بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 67

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 67: ایمان و کفر - 4

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة كتاب الإيمان و الكفر / ادامه کتاب ایمان و کفر

تتمة أبواب مكارم الأخلاق / ادامه باب های مکارم اخلاق

باب 39 العدالة و الخصال التي من كانت فيه ظهرت عدالته و وجبت أخوته و حرمت غيبته

روايات

«1»

ل، [الخصال] أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ بَكْرٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَغْدَادِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ عَامَلَ النَّاسَ فَلَمْ يَظْلِمْهُمْ وَ حَدَّثَهُمْ فَلَمْ يَكْذِبْهُمْ وَ وَعَدَهُمْ فَلَمْ يُخْلِفْهُمْ فَهُوَ مِمَّنْ كَمَلَتْ مُرُوَّتُهُ وَ ظَهَرَتْ عَدَالَتُهُ وَ وَجَبَتْ أُخُوَّتُهُ وَ حَرُمَتْ غِيبَتُهُ‌⁽¹⁾.

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] بالأسانيد الثلاثة: مثله‌⁽²⁾

صح، [صحيفة الرضا عليه السلام] عن الرضا عن آبائه عليهم السلام مثله‌⁽³⁾.

«2»

ل، [الخصال] أَبِي عَنِ الْكُمُنْدَانِيِّ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ أَوْجَبْنَ لَهُ أَرْبَعاً عَلَي النَّاسِ مَنْ إِذَا حَدَّثَهُمْ لَمْ يَكْذِبْهُمْ وَ إِذَا خَالَطَهُمْ لَمْ يَظْلِمْهُمْ وَ إِذَا وَعَدَهُمْ لَمْ يُخْلِفْهُمْ

باب سی و نهم : در بیان عدالت و صفاتی که اگر این اوصاف در هر کسی باشد، عادل بودنش روشن می‌شود و اخوت و برادری با او لازم و غیبت کردن او ممنوع است

روایات

روایت 1

خصال: حضرت رضا علیه السلام از پدرانش علیهم السلام ، از پیامبر اکرم چنین نقل می‌فرماید که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «کسی که چون با مردم معامله کند ستم نکند و اخبار و مطالبی که بازگو می‌کند دروغ نگوید و وعده و قولی که می‌دهد خلاف نکند، چنین شخصی از کسانی است که مردانگی او کامل و عدالتش روشن و برادری‌اش لازم و غیبت کردنش حرام است.»⁽⁴⁾

در کتاب عیون اخبارالرضا هم چنین نقل شده و در صحیفه الرضا هم همین طور نقل شده است.

روایت 2

خصال: عبدالله بن سنان از حضرت صادق علیه السلام نقل می‌کند که آن حضرت فرمود: «سه خصلت است که هر کس دارای آنها باشد، بر مردم چهار چیز در حق او لازم و واجب می‌شود: کسی که چون با مردم اخباری بازگو می‌کند، دروغ نگوید؛ چون با آنها آمیزش و معاشرت نماید، ستم نکند؛ چون به آنها وعده دهد، خلاف نکند. واجب است عدالتش را ظاهر کنند؛ مردانگی او روشن شود؛ غیبت از او ممنوع گردد - اخوت و برادری با او لازم شمرده شود.»⁽⁵⁾

وَجَبَ أَنْ يَظْهَرَ فِي النَّاسِ عَدَالَتُهُ وَ يَظْهَرَ فِيهِمْ مُرُوَّتُهُ وَ أَنْ تَحْرُمَ عَلَيْهِمْ غِيبَتُهُ وَ أَنْ تَجِبَ عَلَيْهِمْ أُخُوَّتُهُ‌⁽¹⁾.

«3»

لي، [الأمالي للصدوق] ابْنُ مَسْرُورٍ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْأَزْدِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ زِيَادٍ الْكَرْخِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: مَنْ صَلَّي خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي الْيَوْمِ وَ اللَّيْلَةِ فِي جَمَاعَةٍ فَظُنُّوا بِهِ خَيْراً وَ أَجِيزُوا شَهَادَتَهُ‌⁽²⁾.

«4»

لي، [الأمالي للصدوق] أَبِي عَنِ ابْنِ قُتَيْبَةَ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ صَالِحٍ عَنْ عَلْقَمَةَ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عليهما السلام: وَ قَدْ قُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ أَخْبِرْنِي عَمَّنْ تُقْبَلُ شَهَادَتُهُ وَ مَنْ لَا تُقْبَلُ فَقَالَ يَا عَلْقَمَةُ كُلُّ مَنْ كَانَ عَلَي فِطْرَةِ الْإِسْلَامِ جَازَتْ شَهَادَتُهُ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ تُقْبَلُ شَهَادَةُ مُقْتَرِفٍ بِالذُّنُوبِ فَقَالَ يَا عَلْقَمَةُ لَوْ لَمْ يُقْبَلْ شَهَادَةُ الْمُقْتَرِفِينَ لِلذُّنُوبِ لَمَا قُبِلَتْ إِلَّا شَهَادَاتُ الْأَنْبِيَاءِ وَ الْأَوْصِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ هُمُ الْمَعْصُومُونَ دُونَ سَائِرِ الْخَلْقِ فَمَنْ لَمْ تَرَهُ بِعَيْنِكَ يَرْتَكِبُ ذَنْباً أَوْ لَمْ يَشْهَدْ عَلَيْهِ بِذَلِكَ شَاهِدَانِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْعَدَالَةِ وَ السَّتْرِ وَ شَهَادَتُهُ مَقْبُولَةٌ وَ إِنْ كَانَ فِي نَفْسِهِ مُذْنِباً وَ مَنِ اغْتَابَهُ بِمَا فِيهِ فَهُوَ خَارِجٌ عَنْ وَلَايَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ دَاخِلٌ فِي وَلَايَةِ الشَّيْطَانِ وَ لَقَدْ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ مَنِ اغْتَابَ مُؤْمِناً بِمَا فِيهِ لَمْ يَجْمَعِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا فِي الْجَنَّةِ أَبَداً وَ مَنِ اغْتَابَ مُؤْمِناً بِمَا لَيْسَ فِيهِ انْقَطَعَتِ الْعِصْمَةُ بَيْنَهُمَا وَ كَانَ الْمُغْتَابُ فِي النَّارِ خالِداً فِيها وَ بِئْسَ الْمَصِيرُ.

قَالَ عَلْقَمَةُ فَقُلْتُ لِلصَّادِقِ عليه السلام يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّ النَّاسَ يَنْسُبُونَنَا إِلَي عَظَائِمِ الْأُمُورِ وَ قَدْ ضَاقَتْ بِذَلِكَ صُدُورُنَا فَقَالَ عليه السلام يَا عَلْقَمَةُ إِنَّ رِضَا النَّاسِ لَا يُمْلَكُ وَ أَلْسِنَتَهُمْ لَا تُضْبَطُ وَ كَيْفَ تَسْلَمُونَ مِمَّا لَمْ يَسْلَمْ مِنْهُ أَنْبِيَاءُ اللَّهِ وَ رُسُلُهُ وَ حُجَجُ اللَّهِ عليهم السلام أَ لَمْ يَنْسُبُوا يُوسُفَ عليه السلام إِلَي أَنَّهُ هَمَّ بِالزِّنَا أَ لَمْ يَنْسُبُوا أَيُّوبَ عليه السلام إِلَي أَنَّهُ ابْتُلِيَ بِذُنُوبِهِ أَ لَمْ يَنْسُبُوا دَاوُدَ عليه السلام إِلَي أَنَّهُ تَبِعَ الطَّيْرَ حَتَّي

روایت 3

امالی صدوق: حضرت صادق علیه السلام فرمود: «کسی که نمازهای پنجگانه شبانه روز را در جماعت بخواند، شما نسبت به او خوشبین باشید و گواهی و شهادت او را بپذیرید.»⁽³⁾

روایت 4

امالی صدوق: علقمه می‌گوید پس از آنکه به حضرت صادق علیه السلام عرضه داشتم: «یا ابن رسول اللَّه! بفرمایید شهادت و گواهی چه کسی پذیرفته می‌شود و چه کسی شهادتش پذیرفته نمی‌شود؟» فرمود: «ای علقمه! هر کس که بر دین اسلام باشد، شهادتش قبول است.» عرض کردم: «آیا شهادت کسی که مرتکب گناهان می‌شود پذیرفته است؟» فرمود: «ای علقمه! اگرشهادت اهل معصیت و گنه‌کار قبول نشود، هیچ شهادتی قبول نمی‌شود، به جز شهادت و گواهی پیامبران و اوصیای آنان علیهم الصلاة و السلام، زیرا فقط آنان معصوم هستند نه بقیه مردم. پس کسی که با چشم خود نبینی که گناه می‌کند یا اینکه دو نفر شاهد بر گناه او گواهی ندهند، پوشیدن لغزش‌های چنین شخصی از سوی اهل عدالت لازم است و شهادت او پذیرفته است، گرچه در واقع و باطن و به نظر خودش گناهکار باشد. و هر کس غیبت او را به آن اوصافی که در او است بنماید، از ولایت و دستگیری خداوندی خارج و در ولایت و تحت سرپرستی شیطان داخل می‌شود. و تحقیقا خبر داد مرا پدرم، از پدران بزرگوار خود علیهم السلام که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «کسی که مؤمن را به همان صفاتی که در او است غیبت کند، خداوند این دو نفر را با هم در بهشت جمع نمی‌کند و کسی که مؤمنی را به صفتی که در او نباشد غیبت کند، ارتباط دینی میان آنها به کلی قطع می‌شود و غیبت‌کننده، در دوزخ مخلد است و البته بد جایگاهی است دوزخ.» علقمه گوید به حضرت صادق عرضه داشتم: «یا ابن رسول اللَّه! مردم ما را به کارهای زشت نسبت می‌دهند،به طوری که سینه ما تنگ شده و شدیدا ناراحت می‌شویم.» فرمود: «ای علقمه! انسان نمی‌تواند خشنودی مردم را جلب کند و جلوی زبان آنها را بگیرد. چگونه سالم می‌مانید از چیزی که انبیا و پیامبران و اوصیا علیهم السلام از او سالم نماندند؟ آیا به یوسف نسبت ندادند که او تصمیم گرفت که زنا کند؟ آیا درباره ایوب نگفتند که او در اثر گناهانش مبتلا به آن مصائب گشت؟ آیا در حق داود پیغمبر نگفتند که او پرنده را دنبال کرد تا اینکه

نَظَرَ إِلَي امْرَأَةِ أُورِيَا فَهَوَاهَا وَ أَنَّهُ قَدَّمَ زَوْجَهَا أَمَامَ التَّابُوتِ حَتَّي قُتِلَ ثُمَّ تَزَوَّجَ بِهَا أَ لَمْ يَنْسُبُوا مُوسَي عليه السلام إِلَي أَنَّهُ عِنِّينٌ وَ آذَوْهُ حَتَّي بَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً أَ لَمْ يَنْسُبُوا جَمِيعَ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ إِلَي أَنَّهُمْ سَحَرَةٌ طَلَبَةُ الدُّنْيَا أَ لَمْ يَنْسُبُوا مَرْيَمَ بِنْتَ عِمْرَانَ عليهما السلام إِلَي أَنَّهَا حَمَلَتْ بِعِيسَي مِنْ رَجُلٍ نَجَّارٍ اسْمُهُ يُوسُفُ؟

أَ لَمْ يَنْسُبُوا نَبِيَّنَا مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله إِلَي أَنَّهُ شَاعِرٌ مَجْنُونٌ أَ لَمْ يَنْسُبُوهُ إِلَي أَنَّهُ هَوَي امْرَأَةَ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ فَلَمْ يَزَلْ بِهَا حَتَّي اسْتَخْلَصَهَا لِنَفْسِهِ أَ لَمْ يَنْسُبُوهُ يَوْمَ بَدْرٍ إِلَي أَنَّهُ أَخَذَ لِنَفْسِهِ مِنَ الْمَغْنَمِ قَطِيفَةً حَمْرَاءَ حَتَّي أَظْهَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَي الْقَطِيفَةِ وَ بَرَّأَ نَبِيَّهُ عليه السلام مِنَ الْخِيَانَةِ وَ أَنْزَلَ بِذَلِكَ فِي كِتَابِهِ وَ ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَ مَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ⁽¹⁾أَ لَمْ يَنْسُبُوهُ إِلَي أَنَّهُ عليه السلام يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَي فِي ابْنِ عَمِّهِ عَلِيٍّ عليه السلام حَتَّي كَذَّبَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ سُبْحَانَهُ وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوي إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحي‌⁽²⁾أَ لَمْ يَنْسُبُوهُ إِلَي الْكَذِبِ فِي قَوْلِهِ إِنَّهُ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ إِلَيْهِمْ حَتَّي أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهِ وَ لَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلي ما كُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتَّي أَتاهُمْ نَصْرُنا⁽³⁾وَ لَقَدْ قَالَ يَوْماً عُرِجَ بِيَ الْبَارِحَةَ إِلَي السَّمَاءِ فَقِيلَ وَ اللَّهِ مَا فَارَقَ فِرَاشَهُ طُولَ لَيْلَتِهِ .

وَ مَا قَالُوا فِي الْأَوْصِيَاءِ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ أَ لَمْ يَنْسُبُوا سَيِّدَ الْأَوْصِيَاءِ عليهم السلام إِلَي أَنَّهُ كَانَ يَطْلُبُ الدُّنْيَا وَ الْمُلْكَ وَ أَنَّهُ كَانَ يُؤْثِرُ الْفِتْنَةَ عَلَي السُّكُونِ وَ أَنَّهُ يَسْفِكُ دِمَاءَ الْمُسْلِمِينَ بِغَيْرِ حِلِّهَا وَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ فِيهِ خَيْرٌ مَا أُمِرَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ بِضَرْبِ عُنُقِهِ أَ لَمْ يَنْسُبُوهُ إِلَي أَنَّهُ عليه السلام أَرَادَ أَنْ يَتَزَوَّجَ ابْنَةَ أَبِي جَهْلٍ عَلَي فَاطِمَةَ عليها السلام وَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله شَكَاهُ عَلَي الْمِنْبَرِ إِلَي الْمُسْلِمِينَ فَقَالَ إِنَّ عَلِيّاً يُرِيدُ أَنْ يَتَزَوَّجَ ابْنَةَ عَدُوِّ اللَّهِ عَلَي ابْنَةِ نَبِيِّ اللَّهِ أَلَا إِنَّ فَاطِمَةَ بَضْعَةٌ مِنِّي فَمَنْ آذَاهَا فَقَدْ آذَانِي وَ مَنْ سَرَّهَا فَقَدْ سَرَّنِي وَ مَنْ غَاظَهَا فَقَدْ غَاظَنِي.

چشمش به زن «اوریا» افتاد و دلباخته او شد و به منظور رسیدن به هدف خود، شوهر آن زن را در جلوی جبهه جنگ پیشاپیش تابوت قرار داد تا اینکه کشته شد، سپس با آن زن ازدواج کرد؟ آیا به موسی نسبت ندادند که او عنین است و قدرت زناشویی ندارد و اذیت و آزار کردند او را تا اینکه خداوند برائت و کمال او را روشن نمود و از آن نسبت‌ها تبرئه کرد؟ آیا در حق مریم بنت عمران نگفتند که او از مرد نجاری به نام یوسف باردار شده؟

آیا نسبت ندادند به پیامبر ما که او شاعر است، دیوانه است؟ آیا نگفتند که وی دلباخته همسر زید بن حارثه شده و همیشه در فکر او بوده تا او را به همسری خود درآورده است؟ آیا در واقعه جنگ بدر رسول خدا را متهم نکردند که او یک قطعه پارچه سرخ را از غنائم جنگی برای خود برداشته تا بالاخره خداوند پیامبرش را از جایگاه آن پارچه مطلع ساخت و دامن پاک پیامبر را از نسبت سرقت تبرئه کرد و این مطلب را در قرآن نازل‌فرمود: «وَ ما کانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِما غَلَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ»،{ساحت قدس پیامبر از سرقت به دور است و هر که سرقتی کند روز قیامت با همان وارد محشر می‌شود}؟⁽⁴⁾آیا درباره حضرتش نگفتند که او درباره پسر عمش علی علیه السلام نظر خصوصی دارد و طبق هوای نفس خود سخن می‌گوید، تا اینکه خداوند دروغ آنان را روشن ساخت و این آیه را نازل فرمود: «وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحی»، {ترجمه آیه داخل کروشه بیاید.}؟⁽⁵⁾آیا رسالت پیامبر را تکذیب نکردند و نسبت ندادند که به دروغ ادعای رسالت می‌کند، تا اینکه خداوند برای تسلیت خاطر مبارکش این آیه را نازل فرمود: «وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا عَلی ما کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتَّی أَتاهُمْ نَصْرُنا»،{ای رسول گرامی پیامبران پیش از تو هم تکذیب شدند و مردم زمان آنها نسبت دروغ به آنان دادند پس صبر و استقامت ورزیدند در مقابل مکذبین تا اینکه نصرت و یاری ما فرا رسید}؟⁽⁶⁾و باز روزی پیامبر فرمود که شب گذشته مرا به آسمان بردند و به معراج رفتم، گفته شد که دروغ می‌گوید و دیشب تا به صبح از بسترش جدا نشده؟

و درباره اوصیا بیش از اینها گفتند. آیا به سید اوصیا علیهم السلام نسبت ندادند که او طالب دنیا و در پی خلافت و سلطنت است و اینکه او همیشه در صدد فتنه و آشوب است و سکون و آرامش اجتماع را دوست ندارد؟ و اینکه او خون مسلمانان را بدون جهت می‌ریزد و اینکه اگر او مرد خوبی بود، خالد بن ولید را مأمور به کشتن او نمی‌کردند ؟ آیا نسبت ندادند که او می‌خواهد با دختر ابی جهل، با داشتن فاطمه زهرا علیهاالسّلام ازدواج کند و اینکه پیامبر در حضور مسلمین بالای منبر از او شکایت کرد و فرمود «مردم! علی تصمیم گرفته دختر دشمن خدا را بر سر دختر پیامبر خدا بیاورد. آگاه باشید فاطمه که پاره تن من است؛ هر که او را آزار دهد، مرا آزاد داده و هر که او را خوشحال کند، مرا خوشحال کرده و هر که او را به خشم آورد، مرا به خشم آورده است»؟

ثُمَّ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام يَا عَلْقَمَةُ مَا أَعْجَبَ أَقَاوِيلَ النَّاسِ فِي عَلِيٍّ عليه السلام كَمْ بَيْنَ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ رَبٌّ مَعْبُودٌ وَ بَيْنَ مَنْ يَقُولُ إِنَّهُ عَبْدٌ عَاصٍ لِلْمَعْبُودِ وَ لَقَدْ كَانَ قَوْلُ مَنْ يَنْسُبُهُ إِلَي الْعِصْيَانِ أَهْوَنَ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِ مَنْ يَنْسُبُهُ إِلَي الرُّبُوبِيَّةِ يَا عَلْقَمَةُ أَ لَمْ يَقُولُوا فِي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّهُ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ أَ لَمْ يُشَبِّهُوهُ بِخَلْقِهِ أَ لَمْ يَقُولُوا إِنَّهُ الدَّهْرُ أَ لَمْ يَقُولُوا إِنَّهُ الْفَلَكُ أَ لَمْ يَقُولُوا إِنَّهُ جِسْمٌ أَ لَمْ يَقُولُوا إِنَّهُ صُورَةٌ تَعَالَي اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ عُلُوّاً كَبِيراً.

