بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 69

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 69: ایمان و کفر - 6

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة كتاب الإيمان و الكفر / ادامه کتاب ایمان و کفر

تتمة أبواب مكارم الأخلاق

باب 94 فضل الفقر و الفقراء و حبهم و مجالستهم و الرضا بالفقر و ثواب إكرام الفقراء و عقاب من استهان بهم

الآيات

الكهف: وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَ لا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَ اتَّبَعَ هَواهُ وَ كانَ أَمْرُهُ فُرُطاً⁽¹⁾

الفرقان: تَبارَكَ الَّذِي إِنْ شاءَ جَعَلَ لَكَ خَيْراً مِنْ ذلِكَ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ يَجْعَلْ لَكَ قُصُوراً⁽²⁾

الزخرف: وَ لَوْ لا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعارِجَ عَلَيْها يَظْهَرُونَ وَ لِبُيُوتِهِمْ أَبْواباً وَ سُرُراً عَلَيْها يَتَّكِؤُنَ وَ زُخْرُفاً وَ إِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ الْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ‌⁽³⁾

الفجر: فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهانَنِ‌⁽⁴⁾

ادامه باب های مکارم اخلاق

باب نود و چهارم : فضیلت فقر و فقرا و دوست داشتن و همنشینی با آنان و خشنودی به فقر و پاداش گرامیداشت فقرا و گناه اهانت به آنان

آیات

{و با کسانی که پروردگارشان را صبح و شام می‌خوانند [و] خشنودی او را می‌خواهند، شکیبایی پیشه کن، و دو دیده‌ات را از آنان برمگیر که زیور زندگی دنیا را بخواهی، و از آن کس که قلبش را از یاد خود غافل ساخته‌ایم و پیروی کرده و [اساس] کارش بر زیاده‌روی است، اطاعت مکن}

{بزرگ [و خجسته] است کسی که اگر بخواهد بهتر از این را برای تو قرار می‌دهد: باغهایی که جویبارهایی که از زیر [درختان] آن روان است و برای تو کاخها پدید می‌آورد.} - وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعارِجَ عَلَیْها یَظْهَرُونَ وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْواباً وَ سُرُراً عَلَیْها یَتَّکِؤُنَ وَ زُخْرُفاً وَ إِنْ کُلُّ ذلِکَ لَمَّا مَتاعُ الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ⁽⁷⁾

{و اگر نه آن بود که [همه] مردم [در انکار خدا] امّتی واحد گردند، قطعاً برای خانه‌های آنان که به [خدای] رحمان کفر می‌ورزیدند سقفها و نردبانهایی از نقره که بر آنها بالا روند قرار می‌دادیم و زر و زیورهای [دیگر نیز]. و همه اینها جز متاع زندگی دنیا نیست، و آخرت پیش پروردگار تو برای پرهیزگاران است.}

{امّا انسان، هنگامی که پروردگارش وی را می‌آزماید، و عزیزش می‌دارد و نعمت فراوان به او می‌دهد، می‌گوید: پروردگارم مرا گرامی داشته است و امّا چون وی را می‌آزماید و روزی‌اش را بر او تنگ می‌گرداند، می‌گوید: پروردگارم مرا خوار کرده است.}

تفسير

وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ أَيِ احْبِسْهَا وَ ثَبِّتْهَا قَالَ الطَّبْرِسِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ‌⁽¹⁾فِي نُزُولِهَا إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي سَلْمَانَ‌⁽²⁾وَ أَبِي ذَرٍّ وَ صُهَيْبٍ وَ عَمَّارٍ وَ خَبَّابٍ وَ غَيْرِهِمْ مِنْ فُقَرَاءِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ ذَلِكَ أَنَّ الْمُؤَلَّفَةَ قُلُوبُهُمْ جَاءُوا إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنٍ وَ الْأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ وَ ذَوُوهُمْ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ جَلَسْتَ فِي صَدْرِ الْمَجْلِسِ وَ نَحَّيْتَ عَنَّا هَؤُلَاءِ وَ رَوَائِحَ صُنَانِهِمْ‌⁽³⁾وَ كَانَتْ عَلَيْهِمْ جِبَابُ الصُّوفِ جَلَسْنَا نَحْنُ إِلَيْكَ وَ أَخَذْنَا عَنْكَ فَمَا يَمْنَعُنَا مِنَ الدُّخُولِ عَلَيْكَ إِلَّا هَؤُلَاءِ فَلَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ قَامَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَلْتَمِسُهُمْ فَأَصَابَهُمْ فِي مُؤَخَّرِ الْمَسْجِدِ يَذْكُرُونَ اللَّهَ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يُمِتْنِي حَتَّي أَمَرَنِي أَنْ أَصْبِرَ نَفْسِي مَعَ رِجَالٍ مِنْ أُمَّتِي مَعَكُمُ الْمَحْيَا وَ مَعَكُمُ الْمَمَاتُ.

مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ إلخ أي يداومون علي الصلوات و الدعاء عند الصباح و المساء لا شغل لهم غيره فيستفتحون يومهم بالدعاء و يختمونه بالدعاء يُرِيدُونَ وَجْهَهُ أي رضوانه و قيل يريدون تعظيمه و القربة إليه دون الرئاء و السمعة وَ لا تَعْدُ عَيْناكَ عَنْهُمْ أي و لا تتجاوز عيناك عنهم بالنظر إلي غيرهم من أبناء الدنيا تُرِيدُ زِينَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا تريد في موضع الحال أي مريدا مجالسة أهل الشرف و الغناء و كان النبي صلي الله عليه و آله حريصا علي إيمان العظماء من المشركين طمعا في إيمان أتباعهم و لم يمل إلي الدنيا و زينتها قط و لا إلي أهلها و إنما كان يلين في بعض الأحايين للرؤساء طمعا في إيمانهم فعوتب بهذه الآية و أمر بالإقبال علي فقراء المؤمنين

تفسیر

«واصبر نفسک» یعنی آن را باز دار و استوار بدار. طبرسی رحمه الله⁽⁴⁾درباره شأن نزول این آیه می‌گوید: این آیه در شأن سلمان⁽⁵⁾

مشام انسان را آزار می‌دهد، و لباس های خشن و پشمینه در تن دارند، از خود دور سازی، ما نزد تو خواهیم آمد، و از سخنانت بهره می‌گیریم، ولی چه کنیم که با وجود این گروه جای ما نیست!

در این هنگام آیات فوق نازل شد، پیامبر صلی الله علیه و آله به جستجوی این گروه برخاست، آن ها را در حالی یافت که در آخر مسجد به ذکر خدا مشغول بودند. فرمود: خدا را سپاس می گویم که نمردم وچنین دستوری به من داد که با امثال شما شکیبایی ورزم. آری زندگی با شما و مرگ هم با شما خوش است!

«مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ»{با کسانی که خدا را می‌خوانند} تا آخر آیه، یعنی کسانی که صبح و شب بر نماز و دعا مداومت می‌کنند و به کار دیگری نمی‌پردازند، روز خود را با دعا شروع کرده و با دعا به پایان می‌برند. «یُرِیدُونَ وَجْهَهُ» یعنی در پی رضا و خشنودی خداوند هستند، گفته می‌شود بدون هیچ ریا و خودنمایی خداوند را بزرگ داشته و به او نزدیکی می‌جویند. «تُرِیدُ زِینَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا»{زینت دنیا را می‌خواهی} فعل «ترید» جمله حالیه است یعنی درحالی که بخواهی با بزرگان واشراف هم نشین گردی مانندایشان در خطر این هستی که به جلوه های دنیوی گرایش پیدا کنی در صورتی که پیامبرتلاش می کرد با نزدیک شدن بدان ها، بزرگان مشرکین را به اسلام دعوت نماید تا بدین وسیله پیروان شان نیز اسلام آورند، و این هم‌نشینی با آنان هرگز به معنای تمایل به دنیا و زینت‌های دنیوی و میل به دنیاپرستان نبوده است و تنها گاهی اوقات برای جذب سران مشرکان با آنان هم نشین می‌شد، که خداوند با این آیه ایشان

را از این کار به شدت نهی فرمود و به هم‌نشینی با مومنان فقیر فرمان داد.

و أن لا يرفع بصره عنهم إلي مجالسة الأشراف.

وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا قيل فيه أقوال أحدها أن معناه و لا تطع من جعلنا قلبه غافلا عن ذكرنا بتعريضه للغفلة و لهذا قال وَ اتَّبَعَ هَواهُ و مثله فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ و ثانيها نسبنا قلبه إلي الغفلة كما يقال أكفره إذا نسبه إلي الكفر و ثالثها صادفناه غافلا و رابعها جعلناه غفلا لم نسمه بسمة قلوب المؤمنين و لم نعلم فيه علامة لتعرفه الملائكة بتلك السمة و خامسها تركنا قلبه و خذلناه و خلينا بينه و بين الشيطان بتركه أمرنا وَ اتَّبَعَ هَواهُ أي في شهواته و أفعاله وَ كانَ أَمْرُهُ فُرُطاً أي سرفا و إفراطا و تجاوزا عن الحد أو ضياعا و هلاكا.

و أقول فيها مدح عظيم للفقراء و حث علي مصاحبتهم و مجالستهم إذا كانوا زاهدين في الدنيا مواظبين علي ذكر الله و الصلوات و منع عن مجالسة الأغنياء المتكبرين اللاهين عن الله.

قوله تعالي تَبارَكَ‌⁽¹⁾أي تقدس الَّذِي إِنْ شاءَ جَعَلَ لَكَ أي في الدنيا خَيْراً مِنْ ذلِكَ أي مما قالوا وَ يَجْعَلْ لَكَ قُصُوراً في الدنيا أو في الآخرة علي القراءتين و معلوم من السياق أن الآخرة خير من الدنيا و اختارها الله لأحب خلقه.

وَ لَوْ لا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ‌⁽²⁾قد مر تفسيره مرارا.

قوله سبحانه فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ‌⁽³⁾أي اختبره و امتحنه بالنعمة فَأَكْرَمَهُ بالمال وَ نَعَّمَهُ بما وسع عليه من أنواع الإفضال فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ أي فيفرح بذلك و يسرّ.

الأخبار

«1»

الْمُؤْمِنُ، بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَصْبَغِ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَاعِداً فَجَاءَ رَجُلٌ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ اللَّهِ إِنِّي لَأُحِبُّكَ فِي اللَّهِ فَقَالَ صَدَقْتَ إِنَ

هم‌نشینی با اشراف مانع از نادیده گرفتن مومنان فقیر نشود.

«وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا» {و از آن کس که قلبش را از یاد خود غافل ساخته‌ایم، اطاعت مکن}. این آیه چند معنا دارد: یکی آنکه از کسی که قلبش را از یاد خود غافل ساخته‌ایم، اطاعت مکن؛ کنایه از غفلت شخص است. به همین دلیل است که در ادامه آیه می‌فرماید: «وَ اتَّبَعَ هَواهُ» {و از هوای نفس خود پیروی کرده} مثَل آن‌ها، مثل کسانی است که «فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ» {پس چون [از حق] برگشتند، خدا دلهای شان را برگردانید}. دومین معنا: قلبش را به غفلت و فراموشی نسبت دادیم، همان طور که {وی را کافر کرد} یعنی نسبت کفر به او داد. سومین معنا: او راغافل یافتیم. چهارمین معنا: او را غافل کردیم، و نمی‌توان دلش را در شمار دل‌های مومنان آورد و نشانه ایی که فرشتگان او را به آن بشناسند، در وی وجود ندارد. پنجمین معنا: با سرپیچی کردن از فرمان ما و پیروی از هوا و هوس، قلب او را به حال خود واگذاشته و او را با شیطان رها کردیم؛ «وَ کانَ أَمْرُهُ فُرُطاً» {[اساس] کارش بر زیاده‌روی است}، یعنی کارش بر اسراف وزیاده روی و فراتر رفتن از حد و حدود ویا گمراهی و هلاکت است.

درباره این آیه معتقدم: خداوند در این آیه فقیران را بسیار ستوده و بر هم‌نشینی و هم‌صحبتی با آن‌ها ترغیب نموده است ، چرا که در دنیا زهد پیشه کردند و بر یاد خدا و نماز

مداومت نموده‌اند، وحضرت صلی الله علیه و آله از هم‌نشینی با ثروت مندان منع شده است، همان افراد خود بزرگ بین که دیگران را از دوستی با خدا باز می‌دارند.

این آیه شریفه «تبارک»⁽⁴⁾یعنی پاک و منزه است، «الَّذِی إِنْ شاءَ جَعَلَ لَکَ» {کسی که اگر بخواهد، به تو عطا می‌کند} منظور در دنیا است، «خَیْراً مِنْ ذلِکَ» {بهتر از آن قرار می‌دهد} یعنی از آنچه مشرکان گفتند؛ «یَجْعَلْ لَکَ قُصُوراً» {و برای تو قصرهای می‌آفریند} در دنیا و آخرت، بر اساس دو قرائت؛ و از سیاق آیه پیداست که آخرت بر دنیا برتری دارد و خداوند آن قصرها را برای محبوب‌ترین بندگان خود برگزیده است.

«وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ» {و اگر نه این بود که همه مردم یک امت می‌شدند}⁽⁵⁾

پیش از این بارها تفسیر آن بیان شده است.

«فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ» {اما انسان هنگامی که خداوند وی را می‌آزماید}⁽⁶⁾

یعنی وی را به نعمت آزمایش کرده و امتحان می‌نماید، «فَأَکْرَمَهُ»{عزیزش می‌دارد} یعنی به وسیله مال و «نَعَّمَهُ»{نعمت فراوان به او می‌دهد} همه نوع نعمتی به وی ارزانی می‌کند، «فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ» {می‌گوید پروردگارم مرا گرامی داشته است}، از این همه نعمت شاد گشته و خشنود است.

روایات

روایت 1

مومن، به استناد اصبغ نقل می‌کند: نزد امیرالمومنین علیه السلام نشسته بودم، شخصی به حضرت عرض کرد: ای امیرالمومنین، به خدا سوگند من شما را برای رضای خدا دوست می‌دارم. امیرالمومنین علیه السلام فرمود: راست گفتی،

طِينَتَنَا مَخْزُونَةٌ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَهَا مِنْ صُلْبِ آدَمَ عليه السلام فَاتَّخِذْ لِلْفَقْرِ جِلْبَاباً فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ وَ اللَّهِ يَا عَلِيُّ إِنَّ الْفَقْرَ لَأَسْرَعُ إِلَي مُحِبِّيكَ مِنَ السَّيْلِ إِلَي بَطْنِ الْوَادِي‌⁽¹⁾.

«2»

كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ قَالَ حَدَّثَنِي بَكْرٌ الْأَرْقَطُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَوْ عَنْ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: أَنَّهُ دَخَلَ عَلَيْهِ وَاحِدٌ فَقَالَ لَهُ أَصْلَحَكَ اللَّهُ إِنِّي رَجُلٌ مُنْقَطِعٌ إِلَيْكُمْ بِمَوَدَّتِي وَ قَدْ أَصَابَتْنِي حَاجَةٌ شَدِيدَةٌ وَ قَدْ تَقَرَّبْتُ بِذَلِكَ إِلَي أَهْلِ بَيْتِي وَ قَوْمِي فَلَمْ يَزِدْنِي بِذَلِكَ مِنْهُمْ إِلَّا بُعْداً قَالَ فَمَا آتَاكَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا أَخَذَ مِنْكَ قَالَ جُعِلْتُ فِدَاكَ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يُغْنِيَنِي عَنْ خَلْقِهِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ قَسَمَ رِزْقَ مَنْ شَاءَ عَلَي يَدَيْ مَنْ شَاءَ وَ لَكِنِ اسْأَلِ اللَّهَ أَنْ يُغْنِيَكَ عَنِ الْحَاجَةِ الَّتِي تَضْطَرُّكَ إِلَي لِئَامِ خَلْقِهِ‌⁽²⁾.

بيان

أصلحك الله مشتمل علي سوء أدب إلا أن يكون المراد إصلاح أحوالهم في الدنيا و تمكينهم في الأرض و دفع أعدائهم أو أنه جري ذلك علي لسانهم لإلفهم به فيما يجري بينهم من غير تحقيق لمعناه و مورده إني رجل منقطع إليكم كأنه ضمّن الانقطاع معني التوجّه أي منقطع عن الخلق متوجّها إليكم بسبب مودتي لكم أو مودتي مختصة بكم و قد تقرّبت بذلك الإشارة إما إلي مصدر أصابتني أو إلي الحاجة و المستتر في قوله فلم يزدني راجع إلي مصدر تقربت و مرجع الإشارة ما تقدم و قوله إلا بعدا استثناء مفرغ و هو مفعول لم يزدني أي لم يزدني التقرب منهم بسبب فقري شيئا إلا بعدا منهم.

همانا سرشت ما (اهل بیت) گنجینه ای است که خداوند میثاق آن را از صلب آدم گرفته است، پس برای فقر وتنگ دستی خود پوشش{صبر} آماده کن، به درستی که از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود: ای علی، به خدا سوگند فقر به سوی محبان تو، شتابان‌تر از سیل در دره است.(طِینَتَنَا مَخْزُونَةٌ أَخَذَ اللَّهُ مِیثَاقَهَا مِنْ صُلْبِ آدَمَ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام در توضیح این حدیث فرمود: چنین نیست، امیرالمومنین علیه السلام فرمود: لباس و پوششی برای فقر و نداری‌ات آماده ساخته‌ای، یعنی برای روز قیامت.

روایت 2

اصول کافی: شخصی خدمت امام صادق (ع ) آمد و عرض کرد: اصلحک الله (خداوند شما را اصلاح کند)، من مردی هستم که دوستی خود را تنها به شما متوجه ساخته و از دیگران بریده ام، و اکنون گرفتاری های شدیدی برایم پیش آمده که به واسطه آن به فامیل وقومم نزدیک شدم (که شاید گرفتاریم را بر طرف کنند) ولی جز دوری از آن ها برایم نیفزود. امام فرمود: آنچه خدا به تو داده (ولایت اهل بیت علیهم السلام ) از آنچه از تو گرفته (مال دنیا) بهتر است، عرض کرد: قربانت گردم، از خدابه خواه که مرا از خلقش بی نیاز کند. فرمود: همانا خداوند اراده کرده رزق بعضی را در دست برخی دیگر قرار دهد وروزی شان را چنین تقسیم نموده (پس مردم به یکدیگر محتاج اند)، لیکن از خدا بخواه ترا از محتاج شدن به مخلوق پست ولئیمش، بی نیاز کند.⁽⁴⁾

شرح

«أصلحک الله» کلامی حمل بر بی‌ادبی است، مگر اینکه منظور از آن اصلاح امور آنان در دنیا و قدرت دادن آن‌ها در زمین و دفع دشمن باشد و یا به کار بردن این لفظ به دلیل الفت و دوستی میان آن‌ها بوده و معنای ظاهری آن مورد نظر نیست.

«إنی رجل منقطع إلیکم: من مردی هستم که دوستی خود را تنها به شما متوجه ساخته‌ام»، شخص بریدن را به معنای توجه گرفته است، یعنی بریدن از خلق و توجه به شما به دلیل دوستی شما و یا منظور این است که دوستی من تنها مختص به شما است و «قد تقرّبت بذلک: به واسطه آن نزدیک شدم» این سخن به مصدر «أصابتنی: دچار شده‌ام» اشاره دارد و یا به نیاز و حاجت شخص برمی‌گردد؛ مرجع ضمیر در جمله مستتر است. و «فلم یزدنی : بر من نیفزود» به مصدر «تقرب: نزدیک شدن» اشاره دارد و مرجع اشاره در این عبارت بیان شد. عبارت «إلا بعدا: جز بر دوری» استثنای مفرغ و مفعول لم‌یزدنی است، یعنی فقر من نه تنها بر نزدیکی به خویشان نیفزود و بلکه موجب دوری از آنها نیز شد.

فما آتاك الله قيل الفاء للتفريع علي قوله إني رجل منقطع إليكم فقوله ما آتاك الله المودّة و قيل هو الفقر و الأول أظهر مما أخذ منك أي المال إلي لئام خلقه اللئام جمع اللئيم و في المصباح لؤم بضم الهمزة لؤما فهو لئيم يقال ذلك للشحيح و الدنيّ النفس و المهين و نحوهم لأن اللؤم ضدّ الكرم و يومي الحديث إلي أن الفقر المذموم ما يصير سببا لذلك و غيره ممدوح و ذمه لأن اللئيم لا يقضي حاجة أحد و ربما يلومه في رفع الحاجة إليه و إذا قضاها لا يخلو من منة و يمكن أن يشمل الظالم و الفاسق المعلن بفسقه و في كثير من الأدعية اللهم لا تجعل لظالم و لا فاسق عليّ يدا و لا منّة و ذلك لأن القلب مجبول علي حبّ من أحسن إليه و في حبّ الظالم معاصيَ كثيرة كما قال تعالي وَ لا تَرْكَنُوا إِلَي الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ⁽¹⁾.

«3»

كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَحْمَرُ فَقُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام الْفَقْرُ مِنَ الدِّينَارِ وَ الدِّرْهَمِ فَقَالَ لَا وَ لَكِنْ مِنَ الدِّينِ‌⁽²⁾.

بيان

قال في النهاية و فيه تعلمون ما في هذه الأمة من الموت الأحمر يعني القتل لما فيه من حمرة الدم أو لشدته يقال موت أحمر أي شديد وَ مِنْهُ حَدِيثُ عَلِيٍّ عليه السلام: كُنَّا إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ اتَّقَيْنَا بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله‌⁽³⁾. أي إذا اشتدّت الحرب استقبلنا العدو به و جعلناه لنا وقاية و قيل أراد إذا اضطرمت نار الحرب و تسعّرت كما يقال في الشر بين القوم اضطرمت نارهم تشبيها بجمرة النار و كثيرا ما يطلقون الحمرة علي الشدة.

و لكن من الدين نظيره قَوْلُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: الْفَقْرُ وَ الْغِنَي بَعْدَ الْعَرْضِ‌⁽⁴⁾عَلَي اللَّهِ. و المعني أنهما يظهران بعد الحساب و هو ما أشار إليه رسول الله صلي الله عليه و آله

«فما آتاک: آنچه خداوند به تو داده است» حرف فاء برای اقتباس معنای «مردی هستم که دوستی خود را تنها به شما متوجه ساخته‌ام»، آمده است. منظور از «ما آتاک الله» مودت و دوستی اهل بیت علیهم السلام است، گفته می‌شود: منظور فقر نیز می‌باشد، اما معنای اول روشن‌تر است. «مما أخذ منک: آنچه از تو گرفته» منظور مال است. «إلی لئام خلقه» اللئام جمع اللئیم و در مصباح لؤم لؤما با ضم همزه، به افراد پست اطلاق می‌شود، و این صفت به افراد خسیس و پست فطرت و خوار و مانند آن نیز نسبت می‌دهند، زیرا خساست، متضاد بخشش است. حدیث به این نکته اشاره دارد که فقر نکوهیده بوده و موجب خساست می‌شود، و غیر از آن پسندیده نیست و نکوهش شده است، چرا که شخص پست و فرومایه نیاز هیچ‌کس را برآورده نمی‌کند و چه بسا وی را به خاطر رفع نیازش سرزنش نماید، و هرگاه حاجت او را برآورده ساخت بر وی منت بگذارد.

ممکن است این معنا بر ظالم و فاسقی که به فسق و فجور شهره است نیز اطلاق شود، در بسیاری از دعاها آمده است: خداوندا فاسق و ظالم را بر من مسلط مساز، زیرا قلب بر محبت کسی که به وی نیکی کند، گرایش پیدا می کند و دوست داشتن ظالم گناه بزرگی به شمار می‌رود، همان طور که خداوند می‌فرماید: «و به کسانی که ستم کرده‌اند متمایل مشوید که آتش [دوزخ] به شما می‌رسد.»⁽⁵⁾

روایت 3

. اصول کافی: از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: فقر مرگ سرخ است ، راوی گوید: به امام علیه السلام عرض کردم : مقصود شما نداشتن دینار و درهم است ؟ فرمود: خیر، منظور فقر دین است . ⁽⁶⁾

شرح

در النهایه ذکر شده: می‌دانید مرگ سرخ در این امت چیست؟ مرگ سرخ، قتل و کشته شدن است. به دلیل سرخی خون و یا سختی‌اش آن را مرگ سرخ می‌نامند. گفته می‌شود: مرگ سرخ یعنی مرگ سخت، و به این سخن امام علی علیه السلام استناد می‌شود که فرمود: هنگامی که رنج و سختی سرخی گراییده و جنگ بر ما فشار می‌آورد، به رسول خدا صلی الله علیه و آله پناه می‌بردیم.⁽⁷⁾یعنی هنگامی که جنگ بر ما سخت می‌شد، به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله می‌شتافتیم و آن حضرت سپر ما بود.

گفته می‌شود منظور این است: هنگامی که آتش جنگ زبانه می‌کشید و شعله‌ور می‌شد؛ همان طور که در درگیری میان قومی می‌گویند آتش اختلاف شان شعله‌ور شد و آن را به آتش تشبیه می‌کنند.

اصطلاح «سرخی» بسیار بر شدت و سختی امری اطلاق می‌شود. «.لکن من الدین: اما فقر در دین منظور است» مانند این سخن امیرالمومنین علیه السلام است که فرمود: فقر و ثروت واقعی پس از عرضه آن به خداست.⁽⁸⁾

به این معنا که بنا به فرموده رسول خدا صلی الله علیه و آله، پس از حساب مشخص می‌شود.

بقوله أَ تَدْرُونَ مَا الْمُفْلِسُ فَقِيلَ الْمُفْلِسُ فِينَا مَنْ لَا دِرْهَمَ لَهُ وَ لَا مَتَاعَ لَهُ فَقَالَ الْمُفْلِسُ مِنْ أُمَّتِي مَنْ يَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصَلَاةٍ وَ صِيَامٍ وَ زَكَاةٍ وَ يَأْتِي قَدْ شَتَمَ وَ قَذَفَ هَذَا وَ أَكَلَ مَالَ هَذَا وَ سَفَكَ دَمَ هَذَا وَ ضَرَبَ هَذَا فَيُعْطَي هَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ وَ هَذَا مِنْ حَسَنَاتِهِ فَإِنْ فَنِيَتْ حَسَنَاتُهُ قَبْلَ أَنْ يُقْضَي مَا عَلَيْهِ أُخِذَ مِنْ خَطَايَاهُمْ فَطُرِحَتْ عَلَيْهِ ثُمَّ طُرِحَ فِي النَّارِ بل قد يقال إن المفلس حقيقة هو هذا.

و يحتمل أن يراد بقوله عليه السلام و لكن من الدّين الفقر القلبيّ و ضدّه الغني القلبيّ فالفقير علي هذا من ليس له في الدين معرفة و علم بأحكامه و لا تقوي و لا ورع و غيرها من الصفات الحسنة كذا قيل و أقول يحتمل أن يكون المعني الذي يضرّ بالدين و لا يصبر عليه و يتوسّل بالظالمين و الفاسقين كما مرّ.

«4»

كا، [الكافي] عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ فُقَرَاءَ الْمُؤْمِنِينَ يَتَقَلَّبُونَ فِي رِيَاضِ الْجَنَّةِ قَبْلَ أَغْنِيَائِهِمْ بِأَرْبَعِينَ خَرِيفاً ثُمَّ قَالَ سَأَضْرِبُ لَكَ مَثَلَ ذَلِكَ إِنَّمَا مَثَلُ ذَلِكَ مَثَلُ سَفِينَتَيْنِ مُرَّ بِهِمَا عَلَي عَاشِرٍ فَنَظَرَ فِي إِحْدَاهُمَا فَلَمْ يَرَ فِيهَا شَيْئاً فَقَالَ أَسْرِبُوهَا وَ نَظَرَ فِي الْأُخْرَي فَإِذَا هِيَ مُوقَرَةٌ فَقَالَ احْبِسُوهَا⁽¹⁾.

بيان

في القاموس تقلّب في الأمور تصرّف كيف شاء و قال في النهاية فيه فقراء أُمَّتي يدخلون الجنة قبل أغنيائهم بأربعين خريفا الخريف الزمان المعروف من فصول السنة ما بين الصيف و الشتاء و يريد به أربعين سنة لأن الخريف لا يكون في السنة إلا مرة واحدة فإذا انقضي أربعون خريفا فقد مضت أربعون سنة انتهي.

وَ رُوِيَ فِي مَعَانِي الْأَخْبَارِ⁽²⁾بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ عَبْداً مَكَثَ فِي النَّارِ سَبْعِينَ خَرِيفاً وَ الْخَرِيفُ سَبْعُونَ سَنَةً إِلَي آخِرِ الْخَبَرِ.

و فسّره صاحب المعالم بأكثر من ذلك و في بعض الروايات أنه ألف عام و العام ألف سنة و قيل:

رسول اللهِ صلی الله علیه وسلم فرمود: آیا می‌دانید مفلس چه کسی است؟ گفتند: مفلس در میان ما کسی است که پول و کالایی نداشته باشد فرمودند: مفلس در میان امت من کسی است که در روز قیامت با نماز و روزه و زکات می‌آید در حالی که این را دشنام داده و این را به زنا متهم کرده، مال این را خورده، خون این را ریخته و این را زده است، به این از نیکی ها و حسناتش داده می‌شود و به این هم از نیکی ها و حسناتش داده می‌شود. اگر نیکی هایش قبل از تمام شدن آنچه که بر گردن اوست، تمام شود از گناهان طلب کاران بر دوش او گذاشته می‌شود و پس از آن در آتش جهنم انداخته می‌شود. البته گفته می‌شود مفلس حقیقی خود اوست. ممکن است منظور حضرت صلی الله علیه و آله از «فقر دینی»، فقر قلبی باشد که ضد آن ثروت قلبی است، بر این اساس، فقیر در دین به کسی اطلاق می‌شود که نسبت به دین شناختی نداشته و احکام آن را نمی‌داند ودر عمل تقوا و پرهیزکاری نداشته و صفت‌های نیک دیگر نیز ندارد. من می‌گویم ممکن است منظور کسی باشد که به دین ضربه زده و بر آن صبر نمی‌کند و همان طور که گفته شد از ظالمان و ستم گران یاری می طلبد.

روایت 4

کا: اصول کافی: از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: مومنان فقیر چهل سال زودتر از ثروت مندان مومن در بهشت جای خواهند گرفت. سپس فرمود: مثالی برای تو می‌زنم: مثل آن به دو کشتی می‌ماند که به گمرک رسند، مأمور گمرک یکی را خالی ببیند و گوید روانه کنید و دیگری را پر از بار ببیند و گوید نگهش دارید.⁽³⁾

شرح

در فرهنگ لغت «تقلب فی الأمور» به معنای رفتار کردن هر طور که بخواهد، است. در النهایه آمده است: مومنان فقیر چهل پاییز زودتر از ثروت مندان مومن در بهشت جای خواهند گرفت. پاییز، فصل بین تابستان و زمستان است، و معادل یک سال گرفته شده و منظور از چهل پاییز، چهل سال است، چرا پاییز تنها یک بار در سال بوده و هنگامی که چهل پاییز بگذرد، چهل سال گذشته است.

در معانی الأخبار ⁽⁴⁾

از اباجعفر علیه السلام نقل شده است که فرمود: بنده‌ای هفتاد پاییز در آتش می‌ماند و هفتاد پاییز همان هفتاد سال است، و صاحب المعالم تعداد سال‌ها را بیش از این می‌داند و در برخی از روایات آن را تا هزار قرن می‌دانند، هر قرن معادل هزار سال است، گفته می‌شود:

إن التفاوت بهذه المدّة إذا كان الأغنياء من أهل الصلاح و السداد و أدَّوا الحقوق الواجبة و لم يكتسبوا من وجه الحرام فيكون حبسهم بمجرَّد خروجهم عن عهدة الحساب و السؤال عن مكسب المال و مخرجه و إلا فهم علي خطر عظيم.

مُرَّ بهما علي بناء المجهول و الباء للتعدية و الظرف نائب الفاعل و العاشر من يأخذ العُشر علي الطريق في المصباح عشرت المال عشرا من باب قتل و عشورا أخذت عشره و اسم الفاعل عاشر و عشّار فقال أسربوها علي بناء الإفعال أي أرسلوها و خلّوها تذهب و السارب الذاهب علي وجهه في الأرض فإذا هي موقرة بفتح القاف أو كسرها في القاموس الوقر بالكسر الحمل الثقيل أو أعمّ و أوقر الدابّة إيقارا و قرة و دابة وقري موقرة و رجل موقر ذو وقر و نخلة موقِرة و موقَرة و موقِر و موقَّرة.

فقال احبسوها بالأمر من باب ضرب و التشبيه في غاية الحسن و الكمال و الحديث يدل علي أن الفقر أفضل من الغني و من الكفاف للصابر و ما وقع في بعض الروايات من استعاذتهم عليهم السلام من الفقر يمكن حمله علي الاستعاذة من الفقر الذي لا يكون معه صبر و لا ورع يحجزه عما لا يليق بأهل الدين أو علي فقر القلب أو علي فقر الآخرة و قد صرح به بعض العلماء و دل عليه بعض الروايات.

و للعامة في تفضيل الفقر علي الغني و الكفاف أو العكس أربعة أقوال ثالثها الكفاف أفضل و رابعها الوقف و معني الكفاف أن لا يحتاج و لا يفضل و لا ريب أن الفقر أسلم و أحسن بالنسبة إلي أكثر الناس و الغني أحسن بالنسبة إلي بعضهم فينبغي أن يكون المؤمن راضيا بكل ما أعطاه الله و علم صلاحه فيه و سؤال الفقر لم يرد في الأدعية بل ورد في أكثرها الاستعاذة عن الفقر الذي يشقي به و عن الغني الذي يصير سببا لطغيانه.

«5»

كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدَانَ قَالَ قَالَ

این تفاوت زمانی هنگامی است که ثروت مندان اهل صلاح و عمل نیکو و پرداخت حقوق واجب باشند، و مال خود را از راه حرام به دست نیاورده باشند، و این نگه‌داشتن آن‌ها تنها برای حساب رسی و پرسش از راه کسب درآمد و مصرف آن است و اگر غیر از این باشد به خطر بزرگی دچار شده‌اند.

«مر بهما» فعل مجهول و باء برای متعدی کردن آن است و ظرف نائب فاعل، العاشر کسی که یک دهم کالا را در مسیر می‌گیرد ،[ مأمور مالیات]. در المصباح آمده است: عشرت المال عشرا: عشر مال را تحویل گرفت، از باب قتل و عشورا به معنای گرفتن عشر بوده و اسم فاعل آن عاشر و عشار است. «فقال: أسربوها» بر وزن افعال یعنی آن را روانه کنید و اجازه دهید برود، السارب به معنای کسی که راه خود را طی می‌کند؛ «فإذا هی موقره» (با فتحه قاف و یا کسره آن)، در فرهنگ لغت الوِقر: بار سنگین یا بار سنگین بر حیوان گذاشتن و فشار آوردن و سنگین کردن است و قری: موقره، رجل موقر:

مرد باوقار، نخله موقره: نخل پرثمر و موقره و موقر و موقره

«فقال أحبسوها: آن را نگه دارید» فرمان اوقف کشی از باب تشبیه در نهایت زیبایی و کمال است و این حدیث بر آن دلالت دارد که فقر برتر از ثروت است، اینکه در برخی از روایت‌ها معصومین علیهم السلام از فقر به خدا پناه می‌برند، ممکن است منظور فقری باشد که با صبر همراه نیست، و نه با پرهیزکاری چون که شخص را از آنچه شایسته دین‌دار نیست، باز دارد؛ و یا منظور فقر قلب و یا فقر آخرت است که برخی از علما به آن پرداخته و برخی روایت‌ها بر آن دلالت می‌کند.

در فضیلت فقر بر ثروت و کفاف روزی و یا بر عکس آن چهار نقل برای عموم مردم وجود دارد: سومین آن این است که کفاف روزی بهتر است و چهارمین نقل می‌گوید وقف وسکوت در این مورد بهتر است. معنای کفاف این است که نه نیازی باقی باشد و نه چیزی اضافه باشد، شکی نیست که فقر برای بسیاری از مردم سالم‌تر و بهتر است، و برخی دیگر نیز ثروت برای شان بهتر است. شایسته است مومن در هر حال به آنچه خداوند به او ارزانی داشته، راضی باشد و بداند صلاح او در همان است. در دعاها درخواست فقر از خداوند وجود ندارد، بلکه در بسیاری از آن‌ها از فقری که انسان را به بدبختی می کشاند، و از ثروتی که موجب سرکشی شود، به خدا پناه برده‌اند.

روایت 5

امام صادق علیه السلام

أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: الْمَصَائِبُ مِنَحٌ مِنَ اللَّهِ وَ الْفَقْرُ مَخْزُونٌ عِنْدَ اللَّهِ‌⁽¹⁾.

بيان

منح من الله المنح بكسر الميم و فتح النون جمع منحة بالكسر و هي العطية في القاموس منحه كمنعه و ضربه أعطاه و الاسم المنحة بالكسر و أقول الخبر يحتمل وجهين:

أحدهما أن ثواب المصائب منح و عطايا يبذلها الله في الدنيا و ثواب الفقر مخزون عند الله لا يعطيه إلا في الآخرة لعظمه و شرافته و الدنيا لا يصلح أن يكون عوضا عنه.

و ثانيهما أن المصائب عطايا من الله عز و جل يعطيها من يشاء من عباده و الفقر من جملتها مخزون عنده عزيز لا يعطيه إلا من خصه بمزيد العناية و لا يعترض أحد بكثرة الفقراء و ذلك لأن الفقير هنا من لا يجد إلا القوت من التعفف و لا يوجد من هذه صفته في ألف ألف واحد.

أقول

أو المراد به الفقر الذي يصير سببا لشدة الافتقار إلي الله و لا يتوسل معه إلي المخلوقين و يكون معه أعلي مراتب الرضا و فيه تنبيه علي أنه ينبغي أن يفرح صاحب المصيبة بها كما يفرح صاحب العطية بها.

«6»

كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ رَفَعَهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: يَا عَلِيُّ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْفَقْرَ أَمَانَةً عِنْدَ خَلْقِهِ فَمَنْ سَرَّهُ أَعْطَاهُ اللَّهُ مِثْلَ أَجْرِ الصَّائِمِ الْقَائِمِ وَ مَنْ أَفْشَاهُ إِلَي مَنْ يَقْدِرُ عَلَي قَضَاءِ حَاجَتِهِ فَلَمْ يَفْعَلْ فَقَدْ قَتَلَهُ أَمَا إِنَّهُ مَا قَتَلَهُ بِسَيْفٍ وَ لَا رُمْحٍ وَ لَكِنَّهُ قَتَلَهُ بِمَا نَكَي مِنْ قَلْبِهِ‌⁽²⁾.

بيان

فقد قتله أي قتل المسئول السائل و العكس كما زعم بعيد جدا في المصباح نَكَأْتُ القَرْحَةَ أَنْكَؤُهَا مهموز بفتحتين قَشَرْتُهَا و نَكَأْتُ في العدوّ نَكْأ من باب نفع أيضا لغة في نَكَيْتُ فيه من أَنْكِي من باب رمي و الاسم النِّكَايَة بالكسر إذا قَتَلْتَ و أَثْخَنْتَ.

«7»

كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ دَاوُدَ الْحَذَّاءِ

فرمود: مصیبت‌ها بخشش‌های خداوند است و فقر در خزانه الهی محفوظ است.⁽³⁾

شرح

المِنح (به کسره میم و فتحه نون) جمع منحه و به معنای بخشش است. در فرهنگ لغت آمده: منحه بر وزن منعه، یعنی به وی عطا کرد، اسم آن المنحه (با کسره) بوده و به اعتقاد من، خبر ممکن است دو وجه داشته باشد:

اول اینکه پاداش مصیبت‌ها بخشش و عطایی است که خداوند در دنیا می‌دهد، و پاداش فقر در خزانه الهی بوده و به خاطر عظمت و شرافت فقر، تنها در آخرت به شخص عطا می‌شود و دنیا برای دریافت عوض این فقر شایسته نیست.

دوم اینکه: مصیبت‌ها، بخشش و عطاهای الهی است که بر یک از بندگان خود بخواهد عطا می‌کند و فقر نیز جزء این بخشش‌ها بوده و در خزانه الهی قرار دارد، این بخشش عزیز و گران قدر بوده و تنها به کسانی تعلق می‌گیرد که توجه خاصی به او دارد، کسی نسبت به تعداد زیاد فقیران اعتراض نکند، فقیر در اینجا منظور کسی است که جز قوت ضروری خود نیابد و تعداد کسانی که این گونه هستند یک در هزار هزار است.

من معتقدم

منظور از فقر آن است که موجب شدت نیاز به پروردگار شود، و با وجود این فقر به خلق روی نیاورد، و باعالی‌ترین درجات رضا و خشنودی همراه است، و این یادآوری است بر اینکه مصیبت‌دیده نیز شایسته است مانند کسی که نعمتی نصیبش شده است، شاد باشد.

روایت 6

اصول کافی: امام صادق علیه السلام به نقل از پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: یا علی، خدا فقر را نزد خلق خود امانت نهاده، هر که آن را پنهان و پوشیده دارد خدای تعالی به او پاداشی همانند پاداش روزه‌دار شب زنده‌دار عطا کند، و هر کس آن را نزد کسی که قادر به برآوردن نیازش باشد، فاش سازد و شخص نیاز او را برآورده نکند، وی را به قتل رسانده است، او را با شمشیر و نیزه نکشته است، بلکه به وسیله زخمی که بر قلبش زده، وی را به قتل رسانده است.⁽⁴⁾

شرح

«فقد قتله: او را کشته است» یعنی کسی که از وی درخواست شده، درخواست کننده را به قتل رسانده است. و عکس این موضوع بسیار بعید است. در مصباح آمده است: نکأت القرحه انکأها یعنی زخم را خراش داد، نکیت فی العدو نکأ: زخم عمیقی به دشمن وارد کردم، از باب نفع بوده هم‌چنین عبارت نکیت فیه أنکی از باب رمی است و اسم آن النکایه (با کسره) گویند هنگامی که کشته شود و تار و مار گردد.

روایت 7

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَغِيرٍ عَنْ جَدِّهِ شُعَيْبٍ عَنْ مُفَضَّلٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: كُلَّمَا ازْدَادَ الْعَبْدُ إِيمَاناً ازْدَادَ ضِيقاً فِي مَعِيشَتِهِ.

وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: لَوْ لَا إِلْحَاحُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَي اللَّهِ فِي طَلَبِ الرِّزْقِ لَنَقَلَهُمْ مِنَ الْحَالِ الَّتِي هُمْ فِيهَا إِلَي حَالٍ أَضْيَقَ مِنْهَا⁽¹⁾.

بيان

الازدياد هنا لازم بمعني الزيادة و إيمانا و ضيقا تميزان و في المصباح ازداد الشي‌ء زاد و ازددت مالا زدته لنفسي زيادة علي ما كان و يؤيده ما نسب إلي أمير المؤمنين عليه السلام:

وَ كَمْ مِنْ أَدِيبٍ عَالِمٍ فَطِنٍ *** مُسْتَكْمِلِ الْعَقْلِ مُقِلٌّ عَدِيمٌ

وَ كَمْ مِنْ جَهُولٍ يُكْثِرُ مَالَهُ *** ذَاكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ

و السرّ ما مر من فوائد الابتلاء من المثوبات التي ليس لها انتهاء و أيضا الإكثار موجب للتكبر و الخيلاء و احتقار الفقراء و الخشونة و القسوة و الجفاء و الغفلة عن الله سبحانه بسبب اشتغالهم بحفظ أموالهم و تنميتها مع كثرة ما يجب عليهم من الحقوق التي قل من يؤديها و بذلك يتعرضون لسخط الله تعالي و الفقراء مبرءون من ذلك مع توسلهم بربهم و تضرعهم إليه و توكلهم عليه و قربهم عنده بذلك مع سائر الخلال الحميدة التي لا تنفك عن الفقر إذا صبر علي الشدائد التي هي من قواصم الظهر.

«8»

كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مَا أُعْطِيَ عَبْدٌ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا اعْتِبَاراً وَ لَا زُوِيَ عَنْهُ إِلَّا اخْتِبَاراً⁽²⁾.

بيان

إلا اعتبارا مفعول له و كذا اختبارا و كأن المعني لا يعطيه إلا ليعتبر به غيره فيعلم أنه لا خير فيه لما يظهر للناس من مفاسده الدنيوية و الأخروية أو ليعتبر بحال الفقراء فيشكر الله علي الغني و يعين الفقراء كما مر في حديث آدم عليه السلام حيث سأل عن سبب اختلاف ذريته فقال تعالي في سياق جوابه و ينظر الغني إلي الفقير فيحمدني و يشكرني و ينظر الفقير إلي الغني فيدعوني و يسألني

امام صادق علیه السلام فرمود: هرچه بر ایمان بنده افزوده شود، زندگی بر او سخت‌تر و تنگ‌تر می‌شود. و نیز می‌فرماید: اگر مومنان به درخواست روزی بر خداوند اصرار نورزند، زندگی بر آنان تنگ آمده و معیشت شان رو به کاستی می‌نهد.⁽³⁾

شرح

الازدیاد در اینجا به معنای زیادشدن و «ایمانا و ضیقا» تمیز است. در مصباح آمده است: ازداد الشیء (بر چیزی افزود) زاد و ازددت مالا یعنی بر آنچه که بود افزودم، ابیاتی که به امیرالمومنین علی علیه السلام نسبت داده شده است، این نکته را تایید می‌کند: چه بسیار ادیب دانشمند و زیرک و عاقلی که بهره‌ای از مال ندارد و چه بسیار انسان نادانی که غرق ثروت است، و این تقدیر خدای عزیز و داناست.

آنچه که گفته شد در باب پاداش بی‌پایان بلا و مصیبت است، مال و دارایی فراوان موجب خودپسندی و غرور است، و فقیران را تحقیر کرده، خشونت و سنگ‌دلی و ظلم وفراموشی از یاد خدا را به دنبال دارد، چرا که در پی جمع‌آوری و نگهداری از اموال هستند، و چه بسیار حقوقی که بر آن‌ها واجب شده و جز اندکی آن را نمی‌پردازند، و به همین دلیل در معرض خشم الهی قرار می‌گیرند؛ اما فقیران از این امور مبرا هستند، چرا که به سوی خدا توسل جسته و به درگاه الهی زاری نموده و بر او توکل کرده‌اند، و علاوه بر این موارد، ویژگی‌های پسندیده دیگری که همراه فقر است، آن‌ها را به خداوند نزدیک می‌کند، این در صورتی است که بر سختی‌های کمر شکن شکیبا باشد .

روایت 8

اصول کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: چیزی از دنیا به بنده عطا نشد، مگر برای عبرت گرفتن و چیزی از وی گرفته نشد، مگر برای آزمودن.⁽⁴⁾

شرح

«إلا إعتبارا» و «اختیارا» مفعول له، و گویا معنا جز برای عبرت گرفتن دیگران تحقق نمی‌یابد، از این سخن بر می‌آید که خیری در آن ( عطای دنیوی) نیست، هنگامی که مفاسد دنیوی و اخروی آن آشکار می‌شود و یا برای این است که از وضع فقیر عبرت گرفته و خدا را به خاطر ثروت خود شکر گوید، و به یاری فقیری بشتابد، همان طور که در حدیث آدم علیه السلام ذکر شد، آنجا که از خداوند درباره اختلاف در میان فرزندان خود پرسید و خداوند تبارک وتعالی پاسخ داد: (این اختلاف در اموال از آن رو است که) ثروت مند به نگاه کند و مرا حمد می‌گوید و شکر مرا به جای می‌آورد و فقیر به ثروت مند نگاه کرده و مرا به دعا می‌خواند و از من درخواست می‌کند

لكن الأول في هذا المقام أنسب.

و قوله إلا اختبارا في بعض النسخ بالياء المثناة التحتانية أي لأنه اختاره و فضله و أكرمه بذلك و في بعضها بالموحدة أي امتحانا فإذا صبر كان خيرا له و الابتلاء و الاختبار في حقه تعالي مجاز باعتبار أن فعل ذلك مع عباده ليترتب عليه الجزاء شبيه بفعل المختبر منا مع صاحبه و إلا فهو سبحانه عالم بما يصدر عن العباد قبل صدوره عنهم و زوي علي بناء المجهول في القاموس زواه زيا و زويا نحاه فانزوي و سره عنه طواه و الشي‌ء جمعه و قبضه و أقول نائب الفاعل ضمير الدنيا و قيل هذا مخصوص بزمان دولة الباطل لئلا ينافي ما سيأتي من الأخبار في كتاب المعيشة.

«9»

كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ بَعْضِ مَشَايِخِهِ عَنْ إِدْرِيسَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: يَا عَلِيُّ الْحَاجَةُ أَمَانَةُ اللَّهِ عِنْدَ خَلْقِهِ فَمَنْ كَتَمَهَا عَلَي نَفْسِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ ثَوَابَ مَنْ صَلَّي وَ مَنْ كَشَفَهَا إِلَي مَنْ يَقْدِرُ أَنْ يُفَرِّجَ عَنْهُ وَ لَمْ يَفْعَلْ فَقَدْ قَتَلَهُ أَمَا إِنَّهُ لَمْ يَقْتُلْهُ بِسَيْفٍ وَ لَا سِنَانٍ وَ لَا سَهْمٍ وَ لَكِنْ قَتَلَهُ بِمَا نَكَأَ مِنْ قَلْبِهِ‌⁽¹⁾.

