّ و جلّ:« أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ» فلما كان القصر متعديا بنفسه، كان تعديته بمن مفيدا لتضمينه معني القطع و الافراز، و لما كان لفظ الصلاة في اطلاق القرآن العزيز ينصرف الي الركعتين الاولتين المفروضتين، كما مرت الإشارة إليه مرارا، كان قصر الصلاة بتنصيف الصلاة و اتيان ركعة واحدة، كما هو واضح، و ينص علي ذلك روايات أهل البيت عليهم السلام، علي ما سيجي‌ء في باب صلاة الخوف.

و أمّا قوله عزّ و جلّ:« إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ» الخ فهو نص في الاشتراط ثانيا، أي اذا سافرتم و كنتم مع ذلك خائفين من أن يهجم عليكم الذين كفروا، فصلوا ركعة واحدة مكان ركعتين.

و لكن يظهر من سياق الآيات أن هذا الحكم انما هو إذا كان المؤمنون منفردين في السفر من دون امام يجمع شملهم، فحينئذ يصلي كل واحد منهم ركعة واحدة بالانفراد، ثمّ يشتغل عوض الركعة المتروكة بذكر اللّه عزّ و جلّ كما سيأتي في شرح الآية الثالثة، و اما إذا كانوا مع امام يجمع شملهم و كانوا ذوي عدة، فعليهم أن يحتالوا في رفع الخوف من هجومهم و مباغتتهم كما فعل رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله بحكم الآية الثانية.

فتبيّن كون فرض الآية و مفادها أن الصلاة في السفر انما فرضت ركعتين، و إذا كان معه الخوف من فتنة الاعداء يكون الصلاة ركعة واحدة الا أن الأول علي الأصل بالمفهوم الضمني، و الثاني بالمنطوق صريحا.

و أمّا قوله عزّ و جلّ:« وَ إِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ» الآية، فالظاهر من تحويل السياق أنّها بصدد بيان حكم خاصّ يتفرع علي المسألة قبلها، و المعني أنّه إذا كان المؤمنون مسافرين و هم مع ذلك خائفون من العدو و هجومهم، و كنت أنت فيهم تجمع شملهم، فأردت أن تقيم لهم الصلاة ركعتين، فاحتل لرفع الخوف من بادرتهم بأن تفرق المؤمنين فرقتين: فرقة تقوم بازاء العدو ترصدهم و الطائفة الأخري يصلون معك ركعة جماعة و ركعة أخري تمام صلاتهم بالانفراد، ثمّ تقوم هذه الطائفة حذاء العدو ترصدهم و لتأت الطائفة الأخري لم يصلوا فليصلوا معك ركعة جماعة و ركعة اخري منفردين، فتكونوا جميعا قد صليتم ركعتين في السفر، لارتفاع الشرط الثاني و هو المخافة.

فعلي هذا لا ريب في أن فرض هذه الآية هو صلاة السفر من دون المخافة من العدو، و لو احتيالا في رفعها، و يستنتج من هذا الفرع أن صلاة السفر، اذا لم يكن هناك خوف أبدا، لا بد و أن تكون ركعتين بطريق أولي، و هو واضح بحمد اللّه.

و لا يذهب عليك أن نزول هذه الآية كان في غزوة ذات الرقاع سنة أربع أو خمس. علي ما سيجي‌ء في باب صلاة الخوف، لقوله عزّ و جلّ فيها:« وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَ أَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً» فانه اخبار عن واقعة خارجية الا أن حكم الآية عام لكل امام يخاف مباغتة الخصم يأمره بأن يحتال في رفع المخافة كما بين اللّه عز و جل لنبيه صلي الله عليه و آله وجه الحيلة في ذلك.

و ممّا ينص علي أن حكم الآية عام ذيل الآية الكريمة:« وَ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذيً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضي أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَ خُذُوا حِذْرَكُمْ» الآية حيث يخاطب الأمة بذلك، و يبين حكم الفروع المحتملة الطارئة، و لو كان الحكم مختصا بالنبي صلي الله عليه و آله في قضية خاصّة لم يكن لذلك وجه، كما هو واضح.

و أمّا قوله عزّ و جلّ:« فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ» الآية فهو حكم متمم لصلاة الخوف يفرض علي الذين صلوا ركعة واحدة بالانفراد خوفا من بادرة العدو، أن يذكروا اللّه عزّ و جلّ بعد قضاء صلاتهم تلك ما يوازي الركعة المتروكة.

و انما أخص الحكم بصلاة الخوف فقط، لما عرفت قبلا من أن الآية الثانية انما تتكفل لبيان فرع من فروع المسألة، فتكون الآية الثانية كالمعترضة واقعة بين الآية الأولي و الثالثة.

و ممّا ينص علي اتصال هذه الآية بالاولي اتّحاد سياقهما من حيث الخطاب و تحليله الي كل فرد فرد، و ورود قوله تعالي:« فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ» في هذه الآية ناظرا الي قوله تعالي،« إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ» في الآية الأولي.

و المعني أن حكم صلاة الخوف و ايجاب الذكر بدلا عن الركعة الثانية انما هو ما دام الخوف باقيا، و أمّا إذا اطمأننتم بأن ارتفع الخوف رأسا اما بمهادنة أو عدم حضور الكفّار حولكم، فالفرض عليكم أن تقيموا الصلاة تماما ركعتين .

فمفاد ذيل هذه الآية من حيث فرض الطمأنينة من العدو، و وجوب تمام الصلاة ركعتين مفاد الآية الثانية من حيث الاحتيال في رفع مخافة العدو، و وجوب تمام الصلاة ركعتين، و لذلك عبر فيهما عن الصلاة ركعتين بإقامة الصلاة، كما كان يعبر عنها في سائر الموارد التي يأمر النبيّ صلّي اللّه عليه و آله أو المؤمنين بإقامة الصلاة.

باب های نماز شکسته و اسباب و احکام آن

باب اول: وجوب نماز در سفر و علل، شرایط و احکام آن

آیات

{و چون در زمین سفر کردید، اگر بیم داشتید که آنان که کفر ورزیده‌اند به شما آزار برسانند، گناهی بر شما نیست که نماز را کوتاه کنید چرا که کافران پیوسته برای شما دشمنی آشکارند.}

تفسير

وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ أي سافرتم فيها فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أي حرج و إثم في أَنْ تَقْصُرُوا قال في الكشاف في محل النصب بنزع الخافض و قيل:

تفسیر

«وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْض» یعنی در زمین سفر کردید «فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناح» یعنی مانع و گناهی در این نیست «أَنْ تَقْصُرُوا» در کشاف گوید: «أن تقصروا» در محل نصب به نزع خافض است. و گفته شده

في موضع جر علي تقدير حرف الجر لأن الحرف حذف لطول الكلام و ما حذف لذلك فهو في حكم الثابت و قرئ في الشواذ تُقْصِرُوا من الإقصار و تُقَصِّرُوا من التقصير مِنَ الصَّلاةِ من زائدة و قال سيبويه صفة موصوف محذوف أي شيئا من الصلاة.

در محل جر با تقدیر حرف جر است زیرا حرف جر به دلیل طولانی بودن کلام حذف شده است و آنچه که به این دلیل حذف شود، در حکم ثابت است. و در شواذ «تقصروا» از باب إقصار و «تقصّروا» از ریشه تقصیر قرائت شده است. در عبارت «من الصلاۀ» «من» زائد است و سیبویه گفته است، صفتی برای موصوف محذوف است، یعنی چیزی از نماز.

إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا في موضع نصب علي المفعول به و قيل مفعول له أي كراهية أن يفتنكم و في قراءة أبي بن كعب بغير إِنْ خِفْتُمْ فقيل المعني أن لا يفتنكم أو كراهة أن يفتنكم كقوله تعالي يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا⁽¹⁾

«إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا» در موضع نصب به عنوان مفعول به است و به عنوان مفعول له نیز گفته شده است، یعنی بیم از اینکه به شما آزار برسانند. و در قرائت ابّی بن کعب بدون «إن خفتم» است، پس گفته شده، معنا این است که به شما آزار نرسانند یا از خوف اینکه به شما آزار برسانند، مانند این سخن خداوند «یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمْ أَن تَضِلُّوا»،⁽²⁾{خداوند برای شما توضیح می دهد تا مبادا گمراه شوند}.

إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً أي ظاهر العداوة⁽¹⁾قال في الكافرين عدوا لأن لفظة فعول تقع علي الواحد و الجماعة.

ثم الضرب في الأرض معتبر في القصر بنص الكتاب و قد أجمع علماؤنا علي أن المسافة شرط و سيأتي حدها و حد الترخص و إن كان خلاف ظاهر الآية إذ ظاهرها أنه يكفي الخروج من البيت كما قيل.

و نفي الجناح‌⁽²⁾

و لا يذهب عليك أن نفي الجناح انما كان بالنسبة الي صلاة الخوف في السفر بالاقتصار علي ركعة واحدة و تبديل الركعة الثانية بالذكر، فلو جهل أحد من المسلمين هذا الحكم أو سها و صلي ركعتين فصلاته ماضية.

و أمّا صلاة السفر حال الطمأنينة من العدو، فالفرض فيها ركعتان علي حدّ صلاة الحضر الا أن رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله زاد في ركعات الحضر سبعا و تركها في السفر بحالها لم يضف إليها شيئا الا ما يوترها و هي ثالثة المغرب، كما أنه صلي الله عليه و آله وضع نوافل هذه الصلوات المقصورة الا نافلة المغرب.

و لعله صلي الله عليه و آله امتثل في ذلك قوله تعالي:« إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلًا» فصلي الركعات المسنونة- داخل الفرض و خارجها- في الحضر سبحة، و اكتفي عند السفر عن هذه السبحة بالسبحة في الأرض.

فاذا كان وضع ركعات السنة عن صلاة السفر بالسنة، كانت الصلاة أربعا في صورة الجهل و السهو ماضية علي حدّ سائر السنن التي لا تبطل الصلاة بالاخلال بها سهوا و جهلا و نسيانا و سيأتي في روايات أهل بيت النبيّ صلّي اللّه عليه و آله ما ينص علي ذلك.

«إِنَّ الْکافِرِینَ کانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِینا» یعنی دشمنی آنان با شما روشن و آشکار است. و درباره کافران، کلمه «عدواً» را به کار برده است زیرا لفظ فعول برای واحد و جمع به کار می رود.

پس سفر در زمین، به نص کتاب، در قصر معتبر است و علمای ما بر این اجماع کرده اند که مسافت شرط است و حد آن و حد ترخص به زودی خواهد آمد، هر چند که بر خلاف ظاهر آیه است؛ زیرا ظاهر آن این است - چنانکه گفته شد -، خروج از منزل کفایت می کند.

و نفی گناه - جناح - هر چند که درباره واجب، مستحب و مباح و حتی درباره

المرجوح أيضا لكن الرواية المتواترة من طرق الخاصة و العامة توجب الحمل علي الوجوب و التعبير بهذا الوجه لنفي توهم أنه ينقص من ثوابهم شي‌ء أو يوجب نقصا في صلاتهم قال في الكشاف كأنهم ألفوا الإتمام فكان مظنة لأن يخطر ببالهم أن عليهم نقصانا في القصر فنفي الجناح لتطيب أنفسهم بالقصر و يطمئنوا إليه و سيأتي في رواية زرارة و محمد بن مسلم إيماء إليه و إطلاق السفر يعم ما كان معصية و لكن رفع الجناح عن القصر إرفاقا يناسب التخصيص بالمباح كما هو مقتضي الأخبار و الإجماع.

و قال في مجمع البيان‌⁽¹⁾إن في المراد من قصر الصلاة هنا أقوالا :

الأول أن معناه أن يقصروا الرباعيات ركعتين ركعتين عن مجاهد و جماعة من المفسرين و هو قول الفقهاء و مذهب أهل البيت عليهم السلام.

الثاني و ذهب إليه جماعة من الصحابة و التابعين منهم جابر بن عبد الله و حذيفة بن اليمان و زيد بن ثابت و ابن عباس و أبو هريرة و كعب و ابن عمر و ابن جبير و السدي أن المعني قصر صلاة الخوف من صلاة السفر لا من صلاة الإقامة لأن صلاة السفر عندهم ركعتان تمام غير قصر قال فهنا قصران قصر الأمن من أربع إلي ركعتين و قصر الخوف من ركعتين إلي ركعة واحدة و قد رواه أصحابنا أيضا.

الثالث أن المراد القصر من حدود الصلاة عن ابن عباس و طاوس و هو الذي

مرجوح نیز صحیح است، اما روایت متواتر از طریق خاصه و عامه حمل بر وجوب را واجب می سازد، و تعبیر کردن به این صورت برای نفی این گمان است که آن چیزی از ثواب آنان می کاهد یا موجب نقصی در نمازشان می گردد. در کشاف گوید: گویی آنها به اتمام عادت کرده بودند، پس جای این گمان بود که به ذهنشان خطور کند که در قصر نقصی بر آنان است، پس گناه را نفی فرمود تا دلشان به قصر تمایل یابد و به آن اطمینان بیابند. و در روایت زراره و محمد بن مسلم به آن اشاره ای خواهد شد، و مطلق بودن سفر، آنچه که برای معصیت باشد را نیز شامل می شود. اما رفع گناه از قصر، با تساهل، با تخصیص به مباح تناسب دارد، چنانکه این اقتضای اخبار و اجماع است.

در مجمع البیان⁽²⁾گوید: در خصوص مقصود از قصر نماز در اینجا چند قول وجود دارد: اول اینکه، معنی آن این است که نمازهای چهار رکعتی را دو رکعت دو رکعت کوتاه کنید، این قول از مجاهد و جمعی از مفسرین است و قول فقهاء و مذهب اهل بیت علیهم السلام نیز همین است .

دوم اینکه: (قولی که) جمعی از صحابه و تابعین از جمله جابر بن عبدالله، حذیفة بن یمان، زید بن ثابت، ابن عباس، ابوهریره، کعب، ابن عمر، ابن جبیر و سدّی بر آن هستند، این است که معنی شکسته شدن نماز، خوف از نماز سفر است نه از نماز دوره اقامت، زیرا نماز سفر نزد آنان دو رکعت کامل بدون قصر است. گوید: پس در اینجا دو نوع قصر وجود دارد: قصر امن از چهار به دو رکعت و قصر خوف از دو رکعت به یک رکعت، و اصحاب ما نیز آن را روایت کرده اند.

سوم اینکه، مقصود کوتاه کردن مقدار نماز است، این از ابن عباس و طاووس است و این همان است که

رواه أصحابنا في صلاة شدة الخوف و إنما يصلي إيماء و السجود أخفض من الركوع فإن لم يقدر علي ذلك فالتسبيح المخصوص كاف عن ركعة.

الرابع أن المراد به الجمع بين الصلاتين قال و الصحيح الأول.

ثم لا يخفي أن ظاهر الآية أن الخوف أيضا شرط للقصر فلا يقصر مع الأمن لمفهوم الشرط لكن قد علم جواز القصر ببيان النبي صلي الله عليه و آله فنقول المفهوم و إن كان حجة لكن بشرط عدم ظهور فائدة للتقييد سوي المفهوم و يحتمل أن يكون ذكر الخوف في الآية لوجود الخوف عند نزولها أو يكون قد خرج مخرج الأعم الأغلب عليهم في أسفارهم فإنهم كانوا يخافون الأعداء في غايتها كما قيل و مثله في القرآن كثير مثل وَ لا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَي الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً⁽¹⁾

و انما عبر عن ذلك بالبغاء فان الأمة المسكينة إذا أجبرت علي تأدية مال معين في اليوم أو الشهر مضاربة أو مكاتبة آل أمرها الي تأدية ذلك من مكسب هو أسهل عليها و أوفر و هو الكسب بالفرج حراما، و لذلك قال عزّ و جلّ: وَ لا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَي الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً في البيت و خدمة في البيوت، راجع مشروح ذلك ج 79 ص 17- 18.

علي أن المفهوم إنما يعتبر إذا لم يعارضه أقوي منه و المعارض هنا من الإجماع و منطوق الأخبار من الخاصة و العامة أقوي.

قال البيضاوي و قد تظافرت السنن علي جوازه أيضا في حال الأمن فترك المفهوم بالمنطوق و إن كان المفهوم حجة لأنه أقوي.

و قيل قوله إِنْ خِفْتُمْ منفصل عما قبله روي عن أبي أيوب الأنصاري أنه قال نزلت إلي قوله أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ ثم بعد حول سألوا رسول الله صلي الله عليه و آله

اصحاب ما درباره نماز شدت خوف روایت کرده اند، و فقط با اشاره می خواند و سجده کمتر از رکوع است؛ و اگر قادر به آن نبود، پس تسبیح مخصوص به جای هر یک رکعت کافی است.

چهارم اینکه، مقصود از آن، جمع کردن بین دو نماز است، گوید: و صحیح قول اول است.

پوشیده نیست که ظاهر آیه این است که خوف نیز شرطی برای قصر است و به دلیل مفهوم شرط، در صورت امنیت قصر نمی شود، اما جواز قصر با بیان نبی اکرم صلی الله علیه و آله معلوم شده است؛ پس می گوییم: مفهوم هر چند که حجت است اما به شرط عدم ظهور معنایی است که مفید مقید کردن به غیر مفهوم باشد. و محتمل است که ذکر خوف در آیه به سبب وجود خوف به هنگام نزول آن باشد، یا اینکه به دلیل مطابقت با اغلب سفرهایشان باشد، که آنان چنانکه گفته شده، در اغلب سفرها از دشمنان بیم داشتند. و نظیر این گونه تعبیر در قرآن بسیار است، مانند «وَلَا تُکْرِهُوا فَتَیَاتِکُمْ عَلَی الْبِغَاء إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا»،⁽²⁾{و کنیزان خود را در صورتی که تمایل به پاکدامنی دارند به زنا وادار مکنید.} و شاید ادعا شود که خوف غالبا با سفر ملازمت دارد، و آن با قرائتی که {إن خفتم} محذوف است تأیید می گردد .

بر این اساس که مفهوم، فقط زمانی معتبر است که قوی تر از آن با آن تعارض نداشته باشد، در حالی که در اینجا معارض، یعنی اجماع و منطوق روایات خاصه و عامه قوی تر است.

بیضاوی گوید: و سنت ها بر جواز قصر در حالت امنیت نیز متفق شده اند، پس مفهوم به سبب منطوق ترک می شود، هر چند که مفهوم حجت است؛ زیرا منطوق قوی تر است.

و گفته شده: این سخن خداوند «إن خفتم» از ماقبل آن منفصل است. از ابو ایوب انصاری روایت شده است که وی گوید: آیه تا این سخن خداوند «أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاة» نازل شد؛ سپس بعد از یک سال از رسول خدا صلی الله علیه و آله

عن صلاة الخوف فنزل إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا الآية هو في الظاهر كالمتصل به و هو منفصل عنه‌⁽¹⁾

فلما كان بعد ذلك بحول غزا النبيّ صلّي اللّه عليه و آله فصلي الظهر فقال المشركون: لقد أمكنكم محمّد و أصحابه من ظهورهم هلا شددتم عليهم! فقال قائل منهم: ان لهم مثلها اخري في أثرها، فأنزل اللّه بين الصلاتين:« إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً وَ إِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ» الي قوله« إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً» فنزلت صلاة الخوف.

أقول: قصر صلاة السفر ثابت بالسنة القطعية من رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله، و عليه روايات الفريقين متواترة، و قد كان أصحاب رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله يقصرون صلاتهم اقتداء بسنة رسول اللّه صلي الله عليه و آله ، حتي إذا جاء التابعون و ظهر أصحاب الرأي و الفتيا، توهموا أن حكم القصر في الصلاة انما ثبت بالآية الكريمة:« فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ» فجعلوه رخصة لا عزيمة.

و لكنهم مع ذلك مجمعون كالشيعة علي أن الخوف من فتنة الاعداء ليس بشرط في قصر الصلاة، و انما هو شرط في صلاة الخوف علي الهيئة المخصوصة، و لذلك أعضل عليهم توجيه لفظ الآية حيث علق صريحا كون المخافة من العدو شرطا لقصر الصلاة.

فذهب بعضهم الي أن حكم القصر في الاسفار، انما يثبت بالسنة، و ان كانت الآية بظاهرها تدلّ علي أن القصر يثبت بشرطين: السفر و المخافة معا، فحكم الآية بوجوب القصر مع الشرطين، لا ينافي حكم السنة بوجوبه مع شرط واحد.

و بعضهم كأبي بن كعب أنكر نزول الشرط الثاني رأسا و كتب في مصحفه:« وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ، أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا» الآية فحينئذ تكون الحكم ثابتا من اللّه عزّ و جلّ خوفا منه علي الأمة أن بفتنهم الذين كفروا، فيعم حال السفر مطلقا خاف المسلمون أنفسهم أو لم يخافوا كما في قوله تعالي« يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا» أي مخافة منه أن تضلوا.

لكنه قد ذهب عليه أن قوله تعالي:« فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ» يصرح بأن حكم القصر انما كان في ظرف المخافة و عدم الطمأنينة، فلا يفيد انكاره نزول« إِنْ خِفْتُمْ» كما أن قوله تعالي:« وَ إِذا كُنْتَ فِيهِمْ» الآية انما ينظر الي سفرهم و خوفهم من الاعداء، و هو واضح.

ثمّ انه قد أتي بعضهم الآخر ببدع و اختلق حديثا نسبه الي عظماء الاصحاب بأن صدر الآية نزلت قبل ثمّ انقطع الوحي، ثمّ نزل تتمه الآية بعد سنة، و هو كما تري لا يدفع الاشكال، بل يثبته.

و ذلك لان الشرط:« إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ» اذا لحق بصدر الآية و فيها حكم القصر، صار مقيدا لاطلاقه، و لزم بعد نزوله اشتراط حكم القصر بالخوف من فتنة الاعداء و جاء الاشكال برمته بعد سنة، و إذا لم يلحق بصدر هذه الآية- و هو خلاف ظاهر الكتاب و السنة- صار ذيل الآية:« إِنْ خِفْتُمْ» الخ لغوا من القول تعالي اللّه عما يقول الظالمون علوا كبيرا.

درباره نماز خوف سئوال کردند، پس خداوند نازل فرمود: « إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا» و آیه در ظاهر مانند متصل است، درحالی که منفصل از قبل است.

و علي هذا فيجوز أن يكون التقدير اقصروا من الصلاة إِنْ خِفْتُمْ أو لا جناح عليكم أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ بقرينة السؤال و وقوعه في المصحف بعد ذلك.

قيل و علي هذا يتوجه القول الثاني أو الثالث في القصر بالنسبة إلي الخوف مع الأول بالنسبة إلي السفر و يتوجه أيضا قول أصحابنا إن كلا من السفر و الخوف موجب للقصر كما يتوجه علي قراءة ترك إِنْ خِفْتُمْ .

علي أن الإجماع و الأخبار تكفي في ذلك كما تقدم و ربما أمكن فهم

و بر این اساس، پس جایز است که به قرینه سئوال و واقع شدن آن در قرآن پس از آن، تقدیر چنین باشد: نماز را کوتاه کنید، اگر بیم داشتید؛ یا اینکه گناهی بر شما نیست که اگر بیم داشتید، نماز را کوتاه کنید.

گفته شده: و بر این اساس، علاوه بر اینکه قول اول در رابطه با سفر است، قول دوم یا سوم درباره قصر، در رابطه با خوف توجیه می شود. و همچنین این قول اصحاب ما که هر یک از سفر و خوف موجبی برای قصر است نیز توجیه می گردد، چنانکه بر اساس قرائت با ترک {اگر بیم داشتید} نیز توجیه می شود.

اضافه بر این که اجماع و اخبار - چنانکه گذشت - درباره آن کفایت می کند و چه بسا فهم

القصر مع الخوف وحده من الآية الآتية أيضا كما سيأتي بيانه.

قوله تعالي أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا قيل أي في الصلاة و قيل في أنفسكم أو دينكم و الفتنة قيل القتل و قيل العذاب و الأظهر أنه هنا التعريض للمكروه.

الأخبار

«1»

الْكَشِّيُّ فِي الرِّجَالِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَيْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ وَ غَيْرِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: التَّقْصِيرُ يَجِبُ فِي بَرِيدَيْنِ‌⁽¹⁾.

«2»

تُحَفُ الْعُقُولِ، عَنِ الرِّضَا عليه السلام: فِي كِتَابِهِ إِلَي الْمَأْمُونِ قَالَ وَ التَّقْصِيرُ فِي أَرْبَعَةِ فَرَاسِخَ بَرِيدٌ ذَاهِباً وَ بَرِيدٌ جَائِياً اثْنَا عَشَرَ مِيلًا وَ إِذَا قَصَّرْتَ أَفْطَرْتَ‌⁽²⁾.

«3»

الْمُقْنِعَةُ، قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: وَيْلٌ لِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ الَّذِينَ يُتِمُّونَ الصَّلَاةَ بِعَرَفَاتٍ أَ مَا يَخَافُونَ اللَّهَ فَقِيلَ لَهُ وَ هُوَ سَفَرٌ قَالَ وَ أَيُّ سَفَرٍ أَشَدُّ مِنْهُ‌⁽³⁾.

«4»

الْمُقْنِعُ،: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ رَجُلٍ أَتَي سُوقاً يَتَسَوَّقُ بِهَا وَ هِيَ مِنْ مَنْزِلِهِ عَلَي أَرْبَعِ فَرَاسِخَ فَإِنْ هُوَ أَتَاهَا عَلَي الدَّابَّةِ أَتَاهَا فِي بَعْضِ يَوْمٍ وَ إِنْ رَكِبَ السُّفُنَ لَمْ يَأْتِهَا فِي يَوْمٍ قَالَ يُتِمُّ الرَّاكِبُ الَّذِي يَرْجِعُ مِنْ يَوْمِهِ صَوْماً وَ يُقَصِّرُ صَاحِبُ السُّفُنِ‌⁽⁴⁾.

بيان

اعلم أنه أجمع العلماء كافة علي أن المسافة شرط في القصر و إنما اختلفوا في تقديرها فذهب علماؤنا أجمع إلي أن القصر يجب في مسيرة يوم هي بريدان ثمانية فراسخ أربعة و عشرون ميلا و تدل عليه روايات كثيرة.

قصر فقط در صورت خوف نیز از آیه امکان پذیر باشد، چنانکه توضیح آن به زودی خواهد آمد.

این سخن خداوند {که آنان که کفر ورزیده اند به شما آسیب رسانند.} گفته شده یعنی در نماز، و گفته شده، یعنی به خودتان یا به دینتان. و درباره «الفتنۀ» گفته شده: قتل است و گفته شده: عذاب است. و بهتر این است که آن در اینجا کنایه ای باشد از مکروه بودن .

روایات

روایت 1

رجال کشی: نبی اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: قصر کردن در دو برید واجب است.⁽⁵⁾

روایت 2

تحف العقول: امام رضا علیه السلام در نامه اش به مأمون فرمود: و قصر کردن در چهار فرسخ است: مسافتی برای رفت و مسافتی برای برگشت، که دوازده میل است و چون قصر کردی، روزه را باز می کنی.⁽⁶⁾

روایت 3

المقنعۀ: امام صادق علیه السلام فرمود: وای بر این قومی که نماز را در عرفات کامل می خوانند! آیا از خدا خوف ندارند؟ پس به ایشان گفته شد: آن سفر است؟ فرمود: و چه سفری بزرگتر از آن.⁽⁷⁾

روایت 4

المقنع: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سئوال شد که به بازاری آمد که در آن داد و ستد می کند و آن در چهار فرسخی از منزل اوست. اگر با چهارپا به آنجا بیاید، در کمتر از یک روز می رسد و اگر بر کشتی سوار شود، در یک روز نمی رسد. فرمود: سواری که در همان روز باز می گردد روزه را کامل می گیرد و سوار بر کشتی قصر می کند.⁽⁸⁾

توضیح

بدان که همه علما بر این اجماع دارند که مسافت در قصر شرط است. و فقط در مقدار آن دچار اختلاف هستند، و همه علمای ما بر این هستند که قصر در مسیری یک روزه که همان دو برید یعنی هشت فرسخ معادل بیست و چهار میل است واجب است، و روایات بسیاری بر آن دلالت دارد.

و اختلف الأصحاب في مسيرة أربعة فراسخ فذهب جماعة من الأصحاب منهم المرتضي و ابن إدريس و كثير من المتأخرين إلي أنه يجب عليه التقصير إذا أراد الرجوع من يومه و المنع منه إن لم يرد ذلك.

و قال الصدوق في الفقيه و إذا كان سفره أربعة فراسخ و أراد الرجوع من يومه فالتقصير عليه واجب و إن كان سفره أربعة فراسخ و لم يرد الرجوع من يومه فهو بالخيار إن شاء أتم و إن شاء قصر و نحوه قال المفيد و الشيخ في النهاية إلا أنه منع من التقصير في الصوم فيما إذا لم يرد الرجوع من يومه.

و قال الشيخ في كتابي الأخبار إن المسافر إذا أراد الرجوع من يومه فقد وجب عليه التقصير في أربعة فراسخ ثم قال علي أن الذي نقوله في ذلك أنه إنما يجب عليه التقصير إذا كان مقدار المسافة ثمانية فراسخ و إذا كان أربعة فراسخ كان بالخيار في ذلك إن شاء أتم و إن شاء قصر.

و ظاهر هذا الكلام العدول إلي القول بالتخيير و إن أراد الرجوع ليومه و لهذا نقل الشهيد في الذكري عن الشيخ في التهذيب القول بالتخيير في تلك الصورة و نقل ذلك عن المبسوط و عن ابن بابويه في كتابه الكبير و قواه.

أقول: النقل من المبسوط لعله اشتباه إذ فيما عندنا من نسخه هكذا و حد المسافة التي يجب فيها التقصير ثمانية فراسخ أربعة و عشرون ميلا فإن كانت أربعة فراسخ و أراد الرجوع من يومه وجب أيضا التقصير و إن لم يرد الرجوع من يومه كان مخيرا بين التقصير و الإتمام انتهي و الكتاب الكبير للصدوق لم نظفر عليه نعم ظاهر كتابي الأخبار ذلك و إن كانا قابلين للتأويل.

و قال ابن أبي عقيل كل سفر كان مبلغه بريدين و هو ثمانية فراسخ و بريد ذاهبا و بريد جائيا و هو أربعة فراسخ في يوم واحد أو ما دون عشرة أيام فعلي من سافره عند آل الرسول إذا خلف حيطان مصره أو قريته وراء ظهره و غاب عنه منها صوت الأذان أن يصلي صلاة السفر ركعتين و نقل في المختلف‌⁽¹⁾عن سلار أنه إن كانت المسافة

و اصحاب درباره مسیر چهار فرسخی دچار اختلاف هستند. جمعی از اصحاب از جمله مرتضی، ابن ادریس و بسیاری از متأخرین بر این هستند که زمانی که قصد بازگشت در همان روز را داشته باشد، قصر کردن بر او واجب است، و اگر چنین قصدی نداشته باشد، از آن منع شده است .

و صدوق در الفقیه گوید: و زمانی که سفرش چهار فرسخ باشد و در همان روز قصد رجوع داشته باشد، قصر کردن بر او واجب است. و اگر سفرش چهار فرسخ باشد و در همان روز قصد بازگشت نداشته باشد، پس او مختار است؛ اگر بخواهد کامل انجام می دهد و اگر بخواهد قصر می کند. و مفید و شیخ در النهایه نظیر آن را گفته اند با این تفاوت که شیخ از قصر کردن در روزه، زمانی که قصد بازگشت در آن روز را نداشته باشد، منع کرده است.

و شیخ در دو کتاب اخبار خویش گوید: زمانی که مسافر در همان روز قصد رجوع داشته باشد، قصر کردن در چهار فرسخ بر او واجب است. سپس گوید: بنا بر آنچه که در این باره می گوییم، این است که قصر کردن فقط زمانی بر او واجب است که مقدار مسافت هشت فرسخ باشد و زمانی که چهار فرسخ باشد درباره آن مختار است، و اگر بخواهد، کامل انجام می دهد و اگر بخواهد، قصر می کند.

ظاهر این سخن، عدول به رأی به تخییر است، هر چند که در همان روز قصد بازگشت داشته باشد و به این دلیل شهید در الذکری از شیخ در التهذیب، قول به مخیر بودن در آن صورت را نقل کرده است و آن را از المبسوط و از علی بن بابویه در کتاب کبیرش نقل کرده و آن را تقویت نموده است.

مؤلف:

نقل از المسبوط شاید اشتباه باشد، زیرا در نسخه ای که نزد ماست چنین است: و حد مسافتی که قصر کردن در آن واجب است، هشت فرسخ یعنی بیست و چهار میل است؛ پس اگر چهار فرسخ باشد و در آن روز قصد بازگشت داشته باشد نیز قصر واجب است، و اگر در همان روز قصد بازگشت نداشته باشد، بین قصر و اتمام مخیر است پایان. و به کتاب کبیر صدوق دست نیافتیم، بله ظاهر دو کتاب اخبار است، هر چند که قابل تأویل هستند.

و ابن ابوعقیل گوید: هر سفری که اندازه اش دو مسافرت یعنی هشت فرسخ باشد و یک برید برای رفت و یک برید برای بازگشت، یعنی چهار فرسخ در یک روز باشد، یا سفری که کمتر از دو روز باشد، زمانی که دیوارهای شهر یا روستای خود را پشت سر بگذارد و صدای اذان آنجا از او پنهان شود، بر کسی که معتقد به آل رسول است، واجب است که دو رکعت نماز سفر بخواند. و در المختلف⁽²⁾از سلّار نقل کرده است که اگر مسافت

أربعة فراسخ و كان راجعا من يومه قصر واجبا و إن كان من غده فهو مخير بين القصر و الإتمام و نقله عن ابن بابويه.

فمرادهم بالغد إن كان معناه الحقيقي كان قولا آخر و إن كان المراد به ما عدا اليوم كان بعينه قول المفيد و حد المسافة ابن الجنيد بمسير يوم للماشي و راكب السفينة.

و منشأ هذا الاختلاف اختلاف الأخبار ففي كثير منها إناطة التقصير بثمانية فراسخ و في كثير منها بأربعة فراسخ و اختلفوا في الجمع بينها فحمل الشيخ في أحد وجهيه و جماعة أخبار الأربعة علي ما إذا أراد المسافر الرجوع ليومه.

وَ احْتَجُّوا عَلَي ذَلِكَ بِصَحِيحَةِ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام عَنِ التَّقْصِيرِ فَقَالَ بَرِيدٌ ذَاهِبٌ وَ بَرِيدٌ جَاءٍ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا أَتَي ذُبَاباً قَصَّرَ⁽¹⁾وَ ذُبَابٌ عَلَي بَرِيدٍ وَ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا رَجَعَ كَانَ سَفَرُهُ بَرِيدَيْنِ ثَمَانِيَةَ فَرَاسِخَ. و أمثالها و لا دلالة فيها علي رجوع اليوم بوجه بل تدل علي أن الذهاب و المجي‌ء محسوبان معا في مسافة البريدين.

مع أن الروايات المتضمنة لتوبيخ أهل عرفات علي عدم التقصير تأبي عن هذا الحمل إذ الظاهر أن خروجهم للحج بل بعضها صريح في ذلك و لا يتحقق معه رجوع اليوم نعم في فقه الرضا ما يدل علي هذا الوجه و لعل الصدوق أخذه منه و تبعه القوم.

و جمع الشيخ و غيره بينها بوجه آخر و هو تنزيل أخبار الثمانية علي الوجوب و الأربعة علي الجواز و حمل الشهيد الثاني أخبار الأربعة علي الاستحباب و له وجه فإنه أنسب بالتوبيخ علي الترك و الأمر بالفعل و إن كان بعيدا أيضا إذ التهديد بالويل و التخويف بالعذاب لا يناسب ترك المستحب إلا أن يقال التوبيخ و التهديد لاعتقادهم تعين الإتمام و إيقاعهم ذلك علي وجه التعيين و اللزوم.

چهار فرسخ باشد و در همان روز بازگردد، وجوباً قصر می کند و اگر فردای آن روز بازگردد، پس او بین قصر و اتمام مخیر است؛ و آن را از علی بن بابویه نقل کرده است.

اگر مقصود آنان از فردا، معنای حقیقی آن باشد، قول دیگری بوده است، و اگر مقصود از آن، مربوط به غیر از آن روز باشد، قول مفید دقیقا عین آن است. و ابن جنید مسافت را مسیر یک روزه برای پیاده و فرد سوار بر کشتی تعیین کرده است.

و منشأ این اختلاف، اختلاف اخبار است که در بسیاری از آنها قصر کردن به هشت فرسخ منوط است و در بسیاری دیگر از آنها به چهار فرسخ و در جمع میان آن اخبار دچار اختلاف هستند؛ پس شیخ بر یکی از دو وجه آن حمل کرده است و جمعی، اخبار چهار فرسخ را بر حالتی که مسافر در همان روز قصد بازگشت داشته باشد، حمل کرده اند. و برای آن، صحیحه زراره را به عنوان حجت اقامه کرده اند که گوید: از امام باقر علیه السلام درباره قصر کردن سئوال کردم، پس فرمود: یک برید برای رفت و یک برید برای بازگشت، و رسول خدا صلی الله علیه و آله زمانی که به ذباب آمده بود، قصر نموده بود⁽²⁾و ذباب در یک بریدی است و فقط به این دلیل چنین کرد که وی زمانی که بازگشت، سفرش دو برید یعنی هشت فرسخ شده بود. و نظایر آن، و در آن به هیچ وجه دلالتی بر بازگشت در آن روز نیست بلکه بر این دلالت دارد که رفت و بازگشت با هم، مسافت دو بریدی به حساب می آیند.

با وجود آنکه روایات حاوی توبیخ اهل عرفات به دلیل عدم قصر، از این تفسیر منع می کند، زیرا ظاهر این است که خروج آنان به عرفات برای حج است و حتی برخی از آن روایات در این باره صریح است و رجوع در همان روز با آن محقق نمی شود. بله در فقه الرضا چیزی است که بر این وجه دلالت می کند و شاید صدوق آن را از آنجا اخذ کرده و قوم از او تبعیت کرده باشند .

و شیخ و دیگران با وجهی دیگر میان اخبار را جمع کرده اند و آن حمل اخبار هشت فرسخ بر وجوب و اخبار چهار فرسخ بر جواز است. و شهید ثانی اخبار مربوط به چهار فرسخ را بر استحباب حمل نموده است و آن سخن بجایی است، چرا که با توبیخ برای ترک و امر کردن به انجام آن مناسب تر است، هر چند که بعید نیز می باشد زیرا تهدید به ویل و بیم دادن از عذاب، با ترک مستحب تناسب ندارد، مگر اینکه گفته شود: توبیخ و تهدید به دلیل اعتقاد آنان بر تعیین اتمام و انجام دادن آنان به وجه لزوم و وجوب بوده است.

و الأظهر في الجمع بينها أن يقال المعتبر في السفر الموجب للتقصير أن تكون المسافة التي أرادها المسافر ثمانية فراسخ و إن كان بحسب الذهاب و العود معا فلو أراد السفر أربعة فراسخ و أراد الرجوع إلي المحل الذي سافر منه من غير أن ينقطع سفره بالوصول إلي منزله أو إقامة عشرة فيما بين ذلك كان عليه التقصير و إن لم يرد الرجوع من يومه لقصد المسافة التي هي ثمانية فراسخ.

و به تتطابق الأخبار و تتصالح من غير منافرة وَ يُؤَيِّدُهُ مُرْسَلَةُ صَفْوَانَ‌⁽¹⁾قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ رَجُلٍ خَرَجَ مِنْ بَغْدَادَ يُرِيدُ أَنْ يَلْحَقَ رَجُلًا عَلَي رَأْسِ مِيلٍ فَلَمْ يَزَلْ يَتْبَعُهُ حَتَّي بَلَغَ النَّهْرَوَانَ وَ هِيَ أَرْبَعَةُ فَرَاسِخَ مِنْ بَغْدَادَ أَ يُفْطِرُ إِذَا أَرَادَ الرُّجُوعَ وَ يُقَصِّرُ قَالَ لَا يُقَصِّرُ وَ لَا يُفْطِرُ لِأَنَّهُ خَرَجَ مِنْ مَنْزِلِهِ وَ لَيْسَ يُرِيدُ السَّفَرَ ثَمَانِيَةَ فَرَاسِخَ إِنَّمَا خَرَجَ يُرِيدُ أَنْ يَلْحَقَ صَاحِبَهُ فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ فَتَمَادَي بِهِ الْمَسِيرُ إِلَي الْمَوْضِعِ الَّذِي بَلَغَهُ وَ لَوْ أَنَّهُ خَرَجَ مِنْ مَنْزِلِهِ يُرِيدُ النَّهْرَوَانَ ذَاهِباً وَ جَائِياً لَكَانَ عَلَيْهِ أَنْ يَنْوِيَ مِنَ اللَّيْلِ سَفَراً وَ الْإِفْطَارَ فَإِنْ هُوَ أَصْبَحَ وَ لَمْ يَنْوِ السَّفَرَ فَبَدَا لَهُ مِنْ بَعْدُ أَنْ يُصْبِحَ فِي السَّفَرِ قَصَّرَ وَ لَمْ يُفْطِرْ يَوْمَهُ ذَلِكَ.

و أما ما ذكره ابن أبي عقيل رحمه الله فإن كان مراده ما ذكرنا فنسبته إلي آل الرسول صلي الله عليه و آله حسن لأنه الظاهر من أخبارهم و إلا فلا وجه لتخصيص العشرة أيضا إذ يمكن أن يرجع بعد عشرين يوما مثلا و لم يقطع سفره بقصد إقامة العشرة في موضع.

و يؤيد الأربعة أن أحدا من المخالفين لم يقل به و منهم من قال بالثمانية فالتعبير عن الأربعة بالثمانية يمكن أن يكون لنوع من التقية أو لمن يريد الرجوع كما عرفت.

و أما المخالفون فالأوزاعي قال هي ثمانية فراسخ و قال الشافعي ستة عشر

و در جمع کردن میان این اخبار، بهتر این است که گفته شود: امر مورد اعتبار در سفر واجب کننده قصر این است که مسافتی که مسافر قصد می کند، هشت فرسخ باشد هر چند که مجموع رفت و برگشت باشد. پس اگر سفر چهار فرسخی را قصد کرد و قصد بازگشت به محلی که از آن سفر کرده است را داشت، بدون اینکه سفرش با رسیدن به منزلش یا اقامت ده روزه مابین آن قطع گردد، قصر کردن بر او واجب است، هر چند که قصد بازگشت در آن روز را نداشته باشد به دلیل قصد کردن مسافتی که هشت فرسخ است.

و به وسیله آن، اخبار با یکدیگر مطابقت می یابد و بدون هیچ تناقضی سازگار می شوند و مرسله صفوان⁽²⁾

مؤید آن است که گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که به قصد ملحق شدن به مردی که در یک میلی او بود از بغداد خارج شد، پس پیوسته به دنبال او می رود تا اینکه به نهروان که در چهار فرسخی بغداد است می رسد، آیا زمانی که قصد رجوع دارد، روزه را افطار کند و قصر کند؟ فرمود: قصر نمی کند و روزه را باز نمی کند، زیرا او درحالی از منزلش خارج شده است که قصد سفر هشت فرسخی را نداشته است، بلکه فقط به قصد ملحق شدن به دوستش در راهی خارج شده است و سپس مسیر تا محلی که به او رسیده است، برای او طولانی شده است. ولس اگر او درحالی از منزلش خارج شود که قصد رفتن به نهروان و برگشت از آن را داشته باشد، بر اوست که از شب نیت سفر و باز کردن روزه را بکند. و اگر صبح کند و نیت سفر را نکرده باشد، پس بعد از اینکه صبح کرد بدا برای او حاصل شود و نیت سفر کند باید که قصر کند و روزه آن روزش را افطار نکند.

و اما در مورد آنچه که ابن ابوعقیل - رحمه الله - ذکر کرد، اگر مقصود او چیزی باشد که ما بیان کردیم، نسبت دادن آن به آل رسول صلی الله علیه و آله نیکو است؛ زیرا آن از اخبار آنان روشن است، و در غیر این صورت، تخصیص ده روزه نیز وجهی ندارد. زیرا ممکن است که مثلاً بعد از بیست روز بازگردد، درحالی که سفرش را با قصد اقامت ده روزه در محلی، قطع نکرده است.

اینکه هیچ یک از مخالفین قائل به آن نبوده اند، آن را تأیید می کند، و برخی از آنان به هشت فرسخ قائل بوده اند، پس تعبیر کردن از چهار فرسخ با لفظ هشت فرسخ، ممکن است که به دلیل تقیه باشد، یا برای کسی باشد که چنانکه دانستی، قصد رجوع دارد.

و اما مخالفان، اوزاعی گوید: آن هشت فرسخ است. و شافعی گوید: شانزده

فرسخا⁽¹⁾

قال في مشكاة المصابيح ص 119: و عن مالك بلغه أن ابن عبّاس كان يقصر الصلاة في مثل ما يكون بين مكّة و الطائف( علي ثلاث مراحل من مكّة أربعة و عشرون فرسخا) و في مثل ما بين مكّة و عسفان( علي مرحلتين من مكّة سنة عشر فرسخا) و في مثل ما بين مكّة و جدة( علي مرحلتين شاقتين) و قال مالك: و ذلك أربعة برد، و رواه في الموطأ.

أقول: لكن يبقي عليه أن يثبت أن ابن عبّاس كان يتم فيما دون ذلك، و لم يرد عنه خبر ينص علي ذلك، و لعله كان يقصر فيما دون ذلك حتّي ثمان فراسخ: بريدين.

نعم ظاهر الشافعي في باب متعة الحجّ، أنه تعلق في تعيين مسافة القصر بقوله تعالي: « ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ» توهما منه أن اللّه عزّ و جلّ جعل وجوب الهدي أو الصيام( حيث قال« ذلِكَ» اشارة الي الهدي أو بدله الصيام) لمن كان مسافرا عند حضوره في مكّة، فان الحضر مقابل السفر، و لما كان الحكم مقصورا علي من كان دون عسفان و ذات عرق بالسنة، لزم كون المسافة مثل ما بين عسفان و مكّة، و هو من مكّة علي بعد مرحلتين: ستة عشر فرسخا، لتتطابق الفرض و السنة.

لكنه غفل عن أن المراد بالمسجد الحرام هو الحرم كله، علي ما عرفت في ج 84 ص 40 باب القبلة( بل و قد استفاض هذا القول عن ابن عبّاس أيضا كما أخرجه السيوطي في الدّر المنثور ج 1 ص 217) و غفل عن أن الحرم من جانب عسفان يمتد الي أرض الحديبية و بين عسفان و ما دونها و بين الحديبية( أعني أرض الحرم منها) أقل من ثمان فراسخ، فيكون الذي أراد الحجّ من عسفان و ما دونها، وظيفته حج القران او الافراد، لا حج التمتع لان أهله يعد من حاضري المسجد الحرام، و هو واضح.

فعلي هذا يجب أن نراعي هذه الدقيقة في كتاب الحجّ عند تعيين المسافة التي يجب فيما وراءها حج التمتع، فان زوايا الحرم بعضها أقرب الي مكّة من بعض، كما أن الحرم من جانب العرفات انما يمتد من مكّة الي ثلاث فراسخ، و بعض العرفات داخل الحرم و أكثرها خارج الحرم، و الذي يكون بينه و بين عرفات( اعني أرضها الحرم) ثمانية فراسخ عليه حج التمتع مع أنّه علي احدي عشرة فرسخا من مكّة لا ستة عشر فرسخا و لك أن تحمل حديث حريز و فيه( ثمانية عشر ميلا- ستة فراسخ) علي ما بعد الحرم.

فرسخ است. و برخی از آنان گویند: چهل و شش میل است. و ابوحنیفه و اصحاب او و ثوری گویند:

أربعة و عشرون فرسخا و قال داود يلحق الحكم بالسفر القصير كالطويل لما رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله: كَانَ إِذَا سَافَرَ فَرْسَخاً قَصَّرَ الصَّلَاةَ. و عَنْ أَنَسٍ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِذَا خَرَجَ ثَلَاثَةَ أَمْيَالٍ أَوْ ثَلَاثَةَ فَرَاسِخَ صَلَّي رَكْعَتَيْنِ.

و قال الحسين بن مسعود في شرح السنة ذهب قوم إلي إباحة القصر في السفر القصير رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام: أَنَّهُ خَرَجَ إِلَي النُّخَيْلَةِ فَصَلَّي بِهِمُ الظُّهْرَ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ رَجَعَ مِنْ يَوْمِهِ قال عمرو بن دينار قال لي جابر بن زيد أقصر بعرفة و أما عامة الفقهاء فلا يجوزون القصر في السفر القصير و اختلفوا في حده قال الأوزاعي عامة الفقهاء يقولون مسيرة يوم تام و بهذا نأخذ.

قلت و روي سالم أن عبد الله بن عمر كان يقصر في مسيرة اليوم التام و قال محمد بن إسماعيل سمي النبي صلي الله عليه و آله يوما و ليلة سفرا وَ أَرَادَ بِهِ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: لَا تَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ تُسَافِرَ مَسِيرَةَ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ لَيْسَ مَعَهَا حُرْمَةٌ ثم نقل سائر الأخبار المتقدمة.

و أما حديث المقنع‌⁽¹⁾ففيه دلالة علي أن من سافر أربعة فراسخ لا يفطر إن رجع من يومه و إلا فيقصر و يمكن حمله علي أن الراكب يمكنه أن يرجع قبل الزوال فيصوم بخلاف راكب السفينة و سيأتي الكلام فيه في كتاب الصوم

بیست و چهار فرسخ است، و داود گوید: حکم سفر کوتاه مانند سفر بلند است، به خاطر آنچه که روایت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله زمانی که یک فرسخ سفر کرده بود نماز را قصر نمود، و از انس روایت است که رسول خدا صلی الله علیه و آله زمانی که سه میل یا سه فرسخ خارج شده بود، دو رکعت نماز خواند.

و حسین بن مسعود در شرح السنۀ گوید: جمعی بر مباح بودن قصر در سفر کوتاه معتقد هستند. از علی علیه السلام روایت شده است که وی به قصد نخلیه خارج شد، پس ظهر را با دو رکعت بر آنان امامت کرد، سپس در همان روز رجعت نمود. عمرو بن دینار گوید: جابر بن زید به من گفت: در عرفه قصر کرد. و اما عامه فقهاء، قصر کردن در سفر کوتاه را جایز نمی دانند و در خصوص حد آن دچار اختلاف هستند. اوزاعی گوید: عموم فقهاء می گویند، مسیر یک روز کامل، و ما از این پیروی می کنیم .

گفتم: سالم روایت کرد که عبدالله بن عمر در مسیر یک روز کامل قصر می کرد. و محمد بن اسماعیل گوید: نبی اکرم یک روز و یک شب را سفر نامید، و مقصودش از آن، چیزی است که از نبی اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده است که فرمود: برای زنی که به خدا و روز آخر ایمان دارد، جایز نیست که مسیر یک شبانه روزی را درحالی که محرمی با او نیست سفر کند، ... سپس سایر اخبار سابق را نقل کرده است.

و اما حدیث المقنع، در آن دلالتی است بر اینکه هر که چهار فرسخ سفر کند، اگر در همان روز برگردد، روزه را باز نمی کند و در غیر این صورت قصر می کند. و ممکن است حمل کردن آن بر اینکه برای سواره، برگشت قبل از زوال ممکن است، پس روزه می گیرد؛ بر خلاف فرد سوار بر کشتی. و کلام در خصوص آن در کتاب روزه خواهد آمد،

إن شاء الله تعالي.

ثم اعلم أنه ورد في كثير من الروايات مسيرة يوم و اعتبره المحقق في المعتبر و العلامة في المنتهي و غيرهما و قيدوه بسير الإبل السير العام فيجوز التعويل علي كل منهما في القصر و لو اعتبرت المسافة بهما و اختلفا فمنهم من اكتفي ببلوغ أحدهما و احتمل الشهيد الثاني رحمه الله تقديم السير و ربما لاح من الذكري تقديم التقدير و لعله أقوي لأنه تحقيق و الآخر تقريب و إن كان الأول لا يخلو من قوة و الأحوط حينئذ فيما به الاختلاف الجمع.

ثم إنه نقل جماعة من الأصحاب اتفاق العلماء علي أن الفرسخ ثلاثة أميال و هو مروي في الأخبار وَ أَمَّا الْمِيلُ فَقَدْ رَوَي الصَّدُوقُ‌⁽¹⁾مُرْسَلًا عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: أَنَّهُ أَلْفٌ وَ خَمْسُ مِائَةِ ذِرَاعٍ. و هو متروك و الظاهر أنه سقط من النساخ شي‌ء و يرشد إليه أَنَّ فِي الْكَافِي‌⁽²⁾رُوِيَ: أَنَّهُ ثَلَاثَةُ آلَافٍ وَ خَمْسُ مِائَةٍ. فالظاهر سقوط الثلاثة من الفقيه و يؤيده أيضا أنه قال في المعتبر و في بعض أخبار أهل البيت ثلاثة آلاف و خمس مائة ذراع و قد قطع الأصحاب بأن قدره أربعة آلاف ذراع.

و في الشرائع الميل أربعة آلاف ذراع بذراع اليد الذي طوله أربعة و عشرون إصبعا تعويلا علي المشهور بين الناس أو مد البصر من الأرض و فيه إشعار بنوع تردد في التفسير المشهور و في السرائر أسند ذلك إلي المسعودي في مروج الذهب‌⁽³⁾و في القاموس الميل قدر مد البصر و منار يبني للمسافر أو مسافة من الأرض متراخية بلا حد أو مائة ألف إصبع إلا أربعة آلاف إصبع أو ثلاثة أو أربعة آلاف ذراع بحسب اختلافهم في الفرسخ هل هو تسعة آلاف بذراع القدماء أو اثنا عشر ألف ذراع بذراع المحدثين انتهي و منه يظهر وجه جمع بين المشهور و بين ما وقع في رواية الكليني بأن يكون

ان شاء الله تعالی.

بدان که در بسیاری از روایات، مسیر یک روزه وارد شده است و محقق در المعتبر، علامه در المنتهی و غیر آن دو، آن را معتبر دانسته اند و آن را به حرکت معمول شتر مقید ساخته اند، پس اعتماد به هر یک از آن دو (تقدیر مسافت و مسیر یک روز) در قصر کردن جایز است و اگر مسافت به وسیله آن دو اعتبار شود و در آن دو اختلاف شود، پس برخی از آنان به رسیدن به یکی از آن دو اکتفا کرده اند و شهید ثانی تقدیم مسیر یک روز را محتمل دانسته است و شاید از الذکری، مقدم بودن اندازه مسافت، نمایان است و شاید آن قوی تر باشد زیرا آن تحقیقا است و دیگری تقریبا، هر چند که مورد اول خالی از قوت نیست و احوط در این حالت، در آنچه که مورد اختلاف است، جمع کردن است.

جمعی از اصحاب، اتفاق علما بر اینکه یک فرسخ سه میل است را نقل کرده اند و این در اخبار روایت شده است. و اما در مورد میل، صدوق⁽⁴⁾

به طور مرسل از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن هزار و پانصد ذراع است و این [نظر] متروک است و ظاهر این است که از جانب نسخه پردازان چیزی حذف شده است، و اینکه در الکافی⁽⁵⁾

روایت کرده است که آن سه هزار و پانصد ذراع است، بر این مطلب دلالت می کند. پس ظاهر، ساقط شدن سه از نسخه الفقیه است. و همچنین اینکه در المعتبر گفته است: و در برخی اخبار اهل بیت، سه هزار و پانصد ذراع است، مؤید آن است. و اصحاب قاطعانه بر این هستند که مقدار آن چهار هزار ذراع است.

و در الشرایع، یک میل چهار هزار ذراع با آرنج دستی است که طول آن بیست و چهار انگشت است - با تکیه بر قول مشهور بین مردم - یا به اندازه دامنه دید از زمین است و در آن اشاره ای است به نوعی تردید در تفسیر مشهور. و در السرائر آن را به مسعودی در مروج الذهب اسناد داده است و در القاموس یک میل به اندازه دامنه دید است، و [دیدن] گلدسته ای که برای مسافر بنا می شود؛ یا مسافتی وسیع از زمین، بدون حد و اندازه؛ یا نود و شش هزار انگشت، یا سه یا چهار هزار ذراع است، بر اساس اختلافشان درباره فرسخ. آیا آن نه هزار با ذراع قدماست یا دوازده هزار ذراع با ذراع جدید پایان. و از آن وجهی روشن می گردد که قول مشهور و آنچه که در روایت کلینی آمده است را تلفیق می کند، به این صورت

الاختلاف مبنيا علي اختلاف الأذرع.

و قال أحمد بن محمد المقري في المصباح المنير الميل بالكسر في كلام العرب مقدار مدي البصر من الأرض قاله الأزهري و الميل عند القدماء من أهل الهيئة ثلاثة آلاف ذراع و عند المحدثين أربعة آلاف ذراع و الخلاف لفظي فإنهم اتفقوا علي أن مقداره ستة و تسعون ألف إصبع و الإصبع ست شعيرات بطن كل واحد إلي ظهر الأخري و لكن القدماء يقولون الذراع اثنتان و ثلاثون إصبعا و المحدثون أربع و عشرون إصبعا فإذا قسم الميل علي رأي القدماء كل ذراع اثنتين و ثلاثين كان المتحصل ثلاثة آلاف ذراع و إن قسم علي رأي المحدثين أربعا و عشرين كان المتحصل أربعة آلاف ذراع و الفرسخ عند الكل ثلاثة أميال انتهي.

و قدر الأكثر الشعير بسبع شعرات من شعر البرذون و ضبط مد البصر في الأرض بأنه ما يميز به الفارس من الراجل للمبصر المتوسط في الأرض المستوية و بالجملة الجمع بين هذه التقديرات و العلم بحصول كل منها في المسافات لا تخلو من عسر و إشكال و الأولي رعاية الاحتياط فيما اشتبه من ذلك بالجمع بين القصر و التمام.

ثم اعلم أنه ذكر غير واحد من الأصحاب أن مبدأ التقدير من آخر خطة البلد في المعتدل و آخر محلته في المتسع عرفا و لم نطلع علي دليله و قيل مبدأ التقدير مبدأ سيره بقصد السفر و قالوا البحر كالبر و إن قطع المسافة في ساعة واحدة لأن التقدير بالأذرع كاف في ثبوت الترخص قال في المنتهي لا نعرف في ذلك خلافا.

و لو تردد يوما في ثلاثة فراسخ ذاهبا و جائيا فإن بلغ في الرجوع إلي موضع الأذان و مشاهدة الجدران فالظاهر أنه لا خلاف في عدم القصر و إن لم يبلغ فالمقطوع به في كلام الأصحاب أنه لم يجز القصر و خالف فيه العلامة في التحرير.

و الأول لعله أقوي إذ الظاهر من أخبار المسافة كون ذلك في جهة واحدة

که اختلاف به سبب اختلاف ذراع است.

و احمد بن محمد مقری در المصباح المنیر گوید: میل با کسره در کلام عرب به میزان دامنه دید در زمین است، ازهری آن را گفته است. و میل نزد قدمای اخترشناسی سه هزار ذراع و نزد متأخرین چهار هزار ذراع است. و اختلاف لفظی است، زیرا آنان بر این اتفاق نظر دارند که اندازه آن نود و شش هزار انگشت است و یک انگشت شش جو است که هر کدام روی دیگری قرار گیرد. اما قدما می گویند، یک ذراع سی و دو انگشت است و متأخرین می گویند بیست و چهار انگشت، پس اگر میل بر اساس نظر قدما تقسیم شود، هر ذراع سی و دو انگشت است و نتیجه سه هزار ذراع می باشد. و اگر بر اساس رأی متأخرین تقسیم شود، بیست و چهار است و نتیجه چهار هزار می باشد و یک فرسخ نزد همه سه میل است، پایان.

و اغلب جوها را به اندازه هفت مو از قاطر تخمین زده اند، و دامنه دید در زمین اینگونه ثبت شده است که آنچه که به وسیله آن، سواره از پیاده، برای انسانی با بینایی متوسط در زمین مسطح، از یکدیگر بازشناخته می شود. و در کل، جمع کردن این فرض ها و علم به حاصل شدن هر یک از آنها در مسافات، خالی از دشواری و اشکال نیست؛ و اولی، رعایت احتیاط با جمع کردن بین قصر و تمام در آنچه که از آن مشتبه است، می باشد.

بدان که چند تن از اصحاب ذکر کرده اند که مبدأ اندازه گیری، عرفاً از آخرین محله شهر معمولی و آخرین محله آن در شهر بزرگ و وسیع است و بر دلیل آن اطلاعی نیافتیم. و گفته شده، مبدأ اندازه گیری، مبدأ حرکت او به قصد سفر است. و گویند: دریا مانند خشکی است، هر چند که آن مسافت را در یک ساعت طی کند، زیرا اندازه گیری با ذراع در اثبات ترخص کافی است. در المنتهی گوید: درباره آن اختلافی نمی شناسیم.

و اگر روزی در سه فرسخ برای رفت و برگشت تردید کند، پس اگر در بازگشت به محل اذان و مشاهده دیوارها رسید، ظاهر این است که درباره عدم قصر کردن اختلافی نیست، و اگر به آن نرسد، امر قطعی در کلام اصحاب این است که قصر کردن جایز نیست، و علامه در التحریر با آن مخالفت کرده است.

و رأی اول شاید قوی تر باشد، زیرا آنچه که از اخبار برمی آید، بودن آن در یک جهت است.

و إنما اعتبرنا في خصوص الأربعة الإياب مع الذهاب للأخبار الكثيرة الدالة عليه فلا يتعدي عنه و إن أمكن أن يقال إذا ظهر بتلك الأخبار كون الإياب محسوبا مع الذهاب فهو كاف في ذلك.

و لو كان لبلد طريقان أحدهما يبلغ المسافة فإن سلك الأبعد لا لعلة الترخص قصر إجماعا و إن كان للترخص لا غير فالمشهور أنه يقصر أيضا و قال ابن البراج يتم لأنه كاللاهي بصيده و هو كما تري.

و لو شك في بلوغ المسافة القدر المعتبر في القصر فالمقطوع به في كلام الأصحاب أنه يتم و هو قريب و هل يجب الاعتبار مع الجهل بالبلوغ فيه وجهان و العدم أقوي.

«5»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: سِتَّةٌ لَا يُقَصِّرُونَ الصَّلَاةَ الْجُبَاةُ الَّذِينَ يَدُورُونَ فِي جِبَايَتِهِمْ وَ التَّاجِرُ الَّذِي يَدُورُ فِي تِجَارَتِهِ مِنْ سُوقٍ إِلَي سُوقٍ وَ الْأَمِيرُ الَّذِي يَدُورُ فِي إِمَارَتِهِ وَ الرَّاعِي الَّذِي يَطْلُبُ مَوَاضِعَ الْقَطْرِ وَ مَنْبِتَ الشَّجَرِ وَ الرَّجُلُ يَخْرُجُ فِي طَلَبِ الصَّيْدِ يُرِيدُ لَهْوَ الدُّنْيَا وَ الْمُحَارِبُ الَّذِي يَقْطَعُ الطَّرِيقَ‌⁽¹⁾.

مقصد الراغب، عنه عليه السلام مرسلا: مثله.

«6»

الْخِصَالُ، جَعْفَرُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ الْكُوفِيُّ عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام قَالَ: سَبْعَةٌ لَا يُقَصِّرُونَ الصَّلَاةَ الْجَابِي الَّذِي يَدُورُ فِي جِبَايَتِهِ ثُمَّ ذَكَرَ نَحْواً مِمَّا مَرَّ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ وَ الرَّاعِي وَ الْبَدَوِيُّ الَّذِي يَطْلُبُ وَ الرَّجُلُ الَّذِي يَطْلُبُ الصَّيْدَ يُرِيدُ بِهِ وَ فِي آخِرِهِ يَقْطَعُ السُّبُلَ‌⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَي بْنِ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ السَّعْدَآبَادِيِ

و فقط در مورد چهار فرسخ، رفت و برگشت را لحاظ کردیم، به دلیل اخبار بسیاری که بر آن دلالت دارند، پس از آن فراتر نمی رود. هر چند که ممکن است گفته شود: اگر به حساب آوردن رفت و برگشت، با آن اخبار روشن گردد، در این باره کافی است.

و اگر شهری دو راه داشته باشد که یکی از آن دو به حد ترخص می رسد، اگر او نه برای ترخص، راه دورتر را طی کند، به اجماع قصر می کند، و اگر فقط برای ترخص باشد نه چیز دیگر، پس مشهور این است که باز هم قصر می کند. و ابن براج گوید، کامل ادا می کند؛ زیرا او مانند فردی است که برای تفریح به شکار رفته. و اشکال این سخن واضح است.

و اگر در رسیدن مسافت به میزان معتبر در قصر شک کند، پس امر قطعی در کلام اصحاب این است که او کامل ادا می کند، و آیا در صورت جهل به رسیدن به آن میزان، تحقیق کردن واجب است؟ درباره آن دو وجه وجود دارد و عدم وجوب قوی تر است .

روایت 5

تفسیر علی بن ابراهیم: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: شش تن نماز را قصر نمی کنند: مأمورین اخذ مالیات که در جمع آوری در حرکت هستند، تاجری که در تجارت خود از بازاری به بازار دیگری در حرکت است، امیری که در امارت خویش می گردد، و چوپانی که در پی جاهای بارانی و محل رویش درختان است، و مردی که در پی صید به قصد لهو و لعب دنیا خارج می شود، و محاربی که راهزنی می کند.⁽³⁾

مقصد الراغب: نظیر این روایت به صورت مرسل از امام علیه السلام روایت شده است.

روایت 6

الخصال: امام صادق علیه السلام از پدرش علیه السلام روایت کرد که وی فرمود: هفت تن نماز را کوتاه نمی کنند: مأمور اخذ مالیات که برای وصول آن در گردش است، ... سپس نظیر آنچه که گذشت را ذکر نمود، با این تفاوت که او گفته است: و چوپان و بادیه نشینی که طلب می کند ... و مردی که در پی صید است درحالی که به وسیله آن در پی خوش گذرانی دنیاست. - و در پایان آن گوید - راهزنی می کند.⁽⁴⁾

و نیز از الخصال:

عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ يَرْفَعُهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: خَمْسَةٌ يُتِمُّونَ فِي سَفَرٍ كَانُوا أَوْ فِي حَضَرٍ الْمُكَارِي وَ الْكَرِيُّ وَ الْأَشْتَقَانُ وَ هُوَ الْبَرِيدُ وَ الرَّاعِي وَ الْمَلَّاحُ لِأَنَّهُ عَمَلُهُمْ‌⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ الْكُمُنْدَانِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: أَرْبَعَةٌ يَجِبُ عَلَيْهِمُ التَّمَامُ فِي سَفَرٍ كَانُوا أَوْ فِي حَضَرٍ الْمُكَارِي وَ الْكَرِيُّ وَ الْأَشْتَقَانُ وَ الرَّاعِي لِأَنَّهُ عَمَلُهُمْ .

قَالَ الصَّدُوقُ رحمه الله الْأَشْتَقَانُ الْبَرِيدُ⁽²⁾.

تفصيل و تبيين

اعلم أن المشهور بين الأصحاب وجوب الإتمام علي المسافر الذي سفره أكثر من حضره و هذا التعبير شائع في ألسنة الفقهاء و لم يرد في الأخبار هذا اللفظ بل إنما ورد فيها وجوب الإتمام علي جماعة مخصوصة عملهم و صناعتهم السفر⁽³⁾

فاذا كان المقصد وراء المسافة، يدخل المسافر تحت الآية الكريمة فيوضع عنه الركعات المسنونة، سواء كانت داخل الفرض أو خارجه، علي ما عرفت من قوله تعالي:« إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلًا» لئلا يجتمع علي المسافر مشقة سبحتين، و أمّا إذا كان المقصد مع المسافر لا يزال عنه، لم يدخل تحت الآية الكريمة حتّي يسقط عنه الركعات المسنونة.

و هذا كالذي اختار السفر لاجل التنزّه أو السياحة او الصيد الحلال، يكون نفس السفر مقصدا له لا يفرق عنده ما وراء المسافة ممّا هو دونها، فليس له جد في الذهاب في الأرض و لا الاسراع في المسير لا بضرب الاقدام و لا بضرب الآباط بل يطلب المواضع النزهة كلما وجد بغيته أقام فيها يوما أو يومين أو ساعة و ساعتين علي قدر نشاطه و فرحه، و كلما رأي صيدا تبعه و تعاقبه ليدركه سواء أنجد أو أغار، شرق أو غرب، ذهب أمامه أو رجع خلفه و ان كان من أول السياحة عازما علي الذهاب في أكثر من المسافة الشرعية.

نعم إذا كان غرضه من التفرج و الصيد مباحا أو مندوبا و كان الموضع الذي يريده للتنزّه أو الصيد ما وراء المسافة الشرعية، دخل في القسم الأوّل و شمله حكم الآية الكريمة و سنتها، لانه قصد المسافة لمقصد هو ما وراءها، فيقصر في المسافة و يتم في البساتين و المتنزهات و النخجيرات و أماكن السياحة.

و من القسم الثاني الاعراب و الاكراد الذين بيوتهم معهم لم يختاروا لتعيشهم موطنا بعد، فلا يتفاوت لهم بلد من بلد آخر. بل كل بلد موطن لهم، و كل منزل أناخوا فيه رحالهم كان منزلهم، فمقصدهم معهم لا ينفك عنهم، الا الذين لهم طول السنة سفرتان فقط سفرة الي القر و سفرة الي الصر، يتمون في القر و الصر و يقصرون ما بينهما.

و من القسم الثاني التاجر الذي يطوف و تجارته معه لم يختر سوقا معينا لتجارته، بل يدور من سوق الي سوق و من قرية الي اخري فمقصده معه لا يزول عنه، و ان كان مجموع أسواقه يبلغ حدّ المسافة، الا إذا كان بين سوق و سوق مسافة كاملة يقصر فيها و اذا بلغ منزله أعني سوق تجارته أتم.

و من القسم الثاني الراعي الذي يرعي مواشيه يطلب منابع الشيح و مواضع القطر كلما رأي نبتا حصل في مقصده و أقام حتّي يستوفيه، فهو قاصد لنفس السفر ليس له مقصد ما وراءها يطلبه و يجد في طلبه، يتم صلواته، الا إذا ابتلي بمفازة لا نبت فيها و طول المسافة يبلغ المسافة الشرعية، يقصر طي سفره هذا حتّي يجوز المفازة و يبلغ منبتا آخر يرعي فيه.

و من القسم الثاني الجمال و الملاح و البريد و المكاري و أمثالهم، حيث كان نفس السفر و طي المسافة مقصدا لهم ليس لهم بعد تمام المسافة مقصد: و بعد ما بلغ المسافرون مقصدهم و اشتغلوا بما أهمهم، فرغ هؤلاء من مقصدهم و ما أهمهم، فهم طول المسافة في تجارتهم و كسبهم بل و منازلهم، كأنهم استوطنوا المسالك و اختاروها سوقا لهم يدورون من سوق الي سوق و كل سوق فيه مقصدهم و تجارتهم، الا إذا جد بهم السير خوفا من لص أو طوفان أو سبع أو سيل فحينئذ يشملهم الآية الكريمة،« إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ» علي ما عرفت من ظاهر معناها، فيقصرون حين جدهم بين المنزلين لئلا يجتمع عليهم سبحتان.

و من القسم الثاني المالكون للضياع و العقار أو البساتين أو النخلات يطوفون بينها لاصلاحها و مرمة معاشهم، فإذا كان بين نخلة و نخلة أو بستان و آخر، أو ضيعة و اخري مسافة شرعية كان مقصدهم في السفر و الضرب في الأرض ما وراء المسافة فيقصرون، و إذا كانت متقاربة ليس بينها مسافة شرعية، كان مقصدهم دون المسافة و خرجوا عن الآية الكريمة و أتموا، و ان بلغت مجموع ذهابهم ذلك حدّ المسافة الشرعية، فانهم كلما حصلوا في واحد من تلك الضياع و العقار أو النخلات كانوا في منزلهم و مقصدهم، و لا حول و لا قوة الا باللّه العلي العظيم.

امام صادق علیه السلام فرمود: پنج تن در سفر باشند یا در حضر، کامل ادا می کنند: چهارپادار، اجاره دهنده چهارپا، پستچی، چوپان و دریانورد، زیرا آن پیشه آنهاست.⁽⁴⁾

و نیز از الخصال: امام باقر علیه السلام فرمود: واجب است که چهار تن، در سفر باشند یا در حضر، به صورت کامل ادا کنند: چهارپادار، کرایه دهنده چهارپا، پستچی و چوپان، زیرا آن پیشه آنهاست.

صدوق گوید: «اشتقان» پستچی است.⁽⁵⁾

تفصیل و تبیین

بدان که مشهور بین اصحاب، وجوب ادای کامل بر مسافری است که سفرش بیشتر از حضر و اقامت اوست. و این تعبیر در لسان فقهاء شایع است، و در اخبار این لفظ وارد نشده است، بلکه در آنها فقط وجوب ادای کامل بر جماعت مخصوصی که کار و پیشه آنان سفر است وارد شده است و لذا

أول جماعة كلامهم بهذا المعني و الظاهر قصر الحكم علي الجماعة المذكورين في تلك الأخبار و ظاهر ابن أبي عقيل القول بوجوب التقصير علي كل مسافر و الأول أقوي لما مضي من الأخبار و غيرها.

و الكري فسره أكثر اللغويين بالمكاري و يحتمل تخصيص الكري بالجمال

جمعی کلام آنان را به این معنی تأویل نموده اند، و ظاهر، منحصر بودن حکم بر جماعت مذکور در آن اخبار است و ظاهر ابن ابوعقیل، قائل شدن به وجوب قصر کردن بر هر مسافر است؛ و رأی اول به دلیل آنچه که از اخبار و غیر آن گذشت قوی تر است.