يَا عَلْقَمَةُ إِنَّ الْأَلْسِنَةَ الَّتِي يَتَنَاوَلُ ذَاتَ اللَّهِ تَعَالَي ذِكْرُهُ بِمَا لَا يَلِيقُ بِذَاتِهِ كَيْفَ تُحْبَسُ عَنْ تَنَاوُلِكُمْ بِمَا تَكْرَهُونَهُ فَاسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ فَإِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالُوا لِمُوسَي أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَ مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْ لَهُمْ يَا مُوسَي عَسي رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَ يَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ‌⁽¹⁾.

باب 40 ما به كمال الإنسان و معني المروءة و الفتوة

روايات

«1»

مع، [معاني الأخبار] ل، [الخصال] أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْكَاتِبِ رَفَعَهُ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: كَمَالُ الرَّجُلِ بِسِتِّ خِصَالٍ بِأَصْغَرَيْهِ وَ أَكْبَرَيْهِ وَ هَيْئَتَيْهِ فَأَمَّا أَصْغَرَاهُ فَقَلْبُهُ وَ لِسَانُهُ إِنْ قَاتَلَ قَاتَلَ بِجَنَانٍ وَ إِنْ تَكَلَّمَ تَكَلَّمَ بِلِسَانٍ وَ أَمَّا أَكْبَرَاهُ فَعَقْلُهُ وَ هِمَّتُهُ وَ أَمَّا هَيْئَتَاهُ فَمَالُهُ وَ جَمَالُهُ‌⁽²⁾.

«2»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَي قَدْرِ هِمَّتِهِ وَ صِدْقُهُ عَلَي قَدْرِ مُرُوَّتِهِ وَ شَجَاعَتُهُ عَلَي قَدْرِ أَنَفَتِهِ وَ عِفَّتُهُ عَلَي قَدْرِ غَيْرَتِهِ‌⁽³⁾.

سپس حضرت صادق علیه السلام فرمود: «ای علقمه! چه شگفت انگیز است گفتارهای متناقض مردم درباره علی علیه السلام ؟ چقدر فاصله است میان گفتار کسی که می‌گوید علی خدا و معبود است و گفتار کسی که می‌گوید او بنده نافرمان است و دستور معبود را تمرد می‌کند؟ و از این دو رقم نسبت ناروا، گفتار کسی که او را نافرمان و متمرد می‌داند، در نظر علی علیه السلام آسان‌تر است از نسبت خدایی دادن به او. ای علقمه! آیا درباره خدا نگفتند که او سومی از خداوندان سه‌گانه است؟ آیا او را در صفاتش مانند مخلوقات ندانستند؟ آیا نگفتند که خدا همان روزگار است یا طبیعت است؟ آیا نگفتند که خدا یعنی فلک؟ آیا نگفتند که او جسم است؟ آیا نگفتند که او صورت است؟ منزه و بسیار بلند مقام است ذات باری از این‌اوهام و خیالات.

ای علقمه! زبان‌هایی که ذات مقدس خداوندی را به چیزهایی که هیچ شایستگی و تناسبی با خداوند ندارد نسبت می‌دهد، چگونه ممکن است از نسبت‌های ناراحت‌کننده به شما خودداری کند؟ پس شما باید «اسْتَعِینُوا بِاللَّهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِین»،{از پروردگار یاری بطلبید و صبر و استقامت داشته باشید که زمین ملک خدا است و آن را بهر کس که خواهد می‌دهد و البته پایان امر و عاقبت نیک برای پرهیزکاران است.}

بنی اسرائیل به موسی گفتند: «أُوذِینا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنا وَ مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا»،{پیش از آمدن تو، ما تحت فشار و اذیت بودیم و بعد از آمدن تو هم مورد آزار هستیم.} خداوند به موسی خطاب کرد: «عَسی رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُون»،{به اینها بگو امید است پروردگار توانا، دشمن شما را نابود سازد و شما را به جای آنان قرار دهد تا شما چگونه رفتار داشته باشید.}⁽⁴⁾

باب چهلم : در بیان اینکه کمال انسان به چیست و معنای مردانگی و جوانمردی

روایات

روایت 1

خصال صدوق: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: «کمال انسان به شش خصلت است: با دو عضو کوچک بدن و با دو قسمت بزرگ از انسان و با دو چیزی که مربوط به هیئت و ظاهر انسان است. اما آن دو عضو کوچک عبارت از قلب و زبان او است که اگر به جنگ می‌رود، با دلی قوی و پاک بجنگد و اگر سخن می‌گوید، با زبانی بلیغ و رسا سخن گوید. و اما آن دو چیز بزرگ عبارت است از اندیشه و فکر صحیح و روشن و دیگر همت بلند. و اما آن دو چیز که مربوط به شکل و ظاهر انسان است، عبارت از مال و چهره زیبا است.»⁽⁵⁾

روایت 2

نهج البلاغه: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: «ارزش انسان به همت او بستگی دارد و راستگویی او، بسته به مردانگی او؛ شجاعت او، بسته به عظمت شخصیت او؛ و پاکدامنی او، بسته به غیرت و ناموس‌خواهی اوست.»⁽⁶⁾

«3»

مع، [معاني الأخبار] عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ الْقُمِّيِّ رَفَعَهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: تَذَاكَرْنَا أَمْرَ الْفُتُوَّةِ عِنْدَهُ فَقَالَ أَ تَظُنُّونَ أَنَّ الْفُتُوَّةَ بِالْفِسْقِ وَ الْفُجُورِ إِنَّمَا الْفُتُوَّةُ طَعَامٌ مَوْضُوعٌ وَ نَائِلٌ مَبْذُولٌ وَ بِشْرٌ مَعْرُوفٌ وَ أَذًي مَكْفُوفٌ فَأَمَّا تِلْكَ فَشَطَارَةٌ وَ فِسْقٌ ثُمَّ قَالَ مَا الْمُرُوَّةُ قُلْنَا لَا نَعْلَمُ قَالَ الْمُرُوَّةُ وَ اللَّهِ أَنْ يَضَعَ الرَّجُلُ خِوَانَهُ فِي فِنَاءِ دَارِهِ‌⁽¹⁾.

باب 41 المنجيات و المهلكات

روايات

«1»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ ثُوَيْرِ بْنِ أَبِي فَاخِتَةَ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ عليهما السلام قَالَ: ثَلَاثٌ دَرَجَاتٌ وَ ثَلَاثٌ كَفَّارَاتٌ وَ ثَلَاثٌ مُوبِقَاتٌ وَ ثَلَاثٌ مُنْجِيَاتٌ فَأَمَّا الدَّرَجَاتُ فَإِفْشَاءُ السَّلَامِ وَ إِطْعَامُ الطَّعَامِ وَ الصَّلَاةُ بِاللَّيْلِ وَ النَّاسُ نِيَامٌ وَ الْكَفَّارَاتُ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ فِي السَّبَرَاتِ وَ الْمَشْيُ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ إِلَي الصَّلَوَاتِ وَ الْمُحَافَظَةُ عَلَي الْجَمَاعَاتِ وَ أَمَّا الثَّلَاثُ الْمُوبِقَاتُ فَشُحٌّ مُطَاعٌ وَ هَوًي مُتَّبَعٌ وَ إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ وَ أَمَّا الْمُنْجِيَاتُ فَخَوْفُ اللَّهِ فِي السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ وَ الْقَصْدُ فِي الْغِنَي وَ الْفَقْرِ وَ كَلِمَةُ الْعَدْلِ فِي الرِّضَا وَ السَّخَطِ⁽²⁾.

سن، [المحاسن] أبي عن هارون: مثله‌⁽³⁾

مع، [معاني الأخبار] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ: مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّ فِيهِ وَ الْمَشْيُ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ إِلَي الْجَمَاعَاتِ وَ الْمُحَافَظَةُ

روایت 3

معانی الاخبار: ابی قتاده قمی می‌گوید: حضور امام ششم درباره فتوت و جوانمردی مذاکره می‌کردیم. حضرت فرمود: «آیا گمان می‌کنید که جوانمردی با عربده کشیدن و کارهای زشت انجام دادن است؟ که جوانمردی یعنی سفره گسترده، بخشش بی‌دریغ، چهره باز و گشاده و خودداری از آزار مردم، اما این نحو سبکبازی‌ها پلیدی و نابکاری است.» سپس فرمود: «مردانگی چیست؟» عرضه داشتیم که نمی‌دانیم. فرمود: «به خدا قسم مردانگی‌این است که سفره گسترده انسان دَرِ خانه‌اش باشد.»⁽⁴⁾

باب چهل و یکم : در بیان اینکه چه چیزهایی نجات دهنده و چه چیزهایی نابودکننده انسان است

روایات

روایت 1

خصال: حضرت باقر علیه السلام فرمود: «سه چیز درجات انسانی را بالا می‌برد؛ سه چیز گناهان را می‌پوشاند؛ سه چیز باعث هلاکت انسان است؛ سه چیز نجات‌دهنده است. اما بالا برنده درجات: سلام آشکار و گرم نمودن؛ گرسنه‌ها را سیر کردن؛ در دل شب که مردم در خوابند، نماز شب خواندن. اما پوشاننده گناه: وضوی کامل گرفتن در هوای سرد؛ شب و روز برای نماز رفتن؛ مرتب در جماعت شرکت کردن. اما آن سه چیز که هلاکت و بدبختی انسان در آنها است: بخیل بودن و خودداری از انفاق و حریص بودن؛ دنبال هوای نفس رفتن؛ خودبینی و خودپسندی. اما چیزهای نجات دهنده انسان:ترس از خدا در نهان و آشکار؛ میانه‌روی در زندگی، در حال ثروت و تهیدستی؛ عدل و دادگری هنگام خوشنودی و هنگام خشم.»⁽⁵⁾

در کتاب محاسن هم چنین نقل شده.

در کتاب معانی الاخبار هم چنین نقل شده، به جز اندک تفاوتی که در این نقل هست: «کفارات ... ؛ شب و روز شرکت در جماعت کردن؛ مراقبت بر نمازها.»

عَلَي الصَّلَوَاتِ‌⁽¹⁾.

«2»

ل، [الخصال] الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ صَاعِدٍ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مُوسَي الْقَطَّانِ وَ أَحْمَدَ بْنِ مَنْصُورِ بْنِ سَيَّارٍ مَعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يُونُسَ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ عُتْبَةَ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ: ثَلَاثٌ مُهْلِكَاتٌ وَ ثَلَاثٌ مُنْجِيَاتٌ فَالْمُنْجِيَاتُ خَشْيَةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ وَ الْقَصْدُ فِي الْفَقْرِ وَ الْغِنَي وَ الْعَدْلُ فِي الرِّضَا وَ الْغَضَبِ وَ الثَّلَاثُ الْمُهْلِكَاتُ شُحٌّ مُطَاعٌ وَ هَوًي مُتَّبَعٌ وَ إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ وَ قَدْ رُوِيَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ الشُّحُّ الْمُطَاعُ سُوءُ الظَّنِّ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‌⁽²⁾.

مع، معاني الأخبار السبرات جمع سبرة و هو شدّة البرد بها سمي الرجل سبرة⁽³⁾.

«3»

ل، [الخصال] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الشَّاهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ خَالِدٍ الْخَالِدِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ فِي وَصِيَّتِهِ لَهُ: يَا عَلِيُّ ثَلَاثٌ دَرَجَاتٌ وَ ثَلَاثٌ كَفَّارَاتٌ وَ ثَلَاثٌ مُهْلِكَاتٌ وَ ثَلَاثٌ مُنْجِيَاتٌ فَأَمَّا الدَّرَجَاتُ فَإِسْبَاغُ الْوُضُوءِ فِي السَّبَرَاتِ وَ انْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ وَ الْمَشْيُ بِاللَّيْلِ وَ النَّهَارِ إِلَي الْجَمَاعَاتِ وَ أَمَّا الْكَفَّارَاتُ فَإِفْشَاءُ السَّلَامِ وَ إِطْعَامُ الطَّعَامِ وَ التَّهَجُّدُ بِاللَّيْلِ وَ النَّاسُ نِيَامٌ وَ أَمَّا الْمُهْلِكَاتُ فَشُحٌّ مُطَاعٌ وَ هَوًي مُتَّبَعٌ وَ إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ وَ أَمَّا الْمُنْجِيَاتُ فَخَوْفُ اللَّهِ فِي السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ وَ الْقَصْدُ فِي الْغِنَي وَ الْفَقْرِ وَ كَلِمَةُ الْعَدْلِ فِي الرِّضَا وَ السَّخَطِ⁽⁴⁾.

وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: أَنَّهُ لَمَّا سُئِلَ فِي الْمِعْرَاجِ فِيمَا اخْتَصَمَ الْمَلَأُ الْأَعْلَي قَالَ فِي الدَّرَجَاتِ وَ الْكَفَّارَاتِ قَالَ فَنُودِيتُ وَ مَا الدَّرَجَاتُ فَقُلْتُ:

روایت 2

خصال: رسول اکرم صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «سه چیز هلاک‌کننده و سه چیز نجات دهنده است.اما چیزهای نجات دهنده: ترس از خدا در نهان و آشکار؛ میانه‌روی در حال تهیدستی و ثروت؛ عدل و دادگری در حال خوشنودی و خشم. و آن سه چیز که هلاک‌کننده است:حرص و یا بخل پیگیر؛ هوای نفس که اطاعت شود؛ خودبینی و خودپسندی.»⁽⁵⁾

و در حدیث دیگری از آن حضرت در توضیح «شح مطاع» فرمود: «شح مطاع یعنی بدگمانی نسبت به خدا. در معانی الاخبار آمده: «سبرات» جمع «سبره» به معنای شدت سرماست و بر همین پایه مرد «سبره» نامیده شده است.

روایت 3

خصال: رسول اکرم صلّی اللَّه علیه و آله در وصیت و سفارش‌هایش به علی علیه السلام

فرمود: «ای علی! سه چیز درجات است، و سه چیز کفارات و باعث پوشش گناهان است، و سه چیز هلاک‌کننده، و سه چیز موجب نجات است. اما درجات: پس وضوی کامل گرفتن در هوای سرد؛ منتظر بودن برای نماز، بعد از نماز؛ شب و روز شرکت‌در جماعات. و اما کفارات: سلام گرم و آشکار کردن؛ غذا و سفره دادن؛ نماز شب خواندن هنگامی که مردم در خوابند. اما هلاک‌کننده‌ها:بخل و حرص زیاد؛ دنبال هوای نفس را گرفتن؛ خودبینی و خودپسندی. و اما نجات دهنده‌ها:ترس از خدا در نهان و آشکار؛ میانه روی در ثروت و تهیدستی؛ مراعات عدل و داد هنگام خوشنودی و خشم.»

و در روایت دیگری از پیامبر گرامی صلّی اللَّه علیه و آله هنگامی که شب معراج از حضرتش سؤال شد که گفتگوی ملائکه عالم بالا در چه موضوعی بود، حضرت پاسخ داد: «درباره درجات و کفارات بود.» فرمود: «ندایی فرا رسید که درجات چیست؟» پاسخ دادم:

إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ فِي السَّبَرَاتِ وَ الْمَشْيُ إِلَي الْجَمَاعَاتِ وَ انْتِظَارُ الصَّلَاةِ بَعْدَ الصَّلَاةِ وَ وَلَايَتِي وَ وَلَايَةُ أَهْلِ بَيْتِي حَتَّي الْمَمَاتِ.

«4»

ل، [الخصال] مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: ثَلَاثٌ مُوبِقَاتٌ نَكْثُ الصَّفْقَةِ وَ تَرْكُ السُّنَّةِ وَ فِرَاقُ الْجَمَاعَةِ وَ ثَلَاثٌ مُنْجِيَاتٌ تَكُفُّ لِسَانَكَ وَ تَبْكِي عَلَي خَطِيئَتِكَ وَ تَلْزَمُ بَيْتَكَ‌⁽¹⁾.

«5»

سن، [المحاسن] أَبِي عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ بُزُرْجَ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ أَوْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: ثَلَاثٌ مُنْجِيَاتٌ وَ ثَلَاثٌ مُهْلِكَاتٌ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْمُنْجِيَاتُ قَالَ خَوْفُ اللَّهِ فِي السِّرِّ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ وَ الْعَدْلُ فِي الرِّضَا وَ الْغَضَبِ وَ الْقَصْدُ فِي الْغَنَاءِ وَ الْفَقْرِ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَا الْمُهْلِكَاتُ قَالَ هَوًي مُتَّبَعٌ وَ شُحٌّ مُطَاعٌ وَ إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ‌⁽²⁾.