بيان

من صلي أي في الليل كله أو واظب عليها.

«10»

كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَيْبٍ وَ أَبِي إِسْحَاقَ الْخَفَّافِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَيْسَ لِمُصَاصِ شِيعَتِنَا فِي دَوْلَةِ الْبَاطِلِ إِلَّا الْقُوتُ شَرِّقُوا إِنْ شِئْتُمْ أَوْ غَرِّبُوا لَمْ تُرْزَقُوا إِلَّا الْقُوتَ‌⁽²⁾.

بيان

قال الجوهري المصاص خالص كل شي‌ء يقال فلان مصاص قومه إذا كان أخلصهم نسبا يستوي فيه الواحد و الاثنان و الجمع و المؤنث و في النهاية و منه الحديث اللهم اجعل رزق آل محمد قوتا أي بقدر ما يمسك الرمق من المطعم و في المصباح القوت ما يؤكل ليمسك الرمق قاله ابن فارس و الأزهري انتهي و قيل هو البلغة يعني قدر ما يتبلغ به من العيش و يسمي ذلك أيضا كفافا لأنه

اما اولین مورد در این خصوص متناسب‌تر است.

عبارت «الا إختبارا» در برخی از نسخه‌ها با یاء دونقطه زیرحرف ذکر شده است زیرا (خداوند آن بنده را به وسیله فقر) برگزیده و برتری داده و بزرگ داشته است، در برخی از نسخه‌ها همراه با ترکیب است و به معنای برای آزمایش است، پس اگر صبر پیشه کند برای او بهتر خواهد بود. ابتلا و آزمایش خداوند مجاز است به این اعتبار که خداوند برای عطای پاداش به بندگان، به این صورت عمل می‌نماید. این به کار به عمل ما در ارتباط با ممتحن و آزمایش شونده است، زیرا خداوند سبحان پیش از اینکه بندگان عملی انجام دهند، از آن آگاه است. «زوی» مجهول است، در فرهنگ لغت زواه زیا و زویا نحاه فانزوی: پوشاندن، پنهان کردن و مخفی ساختن است، و سُِّره عنه: آن را درهم پیچید و برای اشیا یعنی آن را جمع کرد و نائب فاعل ضمیر دنیا است و گفته می‌شود این به زمان حکومت باطلان اختصاص دارد و چه بسا با اخباری که در کتاب معیشه خواهد آمد، منافات داشته باشد .

روایت 9

اصول کافی: امام صادق علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل فرمود: ای علی، همانا خداوند نیاز را میان مخلوقاتش به امانت گذاشته است، پس هر کس آن را پنهان کند خداوند پاداش نمازگزار را به وی عطا کند و هر کس فقر خود را نزد کسی فاش سازد که قادر به یاری اوست، ولی کمکش نکند، وی را کشته است. این کشتن نه با شمشیر است و نه با تیر و نیزه، بلکه به وسیله جراحتی که بر قلبش وارد می‌کند، او را به قتل می‌رساند.⁽³⁾

شرح

منظور از نمازگزار کسی است که تمام شب را به عبادت می پردازد و یا همواره آداب واحکام آن را به خوبی به جای می آورد.

روایت 10

اصول کافی: از امام صادق علیه السلام نقل شده است، شیعیان خالص ما در دولت باطل فقط به اندازه سد رمق سهم دارند، شما اگر به شرق عالم و یا به غرب آن بروید بیش از نیاز روزانه نمی‌توانید بدست بیاورید.⁽⁴⁾

شرح

جواهری می‌گوید: «المصاص» خالص هر چیزی را گویند، فلانی خالص قوم خود است، به این معنا که از نظر اصل ونسب خالص‌تر باشد، مفرد ومثنی و جمع در این کلمه یکسان به کار می‌رود. در کتاب نهایه آمده است: خداوندا رزق و روزی اهل بیت محمد صلی الله علیه و آله را قوت قرار ده، یعنی به اندازه‌ای که تنها رفع گرسنگی کند. در مصباح از ابن فارس و ازهری نقل شده است: قوت آن غذایی است که خورده می‌شود تا شخص زنده بماند؛ و نیز گفته می‌شود: قوت، کفاف / بسندگی است، یعنی به اندازه‌ای که از معیشت حاصل می‌شود، به آن کفاف هم می‌گویند،

قدر يكفه عن الناس و يغنيه عن سؤالهم ثم بالغ عليه السلام في أن نصيبهم القوت بقوله شرقوا إلخ و هو كناية عن الجد في الطلب و السير في أطراف الأرض.

«11»

كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ سَعْدَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَلْتَفِتُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَي فُقَرَاءِ الْمُؤْمِنِينَ شَبِيهاً بِالْمُعْتَذِرِ إِلَيْهِمْ فَيَقُولُ وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي مَا أَفْقَرْتُكُمْ فِي الدُّنْيَا مِنْ هَوَانٍ بِكُمْ عَلَيَّ وَ لَتَرَوُنَّ مَا أَصْنَعُ بِكُمُ الْيَوْمَ فَمَنْ زَوَّدَ أَحَداً مِنْكُمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا مَعْرُوفاً فَخُذُوا بِيَدِهِ فَأَدْخِلُوهُ الْجَنَّةَ قَالَ فَيَقُولُ رَجُلٌ مِنْهُمْ يَا رَبِّ إِنَّ أَهْلَ الدُّنْيَا تَنَافَسُوا فِي دُنْيَاهُمْ فَنَكَحُوا النِّسَاءَ وَ لَبِسُوا الثِّيَابَ اللَّيِّنَةَ وَ أَكَلُوا الطَّعَامَ وَ سَكَنُوا الدُّورَ وَ رَكِبُوا الْمَشْهُورَ مِنَ الدَّوَابِّ فَأَعْطِنِي مِثْلَ مَا أَعْطَيْتَهُمْ فَيَقُولُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي لَكَ وَ لِكُلِّ عَبْدٍ مِنْكُمْ مِثْلُ مَا أَعْطَيْتُ أَهْلَ الدُّنْيَا مُنْذُ كَانَتِ الدُّنْيَا إِلَي أَنِ انْقَضَتِ الدُّنْيَا سَبْعُونَ ضِعْفاً⁽¹⁾.

بيان

و لترون بسكون الواو و تخفيف النون أو بضم الواو و تشديد النون المؤكدة ما أصنع ما موصولة أو استفهامية فمن زوّد علي بناء التفعيل أي أعطي الزاد للسفر كما ذكره الأكثر أو مطلقا فيشمل الحضر في المصباح زاد المسافر طعامه المتخذ لسفره و تزود لسفره و زودته أعطيته زادا و نحوه قال الجوهري و غيره لكن قال الراغب الزاد المدخر الزائد علي ما يحتاج إليه في الوقت منكم أي أحدا منكم كما في بعض النسخ و قيل من هنا اسم بمعني البعض و قيل معروفا صفة للمفعول المطلق المحذوف أي تزويدا معروفا و في النهاية التنافس من المنافسة و هي الرغبة في الشي‌ء و الانفراد به و هو من الشي‌ء النفيس الجيد في نوعه و نافست في الشي‌ء منافسة و نفاسا إذا رغبت فيه و نفس بالضم نفاسة أي صار مرغوبا فيه و نفست به بالكسر أي بخلت و نفست عليه الشي‌ء نفاسة إذا لم تره له أهلا.

و المشهور من الدواب التي اشتهرت بالنفاسة و الحسن في القاموس المشهور

زیرا به اندازه‌ای است که ایشان را از مردم بی‌نیاز کرده و از درخواست از آنان باز می‌دارد، سپس آن حضرت علیه السلام در به دست آوردن روزی مبالغه کرده و می‌فرماید «شرقوا و» الخ، کنایه از تلاش و کوشش در کسب روزی و پیمودن زمین است.

روایت 11

اصول کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند روز قیامت به بندگان فقیرمومن خود توجه کرده و با دلجویی به آن‌ها می‌فرماید: به عزت و جلالم سوگند، در دنیا شما را برای خواری و پستی فقیر نساختم و امروز خواهید دید که چه چیز به شما عطا می‌نمایم، پس هر کس در دنیا به شما نیکی کرده، دستش را بگیرید و وارد بهشت نمایید. حضرت علیه السلام می‌فرماید: فقیری می‌گوید: بارالها، اهل دنیا با یکدیگر رقابت نمودند: ازدواج کردند، لباس‌های نرم و لطیف پوشیدند، غذا خوردند، در کاخ‌ها زندگی کردند، بر مرکب‌های مشهور سوار شدند، پس آنچه را به آنان بخشیدی به من نیز عطا فرما. خدای تبارک و تعالی می‌فرماید: ، هفتاد برابر آنچه که اهل دنیا از روز ازل تا روزی که دنیا زمانش پایان یافت ،به هر کدام از شما عطا می‌کنم.⁽²⁾

شرح

«و لترون» با سکون واو و تخفیف نون و یا ضم واو و تشدید نون مؤکد؛ «ما أصنع» ما موصوله یا استفهامیه است؛ «فمن زود» در جایگاه مفعول، یعنی زاد و توشه سفر را آماده کرد، بیشتر مفسران با این نظر موافق اند و یا به طور مطلق بوده و شامل شهر و آبادی نیز می‌شود.

در مصباح آمده است: «الزاد» توشه اضافی را گویند که بیش از نیاز باشد. «منکم» یعنی یکی از شما؛ در برخی از نسخه‌ها به این صورت آمده است. می‌گویند: «من» در اینجا اسم و به معنای یکی است.

می‌گویند: «معروفا» صفت مفعول مطلق محذوف است، یعنی «تزویدا معروفا». در کتاب النهایه، تنافس از منافسه بوده و یه معنای تمایل در چیزی و بی‌همتا شدن در آن است و به شیء نفیس و ارزشمند که در نوع خود بی نظیر است، اطلاق می‌شود. نافس فی الشیء منافسه نفاسا هنگامی گویند که به چیزی میل و تمایل داشته باشد. نفس با ضمه و نفاسه یعنی مطلوب و خواستنی شد؛ «نفس» با کسره یعنی بخل ورزید؛ و نفست علیه الشیء نفاسه؛ هنگامی است که او را لایق آن چیز نداند.

«المشهور من الدواب» مرکبی را گویند که از نظر بها و نیکی شهره باشد. در فرهنگ لغت، مشهور

المعروف المكان المذكور و النبيه و في النهاية فيه الضعف في المعاد أي مثلي الأجر يقال إن أعطيتني درهما فلك ضعفه أي درهمان و ربما قالوا تلك ضعفاه و قيل ضعف الشي‌ء مثله و ضعفاه مثلاه و قال الأزهري الضعف في كلام العرب المثل فما زاد و ليس بمقصور علي مثلين فأقل الضعف محصور في الواحد و أكثره غير محصور.

«12»

كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ سَهْلٍ وَ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبَّادٍ جَمِيعاً يَرْفَعَانِهِ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا كَانَ مِنْ وُلْدِ آدَمَ مُؤْمِنٌ إِلَّا فَقِيراً وَ لَا كَافِرٌ إِلَّا غَنِيّاً حَتَّي جَاءَ إِبْرَاهِيمُ عليه السلام فَقَالَ رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا⁽¹⁾فَصَيَّرَ اللَّهُ فِي هَؤُلَاءِ أَمْوَالًا وَ حَاجَةً وَ فِي هَؤُلَاءِ أَمْوَالًا وَ حَاجَةً⁽²⁾.

بيان

رَبَّنا لا تَجْعَلْنا أقول هذا تتمة قول إبراهيم حيث قال في سورة الممتحنة قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ وَ الَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنا بِكُمْ وَ بَدا بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّي تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَ ما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ رَبَّنا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنا وَ إِلَيْكَ أَنَبْنا وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَ اغْفِرْ لَنا رَبَّنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ .

قال في مجمع البيان معناه لا تعذبنا بأيديهم و لا ببلاء من عندك فيقولوا لو كان هؤلاء علي حق لما أصابهم هذا البلاء و قيل معناه لا تسلطهم علينا فيفتنونا عن دينك و قيل معناه ألطف لنا حتي نصبر علي أذاهم و لا نتبعهم فنصير فتنة لهم و قيل معناه اعصمنا من موالاة الكفار فإنا إذا واليناهم ظنوا أنا صوبناهم و قيل معناه لا تخذلنا إذا حاربناهم فلو خذلتنا لقالوا لو كان هؤلاء علي الحق لما خذلوا انتهي‌⁽³⁾.

یعنی از نظر جایگاه معروف بوده و بزرگ باشد. در نهایه آمده است: «ضعف» پاداش دوبرابر است. می‌گویند: اگر یک درهم به من بدهی، دو برابر آن به تو می‌دهم، یعنی دو درهم. ممکن است گفته‌اند: آن دو برابرش است. ونیزگفته شده: «ضعف الشیء» مانند آن شیء است، و «ضعفاه» شبیه بودن آن دوچیز به هم دیگر است. ازهری می‌گوید: «ضعف» در زبان عربی، به مثل و مانند شیء و بیش از آن اطلاق می‌شود و معنای آن منحصردر دو برابر چیزی نیست. کم ترین مقداری که از معنای کلمه «ضعف» استفاده می شود، منحصر در یک نمونه آن شیء به کار می رود و بیشتر از یک برابر آن تا بی‌نهایت می‌باشد.

روایت 12

کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: در فرزندان آدم مؤمنان همواره فقیر بودند و کافران پیوسته توانگر؛ تا زمان حضرت ابراهیم علیه السلام که از خداوند چنین خواست : بار خدایا ما را در برابر کافران آزمایش نکن⁽⁴⁾، و خداوند برای هر یک از آن دو گروه دارایی ها و احتیاجاتی قرار داد، وگروهی را ثروت داده و گروهی را هم محتاج کرده است.⁽⁵⁾

شرح

«ربنا لاتجعلنا» من می‌گویم: این تکمیل سخن ابراهیم علیه السلام است که خداوند در سوره ممتحنه می‌فرماید: «قَدْ کانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْراهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْکُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ کَفَرْنا بِکُمْ وَ بَدا بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّی تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَ ما أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَیْ‌ءٍ رَبَّنا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنا وَ إِلَیْکَ أَنَبْنا وَ إِلَیْکَ الْمَصِیرُ* رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلَّذِینَ کَفَرُوا وَ اغْفِرْ لَنا رَبَّنا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیم»

{قطعاً برای شما در [پیروی از] ابراهیم و کسانی که با اویند سرمشقی نیکوست: آنگاه که به قوم خود گفتند: «ما از شما و از آنچه به جای خدا می‌پرستید بیزاریم. به شما کفر می‌ورزیم و میان ما و شما دشمنی و کینه همیشگی پدیدار شده تا وقتی که فقط به خدا ایمان آورید.» جز [در] سخن ابراهیم [که] به [نا]پدر[ی] خود [گفت:] «حتماً برای تو آمرزش خواهم خواست، با آنکه در برابر خدا اختیار چیزی را برای تو ندارم.» «ای پروردگار ما! بر تو اعتماد کردیم و به سوی تو بازگشتیم و فرجام به سوی توست. پروردگارا، ما را وسیله آزمایش [و آماج آزار] برای کسانی که کفر ورزیده‌اند مگردان، و بر ما ببخشای که تو خود توانای سنجیده‌کاری.»}

در مجمع البیان آمده است: آیه به این معناست که ما را نه به وسیله ثروتمندان عذاب کن و نه به وسیله بلا و مصیبتی از جانب خود به سختی مفکن، تا سبب نشود آن‌ها بگویند: اگر این ها{مومنان} بر حق بودند، به این بلا دچار نمی‌شدند.

گفته می‌شود: آیه به این معناست: آن‌ها را بر ما مسلط مساز که ما را از دین تو باز‌دارند. و نیز می‌گویند: به این معناست که بر ما لطف فرما تادر برابر آزار و اذیت آنان شکیبا باشیم ومجبور به پیروی ازآنان نگردیم، چرا که موجب فتنه و آزمایش آنان می‌شویم. و نیز می‌گویند: به این معناست که ما را از دوستی با کفار حفظ فرما، زیرا چنان چه با آنان دوستی نماییم، گمان می‌کنند آنان را برحق دانسته وتصدیق شان می کنیم. و می‌گویند: به این معناست: هنگام جنگ با کفار ما را فرو مگذار، زیرا اگر ما را فرو گذاری، خواهند گفت: اگر این مومنان بر حق بودند، خداوند آنان را ترک نکرده و یاری می‌نمود.⁽⁶⁾

و أقول المعني المستفاد من الخبر قريب من المعني الأول لأن الفقر أيضا بلاء يصير سببا لافتتان الكفار إما بأن يقولوا لو كان هؤلاء علي الحق لما ابتلوا بعموم الفقر فيهم أو بأن يفروا من الإسلام خوفا من الفقر في هؤلاء.

أموالا و حاجة أي صار بعضهم ذوي مال و بعضهم محتاجين مفتاقين و لا ينافي هذا كون الأموال في الكفار أو غير الخلص من المؤمنين أكثر و الفاقة في خلص المؤمنين أو كلهم أكثر و أشد.

«13»

كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَي عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ مُوسِرٌ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله نَقِيُّ الثَّوْبِ فَجَلَسَ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَجَاءَ رَجُلٌ مُعْسِرٌ دَرِنُ الثَّوْبِ فَجَلَسَ إِلَي جَنْبِ الْمُوسِرِ فَقَبَضَ الْمُوسِرُ ثِيَابَهُ مِنْ تَحْتِ فَخِذَيْهِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَ خِفْتَ أَنْ يَمَسَّكَ مِنْ فَقْرِهِ شَيْ‌ءٌ قَالَ لَا قَالَ فَخِفْتَ أَنْ يُصِيبَهُ مِنْ غِنَاكَ شَيْ‌ءٌ قَالَ لَا قَالَ فَخِفْتَ أَنْ يُوَسِّخَ ثِيَابَكَ قَالَ لَا قَالَ فَمَا حَمَلَكَ عَلَي مَا صَنَعْتَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي قَرِيناً يُزَيِّنُ لِي كُلَّ قَبِيحٍ وَ يُقَبِّحُ لِي كُلَّ حَسَنٍ وَ قَدْ جَعَلْتُ لَهُ نِصْفَ مَالِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِلْمُعْسِرِ أَ تَقْبَلُ قَالَ لَا فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ لِمَ قَالَ أَخَافُ أَنْ يَدْخُلَنِي مَا دَخَلَكَ‌⁽¹⁾.

بيان

فجلس إلي رسول الله صلي الله عليه و آله قال الشيخ البهائي قدس سره إلي إما بمعني مع كما قال بعض المفسرين في قوله تعالي مَنْ أَنْصارِي إِلَي اللَّهِ‌⁽²⁾أو بمعني عند كما في قول الشاعر: أشهي إلي من الرحيق السلسل و يجوز أن يضمن جلس معني توجه أو نحوه درن الثوب بفتح الدال و كسر الراء صفة مشبهة من الدرن بفتحهما و هو الوسخ و أقول في المصباح درن الثوب درنا فهو درن مثل وسخ وسخا فهو وسخ وزنا و معني.

فقبض الموسر ثيابه قيل أي أطراف ثوبه من تحت فخذيه كان الظاهر

می‌گویم: معنایی که از روایت برداشت می‌شود به معنای اول نزدیک‌تر است، زیرا فقر بلایی است که موجب آزمایش کفار می‌شود، به این صورت که بگویند: اگر اینان بر حق بودند بیشتر آنان به فقر مبتلا نمی‌شدند، و یا از بیم فقر از اسلام گریزان شوند.

«اموالا و حاجه» یعنی برخی ثروت مند شده و برخی دیگر فقیر. اموال کفار و یا مومنان غیر مخلص بیشتر است، فقر در مومنان مخلص و یا عموم مومنان بیشتر می‌باشد .

روایت 13

کافی: یکی از راویان گوید: امام صادق علیه السّلام فرمود: مرد توانگری خدمت حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله آمد و در کنار آن جناب نشست، در این هنگام مرد فقیری آمد در کنار آن مرد توانگر خوش لباس نشست

مرد ثروت مند هنگامی که دید شخص فقیر نزدیک اونشسته، لباسش را که زیر پای فرد فقیر رفته بود کشیده و خود را از او دور کرد، رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله فرمود: آیا ترسیدی از فقر او چیزی به تو برسد که خود را از او کنار می‌کشی و فاصله می‌گیری؟.

مرد توانگر گفت: خیر، رسول اکرم فرمود: ترسیدی از داریی هایت چیزی به او برسد[واز ثروتت چیزی کاسته شود]، گفت خیر این هم نیست، فرمود: ترسیدی لباست کثیف شود، گفت: خیر، فرمود: پس چه چیزی تورا واداشت که چنین رفتاری[زشت]را مرتکب شوی؟

آن مرد عرض کرد یا رسول اللَّه در من،حالت وصفتی[بد] است که زشتی ها را در نظرم زیبا جلوه می دهد و نیکویی ها وخوبی ها را ناپسند و زشت می نمایاند و اینک [برای دل جویی

از وی] ،نصف دارایی خود را به او می‌دهم، رسول خدا به آن مرد فقیر گفت: قبول می‌کنی، گفت: خیر نمی‌گیرم، آن مرد گفت: چرا قبول نمی کنی؟ گفت: برای اینکه می ترسم من نیزمانند تو بشوم وبه آن چه در تو راه یافته گرفتار شوم.⁽³⁾

شرح

شیخ بهایی قدس سره، در شرح عبارت «فجلس إلی رسول الله صلی الله علیه وآله» می‌گوید: «الی» یا به معنای «مع» است، همان طور که برخی از مفسران در نفسیر آیه شریفه «من أنصاری إلی الله»⁽⁴⁾{یاران من در راه خدا چه کسانی هستند؟} و یا به معنای «عندکما» (نزد شما) است، مانند گفتار شاعری که چنین سروده: «أشهی إلی ٌ من الرحیق السلسل؛ نزد من از نوشیدن جام های پی در پی هم گواراتر است». و نیز می‌توان لفظ«جلس» را شامل معنای توجه کردن، روکردن یا مانند آن دانست. «درن الثوب» با فتحه دال و کسره راء، صفت مشبهه از «درن» با فتحه حروف، بوده و به معنای آلودگی می‌باشد. من می‌گویم: در مصباح درن الثوب درنا فهو درن، معادل ومانند وسخ وسخا فهو وسخ است و هردو لفظ بر یک وزن ودارای یک معنا (آلوده شدن) هستند.

گفته شده، عبارت «فقبض الموسر ثیابه» به این معناست که گوشه لباسش را جمع کرد؛ به نظر می‌رسد «من تحت فخذیه»

إرجاع ضمير فخذيه إلي المعسر و لو كان راجعا إلي الموسر لما كان لجمع الطرف الآخر وجه إلا أن يكون لموافقة الطرف الآخر و فيه تكلفات أخر.

و قال الشيخ المتقدم رحمه الله ضمير فخذيه يعود إلي الموسر أي جمع الموسر ثيابه و ضمها تحت فخذي نفسه لئلا تلاصق ثياب المعسر و يحتمل عوده إلي المعسر و من علي الأول إما بمعني في أو زائدة علي القول بجواز زيادتها في الإثبات و علي الثاني لابتداء الغاية و العود إلي الموسر أولي كما يرشد إليه قوله عليه السلام فخفت أن يوسخ ثيابك لأن قوله عليه السلام فخفت أن يوسخ ثيابك الغرض منه مجرد التقريع للموسر كما هو الغرض من التقريعين السابقين أعني قوله خفت أن يمسك من فقره شي‌ء خفت أن يصيبه من غناك شي‌ء و هذه التقريعات الثلاث منخرطة في سلك واحد و لو كان ثياب الموسر تحت فخذي المعسر لا يمكن أن يكون قبضها من تحت فخذيه خوفا من أن يوسخها.

أقول

ما ذكره قدس سره و إن كان التقريع فيه أظهر و بالأولين أنسب لكن لا يصير هذا مجوزا لارتكاب بعض التكلفات إذ يمكن أن يكون التقريع لأن سراية الوسخ في الملاصقة في المدة القليلة نادرة أو لأن هذه مفسدة قليلة لا يحسن لأجلها ارتكاب إيذاء المؤمن.

إن لي قرينا يزين لي كل قبيح قال رحمه الله أي إن لي شيطانا يغويني و يجعل القبيح حسنا و الحسن قبيحا و هذا الفعل الشنيع الذي صدر مني من جملة إغوائه لي.

أقول

و يمكن أيضا أن يراد بالقرين النفس الأمارة التي طغت و بغت بالمال أو المال أو الأعم كما قال تعالي إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغي أَنْ رَآهُ اسْتَغْني‌⁽¹⁾و قال في النهاية و منه الحديث ما من أحد إلا وكل به قرينه أي مصاحبه من الملائكة أو الشياطين و كل إنسان فإن معه قرينا منهما فقرينه من الملائكة يأمره بالخير و يحثه عليه و قرينه من الشياطين يأمره بالشر و يحثه عليه.

ضمیر در «فخذیه» به فقیر بر می‌گردد، اگر مرجع ضمیر ثروت مند بود، مرد فقیر دلیلی نداشته که لباسش را جمع کند، مگر اینکه بگوییم در مقابل رفتاری که از فرد ثروت مند سر زده، او نیز چنین رفتاری از خود نشان داده است، واگر بخواهیم مرجع ضمیر را مرد ثروت مند بدانیم، مفهوم جمله دچار پیچیدگی و اشکال های دیگری نیزخواهد شد .

شیخ المتقدم رحمه الله می‌گوید: ضمیر «فخذیه» به ثروت مند بر می‌گردد، به این معنی که شخص ثروت مند دنباله لباسش را جمع کرد و زیر پای خود گذاشت تا به لباس‌های فقیر نچسبد. و ممکن است مرد فقیر مرجع ضمیر باشد، و «من» با درنظر گرفتن احتمال اول [که مرد ثروت مند مرجع ضمیر باشد] ،یا به معنای «فی» است یا بنا به قولی که در اثبات «من» می تواند زایده قرار گیرد ،آن را زایده بدانیم و اگر احتمال دوم را پذیرفتیم[ که مرد فقیر مرجع ضمیر است]،«من»برای ابتدای غایت به کار رفته است . وصحیح تر آن است که مرد ثروت مند را مرجع ضمیر بدانیم،و سخن پیامبر صلی الله علیه و آله که فرمود: «ترسیدی لباست کثیف شود؟» نیز موید این نظرمی باشد؛ چون هدف حضرت صلی الله علیه و اله از این سخن، نکوهش مرد ثروت مند بوده است، همان طور که منظور از دو عبارت «ترسیدی فقر او گریبان گیر تو نیز بشود؟» و «ترسیدی چیزی از ثروت تو را بهره مند گردد؟» برای نکوهش فرد ثروت مند است.

این سه نکوهش، در یک راستا قرار دارند. حتی اگر لباس ثروت مند زیر پای فقیر بود، نمی‌توان گفت وی از بیم کثیف شدن لباسش، آن را از زیر پای فقیر بیرون بکشد .

من می‌گویم

آنچه که ایشان قدس سره بیان کرده است، گرچه نکوهش در آن آشکار بوده وبا معنای دو جمله اول در کلام رسول الله مناسبت دارد ، اما مجوز چنین برخوردی نمی‌شود. ممکن است نکوهش به این دلیل باشد که انتقال آلودگی در چنین مدت کوتاهی بسیار کم اتفاق می افتد ، و یا به این دلیل است که مفسده چنین چیزی [که لباس آلوده گردد]، کم بوده و ارزش آزردن مومن را ندارد.

«إن لی قرینا یزین لی کل قبیح» شیخ رحمه الله می‌گوید: به این معناست که شیطان همراه من، مرا فریب داده و زشت را برای من زیبا و زیبا را برای من زشت جلوه می‌دهد، و چنین عمل زشتی که از من سرزده، به سبب فریب خوردن من از وسوسه‌های شیطانی است.

من می‌گویم

ممکن است منظور از هم نشین، نفس اماره ای می باشد که به خاطر ثروت و مال زیاد طغیان کرده یا ثروت زیاد یا به طورکلی دارایی های بسیاری که داشته است، خود را بی نیاز احساس کرده وسبب سرکشی ونافرمانی او از حق گشته است ، همان طور که خدای متعال می‌فرماید: «إن الانسان لیطغی» {حقّاً که انسان سرکشی می‌کند، همین که خود را بی‌نیاز پندارد.}⁽²⁾

در نهایه این حدیث نقل شده است هیچ کسی نیست مگر برای او هم نشینی از فرشتگان وشیطان ها قرار داده شده است، و پس هر فردی به همراهش فرشته ای قرار دارد که او را به انجام کار خوب بر می انگیزاند و شیطانی که از راه خیر باز داشته و به بدی تشویق می کند.

و جعلت له نصف مالي أي في مقابلة ما صدر مني إليه من كسر قلبه و زجرا للنفس عن العود إلي مثل هذه الزلة قال أخاف أن يدخلني ما دخلك أي مما ذكرت أو من الكبر و الغرور و الترفع علي الناس و احتقارهم و سائر الأخلاق الذميمة التي هي من لوازم التمول و الغني.

«14»

كا، [الكافي] عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: فِي مُنَاجَاةِ مُوسَي عليه السلام يَا مُوسَي إِذَا رَأَيْتَ الْفَقْرَ مُقْبِلًا فَقُلْ مَرْحَباً بِشِعَارِ الصَّالِحِينَ وَ إِذَا رَأَيْتَ الْغِنَي مُقْبِلًا فَقُلْ ذَنْبٌ عُجِّلَتْ عُقُوبَتُهُ‌⁽¹⁾.

بيان

الشعار بالكسر ما ولي الجسد من الثياب لأنه يلي شعره و يستعار للصفات المختصة و في حديث الأنصار أنتم الشعار دون الدثار و الشعار أيضا علامة يتعارفون بها في الحرب و الفقر من خصائص الصالحين و مرحبا أي لقيت رحبا و سعة و قيل معناه رحب الله بك مرحبا و القول كناية عن غاية الرضا و التسليم.

ذنب عجلت عقوبته أي أذنبت ذنبا صار سببا لأن أخرجني الله من أوليائه و اتصفت بصفات أعدائه أو ابتلاني بالمشقة التي ابتلي بها أصحاب الأموال كما قال تعالي إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا⁽²⁾و ما قيل من أن الذنب من الغني فهو بعيد جدا.

«15»

كا، [الكافي] عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: طُوبَي لِلْمَسَاكِينِ بِالصَّبْرِ وَ هُمُ الَّذِينَ يَرَوْنَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ‌⁽³⁾.

«و جعلت له نصف مالی» یعنی برای جبران عملی که از من سرزده و قلب او را شکسته‌ام و نیز به عنوان مجازاتی برای نفسش تا دیگر مرتکب چنین لغزشی نشود. «أخاف أن یدخلنی ما دخلک» یعنی از آنچه در مورد حالت درونیت ذکر کردی و یا از کبر و غرور و خودبزرگ بینی نسبت به مردم و تحقیر آنان و دیگر اخلاق نکوهیده که در اثر ثروت زیاد واحساس بی نیازی در انسان پدید می آید

روایت 14

کافی: امام صادق علیه السّلام فرمود: خداوند در مناجات خود به موسی علیه السّلام فرمود: ای موسی: هرگاه مشاهده کردی که فقر به طرف تو می‌آید به او خوش آمد بگو، که فقر از شعار بندگان صالح می‌باشد، و هر گاه دیدی که مال به طرفت می‌آید بگو این گناهی است که مجازاتش زود تحقق یابد[در همین دنیا مجازتش فراهم گشته وبه آخرت گذاشته نمی شود].⁽⁴⁾

شرح

«الشعار» به کسره شین، لباس زیری است که جسم را می‌پوشاند، زیرا بر روی موی بدن قرار می‌گیرد، و استعاره از ویژگی‌های خاصی است، در حدیثی درباره انصار آمده است: شما لباس زیرین هستید و نه جامه رو.

همچنین «الشعار» به معنای نشان وپرچمی است که به وسیله آن در جنگ شناخته می شوند، و فقر از ویژگی های صالحان است، «مرحبا» یعنی به مکان فراخ و وسیعی رسیده‌ای. گفته می‌شود: یعنی، خداوند جایگاه تو را وسیع گردانیده است، این سخن کنایه از نهایت خشنودی و تسلیم بودن فرد می‌باشد.

«ذنب عجلت عقوبته» یعنی گناهی مرتکب شده‌ام که باعث شده است خداوند مرا از زمره اولیای خود خارج ساخته و ویژگی دشمنان الهی را به دست آورده‌ام، ویا به این معناست که مرا به گرفتاری سختی مبتلا نموده است که ثرت مندان را بدان می‌آزماید، همان طور که خدای متعال می‌فرماید: «إنما یرید الله لیعذبهم فی الحیاه الدنیا» {جز این نیست که خدا می‌خواهد در زندگی دنیا به وسیله اینها عذابشان کند} و اینکه می گویند گناه از بی نیازی سرچشمه می گیرد ، بسیار بعید است.

روایت 15

امام صادق علیه السّلام از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله روایت می‌کند که فرمود: خوشا به حال نیازمندانی که صبر می‌کنند، و آنها کسانی هستند که ملکوت آسمانها و زمین را مشاهده می‌کنند.⁽⁵⁾

بيان

قد مر تفسير طوبي‌⁽¹⁾

و روي العيّاشيّ في تفسيره ج 2 ص 213 عن أبي بصير عن أبي جعفر عليه السلام في حديث: و طوبي شجرة في الجنة أصلها في دار رسول اللّه فليس من مؤمن الا و في داره غصن من أغصانها لا ينوي في قلبه شيئا الا آتاه ذلك الغصن، و لو أن راكبا مجدا سار في ظلها مائة عام ما خرج منها و لو أن غرابا طار من أصلها ما بلغ أعلاها حتّي يبياض هرما.

و قال الشرتوني في الأقرب: الطوبي مصدر بمعني الطيب أصله طيبي- بضم الطاء قلبت الياء واوا لسكونها بعد ضمة و جمع الطيبة، هو من نوادر الجموع، و تأنيث الأطيب و الغبطة و السعادة و الحسني و الخير و الخيرة و شجرة في الجنة أو الجنة بالهندية، و يقال لها طيبي- بكسر الطاء- أيضا.

و رؤية ملكوت السماوات و الأرض للكمل منهم و هم الأنبياء و الأوصياء و من يقرب منهم من الأولياء و يمكن أن يكون لرؤية ملكوت السماوات و الأرض مراتب يحصل لكل منهم مرتبة يليق بهم فمنهم من يتفكر في خلق السماوات و الأرض و نظام العالم فيعلم بذلك قدرته تعالي و حكمته و أنه لم يخلقها عبثا بل خلقها لأمر عظيم و هو عبادة الله سبحانه و معرفته كما قال تعالي يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا⁽²⁾.

و منهم من يتفكر في أن خالق السماوات و الأرض لا يكون عاجزا و لا بخيلا فلم يفقرهم و يحوجهم إلا لمصلحة عظيمة فيصبر علي بلاء الله و يرضي بقضائه

شرح

تفسیر «طوبی»⁽³⁾

عیاشی در جلد 2 تفسیر خود ص 213 به نقل از ابابصیر و ایشان از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند: طوبی درختی بهشتی است که ریشه آن در خانه رسول خدا صلی الله علیه و آله قرار دارد، هیچ مومنی نیست مگر اینکه شاخه‌ای از آن در خانه خود دارد، در قلب خود قصد هر کار خیری که نماید، به برکت آن شاخه است، اگر سوارکاری یکصد سال به طور پیوسته در سایه آن راه بپیماید، از سایه آن خارج نمی‌شود و اگر کلاغی از ریشه و ابتدای آن به پرواز در آید، بر سر آن نخواهد رسید، حتی اگر تمام عمر پرواز کند و پیر شود.

شیخ شوشتری (ره) در اقرب می‌گوید: طوبی مصدری به معنای طیب و پاکیزه است که اصل آن «طیبی» - با ضمه طاء- و یاء در آن به دلیل اینکه پس از ضمه قرار گرفته، به «واو» تبدیل شده و جمع آن «طیبه» و از جمع‌های نادر به شمار می‌رود، و تأنیث واژه «أطیب» بوده و به معنای: غبطه و خوشبختی و نیکویی و خیر و بهتر و نام درختی در بهشت و یا جنه هندی و به آن طیبی – با کسره طاء- است.

دیدن ملکوت آسمان و زمین برای افراد صاحب کمالی مانند انبیا و اوصیا و اولیایی است که به ایشان نزدیک‌اند. ممکن است منظور از دیدن ملکوت آسمان و زمین، مراتبی باشد که هر یک از آنان به فراخور مقام خود به آن می‌رسند، برخی در آفرینش آسمان و زمین و نظام جهان اندیشه کرده و از این رهگذر، به قدرت و حکمت الهی پی ببرد، و اینکه خداوند آن‌ها را بیهوده خلق نکرده بلکه هدف والایی در آن است، که همان پرستش پروردگار و شناخت اوست، همان طور که خدای متعال می‌فرماید: «یتفکرون فی خلق السماوات و الأرض ربنا ما خلقت هذا باطلا» {و در آفرینش آسمانها و زمین می‌اندیشند [که:] پروردگارا، اینها را بیهوده نیافریده‌ای}⁽⁴⁾

برخی می‌اندیشند آفریننده آسمان و زمین نه ناتوان است و نه بخیل، پس آنان را جز برای مصلحتی بزرگ فقیر و نیازمند نساخته است، پس براین بلایی که پروردگار آن ها را گرفتار کرده شکیبایی می ورزند و در برابر خواسته واراده او خشنود هستند

و كان تفسير المساكين هنا بالأنبياء و الأوصياء عليهم السلام أظهر و قد ورد في بعض الأخبار تفسيره بهم عليهم السلام فإن المسكنة الخضوع و الخشوع و التوسل بجناب الحق سبحانه و الإعراض عن غيره قال في النهاية قد تكرر في الحديث ذكر المسكين و المساكين و المسكنة و التمسكن و كلها يدور معناها علي الخضوع و الذلة و قلة المال و الحال السيئة و استكان إذا خضع و المسكنة فقر النفس و تمسكن إذا تشبه بالمساكين و هو جمع المسكين و هو الذي لا شي‌ء له و قيل هو الذي له بعض الشي‌ء و قد تقع المسكنة علي الضعف و منه حديث قيلة صدقت المسكنة أراد الضعف و لم يرد الفقر و فيه اللهم أحيني مسكينا و أمتني مسكينا و احشرني في زمرة المساكين أراد به التواضع و الإخبات و أن لا يكون من الجبارين المتكبرين و فيه أنه قال للمصلي تبأس و تمسكن أي تذلل و تخضع و هو تمفعل من السكون.

«16»

كا، [الكافي] عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: يَا مَعْشَرَ الْمَسَاكِينِ طِيبُوا نَفْساً وَ أَعْطُوا اللَّهَ الرِّضَا مِنْ قُلُوبِكُمْ يُثِبْكُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَي فَقْرِكِمْ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَلَا ثَوَابَ لَكُمْ‌⁽¹⁾.

بيان

نفسا تمييز و يدل علي أن الثواب إنما هو علي الرضا بالفقر لا علي أصل الفقر و حمل علي أصول المتكلمين و هي أن الثواب هو الجزاء الدائم في الآخرة و هو لا يكون إلا علي الفعل الاختياري و أما ما يعطيه الله علي الآلام التي يوردها علي العبد في الدنيا بغير اختياره فإنما هو الجزاء المنقطع في الدنيا أو في الآخرة أيضا علي قول بعضهم حيث جوزوا أن يكون انقطاعها علي وجه لا يشعر به فلا يصير سببا لألمه و منهم من جوز كون العوض دائما في الآخرة.

قال العلامة قدس الله روحه في الباب الحادي عشر السادسة في أنه تعالي يجب عليه فعل عوض الآلام الصادرة عنه و معني العوض هو النفع المستحق الخالي

تفسیر مساکین در اینجا به انبیاء و اوصیاء علیهم السلام آشکار است، در برخی از روایت‌ها از مساکین به ایشان علیهم السلام تعبیر شده است، مسکنه به معنای خضوع و خشوع و توسل به حضرت حق و روی‌گرداندن از غیر خداست.

در نهایه آمده است: در حدیث واژه‌های مسکین و مسکنه و تمسکن تکرار شده و معنای خضوع و ذلت و کمی مال و ثروت و حال بد از آن برداشت می شود. «استکان» هنگامی است که شخص فروتنی کند، و «مسکنه» فقر نفس؛ و «تمسکن» زمانی است که تظاهر به درویشی کند، این واژه جمع «مسکین» است، یعنی کسی که بی‌بهره باشد.

می‌گویند: مسکین کسی است که اندک مالی دارد، و گاهی «مسکنه» بر ضعف دلالت دارد.در حدیث قیله که می‌فرماید: «صدقت المسکنه» منظور ضعف و ناتوانی است ونه فقر. در این فراز دعا: بارالها مرا مسکین و فقیر زنده بدار و فقیر بمیران و در زمره فقیران محشور فرما؛ منظور از آن تواضع و فروتنی کردن است و اینکه در شمار ستمگران متکبر نباشد. باز نمونه ای دیگر که به نمازگزار فرمود: تظاهر به فقر و بیچارگی کن، یعنی تواضع و فروتنی کن. تمسکن بر وزن تمفعل از ریشه «سکون» است.

روایت 16

کافی: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرد: ای فقرا! نفس خود را پاکیزه دارید و از صمیم قلب راضی و خشنود باشید تا خداوند به خاطر فقرتان به شما پاداش عطا کند، و اگر چنین نکنید هیچ پاداشی نخواهید داشت.⁽²⁾

شرح

«نفسا» تمیز بوده و بر این دلالت دارد که پاداش تنها به خاطر رضایت به فقر است و نه به خاطر خود فقر؛ این سخن از اصول متکلمین نشأت گرفته، به این معنا که ثواب، همان پاداش دائم در آخرت است، و جز به عمل اختیاری تعلق نمی‌گیرد، اما آنچه که خداوند به جبران درد و رنج‌های غیر ارادی بنده در دنیا به وی عطا می‌کند، پاداشی متناوب و منقطع در دنیا و نیز در آخرت است، برخی معتقدند، این پاداش کم کم، می‌تواند به گونه‌ای باشد که آن را احساس نکند، پس علت درد ورنج او نیست؛ برخی دیگر جبران همیشگی آن را در آخرت می‌دانند.

علامه قدس الله روحه، در باب یازدهم می‌گوید: ششمین مطلب اینکه بر خدای متعال واجب است به جبران دردهایی که وارد کرده است، عوض و جبرانی داشته باشد، و معنای عوض این است که سود و منفعتی درخور بوده

عن التعظيم و الإجلال و إلا لكان ظالما تعالي الله عن ذلك و يجب زيادته علي الآلام و إلا لكان عبثا.

و قال بعض الأفاضل في شرحه الألم الحاصل للحيوان إما أن يعلم فيه وجه من وجوه القبح فذلك يصدر عنا خاصة أو لا يعلم فيه ذلك فيكون حسنا و قد ذكر لحسن الألم وجوه الأول كونه مستحقا الثاني كونه مشتملا علي النفع الزائد الثالث كونه مشتملا علي دفع الضرر الزائد عنه الرابع كونه بمجري العادة الخامس كونه متصلا علي وجه الدفع و ذلك الحسن قد يكون صادرا عنه تعالي و قد يكون صادرا عنا.

فأما ما كان صادرا عنه تعالي علي وجه النفع فيجب فيه أمران أحدهما العوض و إلا لكان ظالما تعالي الله عنه و يجب أن يكون زائدا علي الألم إلي حد يرضي عنه كل عاقل لأنه يقبح في الشاهد إيلام شخص لتعويضه ألمه من غير زيادة لاشتماله علي العبث و ثانيهما اشتماله علي اللطف إما للمتألم أو لغيره ليخرج عن العبث فأما ما كان صادرا عنا مما فيه وجه من وجوه القبح فيجب عليه تعالي الانتصاف للمتألم من المؤلم لعدله و لدلالة الأدلة السمعية عليه و يكون العوض هنا مساويا للألم و إلا لكان ظلما.

و هنا فوائد الأولي العوض هو النفع المستحق الخالي عن تعظيم و إجلال فبقيد المستحق خرج التفضل و بقيد الخلو عن تعظيم خرج الثواب.

الثانية لا يجب دوام العوض لأنه يحسن في الشاهد ركوب الأهوال العظيمة لنفع منقطع قليل.

الثالثة العوض لا يجب حصوله في الدنيا لجواز أن يعلم الله تعالي المصلحة في تأخره بل قد يكون حاصلا في الدنيا و قد لا يكون.

الرابعة الذي يصل إليه عوض ألمه في الآخرة إما أن يكون من أهل الثواب أو من أهل العقاب فإن كان من أهل الثواب فيكفيه إيصال أعواضه إليه بأن

و بزرگداشت و تکریم در پی آن نباشد؛ اگر چنین منفعتی در کار نباشد، ظالمانه بوده و لازم است این پاداش بیش از درد و رنج‌ها باشد، در غیر این صورت درد و رنج‌ها بیهوده خواهد بود.

برخی از دانشمندان در شرح آن گفته‌اند: درد و رنج حاصل شده برای حیوان است، خواه این درد و رنج را زشت و ناپسند بداند، که این امر در مورد ما انسان‌ها زیاد صدق می‌کند، و خواه آن را حسن و نیکی بداند.(کدام مفهوم صحیح است؟ چه در آن وجوهی از قبح و زشتی شناخته شود، که این مورد مخصوصا از ما سر می‌زند، و چه در آن شناخته نشود، و حسن و نیکی باشد.)

حسن و نیکی درد، فلسفه‌ای دارد: اول اینکه شخص مستحق دریافت آن بوده است، دوم: نفع زائدی را در بر دارد، سوم: ضرر زائدی را دفع می‌کند، چهارم: از روی عادت رخ می‌دهد، پنجم: به صورت پیوسته و دائمی شر و بدی را دفع می‌کند، این نیکی ممکن است توسط حق تعالی انجام شود و یا توسط ما .

اما آن نفع و سودی که توسط حق تعالی اتفاق می‌افتد، دو وجه دارد: یکی عوض بودن آن، چرا که در غیر این صورت، این درد و رنج توسط حق تعالی ظالمانه محسوب می‌شود، لازم است عوض آن، بیشتر از درد و رنج باشد تا هر عاقلی آن را بپذیرد، زیرا شاهد این درد و رنج، اگر ببیند برای جبران تنها چیزی معادل آن به رنج‌کشیده عطا شده است، آن را زشت و ناپسند می‌شمارد چرا که تحمل چنین درد و رنجی را بیهوده میداند. دوم اینکه: لطف کرم دانستن؛ خواه برای دردکشیده و خواه برای دیگران، تا درد و رنج بیهوده نباشد.

اما درد و رنجی را که ما زشت و ناپسند می‌شماریم، لازم است حق تعالی با دردمند به خاطر درد و رنجی که کشیده است، و نیز به خاطر گواهان سمعی بر آن، عادلانه رفتار نماید. عوض و جبران برابر با درد و رنج است، در غیر این صورت ظلم محسوب می‌شود.

این امر فوایدی دارد: اول اینکه: عوض و جبران همان نفع مستحق بدون بزرگداشت و تکریم است. پس به قید مستحق بودن، برتری وی اثبات می‌شود و به قید خالی بودن از تکریم و بزرگداشت، پاداشی نیز شامل او می‌گردد.

دوم اینکه: عوض و جبران لازم نیست پیوسته باشد، چرا که رویارویی با خطرهای بزرگ برای سود اندک و منقطع پسندیده است.

سوم اینکه: لازم نیست عوض و جبران تنها منحصر به دنیا باشد، چرا که خداوند مصلحت تاخیر آن را می‌داند، البته ممکن در دنیا عوض حاصل شود، و ممکن است حاصل نشود.

چهارم اینکه: کسی که پاداش درد و رنج خود را در آخرت می‌بیند یا سزاوار پاداش است یا سزاوار عقاب. اگر سزاوار پاداش است، پاداش های گوناگون خواهد بود، به این صورت که

يفرقها الله علي الأوقات أو يتفضل الله عليه بمثلها و إن كان من أهل العقاب أسقط بها جزءا من عقابه بحيث لا يظهر له التخفيف بأن يفرق القدر علي الأوقات.

الخامسة الألم الصادر عنا بأمره أو إباحته و الصادر عن غير العاقل كالعجماوات و كذا ما يصدر عنه تعالي من تفويت المنفعة لمصلحة الغير و إنزال الغموم الحاصلة من غير فعل العبد عوض ذلك كله علي الله تعالي لعدله و كرمه.

و أقول كون أعواض الآلام الغير الاختيارية منقطعة مما لم يدل عليه برهان قاطع و بعض الروايات تدل علي خلافه كالروايات الدالة علي أن حمي ليلة تعدل عبادة سنة و أن من مات له ولد يدخله الله الجنة صبر أم لم يصبر جزع أم لم يجزع و أن من سلب الله كريمتيه وجبت له الجنة و أمثال ذلك كثيرة و إن أمكن تأويل بعضها مع الحاجة إليه.