و اکثر لغویان «کری» را به «مکاری» تفسیر نموده اند و مختص بودن کری به شتربان

و المكاري بغيره أو تعميم المكاري و تفسير الكري بمن يكري نفسه للسفر كالبريد قال في الذكري المراد بالكري في الرواية المكتري و قال بعض أهل اللغة قد يقال الكري علي المكاري و الحمل علي المغايرة أولي بالرواية لتكثر الفائدة و لأصالة عدم الترادف انتهي.

و لعل مراده بالمكتري من يكري نفسه و قيل الذي يأخذ الكري من المكاري

و مکاری به غیر او، یا تعمیم دادن مکاری، و تفسیر کری به کسی که خود را برای سفر کرایه می دهد، مانند پستچی، محتمل است. در الذکری گوید: مقصود از کری در این روایت، اجاره دهنده است و برخی از اهل لغت گویند، گاه کری بر مکاری گفته می شود، و حمل کردن بر مغایر بودن، برای افزون شدن فایده و اصل بودن عدم ترادف، با روایت مناسب تر است، پایان.

و شاید مقصود او از «مکتری» کسی است که خودش را اجاره می دهد. و گفته شده: کسی که کرایه را از چهارپادار

أو من صاحب المتاع و يكون دائما مع المكاري ملازما له.

و الأشتقان سمعنا من مشايخنا أنه معرب دشتبان أي أمين البيادر يذهب من بيدر إلي بيدر و لا يقيم مكانا واحدا و فسره الصدوق بالبريد قال في المنتهي الأشتقان هو أمين البيدر ذكره أهل اللغة و قيل البريد.

و قال في النهاية في الحديث إني لا أحبس البرد قال الزمخشري البرد يعني ساكنا جمع بريد و هو الرسول و البريد كلمة فارسية يراد بها في الأصل البغل و أصلها بريدة دم أي محذوف الذنب لأن بغال البريد كانت محذوفة الأذناب كالعلامة لها فأعربت و خففت ثم سمي الرسول الذي يركبه بريدا و المسافة التي بين السكتين بريدا.

و السكة موضع كان يسكنه الفيوج المرتبون من بيت أو قبة أو رباط و كان يرتب في كل سكة بغال و كان بعد ما بين السكتين فرسخا و قيل أربعة و منه الحديث لا تقصر الصلاة في أقل من أربعة برد و هي ستة عشر فرسخا و الفرسخ ثلاثة أميال و الميل أربعة آلاف ذراع انتهي.

و يستفاد من تعليل رواية ابن أبي عمير⁽¹⁾أن كل من كان السفر عمله و صنعته يجب عليه الإتمام وَ فِي رِوَايَةِ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ⁽²⁾قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَلَّاحِينَ وَ الْأَعْرَابِ هَلْ عَلَيْهِمْ تَقْصِيرٌ قَالَ لَا بُيُوتُهُمْ مَعَهُمْ. فيستفاد منها أن كل من شأنه أن يتحرك مع بيته و رحله فعليه التمام.

فالظاهر أن المرجع في هذا الباب إلي صدق اسم المكاري و الملاح و أمثالهم عرفا و كذا صدق كون السفر عمله كاف في وجوب الإتمام و بهذا قطع العلامة و الشهيد لكنه قال في الذكري و ذلك إنما يحصل بالسفرة الثالثة التي لم يتخلل قبلها إقامة تلك العشرة أي العشرة المنوية في غير بلده و مطلقا في بلده و اعتبر ذلك

یا از صاحب کالا می گیرد و دائماً به همراه چهارپادار و ملازم اوست.

و «اشتقان»، از مشایخمان شنیدیم که آن معرب دشتبان یعنی امین زمین های خرمن کوبی است که از زمینی به زمین دیگر می رود و در یک مکان ساکن نمی شود؛ و صدوق آن را به پست تفسیر نموده است. در المنتهی گوید: اشتقان همان امین زمین خرمن کوبی است، اهل لغت این را ذکر کرده اند و گفته شده، پستچی است.

در النهایه در حدیثی گوید، من برد را حبس نمی کنم. زمخشری گوید: برد در حالت ساکن، جمع برید است که به معنی پیام رسان است و برید کلمه ای فارسی است که در اصل، استر از آن قصد شده است و اصل آن بریده دم است، زیرا استران پست به عنوان علامتی برای آنان، بریده دم بودند. پس این واژه معرب شد و تخفیف یافت، سپس پیام رسانی که بر آن سوار می شد و مسافتی که بین دو منزل بود، برید نامیده شد. و «سکّه» محلی است از قبیل خانه، قبه، کاروانسرا، که پیام رسانان آماده در آن ساکن می شدند و در هر سکّه ای استرانی مهیا می شد، و فاصله بین دو سکّه یک فرسخ بود و گفته شده چهار فرسخ. و از آن حدیث است که نماز در کمتر از چهار برید که همان شانزده فرسخ است قصر نمی شود و یک فرسخ سه میل، و یک میل چهار هزار ذراع است، پایان.

و از تعلیل روایت ابن ابوعمیر⁽³⁾

استفاده می شود که هرکسی که سفر کار و پیشه او باشد، تمام خواندن بر او واجب است، و در روایت اسحاق بن عمار⁽⁴⁾گوید: از او درباره ملاحین و بادیه نشینان سئوال کردم که آیا قصر کردن بر آنان واجب است؟ فرمود: خیر، خانه هایشان همراه آنان است. پس از آن استفاده می شود که هر کسی که موقعیتش این باشد که به همراه خانه و اثاثیه اش حرکت کند، پس بر او واجب است که تمام بخواند.

پس ظاهر این است که مرجع در این باب، صدق اسم مکاری، ملاّح و امثال آن در عرف است. و همچنین صدق اینکه سفر کار او باشد، برای وجوب اتمام بر او کافی است. و علامه و شهید به آن رأی قطعی داده اند، اما در الذکری گوید: و آن فقط با سفر سومی که قبل از آن، با اقامت آن ده روز، یعنی ده روزی که در غیر شهر خود نیت اقامت کند و مطلقا با اقامت در شهر خود مختل نشود، محقق می شود،

جماعة من الأصحاب و اعتبر ابن إدريس في غير صاحب الصنعة ثلاث دفعات و قال إن صاحب الصنعة من المكارين و الملاحين يجب عليهم الإتمام بنفس خروجهم إلي السفر لأن صنعتهم تقوم مقام من لا صنعة له ممن سفره أكثر من حضره و استقرب في المختلف الإتمام في الثانية إذا لم يقيموا بعد الأولي مطلقا و ليس لهذه التعليلات مستند يصح التعويل عليه غير ادعاء دلالة العرف عليه.

و إذ قد عرفت أن الحكم في الأخبار ليس معلقا علي الكثرة بل علي مثل المكاري و الجمال و من اتخذ السفر عمله أو من كان بيته معه وجب أن تراعي هذه الأسماء عرفا فلو فرض عدم صدق الاسم بمرات كثيرة لم يتعلق حكم الإتمام.

ثم اعلم أن أكثر الأصحاب قطعوا بأنه يشترط في إتمام هؤلاء أن لا يقيموا في بلدهم عشرة أيام وَ احْتَجُّوا بِمَا رَوَاهُ الشَّيْخُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ‌⁽¹⁾عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الْمُكَارِي إِنْ لَمْ يَسْتَقِرَّ فِي مَنْزِلِهِ إِلَّا خَمْسَةَ أَيَّامٍ وَ أَقَلَّ قَصَّرَ فِي سَفَرِهِ بِالنَّهَارِ وَ أَتَمَّ بِاللَّيْلِ وَ عَلَيْهِ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ إِنْ كَانَ لَهُ مُقَامٌ فِي الْبَلَدِ الَّذِي يَذْهَبُ إِلَيْهِ عَشَرَةَ أَيَّامٍ وَ أَكْثَرَ قَصَّرَ فِي سَفَرِهِ وَ أَفْطَرَ.

و هذه الرواية في سندها جهالة⁽²⁾و ما تضمن من الاكتفاء في التقصير نهارا بأقل من خمسة أيام متروك بين الأصحاب و مقتضاها إقامة العشرة في البلد الذي يذهب إليه و هو غير ما اعتبروه من الإقامة في بلدهم و مع ذلك فالحكم فيه مختص بالمكاري و لذا احتمل المحقق في المعتبر اختصاص الحكم بالمكاري و نقل في الشرائع قولا بذلك هو مجهول القائل.

و عبارة الحديث تحتمل احتمالا آخر و هو أن يكون المراد إن كان له إرادة المقام في البلد الذي يذهب إليه قصر في سفره إلي ذلك البلد بل هو أظهر⁽³⁾

و ذلك بعد حمل المقام في الرواية علي المقام لمقصد خاصّ أو رفع حاجة تخصه، و لذلك يقيم أكثر من خمسة أيّام كالمقام عشرة لزيارة، فيقصر في سفره ذلك، لانه كأحد المسافرين، و أمّا إذا لم يستقر في المنزل و المقصد الا ثلاثة أيّام يريد بذلك راحة جماله و رفع التعب عنها و اشتراء علوفتها، فالظاهر أنّه قصد المسافة تجارة، فيتم صلاته و يصوم شهر رمضان، و هكذا نقول فيما سيأتي من الروايات.

و جمعی از اصحاب آن را معتبر دانسته اند. و ابن ادریس در غیر صاحب پیشه، سه مرتبه را معتبر دانسته است و گوید: بر پیشه وران نظیر چهارپاداران و ملاحین، با صرف خروج آنان برای سفر، ادای کامل واجب است، زیرا پیشه آنان مانند کسی است که سفرش بیشتر از اقامتش است و جز آن، پیشه ای برای او نیست. و علامه در المختلف، اتمام در حالت دوم را محتمل دانسته است، اگر بعد از دفعه نخست، مطلقاً اقامت نکنند. و این تعلیلات استنادی ندارد که اعتماد کردن به آن صحیح باشد، جز ادعای دلالت عرف بر آن .

و چون دانستنی که حکم در اخبار منوط به کثرت نیست بلکه بر نظیر مکاری و شتربان و هر کسی که سفر را به عنوان پیشه خود اتخاذ کند یا کسی که منزل او با او همراه است منوط است، واجب است که این اسماء عرفاً رعایت شود، پس اگر عدم صدق اسم بر دفعات بسیار فرض گردد، حکم اتمام تعلق نمی گیرد.

پس بدان که اغلب اصحاب قاطعانه بر این هستند که در ادای کامل این افراد، شرط است که ده روز در شهر خود اقامت نکنند و آنچه که شیخ از عبدالله بن سنان⁽⁴⁾از امام صادق علیه السلام روایت کرده است را به عنوان حجت اقامه کرده اند که فرمود: مکاری اگر در منزلش فقط پنج روز یا کمتر مستقر شود، در سفرش در طول روز قصر می کند و در شب کامل ادا می کند و روزه ماه رمضان بر او لازم است. اگر در شهری که به آن می رود ده روز و بیشتر اقامت کند، در سفرش قصر می کند و روزه را افطار می کند.

و در سند این روایت ابهامی⁽⁵⁾

است و آنچه که درباره اکتفا به قصر کردن در روز، به کمتر از پنج روز دربردارد، بین اصحاب متروک است، و اقتضای آن اقامت ده روزه در شهری است که به آن می رود، و این غیر از چیزی است که درباره اقامت در شهرشان معتبر دانسته اند. و با وجود این، پس حکم درباره آن مختص مکاری است و لذا محقق در المعتبر، اختصاص حکم به مکاری را محتمل دانسته است و در شرایع، قولی در خصوص آن را نقل نموده است که قائل آن مجهول است.

و عبارت حدیث احتمال دیگری را در بر دارد و آن اینکه مقصود این باشد که او اگر قصد اقامت در شهری که به آن می رود را دارد، در سفرش به آن شهر قصر می کند و حتی این بهتر است و

خلاف مقصودهم و هذه الرواية أوردها الصدوق بطريق صحيح عن ابن سنان ⁽¹⁾و متنه مغاير لما أورده الشيخ فإنه قال المكاري إذا لم يستقر في منزله إلا خمسة أيام أو أقل قصر في سفره بالنهار و أتم صلاة الليل و عليه صوم شهر رمضان فإن كان له مقام في البلد الذي يذهب إليه عشرة أيام أو أكثر و ينصرف إلي منزله و يكون له مقام عشرة أيام أو أكثر قصر في سفره و أفطر.

و الظاهر أن في رواية الشيخ سقطت هذه الفقرة و مقتضي هذه الرواية اعتبار إقامة العشرة في المنزل الذي يذهب إليه أيضا و القول به غير معروف بين الأصحاب إلا أن العمل بمقتضي هذه الرواية الصحيحة غير بعيد.

و استوجه ذلك بعض أفاضل المتأخرين و لم يعتن بمخالفة المشهور وَ مُرْسَلَةُ يُونُسَ‌⁽²⁾أَيْضاً تَدُلُّ عَلَي ذَلِكَ حَيْثُ قَالَ عليه السلام: أَيُّمَا مُكَارٍ أَقَامَ فِي مَنْزِلِهِ أَوْ فِي الْبَلَدِ الَّذِي يَدْخُلُهُ أَكْثَرَ مِنْ عَشَرَةِ أَيَّامٍ فَعَلَيْهِ التَّقْصِيرُ. لكنها تدل علي الاكتفاء بأحدهما و يمكن حمل الخبر الأول عليه و المسألة محل إشكال و قل مكار لا يقيم في بلده

بر خلاف مقصود آنان است. و صدوق این روایت را از طریقی صحیح از ابن سنان⁽³⁾

وارد کرده است و متن او با آنچه که شیخ آورده است مغایر است؛ زیرا او گوید: مکاری زمانی که در منزلش فقط پنج روز یا کمتر مستقر نباشد، در سفرش در روز قصر می کند و در شب کامل ادا می کند، و روزه ماه رمضان بر او واجب است؛ پس اگر در شهری که به آن می رود، ده روز یا بیشتر اقامت داشته باشد و به منزلش برگردد و ده روز یا بیشتر در آنجا بماند، در سفرش قصر می کند و روزه را افطار می کند.

و ظاهر این است که در روایت شیخ این بخش افتاده است و اقتضای این روایت، معتبر بودن اقامت ده روزه در منزلی نیز که به آن می رود، می باشد؛ و رأی دادن به آن بین اصحاب غیر معروف است، جز اینکه عمل کردن به اقتضای این روایت صحیح، بعید نیست.

برخی افاضل متأخر آن را موجه دانسته اند و به مخالفت با رأی مشهور اعتنا نکرده اند. و مرسله یونس نیز بر آن دلالت دارد، از آنجا که امام علیه السلام فرمود: هر مکاری ای که در منزل خود یا در شهری که در آن وارد می شود بیش از ده روز اقامت کند، قصر کردن بر او واجب است. اما آن بر اکتفا کردن به یکی از آن دو دلالت دارد. و حمل کردن خبر اول بر آن ممکن است، و این مسئله محل اشکال است و کم است که مکاری در شهر خود یا در شهری که به آن می رود، ده روز اقامت نکند.

أو في البلد الذي يذهب إليه عشرة أيام.

و قال في المدارك ظاهر الأصحاب الاتفاق علي أن إقامة العشرة أيام في البلدة قاطعة لكثرة السفر و موجبة للقصر و الظاهر أنه محل للاحتياط و ألحق الفاضلان و من تأخر عنهما بإقامة العشرة في البلد العشرة المنوية في غير بلده و هو حسن بحمل العشرة في رواية يونس علي المنوية للإجماع المنقول علي عدم تأثير غير المنوية و ألحق الشهيد العشرة الحاصلة بعد التردد ثلاثين و في التردد ثلاثين خلاف و الأقرب عدم الإلحاق كما اختاره الشهيدان.

و متي وجب القصر علي كثير السفر بإقامة العشرة ثم سافر مرة ثانية بدون إقامة فالأظهر وجوب الإتمام عليه مع بقاء الاسم كما صرح به ابن إدريس و غيره و اعتبر في الذكري المرة الثالثة و هو ضعيف.

و أما إقامة الخمسة فذهب الشيخ و ابن البراج و ابن حمزة إلي أنه يتم صلاة الليل خاصة للرواية المتقدمة و المشهور أنه لا تأثير لذلك أصلا و أجيب عن الرواية بأنها متروكة الظاهر فإنها تتضمن المساواة بين الخمسة و الأقل منها و الأقل يصدق علي يوم و بعض يوم و لا قائل به مع أنها معارضة بقوله في صحيحة معاوية بن وهب‌⁽¹⁾هما واحد إذا قصرت أفطرت و إذا أفطرت قصرت.

و مال بعض أفاضل المتأخرين إلي العمل به و أول الخبر بأن المراد إثبات الحكم المذكور لمن أقام خمسة أحيانا و أقل منه أحيانا أو بأن المراد بالأقل ما قارب الخمسة و ظاهر الصدوق العمل به و عدم الاشتهار بين المتأخرين غير ضائر.

و ربما يحمل الخبر علي التقية لأن الشافعي و جماعة كثيرة من العامة ذهبوا إلي الاكتفاء للإتمام بإقامة أربعة أيام سوي يوم القدوم و الخروج و ذهب جماعة منهم إلي احتساب اليومين و فيه تأمل و المسألة مشكلة و لعل الاحتياط

و در المدارک گوید: ظاهر اصحاب، توافق بر این است که اقامت ده روزه در شهر قطع کننده، کثرت سفر و واجب کننده قصر است. و ظاهر این است که آن محل احتیاط است. و فاضلان و متأخرین پس از آن دو به اقامت ده روزه در شهر، قصد اقامت ده روزه در غیر شهر خود را ملحق ساخته اند و آن با حمل کردن ده روز در روایت یونس بر [اقامت] نیت شده، خوب است، به دلیل اجماع منقول بر عدم تأثیر اقامت بدون نیت. و شهید ده روز حاصل شده بعد از تردید را به سی [روز] ملحق ساخته است و در تردید سی روز اختلافی است و محتمل تر عدم الحاق است، چنانکه شهیدین آن را اختیار کرده اند.

و هر گاه بر فرد کثیر السفر با اقامت ده روزه قصر واجب شود، سپس بار دوم بدون اقامت سفر کند، پس اظهر در صورت بقای اسمِ[کثیر السفر]، وجوب اتمام بر اوست، چنانکه ابن ادریس و دیگران به آن تصریح کرده اند و در الذکری بار سوم را معتبر دانسته است و آن ضعیف است .

و اما اقامت پنج روزه، شیخ، ابن براج و ابن حمزه بر این هستند که او فقط نمازهای شب را کامل ادا می کند - به دلیل روایت پیشین - و مشهور این است که آن اصلاً تأثیری ندارد. و به روایت اینگونه پاسخ داده شده است که ظاهر آن متروک است، پس آن متضمن مساوات بین پنج روز و کمتر از آن است، و کمتر بر یک روز و نصف روز صدق می کند و کسی قائل به آن نیست، علاوه بر این که این مخالف سخن او در صحیحه معاویۀ بن وهب است که گفته است: آن دو یکی است، هر گاه قصر نمودی روزه را باز می کنی و هر گاه روزه را باز کردی قصر می کنی.

و برخی از افاضل متأخرین به عمل کردن به آن تمایل یافته اند، و خبر را اینگونه تأویل کرده اند که مقصود اثبات حکم مذکور برای کسی است که گاه پنج روز و گاه کمتر از آن اقامت می کند، یا اینکه مقصود از کمتر، چیزی است که نزدیک پنج است، و ظاهر صدوق عمل کردن به آن است، و عدم اشتهار بین متأخرین ضرری ندارد.

و چه بسا این خبر بر تقیه حمل شود، زیرا شافعی و جمع بسیاری از عامه به اکتفا کردن برای اتمام به اقامت چهار روزه، غیر از روز ورود و روز خروج معتقد هستند و جمعی از آنان به احتساب این دو روز معتقد هستند و در آن تأملی است و مسئله مشکل است، و شاید احتیاط

في الجمع.

«7»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام:⁽¹⁾فِي الرَّجُلِ يَخْرُجُ مُسَافِراً قَالَ يُقَصِّرُ إِذَا خَرَجَ مِنَ الْبُيُوتِ‌⁽²⁾.

وَ مِنْهُ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ حَمَّادٍ⁽³⁾عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الْمُسَافِرُ يُقَصِّرُ حَتَّي يَدْخُلَ الْمِصْرَ⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْهُ عليه السلام قَالَ: إِذَا سُمِعَ الْأَذَانُ أَتَمَّ الْمُسَافِرُ⁽⁵⁾.

«8»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَيْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ قَالَ: سَمِعْتُ بَعْضَ الزُّرَارِيِّينَ يَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَكُونُ بِالْبَصْرَةِ وَ هُوَ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَ لَهُ بِالْكُوفَةِ دَارٌ وَ عِيَالٌ فَيَخْرُجُ وَ يَمُرُّ بِالْكُوفَةِ يُرِيدُ مَكَّةَ لِيَتَجَهَّزَ مِنْهَا وَ لَيْسَ مِنْ رَأْيِهِ أَنْ يُقِيمَ أَكْثَرَ مِنْ يَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ قَالَ يُقِيمُ فِي جَانِبِ الْكُوفَةِ وَ يُقَصِّرُ حَتَّي يَفْرُغَ مِنْ جَهَازِهِ وَ إِنْ هُوَ دَخَلَ مَنْزِلَهُ فَلْيُتِمَّ الصَّلَاةَ⁽⁶⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَكُونُ بِالْبَصْرَةِ وَ هُوَ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَ لَهُ بِهَا دَارٌ وَ أَهْلٌ وَ مَنْزِلٌ وَ يَمُرُّ بِهَا وَ إِنَّمَا هُوَ يَخْتَلِفُ لَا يُرِيدُ الْمُقَامَ وَ لَا يَدْرِي مَا يَتَجَهَّزُ يَوْماً أَوْ يَوْمَيْنِ قَالَ يُقِيمُ فِي جَانِبِهَا وَ يُقَصِّرُ قَالَ قُلْتُ لَهُ فَإِنْ دَخَلَ أَهْلَهُ قَالَ عَلَيْهِ التَّمَامُ‌⁽⁷⁾.

جمع کردن باشد.

روایت 7

محاسن: امام صادق علیه السلام⁽⁸⁾

درباره مردی که برای سفر خارج می شود فرمود: زمانی که از خانه ها خارج شد، قصر می کند.⁽⁹⁾

و نیز محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: مسافر زمانی که وارد شهر شود، قصر می کند.⁽¹⁰⁾

و نیز محاسن: امام علیه السلام فرمود: مسافر زمانی که اذان را بشنود، نماز را تمام می خواند.⁽¹¹⁾

روایت 8

قرب الإسناد: علی بن رئاب گوید: شنیدم شخصی از خاندان زراره از امام صادق علیه السلام درباره مردی سئوال کرد که از اهالی کوفه است و در بصره است و در کوفه دارای خانه و خانواده است، پس خارج می شود درحالی که قصد مکه را دارد. بر کوفه گذر می کند تا در آن وسایل لازم را فراهم کند و در نظر ندارد که بیش از یک یا دو روز اقامت کند. فرمود: در گوشه ای از کوفه اقامت کند و تا زمانی که از تهیه لوازم فارغ شود قصر کند؛ و اگر وارد منزلش شود، پس باید نماز را کامل ادا کند.⁽¹²⁾

و نیز از قرب الإسناد: عبدالله بن بکیر گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که در بصره است و خود از اهالی کوفه است و در آن دارای خانه و خانواده و منزل است و بر آن گذر می کند و فقط رفت و آمد می کند و قصد اقامت ندارد. و نمی داند آماده شدنش یک روز است یا دو روز؟ فرمود: در گوشه ای از آن اقامت کند و قصر کند. ادامه داد: به او عرض کردم: پس اگر بر خانواده خویش وارد شود؟ فرمود: ادای کامل بر او واجب است.⁽¹³⁾

وَ مِنْهُ عَنِ السِّنْدِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَزَّازِ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ وَهْبٍ الْقُرَشِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام كَانَ إِذَا خَرَجَ مُسَافِراً لَمْ يُقَصِّرْ مِنَ الصَّلَاةِ حَتَّي يَخْرُجَ مِنِ احْتِلَامِ الْبُيُوتِ وَ إِذَا رَجَعَ لَا يُتِمُّ الصَّلَاةَ حَتَّي يَدْخُلَ احْتِلَامَ الْبُيُوتِ‌⁽¹⁾.

تبيين

اعلم أن الأصحاب اختلفوا في أنه هل يعتبر في قصر المسافر حد يصل إليه ذهابا و عودا أم لا فقال الشيخ علي بن بابويه إذا خرجت من منزلك فقصر حتي تعود إليه و ذهب المرتضي و الشيخ في الخلاف و العلامة و جماعة من المتأخرين إلي اشتراط خفاء الجدران و الأذان و ذهب الأكثر إلي أن المعتبر أحد الأمرين المذكورين و نسبه الشهيد الثاني إلي أكثر القدماء و قال ابن إدريس الاعتماد عندي علي الأذان المتوسط و الصدوق في المقنع اعتبر خفاء الحيطان و القائلون بالجمع جمعوا بين الأخبار بذلك و القائلون بالتخيير جمعوا بينها بالحمل علي أن كلا منهما كاف لذلك و هو أصوب.

ثم المشهور اتحاد حكم الذهاب و العود و ذهب المرتضي و ابن الجنيد إلي أنه يجب عليه التقصير في العود حتي يبلغ منزله‌⁽²⁾

و هكذا إذا كان له دار أو ضيعة أو نخلة يمر عليها في سفره، انما يكون الدخول فيها قاطعا لحكم السفر، اذا كان احدي هذه التي ذكرناها مقصدا له، و أمّا إذا لم يكن من قصده الدخول الي تلك الدار أو الضيعة أو النخلة، بل كان قصده السير الي ما وراءها و انما وصل إليها لاتحاد الطريق، فله أن ينزل خارج الدار و الضيعة و يقصر صلاته.

و نیز از قرب الإسناد: امام صادق علیه السلام از پدرش روایت کرد که علی علیه السلام زمانی که به عنوان مسافر خارج می شد، نماز را قصر نمی کرد تا اینکه از محدوده خانه ها خارج شود؛ و زمانی که برگردد، نماز را کامل ادا نمی کند تا اینکه به محدوده خانه ها وارد شود.⁽³⁾

تبیین

بدان که اصحاب در این باره دچار اختلاف هستند که آیا در قصر برای مسافر، حدی که در رفت و برگشت به آن می رسد، معتبر است یا خیر؟ پس شیخ علی بن بابویه گوید: زمانی که از منزلت خارج شدی قصر کن تا اینکه به آن بازگردی. و مرتضی، شیخ در الخلاف، علامه و جمعی از متأخرین، به شرط پنهان شدن دیوار و اذان معتقد هستند. و اغلب بر این هستند که امر معتبر یکی از دو امر مذکور است و شهید ثانی آن را به اغلب قدماء منسوب کرده است. و ابن ادریس گوید: در نظر من، اعتماد بر اذان متوسط[در قوت صوت] است. و صدوق در المقنع، پنهان شدن دیوارها را معتبر دانسته است؛ و افراد قائل به جمع، به وسیله آن اخبار را با هم جمع کرده اند، و افراد قائل به تخییر، با حمل کردن بر اینکه هر یک از آن دو برای آن کافی است، آنها را جمع بسته اند و این صحیح تر است.

مشهور، یکی بودن حکم رفت و برگشت است و مرتضی و ابن جنید بر این هستند که در بازگشت، قصر کردن بر او واجب است تا اینکه به منزلش برسد.

و اعلم أن الظاهر من أخبار التواري تواري المسافر عن البيوت أي أهلها لا تواري البيوت عنه و هو أقرب إلي خفاء الأذان و لا يبعد العمل به و حينئذ هل يكفي التواري بالحائل بحيث لا تضر الرؤية بعده أم لا وجهان و لعل العمل باعتبار الأذان أضبط و أولي و أما خفاء الجدران فإن اعتبر خفاء شبحها فلا تحصل في فراسخ و لذا اعتبروا خفاء صورتها و عدم تميز خصوصياتها لتقارب العلامة الأخري.

و ذكر الشهيدان أن البلد لو كان في علو مفرط أو وهدة اعتبر فيها الاستواء تقديرا و يحتمل الاكتفاء بالتواري في المنخفضة كيف كان لإطلاق الخبر.

و قالوا لا عبرة بأعلام البلد كالمنارة و القلاع و لا عبرة بسماع الأذان المفرط في العلو كما أنه لا عبرة بخفاء الأذان المفرط في الانخفاض فتكون الرواية مبنية علي الغالب.

و قالوا المراد جدران آخر البلد الصغير و القرية و إلا فالمحلة و كذا أذان مسجد البلد و المحلة و يحتمل البيت و نهاية البلد و ظاهر بعض الروايات خفاء جميع بيوت البلد و أذانه و يحتمل البيوت المتقاربة من بيته و كذا أذانها.

وَ يَدُلُّ عَلَي مَذْهَبِ الْمُرْتَضَي وَ ابْنِ الْجُنَيْدِ فِي الْعَوْدِ صَحِيحَةُ الْعِيصِ بْنِ الْقَاسِمِ‌⁽¹⁾عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَا يَزَالُ الْمُسَافِرُ مُقَصِّراً حَتَّي يَدْخُلَ بَيْتَهُ. وَ فِي مُوَثَّقَةِ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ:⁽²⁾حَتَّي يَدْخُلَ أَهْلَهُ. و حملوهما علي أن المراد الوصول إلي موضع يسمع فيه الأذان و يشاهد الجدران و هو بعيد جدا.

و يمكن القول بالتخيير بعد الوصول إلي سماع الأذان بين القصر و الإتمام جمعا بين الأخبار كما اختاره بعض المحققين من المتأخرين و ربما يحمل أخبار عدم اشتراط حد الترخص في الذهاب و العود علي التقية إذ عامة فقهائهم علي عدم

و بدان که امر ظاهر اخبار مربوط به پنهان شدن، پنهان شدن مسافر از خانه ها یعنی اهالی آن است، نه پنهان شدن خانه ها از او، و این به پنهان شدن اذان نزدیک تر است. و عمل کردن به آن بعید نیست. و در این هنگام، آیا پنهان شدن با حائل کفایت می کند، طوری که رؤیت پس از آن ضرری [به حکم قصر] نداشته باشد، یا خیر؟ دو وجه وجود دارد شاید عمل کردن به اعتبار اذان، دقیق تر و اولی است. اما پنهان شدن دیوارها، پس اگر پنهان شدن شکل مبهم آن معتبر باشد، پس در چند فرسخ حاصل نمی شود، و لذا [تنها] پنهان شدن تصویر آن و عدم مشخص بودن خصوصیات آن را به دلیل نزدیکی با علامت دیگر[عدم سماع صوت اذان] معتبر دانسته اند.

و شهیدین ذکر کرده اند که اگر شهر در ارتفاع بلند یا دره ای عمیق باشد، درباره آن همسطح بودن فرضی را معتبر می دانند. و اکتفا کردن به پنهان شدن در زمین پست، هر چه که باشد، به دلیل اطلاق خبر محتمل است.

و گویند، نشانه های شهر از قبیل مناره و قلعه ها اعتباری ندارد و شنیدن اذان در بلندی بسیار در خور اعتنا نیست، چنانکه پنهان شدن اذان در گودی بسیار نیز ملاک نیست، پس این روایت مبنی بر غالب می باشد.

و گویند: مقصود از دیوارهای آخر شهر کوچک و روستا است و در غیر این صورت محله است، و چنین است اذان مسجد شهر و محله، و خانه و آخر شهر نیز محتمل است؛ و ظاهر برخی روایات، پنهان شدن همه خانه های شهر و اذان آن است، و خانه های نزدیک به خانه وی و همچنین اذان آن محتمل است .

صحیحه عیص بن قاسم⁽³⁾

از امام صادق علیه السلام، دلالت دارد بر مذهب مرتضی و ابن جنید درباره برگشت، که فرمود: مسافر پیوسته قصرکننده است تا اینکه وارد خانه اش شود. و در موثقه اسحاق بن عمار⁽⁴⁾

آمده است، تا اینکه بر خانواده اش وارد شود، و آن دو را بر این حمل کرده اند که مقصود رسیدن به مکانی است که در آن صدای اذان را بشنود و دیوارها را مشاهده نماید، این بسیار بعید است.

و می توان جهت جمع کردن بین اخبار بعد از رسیدن به محل شنیدن اذان، به مخیر بودن بین قصر و اتمام قائل بود، چنانکه برخی محققین متأخر آن را برگزیده اند، و چه بسا اخبار عدم شرط بودن حد ترخص در رفت و برگشت، بر تقیه حمل گردد، از آنجا که فقهای عامه به عدم

اشتراط ذلك.

و أقول يمكن حمل الأخبار الأخر أيضا علي التقية لأن فقهاءهم الأربعة يشترطون الخروج من سور البلد و إن كان داخل السور مزارع أو مواضع خربة و ذهب بعضهم إلي أنه إذا كان خارج السور دور و مقابر فلا بد من مجاوزتها و لا يشترط عندهم مجاوزة المزارع و البساتين المتصلة بالبلد إلا إذا كانت فيها دور و قصور يسكن فيها.

و أما الأخبار التي قدمناها فالخبر الأول من المحاسن ظاهره الخروج من البيوت و لا يوافق شيئا من مذاهب الأصحاب إلا بالتكلف و هو بما ذكرنا من أقوال العامة أنسب و كذا الثاني.

و أما الثالث فيوافق القول باعتبار الأذان و هو يشمل ظاهر الذهاب و العود معا و الخبر الرابع من قرب الإسناد يدل آخره علي أن المعتبر في العود دخول المنزل و أوله علي أنه لا يتوسط البلد إن حمل الجانب علي الداخل أو لا يدخل البلد إن حمل علي الخارج فيمكن حمل هذا الجزء علي التقية و يمكن حمل المنزل علي البلد مجازا.

أو يكون محمولا علي أنه لما كانت الكوفة من البلاد الوسيعة تعتبر فيها المحلة فإذا لم يدخل البلد يكون غالبا بينه و بين محلته حد الترخص فيحمل علي ما إذا لم تكن محلته في آخر البلد من تلك الجهة و يمكن حمل الجزء الأول علي الاستحباب و كذا الكلام في الخبر الخامس لكن الأهل فيه أوسع من المنزل و أقبل للتأويل.

و بالجملة يشكل الاستدلال بالخبرين علي شي‌ء من المذاهب و الخبر الأخير لعل فيه تصحيفا و لا أعرف لاحتلام البيوت معنا مناسبا في المقام إلا أن يكون كناية عن غيبة شبحها فإنها بمنزلة الخيال و المنام أو يكون بالجيم بمعني القطع و البيوت تحتمل بيوت البلد و المحلة و بالجملة ظاهره عدم الاكتفاء بالخروج من المنزل

شرط بودن آن معتقد هستند.

مؤلف

حمل اخبار دیگر نیز بر تقیه ممکن است، زیرا چهار فقیه آنان خروج از حصارهای شهر را شرط کرده اند هر چند که داخل حصارها مزارع یا اماکن مخروبه باشد، و برخی از آنان بر این هستند که اگر خارج حصارها خانه ها و مقابری باشند، پس ناگزیر به گذشتن از آنها هستند، و نزد آنان گذشتن از مزارع و باغهای متصل به شهر شرط نیست، مگر زمانی که در آنها خانه ها و قصرهایی باشد که در آن سکونت می کنند.

و اما اخباری که پیش از این ذکر کردیم: خبر اول از محاسن، ظاهر آن خروج از خانه است و با هیچ یک از مذاهب اصحاب موافق نیست مگر با تکلف و دشواری، و با آنچه که درباره اقوال عامه ذکر کردیم مناسب تر است و خبر دوم نیز چنین است.

و اما خبر سوم، با قول به اعتبار اذان موافق است و آن شامل ظاهر رفت و برگشت با هم است. و آخر خبر چهارم از قرب الإسناد بر این دلالت دارد که امر معتبر در برگشت، داخل شدن در منزل است و اول آن بر این دلالت دارد که اگر گوشه بر داخل حمل شود، در وسط شهر قرار نگیرد، یا اینکه اگر گوشه بر خارج حمل گردد، وارد شهر نشود، و حمل کردن این جزء بر تقیه و حمل کردن منزل بر شهر، مجازًا ممکن است .

یا اینکه حمل بر این شود که چون کوفه از بلاد وسیع بوده، محله در آن مورد اعتبار است، و زمانی که وارد شهر نشود، غالباً بین او و محله اش حد ترخص می باشد؛ پس بر حالتی حمل می گردد که محله اش از آن جهت در آخر شهر نباشد، و حمل کردن جزء اول بر استحباب نیز ممکن است. و سخن در مورد خبر پنجم نیز چنین است، اما خانواده در آن وسیع تر از منزل است و قابلیت بیشتری برای تأویل دارد.

و در کل، استدلال کردن به دو خبر، برای یکی از اقوال مشکل است و در خبر آخر شاید غلطی رخ داده باشد. و برای محدوده خانه ها، معنای مناسبی در اینجا نمی شناسم، مگر اینکه کنایه ای از پنهان شدن شکل مبهم آنها باشد، که آن به منزله خیال و رؤیایی باشد؛ یا اینکه اجتلام به معنای طی کردن باشد. و منظور از خانه ها، محتمل است خانه های شهر و محله باشد و در کل، ظاهر آن عدم اکتفا به خروج از منزل

و الدخول فيه و أما تعيين ما يعتبر فيه علي أحد المذاهب فلا يستفاد منه.

«9»

كِتَابُ الْمَسَائِلِ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَي عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُكَارِينَ الَّذِينَ يَخْتَلِفُونَ إِلَي النِّيلِ هَلْ عَلَيْهِمْ تَمَامُ الصَّلَاةِ قَالَ إِذَا كَانَ مُخْتَلَفَهُمْ فَلْيَصُومُوا وَ لْيُتِمُّوا الصَّلَاةَ إِلَّا أَنْ يَجِدَّ بِهِمُ السَّيْرُ فَلْيُفْطِرُوا وَ لْيُقَصِّرُوا⁽¹⁾.

بيان

قال في القاموس النيل بالكسر نهر مصر و قرية بالكوفة و آخر بيزد و بلد بين بغداد و واسط انتهي.

قوله عليه السلام إذا كان مختلفهم أي يختلفون اختلافهم المعهود بالكراء أو من غير جد.

و اعلم أن هذا و صحيحة محمد بن مسلم ⁽²⁾و صحيحة الفضل بن عبد الملك‌⁽³⁾تدل علي أن المكاري و الجمال إذا جد بهما السير يقصران و ظاهر الجد في السير زيادته عن القدر المعتاد في أسفارهما غالبا و الحكمة فيه واضحة فيمكن تخصيص الأخبار السابقة بهذه الأخبار أو القول بالتخيير في صورة الجد في السير و لعل الأول أقوي.

و اختلف كلام الأصحاب في تنزيل هاتين الروايتين فقال الشيخ في التهذيب الوجه في هذين الخبرين ما ذكره محمد بن يعقوب الكليني رحمه الله ⁽⁴⁾قال هذا محمول علي من يجعل المنزلين منزلا فيقصر في الطريق خاصة و يتم في المنزل.

وَ اسْتَدَلَّ بِمَا رَوَاهُ عَنْ عِمْرَانَ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا⁽⁵⁾يَرْفَعُهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الْجَمَّالُ وَ الْمُكَارِي إِذَا جَدَّ بِهِمَا السَّيْرُ فَلْيُقَصِّرَا بَيْنَ الْمَنْزِلَيْنِ وَ لْيُتِمَّا فِي الْمَنْزِلِ. و هذه الرواية مع عدم قوة سندها غير دالة علي ما ذكره لجواز

و ورود در آن است، و اما تعیین کردن آنچه که بر اساس یکی از مذاهب در این مورد معتبر است، از آن استفاده نمی شود.

روایت 9

کتاب المسائل: علی بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر علیه السلام روایت کرد: از او درباره چهارپادارانی که به نیل رفت و آمد می کنند سئوال کردم که ادای کامل نماز بر آنان واجب است؟ فرمود: اگر محل رفت و آمدشان باشد، پس باید روزه بگیرند و نماز را کامل ادا کنند، مگر اینکه حرکت بر آنان دشوار شود؛ پس باید روزه را باز کنند و قصر نمایند.⁽⁶⁾

توضیح

در القاموس گوید: نیل با کسره، رودی در مصر و روستایی در کوفه و روستایی در یزد است و شهری بین بغداد و واسط است، پایان.

این سخن امام علیه السلام «زمانی که محل رفت و آمدشان باشد»، یعنی زمانی که به صورت معمول، با اجرت یا بدون دشواری، رفت و آمد می کنند.

و بدان که این خبر و صحیحه محمد بن مسلم⁽⁷⁾

و صحیحه فضل بن عبدالملک⁽⁸⁾

بر این دلالت دارد که مکاری و شتربان، زمانی که حرکت بر آنان دشوار شود، قصر می کنند و ظاهر دشواری در حرکت، افزایش آن از اندازه معمول در اغلب سفرهای آن دو می باشد، و حکمت آن واضح است؛ پس اختصاص دادن اخبار سابق به این اخبار یا قائل شدن به تخییر در صورت دشواری در حرکت ممکن است و شاید مورد اول قوی تر باشد.

و کلام اصحاب درباره تنزیل این دو روایت مختلف است. شیخ در التهذیب گوید: وجه در این دو خبر چیزی است که محمد بن یعقوب کلینی⁽⁹⁾

ذکر کرد که گوید: این خبر بر کسی حمل می شود که دو منزل را یک منزل قرار می دهد، پس در راه قصر می کند و در منزل کامل ادا می کند.

و به آنچه که عمران اشعری از یکی از اصحاب⁽¹⁰⁾

ما در حدیثی منسوب به امام صادق علیه السلام روایت کرده، استدلال کرده است که فرمود: شتربان و چهارپادار، زمانی که حرکت بر آنها دشوار شود، پس باید بین دو منزل قصر کنند و در منزل، کامل ادا کنند؛ و این روایت علی رغم عدم قوت سندش، بر آنچه که وی ذکر کرده است دلالت ندارد، به دلیل احتمال

أن يكون المراد بالمنزلين المنزل الذي يبتدئ منه سفره و الذي ينتهي إليه.

و قال في المختلف الأقرب عندي حمل الحديثين علي أنهما إذا أقاما عشرة أيام قصرا و حملهما في الذكري علي ما إذا أنشأ المكاري و الجمال سفرا غير صنعتهما قال و يكون المراد بجد السير أن يكون مسيرهما مسيرا متصلا كالحج و الأسفار التي لا يصدق عليها صنعته.

و احتمل أيضا أن يكون المراد أن المكارين يتمون ما داموا يترددون في أقل من المسافة أو في مسافة غير مقصودة فإذا قصدوا مسافة قصروا قال و لكن هذا لا يختص المكاري و الجمال به بل كل مسافر قيل و لعل ذلك مستند ابن أبي عقيل حيث عمم وجوب القصر.

و حملهما الشهيد الثاني علي ما إذا قصد المكاري و الجمال المسافة قبل تحقق الكثرة و ربما يحمل و يتم في المنزل علي أن المعني يتم إذا سافر منزلا منزلا و لا يخفي بعد هذه الوجوه و الأظهر ما ذكرنا أولا نعم يمكن تخصيص جد السير بما ذكره الكليني لأنه من أرباب النصوص مع أنه غير بعيد عن الإطلاق العرفي.

«10»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَتَصَيَّدُ الْيَوْمَ وَ الْيَوْمَيْنِ وَ الثَّلَاثَةَ أَ يُقَصِّرُ الصَّلَاةَ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ يُشَيِّعَ الرَّجُلُ أَخَاهُ فِي الدِّينِ وَ إِنَّ الْمُتَصَيِّدَ لَهْواً بَاطِلٌ لَا يُقَصِّرُ الصَّلَاةَ فِيهِ‌⁽¹⁾.

وَ قَالَ يُقَصِّرُ الصَّلَاةَ إِذَا شَيَّعَ أَخَاهُ‌⁽²⁾.

بيان

في التهذيب‌⁽³⁾و الكافي‌⁽⁴⁾و إن التصيد مسير باطل

اینکه مقصود از دو منزل، منزلی که سفرش را از آن شروع می کند و منزلی که به آن ختم می کند، باشد.

و در المختلف گوید: محتمل تر نزد من، حمل کردن این دو حدیث بر این است که آن دو، زمانی که ده روز اقامت کنند قصر می کنند. و در الذکری آن را بر زمانی که مکاری و شتربان سفری غیر از پیشه خود داشته باشند حمل کرده است. - گوید: - و مقصود از دشواری حرکت این است که آن دو مسیر پیوسته باشد، مانند حج و سفرهایی که پیشه او بر آن صدق نمی کند.

و همچنین محتمل است که مقصود این باشد که مکاری ها تا زمانی که در کمتر از این مسافت یا در مسافتی قصد نشده تردد می کنند، کامل ادا می کنند، پس زمانی که مسافتی را قصد کردند، قصر می کنند. - گوید: - اما این مختص مکاری و شتربان نیست بلکه شامل هر مسافری است. گفته شده: و شاید آن محل استناد ابن ابوعقیل باشد که وجوب قصر را تعمیم داده است .

و شهید ثانی آن دو را بر زمانی که مکاری و شتربان قبل از تحقق عنوان کثیر السفر مسافتی را قصد کنند، حمل کرده است. و چه بسا عبارت «و در منزل کامل ادا می کند» بر این حمل شود که معنی این است که زمانی که منزل به منزل سفر کند، کامل ادا می کند، و بعید بودن این وجوه پوشیده نیست، و بهتر چیزی است که در ابتدا ذکر کردیم، و حتی اختصاص دادن دشواری حرکت به آنچه که کلینی ذکر کرده است ممکن است، زیرا او از صاحبان نصوص است؛ علاوه بر اینکه از اطلاق عرف نیز بعید نیست.

روایت 10

محاسن: عبدالله بن بکیر گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که یک روز، دو روز و سه روز به قصد شکار بیرون می رود، آیا نماز را قصر کند؟ فرمود: نه، مگر اینکه مرد برادر دینی خود را همراهی کند، و براستی فردی که برای سرگرمی به شکار می رود، [در سفر] باطلی است که نماز را در آن قصر نمی کند.⁽⁵⁾

و گوید: زمانی که برادرش را همراهی کند، نماز را قصر می کند.⁽⁶⁾

توضیح

در التهذیب⁽⁷⁾

و الکافی⁽⁸⁾:

و براستی به قصد شکار بیرون رفتن، مسیری باطل است.

و اعلم أنه لا خلاف بين الأصحاب في أن جواز السفر شرط في جواز التقصير سواء كان السفر واجبا كحجة الإسلام أو مندوبا كزيارة النبي صلي الله عليه و آله و الأئمة عليهم السلام أو مباحا كأسفار التجارات و لو كان معصية لم يقصر كاتباع الجائر و صيد اللهو و السفر لضرر المسلمين و الفساد في الأرض و قد حكي اتفاق الأصحاب علي ذلك جماعة منهم الفاضلان و تدل عليه أخبار كثيرة.

و يدل التعليل الوارد في هذا الخبر و غيره من الأخبار علي عموم الحكم بالنسبة إلي كل سفر حرام‌⁽¹⁾سواء كانت غايته معصية كقاصد قطع الطريق أو قتل مسلم أو كان نفس سفره معصية كالفأر من الزحف و تارك الجمعة بعد وجوبها و السالك طريقا يغلب علي الظن الهلاك فيه و إن كان لغاية حسنة كالحج و الزيارات و كذا إطلاقات كلام الأصحاب يقتضي التعميم.

و لا خلاف ظاهرا في أنه إذا رجع المسافر العاصي عن نية المعصية في أثناء السفر يقصر إن كان الباقي مسافة و لو قصد المعصية في أثناء السفر المباح انقطع ترخصه و لو عاد إلي الطاعة قصر و هل يعتبر حينئذ كون الباقي مسافة قيل نعم كما حكم به في القواعد لبطلان المسافة الأولي بقصد المعصية و قيل لا و هو ظاهر المنتهي و المعتبر و المقطوع به في الذكري وَ هُوَ قَوِيٌّ لِمَا رَوَاهُ الشَّيْخُ‌⁽²⁾عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعَسْكَرِ قَالَ: خَرَجَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام أَنَّ صَاحِبَ الصَّيْدِ يُقَصِّرُ مَا دَامَ عَلَي الْجَادَّةِ فَإِذَا عَدَلَ أَتَمَّ فَإِذَا رَجَعَ إِلَيْهَا قَصَّرَ.

ثم إن هذا كله في صيد اللهو و لا خلاف في أن الصائد لقوته و قوت عياله يقصر و أما الصائد للتجارة فقد اختلف الأصحاب فيه فذهب المرتضي رحمه الله و جماعة منهم الفاضلان إلي أنه يقصر في الصلاة و الصوم و ذهب الشيخ في النهاية

و بدان که میان اصحاب هیچ اختلافی در این نیست که جایز بودن سفر، در جایز بودن قصر شرط است، چه سفر واجب باشد مانند حج، یا مستحب باشد مانند زیارت نبی اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام، یا مباح باشد مانند سفرهای تجاری. و اگر معصیت باشد قصر نمی کند، مانند پیروی از ستمگر، شکار برای سرگرمی، سفر به ضرر مسلمانان، و فساد در زمین. و جمعی از جمله فاضلان، توافق اصحاب بر آن را نقل کرده اند و اخبار بسیاری بر آن دلالت دارد .

و تعلیل وارد در این خبر و سایر اخبار، بر عمومیت حکم نسبت به هر سفر حرامی دلالت دارد، چه هدف آن معصیت باشد مانند قصدکننده راهزنی یا کشتن مسلمان، یا اینکه خود سفر معصیت باشد، مانند فرار کننده از میدان لشکر، تارک نماز جمعه بعد از وجوب آن و طی کننده راهی که هلاکت در آن بر ظن غلبه دارد، هر چند که هدف از آن نیکو باشد مانند حج و زیارات، و همچنین اطلاقات کلام اصحاب نیز تعمیم را اقتضا می کند.

و ظاهراً اختلافی در این نیست که زمانی که مسافر معصیت کار در اثنای سفر از نیت معصیت برگردد، اگر مسافت باقی مانده مسافت مذکور باشد، قصر می کند، و اگر در خلال سفر مباح قصد معصیت کرد، رخصت او[در قصر نماز] منقطع می گردد. و اگر به طاعت بازگشت، قصر می کند؛ و آیا در این هنگام، مسافت شرعی بودن فاصله باقی مانده معتبر است؟ گفته شده: بله، چنانکه در القواعد، به همین دلیل، به بطلان مسافت نخست با قصد معصیت، حکم داده است. و گفته شد: خیر، و این ظاهر المنتهی و المعتبر است، و در الذکری به آن رأی قطعی داده است. و این به سبب آنچه که شیخ از یکی از اهل عسکر روایت کرده است، قوی است⁽³⁾

که گوید: از امام هادی علیه السلام صادر شده است که صاحب شکار تا زمانی که بر جاده است قصر می کند و زمانی که عدول کرد کامل ادا می کند و زمانی که به آن بازگشت، قصر می کند.

پس همه این امور در صید به قصد سرگرمی است، و اختلافی در این نیست که کسی که برای قوت خود و قوت خانواده اش صید می کند، قصر می کند. و اما کسی که برای تجارت صید می کند، اصحاب درباره آن دچار اختلاف هستند. مرتضی و جمعی از جمله فاضلان بر این هستند که وی در نماز و روزه قصر می کند، و شیخ در النهایه

و المبسوط و جماعة إلي أنه يتم صلاته دون صومه كما يدل عليه ما سيأتي في فقه الرضا عليه السلام.

و قال ابن إدريس إن كان الصيد للتجارة دون الحاجة للقوت روي أصحابنا بأجمعهم أنه يتم الصلاة و يفطر الصوم و كل سفر أوجب التقصير في الصلاة أوجب التقصير في الصوم و كل سفر أوجب التقصير في الصوم أوجب التقصير في الصلاة إلا هذه المسألة فحسب للإجماع عليها انتهي و هو غريب و مع ذلك فلعل الأول أقوي و الأحوط الجمع في الصلاة.

«11»

الْمُقْنِعُ،: رُوِيَ لَيْسَ عَلَي صَاحِبِ الصَّيْدِ تَقْصِيرٌ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَإِذَا جَازَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فَعَلَيْهِ التَّقْصِيرُ⁽¹⁾.

بيان

هذا الخبر رواه الشيخ بسند⁽²⁾فيه إرسال عن أبي بصير عن أبي عبد الله عليه السلام و قال فالوجه في هذا الخبر من كان صيده لقوته و قوت عياله فأما من كان صيده للهو فلا يجوز له التقصير انتهي و رواه الصدوق في الفقيه‌⁽³⁾بطريق حسن أو موثق عن أبي بصير ثم قال يعني الصيد للفضول.

أقول

ما ذكره الشيخ أصوب و لعله محمول علي أن الغالب في صاحب الصيد أنه لا يبلغ مسافة القصر قبل ثلاثة أيام فإنه يتأني في الحركة و يذهب يمينا و شمالا لا لطلب الصيد فلذا حكم بأنه لا يقصر قبلها.

وَ يُؤَيِّدُهُ مَا رَوَاهُ الشَّيْخُ‌⁽⁴⁾فِي الصَّحِيحِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَتَصَيَّدُ فَقَالَ إِنْ كَانَ يَدُورُ حَوْلَهُ فَلَا يُقَصِّرُ وَ إِنْ كَانَ تَجَاوَزَ الْوَقْتَ

و المبسوط به همراه جمعی بر این هستند که او نمازش را کامل ادا می کند نه روزه را، چنانکه آنچه که به زودی از فقه الرضا خواهد آمد، بر آن دلالت می کند.

و ابن ادریس گوید: اگر شکار برای تجارت و غیر از نیاز برای قوت باشد، همه اصحاب ما روایت کرده اند که نماز را کامل ادا می کند و روزه را افطار می کند، و هر سفری که قصر کردن نماز را واجب سازد، قصر کردن روزه را نیز واجب می سازد و هر سفری که قصر کردن روزه را واجب سازد، قصر کردن در نماز را واجب می سازد، غیر از این مسأله به دلیل اجماع بر آن، پایان. و این کلامی عجیب است و علاوه بر این، شاید مورد اول قوی تر باشد و احوط، جمع کردن در نماز است.

روایت 11

المقنع: روایت شده است: بر شکارچی قصر کردن تا سه روز لازم نیست، اگر از سه روز گذشت، پس صیر بر او لازم است.⁽⁵⁾

توضیح

این خبر را شیخ با سندی⁽⁶⁾

که در آن ارسال است، از ابوبصیر از امام صادق علیه السلام روایت کرده و گوید: وجه در این خبر کسی است که صیدش برای قوت خود و خانواده اش باشد، اما کسی که صیدش برای سرگرمی باشد، قصر کردن بر او جایز نیست، پایان. و صدوق آن را در الفقیه⁽⁷⁾

به طریق حسن یا موثق از ابوبصیر روایت کرده، سپس گوید: یعنی شکار برای کنجکاوی.

مؤلف

آنچه که شیخ ذکر کرده است صحیح تر است. و شاید آن حمل بر این باشد که غالباً در شکار اینگونه است که قبل از سه روز، به مسافت قصر نمی رسد، زیرا او به آرامی حرکت می کند و به چپ و راست می رود و نه در طلب شکار، لذا بر این حکم شده است که او قبل از آن قصر نکند.

و آنچه که شیخ⁽⁸⁾در صحیحی از امام صادق علیه السلام روایت کرد، مؤید آن است که گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که به قصد شکار بیرون می رود. پس فرمود: اگر دور خود می چرخد، پس قصر نکند، و اگر از آن وقت فراتر رفته باشد،

فَلْيُقَصِّرْ وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ أَيْضاً فِي الصَّحِيحِ‌⁽¹⁾عَنْ عِيصِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْهُ عليه السلام فإن الظاهر أن المراد بتجاوز الوقت بلوغ حد التقصير و المراد به أيضا غير صيد اللهو و حمله علي صيد اللهو و حمل الوقت علي وقت الصيد بعيد جدا.

و أما ما ذكره الصدوق في الحديث الأول فلعله حمله علي أن الغالب أنه لا يشتغل بالصيد أكثر من ثلاثة أيام فعبر عن ترك الصيد بتجاوز الثلاثة أو مراده بالفضول فضول الرزق للتجارة.

و قال العلامة في المختلف قال ابن الجنيد و المتصيد شيئا إذا كان دائرا حول المدينة غير متجاوز حد التقصير لم يقصر يومين فإن تجاوز الحد و استمر به دورانه ثلاثة أيام قصر بعدها و لم يعتبر علماؤنا ذلك بل أوجبوا القصر مع قصد المسافة و الإباحة لنا أنه مسافر فوجب عليه التقصير احتج برواية أبي بصير و الجواب أنه مرسل و لا يعول عليه انتهي.

أقول

لعل كلام ابن الجنيد أيضا مؤول بما وجهنا به الخبر و الخبر في الفقيه غير مرسل بل سنده معتبر و إن لم يكن صحيحا علي مصطلح القوم.

«12»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ الْبَزَنْطِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَخْرُجُ إِلَي الضَّيْعَةِ فَيُقِيمُ الْيَوْمَ وَ الْيَوْمَيْنِ وَ الثَّلَاثَةَ يُتِمُّ أَوْ يُقَصِّرُ قَالَ يُتِمُّ فِيهَا⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ الْبَزَنْطِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يُرِيدُ السَّفَرَ إِلَي ضِيَاعِهِ فِي كَمْ يُقَصِّرُ قَالَ [فِي] ثَلَاثَةٍ⁽³⁾.

بيان

لعل الثلاثة محمول علي ما إذا لم يبلغ حد مسافة التقصير قبلها فإن من يخرج إلي ضيعته للتنزه يسير متأنيا و متدرجا و يمكن حمله علي التقية

پس باید قصر کند.

و صدوق نیز آن را در صحیحی⁽⁴⁾از عیص بن قاسم از امام علیه السلام روایت کرد. پس ظاهر این است که مقصود از گذشتن از وقت، رسیدن به حد قصر است و مقصود از آن نیز غیر از صید برای خوشگذرانی است و حمل کردن آن بر صید برای خوشگذرانی، حمل کردن وقت بر وقت صید، بسیار بعید است.

و اما در خصوص آنچه که صدوق در حدیث اول ذکر کرده است، شاید آن را بر این حمل کرده است که غالب این است که بیشتر از سه روز به صید مشغول نمی شود، پس، از ترک صید به گذشتن از سه روز تعبیر کرده است؛ یا مقصودش از «فضول»، زیادی روزی برای تجارت است و نه کنجکاوی.

و علامه در المختلف گوید: ابن جنید گوید: شکارچی زمانی که بدون گذر از حد قصر، در اطراف شهر در گردش باشد، در دو روز قصر نمی کند، و اگر از حد بگذرد و سه روز به گردش ادامه دهد، بعد از آن قصر می کند، و علمای ما آن را قصرنمی دانند، بلکه قصر را در صورت قصد مسافت و مباح بودن واجب دانسته اند. برای ما او مسافر است، پس قصر کردن بر او واجب است و روایت ابوبصیر را به عنوان حجت آورده است؛ و جواب این است که آن مرسل است و بر آن تکیه نمی شود، پایان.

مؤلف

شاید کلام ابن جنید نیز به آنچه که ما خبر را به وسیله آن را موجه دانستیم تأویل شده باشد، و خبر در الفقیه غیر مرسل است، بلکه سندش معتبر است، هر چند که بر اساس اصطلاح قوم، روایت صحیح نیست.

روایت 12

قرب الإسناد: بزنطی گوید: از امام رضا علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که به قصد املاک خارج می شود، پس یک روز و دو روز و سه روز اقامت می کند، کامل ادا کند یا قصر نماید؟ فرمود: در آن کامل ادا کند.⁽⁵⁾

و نیز از قرب الإسناد: بزنطی گوید: از امام ارضا علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که قصد سفر به ضیاع - زمین زراعی اش - را دارد، در چند روز قصر کند؟ فرمود: سه.⁽⁶⁾

توضیح

شاید این سه، محمول بر زمانی باشد که قبل از آن به حد مسافت قصر نرسیده است، پس کسی که برای گردش به سمت املاکش خارج می شود، با تأنی و آرامی حرکت می کند؛ و حمل آن بر تقیه نیز ممکن است،

فإنه قريب من مذهب أبي حنيفة و أصحابه و يمكن حمله علي إقامة ثلاثة في الضيعة فإنه ذهب جماعة من العامة إلي أنه إن نوي الإقامة ثلاثة أيام قصر و إن زاد عليها أتم.

ثم اعلم أن المشهور بين المتأخرين أن المسافر إذا دخل بلدا و قرية له في أحدهما منزل استوطنه ستة أشهر يتم و إن كان عازما علي السفر قبل انقضاء العشرة و الأكثر لم يفرقوا في الملك بين المنزل و غيره حتي صرحوا بالاكتفاء في ذلك بالشجرة الواحدة و بعضهم اعتبر المنزل خاصة.

و قال الشيخ في النهاية و من خرج إلي ضيعة له و كان له فيها موضع ينزله و يستوطنه وجب عليه التمام فإن لم يكن له فيها مسكن يجب عليه التقصير و ظاهره اعتبار المنزل و عدم اعتبار ستة أشهر بل الاستيطان و قريب منه عبارة ابن البراج في الكامل.

و قال أبو الصلاح و إن دخل مصرا له فيه وطن و نزل فيه فعليه التمام و لو صلاة واحدة و الظاهر منه المنزل الذي يستوطنه سواء كان ملكا له أم لا و قال ابن البراج أيضا من مر في طريقه علي مال له أو ضيعة يملكها أو كان له في طريقه أهل أو من جري مجراهم و نزل عليهم و لم ينو المقام عندهم عشرة أيام كان عليه التقصير و هو نفي للقول المشهور مطلقا كما حكي عنه.

و قال في المبسوط و إذا سافر فمر في طريقه بضيعة له أو علي مال له أو كانت له أصهار أو زوجة فنزل عليهم و لم ينو المقام عشرة أيام قصر و قد روي أن عليه التمام و قد بينا الجمع بينهما و هو أن ما روي أنه إذا كان منزله أو ضيعته مما قد استوطنه بستة أشهر فصاعدا تمم و إن لم يكن استوطن ذلك قصر انتهي.

و أجري ابن الجنيد منزل الزوجة و الأب و الابن و الأخ مع كونهم لا يزعجونه مجري منزله و بالجملة فالأقوال في هذه المسألة مختلفة و كذا الروايات في ذلك في غاية الاختلاف.

زیرا این به مذهب ابوحنیفه و اصحاب او نزدیک است. و حمل آن بر اقامت سه روزه در املاکش نیز ممکن است که جمعی از عامه بر این هستند که اگر او اقامت سه روزه را قصد کند قصر می کند، و اگر بیش از آن بود، پس کامل ادا می کند.

بدان که مشهور بین متأخرین این است که مسافر زمانی که وارد شهر و روستایی شود که در یکی از آن ها منزلی دارد که شش ماه آن را به عنوان وطن برمی گزیند، کامل ادا می کند. هر چند قبل از پایان ده روز عزم سفر داشته باشد؛ و اغلب درباره ملک، بین منزل و غیر منزل تفاوتی قائل نشده اند، حتی در خصوص آن به اکتفا کردن به یک درخت تصریح کرده اند و برخی از آنان فقط منزل را معتبر دانسته اند.

و شیخ در النهایه گوید: و هر که به سوی ملک خود خارج شود، و در آن محلی برای او باشد که در آن ساکن شود و اقامت کند، ادای کامل بر او واجب است. پس اگر در آن مسکنی نداشته باشد، قصر کردن بر او واجب است و ظاهر آن، اعتبار منزل و عدم اعتبار شش ماه بلکه وطن گزیدن است و عبارت ابن براج در الکامل به آن نزدیک است.

و ابوصلاح گوید: و اگر وارد شهری شود که در آن منزلی دارد و در آن داخل شود، ادای کامل بر او واجب است هر چند که یک نماز باشد، و ظاهر از آن، منزلی است که در آن ساکن شود، چه ملک او باشد یا خیر، و ابن براج نیز گوید: هر که در مسیر خود بر املاکی بگذرد که از آن اوست یا بر ملکی بگذرد که مالک آن است یا اینکه در مسیرش خویشاوند یا کسی که همانند خویشاوند است را داشت و بر آنان وارد شود و نیت ده روز اقامت نزد آنان را نداشت، قصر کردن بر او لازم است و این نفی مطلق قول مشهور است، چنانکه از او حکایت شده است.

و در المسبوط گوید: و زمانی که سفر کرد و در مسیرش بر ملک یا اموالی که از آن اوست گذر کرد، یا در آنجا اقوام یا همسری داشت و بر آنان وارد شد و نیت اقامت ده روزه نداشت، قصر کند. و روایت است که ادای کامل بر او لازم است و جمع میان آن دو را بیان نمودیم، و آن اینکه، آنچه که در این باره روایت کرد که زمانی که منزلش یا ملکشش از مواردی است که آن را برای شش ماه به بالا به عنوان وطن گرفته است، کامل ادا کند، و اگر آن را وطن نگرفته، پس قصر کند، پایان.

و ابن جنید منزل زن، پدر، پسر و برادر را در صورتی که او را مزاحم ندانند، به منزله منزل او قرار داده است. و در مجموع، اقوال درباره این مسأله مختلف است، همچنین روایات درباره آن نیز در غایت اختلاف است.

فَمِنْهَا صَحِيحَةُ ابْنِ بَزِيعٍ‌⁽¹⁾عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يُقَصِّرُ فِي ضَيْعَتِهِ فَقَالَ لَا بَأْسَ مَا لَمْ يَنْوِ مُقَامَ عَشَرَةِ أَيَّامٍ إِلَّا أَنْ يَكُونَ لَهُ فِيهَا مَنْزِلٌ يَسْتَوْطِنُهُ فَقُلْتُ مَا الِاسْتِيطَانُ فَقَالَ أَنْ يَكُونَ لَهُ مَنْزِلٌ يُقِيمُ فِيهِ سِتَّةَ أَشْهُرٍ.

وَ مِنْهَا مُوَثَّقَةُ عَمَّارٍ⁽²⁾عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي الرَّجُلِ يَخْرُجُ فِي سَفَرٍ فَيَمُرُّ بِقَرْيَةٍ لَهُ أَوْ دَارٍ فَيَنْزِلُ فِيهَا قَالَ يُتِمُّ الصَّلَاةَ وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ لَهُ إِلَّا نَخْلَةٌ وَاحِدَةٌ فَلَا يُقَصِّرُ وَ لْيَصُمْ إِذَا حَضَرَهُ الصَّوْمُ وَ هُوَ فِيهَا.

و مستند المشهور هذان الخبران استدلوا بالثاني علي مطلق الملك و بالأول علي استيطان ستة أشهر و يرد علي الأول أنه مع عدم قوة سنده معارض بأخبار كثيرة دالة علي أن المعتبر في الإتمام أن يكون له منزل يستوطنه لا مطلق الملك و علي الثاني أن ظاهر الخبر اعتبار إقامة ستة أشهر في كل سنة.

وَ بِهَذَا صَرَّحَ الصَّدُوقُ فِي الْفَقِيهِ‌⁽³⁾حَيْثُ قَالَ بَعْدَ إِيرَادِ صَحِيحَةِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْفَضْلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ سَافَرَ مِنْ أَرْضٍ إِلَي أَرْضٍ وَ إِنَّمَا نَزَلَ قُرَاهُ وَ ضَيْعَتَهُ قَالَ إِذَا نَزَلْتَ قُرَاكَ وَ ضَيْعَتَكَ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ وَ إِذَا كُنْتَ فِي غَيْرِ أَرْضِكَ فَقَصِّرْ.

يعني بذلك إذا أراد المقام في قراه و أرضه عشرة أيام و من لم يرد المقام بها عشرة أيام قصر إلا أن يكون له بها منزل يكون فيه في السنة ستة أشهر فإن كان كذلك أتم متي دخلها و تصديق ذلك ما رواه محمد بن إسماعيل بن بزيع و أورد الخبر الأول.

و صحيحة ابن الفضل المتقدمة تدل علي الإتمام في مطلق الملك و الضيعة و صحيحة البزنطي التي أخرجناها من قرب الإسناد أيضا تدل علي ذلك.

و از جمله آنها، صحیحه ابن بزیع⁽⁴⁾

از موسی بن جعفر علیه السلام که گوید: از او درباره مردی سئوال کردم که آیا در ملکش قصر می کند؟ فرمود: ایرادی ندارد تا زمانی که اقامت ده روزه را نیت نکرده است، مگر اینکه در آنجا منزلی برای او باشد که در آن ساکن شود. پس به او عرض کردم، استیطان چیست؟ فرمود: اینکه برای او منزلی باشد که در آن شش ماه اقامت کند.

و از جمله آنها موثقه عمار⁽⁵⁾

از امام صادق علیه السلام است که درباره مردی که برای سفری خارج می شود و بر روستایی گذر می کند که در آن برای او منزلی است و در فرود می آید؟ فرمود: نماز را کامل ادا کند هر چند که فقط یک نخل داشته باشد، در غیر این صورت قصر می کند و زمانی که روزه فرا می رسد، درحالی که او در آن است، باید روزه بگیرد.

و مستند قول مشهور، این دو خبر است که به خبر دوم بر مطلق ملک و به خبر اول بر سکونت شش ماهه استدلال کرده اند، و به مورد اول اینگونه پاسخ داده می شود که علاوه بر عدم قوت سندش، با اخبار بسیاری تعارض دارد که دلالت بر این دارند که امر معتبر در ادای کامل این است که برای او منزلی باشد که در آن اقامت کند و نه مطلق ملک. و به مورد دوم اینگونه پاسخ داده می شود که ظاهر خبر، اعتبار اقامت شش ماهه در هر سال است.

و صدوق در الفقیه⁽⁶⁾به آن تصریح کرده است، آنجا که بعد از آوردن صحیحه اسماعیل بن فضل که گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که از سرزمینی به سرزمینی دیگر سفر کرد، و فقط در املاک و دارایی خویش ساکن شد، پاسخ گفت: زمانی که در املاک و دارایی خود ساکن شدی، نماز را کامل ادا کن و زمانی که در غیر زمین خود بودی، پس قصر کن.

مقصود او از آن زمانی است که قصد کند در املاک یا زمین خود ده روز اقامت کند، و کسی که قصد اقامت ده روزه در آن را نداشته باشد، قصر می کند مگر اینکه در آنجا منزلی داشته باشد که در شش ماه سال در آن باشد؛ اگر چنین باشد، هر گاه در آنجا داخل شود کامل ادا کند. و تأیید آن، چیزی است که محمد بن اسماعیل بن بزیع روایت کرده است و خبر اول را ذکر کرده است. و صحیحه پیشین ابن فضل بر ادای کامل در مطلق ملک و دارایی دلالت می کند، و صحیحه بزنطی که از قرب الإسناد ذکر کردیم نیز بر آن دلالت می کند.

وَ مِنَ الْأَخْبَارِ مَا يَدُلُّ عَلَي مُطْلَقِ الِاسْتِيطَانِ كَصَحِيحَةِ عَلِيِّ بْنِ يَقْطِينٍ‌⁽¹⁾قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ عليه السلام الرَّجُلُ يَتَّخِذُ الْمَنْزِلَ فَيَمُرُّ بِهِ أَ يُتِمُّ أَوْ يُقَصِّرُ قَالَ كُلُّ مَنْزِلٍ لَا تَسْتَوْطِنُهُ فَلَيْسَ لَكَ بِمَنْزِلٍ وَ لَيْسَ لَكَ أَنْ تُتِمَّ فِيهِ.

وَ صَحِيحَةُ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍ‌⁽²⁾قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الْأَوَّلَ عليه السلام عَنْ رَجُلٍ يَمُرُّ بِبَعْضِ الْأَمْصَارِ وَ لَهُ بِالْمِصْرِ دَارٌ وَ لَيْسَ الْمِصْرُ وَطَنَهُ أَ يُتِمُّ صَلَاتَهُ أَمْ يُقَصِّرُ قَالَ يُقَصِّرُ الصَّلَاةَ وَ الضِّيَاعُ مِثْلُ ذَلِكَ إِذَا مَرَّ بِهَا.

و الذي يقتضي الجمع بين الأخبار القول بأن الوصول إلي بلد أو قرية أو ضيعة له فيها منزل يستوطنه بحيث يصدق الاستيطان عرفا أو ولد و نشأ بها بحيث يصدق عرفا أنه وطنه و بلده كاف في الإتمام و أخبار الضيعة و الملك المطلق محمولة علي ذلك أو علي التقية لأنه قول جماعة من العامة.

قال في شرح السنة ذهب ابن عباس إلي أن المسافر إذا قدم علي أهل أو ماشيته أتم الصلاة و به قال أحمد و هو أحد قولي الشافعي إن المسافر إذا دخل بلدا له به أهل و إن كان مجتازا انقطعت رخصة السفر في حقه انتهي.

و الأحوط فيما إذا وصل بلدة أو قرية أو ضيعة استوطنها ستة أشهر أن يحتاط بالجمع بين الصلاتين رعاية للمشهور.

ثم إن جماعة من القائلين بالملك كالشهيدين اعتبروا سبق الملك علي الاستيطان و بقاء الملك و اشترط جماعة في الستة أن يكون مقيما فيها و أن يكون إتمام الصلاة عليه فيها للإقامة فلا يكفي مطلق الإقامة كما لو أقام ثلاثين ثم أتم من غير نية الإقامة و لا التمام بسبب كثرة السفر أو المعصية أو شرف البقعة نعم لا يضر مجامعتها لها.

و المشهور أنه لا يشترط التوالي و لا السكني في ملكه بل يكفي الاستيطان في البلد أو القرية و لا يبعد أن يكفي في ذلك عدم الخروج علي حد الخفاء و لا

و برخی از اخبار بر مطلق وطن گرفتن دلالت دارند، نظیر صحیحه علی بن یقطین⁽³⁾که گوید: به موسی بن جعفر علیه السلام عرض کردم: مرد منزلی می گیرد، پس بر آن گذر می کند، آیا کامل ادا کند یا قصر نماید؟ فرمود: هر منزلی که آن را به عنوان وطن نگیری، پس برای تو منزل نیست و بر تو نیست که در آن کامل ادا نمایی.