ين، [كتاب حسين بن سعيد] و النوادر ابن أبي عمير بهذا الإسناد عن علي بن الحسين عليه السلام: مثله

«6»

سن، [المحاسن] أَبِي عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ عليهم السلام قَالَ: ثَلَاثٌ مُنْجِيَاتٌ تَكُفُّ لِسَانَكَ وَ تَبْكِي عَلَي خَطِيئَتِكَ وَ يَسَعُكَ بَيْتُكَ وَ قَالَ عليه السلام طُوبَي لِمَنْ لَزِمَ بَيْتَهُ وَ أَكَلَ قُوتَهُ وَ اشْتَغَلَ بِطَاعَةِ رَبِّهِ وَ بَكَي عَلَي خَطِيئَتِهِ‌⁽³⁾.

«7»

سن، [المحاسن] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ يُوسُفَ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ فَيْضِ بْنِ الْمُخْتَارِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الْمُنْجِيَاتُ إِطْعَامُ الطَّعَامِ وَ إِفْشَاءُ السَّلَامِ وَ الصَّلَاةُ بِاللَّيْلِ وَ النَّاسُ نِيَامٌ‌⁽⁴⁾.

«وضوی کامل در سرما؛ رفتن به جماعت؛ انتظار و آمادگی برای نماز، بعد از نماز، و ولایت و دوستی من و اهل بیت تا دم مرگ و آخرین نفس.»⁽⁵⁾

روایت 4

خصال: حضرت صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش، پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله روایت می‌کند که فرمود: «سه چیز هلاک‌کننده است: پیمان‌شکنی؛ سنت و روش پیامبر را کنار گذاشتن؛ از اجتماع مسلمین جدا شدن. و سه چیز نجات دهنده است: باز داشتن زبان؛ گریه بر گناهان؛ ملازم خانه خود بودن.»⁽⁶⁾

روایت 5

محاسن: حضرت صادق یا حضرت سجاد علیه السلام نقل کرد که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود سه چیز نجات دهنده و سه چیز هلاک‌کننده است. عرضه داشتند: «یا رسول الله! نجات دهنده‌ها چیست؟» فرمود: «ترس از خدا در نهان،به طوری که فرض کنی که خدا را داری می‌بینی، چون اگر تو او را نمی‌بینی قطعا او تو را می‌بیند؛ ملاحظه عدل و داد در حال خوشنودی؛خشم و میانه‌روی در حال ثروت و تهیدستی.» عرضه داشتند: «هلاک‌کننده‌ها چیستند؟» فرمود: «خواهش‌های نفسانی که دنبال شود؛ حرص و بخل ورزیدن؛ خودبینی و خودپسندی.»⁽⁷⁾

در کتاب نوادر هم از حضرت سجاد علیه السلام چنین نقل شده است.

روایت 6

محاسن: حضرت صادق از پدرانش، از امام علی علیهم السلام نقل کرد که فرمود: «سه چیز نجات دهنده است:مراقب زبان خود باشی؛ بر گناهانت گریه نمایی؛ و خانه مسکونی به اندازه زندگی خود داشته باشی. و در خانه‌اش راحت باشد.»

و فرمود: «خوشا به حال کسی که در خانه خود بنشیند، به مقدار رفع گرسنگی بخورد، به فرمانبری و اطاعت پروردگارش اشتغال داشته باشد و بر گناهانش بگرید.»⁽⁸⁾

روایت 7

محاسن: حضرت صادق علیه السلام فرمود: «غذا دادن؛ سلام آشکار کردن؛ نماز شب خواندن، موجبات نجات هستند.»⁽⁹⁾

باب 42 أصناف الناس و مدح حسان الوجوه و مدح البله

روايات

«1»

يد، [التوحيد] لي، [الأمالي] للصدوق ابْنُ مُوسَي وَ الْقَطَّانُ وَ السِّنَانِيُّ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ زَكَرِيَّا الْقَطَّانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي السَّرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ عَنِ ابْنِ طَرِيفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: لَمَّا جَلَسَ عَلِيٌّ عليه السلام بِالْخِلَافَةِ وَ بَايَعَهُ النَّاسُ صَعِدَ الْمِنْبَرَ وَ قَالَ سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي فَقَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَي الْمَسْجِدِ مُتَوَكِّئاً عَلَي عُكَّازَةٍ فَلَمْ يَزَلْ يَتَخَطَّي النَّاسَ حَتَّي دَنَا مِنْهُ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ دُلَّنِي عَلَي عَمَلٍ إِذَا أَنَا عَمِلْتُهُ نَجَّانِيَ اللَّهُ مِنَ النَّارِ فَقَالَ لَهُ اسْمَعْ يَا هَذَا ثُمَّ افْهَمْ ثُمَّ اسْتَيْقِنْ قَامَتِ الدُّنْيَا بِثَلَاثَةٍ بِعَالِمٍ نَاطِقٍ مُسْتَعْمِلٍ لِعِلْمِهِ وَ بِغَنِيٍّ لَا يَبْخَلُ بِمَالِهِ عَلَي أَهْلِ دِينِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ بِفَقِيرٍ صَابِرٍ فَإِذَا كَتَمَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ وَ بَخِلَ الْغَنِيُّ وَ لَمْ يَصْبِرِ الْفَقِيرُ فَعِنْدَهَا الْوَيْلُ وَ الثُّبُورُ وَ عِنْدَهَا يَعْرِفُ الْعَارِفُونَ لِلَّهِ أَنَّ الدَّارَ قَدْ رَجَعَتْ إِلَي بَدْئِهَا أَيْ إِلَي الْكُفْرِ بَعْدَ الْإِيمَانِ أَيُّهَا السَّائِلُ فَلَا تَغْتَرَّنَّ بِكَثْرَةِ الْمَسَاجِدِ وَ جَمَاعَةِ أَقْوَامٍ أَجْسَادُهُمْ مُجْتَمِعَةٌ وَ قُلُوبُهُمْ شَتَّي.

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا النَّاسُ ثَلَاثَةٌ زَاهِدٌ وَ رَاغِبٌ وَ صَابِرٌ فَأَمَّا الزَّاهِدُ فَلَا يَفْرَحُ بِشَيْ‌ءٍ مِنَ الدُّنْيَا أَتَاهُ وَ لَا يَحْزَنُ عَلَي شَيْ‌ءٍ مِنْهَا فَاتَهُ وَ أَمَّا الصَّابِرُ فَيَتَمَنَّاهَا بِقَلْبِهِ فَإِنْ أَدْرَكَ مِنْهَا شَيْئاً صَرَفَ عَنْهَا نَفْسَهُ لِمَا يَعْلَمُ مِنْ سُوءِ عَاقِبَتِهَا وَ أَمَّا الرَّاغِبُ فَلَا يُبَالِي مِنْ حِلٍّ أَصَابَهَا أَمْ مِنْ حَرَامٍ قَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَمَا عَلَامَةُ الْمُؤْمِنِ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ قَالَ يَنْظُرُ إِلَي مَا أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ حَقٍّ فَيَتَوَلَّاهُ وَ يَنْظُرُ إِلَي مَا خَالَفَهُ فَيَتَبَرَّأُ مِنْهُ وَ إِنْ كَانَ حَبِيباً قَرِيباً قَالَ صَدَقْتَ وَ اللَّهِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ثُمَّ غَابَ الرَّجُلُ فَلَمْ نَرَهُ فَطَلَبَهُ النَّاسُ فَلَمْ يَجِدُوهُ فَتَبَسَّمَ عَلِيٌّ عليه السلام عَلَي الْمِنْبَرِ ثُمَّ قَالَ مَا لَكُمْ هَذَا

باب چهل و دوم : در بیان طبقات و اصناف مردم و ستایش زیبارویان و افراد ساده و آزاد

روایات

روایت 1

توحید و امالی صدوق: اصبغ بن نباته گوید: هنگامی که علی علیه السلام زمام امر خلافت را به دست گرفت و مردم با او بیعت کردند، بر فراز منبر قرار گرفت و فرمود: «مردم! پیش از آنکه من از میان شما بروم، هر چه می‌خواهید پرسش کنید.» از آخرین نقطه مسجد، مردی برخاست و عصا زنان از میان مردم عبور کرد تا نزدیک آن حضرت رسید. پس سؤال کرد: «ای امیر مؤمنان! مرا به عملی راهنمایی نما که چون آن را انجام دهم، خدا مرا از دوزخ نجات دهد.» حضرت فرمود: «گوش کن ای شخص، سپس مطلب را بفهم و یقین کن که دنیا و زندگی آسایش‌بخش آن، بر سه پایه استوار است: دانشمندی که گویا باشد و به علم خود هم عمل کند؛ ثروتمندی که از صرف اموالش در مورد دینداران خودداری نکند؛ مستمندی که مشکلات زندگی را با صبر و بردباری تحمل کند. و اگر طبقه علما و دانشمندان مطالب را کتمان کرده و حقایق را نگویند و طبقه ثروتمند از بذل اموال در مواقع لزوم خودداری کنند و طبقه کم‌دست و مستمند صبر و خویشتنداری را از دست بدهند، در این هنگام است که عذاب و بدبختی فرا رسد و چنین اجتماعی محکوم به فنا و نابودی خواهد بود. در همچو دورانی، افراد واقع بین می‌فهمند که دنیا در حرکت ارتجاعی و برگشت به کفر است بعد از داشتن ایمان. ای سئوال‌کننده! زیادی مسجدها و گرد آمدن مردمی که تن و بدن آنان در کنار هم، ولی دل‌ها و افکار آنها پراکنده است، تو را گول نزند و فریب ندهد .

هان ای مردم! طبقات و اصناف اجتماع از سه قسم بیرون نیست: زاهد و بی‌اعتنای به دنیا؛ راغب و متمایل به آن؛ شکیبا و خویشتندار. اما زاهد اگر به حالی یا مقامی برسد، از این نظر هیچ گونه سرور و خوشحالی ندارد و اگر از اینها چیزی از دستش برود، حزن و اندوهی ندارد.

اما صابر و خویشتندار، البته در اعماق دلش خواستار دنیا هست، ولی اگر به چیزی دست یافت، خویشتنداری می‌کند، چون عاقبت و پایان نافرجام آن را خوب می‌داند. اما راغب که دل به دنیا داده، اصلا باکی ندارد و از هر راهی که بتواند، دنیا را به دست می‌آورد، از طریق مشروع یا غیر مشروع.» سئوال‌کننده پرسید: «ای امیر مؤمنان! علامت و نشانه مؤمن در چنین زمانی چیست؟» فرمود: «این است که نظرش فقط به وظیفه و حقی است که خدا واجب‌ساخته و آن را دنبال می‌کند و بس، و به آن چیزی که بر خلاف دستور اوست و از آن دوری می‌جوید، هر چه و هر که خواهد باشد، گرچه دوست نزدیک باشد.» سائل گفت: «راست گفتی ای امیر مؤمنان!» سپس آن مرد رفت و غایب شد و ما ندیدیم او را. مردم در جستجوی او برآمدند، ولی او را نیافتند. علی علیه السلام لبخندی زد و گفت: «چه خبر است مردم! این مرد

أَخِي الْخَضِرُ عليه السلام‌⁽¹⁾.

«2»

مع، [معاني الأخبار] أَبِي عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا الْبُلْهَ قَالَ قُلْتُ مَا الْبُلْهُ فَقَالَ الْعَاقِلُ فِي الْخَيْرِ وَ الْغَافِلُ عَنِ الشَّرِّ الَّذِي يَصُومُ فِي كُلِّ شَهْرٍ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ‌⁽²⁾.

«3»

ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: دَخَلْتُ الْجَنَّةَ فَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا الْبُلْهَ يَعْنِي بِالْبُلْهِ الْمُتَغَافِلَ عَنِ الشَّرِّ الْعَاقِلَ فِي الْخَيْرِ وَ الَّذِينَ يَصُومُونَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ فِي كُلِّ شَهْرٍ⁽³⁾.

«4»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] ابْنُ الْمَخْلَدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ نُصَيْرٍ الْخَالِدِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ جَنْدَلِ بْنِ وَالِقٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّدِّيِّ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: اطْلُبُوا الْخَيْرَ عِنْدَ حِسَانِ الْوُجُوهِ‌⁽⁴⁾.

«5»

ل، [الخصال] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الرِّجَالُ ثَلَاثَةٌ رَجُلٌ بِمَالِهِ وَ رَجُلٌ بِجَاهِهِ وَ رَجُلٌ بِلِسَانِهِ وَ هُوَ أَفْضَلُ الثَّلَاثَةِ⁽⁵⁾.

«6»

ل، [الخصال] وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: الرِّجَالُ ثَلَاثَةٌ عَاقِلٌ وَ أَحْمَقُ وَ فَاجِرٌ فَالْعَاقِلُ الدِّينُ شَرِيعَتُهُ وَ الْحِلْمُ طَبِيعَتُهُ وَ الرَّأْيُ سَجِيَّتُهُ إِنْ سُئِلَ أَجَابَ وَ إِنْ تَكَلَّمَ أَصَابَ وَ إِنْ سَمِعَ وَعَي وَ إِنْ حَدَّثَ صَدَقَ وَ إِنِ اطْمَأَنَّ إِلَيْهِ أَحَدٌ وَفَي وَ الْأَحْمَقُ إِنِ اسْتُنْبِهَ بِجَمِيلٍ غَفَلَ وَ إِنِ اسْتُنْزِلَ عَنْ حُسْنٍ تَرَكَ

برادر من خضر علیه السلام بود.»⁽⁶⁾

روایت 2

معانی الاخبار: حضرت صادق از اجداد گرامی‌اش علیهم السلام نقل می‌کند که پیغمبر فرمود: «وارد بهشت شدم، دیدم اکثر بهشتیان مردمان ساده و ابله هستند.» عرض کردم: «ابله کیست؟» فرمود: «کسی که فقط در چیزهای خوب و مفید می‌اندیشد و از بدی‌ها اصلا غافل است و در هر ماهی، سه روز روزه دار است.»⁽⁷⁾

روایت 3

قرب الاسناد: پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «وارد بهشت شدم. دیدم بیشتر مردمان بهشت ابلهانند. و منظور از ابله کسی است که هیچ در فکر بدی و عمل زشت نیست و در امور خیر می‌اندیشد، آنان در هر ماه سه روز روزه می‌گیرند.»⁽⁸⁾

روایت 4

امالی طوسی: ابی سعید می‌گوید: پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «کارهای خوب را از زیبارویان انتظار داشته باشید.»⁽⁹⁾

روایت 5

خصال: حضرت صادق علیه السلام فرمود: «مردان سه دسته‌اند: مردی که شخصیتش به مال اوست؛ مردی که ارزش او به واسطه مقام و رتبه اوست؛ و مردی که ارزش او به زبان اوست و این بهترین این سه دسته است.»⁽¹⁰⁾

روایت 6

خصال: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: «مردم سه گروه‌اند: عاقل، احمق، فاجر و نابکار. عاقل راه و مسیر زندگی‌اش برنامه‌های دینی است؛ خوی و خصلتش بردباری است؛ تامل و تفکر عادت و طبع او است؛ اگر از او پرسشی شود پاسخ می‌دهد و اگر سخن گوید، صحیح و منطقی صحبت می‌کند؛ اگر مطلبی را شنید، خوب در ذهن جا می‌دهد و می‌سپارد و اگر خبری دهد، راست می‌گوید؛ اگر به او اعتماد شود، خیانت نمی‌کند و وفا می‌کند .

اما احمق؛ اگر او را به کار خوبی توجه دهند، مسامحه و غفلت می‌کند؛ اگر از عمل خوبی منصرفش کنند، آن را رها می‌نماید؛

وَ إِنْ حُمِلَ عَلَي جَهْلٍ جَهِلَ وَ إِنْ حَدَّثَ كَذَبَ لَا يَفْقَهُ وَ إِنْ فُقِّهَ لَمْ يَفْقَهْ وَ الْفَاجِرُ إِنِ ائْتَمَنْتَهُ خَانَكَ وَ إِنْ صَاحَبْتَهُ شَانَكَ وَ إِنْ وَثِقْتَ بِهِ لَمْ يَنْصَحْكَ‌⁽¹⁾.

«7»

ل، [الخصال] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِئُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْجُرْجَانِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْمَوْصِلِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَاصِمٍ الطَّرِيفِيِّ عَنْ عَيَّاشِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ زَيْدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام قَالَ: النَّاسُ عَلَي أَرْبَعَةِ أَصْنَافٍ جَاهِلٌ متردي [مُتَرَدٍّ] مُعَانِقٌ لِهَوَاهُ وَ عَابِدٌ متغوي [مُتَغَوٍّ] كُلَّمَا ازْدَادَ عِبَادَةً ازْدَادَ كِبْراً وَ عَالِمٌ يُرِيدُ أَنْ يُوطَأَ عَقِبَاهُ وَ يُحِبُّ مَحْمِدَةَ النَّاسِ وَ عَارِفٌ عَلَي طَرِيقِ الْحَقِّ يُحِبُّ الْقِيَامَ بِهِ فَهُوَ عَاجِزٌ أَوْ مَغْلُوبٌ فَهَذَا أَمْثَلُ أَهْلِ زَمَانِكَ وَ أَرْجَحُهُمْ عَقْلًا⁽²⁾.

«8»

ل، [الخصال] أَبِي وَ ابْنُ الْوَلِيدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ عَنِ النَّهْدِيِّ رَفَعَهُ إِلَي الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ: النَّاسُ أَرْبَعَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ لَهُ خُلُقٌ وَ لَا خَلَاقَ لَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ خَلَاقٌ وَ لَا خُلُقَ لَهُ قَدْ ذَهَبَ الرَّابِعُ وَ هُوَ الَّذِي لَا خَلَاقَ وَ لَا خُلُقَ لَهُ وَ ذَلِكَ شَرُّ النَّاسِ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ خُلُقٌ وَ خَلَاقٌ فَذَلِكَ خَيْرُ النَّاسِ‌⁽³⁾.