و قيل للفقير ثلاثة أحوال أحدها الرضا بالفقر و الفرح به و هو شأن الأصفياء و ثانيها الرضا به دون الفرح و له أيضا ثواب دون الأول و ثالثها عدم الرضا به و الكراهة في القسمة و هذا مما لا ثواب له أصلا.

و هو كلام علي التشهي لكن روي السيد الرضي رضي الله عنه في نهج البلاغة أنه قال أمير المؤمنين عليه السلام لبعض أصحابه في علة اعتلها جعل الله ما كان من شكواك حطا لسيئاتك. فإن المرض لا أجر فيه و لكنه يحط السيئات و يحتها حت الأوراق و إنما الأجر في القول باللسان و العمل بالأيدي و الأقدام و إن الله سبحانه يدخل بصدق النية و السريرة الصالحة من يشاء من عباده الجنة⁽¹⁾.

ثم قال السيد رحمه الله و أقول صدق عليه السلام أن المرض لا أجر فيه لأنه من قبيل ما يستحق عليه العوض لأن العوض يستحق علي ما كان في مقابلة فعل الله تعالي بالعبد من الآلام و الأمراض و ما يجري مجري ذلك و الأجر و الثواب يستحقان علي ما كان في مقابلة فعل العبد فبينهما فرق قد بينه عليه السلام كما

پرودگار در مقابل دردهایی که بنده دچار آن شده، در جاهای دیگر به او پاداش هایی عنایت می کند یا هر دردی کشیده خداوند، مانند همان چیزی که رنجش را کشیده، به وی عطا می فرماید، و اگر از اهل دوزخ و عقاب باشد، به این سبب رنجی که کشیده، بخشی از عذاب وی برداشته می شود، البته نه طوری که در عذاب او تخفیفی داده شود و برای کاهش عذابش پرودگار او را در جاهای دیگر زندگی اش، به دردهایی مبتلا کند

پنجم اینکه: همه پاداش هایی که پرودگار درمقابل درد و رنجی که از طرف ما به دستور خداوند انجام شود یا کاری که انجام دادن آن جایز است، یا کاری که غیر از موجوداتی که عقل ندارند مانند حیوانات نیز صادر می گردد، به بندگان عطا می فرماید و هم چنین زمانی که پروردگار برای مصلحت بزرگتر نعمتی را از او سلب می کند و یا بدون اینکه بنده کاری کند که مستحق درد ورنج باشد، اندوه وغمی را برایش مقدر می سازد، در مقابل به او پاداش های زیادی ارزانی می دارد، که همه این پاداش ها جلوه‌هایی از عدل و کرم خدای متعال است .

من معتقدم، این گفتار :که پاداش هایی که برای جبران رنج و دردهایی که اختیاری نیست،

در در دنیا به پایان می رسد ومنقطع خواهد بود، از آن عقیده هایی است که دلیل محکمی در اثبات آن وجود ندارد، و برخی از روایت‌ها خلاف این را بیان می کند، از جمله روایتی که تب شبانه، معادل عبادت یک سال می شمارد، و یا کسی که فرزند خود را از دست بدهد، خداوند وی را وارد بهشت می‌کند، خواه بر مصیبت خود صبر کند و خواه بی‌تابی نماید؛ ویا کسی که خداوند نعمت با ارزشی را از او می‌گیرد، بهشت بر او واجب می‌شود، روایت‌هایی از این دست زیاد است، گرچه برخی ازاین روایت ها را درصورتی که نیاز باشد، می توان تاویل دیگری نموند

گفته شده: فقیر سه حالت دارد: اول، رضایت به فقر، و شاد بودن از آن، که این مقام برگزیدگان است؛ دوم: رضایت به فقر بدون آنکه از آن خشنود باشد، این شخص نیز پاداش می برد اما کمتر از مورد اول. سوم: کسی که از فقر خود ناراضی بوده و از قسمتی که پرودگار برایش مقدر کرده کراهت دارد، چنین شخصی هیچ پاداشی ندارد.

این سخن خوشایندی است اما سید رضی رضی الله عنه در نهج البلاغه می‌گوید: امیر المومنین علیه السلام به یکی از یاران خود که بیمار شده بود، فرمود: خدا رنج تو را وسیله ریختن گناهانت قرار داد؛ زیرا بیماری به خودی خود اجری ندارد، ولی گناهان را همانند برگ درختان می ریزاند. همانا پاداش فقط در گفتار با زبان و کردار با دست ها و گام ها پدید می آید. به درستی که خدای سبحان هر کدام از بندگانش را که بخواهد، با توجه به صدق نیت و سیرت صالح آنان به بهشت می برد.⁽²⁾

سپس سید رحمه الله علیه می‌فرماید: امام علی، علیه السلام، درست فرموده است؛ در بیماری اجر و پاداشی نیست، زیرا بیماری از اموری است که با آن برای بندگان استحقاق عوض پیدا می شودنه استحقاق اجر. چون عوض، در برابر کارهایی است که از طرف خداوند به بندگان، مانند بیماری ها و دردها وگرفتاری وسختی هایی که شبیه آن هاست صادر می گردد و بند گان استحقاق عوض آن را پیدا می کنند . اما استحقاق پاداش و ثواب در برابر کار شایسته بندگان پدید می آید. و میان این دو فرق است که امام علی، علیه السلام، آن را بیان فرمودند،

يقضيه علمه الثاقب و رأيه الصائب انتهي.

و قوله عليه السلام اعتلها أي اعتل بها و الشكوي المرض و الحط الوضع و الحدر من علو إلي سفل و حت الورق كمد سقطت فانحتت و تحاتت و حت فلان الشي‌ء أي حطه يتعدي و لا يتعدي و السريرة ما يكتم كالسر و لو كانت الرواية صحيحة يؤيد مذهب القوم في الجملة.

و قال قطب الدين الراوندي في شرحه علي النهج قول السيد إن المرض لا أجر له ليس ذلك علي الإطلاق و ذلك لأن المريض إذا احتمل المشقة التي حملها الله عليه احتسابا كان له أجر الثواب علي ذلك و العوض علي المرض فعلي فعل العبد إذا كان مشروعا الثواب و علي فعل الله إذا كان ألما علي سبيل الاختيار العوض.

و قال ابن أبي الحديد⁽¹⁾ينبغي أن يحمل كلام أمير المؤمنين عليه السلام في هذا الفصل علي تأويل يطابق ما يدل عليه العقول و أن لا يحمل علي ظاهره و ذلك لأن المرض إذا استحق عليه الإنسان العوض لم يجز أن يقال العوض يحط السيئات بنفسه لا علي قول أصحابنا و لا علي قول الإمامية.

أما الإمامية فإنهم مرجئة لا يذهبون إلي التحابط و أما أصحابنا فإنهم لا تحابط عندهم إلا في الثواب و العقاب فأما العقاب و العوض فلا تحابط بينهما لأن التحابط بين الثواب و العقاب إنما كان باعتبار التنافي بينهما من حيث كان أحدهما يتضمن الإجلال و الإعظام و الآخر يتضمن الاستخفاف و الإهانة و محال أن يكون الإنسان الواحد مهانا معظما في حال واحد و لما كان العوض لا يتضمن إجلالا و إعظاما و إنما هو نفع خالص فقط لم يكن منافيا للعقاب و جاز أن يجتمع للإنسان الواحد في الوقت الواحد كونه مستحقا للعقاب و العوض إما بأن يوفر العوض عليه في الدار الدنيا و إما بأن يخفف عنه بعض عقابه و يجعل ذلك بدلا من العوض الذي كان سبيله أن يوصل إليه.

چنان که علم نافذ و اندیشه درست ایشان اقتضا می کرد.

در سخن حضرت علیه السلام: «إعتلها: بیمارش کرد» یعنی «إعتل بها: به وسیله آن بیمار شد»، الشکوی به معنای بیماری است، الحط: تنزیل وضعیت و فرود آمدن از بالا به پایین است، «حت الورق: فرو ریختن برگ» مانند فرو افتادن و انتحت و تحاتت حت فلان الشیء: پایین گذاشتن، هم متعدی است و هم غیر متعدی؛ «السریره»: آنچه که مانند راز پنهان شود، و اگر این روایت درست باشد، عقیده این گروه را در جمله تایید می‌کند.

قطب الدین راوندی در شرح نهج البلاغه، سخن سید بزرگوار را نقل می‌کند: اینکه بیماری پاداشی ندارد، به طور مطلق اینگونه نیست، چرا که بیمار هنگامی که رنج و سختی را که خداوند بر دوش او گذاشته است، به خاطر خدا رنج بیماری را تحمل می‌کند، پاداش می‌برد و عوض بیماری را دریافت می‌کند. تنها زمانی عمل بنده مستحق پاداش است که وی کار شایسته انجام دهد و تنها زمانی به عمل خداوند عوض تعلق میگیرد که درد و رنجی اختیاری باشد .

ابن ابی الحدید⁽²⁾

می‌گوید: شایسته است سخن امیرالمومنین علیه السلام دراین روایت به گونه ای تفسیر کنیم که عقل آن را بپذیرد ونباید ظاهر این کلام را معنای حقیقی گفتار حضرت علی(ع) بدانیم ، سخن این است: زمانی که انسان به سبب بیماری مستحق عوض می گردد، نمی‌توان گفت: خود عوض، سبب ریزش گناهان می شود، چنین سخنی را نه شیعه به آن معتقد است و نه امامیه.

متکلمان امامیه به رحمت پرودگار مهربان در معتقدند، ولی متکلمان شیعی ما، تنها در کیفر و پاداش به تحابط معتقدند. اما کیفر و عوض شامل تحابط نمی شود چرا که تحابط در کیفر و پاداش است، ، چرا که تحابط وبی اثر شدن اعمال در کیفر و پاداش از این روست که این دو با هم متضاد هستند و همدیگر را نفی می کنند،چرا یکی ناشی از تکریم و بزرگ شمردن مقام پرودگار است و دیگری از کوچک شمردن و جایگاه پرودگار و ثمره اهانت به محضر پرودگار پدید آمده است، و محال است که یک انسان در آن واحد هم جایگاه پرودگار را بزرگ بداند و هم او را نادیده وکوچک بشمارد در عوض ، چیزی از تکریم و تعظیم وجود ندارد؛و تنها نفع و بهره مندی خالص است،و با عقاب منافاتی ندارد، و یک انسان می‌تواند در آن واحد، هم مستحق کیفر شود و هم مستحق عوض؛ خواه این عوض در دنیا به وی داده شود و یا اینکه در آخرت سبب تخفیف در مجازات اوگردد، و این تخفیف در عذاب نیزی یکی از راه هایی است که پرودگار عوض را به بنده اش می رساند.

و إذا ثبت ذلك وجب أن يحمل كلام أمير المؤمنين عليه السلام علي تأويل صحيح و هو الذي أراده عليه السلام لأنه كان أعرف الناس بهذه المعاني و منه تعلم المتكلمون علم الكلام و هو أن المرض و الألم يحط الله تعالي عن الإنسان المبتلي به ما يستحقه من العقاب علي معاصيه السالفة تفضلا منه سبحانه فلما كان إسقاطه للعقاب متعقبا للمرض و واقعا بعده بلا فصل جاز أن يطلق اللفظ بأن المرض يحط السيئات و يحتها حت الورق كما جاز أن يطلق اللفظ بأن الجماع يحبل المرأة و بأن سقي البذر الماء ينبته و إن كان الولد و الزرع عند المتكلمين واقعا من الله تعالي علي سبيل الاختيار لا علي سبيل الإيجاب و لكنه أجري العادة بأن يفعل ذلك عقيب الجماع و عقيب سقي البذر الماء.

فإن قلت يجوز أن يقال إن الله تعالي يمرض الإنسان المستحق للعقاب و يكون إنما أمرضه ليسقط عنه العقاب لا غير؟

قلت لا لأنه قادر علي أن يسقط عنه العقاب ابتداء و لا يجوز إنزال الألم إلا حيث لا يمكن اقتناص العوض المجزي به إليه إلا بطريق الألم و إلا كان فعل الألم عبثا أ لا تري أنه لا يجوز أن يستحق زيد علي عمرو ألف درهم فيضربه و يقول إنما أضربه لأجعل ما يناله من ألم الضرب مسقطا لما أستحقه من الدراهم عليه و يذمه العقلاء و يسفهونه و يقولون له فهلا وهبتها له و أسقطتها عنه من غير حاجة إلي أن تضربه و أيضا فإن الآلام قد تنزل بالأنبياء و ليسوا ذوي ذنوب و معاص ليقال إنه يحطها عنهم.

فأما قوله عليه السلام و إنما الأجر في القول إلي آخر الفصل فإنه عليه السلام قسم أسباب الثواب أقساما فقال لما كان المرض لا يقتضي الثواب لأنه ليس من فعل المكلف إنما يستحق المكلف الثواب علي ما كان من فعله وجب أن نبين ما الذي يستحق به المكلف الثواب.

الذي يستحق المكلف به ذلك أن يفعل فعلا إما من أفعال الجوارح و إما من أفعال القلوب فأفعال الجوارح إما قول باللسان أو عمل ببعض الجوارح و عبر

و اگر این موضوع ثابت شود، واجب است کلام امیر المومنین علیه السلام به درستی تفسیر شود، و این همان معنایی است که حضرت علیه السلام آن را اراده فرموده است چرا که ایشان آگاه‌ترین مردم نسبت به این معانی است و از همین گفتارهای والای ایشان است که متکلمان علم کلام را آموختند .

مفهوم سخن حضرت علیه السلام این است که خداوند سبحان از فضل و کرم خود درد و بیماری را دچار انسان می‌کند تا بدین وسیله عقاب و کیفری را که مستحق آن است، از بین ببرد، پس هنگامی که برداشتن عقاب در پی بیماری باشد و بلافاصله پس از آن صورت گیرد، می‌توان گفت که بیماری به طور مطلق گناهان را نابود می‌کند، و آن را مانند برگ درخت می‌ریزد، همانطور که به طور مطلق می‌توان گفت: نزدیکی زن را باردار می‌کند و آبیاری بذر، آن را می‌رویاند؛ گرچه به اعتقاد متکلمان وجود فرزند و محصول، با توجه به فاعلیت خداوند آن را در محدوده اختیار انسان قرار داده است وواقعا همه افعال ناشی از قدرت اوست نه اینکه تحقق آن ها به صورت حتمی واختیار کامل انسان یا طبیعت باشد، ولی به طور طبیعی تولد فرزند پس از نزدیکی و به ثمر رسیدن محصول پس از آبیاری تحقق پیدا کرده است

و اینکه گفتم: می‌توان گفت خداوند انسان مستحق عقاب را بیمار می‌کند، بیماری وی تنها برای از بین رفتن عقاب است و علت دیگری ندارد؟ پاسخ دادم: خیر، زیرا خداوند قادر است همان ابتدا عقاب را از وی بردارد، و دیگر جایز نیست درد و رنجی به شخص برساند مگر اینکه عوضی که به وی داده می‌شود جز با درد و رنج امکان پذیر نباشد، در غیر این صورت، وجود درد و رنج بیهوده است. مگر نه اینکه زید جایز نیست هزار درهم به عمرو بدهد، سپس او را کتک زده و بگوید: تنها به این دلیل او را کتک می‌زنم که تا دردی که می‌کشد، جبران درهم‌هایی باشد که گرفته است. در چنین حالتی، عقلا وی را سرزنش کرده و او را نادان می‌شمارند و می‌گویند: مگر نه اینکه درهم‌ها را به او بخشیدی و از وی پس گرفتی، پس دیگر برای چه او را کتک می‌زنی؟ همچنین درد و رنج‌هایی که به پیامبران علیهم السلام می‌رسد، به خاطر خطا و گناهانشان نیست تا بگوییم این رنج‌ها موجب از بین رفتن گناهانشان می‌شود.

اما سخن حضرت علیه السلام که می‌فرماید «انما الأجر فی القول» تا آخر عبارت، ایشان اسباب ثواب را تقسیم‌بندی کرده‌اند؛ آنجا که می‌فرماید: بیماری موجب پاداش نمی‌شود چرا که شخص عملی را انجام نداده است، تنها زمانی ملکف سزاوار پاداش است که عملی انجام داده باشد، لازم است آنچه که مکلف را سزاوار پاداش می‌کند، به طور واضح بیان کنیم.

آنچه که مکلف را سزاوار پاداش می‌کند، عملی است که انجام می‌دهد، خواه این عمل فعل قلبی باشد و یا با اعضای بدن. فعل جوارحی مانند گفتار با زبان و یا عمل کردن با یکی از اعضا و جوارح؛

عن سائر الجوارح عدا اللسان بالأيدي و الأقدام لأن أكثر ما يفعل بها و إن كان قد يفعل بغيرها نحو مجامعة الرجل زوجته إذا قصد به تحصينها و تحصينه عن الزنا و نحو أن ينحي حجرا ثقيلا برأسه عن صدر إنسان قد كاد يقتله و غير ذلك.

و أما أفعال القلوب فهي العزوم و الإرادات و النظر و العلوم و الظنون و الندم فعبر عليه السلام عن جميع ذلك بصدق النية و السريرة الصالحة و اكتفي بذلك عن تعديد هذه الأجناس.

فإن قلت فإن الإنسان قد يستحق الثواب علي أن لا يفعل القبيح و هذا يخرم الحصر الذي حصره أمير المؤمنين عليه السلام.

قلت يجوز أن يكون يذهب مذهب أبي علي في أن القادر بقدرة لا يخلو عن الفعل و الترك انتهي.

قال ابن ميثم‌⁽¹⁾قدس سره دعا عليه السلام لصاحبه بما هو ممكن و هو حط السيئات بسبب المرض و لم يدع له بالأجر عليه معللا ذلك بقوله فإن المرض لا أجر فيه و السر فيه أن الأجر و الثواب إنما يستحق بالأفعال المعدة له كما أشار إليه بقوله و إنما الأجر في القول إلي قوله بالأقدام و كني بالأقدام عن القيام بالعبادة و كذلك ما يكون كالفعل من عدمات الملكات كالصوم و نحوه فأما المرض فليس هو بفعل العبد و لا عدم فعل من شأنه أن يفعله.

فأما حطه للسيئات فباعتبار أمرين أحدهما أن المريض تنكسر شهوته و غضبه اللذين هما مبدءا الذنوب و المعاصي و مادتهما الثاني أن من شأن المرض أن يرجع الإنسان فيه إلي ربه بالتوبة و الندم علي المعصية و العزم علي ترك مثلها كما قال تعالي وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً الآية⁽²⁾.

فما كان من السيئات حالات غير متمكنة من جوهر النفس فإنه يسرع زوالها منها و ما صار ملكة فربما يزول علي طول المرض و دوام الإنابة إلي الله تعالي

که از سایر جوارح به دست و پا، جز زبان،تعبیر می‌شود، زیرا بیشترین افعال را انسان با این اعضاء انجام می‌دهد، مانند نزدیکی مرد با همسرش، هنگامی که می‌خواهد زن را از گناه مصون دارد ویا زن می‌خواهد همسرش از زنا در امان باشد، و یا اینکه شخصی سنگ سنگینی را بالای سر برده و به قصد کشتن بر سینه انسانی بکوبد، و اعمالی از این قبیل.

اما افعال قلوب شامل عزم و اراده و تصمیم و دیدگاه و ظن و گمان و پشیمانی است، که حضرت علیه السلام از همه این‌ها به درستی نیت و وجدانی پاک تعبیر می‌نماید، همین مقدار مثال کفایت می‌کند.

پس اگر بگویم: انسان ممکن است به خاطر انجام ندادن عمل زشت سزاوار پاداش شود، این سخن به کلام امیر المومنین علیه السلام خدشه وارد می‌کند.

می‌گویم: جایز است در خصوص اینکه قادر متناسب با توانایی خود، عملی را انجام دهد و یا ترک نماید، با پدرم علی علیه السلام هم عقیده هستم.

ابن میثم⁽³⁾

قدس سره معتقد است: حضرت علیه السلام برای دوست خود دعایی می‌کند که تحقق آن ممکن بوده، و آن نابودی گناهان به وسیله بیماری است، آن حضرت برای بیماری او اجر و پاداشی از خداوند درخواست نکرد، و دلیل آن سخن حضرت است که فرمود «فان المرض لا اجر فیه، بیماری اجر و پاداشی ندارد»، دلیلش این است که اجر و پاداش تنها به افعالی تعلق می‌گیرد که پیش از این برشمردیم. همان گونه که به این مطلب در سخن حضرت اشاره نموده که فرمود: «اجر فقط در گفتار با زبان است» تا آنجا که می‌فرماید: «و با عمل کردن به وسیله پاها»؛ حضرت علیه السلام پاها را کنایه از قیام برای عبادت کردن آورده است، همچنین حضرت (ع) چیزهایی که مانند فعل یا انجام دادن کاری به شمار می آیند و از ویژگی های فطری نیستند، مانند روزه و غیره، به صورت کنایه بیان فرموده است. و بیماری از جمله فعل یا عدم فعل بنده به شمار نمی آید تا بخواهیم بنده آن را انجام دهد.

اینکه بیماری گناهان را می‌ریزد، به اعتبار دو امر صورت می‌گیرد: اول اینکه بیماری شهوت و غضب شخص را که دو مبدأ گناه و سرکشی است، می‌شکند؛ دوم اینکه: ذات بیماری به گونه‌ای است که انسان را با توبه و پشیمانی بر گناهان و تصمیم بر ترک آن، به درگاه الهی بازمی‌گرداند، همانطور که خداوند متعال می‌فرماید: «وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً» {هنگامی که رنج و سختی به انسان می‌رسد، در همه حال: به پلو خوابیده یا نشسته و یا ایستاده ما را به دعا می‌خواند.}⁽⁴⁾

برخی از گناهان در گوهر نفس جای نگرفته و به سرعت از بین می‌روند و عادت و خوی او نمی‌شوند، و چه بسا در طول بیماری و با توبه و انابه پیوسته به درگاه خداوند از بین بروند،

و استعار لزوالها لفظ الحت و شبهه في قوة الزوال و المفارقة بحت الأوراق.

ثم نبه عليه السلام بقوله و إن الله إلي آخره علي أن العبد إذا احتسب المشقة في مرضه لله بصدق نيته مع صلاح سريرته فقد يكون ذلك معدا لإفاضة الأجر و الثواب عليه و دخوله الجنة و يدخل ذلك في أعدام الملكات المقرونة بنية القربة إلي الله و كلام السيد رحمه الله مقتضي مذهب المعتزلة انتهي.

و قال الكيدري نور الله ضريحه المرض لا أجر فيه للمريض بمجرد الألم بل فيه العوض و إذا احتمل المريض ما حمل احتسابا أثيب علي ذلك انتهي.

و أقول إذا اطلعت علي ما ذكره المخالف و المؤالف في هذا الباب فاعلم أنهم جروا في ذلك علي ما نسجوه من قواعدهم الكلامية نسج العنكبوت و لا طائل في الخوض فيها لكن لا بد من الخوض في الآيات و الأخبار الواردة في ذلك و الجمع بينهما.

و الذي يظهر منها أن الله تعالي بلطفه و رحمته يبتلي المؤمنين في الدنيا بأنواع البلايا علي قدر إيمانهم و سبب ذلك إما إصلاح نفوسهم و ردعها عن الشهوات أو تعريضهم بالصبر عليها لأجزل المثوبات أو لحط ما صدر عنهم من السيئات إذا علم أن صلاحهم في العفو بعد الابتلاء ليكون رادعا لهم عن ارتكاب مثلها و مع ذلك يعوضهم أو يثيبهم بأنواع الأعواض و المثوبات.

و لو صح قولهم إن العوض لا يكون دائما يمكن أن يقال دخولهم الجنة و تنعمهم بنعيمه الدائم إنما هو بالإيمان و الأعمال الصالحة لكن لما كانت معاصيهم حائلة بينهم و بين دخولهم الجنة ابتداء قد يبتليهم في الدنيا ليطهرهم من لوثها و قد يؤخرهم إلي سكرات الموت أو عذاب البرزخ أو في القيامة ليدخلوا الجنة مطهرين من لوث المعاصي و كل ذلك بحسب ما علم من صلاحهم في ذلك.

ثم إن جميع ذلك في غير الأنبياء و الأوصياء و الأولياء عليهم السلام و أما فيهم عليهم السلام فليس إلا لرفع الدرجات و تكثير المثوبات كما عرفت مما سبق من الروايات

و برای بیان زوال و نابودی آن لفظ «حت: فرو ریختن» به کار برده، که از نظر نابودی و جدا شدن، به فرو ریختن برگ درخت تشبیه شده است. سپس حضرت علیه السلام با این سخن «إن الله ... » این نکته را خاطر نشان می‌کند که اگر بنده رنج و سختی حاصل از بیماری را با نیتی خالص و قلبی پاک برای رضای خدا تحمل کند، سبب می شود که بنده آماده دریافت عنایت های پرودگار و ثواب های الهی و داخل شدن به بهشت گردد و با نیت نزدیکی به خدا، باعث از بین رفتن خوی و عادت‌های ناپسند می‌گردد. این سخن سید رحمه الله، بر اساس مذهب معتزله است.

کیدری، نور الله ، می‌گوید: بیماری به مجرد درد، پاداش و اجری ندارد بلکه عوض دارد و هنگامی که بیمار رنج و سختی را با رضایت و خشنودی تحمل کند، به وی پاداش عطا می‌گردد .

من معتقدم: اگر آنچه را که مخالفان در این باب گفته‌اند از نظر بگذرانید، در می‌یابید قواعد و اصول کلامی که در این خصوص بیان می‌کنند، مانند خانه عنکبوت سست و بی‌پایه است و نباید با فرورفتن در اندیشه های ایشان زیاده گویی کرد، اما لازم است آیات و اخبار وارده در این مورد را به دقت بررسی نمود و بین آنها جمع نمود

آنچه از آیات وروایات آشکارمی باشد، این است که خدای متعال از روی لطف و رحمت خاص خود، مومنان را متناسب به درجه ایمانشان در دنیا به انواع بلاها می‌آزماید، تا بدین وسیله نفسشان را اصلاح نماید و مانع از غرق شدن آن‌ها در شهوات شده ویاآنها را در معرض صبر و بردباری قرار داده تا به آنان پاداش های بزرگی عطا فرماید یااگر پرودگار صلاح بداند با گرفتار کردن ایشان به سختی وبیماری، گناهانشان را محو و نابود نماید، تا دیگر مرتکب گناه نشوند. با این وجود عوض بیماری را به ایشان عطا می‌کند و یا آنان را از انواع عوض‌ها و پاداش‌ها، بهره مند سازد

اگر این سخن «عوض دائم و همیشگی نیست» صحیح باشد، ممکن است چنین بگوییم که: ورود به بهشت و برخوردار شدن از نعمت‌های بهشتی تنها به وسیله ایمان و عمل صالح امکان پذیر است ولی چون در ابتدا گناهان بین آن‌ها و داخل شدن در بهشت فاصله انداخته بود بود، خداوند در دنیا ابتدا آنان را مبتلا می‌گرداند تا از آلودگی گناهان پاک شوند، ویا مجازات ایشان را تا به هنگام مرگ و سکرات موت یا عذاب برزخ و یا در قیامت تاخیر انداخته است تا ایشان را از وجود هر گناهی پاک گرداند و وارد بهشت شوند، و همه این‌ها بر اساس صلاح و مصلحتی است که خداوند درباره ایشان می‌داند.

بلا و مصیبت‌هایی که بر پیامبران و اوصیاء و اولیای الهی علیهم السلام وارد می‌شود، تنها برای بالا بردن درجه و مقام ایشان و پاداش بیش از پیش آنان بوده است، همانطور که در روایت‌های قبلی نیز به این موضوع پرداختیم. پس آنچه را که به تو رسیده است، بگیر و از شکرگذاران باش و به شبهه‌های گمراهان که پیش از این برخی از

فخذ ما آتيتك و كن من الشاكرين و لا تصغ إلي شبهات المضلين و قد سبق منا بعض القول فيه.

«17»

كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ عِيسَي الْفَرَّاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَمَرَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي مُنَادِياً يُنَادِي بَيْنَ يَدَيْهِ أَيْنَ الْفُقَرَاءُ فَيَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ كَثِيرٌ فَيَقُولُ عِبَادِي فَيَقُولُونَ لَبَّيْكَ رَبَّنَا فَيَقُولُ إِنِّي لَمْ أُفْقِرْكُمْ لِهَوَانٍ بِكُمْ عَلَيَّ وَ لَكِنْ إِنَّمَا اخْتَرْتُكُمْ لِمِثْلِ هَذَا الْيَوْمِ تَصَفَّحُوا وُجُوهَ النَّاسِ فَمَنْ صَنَعَ إِلَيْكُمْ مَعْرُوفاً لَمْ يَصْنَعْهُ إِلَّا فِيَّ فَكَافُوهُ عَنِّي بِالْجَنَّةِ⁽¹⁾.

بيان

كان تحتمل التامة و الناقصة كما مر بين يديه أي قدام عرشه و قيل أي يصل نداؤه إلي كل أحد كما أنه حاضر عند كل أحد و في النهاية فيه يخرج عنق من النار أي طائفة و قال عنق من الناس أي جماعة لهوان بكم علي أي لمذلة و هوان علي كان بكم و لكن إنما اخترتكم أي اصطفيتكم لمثل هذا اليوم أي لهذا اليوم فكلمة مثل زائدة نحو قولهم مثلك لا يبخل أو لهذا اليوم و مثله لأثيبكم قال في المصباح المثل يستعمل علي ثلاثة أوجه بمعني التشبيه و بمعني نفس الشي‌ء و زائدة و قال صفحت الكتاب قلبت صفحاته و هي وجوه الأوراق و تصفحته كذلك و صفحت القوم صفحا رأيت صفحات وجوههم لم يصنعه إلا في الجملة جزاء الشرط أو صفة لقوله معروفا أي معروفا يكون خالصا و الأول أظهر و يومئ إليه قوله فكافوه عني.

«18»

كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْحَذَّاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَغِيرٍ عَنْ جَدِّهِ شُعَيْبٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: لَوْ لَا إِلْحَاحُ هَذِهِ الشِّيعَةِ عَلَي اللَّهِ فِي طَلَبِ الرِّزْقِ لَنَقَلَهُمْ مِنَ الْحَالِ الَّتِي هُمْ فِيهَا إِلَي مَا هُوَ أَضْيَقُ‌⁽²⁾.

بيان

هذه الشيعة أي الإمامية فإن الشيعة أعم منهم أو إشارة

آن‌ها را بیان کردیم، توجه مکن.

روایت 17

کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: چون روز قیامت شود، خداوند منادی را امر کرده تا مقابل عرش الهی ندا دهد: فقیران کجایند؟ پس گروهی زیادی از مردم

سر بلند می‌کنند. خداوند می‌فرماید: بندگان من. پاسخ می‌دهند: لبیک پروردگار ما. خداوند می‌فرماید: من شما را به این دلیل فقیر نگردانیدم که نزد من خوار و بی ارزش بوده اید، اما شما را برای چنین روزی برگزیدم تا چهره‌های مردم را ببینید و هر کس در حق شما نیکی کرده است، در حقیقت برای من کار نیک انجام داده و من به پاداش آن نیکی، بهشت را به او می‌بخشم.⁽³⁾

شرح

«کان» ممکن است فعل تام باشد و یا ناقص. «مر بین یدیه» یعنی ایستادن درمقابل عرش الهی، و گفته می‌شود به این معناست که صدای او به همه می‌رسد گویادر مقابل هر یک ایستاده و آن‌ها را مخاطب قرار می‌دهد؛ و در آخر، عبارت «یخرج عنق من النار» یعنی گروهی؛ و «عنق من الناس» یعنی جماعت و گروهی؛ «لهوان بکم علی»: برای ذلت و خواری‌تان نزد من؛ «انما أخترتکم»: شما را برگزیدم؛ «لمثل هذا الیوم: برای این روز (قیامت)، «مثل» در اینجا زائد است، مانند عبارت «مثلک لایبخل» و یا منظور برای این روز و مانند آن تا شما را پاداش دهم.

در مصباح آمده است : «مثل» سه وجه دارد: به معنای تشبیه و یا مانند شیء و یا زائد است. «صفحت الکتاب» یعنی صفحه‌های کتاب را ورق زدم، که منظور ورق‌های آن است، «تصفحته» نیز به همین معناست، صفحت القوم صفحا یعنی چهره‌هایشان را دیدم، (لم یصنعه الا فی) این عبارت یا جزای شرط است یا صفت برای «معروفا» می‌باشد، به این معنا که کار نیک خالصانه‌ای انجام داده باشد،؛ معنای اول واضح‌تر است و عبارت «فکافوه عنی» به این مطلب اشاره دارد .

روایت 18

کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر شیعیان این چنین برای رزق بیشتر بردرگاه خداوند اصرار و پافشاری نمی کردند ،پرودگار رزقشان را از آنچه که هست سخت‌تر می نمود.⁽⁴⁾

شرح

«هذه الشیعه: یعنی امامیه، چرا که شیعه اعم از آن‌ها است و یا به یاران

إلي غير الخلص منهم فإنهم لا يلحون و كأن الإشارة علي الأول لبيان الاختصاص و علي الثاني للتحقير.

«19»

كا، [الكافي] عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ كَثِيرٍ الْخَزَّازِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ لِي أَ مَا تَدْخُلُ السُّوقَ أَ مَا تَرَي الْفَاكِهَةَ تُبَاعُ وَ الشَّيْ‌ءَ مِمَّا تَشْتَهِيهِ فَقُلْتُ بَلَي فَقَالَ أَمَا إِنَّ لَكَ بِكُلِّ مَا تَرَاهُ فَلَا تَقْدِرُ عَلَي شِرَاهُ حَسَنَةً⁽¹⁾.

بيان

و الشي‌ء مما تشتهيه أي من غير الفاكهة أعم من المأكول و الملبوس و غيرهما و الظاهر من الحسنة المثوبة الأخروية و حمل علي العوض أو علي أن الحسنة للصبر و الرضا بالقضاء علي الأصل المتقدم.

«20»

كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ لَيَعْتَذِرُ إِلَي عَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ الْمُحْوِجِ فِي الدُّنْيَا كَمَا يَعْتَذِرُ الْأَخُ إِلَي أَخِيهِ فَيَقُولُ وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي مَا أَحْوَجْتُكَ فِي الدُّنْيَا مِنْ هَوَانٍ كَانَ بِكَ عَلَيَّ فَارْفَعْ هَذَا السَّجْفَ فَانْظُرْ إِلَي مَا عَوَّضْتُكَ مِنَ الدُّنْيَا قَالَ فَيَرْفَعُ فَيَقُولُ مَا ضَرَّنِي مَا مَنَعْتَنِي مَعَ مَا عَوَّضْتَنِي‌⁽²⁾.

بيان

ليعتذر كأنه مجاز كما يومئ إليه ما مر في التاسع‌⁽³⁾شبيها بالمعتذر و المحوج يحتمل كسر الواو و فتحها في المصباح أحوج وزان أكرم من الحاجة و يستعمل أيضا متعديا يقال أحوجه الله إلي كذا و في القاموس السجف و يكسر و ككتاب الستر ما ضرني ما نافية ما منعتني ما مصدرية مع ما عوضتني ما موصولة و تحتمل المصدرية أيضا.

«21»

كا، [الكافي] عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ قَامَ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ حَتَّي يَأْتُوا بَابَ الْجَنَّةِ

غیر مخلص اشاره دارد، چرا که یاران حقیقی اصرار نمی‌ورزند، گویا اشاره اول برای بیان اختصاص است و اشاره دوم برای تحقیر.

روایت 19

کافی: محمد بن حسین بن کثیر خزار به نقل از امام صادق علیه السلام می‌گوید: حضرت به من فرمود: آیا وارد بازار شده‌ای و میوه‌ها را دیده‌ای که خرید و فروش می‌شوند وچیزهای دیگری که دوست داری آن‌ها را بخری اما نمی‌توانی؟ گفتم: آری. فرمود: برای هر چیزی که می‌بینی و قدرت خرید آن را نداری، حسنه‌ای برای تو نوشته می‌شود.

شرح

«الشیء مما تشتهه» شامل میوه‌ها و خوردنی‌ها و پوشیدنی‌ها و غیره می‌شود، و منظور از «حسنه» پاداش اخروی بوده ویا آن را به معنای عوض تفسیرکرده اند، و یابنا بر آن اصلی که پیش از این بیان شد، پاداش برای صبر و خشنودی به قضایی است که پرودگار آن راتقدیر فرموده است

روایت 20

کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خدای جل ثنائه، برای اینکه از بنده مومن فقیر خود دلجویی نماید، همانطور که برادر از برادر خود عذرخواهی می‌کند، می‌فرماید: به عزت و جلالم سوگند، برای خوار و ذلیل کردنت، تو را در دنیا نیازمند نساختم، اکنون این پرده را بلا بزن و ببین در عوض آنچه در دنیا به تو ندادم، چه چیز نصیب تو شده است، پس بنده سر خود را بلند کرده و می‌گوید: ، آنچه را که در دنیا از من دریغ فرمودی، در عوض آنچه که من عطا فرموده‌ای، به من ضرر نرساند.⁽⁴⁾

شرح

«لیعتذر» همانطور که در بند نُه ذکر شد. مجاز بوده و به دلجو تعبیر شده است. المحوج، امکان دارد با کسره واو ویا فتحه خوانده شود. در مصباح أحوج بر وزن أکرم بوده و از حاجه گرفته شده و به صورت متعدی نیز به کار می‌رود: أحوجه الله إلی کذا: خداوند وی را به فلان چیز نیازمند ساخت. در فرهنگ لغت السجف با کسره آمده است مانند کتاب الستر. ماضرنی: ما نافیه است. ما منعتنی: ما مصدریه است. مع ما عوضتنی: ما موصوله و ممکن است مصدریه نیز باشد.

روایت 21

کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: در روز قیامت، برخی از مردم گردن برافراشته تا به در بهشت می‌رسند،

فَيَضْرِبُوا بَابَ الْجَنَّةِ فَيُقَالُ لَهُمْ مَنْ أَنْتُمْ فَيَقُولُونَ نَحْنُ الْفُقَرَاءُ فَيُقَالُ لَهُمْ أَ قَبْلَ الْحِسَابِ فَيَقُولُونَ مَا أَعْطَيْتُمُونَا شَيْئاً تُحَاسِبُونَّا عَلَيْهِ فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ صَدَقُوا ادْخُلُوا الْجَنَّةَ⁽¹⁾.

بيان

أ قبل الحساب أي أ تدخلون الجنة قبل الحساب علي التعجب أو الإنكار ما أعطيتمونا أي ما أعطانا الله شيئا و إضافته إلي الملائكة لأنهم مقربوا جنابه بمنزلة وكلائه تحاسبونا قيل يجوز فيه تشديد النون كما قرئ في سورة الزمر تَأْمُرُونِّي‌⁽²⁾بالتخفيف و بالتشديد و بالنونين و المخاطب في صدقوا الملائكة و في ادخلوا الفقراء إذا قرئ علي بناء المجرد كما هو الظاهر و أمرهم بالدخول يستلزم أمر الملائكة بفتح الباب و يمكن أن يقرأ علي بناء الإفعال فالمخاطب الملائكة أيضا و قيل هو من قبيل ذكر اللازم و إرادة الملزوم أي افتحوا الباب و لذا حذف المفعول بناء علي أن فتح الباب سبب لدخول كل من يستحقه و إن كان الباعث الفقراء و كأنّ هذا مبني علي ما سيأتي من أن الله تعالي لا يحاسب المؤمنين علي ما أكلوا و لبسوا و نكحوا و أمثال ذلك إذا كان من حلال.

«22»

كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَي عَنْ مُبَارَكٍ غُلَامِ شُعَيْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ إِنِّي لَمْ أُغْنِ الْغَنِيَّ لِكَرَامَةٍ بِهِ عَلَيَّ وَ لَمْ أُفْقِرِ الْفَقِيرَ لِهَوَانٍ بِهِ عَلَيَّ وَ هُوَ مِمَّا ابْتَلَيْتُ بِهِ الْأَغْنِيَاءَ بِالْفُقَرَاءِ وَ لَوْ لَا الْفُقَرَاءُ لَمْ يَسْتَوْجِبِ الْأَغْنِيَاءُ الْجَنَّةَ⁽³⁾.

بيان

و هو مما ابتليت به الأغنياء كان ضمير هو راجع إلي التفاوت المفهوم من الكلام السابق أقول إذا كان من للتبعيض يدل علي أن ابتلاء الناس بعضهم ببعض يكون علي وجوه شتي منها ابتلاؤهم بالفقر و الغني و يحتمل أن يكون من للتعليل و لو لا الفقراء كان المعني أن عمدة عبادة الأغنياء إعانة الفقراء أو أنه يلزم الغني أحوال لا يمكن تداركها إلا برعاية الفقراء فتأمل.

در بهشت را می‌کوبند. می‌پرسند: شما که هستید؟ پاسخ می‌دهند: ما فقرا هستیم. به آن‌ها می‌گویند: آیا پیش از حساب وارد بهشت می‌شوید؟ می‌گویند: در دنیا چیزی به ما ندادند تا اکنون به خاطر آن محاسبه شویم. پس خدای عز و جل می‌فرماید: راست می گویند، وارد بهشت‌شان کنید.⁽⁴⁾

شرح

أ قبل الحساب: با حالت تعجب ویا انکار می‌پرسند: آیا پیش از اینکه محاسبه شوید وارد بهشت می‌شوید؟ ماأعطیتمونا: یعنی خداوند چیزی به ما عطا نفرمود و آن را به ملائکه اضافه کرده است زیرا فرشتگان مقربان درگاه الهی و وکلای خداوند هستند. تحاسبونا: می‌گویند: نون را می‌توان همانند سوره زمر «تأمرونّی»⁽⁵⁾

به صورت مشدد خواند و با دو نون و یا بدون تشدید. مخاطب در عبارت «صدقوا» ملائکه هستند، و در «أدخلوا» فقرا می باشد؛ اگر به صورت فعل مجرد خوانده شود که ظاهر کلام این‌طور نیز به نظر می‌رسد. «أمرهم بالدخول» مستلزم فرمان دادن به ملائکه است تا درهای بهشت را بگشایند. ممکن است بر وزن افعال باشد که در این صورت نیز مخاطب ملائکه هستند. گفته می‌شود این عبارت از مواردی است که لازم را ذکر کرده اما مراد از آن ملزوم است، یعنی درها را بگشایید، بنابراین مفعول حذف شده است، بر این اساس که گشودن در، سبب می شود همه کسانی که مستحق بهشت هستند وارد بهشت گردند. اگر چه فقرا موجب باز شدن درها شدند. گویا این امر که همه وارد بهشت میگردند، بر این اساس است که خداوند مومنان را در مورد آنچه که خوردند و پوشیدند و ازدواج‌شان و امثال آن، اگر از راه حال باشد، بازخواست نمی‌کند.

روایت 22

کافی: أبا الحسن موسی علیه السلام فرمود: خدای عز و جل می‌فرماید: من فقرا را برای اینکه در نظر من ذلیل وخوار بوده اند، فقیر نساخته و اغنیا را برای اینکه نزد من عزت و کرامت داشته اند ثروتمند نگردانیدم، بلکه برای آن بود تا ثروتمندان را به وسیله فقیران بیازمایم و اگر فقیران نبودند، ثروتمندان سزاوار بهشت نمی‌شدند.⁽⁶⁾

شرح

ضمیر هو در عبارت: «هو مما إبتلیت به الأغنیاء» ، به تفاوت مفهوم در جمله قبل باز می‌گردد. من معتقدم: اگر «مِن» برای تبعیض باشد، بر این امر دلالت دارد که آزمایش و ابتلای مردم به همدیگربه اشکال مختلف صورت می پذیرد که یکی از آنها، گرفتار کردن آنها به فقر وثروت می باشد، ممکن است «من» برای تعلیل باشد.

«و لو لا الفقرا» به این معناست که بیشترین عبادت ثروتمندان، یاری رساندن به فقراست، و یا به این مفهوم که برای ثروتمندان چیزهایی واجب است که جز با دستگیری از فقیران به آن دست نمی‌یابند، پس در این خصوص تفکر و تأمل کن.

«23»

كا، [الكافي] عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ يُونُسَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عِيسَي عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ وَ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالا قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مَيَاسِيرُ شِيعَتِنَا أُمَنَاؤُنَا عَلَي مَحَاوِيجِهِمْ فَاحْفَظُونَا فِيهِمْ يَحْفَظْكُمُ اللَّهُ‌⁽¹⁾.

بيان

المياسير و المحاويج جمعا الموسر و المحوج لكن علي غير القياس لأن القياس جمع مفعال علي مفاعيل قال الفيروزآبادي أيسر إيسارا و يسرا صار ذا غني فهو موسر و الجمع مياسير و قال صاحب مصباح اللغة أحوج وزان أكرم من الحاجة فهو محوج و قياس جمعه بالواو و النون لأنه صفة عاقل و الناس يقولون محاويج مثل مفاطير و مفاليس و بعضهم ينكره و يقول غير مسموع انتهي.

و أقول وروده في الحديث يدل علي مجيئه لكن قال بعضهم إنهما جمعا ميسار و محواج اسمي آلة استعملا في الموسر و المحوج للمبالغة.

أمناؤنا علي محاويجهم كونهم أمناءهم عليهم السلام إما مبني علي ما ذكره الكليني رحمه الله‌⁽²⁾في آخر كتاب الحجة أن الأموال كلها للإمام و إنما رخص لشيعتهم التصرف فيها فتصرفهم مشروط برعاية فقراء الشيعة و ضعفائهم أو علي أنهم خلفاء الله و يلزمهم أخذ حقوق الله من الأغنياء و صرفها في مصارفها و لما لم يمكنهم في أزمنة التقية و الغيبة أخذها منهم و صرفها في مصارفها و أمروا الأغنياء بذلك فهم أمناؤهم علي ذلك أو علي أنه لما كان الخمس و سائر أموالهم من الفي‌ء و الأنفال بأيديهم و لم يمكنهم إيصالها إليهم عليهم السلام فهم أمناؤهم في إيصال ذلك إلي فقراء الشيعة فيدل علي وجوب صرف حصة الإمام من الخمس و ميراث من لا وارث له و غير ذلك من أموال الإمام إلي فقراء الشيعة و لا يخلو من قوة و الأحوط صرفها إلي الفقيه المحدث العادل ليصرفها في مصارفها نيابة عنهم عليهم السلام و الله يعلم.

فاحفظونا فيهم أي ارعوا حقنا فيهم لكونهم شيعتنا و بمنزلة عيالنا يحفظكم الله أي يحفظكم الله في أنفسكم و أموالكم في الدنيا و من عذابه في الآخرة و يحتمل

روایت 23

کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: شیعیان ثروتمند ما، کارگزاران ما در امر نیازمندان هستند، پس از جانب ما امور آنان را حفظ و رعایت کنید تا خداوند شما را حفظ کند.⁽³⁾

شرح

المیاسر و المحاویج جمع الموسر(ثروتمند) و المحوج (نیازمند) بوده اما این جمع خلاف قاعده است. چرا که جمع مفاعل بر وزن مفاعیل می‌باشد، همانطور که فیروزآبادی می‌گوید: أیسر إیسارا و یسرا، به معنای ثروتمند شد و جمع آن میاسر است .

صاحب مصباح اللغه می‌گوید: أحوج بر وزن أکرم و از الحاجه گرفته شده و جمع آن با «واو و نون» است، چرا که صفت عاقل بوده و می‌گویند «محاویج» مانند مفاطیر و مفالیس است و برخی دیگر آن را انکار کرده و معتقدند که چنین استعمالی شنیده نشده است

من معتقدم: استعمال آن در حدیث، حاکی از آن است که چنین جمعی کاربرد دارد، اما عده‌ای عقیده دارند دو جمع میسار و محواج، اسم آلت هستند که برای مبالغه در موسر و محوج به کار رفته است.

«امنا بودن اغنیای شیعه از جانب ائمّه علیهم السلام»، یا بر مبنای سخنی است که کلینی- رحمه اللَّه- ⁽⁴⁾در پایان «کتاب الحجّة» آورده و گفته است که همه اموال از آن امام بوده، و به شیعیان فقط اجازه تصرّف در آنها داده شده است، به شرط آنکه رعایت حال فقیران و ناتوانان شیعه را بکنند، یا بر این مبناست که ائمّه علیهم السلام خلفای خدایند، و بر ایشان لازم است که حقوق خدا را از ثروتمندان بگیرند و به مصارفی که باید برسانند.

اما هنگامی که در دوران تقیه و غیبت امکان چنین امری وجود نداشته باشد، ثروت را گرفته و در مصارفی که لازم است، می‌رسانند و ثروتمندان برای این کار مأمور شده‌اند. چرا که ایشان کارگزاران معصوم علیهم السلام هستند و یا به این دلیل که مواردی مانند خمس و فیء و انفال در اختیار شیعیان بوده ولی امکان رساندن اموال به دست امامان علیهم السلام را ندارند بنابراین، ثروتمندان از جانب امام علیه السلام مأمور هستند تا آن‌ها را به دست شیعیان فقیر برسانند. و این امر دلالت دارد که برهمه شیعیان واجب است تا خمس و ارثیه بدون وارث و غیره از سهم امام، را در راه شیعیان فقیر هزینه نمایند. ولی احتیاط آن است که این اموال را در اختیار محدث فقیه و عادل است قرار داد تا به نیابت از امام علیه السلام در مصارفی که لازم است، استفاده نماید، خداوند به این امور آگاه‌تر است.