و صحیحه حسین بن علی⁽⁴⁾

که گوید: از موسی بن جعفر علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که بر یکی از شهرها گذر می کند و در آن شهر برای او خانه ای است و آن شهر وطن او نیست، آیا نمازش را کامل ادا کند یا قصر نماید؟ فرمود: نماز را قصر کند، و املاک مانند آن است، زمانی که بر آنها گذر کند.

و آنچه جمع کردن بین اخبار اقتضا می کند، قائل شدن به این است که رسیدن به شهر، روستا یا ملکی که در آن منزلی دارد که در آن سکونت کند، بطوری که وطن گرفتن عرفاً بر آن صدق کند؛ یا اینکه در آن زاده شده و رشد کرده است، به گونه ای که عرفاً بر او صدق کند که آن وطن او و شهر اوست، در ادای کامل کافی است. و اخبار دارایی و ملک مطلق بر آن، بر تقیه حمل می شود، زیرا آن قول جمعی از عامه است .

در شرح السنۀ گوید: ابن عباس بر این است که مسافر زمانی که نزد خویشاوندان یا گله چهارپایان خود آمد، نماز را کامل ادا می کند، و احمد آن را گفته است. و این یکی از دو قول شافعی است که زمانی که مسافر وارد شهری شود که در آن خویشاوندانی دارد، هر چند که طی کننده مسافت باشد، رخصت سفر در مورد او منقطع می گردد. پایان.

و در صورتی که به شهر، روستا یا ملکی برسد که شش ماه در آن سکونت کند، احوط این است که به جهت مراعات رأی مشهور، با جمع کردن بین دو نماز - قصر و تمام - احتیاط کند.

جمعی از افراد قائل به ملک مانند شهیدین، سابق بودن ملک بر سکونت و بقای ملک را معتبر دانسته اند و جمعی در شش ماه شرط کرده اند که در آن مقیم باشد و ادای کامل نماز در آن به دلیل اقامت بر او لازم باش،د پس مطلق اقامت کفایت نمی کند، مانند اینکه سی روز اقامت کند و سپس بدون نیت اقامت و تمام خواندن، به دلیل کثرت سفر یا معصیت یا شرف بقعه، کامل ادا نماید. بله جمع شدن این اسباب با آن سبب اصلی(اقامت)، ضرری ندارد.

و مشهور این است که نه توالی و نه سکونت در ملک شرط نیست، بلکه منزل گرفتن در شهر یا روستا کفایت می کند، و بعید نیست که در آن، عدم خروج از حد پنهان شدن دیوار شهر

يكفي استيطان الوقوف العامة كالمدارس و ذهب جماعة إلي الاكتفاء بالخاص و اشترط الشهيد ملك الرقبة فلا تجزي الإجارة و فيه تأمل و ألحق العلامة و من تأخر عنه بالملك اتخاذ البلد دار مقام علي الدوام و لا بأس به.

و هل يشترط استيطان الستة أشهر قال في الذكري الأقرب ذلك و هو غير بعيد و الأصل ما ذكرنا من شهادة العرف بأنها وطنه أو مسكنه ليدخل تحت الأخبار الواردة في ذلك و أما ما شك في دخوله فيها فالاحتياط فيه سبيل النجاة.

«13»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ كِتَابِ حَرِيزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام أَ رَأَيْتَ مَنْ قَدِمَ بَلَدَهُ مَتَي يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَكُونَ مُقَصِّراً وَ مَتَي يَنْبَغِي أَنْ يُتِمَّ قَالَ إِذَا دَخَلْتَ أَرْضاً فَأَيْقَنْتَ أَنَّ لَكَ فِيهَا مُقَامَ عَشَرَةِ أَيَّامٍ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ فَإِنْ لَمْ تَدْرِ مَا مُقَامُكَ بِهَا تَقُولُ غَداً أَخْرُجُ وَ بَعْدَ غَدٍ فَقَصِّرْ مَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ أَنْ يَمْضِيَ شَهْرٌ فَإِذَا تَمَّ شَهْرٌ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ وَ إِنْ أَرَدْتَ أَنْ تَخْرُجَ مِنْ سَاعَتِكَ فَأَتِمَ‌⁽¹⁾

بل و يدلّ علي ذلك بوجه أجمع قوله تعالي:« وَ واعَدْنا مُوسي ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً» أي كان يواعده كل ليلة أنّه إذا تمّ ميقاته و اعتكافه بالصوم و الصلاة أنزل عليك التوراة، و هو عليه السلام ينتظر في كل ثلاثة أيّام نزول التوراة لما كان بحسبانه أن اعتكافه بالصوم و الصلاة انما يتم في ثلاث، علي ما أمرهم اللّه عزّ و جلّ بالصيام ثلاثة أيام- أيام العشر: العاشر و الحادي عشر و الثاني عشر من كل شهر كما مرّ في ج 83 ص 91.

لكنه عليه السلام لما كان مسافرا و لم يقصد الإقامة عشرا، كان ميقاته و اعتكافه غير تامّة حتي مضي ثلاثون تمام الشهر، و انقطع حكم السفر و صار اعتكافه و ميقاته في العشرة بعدها تاما واقعا في محله و نزل عليه التوراة فيها حكم اللّه عزّ و جلّ.

و هذا معني قوله عزّ و جلّ:« وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً»، وفقا لقوله عزّ و جلّ:« وَ إِذْ واعَدْنا مُوسي أَرْبَعِينَ لَيْلَةً» أي كنا نواعده أربعين ليلة: كل ليلة نقول: إذا تمّ الاعتكاف و الميقات نزل عليك التوراة، و لم يتم الا بعد الأربعين: لم يتم في ثلاث لان أقل الإقامة عشرة، و لم يتم في العشرات الأول لكونه مسافرا.

وإنما لم يوح إليه بأن اعتكافه لا يتم الا بعشرة عن قصد إقامة، ليفتتن طول ذلك قومه قال عز وجل: (وما أعجلك عن قومك يا موسى؟ قال: هم أولاء على أثرى وعجلت إليك رب لترضى، قال: فانا قد فتنا قومك من بعدك وأصلهم السامري).

و ذلك لان اللّه عزّ و جلّ واعدهم جميعا جانب الطور الايمن، لكن موسي عليه السلام استبطأهم لمسيرهم بالاثقال و الاطفال و خلف فيهم أخاه هارون و تعجل الي الميقات بنفسه، ليتم ميقاته و اعتكافه مدي سيرهم الي الطور، فيتوافق نزوله من الطور مع وصول قومه، فقد كان بخلده عليه السلام رقي قومه و هدايتهم الي أرض القدس بنفسه، و اللّه عزّ و جلّ بالرصد من افتتانهم بعد ايمانهم« أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ».

و صدای اذان کافی باشد، و وطن گرفتن موقوفات عام مانند مدارس کافی نیست و جمعی بر اکتفا کردن به موقوفات خاص معتقد هستند و شهید ملک شخصی را شرط کرده است و اجاره کردن کفایت نمی کند، و در آن جای تأمل است؛ و علامه و متأخرین بعد از او، در نظرگرفتن شهر به عنوان محل اقامت دائم را به ملک ملحق ساخته اند، و ایرادی در آن نیست.

و آیا اقامت شش ماهه شرط است؟ در الذکری گوید: محتمل تر آن است. و این بعید نیست و اصل چیزی است که درباره شهادت عرف بر اینکه آن وطن او یا شهر اوست ذکر کردیم، تا در شمولیت اخبار وارده در این مورد داخل گردد. و اما آنچه که در داخل شدن آن در این اخبار مورد شک است، احتیاط کردن در مورد آن، راه نجات است .

روایت 13

السرائر: به نقل از کتاب حریز بن عبدالله گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: به نظر شما، کسی که وارد شهری می شود، چه زمانی شایسته است که قصرکننده باشد و چه زمانی شایسته است که کامل ادا نماید؟ فرمود: زمانی که وارد شهری شدی و یقین داشتی که در آن اقامت ده روزه داری، پس نماز را کامل ادا کن. اگر ندانستی که اقامتت در آن چند روزه است و می گویی فردا خارج می شوم و پس فردا، تا اینکه یک ماه بگذرد، قصر کن، و زمانی که ماه کامل شد نماز را کامل ادا کن، و هر چند که قصد داشتی در همان ساعت خارج شوی، کامل ادا کن.⁽²⁾

بيان

لا خلاف بين الأصحاب في أنه إذا نوي المقصر في بلد عشرة أيام أتم و يدل عليه هذا الخبر و أخبار كثيرة و المشهور عدم الإتمام بنية الإقامة دون العشرة بل قال في المنتهي إنه قول علمائنا أجمع.

و نقل في المختلف عن ابن الجنيد رحمه الله أنه اكتفي في وجوب الإتمام بنية خمسة أيام وَ لَعَلَّ مُسْتَنَدَهَ مَا رَوَاهُ الشَّيْخُ فِي الْحَسَنِ‌⁽¹⁾عَنْ أَبِي أَيُّوبَ قَالَ: سَأَلَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام عَنِ الْمُسَافِرِ إِنْ حَدَّثَ نَفْسَهُ بِإِقَامَةِ عَشَرَةِ أَيَّامٍ قَالَ

توضیح

در این باره میان اصحاب اختلافی نیست که زمانی که قصرکننده در شهری قصد ده روز کند، کامل ادا می کند، و این خبر و اخبار بسیاری بر آن دلالت دارد و مشهور، عدم ادای کامل با نیت اقامت کمتر از ده روزه است، حتی در المنتهی گوید: آن نظر همه علمای ماست.

و در المختلف از ابن جنید نقل کرده است که او در وجوب ادای کامل، به نیت پنج روز اکتفاء نموده است. و شاید مستند او روایتی است که شیخ در الحسن⁽²⁾

از ابو ایوب روایت کرده است که گوید: محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام درباره مسافری سئوال کرد که عزم اقامت ده روزه داشته باشد؟ فرمود:

فَلْيُتِمَّ الصَّلَاةَ فَإِنْ لَمْ يَدْرِ مَا يُقِيمُ يَوْماً أَوْ أَكْثَرَ فَلْيَعُدَّ ثَلَاثِينَ يَوْماً ثُمَّ لْيُتِمَّ وَ إِنْ أَقَامَ يَوْماً أَوْ صَلَاةً وَاحِدَةً .

فَقَالَ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ بَلَغَنِي أَنَّكَ قُلْتَ خَمْساً قَالَ قَدْ قُلْتُ ذَلِكَ قَالَ أَبُو أَيُّوبَ فَقُلْتُ أَنَا جُعِلْتُ فِدَاكَ يَكُونُ أَقَلَّ مِنْ خَمْسَةِ أَيَّامٍ قَالَ لَا.

و أجيب عنه بأنه غير دال علي نية إقامة الخمسة صريحا لاحتمال عود الإشارة إلي الكلام السابق و هو الإتمام مع العشرة و لا يخلو من بعد و أوله الشيخ بوجهين:

أحدهما: أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَي مَا إِذَا كَانَ بِمَكَّةَ أَوِ الْمَدِينَةِ لِلْحَسَنِ كَالصَّحِيحِ‌⁽¹⁾عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمُسَافِرِ يَقْدَمُ الْأَرْضَ فَقَالَ إِنْ حَدَّثَتْهُ نَفْسُهُ أَنْ يُقِيمَ عَشْراً فَلْيُتِمَّ وَ إِنْ قَالَ الْيَوْمَ أَخْرُجُ أَوْ غَداً أَخْرُجُ وَ لَا يَدْرِي فَلْيُقَصِّرْ مَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ شَهْرٍ فَإِنْ مَضَي شَهْرٌ فَلْيُتِمَّ وَ لَا يُتِمَّ فِي أَقَلَّ مِنْ عَشَرَةٍ إِلَّا بِمَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ وَ إِنْ أَقَامَ بِمَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ خَمْساً فَلْيُتِمَّ.

و ثانيهما استحباب الإتمام لنأوي المقام خمسة أيام و لا يخلو من وجه و المناقشة بأن القصر عند الشيخ عزيمة فكيف يصير رخصة ضعيف لأنه سد لباب القول بالتخيير بين الإتمام و القصر مطلقا مع ثبوت ذلك في مواضع لا يمكن إنكارها.

و الأظهر عندي حمله علي التقية لأن الشافعي و جماعة منهم قائلون بإقامة الأربعة و لا يحسبون يوم الدخول و يوم الرحيل فيتحصل خمسة ملفقة و سياق الخبر أيضا يدل عليها كما لا يخفي علي الخبير.

و هل يشترط في العشرة التوالي بحيث لا يخرج بينها إلي محل الترخص أم لا فيه وجهان و قطع بالاشتراط الشهيد في البيان‌⁽²⁾

ينص علي ذلك صحيحة زرارة عن أبي جعفر عليه السلام قال: من قدم قبل التروية بعشرة أيّام وجب عليه اتمام الصلاة، و هو بمنزلة أهل مكّة، فإذا خرج الي مني وجب عليه التقصير، فإذا زار البيت أتم الصلاة، و عليه اتمام الصلاة إذا رجع الي مني حتّي ينفر.

فموضع النصّ هو قوله عليه السلام:« و هو بمنزلة أهل مكّة» و ذلك لان حكم الاتمام و الإقامة، يثبت بقصد الإقامة، لا بعد الإقامة عشرة، و انما شرط عليه السلام القدوم الي مكّة بعشرة أيّام قبل التروية ليتحقّق منه قصد الإقامة و هو واضح.

و قوله عليه السلام بعد ذلك« فاذا خرج الي مني وجب عليه التقصير، فإذا زار البيت أتم الصلاة شرح لهذه القاعدة من حيث شقه الثاني أعني إنشاء سفر جديد، فانهم إذا خرجوا الي مني عازما لعرفات، فعليهم التقصير لخروجه عن حدّ الترخص، و إذا جاءوا لزيارة البيت و دخلوا رحالهم( علي ما ستعرف الوجه في ذلك دراية و رواية) انقطع حكم السفر و كان علي جميعهم الاتمام أما أهل مكّة فانها وطنهم و اما قاصد الإقامة لاتحاد حكمه مع المتوطنين.

و قوله عليه السلام:« و عليه اتمام الصلاة إذا رجع الي مني حتّي ينفر» شرح لهذه القاعدة من حيث شقه الأول أعني الخروج الي ما دون المسافة و أنّه لا يضر بقصد الإقامة، فانهم بعد ما رجعوا الي مني لرمي الجمرات، كانوا خارجين من مكّة الي ما دون المسافة و كان عليهم الاتمام، فان أنشئوا السير الي بلادهم من مني حين النفر، قصروا سواء مروا في سيرهم ذلك الي مكّة أو لم يمروا بها و إذا رجعوا الي مكّة ثمّ خرجوا منها الي بلادهم قصروا منها، و هو واضح، و سيجي‌ء تمام الكلام في هذا الحديث في الباب الآتي تحت الرقم 10 إنشاء اللّه تعالي.

و من فروع هذه القاعدة( اتّحاد حكم المقيمين بالحكم الوضعي مع المتواطنين) الإقامة بعد ثلاثين مترددا، فانها بمنزلة الإقامة الدائمية، كقصد العشرة من دون اختلاف فاذا عرض له حاجة الي سفر لكنه لم يرتفع بعد حاجته عن محل اقامته تلك و لم يحصل علي مراده من قصد البلدة هذه، فأبقي رحله في البلدة و أنشأ سفرا الي بريدين ثمّ رجع الي محل اقامته تلك قصر ايابا و ذهابا و أتم في محل الإقامة كسائر المقيمين.

ينص علي ذلك ما رواه الشيخ بإسناده عن صفوان عن إسحاق بن عمّار قال: سألت أبا الحسن عليه السلام عن أهل مكّة إذا زاروا، عليهم اتمام الصلاة؟ قال: المقيم بمكّة الي شهر بمنزلتهم.

باید نماز را کامل ادا نماید. اگر نمی دانست مدت اقامتش یک روز است یا بیشتر، پس باید سی روز را بشمارد و پس از آن باید کامل ادا نماید، هر چند که تنها یک روز یا یک نماز اقامت داشته باشد. محمد بن مسلم به او گفت: به من رسیده است که شما فرموده ای، پنج روز؟ فرمود: آن را گفته ام. ابو ایوب گفت: من گفتم: فدایت گردم! می تواند کمتر از پنج روز باشد؟ فرمود: خیر.

و اینگونه به آن پاسخ داده شده است که آن صریحاً بر نیت اقامت پنج روزه دلالت ندارد. به دلیل احتمال بازگشت اشاره به کلام سابق که ادای کامل در صورت ده روز است، و خالی از بعد نیست و شیخ آن را به دو وجه تأویل نموده است .

یکی از آن دو این است: آن حمل بر زمانی شود که در مکه یا مدینه باشد، به دلیل خبر حسن شبیه به صحیح⁽³⁾

از محمد بن مسلم که گوید: از او درباره مسافری سئوال کردم که وارد سرزمینی می شود. فرمود: اگر تصمیم داشت که ده روز اقامت کند، پس باید کامل ادا نماید و اگر گفت که امروز خارج می شوم یا فردا، و ندانست، پس در مدت زمان کمتر از یک ماه، باید قصر کند و اگر یک ماه گذشت، پس باید کامل ادا کند؛ و در کمتر از ده روز، کامل ادا نمی کند مگر در مکه و مدینه، و اگر در مکه و مدینه پنج روز اقامت داشت، باید کامل ادا نماید.

و وجه دوم، مستحب بودن ادای کامل برای فردی است که قصد اقامت پنج روزه دارد، و خالی از وجه - صحت - نیست، و مناقشه کردن به این صورت که قصر کردن در نظر شیخ عزیمت است پس چگونه تبدیل به رخصت می شود ضعیف است زیرا مانعی می شود برای قول به مخیر بودن بین ادای کامل و قصر به صورت مطلق، با وجود ثبوت آن در مواضعی که انکار آن ممکن نیست.

و بهتر نزد من، حمل کردن آن بر تقیه است زیرا شافعی و جمعی از آنان به اقامت چهار روزه قائل هستند و روز ورود و روز خروج را به حساب نمی آورند، پس پنج روز به هم وصل شده حاصل می شود، و سیاق خبر نیز بر آن دلالت دارد، چنانکه بر فرد آگاه پوشیده نیست.

و آیا در ده روز، توالی - پشت سر هم بودن - شرط است، بطوری که در بین آن ده روز از محل ترخص خارج نشود یا خیر؟ درباره آن دو وجه است: و شهید در البیان و شهید ثانی در بخشی از کتبش، به شرط بودن آن رأی قطعی داده اند

و قال في بعض فوائده بعد أن صرح باعتبار ذلك :

و ما يوجد في بعض القيود من أن الخروج إلي خارج الحدود مع العود إلي

و شهید ثانی در یکی از فوائدش، بعد از تصریح به مورد اعتبار بودن آن گوید: و آنچه که در برخی از قیود درباره این مطلب یافت می شود که خروج به خارج از حدود، با بازگشت به

موضع الإقامة كيوم أو ليلة لا يؤثر في نية الإقامة و إن لم ينو إقامة عشرة مستأنفة لا حقيقة له و لم نقف عليه مستندا إلي أحد من المعتبرين الذين يعتبر فتواهم فيجب الحكم بإطراحه حتي لو كان ذلك في نيته من أول الإقامة لكان باقيا علي القصر لعدم الجزم بإقامة العشرة فإن الخروج إلي ما يوجب الخفاء يقطعها و نيته في ابتدائه يبطلها انتهي.

و قيل المعتبر صدق إقامة العشرة في البلد عرفا و الظاهر أن عدم التوالي في أكثر الأحيان يقدح في صدق المعني المذكور عرفا و لا يقدح فيه أحيانا كما إذا خرج يوما أو بعض يوم إلي بعض البساتين و المزارع المقاربة في البلد و إن كان في حد الخفاء و لا بأس به و المسألة مشكلة و هي من مواقع الاحتياط.

و الظاهر أن بعض اليوم لا يحسب بيوم كامل بل يلفق فلو نوي المقام عند الزوال كان منتهاه زوال اليوم الحادي عشر.

و هل يشترط عشر غير يومي الدخول و الخروج فلا يكفي التلفيق فيه وجهان و استشكل العلامة في النهاية و التذكرة احتسابهما من العددين حيث إنهما من نهاية

محل اقامت مانند یک روز یا یک شب، در نیت اقامت تأثیر نمی گذارد، اگرچه اقامت ده روز جدیدی را نیت نکند، حقیقت ندارد و مستندی از افراد معتبری که فتوایشان مورد اعتبار است، بر آن نیافتیم؛ پس حکم دادن به رد آن واجب است حتی اگر آن از ابتدای اقامت در نیتش باشد، به دلیل عدم جزم به اقامت ده روزه بر قصر باقی می ماند. پس خروج به سوی آنچه که موجب پنهان شدن دیوار شهر و صدای اذان می شود، آن را قطع می کند و نیت او در ابتدای آن، آن را باطل می سازد، پایان.

و گفته شده: امر مورد اعتبار، صدق عرفی اقامت ده روزه در شهر است و ظاهر این است که عدم توالی در اکثر اوقات، صدق کردن معنای مذکور از لحاظ عرف را رد می کند، و گاه نیز آن را رد نمی کند، مانند زمانی که یک روز یا قسمتی از روز را به سوی باغ ها و مزارع نزدیک شهر خارج شود، هر چند که در حد پنهان شدن باشد، و ایرادی بر آن نیست و این مسئله مشکل است و از مواضع احتیاط است.

و ظاهر این است که بخشی از روز، روز کامل به حساب نمی آید بلکه به هم وصل می گردد، پس اگر به هنگام زوال قصد اقامت کند، پایان آن، زوال روز یازدهم می باشد.

و آیا غیر از روز ورود و روز خروج، ده روز شرط است و تلفیق کفایت نمی کند؟ درباره آن دو وجه وجود دارد، و علامه در النهایه و التذکره بر احتساب آن دو اشکال گرفته است. از آنجا که آن دو از نهایت

السفر و بدايته لاشتغاله في الأول بأسباب الإقامة و في الأخير بالسفر و من صدق الإقامة في اليومين و احتمل التلفيق و لعل التلفيق أظهر.

و لا فرق في وجوب الإتمام بنية الإقامة بين أن يكون ذلك في بلد أو قرية لعموم بعض الأخبار كما في صحيحة زرارة إذا دخلت أرضا فأيقنت أن لك بها مقاما و الظاهر أنه لا خلاف فيه.

و لو عزم علي إقامة طويلة في رستاق ينتقل فيه من قرية إلي قرية و لم يعزم علي إقامة العشرة في واحدة منها لم يبطل حكم سفره لأنه لم ينو الإقامة في بلد بعينه فكان كالمنتقل في سفره من منزل إلي منزل قاله العلامة في المنتهي و غيره.

و لو قصد الإقامة في بلد ثم خرج بقصد المسافة إلي حد خفاء الأذان ثم رجع إلي محل الإقامة لغرض مع بقاء نية السفر فالظاهر بقاؤه علي حكم التقصير بخلاف ما لو كان الرجوع إلي بلده و لو رجع عن نية السفر أتم في الموضعين كما ذكره الأصحاب.

و لو صلي بتقصير ثم نوي الإقامة في أثنائها يتم و نقل في التذكرة الاتفاق عليه.

و هذا كله يتعلق بالحكم الأول من الخبر و أما الحكم الثاني و هو أن من تردد في الإقامة يقصر إلي شهر ثم يتم فلا أعلم فيه خلافا بين الأصحاب و نقل بعض المتأخرين عليه الإجماع و تدل عليه أخبار لكن بعضها بلفظ الشهر و بعضها بلفظ الثلاثين يوما.

فهل يجوز الاكتفاء بالشهر الهلالي إذا حصل التردد في أوله يحتمل ذلك لصدق الشهر عليه و هو مقتضي إطلاق كلام أكثر الأصحاب و حينئذ فالثلاثين محمول علي الغالب من عدم كون مبدإ التردد مبدأ الشهر.

و اعتبر في التذكرة الثلاثين و لم يعتبر الشهر الهلالي و له وجه‌⁽¹⁾و الأحوط

سفر و ابتدای آن است، به دلیل اشتغال او در مورد اول به اسباب اقامت و در روز آخر به سفر، و وجه دوم اینکه، اقامت بر این دو روز صدق می کند و تلفیق محتمل است و شاید تلفیق بهتر باشد.

در وجوب ادای کامل با نیت اقامت، فرق ندارد که آن در شهر باشد یا در روستا، به دلیل عموم برخی اخبار، چنانکه در صحیحه زراره آمده است، «زمانی که وارد سرزمینی شدی و یقین داشتی که در آن اقامت می کنی». و ظاهر این است که در آن اختلافی نیست.

و اگر بر اقامت طولانی در منطقه ای تصمیم داشت، به طوری که در آن از دهکده ای به دهکده دیگری منتقل شود و بر اقامت ده روزه در یکی از آنها تصمیم نداشته باشد، حکم سفر او از بین نمی رود، زیرا او اقامت در محل معینی را نیت نکرده است، پس مانند کسی است که در سفرش از منزلی به منزلی منتقل می شود. و علامه در المنتهی و دیگران آن را گفته اند.

و اگر اقامت در شهری را قصد کرد، سپس به قصد مسافت شرعی برای منظوری از شهر خارج شد و به حدی که صدای اذان نمی رسد، رسید و با قصد باقی بودن نیت سفر به محل اقامت بازگشت، ظاهر، باقی ماندن او بر حکم قصر است، برخلاف زمانی که رجوع به شهرش باشد، و اگر از نیت سفر بازگردد، در هر دو جا، چنانکه اصحاب ذکرکرده اند، کامل ادا می کند.

و اگر با قصر نماز خواند، سپس در اثنای آن نیت اقامت کرد، کامل ادا می کند، و در تذکره، توافق برآن را نقل کرده است.

و همه این امور به حکم اول از خبر مربوط است، و اما حکم دوم یعنی اینکه کسی که در اقامت تردید دارد، تا یک ماه قصر می کند سپس کامل ادا می کند، درباره آن بین اصحاب اختلافی سراغ ندارم، و برخی از متاخرین اجماع را برآن نقل کرده اند و اخبار برآن دلالت دارد؛ اما برخی ازآنها با لفظ ماه است و برخی دیگر با لفظ سی روز.

پس آیا اکتفا کردن به ماه هلالی اگر تردید در ماندن در اول ماه باشد، به دلیل صدق ماه برآن جایز است؟ این امر محتمل است و اقتضای اطلاق کلام اکثر اصحاب این است. و دراین هنگام، به دلیل اینکه مبدأ تردید مبدأ ماه نیست، لفظ سی روز بر موارد غالبی حمل می شود که شروع تردید در ماندن همزمان با اول ماه نیست.

و در تذکره سی روز را معتبر دانسته است و ماه هلالی را معتبر ندانسته است و آن دارای وجهی است. و احوط

في يوم الثلاثين الجمع.

«14»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ عليه السلام: إِنْ نَوَيْتَ الْمُقَامَ عَشَرَةَ أَيَّامٍ وَ صَلَّيْتَ صَلَاةً وَاحِدَةً بِتَمَامٍ ثُمَّ بَدَا لَكَ فِي الْمُقَامِ وَ أَرَدْتَ الْخُرُوجَ فَأَتِمَّ وَ إِنْ بَدَا لَكَ فِي الْمُقَامِ بَعْدَ مَا نَوَيْتَ الْمُقَامَ عَشَرَةَ أَيَّامٍ وَ تَمَمْتَ الصَّلَاةَ وَ الصَّوْمَ‌⁽¹⁾.

بيان

إن في قوله و إن بدا لك وصلية و لا خلاف ظاهرا بين الأصحاب في أنه لو نوي قاصد الإقامة عشرا السفر قبل أن يصلي صلاة بتمام يرجع إلي التقصير و لو صلي صلاة بتمام يتم إلي أن يخرج إلي المسافة⁽²⁾و ظاهر الأصحاب أنه لا يشترط في الرجوع إلي القصر في صورة العدول عن نية الإقامة من غير صلاة كون الباقي مسافة و قواه الشهيد الثاني رحمه الله و احتمل الاشتراط و إطلاق هذه الرواية و غيرها يؤيد المشهور.

ثم إنهم اختلفوا في أنه هل يلحق بالصلاة الفريضة الصوم الواجب فيثبت حكم الإقامة بالشروع فيه مطلقا أو إذا زالت الشمس قبل الرجوع عن نية الإقامة أم لا فيه أوجه و الثالث أشهر و أقوي و إن كان ظاهر عبارة الفقه كون إتمام الصوم في حكم إتمام الصلاة إن حملنا الواو في قوله و الصوم بمعني أو و يمكن أن يكون ذكر الصوم استطرادا و لا دخل له في الحكم.

ثم الظاهر أن المعتبر إتمام الصلاة الفريضة فقط كما صرح به في صحيحة أبي ولاد⁽³⁾فإلحاق نافلة لا يؤتي بها في السفر بالفريضة كما فعله العلامة في

در روزسی ام، جمع کردن است.

روایت 14

فقه الرضا: امام علیه السلام فرمود: اگر اقامت ده روزه را قصد کردی و یک نماز را به صورت کامل ادا کردی، سپس در اقامت، تصمیمت عوض شد و قصد خروج داشتی، کامل ادا کن؛ هرچند بعد از اینکه اقامت ده روزه را قصد کردی و نماز و روزه را کامل ادا نمودی، قصدت عوض شود.⁽⁴⁾

توضیح

«إن» دراین سخن امام علیه السلام «إن بدا لک» وصلیّة است و ظاهراً بین اصحاب اختلافی دراین نیست که اگر قصد کننده اقامت ده روزه، قبل از اینکه نمازی را کامل ادا نماید، سفری را نیت کند، به قصر باز می گردد. و اگر نمازی را به صورت کامل ادا نماید، تا زمان خروج به سوی مسافت، نمازش را کامل به جای می آورد. و ظاهر اصحاب این است که در رجوع به قصر، در صورت عدول از نیت اقامت بدون نماز، شرط نیست که مسافت مانده، مسافت شرعی باشد و شهید ثانی آن را قوی دانسته است و شرط بودن آن را محتمل دانسته است و اطلاق این روایت و سایر روایات، مؤید قول مشهور است.

بدان که آنها در این باره دچار اختلاف هستند که آیا روزه واجب نیز به نماز فریضه الحاق می شود و حکم اقامت، مطلقاً با شروع، درباره آن اثبات می شود، یا زمانی که قبل از رجوع از نیت اقامت، ظهر شود؟ درباره آن چند وجه است، و مورد سوم مشهورتر و قوی تر است، هرچند که ظاهر عبارت فقه الرضا این است که اتمام روزه در حکم اتمام نماز است، اگر واو را در این سخن او «و الصوم» بر معنی أو حمل نماییم و ممکن است که ذکر روزه، استطراد - از شاخه ای به شاخه دیگر پریدن - باشد و ارتباطی به حکم نداشته باشد.

پس ظاهر این است که امر مورد اعتبار،، فقط ادای کامل نماز فریضه باشد چنانکه در صحیحه ابو ولّاد⁽⁵⁾به آن تصریح شده است؛ پس الحاق نافله ای که در سفر به جای آورده نمی شود به فریضه، چنانکه علامه در

النهاية و قواه الشهيد الثاني رحمه الله لا وجه له و الظاهر أن الحكم معلق علي فعل الفريضة فلا يكفي دخول وقتها و لا فوت وقت الصلاة مع تركها سواء كان الترك عمدا أو سهوا و قطع العلامة في التذكرة بكون الترك كالصلاة نظرا إلي استقرارها في الذمة تماما و استشكله في النهاية و كذا الشهيد في الذكري.

و لو كان الترك لعذر مسقط للقضاء كالجنون و الحيض فهو كمن لم يصل قولا واحدا و هل يشترط كون التمام بنية الإقامة فلا يكفي التمام سهوا قبل الإقامة فيه وجهان و ظاهر الخبر الاشتراط.

و لو نوي الإقامة ثم صلي تماما لشرف البقعة ذاهلا عن نية الإقامة ثم رجع عن الإقامة فالظاهر الكفاية لعموم الرواية و لو نوي الإقامة في أثناء الصلاة المقصورة فأتمها ففي الاجتزاء بها وجهان و لعل الاجتزاء أقوي.

ثم ظاهر الرواية إتمام الصلاة فلو شرع في الصلاة بنية الإقامة ثم رجع عن الإقامة في أثنائها لم يكف و إن كان بعد الركوع في الثالثة و هو ظاهر المنتهي و تردد في المعتبر و فصل في التذكرة و المختلف بمجاوزة محل القصر و عدمه.

«15»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ عليه السلام: فَإِنْ فَاتَتْكَ الصَّلَاةُ فِي السَّفَرِ فَذَكَرْتَهَا فِي الْحَضَرِ فَاقْضِ صَلَاةَ السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ كَمَا فَاتَتْكَ وَ إِنْ فَاتَتْكَ فِي الْحَضَرِ فَذَكَرْتَهَا فِي السَّفَرِ فَاقْضِهَا أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ صَلَاةَ الْحَضَرِ كَمَا فَاتَتْكَ وَ إِنْ خَرَجْتَ مِنْ مَنْزِلِكَ وَ قَدْ دَخَلَ عَلَيْكَ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَ لَمْ تُصَلِّ حَتَّي خَرَجْتَ فَعَلَيْكَ التَّقْصِيرُ وَ إِنْ دَخَلَ عَلَيْكَ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَ أَنْتَ فِي السَّفَرِ وَ لَمْ تُصَلِّ حَتَّي تَدْخُلَ أَهْلَكَ فَعَلَيْكَ التَّمَامُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ فَاتَكَ الْوَقْتُ فَتُصَلِّيَ مَا فَاتَكَ مِنْ صَلَاةِ الْحَضَرِ فِي السَّفَرِ وَ صَلَاةِ السَّفَرِ فِي الْحَضَرِ⁽¹⁾.

بيان

لا ريب في أن الاعتبار في القضاء بحال الفوات لا بحال الفعل فما فات قصرا يقضي قصرا و إن قضاه في الحضر و كذا العكس و لو حصل الفوات في أماكن التخيير

النهایه انجام داده است و شهید ثانی آن را تقویت نموده است، هیچ وجهی ندارد و ظاهر این است که این حکم مربوط به انجام فریضه است؛ پس نه فرا رسیدن وقت آن کفایت می کند و نه گذشتن وقت آن، در صورتی که آن را نخواند، چه ترک عمدی باشد یا سهوی. و علامه در تذکره، با توجه به قرار گرفتن تمام نماز بر ذمه او، نظر قطعی داده است که ترک مانند نماز است و در النهایه آن را مشکل دانسته و همچنین شهید درذکری .

و اگر ترک به دلیلی که ساقط کننده قضا است مانند جنون و حیض باشد، او براساس قولی واحد، مانند کسی است که نماز نخوانده است؛ و آیا شرط است که ادای کامل به نیت اقامت باشد، و ادای کامل از روی سهو، قبل از اقامت کفایت نمی کند؟ درباره آن دو وجه وجود دارد و ظاهر خبر، شرط بودن آن است.

و اگر نیت اقامت داشت سپس به دلیل شرافت مکان، درحالی که نیت اقامت را فراموش کرده است نماز را کامل ادا نمود، به دلیل عموم روایت، ظاهر، کفایت آن است. و اگر در اثنای نماز قصر،، نیت اقامت نمود، پس آن را به صورت کامل ادا نماید و درباره اکتفا به آن دو وجه وجود دارد، و شاید اکتفا قوی تر باشد.

پس ظاهر روایت، ادای کامل نماز است. پس اگر با نیت اقامت نماز را شروع نمود و سپس در اثنای نماز از اقامت رجوع نمود، کفایت نمی کند، هرچند که پس از رکوع رکعت سوم باشد؛ و این ظاهر المنتهی است، و در المعتبر تردید نموده است و در تذکره و المختلف، بین گذشتن از محل قصر و عدم آن تفصیل داده است.

روایت 15

فقه الرضا: امام علیه السلام فرمود: اگر در سفر نمازی از تو فوت شد و آن را در حضر به یادآوردی، پس نماز سفر را در دو رکعت، چنانکه از تو فوت شده است، قضا کن. و اگر در حضر نمازی از تو فوت شد و آن را در سفر به یاد آوردی، پس آن را در چهار رکعت نماز حضر قضا کن، چنانکه از تو فوت شده است. و اگر از منزلت خارج شدی درحالی که وقت نمازی بر تو داخل شده است و آن را تا خروجت نخوانده ای، پس قصر بر تو واجب است؛ و اگر وقت نماز فرا رسید درحالی که تو در سفر هستی و آن را نخوانده ای تا اینکه بر خانواده خود وارد شوی، پس ادای کامل بر تو لازم است، مگر اینکه وقت آن فوت شده باشد، پس آنچه که از نماز حضر فوت شده است را در سفر می خوانی و آنچه که از نماز سفر فوت شده است را در حضر می خوانی.⁽²⁾

توضیح

شکی در این نیست که اعتبار در قضا، وضعیت فوت نماز است نه وضعیت ادا، و آنچه که در حالت قصر فوت شده است را به صورت قصر قضا می کند، هرچند که آن را در حضر قضا کند، و عکس آن چنین است. و اگر فوت نماز در مواضع تخییر

ففي ثبوت التخيير في القضاء أو تحتم القصر وجهان أحوطهما الثاني.

و لو سافر بعد دخول الوقت قبل أن يصلي فالأصحاب فيه علي أقوال شتي ذهب ابن أبي عقيل و الصدوق في المقنع و العلامة إلي أنه يجب عليه الإتمام و ذهب المفيد إلي أنه يجب عليه التقصير و اختاره ابن إدريس و نقله عن المرتضي في المصباح و هو اختيار علي بن بابويه و المحقق و جماعة.

و ذهب الشيخ في الخلاف إلي التخيير و استحباب الإتمام و ذهب رحمه الله في النهاية و كتابي الأخبار إلي أنه يتم إن بقي من الوقت مقدار ما يصلي فيه علي التمام فإن تضيق الوقت قصر و به قال في موضع من المبسوط و به قال ابن البراج و هو اختيار الصدوق في الفقيه.

و كذا الخلاف فيما إذا دخل محل التمام بعد دخول الوقت فذهب المفيد و علي بن بابويه و ابن إدريس و الفاضلان إلي أنه يتم و هو المشهور بين المتأخرين و نقل عن ابن الجنيد و الشيخ القول بالتخيير و ذهب الشيخ في النهاية و كتابي الأخبار إلي أنه يتم مع السعة و يقصر مع الضيق و حكي الشهيدان أن في المسألة قولا بالتقصير مطلقا.

و منشأ هذا الاختلاف اختلاف الأخبار⁽¹⁾

فمن توجه الي ذلك حقّ التوجه و رجع الي روايات الباب لم يجد فيها اختلافا الا ما يتراءي من بعضها و سيأتي بيانها و حملها علي وجوه قريبة أقرب ممّا حملوها عليه عادة و حينئذ يتظافر أخبار الباب مع ما سبق في باب تقديم الفائتة علي الحاضرة و باب أوقات الصلوات، و يثبت الأوقات الخمسة بالتواتر القطعي، و للّه الحمد.

رخ داده باشد، درباره ثبوت تخییر در قضا یا حتمی بودن قصر، دو وجه وجود دارد و احوط آن، وجه دوم است.

اگر بعد از فرا رسیدن وقت، قبل از اینکه نماز بخواند سفر کند، اصحاب درباره آن دارای اقوال مختلفی هستند. ابن ابوعقیل، صدوق در المقنع، و علامه بر این هستند که ادای کامل بر او واجب است، و عقیده مفید بر این است که قصر کردن بر او واجب است و ابن ادریس آن را اختیار کرده است، و آن را از مرتضی در المصباح نقل کرده است و آن اختیار علی بن بابویه، محقق و جماعتی دیگر است.

و شیخ در الخلاف بر مخیر بودن و مستحب بودن ادای کامل معتقد است، و او در النهایة و دو کتاب اخبار بر این است که اگر از وقت به اندازه ای باقی باشد که درآن به صورت کامل ادا نماید، کامل می خواند، و اگر وقت تنگ بود، قصر می کند. و در جایی از المبسوط آن را گفته است، و ابن براج به آن قائل بوده است و آن اختیار صدوق در الفقیه است.

و همچنین درباره حالتی که بعد از فرا رسیدن وقت به محل ادای کامل وارد گردد، اختلاف است. مفید، علی بن بابویه، ابن ادریس و فاضلان بر این هستند که وی به صورت کامل ادا می نماید، و این بین متأخرین مشهور است و قول به مخیر بودن، از ابن جنید و شیخ نقل شده است. و شیخ درالنهایه و دو کتاب اخبار بر این است که در صورت وسعت وقت، کامل ادا می کند، و درصورت تنگی قصر می کند، و شهیدین نقل کرده اند که درباره این مسأله، قولی بر قصر مطلق وجود دارد.

و منشأ این اختلاف، اختلاف اخبار است. در صحیحه اسماعیل بن جابر گوید:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَدْخُلُ عَلَيَّ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَ أَنَا فِي السَّفَرِ فَلَا أُصَلِّي حَتَّي أَدْخُلَ أَهْلِي فَقَالَ صَلِّ وَ أَتِمَّ الصَّلَاةَ قُلْتُ فَدَخَلَ عَلَيَّ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَ أَنَا فِي أَهْلِي أُرِيدُ السَّفَرَ فَلَا أُصَلِّي حَتَّي أَخْرُجَ فَقَالَ صَلِّ وَ قَصِّرْ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَقَدْ خَالَفْتَ وَ اللَّهِ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله.

وفي صحيحة محمد بن مسلم ⁽¹⁾وَ فِي صَحِيحَةِ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ‌⁽²⁾قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَدْخُلُ مِنْ سَفَرِهِ وَ قَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَ هُوَ فِي الطَّرِيقِ فَقَالَ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ وَ إِنْ خَرَجَ إِلَي سَفَرِهِ وَ قَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَلْيُصَلِّ أَرْبَعاً.

وَ فِي مُوَثَّقَةِ عَمَّارٍ⁽³⁾

و اما ذيل الخبر فليحمل علي أنّه خرج بعد ما حضرت الأولي و حينما غاب و تواري عن البيوت و أراد الصلاة فات وقتها المسنون و حضر وقت الثانية.

به امام صادق علیه السلام عرض کردم، وقت نماز بر من وارد می شود، درحالی که من در سفر هستم، پس نماز نمی خوانم تا اینکه بر خانواده خویش وارد می شوم. پس فرمود: بخوان و نماز را کامل ادا کن. عرض کردم: پس وقت نماز بر من داخل شده است درحالی که من نزد خانواده خود هستم و قصد سفر دارم، پس نماز نمی خوانم تا اینکه خارج می شوم. فرمود: بخوان و قصر کن، که اگر چنین نکنی، با خدا و رسول خدا صلّی الله علیه و آله مخالفت کرده ای .

و محمد بن مسلم⁽⁴⁾

در صحیحه ای گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سؤال کردم که درحالی که در راه است، وقت نماز فرا رسیده است و او به منزلش وارد می شود. فرمود: دو رکعت می خواند، و اگر به سوی سفری خارج شود درحالی که وقت نماز فرا رسیده است، باید چهار رکعت بخواند.

و در موثقه ای، عمار⁽⁵⁾

از امام صادق علیه السلام گوید: دربار مردی سؤال شد که وقت زوال خورشید در منزل خود است، سپس برای سفرخارج می شود؟ فرمود: نوافل زوال را شروع می کند، پس آن را می خواند، سپس ظهر را با قصر در دو رکعت می خواند، زیرا او قبل از اینکه زمان [فضیلت] نماز ظهر[بعد از نوافل] فرا رسد، از منزلش خارج شده است. و سؤال شد:

بَعْدَ مَا حَضَرَتِ الْأُولَي قَالَ يُصَلِّي الْأُولَي أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ ثُمَّ يُصَلِّي بَعْدُ النَّوَافِلَ ثَمَانَ رَكَعَاتٍ لِأَنَّهُ خَرَجَ مِنْ مَنْزِلِهِ بَعْدَ مَا حَضَرَتِ الْأُولَي.

وَ عَنْ بَشِيرٍ النَّبَّالِ‌⁽¹⁾قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام حَتَّي أَتَيْنَا الشَّجَرَةَ فَقَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَا نَبَّالُ فَقُلْتُ لَبَّيْكَ قَالَ إِنَّهُ لَمْ يَجِبْ عَلَي أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ هَذَا الْعَسْكَرِ أَنْ يُصَلِّيَ أَرْبَعاً غَيْرِي وَ غَيْرَكَ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ قَبْلَ أَنْ نَخْرُجَ.

و ربما يحمل صحيحة محمد بن مسلم علي أن المراد أن الركعتين يؤتي بهما في السفر و الأربع في الحضر بأن يكون المراد بقوله يدخل من سفره إرادة الدخول أو الإشراف عليه و كان في الإيراد بصيغة المضارع إعانة علي هذا المعني و كذا قوله خرج يحمل علي أحد الوجهين و كذا خبر بشير يحمل علي أنه عليه السلام صلي قبل أن يخرج أو علي أن المراد وجب علينا التمام و بعد السفر انقلب الحكم و إن كانا بعيدين مع أن سنده غير نقي علي المشهور.

و القائل بالتخيير جمع به بين الروايات وَ يُؤَيِّدُهُ فِي الرُّجُوعِ صَحِيحَةُ مَنْصُورِ ⁽²⁾

و هذا الاحتمال أقوي من غيره لاعتضاده بالاخبار المتكثرة المروية في هذا الباب و غيره كما عرفت و لقوله عليه السلام« فسار حتّي يدخل أهله» حيث أتي بصيغة المضارع، كأنّه يقول:« فسار و أسرع حتّي يدخل أهله» أي يدخل أهله و وقت السنة باق و لذلك قال عليه السلام، و الاتمام أحبّ الي.

پس اگر بعد از فرا رسیدن زمان نماز ظهر خارج شود؟ فرمود: ظهر را چهار رکعت می خواند سپس بعدا هشت رکعت نافله می خواند؛ زیرا او بعد از اینکه زمان نماز ظهر فرا رسید از منزلش خارج شده است.

و بشیر نبال⁽³⁾

گوید: به همراه امام صادق علیه السلام خارج شدم تا اینکه به شجره رسیدیم، پس امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای نبال! عرض کردم: گوش به فرمانم. فرمود: بر هیچ یک از این جمع غیر از من و تو، واجب نیست که چهار رکعت بخوانند، به این سبب که قبل از اینکه خارج شویم، وقت نماز فرا رسیده بود.

و شاید صحیحه محمد بن مسلم بر این حمل شود که مقصود این است که دو رکعت در سفر به جای آورده می شود، و چهار رکعت در حضر، به این صورت که مقصود از این سخن او: «یدخل من سفره»، (از سفرش می رسد)، اراده دخول یا نزدیک بودن دخول بر منزل باشد، و گویی آوردن به صیغه مضارع، کمکی است بر این معنا، و همچنین این سخن او «خرج»، بر یکی از دو وجه حمل می شود. و همچنین خبر بشیر بر این حمل می شود که امام علیه السلام قبل از اینکه خارج شود، نماز خوانده است؛ یا بر اینکه مقصود این است که ادای کامل بر ما واجب شده است و بعد از سفر، حکم تغییر کرده است، هرچند که این دو بعید هستند. علاوه بر اینکه بنا بر قول مشهور، سند آن روشن نیست.

و فرد قائل به مخیر بودن با آن، بین این روایات را جمع کرده است و صحیحه منصور

ابْنِ حَازِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: إِذَا كَانَ فِي سَفَرٍ فَدَخَلَ عَلَيْهِ وَقْتُ الصَّلَاةِ قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ أَهْلَهُ فَسَارَ حَتَّي يَدْخُلَ أَهْلَهُ فَإِنْ شَاءَ قَصَّرَ وَ إِنْ شَاءَ أَتَمَّ وَ الْإِتْمَامُ أَحَبُّ إِلَيَّ. و حمله علي التقصير قبل الدخول و الإتمام بعده بعيد جدا.

و الشيخ جمع بينها بالسعة و الضيق وَ أَيَّدَهُ بِمَا رَوَاهُ فِي الْمُوَثَّقِ‌⁽¹⁾عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام: يَقُولُ فِي الرَّجُلِ يَقْدَمُ مِنْ سَفَرِهِ فِي وَقْتِ الصَّلَاةِ فَقَالَ إِنْ كَانَ لَا يَخَافُ الْفَوْتَ فَلْيُتِمَّ وَ إِنْ كَانَ يَخَافُ خُرُوجَ الْوَقْتِ فَلْيُقَصِّرْ.

و روي هذا المضمون بسند⁽²⁾مرسل عن أبي عبد الله عليه السلام أيضا و هما يدلان علي التفصيل في القدوم و يمكن حملهما علي أنه إن كان لا يخاف فوت الوقت يؤخر حتي يدخل أهله و يتم و إن كان يخاف الفوت إذا دخل أهله يصلي قصرا قبل الدخول.

و أقول

يمكن الجمع بينها بوجهين آخرين :

أحدهما حمل ما دل علي الاعتبار بحال الوجوب علي ما إذا مضي زمان من أول الوقت يمكنه تحصيل الشرائط المفقودة و إتمام الصلاة فيه و ما دل علي الاعتبار بحال الأداء علي ما إذا خرج عن حد الترخص أو دخل فيه و لم يمض هذا المقدار من الزمان كما أشار إليه العلامة في المنتهي و الشيخ في الخلاف قيد الحكم بذلك حيث قال إذا خرج إلي السفر و قد دخل الوقت إلا أنه مضي مقدار ما يصلي فيه الفرض أربع ركعات جاز له التقصير و كذا قال العلامة و أكثر الأصحاب و الفرق أيضا ظاهر

بن حازم⁽³⁾

درباره رجوع، مؤید آن است که گوید: شنیدم که امام صادق علیه السلام می فرمود: زمانی که در سفر باشد، پس قبل از اینکه بر خانواده خود وارد شود، وقت نماز بر او فرا برسد، پس حرکت کند تا اینکه بر خانواده خود وارد شود؛ پس اگر خواست قصر کند و اگر خواست کامل ادا نماید، و ادای کامل نزد من پسندیده تراست. و حمل کردن آن بر قصر قبل از ورود و ادای کامل بعد از آن، بسیار بعید است.

و شیخ با وسعت و تنگی وقت، بین آنها را جمع کرده است و آن را به وسیله آنچه که در موثقی⁽⁴⁾

از اسحاق بن عمار روایت کرده است، تأیید نموده که گوید: شنیدم که موسی بن جعفر علیه السلام درباره مردی که در وقت نماز از سفر می رسد می فرمود: اگر از فوت وقت بیم نداشت، کامل ادا نماید و اگر از فوت وقت بیم داشت، باید قصر نماید.

و این مضمون با سندی⁽⁵⁾

مرسل از امام صادق علیه السلام نیز روایت شده است و آن دو بر تفصیل درخصوص از راه رسیدن دلالت دارند، و می توان آن دو را بر این حمل نمود که اگر از فوت وقت بیم نداشت به تأخیر می اندازد تا اینکه بر خانواده وارد شود و اگر بیم آن را دارد که تا رسیدن به اهلش، وقت از دست رفته باشد، قبل از ورود، قصر می خواند.

مؤلف

جمع کردن بین آن دو، با دو وجه دیگر ممکن است: یکی از آن دو، حمل کردن آنچه که بر اعتبار حالت وجوب دلالت دارد، بر حالتی است که زمانی از اول وقت سپری شده باشد که تحصیل شرایط مفقودِ نماز[مثل وضو و تطهیر لباس و ... ] و ادای کامل نماز در آن ممکن باشد، و حمل کردن آنچه که بر اعتبار حالت ادا دلالت دارد، بر حالتی که از حد ترخص خارج شده یا در آن وارد شده است و این مقدار از زمان سپری نشده باشد. چنانکه علامه در المنتهی به آن اشاره کرده است. و شیخ در الخلاف، حکم را به آن مقید ساخته است، آنجا که گوید: چون برای سفری خارج شد درحالی که وقت فرا رسید، اما به مقداری سپری شد که فرض را در آن چهار رکعت بخواند، قصر کردن برای او جایز است. و علامه و اکثر اصحاب چنین گفته اند. و تفاوت نیز روشن است،

إذ بعد مضي هذا الزمان يستقر الفرض في ذمته.

و ثانيهما أن يقال إنه إذا خرج بعد دخول وقت الفضيلة يعني إذا صار الفي‌ء قدمين أو انقضي مقدار النافلة للمتنفل يتم الصلاة و إذا خرج قبل دخول وقت الفضيلة و إن كان بعد دخول وقت الإجزاء يقصر.

فالمراد بالوقت في بعض الأخبار الفضيلة و في بعضها الإجزاء و يشهد لهذا التأويل موثقة عمار لكن لا أعرف قائلا به و كذا الكلام في العود لاختلاف الأخبار فيه أيضا و المسألة في غاية الإشكال و إن كان القول بالتخيير لا يخلو من قوة و الاحتياط في الجمع.

«16»

السَّرَائِرُ، نَقْلًا مِنْ كِتَابِ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا عليهما السلام: أَنَّهُ قَالَ فِي رَجُلٍ مُسَافِرٍ نَسِيَ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ فِي السَّفَرِ حَتَّي دَخَلَ أَهْلَهُ قَالَ يُصَلِّي أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ‌⁽¹⁾

وَ قَالَ لِمَنْ نَسِيَ صَلَاةَ الظُّهْرِ أَوِ الْعَصْرِ وَ هُوَ مُقِيمٌ حَتَّي يَخْرُجَ قَالَ يُصَلِّي أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي سَفَرِهِ‌⁽²⁾

وَ قَالَ إِذَا دَخَلَ عَلَي الرَّجُلِ وَقْتُ صَلَاةٍ وَ هُوَ مُقِيمٌ ثُمَّ سَافَرَ صَلَّي تِلْكَ الصَّلَاةَ الَّتِي دَخَلَ وَقْتُهَا عَلَيْهِ وَ هُوَ مُقِيمٌ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ فِي سَفَرِهِ‌⁽³⁾.

بيان

أقول يمكن أن يكون قوله عليه السلام و إذا دخل علي الرجل بعد قوله لمن نسي صلاة الظهر تعميما بعد التخصيص أو يكونا حديثين سمعهما في مقامين أو يكون الأول للقضاء و الثاني للأداء أو يكون الأخير محمولا علي العمد كما أن الأول كان للنسيان و قوله أولا في رجل مسافر يحتمل الأداء و القضاء و الأعم و ظاهر الخبر الإتمام في الدخول و الخروج معا كما هو مختار العلامة إن لم نحمل أحدهما علي القضاء.

ثم اعلم أنهم اختلفوا في القضاء أيضا أي إذا دخل وقت الصلاة في السفر و دخل بلده ثم فاتته الصلاة و كذا العكس هل يعتبر بحال الوجوب أي أول الوقت أو بحال

زیرا بعد از سپری شدن این زمان، فرض بر ذمه او ثابت می شود.

و دوم اینکه گفته شود: او اگر بعد از فرا رسیدن وقت فضیلت یعنی زمانی که سایه به اندازه دو گام شد یا مقدار نافله برای کسی که نافله می خواند به پایان رسید، خارج شود، نماز را کامل ادا می کند، و اگر قبل از دخول وقت فضیلت خارج شود، هرچند که بعد از فرا رسیدن وقت اجزاء باشد، قصر می کند.

پس مقصود از وقت در برخی اخبار، وقت فضیلت، و در برخی دیگر وقت اجزاء است و موثقه عمار بر این تأویل گواهی می دهد، اما کسی که قائل به آن باشد را نمی شناسم، و کلام در خصوص بازگشت نیز به دلیل اختلاف اخبار درباره آن چنین است. و این مسئله در نهایت اشکال است، هرچند که قول به تخییر خالی از قوت نیست و احتیاط در جمع کردن است.

روایت 16

سرائر: به نقل از کتاب جمیل بن دراج، از زراره، از یکی از آن دو امام علیهما السلام که درباره مرد مسافری که ظهر و عصر را در سفر فراموش کرد تا اینکه بر خانواده خویش وارد شد، فرمود: چهار رکعت می خواند.⁽⁴⁾

و به کسی که در حالی که مقیم است نماز ظهر [یا] و عصر را فراموش می کند تا اینکه خارج می شود، فرمود: چهار رکعت در سفر می خواند.⁽⁵⁾

و فرمود: زمانی که وقت نماز بر مرد فرا برسد درحالی که او مقیم است، سپس سفر کند، آن نمازی را که درحالی که او مقیم است وقتش بر او فرا رسیده است، در سفر چهار رکعت می خواند.⁽⁶⁾

بیان

مؤلف:

ممکن است این سخن امام علیه السلام: «و زمانی که بر مرد فرا برسد» بعد از این سخن او: «برای کسی که نماز ظهر را فراموش کرد» به عنوان تعمیم بعد از تخصیص، یا اینکه دو حدیث باشند که آن دو را در دو جایگاه شنیده است، یا اینکه سخن اول برای قضا و سخن دوم برای ادا باشد، یا اینکه سخن آخر بر عمد حمل شود، چنانکه سخن اول برای نسیان باشد. و این سخن او: در حدیث اول «درباره مرد مسافر» ادا، قضا و اعم را محتمل است. و ظاهر خبر، ادای کامل هم در ورود و هم در خروج است، چنانکه آن نظر برگزیده علامه است اگر یکی از آن دو را بر قضا حمل نکنیم.

بدان که نظر آنها درباره قضا نیز مختلف است، یعنی زمانی که وقت نماز در سفر فرا برسد و وارد شهرش شود و آن نماز از او فوت باشد، و عکس آن چنین است. آیا حالت وجوب یعنی اول وقت معتبر است، یا حالت

الفوات أي آخره فذهب المرتضي و ابن الجنيد إلي أنه يقضي بحسب حالها في أول وقتها و آخرون إلي أنه يقضي بحسب حالها في آخر وقتها.

وَ يَدُلُّ عَلَي الْأَوَّلِ مَا رَوَاهُ الشَّيْخُ عَنْ مُوسَي بْنِ بَكْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَ هُوَ فِي السَّفَرِ فَأَخَّرَ الصَّلَاةَ حَتَّي قَدِمَ فَنَسِيَ حِينَ قَدِمَ إِلَي أَهْلِهِ أَنْ يُصَلِّيَهَا حَتَّي ذَهَبَ وَقْتُهَا قَالَ يُصَلِّيهَا رَكْعَتَيْنِ صَلَاةَ الْمُسَافِرِ لِأَنَّ الْوَقْتَ دَخَلَ وَ هُوَ مُسَافِرٌ كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُصَلِّيَهَا عِنْدَ ذَلِكَ‌⁽¹⁾.

و موسي بن بكر و إن لم يذكر له توثيق و ذكر الشيخ أنه واقفي لكن واقفيته لم يذكره إلا الشيخ و رواية ابن أبي عمير و صفوان و أجلاء الأصحاب عنه مما يدل علي جلالته فالخبر لا يقصر عن الصحيح أو الموثق.

و أجاب في المعتبر عنه باحتمال أن يكون دخل مع ضيق الوقت عن أداء الصلاة أربعا فيقضي علي وقت إمكان الأداء و المسألة في غاية الإشكال و الجمع أيضا فيه طريق الاحتياط.

«17»

الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ حَرِيزٍ قَالَ قَالَ زُرَارَةُ وَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ: قُلْنَا لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام مَا تَقُولُ فِي الصَّلَاةِ فِي السَّفَرِ كَيْفَ هِيَ وَ كَمْ هِيَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ فَصَارَ التَّقْصِيرُ فِي السَّفَرِ وَاجِباً كَوُجُوبِ التَّمَامِ فِي الْحَضَرِ قَالا قُلْنَا إِنَّمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ وَ لَمْ يَقُلْ افْعَلُوا فَكَيْفَ أَوْجَبَ ذَلِكَ كَمَا أَوْجَبَ التَّمَامَ فِي الْحَضَرِ قَالَ أَ وَ لَيْسَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ- فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما أَ لَا تَرَي أَنَّ الطَّوَافَ بِهِمَا وَاجِبٌ مَفْرُوضٌ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ ذَكَرَهُ فِي كِتَابِهِ وَ صَنَعَهُ نَبِيُّهُ وَ كَذَلِكَ التَّقْصِيرُ فِي السَّفَرِ شَيْ‌ءٌ صَنَعَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله وَ ذَكَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي كِتَابِهِ .

قَالا قُلْنَا فَمَنْ صَلَّي فِي السَّفَرِ أَرْبَعاً أَ يُعِيدُ أَمْ لَا قَالَ إِنْ كَانَ قَدْ قُرِئَتْ عَلَيْهِ آيَةُ التَّقْصِيرِ وَ فُسِّرَتْ لَهُ فَصَلَّي أَرْبَعاً أَعَادَ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ قُرِئَتْ عَلَيْهِ وَ لَمْ يَعْلَمْهَا فَلَا

فوت یعنی آخر وقت؟ پس مرتضی و ابن جنید بر این هستند که بر اساس حالت نماز در اول وقت آن قضا می کند، و دیگران براین هستند که براساس حالت آن در آخر وقت آن قضا می کند.

و آنچه که شیخ از موسی بن بکر از زراره از امام باقرعلیه السلام روایت کرده، بر حالت اول دلالت دارد که وی درباره مردی که در سفر است و وقت نماز فرا می رسد و او نماز را به تأخیر می اندازد تا اینکه برسد، و زمانی که نزد خانواده خود می رسد فراموش می کند که آن را بخواند تا اینکه وقت آن زایل می شود، فرمود: آن را دو رکعت، [یعنی] نماز مسافر بخواند، زیرا درحالی که او مسافر بوده، وقت آن فرا رسیده است، شایسته بود که آن را در وقتش بخواند.⁽²⁾

و موسی بکر - هرچند که توثیقی برای او ذکر نشده است و شیخ گفته است که او واقفی است، اما واقفی بودن او را فقط شیخ ذکر کرده است - و روایت ابن ابوعمیر و صفوان و بزرگان اصحاب از او، از مواردی است که بر بزرگی او دلالت دارد، پس این خبر، کمتر از صحیح یا موثق نیست.

در المعتبر اینگونه به آن پاسخ داده است که محتمل است که به همراه تنگی وقت برای ادای نماز، در چهار رکعت وارد شده باشد، پس در وقت امکان ادا، قضا می کند. و این مسأله در غایت اشکال است و در اینجا نیز جمع کردن، طریق احتیاط است.

روایت 17

تفسیر العیاشی: زراره و محمد بن مسلم گویند، به امام باقر علیه السلام عرض کردیم: درباره نماز در سفر چه می گویی، آن چگونه است و چند رکعت است؟ فرمود: خداوند می فرماید {و چون در زمین سفر کردید، گناهی بر شما نیست که نماز را کوتاه کنید.} پس قصر کردن در سفر واجب شد مانند وجوب ادای کامل در حضر. گفتند: عرض کردیم، خداوند عزوجل فقط فرمود: «فلیس علیکم»، و نگفته است انجام دهید، پس چگونه آن را چنانکه ادای کامل در حضر را واجب نمود، واجب ساخته است؟ فرمود: آیا خداوند عزوجل درباره صفا و مروه نفرموده است: {گناهی بر شما نیست.} آیا نمی بینی که طواف در آن دو واجب و مفروض است زیرا خداوند عزوجل آن را در کتابش ذکر کرده و پیامبر او صلّی الله علیه و آله آن را انجام داده است، و همچنین قصر کردن در سفر نیز چیزی است که نبی اکرم صلّی الله علیه و آله آن را انجام داده و خداوند عزوجل آن را در کتابش ذکر نموده است.

گویند: عرض کردیم، پس هر که در سفر چهار رکعت خواند، آیا آن را اعاده کند یا خیر؟ فرمود: اگر آیه قصر بر او قرائت شده و تفسیر شده بود و چهار رکعت خواند، اعاده می کند، و اگر بر او قرائت نشده بود و از آن آگاهی نداشت،

إِعَادَةَ عَلَيْهِ وَ الصَّلَاةُ فِي السَّفَرِ كُلُّهَا الْفَرِيضَةُ رَكْعَتَانِ كُلُّ صَلَاةٍ إِلَّا الْمَغْرِبَ فَإِنَّهَا ثَلَاثٌ لَيْسَ فِيهَا تَقْصِيرٌ تَرَكَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ ثَلَاثَ رَكَعَاتٍ‌⁽¹⁾.

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: مِثْلَهُ إِلَي قَوْلِهِ وَ كَذَلِكَ التَّقْصِيرُ فِي السَّفَرِ ذَكَرَهُ اللَّهُ هَكَذَا فِي كِتَابِهِ وَ قَدْ صَنَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ‌⁽²⁾.

بيان

كيف هي أي علي العزيمة أو الرخصة و كم هي أي في كم يجب القصر أو كم يصير عدد الركعات و لم يقل افعلوا قد يستفاد منه أن الأمر للوجوب مطلقا أو أمر القرآن أ و ليس قال الله الاستشهاد بالآية لبيان أن نفي الجناح لا ينافي الوجوب إذا دل عليه دليل آخر إذ قد يكون التعبير علي هذا الوجه لحكمة كما مر و سيأتي.

و صنعه نبيه أي فعله صلي الله عليه و آله يدل علي الوجوب و الجواز مستفاد من الآية فيدل علي أن التأسي واجب مطلقا و إن لم يعلم أن فعله صلي الله عليه و آله وجه الوجوب إلا أن يقال المراد أنه صنعه علي وجه الوجوب أو واظب عليه أو الصنع كناية عن إجرائه بين الناس و أمره به.

إن كان قد قرئت لعل ذكر قراءة الآية علي التمثيل و المراد إن علم وجوب التقصير فعليه الإعادة و إلا فلا.

و جملة القول فيه أن تارك التقصير في موضع يجب عليه لا يخلو من أن يكون عالما عامدا أو ناسيا أو جاهلا فالعامد العالم لا ريب في أنه تبطل صلاته و يعيدها في الوقت و خارجه و أما الناسي فالمشهور بين الأصحاب أنه يعيد في الوقت خاصة و ذهب علي بن بابويه و الشيخ في المبسوط إلي أنه يعيد مطلقا.

و قال الصدوق رحمه الله في المقنع إن نسيت فصليت في السفر أربع ركعات فأعد الصلاة

پس اعاده ای بر او نیست. و کل نمازهای فریضه در سفر دو رکعت است، به جز مغرب که آن سه رکعت است و در آن قصری نیست، و رسول خدا صلّی الله علیه و آله آن را در سفر و حضر سه رکعت اقامه نمود.⁽³⁾

دعائم الاسلام: از امام باقر علیه السلام نظیر آن تا این سخن امام روایت شده است: و قصر در سفر نیز چنین است، خداوند آن را این چنین در کتابش آورده است و رسول خدا صلّی الله علیه و آله آن را انجام داده است.⁽⁴⁾

توضیح

«کیف هی» یعنی از نظر عزیمت و رخصت، «و کم هی» یعنی در چه مقدار[مسافت] قصر واجب است یا تعداد رکعات چقدر می شود. «و نفرموده است انجام دهید». از این عبارت استفاده می شود که امر یا امر قرآن مطلقاً برای وجوب است. «آیا خداوند نفرموده است» استشهاد کردن به آیه برای بیان این است که نفی گناه با وجوب منافات ندارد، زمانی که دلیل دیگری برآن دلالت کند. زیرا تعبیر به این صورت، برای حکمتی است، چنانکه ذکر شد و خواهد آمد.

«و صنعه نبیّه» یعنی آن را انجام داد، بر وجوب دلالت می کند، و جواز از آیه استفاده می شود، پس دلالت بر این دارد که تأسی کردن مطلقاً واجب است، و هر چند نداند که انجام دادن پیامبرصلّی الله علیه و آله بر وجه وجوب است، مگر اینکه گفته شود: مقصود این است که وی آن را بر وجه وجوب انجام داد، یا بر آن مراقبت نمود، یا اینکه انجام دادن کنایه ای است از جاری ساختن آن بین مردم و امرنمودن وی بر آن.

«اگر قرائت شده بود»، شاید ذکر قرائت آیه از باب تمثیل است، و مقصود این است که اگر به وجوب قصر علم داشت، اعاده بر او لازم است و در غیر این صورت خیر.

و خلاصه کلام درخصوص آن این است که ترک کننده قصر در محلی که بر او واجب است، خارج از این نیست که یا عالم متعمد، یا فراموشکار و یا ناآگاه است و متعمد آگاه، شکی در این نیست که نمازش باطل است و آن را در وقت آن یا خارج از آن باید اعاده کند. و اما فرد فراموشکار، مشهور بین اصحاب این است که فقط در وقت اعاده می کند، و علی بن بابویه و شیخ در المبسوط بر این هستند که وی مطلقاً اعاده می کند .

و صدوق در المقنع گوید: اگر فراموش کردی و در سفر چهار رکعت خواندی، اگر در همان روز به یاد آوردی، نماز را اعاده کن،

إن ذكرت في ذلك اليوم و إن لم تذكر حتي يمضي ذلك اليوم فلا تعد فمراده باليوم إن كان بياض النهار فقد وافق المشهور في الظهرين و أهمل أمر العشاء و إن كان مراده ذلك و الليلة الماضية كان مخالفا في العشاء للمشهور لاقتضائه قضاء العشاء في النهار و إن كان مراده ذلك و الليلة المستقبلة خالف المشهور في الظهرين و في العشاء أيضا إلا علي القول ببقاء وقتها إلي الصبح.

وَ الْأَوَّلُ أَقْوَي لِصَحِيحَةِ عِيصِ بْنِ الْقَاسِمِ‌⁽¹⁾

فعلي هذا، كما أن الإعادة في باب نسيان نجاسة الثوب انما هي عقوبة للنسيان- بل و مرغمة للشيطان حيث صار إنساؤه ذلك سببا لتكرار الصلاة رغم أنفه و سببا لانفته، و لا ينسيه بعد ذلك شيئا- لا يستلزم بطلان صلاته التي صلاها كما نص عليه أبو عبد اللّه عليه السلام- و قد سئل عن الرجل يصيب ثوبه الشي‌ء ينجسه فينسي أن يغسله فيصلي فيه ثمّ يذكر أنّه لم يكن غسله أ يعيد الصلاة؟ فقال: لا يعيد، قد مضت الصلاة و كتبت له.

فهكذا صلاة ناسي السفر ماضية مكتوبة له، فان القصر سنة، لا تبطل الصلاة بالاخلال بها سهوا و نسيانا و جهلا علي حدّ سائر السنن من دون استثناء الا أنّه إذا أعاد صلاته، يصير سببا لطرد الشيطان و ترغيم أنفه، و موجبا لاهتمام الرجل بوظائفه.

و اگر به یاد نیاوردی تا اینکه آن روز سپری شد، اعاده نکن؛ که مقصودش از روز، اگر روشنی روز باشد، با رأی مشهور درباره ظهرین [ظهر و عصر] موافق است و در خصوص عشاء اهمال کرده است. و اگر مقصودش آن(روشنی روز) و شب سپری شده باشد، درباره عشا با رأی مشهور مخالف بوده است زیرا اقتضای آن، قضای عشا در روز است. و اگر مقصودش آن(روشنی روز) و شب آینده باشد، با رأی مشهور درباره ظهرین و نیز عشا مخالف است، مگر بر اساس قول به باقی بودن وقت آن تا صبح.

و مورد اول به دلیل صحیحه عیص بن قاسم⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام قوی تر است که گوید: از او درباره مردی سؤال کردم که درحالی که مسافر است، نماز را کامل ادا نمود. فرمود: اگر وقت دارد، پس باید اعاده کند، و اگر وقت گذشته باشد خیر. و این حکم شامل متعمد و ناآگاه نیز می باشد، اما آن دو به دلیلی جداگانه از آن خارج شده اند، پس حکم در مورد فرد فراموشکار بدون اینکه معارضی داشته باشد، باقی می ماند.

وَ أَمَّا صَحِيحَةُ أَبِي بَصِيرٍ⁽¹⁾قَالَ: سَأَلْتُ عَنْ رَجُلٍ يَنْسَي فَيُصَلِّي فِي السَّفَرِ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ قَالَ إِنْ ذَكَرَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ فَلْيُعِدْ وَ إِنْ لَمْ يَذْكُرْ حَتَّي يَمْضِيَ الْيَوْمُ فَلَا إِعَادَةَ عَلَيْهِ فظاهرها أن المراد باليوم بياض النهار فتدل أيضا علي المشهور في الظهرين و حكم العشاء غير مستفاد منها فإن كان مراد الصدوق ذلك فنعم الوفاق و إلا فلا تدل علي مذهبه و الاستدلال بالاحتمال البعيد غير موجه.

و احتج القائلون بالإعادة مطلقا بأنها زيادة في الصلاة و خبر العياشي أيضا لا يخلو من دلالة عليه و كذا عمومات بعض الروايات الأخر لكنها مخصصة بما مر.

و قال الشهيد في الذكري و يتخرج علي القول بأن من زاد خامسة في الصلاة و كان قد قعد مقدار التشهد تسلم له الصلاة صحة الصلاة هنا لأن التشهد حائل بين ذلك و بين الزيادة.

و استحسنه الشهيد الثاني و قال إنه كان ينبغي لمثبت تلك المسألة القول بها هنا و لا يمكن التخلص من ذلك إلا بأحد أمور إما إلغاء ذلك الحكم كما ذهب إليه أكثر الأصحاب أو القول باختصاصه بالزيادة علي الرابعة كما هو مورد النص فلا يتعدي إلي الثلاثية و الثنائية فلا يتحقق المعارضة هنا أو اختصاصه بزيادة ركعة لا غير كما ورد به النص هناك و لا يتعدي إلي الزائد كما عداه بعض الأصحاب أو القول بأن ذلك في غير المسافر جمعا بين الأخبار لكن يبقي فيه سؤال الفرق مع اتحاد المحل انتهي.