«9»

ل، [الخصال] ابْنُ مَسْرُورٍ عَنِ ابْنِ بُطَّةَ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ رَفَعَهُ إِلَي زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَي قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام فَقَالَ يَا زُرَارَةُ النَّاسُ فِي زَمَانِنَا عَلَي سِتِّ طَبَقَاتٍ أَسَدٌ وَ ذِئْبٌ وَ ثَعْلَبٌ وَ كَلْبٌ وَ خِنْزِيرٌ وَ شَاةٌ فَأَمَّا الْأَسَدُ فَمُلُوكُ الدُّنْيَا يُحِبُّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَنْ يَغْلِبَ وَ لَا يُغْلَبَ وَ أَمَّا الذِّئْبُ فَتُجَّارُكُمْ يَذُمُّوا إِذَا اشْتَرَوْا وَ يَمْدَحُوا إِذَا بَاعُوا وَ أَمَّا الثَّعْلَبُ فَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ بِأَدْيَانِهِمْ وَ لَا يَكُونُ فِي قُلُوبِهِمْ مَا يَصِفُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ وَ أَمَّا الْكَلْبُ يَهِرُّ عَلَي النَّاسِ بِلِسَانِهِ وَ يَكْرَهُهُ النَّاسُ مِنْ شِرَّةِ لِسَانِهِ وَ أَمَّا الْخِنْزِيرُ فَهَؤُلَاءِ الْمُخَنَّثُونَ وَ أَشْبَاهُهُمْ لَا يُدْعَوْنَ إِلَي فَاحِشَةٍ إِلَّا أَجَابُوا وَ أَمَّا الشَّاةُ فَالَّذِينَ تُجَزُّ شُعُورُهُمْ وَ يُؤْكَلُ لُحُومُهُمْ

اگر به عمل جاهلانه‌ای وادارش کنند، انجامش دهد؛ اگر خبری دهد، دروغ می‌گوید و نمی‌فهمد؛ و اگر بخواهند تفهیمش کنند، آماده درک و فهم نمی‌شود.

و اما فاجر و نابکار؛ اگر امانتی نزد او بگذاری، خیانت می‌کند؛ اگر با او رفاقت کنی، بی‌ارزش می‌شوی و لطمه آبرویی به تو می‌زند؛ و اگر به او اعتماد کنی، خیر تو را نمی‌خواهد.»⁽⁴⁾

روایت 7

خصال: موسی بن جعفر از پدر بزرگوارش علیهماالسّلام نقل می‌کند که فرمود: «مردم چهار دسته‌اند: نادانی که در وادی جهالت سقوط کرده و با امیال و هواهای خود هم آغوش است؛ عبادت‌کننده گمراه که هر چه عبادتش بیشتر می‌شود، تکبرش بیشتر می‌گردد؛ دانشمندی که دوست دارد مریدها دنبالش راه بیفتند و مردم مدح و ثنایش کنند؛ خداشناس و اهل معرفت که راه حق را پیش گرفته و وظیفه خود را انجام می‌دهد. چنین شخصی یا ناتوان و عاجز است یا مغلوب و محدود و این بهترین مردم زمان و خردمندترین آنان است.»⁽⁵⁾

روایت 8

خصال: حضرت مجتبی علیه السلام فرمود: «مردم چهار دسته‌اند: کسی که دارای اخلاق نیک هست، ولی بهره دنیایی ندارد؛ کسی که دارای بهره دنیایی هست، ولی خوی نیک ندارد؛ کسی که اصلا هیچ ارزشی ندارد و آن کسی است که نه اخلاق دارد و نه دنیا و نه مال و این بدبخت‌ترین مردم است؛ کسی که هم دارای اخلاق نیک و هم از دنیا بهره‌مند است و این بهترین مردم است.»⁽⁶⁾

روایت 9

خصال: زراره فرزند اوفی می‌گوید: بر حضرت سجاد علیه السلام وارد شدم. پس فرمود: «ای زراره! مردم در زمان ما شش طبقه‌اند: شیر، گرگ، روباه، سگ، خوک و میش. اما شیرخویان؛ آنان سلاطین و پادشاهانند که همیشه دوست دارند بکوبند و غالب شوند و مغلوب نشوند و شکست نخورند. اما گرگ صفتان؛ بازرگانانی که وقت خریدن مذمت جنس را می‌کنند و آن را بی‌ارزش جلوه می‌دهند، ولی هنگام فروختن مدح و تعریف می‌کنند. اما روباه صفتان؛ اشخاصی هستند که دین را وسیله ارتزاق و معاش خود قرار داده و با زبان مطالبی می‌گویند که در قلب خود آنها اثری نیست. اما سگ‌ها؛ افرادی هستند که با زبان مردم را آزار می‌دهند و مردم از شر زبان آنها، از آنان متنفرند. اما خوک صفتان؛ آنانند که طبع و خوی زنان را دارند و به هر رقم هرزگی و ننگی تن می‌دهند و می‌پذیرند. اما گوسفندان؛ مؤمنینی هستند که موی آنها را می‌کنند و گوشتشان را می‌خورند

وَ يُكْسَرُ عَظْمُهُمْ فَكَيْفَ تَصْنَعُ الشَّاةُ بَيْنَ أَسَدٍ وَ ذِئْبٍ وَ ثَعْلَبٍ وَ كَلْبٍ وَ خِنْزِيرٍ⁽¹⁾.

«10»

ل، [الخصال] أَبِي وَ ابْنُ الْوَلِيدِ مَعاً عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ مَعاً عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ أَبِي يَحْيَي الْوَاسِطِيِّ عَمَّنْ ذَكَرَهُ: أَنَّهُ قَالَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَ تَرَي هَذَا الْخَلْقَ كُلَّهُ مِنَ النَّاسِ فَقَالَ أَلْقِ مِنْهُمُ التَّارِكَ لِلسِّوَاكِ وَ الْمُتَرَبِّعَ فِي مَوْضِعِ الضِّيقِ وَ الدَّاخِلَ فِيمَا لَا يَعْنِيهِ وَ الْمُمَارِيَ فِيمَا لَا عِلْمَ لَهُ بِهِ وَ الْمُتَمَرِّضَ مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ وَ الْمُتَشَعِّثَ مِنْ غَيْرِ مُصِيبَةٍ وَ الْمُخَالِفَ عَلَي أَصْحَابِهِ فِي الْحَقِّ وَ قَدِ اتَّفَقُوا عَلَيْهِ وَ الْمُفْتَخِرَ يَفْتَخِرُ بِآبَائِهِ وَ هُوَ خِلْوٌ مِنْ صَالِحِ أَعْمَالِهِمْ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْخَلَنْجِ‌⁽²⁾يُقْشَرُ لِحاً عَنْ لِحاً حَتَّي يُوصَلَ إِلَي جَوْهَرِيَّتِهِ وَ هُوَ كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا⁽³⁾.

«11»

ين، [كتاب حسين بن سعيد] و النوادر بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: أَيُّمَا عَبْدٍ كَانَ لَهُ صُورَةٌ حَسَنَةٌ مَعَ مَوْضِعٍ لَا يَشِينُهُ ثُمَّ تَوَاضَعَ لِلَّهِ كَانَ مِنْ خَالِصَةِ اللَّهِ قَالَ قُلْتُ مَا مَوْضِعٌ لَا يَشِينُهُ قَالَ لَا يَكُونُ ضَرْبٌ فِيهِ سِفَاحٌ.

«12»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الثَّالِثِ عليه السلام قَالَ: سَمِعْتُهُ بِسُرَّمَنْ‌رَأَي يَقُولُ الْغَوْغَاءُ قَتَلَةُ الْأَنْبِيَاءِ وَ الْعَامَّةُ اسْمٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الْعَمَي مَا رَضِيَ اللَّهُ أَنْ شَبَّهَهُمْ بِالْأَنْعَامِ حَتَّي قَالَ بَلْ هُمْ أَضَلُ‌⁽⁴⁾.

«13»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: فِي صِفَةِ الْغَوْغَاءِ هُمُ الَّذِينَ إِذَا اجْتَمَعُوا غَلَبُوا وَ إِذَا تَفَرَّقُوا لَمْ يُعْرَفُوا وَ قِيلَ بَلْ قَالَ إِذَا اجْتَمَعُوا ضَرُّوا وَ إِذَا تَفَرَّقُوا نَفَعُوا فَقِيلَ قَدْ عَلِمْنَا مَضَرَّةَ اجْتِمَاعِهِمْ فَمَا مَنْفَعَةُ افْتِرَاقِهِمْ فَقَالَ يَرْجِعُ [أَصْحَابُ] الْمِهَنِ

و استخوانشان را خرد می‌کنند. چه کند گوسفندی که میان چنگال شیر و گرگ و روباه و سگ و خوک باشد؟»⁽⁵⁾

روایت 10

خصال: به حضرت صادق علیه السلام عرض شد: «شما همه این مردم را انسان می‌دانید؟» فرمود: «رها کن و دور بیفکن از آنها چند گروه را:کسی که مسواک نکند؛ کسی که در جای تنگ چهار زانو بنشیند؛ کسی که در کارهای بیهوده وارد شود؛ کسی که بدون داشتن علم و دانش بحث کند؛ کسی که بیمار نیست، ولی تظاهر به بیماری کند؛ کسی که بدون وقوع حادثه ناگوار پریشان‌حال شود؛ کسی که با رفقای خود که در مطلب صحیح و درستی اتفاق دارند، مخالفت کند؛ کسی که به پدران و نیاکان خود افتخارکند و از کارهای نیک آنان بی‌بهره باشد، مانند گیاه خلنج (درختی است بدون پوست) که پوست‌هایش یکی پس از دیگری کنده می‌شود تا به مغزش برسد. او چنان است که خدای متعال در حق آنها فرموده: «إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا»⁽⁶⁾،{آنان مانند چهار پا و حیواناتند بلکه در راه خود گمراه‌تر از آنانند.}⁽⁷⁾

روایت 11

کتاب حسین بن سعید اهوازی: زراره گوید: حضرت باقر علیه السلام فرمود: «شخصی که دارای چهره زیبا باشد و جایگاهی داشته باشد که او را زشت نسازد و آنگاه برای خدا فروتنی کند، وی از بندگان خالص خداست.» زراره گوید: پرسیدم: «اینکه جایگاهی داشته باشد که او را زشت نسازد چیست؟» حضرت فرمود: «دامنش به گناه بی‌عفتی آلوده نشود.»

روایت 12

امالی طوسی: عبداللَّه بن محمد گوید در سامرا از حضرت هادی علیه السلام شنیدم که فرمود: «کشندگان پیامبران و قاتل انبیا، همین مردمان پست و رذل هستند. عامه و عوام از ریشه «عمی» به معنای کوری می‌آید. خداوند به اینکه آنها را تشبیه به چهار پایان و حیوانات نموده اکتفا نکرده، بلکه فرمود: «بَلْ هُمْ أَضَلُ»⁽⁸⁾، {از چهار پایان هم بدترند.}⁽⁹⁾

روایت 13

نهج البلاغه: امام علی علیه السلام در مقام معرفی «غوغاء» فرمود: «آنان (غوغاء) افرادی هستند که وقتی اجتماع کنند، غالب می‌شوند و وقتی هم پراکنده می‌شوند شناخته نمی‌شوند.» بعضی نقل کرده‌اند که حضرت در توضیح و تفسیر غوغاء فرموده است: «آنهایی هستند که وقتی اجتماع کنند، زیان وارد می‌کنند، ولی وقتی متفرق شوند، سودمند هستند.» به حضرت گفته شد: «ضرر و زیان تجمع آنان معلوم، اما تفرق آنها چطور سودمند است؟» فرمود: «هر کسی دنبال کار خود می‌رود.

إِلَي مِهَنِهِمْ فَيَنْتَفِعُ النَّاسُ بِهِمْ كَرُجُوعِ الْبَنَّاءِ إِلَي بِنَائِهِ وَ النَّسَّاجِ إِلَي مَنْسَجِهِ وَ الْخَبَّازِ إِلَي مَخْبَزِهِ‌⁽¹⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: وَ قَدْ أُتِيَ بِجَانٍ وَ مَعَهُ غَوْغَاءُ فَقَالَ لَا مَرْحَباً بِوُجُوهٍ لَا تُرَي إِلَّا عِنْدَ كُلِّ سَوْأَةٍ⁽²⁾.

«14»

نهج، [نهج البلاغة] مِنْ كَلَامٍ لَهُ عليه السلام: شُغِلَ مَنِ الْجَنَّةُ وَ النَّارُ أَمَامَهُ سَاعٍ سَرِيعٌ نَجَا وَ طَالِبٌ بَطِي‌ءٌ رَجَا وَ مُقَصِّرٌ فِي النَّارِ هَوَي الْيَمِينُ وَ الشِّمَالُ مَضَلَّةٌ وَ الطَّرِيقُ الْوُسْطَي هِيَ الْجَادَّةُ عَلَيْهَا بَاقِي الْكِتَابِ وَ آثَارُ النُّبُوَّةِ وَ مِنْهَا مَنْقَذُ السُّنَّةِ وَ إِلَيْهَا مَصِيرُ الْعَاقِبَةِ هَلَكَ مَنِ ادَّعَي وَ خابَ مَنِ افْتَري مَنْ أَبْدَي صَفْحَتَهُ لِلْحَقِّ هَلَكَ عِنْدَ جَهَلَةِ النَّاسِ وَ كَفَي بِالْمَرْءِ جَهْلًا أَنْ لَا يَعْرِفَ قَدْرَهُ لَا يَهْلِكُ عَلَي التَّقْوَي سِنْخُ أَصْلٍ وَ لَا يَظْمَأُ عَلَيْهَا زَرْعُ قَوْمٍ فَاسْتَتِرُوا بِبُيُوتِكُمْ وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ وَ التَّوْبَةُ مِنْ وَرَائِكُمْ فَلَا يَحْمَدْ حَامِدٌ إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا يَلُمْ لَائِمٌ إِلَّا نَفْسَهُ‌⁽³⁾.

«15»

كِتَابُ الْإِمَامَةِ وَ التَّبْصِرَةِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَلِيٍّ الْعَلَوِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: طُوبَي لِمَنْ رَآنِي وَ طُوبَي لِمَنْ رَأَي مَنْ رَآنِي وَ طُوبَي لِمَنْ رَأَي مَنْ رَآنِي إِلَي السَّابِعِ ثُمَّ سَكَتَ‌⁽⁴⁾.

بنامی‌رود دنبال بنایی خود و بافنده به طرف کارگاهش و نانوا به مغازه خود (مشغول خدمات خودش می‌شوند).»⁽⁵⁾

نهج البلاغه: جنایت‌پیشه‌ای را خدمت حضرت علی علیه السلام آوردند و در اطرافش گروه زیادی از مردم بی‌تربیت بودند. حضرت فرمود: «آفرین مباد چهره‌هایی را که دیده نمی‌شوند،به جز در مواقع بد و زشتی.»⁽⁶⁾

روایت 14

نهج البلاغه: امام علی علیه السلام فرمود: «کسی که در پیشاپیش او آتش دوزخ و بهشت هست، مشغول انجام وظیفه است؛ مردم از این نظر بر سه گروهند: گروهی با کمال جدیت و با شتاب و سرعت وظایف خود را انجام می‌دهد که قطعا نجات می‌یابند؛ گروهی که تا حدودی کندروهستند، ولی بالاخره دنبال کارهای نیک هستند، این گروه هم امید نجات دارند؛ گروهی که در اطاعت پروردگار کوتاهی دارد و مقصر است که در آتش سقوط می‌کند. انحراف به چپ و راست، باعث گمراهی است. راه وسط و متن طریق جاده مستقیم است. قرآن مقدس و آثار رسالت بر همین روال است و سنت پیغمبر، از این منبع است و بازگشت و پایان کار بر همین است. هر کس ادعای باطل کند هلاک می‌شود وهر کس بر خدا و رسول افترا و دروغ بندد ، ناامید است. کسی که بخواهد حق خالص را اجراکند، مورد حمله جهال و مردم نادان می‌شود. نادان و جاهل است کسی که قدر و رتبه خود را نشناسد. بنایی که بر پایه تقوا پی‌ریزی شده، زوال و فنا ندارد. مزرعه و کشتگاهی که با آب پرهیزکاری آبیاری شود، تشنه نمی‌ماند. در خانه خود مستور باشید و رابطه میان مردم را خوب کنید. توبه و پشیمانی در اختیار شما است. انسان نباید ستایش کند،به جز پروردگارش را؛ ملامت و سرزنش نکند، مگر خود را و نفس اماره خویشتن را.»⁽⁷⁾

روایت 15

امامت و تبصرة: امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوار خود، از پدرانش نقل کرده که رسول خدا فرمود: «خوشا به حال کسی که مرا ببیند! خوشا به حال کسی که ببیند کسی را که مرا دیده است! خوشا به حال کسی که ببیند کسی را که او دیده است کسی را که مرا دیده تا واسطه هفتم.» آنگاه ساکت شدند

باب 43 حب الله تعالي

الآيات

البقرة وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ‌⁽¹⁾.

آل عمران قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ‌⁽²⁾.

المائدة وَ قالَتِ الْيَهُودُ وَ النَّصاري نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَ أَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ الآية⁽³⁾.

و قال تعالي فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ‌⁽⁴⁾.

التوبة قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَ أَبْناؤُكُمْ وَ إِخْوانُكُمْ وَ أَزْواجُكُمْ وَ عَشِيرَتُكُمْ وَ أَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها وَ مَساكِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّي يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ‌⁽⁵⁾.