فاحفظونا فیهم: یعنی حقوق آن‌ها را رعایت کنید زیرا پیروان ما هستند و بمنزله خانواده ما قلمداد می‌شوند. یحفظکم الله: یعنی خداوند جان و مال شما را در دنیا حفظ و در آخرت از عذاب دور می‌سازد. ممکن است.

أن تكون جملة دعائية و قيل يدل علي أن الأغنياء إذا لم يراعوا الفقراء سلبت عنهم النعمة لأنه إذا ظهرت الخيانة من الأمين يؤخذ ما في يده كَمَا قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَي عِبَاداً يَخُصُّهُمْ بِالنِّعَمِ لِمَنَافِعِ الْعِبَادِ فَيُقِرُّهَا فِي أَيْدِيهِمْ مَا بَذَلُوهَا فَإِذَا مَنَعُوهَا نَزَعَهَا مِنْهُمْ ثُمَّ حَوَّلَهَا إِلَي غَيْرِهِمْ.

«24»

كا، [الكافي] عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: الْفَقْرُ أَزْيَنُ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْعِذَارِ عَلَي خَدِّ الْفَرَسِ‌⁽¹⁾.

بيان

أزين للمؤمنين اللام للتعدية و في النهاية فيه الفقر أزين للمؤمن من عذار حسن علي خد فرس العذاران من الفرس كالعارضين من وجه الإنسان ثم سمي به السير الذي يكون عليه من اللجام عذارا باسم موضعه انتهي.

و أقول يمكن أن يقال لتكميل التشبيه إن الفقر يمنع الإنسان من الطغيان كما يمنع اللجام الفرس عن العصيان.

و قال بعض شراح العامة لأن صاحب الدنيا كلما اطمأن منها إلي سرور أشخصته إلي مكروه فطلبها شين و القلة زين.

«25»

كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ غَالِبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: سَأَلْتُ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لَوْ لا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً⁽²⁾قَالَ عَنَي بِذَلِكَ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله أَنْ يَكُونُوا عَلَي دِينٍ وَاحِدٍ كُفَّاراً كُلَّهُمْ لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ لَوْ فَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ بِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ لَحَزِنَ الْمُؤْمِنُونَ وَ غَمَّهُمْ ذَلِكَ وَ لَمْ يُنَاكِحُوهُمْ وَ لَمْ يُوَارِثُوهُمْ‌⁽³⁾.

بيان

قد مر تفسير الآية و أما تأويله عليه السلام فلعل المعني أن المراد بالناس

جمله دعایی باشد، گفته شده: این کلام امام عیله السلام بر این امر دلالت دارد که اگر ثروتمندان حقوق فقیران را رعایت نکنند، نعمت از آن‌ها گرفته می‌شود، چرا که اگر خیانت امانت‌دار آشکار شود، امانت را از دست وی باز می‌ستانند، همانطور که امیرالمومنین علیه السلام می‌فرماید: خداوند متعال بندگانی را به نعمت خود مخصوص می‌گرداند تا منافع بندگان را تأمین نمایند و مادام که آن نعمت را بذل و بخشش می‌کنند، نعمت را در اختیار آنان قرار می‌دهد و چون از این کار خودداری نمایند، نعمت را از ایشان گرفته و به دیگری می‌دهد.

روایت 24

اصول کافی: امام صادق علیه السلام از امام علی علیه السلام نقل فرمود: فقر بر چهره مومن، از دنباله لگام بر گونه اسب زیباتر است.⁽⁴⁾

شرح

در «أزین للمومنین»، لام برای تعدیه بوده و در نهایه آمده است: فقر برای مومن زینت‌بخش‌تر از لگام بر چهره اسب است. لگام‌های دو طرف صورت اسب، مانند رستنگاه مو در دو طرف صورت انسان بوده و سپس به تکه چرمی که گام بر آن قرار می گیرد و به اسم موضع و محل آن اطلاق می‌شود.

من معتقدم: ممکن است برای تکمیل تشبیه بگویند: فقر انسان را از طغیان باز می‌دارد همانطور که لگام مانع از چموش شدن اسب می‌شود.

برخی از مفسران عامه می گویند: زمانی که ثروتمندان بر دارایی های خود تکیه کردند با اطمینان بر آن خوشحال می شوند و به کارهای ناشایست گرایش پیدا می کنند و آن را دنیابیشتر بابدی می جویند نه با روش های پسندیده وزیبا .

روایت 25

اصول کافی: سعید بن مسیب می‌گوید: از علی بن حسین علیه السلام درباره این سخن خداوند پرسیدم که می‌فرماید: «وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً» {و اگر نه آن بود که [همه] مردم [در انکار خدا] امّتی واحد گردند}،⁽⁵⁾حضرت پاسخ داد: منظور از آن، امت محمد صلی الله علیه و آله است که همه بر یک عقیده گرد هم بیایند وبه خداوند کفر بورزند و ازپذیرفتن دین چشم پوشی ورزند «لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ» {قطعاً برای خانه‌های آنان که به [خدای] رحمان کفر می‌ورزیدند سقفها و نردبانهایی از نقره که بر آنها بالا روند، قرار می‌دادیم }. اگر خداوند با امت محمد صلی الله علیه و آله چنین رفتار نماید، مومنان ناراحت شده و این امر آنان را اندوهگین می‌سازد، وسبب می شود که نه با آنان پیوند زناشویی بسته و نه از ایشان ارث برند. ⁽⁶⁾

شرح

تفسیر آیه پیش از این بیان شد، و اما تأویل آن ممکن است این باشد: منظور از مردمی که در این آیه بدان اشاره شده،

أمة محمد صلي الله عليه و آله بعد وفاته بقرينة المضارع في يكون و يكفر و المراد بمن يكفر بالرحمن المخالفون المنكرون للإمامة و النص علي الإمام و لذا عبر بالرحمن إشعارا بأن رحمانية الله تقتضي عدم إهمالهم في أمور دينهم أو المراد أن المنكر للإمام كافر برحمانية الملك العلام.

و الحاصل أنه لو لا أنه كان يصير سببا لكفر المؤمنين لحزنهم و غمهم و انكسار قلبهم فيستولي عليهم الشيطان فيكفرون و يلحقون بالمخالفين إلا شاذ [شاذا] منهم لا يكفي وجودهم لنصرة الإمام أو يهلكون غما و حزنا و أيضا لو كان جميع المخالفين بهذه الدرجة من الغناء و الثروة و جميع المؤمنين في غاية الفقر و المهانة و المذلة لم يناكحوهم أي المخالفون المؤمنين بأن يعطوهم بناتهم أو يأخذوا منهم بناتهم فلم يكن يحصل فيهم نسب يصير سببا للتوارث فبذلك ينقطع نسل المؤمنين و يصير سببا لانقراضهم أو لمزيد غمهم الموجب لارتدادهم و بتلك الأسباب يصير أمة محمد صلي الله عليه و آله كلهم كفرة و مخالفين فيكونوا أمة واحدة كفرة إما مطلقا أو إلا من شذ منهم ممن محض الإيمان محضا فعبر بالناس عن الأكثرين لقلة المؤمنين فكأنهم ليسوا منهم.

فالمراد بالأمة في قوله عني بذلك أمة محمد صلي الله عليه و آله أعم من أمة الدعوة و الإجابة قاطبة أو الأعم من المؤمنين و المنافقين و المخالفين و ذلك إشارة إلي الناس و المراد بالأمة في قوله و لو فعل ذلك بأمة محمد المنافقون و المخالفون أو الأعم منهم و من سائر الكفار و الأول أظهر بقرينة و لم يناكحوهم فإن غيرهم من الكفار لا يناكحون الآن أيضا و الضمير المرفوع راجع إلي المخالفين و المنصوب إلي المؤمنين و كذا و لم يوارثوهم.

«26»

لي، [الأمالي للصدوق] عَنِ الْفَامِيِّ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: كَادَ الْفَقْرُ أَنْ يَكُونَ كُفْراً وَ كَادَ الْحَسَدُ أَنْ يَغْلِبَ الْقَدَرَ⁽¹⁾.

امت محمد صلی الله علیه و آله پس از وفات آن حضرت است، قرینه آن «یکون و یکفر» بوده که به صورت مضارع بیان شده است. منظور از «من یکفر بالر حمن» مخالفان و منکران امامت و تصریحی است که پرودگار آن را از طریق پیامبرش به مردم ابلاغ نموده است و لذا با لفظ «الرحمن» بیان شده تا نشان دهد، رحمانیت خداوند اقتضا می‌کند که آنان در امور دین سهل‌انگاری نکنند و یا مراد این است که منکرامام، به رحمانیت خداوند کافر است.

و نتیجه اینکه: اگر این امر موجب کفر مومنان نشود، به خاطر غم و اندوه و دل‌شکستگی‌شان شیطان بر آن‌ها مسلط شد و ایشان را به کفار ملحق میکند و به مخالفان می‌پیوندند،

جز اندکی که تعدادشان برای یاری امام علیه السلام کافی نیست؛ و یا اینکه از شدت غم و غصه هلاک می‌شوند.

همچنین اگر همه مخالفان به همین اندازه ثروتمند بوده و همه مومنان در نهایت فقر و سختی و ذلت باشند، مخالفان با مومنان ازدواج نمی‌کنند، دختر به آن‌ها نداده و دختران آن‌ها نیز نمی‌گیرند، در نتیجه نسبی که موجب وراثت آن‌ها شود، پدید نمی آید و بدین ترتیب نسل مومنان قطع و منقرض می‌گردد؛ ویا اینکه شدت غم و اندوه موجب ارتداد آن‌ها می‌شود. بنا به این دلائل، امت محمد صلی الله علیه و آله همه کافر و مخالف شمرده شد ه اند و همه آن‌ها به طور مطلق امتی یک‌پارچه کافر خواهند بود، جز کسانی که ایمانشان خالص است. به دلیل اندک بودن مومنان، از اکثریت کافران به «همه مردم» تعبیر شده است، گویا مومنان در شمار آن‌ها نیستند.

مراد از امت در این آیه، امت محمد صلی الله علیه و آله است. امتی که آنان را به اسلام دعوت کرده و آنان دعوت حضرتش را اجابت کرده‌اند و یا اعم از مومنان و منافقان و مخالفان بوده، و به عبارتی به همه مردم اشاره دارد. منظور از عبارت «و لو فعل ذلک بأمه محمد صلی الله علیه و آله» منافقان و مخالفان و یا اعم از آن‌ها، دیگر کافران را نیز شامل می‌شود. مورد اول واضح‌تر است چرا که قرینه «و لم یناکحوهم» بر این امر دلالت دارد، زیرا دیگر کافران به طور کلی با آنان پیمان زناشویی نمی‌بندند. ضمیر مرفوع به مخالفان برمی‌گردد و ضمیر منصوب به مومنان. در «و لم یوارثوهم» نیز همین‌طور.

روایت 26

از امام صادق علیه السلام فرمودند: نزدیک است که فقر انسان را به کفر بکشاند و نزدیک است که حسادت ورزیدن بر تقدیرات الهی غلبه کند.

ل، [الخصال] عَنْ حَمْزَةَ الْعَلَوِيِّ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

كِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْأَشْعَثِ عَنْ مُوسَي بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: مِثْلَهُ.

توضيح

هذه الرواية من المشهورات بين الخاصة و العامة و فيها ذم عظيم للفقر و يعارضها الأخبار السابقة و ما رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: الْفَقْرُ فَخْرِي وَ بِهِ أَفْتَخِرُ وَ قَوْلُهُ صلي الله عليه و آله: اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مِسْكِيناً وَ أَمِتْنِي مِسْكِيناً وَ احْشُرْنِي فِي زُمْرَةِ الْمَسَاكِينِ وَ يُؤَيِّدُ هَذِهِ الرِّوَايَةَ مَا رَوَاهُ الْعَامَّةُ عَنْهُ صلي الله عليه و آله: الْفَقْرُ سَوَادُ الْوَجْهِ فِي الدَّارَيْنِ و قد قيل في الجمع بينها وجوه.

قال الراغب في المفردات الفقر يستعمل علي أربعة أوجه الأول وجود الحاجة الضرورية و ذلك عام للإنسان ما دام في دار الدنيا بل عام للموجودات كلها و علي هذا قوله عز و جل يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَي اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ⁽²⁾و إلي هذا الفقر أشار بقوله في وصف الإنسان ما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لا يَأْكُلُونَ الطَّعامَ‌⁽³⁾.

و الثاني عدم المقتنيات و هو المذكور في قوله لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ إلي قوله يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ‌⁽⁴⁾إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساكِينِ‌⁽⁵⁾.

الثالث فقر النفس و هو الشره المعني بقوله صلي الله عليه و آله: كاد الفقر أن يكون كفرا.

در کتاب الخصال نیز امام صادق علیه السلام روایت مشابهی را به نقل از پیامبر صلی الله علیه و آله بیان فرموده‌اند.⁽⁶⁾

در کتاب الامامه و التبصره، حضرت موسی بن جعفر علیه السلام به نقل از پدران بزرگوارشان حدیث مشابهی را از پیامبر صلی الله علیه و آله بیان فرموده‌اند.

توضیح

این روایت بین خاص و عام مشهور است، که در آن فقر به شدت نکوهش شده است که با روایت‌های گذشته و با آنچه که رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره فقر بیان فرموده، مغایر است. از جمله: فقر تاج افتخار من است و به آن مفتخرم.

و یا حدیث: خداوندا بدرویشیم زنده‌دار، و بدرویشیم بمیران، و بزمره درویشان مرا برانگیزان.

آنچه که از به نقل از عامه از حضرت روایت شده است، بر این مطلب صحه می‌گذارد: فقر و بیچارگی، سروری دو جهان است. که برای جمع بین این دودسته از روایات وجوه گوناگونی بیان شده است.

راغب در مفردات خود نقل می‌کند: فقر چهار وجه دارد: اول، وجود نیازهای ضروری، این قسم، برای همه انسان‌ها، بلکه برای تمامی موجودات تا زمانی که در دنیا هستند وجود دارد، همانطور که خداوند می‌فرماید: «یا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِید»⁽⁷⁾{ای مردم، شما به خدا نیازمندید، و خداست که بی‌نیازِ ستوده است} و خداوند در توصیف انسان به چنین فقری اشاره فرموده است: «ما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لا یَأْکُلُونَ الطَّعامَ»⁽⁸⁾{و ایشان را جسدی که غذا نخورند قرار ندادیم و جاویدان [هم] نبودند.}

دومین فقر، نداشتن اندوخته است، آنجا که خدای متعالی می‌فرماید: «لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ»⁽⁹⁾{این صدقات] برای آن [دسته از] نیازمندانی است که در راه خدا فرومانده‌اند} تا آنجا که می‌فرماید: «یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکِینِ.»⁽¹⁰⁾{از شدّت خویشتن‌داری، فرد بی‌اطلاع، آنان را توانگر می‌پندارد. صدقات، تنها به تهیدستان و بینوایان تعلق دارد}

سومین نوع، فقر در نفس است، که بد و پلید به شمار می‌رود، در این خصوص است که حضرت صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «نزدیک است که فقر به کفر بینجامد.»

و هو المقابل بقوله الغني غني النفس و المعني بقولهم من عدم القناعة لم يفده المال غني.

الرابع الفقر إلي الله المشار إليه بقوله: اللهم أغنني بالافتقار إليك و لا تفقرني بالاستغناء عنك و إياه عني تعالي بقوله رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ⁽¹⁾و بهذا ألم الشاعر فقال:

و يعجبني فقري إليك و لم يكن *** ليعجبني لو لا محبتك الفقر

و يقال افتقر فهو مفتقر و فقير و لا يكاد يقال فقر و إن كان القياس يقتضيه و أصل الفقير هو المكسور الفقار انتهي‌⁽²⁾.

و هذا أحسن ما قيل في هذا المقام و منهم من حمل سواد الوجه علي المدح أي أنه كالخال الذي علي وجه المحبوب فإنه يزينه و لا يشينه و قيل المراد بالوجه ذات الممكن و من الفقر احتياجه في وجوده و سائر كمالاته إلي الغير و كون ذلك الاحتياج سواد وجهه عبارة عن لزومه لذاته بحيث لا ينفك كما لا ينفك السواد عن محله و لا يخفي بعدهما و الأظهر حمله مع صحته علي الفقر المذموم كما مر.

و قال الغزالي في شرح هذا الخبر إذ الفقر مع الاضطرار إلي ما لا بد منه قارب أن يوقع في الكفر لأنه يحمل علي حسد الأغنياء و الحسد يأكل الحسنات و علي التذلل لهم بما يدنس به عرضه و ينثلم به دينه و علي عدم الرضا بالقضاء و تسخط الرزق و ذلك إن لم يكن كفرا فهو جار إليه و لذلك استعاذ المصطفي من الفقر.

و قال بعضهم لأن أجمع عندي أربعين ألف دينار حتي أموت عنها أحب إلي من فقر يوم و ذل في سؤال الناس و و الله ما أدري ما ذا يقع مني لو ابتليت ببلية من فقر أو مرض فلعلي أكفر و لا أشعر فلذلك قال كاد الفقر أن يكون كفرا

این حدیث در مقابل روایاتی مانند، «بهترین بی‌نیازی، غنای نفس است» قرار دارد، و منظور این است که اگر ثروتمند قناعت پیشه نکند، ثروتش به او سود نرساند.

چهارمین نوع: فقر و نیاز به خدا است، حضرت به این سخن: بارالها مرا پیوسته به خودت نیازمند گردان ومرا با دچار کردن من به احساس بی نیازی به تو، به فقر مبتلا مساز ، و نیز آیه «رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» {بارالها من به خیری که از سوی تو نازل شود، محتاجم}⁽³⁾

اشاره به همین موضوع دارد. شاعر نیز در این خصوص می‌گوید:

نیازمندیم به سوی تو مرا به شگفتی واداشت و اگر محبت و دوستی تو فقر و نیاز نبود، مرا اینچنین شگفت‌زده نمی‌کرد.

افتقر فهو مفتقر و فقیر (فقیر شد)، فعل «فقر» معمولا کاربرد ندارد گرچه قیاس آن اقتضا می‌کند، اصل کلمه فقیر، کمر شکن است.⁽⁴⁾

در این جایگاه این بهترین توصیف برای فقر است، مثلا «نشان چهره» مدح فقر بوده، به این معنا که خالی است بر چهره محبوب که زینت چهره اوست و نه باعث زشتی آن. گفته می شود منظور از صورت، ذات ممکن الوجود بوده و فقر، نیاز و احتیاج او در وجود و دیگر کمالات به دیگری است، و این نیاز نشان چهره او، همان نیاز به ذات است که این نیاز به غیر، از او جدایی ناپذیر است ، همانطور که خال سیاه از محل خود جدا نمی‌شود و این ویژگی نیاز در هر دو مثال همیشه آشکار است، همانطور که بیان شد تعبیر آن به سلامت ماندن او از فقر نکوهیده صحیح‌تر است.

غزالی در شرح این روایت می‌نویسد: هنگامی که فقر با اضطرار همراه باشد، دیری نمی‌پاید که به کفر منجر شود، زیرا در این حالت به ثروتمندان حسد ورزیده، و حسد نیکی‌ها را از بین می‌برد، ذلت و خواری حاصل از فقر، آبروی آن‌ها را می‌آلاید و دینشان را تباه می‌سازد، و ناخشنود از قضا و قدر و رزق و روزی را به دنبال دارد، و این حتی اگر کفر نباشد، به کفر منتهی می‌شود، به همین دلیل، پیامبر صلی الله علیه وآله از فقر به خدا پناه می‌برد.

برخی گفته اند: اگر در هنگام مرگ چهل هزار دینار داشته باشم، بهتر از این است که حتی یک روز نیازمند گردم و به خواری درخواست از مردم تن دهم. والله نمی‌دانم اگر روزی فقیر و یا بیمار شوم، چه بر سر من خواهد آمد، چه بسا بدون آنکه متوجه شوم به خدا کفر بورزم. به همین دلیل حضرت صلی الله علیه و آله فرموده است: نزدیک است که فقر به کفر منجر شود.

لأنه يحمل المرء علي كل صعب و ذلول و ربما يؤديه إلي الاعتراض علي الله و التصرف في ملكه و الفقر نعمة من الله داع إلي الإنابة و الالتجاء إليه و الطلب منه و هو حلية الأنبياء و زينة الأولياء و زي الصلحاء و من ثم ورد خبر إذا رأيت الفقر مقبلا فقل مرحبا بشعار الصالحين فهو نعمة جليلة بيد أنه مولم شديد التحمل.

قال الغزالي هذا الحديث ثناء علي المال و لا تقف علي وجه الجمع بين المدح و الذم إلا بأن تعرف حكمة المال و مقصوده و فوائده و غوائله حتي ينكشف لك أنه خير من وجه شر من وجه و ليس بخير محض و لا بشر محض بل هو سبب للأمرين معا يمدح مرة و يذم مرة و البصير المميز يدرك أن الممدوح منه غير المذموم.

و قال بعض أصحابنا في الدعاء نعوذ بك من الفقر و القلة قيل الفقر المستعاذ منه إنما هو فقر النفس الذي يفضي بصاحبه إلي كفران نعم الله و نسيان ذكره و يدعوه إلي سد الخلة بما يتدنس به عرضه و يثلم به دينه و القلة تحمل علي قلة الصبر أو قلة العدد.

و في الخبر أنه صلي الله عليه و آله تعوذ من الفقر وَ قَالَ: الْفَقْرُ فَخْرِي وَ بِهِ أَفْتَخِرُ عَلَي سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ و قد جمع بين القولين بأن الفقر الذي تعوذ منه صلي الله عليه و آله الفقر إلي الناس و الذي دون الكفاف و الذي افتخر به الفقر إلي الله تعالي و إنما كان هذا فخرا له علي سائر الأنبياء مع مشاركتهم له فيه لأن توحيده و اتصاله بالحضرة الإلهية و انقطاعه إليه كان في الدرجة التي لم يكن لأحد مثلها في العلو ففقره إليه كان أتم و أكمل من فقر سائر الأنبياء.

و قال الكرماني في شرح البخاري في قَوْله صلي الله عليه و آله: أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْفَقْرِ: استدل به علي تفضيل الغني و بقوله تعالي إِنْ تَرَكَ خَيْراً أي مالا و بأنه صلي الله عليه و آله توفي علي أكمل حالاته و هو موسر بما أفاء الله عليه و بأن الغني وصف للحق و حديث أكثر أهل الجنة الفقراء إخبار عن الواقع كما يقال أكثر أهل الدنيا الفقراء و أما تركه الطيبات فلأنه لم يرض أن يستعجل من الطيبات.

زیرا فقر انسان را به مشقت و سختی و ذلت می‌اندازد و چه بسا به اعتراض در برابر خدا و تصرف در ملک الهی منجر شود. فقر نعمتی از نعمت‌های الهی است که به روی آوردن به درگاه الهی و پناه بردن به خدا و درخواست کردن از پروردگار دعوت می‌کند. فقر زینت انبیاء و اولیا و صالحان است، و روایت شده است: هرگاه دیدی فقر به تو روی آورد بگو: خوش آمدی که این شعار صالحان است؛ پس آن نعمت گران‌بهایی است به ویژه اینکه دردناک بوده و صبر و تحمل زیادی می طلبد.

غزالی می‌گوید: این سخن در مدح و ستایش مال است، و جمع بین مدح و ذم فقر امکان پذیر نیست مگر اینکه حکمت مال و هدف و فایده و نیز مفاسد آن

بر شما آشکار شود و بدانید از یک بعد خیر و از بعد دیگر شر بوده، نه خیر محض است و نه شر محض. بلکه خیر و شر با هم است، یکبار ستایش می‌شود و بار دیگر نکوهش می‌گردد، و انسان عاقل درمی‌یابد ستایش شده غیر از نکوهش شده است.

یکی از اصحاب ما در دعای خویش می گفت: پرودگارا از فقر و کمی رزق به تو پناه می‌بریم. گفته می‌شود: فقری که از آن به خدا پناه می‌برند، تنها فقر نفس است که فقیر را به کفران نعمت‌های خدا سوق می‌دهد. آن‌ها به درگاه خدا دعا می‌کنند آنان را از صفت‌هایی که آبرو را لکه‌دار کرد و دینش را می‌آلاید حفظ کند. منظور از «القله» صبر اندک و یا تعداد اندک است.

در حدیث آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله از فقر به خدا پناه می‌برد .

حضرت صلی الله علیه و آله فرموده است: فقر تاج افتخار من است و به آن بر دیگر پیامبران می‌بالم. این دو حدیث به این صورت با هم جمع می‌شود: فقری که حضرت از آن به خدا پناه برده است، فقر و نیاز به مردم و فقری است که نیازهای انسان را کفایت نمی‌کند. دوم: فقر و نیاز به خداست، و تنها این فقر است که با وجود سهیم بودن دیگر پیامبران علیهم السلام در آن مایه مباهات رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌باشد، چرا که توحید و پیوستگی ایشان با حضرت احدیت و پیوند ناگسستنی با پروردگار، در حدی است که هیچکس را یارای رسیدن به آن ندارد، این نوع فقر پیامبر صلی الله علیه و آله به خداوند کامل‌تر از فقر دیگر پیامبران علیهم السلام است.

کرمانی در شرح بخاری درباره حدیث «از فقر به تو پناه می‌برم»، می‌گوید: از این حدیث برای استدلال برتری فقر بر بی نیازی استفاده می‌نماید و با توجه به آیه شریفه «إِنْ تَرَکَ خَیْراً» یعنی مالی را بر جای گذارد، رسول خدا صلی الله علیه و اله در بهترین حالت از دنیا رفت: بی نیاز بودن با آنچه خداوند به ایشان ارزانی داشته است، و بی‌نیازی صفت خداست. حدیث «بیشتر اهل بهشت فقرا هستند» یک واقعیت است چرا که گفته می‌شود بیشتر اهل دنیا را فقیران تشکیل می‌دهند، و اما ترک کردن لذت‌ها به این دلیل بوده است که حضرت صلی الله علیه و آله به تعجیل در لذت‌ها رضایت نمی‌داد.

و أجاب الآخرون بأنه إيماء إلي أن علة الدخول الفقر و تركه الطيبات يدل علي فضل الفقر و استعاذته من الفقر معارض باستعاذته من الغني و لا نزاع في كون المال خيرا بل في الأفضل و كان عند وفاته صلي الله عليه و آله درعه مرهونا و غني الله تعالي بمعني آخر انتهي.

و ذهب أكثرهم إلي أن الكفاف أفضل من الغني و الفقر فإنه سالم من آفاتهما و ليس ببعيد و قال بعضهم هذا كله صحيح لكن لا يدفع أصل السؤال في أيهما أفضل الغني أو الفقر لأن النزاع إنما ورد في حق من اتصف بأحد الوصفين أيهما في حقه أفضل و قيل إن السؤال أيهما أفضل لا يستقيم لاحتمال أن يكون لأحدهما من العمل الصالح ما ليس للآخر فيكون أفضل و إنما يقع السؤال عنهما إذا استويا بحيث يكون لكل منهما من العمل ما يقاوم به عمل الآخر فتعلم أيهما أفضل عند الله و لذا قيل صورة الاختلاف في فقير ليس بحريص و غني ليس بممسك إذ لا يخفي أن الفقير القانع أفضل من الغني البخيل و أن الغني المنفق أفضل من الفقير الحريص قال و كل ما يراد لغيره و لا يراد لعينه ينبغي أن يضاف إلي مقصوده فيه ليظهر فضله فالمال ليس محذورا لعينه بل لكونه قد يعوق عن الله و كذا العكس فكم من غني لم يشغله غناه عن الله و كم من فقير شغله فقره عن الله.

إلي أن قال و إن أخذت بالأكثر فالفقير عن الخطر أبعد لأن فتنة الغني أشد من فتنة الفقر و قال بعضهم كلام الناس في أصل المسألة يختلف فمنهم من فضل الفقر و منهم من فضل الغني و منهم من فضل الكفاف و كل ذلك خارج عن محل الخلاف أي الحالين أفضل عند الله للعبد حتي يتكسب ذلك و يتخلق به هل التقلل من المال أفضل ليتفرغ قلبه عن الشواغل و ينال لذة المناجاة و لا ينهمك في الاكتساب ليستريح من طول الحساب أو التشاغل باكتساب المال أفضل ليستكثر من القرب من البر و الصلة لما في ذلك من النفع المتعدي.

قال و إذا كان الأمر كذلك فالأفضل ما اختاره النبي صلي الله عليه و آله و جمهور أصحابه من التقلل في الدنيا و البعد عن زهرتها و يبقي النظر فيمن حصل له شي‌ء من الدنيا

دیگران در پاسخ به این مطلب گفته‌اند: این سخن اشاره به این دارد که انتخاب فقر و ترک لذت‌ها توسط پیامبر صلی الله علیه و آله، دلالت بر برتری فقر دارد؛ و استعاذه از فقر با استعاذه از ثروت مغایر است، در خیر بودن مال جای هیچ بحثی نیست، بلکه بحث درباره برتری فقر و ثروت است. در حالی که زره پیامبر صلی الله علیه به هنگام وفاتش در گرو شخص دیگری بود.و بی‌نیازی خداوند به معنای دیگری است.

بیشتر مفسران بر این عقیده‌اند که بهره مند مندی انسان از مال دنیا به اندازه کفاف ورفع نیازهایش بهتر از فقر یا ثروت است، چرا که آفات

فقر و ثروت گریبان‌گیرش نمی‌شود، که درستی این سخن بعید نیست. برخی می‌گویند: همه آنچه بیان شد، درست است اما سوال مطرح شده این است که کدامیک از فقر و ثروت برتر است؟ چرا که بحث درباره شخصیتی مطرح شده است که دارای یکی از این دو ویژگی است، کدامیک از این دو ویژگی در حق ایشان بهتر است.

می‌گویند: پرسش درباره برتری یکی از آن دو درست نیست، چرا که احتمال دارد یکی عمل صالح داشته و دیگری از آن بی‌بهره باشد، پس نمی‌توان برتری را تعیین نمود. این پرسش تنها زمانی می‌تواند مطرح شود که هر کدام به اندازه‌ای عمل نیک داشته باشند که با عمل دیگری در یک راستا باشد، تا از این رهگذر بتوان برتری آن‌ها را در پیشگاه خداوند دریافت.

بنابراین گفته می‌شود: وجه اختلاف در فقیری است که حریص نبوده و ثروتمندی است که بخل نمی‌ورزد. بر کسی پوشیده نیست که فقیر قانع از ثروتمند بخیل برتر بوده، و ثروتمند بخشنده نسبت به فقیر آزمند پسندیده‌تر است. آنچه برای دیگران می‌خواهد و برای خود نمی‌خواهد، بهتر است به هدفش اضافه شود تا برتری اش مشخص گردد، کسی از کسب مال منع نشده بلکه به این دلیل که ممکن است شخص را از یاد خدا باز دارد ناپسند می‌دانند، لذا عکس آن نیز درست است: چه بسا ثروتمندی که ثروتش او را از یاد خدا غافل نمی‌سازد و چه بسا فقیری که فقر و احتیاجش وی را از یاد خدا باز می‌دارد.

تا آنجا که می‌فرماید: اگر مال و دارایی بیشتری گرد آورید، فقیر از خطر دورتر است، چرا که فتنه ثروت بیشتر از فتنه فقر است. برخی می‌گویند: نظر مردم درباره اصل مسأله با یکدیگر متفاوت است. بعضی فقر را برتر می‌دانند، عده ای ثروت و برخی کفاف. هیچیک از این موارد قابل مقایسه با یکدیگر نیستند، به این معنی که کدامیک از این حالت‌ها برای بنده نزد خدا برتر است تا آن را به دست آورد و به آن آراسته گردد؟ آیا اندکی مال سودمند‌تر است تا بدین وسیله قلبش را از مشغله‌ها خالی نماید و لذت مناجات را دریابد و در جمع آوری دارایی اسیر نگردد و از محاسبه طولانی در قیامت نجات یابد؟ و یا به کسب مال و دارایی بپردازد تا با نیکی و بخشش آن به درگاهی الهی نزدیک شود، و سود بیشتری به دست آورد .

اگر به این صورت باشد، پس بهترین مورد آن است که پیامبر صلی الله علیه و آله و بیشتر یارانش انتخاب کردند که همان دارایی اندک در دنیا و دوری از شکوه زندگی مادی است. پس، بحث درباره کسانی است که از مال دنیا برخوردار شدند

بغير تكسّب منه كالميراث و سهم الغنيمة هل الأفضل أن يبادر إلي إخراجه في وجوه البر حتي لا يبقي منه شي‌ء أو يتشاغل بتثميره ليستكثر من نفعه المتعدي.

قال و هو علي القسمين الأولين و قال ابن حجر مقتضي ذلك أن يبذل إلي أن يبقي في حالة الكفاف و لا يضر ما يتجدد من ذلك إذا سلك هذه الطريقة.

و دعوي أن جمهور الصحابة كانوا علي التقلل و الزهد ممنوعة فإن المشهور من أحوالهم أنهم كانوا علي قسمين بعد أن فتحت عليهم الفتوح فمنهم من أبقي ما بيده مع التقرب إلي ربه بالبر و الصلة و المواساة مع الاتصاف بغني النفس و منهم من استمر علي ما كان عليه قبل ذلك و كان لا يبقي شيئا مما فتح عليه و هم قليل و الأخبار في ذلك متعارضة و من المواضع التي وقع فيها التردد من لا شي‌ء له فالأولي في حقه أن يستكسب للصون عن ذل السؤال أو يترك و ينتظر ما يفتح عليه بغير مسألة انتهي.

و أقول مقتضي الجمع بين أخبارنا أن الفقر و الغني كل منهما نعمة من نعم الله تعالي يعطي كلا منهما من شاء من عباده بحسب ما يعلم من مصالحه الكاملة و علي العبد أن يصبر علي الفقر بل يشكره و يشكر الغني إن أعطاه و يعمل بمقتضاه فمع عمل كل منهما بما تقتضيه حاله فالغالب أن الفقير الصابر أكثر ثوابا من الغني الشاكر لكن مراتب أحوالهما مختلفة غاية الاختلاف و لا يمكن الحكم الكلي من أحد الطرفين و الظاهر أن الكفاف أسلم و أقل خطرا من الجانبين و لذا ورد في أكثر الأدعية طلبه و سأله النبي صلي الله عليه و آله لآله و عترته و سيأتي تمام القول في ذلك في كتاب المكاسب إن شاء الله.

و أما قوله صلي الله عليه و آله كاد الحسد أن يغلب القدر فقد شرحناه في كتاب السماء و العالم و حمله أكثر المحققين علي تأثير العين فإنه ينشأ غالبا من حسد العائن و هذا هو الظاهر و هو مبالغة في تأثير العين بأنه يقرب أن يغلب قضاء الله و قدره.

و هذا الحديث مروي في شهاب الأخبار عن أنس بن مالك عنه صلي الله عليه و آله و قال

و این برخورداری و ثروت، بدون تلاش برای کسب روزی و از طریق ارثیه و یا غنیمت بوده است. آیا بهتر است تمامی آن را در مصارف خیر به کار ببرند و چیزی برای خود باقی نگذارند؟ و یا آن را به جریان انداخته و با کارکردن وفعالیت اقتصادی، دیگران نیز از سود حاصل از آن بهرمند شوند؟

بر اساس دو تقسیم بندی اولیه، ابن حجر معتقد است: بر اساس مقتضای آن، این است که مالش را به اندازه‌ای ببخشد وبرای خودش به کفاف رزق بسنده کند. چنانچه این راه را در پیش بگیرد، تغییرات جدید به وی آسیب نمی‌رساند.

اینکه بیشتر صحابه زهد پیشه کرده و به روزی اندک اکتفا نموده‌اند، صحیح نیست. آنچه از وضعیت و احوال آن‌ها مشهور است، این است که پس از فتوحات، به دو گروه تقسیم شدند: عده‌ای ضمن خودکفایی، آنچه را که به دست آورده بودند با نیکی و بخشندگی به درگاه الهی تقرب می‌جستند؛ برخی نیز بر حال خود باقی مانده و تمام ثروت خود را در راه خدا بخشیدند، البته تعدادشان اندک بود.

روایت‌هایی که در این خصوص بیان شده با یکدیگر متفاوت است، از جمله مواردی که در مورد آن تردید وجود دارد، این است: شخصی که مال و ثروتی ندارد، بهتر است مال و دارایی به دست آورد تا از ذلت و خواری درخواست از مردم برحذر باشد و یا بدون آنکه دست نیاز به سوی مردم دراز کند، صبر پیشه سازد تا گشایشی در کار وی حاصل شود.

من معتقدم: همه این روایت‌ها به این صورت با یکدیگر جمع می‌شود که فقر و ثروت، هر کدام نعمتی از نعمت‌های الهی به شمار می‌رود که خداوند با توجه به مصلحت بنده، یکی از این دو را به وی عطا می‌کند، و بنده می‌بایست نه تنها بر فقر خود صبر پیشه کند بلکه شکر آن را نیز به جای آورد؛ و ثروتمند نیز به خاطر نعمتی که به وی عطا شده است شکرگزار باشد و با توجه به شرایط خود عمل کند .

پس عمل هر کس به مقتضای وضعیتش باشد، معمولا فقیر صبور بیش از ثروتمند شاکر پاداش می‌برد، اما وضعیت آن‌ها کاملا با یکدیگر اختلاف دارد و نمی‌توان حکم کلی برای دو طرف صادر کرد. به نظر می‌رسد کفاف در مقایسه با فقر و ثروت بهتر بوده و خطر کمتری دارد، لذا در بیشتر دعاها و نیز در دعای پیامبر صلی الله علیه و آله برای خود و خاندان مطهرش، کفاف رزق درخواست شده است. ان شاء الله در کتاب «مکاسب» به طور کامل به این بحث می‌پردازیم.

حضرت صلی الله علیه و آله می‌فرماید: نزدیک است که حسد بر قدر غلبه کند، این حدیث را در کتاب «السماء و العالم» بیان شده و بیشتر محققان تاثیر چشم زخم را، که غالبا از حسد چشم زخم‌زننده ناشی می‌شود، شرح داده‌اند. این ظاهر موضوع است که در مبالغه تاثیر چشم‌زخم گفته‌اند نزدیک است که بر قضاء و قدر الهی غلبه کند.

این حدیث در شهاب الأخبار از انس بن مالک، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است،

الراوندي في الضوء المعني أن للحسد تأثيرا قويا في النظر في إزالة النعمة من المحسود أو التمني لذلك فإنه ربما يحمله حسده علي قتل المحسود و إهلاك ماله و إبطال معاشه فكأنه سعي في غلبة المقدور لأن الله تعالي قد قدر للمحسود الخير و النعمة و هو يسعي في إزالة ذلك عنه و قيل الحسد يأكل الجسد انتهي.

و قال بعض المخالفين أي كاد الحسد في قلب الحاسد أن يغلب علي العلم بالقدر فلا يري أن النعمة التي حسد عليها إنما صارت إليه بقدر الله و قضائه فلا تزول إلا بقضائه و قدره و غرض الحاسد زوال نعمة المحسود و لو تحقق القدر لم يحسده و استسلم و علم أن الكل مقدر.

«27»

لي، [الأمالي للصدوق] عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ مُوسَي بْنِ بَكْرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا تَسْتَخِفُّوا بِفُقَرَاءِ شِيعَةِ عَلِيٍّ وَ عِتْرَتِهِ مِنْ بَعْدِهِ فَإِنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ لَيُشَفَّعُ فِي مِثْلِ رَبِيعَةَ وَ مُضَرَ⁽¹⁾.

بيان

ربيعة و مضر⁽²⁾قبيلتان عظيمتان يضرب المثل بهما في الكثرة.

«28»

لي، [الأمالي للصدوق] عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ دَاوُدَ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام قَالَ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ وُقِفَ عَبْدَانِ مُؤْمِنَانِ لِلْحِسَابِ كِلَاهُمَا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَقِيرٌ فِي الدُّنْيَا وَ غَنِيٌّ فِي الدُّنْيَا فَيَقُولُ الْفَقِيرُ يَا رَبِّ عَلَي مَا أُوقَفُ فَوَ عِزَّتِكَ إِنَّكَ لَتَعْلَمُ أَنَّكَ لَمْ تُوَلِّنِي وِلَايَةً فَأَعْدِلَ فِيهَا أَوْ أَجُورَ وَ لَمْ

راوندی در «االضوء المعنی» می‌گوید: حسد چنان تاثیر قدرتمندی دارد که باعث از دست دادن نعمت شخص می‌شود و یا آرزوی از دست دادن نعمت وی را می‌کند. بنابراین چه بسا حسد او منجر به قتل شخص و یا از دست دادن مال و دارایی و یا قطع شدن روزی وی شود. گویا برای غلبه بر قضا و قدر الهی تلاش می‌کند، چرا که خداوند خیر و نعمت برای حسود می‌خواهد و او برای از بین بردنش تلاش می‌کند و گقته می‌شود حسد، جسم را می‌خورد.

برخی از مخالفان درباره این حدیث عقیده دارند: نزدیک است حسد در قلب شخص حسود، بر علم به قدر غلبه کند و درک نمی‌کند نعمتی که به آن حسادت می‌ورزد، به خواست الهی به شخص عطا شده است و جز به قضا و قدر الهی از بین نمی‌رود، در حالی که حسود می‌خواهد این نعمت از بین برود و اگر قدر الهی محقق شود، به وی حسادت نکرده و تسلیم می‌شود و می‌داند همه چیز مقدر شده است.

روایت 27

از ابالحسن اول از پدرانشان علیهم السلام و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: شیعیان وپیروان فقیر علی علیه السلام و خاندانش را خوار نشمارید، زیرا هر یک از آن‌ها می‌تواند معادل قبیله ربیعه و مضر از دیگران شفاعت نماید. ⁽³⁾

شرح

ربیعه و مضر، ⁽⁴⁾دو قبیله هستند که در کثرت و زیادی به آن‌ها مثل می زنند.

روایت 28

امام صادق علیه السلام فرمود: «روز قیامت دو بنده را که هر دو بهشتی‌اند برای حسابرسی می‌آورند که یکی در دنیا فقیر بوده و دیگری غنی. فقیر می‌گوید: پروردگارا! من چرا توقف کنم؟ به عزّتت سوگند! تو خود می‌دانی که به من حکومت ندادی تا در آن به عدالت رفتار کرده باشم یا به جور، مال ندادی

تَرْزُقْنِي مَالًا فَأُؤَدِّيَ مِنْهُ حَقّاً أَوْ أَمْنَعَ وَ لَا كَانَ رِزْقِي يَأْتِينِي مِنْهَا إِلَّا كَفَافاً عَلَي مَا عَلِمْتَ وَ قَدَّرْتَ لِي فَيَقُولُ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ صَدَقَ عَبْدِي خَلُّوا عَنْهُ يَدْخُلِ الْجَنَّةَ وَ يُبْقَي الْآخَرُ حَتَّي يَسِيلَ مِنْهُ مِنَ الْعَرَقِ مَا لَوْ شَرِبَهُ أَرْبَعُونَ بَعِيراً لَكَفَاهَا ثُمَّ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ .

فَيَقُولُ لَهُ الْفَقِيرُ مَا حَبَسَكَ فَيَقُولُ طُولُ الْحِسَابِ مَا زَالَ الشَّيْ‌ءُ يَجِيئُنِي بَعْدَ الشَّيْ‌ءِ يُغْفَرُ لِي ثُمَّ أُسْأَلُ عَنْ شَيْ‌ءٍ آخَرَ حَتَّي تَغَمَّدَنِيَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهُ بِرَحْمَةٍ وَ أَلْحَقَنِي بِالتَّائِبِينَ فَمَنْ أَنْتَ فَيَقُولُ أَنَا الْفَقِيرُ الَّذِي كُنْتُ مَعَكَ آنِفاً فَيَقُولُ لَقَدْ غَيَّرَكَ النَّعِيمُ بَعْدِي‌⁽¹⁾.

بيان

وقف علي بناء المعلوم أو المجهول فإنه جاء لازما و متعديا و الثاني أظهر لما سيأتي و لعل تصديق الله تعالي العبد لسعة لطفه و كرمه و إلا فنعمة الله علي كل عبد أكثر من أن تحصي بل نعمة الفقر أيضا من أعظم النعم عليه أو التصديق معناه أنه صدق أني لا أحاسب العبد علي تلك النعم لسعة رحمتي و في القاموس قال آنفا كصاحب و كتف و قرئ بهما أي مذ ساعة أي في أول وقت يقرب منا انتهي‌⁽²⁾و لعل هذا نظرا إلي أيام الآخرة و ساعاتها.

«29»

لي، [الأمالي للصدوق] عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْكَرِيمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي عُمَرَ الصَّنْعَانِيِّ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: رُبَّ أَشْعَثَ أَغْبَرَ ذِي طِمْرَيْنِ مُدْقِعٍ بِالْأَبْوَابِ لَوْ أَقْسَمَ عَلَي اللَّهِ لَأَبَرَّهُ‌⁽³⁾.

توضيح

قال في النهاية الشعث أي بالتحريك انتشار الأمر و منه قولهم

تا حقوق آن را ادا کرده باشم یا نه. روزی من بر اساس علم و تقدیر تو به قدر کفافم بود و بس. خداوند متعال می‌فرماید: بنده‌ام راست می‌گوید، راهش را باز کنید تا وارد بهشت گردد. اما آن دیگری را آنقدر نگه می‌دارند تا جایی که عرقهای ریخته‌شده از او چهل شتر را می‌تواند سیراب کند، پس از آن وارد بهشت می‌گردد. در آنجا فقیر به او می‌گوید: چه چیزی باعث شد که تو را نگه دارند؟ می‌گوید: حسابرسی به طول انجامید، دائما مسأله‌ای مطرح می‌شد و خداوند آن را می‌بخشید، بعد، از چیز دیگر سؤال می‌شد و خداوند رحمتش را بر من گسترانیده و مرا به توبه‌کنندگان ملحق می‌ساخت و ... (اما بگو ببینم) تو که هستی؟ می‌گوید: من آن فقیری هستم که قبلا با تو بودم، آنگاه غنی می‌گوید: نعمتهای بهشت، تو را تغییر داده است».⁽⁴⁾

شرح

«وقف» بنا بر معلوم و یا مجهول بودن، لازم و متعدی آمده است، مورد دوم (متعدی) برای آنچه که به دنبال خواهد آمد، واضح‌تر است. چه بسا خداوند از لطف و کرم خاص خود، بنده‌اش را تایید می‌کند و الا نعمت‌های خداوند نسبت به بنده اش در شمار نمی‌آید، البته نعمت فقر از بزرگترین نعمت‌های الهی است. ممکن است تصدیق الهی تاییدی بر این فرموده خداوند باشد: «من از روی رحمتم قطعا بنده‌ام را به خاطر آن نعمت‌ها محاسبه نمی‌کنم». در فرهنگ لغت «آنفا» به معنای دوست است. کتف و قرئ بهما یعنی از ساعتی، یعنی در اولین فرصتی که به ما می‌پیوندد.⁽⁵⁾ممکن است به روزها و ساعت‌های قیامت اشاره داشته باشد.

روایت 29

ابو هریره به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند: ⁽⁶⁾چه بسا ژولیده موی غبار آلوده ای که لباسی کهنه دارد و به در خانه ها برای طلب حاجت می رود، اگر خداوند را قسم دهد حاجتش را روا کند.

توضیح

در نهایه شعث با حرکت به معنای گسترش کار است، از جمله سخن آنها

لم الله شعثه و منه حديث الدعاء أسألك رحمة تلم بها شعثي أي تجمع بها ما تفرق من أمري و منه حديث رب أشعث أغبر ذي طمرين لا يؤبه له لو أقسم علي الله لأبره و قال الطمر أي بالكسر الثوب الخلق و قال فيه قال للنساء إنكن إذا جعتن دقعتن الدقع الخضوع في طلب الحاجة مأخوذ من الدقعاء و هو التراب أي لصقتن به و منه الحديث لا تحل المسألة إلا لذي فقر مدقع أي شديد يفضين بصاحبه إلي الدقعاء و قيل هو سوء احتمال الفقر و في القاموس أبر اليمين أمضاها علي الصدق.

و أقول يدل علي جواز السؤال عند شدة الحاجة و كأن المراد بالشعث تفرق الشعر و تداخله و عدم تسريحه و إصلاحه و كذا المراد بالغبرة عدم تنظيف الجسد و ظهور آثار الفقر و ذلك إما لشدة الفقر أو كثرة الأشغال بالعبادة و قد مر الكلام فيه.

و أقول رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ فِي الْمِشْكَاةِ⁽¹⁾عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْهُ صلي الله عليه و آله: رُبَّ أَشْعَثَ مَدْفُوعٍ بِالْأَبْوَابِ لَوْ أَقْسَمَ عَلَي اللَّهِ لَأَبَرَّهُ و قال الطيبي في شرحه قال البيضاوي الأشعث هو المغبر الرأس المتفرق الشعور و الصواب مدفوع بالدال أي يدفع عند الدخول علي الأعيان و الحضور في المحافل و لا يترك أن يلج الباب فضلا عن أن يحضر معهم و يجلس فيما بينهم لو أقسم علي الله لأبره أي لو سأل الله شيئا و أقسم عليه أن يفعله لفعله فشبه إجابة المبر المقسم علي غيره بوفاء الحالف يمينه و بره فيها و قيل معناه لو حلف أن الله يفعله أو لا يفعله صدقه في يمينه و أبره فيها بما يوافقها.