و السيد في المدارك ضعف هذه الوجوه و قال و الذي يقتضيه النظر أن النسيان و الزيادة إن حصلا بعد الفراغ من التشهد كانت هذه المسألة جزئية من جزئيات من زاد في صلاته ركعة فصاعدا بعد التشهد نسيانا و قد بينا أن الأصح أن ذلك غير مبطل للصلاة مطلقا لاستحباب التسليم و إن حصل النسيان قبل ذلك اتجه القول بالإعادة

و اما صحیحه ابو بصیر⁽²⁾،

گوید: درباره مردی سئوال کردم که فراموش می کند و در سفر چهار رکعت می خواند، فرمود: اگر در همان روز به یاد آورد، باید اعاده کند، و اگربه یاد نیاورد تا اینکه روز سپری شود، اعاده ای بر او نیست. پس ظاهرآن این است که مقصود از روز، روشنی روز است، که باز هم بر رأی مشهور درباره ظهرین دلالت می کند و حکم عشاء از آن استفاده نمی شود. پس اگر مقصود صدوق آن باشد، پس وفاق و هماهنگی است، و در غیر این صورت بر مذهب او دلالت نمی کند، و استدلال کردن به احتمال بعید، وجهی ندارد.

و افراد قائل به اعاده مطلق اینگونه استدلال کرده اند که آن زیادتی در نماز است. و خبر عیاشی همچنین عمومات برخی روایات دیگر نیز از دلالت بر آن خالی نیست. اما آن مختص چیزی است که بیان شد .

و شهید در الذکری گوید: از قول به اینکه هر که رکعت پنجم را در نماز بیافزاید، درحالی که به اندازه تشهد نشسته باشد نماز او صحیح است، صحت نماز حاصل می شود، به این دلیل است که تشهد، حائل بین آن و زیادتی است.

و شهید ثانی آن را نیکو شمرده است و گوید: برای اثبات کننده آن مسأله، قائل شدن به آن در اینجا شایسته است، و رهایی از آن امکان پذیر نیست مگر با یکی از این امور: یا لغو کردن آن حکم است، چنانکه اغلب اصحاب برآن هستند، یا قائل شدن به اختصاص آن به زیاد شدن بر رکعت چهارم است، چنانکه نص بر آن وارد شده است؛ پس به رکعت سوم و دوم سرایت نمی کند و در اینجا معارضه ای حاصل نمی شود. یا اختصاص آن به زیادت یک رکعت نه غیر آن، چنانکه نص درباره آن در آنجا وارد شده است. و به زیادتر از یک رکعت سرایت نمی کند، چنانکه برخی اصحاب آن را سرایت داده اند. یا با جمع کردن بین اخبار، قائل شدن به اینکه آن درباره غیر مسافر است؛ اما سؤال تفاوت با وجود یک جا بودن، درباره آن باقی می ماند. پایان سخن.

و سید در المدارک این وجوه را تضعیف نموده است و گوید: آنچه که نظر و توجه اقتضا می کند این است که فراموشی و زیادت اگر بعد از فراغت از تشهد حاصل شوند، این مسأله جزئی از جزئیات کسی می باشد که در نمازش، یک رکعت یا بیشتر را بعد از تشهد از روی نسیان افزوده باشد. و بیان کردیم که صحیح تر این است که آن به دلیل استحباب سلام، مطلقاً برای نماز غیرمبطل است. و اگر فراموشی قبل از آن رخ دهد، قول به اعاده

في الوقت دون خارجه كما اختاره الأكثر انتهي.

و أقول

قد عرفت أن الحكم السابق علي تقدير ثبوته مختص بالرابعة فلا إشكال و لا تنافي بل هذا مما يؤيد أحد قولي الإبطال مطلقا أو الاختصاص بالرباعية.

و أما إذا أتم جاهلا بوجوب التقصير فالمشهور بين الأصحاب أنه لا يعيد مطلقا و حكي عن ابن الجنيد و أبي الصلاح أنهما أوجبا الإعادة في الوقت و عن ظاهر ابن أبي عقيل الإعادة مطلقا و الأول أقرب لرواية زرارة و محمد بن مسلم‌⁽¹⁾الصحيحة في سائر الكتب و اختلفوا في أن الحكم هل هو مختص بالجاهل بوجوب التقصير من أصله أو ينسحب في الجاهل ببعض الأحكام و توقف العلامة في النهاية فيها و ظاهر الرواية الأول.

و لو انعكس الفرض بأن صلي من فرضه التمام قصرا جاهلا فقيل بالبطلان لعدم تحقق الامتثال و قيل بالصحة و هو اختيار صاحب الجامع وَ رَوَي الشَّيْخُ فِي الصَّحِيحِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ‌⁽²⁾عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا أَتَيْتَ بَلَداً وَ أَزْمَعْتَ الْمُقَامَ عَشَرَةً فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ فَإِنْ تَرَكَهُ جَاهِلًا فَلَيْسَ عَلَيْهِ الْإِعَادَةُ و هو دال علي الصحة في بعض صور الإتمام و العمل به متجه و في التعدي عنه إشكال.

و ألحق بعضهم بالجاهل ناسي الإقامة فحكم بأنه لا إعادة عليه و هو خروج عن النص و سيأتي في الفقه أن من قصر في موضع التمام ناسيا يعيد مطلقا و لعله محمول علي ما إذا وقع بعد التسليم المبطل عمدا و سهوا كما عرفت سابقا.

«18»

كِتَابُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُثَنَّي الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ شُرَيْحٍ عَنْ ذَرِيحٍ الْمُحَارِبِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنْ خَرَجَ الرَّجُلُ مُسَافِراً وَ قَدْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ كَمْ يُصَلِّي قَالَ أَرْبَعاً قَالَ قُلْتُ وَ إِنْ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ وَ هُوَ فِي السَّفَرِ

در وقت و نه در خارج از آن، موجه می گردد، چنانکه اغلب آن را برگزیده اند، پایان سخن.

مؤلف

دانستی که حکم سابق با فرض اثبات آن، مختص رکعت چهارم است، پس هیچ اشکال و منافاتی وجود ندارد. بلکه این امر از مواردی است که یکی از دو قول ابطال مطلق یا اختصاص به چهار رکعتی را تأیید می کند.

و اما زمانی که با جهل به وجوب قصر به صورت کامل ادا نماید، مشهور بین اصحاب این است که وی مطلقاً اعاده نمی کند، و از ابن جنید و ابوصلاح نقل شده است که آن دو، اعاده کردن در وقت را واجب دانسته اند، و ظاهر ابن ابوعقیل، اعاده مطلق است. و رأی اول به خاطر روایت صحیحه زراره و محمد بن مسلم⁽³⁾در سایر کتب، نزدیک تر است. و در این باره دچار اختلاف هستند که این حکم آیا مختص جاهل به وجوب قصر در اصل آن است یا درباره فرد جاهل به برخی احکام نیز وارد می گردد؟ و علامه در النهایه درباره آن تردید کرده است. و ظاهر روایت، قول اول است.

و اگر فرض معکوس شود، به این صورت که کسی که واجب بر او ادای کامل است، از روی جهل قصر بخواند، به دلیل عدم تحقق امتثال و اطاعت، به بطلان رأی داده شده است. و به صحت نیز رأی داده شده است و این اختیار صاحب الجامع است. و شیخ در صحیحی از منصور بن حازم⁽⁴⁾

از امام صادق علیه السلام روایت کرد که فرمود: زمانی که به شهر رسیدی و اقامت ده روزه را قصد کردی، پس نماز را کامل ادا کن. پس اگر آن را از روی جهل ترک نمود، اعاده بر او لازم نیست، و این در برخی صورت های ادای کامل، بر صحت دلالت دارد. و عمل کردن به آن موجه است و در سرایت دادن از آن، اشکال است. و برخی از آنان فراموش کننده اقامت را نیز به فرد جاهل ملحق ساخته اند و بر این حکم داده اند که اعاده ای بر او نیست و این خروج از نص است. و در فقه الرضا خواهد آمد که هر که در موضع ادای کامل، از روی نیسان قصر نماید، مطلقاً اعاده می کند. و شاید آن حمل بر زمانی شود که بعد از سلام، امری که عمداً و سهواً مبطل است رخ دهد، چنانکه پیش از این دریافتی.

روایت 18

کتاب محمد بن مثنی الحضرمی: ذریح محاربی گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: اگر مرد به قصد سفر و در حالی که وقت نماز وارد شده است خارج شود، چند رکعت می خواند؟ فرمود: چهار. - ادامه داد: - عرض کردم: و اگر درحالی که او در سفر است، داخل وقت نماز شود؟

قَالَ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ أَهْلَهُ وَ إِنْ دَخَلَ الْمِصْرَ فَلْيُصَلِّ أَرْبَعاً.

«19»

كِتَابُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَحْيَي الْكَاهِلِيِّ، عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنِ الْعَبْدِ الصَّالِحِ عليه السلام قَالَ: قَالَ لِي أَتِمَّ الصَّلَاةَ فِي الْحَرَمَيْنِ مَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ⁽¹⁾.

«20»

الْعِلَلُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ يَرْفَعُهُ إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ لِأَيِّ عِلَّةٍ تُصَلَّي الْمَغْرِبُ فِي السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ ثَلَاثَ رَكَعَاتٍ وَ سَائِرُ الصَّلَوَاتِ رَكْعَتَيْنِ قَالَ لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فُرِضَ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ مَثْنَي مَثْنَي وَ أَضَافَ إِلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ نَقَصَ عَنِ الْمَغْرِبِ رَكْعَةً ثُمَّ وَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله رَكْعَتَيْنِ فِي السَّفَرِ وَ تَرَكَ الْمَغْرِبَ وَ قَالَ إِنِّي أَسْتَحْيِي أَنْ أَنْقُصَ مِنْهَا مَرَّتَيْنِ فَلِذَلِكَ الْعِلَّةِ تُصَلَّي ثَلَاثَ رَكَعَاتٍ فِي الْحَضَرِ وَ السَّفَرِ⁽²⁾.

أقول

قد مضي بعض الأخبار في ذلك في باب علل الصلاة.

«21»

الْعِلَلُ،⁽³⁾وَ الْعُيُونُ، عَنْ عَبْدِ الْوَاحِدِ بْنِ عُبْدُوسٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَيْبَةَ فِي عِلَلِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الرِّضَا عليه السلام: فَإِنْ قَالَ فَلِمَ وَجَبَتِ الْجُمُعَةُ عَلَي مَنْ يَكُونُ عَلَي‌⁽⁴⁾فَرْسَخَيْنِ لَا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ قِيلَ لِأَنَّ مَا يُقَصَّرُ فِيهِ الصَّلَاةُ بَرِيدَانِ ذَاهِباً أَوْ بَرِيدٌ ذَاهِباً وَ جَائِياً وَ الْبَرِيدُ أَرْبَعَةُ فَرَاسِخَ فَوَجَبَتِ الْجُمُعَةُ عَلَي مَنْ هُوَ عَلَي نِصْفِ الْبَرِيدِ الَّذِي يَجِبُ فِيهِ التَّقْصِيرُ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ يَجِي‌ءُ فَرْسَخَيْنِ وَ يَذْهَبُ فَرْسَخَيْنِ فَذَلِكَ أَرْبَعَةُ فَرَاسِخَ وَ هُوَ نِصْفُ طَرِيقِ الْمُسَافِرِ .

فَإِنْ قَالَ فَلِمَ قُصِّرَتِ الصَّلَاةُ فِي السَّفَرِ قِيلَ لِأَنَّ الصَّلَاةَ الْمَفْرُوضَةَ أَوَّلًا إِنَّمَا هِيَ عَشْرُ رَكَعَاتٍ وَ السَّبْعُ إِنَّمَا زِيدَتْ فِيهَا بَعْدُ فَخَفَّفَ اللَّهُ عَنْهُ تِلْكَ الزِّيَادَةَ

فرمود: قبل از اینکه بر خانواده خود وارد شود دو رکعت می خواند و اگر وارد شهر شود، پس باید چهار رکعت بخواند .

روایت 19

کتاب عبدالله بن یحیی کاهلی: سماعة بن مهران گوید: موسی بن جعفر علیه السلام به من فرمود: نماز را در حرمین، مکه و مدینه، کامل ادا کن.

روایت 20

علل: محمد بن مسلم گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: به چه سبب مغرب در سفر و حضر سه رکعت خوانده می شود، و سایر نمازها دو رکعت؟ فرمود: زیرا بر رسول خدا صلی الله علیه و آله، نماز دو دو فرض شد و رسول خدا صلی الله علیه و آله دو رکعت بر آن افزود، سپس از مغرب یک رکعت را کاست، سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله دو رکعت در سفر از نمازها کاست و مغرب را رها نمود، و فرمود: من شرم دارم که دو مرتبه از آن بکاهم، و به این سبب در حضر و سفر سه رکعت خوانده می شود.⁽⁵⁾

مؤلف

برخی از اخبار درباره آن در باب علل نماز بیان شد.

روایت 21

علل⁽⁶⁾

و عیون: امام رضا علیه السلام فرمود: اگر گفت، چرا جمعه بر کسی که در دو فرسخی باشد واجب شد نه بیشتر از آن؟ گفته شود: زیرا آنچه که در آن نماز قصر می شود، دو برید در حالت رفت یا یک برید در حالت رفت و برگشت است و یک برید چهار فرسخ است. پس جمعه بر کسی که در نصف برید که در آن قصر واجب است باشد، واجب شد، و آن این گونه است که دو فرسخ می آید و دو فرسخ می رود، پس آن چهار فرسخ است و نصف راه مسافر است.

پس اگر گفت: پس چرا نماز در سفر قصر شد؟ گفته شود: زیرا نماز فرض در ابتدا فقط همان ده رکعت بود و بعداً هفت رکعت به آن افزوده شد، پس خداوند آن زیادت را

لِمَوْضِعِ سَفَرِهِ وَ تَعَبِهِ وَ نَصَبِهِ وَ اشْتِغَالِهِ بِأَمْرِ نَفْسِهِ وَ ظَعْنِهِ وَ إِقَامَتِهِ لِئَلَّا يَشْتَغِلَ عَمَّا لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مَعِيشَتِهِ رَحْمَةً مِنَ اللَّهِ تَعَالَي وَ تَعَطُّفاً عَلَيْهِ إِلَّا صَلَاةَ الْمَغْرِبِ فَإِنَّهَا لَمْ تُقَصَّرْ لِأَنَّهَا صَلَاةٌ مُقَصَّرَةٌ فِي الْأَصْلِ .

فَإِنْ قَالَ فَلِمَ وَجَبَ التَّقْصِيرُ فِي ثَمَانِيَةِ فَرَاسِخَ- لَا أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ وَ لَا أَكْثَرَ قِيلَ لِأَنَّ ثَمَانِيَةَ فَرَاسِخَ مَسِيرَةُ يَوْمٍ لِلْعَامَّةِ وَ الْقَوَافِلِ وَ الْأَثْقَالِ فَوَجَبَ التَّقْصِيرُ فِي مَسِيرَةِ يَوْمٍ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ وَجَبَ التَّقْصِيرُ فِي مَسِيرَةِ يَوْمٍ .

قِيلَ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَجِبْ فِي مَسِيرَةِ يَوْمٍ لَمَا وَجَبَ فِي مَسِيرَةِ سَنَةٍ وَ ذَلِكَ أَنَّ كُلَّ يَوْمٍ يَكُونُ بَعْدَ هَذَا الْيَوْمِ فَإِنَّمَا هُوَ نَظِيرُ هَذَا الْيَوْمِ فَلَوْ لَمْ يَجِبْ فِي هَذَا الْيَوْمِ لَمَا وَجَبَ فِي نَظِيرِهِ إِذْ كَانَ نَظِيرُهُ مِثْلَهُ لَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا .

فَإِنْ قَالَ قَدْ يَخْتَلِفُ السَّيْرُ وَ ذَلِكَ أَنَّ سَيْرَ الْبَقَرِ إِنَّمَا هُوَ أَرْبَعَةُ فَرَاسِخَ وَ سَيْرَ الْفَرَسِ عشرين [عِشْرُونَ] فَرْسَخاً فَلِمَ جَعَلْتَ أَنْتَ مَسِيرَةَ يَوْمٍ ثَمَانِيَةَ فَرَاسِخَ قِيلَ لِأَنَّ ثَمَانِيَةَ فَرَاسِخَ هِيَ مَسِيرُ الْجَمَّالِ وَ الْقَوَافِلِ وَ هُوَ السَّيْرُ الَّذِي يَسِيرُهُ الْجَمَّالُونَ وَ الْمُكَارُونَ .

فَإِنْ قَالَ فَلِمَ تُرِكَ تَطَوُّعُ النَّهَارِ وَ لَا يُتْرَكُ تَطَوُّعُ اللَّيْلِ قِيلَ لِأَنَّ كُلَّ صَلَاةٍ لَا تَقْصِيرَ فِيهَا فَلَا تَقْصِيرَ فِي تَطَوُّعِهَا وَ ذَلِكَ أَنَّ الْمَغْرِبَ لَا تَقْصِيرَ فِيهَا فَلَا تَقْصِيرَ فِيمَا بَعْدَهَا مِنَ التَّطَوُّعِ وَ كَذَلِكَ الْغَدَاةُ لَا تَقْصِيرَ فِيمَا قَبْلَهَا مِنَ التَّطَوُّعِ .

فَإِنْ قَالَ فَمَا بَالُ الْعَتَمَةِ مُقَصَّرَةً وَ لَيْسَ تُتْرَكُ رَكْعَتَاهَا قِيلَ إِنَّ تِلْكَ الرَّكْعَتَيْنِ لَيْسَتَا مِنَ الْخَمْسِينَ فَإِنَّمَا هِيَ زِيَادَةٌ فِي الْخَمْسِينَ تَطَوُّعاً وَ لْيُتِمَّ بِهَا بَدَلَ كُلِّ رَكْعَةٍ مِنَ الْفَرِيضَةِ رَكْعَتَيْنِ مِنَ النَّوَافِلِ .

فَإِنْ قَالَ فَلِمَ جَازَ⁽¹⁾لِلْمُسَافِرِ وَ الْمَرِيضِ أَنْ يُصَلِّيَا صَلَاةَ اللَّيْلِ فِي أَوَّلِ اللَّيْلِ قِيلَ لِاشْتِغَالِهِ وَ ضَعْفِهِ لِيُحْرِزَ صَلَاتَهُ فَيَسْتَرِيحَ الْمَرِيضُ فِي وَقْتِ رَاحَتِهِ وَ يَشْتَغِلَ الْمُسَافِرُ بِأَشْغَالِهِ وَ ارْتِحَالِهِ وَ سَفَرِهِ‌⁽²⁾.

در موضع سفر، خستگی و زحمت و پرداختن وی به کار خود، و سیر و اقامتش از او کاست تا از آنچه که برای معیشتش ضروری است باز نماند - به عنوان رحمتی از جانب خداوند و مهربانی بر او - جز نماز مغرب که قصر نمی شود، زیرا آن در اصل نمازی قصر شده است .

اگر گفت: پس چرا قصر کردن در هشت فرسخ واجب شد، نه در کمتر از آن و نه بیشتر؟ گفته شده: زیرا هشت فرسخ برای عموم، قافله ها و بارها، مسیر یک روزه است، و قصر کردن در مسیر یک روزه واجب است.

اگر گفت: چرا قصر کردن در مسیر یک روزه واجب شد؟ گفته شود: زیرا اگر در مسیر یک روزه واجب نبود، در مسیر یک ساله واجب نمی شد، و آن به این دلیل که هر روزی که بعد از این روز می باشد، نظیر این روز است، پس اگر در این روز واجب نمی شد در نظیر آن واجب نمی شد، زیرا نظیر آن شبیه آن است و فرقی میان آن دو نیست.

اگر گفت: گاه سیر مختلف است و آن به این سبب که سیر گاو فقط چهار فرسخ است و سیر اسب بیست فرسخ است. پس چرا تو مسیر یک روزه را هشت فرسخ قرار دادی؟ گفته شد: زیرا هشت فرسخ مسیر شتر و کاروان هاست و آن حرکتی است که شتربانان و چهارپاداران آن را طی می کنند.

اگر گفت: پس چرا نافله روز رها می شود و نافله شب رها نمی شود؟ گفته شود: زیرا هر نمازی که قصری در آن نیست، در نافله آن نیز قصر نیست، و آن اینکه در مغرب قصری نیست، پس در نافله بعد از آن نیز قصری نیست؛ و همچنین نماز صبح، در نافله ماقبل آن قصری نیست.

اگر گفت: پس چه می شود که عشا قصر شده است و دو رکعت آن رها نمی شود؟ گفته شد: آن دو رکعت جزئی از پنجاه رکعت نیست، پس آن فقط به عنوان نافله، زیادتی در پنجاه است، و باید به جای هر یک رکعت از فریضه، دو رکعت از نوافل به وسیله آن کامل شود.

اگر گفت: پس چرا برای مسافر و مریض جایز است⁽³⁾

که نماز شب را در اول شب بخواند؟ گفته شد: به دلیل مشغولیت او و ضعف او، تا نمازش را به جای آورد و مریض در وقت استراحتش استراحت کند و مسافر به امور عزیمت و سفر خود بپردازد.⁽⁴⁾

بيان

المشهور بين الأصحاب سقوط الوتيرة في السفر و نقل ابن إدريس عليه الإجماع و قال الشيخ في النهاية يجوز فعلها و قواه في الذكري لهذا الخبر و لا يخلو من قوة إذ الظاهر من الأخبار سقوط نوافل الصلوات المقصورة و كون الوتيرة نافلة للعشاء غير معلوم بل الظاهر أنها تقديم للوتر و بدل عنها فكما أن قبلها نافلة المغرب و لا يشملها قولهم ليس قبلها نافلة فكذا بعدها.

«22»

الْعُيُونُ، بِالْإِسْنَادِ الْمُتَقَدِّمِ: فِيمَا كَتَبَ الرِّضَا عليه السلام لِلْمَأْمُونِ التَّقْصِيرُ فِي ثَمَانِيَةِ فَرَاسِخَ وَ مَا زَادَ وَ إِذَا قَصَّرْتَ أَفْطَرْتَ‌⁽¹⁾.

«23»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يُشَيِّعُ إِلَي الْقَادِسِيَّةِ أَ يُقَصِّرُ قَالَ كَمْ هِيَ قَالَ قُلْتُ الَّتِي رَأَيْتَ قَالَ نَعَمْ يُقَصِّرُ⁽²⁾.

بيان

قال في المغرب القادسية موضع بينه و بين الكوفة خمسة عشر ميلا انتهي و يدل علي وجوب القصر في أربعة فراسخ لعدم القول بالفصل.

«24»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَهْدَي إِلَيَّ وَ إِلَي أُمَّتِي هَدِيَّةً لَمْ يُهْدِهَا إِلَي أَحَدٍ مِنَ الْأُمَمِ كَرَامَةً مِنَ اللَّهِ لَنَا قَالُوا وَ مَا ذَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الْإِفْطَارُ فِي السَّفَرِ وَ التَّقْصِيرُ فِي الصَّلَاةِ فَمَنْ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ رَدَّ عَلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ هَدِيَّتَهُ‌⁽³⁾.

العلل، عن أبيه عن سعد بن عبد الله عن إبراهيم بن هاشم عن النوفلي: مثله‌⁽⁴⁾دعائم الإسلام، مرسلا: مثله‌⁽⁵⁾.

توضیح

مشهور بین اصحاب، ساقط شدن وتیره در سفر است. و ابن ادریس اجماع بر آن را نقل کرده است. و شیخ در النهایه گوید، به جای آوردن آن جایز است؛ و در الذکری به دلیل این خبر، آن را تقویت کرده است و خالی از قوت نیست، از آنجا که امر ظاهر از اخبار؛ ساقط شدن نوافل نمازهای قصر شده است و نافله بودن وتیره برای عشاء غیرمعلوم است. بلکه ظاهر این است که آن تقدیمی برای وتر و بدلی از آن است، چنانکه قبل از آن نافله مغرب است. و این سخن آنان که قبل از آن و همچنین بعد از آن نافله ای نیست، آن را شامل نمی شود.

روایت 22

عیون: در آنچه که امام رضا علیه السلام برای مأمون نگاشت: قصر در هشت فرسخ و بیشتر است و زمانی که قصر کردی، روزه را افطار می کنی.⁽⁶⁾

روایت 23

قرب الإسناد: ابن بکیر گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مردی سئوال کردم که به سوی قادسیه می رود، آیا قصر می کند؟ فرمود: آن چند است؟ ادامه داد: آنچه که دیده بودم را عرض کردم، فرمود: بله قصر می کند.⁽⁷⁾

توضیح

در المغرب گوید: قادسیه محلی است که میان آن و کوفه پانزده میل فاصله است، پایان. و به دلیل عدم قول به فصل، بر وجوب قصر در چهار فرسخ دلالت دارد.

روایت 24

الخصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند تبارک و تعالی، به عنوان بخششی از جانب خداوند بر ما، به من و امت من هدیه ای اهدا نمود که به هیچ یک از امت ها اهدا ننموده است. گفتند: ای رسول خدا! آن چیست؟ فرمود: افطار کردن روزه در سفر و قصر کردن در نماز، پس هر که چنین نکند، هدیه خداوند را به او بازگردانده است.⁽⁸⁾

العلل: مشابه آن آمده است.⁽⁹⁾

دعائم الاسلام: مشابه آن به صورت مرسل آمده است.⁽¹⁰⁾

«25»

الْخِصَالُ،⁽¹⁾وَ الْمَجَالِسُ، لِلصَّدُوقِ بِسَنَدٍ تَكَرَّرَ ذِكْرُهُ: فِي خَبَرِ نَفَرٍ مِنَ الْيَهُودِ جَاءُوا إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ أَعْطَانِي اللَّهُ الرُّخْصَةَ لِأُمَّتِي عِنْدَ الْأَمْرَاضِ وَ السَّفَرِ⁽²⁾.

«26»

الْخِصَالُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْهَيْثَمِ وَ خَمْسَةٍ أُخْرَي مِنْ مَشَايِخِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي بْنِ زَكَرِيَّا عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَبِيبٍ عَنْ تَمِيمِ بْنِ بُهْلُولٍ عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: التَّقْصِيرُ فِي ثَمَانِيَةِ فَرَاسِخَ وَ هُوَ بَرِيدَانِ وَ إِذَا قَصَّرْتَ أَفْطَرْتَ وَ مَنْ لَمْ يُقَصِّرْ فِي السَّفَرِ لَمْ تُجْزِ صَلَاتُهُ لِأَنَّهُ قَدْ زَادَ فِي فَرْضِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽³⁾.

«27»

الْعُيُونُ، بِالْأَسَانِيدِ الثَّلَاثَةِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهَا فِي صَدْرِ الْكِتَابِ عَنِ الرِّضَا عليه السلام عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: قَالَ سُئِلَ أَبِي عَنِ الصَّلَاةِ فِي السَّفَرِ فَذَكَرَ أَنَّ أَبَاهُ عليه السلام كَانَ يُقَصِّرُ الصَّلَاةَ فِي السَّفَرِ⁽⁴⁾.

صحيفة الرضا، بإسناده عنه عليه السلام: مثله‌⁽⁵⁾.

«28»

الْعُيُونُ، عَنْ تَمِيمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ رَجَاءِ بْنِ أَبِي الضَّحَّاكِ قَالَ: كَانَ الرِّضَا عليه السلام فِي طَرِيقِ خُرَاسَانَ يُصَلِّي فَرَائِضَهُ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ إِلَّا الْمَغْرِبَ فَإِنَّهُ كَانَ يُصَلِّيهَا ثَلَاثاً وَ لَا يَدَعُ نَافِلَتَهَا وَ لَا يَدَعُ صَلَاةَ اللَّيْلِ وَ الشَّفْعَ وَ الْوَتْرَ وَ رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ فِي سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ وَ كَانَ لَا يُصَلِّي مِنْ نَوَافِلِ النَّهَارِ فِي السَّفَرِ شَيْئاً وَ كَانَ يَقُولُ بَعْدَ كُلِّ صَلَاةٍ يُقَصِّرُهَا سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ ثَلَاثِينَ مَرَّةً وَ يَقُولُ هَذَا لِتَمَامِ الصَّلَاةِ وَ مَا رَأَيْتُهُ

روایت 25

الخصال⁽⁶⁾

و المجالس صدوق: در خبر گروهی از یهودیان که نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند، فرمود: خداوند به هنگام بیماری ها و سفر، رخصت را به امت من ارزانی داشته است.⁽⁷⁾

روایت 26

الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: قصر در هشت فرسخ است، و آن دو برید است. و زمانی که قصر کردی، روزه را باز می کنی، و هر که در سفر قصر نکند نمازش مجزی نیست، زیرا او بر فرض خداوند عزوجل افزوده است.⁽⁸⁾

روایت 27

عیون: امام صادق علیه السلام فرمود: از پدرم درباره نماز در سفر سئوال شد، پس فرمود که پدرش علیه السلام، در سفر نماز را قصر می نمود.⁽⁹⁾

صحیفۀ الرضا: با همین اسناد نظیر آن از امام علیه السلام روایت شده است.⁽¹⁰⁾

روایت 28

عیون: رجاء بن ابوضحّاک گوید: امام رضا علیه السلام در راه خراسان فرائضش را دو رکعت دو رکعت می خواند، جز مغرب که آن را سه رکعت می خواند و نافله آن را رها نمی کرد و نماز شب، شفع و وتر را رها نمی کرد و نه دو رکعت فجر را، چه در سفر و چه در حضر؛ و در سفر چیزی از نوافل روز را نمی خواند، و پس از هر نمازی که قصر می نمود، سی مرتبه می فرمود: «سبحان الله، و الحمد لله، و لا إله إلا الله و الله اکبر» و می فرمود: این برای کامل ساختن نماز است و او را ندیدم

صَلَّي الضُّحَي فِي سَفَرٍ وَ لَا حَضَرٍ⁽¹⁾.

وَ كَانَ لَا يَصُومُ فِي السَّفَرِ شَيْئاً وَ كَانَ إِذَا أَقَامَ بِبَلْدَةٍ عَشَرَةَ أَيَّامٍ صَائِماً لَا يُفْطِرُ فَإِذَا جَنَّ اللَّيْلُ بَدَأَ بِالصَّلَاةِ قَبْلَ الْإِفْطَارِ⁽²⁾.

بيان

التسبيحات الأربع ثلاثين مرة بعد المقصورات في السفر مما قطع الأصحاب باستحبابه و ورد خبر المروزي بلفظ الوجوب و لم ينسب القول به إلي أحد و قال الصدوق في المقنع و الفقيه و علي المسافر أن يقول في دبر كل صلاة يقصرها و لعل ظاهره الوجوب و ظاهر الأخبار اختصاص المقصورة و احتمل العلامة التعميم و لا وجه له نعم يستحب علي وجه آخر في دبر كل صلاة سفرا و حضرا كما مر في التعقيب و هذا استحباب آخر علي الخصوص.

«29»

مَجَالِسُ ابْنِ الشَّيْخِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هَارُونَ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَبَّادِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَمِّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْأَعْلَي عَنْ سُوَيْدِ بْنِ غَفَلَةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ قَالَ كُلُّهُمْ قَالَ: إِذَا كُنْتَ مُسَافِراً ثُمَّ مَرَرْتَ بِبَلْدَةٍ تُرِيدُ أَنْ تُقِيمَ بِهَا عَشْراً فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ وَ إِنْ كُنْتَ إِنَّمَا تُرِيدُ أَنْ تُقِيمَ بِهَا أَقَلَّ مِنْ عَشَرَةٍ فَقَصِّرْ وَ إِنْ قَدِمْتَ وَ أَنْتَ تَقُولُ أَسِيرُ غَداً أَوْ بَعْدَ غَدٍ حَتَّي تُتِمَّ شَهْراً فَأَكْمِلِ الصَّلَاةَ وَ لَا تُقَصِّرْ فِي أَقَلَّ مِنْ ثَلَاثٍ .

وَ قَالَ سَأَلْتُهُمْ عَنْ صَاحِبِ السَّفِينَةِ أَ يُقَصِّرُ الصَّلَاةَ كُلَّهَا قَالَ نَعَمْ إِذَا كُنْتَ فِي سَفْرٍ مُمْعِنٍ وَ إِنْ سَافَرْتَ فِي رَمَضَانَ فَصُمْ إِنْ شِئْتَ وَ كُلُّهُمْ قَالَ إِذَا صَلَّيْتَ فِي السَّفِينَةِ فَأَوْجِبِ الصَّلَاةَ إِلَي الْقِبْلَةِ فَإِنِ اسْتَدَارَتْ فَاثْبُتْ حَيْثُ أَوْجَبَتْ وَ كُلُّهُمْ صَلَّي الْعَصْرَ وَ الْفِجَاجُ مُسْفِرَةٌ فَإِنَّهَا كَانَتْ صَلَاةَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ كُلُّهُمْ قَنَتَ فِي الْفَجْرِ وَ عُثْمَانُ أَيْضاً قَنَتَ فِي الْفَجْرِ⁽³⁾.

که نه در سفر و نه در حضر، نماز ضحی بخواند.⁽⁴⁾و در سفر هیچ روزه ای نمی گرفت، و زمانی که روز بود و در شهری ده روز اقامت می نمود، روزه را افطار نمی کرد، پس زمانی که شب فرا می رسید، قبل از افطار نماز را شروع می کرد.⁽⁵⁾

توضیح

سی مرتبه تسبیحات چهارگانه بعد از نمازهای قصر شده در سفر، از اموری است که اصحاب به مستحب بودن آن رأی قطعی داده اند، و خبر مروزی با لفظ وجوب آمده است، و قائل بودن به آن به کسی منسوب نیست و صدوق در المقنع و الفقیه گوید: و بر مسافر است که در پایان هر نمازی که قصر می کند، آن را بگوید، و شاید ظاهر او وجوب و ظاهر اخبار اختصاص نماز قصر شده باشد، و علامه تعمیم را محتمل دانسته است و هیچ وجهی ندارد. بله بر اساس وجهی دیگر، در پایان هر نمازی در سفر و حضر مستحب است، چنانکه در تعقیب گذشت و این یک استحباب مخصوص دیگر است.

روایت 29

مجالس ابن شیخ: عبدالله بن عباس گوید: همه آنان فرمودند: زمانی که مسافر بودی و بر شهری گذر کردی که قصد داری ده روز در آن اقامت کنی، پس نماز را کامل ادا کن، و اگر قصد داشتی که کمتر از ده روز در آن اقامت کنی، قصر کن. و اگر وارد شدی درحالی که می گویی فردا حرکت می کنم یا پس فردا، تا یک ماه، نماز را کامل کن و در کمتر از سه، قصر مکن.

و گوید: از آنها درباره صاحب کشتی سئوال کردم که آیا همه نمازها را قصر می کند؟ فرمود: بله، زمانی که در سفری طولانی بودی، و اگر در رمضان سفر کردی، اگر خواستی روزه بگیر. و همه آنان گویند: زمانی که در کشتی نماز می خوانی، پس نماز به سوی قبله را رعایت کن، پس اگر کشتی چرخید، همانگونه که قبله رعایت شده، ثابت بمان. و همه آنان در حالی که هنوز راه ها روشن و آفتابی بود، نماز عصر را خوانده اند که آن نماز رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. و همه آنان در فجر قنوت خواندند و عثمان نیز در فجر قنوت خواند.⁽⁶⁾

بيان

الخبر عامي و إنما أوردناه تبعا للشيخ و فيه أحكام محمولة علي التقية كما في قوله لا تقصر في أقل من ثلاث أي مسيرة ثلاث ليال و هو مذهب جماعة من العامة ففتوي أمير المؤمنين عليه السلام معهم إن لم يكن مفتري عليه محمول علي التقية و كذا قوله فصم إن شئت و كذا تخصيص القنوت بالفجر.

قوله ممعن يقال أمعن في الطلب أي جد و أبعد و المراد السفر الذي يكون بقدر المسافة و المراد بصاحب السفينة راكبها لا الملاح قوله و الفجاج مسفرة أي الطرق منيرة قد أشرقت عليها الشمس ردا علي أبي حنيفة و أمثاله حيث يؤخرون صلاة العصر إلي آخر الوقت.

«30»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَي بْنِ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ السَّعْدَآبَادِيِّ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ الْجَبَلِيِّ عَنْ صَبَّاحٍ الْحَذَّاءِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَي بْنَ جَعْفَرٍ عليه السلام عَنْ قَوْمٍ خَرَجُوا فِي سَفَرٍ لَهُمْ فَلَمَّا انْتَهَوْا إِلَي الْمَوْضِعِ الَّذِي يَجِبُ عَلَيْهِمْ فِيهِ التَّقْصِيرُ قَصَّرُوا فَلَمَّا أَنْ صَارُوا عَلَي رَأْسِ فَرْسَخَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ أَوْ أَرْبَعَةِ فَرَاسِخَ تَخَلَّفَ عَنْهُمْ رَجُلٌ لَا يَسْتَقِيمُ لَهُمُ السَّفَرُ إِلَّا بِمَجِيئِهِ إِلَيْهِمْ فَأَقَامُوا عَلَي ذَلِكَ أَيَّاماً- لَا يَدْرُونَ هَلْ يَمْضُونَ فِي سَفَرِهِمْ أَوْ يَنْصَرِفُونَ هَلْ يَنْبَغِي لَهُمْ أَنْ يُتِمُّوا الصَّلَاةَ أَوْ يُقِيمُوا عَلَي تَقْصِيرِهِمْ .

فَقَالَ إِنْ كَانُوا بَلَغُوا مَسِيرَةَ أَرْبَعَةِ فَرَاسِخَ فَلْيُقِيمُوا عَلَي تَقْصِيرِهِمْ أَقَامُوا أَمِ انْصَرَفُوا وَ إِنْ سَارُوا أَقَلَّ مِنْ أَرْبَعَةِ فَرَاسِخَ فَلْيُتِمُّوا الصَّلَاةَ مَا أَقَامُوا فَإِذَا مَضَوْا فَلْيُقَصِّرُوا .

ثُمَّ قَالَ عليه السلام وَ هَلْ تَدْرِي كَيْفَ صَارَتْ هَكَذَا قُلْتُ لَا أَدْرِي قَالَ لِأَنَّ التَّقْصِيرَ فِي بَرِيدَيْنِ وَ لَا يَكُونُ التَّقْصِيرُ فِي أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ فَلَمَّا كَانُوا قَدْ سَارُوا بَرِيداً وَ أَرَادُوا أَنْ يَنْصَرِفُوا بَرِيداً كَانُوا قَدْ سَارُوا سَفَرَ التَّقْصِيرِ وَ إِنْ كَانُوا قَدْ سَارُوا أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ إِلَّا إِتْمَامُ الصَّلَاةِ.

توضیح

این خبر از طریق عامه است و فقط به تبعیت از شیخ آن را ذکر کردیم، در آن احکامی است که بر تقیه حمل می شود، چنانکه در این سخن وی آمده است «در کمتر از سه روز قصر نکن» یعنی مسیر سه شب، و این مذهب جمعی از عامه است. پس فتوای امیرمؤمنان با آنان، اگر بر او دروغ بسته نشده باشد، بر تقیه حمل می شود. و چنین است این سخن «پس روزه بگیر، اگر خواستی» و همچنین تخصیص قنوت به فجر.

و این سخن او: «ممعن»، گفته می شود «أمعن فی الطلب» یعنی کوشید و بسیار جلو رفت، و مقصود سفری است که به اندازه مسافت باشد، و مقصود از صاحب کشتی، فرد سوار بر آن است نه ملاح، این سخن او: «و الفجاج مسفرۀ» یعنی راه های روشن که خورشید بر آن تابیده است، در پاسخ به ابوحنیفه و امثال او که نماز عصر را تا آخر وقت به تأخیر می اندازند.

روایت 30

علل: اسحاق بن عمار گوید: از امام موسی بن جعفر علیه السلام درباره قومی سئوال کردم که برای سفری خارج می شوند و چون به محلی رسیدند که قصر کردن در آن بر آنها واجب است، قصر کردند و هنگامی که به ابتدای دو فرسخ یا سه فرسخ یا چهار فرسخ رسیدند، کسی از آنان عقب ماند که بدون رسیدن او به آنان، سفرشان با مشکل روبرو می شد؛ پس چند روز آنجا اقامت کردند و نمی دانند آیا به سفرشان ادامه می دهند یا منصرف می شوند. آیا برای آنان شایسته است که نمازشان را کامل ادا کنند یا اینکه بر قصر خود باقی بمانند؟

فرمود: اگر به مسیر چهار فرسخی رسیده بودند، پس باید بر قصر خود اقامه کنند، چه اقامت کنند یا منصرف شوند؛ و اگر کمتر از چهار فرسخ حرکت کردند، باید تا زمانی که اقامت دارند نماز را کامل ادا کنند و زمانی که ادامه دادند، باید قصر کنند.

سپس فرمود: آیا می دانی چگونه این چنین شد؟ عرض کردم: نمی دانم. فرمود: زیرا قصر کردن در دو برید است و در کمتر از آن نمی باشد، پس زمانی که یک برید حرکت کردند و قصد کردند که یک برید بازگردند، سفر قصر را انجام داده اند. و اگر کمتر از آن رفته باشند، فقط ادای کامل نماز بر آنان می باشد.

قُلْتُ أَ لَيْسَ قَدْ بَلَغُوا الْمَوْضِعَ الَّذِي لَا يَسْمَعُونَ فِيهِ أَذَانَ مِصْرِهِمُ الَّذِي خَرَجُوا مِنْهُ قَالَ بَلَي إِنَّمَا قَصَّرُوا فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَشُكُّوا فِي سَيْرِهِمْ وَ إِنَّ السَّيْرَ سَيَجِدُّ بِهِمْ فِي السَّفَرِ فَلَمَّا جَاءَتِ الْعِلَّةُ فِي مُقَامِهِمْ دُونَ الْبَرِيدِ صَارُوا هَكَذَا⁽¹⁾.

المحاسن، عن أبي سمينة محمد بن علي عن محمد بن أسلم: مثله‌⁽²⁾.

بيان

اعلم أن الأصحاب اشترطوا في القصر استمرار قصد المسافة إلي انتهاء المسافة فلو قصد المسافة و رجع عن عزمه أو تردد قبل بلوغ المسافة أتم و لو توقع رفقه علق سفره عليهم فإن كان التوقع في محل رؤية الجدار و سماع الأذان أتم و إن جزم بالسفر دونها و إن كان بعد بلوغ المسافة قصر ما لم ينو المقام عشرة أو يمضي ثلاثون يوما و لو كان بعد الوصول إلي حد الترخص و قبل بلوغ المسافة أتم إلا مع الجزم بالسفر بدونهم و هل يلحق الظن بالعلم هاهنا فيه وجهان و ألحقه الشهيد في الذكري به و كذا لو رجع عن عزم السفر بدون توقع الرفقة في جميع ما مر .

و لو صلي قصرا ثم عرض له الرجوع أو التردد فالأظهر أنه لا يعيد مطلقا و ذهب الشيخ في الإستبصار إلي أنه يعيد مع بقاء الوقت لخبر المروزي‌⁽³⁾و الأجود حمله علي الاستحباب لمعارضته بصحيحة زرارة⁽⁴⁾و هي أقوي.

گفتم: آیا چنین نیست که [باید] به محلی که در آن صدای اذان شهرشان را که از آن خارج شده اند نشنوند، رسیده باشند؟ فرمود: بله، در آن محل قصر کرده اند، زیرا آنان درباره سفرشان دچار تردید نشده بودند، و اینکه حرکت در سفر بر آنان دشوار خواهد شد، پس زمانی که در اقامت آنان در کمتر از یک برید، مشکل پیدا شد، این چنین شدند.⁽⁵⁾

محاسن: مشابه آن روایت شده است.⁽⁶⁾

توضیح

بدان که اصحاب در قصر، استمرار قصد مسافت تا پایان مسافت را شرط کرده اند، پس اگر مسافتی را قصد کرد و از تصمیمش بازگشت یا قبل از رسیدن به آن مسافت تردید نمود، کامل ادا می نماید، و اگر منتظر گروهی بود که سفرش را به آمدن آنان منوط کرده، اگر انتظار در محل رویت دیوار یا استماع اذان باشد، کامل ادا کند اگرچه بدون آنها به سفر تصمیم بگیرد، و اگر بعد از رسیدن به مسافت باشد، تا زمانی که قصد اقامت ده روزه را نکرده است، تا سی روز، قصر می کند. و اگر بعد از رسیدن به حد ترخص و قبل از رسیدن به مسافت باشد، کامل ادا می کند مگر در صورت تصمیم به سفر بدون آنها. و آیا در اینجا ظن به علم ملحق می شود؟ دارای دو وجه است. و شهید در الذکری آن را ملحق ساخته است. و چنین است اگر از تصمیم سفر بدون انتظار آن گروه، در همه مواردی که گذشت، بازگردد.

و اگر قصر بخواند سپس تصمیم به بازگشت بگیرد یا تردید بر او عارض شود، پس ظاهرتر این است که مطلقاً اعاده نکند، و شیخ در الاستبصار بر این است که وی به دلیل خبر مروزی،⁽⁷⁾

و به دلیل تعارض آن با صحیحه زراره،⁽⁸⁾

در صورت باقی بودن وقت، اعاده می کند. و بهتر، حمل کردن آن بر استحباب است و این قوی تر است.

و لو رجع عن التردد الحاصل قبل بلوغ المسافة قصر و في احتساب ما مضي من المسافة نظر و استقرب الشهيد في البيان الاحتساب.

ثم إن هذا الخبر يدل علي الرجوع عن القصر مع الرجوع عن العزم قبل المسافة لكن يدل علي أن أربعة فراسخ يكفي لذلك كما قطع به الشيخ في النهاية في هذه المسألة.

و يدل علي ما مر من أن أربعة فراسخ مع إرادة الذهاب قبل قطع السفر بالإقامة يكفي لوجوب القصر و إنما حكم بالقصر لأنه مع تردده جازم بالسفر في الجملة لأنه إما أن يجي‌ء الرفقة فيذهب إلي منتهي المسافة ثمانية فراسخ أو أكثر أو يرجع قبل قصد الإقامة أربعة فراسخ فتصير ثمانية فعلي الوجهين قاطع بالسفر و لا يلزم القطع في جهة واحدة بخلاف ما إذا ذهب أقل من أربعة فراسخ فإنه علي تقدير الرجوع لا يصير سفره ثمانية فراسخ فلا يكون قاطعا علي المسافة فتفطن.

«31»

ثَوَابُ الْأَعْمَالِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي الْأَشْعَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ عِيسَي بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: خِيَارُكُمُ الَّذِينَ إِذَا سَافَرُوا قَصَّرُوا وَ أَفْطَرُوا⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنِ ابْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِيِّ رَفَعَهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ صَلَّي فِي سَفَرٍ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ مُتَعَمِّداً فَأَنَا إِلَي اللَّهِ

و اگر از تردید حاصل شده قبل از رسیدن مسافت بازگردد، قصر می کند. و به حساب آوردن مسافت سپری شده، محل نظر و تأمل است. و شهید در البیان به حساب آوردن را محتمل دانسته است .

پس این خبر بر رجوع از قصر در صورت رجوع از تصمیم، قبل از مسافت دلالت دارد. اما بر این دلالت می کند که چهار فرسخ برای آن کفایت می کند. چنانکه شیخ در النهایه درباره این مسأله نظر قطعی داده است. و بر آنچه که در این خصوص گذشت که چهار فرسخ با اراده بازگشت قبل از قطع سفر با اقامت، برای وجوب قصر کفایت می کند، دلالت دارد. و فقط به این دلیل بر قصر حکم داده شده است که او با وجود تردیدش، در مجموع مصمم به سفر است. زیرا یا گروه می رسد، پس تا پایان مسافت، هشت فرسخ یا بیشتر می رود، یا اینکه قبل از قصد اقامت، چهار فرسخ را باز می گردد، پس هشت فرسخ می شود. پس بر اساس هر دو وجه، از سفر مطمئن است و اطمینان از یکی از دو جهت سفر لازم نیست، بر خلاف زمانی که کمتر از چهار فرسخ برود و با فرض رجوع، سفرش هشت فرسخ نمی شود، و طی کننده مسافت نیست؛ پس دریاب.

روایت 31

ثواب الأعمال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: برترین شما کسانی هستند که زمانی که سفر می کنند قصر کنند و روزه را افطار کنند.⁽²⁾

و نیز از ثواب الأعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که در سفر به عمد چهار رکعت بخواند، پس به خداوند

عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُ بَرِي‌ءٌ⁽¹⁾.

المقنع، مرسلا: مثله و مثل الخبر السابق‌⁽²⁾.

«32»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ قَالَ: قَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مَا بَالُ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ لَمْ يُقَصِّرْ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ مَعَ نَافِلَتِهَا قَالَ عليه السلام لِأَنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ فَأَضَافَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي كُلِّ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ وَ وَضَعَهَا عَنِ الْمُسَافِرِ وَ أَقَرَّ الْمَغْرِبَ عَلَي وَجْهِهَا فِي السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ وَ لَمْ يُقَصِّرْ فِي رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ أَنْ يَكُونَ تَمَامُ الصَّلَاةِ سَبْعَ عَشْرَةَ رَكْعَةً فِي السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ⁽³⁾.

بيان

لعل المعني أنه لما قصر في المفروضات كان ترك المسنونات المتعلقة بالمفروضات أولي بالوضع و الترك و إنما أبقيت ركعة من المغرب مع ست ركعات نوافل المغرب و الفجر ليوافق سبع عشرة ركعة الفريضة المقررة في الحضر و أما صلاة⁽⁴⁾الليل و الوتيرة فإنها صلوات برأسها لا تعلق لها بالفرائض.

«33»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ: الصَّلَاةُ فِي السَّفَرِ رَكْعَتَانِ بِالنَّهَارِ لَيْسَ قَبْلَهُمَا وَ لَا بَعْدَهُمَا شَيْ‌ءٌ⁽⁵⁾.

بيان

ليس قبلهما و لا بعدهما أي مما يتعلق بهما فلا ينافي نافلة المغرب و الوتيرة قبل العشاء و بعدها هذا إن أريد بالنهار ما يشمل الليل و الأظهر أن المراد به هنا ما بين طلوع الشمس إلي غروبها كما صرح به في القاموس فلا إشكال فيه‌⁽⁶⁾.

عزوجل سوگند، من از او برائت می جویم.⁽⁷⁾

المقنع: نظیر روایت فوق و خبر سابق به عنوان مرسل آمده است.⁽⁸⁾

روایت 32

محاسن: علی بن مهزیار گوید: یکی از اصحاب ما به امام صادق علیه السلام گفت: چرا رسول خدا در سفر و حضر، نماز مغرب و نافله آن را قصر نکرد؟ امام علیه السلام فرمود: زیرا نماز دو رکعت دو رکعت بود، پس خدا صلی الله علیه و آله به هر دو رکعت، دو رکعت افزود، و آن دو رکعت را از مسافر برداشت و مغرب را در سفر و حضر بر همان صورت ثابت گذشت. و در دو رکعت فجر قصر نکرد، تا اینکه کل نمازها در سفر و حضر هفده رکعت باشد.⁽⁹⁾

توضیح

شاید معنی این است که از آنجا که در نمازهای واجب قصر کرد، ترک و برداشتن مستحبات، مربوط به واجبات سزاوارتر بود و یک رکعت از مغرب [با شش رکعت نافله مغرب و فجر فقط به این دلیل باقی گذاشته شد که با هفده رکعت فریضه مقرر در حضر موافق گردد، و اما نماز شب و وتیره نمازهای مستقلی هستند که ارتباطی به فرائض ندارند.

روایت 33

محاسن: امام باقر علیه السلام فرمود: نماز در سفر در روز دو رکعت است، نه قبل از آن دو چیزی است و نه بعد از آن دو.⁽¹⁰⁾

توضیح

«نه قبل از آن دو چیزی است و نه بعد از آن دو» یعنی چیزهای مربوط به آن دو، پس با نافله مغرب و وتیره قبل از عشاء و بعد از آن منافاتی ندارد این زمانی است که مقصود از روز چیزی باشد که شامل شب است. و بهتر این است که مقصود از آن در اینجا مابین طلوع آفتاب تا غروب آن باشد، چنانکه در القاموس به آن تصریح کرده است، پس اشکالی در آن نیست.

«34»

الْمَحَاسِنُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سُلَيْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ سَافَرَ فَعَلَيْهِ التَّقْصِيرُ وَ الْإِفْطَارُ غَيْرَ الْمَلَّاحِ فَإِنَّهُ فِي بَيْتِهِ وَ هُوَ يَتَرَدَّدُ حَيْثُ شَاءَ⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْجَعْفَرِيِّ عَنْ مُوسَي بْنِ حَمْزَةَ بْنِ بَزِيعٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ عليه السلام جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ لِي ضَيْعَةً دُونَ بَغْدَادَ فَأُقِيمُ فِي تِلْكَ الضَّيْعَةِ أُقَصِّرُ أَمْ أُتِمُّ قَالَ إِنْ لَمْ تَنْوِ الْمُقَامَ عَشْراً فَقَصِّرْ⁽²⁾.

«35»

فِقْهُ الرِّضَا،⁽³⁾قَالَ عليه السلام: اعْلَمْ يَرْحَمُكَ اللَّهُ أَنَّ فَرْضَ السَّفَرِ رَكْعَتَانِ إِلَّا الْغَدَاةَ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله تَرَكَهَا عَلَي حَالِهَا فِي السَّفَرِ وَ الْحَضَرِ وَ أَضَافَ إِلَي الْمَغْرِبِ رَكْعَةً .

وَ قَدْ يُسْتَحَبُّ أَنْ لَا تُتْرَكَ نَافِلَةُ الْمَغْرِبِ وَ هِيَ أَرْبَعُ رَكَعَاتٍ فِي السَّفَرِ وَ لَا فِي الْحَضَرِ وَ رَكْعَتَانِ بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ مِنْ جُلُوسٍ وَ ثَمَانُ رَكَعَاتٍ صَلَاةُ اللَّيْلِ وَ الْوَتْرُ وَ رَكْعَتَا الْفَجْرِ فَإِنْ لَمْ تَقْدِرْ عَلَي صَلَاةِ اللَّيْلِ قَضَيْتَهَا فِي الْوَقْتِ الَّذِي يُمْكِنُكَ مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ .

وَ مَنْ سَافَرَ فَالتَّقْصِيرُ عَلَيْهِ وَاجِبٌ إِذَا كَانَ سَفَرُهُ ثَمَانِيَةَ فَرَاسِخَ أَوْ بَرِيدَيْنِ وَ هُوَ أَرْبَعَةٌ وَ عِشْرُونَ مِيلًا فَإِنْ كَانَ سَفَرُكَ بَرِيداً وَاحِداً وَ أَرَدْتَ أَنْ تَرْجِعَ مِنْ يَوْمِكَ قَصَّرْتَ لِأَنَّهُ ذَهَابُكَ وَ مَجِيئُكَ بَرِيدَانِ .

وَ إِنْ عَزَمْتَ عَلَي الْمُقَامِ وَ كَانَ مُدَّةُ سَفَرِكَ بَرِيداً وَاحِداً ثُمَّ تَجَدَّدَ لَكَ فِيهِ الرُّجُوعُ مِنْ يَوْمِكَ وَ أَقَمْتَ فَلَا تُقَصِّرْ وَ إِنْ كَانَ أَكْثَرَ مِنْ بَرِيدٍ فَالتَّقْصِيرُ وَاجِبٌ إِذَا غَابَ عَنْكَ أَذَانُ مِصْرِكَ .

وَ إِنْ كُنْتَ مُسَافِراً فَدَخَلْتَ مَنْزِلَ أَخِيكَ أَتْمَمْتَ الصَّلَاةَ وَ الصَّوْمَ مَا دُمْتَ عِنْدَهُ لِأَنَّ مَنْزِلَ أَخِيكَ مِثْلُ مَنْزِلِكَ وَ إِنْ دَخَلْتَ مَدِينَةً فَعَزَمْتَ عَلَي الْقِيَامِ فِيهَا يَوْماً أَوْ

روایت 34

محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: هر که سفر کرد، پس قصر کردن و باز کردن روزه بر اوست، غیر از ملاح که او در خانه خویش است و به هر جا می خواهد، رفت و آمد دارد.⁽⁴⁾

و نیز از محاسن: موسی بن حمزه بن بزیع گوید: به امام موسی بن جعفر علیه السلام گفتم: فدایت گردم! پایین تر از بغداد ملکی دارم که در آن اقامت می کنم، آیا قصر کنم یا کامل ادا کنم؟ فرمود: اگر اقامت ده روزه را نیت نکردی، پس قصر کن.⁽⁵⁾

روایت 35

فقه الرضا⁽⁶⁾: فرمود: خداوند تو را رحمت کند، بدان که فرض سفر دو رکعت است به جز صبح که رسول خدا در سفر و حضر آن را به حال خود رها کرده است و به مغرب یک رکعت افزوده است. و شاید مستحب است که نافله مغرب ترک نشود، و آن چهار رکعت در سفر است، و نه در حضر، و نیز دو رکعت بعد از عشا در حالت نشسته، و هشت رکعت نماز شب، و وتر و دو رکعت فجر، و اگر بر نماز شب قادر نبودی، در هر وقتی که از شب یا روز که برایت امکان پذیر است، آن را قضا کن.

و هر که سفر کند و سفرش هشت فرسخ یا دو برید باشد - و آن بیست و چهار میل است - پس قصر کردن بر او واجب است. پس اگر سفرت یک برید بود و قصد کردی که در همان روز بازگردی، قصر می کنی زیرا رفت و برگشت تو دو برید است. و اگر تصمیم بر اقامت داشتی و طول سفرت یک برید بود و سپس در همان روز برگشتی و اقامت کردی، پس قصر نکن. و اگر بیشتر از یک برید بود، وقتی که اذان شهرت از تو پنهان شد، پس قصر کردن واجب است.

و اگر مسافر بودی و در منزل برادرت وارد شدی، تا زمانی که نزد او هستی نماز و روزه را کامل ادا می کنی، زیرا منزل برادرت مثل منزل توست. و اگر در شهری داخل شدی و بر اقامت یک یا

يَوْمَيْنِ فَدَافَعَتْكَ الْأَيَّامُ وَ أَنْتَ فِي كُلِّ يَوْمٍ تَقُولُ أَخْرُجُ الْيَوْمَ أَوْ غَداً أَفْطَرْتَ وَ قَصَّرْتَ وَ لَوْ كَانَ ثَلَاثِينَ يَوْماً وَ إِنْ عَزَمْتَ عَلَي الْمُقَامِ بِهَا حِينَ تَدْخُلُ مُدَّةَ عَشَرَةِ أَيَّامٍ أَتْمَمْتَ وَقْتَ دُخُولِكَ .

وَ السَّفَرُ الَّذِي يَجِبُ فِيهِ التَّقْصِيرُ فِي الصَّوْمِ وَ الصَّلَاةِ هُوَ سَفَرٌ فِي الطَّاعَةِ مِثْلُ الْحَجِّ وَ الْغَزْوِ وَ الزِّيَارَةِ وَ قَصْدِ الصَّدِيقِ وَ الْأَخِ وَ حُضُورِ الْمَشَاهِدِ وَ قَصْدِ أَخِيكَ لِقَضَاءِ حَقِّهِ وَ الْخُرُوجِ إِلَي ضَيْعَتِكَ أَوْ مَالٍ تَخَافُ تَلَفَهُ أَوْ مَتْجَرٍ لَا بُدَّ مِنْهُ فَإِذَا سَافَرْتَ فِي هَذِهِ الْوُجُوهِ وَجَبَ عَلَيْكَ التَّقْصِيرُ وَ إِنْ كَانَ غَيْرُ هَذِهِ الْوُجُوهِ وَجَبَ عَلَيْكَ الْإِتْمَامُ .

وَ إِذَا بَلَغْتَ مَوْضِعَ قَصْدِكَ مِنَ الْحَجِّ وَ الزِّيَارَةِ وَ الْمَشَاهِدِ وَ غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا قَدْ بَيَّنْتُهُ لَكَ فَقَدْ سَقَطَ عَنْكَ السَّفَرُ وَ وَجَبَ عَلَيْكَ الْإِتْمَامُ .

وَ قَدْ أَرْوِي عَنِ الْعَالِمِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ فِي أَرْبَعِ مَوَاضِعَ لَا يَجِبُ أَنْ تُقَصِّرَ إِذَا قَصَدْتَ مَكَّةَ وَ الْمَدِينَةَ وَ مَسْجِدَ الْكُوفَةِ وَ الْحِيرَةِ .

وَ سَائِرَ الْأَسْفَارِ الَّتِي لَيْسَتْ بِطَاعَةٍ مِثْلَ طَلَبِ الصَّيْدِ وَ النُّزْهَةِ وَ مُعَاوَنَةِ الظَّالِمِ وَ كَذَلِكَ الْمَلَّاحُ وَ الْفَلَّاحُ وَ الْمُكَارِي فَلَا تَقْصِيرَ فِي الصَّلَاةِ وَ لَا فِي الصَّوْمِ .

وَ إِنْ سَافَرْتَ إِلَي مَوْضِعٍ مِقْدَارَ أَرْبَعِ فَرَاسِخَ وَ لَمْ تُرِدِ الرُّجُوعَ مِنْ يَوْمِكَ فَأَنْتَ بِالْخِيَارِ فَإِنْ شِئْتَ تَمَمْتَ وَ إِنْ شِئْتَ قَصَّرْتَ وَ إِنْ كَانَ سَفَرُكَ دُونَ أَرْبَعِ فَرَاسِخَ فَالتَّمَامُ عَلَيْكَ وَاجِبٌ .

فَإِذَا دَخَلْتَ بَلَداً وَ نَوَيْتَ الْمُقَامَ بِهَا عَشَرَةَ أَيَّامٍ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ وَ الصَّوْمَ وَ إِنْ نَوَيْتَ أَقَلَّ مِنْ عَشَرَةِ أَيَّامٍ فَعَلَيْكَ التَّقْصِيرُ وَ إِنْ لَمْ تَدْرِ مَا مُقَامُكَ بِهَا تَقُولُ أَخْرُجُ الْيَوْمَ وَ غَداً فَعَلَيْكَ أَنْ تُقَصِّرَ إِلَي أَنْ يَمْضِيَ ثَلَاثُونَ يَوْماً ثُمَّ تُتِمَّ بَعْدَ ذَلِكَ وَ لَوْ صَلَاةً وَاحِدَةً وَ مَتَي وَجَبَ عَلَيْكَ التَّقْصِيرُ فِي الصَّلَاةِ أَوِ التَّمَامُ لَزِمَكَ فِي الصَّوْمِ مِثْلُهُ وَ إِنْ دَخَلْتَ قَرْيَةً وَ لَكَ بِهَا حِصَّةٌ فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ وَ إِنْ خَرَجْتَ مِنْ مَنْزِلِكَ فَقَصِّرْ إِلَي أَنْ تَعُودَ إِلَيْهِ.

دو روزه در آن تصمیم گرفتی، و روزها تو را مشغول کردند و تو هر روز می گویی امروز خارج می شوم یا فردا، روزه را باز می کنی و نماز را قصر می کنی، هر چند که سی روز بگذرد، و اگر به هنگام ورود، بر اقامت به مدت ده روز تصمیم گرفتی، پس [از همان] وقت ورودت کامل ادا می کنی.

و سفری که قصر کردن روزه و نماز در آن واجب است، سفر در طاعت است مانند: حج، جهاد در راه خدا، زیارت، دیدار دوست، برادر، و حضور در اماکن زیارتی، دیدار برادرت برای ادای حق او، خروج به سمت ملکت یا مالی که از تلف شدن آن بیم داری، یا معامله ای که از آن ناگزیر هستی. پس زمانی که برای این امور سفر کردی، قصر کردن بر تو واجب است. و اگر غیر از این امور باشد، پس ادای کامل بر تو واجب است.

و زمانی که به محل مورد قصدت از قبیل حج، زیارت مراقد و سایر اموری که برایت بیان کردم رسیدی، سفر از تو ساقط می شود و ادای کامل بر تو واجب است.

و از امام موسی بن جعفر علیه السلام برایم روایت شد که وی فرمود: در چهار موضع واجب نیست که قصر کنی: زمانی که مقصدت مکه، مدینه، مسجد کوفه و حیرۀ باشد .

و سایر سفرهایی که طاعت نیست مانند قصد شکار و تفریح، یاری رساندن به ظالم و همچنین ملاح، فلاح، چهارپادار، نه در نماز آنها قصری است و نه در روزه.

و اگر به محلی با مسافت چهار فرسخ سفر کردی و قصد برگشت در همان روز را نداشتی، تو مخیر هستی، اگر خواستی کامل ادا می کنی و اگر خواستی قصر می کنی؛ و اگر سفرت کمتر از چهار فرسخ بود، پس ادای کامل بر تو واجب است.

پس زمانی که وارد شهری شدی و قصد اقامت ده روزه در آن را داشتی، پس نماز و روزه را کامل ادا کن، و اگر کمتر از ده روز را قصد کردی، پس قصر کردن بر تو لازم است؛ و اگر مدت اقامتت در آن را ندانستی درحالی که می گویی امروز حرکت می کنم یا فردا، بر تو است که قصر کنی تا اینکه سی روز سپری شود، سپس بعد از آن کامل ادا می کنی، هر چند که یک نماز باشد؛ و هرگاه قصر کردن در نماز یا ادای کامل بر تو واجب شد، در روزه نیز نظیر آن بر تو لازم می شود. و اگر در روستایی وارد شدی و در آن سهمی داری، نماز را کامل ادا کن. و اگر از منزلت خارج شدی قصر کن تا اینکه به آن بازگردی.

وَ اعْلَمْ أَنَّ الْمُتَمِّمَ فِي السَّفَرِ كَالْمُقَصِّرِ فِي الْحَضَرِ وَ لَا يَحِلُّ التَّمَامُ فِي السَّفَرِ إِلَّا لِمَنْ كَانَ سَفَرُهُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَعْصِيَةً أَوْ سَفَراً إِلَي صَيْدٍ وَ مَنْ خَرَجَ إِلَي صَيْدٍ فَعَلَيْهِ التَّمَامُ إِذَا كَانَ صَيْدُهُ بَطَراً وَ شَرَهاً وَ إِذَا كَانَ صَيْدُهُ لِلتِّجَارَةِ فَعَلَيْهِ التَّمَامُ فِي الصَّلَاةِ وَ التَّقْصِيرُ فِي الصَّوْمِ وَ إِذَا كَانَ صَيْدُهُ اضْطِرَاراً لِيَعُودَ بِهِ عَلَي عِيَالِهِ فَعَلَيْهِ التَّقْصِيرُ فِي الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ .

وَ لَوْ أَنَّ مُسَافِراً مِمَّنْ يَجِبُ عَلَيْهِ مَالٌ مِنْ طَرِيقِهِ إِلَي الصَّيْدِ لَوَجَبَ عَلَيْهِ التَّمَامُ لِطَلَبِ الصَّيْدِ فَإِنْ رَجَعَ بِصَيْدِهِ إِلَي الطَّرِيقِ فَعَلَيْهِ فِي رُجُوعِهِ التَّقْصِيرُ .

وَ إِنْ كُنْتَ صَلَّيْتَ فِي السَّفَرِ صَلَاةً تَامَّةً فَذَكَرْتَهَا وَ أَنْتَ فِي وَقْتِهَا فَعَلَيْكَ الْإِعَادَةُ وَ إِنْ ذَكَرْتَهَا بَعْدَ خُرُوجِ الْوَقْتِ فَلَا شَيْ‌ءَ عَلَيْكَ وَ إِنْ أَتْمَمْتَهَا بِجَهَالَةٍ فَلَيْسَ عَلَيْكَ فِيمَا مَضَي شَيْ‌ءٌ وَ لَا إِعَادَةَ عَلَيْكَ إِلَّا أَنْ تَكُونَ قَدْ سَمِعْتَ بِالْحَدِيثِ .

وَ إِنْ قَصَّرْتَ فِي قَرْيَتِكَ نَاسِياً ثُمَّ ذَكَرْتَ وَ أَنْتَ فِي وَقْتِهَا أَوْ فِي غَيْرِ وَقْتِهَا فَعَلَيْكَ قَضَاءُ مَا فَاتَكَ مِنْهَا وَ رُوِيَ أَنَّ مَنْ صَامَ فِي مَرَضِهِ أَوْ فِي سَفَرِهِ أَوْ أَتَمَّ الصَّلَاةَ فَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ جَاهِلًا فِيهِ فَلَيْسَ عَلَيْهِ شَيْ‌ءٌ⁽¹⁾.

توضيح

يدل علي ما هو المشهور من رجوع اليوم في أربعة فراسخ و لعله مستند الصدوق و بمجرد هذا الخبر يشكل تخصيص الأخبار الكثيرة المعتبرة قوله و إن كان أكثر من بريد أي بريدان و أكثر قوله عليه السلام فدخلت منزل أخيك موافق لمذهب ابن الجنيد و جماعة من العامة و لعله محمول علي التقية قوله هو سفر في الطاعة يمكن حمل الطاعة علي عدم المعصية فيشمل المباح و المكروه كما هو المشهور.

قوله عليه السلام سقط عنك السفر أي مع قصد الإقامة و ظاهره الإتمام في جميع المشاهد كما قيل و سيأتي ذكره و النزهة أي النزهة في الصيد أو بسائر المحرمات

و بدان که تمام خواننده در سفر، مانند قصرکننده در حضر است، و تمام خواندن در سفر مجاز نیست مگر برای کسی که سفرش معصیت خداوند عزوجل باشد یا سفر برای شکار باشد؛ و هر که برای شکار خارج شد، پس ادای کامل بر او لازم است، اگر شکار او از روی خوشگذرانی و لذت جویی باشد؛ و اگر شکارش برای تجارت باشد، ادای کامل نماز و قصر در روزه بر او لازم است. و اگر شکارش از روی ناچاری باشد تا با آن به خانواده اش احسانی کرده باشد، قصر کردن در نماز و روزه بر او واجب است.

و اگر مسافر از کسانی باشد که قصر بر او واجب است، و از مسیرش بسوی شکار برای طلب شکار منحرف شود، ادای کامل بر او واجب می شود، و اگر از شکارش به مسیر بازگردد، پس در برگشت، قصر کردن بر او واجب است. و اگر در سفر نماز کاملی خواندی و درحالی که در وقت آن هستی آن را به یاد آوردی، اعاده کردن بر تو لازم است، و اگر آن را بعد از خروج وقت به یاد آوردی چیزی بر تو نیست. و اگر از روی جهل آن را کامل ادا کردی و وقت سپری شده است، چیزی بر تو نیست، و اعاده ای بر تو نیست، مگر اینکه حدیث را شنیده باشی.

و اگر در قریه خود از روی نسیان قصر کردی سپس در وقت آن یا در غیر وقت آن به یادآوردی، پس قضای آنچه که از تو فوت شده است بر تو لازم است. و روایت شده است که هر که در بیماری یا در سفر روزه گرفت یا نماز را در سفر کامل ادا کرد، قضا بر او لازم است مگر اینکه درباره آن جهل داشته باشد، پس چیزی بر او نیست.⁽²⁾

توضیح

بر آنچه که در خصوص بازگشت در همان روز در چهار فرسخی مشهور است دلالت دارد، و شاید مستند صدوق آن باشد، تخصیص زدن اخبار معتبر بسیار به صرف این خبر مشکل است. این سخن او: «و اگر بیشتر از یک برید باشد» یعنی دو برید و بیشتر. این سخن امام «پس در منزل برادرت وارد شدی» با مذهب ابن جنید و جمعی از عامه موافق است، و شاید بر تقیه حمل می شود. طاعت در این سخن او «آن سفر در طاعت است» ممکن است که بر عدم معصیت حمل شود که مباح و مکروه را شامل می شود، چنانکه مشهور است.

این سخن امام علیه السلام: «سفر از تو ساقط شده است»، یعنی در صورت قصد اقامت. و ظاهر آن ادای کامل در همه مراقد است، چنانکه گفته شد. و ذکر آن به زودی خواهد آمد «و تفریح» یعنی تفریح در شکار یا با سایر محرّمات

و ظاهره عدم القصر في التنزهات المباحة أيضا و لم يقل به ظاهرا أحد و إن كان يومئ إليه بعض الأخبار و الفلاح غير مذكور في غيره و هو محمول علي فلاح يكون غالبا في السير كما مر في التاجر و الأمير.

قوله عليه السلام و لك بها حصة أي من الملك و حمل علي الاستيطان كما مر قوله في قريتك أي في وطنك الذي يجب عليك فيه إتمام الصلاة و قوله إلا أن يكون جاهلا بظاهره يشمل السفر و المرض و الأول هو المشهور بين الأصحاب و لم أر قائلا في المرض بذلك.

«36»

الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي قَوْلِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ-⁽¹⁾قَالَ الْبَاغِي طَالِبُ الصَّيْدِ وَ الْعَادِي السَّارِقُ لَيْسَ لَهُمَا أَنْ يُقَصِّرَا مِنَ الصَّلَاةِ وَ لَيْسَ لَهُمَا إِذَا اضْطُرَّا إِلَي الْمَيْتَةِ أَنْ يَأْكُلَاهَا وَ لَا يَحِلُّ لَهُمَا مَا يَحِلُّ لِلنَّاسِ إِذَا اضْطُرُّوا⁽²⁾.

«37»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ قَالَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام: جَاءَتِ الْخَضَارِمَةُ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّا لَا نَزَالُ نَنْفُرُ أَبَداً فَكَيْفَ نَصْنَعُ بِالصَّلَاةِ فَقَالَ سَبِّحُوا ثَلَاثَ تَسْبِيحَاتٍ رُكُوعاً وَ ثَلَاثَ تَسْبِيحَاتٍ سُجُوداً⁽³⁾.

بيان

أي لا تقصروا في كيفية الصلاة أيضا كما لا تقصرون في الكمية و يمكن أن يكون تجويزا للتخفيف فالمراد بالتسبيحات الصغريات.