الشعراء فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ وَ الَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَ يَسْقِينِ وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ وَ الَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ وَ الَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ‌⁽⁶⁾.

الجمعة قُلْ يا أَيُّهَا الَّذِينَ هادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِياءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ

باب چهل و سوم : در بیان محبت و دوستی خدا

آیات

{و برخی از مردم، در برابر خدا، همانندهایی [برای او] برمی‌گزینند، و آنها را چون دوستی خدا، دوست می‌دارند، ولی کسانی که ایمان آورده‌اند، به خدا محبت بیشتری دارند.}

{بگو: «اگر خدا را دوست دارید، از من پیروی کنید تا خدا دوستتان بدارد و گناهان شما را بر شما ببخشاید، و خداوند آمرزنده مهربان است.»}

{و یهودان و ترسایان گفتند: «ما پسران خدا و دوستان او هستیم.» بگو: «پس چرا شما را به [کیفر] گناهانتان عذاب می‌کند؟ نه،] بلکه شما [هم] بشرید از جمله کسانی که آفریده است. هر که را بخواهد می‌آمرزد، و هر که را بخواهد عذاب می‌کند، و فرمانروایی آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو می‌باشد از آن خداست، و بازگشت [همه] به سوی اوست.»}

{به زودی خدا گروهی [دیگر] را می‌آورد که آنان را دوست می‌دارد و آنان [نیز] او را دوست دارند.}

{بگو: «اگر پدران و پسران و برادران و زنان و خاندان شما و اموالی که گرد آورده‌اید و تجارتی که از کسادش بیمناکید و سراهایی را که خوش می‌دارید، نزد شما از خدا و پیامبرش و جهاد در راه وی دوست‌داشتنی‌تر است، پس منتظر باشید تا خدا فرمانش را [به اجرا در] آورد.» و خداوند گروه فاسقان را راهنمایی نمی‌کند.}

{قطعاً همه آنها - جز پروردگار جهانیان - دشمن منند. آن کس که مرا آفریده و همو راهنمایی‌ام می‌کند، و آن کس که او به من خوراک می‌دهد و سیرابم می‌گرداند، و چون بیمار شوم او مرا درمان می‌بخشد، و آن کس که مرا می‌میراند و سپس زنده‌ام می‌گرداند،} - قُلْ یا أَیُّهَا الَّذِینَ هادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیاءُ لِلَّهِ مِنْ

النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ‌⁽¹⁾.

الأخبار

«1»

لي، [الأمالي للصدوق] الصَّائِغُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُوسَي عَنْ هِشَامِ بْنِ يُوسُفَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَحِبُّوا اللَّهَ لِمَا يَغْذُوكُمْ بِهِ مِنْ نِعْمَةٍ وَ أَحِبُّونِي لِحُبِّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَحِبُّوا أَهْلَ بَيْتِي لِحُبِّي‌⁽²⁾.

ع، [علل الشرائع] محمد بن الفضل عن محمد بن إسحاق المذكّر عن أحمد بن العباس عن أحمد بن يحيي الكوفي عن يحيي بن معين عن هشام بن يوسف: مثله‌⁽³⁾.

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الفحّام عن المنصوري عن عمر بن أبي موسي عن عيسي بن أحمد عن أبي الحسن الثالث عن آبائه عن النبي صلي الله عليه و آله: مثله‌⁽⁴⁾

بشا، [بشارة المصطفي] أبو البركات عمر بن إبراهيم عن أحمد بن محمد بن أحمد عن علي بن عمر السكري عن أحمد بن الحسن بن عبد الجبار عن يحيي بن معين: مثله‌⁽⁵⁾.

«2»

لي، [الأمالي للصدوق] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ فِيمَا نَاجَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مُوسَي بْنَ عِمْرَانَ عليه السلام أَنْ قَالَ لَهُ يَا ابْنَ عِمْرَانَ كَذَبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُحِبُّنِي فَإِذَا جَنَّهُ اللَّيْلُ نَامَ عَنِّي أَ لَيْسَ كُلُّ مُحِبٍّ يُحِبُّ خَلْوَةَ حَبِيبِهِ هَا أَنَا ذَا يَا ابْنَ عِمْرَانَ‌⁽⁶⁾مُطَّلِعٌ عَلَي أَحِبَّائِي إِذَا جَنَّهُمُ اللَّيْلُ حَوَّلْتُ أَبْصَارَهُمْ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَ مَثَّلْتُ عُقُوبَتِي

دُونِالنَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ.⁽⁷⁾

{بگو: «ای کسانی که یهودی شده‌اید، اگر پندارید که شما دوستان خدایید نه مردم دیگر، پس اگر راست می‌گویید درخواست مرگ کنید.»}

روایات

روایت 1

امالی صدوق: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «دوست بدارید خدا را، چون اوست که نعمت را در اختیار شما نهاده است، و مرا هم از جهت دوست خدا دوست بدارید و اهل بیت مرا از لحاظ محبت من دوست بدارید.»⁽⁸⁾

در علل الشرائع⁽⁹⁾نیز چنین نقل شده. در امالی شیخ طوسی⁽¹⁰⁾هم از پیغمبر همین طور نقل شده. در بشارة المصطفی⁽¹¹⁾باز همین طور نقل شده است.

روایت 2

امالی صدوق: مفضل گوید: حضرت صادق علیه السلام فرمود: «در مناجات و سخنانی که مابین موسی بن عمران و پروردگار بوده، چنین است که خداوند به موسی بن عمران گفت: «دروغ می‌گوید کسی که خیال می‌کند مرا دوست دارد، ولی هنگامی که شب فرا می‌رسد در بستر خود می‌خوابد و با من راز و نیاز ندارد. آیا دوست خلوت با دوستش را طالب نیست؟آگاه باش این من هستم ای پسر عمران! که به دوستان خود اطلاع کامل دارم؛ هنگام فرا رسیدن شب، چشم دل آنان باز می‌شود و عذاب و عقاب مرا

بَيْنَ أَعْيُنِهِمْ يُخَاطِبُونِّي عَنِ الْمُشَاهَدَةِ وَ يُكَلِّمُونِّي عَنِ الْحُضُورِ يَا ابْنَ عِمْرَانَ هَبْ لِي مِنْ قَلْبِكَ الْخُشُوعَ وَ مِنْ بَدَنِكَ الْخُضُوعَ وَ مِنْ عَيْنِكَ الدُّمُوعَ فِي ظُلَمِ اللَّيْلِ وَ ادْعُنِي فَإِنَّكَ تَجِدُنِي قَرِيباً مُجِيباً⁽¹⁾.

«3»

لي، [الأمالي للصدوق] ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَمَّنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: مَا أَحَبَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْ عَصَاهُ ثُمَّ تَمَثَّلَ فَقَالَ:

تَعْصِي الْإِلَهَ وَ أَنْتَ تُظْهِرُ حُبَّهُ *** هَذَا مُحَالٌ فِي الْفِعَالِ بَدِيعُ

لَوْ كَانَ حُبُّكَ صَادِقاً لَأَطَعْتَهُ *** إِنَّ الْمُحِبَّ لِمَنْ يُحِبُّ مُطِيعُ‌⁽²⁾.

«4»

ثو، [ثواب الأعمال] ل، [الخصال] مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ سَهْلٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ دَاوُدَ الْيَعْقُوبِيِّ عَنْ أَخِيهِ سُلَيْمَانَ بِإِسْنَادِهِ رَفَعَهُ: قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِيِّ صلي الله عليه و آله يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِي شَيْئاً إِذَا أَنَا فَعَلْتُهُ أَحَبَّنِيَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ وَ أَحَبَّنِيَ النَّاسُ مِنَ الْأَرْضِ فَقَالَ لَهُ ارْغَبْ فِيمَا عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ يُحِبَّكَ اللَّهُ وَ ازْهَدْ فِيمَا عِنْدَ النَّاسِ يُحِبَّكَ النَّاسُ‌⁽³⁾.

«5»

ل، [الخصال] أَبِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ الْبَغْدَادِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: خَمْسَةٌ لَا يَنَامُونَ الْهَامُّ بِدَمٍ يَسْفِكُهُ‌⁽⁴⁾

و منا الذي أبكي صدي ابن مالك *** و نفر طيرا عن جعادة وقعا

يقول قتل قاتله فنفرت الطير عن قبره.

در برابر چشم خود می‌بینند و در حال شهود قلبی با من سخن می‌گویند و صحبت حضوری با من می‌نمایند. ای پسر عمران! با حالت ذلت و انکسار قلب و بدن آرام و خاضع و چشم گریان، در تاریکی شب به طرف من بیا و مرا بخوان. مسلما در این صورت می‌یابی مرا که خیلی نزدیک و پاسخ‌گو و اجابت‌کننده هستم.»⁽⁵⁾

روایت 3

امالی صدوق: حضرت صادق علیه السلام می‌فرمود: «کسی که معصیت و نافرمانی خدا را کند، محبت و دوستی خدا را ندارد.» سپس این دو بیت را خواند:

معصیت و نافرمانی می‌کنی خدا را و تو اظهار محبت او می‌نمایی / این ممکن نیست و عمل عجیب و بی‌سابقه‌ای است

اگر محبت و دوستی تو را از سر راستی و صدق باشد، قطعا اطاعتش را می‌کنی/ زیرا دوست مطیع دوست خود می‌باشد.⁽⁶⁾

روایت 4

ثواب الاعمال و خصال: مردی به رسول خدا عرضه داشت: «یا رسول اللَّه! به من عملی تعلیم فرما که وقتی او را انجام دادم، خداوند آسمان مرا دوست بدارد و مردم روی زمین هم به من محبت ورزند.» فرمود: «میل و رغبت داشته باش به آنچه که نزدخداست، و از آنچه که در دست مردم و نزد آنها است دل بر کن تا هم خدا و هم مردم تو را دوست داشته باشند.»⁽⁷⁾

روایت 5

خصال: امام ششم علیه السلام فرمود: «پنج گروه خواب ندارند: کسی که در فکر ریختن خونی باشد؛ کسی که مال و ثروت فراوانی دارد، ولی امنیتی ندارد؛ کسی که به دروغ و بهتان می‌خواهد به مال دنیا برسد؛ کسی که بدهی

الْكَثِيرِ وَ لَا مَالَ لَهُ وَ الْمُحِبُّ حَبِيباً يَتَوَقَّعُ فِرَاقَهُ‌⁽¹⁾.

«6»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنِ التَّمَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ الْأَنْبَارِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الطَّائِيِّ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ: قَرَأْتُ فِي الزَّبُورِ يَا دَاوُدُ اسْمَعْ مِنِّي مَا أَقُولُ وَ الْحَقَّ أَقُولُ مَنْ أَتَانِي وَ هُوَ يُحِبُّنِي أَدْخَلْتُهُ الْجَنَّةَ الْخَبَرَ⁽²⁾.

«7»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِيِّ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْحَسَنِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ شَيْخٍ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ عَنْ جَدِّهِ مِنْ قِبَلِ أُمِّهِ وَ اسْمُهُ سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَاشِمِيُّ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ عليه السلام يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِلنَّاسِ وَ هُمْ مُجْتَمِعُونَ عِنْدَهُ أَحِبُّوا اللَّهَ لِمَا يَغْذُوكُمْ بِهِ مِنْ نِعْمَةٍ وَ أَحِبُّونِي لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَحِبُّوا قَرَابَتِي لِي‌⁽³⁾.

«8»

ع، [علل الشرائع] طَاهِرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ الْهَرَوِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُهَاجِرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ يَحْيَي عَنْ صَدَقَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله عَنْ جَبْرَئِيلَ قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي مَنْ أَهَانَ لِي وَلِيّاً فَقَدْ بَارَزَنِي بِالْمُحَارَبَةِ وَ مَا تَرَدَّدْتُ فِي شَيْ‌ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ مَا تَرَدَّدْتُ فِي قَبْضِ نَفْسِ الْمُؤْمِنِ يَكْرَهُ الْمَوْتَ وَ أَكْرَهُ مَسَاءَتَهُ وَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْهُ وَ مَا يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ عَبْدِي بِمِثْلِ أَدَاءِ مَا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ وَ لَا يَزَالُ عَبْدِي يَبْتَهِلُ إِلَيَّ حَتَّي أُحِبَّهُ وَ مَنْ أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ لَهُ سَمْعاً وَ بَصَراً وَ يَداً وَ مَوْئِلًا إِنْ دَعَانِي أَجَبْتُهُ وَ إِنْ سَأَلَنِي أَعْطَيْتُهُ وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِيَ المؤمن [الْمُؤْمِنِينَ] لَمَنْ يُرِيدُ الْبَابَ مِنَ الْعِبَادَةِ فَأَكُفُّهُ عَنْهُ لِئَلَّا يَدْخُلَهُ عُجْبٌ وَ يُفْسِدَهُ وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ لَمَنْ لَا يَصْلُحُ إِيمَانُهُ إِلَّا بِالْفَقْرِ وَ لَوْ أَغْنَيْتُهُ لَأَفْسَدَهُ ذَلِكَ وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ لَمَنْ لَا يَصْلُحُ إِيمَانُهُ إِلَّا بِالْغِنَي وَ لَوْ أَفْقَرْتُهُ لَأَفْسَدَهُ ذَلِكَ وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ لَمَنْ لَا يَصْلُحُ إِيمَانُهُ إِلَّا بِالسُّقْمِ وَ لَوْ صَحَّحْتُ

زیادی دارد و در مقابلش چیزی ندارد؛ کسی که دوستی دارد و در معرض فراق و جدایی از اوست.»⁽⁴⁾

روایت 6

امالی طوسی:وهب فرزند «منبه» گوید: «در زبور داود خواندم که خدا می‌فرماید: «ای داود! بشنو آنچه می‌گویم (و البته حق می‌گویم ) کسی که بیاید به سوی من و مرا دوست بدارد، او را وارد بهشت خواهم کرد.»⁽⁵⁾

روایت 7

علل الشرایع:حضرت باقر علیه السلام گوید: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله که در اجتماعی از مردم بود، فرمود: «مردم! دوست داشته باشید خدا را برای آن نعمت‌ها که به شما عنایت فرموده، و دوست بدارید مرا به خاطر خدای عزوجل،و دوست بدارید خویشان مرا به خاطر من.»⁽⁶⁾

روایت 8

علل الشرائع: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «جبرئیل گفت که خداوند متعال می‌فرماید کسی که به یکی از دوستان و اولیای من اهانت کند، با من مبارزه و جنگ کرده و چیزی مانند قبض روح و گرفتن جان مؤمن، بر من گران و دشوار نیست. چون مرگ و شدایدش برای مؤمن ناراحت‌کننده است و من هم ناراحتی او را نمی‌خواهم، و ضمنا چاره‌ای از مرگ نیست. و بنده من به من تقرب و نزدیکی پیدا نمی‌کند به چیزی که مانند انجام فرائض و واجبات باشد. و همیشه بنده من در حال تضرع و دعا است، تا اینکه محبت من شامل حال او شود و کسی که من او را دوست بدارم، گوش و چشم و دست او و معتمد و تکیه‌گاه او هستم. اگر بخواند مرا، اجابت نمایم او را و اگر درخواستی کند،به او عطا کنم. و بعضی از بندگان مؤمن می‌خواهند عبادت زیاد بنمایند، ولی من آنها را بازمی‌دارم از آن که مبادا به مرض عجب و خودپسندی گرفتار شوند و او را تباه کنند. و بعضی از بندگان هستند که به جز فقر و تهیدستی، چیزی به مصلحت آنان نیست که اگر مال‌دارش گردانم، همین ثروت موجب فساد و تباهی او می‌شود. و بعضی از بندگان مؤمن هستند که ثروت موجب خوشبختی آنهاست و اگر تهیدستشانگردانم، فقر و تهیدستی باعث فساد و تباهی آنها می‌گردد. و بعضی از بندگان مؤمن هستند که بیماری تن،آنها را اصلاح می‌کند که اگر صحت یابند،

جِسْمَهُ لَأَفْسَدَهُ ذَلِكَ وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ لَمَنْ لَا يَصْلُحُ إِيمَانُهُ إِلَّا بِالصِّحَّةِ وَ لَوْ أَسْقَمْتُهُ لَأَفْسَدَهُ ذَلِكَ إِنِّي أُدَبِّرُ عِبَادِي بِعِلْمِي بِقُلُوبِهِمْ فَإِنِّي عَلِيمٌ خَبِيرٌ⁽¹⁾.

بيان

قال الشهيد طاب ثراه في قواعده في حديث القدسي ما ترددت في شي‌ء أنا فاعله فإن التردد علي الله محال غير أنه لمّا جرت العادة أن يتردد من يعظّم الشخص و يكرمه في مساءته نحو الوالدين و الصديق و أن لا يتردد في مساءة من لا يكرمه و لا يعظمه كالعدو و الحيّة و العقرب بل إذا خطر بالبال مساءته أوقعها من غير تردد فصار التردد لا يقع إلا في موضع التعظيم و الاهتمام و عدمه لا يقع إلا في موضع الاحتقار و عدم المبالاة فحينئذ دل الحديث علي تعظيم الله للمؤمن و شرف منزلته عنده فعبر باللفظ المركب عما يلزمه و ليس مذكورا في اللفظ و إنما هو بالإرادة و القصد فكان معني الحديث حينئذ منزلة عبدي المؤمن عظيمة و مرتبته رفيعة فدل علي تصرف النية في ذلك كله.