ثم قال الطيبي و مما يؤيد الأول لفظة علي الله لأنه أراد به المسمي و لو أريد به اللفظ لقيل بالله و أما معني الإبرار فعلي ما ذهب إليه القاضي من باب الاستعارة و يجوز أن يكون من باب المشاكلة المعنوية.

«30»

لي، [الأمالي للصدوق] فِي مَنَاهِي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ صلي الله عليه و آله: أَلَا وَ مَنِ اسْتَخَفَ

«لمّ الله شعته»، خداوند پریشانیش را سامان بخشید. و از رسول خدا نقل شده است که در دعا فرمود: پروردگارا، از تو رحمتی را می‌طلبم که پریشانیم را سامان بخشد. یعنی امور نابسامان مرا اصلاح کند. از حضرت چه بسا ژولیده موی غبار آلوده ای که لباسی کهنه دارد و به در خانه ها برای طلب حاجت می رود، اگر خداوند را قسم دهد حاجتش را روا کند. الطمر (با کسره) لباس کهنه و ژنده را گویند. نقل می‌کنند به زنان گفته می‌شود: شما هنگامی که گرسنه می‌شوید، با تهیدستی زندگی می‌کنید. الدقع: خواری و فروتنی در درخواست حاجت، از دقعاء که همان خاک است، گرفته شده، یعنی چسبیدن و پیوستن به آن.

و نیز از حضرت صلی الله علیه و آله نقل شده است: گشایش در کار صورت نمی پذیرد مگر برای نیازمندی که باشدت درخواست خود بخواهد واصرار زیاد ورزد .

مدقع یعنی شدید، که صاحبش را به خاک ذلت می‌اندازد. می‌گویند فقر سخت است و در قاموس ابر الیمین به صدق خاتمه دادن است.

من معتقدم در اوج سختی و نیاز، درخواست کردن از دیگران را جایز می‌سازد. منظور از «شعث»، پریشانی مو و ژولیدگی آن و نامرتب بودن آن است. و «الغبره»، بر آلودگی جسم و ظهور نشانه‌های فقر دلالت دارد، این امر ممکن است به دلیل شدت فقر و یا اشتغال زیاد به عبادت حاصل شود. پیش از این توضیح آن بیان شد.

من معتقدم: در کتاب مشکات⁽²⁾ابوهریره به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌گوید: چه بسا ژولیده طرد شده از مقابل خانه‌ها که اگر سوگند بخورد، آن کار انجام شود.

طیبی در شرح این حدیث به نقل از بیضاوی می‌گوید: «اشعث» ژولیده و پریشان مو را گویند، کلمه صحیح «مدفوع» با دال است، یعنی کسی که از ورودش به خانه اشراف و حضور در محافل آنان جلوگیری شده و حتی به او اجازه کوبیدن در را نمی‌دهند چه رسد به اینکه وارد شده و با آنان هم‌نشین شود، اما همین شخص اگر به درگاه الهی عرض حاجت کند، اجابت شود.«لو أقسم علی الله لابرّه»، یعنی اگردرخواستی داشته باشد و خداوند را قسم دهد، که آن نیاز را برایش برآورد، پرودگار درخواستش را اجابت می کند ، واین اجابت کردن نیازمندی که برای برآورده شدن خواسته اش را با قسم از خدا می خواهد به کسی تشبیه کرده اند که دیگری قسم می دهدتا کاری را برایش انجام دهد.و نیز گفته شده است معنایش این است، اگر خدارا قسم دهد، پرودگار خواسته اش را اجابت می کند، یا اینکه خواسته اش را برآورده نمی کند ولی او را در قسمش تصدیق می کند ولی نعمتی به او عنایت می فرماید که خواسته ونیازش را تامین می کند .

طیبی می‌گوید: آنچه که مورد اول را تایید می‌کند، عبارت «علی الله» است، چرا که مسمی مورد نظر بوده و اگر لفظ مورد نظر ما باشد، می‌بایست بگوید: «بالله» .

و اما معنای «ابرار»، قاضی معتقد است: استعاره بوده و ممکن است از باب تشابه معنوی باشد.

روایت 30

در امالی شیخ صدوق درباره آنچه که نهی شده است، به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است: هر کس مسلمان فقیری را خوار بشمارد،

بِفَقِيرٍ مُسْلِمٍ فَقَدِ اسْتَخَفَّ بِحَقِّ اللَّهِ وَ اللَّهُ يَسْتَخِفُّ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَّا أَنْ يَتُوبَ وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: مَنْ أَكْرَمَ فَقِيراً مُسْلِماً لَقِيَ اللَّهَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ هُوَ عَنْهُ رَاضٍ‌⁽¹⁾.

«31»

لي، [الأمالي للصدوق] عَنِ ابْنِ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْمَدَائِنِيِّ عَنْ فَضْلِ بْنِ كَثِيرٍ عَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ: مَنْ لَقِيَ فَقِيراً مُسْلِماً فَسَلَّمَ عَلَيْهِ خِلَافَ سَلَامِهِ عَلَي الْغَنِيِّ لَقِيَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ هُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ‌⁽²⁾.

«32»

فس، [تفسير القمي]: وَ لا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ وَ ما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ‌⁽³⁾فَإِنَّهُ كَانَ سَبَبَ نُزُولِهَا أَنَّهُ كَانَ بِالْمَدِينَةِ قَوْمٌ فُقَرَاءُ مُؤْمِنُونَ يُسَمَّوْنَ أَصْحَابَ الصُّفَّةِ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَمَرَهُمْ أَنْ يَكُونُوا فِي صُفَّةٍ يَأْوُونَ إِلَيْهَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَتَعَاهَدُهُمْ بِنَفْسِهِ وَ رُبَّمَا حَمَلَ إِلَيْهِمْ مَا يَأْكُلُونَ وَ كَانُوا يَخْتَلِفُونَ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ فَيَقْرَبُهُمْ وَ يَقْعُدُ مَعَهُمْ وَ يُؤْنِسُهُمْ وَ كَانَ إِذَا جَاءَ الْأَغْنِيَاءُ وَ الْمُتْرَفُونَ مِنْ أَصْحَابِهِ ينكروا [أَنْكَرُوا] عَلَيْهِ ذَلِكَ وَ يقولوا [يَقُولُونَ] لَهُ اطْرُدْهُمْ عَنْكَ .

فَجَاءَ يَوْماً رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ عِنْدَهُ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ مِنْ أَصْحَابِ الصُّفَّةِ قَدْ لَزِقَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ رَسُولُ اللَّهِ يُحَدِّثُهُ فَقَعَدَ الْأَنْصَارِيُّ بِالْبُعْدِ مِنْهُمَا فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله تَقَدَّمْ فَلَمْ يَفْعَلْ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ لَعَلَّكَ خِفْتَ أَنْ يَلْزَقَ فَقْرُهُ بِكَ فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ اطْرُدْ هَؤُلَاءِ عَنْكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَ لا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِ الْآيَةَ ثُمَّ قَالَ وَ كَذلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ أَيِ اخْتَبَرْنَا الْأَغْنِيَاءَ بِالْغِنَي لِنَنْظُرَ كَيْفَ مُوَاسَاتُهُمْ لِلْفُقَرَاءِ وَ كَيْفَ يُخْرِجُونَ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فِي أَمْوَالِهِمْ لَهُمْ وَ اخْتَبَرْنَا الْفُقَرَاءَ

حق خداوند را خوار شکرده است و خداوند روز قیامت او را خوار و خفیف می‌گرداند، مگر اینکه توبه کند.

و نیز فرمود: هر کس مسلمان فقیری را اکرام نماید، روز قیامت خداوند را درحالی ملاقات می‌کند که از او راضی و خشنود است. ⁽⁴⁾

روایت 31

امام رضا علیه السلام فرمود: هر کس آنطور که به ثروتمند سلام می‌کند، به فقیر سلام نکند، روز قیامت خدای عز و جل را خشمگین ملاقات خواهد کرد. ⁽⁵⁾

روایت 32

تفسیر قمی: «وَ لا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ ما عَلَیْکَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ وَ ما مِنْ حِسابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْ‌ءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ الظَّالِمِینَ» ⁽⁶⁾{و کسانی را که پروردگار خود را بامدادان و شامگاهان می‌خوانند- در حالی که خشنودی او را می‌خواهند- مران. از حساب آنان چیزی بر عهده تو نیست، و از حساب تو [نیز] چیزی بر عهده آنان نیست، تا ایشان را برانی و از ستمکاران باشی. } سبب نزول این آیه شریفه آن است که گروهی از فقراء مؤمنان در مدینه زندگی می‌کردند و آنها را اصحاب صفه می‌گفتند، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به آنها دستور داده بودند در صفه‌ای گرد هم آیند.

رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله خودش از آنها سرپرستی می‌کرد و گاهی برای آنها غذا می‌آورد و آنها به محضر آن جناب رفت و آمد می‌کردند، رسول اکرم با آنها می‌نشست و به سخن گفتن مشغول می‌شد و با آنها انس می‌گرفت .

گاهی بعضی از اصحاب که از توانگران و افراد مرفه بودند نزد حضرت رسول می‌آمدند و هنگامی که می‌دیدند پیامبر خدا با آنها سخن می‌گوید ناراحت می‌شدند و زبان به اعتراض می‌گشودند که چرا رسول خدا آنها را از خود دور نمی‌کند.

یکی از روزها مردی از انصار نزد رسول آمد و مشاهده کرد مردی از اصحاب صفه در خدمت آن حضرت نشسته است، آن مرد فقیر خود را به پیامبر چسبانیده و رسول خدا نیز با او مشغول صحبت می‌باشد.

مرد انصاری از آنها فاصله گرفت و در کناری نشست، رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله به آن مرد فرمودند نزدیک بیا، ولی او در جای خودنشست و نزدیک نشد، در این هنگام پیامبر خدا به آن مرد انصاری فرمود: می ترسی از فقر او چیزی به تو برسد؟

آن مرد گفت: اینها را از خود دور گردان، در این هنگام این آیه نازل شد «وَ لا تَطْرُدِ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ» تا آخر و بعد فرمود: وَ کَذلِکَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ، یعنی ما توانگران را به وسیله مال آزمایش کردیم تا بنگریم با فقراء چه خواهند کرد.

اغنیاء چگونه واجبات خداوند را از اموال خود بیرون می‌کنند و به فقراء می‌دهند و ما فقرا را نیز آزمایش کردیم که آنها چگونه صبر می‌کنند و چشم خود را به اموال اغنیاء نمی‌دوزند و آنها می‌گویند: «أَ هؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنا أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاکِرِینَ».

و سپس این آیه نازل شد «وَ کَذلِکَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ»، یعنی ما ثروتمندان را به وسیله ثروتشان می‌آزماییم تا ببینیم چگونه با فقرا رفتار می‌کنند، و چگونه از مال خود حق و حقوقی را که خداوند بر آن‌ها واجب کرده است، می‌پردازند.

لِنَنْظُرَ كَيْفَ صَبْرُهُمْ عَلَي الْفَقْرِ وَ عَمَّا فِي أَيْدِي الْأَغْنِيَاءِ لِيَقُولُوا أَيِ الْفُقَرَاءُ أَ هؤُلاءِ الْأَغْنِيَاءُ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنا أَ لَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ‌⁽¹⁾.

«33»

ل، [الخصال] الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ السَّرَّاجِ عَنْ قُتَيْبَةَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو عَنْ عَاصِمِ بْنِ عَمْرِو بْنِ قَتَادَةَ عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: شَيْئَانِ يَكْرَهُهُمَا ابْنُ آدَمَ يَكْرَهُ الْمَوْتَ وَ الْمَوْتُ رَاحَةٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْفِتْنَةِ وَ يَكْرَهُ قِلَّةَ الْمَالِ وَ قِلَّةُ الْمَالِ أَقَلُّ لِلْحِسَابِ‌⁽²⁾.

«34»

ل، [الخصال] مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْقُضَاعِيُّ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عليهم السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: أَهْلَكَ النَّاسَ اثْنَانِ خَوْفُ الْفَقْرِ وَ طَلَبُ الْفَخْرِ⁽³⁾.

«35»

ل، [الخصال] فِيمَا أَوْصَي بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام: يَا عَلِيُّ أَرْبَعَةٌ مِنْ قَوَاصِمِ الظَّهْرِ إِمَامٌ يَعْصِي اللَّهَ وَ يُطَاعُ أَمْرُهُ وَ زَوْجَةٌ يَحْفَظُهَا زَوْجُهَا وَ هِيَ تَخُونُهُ وَ فَقْرٌ لَا يَجِدُ صَاحِبُهُ لَهُ مُدَاوِياً وَ جَارُ سَوْءٍ فِي دَارِ مُقَامٍ‌⁽⁴⁾.

«36»

مع، [معاني الأخبار] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنِ الْعَقَرْقُوفِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام شَيْ‌ءٌ يُرْوَي عَنْ أَبِي ذَرٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ ثَلَاثَةٌ يُبْغِضُهَا النَّاسُ وَ أَنَا أُحِبُّهَا أُحِبُّ الْمَوْتَ وَ أُحِبُّ الْفَقْرَ وَ أُحِبُّ الْبَلَاءَ فَقَالَ إِنَّ هَذَا لَيْسَ عَلَي مَا تَرْوُونَ إِنَّمَا عَنَي الْمَوْتُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الْحَيَاةِ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَ الْفَقْرُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الْغِنَي فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَ الْبَلَاءُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الصِّحَّةِ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ‌⁽⁵⁾.

جا، [المجالس للمفيد] أَحْمَدُ بْنُ الْوَلِيدِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنِ ابْنِ

و فقیران را امتحان می‌کنیم تا صبر آن‌ها را بر فقر خود و بر آنچه در اختیار ثروتمندان است، بیازماییم. «لیقولوا» منظور فقیران، و «أهولاء» منظور ثروتمندان هستند که «مَنَّ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنا أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاکِرِینَ‌⁽⁶⁾

روایت 33

خصال :رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بنی آدم دو چیز را ناپسند می‌دارد: مرگ را، حال آنکه مرگ رهایی مومن از فتنه‌هاست؛ و اندکی مال را، حال آنکه مال اندک راحتی حساب را در پی دارد.⁽⁷⁾

روایت 34

خصال: موسی بن جعفر علیه السلام از پدران بزرگوارشان از حسین بن علی علیه السلام و ایشان از امیر المومنین علیه السلام نقل فرمود: دو چیز مردم را به هلاکت می‌رساند: ترس از فقر و درخواست فخر و جاه طلبی. ⁽⁸⁾

روایت 35

خصال: از سفارش‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله به امیر المومنین علیه السلام فرمودند: یا علی چهار چیز کمر را می‌شکنند، امامی که خدا را معصیت می‌کند، ولی مردم از او اطاعت می‌کنند، زنی که شوهرش او را حفظ می‌نماید ولی او به شوهر خیانت می‌کند، فقر ونیازی که صاحبش راهی برای رهایی از آن نمی یابد، و همسایه بد.⁽⁹⁾

روایت 36

مع، معانی الأخبار: عقرقوفی نقل می‌کند: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: شنیده‌ام که ابوذر رحمه الله علیه، گفته است: سه چیز را مردم ناپسند داشته و من آن‌ها را دوست می‌دارم: مرگ، فقر و بلا را دوست دارم. حضرت فرمود: چنین نیست، بلکه گفته است: مرگ در راه اطاعت خدا از زندگی در معصیت خدا برای من محبوب‌تر است، و فقر در طاعت پروردگار، دوست‌داشتنی‌تر از ثروت در معصیت خداست، و بلا در فرمانبرداری از خداوند از سلامتی که در نافرمانی او باشد، نزد من پسندیده‌تر است. ⁽¹⁰⁾

مَهْزِيَارَ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

«37»

مع، [معاني الأخبار] أَبِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْمُبَارَكِ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام حَدِيثٌ يُرْوَي أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِنِّي أُحِبُّكَ فَقَالَ لَهُ أَعِدَّ لِلْفَقْرِ جِلْبَاباً فَقَالَ لَيْسَ هَكَذَا قَالَ إِنَّمَا قَالَ لَهُ أَعْدَدْتَ لِفَاقَتِكَ جِلْبَاباً يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ⁽²⁾.

«38»

مع، [معاني الأخبار] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ حَارِثِ بْنِ الْحَسَنِ الطَّحَّانِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: لَا يَبْلُغُ أَحَدُكُمْ حَقِيقَةَ الْإِيمَانِ حَتَّي يَكُونَ فِيهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ يَكُونُ الْمَوْتُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنَ الْحَيَاةِ وَ الْفَقْرُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنَ الْغِنَي وَ الْمَرَضُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنَ الصِّحَّةِ قُلْنَا وَ مَنْ يَكُونُ كَذَلِكَ قَالَ كُلُّكُمْ ثُمَّ قَالَ أَيُّمَا أَحَبُّ إِلَي أَحَدِكُمْ يَمُوتُ فِي حُبِّنَا أَوْ يَعِيشُ فِي بُغْضِنَا فَقُلْتُ نَمُوتُ وَ اللَّهِ فِي حُبِّكُمْ أَحَبُّ إِلَيْنَا قَالَ وَ كَذَلِكَ الْفَقْرُ وَ الْغِنَي وَ الْمَرَضُ وَ الصِّحَّةُ قُلْتُ إِي وَ اللَّهِ‌⁽³⁾.

«39»

مع، [معاني الأخبار] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْيَقْطِينِيِّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَي عَنْ ذَرِيحٍ الْمُحَارِبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَحْمَرُ فَقِيلَ الْفَقْرُ مِنَ الدَّنَانِيرِ وَ الدَّرَاهِمِ قَالَ لَا وَ لَكِنْ مِنَ الدِّينِ‌⁽⁴⁾.

«40»

مع، [معاني الأخبار] أَبِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ قَالَ: مَاتَ رَجُلٌ مِنْ آلِ أَبِي طَالِبٍ لَمْ يَكُنْ حَضَرَهُ أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام فَجَاءَهُ قَوْمٌ فَلَمَّا جَلَسَ أَمْسَكَ الْقَوْمُ كَأَنَّ عَلَي رُءُوسِهِمُ الطَّيْرَ فَكَانُوا فِي ذِكْرِ الْفُقَرَاءِ وَ الْمَوْتِ فَلَمَّا جَلَسَ عليه السلام قَالَ ابْتِدَاءً مِنْهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا بَيْنَ

جا، مجالس شیخ مفید نیز چنین روایتی نقل شده است. ⁽⁵⁾

روایت 37

معانی الأخبار: مردی به امام صادق علیه السلام عرض کرد: در حدیثی روایت شده است که مردی خدمت امیرالمومنین علیه السلام امد و عرض کرد: حقیقتا من شما را دوست دارم، حضرت به وی فرمود: جامه‌ای از فقر برای خودت آماده کرده‌ای. امام صادق عله السلام پاسخ داد: چنین نیست، بلکه حضرت فرمود: برای روز فقر و نداری‌ات جامه‌ای اماده کرده‌ای. منظور روز قیامت است. ⁽⁶⁾

روایت 38

معانی الاخبار: امام باقر علیه السلام فرمود: هیچیک از شما حقیقت ایمان را در نمی‌یابد مگر اینکه سه ویژگی داشته باشد: مرگ را بیش‌تر از زندگی، فقر را بیش از ثروت، و بیماری را بیشتر از سلامتی دوست داشته باشد. عرض کردیم: چه کسی این‌گونه است؟ فرمود: همه شما. آنگاه افزود: هریک از شما کدام را ترجیح می‌دهد: اینکه در راه دوستی ما جان دهد و یا بر بغض و دشمنی ما زندگی کند؟ پاسخ دادم: جان می‌دهیم، به خدا سوگند مرگ در راه دوستی شما برایمان دوست‌داشتنی‌تر است. فرمود: فقر و ثروت، و بیماری و سلامتی نیز همین‌گونه است. گفتم: آری، به خدا سوگند چنین است. ⁽⁷⁾

روایت 39

معانی الخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: فقر مرگ سرخ و سختی است. پرسیدند: فقر و نداشتن دینار و درهم را می‌گویید؟ فرمود: خیر، فقر دین. ⁽⁸⁾

روایت 40

معانی الخبار: محمد بن عبد الحمید گوید: یکی از اولاد آل ابو طالب درگذشت. ابو الحسن علیه السّلام در آنجا حضور نداشتند، بعد از اینکه آمدند و در جای خود مستقر شدند مردم از سخن گفتن باز ماندند، آنها قبل از آمدن امام علیه السّلام در مسائل فقر و مرگ گفتگو می‌کردند.

هنگامی که ابو الحسن علیه السّلام در جای خود قرار گرفتند، فرمودند: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بین

السِّتِّينَ إِلَي السَّبْعِينَ مُعْتَرَكُ الْمَنَايَا ثُمَّ قَالَ الْفُقَرَاءُ محسن [مِحَنُ] الْإِسْلَامِ‌⁽¹⁾.

«41»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنِ ابْنِ قُولَوَيْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ التَّفْلِيسِيِّ عَنِ الْبَقْبَاقِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: يَا فُضَيْلُ لَا تَزْهَدُوا فِي فُقَرَاءِ شِيعَتِنَا فَإِنَّ الْفَقِيرَ مِنْهُمْ لَيُشَفَّعُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي مِثْلِ رَبِيعَةَ وَ مُضَرَ⁽²⁾.

أَقُولُ سَيَأْتِي فِي وَصَايَا رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِأَبِي ذَرٍّ أَنَّهُ قَالَ: أَوْصَانِي رَسُولُ اللَّهِ أَنْ أَنْظُرَ إِلَي مَنْ هُوَ دُونِي وَ لَا أَنْظُرَ إِلَي مَنْ هُوَ فَوْقِي وَ أَوْصَانِي بِحُبِّ الْمَسَاكِينِ وَ الدُّنُوِّ مِنْهُمْ‌⁽³⁾وَ فِي خَبَرٍ آخَرَ عَنْهُ قَالَ: قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَحْبِبِ الْمَسَاكِينَ وَ مُجَالَسَتَهُمْ‌⁽⁴⁾وَ فِي خَبَرٍ آخَرَ عَنْهُ قَالَ: قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَيْكَ بِحُبِّ الْمَسَاكِينِ وَ مُجَالَسَتِهِمْ.

«42»

فس، [تفسير القمي]: وَ لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلي ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَ رِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَ أَبْقي‌⁽⁵⁾قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ اسْتَوَي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله جَالِساً ثُمَّ قَالَ مَنْ لَمْ يَعِزَّ بِعَزَاءِ اللَّهِ تَقَطَّعَتْ نَفْسُهُ حَسَرَاتٍ وَ مَنْ أَتْبَعَ بَصَرَهُ مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ طَالَ هَمُّهُ وَ لَمْ يُشْفَ غَيْظُهُ وَ مَنْ لَمْ يَعْرِفْ لِلَّهِ عَلَيْهِ نِعْمَةً إِلَّا فِي مَطْعَمٍ وَ مَشْرَبٍ قَصُرَ أَجَلُهُ وَ دَنَا عَذَابُهُ‌⁽⁶⁾.

«43»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] فِيمَا أَوْصَي بِهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عِنْدَ وَفَاتِهِ: أُوصِيكَ بِحُبِّ الْمَسَاكِينِ وَ مُجَالَسَتِهِمْ‌⁽⁷⁾.

شصت و هفتاد مرگ و میر زیاد است، و بیشترین مرگ‌ها در این سالها واقع می‌شود، و بعد فرمودند: فقراء تسلیم وفرمان برداری شان زیباتر وبهتر است. ⁽⁸⁾((فقیران نیکوکارن اسلام هستند))

روایت 41

امالی شیخ طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: ای فضیل، از شیعیان فقیر ما روی‌گردان مباشید که روز قیامت به اندازه قبیله ربیعه و مضر شفاعت می‌کند. ⁽⁹⁾

در سفارش‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله به ابوذر بیان خواهد شد که ابوذر نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من سفارش فرمود که به افراد پایین‌تر از خودم نگاه کنم و نه کسانی که برتر از من هستند و مرا به دوستی درویشان و هم نشینی با آن‌ها سفارش فرمود. ⁽¹⁰⁾

در حدیث دیگری از ابوذر آمده است: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود: درویشان و هم‌نشینی با آنان را دوست بدار. ⁽¹¹⁾

و نیز ابوذر در حدیث دیگری نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود: بر تو باد به دوستی با درویشان و هم‌نشینی با ایشان.

روایت 42

تفسیر قمی: «وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی»ترجمه آیه نیامده است ⁽¹²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که این آیه نازل شد رسول خدا صلی الله علیه و آله در جای خود مستقر شد، سپس فرمود: هر که با تسلی خدا آرامش نیابد، جانش از حسرت دنیا برآید؛ و هر کس به مال دنیا که در دست مردم است چشم دوزد، اندوهش بسیار شود و خشمش فرو ننشیند؛ و کسی که نعمت خدا را بر خویشتن جز در خوردن و نوشیدن در نیابد، عمرش کوتاه گشته و به عذاب نزدیک گردد.⁽¹³⁾

روایت 43

امالی شیخ طوسی: رسول خدا صلی الله علیه و آله در هنگام وفات به امیر المومنین علیه السلام فرمود: تو را به دوستی با درویشان و هم‌نشینی با آنان سفارش می‌کنم. ⁽¹⁴⁾

«44»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام لِحُمْرَانَ: يَا حُمْرَانُ انْظُرْ إِلَي مَنْ هُوَ دُونَكَ وَ لَا تَنْظُرْ إِلَي مَنْ هُوَ فَوْقَكَ فِي الْمَقْدُرَةِ فَإِنَّ ذَلِكَ أَقْنَعُ لَكَ بِمَا قُسِمَ لَكَ وَ أَحْرَي أَنْ تَسْتَوْجِبَ الزِّيَادَةَ مِنْ رَبِّكَ الْخَبَرَ⁽¹⁾.

«45»

ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ، قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ: الْفَقْرُ هُوَ الْمَوْتُ الْأَكْبَرُ وَ قَالَ عليه السلام لَا تُحَقِّرُوا ضُعَفَاءَ إِخْوَانِكُمْ فَإِنَّهُ مَنِ احْتَقَرَ مُؤْمِناً لَمْ يَجْمَعِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَيْنَهُمَا فِي الْجَنَّةِ إِلَّا أَنْ يَتُوبَ‌⁽²⁾.

«46»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنِ الْأَشْعَرِيِّ رَفَعَهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ أَ مَا تَدْخُلُ السُّوقَ أَ مَا تَرَي الْفَاكِهَةَ تُبَاعُ وَ الشَّيْ‌ءَ مِمَّا تَشْتَهِيهِ فَقُلْتُ بَلَي وَ اللَّهِ فَقَالَ أَمَا إِنَّ لَكَ بِكُلِّ مَا تَرَاهُ وَ لَا تَقْدِرُ عَلَي شِرَائِهِ وَ تَصْبِرُ عَلَيْهِ حَسَنَةً⁽³⁾.

«47»

ثو، [ثواب الأعمال] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُنَادِياً فَيُنَادِي أَيْنَ الْفُقَرَاءُ فَيَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ فَيُؤْمَرُ بِهِمْ إِلَي الْجَنَّةِ فَيَأْتُونَ بَابَ الْجَنَّةِ فَيَقُولُ لَهُمْ خَزَنَةُ الْجَنَّةِ قَبْلَ الْحِسَابِ فَيَقُولُونَ أَعْطَيْتُمُونَا⁽⁴⁾شَيْئاً فَتُحَاسِبُونَا عَلَيْهِ فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ صَدَقُوا عِبَادِي مَا أَفْقَرْتُكُمْ هَوَاناً بِكُمْ وَ لَكِنِ ادَّخَرْتُ هَذَا لَكُمْ لِهَذَا الْيَوْمِ ثُمَّ يَقُولُ لَهُمُ انْظُرُوا وَ تَصَفَّحُوا وُجُوهَ النَّاسِ فَمَنْ آتَي إِلَيْكُمْ مَعْرُوفاً فَخُذُوا بِيَدِهِ وَ أَدْخِلُوهُ الْجَنَّةَ⁽⁵⁾.

روایت 44

علل الشرائع: امام صادق علیه السلام به حمران فرمود: ای حمران همواره به آنهائی که از خودت پایین هستند توجه داشته باش، و هرگز به کسانی که بالاتر از خودت می‌باشند نگاه نکن، اگر چنین کنی به آنچه در دست داری راضی خواهی شد و شایستگی پیدا می‌کنی که خداوند زیادتر به شما عطا می‌کند. ⁽⁶⁾

روایت 45

خصال: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: فقر، مرگ بزرگ‌تر است. حضرت علیه السلام فرمود: برادران ضعیف خود را خوار نشمارید، زیرا هر کس مومنی را خوار و حقیر بشمارد، خداوند آن‌ها را در بهشت با هم گرد نمی‌ورد مگر اینکه توبه کند. ⁽⁷⁾

روایت 46

ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام به یکی از یاران خود فرمود: آیا وارد بازار شده‌ای و میوه‌ها و دیگر چیزهایی را که دوست داری، دیده‌ای؟ گفتم: والله آری. فرمود: در عوض هرآنچه که می‌بینی اما قدرت خرید آن را نداری و بر آن صبر پیشه می‌کنی، خداوند به تو پاداش می‌دهد. ⁽⁸⁾

روایت 47

ثواب الأعمال: امام صادق علیه السلام خود فرمود: چون قیامت شود، خدای عز و جل منادی را ندا می‌دهد: فقرا کجا هستند؟ پس گروهی از مردم بر می‌خیزند، پس به آنان فرمان می‌دهد وارد بهشت شوند. ان‌ها به در بهشت می‌رسند .

دربان بهشت می‌گوید: پیش از حساب وارد بهشت می‌شوید؟ پاسخ می‌دهند: مگر چیزی به ما داده‌اید ⁽⁹⁾که اکنون حساب آن را پس دهیم؟ خدای عز و جل می‌فرماید: بندگان من درست می‌گویند. من شما را به خاطر ذلیل و کوچک بودن نزد خود، فقیر نساختم، اما آن فقر را ذخیره امروزتان قرار دادم. سپس خداوند می‌فرماید: نگاه کنید و چهره‌های مردم را ببینید، و هر کس به شما نیکی کرده است، دستش را گرفته و با خود وارد بهشت نمایید. ⁽¹⁰⁾

جع، [جامع الأخبار]: مِثْلَهُ‌⁽¹⁾.

«48»

ثو، [ثواب الأعمال] حَمْزَةُ الْعَلَوِيُّ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: يَا مَعْشَرَ الْمَسَاكِينِ طِيبُوا نَفْساً وَ أَعْطَوُا الرِّضَا مِنْ قُلُوبِكُمْ يُثِبْكُمُ اللَّهُ عَلَي فَقْرِكُمْ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَلَا ثَوَابَ لَكُمْ‌⁽²⁾.

أقول

قد أوردنا بعض الأخبار في باب من أذل مؤمنا في كتاب العشرة⁽³⁾.

«49»

ص، [قصص الأنبياء عليهم السلام] عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَي لِمُوسَي يَا مُوسَي لَا تَسْتَذِلَّ الْفَقِيرَ وَ لَا تَغْبِطِ الْغَنِيَّ بِالشَّيْ‌ءِ الْيَسِيرِ.

«50»

ير، [بصائر الدرجات] إِبْرَاهِيمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ طَرِيفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ إِنِّي لَأَدِينُ اللَّهَ بِوَلَايَتِكَ وَ إِنِّي لَأُحِبُّكَ فِي السِّرِّ كَمَا أُحِبُّكَ فِي الْعَلَانِيَةِ فَقَالَ لَهُ صَدَقْتَ طِينَتُكَ مِنْ تِلْكَ الطِّينَةِ وَ عَلَي وَلَايَتِنَا أُخِذَ مِيثَاقُكَ وَ إِنَّ رُوحَكَ مِنْ أَرْوَاحِ الْمُؤْمِنِينَ فَاتَّخِذْ لِلْفَقْرِ جِلْبَاباً فَوَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ إِنَّ الْفَقْرَ إِلَي مُحِبِّينَا أَسْرَعُ مِنَ السَّيْلِ مِنْ أَعْلَي الْوَادِي إِلَي أَسْفَلِهِ‌⁽⁴⁾.

ير، [بصائر الدرجات] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْأَهْوَازِيِّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: كُنْتُ مَعَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ ذَكَرَ مِثْلَهُ‌⁽⁵⁾.

«51»

ير، [بصائر الدرجات] عَبَّادُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِيهِ سُلَيْمَانَ الدَّيْلَمِيِّ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ سَعْدٍ الْخَفَّافِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: بَيْنَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ

جامع الاخبار: حدیث مشابهی نقل شده است.⁽⁶⁾

روایت 48

ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام از پدران بزرگوارشان و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: ای گروه درویشان، نفس خود را پاکیزه دارید و قلبا به آنچه دارید راضی باشید تا خداوند به خاطر فقرتان به شما پاداش دهد، و اگر چنین نکنید، پاداشی به شما نمی‌رسد. ⁽⁷⁾

نویسنده

(علامه مجلسی ره): برخی از روایت‌ها را در کتاب «عشره» و در باب «کسی که مومنی را خوار کند» آورده‌ایم.⁽⁸⁾

روایت 49

قصص الانبیاء: امام محمد باقر علیه السلام فرمود: خدای متعال به موسی علیه السلام فرمود: ای موسی، فقیر را خوار نساز و به مال اندک توانگران هم رشک نبر.

روایت 50

بصائر الدرجات: ابن نباته نقل می‌کند: مردی خدمت امیرالمومنین علیه السلام رسید و عرض کرد: من به ولایت شما نزد خداوند اعتقاد دارم، و شما را در نهان دوست می‌دارم همان گونه که در آشکارا به شما علاقمند می‌باشم. علی علیه السّلام فرمودند: شما راست می‌گویید زیرا سرشت شما از همان سرشت ما برداشته شده و به ولایت ما از شما پیمان گرفته‌اند، و روح شما از ارواح مؤمنان می‌باشد، اکنون برای فقر لباسی تهیه کنید،به پرودگاری که جانم در دستان اوست، از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیدم فرمود: فقر به دوستان ما از جریان سیل به طرف پایین شتابان می‌آید.⁽⁹⁾

بصائر الدرجات: از ابن نباته نقل شده است: با امیرالمومنین علیه السلام همراه بودم، حدیث مشابهی را نقل کرده است.⁽¹⁰⁾

روایت 51

بصائر الدرجات: امام باقر علیه السلام فرمود: روزی امیر المومنین

عليه السلام يَوْماً جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ وَ أَصْحَابُهُ حَوْلَهُ فَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ شِيعَتِهِ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنِّي أَدِينُهُ بِحُبِّكَ فِي السِّرِّ كَمَا أَدِينُهُ بِحُبِّكَ فِي الْعَلَانِيَةِ وَ أَتَوَلَّاكَ فِي السِّرِّ كَمَا أَتَوَلَّاكَ فِي الْعَلَانِيَةِ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَدَقْتَ أَمَا فَاتَّخِذْ لِلْفَقْرِ جِلْبَاباً فَإِنَّ الْفَقْرَ أَسْرَعُ إِلَي شِيعَتِنَا مِنَ السَّيْلِ إِلَي قَرَارِ الْوَادِي‌⁽¹⁾.

«52»

صح، [صحيفة الرضا عليه السلام] عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً أَوْ مُؤْمِنَةً أَوْ حَقَّرَهُ لِفَقْرِهِ أَوْ قِلَّةِ ذَاتِ يَدِهِ شَهَرَهُ اللَّهُ تَعَالَي يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَفْضَحُهُ‌⁽²⁾.

وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَا كَانَ وَ لَا يَكُونُ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ مُؤْمِنٌ إِلَّا وَ لَهُ جَارٌ يُؤْذِيهِ‌⁽³⁾.

«53»

يج، [الخرائج و الجرائح] رَوَي سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَيْهِ عليه السلام‌⁽⁴⁾أَشْكُو الْفَقْرَ ثُمَّ قُلْتُ فِي نَفْسِي أَ لَيْسَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام الْفَقْرُ مَعَنَا خَيْرٌ مِنَ الْغِنَي مَعَ غَيْرِنَا وَ الْقَتْلُ مَعَنَا خَيْرٌ مِنَ الْحَيَاةِ مَعَ غَيْرِنَا فَرَجَعَ الْجَوَابُ أَنَّ اللَّهَ مَحَّصَ أَوْلِيَاءَهُ إِذَا تَكَاثَفَتْ ذُنُوبُهُمْ بِالْفَقْرِ وَ قَدْ يَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ وَ هُوَ كَمَا حَدَّثْتَ نَفْسَكَ الْفَقْرُ مَعَنَا خَيْرٌ مِنَ الْغِنَي مَعَ غَيْرِنَا وَ نَحْنُ كَهْفٌ لِمَنِ الْتَجَأَ وَ نُورٌ لِمَنِ اسْتَضَاءَ بِنَا وَ عِصْمَةٌ لِمَنِ اعْتَصَمَ مَنْ أَحَبَّنَا كَانَ مَعَنَا فِي السَّنَامِ الْأَعْلَي وَ مَنِ انْحَرَفَ عَنَّا فَإِلَي النَّارِ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام تَشْهَدُونَ عَلَي عَدُوِّكُمْ بِالنَّارِ وَ لَا تَشْهَدُونَ لِوَلِيِّكُمْ بِالْجَنَّةِ مَا يَمْنَعُكُمْ مِنْ ذَلِكَ إِلَّا

علیه السلام به همراه یاران خویش در مسجد نشسته بودند که مردی از پیروان ایشان نزد حضرت رفت وگفت: ای امیرالمومنین خداوند آگاه است، من ، شما را در نهان دوست می‌دارم همان گونه که در آشکارا به شما علاقمند می‌باشم و در نهان خود از شما پیروی واطاعت می کنم همانطور که آشکارا از شما تبعیت میکنم. علی علیه السّلام فرمودند: شما راست می‌گویید ،اکنون برای فقر خود آماده، لباسی (از صبر)تهیه کنید، از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیدم فرمود: فقر به دوستان ما از جریان سیل به طرف پایین شتابان می‌آید.⁽⁵⁾

روایت 52

صحیفه الرضا علیه السلام: امام رضا علیه السلام از پدرانشان علیهم السلام نقل می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه و اله فرمود: هر کس زن یا مرد مومنی را خوار بشمارد و یا به خاطر فقرش و تهیدستی‌اش تحقیر کند، خدای متعال روز قیامت او را بدنام کرده و رسوا می‌گرداند. ⁽⁶⁾

در حدیث دیگری در همین کتاب از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است: از روز ازل تا به ابد، هیچ مومنی نیست مگر اینکه همسایه‌ای وی را آزار می‌رساند.⁽⁷⁾

روایت 53

الخرائج و الجرائح: محمد بن حسن بن شمعول نقل می‌کند: به امام رضا علیه السلام نامه نوشته و از فقر خود شکایت کردم.⁽⁸⁾با خود گفتم: مگر نه ینکه امام صادق علیه السلام فرموده است: فقر همراه با دوستی ما بهتر از ثروت با غیر ماست، و کشته شدن با ما بهتر از زندگی با غیر ماست. حضرت علیه السلام پاسخ داد: هنگامی که گناه اولیای خداوند زیاد شود، آنان را با فقر اصلاح می‌کند، حال آنکه از بسیاری از گناهان در می‌گذرد، و همانطور که با خود اندیشیدی: فقر همراه با دوستی ما بهتر از ثروت با غیر ماست، و کشته شدن با ما بهتر از زندگی با غیر ماست. ما پناهگاه هستیم برای کسی که به ما پناه آورد، و نور هستیم برای کسی که بخواهد از ما نور بگیرد، و حفاظی هستیم برای کسی که به ما متوسل شود، هر کس ما را دوست بدارد، همراه با ما در بلندای قله خواهد بود و هر کس از ما منحرف شود، به سوی آتش خواهد رفت؛ امام صادق علیه السلام فرمود: بر دوزخی بودن دشمنانتان شهادت می‌دهید اما بر بر بهشتی بودن ولی و سرور خود گواهی نمی‌دهید،

الضَّعْفُ‌⁽¹⁾.

كشف، [كشف الغمة] مِنْ دَلَائِلِ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ: مِثْلَهُ‌⁽²⁾.

كش، [رجال الكشي] أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ كُلْثُومٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ: مِثْلَهُ‌⁽³⁾.

«54»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَيْعٍ رَفَعَهُ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَكْبَرُ⁽⁴⁾.

«55»

جا، [المجالس للمفيد] أَحْمَدُ بْنُ الْوَلِيدِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ فُقَرَاءَ الْمُؤْمِنِينَ يَنْقَلِبُونَ فِي رِيَاضِ الْجَنَّةِ قَبْلَ أَغْنِيَائِهِمْ بِأَرْبَعِينَ خَرِيفاً ثُمَّ قَالَ سَأَضْرِبُ لَكَ مِثَالَ ذَلِكَ إِنَّمَا مَثَلُ ذَلِكَ مَثَلُ سَفِينَتَيْنِ مُرَّ بِهِمَا عَلَي عَاشِرٍ فَنَظَرَ فِي إِحْدَاهُمَا فَلَمْ يَجِدْ فِيهَا شَيْئاً فَقَالَ أَسْرِبُوهَا وَ نَظَرَ فِي الْأُخْرَي فَإِذَا هِيَ مُوقَرَةٌ فَقَالَ احْبِسُوهَا⁽⁵⁾.

«56»

كش، [رجال الكشي] خَلَفُ بْنُ حَمَّادٍ عَنْ سَهْلٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَبِيِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي الرِّضَا عليه السلام بِمِنًي فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ كُنَّا أَهْلَ بَيْتِ عَطِيَّةٍ وَ سُرُورٍ وَ نِعْمَةٍ وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي قَدْ أَذْهَبَ بِذَلِكَ كُلَّهُ حَتَّي احْتَجْتُ إِلَي مَنْ كَانَ يَحْتَاجُ إِلَيْنَا فَقَالَ لِي يَا أَحْمَدُ مَا أَحْسَنَ حَالَكَ يَا أَحْمَدَ بْنَ عُمَرَ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ حَالِي مَا أَخْبَرْتُكَ فَقَالَ لِي يَا أَحْمَدُ أَ يَسُرُّكَ أَنَّكَ عَلَي بَعْضِ مَا عَلَيْهِ هَؤُلَاءِ الْجَبَّارُونَ وَ لَكَ الدُّنْيَا مَمْلُوَّةً ذَهَباً فَقُلْتُ لَا وَ اللَّهِ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَضَحِكَ ثُمَّ قَالَ تَرْجِعُ مِنْ هَاهُنَا إِلَي خَلَفٍ فَمَنْ أَحْسَنُ حَالًا مِنْكَ وَ بِيَدِكَ صِنَاعَةٌ لَا تَبِيعُهَا بِمِلْ‌ءِ الْأَرْضِ ذَهَباً

تنها به خاطر ضعف چنین می‌کنید. ⁽⁶⁾

در کشف الغمه نیز حدیث مشابهی نقل شده است.⁽⁷⁾

در رجال کشی نیز حدیث مشابهی نقل شده است. ⁽⁸⁾

روایت 54

تفسیر عیاشی: امیر المومنین علیه السلام فرمود: فقر مرگ بزرگتر است. ⁽⁹⁾

روایت 55

مجالس: امام باقر علیه السلام فرمود: مومنان فقیر چهل پاییز زودتر از ثروتمندان مومن وارد بهشت می‌شوند. سپس فرمود: مثال آن را برای تو می‌زنم: مثل آن به دو کشتی می‌ماند که به بندرگاه رسند و مأمور مالیات به یکی نگاه کند و چیزی در آن نبیند، پس گوید: روانه‌اش کنید. و به کشتی دیگر نگاه کرده و آن را پر ببیند، پس بگوید: آن را نگه دارید. ⁽¹⁰⁾

روایت 56

رجال: احمد بن عمر حلبی نقل می‌کند: در منا بر امام رضا علیه السلام وارد شده و عرض کردم: فدایتان شوم، ما خاندان بخشش و نعمت بودیم، خداوند همه آن‌ها را گرفت، تا جایی که به یکی از کسانی که به ما نیازمند بود، عرض حاجت کردم. حضرت به من فرمود: ای احمد، چقدر حال تو نیکوست.

ای احمد بن عمر. گفتم: فدایتان شوم، وضعیتم را برای شما شرح ندادم. به من فرمود: آیا دوست داری مانند این ستمگران از مال و دارایی برخوردار باشی و دنیایی سرتاسر طلا در اختیارت باشد؟ پاسخ دادم: به خدا سوگند خیر یابن رسول الله. حضرت خندید سپس فرمود: از همین‌جا برگرد، چه کسی موقعیتی بهتر از تو دارد، پیشه‌ای در اختیار داری که اگر بابت آن معادل زمین طلا بپردازند، آن را نمی‌فروشی.

أَ لَا أُبَشِّرُكَ قُلْتُ نَعَمْ فَقَدْ سَرَّنِيَ اللَّهُ بِكَ وَ بِآبَائِكَ.

فَقَالَ لِي أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ كانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما⁽¹⁾لَوْحٌ مِنْ ذَهَبٍ فِيهِ مَكْتُوبٌ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَجِبْتُ لِمَنْ أَيْقَنَ بِالْمَوْتِ كَيْفَ يَفْرَحُ وَ مَنْ يَرَي الدُّنْيَا وَ تَغَيُّرَهَا بِأَهْلِهَا كَيْفَ يَرْكَنُ إِلَيْهَا وَ يَنْبَغِي لِمَنْ عَقَلَ عَنِ اللَّهِ أَنْ لَا يَسْتَبْطِئَ اللَّهَ فِي رِزْقِهِ وَ لَا يَتَّهِمَهُ فِي قَضَائِهِ ثُمَّ قَالَ رَضِيتَ يَا أَحْمَدُ قَالَ قُلْتُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَي وَ عَنْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ‌⁽²⁾.

«57»

ضه، [روضة الواعظين] قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام: إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ وَ أَوْلَادَ الْأَنْبِيَاءِ وَ أَتْبَاعَ الْأَنْبِيَاءِ خُصُّوا بِثَلَاثِ خِصَالٍ السُّقْمِ فِي الْأَبْدَانِ وَ خَوْفِ السُّلْطَانِ وَ الْفَقْرِ.

وَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: الْفَقْرُ يُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حُجَّتِهِ وَ الْمُقِلُّ غَرِيبٌ فِي بَلَدِهِ طُوبَي لِمَنْ ذَكَرَ الْمَعَادَ وَ عَمِلَ لِلْحِسَابِ وَ قَنِعَ بِالْكَفَافِ .

الْغِنَي فِي الْغُرْبَةِ وَطَنٌ وَ الْفَقْرُ فِي الْوَطَنِ غُرْبَةٌ الْقَنَاعَةُ مَالٌ لَا يَنْفَدُ الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَكْبَرُ مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِيَاءِ لِلْفُقَرَاءِ طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِيهُ الْفُقَرَاءِ عَلَي الْأَغْنِيَاءِ اتِّكَالًا عَلَي اللَّهِ.

وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً أَوْ مُؤْمِنَةً أَوْ حَقَّرَهُ لِفَقْرِهِ وَ قِلَّةِ ذَاتِ يَدِهِ شَهَرَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَفْضَحُهُ.

وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مِسْكِيناً وَ أَمِتْنِي مِسْكِيناً وَ احْشُرْنِي فِي زُمْرَةِ الْمَسَاكِينِ.

وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْداً فِي دَارِ الدُّنْيَا يُرْجِعُهُ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ كَيْفَ يُرْجِعُهُ قَالَ فِي مَوْضِعِ الطَّعَامِ الرَّخِيصِ وَ الْخَيْرِ الْكَثِيرِ وَلِيُّ اللَّهِ لَا يَجِدُ الطَّعَامَ مَا يَمْلَأُ بِهِ بَطْنَهُ.

وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: أَبْوَابُ الْجَنَّةِ مُفَتَّحَةٌ عَلَي الْفُقَرَاءِ وَ الرَّحْمَةُ نَازِلَةٌ عَلَي الرُّحَمَاءِ وَ اللَّهُ رَاضٍ عَنِ الْأَسْخِيَاءِ.

آیا بشارتی به تو بدهم؟ گفتم آری، خداوند مرا به شما و پدرانتان شاد نموده است.