«38»

كِتَابُ صِفِّينَ، لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ: خَرَجَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ هُوَ يُرِيدُ صِفِّينَ حَتَّي إِذَا قَطَعَ النَّهْرَ أَمَرَ مُنَادِيَهُ فَنَادَي بِالصَّلَاةِ قَالَ فَتَقَدَّمَ فَصَلَّي رَكْعَتَيْنِ حَتَّي إِذَا قَضَي الصَّلَاةَ أَقْبَلَ عَلَيْنَا

و ظاهر آن، عدم قصر در تفریحات مباح نیز می باشد، و ظاهراً کسی قائل به آن نبوده است. هر چند که برخی از اخبار به آن اشاره می کند و «فلاح» در غیر آن ذکر نشده است. و آن بر فلاحی محمول است که غالباً در حرکت است، چنانکه درباره تاجر و امیر گذشت.

این سخن امام علیه السلام: «و در آن سهمی داری» یعنی سهمی از ملک، و بر منزل گرفتن نیز حمل شده است چنانکه گذشت. این سخن او: «در روستایت» یعنی در وطنت که ادای کامل نماز در آن بر تو واجب است. و این سخن او «مگر اینکه جاهل باشد» به ظاهر شامل سفر و بیماری است، و مورد اول بین اصحاب مشهور است و کسی را ندیده ام که درباره بیماری قائل به آن باشد.

روایت 36

العیاشی: امام صادق علیه السلام درباره این سخن او «فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بَاغٍ وَلاَ عَادٍ»، {کسی که [برای حفظ جان خود به خوردن آنها] ناچار شود در صورتی که ستمگر و متجاوز نباشد.}⁽⁴⁾فرمود: باغی (ستمگر)، طلب کننده شکار، و متجاوز، دزد است؛ بر آنان نیست که در نماز قصر کنند؛ بر آنان نیست که زمانی که مجبور به خوردن میته شدند آن را بخورند؛ آنچه که برای مردم به هنگام اضطرار مجاز است، برای آن دو مجاز نیست.⁽⁵⁾

روایت 37

نوادر راوندی: علی علیه السلام فرمود: خضارمه نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند، پس گفتند: ای رسول خدا! ما دائماً در کوچ هستیم، پس با نماز چه کنیم؟ پس فرمود: سه تسبیح در حال رکوع و سه تسبیح در حال سجود بگویید.⁽⁶⁾

توضیح

یعنی در کیفیت نماز نیز قصر نکنید چنانکه در کمیت آن قصر نمی کنید، و ممکن است که تجویزی باشد برای تخفیف، پس مقصود از تسبیحات، تسبیحات کوچک(فقط سبحان الله) است.

روایت 38

کتاب صفین: زید بن علی از پدرانش علیهم السلام، فرمود: علی علیه السلام به قصد صفین خارج شد و زمانی که نهر را طی کرد، به منادی اش امر نمود که به نماز ندا دهد. - ادامه داد: - پس جلو ایستاد و دو رکعت خواند تا اینکه نماز تمام شد. به ما رو کرد

فَقَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَلَا مَنْ كَانَ مُشَيِّعاً أَوْ مُقِيماً فَلْيُتِمَّ فَإِنَّا قَوْمٌ عَلَي سَفَرٍ وَ مَنْ صَحِبَنَا فَلَا يَصُمِ الْمَفْرُوضَ وَ الصَّلَاةُ رَكْعَتَانِ.

«39»

كِتَابُ زَيْدٍ النَّرْسِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلَهُ بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْ طَلَبِ الصَّيْدِ وَ قَالَ لَهُ إِنِّي رَجُلٌ أَلْهُو بِطَلَبِ الصَّيْدِ وَ ضَرْبِ الصَّوَالِجِ وَ أَلْهُو بِلَعِبِ الشِّطْرَنْجِ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَمَّا الصَّيْدُ فَإِنَّهُ مُبْتَغًي بَاطِلٌ وَ إِنَّمَا أَحَلَّ اللَّهُ الصَّيْدَ لِمَنِ اضْطُرَّ إِلَي الصَّيْدِ فَلَيْسَ الْمُضْطَرُّ إِلَي طَلَبِهِ سَعْيُهُ فِيهِ بَاطِلًا وَ يَجِبُ عَلَيْهِ التَّقْصِيرُ فِي الصَّلَاةِ وَ الصِّيَامِ جَمِيعاً إِذَا كَانَ مُضْطَرّاً إِلَي أَكْلِهِ وَ إِنْ كَانَ مِمَّنْ يَطْلُبُهُ لِلتِّجَارَةِ وَ لَيْسَتْ لَهُ حِرْفَةٌ إِلَّا مِنْ طَلَبِ الصَّيْدِ فَإِنَّ سَعْيَهُ حَقٌّ وَ عَلَيْهِ التَّمَامُ فِي الصَّلَاةِ وَ الصِّيَامِ لِأَنَّ ذَلِكَ تِجَارَتُهُ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ صَاحِبِ الدَّوْرِ الَّذِي يَدُورُ الْأَسْوَاقَ فِي طَلَبِ التِّجَارَةِ أَوْ كَالْمُكَارِي وَ الْمَلَّاحِ .

وَ مَنْ طَلَبَهُ لَاهِياً وَ أَشِراً وَ بَطِراً فَإِنَّ سَعْيَهُ ذَلِكَ سَعْيٌ بَاطِلٌ وَ سَفَرٌ بَاطِلٌ وَ عَلَيْهِ التَّمَامُ فِي الصَّلَاةِ وَ الصِّيَامِ وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَفِي شُغُلٍ عَنْ ذَلِكَ شَغَلَهُ طَلَبُ الْآخِرَةِ عَنِ الْمَلَاهِي الْحَدِيثَ.

بيان

ما دل عليه الخبر من أن الصائد للتجارة يتم الصلاة و الصوم معا لم أر قائلا به لكن ظاهر الخبر أن الحكم مختص بصائد يكون دائما في السير و الحركة للصيد فيكون بمنزلة التاجر الذي يدور في تجارته فلا يبعد من مذاهب الأصحاب و ظواهر النصوص القول به و قد مر في الخبر تعليل الحكم بأنه عملهم فيشمل التعليل هذا أيضا.

و أما الصائد الذي يذهب أحيانا إلي الصيد للتجارة فليس هذا حكمه و يمكن حمله أيضا علي ما إذا لم يبلغ المسافة و لم يقصدها أولا كما هو الشائع في الصيد و الغالب فيه و الأول أظهر من الخبر.

«40»

كِتَابُ الْغَايَاتِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: خِيَارُ أُمَّتِيَ الَّذِينَ إِذَا سَافَرُوا قَصَّرُوا وَ أَفْطَرُوا.

و فرمود: ای مردم! آگاه باشید که کسی که بدرقه کننده ما باشد یا مقیم باشد، باید کامل ادا نماید. ما قومی در سفر هستیم، و هر که با ما همراه است، پس روزه واجب را نمی گیرد و نماز دو رکعت است.

روایت 39

کتاب زید نرسی: نقل می کند: یکی از اصحاب ما از امام صادق علیه السلام درباره به دنبال شکار رفتن سئوال کرد و گفت: من مردی هستم که با

شکار و بازی و چوگان و شطرنج سرگرم می شوم. - ادامه داد: - پس امام صادق علیه السلام فرمود: اما شکار، اشتیاقی باطل است و خداوند شکار را فقط برای کسی که نیازمند به شکار باشد حلال کرده است، پس کسی که نیازمند به آن باشد، سعی اش در آن باطل نیست، و قصر کردن، هم در نماز و هم در روزه بر او واجب است، تا زمانی که نیازمند به خوردن آن باشد. و اگر از کسانی باشد که برای تجارت در پی آن است و حرفه دیگری جز شکار ندارد، پس تلاش او حق است و ادای کامل نماز و روزه بر او لازم است، زیرا آن تجارت اوست. پس او به منزله فرد در حرکتی است که به دنبال تجارت در بازارها می چرخد، یا مانند چهارپا دار و کشتیبان است.

و هر که برای سرگرمی، نشاط و خوشگذرانی، به دنبال آن باشد، تلاش او تلاشی باطل و سفر او سفری باطل است، و ادای کامل نماز و روزه بر اوست، و براستی مؤمن از آن گریزان است و طلب آخرت او را از سرگرمی ها باز داشته است ... ادامه حدیث.

توضیح

آنچه که خبر در خصوص اینکه شکارچی برای تجارت، هم نماز و هم روزه را به صورت کامل ادا می کند بر آن دلالت دارد، قائلی را برای آن ندیده ام. اما ظاهر خبر این است که این حکم مختص به شکارچی ای است که دائماً در سیر و حرکت برای شکار باشد. پس به منزله تاجری می باشد که در تجارتش جابجا می شود، و این از مذاهب اصحاب دور نیست و ظاهر نصوص این را می گوید. و در خبر، تعلیل این حکم گذشت که آن کار آنها است، پس این تعلیل، این مورد را نیز شامل می شود.

و این حکم برای شکارچی ای که احیاناً برای تجارت به شکار می رود نیست. و حمل کردن آن بر زمانی که به مسافت نرسد و از ابتدا نیز آن را قصد نکرده باشد نیز ممکن است، چنانکه در شکار شایع است و غالباً اینگونه است. و مورد اول از خبر، ظهور بیشتری دارد.

روایت 40

کتاب الغایات: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: برترین های امت من کسانی هستند که زمانی که سفر می کنند قصر می کنند و روزه را افطار می کنند.

«41»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ قَصَّرَ الصَّلَاةَ فِي السَّفَرِ وَ أَفْطَرَ فَقَدْ قَبِلَ تَخْفِيفَ اللَّهِ وَ كَمَلَتْ صَلَاتُهُ‌⁽¹⁾.

وَ عَنْهُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله نَهَي أَنْ تَتِمَّ الصَّلَاةُ فِي السَّفَرِ⁽²⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّهُ قَالَ: أَنَا بَرِي‌ءٌ مِمَّنْ يُصَلِّي فِي السَّفَرِ أَرْبَعاً⁽³⁾.

وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ صَلَّي أَرْبَعاً فِي السَّفَرِ أَعَادَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ لَمْ تُقْرَأِ الْآيَةُ عَلَيْهِ وَ لَمْ يَعْلَمْهَا فَلَا إِعَادَةَ عَلَيْهِ يَعْنِي بِالْآيَةِ آيَةَ الْقَصْرِ⁽⁴⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: الْفَرْضُ عَلَي الْمُسَافِرِ مِنَ الصَّلَاةِ رَكْعَتَانِ فِي كُلِّ صَلَاةٍ إِلَّا الْمَغْرِبَ فَإِنَّهَا غَيْرُ مَقْصُورَةٍ⁽⁵⁾.

وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ: لَيْسَ فِي السَّفَرِ فِي النَّهَارِ صَلَاةٌ إِلَّا الْفَرِيضَةُ وَ لَكَ فِيهِ أَنْ تُصَلِّيَ إِنْ شِئْتَ مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ إِلَي آخِرِهِ وَ لَا تَدَعْ أَنْ تَقْضِيَ نَافِلَةَ النَّهَارِ فِي اللَّيْلِ‌⁽⁶⁾.

وَ عَنْهُ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِذَا خَرَجَ الْمُسَافِرُ إِلَي سَفَرٍ يُقَصَّرُ فِي مِثْلِهِ الصَّلَاةُ قَصَّرَ وَ أَفْطَرَ إِذَا خَرَجَ مِنْ مِصْرِهِ أَوْ قَرْيَتِهِ‌⁽⁷⁾.

وَ عَنْهُ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: تُقَصَّرُ الصَّلَاةُ فِي بَرِيدَيْنِ ذَاهِباً وَ رَاجِعاً يَعْنِي إِذَا كَانَ خَارِجاً إِلَي سَفَرٍ مَسِيرَةَ بَرِيدٍ وَ هُوَ يُرِيدُ الرُّجُوعَ قَصَّرَ وَ إِنْ كَانَ يُرِيدُ الْإِقَامَةَ لَمْ يُقَصِّرْ حَتَّي تَكُونَ الْمَسَافَةُ بَرِيدَيْنِ‌⁽⁸⁾.

وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ: تِسْعَةٌ لَا يُقَصِّرُونَ الصَّلَاةَ الْأَمِيرُ يَدُورُ فِي إِمَارَتِهِ وَ الْجَابِي يَدُورُ فِي جِبَايَتِهِ وَ صَاحِبُ الصَّيْدِ وَ الْمُحَارِبُ يَعْنِي قَاطِعَ الطَّرِيقِ وَ الْبَاغِي عَلَي الْمُسْلِمِينَ وَ السَّارِقُ وَ أَمْثَالُهُمْ وَ التَّاجِرُ يَدُورُ فِي تِجَارَتِهِ وَ الْبَدَوِيُّ يَدُورُ فِي طَلَبِ الْقَطْرِ وَ الزَّرَّاعُ فَكُلُّ هَؤُلَاءِ الْمُرَادُ فِيهِمْ إِذَا

روایت 41

دعائم الاسلام: از علی علیه السلام روایت است که وی فرمود: هر که نماز در سفر را قصر کند و روزه را باز کند، پس تخفیف خداوند را پذیرفته است و نماز کاملی انجام داده است.⁽⁹⁾

و از او صلوات الله علیه روایت است که رسول خدا صلی الله علیه و آله نهی فرمود که نماز در سفر کامل ادا شود.⁽¹⁰⁾

و از جعفر بن محمد روایت است که فرمود: من از کسی که در سفر چهار رکعت بخواند بیزارم.⁽¹¹⁾

و از ابوجعفر امام باقر علیه السلام روایت است که وی فرمود: هر که در سفر چهار رکعت خواند، اعاده کند، مگر اینکه آیه برای او قرائت نشده باشد و از آن آگاهی نداشته باشد، پس اعاده ای بر او نیست. مقصودش از آیه، آیه قصر است.⁽¹²⁾

و از جعفر بن محمد علیه السلام روایت است که وی فرمود: بر مسافر، دو رکعت از هر نماز واجب است، جز مغرب که آن قصر نشده است.⁽¹³⁾

و از ابوجعفر محمد بن علی علیه السلام روایت است که وی فرمود: در سفر در طول روز، جز فریضه نمازی نیست، و (در سفر) برای تو جایز است که اگر خواستی، از اول شب تا آخر آن نماز بخوانی، و حتی می توانی نافله روز را در شب قضا کنی.⁽¹⁴⁾

و از او روایت است که فرمود: زمانی که مسافر برای سفری خارج شد که در مانند آن قصر می شود، زمانی که از شهر یا روستای خود خارج شد، نماز را قصر می کند و روزه را باز می کند.⁽¹⁵⁾

و از او روایت است که فرمود: نماز را در دو برید رفت و برگشت قصر می کنی، یعنی زمانی که برای سفری یک برید خارج شود و قصد رجوع دارد، قصر می کند، و اگر قصد اقامت دارد قصر نمی کند، مگر اینکه مسافت دو برید باشد.⁽¹⁶⁾

و از علی علیه السلام روایت است: شنیدم که رسول خدا می فرمود: نه تن نماز را قصر نمی کنند: امیری که در امارتش به هر جا سر می زند، مأمور جمع آوری مالیات که در جمع آوری آن حرکت می کند، شکارچی، راهزن، تجاوزگر بر مسلمانان، دزد و امثال آنان، تاجری که در تجارتش جا به جا می شود، بادیه نشینی که در طلب باران حرکت می کند و چارپا دار پس در همه اصناف، چیزی که می خواهند

كَانُوا يَدُورُونَ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَي مَوْضِعٍ- لَا يَجِدُّونَ فِي السَّفَرِ⁽¹⁾.

وَ كَذَلِكَ رَوَيْنَا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام: أَنَّهُ قَالَ فِي الْمُكَارِي وَ الْمَلَّاحِ وَ هُوَ النُّوتِيُّ لَا يُقَصِّرَانِ لِأَنَّ ذَلِكَ دَأْبُهُمَا وَ كَذَلِكَ الْمُسَافِرُ إِلَي أَرَضِينَ لَهُ بَعْضُهَا قَرِيبٌ مِنْ بَعْضٍ فَيَكُونُ يَوْماً هَاهُنَا وَ يَوْماً هَاهُنَا فَقَالَ عليه السلام فِي هَذَا أَيْضاً إِنَّهُ لَا يُقَصِّرُ وَ كَذَلِكَ قَالَ فِي الْمُسَافِرِ يَنْزِلُ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ عَلَي أَهْلِهِ لَا يُقَصِّرُ⁽²⁾.

وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا أَنَّهُمَا قَالا: إِذَا نَزَلَ الْمُسَافِرُ مَكَاناً يَنْوِي فِيهِ مُقَامَ عَشَرَةِ أَيَّامٍ صَامَ وَ أَتَمَّ الصَّلَاةَ وَ إِنْ نَوَي مُقَامَ أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ قَصَّرَ وَ أَفْطَرَ وَ هُوَ فِي حَالِ الْمُسَافِرِ وَ إِنْ لَمْ يَنْوِ شَيْئاً وَ قَالَ الْيَوْمَ أَخْرُجُ وَ غَداً أَخْرُجُ قَصَّرَ مَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ شَهْرٍ ثُمَّ أَتَمَ‌⁽³⁾

وَ قَالَ لَا يَنْبَغِي لِلْمُسَافِرِ أَنْ يُصَلِّيَ بِمُقِيمٍ وَ لَا يَأْتَمَّ بِهِ فَإِنْ فَعَلَ فَأَمَّ الْمُقِيمِينَ سَلَّمَ مِنْ رَكْعَتَيْنِ وَ أَتَمُّوا هُمْ وَ إِنِ ائْتَمَّ بِمُقِيمٍ انْصَرَفَ مِنْ رَكْعَتَيْنِ‌⁽⁴⁾.

وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ نَسِيَ صَلَاةً فِي السَّفَرِ فَذَكَرَهَا فِي الْحَضَرِ قَضَي صَلَاةَ مُسَافِرٍ وَ إِنْ نَسِيَ صَلَاةً فِي الْحَضَرِ فَذَكَرَهَا فِي السَّفَرِ قَضَاهَا صَلَاةَ مُقِيمٍ‌⁽⁵⁾.

وَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ عَنْ عَلِيٍّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ وَ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهم السلام: أَنَّهُمْ رَخَّصُوا لِلْمُسَافِرِ أَنْ يُصَلِّيَ النَّافِلَةَ عَلَي دَابَّتِهِ أَوْ بَعِيرِهِ حَيْثُمَا تَوَجَّهَ لِلْقِبْلَةِ أَوْ لِغَيْرِ الْقِبْلَةِ وَ تَكُونُ صَلَاتُهُ إِيمَاءً وَ يَجْعَلُ السُّجُودَ أَخْفَضَ مِنَ الرُّكُوعِ فَإِذَا كَانَتِ الْفَرِيضَةُ لَمْ يُصَلِّ إِلَّا عَلَي الْأَرْضِ مُتَوَجِّهاً إِلَي الْقِبْلَةِ وَ الْعَامَّةُ أَيْضاً عَلَي هَذَا⁽⁶⁾

وَ قَالُوا فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ‌⁽⁷⁾فِي هَذَا نَزَلَ أَيْ فِي صَلَاةِ النَّافِلَةِ عَلَي الدَّابَّةِ حَيْثُمَا تَوَجَّهَتْ‌⁽⁸⁾.

زمانی است که از مکانی به مکانی در حرکت باشند و در سفر جدّیت ندارند(قصد اصلیشان شغلشان است نه مسافرت کردن).⁽⁹⁾

و همچنین از جعفر بن محمد بر ما روایت شده است که درباره چهارپادار و ملاح یعنی ملوان فرمود: آن دو قصر نمی کنند زیرا آن شیوه زندگی آنهاست. و همچنین در باره مسافری که به سرزمین هایی که یکی از آن به دیگری نزدیک است و یک روز اینجا و روز دیگر آنجاست، می رود، فرمود: در این مورد نیز او قصر نمی کند. و همچنین درباره مسافری که در بخشی از سفرهایش نزد خانواده خود ساکن می شود، فرمود: قصر نمی کند.⁽¹⁰⁾

و از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت است که آن دو فرمودند: زمانی که مسافری در مکانی فرود آمد که نیت اقامت ده روزه در آن را می کند، روزه بگیرد و نماز را کامل ادا کند، و اگر برای اقامت کمتر از آن نیت کند، قصر می کند و روزه را باز می کند، زیرا مسافر است. و اگر چیزی را نیت نکند و بگوید: امروز خارج می شوم و فردا خارج می شوم، تا یک ماه را قصر می کند و سپس کامل ادا می کند.⁽¹¹⁾

و فرمود: برای مسافر شایسته نیست که بر مقیم امام شود و به او اقتدا نمی کند و اگر انجام داد و بر افراد مقیم امام شد، در دو رکعت سلام می دهد و آنان کامل ادا می کنند، و اگر بر مقیم اقتدا کرد، بعد از دو رکعت خارج می شود.⁽¹²⁾

و از جعفر بن محمد علیه السلام روایت است که وی فرمود: هر که در سفر نمازی را فراموش کرد و آن را در حضر به یاد آورد، نماز مسافر را قضا کند، و اگر در حضر نمازی را فراموش کرد، پس آن را در سفر به یاد بیاورد، آن را به عنوان نماز مقیم قضا می کند.⁽¹³⁾

و از رسول خدا صلی الله علیه و آله، علی، محمد بن علی بن الحسین و جعفر بن محمد علیهم السلام روایت است که آنان به مسافر اجازه داده اند که نافله را بر روی چهارپا یا شتر خود، هر جایی که به قبله رو کرد یا به غیر قبله، به جای آورد، و نمازش با اشاره باشد، و برای سجده بیشتر از رکوع خم می شود. پس زمانی که فریضه باشد، آن را نمی خواند مگر بر روی زمین و رو به سوی قبله، و عامه نیز بر این هستند.⁽¹⁴⁾

و درباره این سخن خداوند عزوجل «فَأَیْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ»،⁽¹⁵⁾

{پس به هر سو رو کنید آنجا روی [به] خداست} فرمودند: که در این باره نازل شد، یعنی درباره نماز نافله بر روی چهارپا، به هر جهتی که آن رو کرد.⁽¹⁶⁾

وَ رُوِّينَا عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: مَنْ صَلَّي فِي السَّفِينَةِ وَ هِيَ تَدُورُ فَلْيَتَوَجَّهْ إِلَي الْقِبْلَةِ فَإِنْ دَارَتْ بِهِ دَارَ إِلَي الْقِبْلَةِ بِوَجْهِهِ وَ إِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يُصَلِّيَ قَائِماً صَلَّي جَالِساً وَ يَسْجُدُ إِنْ شَاءَ عَلَي الزِّفْتِ‌⁽¹⁾.

وَ عَنْهُ عليه السلام: أَنَّهُ نَهَي عَنِ الصَّلَاةِ عَلَي جَادَّةِ الطَّرِيقِ‌⁽²⁾.

وَ عَنْهُ عليه السلام: أَنَّهُ قَالَ فِي الْغَرِيقِ وَ حائض [خَائِضِ] الْمَاءِ يُصَلِّيَانِ إِيمَاءً وَ كَذَلِكَ الْعُرْيَانُ إِذَا لَمْ يَجِدْ ثَوْباً يُصَلِّي فِيهِ صَلَّي جَالِساً وَ يُومِئُ إِيمَاءً⁽³⁾.

بيان

و لا تدع أن تقضي يدل علي استحباب قضاء نوافل النهار بالليل و هو خلاف المشهور وَ قَدْ وَرَدَ فِي عِدَّةِ رِوَايَاتٍ كَصَحِيحَةِ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ⁽⁴⁾قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَقْضِي صَلَاةَ النَّهَارِ بِاللَّيْلِ فِي السَّفَرِ فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ لَهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَابِرٍ أَقْضِي صَلَاةَ النَّهَارِ بِاللَّيْلِ فِي السَّفَرِ فَقَالَ لَا فَقَالَ إِنَّكَ قُلْتَ نَعَمْ فَقَالَ إِنَّ ذَلِكَ يُطِيقُ وَ أَنْتَ لَا تُطِيقُ.

و في حسنة سدير⁽⁵⁾كان أبي يقضي في السفر نوافل النهار بالليل و لا يتم صلاة فريضة و يعارضها روايات دالة علي المنع و الشيخ حمل الروايات الأولة تارة علي الجواز و أخري علي من سافر بعد دخول الوقت و الأظهر عندي حملها علي التقية كما يومئ إليه الأخبار.

و النوتي بالضم الملاح قال في النهاية النوتي الملاح الذي يدير السفينة في البحر و قد نات ينوت نوتا إذا تمايل في النعاس كأن النوتي يميل السفينة من جانب إلي جانب.

«42»

الْهِدَايَةُ،: الْحَدُّ الَّذِي يُوجِبُ التَّقْصِيرَ عَلَي الْمُسَافِرِ أَنْ يَكُونَ سَفَرُهُ ثَمَانِيَةَ فَرَاسِخَ فَإِذَا كَانَ سَفَرُهُ أَرْبَعَةَ فَرَاسِخَ وَ لَمْ يُرِدِ الرُّجُوعَ مِنْ يَوْمِهِ فَهُوَ بِالْخِيَارِ فَإِنْ شَاءَ أَتَمَّ وَ إِنْ شَاءَ قَصَّرَ وَ إِنْ أَرَادَ الرُّجُوعَ مِنْ يَوْمِهِ فَالتَّقْصِيرُ عَلَيْهِ وَاجِبٌ وَ الْمُتِمُّ فِي السَّفَرِ كَالْمُقَصِّرِ فِي الْحَضَرِ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مَنْ صَلَّي فِي السَّفَرِ أَرْبَعاً مُتَعَمِّداً فَأَنَا إِلَي

و از جعفر بن محمد علیه السلام بر ما روایت شده است که وی فرمود: هر که در کشتی نماز بخواند، درحالی که آن می چرخد، پس باید به قبله رو کند، پس اگر چرخید رویش را به سمت قبله بچرخد، و اگر نتوانست در حالت ایستاده بخواند، نشسته نماز بخواند، و اگر خواست، بر روی قیر سجده کند.⁽⁶⁾

و از او روایت است که وی از نماز در وسط راه نهی فرمود.⁽⁷⁾

و از او روایت است که درباره شخص در حال غرق و غوطه ور در آب فرمود: آن دو به اشاره نماز می خوانند و همچنین عریان، زمانی که لباسی نیابد که در آن نماز بخواند، نشسته نماز می خواند و - برای رکوع و سجود - اشاره می کند.

توضیح

«و رها نکن که قضا کنی» بر مستحب بودن قضای نوافل روز در شب دلالت دارد و این برخلاف قول مشهور است. و در چند روایت مانند صحیحه معاویة بن عمار آمده است⁽⁸⁾که گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: [می توانم] در سفر، نماز روز را در شب قضا کنم؟ پس فرمود: بله، اسماعیل بن جابر به او گفت: در سفر، نماز روز را در شب قضا کنم؟ فرمود: خیر، پس گفت: شما فرمودی، بله. پس فرمود: او تحمل می کند و تو تحمل نمی کنی.

و در حسنه سدیر⁽⁹⁾

آمده است پدرم در سفر، نوافل روز را در شب قضا می کرد، و نماز فریضه را کامل ادا نمی کرد. و روایات دال بر منع، با آن تعارض دارد. و شیخ روایات نخست را گاه بر جواز و گاه بر کسی که بعد از فرا رسیدن وقت سفر کند حمل کرده است. و بهتر در نظر من، حمل کردن آن بر تقیه است، چنانکه اخبار به آن اشاره دارد.

«والنوتی» ملّاح است. در النهایه گوید: النوتی ملّاحی است که کشتی را در دریا رهبری می کند. و «نات ینوت نوتاً» زمانی که است در خواب متمایل می شود. گویا ملاح کشتی را از سمتی به سمت دیگر مایل می کند.

روایت 42

الهدایۀ: حدی که قصر کردن بر مسافر را واجب می سازد این است که سفرش هشت فرسخ باشد، پس زمانی که سفرش چهار فرسخ باشد و قصد بازگشت در همان روز را نداشته باشد، پس او مختار است؛ پس اگر خواست کامل ادا می کند و اگر خواست قصر می کند، و اگر قصد بازگشت در همان روز را داشته باشد، پس قصر کردن بر او واجب است، و متمم در سفر، مانند قصرکننده در حضر است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر که در سفر به عمد چهار رکعت بخواند، پس من از او به

اللَّهِ مِنْهُ بَرِي‌ءٌ⁽¹⁾.

وَ لَا يَحِلُّ التَّمَامُ فِي السَّفَرِ إِلَّا لِمَنْ كَانَ سَفَرُهُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَعْصِيَةً أَوْ سَفَراً إِلَي صَيْدٍ يَكُونُ بَطَراً أَوْ أَشَراً فَأَمَّا الَّذِي يَجِبُ عَلَيْهِ الْإِتْمَامُ فِي الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ فِي السَّفَرِ فَالْمُكَارِي وَ الْكَرِيُّ وَ الْبَرِيدُ وَ الرَّاعِي وَ الْمَلَّاحُ لِأَنَّهُ عَمَلُهُمْ وَ صَاحِبُ الصَّيْدِ إِنْ كَانَ صَيْدُهُ مَا يَقُوتُ بِهِ عِيَالَهُ فَعَلَيْهِ التَّقْصِيرُ فِي الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ‌⁽²⁾.

«43»

الْخِصَالُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ مُوسَي الْمَرْوَزِيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَرْبَعٌ يُفْسِدْنَ الْقَلْبَ وَ يُنْبِتْنَ النِّفَاقَ فِي الْقَلْبِ كَمَا يُنْبِتُ الْمَاءُ الشَّجَرَ اللَّهْوُ وَ الْبَذَاءُ وَ إِتْيَانُ بَابِ السُّلْطَانِ وَ طَلَبُ الصَّيْدِ⁽³⁾.

بيان

الظاهر أن المراد بالصيد صيد اللهو و ظاهر الأخبار تحريمه كما هو ظاهر أكثر الأصحاب و يحتمل كونه مكروها و لكونه لغوا لا فائدة فيه لا يوجب قصر الصلاة و الصوم و الأول أظهر.

خداوند برائت می جویم.⁽⁴⁾

و ادای کامل در سفر مجاز نیست مگر برای کسی که سفرش معصیت خدا باشد یا سفر برای شکاری باشد که برای خوشگذرانی و تفریح است. و اما کسی که ادای کامل نماز و روزه در سفر بر او واجب است: چهارپادار، کرایه دهنده، پستچی، چوپان و ملوان است؛ زیرا آن پیشه ی آنان است و شکارچی اگر صیدش چیزی باشد که خانواده اش به وسیله آن گذران می کنند، قصر در نماز و روزه بر او واجب است.⁽⁵⁾

روایت 43

الخصال: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چهار چیز قلب را فاسد می کند و نفاق را در قلب می رویاند، چنانکه آب درخت را می رویاند: لهو، هرزگی، آمدن بر در سلطان، دنبال شکار رفتن.⁽⁶⁾

توضیح

ظاهر این است که مقصود از شکار، شکار برای سرگرمی است. و ظاهر اخبار حرام بودن آن است، چنانکه ظاهر اکثر اصحاب این است. و مکروه بودن آن محتمل است، چون لغو و بیهوده است و فایده ای در آن نیست و موجب قصر نماز و روزه نمی شود و رأی اول بهتر است.

باب 2 مواضع التخيير

اشارة

باب 2 مواضع التخيير⁽¹⁾

فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَ يَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ .

و ظاهر قوله عزّ و جلّ:« وَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ» أن في الآية الكريمة مبتدئا من قوله عزّ و جلّ:« نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» الي آخر الآية الكريمة كلمات ضربت أمثالا لهداية الناس أولها« نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» و هو النبيّ صلّي اللّه عليه و آله و بعده« مَثَلُ نُورِهِ» و ليس الا عليا عليه الصلاة و السلام، ثمّ العترة الطاهرة الزكية واحدا بعد واحد: أنوار الهداية و الشجرة الطيبة التي أصلها ثابت و فرعها في السماء، الي أن يبلغ« لِنُورِهِ» و هو المهدي الذي يختم اللّه به أنوار هدايته و يظهره علي الدين كله و لو كره المشركون.

ثمّ قال عزّ و جلّ:« فِي بُيُوتٍ» أي هم في بيوت« أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ» أي يرفع سمكها كما أذن لبيته أن يرفع: فرفع إبراهيم و إسماعيل عليهما الصلاة و السلام قواعد بيته بحيث علا علي كل بيت، و لذلك لم يجز لغيرهم أن يرفع سمك بيته عن ثمانية أذرع و قد كان ارتفاع بيت اللّه عزّ و جلّ في عهد النبيّ محمد صلي الله عليه و آله ثماني عشرة أذرع، فجاز أن يرفع بيوت العترة الطاهرة أيضا ثماني عشرة أذرع الا قليلا.

ثمّ قال عزّ من قائل:« وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ» أي يذكر في تلك البيوت اسم اللّه عزّ و جلّ كما يذكر اسمه في بيته بيت اللّه الحرام.

ثمّ بين هذا الذكر بقوله:« يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ» و المراد بالتسبيح هو السبحة صلوات النوافل كما هو المعهود في لفظ القرآن الكريم إذا نسبه الي الناس، و أما الغدو و الآصال، فقد عرفت في باب أوقات الصلوات و باب الجهر و الاخفات أن الغدو وقت الزوال يتغدي فيه الناس، و الآصال وقت العصر حتّي يغترب الشمس، فينطبق علي صلاة الظهر و العصر، و يشير الي أن نافلتهما مرغوب فيه في هذه البيوت مطلقا- حتي في الاسفار- فيعلم بذلك أن الركعات المسنونة الداخلة في الفرائض أيضا مرغوب فيها عند هذه البيوت الكريمة بطريق أولي.

و قوله عزّ و جلّ:« رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ» الخ كأنّه إشارة الي أن المسافر و ان كان سفره للتجارة و البيع يبتغي بذلك فضل اللّه، لا يكون رغبته ذلك ليلهيه عن هذه التجارة المعنوية و هو ذكر اللّه عزّ و جلّ في هذه البيوت الشريفة و المشاهد الكريمة يصلي نوافله في تلك البيوت بأجمعها فانها« مَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً» و يقيم صلاته حق اقامتها و يؤتي زكاته و صدقاته المندوبة و المفروضة( و كأنّه يجوز حمل الزكاة الي تلك البيوت و تقسيمها بين مستحقيها)« يَخافُونَ» أي يتقون بأفعالهم ذلك« يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ» لكونها نافعة ليوم المعاد، و ليجزيهم اللّه أحسن ما عملوا و يزيدهم من فضله و اللّه يرزق من يشاء بغير حساب.

و أمّا ما سيجي‌ء« في الروايات من انحصار تلك المواضع بالاربعة: مكّة و المدينة و الكوفة و الحائر، فلان الروايات الواردة في ذلك عن الصادقين عليهما السلام، و البيوت المذكورة في الآية الكريمة لم يتحقّق في زمانهما الا هذه الأربعة، و لا حول و لا قوة الا باللّه العلي العظيم.

الأخبار

«1»

كَامِلُ الزِّيَارَةِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَيُّوبَ بْنَ نُوحٍ عَنْ تَقْصِيرِ الصَّلَوَاتِ فِي هَذِهِ الْمَشَاهِدِ- مَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ وَ الْكُوفَةِ وَ قَبْرِ الْحُسَيْنِ الْأَرْبَعَةِ وَ

باب دوم: مواضع مخیر بودن بین قصر و تمام

اشاره

باب دوم: مواضع مخیر بودن بین قصر و تمام

روایات

روایت 1

کامل الزیارۀ: سعد بن عبدالله گوید: از ایوب بن نوح درباره قصر در نماز در زیارت گاه های چهارگانه: مکه، مدینه، کوفه، قبر امام حسین علیه السلام

الَّذِي رُوِيَ فِيهَا فَقَالَ أَنَا أُقَصِّرُ وَ كَانَ صَفْوَانُ يُقَصِّرُ وَ ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ وَ جَمِيعُ

و آنچه که درباره آن روایت شده است، سئوال کردم. پس گفت: من قصر می کنم و صفوان قصر می کرد، ابن ابوعمیر و همه

أَصْحَابِنَا يُقَصِّرُونَ‌⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَتِّيلٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ الْآدَمِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِي شِبْلٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَزُورُ قَبْرَ الْحُسَيْنِ قَالَ زُرِ الطَّيِّبَ وَ أَتِمَّ الصَّلَاةَ عِنْدَهُ قُلْتُ أُتِمُّ الصَّلَاةَ عِنْدَهُ قَالَ أَتِمَّ قُلْتُ بَعْضُ أَصْحَابِنَا يَرْوِي التَّقْصِيرَ قَالَ إِنَّمَا يَفْعَلُ ذَلِكَ الضَّعَفَةُ⁽²⁾.

و منه عن الكليني ⁽³⁾عن جماعة مشايخه عن سهل بإسناده: مثله.

وَ عَنْهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْعَسْكَرِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي الْبِلَادِ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا يُقَالُ لَهُ حُسَيْنٌ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: تَتِمُّ الصَّلَاةُ فِي ثَلَاثَةِ مَوَاطِنَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ مَسْجِدِ الرَّسُولِ صلي الله عليه و آله وَ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَيْنِ عليه السلام‌⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِيهِ وَ أَخِيهِ وَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ الْقُمِّيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ خَادِمِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: تَتِمُّ الصَّلَاةُ فِي أَرْبَعَةِ مَوَاطِنَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ مَسْجِدِ الرَّسُولِ صلي الله عليه و آله وَ مَسْجِدِ الْكُوفَةِ وَ حَرَمِ الْحُسَيْنِ عليه السلام‌⁽⁵⁾.

اصحاب ما قصر می کردند.⁽⁶⁾

و نیز از کامل الزیارة: ابوشبل گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: قبر حسین علیه السلام را زیارت کنم؟ فرمود: نیکو زیارت کن و نماز را نزد او کامل ادا کن؟ عرض کردم: نماز را نزدش کامل ادا کنم؟ فرمود: کامل ادا کن. عرض کردم: برخی اصحاب ما قصر کردن را روایت کرده اند. فرمود: فقط افراد ضعیف آن را انجام می دهند.⁽⁷⁾

و نیز کامل الزیارۀ: از کلینی از جمعی از مشایخش از سهل با اسنادش، نظیر فوق روایت شده است.⁽⁸⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: نماز در سه جا کامل ادا می شود: در مسجد الحرام، و مسجد رسول صلی الله علیه و آله، و کنار قبر حسین علیه السلام.⁽⁹⁾

و نیز از کامل الزیاره: امام صادق علیه السلام فرمود: نماز در چهار مکان کامل ادا می شود: در مسجد الحرام، مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله، مسجد کوفه، و حرم حسین علیه السلام.⁽¹⁰⁾

المتهجد، عن إسماعيل بن جابر: مثله‌⁽¹⁾.

«2»

الْكَامِلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مِنَ الْأَمْرِ الْمَذْخُورِ إِتْمَامُ الصَّلَاةِ فِي أَرْبَعَةِ مَوَاطِنَ- بِمَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ وَ مَسْجِدِ الْكُوفَةِ وَ الحير [الْحِيرَةِ]⁽²⁾.

قَالَ ابْنُ قُولَوَيْهِ وَ زَادَهُ الْحُسَيْنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَقِيبَ هَذَا الْحَدِيثِ فِي هَذَا الْبَابِ بِمَا أَخْبَرَهُ بِهِ حَيْدَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ نُعَيْمٍ السَّمَرْقَنْدِيُّ بِإِجَازَتِهِ بِخَطِّهِ اجْتِيَازَهُ عَلَيْنَا لِلْحَجِّ عَنْ أَبِي النَّضْرِ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ الْعَيَّاشِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِيِّ وَ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ وَ أَبِي عَلِيِّ بْنِ رَاشِدٍ جَمِيعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: مِنْ مَخْزُونِ عِلْمِ اللَّهِ الْإِتْمَامُ فِي أَرْبَعَةِ مَوَاطِنَ حَرَمِ اللَّهِ وَ حَرَمِ رَسُولِهِ وَ حَرَمِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ حَرَمِ الْحُسَيْنِ عليهم السلام‌⁽³⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامِ بْنِ سُهَيْلٍ عَنِ الْفَزَارِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْدَانَ الْمَدَائِنِيِّ عَنْ زِيَادٍ الْقَنْدِيِّ قَالَ قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام: أُحِبُّ لَكَ مَا أُحِبُّ لِنَفْسِي أَتِمَّ الصَّلَاةَ فِي الْحَرَمَيْنِ وَ بِالْكُوفَةِ وَ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَيْنِ‌⁽⁴⁾.

الْمُتَهَجِّدُ، عَنْ زِيَادٍ الْقَنْدِيِّ: مِثْلَهُ‌⁽⁵⁾وَ فِيهِ بَعْدَ قَوْلِهِ مَا أُحِبُّ لِنَفْسِي وَ أَكْرَهُ لَكَ مَا أَكْرَهُ لِنَفْسِي.

«3»

الْكَامِلُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَاتِمٍ الْقَزْوِينِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْأَسَدِيِ

المتهجد: نظیر آن از اسماعیل بن جابر روایت است.⁽⁶⁾

روایت 2

الکامل: امام صادق علیه السلام فرمود: از امر محفوظ - در علم خدا - ادای کامل نماز در چهار مکان است: مکه، مدینه، مسجد کوفه و حائر حسینی.⁽⁷⁾

حماد بن عیسی از امام صادق علیه السلام روایت کرد که وی فرمود: از ذخیره علم خداوند، ادای کامل در چهار جایگاه است: حرم خداوند، حرم رسول او، حرم امیرمؤمنان و حرم حسین علیه السلام.⁽⁸⁾

ابوالحسن موسی علیه السلام فرمود: آنچه را که برای خود دوست می دارم برای تو دوست می دارم، نماز را در حرمین و در کوفه و کنار قبر حسین کامل ادا کن.⁽⁹⁾

المتهجد: از زیاد قندی نظیر آن روایت شده است⁽¹⁰⁾

و در آن بعد از این سخن امام علیه السلام: «آنچه که برای خود دوست می دارم»، و آنچه را که برای خود نمی پسندم برای تو نیز نمی پسندم آمده است.

روایت 3

الکامل:

عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الرَّبِيعِ الصَّحَّافِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَرْزُوقٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام عَنِ الصَّلَاةِ فِي الْحَرَمَيْنِ وَ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَيْنِ عليه السلام قَالَ أَتِمَّ الصَّلَاةَ فِيهَا⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنِ الْكُلَيْنِيِ‌⁽²⁾وَ جَمَاعَةِ مَشَايِخِهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: تَتِمُّ الصَّلَاةُ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ مَسْجِدِ الرَّسُولِ وَ مَسْجِدِ الْكُوفَةِ وَ حَرَمِ الْحُسَيْنِ عليه السلام‌⁽³⁾.

الْمُتَهَجِّدُ، عَنْ حُذَيْفَةَ: مِثْلَهُ ثُمَّ قَالَ وَ فِي خَبَرٍ آخَرَ فِي حَرَمِ اللَّهِ وَ حَرَمِ رَسُولِهِ وَ حَرَمِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ حَرَمِ الْحُسَيْنِ‌⁽⁴⁾.

«4»

الْكَامِلُ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ فَائِدٍ الْخَيَّاطِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْمَاضِي عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِي الْحَرَمَيْنِ فَقَالَ أَتِمَّ وَ لَوْ مَرَرْتَ بِهِ مَارّاً⁽⁵⁾.

وَ مِنْهُ بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي زَاهِرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ الزَّيَّاتِ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ عِمْرَانَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ عليه السلام أُقَصِّرُ فِي مَسْجِدِ الْحَرَامِ أَوْ أُتِمُّ قَالَ إِنْ قَصَّرْتَ فَلَكَ وَ إِنْ أَتْمَمْتَ فَهُوَ خَيْرٌ وَ زِيَادَةٌ فِي الْخَيْرِ خَيْرٌ⁽⁶⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ: سَأَلْتُ الْعَبْدَ الصَّالِحَ عَنْ زِيَارَةِ قَبْرِ الْحُسَيْنِ عليه السلام فَقَالَ مَا أُحِبُّ لَكَ تَرْكَهُ قُلْتُ مَا تَرَي

عمرو بن مرزوق گوید: از موسی بن جعفر علیه السلام درباره نماز در حرمین و کنار قبر حسین علیه السلام سئوال کردم، فرمود: نماز را در آنها کامل ادا کن.⁽⁷⁾

و نیز از الکامل: حذیفۀ بن منصور از کسی که از امام صادق علیه السلام شنیده است روایت کرد که وی می فرمود: نماز در مسجد الحرام، مسجد رسول، مسجد کوفه و حرم حسین علیه السلام کامل ادا می شود.⁽⁸⁾

المتهجد: از حذیفه مشابه آن روایت است، سپس گوید: و در خبری دیگر در حرم خدا، حرم رسول او صلی الله علیه و آله، حرم امیرمؤمنان، و حرم امام حسین علیهما السلام.⁽⁹⁾

روایت 4

الکامل: فائد خیاط از ابوالحسن ماضی علیه السلام روایت کرد و گوید: از او درباره نماز در حرمین سئوال کردم، پس فرمود: کامل ادا کن، هر چند که گذری از آن عبور کردی.⁽¹⁰⁾

و نیز از الکامل: عمران گوید: به موسی بن جعفر علیه السلام عرض کردم: در مسجدالحرام قصر کنم یا کامل ادا کنم؟ فرمود: اگر قصر کردی برایت جایز است، و اگر کامل ادا کنی، آن برای تو بهتر است، و زیادت در خیر، خیر است.⁽¹¹⁾

و نیز از الکامل: علی بن ابوحمزه گوید: از عبد صالح علیه السلام درباره زیارت قبر حسین علیه السلام سئوال کردم، پس گفت: ترک آن را برایت دوست نمی دارم، عرض کردم: درباره

فِي الصَّلَاةِ عِنْدَهُ وَ أَنَا مُقَصِّرٌ قَالَ صَلِّ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مَا شِئْتَ تَطَوُّعاً وَ فِي مَسْجِدِ الرَّسُولِ مَا شِئْتَ تَطَوُّعاً وَ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَيْنِ فَإِنِّي أُحِبُّ ذَلِكَ .

قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّلَاةِ بِالنَّهَارِ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَيْنِ وَ مَشْهَدِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله تَطَوُّعاً وَ فِي مَسْجِدِ الْكُوفَةِ فَقَالَ نَعَمْ مَا قَدَرْتَ عَلَيْهِ‌⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ نَهِيكٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّطَوُّعِ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَيْنِ عليه السلام وَ بِمَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ وَ أَنَا مُقَصِّرٌ قَالَ تَطَوَّعْ عِنْدَهُ وَ أَنْتَ مُقَصِّرٌ مَا شِئْتَ وَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ فِي مَسْجِدِ الرَّسُولِ وَ فِي مَشَاهِدِ النَّبِيِّ فَإِنَّهُ خَيْرٌ⁽²⁾.

و منه عن علي بن الحسين عن علي بن إبراهيم عن ابن أبي عمير و إبراهيم بن عبد الحميد جميعا عن أبي الحسن عليه السلام: مثله‌⁽³⁾و منه عن أبيه عن سعد عن الخشاب عن جعفر بن محمد بن حكيم الخثعمي عن إبراهيم بن عبد الحميد عن أبي الحسن عليه السلام: مثله‌⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّطَوُّعِ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَيْنِ وَ مَشَاهِدِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ الْحَرَمَيْنِ وَ التَّطَوُّعِ فِيهِنَّ بِالصَّلَاةِ وَ نَحْنُ مُقَصِّرُونَ قَالَ نَعَمْ تَطَوَّعْ مَا قَدَرْتَ عَلَيْهِ فَهُوَ خَيْرٌ⁽⁵⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ عليه السلام جُعِلْتُ فِدَاكَ أَتَنَفَّلُ فِي الْحَرَمَيْنِ وَ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ وَ أَنَا أُقَصِّرُ قَالَ نَعَمْ مَا قَدَرْتَ عَلَيْهِ‌⁽⁶⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَيْنِ

نماز در کنار آن چه نظری داری، درحالی که من قصر می کنم؟ فرمود: در مسجدالحرام هر چه خواستی نافله بخوان، و در مسجد الرسول هر چه خواستی نافله بخوان و [همچنین] کنار قبر حسین - علیه السلام - که من آن را دوست دارم.

در ادامه گوید: و از او درباره نماز نافله در روز کنار قبر حسین و حرم پیامبر صلی الله علیه و آله و در مسجد کوفه سئوال کردم، پاسخ گفت: بله، هر چه که بر آن قادر بودی.⁽⁷⁾

و نیز از الکامل: ابن ابوعمیر گوید: از موسی بن جعفر علیه السلام درباره نافله کنار قبر حسین علیه السلام، و در مکه و مدینه سئوال کردم، درحالی که من قصر می کنم. فرمود: اگر قصر می کنی، هر چه خواستی نزد آن، و در مسجدالحرام و در مسجدالرسول و در حرم پیامبر صلی الله علیه و آله، نماز مستحبی بخوان. که آن خیر است.⁽⁸⁾

و نیز از الکامل: با سندی دیگر از موسی بن جعفر علیه السلام نظیر حدیث فوق روایت شده است.⁽⁹⁾

و نیز از الکامل: با سندی دیگر از موسی بن جعفر علیه السلام، مشابه آن، روایت است.⁽¹⁰⁾

و نیز از الکامل: اسحاق بن عمار گوید: از موسی بن جعفر علیه السلام درباره نافله نزد قبر حسین علیه السلام و حرم پیامبر صلی الله علیه و آله و حرمین، و درباره نافله در آنها - درحالی که ما قصر می کنیم - سئوال کردم؟ فرمود: هر چه که قادر بودی نافله بخوان که آن بهتر است.⁽¹¹⁾

و نیز از الکامل: اسحاق بن عمار گوید: به موسی بن جعفر علیه السلام عرض کردم: فدایت گردم! درحالی که قصر می کنم، در حرمین و نزد قبر حسین بن علی علیه السلام نافله می خوانم؟ فرمود: بله، هر چه که قادر بودی نافله بخوان.⁽¹²⁾

ابْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ الْبَطَائِنِيِّ عَنْ أَبِي إِبْرَاهِيمَ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّطَوُّعِ عِنْدَ قَبْرِ الْحُسَيْنِ وَ مَشَاهِدِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ الْحَرَمَيْنِ فِي الصَّلَاةِ وَ نَحْنُ مُقَصِّرٌ قَالَ نَعَمْ تَطَوَّعْ مَا قَدَرْتَ عَلَيْهِ‌⁽¹⁾.

«5»

الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبَانٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مَكَّةُ وَ الْمَدِينَةُ كَسَائِرِ الْبُلْدَانِ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ رَوَي عَنْكَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا أَنَّكَ قُلْتَ لَهُمْ أَتِمُّوا بِالْمَدِينَةِ لِخَمْسٍ فَقَالَ إِنَّ أَصْحَابَكُمْ هَؤُلَاءِ كَانُوا يَقْدَمُونَ فَيَخْرُجُونَ مِنَ الْمَسْجِدِ عِنْدَ الصَّلَاةِ فَكَرِهْتُ ذَلِكَ لَهُمْ فَلِهَذَا قُلْتُهُ‌⁽²⁾.

«6»

الْكَامِلُ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي وَصْفِ زِيَارَةِ الْحُسَيْنِ عليه السلام إِلَي أَنْ قَالَ ثُمَّ اجْعَلِ الْقَبْرَ بَيْنَ يَدَيْكَ وَ صَلِّ مَا بَدَا لَكَ وَ كُلَّمَا دَخَلْتَ الْحَائِرَ فَسَلِّمْ ثُمَّ امْشِ حَتَّي تَضَعَ يَدَيْكَ وَ خَدَّيْكَ جَمِيعاً عَلَي الْقَبْرِ فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَخْرُجَ فَاصْنَعْ مِثْلَ ذَلِكَ وَ لَا تُقَصِّرْ عِنْدَهُ مِنَ الصَّلَاةِ مَا أَقَمْتَ الْحَدِيثَ‌⁽³⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُصَدِّقِ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَي قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الصَّلَاةِ فِي الْحَائِرِ قَالَ لَيْسَ الصَّلَاةُ إِلَّا الْفَرْضَ بِالتَّقْصِيرِ وَ لَا يُصَلَّي النَّوَافِلُ‌⁽⁴⁾.

«7»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَي قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام عَنْ إِتْمَامِ الصَّلَاةِ فِي الْحَرَمَيْنِ- مَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ قَالَ

و نیز از الکامل: علی بن ابو حمزه بطائنی گوید: از ابو ابراهیم(موسی بن جعفر) علیه السلام درباره نافله در نماز کنار قبر حسین علیه السلام، حرم پیامبر صلّی الله علیه و آله و حرمین، در حالی که قصر می کنیم سؤال کردم؟ فرمود: بله، هرچه توانستی نافله بخوان.⁽⁵⁾

روایت 5

العلل: معاویة بن وهب گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مکه و مدینه مانند سایر شهرهاست؟ فرمود: بله، عرض کردم: برخی از اصحاب ما از شما روایت کردند که به آنان گفته ای: در مدینه برای پنج روز کامل، ادا کنید؟! فرمود: این اصحاب شما می آمدند و به هنگام نماز از مسجد خارج می شدند، پس آن را برای آنان ناپسند دانستم و به این دلیل آن را گفتم.⁽⁶⁾

روایت 6

الکامل: سعدان بن مسلم از برخی اصحاب ما، از امام صادق علیه السلام درباره توصیف زیارت حسین علیه السلام تا اینجا روایت کرد که فرمود: سپس قبر را مقابلت قرار بده و هر چه به نظرت آمد نماز بخوان. و هر گاه وارد حائر شدی، پس سلام کن. سپس راه برو و دست و گونه هایت را بر روی قبر قرار بده، و زمانی که خواستی خارج شوی، مانند آن انجام بده، و در این صورت، تا زمانی که اقامت داری، نمازی را قصر نکن ... ادامه حدیث.⁽⁷⁾

و نیز از الکامل: عمار بن موسی گوید: از امام صادق علیه السلام درباره نماز در حائر سئوال کردم: فرمود: نمازی نیست مگر واجب با قصر، و نوافل خوانده نمی شود.⁽⁸⁾

روایت 7

قرب الإسناد: عثمان بن عیسی گوید: از ابوالحسن موسی علیه السلام درباره ادای کامل نماز در حرمین مکه و مدینه سئوال کردم، فرمود:

أَتِمَّ الصَّلَاةَ وَ لَوْ صَلَاةً وَاحِدَةً⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ صَالِحِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْخَثْعَمِيِّ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَي أَبِي الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام أَسْأَلُهُ عَنِ الصَّلَاةِ فِي الْمَسْجِدَيْنِ أُقَصِّرُ أَوْ أُتِمُّ فَكَتَبَ إِلَيَّ أَيَّ ذَلِكَ فَعَلْتَ فَلَا بَأْسَ .

قَالَ وَ كَتَبْتُ إِلَيْهِ أَسْأَلُهُ عَنْ خَصِيٍّ لِي فِي سِنِّ رَجُلٍ مُدْرِكٍ يَحِلُّ لِلْمَرْأَةِ أَنْ يَرَاهَا وَ تَكْشِفَ بَيْنَ يَدَيْهِ قَالَ فَلَمْ يُجِبْنِي فِيهَا .

قَالَ فَسَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام عَنْهَا مُشَافَهَةً فَأَجَابَنِي بِمِثْلِ مَا أَجَابَنِي أَبُوهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فِي الصَّلَاةِ قَصِّرْ⁽²⁾.

«8»

الْعُيُونُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ نُعَيْمِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا عليه السلام عَنِ الصَّلَاةِ بِمَكَّةَ وَ الْمَدِينَةِ تَقْصِيرٌ أَوْ تَمَامٌ فَقَالَ قَصِّرْ مَا لَمْ تَعْزِمْ عَلَي مُقَامِ عَشَرَةٍ⁽³⁾.

«9»

الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ وَ أَبِي عَلِيِّ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مِنْ مَخْزُونِ عِلْمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْإِتْمَامُ فِي أَرْبَعَةِ مَوَاطِنَ- حَرَمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ حَرَمِ رَسُولِهِ صلي الله عليه و آله وَ حَرَمِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ حَرَمِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام.

قال الصدوق رحمه الله يعني أن ينوي الإنسان في حرمهم عليهم السلام مقام عشرة أيام و يتم و لا ينوي مقام دون عشرة أيام فيقصر و ليس له ما يقوله غير أهل الاستبصار بشي‌ء أنه يتم في هذه المواضع علي كل حال‌⁽⁴⁾.

نماز را کامل ادا کن، هر چند که یک نماز باشد.⁽⁵⁾

و نیز از قرب الإسناد: صالح بن عبدالله خثعمی گوید: برای ابوالحسن موسی علیه السلام درحالی که درباره نماز در مسجدین از او سئوال کردم نوشتم، آیا قصر کنم یا کامل ادا نمایم؟ پس برایم نوشت: هر کدام از آن ها را انجام بدهی ایرادی ندارد .

-و گوید: - از ابوالحسن رضا علیه السلام به صورت شفاهی در همان مورد سئوال کردم. پس نظیر جوابی که پدرش به من داده بود را در پاسخم گفت، با این تفاوت که او فرمود: در نماز قصر کن.⁽⁶⁾

روایت 8

العیون: محمد بن اسماعیل بن بزیع گوید: از امام رضا علیه السلام درباره نماز در مکه و مدینه سئوال کردم که قصر است یا تمام و کامل؟ فرمود: تا زمانی که بر اقامت ده روزه تصمیم نداری، قصر کن.⁽⁷⁾

روایت 9

الخصال: امام صادق علیه السلام فرمود: از مخزون علم خداوند عزوجل، ادای کامل در چهار جایگاه است: حرم خداوند عزوجل، حرم رسول او صلی الله علیه و آله، حرم امیر مؤمنان و حرم حسین (علیهما السلام).

صدوق گوید مقصودش این است که انسان در آن حرم ها اقامت ده روزه را نیت می کند و کامل ادا می نماید، و اقامت ده روزه را نیت نمی کند پس قصر می کند، و آنچه که غیر اهل بصیرت در این باره می گویند که در این جایگاه ها در هر حالتی کامل ادا می شود، معتبر نیست.⁽⁸⁾

«10»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَدِمَ مَكَّةَ قَبْلَ التَّرْوِيَةِ بِأَيَّامٍ كَيْفَ يُصَلِّي إِذَا كَانَ وَحْدَهُ أَوْ مَعَ إِمَامٍ فَيُتِمُّ أَوْ يُقَصِّرُ قَالَ يُقَصِّرُ إِلَّا أَنْ يُقِيمَ عَشَرَةَ أَيَّامٍ قَبْلَ التَّرْوِيَةِ⁽¹⁾.

قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ كَيْفَ يُصَلِّي بِأَصْحَابِهِ بِمِنًي أَ يُقَصِّرُ أَمْ يُتِمُّ قَالَ إِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ أَتَمَّ وَ إِنْ كَانَ مُسَافِراً قَصَّرَ عَلَي كُلِّ حَالٍ مَعَ الْإِمَامِ أَوْ غَيْرِهِ‌⁽²⁾.

تنقيح و توضيح

اعلم أن الأصحاب اختلفوا في حكم الصلاة في المواطن الأربعة حرم الله و حرم رسوله و مسجد الكوفة و حائر الحسين عليه السلام فذهب الأكثر إلي أن المسافر مخير بين الإتمام و القصر و إن الإتمام أفضل و قال الصدوق يقصر ما لم ينو المقام عشرة و الأفضل أن ينوي المقام بها ليوقع صلاته تماما كما مر.

و قال السيد المرتضي لا يقصر في مكة و مسجد النبي صلي الله عليه و آله و مشاهد الأئمة القائمين مقامه صلي الله عليه و آله و هذه العبارة تفيد منع التقصير و عموم الحكم في مشاهد الأئمة و نحوه قال ابن الجنيد و الأول أظهر لما مر من الأخبار الكثيرة الدالة علي الإتمام جمعا بينها و بين ما ورد في التقصير و التخيير.

روایت 10

قرب الإسناد: علی بن جعفر، از برادرش علیه السلام روایت کرد: از او درباره مردی سئوال کردم که چند روز قبل از ترویه به مکه می آید، زمانی که تنها باشد یا همراه امام، چگونه نماز بخواند؟ کامل ادا کند یا قصر نماید؟ فرمود: قصر کند مگر اینکه ده روز قبل از ترویه اقامت نماید.⁽³⁾

ادامه داد: و از او درباره مردی سئوال کردم که در منی چگونه بر یارانش امام شود، آیا قصر کند یا کامل ادا نماید؟ فرمود: اگر از اهالی مکه باشد کامل ادا کند، و اگر مسافر باشد، در هر حالتی قصر کند، با امام باشد یا غیر او.⁽⁴⁾

تنقیح و توضیح

بدان که اصحاب درباره حکم نماز در جایگاه های چهارگانه: حرم خدا، حرم رسول او صلی الله علیه و آله، مسجد کوفه و حائر حسین علیه السلام دچار اختلاف هستند. پس اغلب بر این هستند که مسافر بین ادای کامل و قصر مخیر است، و ادای کامل بهتر است. و صدوق گوید: تا زمانی که اقامت ده روزه را نیت نکرده است قصر می کند و بهتر این است که اقامت در آن را نیت کند تا نمازش را چنان که گذشت کامل ادا نماید.

و سید مرتضی گوید: در مکه، مسجدالنبی صلی الله علیه و آله و مرقد ائمه ای که قائم مقام نبی هستند، قصر نمی کند. و این عبارت افاده منع قصر و عمومیت حکم درباره مرقد ائمه می کند، و ابن جنید نظیر آن را گفته است. و رأی اول بهتر است به دلیل آنچه که از اخبار بسیار دال بر ادای کامل گذشت، به جهت جمع کردن بین آنها و آنچه که در خصوص قصر و مخیر بودن وارد شده است.

وَ يَدُلُّ عَلَيْهِ صَحِيحَةُ⁽¹⁾عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَي أَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي عليه السلام الرِّوَايَةُ قَدِ اخْتَلَفَتْ عَنْ آبَائِكَ فِي الْإِتْمَامِ وَ التَّقْصِيرِ لِلصَّلَاةِ فِي الْحَرَمَيْنِ-⁽²⁾وَ مِنْهَا أَنْ يَأْمُرَ بِأَنْ يُتِمَّ الصَّلَاةَ وَ لَوْ صَلَاةً وَاحِدَةً وَ مِنْهَا أَنْ يَأْمُرَ أَنْ يُقَصِّرَ الصَّلَاةَ مَا لَمْ يَنْوِ مُقَامَ عَشَرَةِ أَيَّامٍ وَ لَمْ أَزَلْ عَلَي الْإِتْمَامِ فِيهِمَا إِلَي أَنْ صَدَرْنَا مِنْ حَجِّنَا فِي عَامِنَا هَذَا فَإِنَّ فُقَهَاءَ أَصْحَابِنَا أَشَارُوا عَلَيَّ بِالتَّقْصِيرِ إِذَا كُنْتُ لَا أَنْوِي مُقَامَ عَشَرَةٍ فَقَدْ ضِقْتُ بِذَلِكَ حَتَّي أَعْرِفَ رَأْيَكَ .

فَكَتَبَ بِخَطِّهِ قَدْ عَلِمْتَ يَرْحَمُكَ اللَّهُ فَضْلَ الصَّلَاةِ فِي الْحَرَمَيْنِ عَلَي غَيْرِهِمَا فَأَنَا أُحِبُّ لَكَ إِذَا دَخَلْتَهُمَا أَلَّا تُقَصِّرَ وَ تُكْثِرَ فِيهِمَا مِنَ الصَّلَاةِ فَقُلْتُ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ بِسَنَتَيْنِ مُشَافَهَةً إِنِّي كَتَبْتُ إِلَيْكَ بِكَذَا فَأَجَبْتَ بِكَذَا فَقَالَ نَعَمْ فَقُلْتُ أَيَّ شَيْ‌ءٍ تَعْنِي بِالْحَرَمَيْنِ فَقَالَ مَكَّةَ وَ الْمَدِينَةَ وَ مِنًي إِذَا تَوَجَّهْتَ مِنْ مِنًي فَقَصِّرِ الصَّلَاةَ فَإِذَا انْصَرَفْتَ مِنْ عَرَفَاتٍ إِلَي مِنًي وَ زُرْتَ الْبَيْتَ وَ رَجَعْتَ إِلَي مِنًي فَأَتِمَّ الصَّلَاةَ تِلْكَ الثَّلَاثَةَ الْأَيَّامِ وَ قَالَ بِإِصْبَعِهِ ثَلَاثاً.

و أما حديث أيوب بن نوح فلا ينافي التخيير فإنهم اختاروا هذا الفرد و أما حديث أبي شبل و قوله إنما يفعل ذلك الضعفة فيحتمل أن يكون المراد به الضعفة في الدين الجاهلين بالأحكام أو من له ضعف لا يمكنه الإتمام أو يشق عليه فيختار الأسهل و إن كان مرجوحا و الوجه الأخير يؤيد ما اخترنا و هو أظهر و الأول لا ينافيه إذ يمكن أن يكون الضعف في الدين باعتبار اختيار المرجوح و الأخبار المشتملة علي الأمر بالإتمام محمولة علي الاستحباب و خبر عمران صريح فيما ذكرنا.

و أما حديث معاوية بن وهب و إن كان فيه إيماء إلي أن الأمر بالإتمام محمول علي التقية لَكِنْ يُعَارِضُهُ مَا رَوَاهُ الشَّيْخُ بِسَنَدٍ لَا يَقْصُرُ عَنِ الصَّحِيحِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ

و صحیحه⁽³⁾علی بن مهزیار بر آن دلالت دارد که گوید: برای امام جواد علیه السلام نوشتم: روایت از اجدادت درباره ادای کامل و قصر کردن نماز در حرمین⁽⁴⁾مختلف است و برخی از آنها بر این امر می کند که نماز کامل ادا شود، هر چند یک نماز باشد؛ و برخی از آنها بر این امر می کند که تا زمانی که اقامت ده روزه را قصد نکرده است، نماز را قصر کند. در آن دو [حرم] پیوسته بر ادای کامل بودم تا اینکه امسال از حجمان خارج شدیم، پس فقهای اصحابمان، زمانی که اقامت ده روزه را نیت نکرده باشم، قصر کردن را به من توصیه کردند؛ که به سبب آن رنجیده شدم، تا نظر شما را بدانم .

پس با خط خویش نگاشت: خداوند تو را مورد رحمت خویش قرار دهد. فضیلت و برتری نماز در حرمین بر غیر آن را دانسته ای، پس من برای تو دوست دارم که زمانی که وارد آن دو شدی قصر نکنی و در آن دو نماز بسیار بخوان. دو سال بعد بطور شفاهی به ایشان گفتم: من برای شما چنین نوشتم و چنین به من پاسخ دادید. پس فرمود: بله. عرض کردم مقصودت از حرمین چیست؟ فرمود: مکه، مدینه و منی. زمانی که از منی روی آوردی پس نماز را قصر کن، و زمانی که از عرفات به سوی منی رهسپار شدی و بیت را زیارت کردی و به منی رجعت کردی، پس نماز را کامل ادا کن، در آن سه روز. و با انگشتش سه را نشان داد.

و اما حدیث ایوب بن نوح، با مخیر بودن منافاتی ندارد. زیرا آنها این قسم را اختیار کرده اند. و اما حدیث ابوشبل و این سخن او: «فقط افراد ضعیف آن را انجام می دهند» محتمل است که مقصود از آن، افراد ضعیف در دین یا افراد ناآگاه به احکام باشد؛ یا کسی باشد که دارای ضعفی باشد که ادای کامل برای او امکان پذیر نباشد؛ یا اینکه برای او مشقت آور باشد، پس آسان تر را اختیار می کند هر چند که مرجوح باشد. و وجه آخر، آنچه که ما اختیار کردیم را تأیید می کند و آن بهتر است، و رأی اول با آن منافات ندارد، زیرا ممکن است که ضعف در دین به اعتبار اختیار کردن مرجوح باشد، و اخبار مشتمل بر امر کردن بر ادای کامل، بر استحباب حمل می شود و خبر عمران درباره آنچه که ذکر کردیم صریح است.

و اما حدیث معاویة بن وهب، هر چند که در آن اشاره ای است به اینکه امر کردن به ادای کامل، بر تقیه حمل می شود، اما آنچه که شیخ با سندی که کمتر از صحیح نیست از عبدالرحمن

ابْنِ الْحَجَّاجِ‌⁽¹⁾قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ عليه السلام إِنَّ هِشَاماً رَوَي عَنْكَ أَنَّكَ أَمَرْتَهُ بِالتَّمَامِ فِي الْحَرَمَيْنِ وَ ذَلِكَ مِنْ أَجْلِ النَّاسِ قَالَ لَا كُنْتُ أَنَا وَ مَنْ مَضَي مِنْ آبَائِي إِذَا وَرَدْنَا مَكَّةَ أَتْمَمْنَا الصَّلَاةَ وَ اسْتَتَرْنَا مِنَ النَّاسِ فإن ظاهره أن ما ورد من الأمر بالتقصير محمول علي التقية كما ذكره الفاضل التستري قدس الله سره.

وَ رَوَي الشَّيْخُ خَبَرَ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبِ‌⁽²⁾بِسَنَدٍ صَحِيحٍ هَكَذَا قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ التَّقْصِيرِ فِي الْحَرَمَيْنِ وَ التَّمَامِ قَالَ لَا تُتِمَّ حَتَّي تُجْمِعَ عَلَي مُقَامِ عَشَرَةِ أَيَّامٍ فَقُلْتُ إِنَّ أَصْحَابَنَا رَوَوْا عَنْكَ أَنَّكَ أَمَرْتَهُمْ بِالتَّمَامِ فَقَالَ إِنَّ أَصْحَابَكَ كَانُوا يَدْخُلُونَ الْمَسْجِدَ فَيُصَلُّونَ وَ يَأْخُذُونَ نِعَالَهُمْ وَ يَخْرُجُونَ وَ النَّاسُ يَسْتَقْبِلُونَهُمْ يَدْخُلُونَ الْمَسْجِدَ لِلصَّلَاةِ فَأَمَرْتُهُمْ بِالتَّمَامِ.

ثم قال فالوجه في هذا الخبر أنه لا يجب التمام إلا علي من أجمع علي مقام عشرة أيام و متي لم يجمع علي ذلك كان مخيرا بين الإتمام و التقصير و يكون قوله لمن كان يخرج عند الصلاة من المسجد و لا يصلي مع الناس أمرا علي الوجوب و لا يجوز تركه لمن هذا سبيله لأن فيه رفعا للتقية و إغراء للنفس و تشنيعا علي المذهب.

و أما خبر العلل فيمكن حمله علي أن المراد أنهما كسائر البلدان في جواز القصر بالمعني الأعم و أما الخمس المذكور فيه فليس المراد به خصوص الخمس بل الأصحاب سألوه عن الخمس فأجابهم بذلك.

و أما حديث عبد الرحمن فيحتاج إلي شرح و بيان قوله و ذلك من أجل الناس يمكن أن يقرأ بتشديد اللام أي كان هشام من أجل الناس و أعظمهم و هو لا يكذب عليك أو ليس ممن تتقي منهم أو بالتخفيف و هو أظهر أي كان يقول هشام إن الأمر بالإتمام للتقية من المخالفين.

أو يكون استفهاما أي هل أمرته بذلك للتقية فقال عليه السلام لا ليس ذلك

ابن حجاج⁽³⁾

روایت کرد، با آن تعارض دارد که گوید: به موسی بن جعفر علیه السلام عرض کردم: هشام از شما روایت کرد که او را به ادای کامل در حرمین امر کرده ای، و آن به خاطر مردم است. فرمود: خیر، من و پدرانم زمانی که وارد مکه می شدیم نماز را کامل ادا می کردیم و از مردم پنهان می کردیم. پس ظاهر آن این است که آنچه که در خصوص امر به قصر کردن وارد شده است، بر تقیه حمل می شود، چنانکه فاضل شوشتری - قدّس الله سره - آن را ذکر کرده است.

و شیخ خبر معاویة بن وهب⁽⁴⁾

را با سندی صحیح چنین روایت کرده که گوید: از امام صادق علیه السلام درباره قصر در حرمین و ادای کامل سئوال کردم. فرمود: کامل ادا نکن تا اینکه بر اقامت ده روزه مصمم شوی. پس عرض کردم: اصحاب ما از شما روایت کرده اند که آنها را بر ادای کامل امر کرده ای. فرمود: اصحاب تو وارد مسجد می شدند و نماز می خواندند و کفشهای خود را می گرفتند و خارج می شدند درحالی که مردم در حال ورود به مسجد برای نماز، با آنان رو به رو می شدند، پس آنها را به ادای کامل امر کردم.

سپس ادامه داد: پس وجه در این خبر این است که ادای کامل واجب نیست مگر بر کسی که بر اقامت ده روز مصمم باشد. و هرگاه بر آن مصمم نباشد، بین ادای کامل و قصر مخیر است. و این سخن او «برای کسی که به هنگام نماز از مسجد خارج می شد و همراه مردم نماز نمی خواند» امر به وجه وجوب می باشد. و ترک کردن آن برای کسی که شیوه اش این است، جایز نیست. زیرا در آن رعایت نکردن تقیه، و گمراهی نفسانی و سرزنش بر مذهب است.

و اما خبر العلل، حمل آن بر اینکه مقصود این است که آن دو مانند سایر شهرها در جواز قصر به معنای اعم است، ممکن می باشد. و اما پنج مذکور در آن، مقصود از آن خصوص پنج نیست، بلکه اصحاب از او درباره پنج سئوال کردند، پس او با آن به آنها پاسخ گفت.

و اما حدیث عبدالرحمن، به شرح و توضیح نیاز دارد. این سخن او «و آن به خاطر مردم است» ممکن است اجل با تشدید لام قرائت شود، یعنی هشام از بزرگ ترین و عالی مقام ترین مردم بود، و او به تو دروغ نمی گوید؛ یا از کسانی نیست که از آنها تقلید می کنی. یا اینکه با تخفیف باشد و این بهتر است، یعنی هشام می گفت: امر به ادای کامل برای تقیه در مقابل مخالفان است .