و قد أجاب بعض من عاصرناه عن هذا الحديث بأن التردد إنما هو في الأسباب بمعني أن الله يظهر للمؤمن أسبابا يغلب علي ظنه دنو الوفاة بها ليصير علي الاستعداد التام للآخرة ثم يظهر له أسبابا تبسط في أمله فيرجع إلي عمارة دنياه بما لا بد منه و لما كانت هذه بصورة التردد أطلق عليها ذلك استعارة و إذ كان العبد المتعلق بتلك الأسباب بصورة المتردد أسند التردد إليه تعالي من حيث إنه فاعل للتردد في العبد و قيل إنه تعالي لا يزال يورد علي المؤمن سبب الموت حالا بعد حال ليؤثر المؤمن الموت فيقبضه مريدا له و إيراد تلك الأحوال المراد بها غاياتها من غير تعجيل بالغايات من القادر علي التعجيل يكون ترددا بالنسبة إلي القادر من المخلوقين فهو بصورة المتردد و إن لم يكن ثم ترددا و يؤيده الخبر المروي عن إبراهيم عليه السلام لما أتاه ملك الموت ليقبض روحه و كره ذلك أخره الله إلي أن رأي شيخا هما يأكل و لعابه يسيل علي لحيته فاستفظع ذلك و أحب الموت و كذلك موسي عليه السلام‌⁽²⁾.

«9»

ع، [علل الشرائع] السِّنَانِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَي الْحَبَّالِ عَنْ مُحَمَّدِ

فاسد می‌شوند . و بعضی از بندگان مؤمن صحت و سلامتی به صلاح آنهاست که اگر بیمارشان کنم، فاسد می‌شوند. تدبیر امور بندگانم را من به دانش و احاطه‌علمی که به حالات روحی آنها دارم می‌نمایم، و من دانا و آگاهم.»⁽³⁾

توضیح

مرحوم شهید در کتاب قواعدش راجع به آن جمله که در حدیث قدسی آمده که خداوند فرموده: «ما ترددت فی شی‌ء انا فاعله ما ترددت فی قبض نفس المؤمن»،(یعنی در کارهای من شک و تردیدی پیدا نمی‌شود مانند آن شک و تردیدی که هنگام قبض روح مؤمن برای من رخ می‌دهد)، در توضیح این جمله فرموده است که البته شک و تردید برای خدا محال است، ولی چون عادت ما افراد بشر چنین است که انسان در مورد افرادی که آنها را معظم و مکرم می‌داند، مثل پدر و مادر و دوستان، در انجام عملی که موجب ناراحتی آنها می‌شود تردید می‌کند، ولی در مورد دیگران که احترام و عظمتی برای آنها قائل نیست، به ناراحتی آنان اعتنایی

ندارد، مانند دشمن خویش یا مار و عقرب، بلکه اگر تصمیمی گرفت که موجب ناراحتی آنها بگردد، بدون تردید انجام می‌دهد. بنابراین تردید در عمل (بکنم یا نکنم) در مورد تعظیم و تکریم است و تردید نداشتن در مورد تحقیر و اعتنا نکردن، به شخصیت طرف است. پس این حدیث به بیان عظمت و کرامت مؤمن در نزد خدا و شرافت رتبه و مقام او نظر دارد، گرچه تصریح لفظی به آن نشده، ولی تعبیر به الفاظی شده که لازمه آن تکریم و تعظیم است و معنای حدیث نظیر این می‌شود که گفته شود مقام و منزلت بنده مؤمن، بزرگ و با عظمت است و مرتبه او بلند است.

و بعضی از افرادی که هم زمان ما هستند توجیه دیگری برای این جمله از حدیث دارند که تردد و ابهام و اجمال از نظر اسباب و علل است به این که خداوند علل و اسبابی برای مؤمن پیش می‌آورد که از نظر آنها خیال می‌کند مرگش نزدیک شده تا آمادگی کامل برای آخرت پیدا کند. سپس علل و اسباب دیگری پیش می‌آورد که میدان آمال و آرزو برایش باز می‌شود و به تعمیر و آباد کردن دنیا می‌پردازد کهباید هم به آن بپردازد و چون این صحنه‌های مختلف به صورت تردد و ابهام است (آیا رفتنی هستم یا نه)، به صورت کنایه و استعاره لفظ تردید استعمال شده، گرچه در این فرض، برای مؤمن که با این علل و اسباب مواجه است حالت تردد و ابهام پیدا می‌شود نه برای خدا، ولی از این نظر که این صحنه‌ها و علل مختلف را که منشأ تردد است از ناحیه خدا است و او فاعل و آفریننده اینها است، مجازا نسبت تردید به خدا داده شده .

توجه دیگری که در اینجا وجود دارد این است که خداوند تدریجا علل و موجبات مرگ را یکی پس از دیگری برای بنده‌اش پیش می‌آورد تا در نتیجه مؤمن از دنیا دل برکند و خودش طالب و مایل مرگ شود. و فراهم کردن تدریجی این علل و اسباب - که البته هدف عالیه ونتیجه نهایی آنهاست - از طرف خداوندی که می‌تواند یک دفعه و در یک لحظه آن را انجام دهد،صورت تردد بخود می‌گیرد، گرچه در ذات خدا تردد راه ندارد که مؤید این توجیه سوم خبری است که نقل شده است: ملک الموت علیه السلام به منظور قبض روح نزد ابراهیم خلیل علیه السلام آمد، ولی حضرت ابراهیم کراهت داشت و خداوند هم قبض روحش را به تاخیر انداخت تا هنگامی که حضرت ابراهیم پیرمرد فرتوتی را دید که دارد غذا می‌خورد و آب دهانش بر صورتش و محاسنش جاری است و این منظره ابراهیم را ناراحت کرد و از زندگی که آخرش چنین باشد، مشمئز و متنفر شد و محبت و علاقه به مرگ پیدا کرد و همچنین موسی بن عمران علیه السلام .

روایت 9

علل الشرایع:

ابْنِ الْحُسَيْنِ الْخَشَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ يُونُسَ بْنِ ظَبْيَانَ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: إِنَّ النَّاسَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَي ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ فَطَبَقَةٌ يَعْبُدُونَهُ رَغْبَةً إِلَي ثَوَابِهِ فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْحُرَصَاءِ وَ هُوَ الطَّمَعُ وَ آخَرُونَ يَعْبُدُونَهُ خَوْفاً مِنَ النَّارِ فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْعَبِيدِ وَ هِيَ الرَّهْبَةُ وَ لَكِنِّي أَعْبُدُهُ حُبّاً لَهُ فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْكِرَامِ وَ هُوَ الْأَمْنُ لِقَوْلِهِ تَعَالَي وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ‌⁽¹⁾قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ‌⁽²⁾فَمَنْ أَحَبَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَحَبَّهُ اللَّهُ وَ مَنْ أَحَبَّهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ كَانَ مِنَ الْآمِنِينَ‌⁽³⁾.

«10»

مع، [معاني الأخبار] مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنِ ابْنِ ظَبْيَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَعْلَمَ مَا لَهُ عِنْدَ اللَّهِ فَلْيَعْلَمْ مَا لِلَّهِ عِنْدَهُ الْخَبَرَ⁽⁴⁾.

«11»

ل، [الخصال] الْأَرْبَعُمِائَةِ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: مَنْ أَرَادَ مِنْكُمْ أَنْ يَعْلَمَ كَيْفَ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَ اللَّهِ فَلْيَنْظُرْ كَيْفَ مَنْزِلَةُ اللَّهِ مِنْهُ عِنْدَ الذُّنُوبِ كَذَلِكَ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي‌⁽⁵⁾.

«12»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الرَّزَّازِ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَوْحَي عَزَّ وَ جَلَّ إِلَي نَجِيِّهِ مُوسَي أَحْبِبْنِي وَ حَبِّبْنِي إِلَي خَلْقِي قَالَ رَبِّ هَذَا أُحِبُّكَ فَكَيْفَ أُحَبِّبُكَ إِلَي خَلْقِكَ قَالَ اذْكُرْ لَهُمْ نَعْمَايَ عَلَيْهِمْ وَ بَلَائِي عِنْدَهُمْ فَإِنَّهُمْ لَا يَذْكُرُونَ أَوْ لَا يَعْرِفُونَ مِنِّي إِلَّا كُلَّ الْخَيْرِ⁽⁶⁾.

حضرت صادق علیه السلام فرمود. «مردم خدای متعال را سه گونه عبادت می‌کنند:گروهی به منظور رسیدن به ثواب و نعمت‌های اخروی عبادت می‌کنند و این عبادت حریصان است که ریشه این گونه عبادت، غریزه طمع است؛ گروه دیگری خدا را به دلیل ترس از عذاب و آتش دوزخ عبادت می‌کنند. این هم عبادت بردگان است که فرمانبری آنها از ترس تازیانه است. ریشه و منشأ این گونه اطاعت احساس ترس است نه صفت عبودیت و بندگی؛ ولی من خدا را از نظر محبت و عشق به او عبادت می‌کنمو این گونه عبادت، عبادت بلندهمتان و بزرگان و عبادتی ایمنی‌بخش است، چون خدا می‌فرماید: «وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ یَوْمَئِذٍ آمِنُونَ»،{آنان در روز قیامت از وحشت و دهشت در امانند.}⁽⁷⁾و «قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ»،{بگو اگر شما محبت به خدا دارید، از من متابعت نمایید تا خدا شما را دوست بدارد و گناهان شما را ببخشد.}⁽⁸⁾پس کسی که خدا را دوست بدارد، خدا هم او را دوست می‌دارد و کسی که خدا او را دوست بدارد، از زمره ایمنان است.»⁽⁹⁾

روایت 10

معانی الاخبار: حضرت صادق علیه السلام فرمود: «کسی که می‌خواهد بداند چقدر در نزد خدا ارزش دارد، میزانش این است که ببیند خدا نزد او چقدر ارزش دارد.»⁽¹⁰⁾

روایت 11

خصال: در حدیث چهار صدگانه، امیر مؤمنان علیه السلام فرموده است: «کسی که می‌خواهد بداند منزلت و مقام او در نظر خدا چگونه است، پس ببیند که منزلت و مقام الهی به هنگام گناه در نظر او چگونه است؛ رتبه و مقام او هم نزد خدا همان طور است.»⁽¹¹⁾

روایت 12

امالی طوسی: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «خدای متعال به همراز خود موسی بن عمران وحی کرد که: «ای موسی! دوست بدار مرا و محبوب شمار مرا در نظر بندگانم.» موسی عرضه داشت: «این روشن است که ترا دوست می‌دارم، ولی از چه راهی محبت و دوستی تو را در دل مردم قرار دهم؟» فرمود: «آنان را به الطاف و نعمت‌های من متوجه نما و امتحان و آزمایش‌های‌مرا تذکر بده، چون آنها به یاد ندارند و یا نمی‌شناسند از من، مگر انواع نعمت و خیرات و نیکی‌ها را.»⁽¹²⁾

«13»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْيَقْطِينِيِّ عَنْ زَكَرِيَّا الْمُؤْمِنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي نُعَيْمٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي يَقُولُ ابْنَ آدَمَ تَطَوَّلْتُ عَلَيْكَ بِثَلَاثَةٍ سَتَرْتُ عَلَيْكَ مَا لَوْ يَعْلَمُ بِهِ أَهْلُكَ مَا وَارَوْكَ وَ أَوْسَعْتُ عَلَيْكَ فَاسْتَقْرَضْتُ مِنْكَ فَلَمْ تُقَدِّمْ خَيْراً وَ جَعَلْتُ لَكَ نَظِرَةً عِنْدَ مَوْتِكَ فِي ثُلُثِكَ فَلَمْ تُقَدِّمْ خَيْراً⁽¹⁾.

«14»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] ابْنُ مَخْلَدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْبَخْتَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُونُسَ عَنْ عَوْنِ بْنِ عُمَارَةَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ أَبِي حَازِمٍ الْمَدَنِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَي وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً قَالَ الظَّاهِرَةُ الْإِسْلَامُ وَ الْبَاطِنَةُ سَتْرُ الذُّنُوبِ‌⁽²⁾.

«15»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ آدَمَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ يُونُسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُكَّاشَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ هَاشِمٍ عَنْ جُوَيْبِرِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام وَ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالا: فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَي وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً قَالَ أَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالْإِسْلَامُ وَ مَا أَفْضَلَ عَلَيْكُمْ فِي الرِّزْقِ وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَمَا سَتَرَهُ عَلَيْكَ مِنْ مَسَاوِي عَمَلِكَ‌⁽³⁾.

«16»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ يُونُسَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْكَرْخِيِّ عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ عَنْ هَمَّامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ لَمْ يَعْلَمْ فَضْلَ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِ إِلَّا فِي مَطْعَمِهِ وَ مَشْرَبِهِ فَقَدْ قَصَرَ عِلْمُهُ وَ دَنَا عَذَابُهُ‌⁽⁴⁾.

روایت 13

خصال: حضرت باقر علیه السلام فرمود: «خداوند متعال می‌فرماید: «ای فرزند آدم! سه نعمت بزرگ و منت بر تو نهادم: زشتی‌ها و عیوبی را مستور کرده و پوشانیدم که اگر خانواده خودت آنها را می‌دانستند، پرده پوشی نمی‌کردند (یا ترا به خاک نمی‌سپردند)؛ گشایش و توسعه در زندگی به تو دادم، سپس از تو قرض خواستم - که چند برابر عوض دهم - ولی تو قدم خیری بر نداشتی و چیزی را از پیش نفرستادی؛ نزدیک مرگت ثلث مال را در اختیار تو نهادم، باز هم قدمی برنداشتی و چیزی از پیش نفرستادی.»⁽⁵⁾

روایت 14

امالی طوسی: ابن عباس در تفسیر این آیه که فرموده: «وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً»، {نعمت‌های ظاهری و باطنی را به شما ارزانی فرمود}⁽⁶⁾گوید: «منظور از نعمت ظاهری، اسلام و از باطنی، پوشیدن گناهان است.»⁽⁷⁾

روایت 15

امالی طوسی: ابن مزاحم از حضرت علی علیه السلام و ضحاک از ابن عباس نقل می‌کنند که در تفسیر آیه«وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً» گفته‌اند: «اما نعمت ظاهری اسلام است و آنچه که از رزق و روزی کهبر شما تفضل فرموده و اما نعمت باطنی، آن پوشش‌هایی است که بر اعمال زشت تو دارد.»⁽⁸⁾

روایت 16

امالی طوسی: عایشه از پیغمبر اسلام صلّی اللَّه علیه و آله نقل می‌کند که فرمود: «کسی که از نعمت‌های بزرگ خداوند جز خوردنی و آشامیدنی چیزی را نفهمد، چنین شخصی سطح علم و درکش بسیار کوتاه و عذاب و عقابش نزدیک است.»⁽⁹⁾

«17»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَيْنِ الْعَلَوِيِّ عَنْ جَدِّهِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنِي شَيْخَانِ بَرَّانِ مِنْ أَهْلِنَا سَيِّدَانِ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عليهم السلام وَ حَدَّثَنِيهِ الْحُسَيْنُ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ ذُو الدَّمْعَةِ عَنْ عَمِّهِ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَخِيهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ الْحُسَيْنِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِمْ.

وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَبَّاسِ وَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيُّ وَ كَانَ بَدْرِيّاً أُحُدِيّاً شَجَرِيّاً⁽¹⁾وَ مِمَّنْ يَحَظُّ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي مَوَدَّةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالُوا: بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي مَسْجِدِهِ فِي رَهْطٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ وَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَ عُمَرُ وَ عُثْمَانُ وَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ وَ رَجُلَانِ مِنْ قُرَّاءِ الصَّحَابَةِ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ عَبْدُ اللَّهِ ابْنُ أُمِّ عَبْدٍ وَ مِنَ الْأَنْصَارِ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَ كَانَا بَدْرِيَّيْنِ فَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ مِنَ السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا لُقْمَانُ حَتَّي أَتَي عَلَي هَذِهِ الْآيَةِ وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً⁽²⁾الْآيَةَ وَ قَرَأَ أُبَيٌّ مِنَ السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا إِبْرَاهِيمُ عليه السلام وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ⁽³⁾قَالُوا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَيَّامُ اللَّهِ نَعْمَاؤُهُ وَ بَلَاؤُهُ وَ مَثُلَاتُهُ سُبْحَانَهُ ثُمَّ أَقْبَلَ صلي الله عليه و آله عَلَي مَنْ شَهِدَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ إِنِّي لَأَتَخَوَّلُكُمْ بِالْمَوْعِظَةِ تَخَوُّلًا مَخَافَةَ السَّأْمَةِ عَلَيْكُمْ وَ قَدْ أَوْحَي إِلَيَّ رَبِّي جَلَّ وَ تَعَالَي أَنْ أُذَكِّرَكُمْ بِأَنْعُمِهِ وَ أُنْذِرَكُمْ بِمَا أُفِيضُ‌⁽⁴⁾عَلَيْكُمْ مِنْ كِتَابِهِ وَ تَلَا وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ الْآيَةَ ثُمَّ قَالَ لَهُمْ قُولُوا الْآنَ قَوْلَكُمْ مَا أَوَّلُ نِعْمَةٍ رَغَّبَكُمُ اللَّهُ فِيهَا وَ بَلَاكُمْ بِهَا؟

روایت 17

امالی طوسی: حضرت باقر علیه السلام فرمود. عبداللَّه ابن عباس و جابر بن عبداللَّه انصاری که از افرادی بوده که در جنگ بدر و احد و در بیعت، در سایه درخت در حدیبیه حضور داشته و از آن صحابه‌ای بوده‌اند که از محبت و دوستی امیر مؤمنان علی علیه السلام بهره‌مند بوده‌اند، برای من حدیث کردند که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله روزی در مسجدش حاضر بود و در اطراف وجود مبارکش گروهی از اصحاب بودند و ابوبکر، ابو عبیده، عمر، عثمان، عبدالرحمن و دو نفر از قاریان صحابه که از مهاجرین عبداللَّه بن ام عبد و از انصار بن کعب که هر دو از بدریین (حاضرین در جنگ بدر) بودندهمگی در آن جمع حضور داشتند پس عبداللَّه بن ام عبد شروع کردند به خواندن سوره لقمان تا رسید به این آیه: «وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً» و ابی بن کعب هم سوره ابراهیم راقرائت کرد تا رسید به این آیه: «وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ»،{آنان را به ایام خداوندی متذکر کن که در این نشانه‌هایی است برای افراد شکیبا و سپاس گذار.}⁽⁵⁾آنها نقل می‌کنند که پیغمبر فرمود: «ایام و روزهای خداوندی به معنی نعمت‌ها و آزمایش‌ها و عقوبت‌های او است.» سپس حضرت رو به حاضرین از اصحاب کرد و فرمود: «من مرتب با اندرزهای خود مراقبت شما را می‌نمایم که مبادا ملالت و خستگی در شما راه یابد و پروردگار من دستور داده که شما را به نعمت‌های فراوانش متذکر کنم و با داستان‌های قرآنی به شما هشدار دهم و یا به وسیله کتاب آسمانی که افاضه فرموده شما را بترسانم.»سپس آن حضرت آیه«وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً» را قرائت کرد و سپس به آنها فرمود: «اکنون بگویید ببینم، اول نعمتی که خدا به شما عنایت فرمود و شما را با آن اختیار و آزمایش کرده چیست؟»