پس فرمود: امام باقر علیه السلام فرمود: آنجا که خداوند می‌فرماید «وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما» (آن گنج) بر لوحی طلایی نوشته بود: «به نام خدای بخشنده مهربان، خدایی جز خدای یکتا نیست، محمد صلی الله علیه و آله رسول خداست، در شگفتم از کسی که به مرگ یقین دارد، پس چگونه به خوشی گذرای آن شاد است؟ و از کسی که دنیا و تغییرات آن را می‌بیند، چگونه بر آن تکیه می‌کند؟ شایسته است انسان عاقل در رزق خود خداوند را رازق ببیند و او را در قضا و قدر متهم نگرداند. سپس فرمود: ای احمد،آیا راضی شدی؟ پاسخ دادم: از خدا و از شما اهل بیت علیهم السلام. ⁽³⁾

روایت 57

روض الواعظین: ابوالحسن موسی علیه السلام فرمود: پیامبران و فرزندان پیامبران و پیروان پیامبران به سه ویژگی ممتاز شده‌اند: بیماری، ترس از حاکم و فقر.⁽⁴⁾

امیرالمومنین علیه السلام فرمود: فقر برهان‌های خرد را از بین می‌برد و فرد فقیرو نیازمند در شهر خود غریب است ، خوشا به حال کسی که قیامت را یاد آورد و برای حساب کار کرد و به رزقش به اندازه کفاف قانع باشد؛

شهر غریب برای فرد ثروتمند مانند وطنش می ماند و فقیر در شهر خودش هم غریبه به شمار می آید. قناعت سرمایه‌ای بی‌پایان است. فقر مرگ بزرگتر است. چه زیباست تواضع ثروتمندان در برابر فقیران برای دریافت پاداشی که نزد خداست، و بهتر از آن، غرور تهیدستان در برابر ثروتمندان است، بخاطر اعتمادی که خداوند دارند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس زن یا مرد مومنی را خوار بشمارد و یا به خاطر فقرش و تهیدستی‌اش تحقیر کند، خدای متعال روز قیامت او را بدنام کرده و رسوا می‌گرداند.

وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: الْفَقْرُ فَقْرَانِ فَقْرُ الدُّنْيَا وَ فَقْرُ الْآخِرَةِ فَفَقْرُ الدُّنْيَا غِنَي الْآخِرَةِ وَ غِنَي الدُّنْيَا فَقْرُ الْآخِرَةِ وَ ذَلِكَ الْهَلَاكُ.

وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: مَا أُوحِيَ إِلَيَّ أَنِ اجْمَعِ الْمَالَ وَ كُنْ مِنَ التَّاجِرِينَ وَ لَكِنْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنْ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ كُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّي يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ.

وَ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ: يَا بُنَيَّ لَا تُحَقِّرَنَّ أَحَداً بِخُلْقَانِ ثِيَابِهِ فَإِنَّ رَبَّكَ وَ رَبَّهُ وَاحِدٌ.

«58»

جع، [جامع الأخبار]: سُئِلَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله مَا الْفَقْرُ فَقَالَ خِزَانَةٌ مِنْ خَزَائِنِ اللَّهِ قِيلَ ثَانِياً يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْفَقْرُ فَقَالَ كَرَامَةٌ مِنَ اللَّهِ قِيلَ ثَالِثاً مَا الْفَقْرُ فَقَالَ صلي الله عليه و آله شَيْ‌ءٌ لَا يُعْطِيهِ اللَّهُ إِلَّا نَبِيّاً مُرْسَلًا أَوْ مُؤْمِناً كَرِيماً عَلَي اللَّهِ تَعَالَي.

وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: الْفَقْرُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ.

قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: أَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَي إِبْرَاهِيمَ عليه السلام فَقَالَ يَا إِبْرَاهِيمُ خَلَقْتُكَ وَ ابْتَلَيْتُكَ بِنَارِ نُمْرُودَ فَلَوِ ابْتَلَيْتُكَ بِالْفَقْرِ وَ رَفَعْتُ عَنْكَ الصَّبْرَ فَمَا تَصْنَعُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ يَا رَبِّ الْفَقْرُ أَشَدُّ إِلَيَّ مِنْ نَارِ نُمْرُودَ قَالَ اللَّهُ فَبِعِزَّتِي وَ جَلَالِي مَا خَلَقْتُ فِي السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ أَشَدَّ مِنَ الْفَقْرِ قَالَ يَا رَبِّ مَنْ أَطْعَمَ جَائِعاً فَمَا جَزَاؤُهُ قَالَ جَزَاؤُهُ الْغُفْرَانُ وَ إِنْ كَانَ ذُنُوبُهُ يَمْلَأُ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ.

وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: لَوْ لَا رَحْمَةُ رَبِّي عَلَي فُقَرَاءِ أُمَّتِي كَادَ الْفَقْرُ يَكُونُ كُفْراً فَقَامَ رَجُلٌ مِنَ الصَّحَابَةِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَا جَزَاءُ مُؤْمِنٍ فَقِيرٍ يَصْبِرُ عَلَي فَقْرِهِ قَالَ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ غُرْفَةً مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ يَنْظُرُ أَهْلُ الْجَنَّةِ إِلَيْهَا كَمَا يَنْظُرُ أَهْلُ الْأَرْضِ إِلَي نُجُومِ السَّمَاءِ لَا يَدْخُلُ فِيهَا إِلَّا نَبِيٌّ فَقِيرٌ أَوْ شَهِيدٌ فَقِيرٌ أَوْ مُؤْمِنٌ فَقِيرٌ.

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لِلْحَسَنِ عليه السلام: لَا تَلُمْ إِنْسَاناً يَطْلُبُ قُوتَهُ فَمَنْ عَدِمَ قُوتَهُ كَثُرَ خَطَايَاهُ يَا بُنَيَّ الْفَقِيرُ حَقِيرٌ لَا يُسْمَعُ كَلَامُهُ وَ لَا يُعْرَفُ مَقَامُهُ لَوْ كَانَ الْفَقِيرُ صَادِقاً يُسَمُّونَهُ كَاذِباً وَ لَوْ كَانَ زَاهِداً يُسَمُّونَهُ جَاهِلًا يَا بُنَيَّ مَنِ ابْتُلِيَ بِالْفَقْرِ

روایت 58

جامع الاخبار: از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند: فقر چیست؟ فرمود: گنجی از گنج‌های الهی است. بار دیگر پرسیدند: ای رسول خدا فقر چیست؟ فرمود: کرامتی الهی است. برای بار سوم پرسیدند: فقر چیست؟ حضرت صلی الله و آله فرمود: فقر چیزی است که خداوند جز به پیامبری فرستاده شده و یا مومنی که نزد او عزتی داشته باشد، ارزانی نمی‌دارد.

امیر المومنین علیه السلام به امام حسن علیه السلام فرمود: کسی را که در طلب قوتی است، سرزنش مکن. کسی که قوتی ندارد، خطاهایش زیاد شود. فرزندم، فقیر خوار و حقیر است، نه سخنش شنیده می‌شود ونه مقام و منزلتش شناخته می‌گردد. اگر فقیر راستگو باشد، دروغگویش می‌خوانند و اگر زاهد باشد، نادان خطابش می‌کنند، فرزندم، هر کس مبتلا به فقر شود

ابْتُلِيَ بِأَرْبَعِ خِصَالٍ بِالضَّعْفِ فِي يَقِينِهِ وَ النُّقْصَانِ فِي عَقْلِهِ وَ الرِّقَّةِ فِي دِينِهِ وَ قِلَّةِ الْحَيَاءِ فِي وَجْهِهِ فَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الْفَقْرِ.

وَ قَالَ عليه السلام: الْفَقْرُ مَخْزُونٌ عِنْدَ اللَّهِ بِمَنْزِلَةِ الشَّهَادَةِ يُؤْتِيهِ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ.

عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: مَنْ تَوَفَّرَ حَظُّهُ فِي الدُّنْيَا انْتَقَصَ حَظُّهُ فِي الْآخِرَةِ وَ إِنْ كَانَ كَرِيماً.

وَ قَالَ الْفُقَرَاءُ لِرَسُولِ اللَّهِ إِنَّ الْأَغْنِيَاءَ ذَهَبُوا بِالْجَنَّةِ يَحُجُّونَ وَ يَعْتَمِرُونَ وَ يَتَصَدَّقُونَ وَ لَا نَقْدِرُ عَلَيْهِ فَقَالَ عليه السلام إِنَّ مَنْ صَبَرَ وَ احْتَسَبَ مِنْكُمْ تَكُنْ لَهُ ثَلَاثُ خِصَالٍ لَيْسَ لِلْأَغْنِيَاءِ أَحَدُهَا أَنَّ فِي الْجَنَّةِ غُرَفاً يَنْظُرُ إِلَيْهَا أَهْلُ الْجَنَّةِ كَمَا يَنْظُرُ أَهْلُ الْأَرْضِ إِلَي نُجُومِ السَّمَاءِ لَا يَدْخُلُهَا إِلَّا نَبِيٌّ فَقِيرٌ أَوْ شَهِيدٌ فَقِيرٌ أَوْ مُؤْمِنٌ فَقِيرٌ وَ ثَانِيهَا يَدْخُلُ الْفُقَرَاءُ الْجَنَّةَ قَبْلَ الْأَغْنِيَاءِ بِخَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ ثَالِثُهَا إِذَا قَالَ الْغَنِيُّ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ وَ قَالَ الْفَقِيرُ مِثْلَ ذَلِكَ لَمْ يَلْحَقِ الْغَنِيُّ الْفَقِيرَ وَ إِنْ أَنْفَقَ فِيهَا عَشَرَةَ آلَافِ دِرْهَمٍ وَ كَذَلِكَ أَعْمَالُ الْبِرِّ كُلُّهَا فَقَالُوا رَضِينَا.

عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: يَقُومُ فُقَرَاءُ أُمَّتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ ثِيَابُهُمْ خُضْرٌ وَ شُعُورُهُمْ مَنْسُوجَةٌ بِالدُّرِّ وَ الْيَاقُوتِ وَ بِأَيْدِيهِمْ قُضْبَانٌ مِنْ نُورٍ يَخْطُبُونَ عَلَي الْمَنَابِرِ فَيَمُرُّ عَلَيْهِمُ الْأَنْبِيَاءُ فَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَ تَقُولُ الْمَلَائِكَةُ هَؤُلَاءِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فَيَقُولُونَ نَحْنُ لَا مَلَائِكَةٌ وَ لَا أَنْبِيَاءُ بَلْ نَفَرٌ مِنْ فُقَرَاءِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فَيَقُولُونَ بِمَا نِلْتُمْ هَذِهِ الْكَرَامَةَ فَيَقُولُونَ لَمْ يَكُنْ أَعْمَالُنَا شديدا [شَدِيدَةً] وَ لَمْ نَصُمِ الدَّهْرَ وَ لَمْ نَقُمِ اللَّيْلَ وَ لَكِنْ أَقَمْنَا عَلَي الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَ إِذَا سَمِعْنَا ذِكْرَ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فَاضَتْ دُمُوعُنَا عَلَي خُدُودِنَا.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: كَلَّمَنِي رَبِّي فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِذَا أَحْبَبْتُ عَبْداً أَجْعَلُ مَعَهُ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ قَلْبَهُ حَزِيناً وَ بَدَنَهُ سَقِيماً وَ يَدَهُ خَالِيَةً عَنْ حُطَامِ الدُّنْيَا وَ إِذَا أَبْغَضْتُ عَبْداً أَجْعَلُ مَعَهُ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ قَلْبَهُ مَسْرُوراً وَ بَدَنَهُ صَحِيحاً وَ يَدَهُ مَمْلُوَّةً مِنْ حُطَامِ الدُّنْيَا.

چهار ویژگی در او راه می‌یابد: ضعف در یقین؛ کاستی در عقل؛ سستی در دین؛ اندک بودن شرم وحیا در چهره. و پناه می‌بریم به خدا از فقر.

فقیران نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله شکایت بردند: ثروتمندان به بهشت می‌روند، حج و عمره به جا آورده و صدقه می‌دهند و ما قدرت چنین کاری نداریم. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس صبر پیشه کند و از خداوند پاداش خیر بخواهد، سه ویژگی خواهد داشت که ثروتمندان از آن بی‌بهره‌اند: اول: در بهشت خانه‌هایی از یاقوت سرخ است که بهشتیان به آن نگاه می‌کنند، همانطور که زمینیان به ستارگان آسمان چشم می‌دوزند، جز پیامبر فقیر و یا شهید فقیر و یا مومن فقیر در آن راه نمی‌یابند. دوم: فقرا پانصد سال زودتر از ثروتمندان وارد بهشت می‌شوند. سوم: اگر ثروتمند «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» و فقیر نیز این ذکر را بگوید، ثروتمند به پاداشی که به فقیر می‌رسد، دست نمی‌یابد گرچه ده‌ها هزار درهم انفاق کند، دیگر اعمال خیر نیز به همین صورت است. فقیران گفتند: راضی شدیم.

ابوهریره از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرد: خداوند با من سخن گفت و فرمود: ای محمد، هرگاه من بنده‌ای را دوست‌داشته باشم، سه ویژگی به وی ارزانی می‌نمایم: قلبی اندوهگین، بدنی بیمار و دستی خالی از بهره دنیا. و هرگاه از بنده‌ای به خشم آیم سه چیز به وی عطا می‌نمایم: قلبی شاد، بدنی سالم و دستی پر از بهره دنیا.

قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: مَنْ جَاعَ أَوِ احْتَاجَ فَكَتَمَهُ النَّاسَ وَ أَفْشَاهُ إِلَي اللَّهِ كَانَ حَقّاً عَلَي اللَّهِ أَنْ يَرْزُقَهُ رِزْقَ سَنَةٍ مِنَ الْحَلَالِ.

وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مِسْكِيناً وَ أَمِتْنِي مِسْكِيناً وَ احْشُرْنِي فِي زُمْرَةِ الْمَسَاكِينِ.

وَ قَالَ عليه السلام: الْفُقَرَاءُ مُلُوكُ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ النَّاسُ كُلُّهُمْ مُشْتَاقُونَ إِلَي الْجَنَّةِ وَ الْجَنَّةُ مُشْتَاقَةٌ إِلَي الْفُقَرَاءِ.

وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: الْفَقْرُ فَخْرِي‌⁽¹⁾.

قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً أَوْ مُؤْمِنَةً أَوْ حَقَّرَهُ لِفَقْرِهِ وَ قِلَّةِ ذَاتِ يَدِهِ شَهَرَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَفْضَحُهُ.

قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام: إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ وَ أَوْلَادَ الْأَنْبِيَاءِ وَ أَتْبَاعَ الْأَنْبِيَاءِ خُصُّوا بِثَلَاثِ خِصَالٍ السُّقْمِ فِي الْأَبْدَانِ وَ خَوْفِ السُّلْطَانِ وَ الْفَقْرِ.

رُوِيَ: أَنَّ أَحَداً مِنَ الصَّحَابَةِ شَكَا إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله عَنِ الْفَقْرِ وَ السُّقْمِ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَإِذَا أَصْبَحْتَ وَ أَمْسَيْتَ فَقُلْ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ تَوَكَّلْتُ عَلَي الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ قَالَ فَوَ اللَّهِ مَا قُلْتُهُ إِلَّا أَيَّاماً حَتَّي أَذْهَبَ عَنِّي الْفَقْرَ وَ السُّقْمَ.

وَ قَالَ عليه السلام: الْفَقْرُ شَيْنٌ عِنْدَ النَّاسِ وَ زَيْنٌ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

عَنْ عُبَيْدٍ الْبَصْرِيِّ يَرْفَعُهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: يَا عَلِيُّ إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْفَقْرَ أَمَانَةً عِنْدَ خَلْقِهِ فَمَنْ سَتَرَهُ كَانَ كَالصَّائِمِ الْقَائِمِ وَ مَنْ أَفْشَاهُ إِلَي مَنْ يَقْدِرُ عَلَي قَضَاءِ حَاجَتِهِ فَلَمْ يَفْعَلْ فَقَدْ قَتَلَهُ أَمَا إِنَّهُ مَا قَتَلَهُ بِسَيْفٍ وَ لَا رُمْحٍ وَ لَكِنْ بِمَا أَنْكَي مِنْ قَلْبِهِ‌⁽²⁾.

«59»

محص، [التمحيص] عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: كُلَّمَا ازْدَادَ الْعَبْدُ إِيمَاناً ازْدَادَ ضِيقاً فِي مَعِيشَتِهِ.

«60»

محص، [التمحيص] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: أَكْرَمُ مَا يَكُونُ

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس گرسنه و یا نیازمند شود و آن را از مردم پنهان ساخته و تنها نزد خدا فاش سازد، بر خداوند است که رزقی معادل یک سال روزی حلال به وی عطا کند.

و فرمود: فقر پیش مردم زبونی است و روز قیامت پیش خدا زینت است.

روایت 59

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: هرچه بر ایمان بنده افزوده شود، زندگی بر او تنگ‌تر می‌گردد.

روایت 60

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: گرامی‌ترین

الْعَبْدُ إِلَي اللَّهِ أَنْ يَطْلُبَ دِرْهَماً فَلَا يَقْدِرَ عَلَيْهِ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سِنَانٍ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام هَذَا الْكَلَامَ وَ عِنْدِي مِائَةُ أَلْفٍ وَ أَنَا الْيَوْمَ مَا أَمْلِكُ دِرْهَماً.

«61»

محص، [التمحيص] عَنْ عَبَّادِ بْنِ صُهَيْبٍ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عليهما السلام يَقُولُ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَي لَوْ لَا أَنَّنِي أَسْتَحْيِي مِنْ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنِ مَا تَرَكْتُ لَهُ خِرْقَةً يَتَوَارَي بِهَا إِلَّا أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا تَكَامَلَ فِيهِ الْإِيمَانُ ابْتَلَيْتُهُ فِي قُوتِهِ فَإِنْ جَزَعَ رَدَدْتُ عَلَيْهِ قُوتَهُ وَ إِنْ صَبَرَ بَاهَيْتُ بِهِ مَلَائِكَتِي فَذَاكَ الَّذِي تُشِيرُ إِلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ بِالْأَصَابِعِ.

«62»

محص، [التمحيص] عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: وُكِلَ الرِّزْقُ بِالْحُمْقِ وَ وُكِلَ الْحِرْمَانُ بِالْعَقْلِ وَ وُكِلَ الْبَلَاءُ بِالصَّبْرِ.

«63»

محص، [التمحيص] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً لِقِلَّةِ ذَاتِ يَدِهِ شَهَرَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَي رُءُوسِ الْخَلَائِقِ لَا مَحَالَةَ.

«64»

محص، [التمحيص] عَنِ ابْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الْمَصَائِبُ مِنَحٌ مِنَ اللَّهِ وَ الْفَقْرُ عِنْدَ اللَّهِ مِثْلُ الشَّهَادَةِ وَ لَا يُعْطِيهِ مِنْ عِبَادِهِ إِلَّا مَنْ أَحَبَّ.

«65»

محص، [التمحيص] عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَفَّانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَيَعْتَذِرُ إِلَي عَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ الْمُحْتَاجِ كَانَ فِي الدُّنْيَا كَمَا يَعْتَذِرُ الْأَخُ إِلَي أَخِيهِ فَيَقُولُ لَا وَ عِزَّتِي مَا أَفْقَرْتُكَ لِهَوَانٍ بِكَ عَلَيَّ فَارْفَعْ هَذَا الْغِطَاءَ فَانْظُرْ مَا عَوَّضْتُكَ مِنَ الدُّنْيَا فَيَكْشِفُ فَيَنْظُرُ مَا عَوَّضَهُ اللَّهُ مِنَ الدُّنْيَا فَيَقُولُ مَا يَضُرُّنِي مَا مَنَعْتَنِي مَعَ مَا عَوَّضْتَنِي.

«66»

محص، [التمحيص] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: وَ اللَّهُ مَا اعْتَذَرَ إِلَي مَلَكٍ مُقَرَّبٍ وَ لَا نَبِيٍّ مُرْسَلٍ إِلَّا إِلَي فُقَرَاءِ شِيعَتِنَا قِيلَ لَهُ وَ كَيْفَ يَعْتَذِرُ إِلَيْهِمْ قَالَ يُنَادِي مُنَادٍ أَيْنَ فُقَرَاءُ الْمُؤْمِنِينَ فَيَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ فَيَتَجَلَّي لَهُمُ الرَّبُّ فَيَقُولُ وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي وَ عُلُوِّي وَ آلَائِي وَ ارْتِفَاعِ مَكَانِي مَا حَبَسْتُ عَنْكُمْ شَهَوَاتِكُمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا هَوَاناً بِكُمْ عَلَيَّ وَ لَكِنْ ذَخَرْتُهُ لَكُمْ لِهَذَا الْيَوْمِ أَ مَا تَرَي قَوْلَهُ مَا حَبَسْتُ عَنْكُمْ شَهَوَاتِكُمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا اعْتِذَاراً قُومُوا الْيَوْمَ وَ تَصَفَّحُوا وُجُوهَ خَلَائِقِي فَمَنْ وَجَدْتُمْ لَهُ عَلَيْكُمْ مِنَّةً بِشَرْبَةٍ مِنْ مَاءٍ فَكَافُوهُ عَنِّي بِالْجَنَّةِ.

وَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قُلْ لِمُصَاصِ شِيعَتِنَا غَرِّبُوا أَوْ شَرِّقُوا لَنْ تُرْزَقُوا

بنده در نزد خداوند آن کسی است که هر گاه درهمی بخواهد نتواند آن را بدست آورد، عبد اللَّه گوید: هنگامی که امام این بیان را فرمودند من صد هزار درهم داشتم ولی اکنون یک درهم ندارم.

روایت 61

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: خدای متعال می‌فرماید: سوگند به جلال و شکوه خود، اگر از بنده مؤمنم شرم نمی‌کردم، پاره رختی که بدنش را با آن بپوشاند، برایش باقی نمی‌گذاشتم، و من هر گاه بخواهم ایمان بنده خود را کامل کنم، او را به تنگدستی و بیماری مبتلا می‌سازم [پس اگر بی‌تابی نمود، نیرویش را به وی باز می‌گردانم ] و اگر صبر کرد، به وسیله او بر فرشتگانم فخر می‌کنم وآن بنده است که فرشتگان او را با اشاره انگشتان خود به همدیگر نشان می دهند.

روایت 62

تمحیص: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: روزی با حماقت، محرومیت به عقل و بلا به صبر روزی بستگی پیدا کرده‌اند و به هم ارتباط دارند.

روایت 63

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس مؤمنی را به خاطر تهی‌دستی‌اش خوار بشمارد، خداوند قطعا روز قیامت او را به مردم نشان می‌دهد و رسوایش می‌کند.

روایت 64

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: مصیبت‌ها بخشش های الهی هستند، و فقر نزد خداوند جایگاه شهادت را دارد و جز به بندگان محبوبش عطا نمی‌کند.

روایت 65

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند روز قیامت از بنده مومن و فقیر خود عذرخواهی می‌کند، همانطور که برادر از برادر عذرخواهی می‌نماید، و می‌فرماید: به عزت و جلالم سوگند، تو را در دنیا فقیر نساختم چون نزد من خوار وکوچک بوده ای ، این پرده را کنار زن و ببین در عوض مال دنیا چه چیز به تو عطا نموده‌ام. پس پرده را کنار زده و عوض آنچه را که خداوند در دنیا به وی نداده است، می‌بیند و می‌گوید: با وجود آنچه که در این دنیا به من عطا فرموده‌ای، آنچه را که در دنیا از آن بی‌بهره بوده‌ام به من ضرر نرسانده است.

روایت 66

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند از هیچ فرشته مقرب و هیچ پیامبر مبعوثی عذر خواهی نمی‌کند جز از شیعیان فقیر ما. به خداوند عرض می‌شود: چگونه از آنان عذرخواهی می‌کنی؟ خداوند می‌فرماید: منادی ندا می‌دهد: مومنان فقیر کجا هستند؟ پس جمعی از مردم بر می‌خیزند، خداوند بر آنان جلوه کرده و می‌فرماید: به عزت و جلالم و به رفعت و موهبت‌ها و بلندی جایگاهم سوگند، خواسته‌های شما را در دنیا از شما دریغ نداشتم چون نزد من کوچک و خوار بوده ایدبلکه ، آن را ذخیره امروزتان قرار دادم. در عوض نعمت‌هایی که در دنیا به شما عطا نکردم امروز برخیزید و چهره خلایق را ببینید، هر کس به شربت آبی بر شما حق دارد، از طرف من با بهشت پاداش نیکی‌اش را جبران کنید.

إِلَّا الْقُوتَ‌⁽¹⁾.

«67»

محص، [التمحيص] عَنْ مُبَارَكٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ إِنِّي لَمْ أُغْنِ الْغَنِيَّ لِكَرَامَةٍ بِهِ عَلَيَّ وَ لَمْ أُفْقِرِ الْفَقِيرَ لِهَوَانٍ بِهِ عَلَيَّ وَ هُوَ مِمَّا ابْتَلَيْتُ بِهِ الْأَغْنِيَاءَ بِالْفُقَرَاءِ وَ لَوْ لَا الْفُقَرَاءُ لَمْ يَسْتَوْجِبِ الْأَغْنِيَاءُ الْجَنَّةَ.

«68»

محص، [التمحيص] عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ الْفَقِيرَ لَيَقُولُ يَا رَبِّ ارْزُقْنِي حَتَّي أَفْعَلَ كَذَا وَ كَذَا مِنَ الْبِرِّ وَ وُجُوهِ الْخَيْرِ فَإِذَا عَلِمَ اللَّهُ ذَلِكَ مِنْهُ كَتَبَ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ مَا يَكْتُبُهُ لَوْ عَمِلَهُ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ كَرِيمٌ.

«69»

محص، [التمحيص] عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَوْ لَا عَبْدِيَ الْمُؤْمِنُ لَعَصَّبْتُ رَأْسَ الْكَافِرِ بِعِصَابَةٍ مِنْ جَوْهَرٍ.

«70»

محص، [التمحيص] عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: مَنْ ضُيِّقَ عَلَيْهِ فِي ذَاتِ يَدِهِ فَلَمْ يَظُنَّ أَنَّ ذَلِكَ حُسْنُ نَظَرٍ مِنَ اللَّهِ لَهُ فَقَدْ ضَيَّعَ مَأْمُولًا وَ مَنْ وُسِّعَ عَلَيْهِ فِي ذَاتِ يَدِهِ فَلَمْ يَظُنَّ أَنَّ ذَلِكَ اسْتِدْرَاجٌ مِنَ اللَّهِ فَقَدْ أَمِنَ مَخُوفاً.

«71»

محص، [التمحيص] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّا نُحِبُّ الْمَالَ وَ أَنْ لَا نُؤْتَي مِنْهُ خَيْرٌ لَنَا إِنَّ عَلِيّاً أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام كَانَ يَقُولُ أَنَا يَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِينَ وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ إِنَّ أَكْثَرَ الْمَالَ عَدُوٌّ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ يَعْسُوبُ الْمُنَافِقِينَ.

«72»

محص، [التمحيص] عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ أَهْدَي إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله صَاعاً مِنْ رُطَبٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِلْخَادِمِ الَّتِي جَاءَتْ بِهِ ادْخُلِي فَانْظُرِي هَلْ تَجِدِينَ فِي الْبَيْتِ قَصْعَةً أَوْ طَبَقاً فَتَأْتِيَنِي بِهِ فَدَخَلَتْ ثُمَّ خَرَجَتْ إِلَيْهِ فَقَالَتْ مَا أَصَبْتُ قَصْعَةً وَ لَا طَبَقاً فَكَنَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِثَوْبِهِ مَكَاناً مِنَ الْأَرْضِ ثُمَّ قَالَ لَهَا ضَعِيهِ هَاهُنَا عَلَي الْحَضِيضِ ثُمَّ قَالَ وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ كَانَتِ الدُّنْيَا تَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ مِثْقَالَ جَنَاحِ بَعُوضَةٍ مَا أَعْطَي كَافِراً وَ لَا مُنَافِقاً مِنْهَا شَيْئاً.

جز قوتی روزی شما نیست.⁽²⁾

روایت 67

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: من ثروتمند را به خاطر کرامتش نزذ من غنی نساخته و فقیر را برای خواری و ذلتش نزد خود، فقیر نگردانیدم، بلکه فقیران را مایه آزمایش ثروتمندان قرار دادم و اگر فقیران نبودند، ثروتمندان لایق بهشت نمی‌شدند.

روایت 68

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: بنده مومن فقیر می‌گوید: بارالها، به من روزی ده تا من فلان و فلان کار خیر را انجام دهد. هر گاه صداقت او در نزد خداوند معلوم گردد خداوند به اندازه نیت او به وی پاداشی می دهد که اگر آن عمل را انجام می داد آن ثواب را بهره مند میگشت. خداوند بزرگ و بخشنده است.

روایت 69

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر به خاطر بنده مؤمن نبود سر کافر را به پارچه‌ای از جواهرات می‌بستم.

روایت 70

تمحیص: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: : هر کس برایش تنگی در زندگی پیش آمد خیال نکند که مورد عنایت خداوند قرار گرفته است زیرا ممکن است وی آرزویی داشته و به آن نرسیده است و نیز هر کس برای او وسعت زندگی و رفاه پیش آمد، گمان نکند که خداوند می‌خواهد او را مورد مواخذه قرار دهد، زیرا ممکن است خداوند او را از گزندی حفظ کند .

روایت 71

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: ما مال و ثروت را دوست داریم ولی اگر به ما داده نشود برای ما بهتر است، امیر المؤمنین علیه السّلام فرمودند: من یعسوب و امیر مؤمنان می‌باشم و مال زیاد دشمن مؤمنان و امیر منافقان است.

روایت 72

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: یکی از انصار ظرف خرمایی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آورد. حضرت به خادمی که خرما را آورده بود، فرمود: داخل شو و ببین در خانه کاسه بزرگ و یا ظرفی می‌بینی، آن را بیاور. کنیز وارد خانه شده و سپس خارج شد و گفت: هیچ قدح و ظرفی ندیدم. رسول خدا صلی الله علیه و آله با لباس خود گوشه‌ای از زمین را جارو زد، سپس به کنیز فرمود: خرما را همین‌جا روی زمین بگذار. آنگاه فرمود: سوگند به کسی که جانم در دست اوست، اگر دنیا به اندازه بال مگسی نزد خدا ارزش داشت، کافر و منافق هیچ بهره‌ای از آن نداشتند.

«73»

محص، [التمحيص] عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَا دُنْيَا تَمَرَّرِي عَلَي عَبْدِيَ الْمُؤْمِنِ بِأَنْوَاعِ الْبَلَاءِ وَ ضَيِّقِي عَلَيْهِ فِي الْمَعِيشَةِ وَ لَا تَحْلَوْلِي فَيَرْكَنَ إِلَيْكِ‌⁽¹⁾.

«74»

محص، [التمحيص] عَنِ ابْنِ أَبِي الْعَلَاءِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَوْ لَا كَثْرَةُ إِلْحَاحِ الْمُؤْمِنِ فِي الرِّزْقِ لَضُيِّقَ عَلَيْهِ مِنَ الرِّزْقِ أَكْثَرَ مِمَّا هُوَ فِيهِ.

«75»

محص، [التمحيص] عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: لَوْ لَا إِلْحَاحُ هَذِهِ الشِّيعَةِ عَلَي اللَّهِ فِي طَلَبِ الرِّزْقِ لَنَقَلَهُمْ مِنَ الْحَالِ الَّتِي هُمْ عَلَيْهَا إِلَي مَا هُوَ أَضْيَقُ.

«76»

محص، [التمحيص] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: الْفَقْرُ أَزْيَنُ عَلَي الْمُؤْمِنِ مِنَ الْعِذَارِ عَلَي خَدِّ الْفَرَسِ وَ إِنَّ آخِرَ الْأَنْبِيَاءِ دُخُولًا إِلَي الْجَنَّةِ سُلَيْمَانُ وَ ذَلِكَ لِمَا أُعْطِيَ مِنَ الدُّنْيَا.

«77»

محص، [التمحيص] عَنِ ابْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا سَدَّ اللَّهُ عَلَي مُؤْمِنٍ بَابَ رِزْقٍ إِلَّا فَتَحَ اللَّهُ لَهُ خَيْراً مِنْهُ قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ لَيْسَ يَعْنِي بِخَيْرٍ مِنْهُ أَكْثَرَ مِنْهُ وَ لَكِنْ يَعْنِي إِنْ كَانَ أَقَلَّ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ.

«78»

محص، [التمحيص] عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ حَقَّرَ مُؤْمِناً مِسْكِيناً لَمْ يَزَلِ اللَّهُ لَهُ حَاقِراً مَاقِتاً حَتَّي يَرْجِعَ عَنْ مَحْقَرَتِهِ إِيَّاهُ.

«79»

محص، [التمحيص] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَيُعْطِي الدُّنْيَا مَنْ يُحِبُّ وَ يُبْغِضُ وَ لَا يُعْطِي الْآخِرَةَ إِلَّا مَنْ يُحِبُّ وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَيَسْأَلُ رَبَّهُ مَوْضِعَ سَوْطٍ فِي الدُّنْيَا فَلَا يُعْطِيهِ وَ يَسْأَلُهُ الْآخِرَةَ فَيُعْطِيهِ مَا شَاءَ وَ يُعْطِي الْكَافِرَ فِي الدُّنْيَا قَبْلَ أَنْ يَسْأَلَهُ مَا شَاءَ وَ يَسْأَلُهُ مَوْضِعَ سَوْطٍ فِي الْآخِرَةِ فَلَا يُعْطِيهِ شَيْئاً.

«80»

محص، [التمحيص] عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ هَذِهِ الدُّنْيَا يُعْطَاهَا الْبَرُّ وَ الْفَاجِرُ وَ إِنَّ هَذَا الدِّينَ دِينٌ لَا يُعْطِيهِ اللَّهُ إِلَّا خَاصَّتَهُ.

«81»

محص، [التمحيص] عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ الْفَقْرَ مَخْزُونٌ عِنْدَ اللَّهِ لَا يَبْتَلِي بِهِ إِلَّا مَنْ أَحَبَّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ يُعْطِي

روایت 73

تمحیص: امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: خدای عز و جل می‌فرماید: ای دنیا، با انواع بلاها بر بنده مومن من بگذر و بر معیشت او سخت گیر و زندگی را بر او شیرین مگیر تا به تو تکیه نکند.⁽²⁾

روایت 74

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر اصرار زیاد مومن برای گشایش روزی نباشد، خداوند بیشتر از این زندگی را بر او تنگ می‌گرفت.

روایت 75

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر اصرار این شیعیان برای گشایش روزی به درگاه خداوند نبود، به شرایطی سخت‌تر از آنچه در آنند دچار می‌شدند.

روایت 76

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: فقر بر چهره مومن، از دنباله لگام بر گونه اسب زیباتر است، آخرین پیامبری که وارد بهشت می شود سلیمان علیه السلام است چرا که مال دنیا به وی عطا شد .

روایت 77

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: هیچ درب روزی بر روی بسته نشد مگر اینکه خداوند بهتر از آن بر وی گشود، ابن ابی عمر می‌گوید: منظور از روزی بهتر، روزی بیشتر نیست، اما به این معناست که گرچه کمتر است اما برای او بهتر می‌باشد.

روایت 78

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس مومن فقیری را تحقیر نماید، خداوند بر او خشمگین بوده و وی را کوچک می شمارد تا زمانی که از تحقیر خود باز گردد.

روایت 79

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: بی‌شک خدای متعال دنیا را هم به کسانی که دوست دارد عطا می‌کند و هم به کسانی که دشمن می‌دارد؛ اما آخرت را تنها به کسانی عطا می‌فرماید که آنان را دوست دارد. مؤمن از خداوند جایی در زمین به اندازه تازیانه می‌خواهد ولی خداوند به او نمی‌دهد و هر چه بخواهد به وی داده می‌شود. کافر در دنیا پیش از آنکه درخواست کند هر چه بخواهد به وی عطا می‌شود اما در آخرت حتی اگر به اندازه تازیانه می‌خواهد، به وی داده نمی شود.

روایت 80

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: این دنیا به نیکوکار و بدکار داده می‌شود اما این دین، دینی است که خداوند جز به خواص خود عطا نمی‌فرماید.

روایت 81

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: فقر در خزانه الهی محفوظ است و جز به مومنانی که دوست دارد، نمی‌بخشد. سپس فرمود: خداوند

الدُّنْيَا مَنْ أَحَبَّ وَ مَنْ أَبْغَضَ وَ لَا يُعْطِي دِينَهُ إِلَّا مَنْ أَحَبَّ.

«82»

دَعَوَاتُ الرَّاوَنْدِيِّ، قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: لَوْ لَا ثَلَاثَةٌ فِي ابْنِ آدَمَ مَا طَأْطَأَ رَأْسَهُ شَيْ‌ءٌ الْمَرَضُ وَ الْمَوْتُ وَ الْفَقْرُ وَ كُلُّهُنَّ فِيهِ وَ إِنَّهُ لَمَعَهُنَّ لَوَثَّابٌ.

«83»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ عليه السلام: الْغِنَي فِي الْغُرْبَةِ وَطَنٌ وَ الْفَقْرُ فِي الْوَطَنِ غُرْبَةٌ⁽¹⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: الْفَقْرُ يُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حُجَّتِهِ وَ الْمُقِلُّ غَرِيبٌ فِي بَلْدَتِهِ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: الْفَقْرُ الْمَوْتُ الْأَكْبَرُ⁽³⁾.

وَ قَالَ عليه السلام لِابْنِهِ مُحَمَّدٍ: يَا بُنَيَّ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكَ الْفَقْرَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنْهُ فَإِنَّ الْفَقْرَ مَنْقَصَةٌ لِلدِّينِ وَ مَدْهَشَةٌ لِلْعَقْلِ دَاعِيَةٌ لِلْمَقْتِ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: الْعَفَافُ زِينَةُ الْفَقْرِ وَ الشُّكْرُ زِينَةُ الْغِنَي‌⁽⁵⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: أَلَا وَ إِنَّ مِنَ الْبَلَاءِ الْفَاقَةَ وَ أَشَدُّ مِنَ الْفَاقَةِ مَرَضُ الْبَدَنِ وَ أَشَدُّ مِنْ مَرَضِ الْبَدَنِ مَرَضُ الْقَلْبِ أَلَا وَ إِنَّ مِنَ النِّعَمِ سَعَةَ الْمَالِ وَ أَفْضَلُ مِنْ سَعَةِ الْمَالِ صِحَّةُ الْبَدَنِ وَ أَفْضَلُ مِنْ صِحَّةِ الْبَدَنِ تَقْوَي الْقَلْبِ‌⁽⁶⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: الْغِنَي وَ الْفَقْرُ بَعْدَ الْعَرْضِ عَلَي اللَّهِ سُبْحَانَهُ‌⁽⁷⁾.

«84»

كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ،: قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ اعْلَمْ أَيْ بُنَيَّ إِنِّي قَدْ ذُقْتُ الصَّبِرَ وَ أَنْوَاعَ الْمُرِّ فَلَمْ أَرَ أَمَرَّ مِنَ الْفَقْرِ فَإِنِ افْتَقَرْتَ يَوْماً فَاجْعَلْ فَقْرَكَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللَّهِ

دنیا را به هر که دوست دارد و هر که دشمن می‌شمارد، عطا می‌کند، اما دینش را تنها به کسی اختصاص می‌دهد که دوستش دارد.

روایت 82

دعوات راوندی: رسو خدا صلی الله علیه و آله فرمود: اگر سه ویژگی در بنی آدم نبود، در مقابل هیچ چیز سر فرو نمی‌آورد: بیماری و مرگ و فقر. همه این ویژگی‌ها در وجود اوست و با وجود این بسیار گستاخ است .

روایت 83

نهج البلاغه: امبرالمومنین علیه السلام فرمود: غربت، برای ثروتمند وطن؛ و وطن برای فقیر غربت است. ⁽⁸⁾

-. نیز فرمود: فقر، آدم باهوش را لال می‌کند و برهانش را از وی می‌گیرد، و آدم نیازمند در شهرش غریب است. ⁽⁹⁾

روایت 84

کنز الفوائد کراجکی: لقمان به پسرش گفت: بدان پسرم، من صبر و همه تلخی‌ها را چشیده‌ام، اما تلخ‌تر از فقر نیافتم. پس اگر روزی فقیر شدی، فقر خود را بین خود و خدای خود حفظ کن، و فقرت را نزد مردم باز گو مکن که نزد آنان خوار می شوی. بگذار این وضع بین شما و خدا باشد

وَ لَا تُحَدِّثِ النَّاسَ بِفَقْرِكَ فَتَهُونَ عَلَيْهِمْ ثُمَّ سَلْ فِي النَّاسِ هَلْ مِنْ أَحَدٍ دَعَا اللَّهَ فَلَمْ يُجِبْهُ أَوْ سَأَلَهُ فَلَمْ يُعْطِهِ‌⁽¹⁾.

«85»

عِدَّةُ الدَّاعِي قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: الْفَقْرُ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنْ حَسَدِ الْجِيرَانِ وَ جَوْرِ السُّلْطَانِ وَ تَمَلُّقِ الْإِخْوَانِ.

وَ رَوَي حَسَّانُ بْنُ يَحْيَي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ رَجُلًا فَقِيراً أَتَي رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ عِنْدَهُ رَجُلٌ غَنِيٌّ فَكَفَّ ثِيَابَهُ وَ تَبَاعَدَ عَنْهُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ مَا حَمَلَكَ عَلَي مَا صَنَعْتَ أَ خَشِيتَ أَنْ يَلْصَقَ فَقْرُهُ بِكَ أَوْ يَلْصَقَ غِنَاكَ بِهِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمَّا إِذَا قُلْتَ هَذَا فَلَهُ نِصْفُ مَالِي قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لِلْفَقِيرِ أَ تَقْبَلُ مِنْهُ قَالَ لَا قَالَ وَ لِمَ قَالَ أَخَافُ أَنْ يَدْخُلَنِي مَا دَخَلَهُ.

وَ عَنْهُ عليه السلام قَالَ: فِي الْإِنْجِيلِ أَنَّ عِيسَي عليه السلام قَالَ اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي غُدْوَةً رَغِيفاً مِنْ شَعِيرٍ وَ عَشِيَّةً رَغِيفاً مِنْ شَعِيرٍ وَ لَا تَرْزُقْنِي فَوْقَ ذَلِكَ فَأَطْغَي‌⁽²⁾.

وَ عَنِ الصَّادِقِينَ عليهم السلام: مَنْ كَثُرَ اشْتِبَاكُهُ بِالدُّنْيَا كَانَ أَشَدَّ لِحَسْرَتِهِ عِنْدَ فِرَاقِهَا.

وَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا فَإِنَّمَا يُنْتَظَرُ بِأَوَّلِكُمْ آخِرُكُمْ .

وَ تَحَسَّرَ سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عِنْدَ مَوْتِهِ فَقِيلَ لَهُ عَلَامَ تَأَسُّفُكَ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ قَالَ لَيْسَ تَأَسُّفِي عَلَي الدُّنْيَا وَ لَكِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَهِدَ إِلَيْنَا وَ قَالَ لِيَكُنْ بُلْغَةُ أَحَدِكُمْ كَزَادِ الرَّاكِبِ وَ أَخَافُ أَنْ نَكُونَ قَدْ جَاوَزْنَا أَمْرَهُ وَ حَوْلِي هَذِهِ الْأَسَاوِدُ وَ أَشَارَ إِلَي مَا فِي بَيْتِهِ وَ قَالَ هُوَ دَسْتٌ وَ سَيْفٌ وَ جَفْنَةٌ.

وَ قَالَ أَبُو ذَرٍّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ الْخَائِفُونَ الْخَاشِعُونَ الْمُتَوَاضِعُونَ الذَّاكِرُونَ اللَّهَ كَثِيراً يَسْبِقُونَ النَّاسَ إِلَي الْجَنَّةِ قَالَ لَا وَ لَكِنَّ فُقَرَاءَ الْمُؤْمِنِينَ يَأْتُونَ فَيَتَخَطَّوْنَ رِقَابَ النَّاسِ فَيَقُولُ لَهُمْ خَزَنَةُ الْجَنَّةِ كَمَا أَنْتُمْ حَتَّي تُحَاسَبُوا فَيَقُولُونَ بِمَ نُحَاسَبُ فَوَ اللَّهِ مَا مَلَكْنَا فَنَجُورَ وَ نَعْدِلَ وَ لَا أُفِيضَ عَلَيْنَا فَنَقْبِضَ

زیرا اگر اظهار کنی نزد آنها خوار می‌کردی، و بعد از مردم سؤال کن و بنگر آیا کسی بوده که از خداوند درخواستی کرده باشد و پرودگار خواسته اورا اجابت نکرده باشد؟یا چیزی بخواهد و خدا به او ندهد.⁽³⁾

روایت 85

امیرالمومنین علیه السلام فرمود: فقر برای مؤمن بهتر از حسادت همسایگان و جور حاکمان و چاپلوسی برادران می‌باشد.

و نیز فرمود: در انجیل آمده است که عیسی علیه السلام فرمود: بارالها، صبح و شام قرص نان جویی به من روزی فرما، و بیش از آن عطا مکن که سرپیچی و طغیان می‌کنم.⁽⁴⁾

_ امیرالمومنین علیه السلام: سبکبار باشید تا خود را به منزل برسانید، همانا که اولین شما منتظر پیوستن آخرین شما به اوست

سلمان فارسی رضوان اللَّه علیه در هنگام مرگ افسوس می‌خوردند، به او گفته شد چرا افسوس می‌خورید ای بنده خدا، فرمود: من از برای دنیا افسوس نمی‌خورم، من از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیدم به ما فرمودند: زندگی شما باید به اندازه یک سواری که می‌خواهد به جایی برود باشد.

در این هنگام سلمان فرمودند من می‌ترسم از فرمان رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله سرپیچی کرده باشم در حالی که اکنون پیرامون مرا اشیایی گرفته‌اند، و سلمان در به آن چیزهایی که در خانه اش بود اشاره کرد به شمشیر و غلاف آن و یک رختخواب که در گوشه اطاق بود .

خازنان بهشت به آنها می‌گویند: شما در جای خود قرار گیرید تا به حساب شما رسیدگی شود، آنها می‌گویند: ما را چگونه به حساب می‌کشید به خداوند سوگند ما چیزی در اختیار نداشتیم تا ستم کنیم و یا عدالت داشته باشیم، ما چیزی را مالک نبودیم که آن را بدهیم

وَ نَبْسُطَ وَ لَكِنْ عَبَدْنَا رَبَّنَا حَتَّي أَتَانَا الْيَقِينُ‌⁽¹⁾.

وَ فِيمَا أَوْحَي اللَّهُ إِلَي مُوسَي عليه السلام: إِذَا رَأَيْتَ الْفَقْرَ مُقْبِلًا فَقُلْ مَرْحَباً بِشِعَارِ الصَّالِحِينَ وَ إِذَا رَأَيْتَ الْغِنَي مُقْبِلًا فَقُلْ ذَنْبٌ عُجِّلَتْ عُقُوبَتُهُ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ عِيسَي عليه السلام: خَادِمِي يَدَايَ وَ دَابَّتِي رِجْلَايَ وَ فِرَاشِيَ الْأَرْضُ وَ وِسَادِيَ الْحَجَرُ وَ دِفْئِي فِي الشِّتَاءِ مَشَارِقُ الْأَرْضِ‌⁽³⁾وَ سِرَاجِي بِاللَّيْلِ الْقَمَرُ وَ إِدَامِيَ الْجُوعُ وَ شِعَارِيَ الْخَوْفُ وَ لِبَاسِيَ الصُّوفُ وَ فَاكِهَتِي وَ رَيْحَانَتِي مَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ لِلْوُحُوشِ وَ الْأَنْعَامِ أَبِيتُ وَ لَيْسَ لِي شَيْ‌ءٌ وَ أُصْبِحُ وَ لَيْسَ لِي شَيْ‌ءٌ وَ لَيْسَ عَلَي وَجْهِ الْأَرْضِ أَحَدٌ أَغْنَي مِنِّي.

وَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَيَعْتَذِرُ إِلَي عَبْدِهِ الْمُحْوِجِ كَانَ فِي الدُّنْيَا كَمَا يَعْتَذِرُ الْأَخُ إِلَي أَخِيهِ فَيَقُولُ وَ عِزَّتِي مَا أَفْقَرْتُكَ لِهَوَانٍ كَانَ بِكَ عَلَيَّ فَارْفَعْ هَذَا الْغِطَاءَ فَانْظُرْ مَا عَوَّضْتُكَ مِنَ الدُّنْيَا فَيَكْشِفُ فَيَنْظُرُ مَا عَوَّضَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الدُّنْيَا فَيَقُولُ مَا ضَرَّنِي يَا رَبِّ مَا زَوَيْتَ عَنِّي مَعَ مَا عَوَّضْتَنِي‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِعِيسَي عليه السلام: إِنِّي وَهَبْتُ لَكَ الْمَسَاكِينَ وَ رَحْمَتَهُمْ تُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَكَ يَرْضَوْنَ بِكَ إِمَاماً وَ قَائِداً وَ تَرْضَي بِهِمْ صَحَابَةً وَ تَبَعاً وَ هُمَا خَلْقَانِ مَنْ لَقِيَنِي بِهِمَا لَقِيَنِي بِأَزْكَي الْأَعْمَالِ وَ أَحَبِّهَا إِلَيَّ. .

وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: الْفَقْرُ فَخْرِي وَ بِهِ أَفْتَخِرُ.