یا اینکه استفهام باشد، یعنی آیا او را به دلیل تقیه به آن امر نمودی؟ پس امام علیه السلام فرمود: خیر آن

للتقية بل أنا و آبائي كنا إذا وردنا مكة أتممنا الصلاة مع استتارنا عن الناس أيضا لا أن الاستتار كان لأجل الإتمام بل الإتمام أوفق لما ذهب إليه أكثرهم من التخيير في السفر مطلقا مع أفضلية الإتمام.

و يمكن أن يكون الاستتار لئلا يحتجوا علي الشيعة بفعلهم عليهم السلام أو لئلا يصير سببا لرسوخهم في الباطل أو لئلا يصير سببا لمزيد تشنيعهم علي الأئمة لأن الفرق بين المواضع كان أغرب عندهم من الحكم بالتقصير مطلقا لأن هذا القول موجود بينهم و لعله لأحد هذه الوجوه قالوا إنه من الأمر المذخور مع أنه يحتمل أن يكون المراد أنه حجب عنهم هذا العلم هكذا حقق المقام و لا تصغ إلي ما ذهب إليه بعض الأوهام.

و أما خبر الساباطي و الخثعمي و ابن بزيع فمع ضعف أسانيدها قابلة للتأويل و تأويل الصدوق رحمه الله مع بعده لا يجري في كثير منها و اشتهار الحكم بين القدماء و المتأخرين مما يؤيد العمل به.

و ينبغي التنبيه لأمور :

الأول المستفاد من الأخبار الكثيرة جواز الإتمام في مكة و المدينة و إن وقعت الصلاة خارج المسجد و هو المشهور بين الأصحاب و خص ابن إدريس الحكم بالمسجدين أخذا بالمتيقن المجمع عليه و من رأينا كلامه إنما صرح بالخلاف بين البلدين و ظاهر بعض الأخبار شمول الحكم لمجموع الحرمين و هما أعم من البلدين.

و الأصحاب استدلوا علي البلدين بتلك الأخبار و ربما يومئ كلام بعضهم إلي كون المراد بالبلدين مجموع الحرمين و قال في البيان و في المعتبر الحرمان كمسجديهما بخلاف الكوفة مع أن عبارة المعتبر كعبارات سائر الأصحاب.

و قال الشيخ في النهاية و يستحب الإتمام في أربعة مواطن في السفر بمكة و المدينة و مسجد الكوفة و الحائر علي ساكنه السلام و قد رويت رواية بلفظة أخري

برای تقیه نیست، بلکه من و پدرانم زمانی که وارد مکه می شدیم، در صورت پنهان بودنمان از مردم نیز نماز را کامل ادا می کردیم، نه اینکه استتار به دلیل ادای کامل باشد بلکه ادای کامل با آنچه که اغلب آنها در خصوص مخیر بودن مطلق در سفر با ترجیح ادای کامل به آن معتقد هستند، موافق تر است.

و ممکن است که استتار به این سبب باشد که با عمل ائمه علیه السلام بر شیعه اعتراض نکنند، یا اینکه عاملی برای فرو رفتن آنها(مخالفین) در باطل نگردد، یا اینکه عاملی برای افترای بیشتر آنها بر ائمه نگردد. زیرا تفاوت میان مکان ها[در تقصیر و تمام] نزد آنها از حکم به تقصیر مطلق، غریب تر است، زیرا این قول میان آنها موجود است، و شاید به دلیل یکی از این وجوه گفته اند که آن از امر پنهان است، علاوه بر اینکه محتمل است که مقصود این باشد که این علم از آنان پوشیده است.

تحقیق این روایت اینگونه است و به آنچه که برخی اوهام بر آن هستند گوش نسپار.

و اما خبر ساباطی، خثعمی و ابن بزیع، پس با ضعف اسناد آنها قابل تأویل هستند و تأویل صدوق با بعید بودنش در بسیاری از آنها اجرا نمی گردد. و شهرت حکم بین قدماء و متأخرین از مواردی است که عمل به آن را تأیید می کند.

توجه کردن به چند نکته شایسته است:

اول: آنچه که از اخبار بسیار استفاده می شود، جواز تمام خواندن در مکه و مدینه است، هر چند که نماز خارج از مسجد به جای آورده شود و این رأی مشهور بین اصحاب است. و ابن ادریس این حکم را با تمسک به قدر متقین مورد اتفاق، به مسجدین اختصاص داده است. و به نظر ما، کلام او به اختلاف بین دو شهر تصریح کرده است، و ظاهر برخی اخبار، شمولیت این حکم بر مجموع حرمین است و حرمین اعم از دو شهر می باشد.

و اصحاب برای دو شهر به آن اخبار استدلال کرده اند. و شاید کلام برخی از آنان به این اشاره دارد که مقصود از دو شهر، مجموع حرمین است. در البیان و المعتبر گفته: حرمین مانند دو مسجد آن است، بر خلاف کوفه، علاوه بر اینکه عبارت المعتبر مانند عبارت سایر اصحاب است.

و شیخ در النهایه گوید: و ادای کامل در چهار جایگاه در سفر مستحب است: در مکه، مدینه، مسجد کوفه و حائر که بر ساکن آن درود باد. و روایتی با عبارتی دیگر

و هو أن يتم الصلاة في حرم الله و في حرم رسوله و في حرم أمير المؤمنين عليه السلام و في حرم الحسين عليه السلام فعلي هذه الرواية جاز الإتمام خارج المسجد بالكوفة و علي الرواية الأولي لم يجز إلا في نفس المسجد انتهي.

و كأنهم حملوا الحرم علي البلد أو أطلقوا البلد علي الحرم مجازا و الأول أظهر و ظاهر عبارة الشيخ في التهذيب عموم الحرمين حيث قال و يستحب إتمام الصلاة في الحرمين فإن فيه فضلا كثيرا ثم قال و من حصل بعرفات فلا يجوز له الإتمام علي حال و قد ورد في بعض الروايات الإتمام في خصوص مني و نقل في الدروس عن ابن الجنيد أنه قال روي عن أبي جعفر عليه السلام الإتمام في الثلاثة الأيام بمني للحاج و أري ذلك إذا نوي مقام خمسة أيام أولها أيام مني قال الشهيد و هو شاذ.

أقول

لعله أشار بهذه الرواية إلي صحيحة علي بن مهزيار المتقدمة و ظاهرها أن خصوص مني داخل في الحكم و لعله لكونها من توابع مكة و يمكن أن يكون لدخلوها في الحرم و يكون المعتبر مطلق الحرم فالمراد بمكة و المدينة حرمهما بحذف المضاف أو تسمية للكل باسم الجزء الأشرف.

فإن قيل فالمشعر أيضا من الحرم قلنا يمكن أن يكون عدم ذكر المشعر لأن ما يقع فيه ثلاث صلاة يقصر في واحدة منهن و هذه يدخل وقتها قبل دخول الحرم فلذا لا يتمها اعتبارا بحال الوجوب كما مر كذا خطر بالبال في توجيه الخبر لكن الظاهر من الخبر عدم العموم و بالجملة الحكم في غير البلدين مشكل و لعل الأظهر فيها القصر لاحتمال كون المراد بالحرمين البلدين فَقَدْ رُوِيَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام‌⁽¹⁾أَنَّهُ قَالَ: مَكَّةُ حَرَمُ اللَّهِ وَ حَرَمُ رَسُولِهِ وَ حَرَمُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ الْمَدِينَةُ حَرَمُ اللَّهِ وَ حَرَمُ رَسُولِهِ وَ حَرَمُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ الْكُوفَةُ حَرَمُ اللَّهِ وَ حَرَمُ رَسُولِهِ وَ حَرَمُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهما السلام. و الظاهر شمول الحكم لمجموع البلدين

روایت شده است و آن اینکه نماز را در حرم خدا، در حرم رسول خدا صلی الله علیه و آله، در حرم امیرمؤمنان علیه السلام و در حرم حسین علیه السلام کامل ادا کند. پس بر اساس این روایت، ادای کامل در خارج از مسجد در کوفه جایز است و بر اساس روایت نخست جایز نیست مگر در خود مسجد، پایان سخن.

و گویی آنها حرم را بر بلد حمل کرده اند. یا اینکه مجازاً بلد را بر حرم اطلاق کرده اند و نظر اول اظهر است. و ظاهر عبارت شیخ در التهذیب، عموم حرمین است، آنجا که گوید: و ادای کامل نماز در حرمین مستحب است و در آن فضل بسیاری است. سپس گوید: و هر که به عرفات برسد، ادای کامل در هیچ حالتی برای او جایز نیست. و در برخی روایات، ادای کامل در مورد منی وارد شده است. و در الدروس از ابن جنید نقل کرده است که گوید: ادای کامل نماز در سه روز در منی برای حاجی، از امام باقر علیه السلام روایت شده است. و آن را به زمانی مربوط می دانم که اقامت پنج روزه را نیت کند که اول آن ایام منی باشد. شهید آن را گفته است و آن نادر است.

مؤلف

شاید با این روایت به صحیحه پیشین علی بن مهزیار اشاره کرده است و ظاهر آن این است که خصوص منی در حکم داخل است. و شاید آن به این دلیل باشد که آن از توابع مکه است و ممکن است که به دلیل داخل بودن آن در حرم باشد. و امر مورد اعتبار، مطلق حرم است، پس مقصود از مکه و مدینه، حرم آن دو است با حذف مضاف، یا از جهت نامیدن محل به اسم جزء اشرفش.

پس اگر گفته شود: مشعر نیز از حرم است، می گوییم ممکن است که عدم ذکر مشعر به این دلیل باشد که آنچه که در آن واقع می شود سه نماز است که در یکی از آنها قصر می شود که وقت آن نیز قبل از ورود در حرم فرا می رسد، و با لحاظ کردن حالت وجوب، آن را کامل ادا نمی کند، چنانکه گذشت و در توجیه خبر، چنین به ذهن خطور کرد، اما ظاهر خبر، عدم عموم است. و در کل، حکم در غیر بلدین مشکل است. و شاید به دلیل اینکه مقصود از حرمین، دو شهر باشد، بهتر در آن قصر است. و از امام صادق علیه السلام⁽²⁾

روایت شده است که وی فرمود: مکه حرم خدا و حرم رسول او و حرم علی بن ابی طالب است، و مدینه حرم خدا و حرم رسول او و حرم علی بن ابی طالب است و کوفه حرم خدا و حرم رسول خدا و حرم علی بن ابی طالب علیهما السلام است. و ظاهر، شامل شدن حکم بر مجموع حرمین،

و عدم اختصاصه بالمسجدين و التخصيص في بعض الأخبار بالمسجدين لشرافتهما و لشيوع وقوع الصلاة فيهما .

و أما التفصيل الوارد في خبر علي بن جعفر⁽¹⁾في الصلاة بمني بأنه إن كان من أهل مكة أتم و إلا فلا فالحكم في غير أهل مكة يدل علي شمول حكم التخيير لمجموع الحرم و أما حكم أهل مكة فيمكن أن يكون للتقية كما يظهر من الأخبار أن المخالفين لم يكونوا يعدون الذهاب إلي عرفات سفرا أو يكون مبنيا علي القول باشتراط رجوع اليوم و حمله علي من لم يذهب إلي عرفات بعيد و الأظهر عندي حمله علي الأيام التي يكون بمني بعد الرجوع عن مكة فإنه لما رجع إلي مكة للزيارة انقطع سفره و بعد العود لا يقصد مسافة لأنه لا يتعدي عن مني فيتم بخلاف غير أهل مكة فإنه مسافر ذهابا و عودا فتفطن.

الثاني ذكر الشيخ أنه إذا ثبت الحكم في الحرمين من غير اختصاص بالمسجد يكون الحكم كذلك في الكوفة لعدم القائل بالفصل و خص الحكم بن إدريس بالمسجد أخذا بالمتيقن و الروايات ورد بعضها بلفظ حرم أمير المؤمنين عليه السلام و حرم الحسين عليه السلام و بعضها بالكوفة و في الأول إجمال و قد مر أن الكوفة حرم علي بن أبي طالب عليه السلام.

و الظاهر أن النجف علي ساكنه السلام غير داخل في الكوفة⁽²⁾

فحرم النبيّ محمد صلي الله عليه و آله ما بين لابتي المدينة من الحرّات أو ما بين جبل عير الي جبل ثور، لا يعضد شجرها و لا يختلي خلاها و لا يهاج صيدها، و أمّا حرم سائر الأئمّة عليهم السلام فالاشبه أن يكون بريدا في بريد اثني عشر ميلا هكذا و هكذا ففي التهذيب عن ابن قولويه قال: حدّثني حكيم بن داود عن سلمة بن الخطّاب عن إبراهيم بن محمّد بن عليّ بن المعلي عن إسحاق بن داود عن أبي عبد اللّه عليه السلام في حديث ذكره( ج 6 ص 44 ط نجف) قال: عليك بالعراق: الكوفة فان البركة منها علي اثني عشر ميلا هكذا و هكذا، الحديث.

و أمّا سائر أحكام الحرم، فعندي أن الأئمّة الطاهرين انما لم يصرحوا بذلك تقية، و الأحوط رعاية جميع أحكامه، علي ما ورد أن عليّا عليه السلام حرم من الكوفة ما حرم إبراهيم من مكّة و ما حرم محمد صلي الله عليه و آله من المدينة، راجع أمالي الشيخ ج 2 ص 284.

و عدم اختصاص آن به مسجدین است. و تخصیص در برخی اخبار به مسجدین، به دلیل شرافت آن دو و شایع بودن ادای نماز در آن دو می باشد.

و اما تفصیل وارده در خبر علی بن جعفر درباره نماز در منی مبنی بر اینکه اگر از اهالی مکه باشد کامل ادا می کند و در غیر این صورت خیر: حکم درباره غیر اهالی مکه بر شمولیت حکم مخیر بودن بر مجموع حرم دلالت می کند. و اما حکم اهالی مکه: پس ممکن است برای تقیه باشد چنانکه از اخبار روشن است که مخالفان رفتن به عرفات را سفر به حساب نمی آوردند؛ یا اینکه مبنی بر قائل بودن به شرط رجوع در همان روز باشد. و حمل کردن آن بر کسی که به عرفات نرفته است بعید است. و بهتر در نظر، من حمل کردن آن بر روزهایی است که بعد از بازگشت از مکه در منی باشد، چرا که زمانی که برای زیارت به مکه بازگشت، سفرش قطع می گردد و بعد از بازگشت مسافتی را قصد نمی کند. زیرا او از منی فراتر نمی رود. پس تمام می خواند، بر خلاف اهالی مکه. پس او در رفت و برگشت مسافر است، پس دریاب.

دوم: شیخ ذکر کرده است که زمانی که حکم بدون اختصاص به مسجد درباره حرمین اثبات شود، حکم درباره کوفه نیز چنین می شود به دلیل عدم وجود فردی که قائل به فصل (جدایی) باشد. و ابن ادریس این حکم را با تمسک به قدر متیقّن به مسجد اختصاص داده است. و برخی از روایات لفظ حرم امیرمؤمنان علیه السلام و حرم حسین علیه السلام و برخی از آنها لفظ کوفه را آورده است و در تعبیر اول اجمالی وجود دارد. و بیان شد که کوفه حرم علی بن ابی طالب علیه السلام است .

و ظاهر این است که نجف - که بر ساکن آن درود باد- در کوفه داخل نیست و شیخ در

المبسوط عدي الحكم إليه أيضا حيث قال و يستحب الإتمام في أربعة مواطن في السفر بمكة و المدينة و مسجد الكوفة و الحائر علي ساكنه السلام و قد روي الإتمام في حرم الله و حرم الرسول و حرم أمير المؤمنين و حرم الحسين عليهم السلام فعلي هذه الرواية يجوز الإتمام خارج مسجد الكوفة و بالنجف انتهي.

و كأنه نظر إلي أن حرم أمير المؤمنين عليه السلام ما صار محترما بسببه و احترام الغري به عليه السلام أكثر من غيره و لا يخلو من وجه و يومئ إليه بعض الأخبار و الأحوط في غير المسجد اختيار القصر.

و قال المحقق في المعتبر ينبغي تنزيل حرم أمير المؤمنين عليه السلام علي مسجد الكوفة خاصة أخذا بالمتيقن و أما الحائر فظاهر أكثر الأصحاب اختصاص الحكم به.

و حكي في الذكري عن الشيخ نجيب الدين يحيي بن سعيد أنه حكم في كتاب له في السفر بالتخيير في البلدان الأربعة حتي الحائر المقدس لورود الحديث بحرم الحسين عليه السلام و قدر بخمسة فراسخ و بأربعة و بفرسخ قال و الكل حرم و إن تفاوتت في الفضيلة و هو غير بعيد لِمَا رَوَاهُ الشَّيْخُ‌⁽¹⁾وَ الْكُلَيْنِيُ‌⁽²⁾بِسَنَدٍ فِيهِ

المسبوط حکم را به آن نیز سرایت داده است، آنجا که گوید: ادای کامل در چهار موضع در سفر مستحب است: در مکه، مدینه، مسجد کوفه و حائر که بر ساکن آن درود باد. و ادای کامل در حرم خدا، حرم رسول، حرم امیرمؤمنان و حرم حسین علیه السلام روایت شده است. پس بر اساس این روایت، ادای کامل در خارج از مسجد کوفه و در نجف جایز است. پایان سخن.

گویی او به این نظر داشته است که حرم امیرمؤمنان علیه السلام به سبب آن محترم نگردیده است و احترام نجف به خاطر آن حضرت علیه السلام، بیش از غیر آن است. و خالی از وجه نیست و برخی اخبار به آن اشاره دارد و احوط در غیر مسجد، اختیار کردن قصر است.

و محقق در المعتبر گوید: باید حرم امیر مؤمنان علیه السلام را به مسجد کوفه اختصاص داد، به خاطر اخذ به قدر متیقن؛ و اما در خصوص حائر، ظاهر اغلب اصحاب، اختصاص دادن حکم به آن است.

و در الذکری از شیخ نجیب الدین یحیی بن سعید نقل کرد که وی در کتابی از او، به دلیل وارد شدن حدیث درباره حرم حسین علیه السلام، در سفر، به مخیر بودن در شهرهای چهارگانه حتی حائر مقدس حکم داده است. و پنج فرسخ، چهار فرسخ، و یک فرسخ تخمین زده شده است. - گوید: - و همه آن حرم است، هر چند که در فضیلت متفاوت است. و آن به دلیل آنچه که شیخ⁽³⁾و کلینی⁽⁴⁾

با سندی که در آن

ضَعْفٌ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا أَتَيْتَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَاغْتَسِلْ عَلَي شَاطِئِ الْفُرَاتِ وَ الْبَسْ ثِيَابَكَ الطَّاهِرَةَ ثُمَّ امْشِ حَافِياً فَإِنَّكَ فِي حَرَمٍ مِنْ حَرَمِ اللَّهِ وَ حَرَمِ رَسُولِهِ الْخَبَرَ.

وَ بِسَنَدٍ مُرْسَلٍ‌⁽¹⁾عَنْهُ عليه السلام قَالَ: حَرَمُ الْحُسَيْنِ عليه السلام فَرْسَخٌ فِي فَرْسَخٍ مِنْ أَرْبَعِ جَوَانِبِ الْقَبْرِ. وَ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ آخَرَ⁽²⁾عَنْهُ عليه السلام قَالَ: حَرِيمُ قَبْرِ الْحُسَيْنِ عليه السلام خَمْسَةُ⁽³⁾فَرَاسِخَ مِنْ أَرْبَعَةِ جَوَانِبِهِ. و الأحوط إيقاع الصلاة في الحائر و إذا أوقعها في غيره فيختار القصر.

و أما حد الحائر فقال ابن إدريس المراد به ما دار سور المشهد و المسجد عليه دون ما دار سور البلد عليه لأن ذلك هو الحائر حقيقة لأن الحائر في لسان العرب الموضع المطمئن الذي يحار فيه الماء و قد ذكر ذلك شيخنا المفيد في الإرشاد لما ذكر من قتل مع الحسين من أهله و الحائر يحيط بهم إلا العباس رحمة الله عليه فإنه قتل علي المسناة و احتج عليه بالاحتياط لأنه المجمع عليه و ذكر الشهيدان في هذا الموضع حار الماء لما أمر المتوكل بإطلاقه علي قبر الحسين عليه السلام ليعفيه فكان لا يبلغه انتهي.

و أقول

ذهب بعضهم إلي أن الحائر مجموع الصحن المقدس و بعضهم إلي أنه القبة السامية و بعضهم إلي أنه الروضة المقدسة و ما أحاط به من العمارات القديمة من الرواق و المقتل و الخزانة و غيرها و الأظهر عندي أنه مجموع الصحن القديم لا ما تجدد منه في الدولة العلية الصفوية شيد الله أركانهم.

و الذي ظهر لي من القرائن و سمعت من مشايخ تلك البلاد الشريفة أنه لم يتغير الصحن من جهة القبلة و لا من اليمين و لا من الشمال بل إنما زيد من خلاف جهة القبلة و كل ما انخفض من الصحن و ما دخل فيه من العمارات فهو الصحن القديم

ضعفی است از امام صادق علیه السلام روایت کرده اند، بعید نیست، که گوید: زمانی که نزد امام حسین علیه السلام آمدی، بر ساحل فرات غسل کن و لباس پاکیزه ات را بر تن کن. سپس پابرهنه گام بردار که تو در حرمی از حرم های خدا و حرم رسول او هستی ... ادامه خبر .

و با سندی مرسل⁽⁴⁾

از امام علیه السلام، گوید: حرم حسین علیه السلام یک فرسخ در یک فرسخ از چهار جهت قبر است. و با سند ضعیف دیگری⁽⁵⁾

از امام علیه السلام گوید: حریم قبر حسین علیه السلام پنج فرسخ⁽⁶⁾از چهار جهت آن است و احوط، به جای آوردن نماز در حائر است و زمانی که آن را در غیر آن به جای آورد، پس قصر را اختیار کند.

و اما حد حائر، ابن ادریس گوید: مقصود از آن چیزی است که حصار مرقد و مسجد آن را در بر می گیرد، نه آنچه که حصار شهر آن را در بر گرفته است، زیرا در حقیقت، آن حائر است. به این دلیل که در زبان عرب، حائر محل مطمئنی است که آب در آن پیچ می خورد و جمع می شود و شیخ ما مفید در الارشاد، آنجا که اسامی شهدای از اهل بیت امام حسین علیه السلام را ذکر کرده است، آورده: و حائر آنها را احاطه کرده، جز عباس - رحمۀ الله علیه - که در محل آب بند شهید شده. و به دلیل احتیاط احتجاج کرده است، زیرا که این مقدار مورد اجماع است. و شهیدین ذکر کرده اند که هنگامی که متوکل به جاری کردن آب بر قبر امام حسین علیه السلام دستور داد تا آن را محو و ویران کند، در اینجا آب چرخید و جمع شد و به قبر نرسید، پایان سخن.

مؤلف

برخی از آنها بر این هستند که حائر مجموع صحن مقدس است، و برخی از آنها بر این هستند که آن، زیر گنبدی است که روی قبر قرار گرفته است. و برخی دیگر از آنان بر این هستند که آن، حرم مقدس و هر آنچه که آن را احاطه کرده است از قبیل عمارت های قدیمی چون رواق، قتلگاه، خزانه و غیر آن است. و اظهر در نظر این است که آن، مجموع صحن قدیم است، نه آنچه که در دولت صفوی - شیّد الله ارکانهم - تجدید شد.

و آنچه که از قرائن برایم روشن شد و از مشایخ آن بلاد شریف شنیدم این است که صحن نه از جهت قبله، نه از راست و نه از چپ تغییر نکرده است بلکه فقط در جهت خلاف قبله افزوده شده است و هر آنچه که پایین تر از صحن است و ساختمان هایی که در آن داخل است، همان صحن قدیم است

و ما ارتفع منه فهو خارج عنه و لعلهم إنما تركوه كذلك ليمتاز القديم عن الجديد و التعليل المنقول عن ابن إدريس رحمه الله منطبق علي هذا و في شموله لحجرات الصحن من الجهات الثلاثة إشكال.

وَ يَدُلُّ عَلَي أَنَّ سَعَةَ الْحَائِرِ أَكْثَرُ مِنَ الرَّوْضَةِ الْمُقَدَّسَةِ وَ الْعِمَارَاتِ الْمُتَّصِلَةِ بِهَا مِنَ الْجِهَاتِ الثَّلَاثَةِ مَا رَوَاهُ ابْنُ قُولَوَيْهِ‌⁽¹⁾بِسَنَدٍ حَسَنٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا دَخَلْتَ الْحَيْرَ وَ فِي بَعْضِ النُّسَخِ الْحَائِرَ فَقُلْ وَ ذَكَرَ الدُّعَاءَ ثُمَّ تَمْشِي قَلِيلًا وَ تُكَبِّرُ سَبْعَ تَكْبِيرَاتٍ ثُمَّ تَقُومُ بِحِيَالِ الْقَبْرِ وَ تَقُولُ إِلَي أَنْ قَالَ ثُمَّ تَمْشِي قَلِيلًا وَ تَقُولُ إِلَي قَوْلِهِ وَ تَرْفَعُ يَدَيْكَ وَ تَضَعُهُمَا عَلَي الْقَبْرِ.

وَ عَنْ ثُوَيْرِ بْنِ أَبِي فَاخِتَةَ⁽²⁾عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي وَصْفِ زِيَارَتِهِ حَتَّي تَصِيرَ إِلَي بَابِ الْحَائِرِ أَوِ الْحَيْرِ ثُمَّ قُلْ إِلَي أَنْ قَالَ ثُمَّ اخْطُ عَشْرَ خُطًا ثُمَّ قِفْ فَكَبِّرْ ثَلَاثِينَ تَكْبِيرَةً ثُمَّ امْشِ حَتَّي تَأْتِيَهُ مِنْ قِبَلِ وَجْهِهِ.

وَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِ‌⁽³⁾بِسَنَدٍ مُعْتَبَرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي وَصْفِ زِيَارَةِ الْحُسَيْنِ عليه السلام ثُمَّ ادْخُلِ الْحَيْرَ أَوِ الْحَائِرَ وَ قُلْ إِلَي قَوْلِهِ ثُمَّ امْشِ قَلِيلًا وَ قُلْ إِلَي قَوْلِهِ ثُمَّ امْشِ وَ قَصِّرْ خُطَاكَ حَتَّي تَسْتَقْبِلَ الْقَبْرَ ثُمَّ تَدْنُو قَلِيلًا مِنَ الْقَبْرِ وَ تَقُولُ إِلَي آخِرِ الْخَبَرِ.

فهذه الأخبار و غيرها مما سيأتي في كتاب المزار⁽⁴⁾إن شاء الله تعالي تدل علي نوع سعة في الحائر.

الثالث الظاهر أن الحكم بالتخيير للمسافر إنما وقع في الصلاة خاصة⁽⁵⁾

و هر آنچه که بلندتر از آن است، خارج از آن است؛ و شاید آنها فقط به این دلیل آن را چنین رها کرده اند تا قدیم از جدید شناخته شود. و تحلیل منقول از ابن ادریس با این منطبق است و در شامل شدن آن بر حجره های صحن از جهات سه گانه، اشکالی است.

آنچه که ابن قولویه⁽⁶⁾

با سندی حسن از حسن بن عطیه از امام صادق علیه السلام روایت کرده، بر این دلالت دارد که وسعت حائر بیشتر از روضه مقدس و عمارت های متصل به آن از جهات سه گانه می باشد. او گوید: زمانی که وارد حیر (و در برخی نسخه ها حائر) شدی، بگو: ... و دعا را ذکر کرد، سپس اندکی راه برو درحالی که هفت بار تکبیر می گویی. سپس در برابر قبر می ایستی و می گویی ... تا این سخن او: «و دستانت را بالا می بری و بر قبر می گذاری».

و از ثویر بن ابوفاخته⁽⁷⁾

از امام صادق علیه السلام در وصف زیارت او آمده است: تا اینکه به سوی در حائر یا حیر می روی، سپس بگو ... تا آنجا که گفت: سپس ده گام بردار، سپس بایست و سی مرتبه تکبیر بگوی، سپس راه برو تا اینکه از سمت روبروی او بر او وارد شوی.

و از ابوحمزه ثمالی⁽⁸⁾

با سندی معتبر از امام صادق علیه السلام در وصف زیارت حسین علیه السلام آمده است: سپس بر حیر یا حائر وارد شده و بگو ... تا این سخن او: سپس اندکی راه برو و بگو ... تا این سخن او: سپس راه برو و گام هایت را کوتاه کن تا اینکه با قبر رو به رو شوی. سپس اندکی به قبر نزدیک می شوی و می گویی ... تا پایان خبر.

این اخبار و غیر آن که ان شاءالله در کتاب مزار⁽⁹⁾

خواهد آمد، بر نوعی وسعت در حائر دلالت دارد .

سوم: ظاهر این است که حکم بر مخیر بودن مسافر،

في النصوص و فتاوي الأصحاب و أما الصوم فلا يشرع في هذه الأماكن للأدلة علي وجوب الإفطار علي المسافر من غير معارض و قد يقال إن مفهوم صحيحة معاوية بن وهب‌⁽¹⁾حيث قال فيها إذا قصرت أفطرت يقتضي جواز الصوم مضافا إلي موثقة عثمان بن عيسي:⁽²⁾قال سألت أبا الحسن عليه السلام عن إتمام الصلاة و الصيام في الحرمين قال أتمهما و لو صلاة واحدة.

و الجواب عن الأول أنه يمكن أن يكون المراد به القصر علي الحتم كما هو الغالب فيه مع أن في عمومه للقوم كلاما و علي تقدير ثبوته يشكل تخصيص الآية و الأخبار الكثيرة به مع خلو سائر الأخبار الواردة في التخيير عن ذكر الصوم.

و أما موثقة عثمان ففي النسخ التي عندنا أتمها و هو يدل علي نفي الصوم و يؤيده قوله و لو صلاة واحدة و إنها قد مرت برواية الحميري‌⁽³⁾و لم يكن فيها ذكر الصوم أصلا مع أنه لا يعلم قائل به أيضا.

الرابع صرح المحقق في المعتبر بأنه لا يعتبر في الصلاة الواقعة في هذه الأماكن التعرض لنية القصر أو الإتمام و أنه لا يتعين أحدهما بالنسبة إليه فيجوز لمن نوي الإتمام القصر و لمن نوي التقصير الإتمام و هو حسن.

الخامس الأظهر جواز فعل النافلة الساقطة في السفر في هذه الأماكن كما صرح في الذكري للتحريص و الترغيب علي كثرة الصلاة فيها و لما مر من الأخبار و الظاهر عدم الفرق بين اختياره القصر أو الإتمام.

السادس الأظهر جواز الإتمام في هذه الأماكن و إن كانت الذمة مشغولة بواجب و نقل العلامة عن والده المنع و هو ضعيف.

در نصوص و فتاوی اصحاب، فقط به طور خاص درباره نماز وارد شده است، اما روزه در این اماکن مشروع نیست، به دلیل ادله بدون هیچ مخالفی که بر وجوب افطار بر مسافر دلالت دارد. و شاید گفته شود که مفهوم صحیحه معاویة بن وهب⁽⁴⁾

آنجا که در آن گوید، «زمانی که قصر کردی، روزه را باز می کنی» جواز روزه را اقتضا می کند، علاوه بر موثقه عثمان بن عیسی⁽⁵⁾

که گوید: از امام موسی بن جعفر علیه السلام درباره ادای کامل نماز و روزه در حرمین سئوال کردم. فرمود: آن دو را کامل ادا کن، هر چند که یک نماز باشد.

و پاسخ به مورد اول این است که ممکن است مقصود از آن، قصر حتمی باشد چنانکه در غالب موارد قصر، چنین است، علاوه بر اینکه درباره عموم آن، قوم سخنی دارند، و با فرض اثبات آن، تخصیص زدن آیه و اخبار بسیار به آن، با وجود خالی بودن سایر اخبار وارده درباره مخیر بودن از ذکر روزه، دشوار است.

اما موثقه عثمان، در نسخه هایی که در دست ماست «آن را کامل ادا کن» آمده است، و این بر نفی روزه دلالت می کند و این سخن او: «هر چند که یک نماز باشد» مؤید آن است. و آن در روایت حمیری⁽⁶⁾

گذشت و ذکر روزه اصلاً در آن نیامده است، علاوه بر اینکه فردی قائل به آن نیز شناخته نشده است.

چهارم: محقق در المعتبر بر این تصریح کرده است که در نماز واقع در این اماکن، نیت قصر کردن یا ادای کامل معتبر نیست. و یکی از آن دو، نسبت به نماز متعیّن نیست. پس قصر کردن برای کسی که ادای کامل را نیت کند جایز است و ادای کامل برای کسی که قصر را نیت کرده است جایز است،، و این نیکو است.

پنجم: اظهر جایز بودن ادای نافله ساقط شده در سفر، در این اماکن است چنانکه در الذکری تصریح کرده است، به جهت تشویق و ترغیب به کثرت نماز در آنها، و به دلیل آنچه که از اخبار گذشت. و ظاهر، عدم تفاوت میان اختیار کردن قصر یا ادای کامل توسط او می باشد.

ششم: اظهر جایز بودن ادای کامل در این اماکن است هر چند که ذمه مشمول واجبی باشد، و علامه از پدرش، منع از آن را نقل کرده است که آن ضعیف است.

السابع الظاهر بقاء التخيير في قضاء ما فاتته في هذه الأمكنة و إن لم يقض فيها لعموم من فاتته فريضة فليقضها كما فاتته و يحتمل تعيين القصر⁽¹⁾و هو أحوط كما مر و الظاهر عدم التخيير في القضاء فيها إذا فاتته في غيرها.

الثامن لو ضاق الوقت إلا عن أربع فقيل بوجوب القصر فيهما لتقع الصلاتان في الوقت و قيل بجواز الإتمام في العصر لعموم من أدرك ركعة و قيل بجواز الإتيان بالعصر تماما في الوقت و قضاء الظهر و الأول أحوط بل أظهر.

التاسع ألحق ابن الجنيد و المرتضي بهذه الأماكن جميع مشاهد الأئمة عليهم السلام كما عرفت قال في الذكري و لم نقف لهما علي مأخذ في ذلك و القياس عندنا باطل.

أقول

قد مر في فقه الرضا عليه السلام إيماء إليه و لا يمكن التعويل عليه في ذلك.

العاشر: رَوَي الشَّيْخُ رِوَايَةَ ابْنِ بَزِيعٍ الْمَنْقُولَ عَنِ الْعُيُونِ‌⁽²⁾بِسَنَدٍ صَحِيحٍ ثُمَّ رَوَي بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ⁽³⁾

قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا عليه السلام فَقُلْتُ إِنَّ أَصْحَابَنَا اخْتَلَفُوا فِي الْحَرَمَيْنِ فَبَعْضُهُمْ يُقَصِّرُ وَ بَعْضُهُمْ يُتِمُّ وَ أَنَا مِمَّنْ يُتِمُّ عَلَي رِوَايَةٍ قَدْ رَوَاهَا أَصْحَابُنَا فِي التَّمَامِ وَ ذَكَرْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُنْدَبٍ أَنَّهُ كَانَ يُتِمُّ فَقَالَ رَحِمَ اللَّهُ ابْنَ جُنْدَبٍ ثُمَّ قَالَ لَا يَكُونُ الْإِتْمَامُ إِلَّا أَنْ تُجْمِعَ عَلَي إِقَامَةِ عَشَرَةِ أَيَّامٍ وَ صَلِّ النَّوَافِلَ مَا شِئْتَ قَالَ ابْنُ حَدِيدٍ وَ كَانَ مَحَبَّتِي أَنْ يَأْمُرَنِي بِالْإِتْمَامِ. ثم أولهما بوجهين أحدهما أنه عليه السلام نفي الإتمام علي سبيل الحتم و الوجوب كما مر.

ثم قال و يحتمل هذان الخبران وجها آخر و هو المعتمد عندي و هو أن من حصل بالحرمين ينبغي له أن يعزم علي مقام عشرة أيام و يتم الصلاة فيهما و إن كان

هفتم: ظاهر، باقی ماندن تخییر درباره قضای آنچه که در این اماکن از او فوت شده است می باشد، هرچند که در آن قضا نکند، به دلیل عموم کسی که فریضه ای از او فوت شده است و باید آن را چنانکه از او فوت شده است قضا کند؛ و متعین بودن قصر⁽⁴⁾نیز محتمل است و این چنانکه گذشت احوط است. و ظاهر، عدم مخیر بودن در قضا در آنهاست، زمانی که در غیر آنها از او فوت شده باشد.

هشتم: اگر وقت تنگ باشد، جز برای چهار رکعت، به وجوب قصر در آن دو رأی داده شده است تا دو نماز در وقت واقع شود، به دلیل عموم کسی که یک رکعت را درک کرده است و به جواز ادای کامل عصر رأی داده شده است. و به جواز به جای آوردن کامل عصر در وقت و قضای ظهر رأی داده شده است و رأی اول احوط بلکه اظهر است.

نهم: ابن جنید و مرتضی، همه مراقد ائمه علیهم السلام را به این اماکن ملحق ساخته اند، چنانکه دانستی. در الذکری گوید: و درباره آن، به منبعی برای آن دو دست نیافته ایم و نزد ما قیاس باطل است.

مؤلف

در فقه الرضا علیه السلام اشاره ای به آن گذشت و در این مورد، تکیه کردن به آن امکان پذیر نیست.

دهم: شیخ روایت ابن بزیع که از العیون⁽⁵⁾منقول است را با سندی صحیح روایت کرده است، سپس با سندی ضعیف از علی بن حدید⁽⁶⁾روایت کرد که گوید: از امام رضا علیه السلام سئوال کردم و گفتم: اصحاب ما درباره حرمین دچار اختلاف هستند، برخی از آنها قصر می کنند و برخی دیگر کامل ادا می کنند و من از جمله کسانی هستم که بر اساس روایتی که اصحابمان در خصوص ادای کامل روایت کرده اند، کامل ادا می کنند، و عبدالله بن جندب را ذکر کردم که کامل ادا می کرد. پس فرمود: خداوند ابن جندب را رحمت کند. سپس فرمود: ادای کامل نیست مگر اینکه بر اقامت ده روزه مصمم باشی. و نوافل را هر چه خواستی بخوان. ابن حدید گفت، دوست داشتم که مرا بر ادای کامل امر کند. سپس آن دو را به دو وجه تأویل نمود، یکی اینکه امام علیه السلام ادای کامل بر وجه حتم و وجوب را چنانکه گذشت، نفی نمود.

سپس گوید: و این دو خبر، وجه دیگری را محتمل است و آن مورد اعتماد من است و آن اینکه هر که به حرمین رسید، شایسته است که بر اقامت ده روزه تصمیم بگیرد و در آن دو نماز را کامل ادا کند، هر چند

يعلم أنه لا يقيم أو يكون في عزمه الخروج من الغد و يكون هذا مما يختص به هذان الموضعان و يتميزان به عن سائر البلاد لأن سائر المواضع متي عزم الإنسان فيها علي المقام عشرة أيام وجب عليه الإتمام و متي كان دون ذلك وجب عليه التقصير.

وَ الَّذِي يَكْشِفُ عَنْ هَذَا الْمَعْنَي مَا رَوَاهُ‌⁽¹⁾مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْحُضَيْنِيِّ قَالَ: اسْتَأْمَرْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام فِي الْإِتْمَامِ وَ التَّقْصِيرِ قَالَ إِذَا دَخَلْتَ الْحَرَمَيْنِ فَانْوِ عَشَرَةَ أَيَّامٍ وَ أَتِمَّ الصَّلَاةَ فَقُلْتُ لَهُ إِنِّي أَقْدَمُ مَكَّةَ قَبْلَ التَّرْوِيَةِ بِيَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةٍ قَالَ انْوِ مُقَامَ عَشَرَةِ أَيَّامٍ وَ أَتِمَّ الصَّلَاةَ.

و أقول

هذا غريب إذ ظاهر كلامه قدس سره أنه يعزم علي إقامة العشرة و إن علم الخروج قبل ذلك و لا يخفي أن هذا العلم ينافي ذلك العزم إلا أن يقال أراد بالعزم محض الإخطار بالبال و لا يخفي ما فيه.

و أما الخبر فيمكن أن يكون المراد به العزم علي العشرة متفرقا قبل الخروج إلي عرفات و بعده‌⁽²⁾و يكون هذا من خصائص هذا الموضع أو العزم علي الإقامة في مكة و نواحيها إلي عرفات‌⁽³⁾

وجه الحديث أن أبا جعفر عليه السلام كان يحب الحضيني( و هو الذي قال أبو جعفر عليه السلام في حقه: رحمه اللّه انه كان من خصيص شيعتي) فأراد أن يوفقه لاتمام الصلاة في الحرمين، لكنه أمره اولا بالاقامة عشرة حتّي لا يتردد في ذلك كما تردد سائر الاصحاب، و لما قال اني أقدم مكّة قبل التروية بيوم أو يومين، قال عليه السلام لا بأس بذلك انو عشرة و أتم الصلاة، فأشار بقوله ذلك أن اتمام الصلاة فيهما مرغوب فيه، مطلقا أقمت بها عشرة أو لم تقم، و ذلك لان المسلم عندهم و المعهود من فقه الشيعة أن قصد الإقامة الصورية لا يوجب اتمام الصلاة.

بداند که او اقامت نمی کند حتی قصد او، خارج شدن در فردای آن روز باشد. و این از اموری است که این دو مکان مختص آن است و از سایر شهرها به آن تمایز یافته اند، زیرا در سایر اماکن، زمانی که انسان بر اقامت ده روزه در آن تصمیم گرفت، ادای کامل بر او واجب است و هر گاه کمتر از آن بود، قصر کردن بر او واجب است.

و آنچه که این معنی را آشکار می سازد، چیزی است که از محمد بن ابراهیم حضینی روایت کرده⁽⁴⁾

که گوید: از امام باقر علیه السلام درباره ادای کامل و قصر کسب تکلیف کردم. فرمود: هر گاه وارد حرمین شدی، ده روز را نیت کن و نماز را کامل ادا کن. به او عرض کردم: من یک، دو یا سه روز قبل از ترویه وارد مکه می شوم. فرمود: اقامت ده روزه را قصد کن و نماز را کامل ادا کن.

مؤلف

این عجیب است؛ زیرا ظاهر کلام او - قدّس سره - این است که وی بر اقامت ده روزه تصمیم دارد، هر چند که به خارج شدن قبل از آن علم دارد. و پوشیده نیست که این علم با آن تصمیم منافات ندارد. مگر اینکه گفته شود: مقصودش از تصمیم، صرف خطور به ذهن است و ایرادی در آن است که پوشیده نیست .

و اما این خبر، ممکن است که مقصود از آن، تصمیم بر ده روز به صورت پراکنده، قبل از خروج به سوی عرفات و بعد از آن باشد، و این از ویژگی های این مکان می باشد؛ یا اینکه مقصود، تصمیم بر اقامت در مکه و نواحی آن تا عرفات باشد. و ممکن است که این از ویژگی ها نباشد، هر چند که چنانکه بیش از این دریافتی، بر خلاف قول مشهور باشد. و حمل کردن کلام شیخ بر یکی از این دو معنی ممکن است، هر چند که بعید باشد.

فائدة غريبة

قال في الذكري قال الشيخ فرض السفر لا يسمي قصرا لأن فرض المسافر مخالف لفرض الحاضر و يشكل بقوله تعالي فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ و بعض الأصحاب سماها بذلك قيل و هو نزاع لفظي.

أقول

لعل الشيخ إنما منع من التسمية بذلك لئلا يتوهم المخالفون أن الصلاة المقصورة ناقصة في الفضل أو منع من التسمية به مع قصد هذا المعني.

فایده ای غریب

در الذکری گوید: شیخ گوید: فرض(نماز واجب) سفر قصر نامیده نمی شود، زیرا فرض مسافر با فرض حاضر متفاوت است و با این سخن خداوند متعال بر آن ایراد وارد می کند: «فلیس علیکم جناح ان تقصروا من الصلوة»، {پس اشکالی بر شما نیست که از نماز قصر کنید.} و برخی اصحاب آن را به وسیله آن نامگذاری کرده اند. گفته شده است: و آن نزاعی لفظی است.

مؤلف

شاید شیخ فقط از نامگذاری به آن منع کرده است، تا مخالفان گمان نکنند که نماز قصر شده در فضیلت ناقص است. یا اینکه با قصد این معنی، از نامگذاری با آن منع کرده است.

باب 3 صلاة الخوف و أقسامها و أحكامها

الآيات

البقرة: فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ‌⁽¹⁾

النساء: وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً وَ إِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَ لْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْري لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَ لْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَ أَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذيً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضي أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَ خُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً- فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلي جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً⁽²⁾

تفسير

فَإِنْ خِفْتُمْ أي عدوا أو سبعا أو غرقا و نحوها فلم تتمكنوا أن تحافظوا عليها و توفوا حقها فتأتوا بها تامة الأفعال و الشروط فَرِجالًا جمع راجل مثل تجار

باب سوم: نماز خوف و اقسام و احکام آن

آیات

{پس اگر بیم داشتید، پیاده یا سواره [نماز کنید] و چون ایمن شدید خدا را یاد کنید که آنچه نمی‌دانستید به شما آموخت.}

{و چون در زمین سفر کردید، اگر بیم داشتید که آنان که کفر ورزیده‌اند به شما آزار برسانند گناهی بر شما نیست که نماز را کوتاه کنید چرا که کافران پیوسته برای شما دشمنی آشکارند. و هر گاه در میان ایشان بودی و برایشان نماز برپا داشتی، پس باید گروهی از آنان با تو [به نماز] ایستند و باید جنگ‌افزارهای خود را برگیرند و چون به سجده رفتند [و نماز را تمام کردند] باید پشت‌سر شما قرار گیرند و گروه دیگری که نماز نکرده‌اند، باید بیایند و با تو نماز گزارند و البته جانب احتیاط را فرو نگذارند و جنگ‌افزارهای خود را برگیرند [زیرا] کافران آرزو می‌کنند که شما از جنگ‌افزارها و ساز و برگ خود غافل شوید تا ناگهان بر شما یورش برند. و اگر از باران در زحمتید یا بیمارید، گناهی بر شما نیست که جنگ افزارهای خود را بر زمین نهید ولی مواظب خود باشید. بی گمان خدا برای کافران عذاب خفت‌آوری آماده کرده است.

و چون نماز را به جای آوردید، خدا را [در همه حال] ایستاده و نشسته و بر پهلوآرمیده یاد کنید، پس چون آسوده‌خاطر شدید، نماز را [به طور کامل] به پا دارید زیرا نماز بر مؤمنان در اوقات معین مقرر شده است.}

تفسیر

«فَإِنْ خِفْتُم» یعنی از دشمن، حیوان درنده، غرق شدن و امثال آن، و نتوانستید که بر آن مراقبت نمایید و حق آن را کامل به جای آورید و آن را با اعمال و شرایط کامل ادا نماید، «فرجالاً» جمع راجل است مانند تجار،

و صحاب و قيام و هو الكائن علي رجله واقفا كان أو ماشيا أي فصلوا حالكونكم رجالا و قيل مشاة أَوْ رُكْباناً جمع راكب كالفرسان و كل شي‌ء علا شيئا فقد ركبه أي أو علي ظهور دوابكم أي تراعون فيها دفع ما تخافون فلا ترتكبون ما به تخافون بل تأتون بها علي حسب أحوالكم بما لا تخافون به واقفين أو ماشين أو راكبين إلي القبلة أو غيرها بالقيام و الركوع و السجود أو بالإيماء أو بالنية و التكبير و التشهد و التسليم.

و يروي: أن عليا عليه السلام صلي ليلة الهرير خمس صلوات بالإيماء و قيل بالتكبير. و أن النبي صلي الله عليه و آله صلي ليلة الأحزاب إيماء. و بالجملة فيها إشارة إلي صلاة الخوف إجمالا.

فَإِذا أَمِنْتُمْ بزوال خوفكم فَاذْكُرُوا اللَّهَ أي فصلوا كَما عَلَّمَكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ من صلاة الأمن و قيل اذكروا الله بالثناء عليه و الحمد له شكرا علي الأمن و الخلاص من الخوف و العدو كما أحسن إليكم و علمكم ما لم تكونوا تعلمون من الشرائع و كيف تصلون في حال الأمن و حال الخوف أو شكرا يوازي نعمه و تعليمه.

فَإِنْ خِفْتُمْ يدل علي أن الخوف موجب للقصر في الجملة و قد سبق تفسيره في باب القصر في السفر و احتج الأصحاب بهذه الآية علي وجوب القصر للخوف بأنه ليس المراد بالضرب سفر القصر و إلا لم يكن في التقييد بالخوف فائدة و أجيب بأن حمل الضرب في الأرض علي غير سفر القصر عدول عن الظاهر مع أنه غير نافع لأن مجرد الخوف كاف في القصر علي قولهم من غير توقف علي الضرب في الأرض و قد مر الوجه في التقييد بالخوف.

ثم إنه لا خلاف بين الأصحاب في وجوب التقصير في صلاة الخوف في السفر و إنما اختلفوا في وجوب تقصيرها إذا وقعت في الحضر فذهب الأكثر منهم المرتضي و الشيخ في الخلاف و الأبناء الأربعة إلي وجوب التقصير سفرا و حضرا جماعة و

صحاب و قیام، و او کسی است که بر روی پای خویش است، ایستاده باشد یا در حال حرکت، یعنی پس نماز بخوانید درحالی که پیاده هستید؛ و مشاة - پیاده - نیز گفته شده است «أو رکباناً» جمع رکب است مانند فرسان، و هر چیزی که بر روی چیزی است، پس بر آن سوار شده است یعنی یا بر پشت چهارپایانتان؛ یعنی در آن مراقب دفع کردن چیزی هستید که از آن بیم دارید، پس آنچه را که از آن بیم دارید انجام نمی دهید. بلکه آن را بر اساس شرایط خود، به وسیله آنچه که بیم ندارید، در حالت ایستاده یا پیاده یا سواره، به سوی قبله یا غیر قبله، با قیام، رکوع و سجود، یا با اشاره، یا با نیت، تکبیر، تشهد و تسلیم به جای می آورید.

و روایت است که علی علیه السلام در شب هریر، پنج نماز را با اشاره خواند و گفته شده با تکبیر، و نبی صلی الله علیه و آله در شب احزاب با اشاره نماز خواند؛ و در کل، در آن اشاره ای اجمالی است به نماز خوف .

«فَإِذا أَمِنْتُمْ»، با از بین رفتن بیمتان «فَاذْکُرُوا اللَّهَ» یعنی نماز بخوانید «کَما عَلَّمَکُمْ ما لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُون» یعنی نماز ایمن، و گفته شده: خدا را با ثنا و حمد او در شکرگزاری بر امنیت و رهایی از بیم و دشمن، یاد کنید. که به شما نیکی کرد و آنچه که از شرایع نمی دانستید، و اینکه در حالت امنیت و بیم چگونه نماز بخوانید را به شما آموخت؟ یا شکری که با نعمت ها و تعلیم او هم طراز است را به جای آورید.

«فَإِنْ خِفْتُم» بر این دلالت می کند که ترس در مجموع موجب قصر است و تفسیر آن در باب قصر در سفر گذشت. و اصحاب برای وجوب قصر بخاطر خوف به این آیه استدلال کرده اند، به این صورت که مقصود از «الضرب» سفر قصر نیست، که در غیر این صورت، در مقید کردن به خوف فایده ای نبود. و اینگونه به آن پاسخ داده شده است که حمل کردن «الضرب فی الأرض» بر غیر سفر قصر، عدول از ظاهر است، علاوه بر اینکه آن مفید نیست، زیرا بر اساس سخن آنها، صرف بیم و خوف برای قصر کافی است، بدون منوط بودن به «الضرب فی الأرض». و وجه مقید کردن به خوف گذشت.

پس در وجوب قصر در نماز خوف در سفر، بین اصحاب هیچ اختلافی نیست، و فقط در وجوب قصر کردن آن زمانی که در حضر ادا شود، دچار اختلاف هستند، و اغلب از جمله مرتضی و شیخ در الخلاف و الابناء الأربعه، بر وجوب قصر کردن در سفر و حضر جماعت

فرادي و قال الشيخ في المبسوط إنما يقصر في الحضر بشرط الجماعة و نسبه الشهيد إلي ظاهر جماعة من الأصحاب و حكي الشيخ و المحقق قولا بأنها إنما تقصر في السفر خاصة و المشهور لعله أقوي لصحيحة زرارة⁽¹⁾.

ثم المشهور أن هذا التقصير كتقصير المسافر برد الرباعية إلي الركعتين و إبقاء الثلاثية و الثنائية علي حالهما و يدل عليه الأخبار المستفيضة المتضمنة لكيفية صلاة الخوف و قيل ترد الركعتان إلي ركعة كما مر أنه ذهب إليه ابن الجنيد من علمائنا و كثير من العامة و يدل عليه بعض الأخبار و لعلها محمولة علي التقية أو علي أن كل طائفة إنما تصلي مع الإمام ركعة.

وَ إِذا كُنْتَ يا محمد فِيهِمْ يعني في أصحابك الضاربين في الأرض الخائفين عدوهم أو الأعم فيشمل الحضر كما ذكره الأكثر فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ بحدودها و ركوعها و سجودها أو بأن تؤمهم فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ‌⁽²⁾

فاذا لم يهجم الكفّار علي المسلمين صلوا ركعتين لعدم الخوف بالفعل، كما عرفت في صدر الباب السابق، و إذا هجموا بعد ما شرعت الطائفة الأولي بالصلاة أتموها ركعة واحدة امامهم و مأمومهم لكون الخوف فعليا، فيشملهم الآية الأولي قبلها:« و لا جناح عليكم أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ» الآية. و قد مر شرح ذلك و سيأتي إنشاء اللّه.

وَ لْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ أي الطائفة المصلية لظاهر السياق فيأخذون من السلاح ما لا يمنع واجبا في الصلاة كالسيف و الخنجر و السكين و نحوها إلا مع الضرورة

و فرادی، معتقد هستند. و شیخ در المبسوط گوید: در حضر فقط به شرط جماعت قصر می شود؛ و شهید آن را به ظاهر جمعی از اصحاب نسبت داده است و شیخ و محقق قولی را نقل کرده اند مبنی بر اینکه بخصوص در سفر، قصر می شود و رأی مشهور به دلیل صحیحه زراره⁽³⁾شاید قوی تر باشد.

پس مشهور این است که این قصر کردن مانند قصر کردن مسافر، با برگرداندن چهار رکعتی به دو رکعت و باقی گذاشتن سه رکعتی و دو رکعتی بر حال خود است. و اخبار فراوانی که دربردارنده چگونگی نماز خوف است بر آن دلالت دارد. و گفته شده، دو رکعت به یک رکعت برگردانده می شود، چنانکه گذشت، که از علمای ما، ابن جنید و بسیاری از عامه بر آن هستند و برخی اخبار بر آن دلالت می کند و شاید آنها بر تقیه یا بر اینکه هر گروهی فقط یک رکعت به همراه امام می خواند، حمل می شود.

«وَ إِذا کُنْتَ» و هرگاه بودی ای محمد «فیهم» یعنی در میان اصحابت که در زمین سفر می کنند و از دشمنشان بیمناک هستند؛ یا اعم از آن که شامل حضر نیز می شود، چنانکه اغلب آن را ذکر کرده اند «فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاة» با احکام، رکوع، و سجود آن، یا اینکه بر آنان امام شدی، «فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَک» در نمازت. و باید سایر آنان در مقابل دشمن باشند. و آنچه که لازم است که گروه غیر نمازگزار انجام دهد را به دلیل دلالت کلام بر آن ذکر نکرده است.

«وَ لْیَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُم» بر اساس ظاهر سیاق، یعنی گروه نمازگزار. پس سلاح هایی که از واجبی در نماز ممانعت نمی کند نظیر شمشیر، خنجر، چاقو و امثال آن را می گیرند، مگر در صورت ضرورت؛ پس امر،

فمطلقا وجوبا لظاهر الأمر و لتعليق نفي الجناح فيما سيأتي بشرط الأذي فتثبت مع عدمه و هو المشهور بين الأصحاب و قال ابن الجنيد يستحب و تردد في المعتبر و النافع و حمله ابن الجنيد علي الإرشاد و فيه عدول عن الظاهر بناء علي كون الأمر للوجوب من غير دليل.

و هل يختص الوجوب بالمصلين فيه قولان و روي ابن عباس أن المأمور بأخذ السلاح هم المقاتلة و هو خلاف الظاهر بل الظاهر إما التعميم أو التخصيص بالمصلين كما قلنا أولا بناء علي أن أخذ السلاح للفرقة الأولي أمر معلوم لا يحتاج إلي البيان.

و علي القول بوجوب أخذ السلاح علي المصلين لا تبطل الصلاة بتركه علي المشهور لكون النهي متعلقا بأمر خارج عن حقيقة الصلاة و النجاسة الكائنة علي السلاح غير مانع من أخذه علي المشهور و قيل لا يجوز أخذه حينئذ إلا مع الضرورة و لعل الأول أقرب عملا بإطلاق النص مع كون النجاسة فيه غير نادر و ثبوت العفو عن نجاسة ما لا يتم الصلاة فيه منفردا و انتفاء الدليل علي طهارة المحمول و لو تعدت نجاسته إلي الثوب وجب تطهيره إلا مع الضرورة.

فَإِذا سَجَدُوا⁽¹⁾

فمبني الآية علي أن النبيّ صلّي اللّه عليه و آله يصلي بفرقة منهم ركعة بركوعها و سجودها: سجدتين و يقعد ذاكرا للّه عزّ و جلّ و تقوم الفرقة المصلية لاتمام صلاتهم( لعدم الخوف بهم من العدو موقتا بعد تلك الحيلة) و يصلون ركعة واحدة منفردين، فإذا سجدوا، أي أتموا الصلاة بالسجدة الثانية فكني عن تمام الصلاة بالسجدة، لانها آخر أجزاء الصلاة بالفرض علي ما عرفت مرارا.

و ما يقال ان هذه الصلاة بالكيفية المعهودة انما تقام إذا كانت القبلة في خلاف جهة العدو، حتي يكون الطائفة الراصدة خلف المصلين تواجه الاعداء، و استأنسوا علي ذلك أو استدلوا عليه بقوله عزّ و جلّ هذا« فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ»، ثمّ حملوا الآية الكريمة علي صلاة ذات الرقاع حيث كانت العدو في خلاف جهة القبلة لذلك، فليس بشي‌ء.

و ذلك لان ظاهر الآية الكريمة أنّها نزلت قبل هذه الوقائع تبين لهم وظيفتهم في السفر و عند موارد الخوف و إمكان رفع الخطر موقتا بالتعبية كذلك، و لذلك عمم و قال: « وَ إِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ» الآية.

فحيثما ابتلي المسلمون بالسفر و مخافة العدو: أن يهجموا عليهم، و كان النبيّ صلّي اللّه عليه و آله أو من يقوم مقامه في جمع شمل المسلمين فيهم و بامكانه أن يفرق المسلمين فرقتين: فرقة تصلي و فرقة ترصدهم وجب اقامة الصلاة كذلك، و لا يشترط في اقامتها غير هذه الشروط المذكورة.

علي أنك قد عرفت في صدر الباب السابق عند البحث عن الآية الكريمة ان صلاة السفر في مقابلة العدو و الخوف من فتنتهم انما تقام علي هذه الكيفية ليرتفع بهذه التعبية و الرصد خوف فتنتهم بالفعل و موقتا، و هذا انما يكون إذا صادفوا العدو، و قاموا في وجههم لا يدرون مآل الامر أنهم يحاربون أولا، كما كان الامر في صلوات الرسول صلي الله عليه و آله غزوة ذات الرقاع و عسفان و بطن نخل.

و أمّا إذا نشبت الحرب بينهم أو عزم الامر علي ذلك بمواجهة القتال فصار خوف الهجوم منهم بالفعل كانت الصلاة صلاة مطاردة بالتكبير و التسبيح و التهليل كما وقع في بعض أيام غزوة الخندق، امتثالا لقوله تعالي:« فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً» فالقيام في وجه العدو انما يجب في هذه الصلاة لا غيرها.

و يؤيد ذلك أن الأئمّة الاطهار عليهم صلوات اللّه الرحمن انما تعرضوا لصلاة الخوف بوجه واحد طبقا لحكم الآية الكريمة، و لا يكون ذلك الا لعموم حكم الآية لجميع موارد الخوف و اطلاقها بالنسبة الي موقف الاعداء و كونهم في جهة القبلة أو خلافها.

بل و عندي أن النبيّ صلّي اللّه عليه و آله انما صلي بهذه الكيفية فقط، و سائر ما ورد من طرق الجمهور، و قد ناهض الي ستة عشر وجها، فكلها آراء الصحابة و التابعين توهموها علي الآية الكريمة فاختار كل ما وجدها أنسب بظاهر الآية، و سيأتي تمام الكلام فيها عند تعرض المؤلّف العلامة لبعضها إنشاء اللّه تعالي.

مطلقا و وجوباً است به دلیل ظاهر امر و به دلیل منوط بودن نفی جناح[گناه] در آنچه که خواهد آمد به شرط آزار. پس در صورت عدم آزار، اثبات می شود و این رأی مشهور میان اصحاب است. ابن جنید گوید: مستحب است و در المعتبر و النافع تردید کرده است و ابن جنید آن را بر ارشاد حمل کرده است و در آن، بدون دلیل، عدول از ظاهر است بنابراین که امر برای وجوب می باشد. و آیا وجوب مختص نمازگزاران است؟ درباره آن دو قول وجود دارد. و ابن عباس روایت کرده که افراد امر شده به گرفتن سلاح، قوای جنگی هستند و این بر خلاف ظاهر است، بلکه ظاهر یا عام است، یا اختصاص دادن به نمازگزاران، چنانکه در ابتدا گفتیم. بر این اساس که گرفتن سلاح برای گروه نخست، امر معلومی است که نیاز به بیان ندارد.

و بر اساس قول به وجوب گرفتن سلاح بر نمازگزاران، بر اساس قول مشهور، نماز با ترک آن باطل نمی شود، به این دلیل که نهی به امری خارج از حقیقت نماز تعلق گرفته است. و نجاست موجود بر روی سلاح، بر اساس قول مشهور مانع از گرفتن آن نیست و گفته شده، در این حالت گرفتن آن جایز نیست مگر در صورت ضرورت و شاید قول اول اقرب باشد، به خاطر عمل به اطلاق نص ضمن اینکه بودن نجاست در آن غیر نادر است و به دلیل اثبات بخشودگی از نجاست آنچه نماز در آن جداگانه انجام نمی پذیرد و به دلیل نبودن دلیل، بر طهارت محمول؛ و اگر نجاست به لباس سرایت کند، تطهیر آن واجب است مگر در صورت ضرورت.

«فَإِذا سَجَدُوا»⁽³⁾

یعنی گروه نخست نمازگزار «فَلْیَکُونُوا مِنْ وَرائِکُم»

أي فليصيروا بعد فراغهم من سجودهم مصافين للعدو و اختلف هنا :

فعندنا أن الطائفة الأولي إذا رفعت رأسها من السجود و فرغت من الركعة يصلون ركعة أخري و يتشهدون و يسلمون و الإمام قائم في الثانية و ينصرفون إلي

یعنی بعد از فراغتشان از سجده، باید در صف برابر دشمن باشند. و در اینجا اختلاف نظر است.

در نظر ما اینگونه است که گروه نخست، زمانی که سر از سجده بلند کردند و از یک رکعت فارغ شدند، یک رکعت دیگر می خوانند و تشهد می خوانند و سلام می دهند، درحالی که امام در رکعت دوم ایستاده است و به سوی

مواقف أصحابهم و يأتي الآخرون فيستفتحون الصلاة و يصلي بهم الإمام الركعة الثانية و يطيل تشهده حتي يقوموا فيصلوا بقية صلاتهم ثم يسلم بهم الإمام أو يسلم الإمام و تقوم الثانية فيتمون صلاتهم كما وردت الروايات بهما و هو مذهب الشافعي أيضا.

و قيل إن الطائفة الأولي إذا فرغت من ركعة يسلمون و يمضون إلي وجه العدو و تأتي الطائفة الأخري فيصلي بهم الركعة الأخري و هذا مذهب جابر و مجاهد و حذيفة و ابن الجنيد و من يري أن صلاة الخوف ركعة واحدة.

و قيل إن الإمام يصلي بكل طائفة ركعتين فيصلي بهم مرتين عن الحسن و هذه صلاة بطن النخل و لا أعلم من أصحابنا أحدا حمل الآية عليها و إن جوزها الأكثر.

و قيل إنه إذا صلي بالأولي ركعة مضوا إلي وجه العدو و تأتي الأخري فيكبرون و يصلي بهم الركعة الثانية و يسلم الإمام خاصة و يعودون إلي وجه العدو

جایگاه های یارانشان برمی گردند و دیگران می آیند و نماز را شروع می کنند و امام رکعت دوم را بر آنها امامت می کند و تشهدش را طولانی می کند تا قیام کنند، پس بقیه نمازشان را می خوانند، سپس امام با آنان سلام می دهد یا اینکه امام سلام می دهد و گروه دوم قیام می کنند، پس نمازشان را به اتمام می رسانند، چنانکه درباره آن دو، روایاتی وارد شده است و آن مذهب شافعی نیز می باشد.

و گفته شده: گروه نخست زمانی که از یک رکعت فارغ شدند سلام می دهند و به سوی دشمن حرکت می کنند و گروه دیگر می آید و امام رکعت دیگر را بر آنان امامت می کند، و این مذهب جابر، مجاهد، حذیفه، ابن جنید و همه کسانی است که معتقدند نماز خوف یک رکعت است.

و گفته شده: امام بر هر گروهی دو رکعت را امامت می کند، پس دو مرتبه بر آنان نماز می خواند؛ و این از حسن است. این نماز «بطن نخل» است و کسی از اصحابمان را نمی شناسم که آیه را بر آن حمل کرده باشد، هر چند که اغلب آن را جایز دانسته اند.

و گفته شده: او زمانی که بر گروه نخست یک رکعت خواند، آنها به سوی دشمن می روند و گروه دیگر می آیند و تکبیر می گویند و او رکعت دوم را بر آنان پیشنماز می شود. و فقط امام سلام می دهد و به سوی دشمن باز می گردند

و تأتي الأولي فيقضون ركعة بغير قراءة لأنهم لاحقون و يسلمون و يرجعون إلي وجه العدو و تأتي الثانية و يقضون ركعة بقراءة لأنهم مسبوقون عن ابن مسعود و هو مذهب أبي حنيفة.

فالسجود في قوله فإذا سجدوا علي ظاهره عند أبي حنيفة و علي قولنا و الشافعي بمعني الصلاة أو التقدير و أتموا بقرينة ما بعده و هو و إن كان خلاف ظاهره من وجه إلا أنه أحوط للصلاة و أبلغ في حراسة العدو و أشد موافقة لظاهر القرآن لأن قوله وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْري لَمْ يُصَلُّوا ظاهره أن الطائفة الأولي قد صلت و قوله فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ مقتضاه أن يصلوا تمام الصلاة فالظاهر أن صلاة كل طائفة قد تمت عند تمام صلاته و أيضا الظاهر أن مراد الآية بيان صلاة الطائفتين و ذلك يتم علي ما قلناه بأدني تقدير أو تجوز بخلافه علي قوله و قول حذيفة و ابن الجنيد في ذلك كقولنا إذ لا بد بعد الركعة من التشهد و التسليم نعم التجوز حينئذ أقرب من التجوز علي ما قلناه.

قيل و ربما يمكن حمل الآية علي ما يعم الوجوه حتي صلاة بطن النخل و هو في غاية البعد مع مخالفته للروايات و أقوال الأصحاب فيها.

وَ لْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ أي الطائفة الثانية في صلاتهم و قد جعل الحذر و هو التحرز و التيقظ آلة تستعملها الغازي فجمع بينه و بين الأسلحة في الأخذ و جعلا مأخوذين مبالغة.

وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أي تمنوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَ أَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً أي يحملون عليكم حملة واحدة و فيه تنبيه علي وجه وجوب أخذ السلاح.

قال في مجمع البيان‌⁽¹⁾في الآية دلالة علي صدق النبي صلي الله عليه و آله و صحة نبوته

و گروه نخست می آید و یک رکعت را بدون قرائت به جای می آورند، زیرا آنها ملحق شده اند، و سلام می دهند و به سوی دشمن بازمی گردند و گروه دوم می آید و یک رکعت را با قرائت ادا می کنند، زیرا آنها مسبوق هستند(رکعت اول را با امام نخواندند)؛ این از ابن مسعود است و مذهب ابوحنیفه است.

پس سجود در این سخن خداوند «فإذا سجدوا» در نظر ابوحنیفه بر ظاهر آن است، و بر اساس قول ما و شافعی به معنی نماز است، یا با تقدیر گرفتن «و به اتمام برسانید» به قرینه مابعد آن، و این هر چند که از وجهی بر خلاف ظاهر آن است، اما آن برای نماز احوط و در تحت نظر گرفتن دشمن رساتر و با ظاهر قرآن موافق تر است. زیرا این سخن خداوند «وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْری لَمْ یُصَلُّوا»{و گروه دیگری که نماز نخوانده اند، باید بیایند}، ظاهرش این است که گروه نخست نماز خوانده است. و این سخن خداوند «فَلْیُصَلُّوا مَعَک»{و با تو نماز گزارند}، اقتضایش این است که کل نماز را بخوانند. پس ظاهر این است که نماز هر گروهی به هنگام پایان نماز او پایان گرفته است. و همچنین ظاهر این است که مقصود آیه، بیان نماز هر دو گروه است. و این بر اساس قول ما با اندکی تقدیر گرفتن یا مجازگویی، درست درمی آید، به خلاف آن، بنا بر قول وی[که نیاز به تقدیر و مجاز ندارد]؛ و قول حذیفه و ابن جنید درباره آن، مانند قول ماست زیرا بعد از یک رکعت، ناگزیر به تشهد و سلام است، بله، مجازگویی در این هنگام از مجازگویی بر اساس آنچه که ما بیان کردیم نزدیک تر است.

گفته شده: شاید حمل آیه بر آنچه که این وجوه را حتی نماز بطن نخل را در بر می گیرد، ممکن باشد و این علاوه بر مخالفتش با روایات و اقوال اصحاب درباره آن، به غایت بعید است.

«وَ لْیَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ» {البته جانب احتیاط را فرو نگذارند و جنگ افزارهای خود را برگیرند} یعنی گروه دوم در نمازشان، احتیاط را که همان مراقبت و هوشیاری است، وسیله ای قرار داده است که جنگجو به کار می برد و آن و اسلحه را در گرفتن جمع بسته است و به عنوان مبالغه، هر دو اخذ شده اند .

«وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا»{کافران آرزو می کنند} یعنی تمنا می کنند «لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ فَیَمِیلُونَ عَلَیْکُمْ مَیْلَةً واحِدَة»{که شما از جنگ افزارها و ساز و برگ خود غافل شوید تا ناگهان بر شما یورش برند} و در آن هشداری است بر وجه وجوب گرفتن سلاح.

در مجمع البیان⁽²⁾

گوید: در آیه دلالتی است بر تصدیق نبی اکرم صلی الله علیه و آله و صحت نبوت او،

و ذلك أنها نزلت و النبي صلي الله عليه و آله بعسفان و المشركون بضجنان‌⁽¹⁾

علي أن المسلم من غزوة الحديبية هذه أن رسول اللّه خرج حتّي إذا كان بعسفان لقيه بشر بن سفيان الكعبي فقال: يا رسول اللّه هذه قريش قد سمعت بمسيرك و قد نزلوا بذي طوي( موضع قرب مكّة) و هذا خالد بن الوليد في خيلهم قدموا الي كراع الغميم( و هو واد أمام عسفان بثمانية أميال) فخرج رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله بالمسلمين عن الطريق و سلكوا بين الشعاب حتي أفضوا الي أرض سهلة عند منقطع الوادي ثمّ سلكوا ذات اليمين في طريق يخرجهم علي ثنية المرار مهبط الحديبية( علي مرحلة من مكّة) من أسفل مكّة.

فلما رأت خيل قريش قترة الجيش رجعوا راكضين الي قريش، و سلك رسول اللّه ثنية المرار و خلات الناقة، فأمرهم أن ينزلوا بوادي الحديبية، فنزلوا و اطمأنوا بها فلم يلتقوا مع قريش و لا خيلهم حتّي أتاهم رجال خزاعة و قريش و تمّ الصلح بينهم.

وَ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذيً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضي أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ رخص لهم في وضع الأسلحة إن ثقل عليهم حملها بسبب ما ينالهم من مطر أو مرض و أمرهم مع ذلك بأخذ الحذر بقوله و خذوا حذركم لئلا يغفلوا فيهجم عليهم العدو.

إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً هذا وعد للمؤمنين بالنصر علي الكفار بعد الأمر بالحزم لتقوي قلوبهم و ليعلموا أن الأمر بالحزن ليس لضعفهم و غلبة عدوهم بل لأن الواجب أن يحافظوا في الأمور علي مراسم التيقظ و التدبير

و آن اینکه این آیه در حالی نازل شد که پیامبر صلی الله علیه و آله در عسفان بود و مشرکان در ضجنان بودند و هر دو متوقف شدند. پس نبی صلی الله علیه و آله نماز ظهر را با رکوع و سجود کامل بر یارانش امامت کرد و مشرکان تصمیم گرفتند که بر آنان یورش ببرند و برخی از آنها گفتند: آنها نماز دیگری دارند که از این نماز برایشان محبوب تر است و مقصودشان نماز عصر بود. پس خداوند متعال این آیه را بر او نازل فرمود، و او نماز عصر را به صورت نماز خوف بر آنان امامت کرد و آن علت اسلام آوردن خالد بن ولید بود.