وَ قَالَ عِيسَي عليه السلام: بِحَقٍّ أَقُولُ لَكُمْ إِنَّ أَكْنَافَ السَّمَاءِ لَخَالِيَةٌ مِنَ الْأَغْنِيَاءِ وَ لَدُخُولُ جَمَلٍ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ أَيْسَرُ مِنْ دُخُولِ غَنِيٍّ الْجَنَّةَ.

وَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: اطَّلَعْتُ عَلَي الْجَنَّةِ فَوَجَدْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا الْفُقَرَاءَ وَ الْمَسَاكِينَ

و یا بخل داشته باشیم، ما خداوند را عبادت کردیم، تا به درجه یقین رسیدیم.

امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند روز قیامت از بنده مومن و فقیر خود عذرخواهی می‌کند، همانطور که برادر از برادر عذرخواهی می‌نماید، و می‌فرماید: به عزت و جلالم سوگند، تو را در دنیا فقیر نساختم چون نزد من خوار وناچیز بودی ، این پرده را کنار بزن و ببین در عوض مال دنیا چه چیز به تو عطا نموده‌ام. پس پرده را کنار زده و عوض آنچه را که خداوند در دنیا به وی نداده است، می‌بیند و می‌گوید: بار خدایا من در دنیا زیانی نکرده‌ام در مقابل آنچه در آخرت به من دادی. ⁽⁷⁾

وَ إِذَا لَيْسَ فِيهَا أَحَدٌ أَقَلَّ مِنَ الْأَغْنِيَاءِ وَ النِّسَاءِ⁽¹⁾.

«86»

كِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: سَائِلُوا الْعُلَمَاءَ وَ خَاطِبُوا الْحُكَمَاءَ وَ جَالِسُوا الْفُقَرَاءَ.

وَ مِنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَلِيٍّ الْعَلَوِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: طُوبَي لِلْمَسَاكِينِ بِالصَّبْرِ هُمُ الَّذِينَ يَرَوْنَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ.

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُوسَي بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْفَقْرُ خَيْرٌ مِنَ الْغِنَي إِلَّا مَنْ حَمَلَ فِي مَغْرَمٍ وَ أَعْطَي فِي نَائِبَةٍ.

وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: الْفَقْرُ فَقْرُ الْقَلْبِ وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: الْفَقْرُ رَاحَةٌ.

باب 95 الغني و الكفاف

الآيات

اشارة

المؤمنون: أَ يَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِينَ نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لا يَشْعُرُونَ‌⁽²⁾

العلق: إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغي أَنْ رَآهُ اسْتَغْني إِنَّ إِلي رَبِّكَ الرُّجْعي‌⁽³⁾

التكاثر: أَلْهاكُمُ التَّكاثُرُ إلي قوله ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ.

در آنجا کمترین اشخاص اغنیاء و زنان می‌باشند.

روایت 86

کتاب الامامه والتبصره پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: از دانشمندان بپرسید، با حکیمان هم‌کلام و با فقیران هم‌نشین باشید.

باب نود و پنجم : ثروت و کفاف

آیات

علق: إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی إِنَّ إِلی رَبِّکَ الرُّجْعی‌⁽⁵⁾* تکاثر: أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ إلی قوله ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ».

{یا می‌پندارند که آنچه از مال و پسران که بدیشان مدد می‌دهیماز آن روی است که] می‌خواهیم به سودشان در خیرات شتاب ورزیم [نه] بلکه نمی‌فهمند.

علق: {آیه نیامده است} چنین نیست (که شما می‌پندارید) به یقین انسان طغیان می‌کند از اینکه خود را بی‌نیاز ببیند، و به یقین بازگشت (همه) به سوی پروردگار تو است.

تکاثر: {آیه نیامده است} تفاخر به بیشتر داشتن، شما را غافل داشت، تا آنجا که می فرماید: سپس در همان روز است که از نعمتِ [روی زمین] پرسیده خواهید شد.}

تفسير

أَ يَحْسَبُونَ في المجمع معناه أ يظن هؤلاء الكفار أن ما نعطيهم و نزيدهم في الأموال و الأولاد أنما نعطيهم ثوابا و مجازاة لهم علي أعمالهم أو لرضانا عنهم و لكرامتهم علينا ليس الأمر كما يظنون بل ذلك إملاء لهم و استدراج لهوانهم علينا و للابتلاء في التعذيب لهم.

وَ رَوَي السَّكُونِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي يَقُولُ يَحْزَنُ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنُ إِذَا قَتَّرْتُ عَلَيْهِ شَيْئاً مِنْ هَذِهِ الدُّنْيَا وَ ذَلِكَ أَقْرَبُ لَهُ مِنِّي وَ يَفْرَحُ إِذَا بَسَطْتُ لَهُ فِي الدُّنْيَا وَ ذَلِكَ أَبْعَدُ لَهُ مِنِّي ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ إِلَي قَوْلِهِ بَلْ لا يَشْعُرُونَ ثُمَّ قَالَ إِنَّ ذَلِكَ فِتْنَةٌ لَهُمْ.

و معني نُسارِعُ نسرع و نتعجل و تقديره نسارع لهم به فِي الْخَيْراتِ و الخيرات المنافع التي يعظم شأنها و نقيضها الشرور و هي المضار التي يشتد أمرها و الشعور العلم الذي يدق معلومه و فهمه علي صاحبه كدقة الشعر و قيل هو العلم من جهة المشاعر و هي الحواس و لهذا لا يوصف القديم سبحانه به‌⁽¹⁾.

و قال البيضاوي أي بل هم كالبهائم لا فطنة بهم و لا شعور لهم ليتأملوا فيعلموا أن ذلك الإمداد استدراج لا مسارعة في الخير⁽²⁾.

الأخبار

«1»

كا، [الكافي] عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْحَذَّاءِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ مِنْ أَغْبَطِ أَوْلِيَائِي عِنْدِي رجل [رَجُلًا] خَفِيفَ الْحَالِ ذَا حَظٍّ مِنْ صَلَاةٍ أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ بِالْغَيْبِ وَ كَانَ غَامِضاً فِي النَّاسِ جُعِلَ رِزْقُهُ كَفَافاً فَصَبَرَ عَلَيْهِ عُجِّلَتْ مَنِيَّتُهُ فَقَلَّ تُرَاثُهُ وَ قَلَّتْ بَوَاكِيهِ‌⁽³⁾.

بيان

الأغبط مأخوذ من الغبطة بالكسر و هي حسن الحال و المسرة خفيف

تفسیر

أیحسبون: در مجمع به این معناست: آیا این کافران گمان می‌کنند آنچه به آنان عطا نموده‌ایم و مال و فرزندان زیادشان، پاداش و نتیجه اعمالشان بوده و یا ما از آنان راضی و خشنود هستیم؟ و یا تصور می‌کنند به این دلیل است که آن‌ها را کرامت بخشیده و عزت داده‌ایم؟ آن‌گونه که تصور می‌کنند نیست، بلکه برای بهرمند کردن آن‌ها و استدراج و عذاب کردن آن‌هاست.

امام صادق علیه السلام از پدرانشان و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: خدای متعال می‌فرماید: هنگامی که چیزی از این نعمت‌های دنیا بر بنده مومن کم می‌شود، اندوهگین می‌گردد، در حالی که این امر او را به من نزدیک می‌سازد، و هنگامی که دنیا به وی روی می‌آورد، شادمان می‌شود، در حالی که این امر او را از من دور می‌سازد. سپس حضرت این آیه را تلاوت فرمود «بل لایشعرون»، سپس فرمود: این فتنه و آزمایش آن‌هاست.

نسارع: می‌شتابیم و عجله می‌کنیم، و در تقدیر چنین بوده است: در عطای این نعمت‌ها به آن‌ها تعجیل می‌کنیم. فی الخیرات: خیرات منافعی بزرگ ومهم را گویند، و متضاد آن شرور، به معنای ضرر و زیانی است که همه بدی‌ها را شامل می‌شود. «الشعور» علمی است که درک و همش بر صاحب علم بسیار دقیق است، مانند باریک بینی مو؛ و می‌گویند این علم برای مشاعر از قبیل حواس بوده و به همین دلیل خدای قدیم و سبحان را به این صفت توصیف نمی‌نمایند.⁽⁴⁾

بیضاوی می‌گوید: یعنی البته آن‌ها مانند حیوانات بوده و نه فهم دارند و نه شعور تا بدانند این نعمت‌ها برای استدراج است ؛که آنها را به تدریج به عذاب الهی نزدیک می کند و نه تعجیل در خیر و نیکی. ⁽⁵⁾

روایات

روایت 1

کافی: امام باقر علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خدای عز و جل می‌فرماید: خوشحال‌ترین بندگان در نزد من آن بنده‌ای است که سبکبار و خوشنود باشد، نمازش را ادا کند، و در خلوت بهتر ونیکوتر به عبادت خداوند بپردازد و در میان مردم گمنام باشد، از مردم بی‌نیاز بوده، مرگش زود برسد، میراثش کم باشد و گریه‌کنندگان او هم اندک باشند. ⁽⁶⁾

شرح

أغبط از غبطه (با کسره) و به معنای حال خوش و شادی«خفیف

الحال في بعض النسخ بالحاء المهملة و في بعضها بالمعجمة⁽¹⁾فعلي الثاني أي قليل المال و الحظ من الدنيا و الأول أيضا قريب منه قال في النهاية فيه أنه صلي الله عليه و آله لم يشبع من طعام إلا علي حفف الحفف الضيق و قلة المعيشة يقال أصابه حفف و حفوف و حفت الأرض إذا يبس نباتها أي لم يشبع إلا و الحال عنده خلاف الرخاء و الخصب و منه حديث قال له وفد العراق إن أمير المؤمنين بلغ منا و هو حاف المطعم أي يابسه و قحله و منه رأيت أبا عبيدة حفوفا أي ضيق عيش و منه إن عبد الله بن جعفر حفف و جهد أي قل ماله انتهي.

ذا حظ من صلاة أي صاحب نصيب حسن وافر من الصلاة فرضا و نفلا كما و كيفا و يحتمل أن يكون من للتعليل أي ذا حظ عظيم من القرب أو الثواب أو العفة و ترك المحرمات أو الأعم بسبب الصلاة لأنها تنهي عن الفحشاء و المنكر و هي قربان كل تقي.

أحسن عبادة ربه بالغيب أي غائبا عن الناس و التخصيص لأنه أخلص و أبعد من الرئاء أو بسبب إيمانه بموعود غائب عن حواسه كما قال تعالي يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ أو الباء للآلة أي إحسان عبادتهم بالقلب لا بالجوارح الظاهرة فقط و الأول أظهر.

و كان غامضا في الناس في النهاية أي مغمورا غير مشهور و أقول إما للتقية أو المعني أنه ليس طالبا للشهرة و رفعة الذكر بين الناس جعل علي بناء المفعول رزقه كفافا أي بقدر الحاجة و بقدر ما يكفه عن السؤال قال في النهاية الكفاف هو الذي لا يفضل عن الشي‌ء و يكون بقدر الحاجة إليه و منه لا تلام علي كفاف أي إذا لم يكن عندك كفاف لم تلم علي أن لا تعطي أحدا و في المصباح قوته كفاف

الحال» در برخی از نسخه‌ها با حاء مهمله آمده و در برخی دیگر با حاء معجمه، با حاء دوم به معنای کسی است که مال و بهره‌اش از دنیا اندک است، حال با حاء مهمله نیز معنایی مشابه همین را دارد. در کتاب نهایه آمده است: رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگز از غذایی سیر نشد مگر در حفف الحفف بود، یعنی به حالت سختی و مضیقه و اندک بودن معیشت.

أصابه حفف و حفوف : محدود کردن، حفت الأرض: هنگامی که گیاه آن خشک شود؛ متضاد راحتی و سرسبزی است.

نقل شده است نمایندگان عراق به او خبر دادند: امیر المومنین علیه السلام بر ما وارد شد در حالی که غذایش نان خالی یعنی خشک بود، معیشتش ناچیز بود، و نیز: رأیت ابا عبیده حفوفا: یعنی زندگی سختی داشت، و نیز إن عبد الله بن جعفر حفف و جهد: یعنی مالش اندک شد.

ذا حظ من صلاه: کسی که بهره نیکو و زیادی از نماز دارد. هم نمازهای واجب وهم نمازهای مستحب، و هم از نظر کمی وکیفی، ممکن است «من» برای تعلیل باشد، به این معنا که: به خاطر نماز بهره وافری از قرب و پاداش و پاکی و ترک محرمات و غیره دارد، چرا که نماز، انسان را، از هر زشتی و ناپسندی باز می‌دارد و باعث نزدیکی هر باتقوایی به خدا است.

أحسن عباده ربه بالغیب: یعنی هنگامی که در حضور مردم نیست، عبارت همراه با تخصیص است، چرا که عبادت کردن او در خلوت و دور از چشم مردم وی را خالص‌ترکرده واز ریا کردن دور داشته است ویا نیکوتر بودن این عبادت به دلیل ایمان به موعودی است که با حواس قابل درک نمی‌باشد، همانطور که خدای متعال می‌فرماید: «یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ»، باء در اینجا، باء آلت است؛ یعنی عبادت نیکویشان قلبی است و نه فقط بااعضای ظاهری. که معنای اول واضح‌تر است.

کان غامضا فی الناس: در نهایه به معنای بی‌نام و نشان و ناشناخته است. من معتقدم این گمنامی یا برای تقیه است و یا به این دلیل می باشد که وی طالب شهرت نیست تا نامش در میان مردم به بزرگی برده شود. «جعل»: در جایگاه مفعول قرار دارد. رزقه کفافا: به اندازه نیاز، و به اندازه‌ای که وی را از درخواست از مردم بی‌نیاز گرداند. در «نهایه» آمده است: کفاف، روزی است که اضافه نبوده و به اندازه نیاز می‌باشد. لاتلام علی کفاف یعنی: هنگامی که استطاعت نداری، حرجی بر تو نیست که انفاق نکنی.

در «مصباح» آمده است (قوته کفاف)

بالفتح أي مقدار حاجته من غير زيادة و لا نقص سمي بذلك لأنه يكف عن سؤال الناس و يغني عنهم.

عجلت منيته كأن ذكر تعجيل المنية لأنه من المصائب التي ترد عليه و علم الله صلاحه في ذلك لخلاصه من أيدي الظلمة أو بذله نفسه لله بالشهادة و قيل كأن المراد بعجلة منيته زهده في مشتهيات الدنيا و عدم افتقاره إلي شي‌ء منها كأنه ميت و قد ورد في الحديث المشهور موتوا قبل أن تموتوا أو المراد أنه مهما قرب موته قل تراثه و قلت بواكيه لانسلاله متدرجا عن أمواله و أولاده .

و أقول سيأتي نقلا عن مشكاة الأنوار مات فقل تراثه‌⁽¹⁾.

و قال في الصحاح التراث أصل التاء فيه واو و قلة البواكي لقلة عياله و أولاده و غموضه و عدم اشتهاره و لأنه ليس له مال ينفق في تعزيته فيجتمع عليه الناس.

«2»

كا، [الكافي] عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: طُوبَي لِمَنْ أَسْلَمَ وَ كَانَ عَيْشُهُ كَفَافاً⁽²⁾.

بيان

قال في النهاية فيه فطوبي للغرباء طوبي اسم الجنة و قيل هي شجرة فيها و أصلها فعلي من الطيب فلما ضمت التاء انقلبت الياء واوا⁽³⁾

و في القاموس العيش الحياة عاش يعيش عيشا و معاشا و معيشا و معيشة و عيشة بالكسر و الطعام و ما يعاش به و الخبز.

«3»

كا، [الكافي] بِالْإِسْنَادِ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: اللَّهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ مَنْ أَحَبَّ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْعَفَافَ وَ الْكَفَافَ وَ ارْزُقْ مَنْ أَبْغَضَ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْمَالَ وَ الْوَلَدَ⁽⁴⁾.

تبيان

العفاف بالفتح عفة البطن و الفرج أو التعفف عن السؤال من الخلق أو الأعم ثم إن هذه الأخبار تدل علي ذم كثرة الأموال و الأولاد

(با فتحه) یعنی به مقدار نیاز، نه زیاد است و نه کم، به این دلیل کفاف نامیده شده است که از درخواست از مردم باز می‌دارد و از آنان بی‌نیاز می‌سازد.

عجلت منیته: گویا بیان تعجیل مرگ به این دلیل است که مرگ از مصیبت‌هایی به شمار می‌رود که به او باز می‌گردد، و خداوند صلاح او را در این کار می‌داند که وی را از ظلمت نجات دهد و یا جان خود را با شهادت در راه خدا فدا کند، می‌گویند: منظور از «بعجله منیه» زهد او در تمایلات دنیوی و بی‌نیازی او به این امور بوده، گویا مرده است. و حدیث مشهوری است «بمیرید قبل از اینکه بمیرید».و یا منظور آن است: هرگاه مرگ وی نزدیک شود، میراث و گریه کنندگان او کم می‌شود پس به تدریج از اموال و فرزندانش دل می‌کند.

می‌گویم: نقلی از مشکاه النوار با عبارت «مات فقل تراثه»: (از دنیا رفت و میراثش کم شد)⁽⁵⁾

ذکر می‌شود .

در «صحاح» آمده است: در واقع تاء در التراث واو است. علت کم بودن گریه کنندگان، اندک بودن اهل و عیال و ناشناس بودن و عدم شهرت وی می باشد، چرا که مالی ندارد تا در مراسم خاک سپاری‌اش به مردم بدهند.

روایت 2

کافی: امام صادق علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و اله فرمود: خوشا به حال کسی که اسلام آورد و روزیش به قدر احتیاج باشد. ⁽⁶⁾

شرح

در «نهایه» آمده است: فطوبی للغرباء (خوشا به حال غریبان)، طوبی نام بهشت است و می‌گویند نام درختی در بهشت است. اصل آن بر وزن فعلی بوده و از ریشه طیب، هنگامی که تاء به آن اضافه شده است، یاء به واو تبدیل شده است.⁽⁷⁾در فرهنگ لغت العیش الحیاة عاش یعیش عیشا و معاشا و معیشا و معیشة نقل شده و عیشه با کسر، به معنای غذا و آنچه که با آن زندگی بگذرانند و به معنای نان است.

روایت 3

کافی: امام صادق علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و اله فرمود: بارالها، محمد صلی الله علیه و اله و خاندانش را و هر کس محمد و آل محمد صلی الله علیه و اله را دوست دارد، پاکی و عفاف روزی فرما و دشمن محمد و آل محمد صلی الله علیه و اله را مال زیاد و فرزند عطا کن.⁽⁸⁾

شرح

عفاف با فتحه، پاکی شکم و فرج است و یا منظور خودداری از درخواست از مردم و یا اعم از آن می‌باشد. این روایت‌ها، فراوانی مال و فرزند را نکوهش کرده است.

و الأخبار في ذلك مختلفة و ورد في كثير من الأدعية طلب الغني و كثرة الأموال و الأولاد و ورد في كثير منها ذم الفقر و الاستعاذة منه و الجمع بينها لا يخلو من إشكال.

و يمكن الجمع بينها بأن الغني الممدوح ما يكون وسيلة إلي تحصيل الآخرة و لا يكون مانعا من الاشتغال بالطاعات كما ورد نعم المال الصالح للعبد الصالح و هو نادر و الفقر المذموم هو ما لا يصبر عليه و يكون سببا للمذلة و الافتقار إلي الناس و ربما يحمل الفقر و الغني الممدوحان علي الكفاف فإنه غني بحسب الواقع و يعده أكثر الناس فقرا و لا ريب في أن كثرة الأموال و الأولاد و الخدم ملهية غالبا عن ذكر الله و الآخرة كما قال سبحانه إِنَّما أَمْوالُكُمْ وَ أَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ⁽¹⁾و قال إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغي أَنْ رَآهُ اسْتَغْني‌⁽²⁾.

و أما إذا لم تكن حصول هذه الأشياء مانعة عن تحصيل الآخرة و كان الغرض فيها طاعة الله و كثرة العابدين لله فهي من نعم الله علي من علم الله صلاحه فيه و كان هذه الأخبار محمولة علي الغالب و مضمون هذا الحديث مروي في طرق العامة أيضا فَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: اللَّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ مُحَمَّدٍ قُوتاً وَ عَنْهُ أَيْضاً: اللَّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ مُحَمَّدٍ كَفَافاً وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي: اللَّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ آلِ مُحَمَّدٍ قُوتاً.

قال عياض لا خلاف في فضيلة ذلك لقلة الحساب عليه و إنما اختلف أيهما أفضل الفقر أو الغني و احتج من فضل الفقر بدخول الفقراء الجنة قبل الأغنياء قال القرطبي القوت ما يقوت الأبدان و يكف عن الحاجة و هذا الحديث حجة لمن قال إن الكفاف أفضل لأنه صلي الله عليه و آله إنما يدعو بالأرجح و أيضا فإن الكفاف حالة متوسطة بين الفقر و الغني و خير الأمور أوسطها و أيضا فإنه حالة يسلم معها من آفات الفقر و آفات الغني.

اخبار در این موارد متفاوت است، در بسیاری از دعاها ثروت و مال و فرزند زیاد از خداوند درخواست شده است، و در بسیاری از دعاها فقر نکوهش شده و از آن به خدا پناه برده‌اند، جمع بین آن دو خالی از اشکال نیست.

ممکن است جمع بین آن‌ها به این صورت باشد که ثروت پسندیده، ثروتی است در راه آخرت به کار رود و مانع عبادت نشود، همانطور که روایت شده است بهترین مال نیکو برای بنده صالح است، این مورد نادر می‌باشد. فقر نکوهیده، فقری است که بر آن صبر نکرده و موجب ذلت و نیاز به مردم شود، چه بسا فقر و ثروتی که که در روایات ستایش شده را می توان به معنای کفاف و به قدر احتیاج تفسیر کرد، زیرا در واقع بی‌نیازی محسوب می‌شود و بیشتر مردم آن را فقر می‌شمارند. بی‌شک زیاد بودن مال و فرزند و خدم و حشم غالبا مانع از یاد خدا و آخرت می‌شود، همانطور که خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ» ⁽³⁾و نیز «إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی» آیه ترجمه نشده است⁽⁴⁾

اما اگر این مال و ثروت مانع از تحصیل آخرت نباشد، و هدف اطاعت از خداوند و افزایش بندگان وعبادت کنندگان درگاه الهی باشد، نعمتی از نعمت‌های الهی است که خداوند به هر کس صلاح بداند، عطا می‌فرماید. البته این روایت ها بر معناهایی حمل می شود که بیشتر درواقع تحقق پیدا می کند و مضمون این روایت از طریق عامه نیز نقل شده است، در صحیح مسلم از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است که فرمود: بارالها، رزق محمد صلی الله علیه آله را قوت قرار ده. و نیز فرمود: بارالها، رزق محمد صلی الله علیه و آله را به قدر احتیاج قرار ده.در حدیث دیگری می‌فرماید: : بارالها، رزق محمد صلی الله علیه و آله را قوت قرار ده.

عیاض می‌گوید: در فضیلت فقر اختلاف نظری وجود ندارد، چرا که حساب‌رسی فقر اندک است، تنها مورد اختلاف در برتری فقر یا ثروت می‌باشد. برای برتری فقر، این دلیل را مطرح می‌کنند که فقرا پیش از ثروت مندان وارد بهشت می‌شوند. قرطبی می‌کوید: قوت آن غذایی است که بدن را تغذیه کرده و از درخواست باز می‌دارد. و این حدیث حجتی است برای کسی که می‌گوید کفاف برتر است. چرا که حضرت صلی الله علیه و آله تنها به برترین امور دعوت می‌نماید. علاوه بر این، کفاف حالت متوسط بین فقر و بی نیازی است وبهترین حالت، تعادل ومیانه روی در امور است، نیز حالتی است که شخص را از آفت‌های فقر و ثروت حفظ می‌کند .

و قال الآبي في إكمال الإكمال في المسألة خلاف و المتحصل فيها أربعة أقوال قيل الغني أفضل و قيل الفقر أفضل و قيل الكفاف أفضل و قيل بالوقف و قال المراد بالرزق المذكور ما ينتفع به صلي الله عليه و آله في نفسه و في أهل بيته و ليس المراد به الكسب لأنه كسب من خيبر و غيرها فوق القوت انتهي.

«4»

كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّوْفَلِيِّ رَفَعَهُ إِلَي عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِرَاعِي إِبِلٍ فَبَعَثَ يَسْتَسْقِيهِ فَقَالَ أَمَّا مَا فِي ضُرُوعِهَا فَصَبُوحُ الْحَيِّ وَ أَمَّا مَا فِي آنِيَتِهَا فَغَبُوقُهُمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله اللَّهُمَّ أَكْثِرْ مَالَهُ وَ وُلْدَهُ ثُمَّ مَرَّ بِرَاعِي غَنَمٍ فَبَعَثَ إِلَيْهِ يَسْتَسْقِيهِ فَحَلَبَ لَهُ مَا فِي ضُرُوعِهَا وَ أَكْفَأَ مَا فِي إِنَائِهِ فِي إِنَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ بَعَثَ إِلَيْهِ بِشَاةٍ وَ قَالَ هَذَا مَا عِنْدَنَا وَ إِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ نَزِيدَكَ زِدْنَاكَ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله اللَّهُمَّ ارْزُقْهُ الْكَفَافَ .

فَقَالَ لَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ دَعَوْتَ لِلَّذِي رَدَّكَ بِدُعَاءٍ عَامَّتُنَا نُحِبُّهُ وَ دَعَوْتَ لِلَّذِي أَسْعَفَكَ بِحَاجَتِكَ بِدُعَاءٍ كُلُّنَا نَكْرَهُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ مَا قَلَّ وَ كَفَي خَيْرٌ مِمَّا كَثُرَ وَ أَلْهَي اللَّهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْكَفَافَ‌⁽¹⁾.

توضيح

الصبوح بالفتح شرب الغداة أو ما حلب أول النهار و الغبوق بالفتح أيضا الشرب بالعشي أو ما حلب آخر النهار و في القاموس كفأه كمنعه صرفه و كبه و قلبه كأكفأه و قال الجوهري كفأت الإناء كببته و قلبته فهو مكفوء و زعم ابن الأعرابي أن أكفأته لغة و قال الكسائي كفأت الإناء كببته و أكفأته أملته و قال أسعفت الرجل بحاجته إذا قضيتها له.

«5»

كا، [الكافي] عَنِ الْعِدَّةِ⁽²⁾عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ يَحْزَنُ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنُ إِنْ قَتَّرْتُ عَلَيْهِ وَ ذَلِكَ أَقْرَبُ لَهُ مِنِّي وَ يَفْرَحُ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنُ إِنْ وَسَّعْتُ عَلَيْهِ وَ ذَلِكَ أَبْعَدُ لَهُ مِنِّي‌⁽³⁾.

بيان

الحزن بالضم الهم و حزن كفرح لازم و حزن كنصر متعد يقال:

آبی در اکمال الاکمال گفته است: در این مساله اختلاف وجود دارد که در مجموع چهار قول ،در آن بیان شده است: قولی که ثروت را برتر می‌داند، نقلی که فقر را بهتر می‌شمارد، نقلی که کفاف را برتر دانسته و نقلی که وقف را مطرح می‌کند. آبی می‌گوید: منظور از رزق آن چیزی است که به حضرت صلی الله علیه و اله و اهل بیش از آن برخوردار می شوند. و منظور منفعت نیست زیرا منفعت و غنیمت خیبر و غیره بیش از قوت بود.

روایت 4

کافی: علی بن حسین علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله از شترچرانی گذشتند و کسی را فرستاد تا مقداری شیر از او بگیرد، شترچران به قاصد گفت: شیرهایی که در پستان شتران است صبحانه قبیله می‌باشد، و آنها که در ظرفها می‌باشد برای شب است.رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: بار خدایا مال و فرزندان آنها را زیاد گردان، از آنجا گذشتند به چوپان گوسفندان رسیدند و شخصی را فرستادند تا شیر بیاورد، او رفت و از چوپان شیر طلب کرد او هم گوسفندان را دوشید و شیرها را در ظرف رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله خالی کرد. چوپان شیر را همراه یک گوسفند برای حضرت رسول صلی اللَّه علیه و آله فرستاد و گفت اینها در نزد ما بود فرستادیم اگر می‌خواهید باز هم می‌فرستیم، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: بار خدایا او را روزی در حد احتیاج عطا کن.

یکی از اصحاب عرض کرد یا رسول اللَّه آن کس که خواسته ما را اجابت نکرد او را چنان دعا کردی ولی کسی که خواسته ما را اجابت نمود چنین دعا میکنی، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند رزقی که به اندازه کفاف باشد بهتر است از اینکه زیاد باشد و آدمی را مشغول کند بار خدایا روزی محمد و آلش را به اندازه احتیاج قرار بده. ⁽⁴⁾

شرح

الصبوح با فتحه، شراب صبحگاهی و یا شیری است که اول روز دوشیده شود. الغبوق با فتحه، شراب شامگاهی و یا آن مقدار از شیر که شبانگاه می‌دوشند. در فرهنگ لغت کفأه بر وزن منعه بوده و واژگون کردن و وارونه گردانید، مانند أکفأه (کج کردن). جوهری می‌گوید: کفأت الإناء (ظرف را واژگون کرد) کبته و قلبه (وارونه کردن) فهو مکفوء: واژگون شد. ابن اعرابی تصور می‌کند «أکفأته» خودش کلمه ای ویژه است، کسایی می‌گوید: کفأت الإناء (ظرف را واژگون کردم) و أکفأته (آن را پر کردم)، أسعفت الرجل بحاجه: اگر نیازش را برآوری.

روایت 5

کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که چیزی از این نعمت‌های دنیا بر بنده مومن کم می‌شود، اندوهگین می‌گردد، در حالی که این امر او را به من نزدیک می‌سازد، و هنگامی که دنیا به وی روی می‌آورد، شادمان می‌شود، در حالی که این امر او را از من دور می‌سازد. ⁽⁵⁾

شرح

حزن با ضمه، غم و اندوه است و مانند فرح، لازم بوده و مانند نصر متعدی است.

حزنه الأمر حزنا و أحزنه و هنا يحتمل الوجهين بأن يكون يحزن بفتح الزاي و عبدي فاعله و إن بالكسر حرف شرط أو يحزن بالضم و عبدي مفعوله و أن بالفتح مصدرية في محل الفاعل و التقتير التضييق و كذا قوله يفرح يحتمل بناء المجرد و رفع عبدي و كسر إن أو بناء التفعيل و نصب عبدي و فتح أن و اللام في له في الموضعين للتعدية.

«6»

كا، [الكافي] عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ مِنْ أَغْبَطِ أَوْلِيَائِي عِنْدِي عَبْداً مُؤْمِناً ذَا حَظٍّ مِنْ صَلَاحٍ أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ وَ عَبَدَ اللَّهَ فِي السَّرِيرَةِ وَ كَانَ غَامِضاً فِي النَّاسِ فَلَمْ يُشَرْ إِلَيْهِ بِالْأَصَابِعِ وَ كَانَ رِزْقُهُ كَفَافاً فَصَبَرَ عَلَيْهِ فَعُجِّلَتْ بِهِ الْمَنِيَّةُ فَقَلَّ تُرَاثُهُ وَ قَلَّتْ بَوَاكِيهِ‌⁽¹⁾.

بيان

السر و السريرة ما يكتم أي عبد الله خفية فهو يؤيد الغيب‌⁽²⁾بالمعني الأول أو في القلب عند حضور المخالفين فيؤيد الأخير و الأول أظهر فلم يشر علي بناء المجهول كناية عن عدم الشهرة تأكيدا و تفريعا علي الفقرة السابقة و قد مر مضمونه في الحديث الأول و لله در من نظم الحديثين فقال:

أخص الناس بالإيمان عبد *** خفيف الحال‌⁽³⁾مسكنه القفار

له في الليل حظ من صلاة *** و من صوم إذا طلع النهار

و قوت النفس يأتي من كفاف *** و كان له علي ذاك اصطبار

و فيه عفة و به خمول *** إليه بالأصابع لا يشار

و قل الباكيات عليه لما *** قضي نحبا و ليس له يسار

فذاك قد نجا من كل شر *** و لم تمسسه يوم البعث نار

«7»

ل، [الخصال] عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَسْوَارِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ خَشْرَمٍ عَنْ عِيسَي عَنِ ابْنِ عُبَيْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ

حزنه الأمر حزنا و أحزنه (او را ناراحت کرد) دو وجه دارد: ممکن است یحزن با فتح زاء بوده و «عبدی» فاعلش باشد، و ممکن است یحزن با ضم بوده و عبدی مفعولش باشد. أن با فتح، أن مصدریه و در محل فاعل می‌باشد. التقتیر؛ فشار آوردن و سخت گرفتن است. عبارت «یفرح» ممکن است مجرد باشد. «عبدی» مرفوع و إن مکسور شده و یا بر وزن تفعیل است. «عبدی» منصوب و أن مفتوح و لام در «له» در هر دو مورد برای تعدیه است.

روایت 6

کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند متعال می‌فرماید خوشحال‌ترین بنده من کسی است که مؤمن باشد و قدم در راه پارسایی بگذارد، و از مواهب بهره‌مند گردد، عبادت خداوند را انجام دهد و خدا را در نهان پرستش کند، و گمنام باشد، به گونه ای مشهور نیست که او را با اشاره به هم معرفی کنند ، روزیش به اندازه کفاف و به قدر رفع احتیاجاتش بوده وهمواره ، شکیبایی می ورزد و مرگش زود فرا می رسد، به سبب این وضعیت زندگی اش ارثش کم و گریه‌کنندگانش هم اندک می باشند. ⁽⁴⁾

شرح

السر و السریره: آنچه که پنهان کنند، یعنی بنده حقیقی خدا پنهان است. پس، معنای اول غیب را تایید می‌کند،⁽⁵⁾و یا در قلب خود مومن بوده و ایمانش در حضور مخالفان پنهان است، پس معنای اخیر را تایید می‌کند، معنای اول واضح‌تر است. فلم یشر، فعل مجهول و کنایه از عدم شهرت داشته و تاکیدی بر پاراگراف قبلی است که محتوای آن در حدیث اول بیان شد. وآفرین بر شاعر توانایی که این دو حدیث را به نظم کشیده است.که گفته:

با ایمان‌ترین مردم بنده‌ای است که اهل و عیال اندکی دارد⁽⁶⁾و در مخروبه زندگی را می‌گذراند.

شب هنگام از نماز بهره دارد و چون روز شود، روزه‌دار است.

قوت او کفاف است و بر آن صبر پیشه می‌کند.

عفت می‌ورزد و گمنام است، با انگشت به او اشاره نمی‌کنند.

نوحه‌سرایان بر او کم هستند، آن هنگام که چشم از دنیا فرو بندد؛ در حالی که در این دنیا از راحتی وآسایش برخوردار نبوده است

وی پس از این گونه زیستن در دینا ، با فرا رسیدن مرگش، از هر شر نجات یافته است و روز رستاخیز آتش او را در بر نمی‌گیرد.

روایت 7

الخصال:

قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّمَا أَتَخَوَّفُ عَلَي أُمَّتِي مِنْ بَعْدِي ثَلَاثَ خِلَالٍ أَنْ يَتَأَوَّلُوا الْقُرْآنَ عَلَي غَيْرِ تَأْوِيلِهِ أَوْ يَبْتَغُوا زَلَّةَ الْعَالِمِ أَوْ يَظْهَرَ فِيهِمُ الْمَالُ حَتَّي يَطْغَوْا وَ يَبْطَرُوا وَ سَأُنَبِّئُكُمُ الْمَخْرَجَ مِنْ ذَلِكَ أَمَّا الْقُرْآنُ فَاعْمَلُوا بِمُحْكَمِهِ وَ آمِنُوا بِمُتَشَابِهِهِ وَ أَمَّا الْعَالِمُ فَانْتَظِرُوا فَيْئَتَهُ وَ لَا تَبْتَغُوا زَلَّتَهُ وَ أَمَّا الْمَالُ فَإِنَّ الْمَخْرَجَ مِنْهُ شُكْرُ النِّعْمَةِ وَ أَدَاءُ حَقِّهِ‌⁽¹⁾.

«8»

فس، [تفسير القمي]: مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ يَعْنِي ثَوَابَ الْآخِرَةِ وَ مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ‌⁽²⁾قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَزْدِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ الْمَالُ وَ الْبَنُونَ حَرْثُ الدُّنْيَا وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ حَرْثُ الْآخِرَةِ وَ قَدْ يَجْمَعُهُمَا اللَّهُ لِأَقْوَامٍ‌⁽³⁾.

«9»

ع، [علل الشرائع] أَبِي عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْمُقْرِئِ الْخُرَاسَانِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عليهم السلام قَالَ: أَوْحَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَي مُوسَي عليه السلام يَا مُوسَي لَا تَفْرَحْ بِكَثْرَةِ الْمَالِ وَ لَا تَدَعْ ذِكْرِي عَلَي كُلِّ حَالٍ فَإِنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ تُنْسِي الذُّنُوبَ وَ إِنَّ تَرْكَ ذِكْرِي يُقْسِي الْقُلُوبَ‌⁽⁴⁾.

«10»

ع، [علل الشرائع] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْجَازِيِّ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: ذَكَرْنَا عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام مِنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنَ الشِّيعَةِ فَكَأَنَّهُ كَرِهَ مَا سَمِعَ مِنَّا فِيهِمْ قَالَ يَا بَا مُحَمَّدٍ إِذَا كَانَ الْمُؤْمِنُ غَنِيّاً رَحِيماً وَصُولًا لَهُ مَعْرُوفٌ إِلَي أَصْحَابِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَ مَا يُنْفِقُ فِي الْبِرِّ أَجْرَهُ مَرَّتَيْنِ ضِعْفَيْنِ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ وَ ما أَمْوالُكُمْ وَ لا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفي إِلَّا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِي

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: پس از مرگم از سه ویژگی بر امتم می‌ترسم: اینکه قرآن را بر غیر تأویل آن تفسیر نمایند، ویا دنباله‌رو لغزش عالم باشند، مال و ثروتشان زیاد شده تا آنجا که سرکشی کنند و به ناسپاسی وکفران نعمت ها آلوده گردند . اینک شما را آگاه می‌کنم که چگونه از این خصلت‌ها رها گردید، اما قرآن را به محکمات آن عمل کنید و به متشابهات آن ایمان بیاورید، اما در مورد عالم باید منتظر باشید که او از لغزش خود باز گرددو از لغزش های او پیروی نکنید ولی در مورد مال باید با شکر و سپاس و اداء حق آن خود را خلاص کنید.⁽⁵⁾

روایت 8

تفسیر قمی: «مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ» یعنی ثواب آخرت، و «وَ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ»⁽⁶⁾.

امام صادق علیه السلام فرمود: مال و فرزندان ثمره و دست آورد دنیا و عمل صالح ثمره و اندوخته آخرت است و خداوند آن دو را با هم برای اقوام مختلف گرد می‌آورد. ⁽⁷⁾

روایت 9

علل الشرائع: موسی بن جعفر علیه السلام از پدرش نقل فرمود: خدای متعال به موسی علیه السلام وحی کرد: ای موسی، به زیادی مال و دارایی شادمان مشو و در هیچ حال از یاد من غافل مشو، چرا که مال و دارایی زیاد سبب فراموشی گناهان می شودو غفلت از یاد من، قساوت قلب را به دنبال دارد. ⁽⁸⁾

روایت 10

علل الشرائع: ابو بصیر گوید: خدمت امام باقر علیه السّلام بودیم و در مورد توانگران شیعه سخن به میان آمد وگویا حضرت از گفتگوی ما در این باره ناراحت شدند و فرمودند:

ای ابو محمد هر گاه مؤمن غنی و مهربان و به یارانش برسد خداوند پاداش انفاق‌های او را دو برابر می‌دهد. خداوند در قرآن مجید فرمود: «وَ ما أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ بِالَّتِی تُقَرِّبُکُمْ عِنْدَنا زُلْفی إِلَّا مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِکَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفاتِ آمِنُونَ» مال و فرزندان شما وسیله تقرب شما به ما نخواهند بود، فقط ایمان و عمل صالح به درد شما می‌خورد و در آخرت شما را در منازل خود آسایش می‌دهد.

الْغُرُفاتِ آمِنُونَ‌⁽¹⁾.

«11»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] الْبَيْهَقِيُّ عَنِ الصَّوْلِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْعَبَّاسِ قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُوسَي الرِّضَا عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْيَا عَلَي إِنْسَانٍ أَعْطَتْهُ مَحَاسِنَ غَيْرِهِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِهِ‌⁽²⁾.

«12»

لي، [الأمالي للصدوق] ابْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: خَمْسٌ مَنْ لَمْ تَكُنْ فِيهِ لَمْ يَتَهَنَّ بِالْعَيْشِ الصِّحَّةُ وَ الْأَمْنُ وَ الْغِنَي وَ الْقَنَاعَةُ وَ الْأَنِيسُ الْمُوَافِقُ‌⁽³⁾.

«13»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] بِالْأَسَانِيدِ الثَّلَاثَةِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَتَانِي مَلَكٌ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ رَبَّكَ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ يَقُولُ إِنْ شِئْتَ جَعَلْتُ لَكَ بَطْحَاءَ مَكَّةَ ذَهَباً قَالَ فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَي السَّمَاءِ فَقَالَ يَا رَبِّ أَشْبَعُ يَوْماً فَأَحْمَدُكَ وَ أَجُوعُ يَوْماً فَأَسْأَلُكَ‌⁽⁴⁾.

«14»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُظَفَّرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ عَنْ عِصَامِ بْنِ يُوسُفَ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: اللَّهُمَّ مَنْ أَحَبَّنِي فَارْزُقْهُ الْكَفَافَ وَ الْعَفَافَ وَ مَنْ أَبْغَضَنِي فَأَكْثِرْ مَالَهُ وَ وَلَدَهُ‌⁽⁵⁾.

«15»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] حَمَّوَيْهِ عَنْ أَبِي خَلِيفَةَ عَنِ ابْنِ مُقْبِلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَبِيبٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَرَوِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ رَضِيَ مِنَ اللَّهِ بِالْقَلِيلِ مِنَ الرِّزْقِ رَضِيَ

الْغُرُفاتِ آمِنُونَ. ⁽⁶⁾

روایت 11

عیون اخبار الرضا: امام رضا علیه السلام از پدرشان نقل فرمود: هنگامی که دنیا به انسان روی آورد، نیکی‌های دیگران را به او می‌دهد و چون پشت کند، نیکی‌های شخص را از او می‌گیرد. ⁽⁷⁾

روایت 12

امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر کسی پنج چیز نداشته باشد زندگی بر او گوارا نخواهد بود، و آنها عبارتند از: تندرستی، امنیت، توانگری، قناعت و همنشین نزدیک و همسان.⁽⁸⁾

روایت 13

عیون اخبار الرضا: امام رضا علیه السلام از پدرشان و از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: فرشته‌ای نزد من آمد و گفت: ای محمد خدایت تو را سلام می‌رساند و می‌فرماید: اگر بخواهید خداوند بطحا را برای شما پر از طلا کند، ولی رسول خدا سرش را به طرف آسمان بلند کرد و فرمود: بار خدایا یک روز گرسنگی می‌کشم تو را سپاس می‌گویم، و یک روز سیر می‌گردم و از تو درخواست می‌کنم. ⁽⁹⁾

روایت 14

امالی شیخ طوسی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بارالها هر کس مرا دوست می‌دارد روزی به اندازه نیاز به او بده، و هر کس مرا دشمن می‌دارد مال و فرزندان او را زیاد گردان. ⁽¹⁰⁾

روایت 15

امالی شیخ طوسی: علی بن حسین علیه السلام از پدرش علی علیه السلام و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: هر کس به رزق اندک از سوی خدا رضایت دهد،

اللَّهُ مِنْهُ بِالْقَلِيلِ مِنَ الْعَمَلِ‌⁽¹⁾.

«16»

مع، [معاني الأخبار] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ قَابُوسَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ مَعْنَي الْحَدِيثِ مَنْ رَضِيَ مِنَ اللَّهِ بِالْيَسِيرِ مِنَ الرِّزْقِ رَضِيَ اللَّهُ مِنْهُ بِالْيَسِيرِ مِنَ الْعَمَلِ قَالَ يُطِيعُهُ فِي بَعْضٍ وَ يَعْصِيهِ فِي بَعْضٍ‌⁽²⁾.

«17»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْغَضَائِرِيُّ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الْأَسَدِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الدُّهْنِيِّ وَ أَحْمَدَ بْنِ عُمَيْرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي أَيُّوبَ جَمِيعاً عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هَانِي بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَمِّهِ إِبْرَاهِيمَ ابْنِ أُمِّ الدَّرْدَاءِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ أَصْبَحَ مُعَافًي فِي جَسَدِهِ آمِناً فِي سَرْبِهِ عِنْدَهُ قُوتُ يَوْمِهِ فَكَأَنَّمَا حِيزَتْ لَهُ الدُّنْيَا .

يَا ابْنَ جُعْشُمٍ يَكْفِيكَ مِنْهَا مَا سَدَّ جَوْعَتَكَ وَ وَارَي عَوْرَتَكَ وَ إِنْ يَكُنْ بَيْتٌ يَكُنُّكَ فَذَاكَ وَ إِنْ يَكُنْ دَابَّةٌ تَرْكَبُهَا فَبَخْ بَخْ وَ إِلَّا فَالْخُبْزُ وَ مَا بَعْدَ ذَلِكَ حِسَابٌ عَلَيْكَ أَوْ عَذَابُ‌⁽³⁾.

«18»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ سَعْدٍ عَنِ الْأَزْدِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ مِنْ أَغْبَطِ أَوْلِيَائِي عِنْدِي عَبْداً مُؤْمِناً ذَا حَظٍّ مِنْ صَلَاحٍ أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ وَ عَبَدَ اللَّهَ فِي السَّرِيرَةِ وَ كَانَ غَامِضاً فِي النَّاسِ فَلَمْ يُشَرْ إِلَيْهِ بِالْأَصَابِعِ وَ كَانَ رِزْقُهُ كَفَافاً فَصَبَرَ عَلَيْهِ تَعَجَّلَتْ بِهِ الْمَنِيَّةُ فَقَلَّ تُرَاثُهُ وَ قَلَّتْ بَوَاكِيهِ ثَلَاثاً⁽⁴⁾.

«19»

ل، [الخصال] حَمْزَةُ الْعَلَوِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يُبْغِضُ الْغَنِيَّ الظَّلُومَ وَ الشَّيْخَ الْفَاجِرَ وَ الصُّعْلُوكَ الْمُخْتَالَ ثُمَّ قَالَ أَ تَدْرِي مَا الصُّعْلُوكُ

خداوند نیز به عمل اندک او خشنود می شود. ⁽⁵⁾

روایت 16

معانی الخبار: نضر بن قاموس: از امام صادق علیه السلام درباره حدیث «هر کس به رزق اندک از سوی خدا خشنود باشد، خداوند نیز به عمل اندک او خشنود می شود»، پرسیدم. حضرت فرمود: یعنی خداوند از او راضی می شود در حالی که در برخی احکام اطاعت کرده و در برخی دیگر سرپیچی نموده است. ⁽⁶⁾

روایت 17

امالی شیخ طوسی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس صبح کند در حالی که سالم باشد و در خانه‌اش آرامش داشته باشد، و روزی روزانه‌اش فراهم گردد، مثل این است که از همه نعمت های دنیا برخوردار است

ای فرزند جعشم تو را از نعمت های دنیا همین اندازه کفایت می‌کند که خوراکت به اندازه ای به دست آوری که گرسنگی ات را برطرف سازد ، و عورت خود را بپوشانی، اگر خانه‌ای داشتی که تو را مسکن داده وحفظ کند که بسیار خوب است ، و اگر مرکبی داشتی که سوار شوی خوشا به حالت، و اگر نه همان نان کفایت می‌کند، و برخورداری تو بیشتر از این مقدار از دنیا حساب دارد و عذاب.⁽⁷⁾

روایت 18

قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام فرمود: بهترین اولیاء در نزد من آن بنده مؤمنی است که عمل صالح داشته باشد و خدای خود را در نهان عبادت کند ولی میان مردم ناشناخته باشد، بطوری که مردم او را با انگشت به یکدیگر نشان ندهند (به گونه ای معروف نباشد که مردم با اشاره او را معرفی کنند) و رزقش هم به اندازه احتیاجات زندگیش باشد و به آن قناعت کرده همواره بر این وضع شکیبایی ورزد. مرگ زود به سراغ او بیاید و وارثان او و گریه‌کنندگان بر او کم باشد.⁽⁸⁾

روایت 19

خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند متعال توانگر ظالم و پیر بدکار و فقیر متکبر را دشمن می‌دارد، امام سؤال کردند: می‌دانید فقیر

الْمُخْتَالُ قَالَ فَقُلْنَا الْقَلِيلُ الْمَالِ قَالَ لَا هُوَ الَّذِي لَا يَتَقَرَّبُ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ مَالِهِ‌⁽¹⁾.

«20»

ضا، [فقه الرضا عليه السلام] أَرْوِي عَنِ الْعَالِمِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ أَغْبَطَ عِبَادِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَبْدٌ رُزِقَ حَظّاً مِنْ صَلَاحِهِ قَتَّرْتُ فِي رِزْقِهِ فَصَبَرَ حَتَّي إِذَا حَضَرَتْ وَفَاتُهُ قَلَّ تُرَاثُهُ وَ قَلَّ بَوَاكِيهِ.