«وَ لا جُناحَ عَلَیْکُمْ إِنْ کانَ بِکُمْ أَذیً مِنْ مَطَرٍ أَوْ کُنْتُمْ مَرْضی أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَکُم»{و اگر از باران در زحمتید یا بیمارید، گناهی بر شما نیست که جنگ افزارهای خود را بر زمین نهید}، در گذاشتن اسلحه به آنان اجازه داده است اگر به سبب آنچه که از باران یا بیماری به آنان رسید، حمل آن بر آنها سنگین شود. و در این صورت، آنها را با این سخنش «ولی مواظب خود باشید» به احتیاط امر کرده است تا غفلت نکنند، پس دشمن بر آنها هجوم آورد.

«إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً» {بی گمان خدا برای کافران عذاب خفت آوری آماده کرده است} این وعده ای است برای مؤمنان برای یاری علیه کفار، بعد از امر کردن به دوراندیشی، تا دل های آنان قوی گردد و بدانند که امر کردن به دوراندیشی، به دلیل ضعف آنان و غلبه دشمن آنها نیست، بلکه به این دلیل است که واجب است در کارها بر آداب هوشیاری و تدبیر مراقبت نمایند و

فيتوكلوا علي الله.

ثم اعلم أن الأصحاب استدلوا بهذه الآية علي ما هو المشهور من عموم القصر سفرا و حضرا و جماعة و فرادي و فيه نظر إذ الظاهر أن الضمير في قوله سبحانه فِيهِمْ راجع إلي الأصحاب الضاربين في الأرض الخائفين عدوهم كما ذكره الطبرسي رحمه الله و غيره فلا عموم لها مع أنه لا دلالة فيها علي القصر فرادي.

فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ يحتمل وجهين :

الأول أن يكون المعني إذا فرغتم من صلاة الخوف فلا تدعوا ذكر الله بل كونوا مهللين مكبرين مسبحين داعين بالنصرة و التأييد في كافة أحوالكم من قيام و قعود و اضطجاع فإن ما أنتم فيه من الخوف و الحرب جدير بذكر الله و دعائه و اللجأ إليه.

قال في مجمع البيان ⁽¹⁾أي ادعوا الله في هذه الأحوال لعله ينصركم علي عدوكم و يظفركم بهم عن ابن عباس و أكثر المفسرين و قيل المراد به التعقيب مطلقا و قيل إشارة إلي ما ورد به الروايات من استحباب التسبيحات الأربع بعد الصلوات المقصورة و قيل المراد به المداومة علي الذكر في جميع الأحوال كما في الحديث القدسي: يا موسي اذكرني فإن ذكري علي كل حال حسن.

الثاني أن يكون المراد إذا أردتم قضاء الصلاة و فعلها في حال الخوف و القتال فصلوها قياما مسايفين و مقارعين و قعودا جاثين علي الركب مرامين و علي جنوبكم مثخنين بالجراح.

و قيل المراد حال الخوف مطلقا من غير اختصاص بحال القتال و قيل إشارة إلي صلاة القادر و العاجز أي إذا أردتم الصلاة فصلوا قِياماً إن كنتم أصحاء وَ قُعُوداً إن كنتم مرضي لا تقدرون علي القيام وَ عَلي جُنُوبِكُمْ إن لم تقدروا علي القعود روي ذلك عن ابن مسعود و علي هذا التفسير يستفاد الترتيب أيضا

بر خداوند توکل کنند .

بدان که اصحاب برای آنچه که درباره عموم قصر در سفر و حضر، جماعت و فرادی مشهور است، به این آیه استدلال کرده اند، و در آن نکته ای است؛ زیرا ظاهر این است که ضمیر در این سخن خداوند «فیهم»، به یارانی که در زمین سفر کرده و از دشمنشان بیم دارند باز می گردد، چنانکه طبرسی و دیگران آن را ذکر کرده اند، پس آن هیچ عمومیتی ندارد، علاوه بر اینکه در آن هیچ دلالتی بر قصر در حالت فرادی وجود ندارد. «فَإِذا قَضَیْتُمُ الصَّلاة»{و چون نماز را به جای آوردید} ،محتمل دو وجه است:

اول: اینکه معنی این باشد: زمانی که از نماز خوف فارغ شدید، یاد خدا را رها نکنید، بلکه لا إله إلّا الله، تکبیر، و تسبیح بگویید، طلب کننده یاری و تأیید در همه احوالتان از قیام، قعود و به پهلو خوابیده باشید که خوف و جنگی که شما در آن هستید، شایسته یاد خدا، فراخواندن او و پناه بردن به اوست.

در مجمع البیان⁽²⁾

گوید: یعنی در این احوال خدا را بخوانید، باشد که او شما را بر دشمنان یاری کند و شما را بر آنان پیروز گرداند. این از ابن عباس و اغلب مفسران روایت شده است. و گفته شده: مقصود از آن مطلقاً تعقیب نماز است و گفته شده: اشاره ای است به آنچه که در روایات در خصوص مستحب بودن تسبیحات چهارگانه بعد از نمازهای قصر شده وارد شده است. و گفته شده: مقصود از آن مداومت داشتن بر ذکر در همه احوال است، چنانکه در حدیث قدسی آمده است: ای موسی مرا یاد کن، که یاد من در هر حالی نیکوست.

دوم: اینکه مقصود این باشد: هر گاه انجام نماز و اقامه آن در حالت خوف و نبرد را قصد کردید، پس در حالت «قائما»، شمشیرزنان و نبردکنان، «و قعوداً»، به زانو نشسته و آماده تیراندازی «و علی جنوبکم» ناتوان بر اثر زخم، آن را بخوانید.

و گفته شده: مقصود مطلقاً حالت خوف است، بدون اختصاص داشتن به حالت نبرد. و گفته شده: اشاره ای است به نماز توانا و ناتوان، یعنی هرگاه قصد نماز داشتید آن را بخوانید؛ اگر تندرست بودید در حالت «ایستاده»، اگر بیمار بودید و قادر به ایستادن نبودید «نشسته»، اگر قادر بر نشستن نبودید «و به پهلو آرمیده». این از ابن مسعود روایت شده است. و بر اساس این تفسیر، ترتیب نیز استفاده می شود،

لكن لم نظفر برواية تدل علي هذا التفسير في خصوص هذه الآية نعم روي ذلك في تفسير قوله تعالي الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً⁽¹⁾كذا قيل .

و أقول ذكره علي بن إبراهيم‌⁽²⁾بعد إيراد هذه الآية حيث قال الصحيح يصلي قائما و العليل يصلي قاعدا فمن لم يقدر فمضطجعا يومئ إيماء و قد مر من تفسير النعماني‌⁽³⁾مثله في باب القيام‌⁽⁴⁾مرويا عن أمير المؤمنين عليه السلام و لا يخفي أن عدم اعتبار الخوف يأباه.

قوله فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ فإن ظاهره إذا استقررتم بزوال خوفكم و سكنت قلوبكم فأتموا حدود الصلاة و احفظوا أركانها و شرائطها إلا أن يحمل الاطمئنان علي أعم من زوال الخوف و البرء من المرض و قيل معناه إذا أقمتم فأتموا الصلاة التي أجيز لكم قصرها و قد يجمع بين الوجهين و قد مر تفسير الموقوت‌⁽⁵⁾.

الأخبار

«1»

الْمُقْنِعُ،: سُئِلَ الصَّادِقُ عليه السلام عَنِ الصَّلَاةِ فِي الْحَرْبِ فَقَالَ يَقُومُ الْإِمَامُ قَائِماً وَ يَجِي‌ءُ طَائِفَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ يَقُومُونَ خَلْفَهُ وَ طَائِفَةٌ بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ فَيُصَلِّي بِهِمُ الْإِمَامُ رَكْعَةً ثُمَّ يَقُومُ وَ يَقُومُونَ مَعَهُ وَ يَثْبُتُ قَائِماً وَ يُصَلُّونَ هُمُ الرَّكْعَةَ الثَّانِيَةَ ثُمَّ يُسَلِّمُ بَعْضُهُمْ عَلَي بَعْضٍ ثُمَّ يَنْصَرِفُونَ فَيَقُومُونَ مَكَانَ أَصْحَابِهِمْ بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ وَ يَجِي‌ءُ الْآخَرُونَ فَيَقُومُونَ خَلْفَ الْإِمَامِ فَيُصَلِّي بِهِمُ الرَّكْعَةَ الثَّانِيَةَ ثُمَّ يَجْلِسُ الْإِمَامُ فَيَقُومُونَ وَ يُصَلُّونَ

اما ما روایتی را نیافتیم که در خصوص این آیه بر این تفسیر دلالت کند. بله، آن در تفسیر این سخن خداوند متعال: «الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُودا»{همانان که خدا را ایستاده و نشسته یاد می کنند.}⁽⁶⁾

روایت شده است.

چنین گفته شده است. و من می گویم: علی بن ابراهیم⁽⁷⁾

آن را بعد از ذکر این آیه بیان کرده است، آنجا که گوید: سالم در حالت ایستاده نماز می خواند و بیمار در حالت نشسته می خواند و هر که قادر نبود، در حالت به پهلو آرمیده اشاره می کند. و از تفسیر نعمانی⁽⁸⁾

نیز نظیر آن در باب قیام⁽⁹⁾

به روایت از امیرمؤمنان علیه السلام گذشت و پوشیده نیست که عدم اعتبار خوف، این را منع می کند.

این سخن او: «فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاةَ»{پس چون آسوده خاطر شدید نماز را به پا دارید}، ظاهرش این است که زمانی که با از بین رفتن بیمتان استقرار یافتید و دلهایتان آرام گرفت، احکام نماز را کامل سازید و ارکان و شرایط آن را رعایت کنید، مگر اینکه اطمینان، بر اعم از زایل شدن بیم و بهبودی از بیماری حمل شود. و گفته شده: معنایش این است: اگر اقامت کردید، نمازی که قصر کردن آن بر شما جایز شده است را کامل ادا کنید. و گاه بین این دو وجه جمع می شود و تفسیر «موقوت» بیان شده است.

روایات

روایت 1

المقنع: از امام صادق علیه السلام درباره نماز در نبرد سئوال شد، فرمود: امام به حالت قیام می ایستد و گروهی از یارانش می آیند و پشت سر او می ایستند، درحالی که گروهی در مقابل دشمن هستند. و امام یک رکعت را بر آنان می خواند سپس قیام می کند و آنها همراه او قیام می کنند و او در حالت قیام ثابت می ماند و آنها رکعت دوم را می خوانند، سپس برخی از آنها بر برخی دیگر سلام می دهند سپس برمی گردند و به جای یارانشان در مقابل دشمن می ایستند و دیگران می آیند و پشت سر امام می ایستند و امام رکعت دوم را بر آنها می خواند؛ سپس امام می نشیند و آنها قیام می کنند و

رَكْعَةً أُخْرَي-⁽¹⁾ثُمَّ يُسَلِّمُ عَلَيْهِمْ فَيَنْصَرِفُونَ بِتَسْلِيمَةٍ .

وَ إِذَا كُنْتَ فِي الْمُطَارَدَةِ فَصَلِّ صَلَاتَكَ إِيمَاءً وَ إِنْ كُنْتَ تَسْتَأْنِفُ فَسَبِّحِ اللَّهَ وَ احْمَدْهُ وَ هَلِّلْهُ وَ كَبِّرْهُ يَقُومُ كُلُّ تَحْمِيدَةٍ وَ تَسْبِيحَةٍ وَ تَهْلِيلَةٍ وَ تَكْبِيرَةٍ مَكَانَ رَكْعَةٍ⁽²⁾.

بيان

ما رواه إلي قوله بتسليمة موافقة لما رواه الشيخ‌⁽³⁾في الحسن كالصحيح عن الحلبي عنه عليه السلام.

و اعلم أن صلاة الخوف أنواع منها صلاة ذات الرقاع و هي الكيفية الأولي الواردة في هذا الخبر و سميت بها لأن القتال كان في سفح جبل فيه جدد حمر و صفر و سود كالرقاع أو كانت الصحابة حفاة فلفوا علي أرجلهم الجلود و الخرق لشدة الحر أو لرقاع كانت في ألويتهم و قيل مر بذلك الموضع ثمانية نفر حفاة فنقبت أرجلهم و تساقطت أظفارهم و كانوا يلفون عليها الخرق و قيل الرقاع اسم شجرة في موضع الغزو .

و المشهور أن شروط هذه الصلاة أربعة الأول كون العدو في خلاف جهة القبلة بحيث لا يمكنهم مقابلته و هم يصلون إلا بالانحراف عن القبلة هذا هو المشهور و استوجه في التذكرة عدم اعتباره و رجحه الشهيدان و الثاني أن يكون الخصم ذا قوة يخاف هجومه علي المسلمين الثالث أن يكون في المسلمين كثرة يمكنهم الافتراق طائفتين يقاوم كل فرقة منهما العدو حال صلاة الأخري و الرابع عدم احتياجهم إلي زيادة علي الفرقتين و هذا الشرط في الثنائية واضح و أما في الثلاثية فهل يجوز تفريقهم ثلاث فرق و تخصيص كل ركعة بفرقة قولان و اختار الشهيدان الجواز.

یک رکعت دیگر می خوانند، سپس بر آنها سلام می دهد و آنها برمی گردند.

و هرگاه با دشمن درگیر بودی، نمازت را با اشاره بخوان، و اگر از سر گرفته بودی، پس خداوند را تسبیح بگوی و او را حمد کن و «لاإله إلّا الله و الله اکبر» بگو، هر تحمید، تسبیح، تحلیل و تکبیری، به جای یک رکعت قرار می گیرد.⁽⁴⁾

توضیح

آنچه که تا این سخن او «با یک سلام» روایت کرده است، با آنچه که شیخ⁽⁵⁾در حدیث حسن

نظیر صحیح ، از حلبی از امام علیه السلام روایت کرده است، موافق است.

و بدان که نماز خوف چند نوع است: از جمله آن نماز «ذات الرقاع» است که همان کیفیت نخست وارد در این خبر است. و به این دلیل به این نام نامیده شده است که نبرد در دامنه کوهی بود که در آن شنزار های قرمز، زرد و سیاهی مانند وصله های لباس بود. یا اینکه صحابه پابرهنه بودند و به دلیل شدت گرما، چرم و پارچه ژنده بر پاهایشان پیچیدند؛ یا به دلیل وصله هایی که در پرچم هایشان بود. و گفته شده: بر آن محل، هشت فرد پابرهنه گذر کردند و پاهایشان شکافته شد و ناخن هایشان افتاد، در حالی که بر آن پارچه می پیچیدند. و گفته شده: «رقاع» اسم درختی در محل نبرد است.

و مشهور این است که شروط این نماز، چهار شرط است: اول: بودن دشمن در جهتی خلاف جهت قبله، طوری که برای آنها ممکن نباشد درحالی که در نماز هستند با او رو به رو شوند، مگر با انحراف از قبله، این همان قول مشهور است. و در التذکره، عدم اعتبار آن را موجه دانسته است و شهیدین آن را ترجیح داده اند. و دوم: دشمن دارای قدرتی باشد که از هجوم او بر مسلمانان خوف داشته باشند. سوم: مسلمانان دارای کثرتی باشند که تقسیم شدن به دو گروه برای آنها امکان پذیر باشد و هر گروه از آن دو در حال نماز گروه دیگر، در مقابل دشمن مقاومت کند. و چهارم: عدم احتیاج آنها به تقسیم شدن به بیش از دو گروه. و این شرط، در نماز دو رکعتی واضح است، اما در نماز سه رکعتی، آیا تقسیم شدن آنها به سه گروه و اختصاص دادن هر رکعت به یک گروه جایز است؟ دو قول وجود دارد و شهیدان جواز را اختیار کرده اند.

ثم اختلفوا في أنه هل يجب علي الفرقة الأولي نية الانفراد عند مخالفة الإمام أم لا و الظاهر عدم انفكاك الإنسان في تلك الحال عن النية و أما الفرقة الثانية فظاهر الأكثر بقاء اقتدائهم في الركعة الثانية حكما و إن استقلوا بالقراءة و الأفعال فيحصل لهم ثواب الايتمام و يرجعون إلي الإمام في السهو و حينئذ لا ينوون الانفراد عند القيام إلي الثانية و قد صرح به العلامة في المختلف و صرح ابن حمزة بأن الثانية تنوي الانفراد في الثنائية و هو ظاهر المبسوط و اختاره بعض المتأخرين و الروايات مختلفة في تسليم الإمام أولا ثم قيامهم إلي الثانية أو انتظار الإمام إلي أن يفرغوا من الثانية فيسلم معهم و الظاهر التخيير بينهما فالظاهر علي الأول انفرادهم و علي الثاني بقاء القدوة.

ثم إن جماعة من الأصحاب ذكروا أن المخالفة في هذه الصلاة مع سائر الصلوات في ثلاثة أشياء انفراد المؤتم و توقع الإمام للمأموم حتي يتم و إمامة القاعد بالقائم و لا يخفي أن الانفراد إنما تحصل به المخالفة علي قول الشيخ حيث منع من ذلك في سائر الصلوات و إلا فالمشهور الجواز مطلقا إلا أن يقال بوجوب الانفراد هنا فالمخالفة بهذا الاعتبار و أما توقع الإمام المؤتم حتي يتم فإنه غير لازم هنا كما عرفت و أما إمامة القاعد بالقائم فإنما يتحقق إذا قلنا ببقاء اقتداء الفرقة الثانية في الثانية و قد عرفت الخلاف فيه و تحقيق هذه الأحكام في تلك الأزمان قليل الجدوي فلا يهم التعرض لها.

و من أقسام صلاة الخوف صلاة بطن النخل‌⁽¹⁾

و بطن نخل موضع بنجد فيها منازل بني محارب و بني ثعلبة من غطفان علي مرحلتين من المدينة، صلي بها رسول اللّه في بطن الوادي و المشركون من غطفان علي رءوس الجبال بذات الرقاع فسميت الغزوة بهما.

درباره این مسئله دچار اختلاف هستند که به هنگام جدا شدن از امام، آیا نیت فرادی بر گروه اول واجب است یا خیر؟ و ظاهر، عدم جدا شدن انسان در آن حالت از نیت است. و اما گروه دوم، ظاهر اغلب، باقی ماندن اقتدای آنها در رکعت دوم از جهت حکم است، گرچه در قرائت و افعال مستقل شوند؛ پس ثواب اقتدا برای آنان حاصل می شود. و در سهو به امام مراجعه می کنند. و در این حالت به هنگام قیام برای رکعت دوم، نیت فرادی نمی کنند، و علامه در المختلف به آن تصریح کرده است. و ابن حمزه به این تصریح کرده است که گروه دوم در دو رکعتی انفراد را نیت می کند و این ظاهر المسبوط است و برخی از متأخرین آن را اختیار کرده اند و روایات درباره سلام دادن امام و سپس قیام آنان برای رکعت دوم یا انتظار امام تا فارغ شدن آنها از رکعت دوم، سپس سلام دادن همراه آنان، مختلف است و ظاهر، مخیر بودن بین آن دو است. و ظاهر در صورت اول، انفراد آنها و در صورت دوم، باقی ماندن بر اقتدا می باشد.

جمعی از اصحاب ذکر کرده اند که تفاوت در این نماز با سایر نمازها در سه چیز است: انفراد، اقتداکننده و انتظار امام برای مأموم تا اینکه تمام کند، و امامت نشسته بر ایستاده؛ و پوشیده نیست که تفاوت با فرادی شدن، فقط بر اساس قول شیخ حاصل می شود، از آنجا که در سایر نمازها از آن منع کرده است. و در غیر این صورت، مشهور جواز مطلق است مگر اینکه به وجوب فرادی شدن نماز در اینجا رأی داده شود، پس تفاوت به این اعتبار است. و اما انتظار امام برای اقتداکننده تا اینکه او تمام کند، چنانکه دریافتی، در اینجا غیرضروری است. و اما در خصوص امامت نشسته بر ایستاده، این تنها زمانی محقق می شود که به باقی بودن اقتدای گروه دوم در رکعت دوم قائل باشیم. و اختلاف درباره آن را دریافتی. و پیش آمدن این احکام در این زمان کم فایده است، پس پرداختن به آنها دارای اهمیت نیست. و از اقسام نماز خوف، نماز «بطن النخل» است. و آمده است که نبی اکرم صلی الله علیه و آله آن را بر اصحابش امامت کرد. شیخ گوید: حسن از ابوبکرۀ، اقامه نبی صلی الله علیه و آله و

صفتها أن يصلي الإمام بالفرقة الأولي مجموع الصلاة و الأخري تحرسهم ثم يسلم بهم ثم يمضوا إلي موقف أصحابهم ثم يصلي بالطائفة الأخري نفلا له و فرضا لهم و شرطها كون العدو في قوة يخاف هجومه و إمكان افتراق المسلمين فرقتين و كونه في خلاف جهة القبلة.

قال في الذكري و يتخير بين هذه الصلاة و بين ذات الرقاع و يرجح هذا إذا كان في المسلمين قوة ممانعة بحيث لا تبالي الفرقة الحارسة بطول لبث المصلية و يختار ذات الرقاع إذا كان الأمر بالعكس و لا يخفي أن هذه الرواية ضعيفة عامية يشكل التعويل عليها و إن كانت مشهورة فيبني الحكم بالجواز علي أنه هل يجوز إعادة الجامع صلاته أم لا و قد سبق الكلام فيه.

و من أقسام صلاة الخوف صلاة عسفان و قد نقلها الشيخ في المبسوط بهذه العبارة و متي كان العدو في جهة القبلة و يكونون في مستوي الأرض لا يسترهم شي‌ء و لا يمكنهم أمر يخاف منه و يكون في المسلمين كثرة لا يلزمهم صلاة الخوف و لا صلاة شدة الخوف و إن صلوا كما صلي النبي صلي الله عليه و آله بعسفان جاز فإنه قام صلي الله عليه و آله مستقبل القبلة و المشركون أمامه فصف خلف رسول الله صلي الله عليه و آله صف و صف بعد ذلك الصف صف آخر فركع رسول الله صلي الله عليه و آله و ركعوا جميعا ثم سجد صلي الله عليه و آله و سجد الصف الذي يلونه‌⁽¹⁾و قام الآخرون يحرسونه فلما سجد الأولون السجدتين و قاموا سجد الآخرون الذين كانوا خلفهم ثم تأخر الصف الذين يلونه إلي مقام الآخرين و تقدم الصف الأخير إلي مقام الصف الأول ثم ركع رسول الله صلي الله عليه و آله و ركعوا جميعا في حالة واحدة ثم سجد و سجد الصف الذي يليه و قام الآخرون يحرسونه فلما جلس رسول الله صلي الله عليه و آله و الصف الذي يليه سجد الآخرون ثم

شرح آن را اینگونه روایت کرده است که امام مجموع نماز را بر گروه اول می خواند و گروه دیگر از آنها مراقبت می کند. سپس بر آنان سلام می دهد، پس آنها به محل یارانشان می روند. سپس امام به عنوان نافله ای برای خود و فریضه ای برای آنان، بر گروه دیگر امامت می کند و شرط آن این است که دشمن دارای قدرتی باشد که خوف حمله او در بین باشد و نیز امکان تقسیم شدن مسلمانان به دو گروه وجود داشته باشد و دشمن در جهتی خلاف جهت قبله باشد.

در الذکری گوید: بین این نماز و نماز ذات الرقاع تخییری است و زمانی این ترجیح داده می شود که در مسلمانان قدرت مقاومت کننده ای باشد، بطوری که گروه پاسدار به مدت زمان درنگ گروه نمازگزار اهمیت ندهد. و ذات الرقاع زمانی اختیار می شود که مسأله بالعکس باشد. و پوشیده نیست که این روایت ضعیف و از عامه است و اعتماد کردن به آن دشوار است، گرچه مشهور است. پس حکم به جایز بودن مبنی بر این است که آیا اعاده نماز توسط فردی که به جماعت خوانده است جایز است یا خیر؟ و کلام در خصوص آن، پیش از این گذشت.

و از انواع نماز خوف، نماز «عسفان» است و شیخ در المسبوط آن را با این عبارت نقل کرده است: و هر گاه دشمن در جهت قبله باشد، درحالی که آنها در زمین مسطح باشند و چیزی آنها را استتار نکند و چیزی که از آن ترسیده شود نباشد، و مسلمانان دارای کثرتی باشند که نه نماز خوف بر آنها لازم شود و نه نماز شدت خوف، اگر همانطور که پیامبر صلی الله علیه و آله در عسفان نماز خواند، نماز بخوانند، جایز است؛ در آنجا پیامبر صلی الله علیه و آله رو به قبله ایستاد و مشرکان مقابل او بودند. صفی پشت سر رسول خدا و بعد از آن صف، صف دیگری صف کشید، و رسول خدا صلی الله علیه و آله رکوع کرد و همگی رکوع کردند. سپس سجده کرد و صفی که بعد از او بود سجده کرد و دیگران درحالی که نگهبانی می دادند ایستادند، و زمانی که صف اول دو مرتبه سجده کرد و قیام کرد، دیگران که پشت سر آنان بودند سجده کردند. سپس صفی که بعد از او بود به سوی محل صف دیگر به عقب رفتند و صف آخر به جای صف اول به پیش آمد. سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله رکوع کرد و همگی در حالتی واحد رکوع کردند. سپس سجده کرده و صفی که به دنبال او بود سجده کرد و دیگران درحالی که مراقب آنها بودند ایستادند، و زمانی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و صفی که به دنبال او بود نشستند، سایرین سجده کردند، سپس

جلسوا جميعا فسلم بهم جميعا.

و قال العلامة لها ثلاث شرائط أن يكون العدو في جهة القبلة و أن يكون في المسلمين كثرة يمكنهم معها الافتراق فرقتين و أن يكونوا علي قلة جبل أو مستو من الأرض لا يحول بينهم و بين أبصار المسلمين حائل من جبل و غيره ليتوقوا كبسهم و الحمل عليهم و لا يخاف كمين لهم.

و توقف الفاضلان في العمل بها لأنه لم يثبت نقلها عن طريق أهل البيت عليهم السلام و قال في الذكري مرة هذه صلاة مشهورة في النقل كسائر المشهورات و أخري أنها و إن لم تنقل بأسانيد صحيحة و ذكرها الشيخ مرسلا لها غير مسند⁽¹⁾و لا محيل علي سنده فلو لم يصح عنده لم يتعرض حتي ينبه علي ضعفه فلا يقصر فتواه عن رواية ثم ليس فيها مخالفة لأفعال الصلاة غير التقدم و التأخر و التخلف بركن و كل ذلك غير قادح في صحة الصلاة اختيارا فكيف عند الضرورة انتهي.

و اعترض عليه أما أولا ففي تصحيحه الرواية بمجرد نقل الشيخ و أما ثانيا ففي حكمه بعدم قدح التخلف عن ركن في صحة الصلاة اختيارا.

و أما صلاة شدة الخوف التي أشار إليها أخيرا فقسمان إحداهما أن يتمكنوا من أفعال الصلاة و لو بالإيماء و لا يتمكنوا من الجماعة علي الوجوه المذكورة فيصلون فرادي كيف ما أمكنهم واقفا أو ماشيا أو راكبا و يركعون و يسجدون مع الإمكان و إلا فبالإيماء و يستقبلون القبلة مع المكنة و إلا فبحسب الإمكان في بعض الصلاة علي ما ذكره جماعة من الأصحاب و إلا فبتكبيرة الإحرام و إلا سقط الاستقبال و هذه الأحكام مجمع عليها بين الأصحاب و يدل عليها روايات

همگی نشستند و او بر همه آنها سلام داد.

و علامه گوید: آن دارای سه شرط است: اینکه دشمن در جهت قبله باشد، اینکه مسلمانان دارای کثرتی باشند که تقسیم شدن به دو گروه برای آنان امکان پذیر باشد، و اینکه بر قله کوه یا سطحی از زمین باشند که بین آنها و رؤیت مسلمانان، مانعی نظیر کوه و غیر آن وجود نداشته باشد تا از یورش آنها و حمله بر خود بیمناک نباشند و از کمین آنها خوفی در بین نباشد.

و دو فاضل در عمل کردن به آن تردید دارند زیرا نقل آن از طریق اهل بیت علیهم السلام اثبات نشده است؛ و در الذکری، یک مرتبه گوید این نماز مشهوری است و در نقل مانند سایر مشهورات است، و یک مرتبه دیگر گوید، آن با سندهای صحیحی نقل نشده است و شیخ آن را به صورت مرسلی که دارای سند نیست و هیچ اعتباری به سندش نیست ذکر کرده است. و اگر در نظر وی صحیح نبود به آن نمی پرداخت تا بر ضعف آن آگاه سازد، پس فتوای او کمتر از روایت نیست؛ پس در آن جز تقدم و تأخر و عقب ماندن در رکن، مخالفتی با افعال نماز نیست و همه آنها حتی در صورت اختیار نیز نقض کننده صحت نماز نیست، پس در حالت ضرورت چگونه می تواند باشد، پایان سخن.

و بر آن اعتراض شده است: اولاً درباره صحیح دانستن روایت به صرف نقل شیخ، و ثانیاً، در حکم کردنش بر عدم نقض عقب ماندن از رکن در صحت نماز در حالت اختیار. و اما نماز شدت خوف که اخیراً به آن اشاره کرد، دو نوع است: یکی اینکه قادر به اعمال نماز باشند هر چند به اشاره، و قادر به جماعت به وجوه مذکور نباشند، پس به هر کیفیتی که برایشان ممکن بود، فرادی می خوانند، ایستاده، پیاده، یا سواره، و در صورت امکان رکوع می کنند و سجده می کنند و در غیر این صورت با اشاره. و در صورت امکان به قبله روی می کنند، و در غیر این صورت به حسب امکان در بخشی از نماز، بنا بر آنچه که جمعی از اصحاب ذکر کرده اند. و در غیر این صورت، در تکبیرۀ الاحرام و در غیر این صورت، رو به قبله کردن ساقط می شود. و این احکام در میان اصحاب مورد اجماع است و روایات

كثيرة و الثانية صلاة من لم يتمكن من الإيماء أيضا حال المسايفة فإنه يسقط عنه ذلك و ينتقل فرضه إلي التسبيح و هذا أيضا مجمع عليه بين الأصحاب.

«2»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ،: فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً فَهِيَ رُخْصَةٌ بَعْدَ الْعَزِيمَةِ لِلْخَائِفِ أَنْ يُصَلِّيَ رَاكِباً وَ رَاجِلًا .

وَ صَلَاةُ الْخَوْفِ عَلَي ثَلَاثَةِ وُجُوهٍ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي- وَ إِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَ لْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْري لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَ لْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ فَهَذَا وَجْهٌ .

وَ الْوَجْهُ الثَّانِي مِنْ صَلَاةِ الْخَوْفِ فَهُوَ الَّذِي يَخَافُ اللُّصُوصَ وَ السِّبَاعَ فِي السَّفَرِ فَإِنَّهُ يَتَوَجَّهُ إِلَي الْقِبْلَةِ وَ يَفْتَتِحُ الصَّلَاةَ وَ يَمُرُّ عَلَي وَجْهِهِ الَّذِي هُوَ فِيهِ فَإِذَا فَرَغَ مِنَ الْقِرَاءَةِ وَ أَرَادَ أَنْ يَرْكَعَ وَ يَسْجُدَ وَلَّي وَجْهَهُ إِلَي الْقِبْلَةِ إِنْ قَدَرَ عَلَيْهِ وَ إِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ رَكَعَ وَ سَجَدَ حَيْثُمَا تَوَجَّهَ وَ إِنْ كَانَ رَاكِباً يُومِئُ إِيمَاءً بِرَأْسِهِ .

وَ الْوَجْهُ الثَّالِثُ مِنْ صَلَاةِ الْخَوْفِ صَلَاةُ الْمُجَادَلَةِ وَ هِيَ الْمُضَارَبَةُ فِي الْحَرْبِ إِذَا لَمْ يَقْدِرْ أَنْ يَنْزِلَ وَ يُصَلِّيَ يُكَبِّرُ لِكُلِّ رَكْعَةٍ تَكْبِيرَةً وَ صَلَّي وَ هُوَ رَاكِبٌ فَإِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام صَلَّي وَ أَصْحَابَهُ خَمْسَ صَلَوَاتٍ بِصِفِّينَ عَلَي ظَهْرِ الدَّوَابِّ لِكُلِّ رَكْعَةٍ تَكْبِيرَةً وَ صَلَّي وَ هُوَ رَاكِبٌ حَيْثُمَا تَوَجَّهُوا⁽¹⁾.

بيان

ظاهر الروايات الاجتزاء عند تلاحم القتال بالتكبير لكل ركعة من غير تكبيرة للإحرام و تشهد و تسليم وَ فِي صَحِيحَةِ الْفُضَلَاءِ⁽²⁾عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: فَإِذَا كَانَتِ الْمُسَايَفَةُ وَ الْمُعَانَقَةُ وَ تَلَاحُمُ الْقِتَالِ فَإِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لَيْلَةَ صِفِّينَ وَ هِيَ لَيْلَةُ الْهَرِيرِ لَمْ تَكُنْ صَلَاتُهُمُ الظُّهْرُ وَ الْمَغْرِبُ وَ الْعِشَاءُ عِنْدَ وَقْتِ كُلِّ صَلَاةٍ إِلَّا بِالتَّكْبِيرِ وَ التَّهْلِيلِ وَ التَّسْبِيحِ وَ التَّحْمِيدِ وَ الدُّعَاءِ فَكَانَتْ تِلْكَ صَلَاتَهُمْ لَمْ يَأْمُرْهُمْ بِإِعَادَةِ الصَّلَاةِ.

بسیاری بر آن دلالت دارد. و دوم نماز کسی است که در حال نبرد بر اشاره نیز قادر نیست، پس آن از او ساقط می شود. و واجب او به تسبیح تبدیل می شود. و این نیز میان اصحاب مورد اجماع است.

روایت 2

تفسیر علی بن ابراهیم: «فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُکْبانا» {پس اگر بیم داشتید، پیاده یا سواره [نماز بخوانید].} آن رخصتی بعد از عزیمت است، برای فرد بیمناک که سواره و پیاده نماز بخواند.

و نماز خوف بر سه صورت است: خداوند تبارک و تعالی فرمود: {و هر گاه در میان ایشان بودی و برایشان نماز برپا داشتی، پس باید گروهی از آنان با تو [به نماز] ایستند و باید جنگ‌افزارهای خود را برگیرند و چون به سجده رفتند [و نماز را تمام کردند] باید پشت‌سر شما قرار گیرند و گروه دیگری که نماز نخوانده‌اند باید بیایند و با تو نماز گزارند و البته جانب احتیاط را فرو نگذارند و جنگ‌افزارهای خود را برگیرند.} و این یک صورت است.

و صورت دوم از نماز خوف آن است که از دزدان و حیوانات درنده در سفر بیمناک باشد، پس او به سوی قبله روی می کند و نماز را شروع می کند و به جهتی که وی در آن است ادامه می دهد و زمانی که از قرائت فارغ شد و خواست رکوع و سجود نماید، اگر توانست رویش را به سوی قبله بگرداند و اگر نتوانست به هر جهتی که روی کرد رکوع و سجده نماید، و اگر سواره بود با سرش اشاره نماید.

و صورت سوم از نماز خوف، نماز مجادله است و آن درگیری در نبرد است، زمانی که قادر نبود که فرود آید و نماز بخواند: برای هر رکعت یک مرتبه تکبیر می گوید و درحالی که سواره است نماز می خواند. امیر مؤمنان علیه السلام و اصحابش در صفین پنج نماز را بر پشت چهارپا خواندند، برای هر رکعتی یک تکبیر، و درحالی که سواره بودند، به هر جهتی که روی کردند، نماز خواندند.⁽³⁾

توضیح

ظاهر روایات اکتفا کردن به یک تکبیر برای هر رکعت غیر از تکبیرة االاحرام و تشهد و سلام به هنگام درگیری در نبرد است. و در صحیحه فضلاء⁽⁴⁾از امام باقر علیه السلام آمده است: هرگاه درگیری، پیوستگی و زد و خورد نبرد بود، [همانطور] که امیر مؤمنان علیه السلام در شب صفین که شب هریر بود، نمازهای ظهر، مغرب و عشایشان، در وقت هر نماز، فقط با تکبیر، تهلیل، تسبیح، تحمید و دعا بود، و آن نماز آنها بود، و آنان را به اعاده نماز امر نفرمود.

وَ فِي صَحِيحَةِ الْحَلَبِيِ‌⁽¹⁾عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: صَلَاةُ الزَّحْفِ عَلَي الظَّهْرِ إِيمَاءٌ بِرَأْسِكَ وَ تَكْبِيرٌ وَ الْمُسَايَفَةُ تَكْبِيرٌ بِغَيْرِ إِيمَاءٍ وَ الْمُطَارَدَةُ إِيمَاءٌ يُصَلِّي كُلُّ رَجُلٍ عَلَي حِيَالِهِ.

و المشهور بين الأصحاب أنه يقرأ عوض كل ركعة التسبيحات الأربع بعد النية و تكبيرة الافتتاح و يتشهد و يسلم و إيجاب غير النية لا دليل عليه نعم يظهر من صحيحة الفضلاء التسبيحات الأربع من غير ترتيب مع إضافة الدعاء و لعل المراد به الاستغفار فالأحوط الجمع بينها و إن احتمل الواو فيها بمعني أو.

«3»

مَجَالِسُ الصَّدُوقِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الْحَافِظِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ شُعَيْبِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: مَا كَانَتْ صَلَاةُ الْقَوْمِ يَوْمَ الْهَرِيرِ إِلَّا تَكْبِيراً عِنْدَ مَوَاقِيتِ الصَّلَاةِ⁽²⁾.

«4»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ،: فِي قَوْلِهِ تَعَالَي وَ إِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ الْآيَةَ فَإِنَّهَا نَزَلَتْ لَمَّا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي الْحُدَيْبِيَةِ يُرِيدُ مَكَّةَ فَلَمَّا وَقَعَ الْخَبَرُ إِلَي قُرَيْشٍ بَعَثُوا خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ فِي مِائَتَيْ فَارِسٍ لِيَسْتَقْبِلَ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَكَانَ يُعَارِضُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي الْجِبَالِ فَلَمَّا كَانَ فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ وَ حَضَرَتْ صَلَاةُ الظُّهْرِ أَذَّنَ بِلَالٌ وَ صَلَّي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِالنَّاسِ فَقَالَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ لَوْ كُنَّا حَمَلْنَا عَلَيْهِمْ وَ هُمْ فِي الصَّلَاةِ لَأَصَبْنَاهُمْ فَإِنَّهُمْ لَا يَقْطَعُونَ الصَّلَاةَ وَ لَكِنْ تَجِي‌ءُ لَهُمُ الْآنَ صَلَاةٌ أُخْرَي هِيَ أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِنْ ضِيَاءِ أَبْصَارِهِمْ فَإِذَا دَخَلُوا فِيهَا حَمَلْنَا عَلَيْهِمْ فَنَزَلَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام بِصَلَاةِ الْخَوْفِ بِهَذِهِ الْآيَةِ- وَ إِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ إِلَي قَوْلِهِ مَيْلَةً واحِدَةً .

فَفَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَصْحَابَهُ فِرْقَتَيْنِ فَوَقَفَ بَعْضُهُمْ تُجَاهَ الْعَدُوِّ وَ قَدْ أَخَذُوا

و در صحیحه حلبی⁽³⁾آمده است امام صادق علیه السلام فرمود:نماز «زحف» - که روبرو شدن با دشمن است - بر پشت چهارپا انجام می‌شود، بدین نحو که با سر خود اشاره می کنی و تکبیر می‌گوئی، و نماز «مسایفه» - که از هر دو سو شمشیر کشیده شده - تنها تکبیر است بدون اشاره، و نماز «مطارده» - که یک گروه، گروه دیگر را می راند و وادار به عقب‌نشینی می کند- در همان جائی که هست، به اشاره نماز می کند.

و مشهور بین اصحاب این است که به جای هر رکعت، بعد از نیت و تکبیر افتتاح، تسبیحات چهارگانه را می خواند و تشهد می خواند و سلام می دهد. بر واجب بودن، غیر از نیت دلیلی نیست. بله، از صحیحه فضلاء، تسبیحات چهارگانه بدون ترتیب به علاوه دعا روشن می گردد و شاید مقصود از آن استغفار است، پس احوط جمع کردن آنها است، هر چند که محتمل است «واو» در آن به معنای «أو» باشد.

روایت 3

مجالس صدوق: امام باقر علیه السلام فرمود: نماز افراد در روز هریر، فقط یک تکبیر در اوقات نماز بود.⁽⁴⁾

روایت 4

تفسیر علی بن ابراهیم: درباره این سخن خداوند متعال: «وَ إِذا کُنْتَ فِیهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَک»{و هر گاه در میان ایشان بودی و برایشان نماز برپا داشتی، پس باید گروهی از آنان با تو [به نماز] ایستند.}، زمانی نازل شد که رسول خدا صلی الله علیه و آله به قصد مکه به سوی حدیبیه خارج شد و زمانی که خبر به قریش رسید، خالد بن ولید را به همراه دویست سوار گسیل داشتند تا با رسول خدا صلی الله علیه و آله مواجه شود و او با رفتن بالای کوه ها، از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرهیز می کرد. و زمانی که در نیمه راه وقت نماز ظهر فرا رسید، بلال اذان گفت و رسول خدا بر مردم نماز خواند. پس خالد بن ولید گفت: اگر درحالی که آنها در نماز بودند بر آنان حمله می کردیم، بر آنها پیروز می شدیم، زیرا آنها نماز را قطع نمی کنند. اما الآن نماز دیگری بر آنها فرا می رسد که از نور دیدگانشان برایشان محبوب تر است، پس چون در آن وارد شدند بر آنها حمله می بریم. پس جبرئیل با این آیه {و هر گاه در میان ایشان بودی و برایشان نماز برپا داشتی، پس باید گروهی از آنان با تو [به نماز] ایستند}تا {میلة واحدة} نماز خوف را فرود آورد.

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله یارانش را به دو گروه تقسیم نمود و گروهی از آنها درحالی که

سِلَاحَهُمْ وَ فِرْقَةٌ صَلَّوْا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَائِماً وَ مَرُّوا فَوَقَفُوا مَوَاقِفَ أَصْحَابِهِمْ وَ جَاءَ أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُصَلُّوا فَصَلَّي بِهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الرَّكْعَةَ الثَّانِيَةَ وَ هِيَ لَهُمُ الْأُولَي وَ قَعَدَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَامَ أَصْحَابُهُ فَصَلَّوْا هُمُ الرَّكْعَةَ الثَّانِيَةَ وَ سَلَّمَ عَلَيْهِمْ‌⁽¹⁾

لكن الحديث لا يصحّ، فان أصحاب السيرة كلهم أجمعوا( مستندين بالروايات المعتبرة) علي أن النبيّ صلّي اللّه عليه و آله لم يواجه خالدا في غزوة الحديبية هكذا، و قد مر بعض ذلك في ص 102 نقلا عن سيرة ابن هشام بتلخيص.

و أزيدك الآن أن الكليني روي في كتاب الروضة ج 8 ص 322 عن عليّ بن إبراهيم عن أبيه عن ابن أبي عمير و غيره عن معاوية بن عمّار عن أبي عبد اللّه عليه السلام قال: لما خرج رسول اللّه في غزوة الحديبية، خرج في ذي القعدة، فلما انتهي الي المكان الذي أحرم فيه أحرموا و لبسوا السلاح، فلما بلغه أن المشركين قد أرسلوا إليه خالد بن الوليد ليرده قال: ابغوني رجلا يأخذ بي علي غير هذا الطريق فأتي برجل ... فأخذه معه حتّي انتهي الي العقبة فقال: من يصعدها حط اللّه عنه كما حط عن بني إسرائيل ... فابتدرها خيل الأنصار فلما هبطوا الحديبية ... و خرج رسول اللّه فأرسل إليه المشركون الحديث.

نعم غزا رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله في جمادي سنة خمس بني لحيان حتّي نزل علي غران و هي منازل بني لحيان، و غران واد بين أمج و عسفان الي بلد يقال لها سايه، فوجدهم قد حذروا و تمنعوا في رءوس الجبال.

فلما نزلها رسول اللّه و أخطأه من غرتهم ما أراد قال: لو أنا هبطنا عسفان لرأي أهل مكّة أنا قد جئنا مكّة فخرج في مائتي راكب من أصحابه حتّي نزل بعسفان ثمّ رجع قافلا و سمي تلك الغزوة بغزوة عسفان أيضا.

فالظاهر من تمنع بني لحيان الي رءوس الجبال أن رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله صلي حينذاك بمن معه من المسلمين صلاة الخوف، خوفا من بادرتهم كما صرّح بذلك الطبرسيّ في إعلام الوري ص 98 قال: ثم كانت غزوة بني لحيان، و هي الغزوة التي صلي فيها صلاة الخوف بعسفان حين أتاه الخبر من السماء بما هم به المشركون، و قيل: ان هذه الغزوة كانت بعد غزوة بني قريظة.

علي أنّه قد ثبت من دون ارتياب أن النبيّ صلّي اللّه عليه و آله صلي صلاة الخوف بذات الرقاع ذكره ابن هشام في السيرة في حوادث سنة الاربع، و قيل في الخامسة لقي بها رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله جمعا من غطفان و لم يكن بينهما حرب و قد خاف الناس بعضهم بعضا حتّي صلي رسول اللّه صلاة الخوف ثمّ انصرف بالناس، فإذا كان قد صلي قبل الحديبية صلاة الخوف، فلا بد و أن تكون الآية نازلة قبلها، فلا معني لنزول جبرئيل بصلاة الخوف:« وَ إِذا كُنْتَ فِيهِمْ» في غزوة الحديبية آخر سنة ست تارة أخري.

سلاح گرفته بودند، مقابل دشمن ایستادند و گروهی همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله در حالت قیام نماز خواندند و رفتند و به جای یارانشان ایستادند و آنان که نماز نخوانده بودند آمدند و پیامبر رکعت دوم را بر آنان امامت کرد، درحالی که آن برای آنان رکعت اول بود و رسول خدا صلی الله علیه و آله نشست و اصحابش ایستادند، و آنان رکعت دوم را خواندند و بر آنان سلام داد.⁽²⁾

«5»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، وَ كِتَابُ الْمَسَائِلِ، بِسَنَدَيْهِمَا عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ صَلَاةِ الْخَوْفِ كَيْفَ هِيَ قَالَ يَقُومُ الْإِمَامُ فَيُصَلِّي بِبَعْضِ أَصْحَابِهِ رَكْعَةً وَ يَقُومُ فِي الثَّانِيَةِ وَ يَقُومُ أَصْحَابُهُ فَيُصَلُّونَ الثَّانِيَةَ وَ يُخَفِّفُونَ وَ يَنْصَرِفُونَ وَ يَأْتِي أَصْحَابُهُمُ الْبَاقُونَ فَيُصَلُّونَ مَعَهُ الثَّانِيَةَ فَإِذَا قَعَدَ فِي التَّشَهُّدِ قَامُوا فَصَلَّوُا الثَّانِيَةَ لِأَنْفُسِهِمْ ثُمَّ يَقْعُدُونَ فَيَتَشَهَّدُونَ مَعَهُ ثُمَّ يُسَلِّمُ وَ يَنْصَرِفُونَ مَعَهُ‌⁽¹⁾

وَ سَأَلْتُهُ عَنْ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ فِي الْخَوْفِ كَيْفَ هِيَ قَالَ يَقُومُ الْإِمَامُ بِبَعْضِ أَصْحَابِهِ فَيُصَلِّي بِهِمْ رَكْعَةً ثُمَّ يَقُومُ فِي الثَّانِيَةِ وَ يَقُومُونَ فَيُصَلُّونَ لِأَنْفُسِهِمْ رَكْعَتَيْنِ وَ يُخَفِّفُونَ وَ يَنْصَرِفُونَ وَ يَأْتِي أَصْحَابُهُ الْبَاقُونَ فَيُصَلُّونَ مَعَهُ الثَّانِيَةَ ثُمَّ يَقُومُ بِهِمْ فِي الثَّالِثَةِ فَيُصَلِّي بِهِمْ فَتَكُونُ لِلْإِمَامِ الثَّالِثَةُ وَ لِلْقَوْمِ الثَّانِيَةُ ثُمَّ يَقْعُدُونَ فَيَتَشَهَّدُ وَ يَتَشَهَّدُونَ مَعَهُ ثُمَّ يَقُومُ أَصْحَابُهُ وَ الْإِمَامُ قَاعِدٌ فَيُصَلُّونَ الثَّالِثَةَ وَ يَتَشَهَّدُونَ مَعَهُ ثُمَّ يُسَلِّمُ وَ يُسَلِّمُونَ‌⁽²⁾.

روایت 5

قرب الإسناد و کتاب المسائل: با سندشان از علی بن جعفر از برادرش علیه السلام گوید: از او درباره نماز خوف سئوال کردم که چگونه است؟ فرمود: امام قیام می کند و بر گروهی از یارانش یک رکعت را امامت می کند و در رکعت دوم قیام می کند و یارانش قیام می کنند و رکعت دوم را می خوانند و کوتاه می کنند و برمی گردند و سایر یارانشان می آیند و رکعت دوم را همراه او می خوانند و چون او در تشهد نشست، آنها قیام می کنند و خودشان رکعت دوم را می خوانند، سپس می نشینند و همراه او تشهد می خوانند، سپس سلام می دهد و همراه او برمی گردند.⁽³⁾

و از او درباره نماز مغرب در خوف سئوال کردم که چگونه است؟ فرمود امام به همراه بخشی از یارانش قیام می کند و یک رکعت را بر آنان می خواند، سپس در رکعت دوم می ایستد و آنها قیام می کنند و خودشان دو رکعت می خوانند و کوتاه می کنند و برمی گردند. و سایر یارانش می آیند و همراه او رکعت دوم را می خوانند، سپس او در رکعت سوم بر آنان قیام می کند و بر آنان امامت می کند که آن برای امام رکعت سوم و برای جمع رکعت دوم است. سپس می نشینند، پس او تشهد می خواند و آنها همراه او تشهد می خوانند، سپس یارانش قیام می کنند درحالی که امام نشسته است و رکعت سوم را می خوانند و همراه او تشهد می خوانند، سپس او سلام می دهد و آنها نیز سلام می دهند.⁽⁴⁾

بيان

قوله لأنفسهم ثم يقعدون في كتاب المسائل ثم قعدوا فتشهدوا معه ثم سلم و انصرف و انصرفوا.

و لا خلاف بين الأصحاب ظاهرا في أنه يتخير في المغرب بين أن يصلي بالأولي ركعة و بالثانية ركعتين و بالعكس لورود الروايات المعتبرة بهما جميعا و اختلف في الأفضلية فقيل إن الأول أفضل لكونه مرويا عن أمير المؤمنين عليه السلام فيترجح للتأسي به و لأنه يستلزم فوز الفرقة الثانية بالقراءة و بالزيادة ليوازي فضيلة تكبيرة الافتتاح و التقدم و لتقارب الفرقتين في إدراك الأركان و نسب هذا القول إلي الأكثر و اختاره في التذكرة و قيل إن الثاني أفضل لئلا يكلف الثانية زيادة جلوس في التشهد و هي مبنية علي التخفيف و الترجيح لا يخلو من إشكال.

«6»

فِقْهُ الرِّضَا، قَالَ عليه السلام: إِنْ كُنْتَ فِي حَرْبٍ هِيَ لِلَّهِ رِضًا وَ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَصَلِّ عَلَي مَا أَمْكَنَكَ عَلَي ظَهْرِ دَابَّتِكَ وَ إِلَّا تُومِئُ إِيمَاءً أَوْ تُكَبِّرُ وَ تُهَلِّلُ‌⁽¹⁾.

وَ رُوِيَ: أَنَّهُ فَاتَ النَّاسَ مَعَ عَلِيٍّ عليه السلام يَوْمَ صِفِّينَ صَلَاةُ الظُّهْرِ وَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ فَأَمَرَهُمْ عَلِيٌّ فَكَبَّرُوا وَ هَلَّلُوا وَ سَبَّحُوا ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً-⁽²⁾فَأَمَرَهُمْ عَلِيٌّ عليه السلام فَصَنَعُوا ذَلِكَ رِجَالًا أَوْ رُكْبَاناً .

فَإِنْ كُنْتَ مَعَ الْإِمَامِ‌⁽³⁾فَعَلَي الْإِمَامِ أَنْ يُصَلِّيَ بِطَائِفَةٍ رَكْعَةً وَ تَقِفُ الطَّائِفَةُ الْأُخْرَي بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ ثُمَّ يَقُومُ وَ يَخْرُجُونَ فَيُقِيمُونَ مَوْقِفَ أَصْحَابِهِمْ بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ وَ تَجِي‌ءُ طَائِفَةٌ أُخْرَي فَتَقِفُ خَلْفَ الْإِمَامِ وَ يُصَلِّي بِهِمُ الرَّكْعَةَ الثَّانِيَةَ فَيُصَلُّونَهَا وَ يَتَشَهَّدُونَ وَ يُسَلِّمُ الْإِمَامُ وَ يُسَلِّمُونَ بِتَسْلِيمِهِ فَيَكُونُ لِلطَّائِفَةِ الْأُولَي تَكْبِيرَةُ الِافْتِتَاحِ وَ لِلطَّائِفَةِ الْأُخْرَي التَّسْلِيمُ

توضیح

این سخن او «خودشان می خوانند سپس می نشینند» در کتاب المسائل به صورت «سپس می نشینند و همراه او تشهد می خوانند سپس او سلام می دهد و بازمی گردد و آنها بازمی گردند»، آمده است.

و ظاهر بین اصحاب اختلافی در این نیست که او در مغرب بین اینکه بر گروه اول یک رکعت و بر گروه دوم دو رکعت بخواند و بالعکس را انتخاب می کند. به دلیل وارد شدن روایات معتبر در خصوص هر دوی آنها و درباره برتری آنها اختلاف است، و گفته شده مورد اول بهتر است، به دلیل اینکه آن از امیر المؤمنین علیه السلام روایت شده است، پس برای پیروی کردن ارجح است و نیز به این دلیل که مستلزم نایل شدن گروه دوم به قرائت و زیادی است تا با فضیلت تکبیر افتتاح و تقدم برابر گردد و نیز برای نزدیک شدن دو گروه در درک کردن ارکان، و این قول را به اغلب نسبت داده است و در تذکره آن را اختیار کرده است و گفته شده: مورد دوم بهتر است تا گروه دوم را به زیادی نشستن در تشهد درحالی که بنای نماز بر تخفیف است، مکلف نسازد. و ترجیح خالی از اشکال نیست.

روایت 6

فقه الرضا: امام علیه السلام فرمود: اگر در جنگی بودی که برای رضای خدا بود و نماز فرا رسید، پس تا آنجا که برایت امکان داشت بر روی چهارپایت نماز بخوان، و در غیر این صورت، به اشاره نماز می خوانی یا تکبیر و تهلیل می گویی.⁽⁴⁾

و روایت شده است که مردم همراه علی علیه السلام در روز صفین نماز ظهر، مغرب و عشا را از دست دادند، پس علی علیه السلام به آنان امر فرمود، پس تکبیر، تهلیل و تسبیح گفتند، سپس این آیه را قرائت کرد: {پس اگر بیم داشتید، پیاده یا سواره [نماز کنید].}⁽⁵⁾

و علی علیه السلام به آنان امر نمود، پس آنها پیاده یا سواره چنین کردند.

پس اگر همراه امام بودی، بر امام است که یک رکعت را بر گروهی بخواند درحالی که گروه دیگر در مقابل دشمن می ایستد، سپس او قیام می کند و آنها خارج می شوند و به جای دوستانشان در مقابل دشمن قرار می گیرند و گروه دیگر می آیند و پشت سر امام می ایستند و او رکعت دوم را بر آنها می خواند، و آنها آن را به جای می آورند و تشهد می خوانند و امام سلام می دهد و آنها با سلام او سلام می دهند، پس برای گروه اول تکبیر افتتاح است و برای گروه دیگر سلام.

وَ إِنْ كَانَ صَلَاةُ الْمَغْرِبِ يُصَلِّي بِالطَّائِفَةِ الْأُولَي رَكْعَةً وَ بِالطَّائِفَةِ الثَّانِيَةِ رَكْعَتَيْنِ .

وَ إِذَا تَعَرَّضَ لَكَ سَبُعٌ وَ خِفْتَ أَنْ تَفُوتَ الصَّلَاةَ فَاسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ وَ صَلِّ صَلَاتَكَ بِالْإِيمَاءِ فَإِنْ خَشِيتَ السَّبُعَ يَعْرِضُ لَكَ فَدُرْ مَعَهُ كَيْفَ مَا دَارَ وَ صَلِّ بِالْإِيمَاءِ كَيْفَ مَا يُمْكِنُكَ .

وَ إِذَا كُنْتَ تَمْشِي مُتَفَزِّعَةً مِنْ هَزِيمَةٍ أَوْ مِنْ لِصٍّ أَوْ ذَاعِرٍ أَوْ مَخَافَةً فِي الطَّرِيقِ وَ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ اسْتَفْتَحْتَ الصَّلَاةَ تُجَاهَ الْقِبْلَةِ بِالتَّكْبِيرِ ثُمَّ تَمْضِي فِي مَشْيَتِكَ حَيْثُ شِئْتَ وَ إِذَا حَضَرَ الرُّكُوعُ رَكَعْتَ تُجَاهَ الْقِبْلَةِ إِنْ أَمْكَنَكَ وَ أَنْتَ تَمْشِي وَ كَذَلِكَ السُّجُودُ سَجَدْتَ تُجَاهَ الْقِبْلَةِ أَوْ حَيْثُ أَمْكَنَكَ ثُمَّ قُمْتَ فَإِذَا حَضَرَ التَّشَهُّدُ جَلَسْتَ تُجَاهَ الْقِبْلَةِ بِمِقْدَارِ مَا تَقُولُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ فَقَدْ تَمَّتْ صَلَاتُكَ .

هَذِهِ مُطْلَقَةٌ لِلْمُضْطَرِّ فِي حَالِ الضَّرُورَةِ وَ إِنْ كُنْتَ فِي الْمُطَارَدَةِ مَعَ الْعَدُوِّ فَصَلِّ صَلَاتَكَ إِيمَاءً وَ إِلَّا فَسَبِّحْ وَ احْمَدْهُ وَ هَلِّلْهُ وَ كَبِّرْهُ تَقُومُ كُلُّ تَسْبِيحَةٍ وَ تَهْلِيلَةٍ وَ تَكْبِيرَةٍ مَكَانَ رَكْعَةٍ عِنْدَ الضَّرُورَةِ وَ إِنَّمَا جُعِلَ ذَلِكَ لِلْمُضْطَرِّ لِمَنْ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالرُّكُوعِ وَ السُّجُودِ⁽¹⁾.

«7»

الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: فَرَضَ اللَّهُ عَلَي الْمُقِيمِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ وَ فَرَضَ عَلَي الْمُسَافِرِ رَكْعَتَيْنِ وَ فَرَضَ عَلَي الْخَائِفِ رَكْعَةً وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَقُولُ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ فَتَصِيرُ رَكْعَةً⁽²⁾.

بيان

هذا يدل علي مذهب ابن الجنيد و قد مر أنه يمكن حمله علي التقية

و اگر نماز مغرب بود، بر گروه اول یک رکعت و بر گروه دوم دو رکعت می خواند.

و هرگاه با حیوان درنده ای رو به رو شدی و بیم داشتی که نماز از تو فوت شود، به قبله روی کن و نمازت را به اشاره بخوان، و اگر از حیوان درحالی که به تو روی کرده است ترسیدی، هر طور که او چرخید، همراه او بچرخ، و هرگونه که برایت امکان پذیر بود، با اشاره نماز بخوان.

و هرگاه هراسان از شکست، دزد، چیزی ترسناک یا از ترس در راهی می رفتی و وقت نماز فرا رسید، رو به قبله نماز را با تکبیر افتتاح کن، سپس هر طور که خواستی به راهت ادامه می دهی و چون به رکوع رسیدی، اگر برایت امکان داشت رو به قبله رکوع می کنی، و چنین است سجده، رو به قبله یا هر جایی که برایت ممکن بود سجده می کنی، سپس قیام می کنی؛ و چون تشهد فرا رسید، به مدت زمان گفتن «أشهد أن لا إله إلّا الله وحده لا شریک له و أشهد أنّ محمداً عبده و رسوله» رو به قبله می نشینی و چون چنین کنی، نمازت انجام گرفته است.

این برای فرد مجبور در حالت ضرورت، مطلق است. و اگر در تعقیب و گریز با دشمن هستی، نمازت را با اشاره بخوان و در غیر این صورت، تسبیح، تحمید، تهلیل و تکبیر بگوی. هر تسبیح، تهلیل و تکبیری به هنگام ضرورت، جایگزین یک رکعت می شود. و آن فقط برای فرد مجبور، کسی که برایش امکان پذیر نیست که رکوع و سجود را به جای آورد، قرار داده شده است.⁽³⁾

روایت 7

تفسیر العیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند بر فرد مقیم پنج نماز، و بر مسافر دو رکعت، و بر خائف یک رکعت را فرض کرده است. و این سخن خداوند است که {اگر بیم داشتید که آنان که کفر ورزیده‌اند به شما آزار برسانند، گناهی بر شما نیست که نماز را کوتاه کنید.} می گوید: دو رکعت را قصر می کند که یک رکعت می شود.⁽⁴⁾

توضیح

این بر مذهب ابن جنید دلالت می کند. و بیان شد که حمل کردن آن بر تقیه

أو علي أنه يصلي مع الإمام ركعة.

«8»

الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام: فِي صَلَاةِ الْمَغْرِبِ فِي الْخَوْفِ قَالَ يَجْعَلُ أَصْحَابَهُ طَائِفَتَيْنِ بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ وَاحِدَةً وَ الْأُخْرَي خَلْفَهُ فَيُصَلِّي بِهِمْ ثُمَّ يَنْصِبُ قَائِماً وَ يُصَلُّونَ هُمْ تَمَامَ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ يُسَلِّمُ بَعْضُهُمْ عَلَي بَعْضٍ ثُمَّ تَأْتِي الطَّائِفَةُ الْأُخْرَي فَيُصَلِّي بِهِمْ رَكْعَتَيْنِ وَ يُصَلُّونَ هُمْ رَكْعَةً فَيَكُونُ لِلْأَوَّلِينَ قِرَاءَةٌ وَ لِلْآخَرِينَ قِرَاءَةٌ⁽¹⁾.

بيان

هذا وجه ترجيح لتخصيص الأولين بركعة ليدرك كل منهما ركعة من الركعتين اللتين يتعين فيهما القراءة.

«9»

الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فِي الْخَوْفِ فَرَّقَهُمُ الْإِمَامُ فِرْقَتَيْنِ فِرْقَةً مُقْبِلَةً عَلَي عَدُوِّهِمْ وَ فِرْقَةً خَلْفَهُ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي فَيُكَبِّرُ بِهِمْ ثُمَّ يُصَلِّي بِهِمْ رَكْعَةً ثُمَّ يَقُومُ بَعْدَ مَا يَرْفَعُ رَأْسَهُ مِنَ السُّجُودِ فَيَتَمَثَّلُ قَائِماً وَ يَقُومُ الَّذِينَ صَلَّوْا خَلْفَهُ رَكْعَةً فَيُصَلِّي كُلُّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ لِنَفْسِهِ رَكْعَةً ثُمَّ يُسَلِّمُ بَعْضُهُمْ عَلَي بَعْضٍ ثُمَّ يَذْهَبُونَ إِلَي أَصْحَابِهِمْ فَيَقُومُونَ مَقَامَهُمْ وَ يَجِي‌ءُ الْآخَرُونَ وَ الْإِمَامُ قَائِمٌ فَيُكَبِّرُونَ وَ يَدْخُلُونَ فِي الصَّلَاةِ خَلْفَهُ فَيُصَلِّي بِهِمْ رَكْعَةً ثُمَّ يُسَلِّمُ فَيَكُونُ لِلْأَوَّلِينَ اسْتِفْتَاحُ الصَّلَاةِ بِالتَّكْبِيرِ وَ لِلْآخَرِينَ التَّسْلِيمُ مَعَ الْإِمَامِ فَإِذَا سَلَّمَ الْإِمَامُ قَامَ كُلُّ إِنْسَانٍ مِنَ الطَّائِفَةِ الْأَخِيرَةِ فَيُصَلِّي لِنَفْسِهِ رَكْعَةً وَاحِدَةً فَتَمَّتْ لِلْإِمَامِ رَكْعَتَانِ وَ لِكُلِّ إِنْسَانٍ مِنَ الْقَوْمِ رَكْعَتَانِ وَاحِدَةٌ فِي جَمَاعَةٍ وَ الْأُخْرَي وُحْدَاناً .

وَ إِذَا كَانَ الْخَوْفُ أَشَدَّ مِنْ ذَلِكَ مِثْلُ الْمُضَارَبَةِ وَ الْمُنَاوَشَةِ وَ الْمُعَانَقَةِ وَ تَلَاحُمِ الْقِتَالِ فَإِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لَيْلَةَ صِفِّينَ وَ هِيَ لَيْلَةُ الْهَرِيرِ لَمْ يَكُنْ صَلَّي بِهِمُ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ وَ الْمَغْرِبَ وَ الْعِشَاءَ عِنْدَ وَقْتِ كُلِّ صَلَاةٍ إِلَّا بِالتَّهْلِيلِ وَ التَّسْبِيحِ وَ التَّحْمِيدِ وَ الدُّعَاءِ فَكَانَتْ تِلْكَ صَلَاتَهُمْ لَمْ يَأْمُرْهُمْ بِإِعَادَةِ الصَّلَاةِ

یا بر کسی که همراه امام یک رکعت می خواند، ممکن است.

روایت 8

تفسیر العیاشی: امام صادق علیه السلام درباره نماز مغرب در خوف فرمود: یارانش را دو گروه قرار می دهد، یک گروه را مقابل دشمن و گروه دیگر را پشت سر خود. و بر آنان پیشنماز می شود، سپس می ایستد و آنها کل دو رکعت را می خوانند، سپس بعضی از آنها بر دیگران سلام می دهد. سپس گروه دیگر می آید و او دو رکعت بر آنها می خواند و خود آنها یک رکعت می خوانند، پس برای گروه اول قرائتی می باشد و برای گروه دوم قرائتی.⁽²⁾

توضیح

این وجه ترجیحی است برای اختصاص دادن گروه اول به یک رکعت، تا هر یک از آن دو، یک رکعت از دو رکعت را که قرائت در آن دو متعین است، درک کند.

روایت 9

تفسیر العیاشی: امام باقر علیه السلام فرمود: زمانی که در خوف وقت نماز فرا رسید، امام آنها را به دو گروه تقسیم کند، گروهی رو به دشمن و گروهی پشت سر او، چنانکه خداوند تبارک و تعالی فرمود، و بر آنان تکبیر می گوید؛ سپس یک رکعت بر آنان امامت می کند، پس بعد از اینکه سرش را از سجده بلند کرد قیام می کند و می ایستد و کسانی که پشت سر او نماز خواندند قیام می کنند و هر یک از آنها خودش یک رکعت می خواند، و بعضی از آنها بر بعضی دیگر سلام می دهد. سپس به سوی یارانشان می روند و در جای آنها قرار می گیرند و سایرین می آیند، درحالی که امام ایستاده است و تکبیر می گویند و پشت سر او در نماز وارد می شوند و یک رکعت بر آنها امامت می کند، سپس سلام می دهد. پس برای گروه اول، افتتاح نماز با تکبیر بود و برای سایرین سلام همراه امام. و زمانی که امام سلام داد، هر یک از افراد گروه آخر قیام می کند و خودش یک رکعت می خواند، پس برای امام دو رکعت، و برای هر فرد از جمع، دو رکعت کامل شد که یک رکعت به جماعت و رکعت دیگر فرادی است.

و هرگاه که خوف بیشتر از آن بود، نظیر زد و خورد، کشمکش و درگیری، و تاخت و تاز نبرد، همانطور که امیرمؤمنان علیه السلام در شب صفین که شب هریر بود، ظهر، عصر، مغرب و عشا را به هنگام وقت هر نماز، فقط با تهلیل، تسبیح، تحمید و دعا بر آنان امامت کرد، و آن نماز آنها بود؛ و آنها را به اعاده نماز امر نفرمود.

وَ إِذَا كَانَتِ الْمَغْرِبُ فِي الْخَوْفِ فَرَّقَهُمْ فِرْقَتَيْنِ فَصَلَّي بِفِرْقَةٍ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ ثُمَّ أَشَارَ إِلَيْهِمْ بِيَدِهِ فَقَامَ كُلُّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ فَصَلَّي رَكْعَةً ثُمَّ سَلَّمُوا وَ قَامُوا مَقَامَ أَصْحَابِهِمْ وَ جَاءَتِ الطَّائِفَةُ الْأُخْرَي فَكَبَّرُوا وَ دَخَلُوا فِي الصَّلَاةِ وَ قَامَ الْإِمَامُ فَصَلَّي بِهِمْ رَكْعَةً ثُمَّ سَلَّمَ ثُمَّ قَامَ كُلُّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ فَصَلَّي رَكْعَةً فَشَفَعَهَا بِالَّتِي صَلَّي مَعَ الْإِمَامِ ثُمَّ قَامَ فَصَلَّي رَكْعَةً لَيْسَ فِيهَا قِرَاءَةٌ فَتَمَّتْ لِلْإِمَامِ ثَلَاثُ رَكَعَاتٍ وَ لِلْأَوَّلِينَ ثَلَاثُ رَكَعَاتٍ ركعتين [رَكْعَتَانِ] فِي جَمَاعَةٍ وَ رَكْعَةٌ وُحْدَاناً وَ لِلْآخَرِينَ ثَلَاثُ رَكَعَاتٍ رَكْعَةٌ جَمَاعَةً وَ ركعتين [رَكْعَتَانِ] وُحْدَاناً فَصَارَ لِلْأَوَّلِينَ افْتِتَاحُ التَّكْبِيرِ وَ افْتِتَاحُ الصَّلَاةِ وَ لِلْآخَرِينَ التَّسْلِيمُ‌⁽¹⁾.

بيان

المناوشة في القتال و ذلك إذا تداني الفريقان و ليلة الهرير مشهورة سميت بذلك لكثرة الأصوات فيها.

«10»

الْعَيَّاشِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا عليهما السلام قَالَ: فَاتَ النَّاسَ مَعَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَوْمَ صِفِّينَ صَلَاةُ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ فَأَمَرَهُمْ عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَكَبَّرُوا وَ هَلَّلُوا وَ سَبَّحُوا رِجَالًا وَ رُكْبَاناً لِقَوْلِ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً فَأَمَرَهُمْ عَلِيٌّ فَصَنَعُوا ذَلِكَ‌⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ صَلَاةُ الْمُوَاقَفَةِ فَقَالَ إِذَا لَمْ تَكُنِ انْتَصَفْتَ مِنْ عَدُوِّكَ صَلَّيْتَ إِيمَاءً رَاجِلًا كُنْتَ أَوْ رُكْبَاناً فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً-⁽³⁾تَقُولُ فِي الرُّكُوعِ لَكَ رَكَعْتُ وَ أَنْتَ رَبِّي وَ فِي السُّجُودِ لَكَ سَجَدْتُ وَ أَنْتَ رَبِّي أَيْنَمَا تَوَجَّهَتْ بِكَ دَابَّتُكَ غَيْرَ أَنَّكَ تَوَجَّهُ حِينَ تُكَبِّرُ أَوَّلَ تَكْبِيرَةٍ⁽⁴⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ أَبَانِ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: فَاتَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام

و هرگاه نماز مغرب در خوف بود، آنها را به دو گروه تقسیم کرد و بر گروهی دو رکعت امامت کرد، سپس نشست و با دستش به آنها اشاره کرد، پس هر یک از آنها قیام کرد و یک رکعت خواند، سپس سلام دادند و در جای یارانشان قرار گرفتند و گروه دیگر آمدند و تکبیر گفتند و در نماز وارد شدند و امام برخاست و یک رکعت بر آنان امامت کرد، سپس سلام داد و هر یک از آنها برخاست و یک رکعت خواند و آن را به رکعتی که همراه امام خواند اضافه کرد، سپس قیام کرد و رکعتی که در آن قرائت نیست را خواند، پس برای امام سه رکعت و برای گروه اول سه رکعت پایان گرفت: دو رکعت در جماعت و یک رکعت فرادی. و برای گروه آخر نیز سه رکعت: یک رکعت به صورت جماعت و دو رکعت به صورت فرادی؛ پس برای گروه اول تکبیر افتتاح و شروع نماز بود و برای گروه دیگر سلام و پایان نماز.⁽⁵⁾

توضیح

«مناوشه» در جنگ است و آن زمانی است که دو گروه به یکدیگر نزدیک شوند، و شب هریر مشهور است و به دلیل کثرت اصوات در آن، به این نام خوانده شده است.

روایت 10

تفسیر العیاشی: یکی از آن دو امام علیهما السلام فرمود: مردم به همراه امیرمؤمنان علیه السلام در روز صفین، نماز ظهر، عصر، مغرب و عشای آخر را از دست دادند. پس امیرمؤمنان علی علیه السلام به آنان امر فرمود و در حالت پیاده و سواره تکبیر، تهلیل و تسبیح گفتند، به دلیل این سخن خداوند {پس اگر بیم داشتید پیاده یا سواره [نماز کنید].}⁽⁶⁾

پس علی علیه السلام به آنان امر کرد و آنها چنین کردند.