وَ نَرْوِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: اللَّهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ مَنْ أَحَبَّهُمُ الْعَفَافَ وَ الْكَفَافَ وَ ارْزُقْ مَنْ أَبْغَضَ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْمَالَ وَ الْوَلَدَ.

وَ رُوِيَ: أَنَّ قَيِّماً كَانَ لِأَبِي ذَرٍّ الْغِفَارِيِّ فِي غَنَمِهِ فَقَالَ قَدْ كَثُرَ الْغَنَمُ وَ وَلَدَتْ فَقَالَ تُبَشِّرُنِي بِكَثْرَتِهَا مَا قَلَّ وَ كَفَي مِنْهَا أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا كَثُرَ وَ أَلْهَي.

وَ رُوِيَ: طُوبَي لِمَنْ آمَنَ وَ كَانَ عَيْشُهُ كَفَافاً.

«21»

سر، [السرائر] مِنْ كِتَابِ ابْنِ تَغْلِبَ عَنِ ابْنِ الْوَلِيدِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ عَطِيَّةَ أَخِي أَبِي الْعُرَامِ‌⁽²⁾قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ: إِنَّا لَنُحِبُّ الدُّنْيَا وَ لَا نُؤْتَاهَا وَ هُوَ خَيْرٌ لَنَا وَ مَا أُوتِيَ عَبْدٌ مِنْهَا شَيْئاً إِلَّا كَانَ أَنْقَصَ لِحَظِّهِ فِي الْآخِرَةِ وَ لَيْسَ مِنْ شِيعَتِنَا مَنْ لَهُ مِائَةُ أَلْفٍ وَ لَا خَمْسُونَ أَلْفاً وَ لَا أَرْبَعُونَ أَلْفاً وَ لَوْ شِئْتُ أَنْ أَقُولَ ثَلَاثُونَ أَلْفاً لَقُلْتُ وَ مَا جَمَعَ رَجُلٌ قَطُّ عَشَرَةَ آلَافٍ مِنْ حِلِّهَا.

«22»

محص، [التمحيص] عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْفَقْرُ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِ مِنَ الْغِنَي إِلَّا مَنْ حَمَلَ كَلًّا وَ أَعْطَي فِي نَائِبَةٍ قَالَ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَا أَحَدٌ يَوْمَ الْقِيَامَةُ غَنِيٌّ وَ لَا فَقِيرٌ إِلَّا يَوَدُّ أَنَّهُ لَمْ يُؤْتَ مِنْهَا إِلَّا الْقُوتَ.

«23»

محص، [التمحيص] عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا أَعْطَي اللَّهُ عَبْداً ثَلَاثِينَ أَلْفاً وَ هُوَ يُرِيدُ بِهِ خَيْراً وَ قَالَ مَا جَمَعَ رَجُلٌ قَطُّ عَشَرَةَ آلَافٍ مِنْ حِلٍّ وَ قَدْ جَمَعَهُمَا اللَّهُ لِأَقْوَامٍ إِذَا أَعْطَوُا الْقَرِيبَ وَ رُزِقُوا الْعَمَلَ الصَّالِحَ وَ قَدْ جَمَعَ اللَّهُ لِقَوْمٍ

متکبر کیست؟ گوید: عرض کردیم، کسی که مالش اندک می‌باشد، فرمود: خیر صعلوک آن است که مال خود را برای نزدیک شدن به خدا در راه او انفاق نمی‌کند. ⁽³⁾

روایت 20

فقه الرضا علیه السلام: حضرت فرمود: خدای عز و جل می فرماید: همانا خوشحال‌ترین بندگان من در روز قیامت آنهایی هستند که از اصلاح کردن و خودسازی بهره برده است و در رزق او سخت گیری شده ولی او شکیبایی ورزیده است، در هنگام وفات، میراثش کم و گریه‌کنندگان بر او هم اندک باشند.

روایت شده رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: بار خدایا روزی محمد و آل محمد و کسانی که آنها را دوست می‌دارند به اندازه احتیاجشان قرار بده، و به آنها که با محمد و آلش دشمن می‌باشند مال و اولاد زیاد عطا کن.

روایت شده که نگهبان گوسفندان ابوذر به او گفت: گوسفندان زیاد شده‌اند و زاد و ولد نموده‌اند، ابو ذر گفت: مرا به زیادی گوسفندان بشارت می‌دهید، هر چه باشد و زندگی را کفایت کند بهتر است از اینکه زیاد گردد و مشغول کند.

روایت 21

سرائر: عطیه برادر ابو العرام گوید: از امام باقر علیه السّلام شنیدم فرمودند: ما دنیا را دوست می‌داریم ولی اگر به آن نرسیدیم برای ما بهتر است، هر کس در دنیا مال‌دار شد بهره‌اش در آخرت کم می‌شود، شیعیان ما بیش از صدهزار و یا پنجاه هزار و یا چهل هزار ندارند و اگر بخواهم می‌گویم سی هزار، و هیچ مردی نمی‌تواند بیش از ده هزار از حلال پیدا کند.

روایت 22

تمحیص: امام صادق علیه السلام: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: فقر برای مؤمن بهتر از توانگری می‌باشد، مگر کسی که باری از دوش دیگری بردارد و یا به مصیبت دیده‌ای کمک کند رسول خدا فرمود: در روز قیامت هیچ فردی از ثروت مندان یا فقرا نیست مگر اینکه آرزو می کند ای کاش در دنیا تنها به اندازه قوت و احتیاجش از نعمت های دنیا برخوردار می شد.

روایت 23

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند به بنده‌ای که خیر او را بخواهد، بیش از سی هزار درهم نمی‌دهد، و فرمود: هرگز ده هزار درهم از راه حلال جمع نمی‌شود و خداوند این دو را به گروهی می‌دهد که به خویشاوندان انفاق کنند و عمل صالح به جای آورند، بدین ترتیب خداوند به گروهی

الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةَ.

«24»

محص، [التمحيص] عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الْمَالُ أَرْبَعَةُ آلَافٍ وَ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ كَنْزٍ وَ لَمْ يَجْتَمِعْ عِشْرُونَ أَلْفاً مِنْ حَلَالٍ وَ صَاحِبُ الثَّلَاثِينَ أَلْفاً هَالِكٌ وَ لَيْسَ مِنْ شِيعَتِنَا مَنْ يَمْلِكُ مِائَةَ أَلْفٍ.

«25»

محص، [التمحيص] عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: مَنْ أُعْطِيَ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا شَيْئاً كَثِيراً ثُمَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ كَانَ أَقَلَّ لِحَظِّهِ فِيهَا.

«26»

محص، [التمحيص] عَنِ الْفُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ يُعْطِي الْمَالَ الْبَارَّ وَ الْفَاجِرَ وَ لَا يُعْطِي الْإِيمَانَ إِلَّا مَنْ أَحَبَّ.

«27»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَا قَرُبَ عَبْدٌ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا تَبَاعَدَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَي وَ لَا كَثُرَ مَالُهُ إِلَّا اشْتَدَّ حِسَابُهُ وَ لَا كَثُرَ تَبَعُهُ إِلَّا كَثُرَ شَيَاطِينُهُ‌⁽¹⁾.

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: طُوبَي لِمَنْ أَسْلَمَ وَ كَانَ عَيْشُهُ كَفَافاً وَ قَوْلُهُ سَدَاداً⁽²⁾.

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: اللَّهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ مَنْ أَحَبَّ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْعَفَافَ وَ الْكَفَافَ وَ ارْزُقْ مَنْ أَبْغَضَ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ كَثْرَةَ الْمَالِ وَ الْوَلَدِ⁽³⁾.

«28»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ عليه السلام: الْمَالُ مَادَّةُ الشَّهَوَاتِ‌⁽⁴⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: الْعَفَافُ زِينَةُ الْفَقْرِ وَ الشُّكْرُ زِينَةُ الْغِنَي‌⁽⁵⁾.

هم دنیا را عطا نمود و هم آخرت را.

روایت 24

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: مال چهار هزار درهم است، دوازده هزار درهم، گنج است؛ و بیست هزار درهم از راه حلال جمع شدنی نیست؛ کسی که سی هزار درهم دارد، موجب هلاکت او می‌شود؛ از شیعیان ما کسی نیست که صد هزار درهم در اختیار داشته باشد

روایت 25

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که در دنیا مال زیادی داشته باشد و بعد وارد بهشت گردد بهره‌اش در آن جا کم خواهد بود.

روایت 26

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند مال و دارایی را هم به نیکوکار می‌دهد و هم به بدکار. اما ایمان را تنها به کسی اختصاص می‌دهد که او را دوست داشته باشد.

روایت 27

نوادر راوندی: امام موسی کاظم علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: هیچ بنده‌ای به پادشاهان نزدیک نشد، مگر آنکه از خدای متعال دور گشت، مالش افزایش نیافت مگر اینکه حسابش دشوارتر شد؛ و پیروانش بیشتر نشدند مگر اینکه شیاطین گرد او افزون گشت.⁽⁶⁾

در همین سند از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است: بارالها، محمد صلی الله علیه و اله و خاندانش را و هر کس محمد و آل محمد صلی الله علیه و اله را دوست دارد، پاکی و عفاف روزی فرما و دشمن محمد و آل محمد صلی الله علیه و اله را مال و فرزند عطا فرما. ⁽⁸⁾

روایت 28

نهج البلاغه: حضرت علیه السلام فرمود: مال اساس و ریشه همه شهوتها می‌باشد. ⁽⁹⁾

وَ قَالَ عليه السلام: إِذَا كَثُرَتِ الْمَقْدُرَةُ قَلَّتِ الشَّهْوَةُ⁽¹⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: لَا يَنْبَغِي لِلْعَبْدِ أَنْ يَثِقَ بِخَصْلَتَيْنِ الْعَافِيَةِ وَ الْغِنَي بَيْنَا تَرَاهُ مُعَافًي إِذْ سَقِمَ وَ بَيْنَا تَرَاهُ غَنِيّاً إِذِ افْتَقَرَ⁽²⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: الدُّنْيَا دَارُ مُنِيَ لَهَا الْفَنَاءُ وَ لِأَهْلِهَا مِنْهَا الْجَلَاءُ وَ هِيَ حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ قَدْ عَجِلَتْ لِلطَّالِبِ وَ الْتَبَسَتْ بِقَلْبِ النَّاظِرِ فَارْتَحِلُوا عَنْهَا بَأَحْسَنِ مَا بِحَضْرَتِكُمْ مِنَ الزَّادِ وَ لَا تَسْأَلُوا فِيهَا فَوْقَ الْكَفَافِ وَ لَا تَطْلُبُوا مِنْهَا أَكْثَرَ مِنَ الْبَلَاغِ‌⁽³⁾.

«29»

كِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَلِيٍّ الْعَلَوِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: طُوبَي لِمَنْ أَسْلَمَ وَ كَانَ عَيْشُهُ كَفَافاً وَ قَوْلُهُ سَدَاداً.

وَ مِنْهُ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: طُوبَي لِمَنْ رُزِقَ الْكَفَافَ ثُمَّ صَبَرَ عَلَيْهِ.

وَ مِنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْغِنَي فِي الْقَلْبِ وَ الْفَقْرُ فِي الْقَلْبِ.

وَ قَالَ صلي الله عليه و آله الْغِنَي عُقُوبَةٌ.

روایت 29

الامامه و التبصره: امام صادق علیه السلام از پدران بزرگوارشان و ایشان از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل فرمود: خوشا به حال کسانی که اسلام اختیار کنند، و زندگی به حد احتیاج داشته باشند و در گفتار خود اهل حق و راستگوئی به حساب آیند.

_ در یک روایت دیگر رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: خوشا به حال کسانی که به اندازه نیاز روزی داشته باشند و صبر پیشه کنند.

باب 96 ترك الراحة

روايات

«1»

مص، [مصباح الشريعة] قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: لَا رَاحَةَ لِمُؤْمِنٍ عَلَي الْحَقِيقَةِ إِلَّا عِنْدَ لِقَاءِ اللَّهِ وَ مَا سِوَي ذَلِكَ فَفِي أَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ صَمْتٍ تَعْرِفُ بِهِ حَالَ قَلْبِكَ وَ نَفْسِكَ فِيمَا يَكُونُ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ بَارِيكَ وَ خَلْوَةٍ تَنْجُو بِهَا مِنْ آفَاتِ الزَّمَانِ ظَاهِراً وَ بَاطِناً وَ جُوعٍ تُمِيتُ بِهِ الشَّهَوَاتِ وَ الْوَسْوَاسَ وَ الْوَسَاوِسَ وَ سَهَرٍ تُنَوِّرُ بِهِ قَلْبَكَ وَ تُنَقِّي‌⁽¹⁾بِهِ طَبْعَكَ وَ تُزَكِّي بِهِ رُوحَكَ.

قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: مَنْ أَصْبَحَ آمِناً فِي سَرْبِهِ مُعَافًي فِي بَدَنِهِ وَ عِنْدَهُ قُوتُ يَوْمِهِ فَإِنَّمَا حِيزَتْ لَهُ الدُّنْيَا بِحَذَافِيرِهَا.

وَ قَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: فِي كُتُبِ الْأَوَّلِينَ مَكْتُوبٌ يَا قَنَاعَةُ الْعِزُّ وَ الْغِنَي مَعَكِ قَرُبَ مَنْ قَارَبَكِ.

قَالَ أَبُو دَرْدَاءَ: مَا قَسَمَ اللَّهُ لِي لَا يَفُوتُنِي وَ لَوْ كَانَ فِي جَنَاحِ رِيحٍ.

وَ قَالَ أَبُو ذَرٍّ: هُتِكَ سِتْرُ مَنْ لَا يَثِقُ بِرَبِّهِ وَ لَوْ كَانَ مَحْبُوساً فِي الصُّمِ‌⁽²⁾الصَّيَاخِيدِ⁽³⁾فَلَيْسَ أَحَدٌ أَخْسَرَ وَ أَخْذَلَ وَ أَنْزَلَ مِمَّنْ لَا يُصَدِّقُ رَبَّهُ فِيمَا ضَمِنَ لَهُ وَ تَكَفَّلَ بِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ خَلَقَهُ لَهُ وَ هُوَ مَعَ ذَلِكَ يَعْتَمِدُ عَلَي قُوَّتِهِ وَ تَدْبِيرِهِ وَ سَعْيِهِ وَ جُهْدِهِ وَ يَتَعَدَّي حُدُودَ رَبِّهِ بِأَسْبَابٍ قَدْ أَغْنَاهُ اللَّهُ عَنْهَا⁽⁴⁾.

باب نود و ششم : ترک آسایش

روایات

روایت 1

مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرمود: آسایش و راحتی حقیقی برای شخص مؤمن نیست، مگر هنگامی که زندگی دنیوی او سپری شده و لقاء پروردگار متعال برای او حاصل شود، و تا لقاء اللَّه حاصل نشده است آسایش وراحتی او در چهار چیزاست:

اول:

سکوتی است که به حالات قلبی و روحی خود و آنچه بین خود و خداست توجه پیدا کند و به خود آید؛ دوم: خلوتی که در گوشه‌ای نشسته و از ابتلائات و گرفتاریهای ظاهری و باطنی فراغت پیدا کند. سوم: در حال گرسنگی است که وسوسه‌های نفسانی و شهوات حیوانی در این حالت قطع شده، و حال صفا و روحانیت پیدا شود. چهارم: در حال شب زنده داری است که قلب را نورانی ساخته، طبع را پاکیزه نموده و روح خود را صفا می‌بخشد.

باب 97 الحزن

روايات

«1»

مص، [مصباح الشريعة] قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: الْحُزْنُ مِنْ شِعَارِ الْعَارِفِينَ لِكَثْرَةِ وَارِدَاتِ الْغَيْبِ عَلَي سَرَائِرِهِمْ وَ طُولِ مُبَاهَاتِهِمْ تَحْتَ تَسَتُّرِ الْكِبْرِيَاءِ وَ الْمَحْزُونُ ظَاهِرُهُ قَبْضٌ وَ بَاطِنُهُ بَسْطٌ يَعِيشُ مَعَ الْخَلْقِ عَيْشَ الْمَرْضَي‌⁽¹⁾وَ مَعَ اللَّهِ عَيْشَ الْقُرْبَي .

وَ الْمَحْزُونُ غَيْرُ الْمُتَفَكِّرِ لِأَنَّ الْمُتَفَكِّرَ مُتَكَلِّفٌ وَ الْمَحْزُونُ مَطْبُوعٌ وَ الْحُزْنُ يَبْدُو مِنَ الْبَاطِنِ وَ التَّفَكُّرُ يَبْدُو مِنْ رُؤْيَةِ الْمُحْدَثَاتِ وَ بَيْنَهُمَا فَرْقٌ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي قِصَّةِ يَعْقُوبَ عليه السلام إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَ حُزْنِي إِلَي اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ‌⁽²⁾فَبِسَبَبِ مَا تَحْتَ الْحُزْنِ عِلْمٌ خُصَّ بِهِ مِنَ اللَّهِ دُونَ الْعَالَمِينَ.

وَ قِيلَ لِرَبِيعِ بْنِ خُثَيْمٍ: مَا لَكَ مُهْتَمٌّ قَالَ لِأَنِّي مَطْلُوبٌ وَ يَمِينُ الْحُزْنِ الِابْتِلَاءُ⁽³⁾وَ شِمَالُهُ الصَّمْتُ وَ الْحُزْنُ يَخْتَصُّ بِهِ الْعَارِفُونَ لِلَّهِ وَ التَّفَكُّرُ يَشْتَرِكُ فِيهِ الْخَاصُّ وَ الْعَامُّ وَ لَوْ حُجِبَ الْحُزْنُ عَنْ قُلُوبِ الْعَارِفِينَ سَاعَةً لَاسْتَغَاثُوا وَ لَوْ وُضِعَ فِي قُلُوبِ غَيْرِهِمْ لَاسْتَنْكَرُوهُ .

فَالْحُزْنُ أَوَّلٌ ثَانِيهِ الْأَمْنُ وَ الْبِشَارَةُ وَ التَّفَكُّرُ ثَانٍ أَوَّلُهُ تَصْحِيحُ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَ ثَالِثُهُ الِافْتِقَارُ إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِطَلَبِ النَّجَاةِ وَ الْحَزِينُ مُتَفَكِّرٌ وَ الْمُتَفَكِّرُ مُعْتَبِرٌ

باب نود و هفتم : غم و اندوه

روایات

روایت 1

مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرمود: اندوه و حزن قلبی، نشانه عارفان می‌باشد زیرا از عنایت هایی که بر دل ایشان سرازیر می شود سرشار هستند، و همواره از باطن جهان و اسرار نهانی آگاهند، و خداوند با لطف و عنایات خود آنها را پوشانده است.

کسی که محزون می‌باشد در ظاهر گرفته و غبارآلود و غمگین است ولی در باطن بسیار خوشحال می‌باشد، او در ظاهر در میان جامعه و رفت و آمد با مردم مانند بیماران بوده⁽⁴⁾ولی در رابطه با خداوند مانند خویشاوندان عمل می‌کند.

محزون، فکرش از دنیا وجلوه هایش خالی است به حساب نمی‌آید زیرا کسی که مشغول می‌باشد خود را به سختی می‌اندازد ولی حزن یک امر طبیعی است که از طبیعت آدمی سرچشمه می‌گردد، حزن از باطن انسان بر می‌آید در صورتی که فکرکردن و اندیشیدن از محسوسات ناشی می‌گردد، و این دو با هم فرق دارند.

خداوند متعال در داستان یعقوب می‌گوید: «إِنَّما أَشْکُوا بَثِّی وَ حُزْنِی إِلَی اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُ⁽⁵⁾، در ما ورای حزن و اندوه چیزی نهفته است که فقط خداوند آن را می‌داند و دیگران از آن آگاهی ندارند .

_ به ربیع بن خثیم گفته شد: چرا اندوهگین می‌باشی؟ گفت: برای اینکه دنبال من هستند و اعمال مرا در نظر دارند، طرف راست حزن گرفتاری وبلا می‌باشد⁽⁶⁾و طرف چپ آن سکوت است، حزن تنها به کسانی اختصاص دارد که از شناخت ومعرفت خداوندشان برخوردارند، ولی اندیشه به همه مردم ارتباط پیدا می‌کند.

اگر اندوه لحظه‌ای از دل عارفان پوشیده بماند، به طرف خداوند استغاثه می‌کنند، و اگر در دل دیگران گذاشته شود آن را نخواهند شناخت، حزن نخستین مرحله‌ای است که در انسان پدید می‌آید و دنباله‌اش آسایش و مژده خواهد آمد. اما تفکر مرحله دوم است که نخست مرحله ایمان به خداوند می‌باشد، و بعد از آن اندیشه و سوم احتیاج به خدا برای نجات یافتن و حزین نیز همواره در حال اندیشدیدن است، وآن کسی که می اندیشد به نتیجه هایی دست پیدا می کند که از آن عبرت جوید،

وَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَالٌ وَ عِلْمٌ وَ طَرِيقٌ وَ عَلَمٌ يُشْرِقُ‌⁽¹⁾.

«2»

جا، [المجالس للمفيد] الصَّدُوقُ عَنِ ابْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: أَوْحَي اللَّهُ إِلَي عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ عليه السلام يَا عِيسَي هَبْ لِي مِنْ عَيْنَيْكَ الدُّمُوعَ وَ مِنْ قَلْبِكَ الْخُشُوعَ وَ اكْحُلْ عَيْنَكَ بِمِيلِ الْحُزْنِ إِذَا ضَحِكَ الْبَطَّالُونَ وَ قُمْ عَلَي قُبُورِ الْأَمْوَاتِ فَنَادِهِمْ بِالصَّوْتِ الرَّفِيعِ لَعَلَّكَ تَأْخُذُ مَوْعِظَتَكَ مِنْهُمْ وَ قُلْ إِنِّي لَاحِقٌ بِهِمْ فِي اللَّاحِقِينَ‌⁽²⁾.

«3»

محص، [التمحيص] عَنْ رِفَاعَةَ عَنْ جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: قَرَأْتُ فِي كِتَابِ عَلِيٍّ عليه السلام إِنَّ الْمُؤْمِنَ يُمْسِي وَ يُصْبِحُ حَزِيناً وَ لَا يَصْلُحُ لَهُ إِلَّا ذَلِكَ‌⁽³⁾

و قال الصادق عليه السلام: من كثرت ذنوبه و لم يجد ما يكفرها به ابتلاه اللّه عزّ و جلّ بالحزن في الدنيا ليكفرها به فان فعل ذلك به، و الا عذبه في قبره فيلقي اللّه عزّ و جلّ يوم يلقاه و ليس شي‌ء يشهد عليه لشي‌ء من ذنوبه.

و من كتاب السيّد ناصح الدين: قال رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله: ان اللّه يحب كل قلب حزين.

و هر کدام از آنها حالات ها ودانش های خاص و روش هاو دانش های روشن گری دارند، که باید از راه آن وارد شد.⁽⁴⁾

روایت 2

مجالس: امام صادق علیه السلام فرمود: خدای متعال به عیسی بن مریم علیه السلام وحی کرد: خداوند به عیسی بن مریم سلام اللَّه علیه وحی فرستاد که ای عیسی اشک دیدگان خود را با قلب خاشعت به من بده و دیدگان خود را با میله حزن سرمه بکش.

هنگامی که اهل باطل مشغول خنده هستند و اوقات خود را به بطالت می‌گذرانند شما در گورستان‌ها حاضر شوید و با صدای بلند آنها را مخاطب قرار دهید، شاید از آنها پند گیرید، و بگوئید من هم بزودی به اینها ملحق خواهم شد.⁽⁵⁾

روایت 3

تمحیص: امام صادق علیه السلام فرمود: در کتاب علی علیه السلام خواندم: مومن شب را به صبح، و صبح را به شب می‌رساند در حالی که اندوهگین است، و چیزی جز غم برای او پسندیده نیست. ⁽⁶⁾

و امام صادق علیه السلام فرمود: هر گاه گناهان شخصی زیاد شود و کفاره‌ای برای آن نداشته باشد، خدای عز و جل در دنیا او را به غم و اندوه دچار میکند تا کفاره گناهانش باشد، خداوند با او چنین می‌کند، در غیر این صورت در قبر وی را عذاب می‌نماید و هنگامی که خدای عز و جل را ملاقات می‌کند، چیزی در اختیار ندارد تا بر گناهان او شهادت دهد.

از کتاب سید ناصح الدین: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند هر قلب اندوهگینی را دوست دارد.

الجزء الثالث من كتاب الايمان و الكفر

أبواب الكفر و مساوي الأخلاق

اشارة

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ اَلْرَحیمِ

أقول

سيجي‌ء في أبواب كتاب العشرة و كتاب الآداب و السنن و الأوامر و النواهي ما يتعلق بهذه الأبواب من الأخبار فانتظره.

باب 98 الكفر و لوازمه و آثاره و أنواعه و أصناف الشرك

الآيات

البقرة: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ خَتَمَ اللَّهُ عَلي قُلُوبِهِمْ وَ عَلي سَمْعِهِمْ وَ عَلي أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ‌⁽¹⁾

و قال تعالي: وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ‌⁽²⁾

و قال تعالي: فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَي الْكافِرِينَ

سیجی‌ء فی أبواب کتاب العشرة و کتاب الآداب و السنن و الأوامر و النواهی ما یتعلق بهذه الأبواب من الأخبار فانتظره.

باب نود و هشتم : کفر و لوازم و آثار آن و انواع شرک

آیات

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلي مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلي غَضَبٍ وَ لِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَ يَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ‌⁽¹⁾

و قال تعالي: وَ ما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَ لكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ⁽²⁾

و قال تعالي: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ خالِدِينَ فِيها لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ‌⁽³⁾

و قال تعالي: وَ مَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ‌⁽⁴⁾

و قال تعالي: وَ الْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ‌⁽⁵⁾

و قال تعالي: وَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَي الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ‌⁽⁶⁾

و قال تعالي: وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ‌⁽⁷⁾

آل عمران: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ⁽⁸⁾

و قال تعالي: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَ أُولئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ اللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ‌⁽⁹⁾

و قال تعالي: إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَ يَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ أُولئِكَ الَّذِينَ

حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ‌⁽¹⁾

و قال تعالي: فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ‌⁽²⁾

و قال تعالي: ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَ بِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ وَ لا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَ النَّبِيِّينَ أَرْباباً أَ يَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ‌⁽³⁾

و قال تعالي: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَ أُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْ‌ءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَ لَوِ افْتَدي بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ‌⁽⁴⁾

و قال سبحانه: وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ‌⁽⁵⁾

و قال سبحانه: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ مَثَلُ ما يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَ ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَ لكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ‌⁽⁶⁾

و قال تعالي: وَ لِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ يَمْحَقَ الْكافِرِينَ‌⁽⁷⁾

و قال تعالي: سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَ مَأْواهُمُ النَّارُ وَ بِئْسَ مَثْوَي الظَّالِمِينَ‌⁽⁸⁾

{اما کسانی که کفر ورزیدند، در دنیا و آخرت به سختی عذابشان کنم و یاورانی نخواهند داشت}

و قال تعالي: وَ لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ‌⁽¹⁾

النساء: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَري إِثْماً عَظِيماً⁽²⁾

و قال تعالي: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً⁽³⁾

و قال تعالي: إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً⁽⁴⁾

و قال تعالي: وَ مَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدي وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّي وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِيراً إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً⁽⁵⁾

و قال تعالي: وَ مَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً⁽⁶⁾

و قال تعالي: إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ يُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ يَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا وَ أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً⁽⁷⁾

و قال تعالي: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَ كانَ ذلِكَ عَلَي اللَّهِ يَسِيراً⁽⁸⁾

{و کسانی که در کفر می‌کوشند، تو را اندوهگین نسازند؛ که آنان هرگز به خدا هیچ زیانی نمی‌رسانند. خداوند می‌خواهد در آخرت برای آنان بهره‌ای قرار ندهد، و برای ایشان عذابی بزرگ است. در حقیقت، کسانی که کفر را به [بهای] ایمان خریدند، هرگز به خداوند هیچ زیانی نخواهند رسانید، و برای آنان عذابی دردناک است.} * و فرمود: إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَری إِثْماً عَظِیماً⁽¹⁰⁾{مسلّماً خدا، این را که به او شرک ورزیده شود نمی‌بخشاید و غیر از آن را برای هر که بخواهد می‌بخشاید، و هر کس به خدا شرک ورزد، به یقین گناهی بزرگ بربافته است.} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِنا سَوْفَ نُصْلِیهِمْ ناراً کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها لِیَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَزِیزاً حَکِیماً⁽¹¹⁾{به زودی کسانی را که به آیات ما کفر ورزیده‌اند، در آتشی [سوزان] درآوریم؛ که هر چه پوستشان بریان گردد، پوستهایِ دیگری بر جایش نهیم تا عذاب را بچشند. آری، خداوند توانای حکیم است.} * و فرمود: إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً⁽¹²⁾{بی گمان، خدا برای کافران عذاب خفّت‌آوری آماده کرده است.} * و فرمود: وَ مَنْ یُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدی وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّی وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِیراً * إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِیداً⁽¹³⁾{و هر کس، پس از آنکه راه هدایت برای او آشکار شد با پیامبر به مخالفت برخیزد، و [راهی] غیر راه مؤمنان در پیش گیرد، وی را بدانچه روی خود را بدان سو کرده واگذاریم و به دوزخش کشانیم، و چه بازگشتگاه بدی است. خداوند، این را که به او شرک آورده شود، نمی‌آمرزد؛ و فروتر از آن را بر هر که بخواهد می‌بخشاید. و هر کس به خدا شرک ورزد، قطعاً دچار گمراهیِ دور و درازی شده است.} * و فرمود: وَ مَنْ یَکْفُرْ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِیداً ⁽¹⁴⁾{و هر کس به خدا و فرشتگان او و کتابها و پیامبرانش و روز بازپسین کفر ورزد، در حقیقت دچار گمراهی دور و درازی شده است} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَیْنَ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ یَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَکْفُرُ بِبَعْضٍ وَ یُرِیدُونَ أَنْ یَتَّخِذُوا بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلًا * أُولئِکَ هُمُ الْکافِرُونَ حَقًّا وَ أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ عَذاباً مُهِیناً⁽¹⁵⁾{کسانی که به خدا و پیامبرانش کفر می‌ورزند، و می‌خواهند میان خدا و پیامبران او جدایی اندازند، و می‌گویند: «ما به بعضی ایمان داریم و بعضی را انکار می‌کنیم» و می‌خواهند میان این [دو]، راهی برای خود اختیار کنند، آنان در حقیقت کافرند؛ و ما برای کافران عذابی خفّت‌آور آماده کرده‌ایم.} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِیداً * إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَمْ یَکُنِ اللَّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً * إِلَّا طَرِیقَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها أَبَداً وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسِیراً⁽¹⁶⁾{بی‌تردید، کسانی که کفر ورزیدند و [مردم را] از راه خدا باز داشتند، به گمراهیِ دور و درازی افتاده‌اند. کسانی که کفر ورزیدند و ستم کردند، خدا بر آن نیست که آنان را بیامرزد و به راهی هدایت کند، مگر راه جهنّم، که همیشه در آن جاودانند؛ و این [کار] برای خدا آسان است.}

المائدة: وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ‌⁽¹⁾

و قال تعالي: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ ما تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَ ما هُمْ بِخارِجِينَ مِنْها وَ لَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ‌⁽²⁾

و قال تعالي: إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ‌⁽³⁾

و قال تعالي: فَلا تَأْسَ عَلَي الْقَوْمِ الْكافِرِينَ‌⁽⁴⁾

و قال تعالي: وَ قالَ الْمَسِيحُ يا بَنِي إِسْرائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَ رَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النَّارُ وَ ما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ⁽⁵⁾

و قال تعالي: لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ‌⁽⁶⁾

و قال تعالي: وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ‌⁽⁷⁾

و قال تعالي: قُلْ لا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَ الطَّيِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ‌⁽⁸⁾

الأنعام: ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ‌⁽⁹⁾

و قال تعالي: وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ‌⁽¹⁰⁾

و قال تعالي: الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ‌⁽¹¹⁾

و قال تعالي: وَ إِنْ يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ ما يَشْعُرُونَ وَ لَوْ تَري إِذْ وُقِفُوا عَلَي النَّارِ فَقالُوا يا لَيْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَ نَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بَلْ بَدا لَهُمْ ما كانُوا يُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ

{. پس بر گروه کافران اندوه مخور.} * و فرمود: وَ قالَ الْمَسِیحُ یا بَنِی إِسْرائِیلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النَّارُ وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصارٍ⁽¹⁶⁾{کسانی که گفتند: «خدا همان مسیح پسر مریم است»، قطعاً کافر شده‌اند، و حال آنکه مسیح، می‌گفت: «ای فرزندان اسرائیل، پروردگار من و پروردگار خودتان را بپرستید؛ که هر کس به خدا شرک آوَرَد، قطعاً خدا بهشت را بر او حرام ساخته و جایگاهش آتش است، و برای ستمکاران یاورانی نیست.»} * و فرمود: لَیَمَسَّنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ⁽¹⁷⁾

{و اگر از آنچه می‌گویند باز نایستند، به کافران ایشان عذابی دردناک خواهد رسید} * و فرمود: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحِیمِ⁽¹⁸⁾{و کسانی که کفر ورزیدند و آیات ما را دروغ پنداشتند، آنان همدم آتشند.} * و فرمود: قُلْ لا یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ⁽¹⁹⁾{بگو: «پلید و پاک یکسان نیستند، هر چند کثرت پلید[ها] تو را به شگفت آوَرَد. پس ای خردمندان، از خدا پروا کنید، باشد که رستگار شوید.»} * و فرمود: ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ⁽²⁰⁾{کسانی که کفر ورزیده‌اند، [غیر او را] با پروردگار خود برابر می‌کنند.} * و فرمود: وَ لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ⁽²¹⁾{و پیش از تو پیامبرانی به استهزا گرفته شدند. پس آنچه را ریشخند می‌کردند گریبانگیر ریشخندکنندگان ایشان گردید.} * و فرمود: الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا یُؤْمِنُون⁽²²⁾{خودباختگان کسانی‌اند که ایمان نمی‌آورند.} * و فرمود: وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ * وَ لَوْ تَری إِذْ وُقِفُوا عَلَی النَّارِ فَقالُوا یا لَیْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُکَذِّبَ بِآیاتِ رَبِّنا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ * بَلْ بَدا لَهُمْ ما کانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ {و آنان [مردم را] از آن باز می‌دارند و [خود نیز] از آن دوری می‌کنند، و[لی] جز خویشتن را به هلاکت نمی‌افکنند و نمی‌دانند. و ای کاش [منکران را] هنگامی که بر آتش عرضه می‌شوند، می‌دیدی که می‌گویند: «کاش بازگردانده می‌شدیم و [دیگر] آیات پروردگارمان را تکذیب نمی‌کردیم و از مؤمنان می‌شدیم.» [ولی چنین نیست] بلکه آنچه را پیش از این نهان می‌داشتند، برای آنان آشکار شده است. و اگر هم بازگردانده شوند قطعاً به آنچه از آن منع شده بودند برمی‌گردند و آنان دروغگویند.

إلي قوله تعالي قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ حَتَّي إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قالُوا يا حَسْرَتَنا عَلي ما فَرَّطْنا فِيها وَ هُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلي ظُهُورِهِمْ أَلا ساءَ ما يَزِرُونَ‌⁽¹⁾

و قال تعالي: وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَ بُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَ مَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلي صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ‌⁽²⁾

و قال تعالي: قُلْ أَ رَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ إلي قوله تعالي وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا يَمَسُّهُمُ الْعَذابُ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ‌⁽³⁾

و قال تعالي: وَ ذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَ ذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَ لا شَفِيعٌ‌⁽⁴⁾

و قال تعالي: وَ لَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما كانُوا يَعْمَلُونَ‌⁽⁵⁾

و قال تعالي: وَ جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعامِ نَصِيباً فَقالُوا هذا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هذا لِشُرَكائِنا فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَي اللَّهِ وَ ما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلي شُرَكائِهِمْ ساءَ ما يَحْكُمُونَ وَ كَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَ لِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ ما يَفْتَرُونَ وَ قالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ لا يَطْعَمُها إِلَّا مَنْ نَشاءُ بِزَعْمِهِمْ وَ أَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَ أَنْعامٌ لا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِراءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ وَ قالُوا ما فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَ مُحَرَّمٌ عَلي أَزْواجِنا وَ إِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ‌⁽⁶⁾

و قال تعالي: قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً⁽⁷⁾

و قال تعالي: إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَ كانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْ‌ءٍ إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَي اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ‌⁽¹⁾

الأعراف: إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ اسْتَكْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّي يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ وَ كَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَ مِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ إلي قوله تعالي فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَي الظَّالِمِينَ الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ يَبْغُونَها عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ‌⁽²⁾

و قال تعالي: وَ قَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ ما كانُوا مُؤْمِنِينَ‌⁽³⁾

و قال سبحانه: سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ إِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها وَ إِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَ إِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ كانُوا عَنْها غافِلِينَ وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا ما كانُوا يَعْمَلُونَ‌⁽⁴⁾

و قال تعالي: ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ أَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ‌⁽⁵⁾

و قال تعالي: وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ وَ أُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ‌⁽⁶⁾

الأنفال: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ مَنْ يُشاقِقِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَ أَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ⁽⁷⁾

و قال سبحانه: ذلِكُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ‌⁽⁸⁾

و قال سبحانه: وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا يَسْمَعُونَ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ‌⁽¹⁾

و قال سبحانه: كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَ كُلٌّ كانُوا ظالِمِينَ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ الَّذِينَ عاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَ هُمْ لا يَتَّقُونَ‌⁽²⁾

التوبة: وَ أَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكافِرِينَ‌⁽³⁾

و قال تعالي: وَ بَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِيمٍ‌⁽⁴⁾

و قال تعالي: وَ الَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ إلي قوله تعالي أَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحادِدِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِداً فِيها ذلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ‌⁽⁵⁾

و قال تعالي: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ‌⁽⁶⁾

يونس: وَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ‌⁽⁷⁾

و قال تعالي: وَ لا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ‌⁽⁸⁾

هود: وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلي قَوْمِهِ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ أَنْ لا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ أَلِيمٍ‌⁽⁹⁾

و قال تعالي: حاكيا عن هود يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ إلي قوله تعالي وَ تِلْكَ عادٌ جَحَدُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ وَ أُتْبِعُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ عاداً كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ⁽¹⁾

الرعد: وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَ ما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ‌⁽²⁾

و قال تعالي: وَ قَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ ما تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَ سَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَي الدَّارِ⁽³⁾

إبراهيم: وَ وَيْلٌ لِلْكافِرِينَ مِنْ عَذابٍ شَدِيدٍ⁽⁴⁾

و قال تعالي: وَ قالَ مُوسي إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ⁽⁵⁾

و قال تعالي: مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ لا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلي شَيْ‌ءٍ ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ⁽⁶⁾

الحجر: رُبَما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كانُوا مُسْلِمِينَ‌⁽⁷⁾

النحل: لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلي وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ‌⁽⁸⁾

و قال تعالي: الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ

یا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ تا آنجا که می‌فرماید: وَ تِلْکَ عادٌ جَحَدُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ * وَ أُتْبِعُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ أَلا إِنَّ عاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ⁽⁹⁾{«ای قوم من، خدا را بپرستید. جز او هیچ معبودی برای شما نیست. شما فقط دروغ پردازید.» و این، [قوم] عاد بود که آیات پروردگارشان را انکار کردند، و فرستادگانش را نافرمانی نمودند، و به دنبال فرمانِ هر زورگویِ ستیزه‌جوی رفتند. و [سرانجام] در این دنیا و روز قیامت، لعنت بدرقه [راه] آنان گردید. آگاه باشید که عادیان به پروردگارشان کفر ورزیدند. هان، مرگ بر عادیان: قوم هود.}

بِما كانُوا يُفْسِدُونَ‌⁽¹⁾

و قال تعالي: إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ إِنَّما يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْكاذِبُونَ‌⁽²⁾

و قال تعالي: وَ أَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ‌⁽³⁾

الإسراء: وَ أَنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً⁽⁴⁾

الكهف: أَ فَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ وَ لِقائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً ذلِكَ جَزاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِما كَفَرُوا وَ اتَّخَذُوا آياتِي وَ رُسُلِي هُزُواً⁽⁵⁾

مريم: فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ‌⁽⁶⁾

طه: إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيها وَ لا يَحْيي‌⁽⁷⁾

و قال تعالي: وَ كَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَ لَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَ أَبْقي‌⁽⁸⁾

الأنبياء: وَ مَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ‌⁽⁹⁾.

الحج إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هادُوا وَ الصَّابِئِينَ وَ النَّصاري وَ الْمَجُوسَ

بِما کانُوا یُفْسِدُونَ⁽¹⁰⁾{به [سزای] آنکه فساد می‌کردند} * و فرمود: إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ لا یَهْدِیهِمُ اللَّهُ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ * إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْکاذِبُونَ⁽¹¹⁾{در حقیقت، کسانی که به آیات خدا ایمان ندارند، خدا آنان را هدایت نمی‌کند و برایشان عذابی دردناک است.تنها کسانی دروغ‌پردازی می‌کنند که به آیات خدا ایمان ندارند و آنان خود دروغگویانند.} * و فرمود: وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ‌⁽¹²⁾{خدا گروه کافران را هدایت نمی‌کند}

وَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيدٌ⁽¹⁾

و قال تعالي: وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ‌⁽²⁾

و قال تعالي: وَ الَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ‌⁽³⁾

و قال تعالي: وَ لا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّي تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ‌⁽⁴⁾

و قال تعالي: وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ‌⁽⁵⁾

المؤمنون: فَبُعْداً لِقَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ‌⁽⁶⁾

و قال تعالي: وَ مَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ‌⁽⁷⁾

النور: وَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّي إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَ وَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَ اللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ⁽⁸⁾

و قال تعالي: لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَ مَأْواهُمُ النَّارُ وَ لَبِئْسَ الْمَصِيرُ⁽⁹⁾

الفرقان: وَ قَدِمْنا إِلي ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً⁽¹⁰⁾

و قال تعالي: وَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُهُمْ وَ لا يَضُرُّهُمْ وَ كانَ الْكافِرُ

عَلي رَبِّهِ ظَهِيراً⁽¹⁾

و قال تعالي: وَ الَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ⁽²⁾

النمل: إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ أُوْلئِكَ الَّذِينَ لَهُمْ سُوءُ الْعَذابِ وَ هُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ‌⁽³⁾

القصص: وَ يَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ ما ذا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا يَتَساءَلُونَ‌⁽⁴⁾

العنكبوت: وَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ وَ لِقائِهِ أُولئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي وَ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ‌⁽⁵⁾

و قال تعالي: وَ ما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا الْكافِرُونَ‌⁽⁶⁾

و قال تعالي: وَ ما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا الظَّالِمُونَ‌⁽⁷⁾

و قال تعالي: وَ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَ كَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ إلي قوله تعالي يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ‌⁽⁸⁾

الروم: وَ أَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ لِقاءِ الْآخِرَةِ فَأُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ‌⁽⁹⁾

لقمان: وَ مَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ⁽¹⁰⁾

التنزيل: أَ فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لا يَسْتَوُونَ إلي قوله تعالي وَ أَمَّا الَّذِينَ فَسَقُوا فَمَأْواهُمُ النَّارُ كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها وَ قِيلَ لَهُمْ

عَلی رَبِّهِ ظَهِیراً⁽¹¹⁾در برابر پروردگار خود همپشت [شیطان] است.} * و فرمود: وَ الَّذِینَ لا یَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ⁽¹²⁾{و کسانی‌اند که با خدا معبودی دیگر نمی‌خوانند} –

ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ‌⁽¹⁾

الأحزاب: لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِكِينَ وَ الْمُشْرِكاتِ وَ يَتُوبَ اللَّهُ عَلَي الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً⁽²⁾

سبأ: وَ الَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ إلي قوله تعالي بَلِ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَ الضَّلالِ الْبَعِيدِ⁽³⁾

و قال تعالي: وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَ جَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا ما كانُوا يَعْمَلُونَ‌⁽⁴⁾

فاطر: الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ⁽⁵⁾

و قال تعالي: وَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضي عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَ لا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ إلي قوله تعالي هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَ لا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتاً وَ لا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَساراً⁽⁶⁾

ص: بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَ شِقاقٍ‌⁽⁷⁾

و قال تعالي: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ⁽⁸⁾

الزمر: إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَ لا يَرْضي لِعِبادِهِ الْكُفْرَ⁽⁹⁾

و قال تعالي: وَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ‌⁽¹⁰⁾

و قال تعالي: وَ سِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلي جَهَنَّمَ زُمَراً⁽¹¹⁾

ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ‌⁽¹²⁾«عذابِ آن آتشی را که دروغش می‌پنداشتید بچشید.»} - لِیُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِینَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُشْرِکاتِ وَ یَتُوبَ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِیماً⁽¹³⁾{[آری، چنین است] تا خدا مردان و زنان منافق، و مردان و زنان مشرک را عذاب کند و توبه مردان و زنان با ایمان را بپذیرد، و خدا همواره آمرزنده مهربان است.}

المؤمن: وَ كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَي الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحابُ النَّارِ⁽¹⁾

و قال تعالي: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنادَوْنَ لَمَقْتُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِنْ مَقْتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَي الْإِيمانِ فَتَكْفُرُونَ‌⁽²⁾

السجدة: إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا أَ فَمَنْ يُلْقي فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ⁽³⁾

حمعسق: وَ الَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ عَلَيْهِمْ غَضَبٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ إلي قوله تعالي أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ ما لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ وَ لَوْ لا كَلِمَةُ الْفَصْلِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ‌⁽⁴⁾

و قال تعالي: وَ الْكافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ⁽⁵⁾

الزخرف: إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَ هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ‌⁽⁶⁾

الجاثية: هذا هُديً وَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ‌⁽⁷⁾

و قال تعالي: وَ أَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أَ فَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلي عَلَيْكُمْ فَاسْتَكْبَرْتُمْ وَ كُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِينَ وَ إِذا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ السَّاعَةُ لا رَيْبَ فِيها قُلْتُمْ ما نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَ ما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ وَ بَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ وَ قِيلَ الْيَوْمَ نَنْساكُمْ كَما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا

وَ مَأْواكُمُ النَّارُ وَ ما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ‌⁽¹⁾

محمد: الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ إلي قوله تعالي ذلِكَ بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا اتَّبَعُوا الْباطِلَ‌⁽²⁾

و قال تعالي: وَ الَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ‌⁽³⁾

و قال تعالي: وَ الَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَ يَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ وَ النَّارُ مَثْويً لَهُمْ‌⁽⁴⁾

و قال تعالي: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ شَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدي لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَ سَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ‌⁽⁵⁾

و قال تعالي: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَ هُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ‌⁽⁶⁾

الفتح: وَ يُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِكِينَ وَ الْمُشْرِكاتِ الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ لَعَنَهُمْ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِيراً⁽⁷⁾

و قال تعالي: وَ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ فَإِنَّا أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ سَعِيراً⁽⁸⁾

الذاريات: فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ فَلا يَسْتَعْجِلُونِ‌⁽⁹⁾

الحديد: وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ‌⁽¹⁰⁾

التغابن: وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ خالِدِينَ

وَ مَأْواکُمُ النَّارُ وَ ما لَکُمْ مِنْ ناصِرِینَ‌⁽¹¹⁾{و اما کسانی که کافر شدند [بدانها می‌گویند:] «پس مگر آیات من بر شما خوانده نمی‌شد؟ و[لی] تکبّر نمودید و مردمی بدکار بودید.» و چون گفته شد: «وعده خدا راست است و شکی در رستاخیز نیست»، گفتید: «ما نمی‌دانیم رستاخیز چیست؟ جز گمان نمی‌ورزیم و ما یقین نداریم.» و [حقیقتِ] بدیهایی که کرده‌اند، بر آنان پدیدار می‌شود و آنچه را که بدان ریشخند می‌کردند، آنان را فرومی‌گیرد. و گفته شود: «همان‌گونه که دیدار امروزتان را فراموش کردید، امروز شما را فراموش خواهیم کرد، و جایگاهتان در آتش است و برای شما یاورانی نخواهد بود.}

فِيها وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ⁽¹⁾

الملك: وَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ⁽²⁾

المزمل: فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْماً يَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِيباً⁽³⁾

المدثر: فَإِذا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ فَذلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ عَلَي الْكافِرِينَ غَيْرُ يَسِيرٍ⁽⁴⁾

الإنشقاق: فَما لَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ وَ إِذا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لا يَسْجُدُونَ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُوعُونَ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ‌⁽⁵⁾

البروج: بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ‌⁽⁶⁾