و نیز از تفسیر العیاشی: زراره گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: نماز «مواقفه» چیست؟ فرمود: اگر بر دشمنت غلبه نیافته بودی، پیاده بودی یا سواره، به اشاره نماز می خوانی، که خداوند می فرماید: {پس اگر بیم داشتید، پیاده یا سواره [نماز کنید].}⁽⁷⁾، درحالی که در رکوع می گویی: برای تو رکوع کردم و تو پروردگار من هستی. و در سجود در حالی که به هر جهتی که چهارپایت رو کرد رو می کنی، می گویی: برای تو سجده کردم و تو پروردگار من هستی، اما به هنگام گفتن تکبیر نخست، به قبله توجه می کنی.⁽⁸⁾

و نیز از تفسیر العیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علیه السلام

وَ النَّاسَ يَوْماً بِصِفِّينَ صَلَاةُ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ وَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ فَأَمَرَهُمْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنْ يُسَبِّحُوا وَ يُكَبِّرُوا وَ يُهَلِّلُوا قَالَ وَ قَالَ اللَّهُ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً فَأَمَرَهُمْ عَلِيٌّ عليه السلام فَصَنَعُوا ذَلِكَ رُكْبَاناً وَ رِجَالًا⁽¹⁾.

وَ رَوَاهُ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: فَاتَ النَّاسَ الصَّلَاةُ مَعَ عَلِيٍّ يَوْمَ صِفِّينَ إِلَي آخِرِهِ‌⁽²⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَي فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً كَيْفَ يَفْعَلُ وَ مَا يَقُولُ وَ مَنْ يَخَافُ سَبُعاً وَ لِصّاً كَيْفَ يُصَلِّي قَالَ يُكَبِّرُ وَ يُومِئُ إِيمَاءً بِرَأْسِهِ‌⁽³⁾.

وَ مِنْهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي صَلَاةِ الزَّحْفِ قَالَ تَكْبِيرٌ وَ تَهْلِيلٌ يَقُولُ اللَّهُ أَكْبَرُ يَقُولُ اللَّهُ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً⁽⁴⁾.

«11»

كِتَابُ الْمَسَائِلِ، لِعَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَي عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَلْقَاهُ السَّبُعُ وَ قَدْ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَلَا يَسْتَطِيعُ الْمَشْيَ مَخَافَةَ السَّبُعِ وَ إِنْ قَامَ يُصَلِّي خَافَ فِي رُكُوعِهِ أَوْ سُجُودِهِ وَ السَّبُعُ أَمَامَهُ عَلَي غَيْرِ الْقِبْلَةِ فَإِنْ تَوَجَّهَ الرَّجُلُ أَمَامَ الْقِبْلَةِ خَافَ أَنْ يَثِبَ عَلَيْهِ الْأَسَدُ كَيْفَ يَصْنَعُ قَالَ يَسْتَقْبِلُ الْأَسَدَ وَ يُصَلِّي وَ يُومِئُ إِيمَاءً بِرَأْسِهِ وَ هُوَ قَائِمٌ وَ إِنْ كَانَ الْأَسَدُ عَلَي غَيْرِ الْقِبْلَةِ⁽⁵⁾.

بيان

المشهور بين الأصحاب أن خائف السبع و السيل و الغرق يصلي صلاة الخوف كمية و كيفية حتي قال في المعتبر كل أسباب الخوف يجوز معها القصر و الانتقال إلي الإيماء مع الضيق و الاقتصار علي التسبيح إن خشي مع الإيماء و إن كان الخوف من لص أو سبع أو غرق و علي ذلك فتوي الأصحاب.

و تردد في ذلك العلامة في المنتهي و نقل عن بعض علمائنا قولا بأن التقصير

و مردم در صفین، روزی نماز ظهر، عصر، مغرب و عشا را از دست دادند و امیرالمؤمنین علیه السلام به آنان امر کرد که تسبیح، تکبیر و تهلیل بگویند، - و فرمود: - و خداوند فرمود: {پس اگر بیم داشتید پیاده یا سواره [نماز کنید].} پس علی علیه السلام به آنان امر کردند و آنها سواره و پیاده آن را انجام دادند.⁽⁶⁾

و حلبی آن را از امام صادق علیه السلام روایت کرد که فرمود: مردم به همراه علی در روز صفین، نماز را از دست دادند ... تا پایان سخن آن.⁽⁷⁾

و نیز از تفسیر العیاشی: عبدالرحمن بن ابوعبدالله از امام صادق علیه السلام روایت کرد که گوید: از او درباره این سخن خداوند متعال {پس اگر بیم داشتید، پیاده یا سواره [نماز کنید].} سئوال کردم که چگونه عمل می کند و چه می گوید؟ و کسی که از درنده و دزدی بیم داشته باشد، چگونه نماز می خواند؟ فرمود: تکبیر می گوید و با سرش اشاره می کند.⁽⁸⁾

و نیز از تفسیر العیاشی: عبدالرحمن از امام صادق علیه السلام درباره نماز زحف (حرکت برای جنگ) روایت کرد که فرمود: تکبیر و تهلیلی است، می گویی الله اکبر. خداوند می فرماید: «فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُکْباناً» {پس اگر بیم داشتید، پیاده یا سواره [نماز کنید].}⁽⁹⁾

روایت 11

کتاب المسائل: علی بن جعفر از برادرش موسی علیه السلام گوید: از او درباره مردی سئوال کردم که درحالی که نماز فرا رسیده است با حیوان درنده ای مواجه می شود و از ترس حیوان نمی تواند راه برود، و اگر برای نماز قیام کند، در رکوع یا سجودش می ترسد، و حیوان در مقابل او و در جهتی غیر از قبله است، پس اگر مرد به سوی قبله روی کند، بیم دارد که شیر بر او حمله کند، چگونه عمل نماید؟ فرمود: به شیر روی کند و نماز بخواند و با سرش اشاره نماید، درحالی که ایستاده است، هر چند که شیر بر غیر قبله باشد.⁽¹⁰⁾

توضیح

مشهور بین اصحاب این است که فرد بیمناک از حیوان درنده، سیل و غرق شدن، از نظر کمیت و کیفیت، مانند نماز خوف نماز می خواند. حتی در المعتبر گوید: با همه اسباب خوف، قصر کردن جایز است، و منتقل شدن به اشاره در صورت تنگنا، و اکتفا کردن به تسبیح، اگر در صورت اشاره بترسد، و خوف از دزد، حیوان درنده یا غرق شدن باشد. و فتوای اصحاب بر آن بود.

و علامه در المنتهی در آن تردید کرده است و از برخی علمای ما قولی مبنی بر اینکه قصر کردن

في عدد الركعات إنما يكون في صلاة الخوف من العدو خاصة و لا يظهر من الروايات إلا القصر في الكيفية علي بعض الوجوه و المذكور فيها العدو و اللص و السبع فإلحاق غيرها بها يحتاج إلي دليل.

و قال الشهيد الثاني و ألحق بذلك الأسير في يد المشركين إذا خاف من إظهار الصلاة و المديون المعسر لو عجز عن إقامة البينة بالإعسار و خاف الحبس فهرب و المدافع عن ماله لاشتراك الجميع في الخوف انتهي.

و قد يستدل علي التعميم بأنه تجب الصلاة علي جميع المكلفين لعموم الأدلة و الصلاة بالإيماء و التكبير مع العجز صلاة شرعية في بعض الأحيان فحيث تعذر الأول ثبت الثاني و إلا يلزم التخصيص فيما دل علي وجوب الصلاة علي كل مكلف.

و المسألة قوية الإشكال و المشهور في الموتحل و الغريق أنهما يصليان بالإيماء مع العجز و لكن لا يقصران و ذكر الشهيد في الذكري أنه لو خاف من إتمام الصلاة استيلاء الغرق و رجا عند قصر العدد سلامته و ضاق الوقت فالظاهر أنه يقصر العدد أيضا و استحسنه الشهيد الثاني و تنظر في سقوط القضاء و ربما يقال جواز الترك للعجز لا يوجب جواز القصر من غير دليل و الله يعلم.

«12»

كِتَابُ صِفِّينَ، لِنَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: خَطَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي بَعْضِ أَيَّامِ صِفِّينَ وَ حَضَّ أَصْحَابَهُ عَلَي الْقِتَالِ وَ سَاقَ الْحَدِيثَ الطَّوِيلَ إِلَي قَوْلِهِ فَاقْتَتَلُوا مِنْ حِينَ طَلَعَتِ الشَّمْسُ حَتَّي غَابَ الشَّفَقُ وَ مَا كَانَتْ صَلَاةُ الْقَوْمِ إِلَّا تَكْبِيراً.

وَ مِنْهُ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ سِيَاهٍ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ قَالَ: اقْتَتَلَ النَّاسُ فِي صِفِّينَ مِنْ لَدُنِ اعْتِدَالِ النَّهَارِ إِلَي صَلَاةِ الْمَغْرِبِ مَا كَانَ صَلَاةُ الْقَوْمِ إِلَّا التَّكْبِيرَ عِنْدَ مَوَاقِيتِ الصَّلَاةِ.

وَ مِنْهُ عَنْ نُمَيْرِ بْنِ وَعْلَةَ عَنِ الشَّعْبِيِّ: فِي وَصْفِ بَعْضِ مَوَاقِفِ صِفِّينَ إِلَي أَنْ

در تعداد رکعات، به طور خاص فقط در نماز خوف از دشمن می باشد، و از روایات جز قصر در کیفیت در بعضی صورتها ظاهر نمی شود. و آنچه که در آنها ذکر شده است، دشمن، دزد و حیوان درنده است و الحاق مواردی غیر از این، نیازمند دلیل است.

و شهید ثانی گوید: اسیر در دست مشرکان، زمانی که از آشکار کردن نماز بیم داشته باشد، و نیز فرد بدهکار تهی دستی که از ارائه دلیلی روشن بر تهیدستی اش عاجز باشد واز حبس بترسد و فرار کند، و نیز فرد مدافع از مالش، به دلیل اشتراک همه این موارد در خوف به آن ملحق شده اند، پایان سخن.

و برای تعمیم شاید به این استدلال شود که به دلیل عمومیت ادله، نماز بر همه افراد مکلّف واجب است و نماز با اشاره و تکبیر در صورت عجز و ناتوانی، گاهی اوقات نمازی شرعی است، پس هر جا که اولی دشوار گردد، مورد دوم اثبات می شود. و در غیر این صورت، تخصیص در آنچه که بر وجوب نماز بر هر مکلف دلالت دارد، لازم می گردد.

و در این مسأله اشکال بزرگی است. و قول مشهور درباره در باتلاق افتاده و غریق این است که آن دو در صورت عجز و ناتوانی به اشاره نماز می خوانند، اما قصر نمی کنند. و شهید در الذکری ذکر کرده که وی در صورت ادای کامل، اگر از غلبه غرق شدن بیم داشته باشد و در صورت قصر رکعات به سلامتی اش امید داشته باشد و وقت تنگ باشد، ظاهر این است که در عدد نیز قصر می کند و شهید ثانی آن را نیکو دانسته است و در ساقط شدن قضا نظر نداده است، و شاید گفته شود، جواز ترک به دلیل عجز و ناتوانی، جواز قصر بدون دلیل را موجب نمی شود. و الله یعلم.

روایت 12

کتاب صفین: امام باقر علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علیه السلام در یکی از روزهای صفین نطق نمود و یارانش را بر نبرد ترغیب نمود، ... و حدیث طولانی او به اینجا رسید که: از زمان طلوع آفتاب تا غروب شفق نبرد کنید و نماز آن قوم فقط تکبیر بود.

و نیز از کتاب صفین: حبیب بن ابو ثابت گوید: مردم در صفین از پیش از ظهر تا نماز مغرب جنگیدند و نماز آن قوم فقط تکبیر در اوقات نماز بود.

و نیز از کتاب صفین: نمیر بن وعلۀ از شعبی در وصف یکی از مواقف صفین تا اینجا روایت کرد

قَالَ وَ اقْتَتَلَ النَّاسُ قِتَالًا شَدِيداً بَعْدَ الْمَغْرِبِ فَمَا صَلَّي كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ إِلَّا إِيمَاءً.

وَ مِنْهُ عَنْ رَجُلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُتْبَةَ الْكِنْدِيِّ عَنْ شَيْخٍ مِنْ حَضْرَمَوْتَ: فِي وَصْفِ بَعْضِ مَوَاقِفِ صِفِّينَ قَالَ مَرَّتِ الصَّلَوَاتُ كُلُّهَا وَ لَمْ يُصَلُّوا إِلَّا تَكْبِيراً عِنْدَ مَوَاقِيتِ الصَّلَوَاتِ.

وَ مِنْهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: فِي وَصْفِ لَيْلَةِ الْهَرِيرِ إِلَي قَوْلِهِ وَ كَسَفَتِ الشَّمْسُ وَ ثَارَ الْقَتَامُ وَ ضَلَّتِ الْأَلْوِيَةُ وَ الرَّايَاتُ وَ مَرَّتْ مَوَاقِيتُ أَرْبَعِ صَلَوَاتٍ لَمْ يُسْجَدْ لِلَّهِ فِيهِنَّ إِلَّا تَكْبِيراً.

بيان

القتام بالفتح الغبار و لعل الكسوف أيضا كان لشدة ثوران الغبار.

«13»

قُرْبُ الْإِسْنَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَلْقَاهُ السَّبُعُ وَ قَدْ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ فَلَمْ يَسْتَطِعِ الْمَشْيَ مَخَافَةَ السَّبُعِ قَالَ يَسْتَقْبِلُ الْأَسَدَ وَ يُصَلِّي وَ يُومِئُ بِرَأْسِهِ إِيمَاءً وَ هُوَ قَائِمٌ وَ إِنْ كَانَ الْأَسَدُ عَلَي غَيْرِ الْقِبْلَةِ⁽¹⁾.

«14»

مَجْمَعُ الْبَيَانِ، قَالَ: يُرْوَي أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام صَلَّي لَيْلَةَ الْهَرِيرِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ بِالْإِيمَاءِ وَ قِيلَ بِالتَّكْبِيرِ وَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله صَلَّي يَوْمَ الْأَحْزَابِ إِيمَاءً⁽²⁾.

«15»

دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ صَلَاةِ الْخَوْفِ وَ صَلَاةِ السَّفَرِ أَ تُقَصَّرَانِ جَمِيعاً قَالَ نَعَمْ وَ صَلَاةُ الْخَوْفِ أَحَقُّ بِالتَّقْصِيرِ مِنْ صَلَاةٍ فِي السَّفَرِ لَيْسَ فِيهَا خَوْفٌ‌⁽³⁾.

وَ عَنْهُ عَنْ آبَائِهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله صَلَّي صَلَاةَ الْخَوْفِ بِأَصْحَابِهِ فِي غَزْوَةِ

که گوید: ... و مردم بعد از مغرب به سختی نبرد کردند و بسیاری از مردم نماز را نخواندند مگر با اشاره.

و نیز از کتاب صفین: شیخی از حضرموت در توصیف یکی از مواقف صفین گوید: همه نمازها سپری شد و نماز نخواندند مگر یک تکبیر در اوقات نمازها.

و نیز از کتاب صفین: عمرو بن شعر از جابر از امام باقر علیه السلام در وصف لیلۀ الهریر تا این سخنش روایت کرد که: و خورشید تیره شد و غبار برخاست و درفش ها و پرچم ها گم شدند و اوقات چهار نماز سپری شد و در آن برای خدا سجده ای انجام نگرفت مگر به تکبیر.

توضیح

«القتام» غبار و شاید کسوف نیز از شدت بلند شدن گرد و غبار بوده است.

روایت 13

قرب الإسناد: علی بن جعفر از برادرش علیه السلام روایت کرد: از او درباره مردی سئوال کردم که درحالی که نماز فرا رسیده است با حیوان درنده ای مواجه می شود و از ترس حیوان نمی تواند راه برود. فرمود: به شیر روی کند و نماز بخواند و با سرش اشاره نماید، درحالی که ایستاده است، هر چند که شیر در جهتی غیر قبله باشد.⁽⁴⁾

روایت 14

مجمع البیان: گوید: روایت شده است که علی علیه السلام در شب هریر پنج نماز را به اشاره خواند و گفته شده با تکبیر خواند، و نیز روایت است که پیامبر صلی الله علیه و آله روز احزاب به اشاره نماز خواند.⁽⁵⁾

روایت 15

دعائم الاسلام: از جعفر بن محمد علیه السلام روایت است که از او درباره نماز خوف و نماز سفر سؤال شد که آیا هر دو قصر می شوند. فرمود: بله، و نماز خوف نسبت به نماز در سفر که در آن خوفی نیست، به قصر کردن سزاوار تر است.⁽⁶⁾

و نیز از دعائم الاسلام: از امام باقر از پدرانش علیهم السلام روایت کرده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله در غزوه

ذَاتِ الرِّقَاعِ فَفَرَّقَ أَصْحَابَهُ فِرْقَتَيْنِ أَقَامَ فِرْقَةً بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ وَ فِرْقَةً خَلْفَهُ وَ كَبَّرَ فَكَبَّرُوا وَ قَرَأَ فَأَنْصَتُوا وَ رَكَعَ فَرَكَعُوا وَ سَجَدَ فَسَجَدُوا ثُمَّ اسْتَتَمَّ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَائِماً وَ صَلَّي الَّذِينَ خَلْفَهُ رَكْعَةً أُخْرَي وَ سَلَّمَ بَعْضُهُمْ عَلَي بَعْضٍ ثُمَّ خَرَجُوا إِلَي مَقَامِ أَصْحَابِهِمْ فَقَامُوا بِإِزَاءِ الْعَدُوِّ وَ جَاءَ أَصْحَابُهُمْ فَقَامُوا خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَكَبَّرَ وَ كَبَّرُوا وَ قَرَأَ فَأَنْصَتُوا وَ رَكَعَ فَرَكَعُوا وَ سَجَدَ فَسَجَدُوا وَ جَلَسَ فَتَشَهَّدَ فَجَلَسُوا ثُمَّ سَلَّمَ فَقَامُوا فَصَلَّوْا لِأَنْفُسِهِمْ رَكْعَةً ثُمَّ سَلَّمَ بَعْضُهُمْ عَلَي بَعْضٍ‌⁽¹⁾

أقول: و ممّا يؤكد أن الامام يصلي بالطائفة الأولي ركعة و بالثانية ركعتين أن الفرض من ركعات المغرب هو الاولتان و الثالثة سنة في فريضة، و لو صلي بالطائفة الأولي ركعتين لم يبق للطائفة الأخري الا ركعة السنة.

بقي هاهنا شي‌ء، و هو أن كيفية صلاة الخوف هذه علي ما ظهر من الآية الكريمة في صدر الباب السابق، انما هي تعبية في قبال العدو، و حيلة لرفع الخوف من بادرتهم، لا أن ذلك من عزيمة الاحكام، فعلي هذا يجوز الصلاة بهذه الكيفية إذا كان الخوف من بادرة السبع أو اللصّ أو غير ذلك من المخاوف التي يتوجه الي المصلين بالقوة لا بالفعل كان ذلك في السفر و الصلاة ركعتان، أو في الحضر و الصلاة أربع، و للمسألة فروع أخر غير مشتبهة.

وَ عَنْهُ عليه السلام: أَنَّهُ وَصَفَ صَلَاةَ الْخَوْفِ هَكَذَا وَ قَالَ إِنْ صَلَّي بِهِمْ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ صَلَّي بِالطَّائِفَةِ الْأُولَي رَكْعَةً وَ بِالثَّانِيَةِ رَكْعَتَيْنِ حَتَّي يَجْعَلَ لِكُلِّ فِرْقَةٍ قِرَاءَةً⁽²⁾

أقول : و ممّا يؤكد أن الامام يصلي بالطائفة الأولي ركعة و بالثانية ركعتين أن الفرض من ركعات المغرب هو الاولتان و الثالثة سنة في فريضة، و لو صلي بالطائفة الأولي ركعتين لم يبق للطائفة الأخري الا ركعة السنة.

بقي هاهنا شي‌ء، و هو أن كيفية صلاة الخوف هذه علي ما ظهر من الآية الكريمة في صدر الباب السابق، انما هي تعبية في قبال العدو، و حيلة لرفع الخوف من بادرتهم، لا أن ذلك من عزيمة الاحكام، فعلي هذا يجوز الصلاة بهذه الكيفية إذا كان الخوف من بادرة السبع أو اللصّ أو غير ذلك من المخاوف التي يتوجه الي المصلين بالقوة لا بالفعل كان ذلك في السفر و الصلاة ركعتان، أو في الحضر و الصلاة أربع، و للمسألة فروع أخر غير مشتبهة.

وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الصَّلَاةِ فِي شِدَّةِ الْخَوْفِ وَ الْجِلَادِ حَيْثُ لَا يُمْكِنُ الرُّكُوعُ وَ السُّجُودُ فَقَالَ يُومِئُونَ عَلَي دَوَابِّهِمْ وَ وُقُوفاً عَلَي أَقْدَامِهِمْ وَ تَلَا قَوْلَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً فَإِنْ لَمْ يَقْدِرُوا عَلَي الْإِيمَاءِ كَبَّرُوا مَكَانَ كُلِّ رَكْعَةٍ تَكْبِيرَةً⁽³⁾.

ذات الرقاع، نماز خوف را بر اصحابش امامت کرد. پس اصحابش را به دو گروه تقسیم کرد؛ گروهی را مقابل دشمن و گروهی را پشت سر خود قرار داد و تکبیر گفت و آنها تکبیر گفتند، و قرائت کرد و آنها استماع کردند، و رکوع کرد و آنها رکوع کردند، و سجده کرد و آنها سجده کردند؛ سپس رسول خدا در حالت قیام تکمیل کرد و کسانی که پشت سر او بودند، یک رکعت دیگر خواندند و آنها بر یکدیگر سلام دادند، سپس به سوی محل یارانشان خارج شدند و در مقابل دشمن ایستادند، و یارانشان آمدند و پشت سر رسول خدا صلی الله علیه و آله ایستادند، پس او تکبیر گفت و آنها تکبیر گفتند و قرائت کرد و آنها استماع کردند. و رکوع کرد و آنها رکوع کردند و سجده کرد و آنها سجده کردند و نشست و تشهد خواند، پس آنها نشستند؛ سپس سلام داد. پس قیام کردند و خودشان یک رکعت خواندند، سپس آنها بر یکدیگر سلام دادند.⁽⁴⁾

و از امام علیه السلام: او نماز خوف را این چنین توصیف کرد و فرمود: اگر نماز مغرب را بر آنان امامت کرد، یک رکعت را بر گروه اول، و بر گروه دوم دو رکعت را پیشنماز شود تا برای هر گروهی، قرائتی قرار بگیرد.⁽⁵⁾

و از امام باقر علیه السلام روایت است که از او درباره نماز در شدت و خوف و نبرد بطوری که رکوع و سجود ممکن نباشد سئوال شد، فرمود: بر روی چهارپای خود، و درحالی که بر روی پاهای خود ایستاده اند اشاره کنند، و این سخن خداوند را تلاوت کرد: {پس اگر بیم داشتید، پیاده یا سواره [نماز کنید].} و اگر قادر به اشاره نبودند، به جای هر یک رکعت، یک مرتبه تکبیر بگویند.⁽⁶⁾

بيان

الحديث الثاني رواه الصدوق في الفقيه‌⁽¹⁾بسند صحيح عن عبد الرحمن بن أبي عبد الله عنه عليه السلام.

و قوله عليه الصلاة و السلام أخيرا فكبر و كبروا لعل تكبير الإمام محمول علي الاستحباب و ليس تكبير الافتتاح و هذه الرواية مروية في الكافي‌⁽²⁾و التهذيب‌⁽³⁾و ليس فيهما هكذا و فيهما فقاموا خلف رسول الله صلي الله عليه و آله فصلي بهم ركعة ثم تشهد و سلم عليهم إلي آخر الخبر.

توضیح

حدیث دوم را صدوق در الفقیه⁽⁴⁾

با سندی صحیح از عبدالرحمن ابن ابوعبدالله از امام علیه السلام روایت کرد. و این سخن امام علیه السلام در پایان: او تکبیر گفت و آنها تکبیر گفتند، شاید تکبیر امام بر استحباب حمل شود، و تکبیر افتتاح نباشد. و این روایت در الکافی⁽⁵⁾و التهذیب⁽⁶⁾

روایت شده است و در آن ها این چنین نیست. و در آن دو آمده است: پشت سر رسول خدا صلی الله علیه و آله ایستادند و او بر آنها یک رکعت را امامت کرد، سپس تشهد خواند و بر آنان سلام داد تا پایان خبر.

أبواب فضل يوم الجمعة و فضل ليلتها و صلواتهما و آدابهما و أعمال سائر أيام الأسبوع

باب 1 وجوب صلاة الجمعة و فضلها و شرائطها و آدابها و أحكامها

الآيات

البقرة: حافِظُوا عَلَي الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطي وَ قُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ‌⁽¹⁾

الجمعة: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلي ذِكْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ- فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ اذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ- وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَ تَرَكُوكَ قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ وَ اللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ‌⁽²⁾

المنافقون: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَ لا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ

باب های فضیلت روز و شب جمعه و نمازها و آداب آن دو و اعمال سایر روزهای هفته

باب اول: وجوب نماز جمعه و فضیلت، شرایط، آداب و احکام آن

آیات

«حَافِظُواْ عَلَی الصَّلَوَاتِ والصَّلاَةِ الْوُسْطَی وَقُومُواْ لِلّهِ قَانِتِینَ.»⁽³⁾

{بر نمازها و نماز میانه مواظبت کنید و خاضعانه برای خدا به پا خیزید.}

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا نُودِی لِلصَّلَاةِ مِن یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَیْعَ ذَلِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ * فَإِذَا قُضِیَتِ الصَّلَاةُ فَانتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ وَاذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیرًا لَّعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ * وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَیْهَا وَتَرَکُوکَ قَائِمًا قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ».⁽⁴⁾

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چون برای نماز جمعه ندا داده شد به سوی ذکر خدا بشتابید و داد و ستد را واگذارید، اگر بدانید این برای شما بهتر است. و چون نماز گزارده شد در [روی] زمین پراکنده گردید و فضل خدا را جویا شوید و خدا را بسیار یاد کنید، باشد که شما رستگار گردید .و چون داد و ستد یا سرگرمی ای دیدند، به سوی آن روی‌آور شدند و تو را در حالی که ایستاده‌ای ترک کردند. بگو آنچه نزد خداست از سرگرمی و از داد و ستد بهتر است و خدا بهترین روزی دهندگان است.}

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تُلْهِکُمْ أَمْوَالُکُمْ وَلَا أَوْلَادُکُمْ عَن ذِکْرِ

اللَّهِ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ‌⁽¹⁾

تفسير

قد مضت الأخبار في تفسير الصلاة الوسطي بصلاة الجمعة و أن المراد بقوله قُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ أي في الصلاة الوسطي و قال الراوندي رحمه الله في فقه القرآن قالوا نزلت هذه الآية يوم الجمعة و رسول الله صلي الله عليه و آله في سفر فقنت فيها و تركها علي حالها في السفر و الحضر.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ‌⁽²⁾

و أمّا في يوم الجمعة و صلاتها، فقد قال عزّ و جلّ:« إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ» فمع أنّه يخاطب المؤمنين جميعهم في صدر الآية بقوله:« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» لا يكلفهم بالتأذين و اقامة الجمعة و لا واحدا منهم، بل يأمرهم بأنّه إذا حصل النداء و نودي بالاجتماع للصلاة، فاسعوا الي ذكر اللّه و ذروا البيع، و مفاد الشرطية أنّه إذا لم يحصل النداء و لم يناد بالاجتماع فلا تكليف عليكم الا ما كان في سائر الأيّام غير الجمعة و الاجتماع، و هو الصلاة أربع ركعات كل في مسجده.

فمفروض الآية أن هناك من هو فوق المؤمنين و وليهم، و هو الذي يأمر المؤذن للنداء بصلاة الجمعة إذا تمكن في مقامه كما أن رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله لما تمكن في المدينة صلي صلاة الجمعة في أول جمعة و ردها علي ما سيجي‌ء شرحه، و إذا لم يتمكن في مقامه، كما إذا كان في سفر أو في خطر لم يأمر مؤذنه بالنداء للاجتماع كما لم يفعل ذلك رسول اللّه مدة اقامته بمكّة المكرمة و لا في أسفاره الي الغزوات و غيرها.

فعلي هذا إذا أمر ولي المؤمنين و امامهم بالنداء، وجب علي أهل البلد كلهم حتّي علي من هو قاطن في حريم البلد بريدا في بريد( علي رأس فرسخين) أن يجيب النداء، فلا يجوز لاحد التخلف عن الاجتماع، و لا أن يجتمعوا في مساجد متعدّدة و محال مختلفة و الصلاة أربع ركعات علي ما هو وظيفة سائر الايام، كما لا يجوز أن ينعقد جمعتان في بلدة أبدا.

اللَّهِ وَمَن یَفْعَلْ ذَلِکَ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الْخَاسِرُونَ.»⁽³⁾

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید [زنهار] اموال شما و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نگرداند و هر کس چنین کند آنان خود زیانکارانند.}

تفسیر

اخبار درباره تفسیر صلاۀ وسطی به نماز جمعه گذشت و بیان شد که مقصود از این سخن او: «و خاضعانه برای خدا به پاخیزید»، در نماز وسطی است. و راوندی - رحمۀ الله علیه - در فقه القرآن گوید: گفتند: این آیه در روز جمعه در حالی که رسول خدا صلّی الله علیه و آله در سفر بود نازل شد، پس در آن قنوت خواند و در سفر و حضر آن را به حال خود باقی گذاشت.

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَة» {ای کسانی که ایمان آورده اید، چون برای نماز جمعه ندا داده شد.} در خصوص نزول

هذه السورة و تلك الآيات في صلاة الجمعة و أجمع مفسرو الخاصة و العامة عليه بمعني تواتر ذلك عندهم و الشك فيه كالشك في نزول آية الظهار في الظهار و غيرها من الآيات و السور التي مورد نزولها متواتر معلوم و مدار علماء الخاصة و العامة في الاستدلال علي أحكام الجمعة علي هذه الآية.

و خص الخطاب بالمؤمنين تشريفا لهم و تعظيما و لأنهم المنتفعون به و إيذانا بأن مقتضي الإيمان العمل بفرائض الله تعالي و عدم الاستهانة بها و أن تاركها كأنه غير مؤمن و فسر الأكثر النداء بالأذان.

قال في مجمع البيان‌⁽¹⁾أي إذا أذن لصلاة الجمعة و ذلك إذا جلس الإمام علي المنبر يوم الجمعة و ذلك لأنه لم يكن علي عهد رسول الله صلي الله عليه و آله نداء سواه‌⁽²⁾و نحو ذلك قال في الكشاف و الظاهر أن المراد حضور وقت النداء كما أن في قوله إِذا قُمْتُمْ إِلَي الصَّلاةِ⁽³⁾المراد إرادة القيام و لما كان النداء شائعا في ذلك الوقت عبر عنه به و فيه الحث علي الأذان لتأكد استحبابه لهذه الصلاة حتي ذهب بعضهم إلي الوجوب.

این سوره و آن آیات درباره نماز جمعه شکی نیست و مفسران خاصه و عامه بر آن اجماع کرده اند، و آن نزد آنها در حد تواتر است و شک در آن مانند شک در نزول آیه ظهار درباره ظهار و آیات و سوره هایی غیر از آن است که شأن نزول آنها متواتر و معلوم است. و اساس علمای خاصه و عامه در استدلال بر احکام جمعه، این آیه است.

و خطاب را به جهت ارج نهادن و بزرگ داشتن مؤمنان، و به این دلیل که آنها بهره گیرنده از آن هستند، به عنوان اعلامی بر اینکه اقتضای ایمان، عمل به فرائض خداوند متعال و سبک نشمردن آن، و اینکه تارک آن مانند غیرمؤمن است، به آنها اختصاص داده است. و اغلب ندا را به اذان تفسیر کرده اند.

در مجمع البیان⁽⁴⁾گوید: یعنی چون برای نماز جمعه اذان داده شد. و آن زمانی است که امام در روز جمعه بر منبر می نشیند، و آن به این دلیل است که در عهد رسول خدا صلّی الله علیه و آله ندائی جز آن نبوده است. و در کشاف نظیر آن را گفته است. و ظاهر این است که مقصود، فرا رسیدن وقت ندا است، چنانکه در این سخن خداوند «إِذَا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ»،⁽⁵⁾

{چون به نماز برخیزید.} مقصود قصد قیام است. و از آنجا که ندا در آن زمان شایع بوده است، به وسیله این، از آن تعبیر کرده است و در آن ترغیبی است به اذان، برای تأکید مستحب بودن آن برای این نماز، حتی برخی از آنها بر وجوب معتقد هستند.

و اللام في قوله لِلصَّلاةِ للأجل و التوقيت و حينئذ يدل علي عدم اعتبار الأذان قبل وقت الصلاة في ذلك و من بيانية و مفسرة لإذا أو بمعني في أو للتبعيض و الجمعة بضم الميم و السكون لغتان اليوم المعهود و إنما سمي به لاجتماع الناس فيه للصلاة⁽¹⁾

و قد كان الاجتماع في هذا اليوم معهودا للامة الإسلامية مسنونا بسنة النبيّ صلّي اللّه عليه و آله من لدن أن نزل المدينة فصلي في بني سالم بن عوف صلاة الظهر ركعتين و قدم لها خطبة فصارت أول جمعة جمعها رسول اللّه في الإسلام و خطبته في ذلك اليوم أول خطبة خطبها.

ثمّ انه صلي الله عليه و آله التزمها سنة له يصلي في كل اسبوع كذلك ليكون ذكري لأول يوم تمكن الإسلام علي عرش الحكومة، و عيدا للمسلمين يجتمعون فيه بالبشارة و الزينة و يذكرون اللّه عزّ و جلّ يشكرونه علي ذلك النعم. الا أن الناس لم يكونوا ليجتمعوا كلهم و لا ليسمونه يوم الجمعة علما( بزعمي) و ربما تفرقوا حين خطبته صلي الله عليه و آله و ابتغوا التجارة و اللهو و تركوه قائما.

و أمّا بعد نزول الآية و السورة( و صريح الخطاب فيها يدلّ علي أنّها محكمة من أمّهات الكتاب من دون تشابه) فقد صار مفاد الآية بجميع أحكامها و متعلقاتها مفروضة علي الأمة الإسلامية حتّي تسمية اليوم بيوم الجمعة، بحيث أنّه لم يجز تسميته بسائر الأسماء المعروفة عندهم أيّام الجاهلية.

فَاسْعَوْا إِلي ذِكْرِ اللَّهِ‌⁽²⁾

و لا يذهب عليك أن فرض السعي انما هو علي من سمع النداء و لم يحضر المجتمع بعد، كما هو المصرح به في لفظ الآية الكريمة، حيث يأمر بالسعي عند النداء و بعده، لئلا يفوت عنه الخطبة التي يكون فيه ذكر اللّه تعالي و تكون بمنزلة الركعتين المسنونتين في سائر الايام، و اما من تهيأ و تعبأ قبل النداء و حضر المجتمع ينتظر صعود الامام للخطبة، فقد استبق الي وظيفته، و لم يتوجه خطاب السعي إليه، و هو واضح.

و لام در این سخن او «للصلوۀ» برای مهلت و توقیت است. و در این حالت بر عدم اعتبار اذان قبل از وقت نماز دلالت می کند. و «من» بیانیه و تفسیر کننده اذا است. یا اینکه به معنی «فی» است، یا برای تبعیض است. و «جمعه» با ضمه و سکون میم، دو واژه برای روز شناخته شده است و به جهت اجتماع مردم در آن برای نماز، به این نام نامیده شده است و گفته شده: زیرا خداوند متعال در آن روز از آفرینش اشیاء فارغ شد و مخلوقات در آن روز گردهم جمع شدند. و گفته شده: اولین کسی که آن را به این نام خواند، کعب بن لؤیّی است و به آن العروبۀ گفته می شد.

«فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللَّهِ»{به سوی ذکر خدا بشتابید.} ظاهر این است، تعبیر با این عبارت برای تأکید امر و

المبالغة في الإتيان به و عدم المساهلة فيه كما أنه إذا قال المولي لعبده امض إلي فلان يفهم منه الوجوب و إذا قال اسع و عجل و اهتم كان آكد من الأول و أدل علي الوجوب قال في مجمع البيان أي فامضوا إلي الصلاة مسرعين غير متشاغلين عن قتادة و ابن زيد و الضحاك و قال الزجاج فامضوا إلي السعي الذي هو الإسراع و قرأ عبد الله بن مسعود فَامْضُوا إِلَي ذِكْرِ اللَّهِ و روي ذلك عن علي بن أبي طالب عليه السلام و عمر و أبي و ابن عباس و هو المروي عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام و قال ابن مسعود لو علمت الإسراع لأسرعت حتي يقع ردائي من كتفي و قال الحسن ما هو السعي علي الأقدام و قد نهوا أن يأتوا الصلاة إلا و عليهم السكينة و الوقار و لكن بالقلوب و النية و الخشوع‌⁽¹⁾.

و كل ذلك مما يؤكد الوجوب فإن المراد به شدة العزم و الاهتمام و إخلاص النية فيه فإنه أقرب المجازات إلي السعي بالأقدام بل هو مجاز شائع يعادل الحقيقة:

قال في الكشاف قيل المراد بالسعي القصد دون العدو و السعي التصرف في كل عمل و منه قوله تعالي فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعي‌⁽²⁾

فاستجاب اللّه دعاءهما فكان يري إبراهيم مناسك البيت في منامه( علي ما كان يريه اللّه عزّ و جلّ ملكوت السماوات و الأرض) فيمتثل إبراهيم خليل اللّه نسكه و يتبعه في ذلك إسماعيل ولده حتّي إذا بلغ معه السعي بين الصفا و المروة قال له إبراهيم: يا بُنَيَّ إِنِّي أَري فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ما ذا تَري؟ و انما ائتمر معه لان ذبحه قربانا و نسيكة انما يتحقّق بتسليمه.

فقد كان رؤية ذبحه إسماعيل تماما لمناسك الحجّ التي كان يراها في منامه، كما ينص عليه روايات الفريقين، و لا يناسب ذلك الا بأن يكون المراد بالسعي هو السعي بين الصفا و المروة، كما بيناه لك، و من حمل السعي في الآية علي غير ذلك من المعاني غير المناسبة يبقي عليه توجيه قوله تعالي« معه» فان الكلمة تصير لغوا لا فائدة في ذكرها أبدا.

مبالغه در به جای آوردن آن، و عدم سهل انگاری در آن است. چنانکه وقتی اربابی به بنده اش می گوید: به سوی فلانی برو، وجوب از آن فهمیده می شود. و زمانی که بگوید: بشتاب و عجله کن و اهتمام کن، تأکیدش از لفظ اول بیشتر و دلالتش بر وجوب شدیدتر است. در مجمع البیان به نقل از قتاده، ابن زید و ضحاک گوید: یعنی با شتاب و بدون پرداختن به چیزی، به سوی نماز بروید. و زجّاج گوید: به سوی سعی و تلاش بروید که این همان معنای إسراع است و عبدالله بن مسعود «فامضوا إلی ذکر الله» قرائت کرده است. و آن از علی بن ابی طالب، عمر، أبیّ و ابن عباس از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت شده است. و ابن مسعود گوید: اگر می دانستم که منظور از سعی، شتاب است، قطعاً شتاب می کردم تا اینکه ردایم از شانه ام بیافتد. و حسن گوید: آن، شتاب در گام ها نیست، و نهی شده اند از اینکه به نماز بیایند مگر با آرامش و وقار؛ بلکه شتاب با قلب، نیت و خشوع است.⁽³⁾

و همه این موارد از اموری است که تأکیدکننده وجوب است. زیرا مقصود از آن، شدت عزم و اهتمام و اخلاص نیت در آن است، و آن نزدیک ترین مجازها به شتاب با گام هاست، بلکه مجازی شایع است که با حقیقت برابر است.

در کشاف گوید: گفته شده مقصود از «سعی»، قصد بدون دویدن است، و سعی تصرف در هر عملی است. و از آن، این سخن خداوند متعال است: «فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ»، {و وقتی با او به جایگاه سعی رسید} و «وَأَن لَّیْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَی»،⁽⁴⁾{و اینکه برای انسان جز حاصل تلاش او نیست.}

انتهي، وَ عَلَيْهِ يَنْبَغِي حَمْلُ مَا رَوَاهُ الرَّاوَنْدِيُّ وَ غَيْرُهُ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: السَّعْيُ قَصُّ الشَّارِبِ وَ نَتْفُ الْإِبْطِ وَ تَقْلِيمُ الْأَظْفَارِ وَ الْغُسْلُ وَ التَّطَيُّبُ لِيَوْمِ الْجُمُعَةِ وَ لُبْسُ أَفْضَلِ الثِّيَابِ وَ الذِّكْرُ⁽¹⁾فالمعني اهتموا و عجلوا الفراغ من الآداب و المستحبات لإدراك الجمعة كل ذلك لا ينافي فهم الوجوب من الأمر بل هي مؤكدة له كما لا يخفي علي العارف بقوانين البلاغة.

و قال الراوندي المراد بذكر الله الخطبة التي تتضمن ذكر الله و المواعظ و قيل المراد الصلاة انتهي و إنما جعل الذكر مكان الضمير إيذانا بأن الصلاة متضمنة

پایان سخن. و حمل کردن آنچه که راوندی و دیگران از امام باقر علیه السلام روایت کردند بر آن شایسته است که فرمود: سعی، کوتاه کردن شارب، زدن [موی] زیر بغل، کوتاه کردن ناخن، غسل و معطر شدن برای روز جمعه است و پوشیدن بهترین لباس و ذکر است. پس معنا این است: برای رسیدن به نماز جمعه، در فارغ شدن از آداب و مستحبات اهتمام بورزید و شتاب کنید، و همه این امور با دریافت وجوب از امر منافات ندارد بلکه تأکیدکننده آن است، چنانکه بر فرد آشنا به قوانین بلاغت پوشیده نیست.

راوندی گوید: مقصود از یاد خدا، خطبه ای است که شامل یاد خدا و موعظه باشد و گفته شده: مقصود نماز است، پایان سخن. و ذکر به دلیل اعلام اینکه نماز دربردارنده

لذكره تعالي و لذا يجب السعي إليها و إن الصلاة الكاملة هي التي تتضمن ذكر الله و حضور القلب و قيل المراد هما جميعا و لعله أظهر.

وَ ذَرُوا الْبَيْعَ أي اتركوه و دعوه ذلِكُمْ أي ما أمرتم به من السعي و ترك البيع خَيْرٌ لَكُمْ و أنفع عاقبة إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ الخير و الشر أو إن كنتم من أهل العلم و التمييز.

فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ أي إذا صليتم الجمعة و فرغتم منها فتفرقوا في الأرض وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ قيل أي و اطلبوا الرزق في الشراء و البيع فأطلق لهم ما حرم عليهم بعد قضاء الصلاة من الانتشار و ابتغاء الربح و النفع من فضل الله و رحمته مشيرا إلي أن الطالب ينبغي أن لا يعتمد علي سعيه و كده بل علي فضل الله و رحمته و توفيقه و تيسيره طالبا ذلك من ربه.

قال في مجمع البيان‌⁽¹⁾هذا إباحة و ليس بأمر إيجاب وَ رُوِيَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: أَنَّهُ قَالَ فِي قَوْلِهِ فَانْتَشِرُوا الْآيَةَ لَيْسَ لِطَلَبِ دُنْيَا وَ لَكِنْ عِيَادَةُ مَرِيضٍ وَ حُضُورُ جَنَازَةٍ وَ زِيَارَةُ أَخٍ فِي اللَّهِ وَ قِيلَ الْمُرَادُ بِهِ طَلَبُ الْعِلْمِ.

وَ رُوِيَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: الصَّلَاةُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ الِانْتِشَارُ يَوْمَ السَّبْتِ‌⁽²⁾.

ذکر خداوند متعال است لذا شتاب به سوی آن واجب است و نیز اعلام اینکه نماز کامل آن است که دربردارنده یاد خدا و حضور قلب باشد، در جای ضمیر قرار گرفته است، و گفته شده: مقصود هر دوی آنهاست و شاید این ظاهرتر باشد.

«وَ ذَرُوا الْبَیْعَ»{و داد و ستد را واگذارید} یعنی آن را ترک کنید و رها کنید «این» یعنی آنچه که در خصوص شتاب و ترک داد و ستد به آن امر شدید «خَیْرٌ لَکُم»{برای شما بهتر است} و از نظر فرجام سودمندتر است «إن کنتم تعلمون»{اگر بدانید} خیر و شر را، یا اگر از اهل علم و تشخیص باشید.

«فَإِذا قُضِیَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْض»{و چون نماز گزارده شد، در زمین پراکنده گردید.} یعنی چون نماز جمعه خواندید و از آن فارغ شدید، در زمین متفرق گردید «وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّه»{و فضل خدا را جویا شوید.} گفته شد: یعنی روزی را در خرید و فروش طلب کنید. پس آنچه را که بر آنان به هنگام نماز حرام کرد، از پراکنده شدن، طلب کردن سود و بهره از فضل و رحمت خدا بعد از ادای نماز، برای آنان آزاد کرد، با اشاره به اینکه فرد طلب کننده شایسته است که بر سعی و تلاش خود تکیه نکند بلکه بر فضل، رحمت، توفیق و تسهیل خداوند تکیه کند، درحالی که آن را از پروردگارش خواهان است.

در مجمع البیان⁽³⁾گوید: این اباحه است و امر ایجابی نیست، و از انس از نبی صلّی الله علیه و آله روایت شده است که وی درباره این سخن خداوند {پراکنده شوید} و ادامه آیه فرمود: برای طلب دنیا نیست، بلکه عیادت از بیمار، حضور در تشییع جنازه، زیارت برادری در راه خدا است. و گفته شده مقصود از آن، طلب علم است.

و از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: نماز در روز جمعه است و پراکنده شدن در روز شنبه.

وَ رَوَي عُمَرُ بْنُ يَزِيدَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنِّي لَأَرْكَبُ فِي الْحَاجَةِ الَّتِي كَفَاهَا اللَّهُ مَا أَرْكَبُ فِيهَا إِلَّا الْتِمَاسَ أَنْ يَرَانِيَ اللَّهُ أُضْحِي فِي طَلَبِ الْحَلَالِ أَ مَا تَسْمَعُ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ أَ رَأَيْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا دَخَلَ بَيْتاً وَ طَيَّنَ عَلَيْهِ بَابَهُ ثُمَّ قَالَ رِزْقِي يَنْزِلُ عَلَيَّ أَ كَانَ يَكُونُ هَذَا أَمَا إِنَّهُ أَحَدُ الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ لَا يُسْتَجَابُ لَهُمْ .

قَالَ قُلْتُ مَنْ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةُ قَالَ رَجُلٌ يَكُونُ عِنْدَهُ الْمَرْأَةُ فَيَدْعُو عَلَيْهَا فَلَا يُسْتَجَابُ لَهُ لِأَنَّ عِصْمَتَهَا فِي يَدِهِ لَوْ شَاءَ أَنْ يُخَلِّيَ سَبِيلَهَا وَ الرَّجُلُ يَكُونُ لَهُ الْحَقُّ عَلَي الرَّجُلِ فَلَا يُشْهِدُ عَلَيْهِ فَيَجْحَدُهُ حَقَّهُ فَيَدْعُو عَلَيْهِ فَلَا يُسْتَجَابُ لَهُ لِأَنَّهُ تَرَكَ مَا أُمِرَ بِهِ وَ الرَّجُلُ يَكُونُ عِنْدَهُ الشَّيْ‌ءُ فَيَجْلِسُ فِي بَيْتِهِ وَ لَا يَنْتَشِرُ وَ لَا يَطْلُبُ وَ لَا يَلْتَمِسُ حَتَّي يَأْكُلَهُ ثُمَّ يَدْعُو فَلَا يُسْتَجَابُ لَهُ.

وَ اذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً⁽¹⁾قال الطبرسي رحمه الله أي اذكروه علي إحسانه إليكم و اشكروه علي نعمه و علي ما وفقكم من طاعته و أداء فرضه و قيل المراد بالذكر هنا الفكر كما قال تفكر ساعة خير من عبادة سنة و قيل معناه اذكروا الله في تجاراتكم و أسواقكم كَمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: مَنْ ذَكَرَ اللَّهَ فِي السُّوقِ مُخْلِصاً عِنْدَ غَفْلَةِ النَّاسِ وَ شُغُلِهِمْ بِمَا فِيهِ كُتِبَ لَهُ أَلْفُ حَسَنَةٍ وَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَغْفِرَةً لَمْ يَخْطُرْ عَلَي قَلْبِ بَشَرٍ انتهي‌⁽²⁾.

و يحتمل أن يكون المراد به اذكروا الله في الطلب فراعوا أوامره و نواهيه فلا تطلبوا إلا ما يحل من حيث يحل و الأعم أظهر و الحاصل أنه تعالي وصاهم بأن لا يشغلهم التجارة عن ذكره سبحانه كما قال الله تعالي رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ

و عمر بن یزید از امام صادق علیه السلام روایت کرد که فرمود: من به دنبال حاجتی می روم که خداوند آن را کفایت کرده، در آن وارد نمی شوم مگر برای اینکه خداوند مرا ببیند که در طلب حلال هستم، آیا این سخن خداوند عزوجل را نشنیده ای: {و چون نماز گزارده شد، در [روی] زمین پراکنده گردید و فضل خدا را جویا شوید.} آیا دیده ای که مردی وارد خانه ای شود و در آن را بر خود گل اندود کند و بگوید: روزی من بر من وارد می شود. آیا این چنین می شود؟ آگاه باش که او یکی از سه فردی است که استجابت نمی شوند.

ادامه داد: عرض کردم: این سه تن چه کسانی هستند؟ فرمود: مردی که زنی داشته باشد و او را نفرین کند، او استجابت نمی شود. زیرا اختیار زن در دست مرد است، اگر بخواهد می تواند راه زن را بازگذارد(طلاقش دهد). و مردی که بر مردی حقی دارد، پس بر او شاهد نمی گیرد و او حقش را انکار می کند و او را نفرین می کند، پس استجابت نمی شود. زیرا او آنچه که به آن امر شده است را رها کرده است. و مردی که چیزی دارد و در خانه اش می نشیند و بیرون نمی رود و طلب نمی کند و تقاضا نمی کند تا اینکه آن را بخورد، سپس دعا می کند، پس استجابت نمی شود.

«وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیرا»{و خدا را بسیار یاد کنید.} طبرسی گوید: یعنی او را بر احسان او نسبت به شما یاد کنید و او را به خاطر نعمت هایش و به خاطر آنچه که در خصوص طاعت او و ادای فریضه او به شما توفیق داده است شکر کنید. و گفته شده: مقصود از ذکر در اینجا فکر است. چنانکه فرمود: یک ساعت تفکر برتر از یک سال عبادت است. و گفته شده: معنایش این است: خدا را در تجارت ها و بازارهایتان یاد کنید. چنانکه از نبی صلّی الله علیه و آله روایت است که وی فرمود: هر که خالصانه خدا را در بازار، به هنگام غفلت مردم و اشتغال آنها به آنچه که در آن هستند یاد کند، برای او هزار حسنه نوشته می شود و خداوند در روز قیامت او را مورد مغفرتی قرار می دهد که به قلب هیچ بشری خطور نکرده است، پایان سخن.⁽³⁾

محتمل است که منظور از آن این باشد که خدا را در طلب یاد کنید، و اوامر و نواهی او را رعایت کنید و جز آنچه که حلال است، از جایی که حلال است طلب نکنید. و اعم ظاهرتر است و نتیجه اینکه خداوند متعال به آنان توصیه کرد که تجارت آنها را از یاد خداوند سبحان غافل نسازد، چنانکه خداوند متعال فرمود: «رِجَالٌ لَّا تُلْهِیهِمْ

تِجارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ‌⁽¹⁾و يكونوا في أثناء التجارة مشغولين بذكره مراعين أوامره و نواهيه.

لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ قال الطبرسي رحمه الله أي لتفلحوا و تفوزوا بثواب النعيم علق سبحانه الفلاح بما تقدم ذكره من أعمال الجمعة و غيرها وَ صَحَّ الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي ذَرٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَأَحْسَنَ غُسْلَهُ وَ لَبِسَ صَالِحَ ثِيَابِهِ وَ مَسَّ مِنْ طِيبِ بَيْتِهِ أَوْ دُهْنِهِ ثُمَّ لَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ اثْنَيْنِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْجُمُعَةِ الْأُخْرَي وَ زِيَادَةَ ثَلَاثَةِ أَيَّامِ بَعْدَهَا وَ رَوَي سُلَيْمَانُ التَّمِيمِيُّ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ سِتَّ مِائَةِ أَلْفِ عَتِيقٍ مِنَ النَّارِ كُلُّهُمْ قَدِ اسْتَوْجَبَ النَّارَ.

قال ثم أخبر سبحانه عن جماعة قابلوا أكرم الكرم بالأم اللؤم فقال وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً⁽²⁾

و عندي أنّها نزلت في خطبة العيدين ثمّ ألحقت بالسورة لكونهما فرعا علي صلاة الجمعة و ذلك لان الخطبة في صلاة العيدين كانت تلقي بعد تمام الصلاة، و لكونها سنة في غير فريضة كان الاخذ بها فضيلة و تركها الي غير خطيئة، الا أنّه إذا كان تركها بالاعراض عنها أو ايثار اللهو و التجارة عليها من دون حاجة إليها كان مذموما غير جائز، فناسب مقابلة التاركين لهذه السنة بقوله عزّ و جلّ:« قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ، وَ اللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ» .

و أمّا إذا جعلنا الآية ناظرة الي خطبة الجمعة، كما هو المشهور بين المفسرين، فلا مناص من القول بأنها نزلت قبل آيات الجمعة حين لم تكن صلاة الجمعة مفروضة بأحكامها و متعلقاتها من وجوب السعي و تحريم البيع و التعامل بل كان صلاة الجمعة حين نزولها من السنن، لا يجب استماع خطبتها علي حدّ سائر السنن، حتي يناسب مقابلة التاركين لخطبتها بالذم فقط.

فلو قيل بأن هذه الآية نزلت مع سائر آيات السورة تتمة لها و ملحقة بآيات الجمعة لكان حكمها بعدم تحريم الانتشار و الاشتغال باللهو و التجارة ناسخا لآية الجمعة و أحكامها قبل العمل بها، و هذا مع أنّه لغو باطل لا يصدر عن الحكيم تعالي، لم يتفوه به أحد من المسلمين.

و أمّا علي القول بأن المراد بقوله عزّ و جلّ« وَ تَرَكُوكَ قائِماً»: قائما في الصلاة، لا قائما في الخطبة: فالامر أشكل و أشكل، فان ترك الخطبة و الذهاب الي اللهو و التجارة أهون من ترك الصلاة نفسها أو قطعها و ابطالها، و هو واضح.

و أمّا حكم اللهو و الاستماع له فقد مر بعض الكلام فيه في ج 79 ص 248، راجعه.

تِجَارَةٌ وَلَا بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ»،⁽³⁾{مردانی که نه تجارت و نه داد و ستدی آنان را از یاد خدا به خود مشغول نمی‌دارد.} و در اثنای تجارت به یاد او مشغول باشند و اوامر و نواهی را رعایت کنند.

«لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» {باشد که شما رستگار گردید} طبرسی گوید: یعنی برای اینکه رستگار شوید و به ثواب نعیم دست یابید. خداوند سبحان، فلاح را به آنچه که در اعمال جمعه و جز آن ذکرش گذشت منوط ساخته است. و حدیثی صحیح از ابوذر - رضی الله عنه - گوید: رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: هر که در روز جمعه غسل کند و غسلش را نیکو انجام دهد و بهترین لباسش را بر تن کند و از عطر یا روغن خانه اش بر خود بمالد، و بین دو نفر جدایی نیافکند، خداوند او را بین آن جمعه و جمعه دیگر به علاوه سه روز بعد از آن، مورد مغفرت قرار می دهد. و سلیمان تمیمی از نبی صلّی الله علیه و آله روایت کرد که فرمود: در هر جمعه ای برای خداوند عزوجل ششصد هزار رها شده از آتش است که همه آنها سزاوار آتش هستند.

و ادامه داد: سپس خداوند سبحان از جمعی خبر داد که برترین کرامت را با پست ترین پستی معاوضه کردند. و فرمود: «وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً»{و چون داد و ستد یا سرگرمی ای ببینند} یعنی آن را مشاهده کردند. و گفته شده، معنایش این است: زمانی که از فروشی یا خریدی یا لهوی اطلاع یافتند. مجاهد گفته که لهو همان

و هو الطبل عن مجاهد و قيل المزامير عن جابر انْفَضُّوا إِلَيْها أي تفرقوا عنك خارجين إليها و قيل مالوا إليها.

و الضمير للتجارة و إنما خصت برد الضمير إليها لأنها كانت أهم إليهم و هم بها أسر من الطبل لأن الطبل إنما دلت علي التجارة عن الفراء و قيل عاد الضمير إلي أحدهما اكتفاء به و كأنه علي حذف و المعني و إذا رأوا تجارة انفضوا إليها و إذا رأوا لهوا انفضوا إليه فحذف إليه لأن إليها تدل عليه.

وَ رُوِيَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: انْصَرَفُوا إِلَيْهَا وَ تَرَكُوكَ قائِماً تَخْطُبُ عَلَي الْمِنْبَرِ قال جابر بن سمرة ما رأيت رسول الله صلي الله عليه و آله خطب إلا و هو قائم فمن حدثك أنه خطب و هو جالس فكذبه.

و سئل ابن مسعود أ كان النبي صلي الله عليه و آله يخطب قائما فقال أ ما تقرأ وَ تَرَكُوكَ

طبل بوده. و گفته شده: جابر گفته، منظور نای است«انْفَضُّوا إِلَیْها»{به سوی آن روی‌آور می‌شوند.} یعنی در حال خروج به سوی آن، از اطراف تو متفرق شدند. و گفته شده: به سوی آن تمایل یافتند.

و ضمیر «ها» برای تجارت است. و برگشت ضمیر به آن مختص شده است زیرا آن برای آنان مهم تر بود و آنها به وسیله آن، بیشتر از طبل شاد می شدند. زیرا طبل بر تجارت دلالت داشت، این سخن از فراء است. و گفته شده: به جهت اکتفا به آن، ضمیر به یکی از آن دو برمی گردد و گویی در اینجا حذفی واقع شده است. و معنی این است: زمانی که تجارت را دیدند به سوی آن پراکنده شدند و زمانی که لهو را دیدند به سوی آن پراکنده شدند؛ و الیه محذوف است زیرا إلیها بر آن دلالت می کند.

و از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: به سوی آن رفتند و تو را ایستاده، درحالی که بر روی منبر خطبه می خواندی رها کردند. جابر بن سمرۀ گوید: رسول خدا صلّی الله علیه و آله را ندیدم که خطبه بخواند، مگر درحالی که ایستاده بود. پس هر که برایت گفت که او درحالی که نشسته بود خطبه خواند، او را تکذیب کن.

از ابن مسعود سئوال شد، آای رسول خدا در حالت ایستاده خطبه می خواند؟ پاسخ گفت: آیا نمی خوانی «وَ تَرَکُوکَ

قائِماً و قيل أراد قائما في الصلاة.

ثم قال تعالي قُلْ يا محمد لهم ما عِنْدَ اللَّهِ من الثواب علي الخطبة و حضور الموعظة و الصلاة و الثبات مع النبي صلي الله عليه و آله خَيْرٌ و أحمد عاقبة و أنفع مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ وَ اللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ يرزقكم و إن لم تتركوا الخطبة و الجمعة.

وَ قَالَ رحمه الله فِي سَبَبِ‌⁽¹⁾نُزُولِ الْآيَةِ قَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: أَقْبَلَتْ عِيرٌ وَ نَحْنُ نُصَلِّي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله الْجُمُعَةَ فَانْفَضَّ النَّاسُ إِلَيْهَا فَمَا بَقِيَ غَيْرُ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا أَنَا فِيهِمْ فَنَزَلَتْ.

وَ قَالَ الْحَسَنُ وَ أَبُو مَالِكٍ: أَصَابَ أَهْلَ الْمَدِينَةِ جُوعٌ وَ غَلَاءُ سِعْرٍ فَقَدِمَ دِحْيَةُ بْنُ خَلِيفَةَ بِتِجَارَةِ زَيْتٍ مِنَ الشَّامِ وَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَلَمَّا رَأَوْهُ قَامُوا إِلَيْهِ بِالْبَقِيعِ خَشْيَةَ أَنْ يُسْبَقُوا إِلَيْهِ فَلَمْ يَبْقَ مَعَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله إِلَّا رَهْطٌ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ فَقَالَ صلي الله عليه و آله وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ تَتَابَعْتُمْ حَتَّي لَا يَبْقَي أَحَدٌ لَسَالَ بِكُمُ الْوَادِي نَاراً.

وَ قَالَ الْمُقَاتِلَانِ: بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِذْ قَدِمَ دِحْيَةُ بْنُ خَلِيفَةَ الْكَلْبِيُّ مِنَ الشَّامِ بِتِجَارَةٍ وَ كَانَ إِذَا قَدِمَ لَمْ يَبْقَ بِالْمَدِينَةِ عَاتِقٌ إِلَّا أَتَتْهُ وَ كَانَ يَقْدَمُ إِذَا قَدِمَ بِكُلِّ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْ دَقِيقٍ أَوْ بُرٍّ أَوْ غَيْرِهِ وَ يَنْزِلُ عِنْدَ أَحْجَارِ الزَّيْتِ وَ هُوَ مَكَانٌ فِي سُوقِ الْمَدِينَةِ ثُمَّ يَضْرِبُ بِالطَّبْلِ لِيُؤْذِنَ النَّاسَ بِقُدُومِهِ فَيَخْرُجَ إِلَيْهِ النَّاسُ لِيَتَبَايَعُوا مَعَهُ .

فَقَدِمَ ذَاتَ جُمُعَةٍ وَ كَانَ ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ-⁽²⁾وَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَائِمٌ عَلَي الْمِنْبَرِ يَخْطُبُ فَخَرَجَ النَّاسُ فَلَمْ يَبْقَ فِي الْمَسْجِدِ إِلَّا اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا وَ امْرَأَةً فَقَالَ صلي الله عليه و آله

قائِما»{و تو را در حالی که ایستاده‌ای ترک کردند.} و گفته شده: مقصودش قیام در نماز بوده است.

خداوند سپس فرمود: {قل} ای محمد به آنان، «ما عِنْدَ اللَّهِ» {آنچه نزد خداست}، از ثواب بر خطبه و حاضر شدن در موعظه و نماز و ثبات به همراه نبی صلّی الله علیه و آله «خیر لکم»{بهتر است} و از لحاظ فرجام پسندیده تر و سودمندتر است «مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ» {از سرگرمی و از داد و ستد، و خدا بهترین روزی دهندگان است.} شما را روزی می دهد، اگر خطبه و جمعه را ترک نکرده باشید.

وی⁽³⁾در سبب نزول آیه گوید: جابر بن عبدالله گوید: درحالی که ما همراه رسول خدا صلّی الله علیه و آله نماز جمعه می خواندیم، کاروانی وارد شد، و مردم به سوی آن رفتند و جز دوازده مرد کسی باقی نماند و من جزء آنها بودم. پس این آیه نازل شد.

و حسن و ابومالک گویند: اهل مدینه گرفتار گرسنگی و گرانی شدند و دحیۀ بن خلیفه با تجارت روغن از شام رسید، درحالی که روز جمعه بود و نبی صلّی الله علیه و آله خطبه می خواند. زمانی که آنها او را دیدند، از ترس اینکه از آنها پیشی بگیرند، به سوی او در بقیع شتافتند و جز گروهی اندک با پیامبر باقی نماند؛ پس این آیه نازل شد. و رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود: سوگند به کسی که جانم در دست اوست، اگر همگی دنبال هم می رفتید، طوری که کسی باقی نمی ماند، دره ای از آتش بر شما جاری می شد.

دو مقاتل گویند: درحالی که رسول خدا صلّی الله علیه و آله در روز جمعه خطبه می خواند، دحیة بن خلیفه کلبی با تجارتی از شام رسید. زمانی که او می رسید، در مدینه فرد آزادی نمی ماند که به سوی او نیاید و زمانی که می آمد، هر آنچه که مورد نیاز بود از قبیل آرد، گندم و غیره را می آورد و در احجار الزیت که محلی در بازار مدینه است فرود می آمد؛ سپس بر طبل می کوبید تا ورودش را به مردم خبر دهد و مردم به سوی او خارج می شدند تا با او داد و ستد کنند.

و در جمعه ای قبل از اسلام آوردنش آمد، درحالی که رسول خدا بر روی منبر ایستاده بود و خطبه می خواند، پس مردم خارج شدند و جز دوازده مرد و زن در مسجد باقی نماند، رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمود:

لَوْ لَا هَؤُلَاءِ لَسُوِّمَتْ لَهُمُ الْحِجَارَةُ مِنَ السَّمَاءِ وَ أَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ.

و قيل لم يبق في المسجد إلا ثمانية رهط عن الكلبي عن ابن عباس و قيل إلا أحد عشر رجلا عن ابن كيسان و قيل إنهم فعلوا ذلك ثلاث مرات في كل يوم مرة لعير تقدم من الشام و كل ذلك يوافق يوم الجمعة عن قتادة و مقاتل انتهي.

تذييل

اعلم أن الله سبحانه أكد في هذه السورة الشريفة للأمر الذي نزلت فيه و هو وجوب صلاة الجمعة تقدمة و تذييلا أنواعا من التأكيد لم يأت بها في شي‌ء من العبادات فيدل علي أنه آكدها و أفضلها عنده و أحبها إليه و ذلك من وجوه :

أولها إنزال سورة مخصوصة لذلك و لم ينزل في غيره سورة.

الثاني أنه قدم قبل الآية المسوقة لذلك آيات كلها معدات لقبولها و الإتيان بها حيث افتتح السورة بأن جميع ما في السماوات و الأرض تسبح له فينبغي للإنسان الذي هو أشرف المخلوقات أن لا يقصر عنها بل يكون تنزيهه له سبحانه و طاعته له أكثر منها .

ثم وصف سبحانه نفسه بأنه ملك العالم و يجب علي جميع الخلق طاعته ثم بأنه القدوس المنزه عن الظلم و العبث بل إنما كلفهم بالطاعات لأعظم المصالح و لوصولهم إلي درجات السعادات.

ثم هددهم بأنه عزيز غالب قادر مع مخالفتهم علي عقوبتهم في الدنيا و الآخرة و أنه حكيم لا يفعل شيئا و لا يأمر و لا ينهي إلا لحكمة فلا ينبغي أن يتجاوز عن مقتضي أمره و نهيه.

اگر اینان نبودند، قطعاً از آسمان سنگ بر آنان فرو می بارید. و خداوند این آیه را نازل فرمود.

و گفته شده: در مسجد جز هشت نفر باقی نماند، از کلبی از ابن عباس روایت است. و گفته شده، جز یازده مرد، این سخن از ابن کسیان است. و گفته شده: آنها آن کار را سه مرتبه، در هر روز یک مرتبه، برای قافله ای که از شام آمد انجام دادند و همه آنها روز در جمعه اتفاق افتاد. این از قتاده و مقاتل روایت شده است، پایان سخن.

تکمله: بدان که خداوند سبحان در این سوره شریفه بر امری که به خاطر آن نازل شده است - یعنی وجوب نماز جمعه - چه در آغاز آن و چه در ادامه، به چند نوع تأکید نموده است که در هیچ یک از عبادات آنها را نیاورده است و بر این دلالت دارد که آن نزد وی مؤکدترین و برترین و محبوب ترین آن هاست. و آن از چند وجه است.

اول: نازل کردن سوره ای مخصوص درباره آن، درحالی که درباره غیر آن سوره ای نازل نکرده است.

دوم: قبل از آیه ذکر شده، برای آن آیاتی را مقدم داشته که همه آنها آماده کننده پذیرفتن و به جای آوردن آن است، آنجا که سوره را با این افتتاح کرد که همه آنچه که در آسمان ها و زمین است برای او تسبیح می گوید، پس برای انسان که اشرف مخلوقات است شایسته است که از آنها کمتر نباشد، بلکه شایسته است تنزیه و طاعت او برای خداوند سبحان بیشتر از آنها باشد.

پس خداوند سبحان خودش را به این توصیف می کند که او فرمانروای عالم است و اطاعت او بر همه خلق واجب است؛ سپس به این توصیف می کند که او قدوس منزه از ظلم و عبث است بلکه فقط به دلیل بزرگترین مصالح و برای رسیدن مردم به درجات سعادت، آنها را به طاعات مکلف ساخته است.

سپس آنها را به این تهدید کرده است که او در صورت مخالفت آنها، شکست ناپذیر غالب و قادر بر عقوبتشان در دنیا و آخرت است و اینکه او حکیمی است که چیزی را انجام نمی دهد و امر و نهی نمی کند مگر برای حکمتی. پس شایسته نیست که از امر و نهی او سرپیچی شود.

ثم ذكر امتنانه علي عباده بأنه بعث في قوم أميين عارين عن العلوم و المعارف رَسُولًا مِنْهُمْ ليكون أدعي لهم إلي قبول قوله يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ المشتملة علي مصالحهم و يطهرهم من الصفات الذميمة و النقائص و الجهالات وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ و لقد كانوا من قبله لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ عن الملة و الشريعة فلا بد لهم من قبول قوله في كل ما يأمرهم به و منها هذه الصلاة.

ثم بين أن شريعة هذا النبي و أحكامه لا تختص بقوم و لا بالموجودين في زمانه بل شريعته باقية و حلاله حلال و حرامه حرام إلي يوم القيامة ردا علي من يزعم أن الخطاب مخصوص بالموجودين فقال وَ آخَرِينَ مِنْهُمْ أي و يعلم آخرين من المؤمنين لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ و هم كل من بعد الصحابة إلي يوم القيامة.

ثم هدد و حث بوصف نفسه سبحانه مرة أخري بالعزيز الحكيم ثم عظم شأن النبوة لئلا يجوزوا مخالفة النبي صلي الله عليه و آله فيما أتي به من الشرائع ثم ذم الحاملين للتوراة العالمين غير العاملين به تعريضا لعلماء السوء مطلقا بأنهم لعدم عملهم بعلمهم كالحمار يحمل أسفارا.

ثم أوعدهم بالموت الذي لا بد من لقائه و بما يتبعه من العذاب و العقاب و نبههم علي أن ولاية الله لا تنال إلا بالعمل بأوامره سبحانه و اجتناب مساخطه و ليس ذلك بالعلم فقط و لا بمحض الدعوي.

ثم لما مهد جميع ذلك خاطبهم بما هو المقصود من السورة أحسن خطاب و ألطفه.

الثالث أنه سبحانه أكد في نفس الآية المنزلة لذلك ضروبا من التأكيد :

الأول إقباله تبارك و تعالي إليهم بالخطاب تنشيطا للمكلفين و جبرا لكلفة التكليف بلذة المخاطبة.

الثاني أنه ناداهم بياء الموضوعة لنداء البعيد تعظيما لشأن المنادي له و تنبيها علي أنه من العظم و الجلالة بحيث المخاطب في غفلة منه و بعد عنه و إن كان

سپس لطفش بر بندگانش را ذکر می کند که در میان مردمی درس ناخوانده عاری از علوم و معارف، رسولی برای آنان مبعوث ساخت تا برای پذیرفتن سخن او، انگیزه قوی تری برای آنان باشد، تا آیات او که مشتمل بر مصالح آنان است را برای آنها تلاوت کند و آنها را از صفات ناپسند، نقائص و جهالت ها پاک سازد و کتاب و حکمت را به آنان بیاموزد، درحالی که آنها قبل از او در گمراهی آشکاری از دین و شریعت بودند؛ پس آنها از پذیرفتن سخن او در همه آنچه که آنان را به آن امر می نماید و از جمله آن، این نماز، ناگزیر هستند. سپس بیان نمود که شریعت این نبی و احکام او، نه مختص قومی است و نه مختص افراد حاضر در زمان او، بلکه شریعتی باقی و ماندگار است و تا روز قیامت حلال او حلال و حرام او حرام است - در پاسخ به کسی که گمان می کند خطاب مخصوص افراد حاضر است - پس فرمود: {و آخرین منهم} یعنی و دیگران از مؤمنان می دانند {لمّا یلحقوا بهم} که هنوز به آنها نپیوسته اند و آنها همه افراد بعد از صحابه تا روز قیامت می باشند.

سپس یک مرتبه دیگر با توصیف خودش به شکست ناپذیر دانا تهدید و تشویق نمود، و شأن نبوت را تعظیم نمود تا آنها مخالفت با نبی اکرم درباره شرایعی که آورده است را جایز ندانند، و افراد حامل تورات، عالمان بدون عمل به آن را، با کنایه به مطلق عالمان سوء مذمت نمود، به این که آنها به دلیل عمل نکردن به علمشان، مانند الاغ هایی هستند که کتابها را حمل می کنند.

سپس آنها را به مرگی که چاره ای از دیدار آن ندارند و به عذاب و عقابی که در پی آن است تهدید نمود و به آنها هشدار داد که ولایت خدا جز با عمل کردن به اوامر او سبحانه تعالی و اجتناب از اسباب خشم او به دست نمی آید و فقط با علم و ادعای صرف نیست.

سپس زمانی که همه آن را مهیا نمود، آنها را به بهترین و لطیف ترین خطاب، به آنچه که مقصود سوره است خطاب نمود.

سوم: اینکه خداوند سبحان در خود آیه نازل شده برای آن، به اقسامی از تأکید، تأکید نموده است.

اول اینکه روی کردن خداوند تبارک و تعالی به آنان با خطاب به جهت فعال نمودن مکلفین و جبران کردن رنج تکلیف با لذت خطاب قرار گرفتن.

دوم اینکه آنها را با یاء که برای ندای بعید وضع شده است ندا کرد، به عنوان تعظیم شأن امری که برای آن ندا داده می شود و آگاه کردن به اینکه آن در جایگاهی از عظمت و بزرگی است که مخاطب در غفلت و دوری از آن به سر می برد، هر چند که

في نهاية التيقظ و التذكر له.

الثالث أنه أطنب الكلام تعظيما لشأن ما فيه الكلام و إيماء إلي أنه من الشرافة و الكرامة بحيث يتلذذ المتكلم بما تكلم فيه كما يتلذذ بذكر المحبوبين و وصفهم بصفاتهم و الإطناب في أحوالهم.