فَخَاضَ الْقَوْمُ جَمِيعاً فَذَكَرُوا نِعَمَ اللَّهِ الَّتِي أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ وَ أَحْسَنَ إِلَيْهِمْ بِهَا مِنَ الْمَعَاشِ وَ الرِّيَاشِ وَ الذُّرِّيَّةِ وَ الْأَزْوَاجِ إِلَي سَائِرِ مَا بَلَاهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مِنْ أَنْعُمِهِ الظَّاهِرَةِ فَلَمَّا أَمْسَكَ الْقَوْمُ أَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلَي عَلِيٍّ عليه السلام فَقَالَ يَا أَبَا الْحَسَنِ قُلْ فَقَدْ قَالَ أَصْحَابُكَ فَقَالَ وَ كَيْفَ لِي بِالْقَوْلِ فِدَاكَ أَبِي وَ أُمِّي وَ إِنَّمَا هَدَانَا اللَّهُ بِكَ قَالَ مَعَ ذَلِكَ فَهَاتِ قُلْ مَا أَوَّلُ نِعْمَةٍ بَلَاكَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنْعَمَ عَلَيْكَ بِهَا ؟

قَالَ أَنْ خَلَقَنِي جَلَّ ثَنَاؤُهُ وَ لَمْ أَكُ شَيْئاً مَذْكُوراً قَالَ صَدَقْتَ فَمَا الثَّانِيَةُ قَالَ أَنْ أَحْسَنَ بِي إِذْ خَلَقَنِي فَجَعَلَنِي حَيّاً لَا مَوَاتاً قَالَ صَدَقْتَ فَمَا الثَّالِثَةُ قَالَ أَنْ أَنْشَأَنِي فَلَهُ الْحَمْدُ فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ وَ أَعْدَلِ تَرْكِيبٍ قَالَ صَدَقْتَ فَمَا الرَّابِعَةُ قَالَ أَنْ جَعَلَنِي مُتَفَكِّراً وَاعِياً لَا بَلِهاً سَاهِياً قَالَ صَدَقْتَ فَمَا الْخَامِسَةُ قَالَ أَنْ جَعَلَ لِيَ شَوَاعِرَ أُدْرِكُ مَا ابْتَغَيْتُ بِهَا وَ جَعَلَ لِي سِرَاجاً مُنِيراً قَالَ صَدَقْتَ فَمَا السَّادِسَةُ قَالَ أَنْ هَدَانِي لِدِينِهِ وَ لَمْ يُضِلَّنِي عَنْ سَبِيلِهِ قَالَ صَدَقْتَ فَمَا السَّابِعَةُ قَالَ أَنْ جَعَلَ لِي مَرَدّاً فِي حَيَاةٍ لَا انْقِطَاعَ لَهَا قَالَ صَدَقْتَ فَمَا الثَّامِنَةُ قَالَ أَنْ جَعَلَنِي مَلِكاً مَالِكاً لَا مَمْلُوكاً قَالَ صَدَقْتَ فَمَا التَّاسِعَةُ قَالَ أَنْ سَخَّرَ لِي سَمَاءَهُ وَ أَرْضَهُ وَ مَا فِيهَا وَ مَا بَيْنَهُمَا مِنْ خَلْقِهِ قَالَ صَدَقْتَ فَمَا الْعَاشِرَةُ قَالَ أَنْ جَعَلَنَا سُبْحَانَهُ ذُكْرَاناً قُوَّاماً عَلَي حَلَائِلِنَا لَا إِنَاثاً قَالَ صَدَقْتَ فَمَا بَعْدَ هَذَا قَالَ كَثُرَتْ نِعَمُ اللَّهِ يَا نَبِيَّ اللَّهِ فَطَابَتْ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها.

فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَالَ لِتَهْنِكَ الْحِكْمَةُ لِيَهْنِكَ الْعِلْمُ يَا أَبَا الْحَسَنِ فَأَنْتَ وَارِثُ عِلْمِي وَ الْمُبَيِّنُ لِأُمَّتِي مَا اخْتَلَفَتْ فِيهِ مِنْ بَعْدِي مَنْ أَحَبَّكَ لِدِينِكَ وَ أَخَذَ بِسَبِيلِكَ فَهُوَ مِمَّنْ هُدِيَ إِلي صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وَ مَنْ رَغِبَ عَنْ هُدَاكَ وَ أَبْغَضَكَ وَ تَخَلَّاكَ لَقِيَ اللَّهَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا خَلَاقَ لَهُ‌⁽¹⁾.

«18»

ص، [قصص الأنبياء عليهم السلام] الصَّدُوقُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ

پس گروه صحابه در گفتگو فرو رفتند و نام بردند نعمت‌هایی را که خداوند به آنان ارزانی فرموده و احسان کرده، از امر معیشت و زندگی و لباس و فرزندان و همسران تا سایر چیزهایی که خداونداز نعمت‌های ظاهری به آنان عنایت فرموده، و چون حرف‌های آنان تمام شد، حضرت رو کرد به علی علیه السلام و فرمود: «ای ابا حسن! تو هم بگو، البته رفقا و اصحاب مطالبی گفتند.» حضرت عرضه داشت: «چگونه من در حضور شما توضیحاتی در این جهت بدهم؟ پدر و مادرم فدای شما باد! خداوند ما را به وسیله شما هدایت کرده!» رسول اکرم فرمود: «در عین حال بگو اولین نعمتی که خداوند عنایت فرموده چیست؟»

حضرت عرضه داشت: «اینکه آفریده است مرا، با اینکه نام و نشانی از من نبود.» فرمود: «راست گفتی! دومی چیست؟» عرضه داشت: «اینکه احسان بیشتری کرده و مرا دارای حیات و زندگی گردانده و در طبقه جمادات بی‌روح قرار نداده است.» فرمود: «راست گفتی! سومی را بگو.» عرض کرد: «اینکه بحمد اللَّه زیباترین شکل و صورت ایجاد کرده و در ترکیبی بسیار معتدل آفریده.» فرمود: «راست گفتی! چهارمی چیست؟» عرض کرد: «اینکه دارای فکر و اندیشه و فراگیرنده مطالب آفرید، نه کودن و غافل.» فرمود: «راست گفتی! پنجمی چیست؟» عرض کرد: «اینکه مشاعر و قوایی در اختیار من قرار داده که آنچه را بخواهم، با آنها درک می‌کنم و چراغ فروزانی (عقل) در من قرار داده است.» فرمود: «راست گفتی! ششمی چیست؟» عرضه داشت: «اینکه هدایت و راهنمایی فرمود مرا به دین مقدس اسلام و مرا از راه سعادت گمراه نساخت.» فرمود: «راست گفتی! هفتمی چیست؟» عرضه داشت: «اینکه قرار داد برای من بازگشت به زندگی جاویدان و حیات ابدی.» فرمود: «راست گفتی! هشتمی کدام است؟» عرضه داشت: «اینکه مرا مالک و آزاد قرار داد، نه اینکه برده و بنده دیگران.» فرمود: «راست گفتی! نعمت نهم چیست؟»

عرضه داشت: «اینکه آسمان و زمین و آنچه در آنها و مابین آنها است را در تحت اراده و فرمان قرار داده.» فرمود: «راستگفتی! دهمین نعمت چیست؟» عرض کرد: «اینکه ما را از گروه مردان قرار دادهکه تدبیر امور زندگی و نظارت در کارهای همسران را برعهده ما نهاده، نه از طایفه زنان.» فرمود: «راست گفتی! بعد از اینها چیست؟» عرضه داشت: «نعمت‌های خدا فراوان و گوارا است ای پیامبر خدا! و اگر بخواهید تعداد نعمت‌های او را بشمارید، قدرت احصا و شمارش آنها ندارید.»

پس رسول خدا تبسمی کرد و فرمود: «گوارا باد بر تو بینش و حکمت! گوارا باد بر تو علم و دانش! ای ابا الحسن! تو وارث علم و دانش من هستی؛ تو بیان‌کننده آنچه را که در آن اختلاف نظر داشته باشند، برای امت اسلامی هستی. هر کس از نظر امور دینی تو را دوست بدارد و راه و مسیر تو را در پیش بگیرد، پس به راه راست و مستقیم هدایت شده. و هر کس از طریق هدایت تو منحرف شود و تو را دشمن داشته باشد و تو را رها کند، در روز قیامت که خدا را ملاقات می‌کند،به طور کلی بی‌بهره است.»⁽²⁾

روایت 18

قصص الانبیاء:

عُثْمَانَ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: أَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَي مُوسَي عليه السلام أَحْبِبْنِي وَ حَبِّبْنِي إِلَي خَلْقِي قَالَ مُوسَي يَا رَبِّ إِنَّكَ لَتَعْلَمُ أَنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْكَ فَكَيْفَ لِي بِقُلُوبِ الْعِبَادِ فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ فَذَكِّرْهُمْ نِعْمَتِي وَ آلَائِي فَإِنَّهُمْ لَا يَذْكُرُونَ مِنِّي إِلَّا خَيْراً.

«19»

ص، [قصص الأنبياء عليهم السلام] الصَّدُوقُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ إِسْرَائِيلَ رَفَعَهُ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِدَاوُدَ عليه السلام أَحْبِبْنِي وَ حَبِّبْنِي إِلَي خَلْقِي قَالَ يَا رَبِّ نَعَمْ أَنَا أُحِبُّكَ فَكَيْفَ أُحَبِّبُكَ إِلَي خَلْقِكَ قَالَ اذْكُرْ أَيَادِيَّ عِنْدَهُمْ فَإِنَّكَ إِذَا ذَكَرْتَ ذَلِكَ لَهُمْ أَحَبُّونِي.

«20»

سن، [المحاسن] أَبِي رَفَعَهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مَنْ أَرَادَ أَنْ يَعْلَمَ مَا لَهُ عِنْدَ اللَّهِ فَلْيَنْظُرْ مَا لِلَّهِ عِنْدَهُ‌⁽¹⁾.

سن، [المحاسن] النوفلي عن السكوني عن الصادق عن آبائه عن النبي صلي الله عليه و آلهلوات الله عليهم: مثله‌⁽²⁾.

«21»

سن، [المحاسن] عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حَمَّادٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: قَالَ اللَّهُ مَا تَحَبَّبَ إِلَيَّ عَبْدِي بِشَيْ‌ءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُهُ عَلَيْهِ وَ إِنَّهُ لَيَتَحَبَّبُ إِلَيَّ بِالنَّافِلَةِ حَتَّي أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ وَ بَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ وَ لِسَانَهُ الَّذِي يَنْطِقُ بِهِ وَ يَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بِهَا وَ رِجْلَهُ الَّتِي يَمْشِي بِهَا إِذَا دَعَانِي أَجَبْتُهُ وَ إِذَا سَأَلَنِي أَعْطَيْتُهُ وَ مَا تَرَدَّدْتُ فِي شَيْ‌ءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِي فِي مَوْتِ الْمُؤْمِنِ يَكْرَهُ الْمَوْتَ وَ أَنَا أَكْرَهُ مَسَاءَتَهُ‌⁽³⁾.

«22»

مص، [مصباح الشريعة] قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: نَجْوَي الْعَارِفِينَ تَدُورُ عَلَي ثَلَاثَةِ أُصُولٍ الْخَوْفِ وَ الرَّجَاءِ وَ الْحُبِّ فَالْخَوْفُ فَرْعُ الْعِلْمِ وَ الرَّجَاءُ فَرْعُ الْيَقِينِ وَ الْحُبُّ فَرْعُ الْمَعْرِفَةِ فَدَلِيلُ الْخَوْفِ الْهَرَبُ وَ دَلِيلُ الرَّجَاءِ الطَّلَبُ وَ دَلِيلُ الْحُبِّ إِيْثَارُ الْمَحْبُوبِ عَلَي مَا سِوَاهُ فَإِذَا تَحَقَّقَ الْعِلْمُ فِي الصَّدْرِ خَافَ فَإِذَا كَثُرَ الْمَرْءُ فِي الْمَعْرِفَةِ خَافَ

حضرت باقر علیه السلام فرمود: «خداوند به موسی بن عمران وحی کرد که: «دوست داشته باش مرا و دوستی مرا در دل مردم ایجاد کن!» موسی عرضه داشت: «پروردگارا!می‌دانی که هیچ کس در نظر من محبوب‌تر از تو نیست، ولی دل‌های مردم را چگونه به دوستی تو متوجه گردانم؟» خطاب رسید که آنها را به یاد نعمت‌های من بیاور، چون آنان از طرف من،جز نعمت و لطف چیزی به یاد ندارند.»

روایت 19

قصص الانبیاء:پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «خداوند متعال به داود علیه السلام وحی کرد: «دوست بدار مرا و مرا در نظر مخلوق محبوب شمار!» عرضه داشت: «پروردگارا! البته من تو را دوست دارم، ولی چگونه و از چه راهی تو را در نزد خلقت محبوب گردانم؟» خطاب رسید کهنعمت‌های مرا بازگو کن نزد آنها که هنگامی که چنین کنی، دوست می‌دارند مرا.»

روایت 20

محاسن برقی:حضرت صادق علیه السلام فرمود: «کسی که می‌خواهد بداند چه منزلت و رتبه‌ای نزد خدا دارد، پس ببیند که منزلت و مقامی خدا نزد او چگونه است.»⁽⁴⁾

این روایت در محاسن برقی از پیامبر گرامی صلّی اللَّه علیه و آله نیز نقل شده است.

روایت 21

حضرت صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود:خداوند متعال فرمود: بنده من با عملی که بهتر و محبوب‌تر باشد در نظر من از انجام دادن آنچه بر او واجب گردانده‌ام، راه دوستی مرا نمی‌پیماید. و اینکه بعدا از طریق انجام اعمال مستحب، راه دوستی را پیش می‌گیرد، تا به مرحله‌ای که من او را دوست بدارم و هنگامی که او را دوست داشتم، گوش او می‌باشم که با آن می‌شنود؛ چشم او که به وسیله آن می‌بیند؛ زبان او که با آن سخن می‌گوید؛ دست او که با آن حمله می‌کند؛ پای او که با آن راه می‌رود. وقتی بخواند مرا، اجابت کنم؛ وقتی درخواستی کند، عطا نمایم او را و در چیزی که بخواهم انجام دهم تردید نمی‌کنم، آن گونه تردیدی که در مرگ مؤمن دارم (با آن بیانی که در این مطلب قبلا گفته شد) چون از مرگ و شدایدش ناراحت است، من هم ناراحتی او را نمی‌خواهم.»⁽⁵⁾

روایت 22

مصباح الشریعه: حضرت صادق علیه السلام فرمود: «مناجات و رازگویی اهل معرفت بر سه پایه استوار است:ترس، امید و محبت. پس خوف و ترس، نتیجه علم و دانستن است؛ امید داشتن، نتیجه پیدایش حالت یقین است؛ محبت و دوستی، نتیجه معرفت و شناسایی است. علامت خوف، گریختن؛ علامت امید، طلب و دنبال کردن؛ و نشانه دوستی و محبت، برگزیدن و مقدم داشتن محبوب بر هر چه که غیر او باشد است. وقتی که علم و دانش در سینه انسان جا گرفت و محقق شد (در نسخه دیگر، وقتی که انسان مراحل زیادی از معرفت را پیمود) حالت خوف پیدا می‌شود

وَ إِذَا صَحَّ الْخَوْفُ هَرَبَ وَ إِذَا هَرَبَ نَجَا وَ إِذَا أَشْرَقَ نُورُ الْيَقِينِ فِي الْقَلْبِ شَاهَدَ الْفَضْلَ وَ إِذَا تَمَكَّنَ مِنْ رُؤْيَةِ الْفَضْلِ رَجَا وَ إِذَا وَجَدَ حَلَاوَةَ الرَّجَاءِ طَلَبَ وَ إِذَا وُفِّقَ لِلطَّلَبِ وَجَدَ وَ إِذَا تَجَلَّي ضِيَاءُ الْمَعْرِفَةِ فِي الْفُؤَادِ هَاجَ رِيحُ الْمَحَبَّةِ وَ إِذَا هَاجَ رِيحُ الْمَحَبَّةِ اسْتَأْنَسَ ظِلَالَ الْمَحْبُوبِ وَ آثَرَ الْمَحْبُوبَ عَلَي مَا سِوَاهُ وَ بَاشَرَ أَوَامِرَهُ وَ اجْتَنَبَ نَوَاهِيَهُ وَ اخْتَارَهُمَا عَلَي كُلِّ شَيْ‌ءٍ غَيْرِهِمَا وَ إِذَا اسْتَقَامَ عَلَي بِسَاطِ الْأُنْسِ بِالْمَحْبُوبِ مَعَ أَدَاءِ أَوَامِرِهِ وَ اجْتِنَابِ نَوَاهِيهِ‌⁽¹⁾وَصَلَ إِلَي رَوْحِ الْمُنَاجَاةِ وَ الْقُرْبِ وَ مِثَالُ هَذِهِ الْأُصُولِ الثَّلَاثَةِ كَالْحَرَمِ وَ الْمَسْجِدِ وَ الْكَعْبَةِ فَمَنْ دَخَلَ الْحَرَمَ أَمِنَ مِنَ الْخَلْقِ وَ مَنْ دَخَلَ الْمَسْجِدَ أَمِنَتْ جَوَارِحُهُ أَنْ يَسْتَعْمِلَهَا فِي الْمَعْصِيَةِ وَ مَنْ دَخَلَ الْكَعْبَةَ أَمِنَ قَلْبُهُ مِنْ أَنْ يَشْغَلَهُ بِغَيْرِ ذِكْرِ اللَّهِ .

فَانْظُرْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُ فَإِنْ كَانَتْ حَالَتُكَ حَالَةً تَرْضَاهَا لِحُلُولِ الْمَوْتِ فَاشْكُرِ اللَّهَ عَلَي تَوْفِيقِهِ وَ عِصْمَتِهِ وَ إِنْ تَكُنِ الْأُخْرَي فَانْتَقِلْ عَنْهَا بِصِحَّةِ الْعَزِيمَةِ وَ انْدَمْ عَلَي مَا سَلَفَ مِنْ عُمُرِكَ فِي الْغَفْلَةِ وَ اسْتَعِنْ بِاللَّهِ عَلَي تَطْهِيرِ الظَّاهِرِ مِنَ الذُّنُوبِ وَ تَنْظِيفِ الْبَاطِنِ مِنَ الْعُيُوبِ وَ اقْطَعْ زِيَادَةَ الْغَفْلَةِ عَنْ نَفْسِكَ وَ أَطْفِ نَارَ الشَّهْوَةِ مِنْ نَفْسِكَ‌⁽²⁾.

«23»

مص، [مصباح الشريعة] قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: حُبُّ اللَّهِ إِذَا أَضَاءَ عَلَي سِرِّ عَبْدٍ أَخْلَاهُ عَنْ كُلِّ شَاغِلٍ وَ كُلِّ ذِكْرٍ سِوَي اللَّهِ عِنْدَ ظُلْمَةٍ وَ الْمُحِبُّ أَخْلَصُ النَّاسِ سِرّاً لِلَّهِ وَ أَصْدَقُهُمْ قَوْلًا وَ أَوْفَاهُمْ عَهْداً وَ أَزْكَاهُمْ عَمَلًا وَ أَصْفَاهُمْ ذِكْراً وَ أَعْبَدُهُمْ نَفْساً تَتَبَاهَي الْمَلَائِكَةُ عِنْدَ مُنَاجَاتِهِ وَ تَفْتَخِرُ بِرُؤْيَتِهِ وَ بِهِ يَعْمُرُ اللَّهُ تَعَالَي بِلَادَهُ وَ بِكَرَامَتِهِ يُكْرِمُ عِبَادَهُ يُعْطِيهِمْ إِذَا سَأَلُوا بِحَقِّهِ وَ يَدْفَعُ عَنْهُمُ الْبَلَايَا بِرَحْمَتِهِ فَلَوْ عَلِمَ الْخَلْقُ مَا مَحَلُّهُ عِنْدَ اللَّهِ وَ مَنْزِلَتُهُ لَدَيْهِ مَا تَقَرَّبُوا إِلَي اللَّهِ إِلَّا بِتُرَابِ قَدَمَيْهِ.

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: حُبُّ اللَّهِ نَارٌ لَا يَمُرُّ عَلَي شَيْ‌ءٍ إِلَّا احْتَرَقَ وَ نُورُ اللَّهِ لَا يَطْلُعُ عَلَي شَيْ‌ءٍ إِلَّا أَضَاءَ وَ سَحَابُ‌⁽³⁾اللَّهِ مَا يَظْهَرُ مِنْ تَحْتِهِ شَيْ‌ءٌ إِلَّا غَطَّاهُ وَ رِيحُ اللَّهِ مَا تَهُبُّ فِي شَيْ‌ءٍ إِلَّا حَرَّكَتْهُ وَ مَاءُ اللَّهِ يَحْيَا بِهِ كُلُّ شَيْ‌ءٍ وَ أَرْضُ اللَّهِ

و هنگامی که این حالت خوف راسخ شد و دوام داشت، از هر چیز می‌گریزد؛ وقتی هم که گریخت، نجات می‌یابد. و هنگامی که نور و روشنایی یقین در دل تابش یافت، عنایات بیشتری را مشاهده می‌کند؛ وقتی توانست فضل و عنایات را مشاهده کند، حالت امید یافت می‌شود؛ وقتی لذت و شیرینی رجا و امید را احساس کرد، دنبال می‌کند؛ وقتی به سعی و کوشش موفق شد، بالاخره می‌یابد؛ هنگامی که نور و شعاع معرفت و شناخت در اعماق دل جلوه کرد و راه یافت، نسیم محبت و دوستی می‌وزد؛ وقتی که نسیم محبت وزش کرد، همیشه انس و الفت به محبوب پیدا می‌کند و محبوب خود را بر هر چه جز او باشد مقدم می‌دارد؛ دستور و خواسته او را انجام می‌دهد؛ از نواهی و چیزهای ناپسند در نظر او اجتناب و دوری می‌کند؛ و خواست و نخواست او را بر هر چیز دیگر انتخاب می‌نماید. و وقتی بر بساط الفت و حالت انس مستقر و جایگزین شد و اوامر و دستورهای او را کاملا انجام داد و از نواهی او جدا اجتناب کرد، به آن حالت رازگویی واقعی و به مقام قرب و نزدیکی حقیقی واصل می‌شود. و مَثل این پایه‌های سه‌گانه (خوف، رجا و محبت) مَثل حرم و مسجدالحرام و خانه کعبه است؛ کسی که وارد حرم مکه شد، از آسیب و ضرر در امان است؛ کسی که وارد مسجد شد (مقداری نزدیک‌تر شد)، اعضا و جوارحش در امان است از اینکه در معصیت به کار افتد؛ و کسی که داخل کعبه شد، قلب او در امان است از اینکه به یاد غیر خدا باشد.

پس درست دقت کن! اگر حالتت طوری است که فرا رسیدن مرگ را دوست داری، سپاس و شکر خدا کن که تو را موفق داشته و تو را از توجه به غیر خودش باز داشته. و اگر حالت دیگری داری، با تصمیم جدی و محکم از این حالت حرکت کن و پشیمانی و تاسف‌داشته باش بر اینکه عمرت در غفلت صرف شده، و یاری بطلب از خدا برای پاک کردن ظاهرت از گناهان و پاکیزه نمودن باطنت از نواقص و عیوب، و دنباله مسامحه و ادامه غفلت را قطع کن و آتش و شعله شهوات را در درون خود خاموش نما.»⁽⁴⁾

روایت 23

مصباح الشریعه: حضرت صادق علیه السلام فرمود: «وقتی محبت الهی بر باطن بنده‌ای تابش کرد، او را از هر شغل و قیدی می‌رهاند و هر چه جز با او باشد، ظلمت و تاریکی‌آور است. و محب و دوست واقعی خدا، سر و باطنش از همه خالص‌تر است؛ در گفتار از همه راستگوتر؛ در عهد و پیمان از همه باوفاتر؛ در کردار و عمل از همه پاک‌تر؛ در ذکر و دعا از همه بی‌ریا و صاف‌تر؛ و در باطن و درون از همه بنده‌تر است. هنگام راز و نیاز و مناجاتش، ملائکه آسمان می‌بالند و به دیدن و ملاقات او افتخار می‌کنند و از برکت وجودش، خداوند متعال شهرها را آباد می‌فرماید و به احترام او، لطفش را شامل حال بندگان می‌دارد. هنگامی که به حق او از خدا چیزی درخواست کنند، عنایت می‌کند و بلاها را با رحمتش بر طرف می‌سازد. اگر مردم رتبه و منزلت او را در نزد خدا بدانند، به خدا جز به واسطه خاک قدم او تقرب نمی‌جویند.»

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: «شعله عشق و محبت خدا به چیزی نمی‌رسد، مگر اینکه آن را می‌سوزاند؛ نور معرفت الهی بر چیزی نمی‌تابد، مگر اینکه آن را روشن می‌سازد. ابر رحمت و لطف او بر هر چه قرار گیرد، می‌پوشاند؛ نسیم محبت بر چیزی نمی‌وزد، مگر اینکه به او تحرک می‌بخشد، آب فیوضاتش همه چیز را حیات می‌دهد و سرزمین معرفت خدایی،

يَنْبُتُ مِنْهَا كُلُّ شَيْ‌ءٍ فَمَنْ أَحَبَّ اللَّهَ أَعْطَاهُ كُلَّ شَيْ‌ءٍ مِنَ الْمَالِ وَ الْمُلْكِ.

قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْداً مِنْ أُمَّتِي قَذَفَ فِي قُلُوبِ أَصْفِيَائِهِ وَ أَرْوَاحِ مَلَائِكَتِهِ وَ سُكَّانِ عَرْشِهِ مَحَبَّتَهُ لِيُحِبُّوهُ فَذَلِكَ الْمُحِبُّ حَقّاً طُوبَي لَهُ ثُمَّ طُوبَي لَهُ وَ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ شَفَاعَةٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ⁽¹⁾.

«24»

مص، [مصباح الشريعة] قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: الْمُشْتَاقُ لَا يَشْتَهِي طَعَاماً وَ لَا يَلْتَذُّ بِشَرَابٍ وَ لَا يَسْتَطِيبُ رُقَاداً وَ لَا يَأْنَسُ حَمِيماً وَ لَا يَأْوِي دَاراً وَ لَا يَسْكُنُ عُمْرَاناً وَ لَا يَلْبَسُ لَيِّناً وَ لَا يَقِرُّ قَرَاراً وَ يَعْبُدُ اللَّهَ لَيْلًا وَ نَهَاراً رَاجِياً أَنْ يَصِيرَ إِلَي مَا اشْتَاقَ إِلَيْهِ وَ يُنَاجِيَهُ بِلِسَانِ شَوْقِهِ مُعَبِّراً عَمَّا فِي سَرِيرَتِهِ كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْ مُوسَي عليه السلام فِي مِيعَادِ رَبِّهِ بِقَوْلِهِ وَ عَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضي‌⁽²⁾وَ فَسَّرَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عَنْ حَالِهِ أَنَّهُ لَا أَكَلَ وَ لَا شَرِبَ وَ لَا نَامَ وَ لَا اشْتَهَي شَيْئاً مِنْ ذَلِكَ فِي ذَهَابِهِ وَ مَجِيئِهِ أَرْبَعِينَ يَوْماً شَوْقاً إِلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِذَا دَخَلْتَ مَيْدَانَ الشَّوْقِ فَكَبِّرْ عَلَي نَفْسِكَ وَ مُرَادِكَ مِنَ الدُّنْيَا وَ وَدِّعْ جَمِيعَ الْمَأْلُوفَاتِ وَ أَحْرِمْ‌⁽³⁾عَنْ سِوَي مَعْشُوقِكَ قَدْ وَلَّتْ بَيْنَ حَيَاتِكَ وَ مَوْتِكَ‌⁽⁴⁾لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ أَعْظَمَ اللَّهُ أَجْرَكَ وَ مَثَلُ الْمُشْتَاقِ مَثَلُ الْغَرِيقِ لَيْسَ لَهُ هِمَّةٌ إِلَّا خَلَاصُهُ وَ قَدْ نَسِيَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ دُونَهُ‌⁽⁵⁾.

«25»

تم، [فلاح السائل] رَوَي الْحُسَيْنُ بْنُ سَيْفٍ صَاحِبُ الصَّادِقِ عليه السلام فِي كِتَابٍ أَصْلُهُ الَّذِي

همه چیز در او می‌روید. پس کسی که خدا را دوست بدارد، از ثروت و قدرت همه چیز به او می‌دهد.»

رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «هنگامی که خدا بنده‌ای را از امت من دوست بدارد، محبت او را در دل برگزیدگان خود و در ارواح ملائکه و ساکنین عرشش می‌افکند که او را دوست داشته باشند. این چنین است دوست حقیقی. خوشا به حال او! خوشا به حال او! و روز قیامت شفاعت مهمی دارد نزد خدا.»⁽⁶⁾

روایت 24

مصباح الشریعه: حضرت صادق علیه السلام فرمود: «کسی که شوق الهی در دل دارد، اشتها و میلی به خوراک ندارد، لذتی از آشامیدنی نمی‌برد، خواب راحتی نمی‌کند، انسی با بستگان و دوستان نمی‌گیرد، جایگاه معینی برای خود اتخاذ نمی‌کند، به دنبال مسکن و عمران نیست، لباس‌های نرم و ظریف نمی‌پوشد، آرامش و قراری ندارد و شب و روز به عبادت پروردگار و انجام وظیفه خود اشتغال دارد، به امید اینکه به آنچه اشتیاق دارد برسد. و با زبان شوق مناجات خدا را می‌کند و از باطن و حالت درونی خود، تعبیرات لطیفی دارد. همچنان که خداوند از حالت اشتیاق موسی بن عمران علیه السلام در آن میعادگاه‌و میقات خبر می‌دهد: «وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضی»،{با کمال عجله و شتاب آمدم پروردگارا به میقات‌گاه برای جلب رضا و خوشنودی تو}⁽⁷⁾و تفسیر و بیان پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آلهدرباره حال موسی علیه السلام این است که او در این مدت چهل روز، به دلیل اشتیاق به خدای متعال، نه چیزی خورد، نه چیزی آشامید، نه خوابی کرد و نه میل به چیزی نمود در رفتن و برگشتش. و هنگامی که قدم نهادی در میدان شوق و محبت، پس تکبیرة الاحرام ببند بر نفس خود و خواسته‌های دنیوی خود، و تودیع و خداحافظی کن از آنچه که با آن انس و الفت داشتی؛ محروم شو (بر خود حرام کن) از آنچه به جز معشوق است و در این فرصت مابین حیات و مرگت، شتابان باش و طواف کن و آرام مباش و با زبان دل لبیک بگو که خدا پاداش بزرگیبه تو دهد. و مَثل مشتاق، مَثل کسی است که در حال غرق شدن است که هیچ فکر و اندیشه و همت و هدفی ندارد جز به خلاصی و نجات خود و همه چیز را فراموش می‌کند.»⁽⁸⁾

روایت 25

فلاح السائل: حسین بن سیف از اصحاب امام ششم علیه السلام در کتاب خود که از او نقل

أَسْنَدَهُ إِلَيْهِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: لَا يُمَحِّضُ رَجُلٌ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ حَتَّي يَكُونَ اللَّهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ نَفْسِهِ وَ أَبِيهِ وَ أُمِّهِ وَ وُلْدِهِ وَ أَهْلِهِ وَ مَالِهِ وَ مِنَ النَّاسِ كُلِّهِمْ.

«26»

نص، [كفاية الأثر] عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُوسَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هَمَّامٍ عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ الْعَبْدِيِّ عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّيِّ عَنْ ابْنِ ظَبْيَانَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ أُولِي الْأَلْبَابِ الَّذِينَ عَمِلُوا بِالْفِكْرَةِ حَتَّي وَرِثُوا مِنْهُ حُبَّ اللَّهِ فَإِنَّ حُبَّ اللَّهِ إِذَا وَرِثَهُ الْقَلْبُ وَ اسْتَضَاءَ بِهِ أَسْرَعَ إِلَيْهِ اللُّطْفُ فَإِذَا نَزَلَ اللُّطْفُ صَارَ مِنْ أَهْلِ الْفَوَائِدِ فَإِذَا صَارَ مِنْ أَهْلِ الْفَوَائِدِ تَكَلَّمَ بِالْحِكْمَةِ وَ إِذَا تَكَلَّمَ بِالْحِكْمَةِ صَارَ صَاحِبَ فِطْنَةٍ فَإِذَا نَزَلَ مَنْزِلَةَ الْفِطْنَةِ عَمِلَ فِي الْقُدْرَةِ فَإِذَا عَمِلَ فِي الْقُدْرَةِ عَرَفَ الْأَطْبَاقَ السَّبْعَةَ فَإِذَا بَلَغَ هَذِهِ الْمَنْزِلَةَ صَارَ يَتَقَلَّبُ فِي فِكْرٍ بِلُطْفٍ وَ حِكْمَةٍ وَ بَيَانٍ فَإِذَا بَلَغَ هَذِهِ الْمَنْزِلَةَ جَعَلَ شَهْوَتَهُ وَ مَحَبَّتَهُ فِي خَالِقِهِ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ نَزَلَ الْمَنْزِلَةَ الْكُبْرَي فَعَايَنَ رَبَّهُ فِي قَلْبِهِ وَ وَرِثَ الْحِكْمَةَ بِغَيْرِ مَا وَرِثَهُ الْحُكَمَاءُ وَ وَرِثَ الْعِلْمَ بِغَيْرِ مَا وَرِثَهُ الْعُلَمَاءُ وَ وَرِثَ الصِّدْقَ بِغَيْرِ مَا وَرِثَهُ الصِّدِّيقُونَ .

إِنَّ الْحُكَمَاءَ وَرِثُوا الْحِكْمَةَ بِالصَّمْتِ وَ إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرِثُوا الْعِلْمَ بِالطَّلَبِ وَ إِنَّ الصِّدِّيقِينَ وَرِثُوا الصِّدْقَ بِالْخُشُوعِ وَ طُولِ الْعِبَادَةِ فَمَنْ أَخَذَهُ بِهَذِهِ الْمَسِيرَةِ إِمَّا أَنْ يَسْفُلَ وَ إِمَّا أَنْ يُرْفَعَ وَ أَكْثَرُهُمُ الَّذِي يَسْفُلُ وَ لَا يُرْفَعُ إِذَا لَمْ يَرْعَ حَقَّ اللَّهِ وَ لَمْ يَعْمَلْ بِمَا أُمِرَ بِهِ فَهَذِهِ صِفَةُ مَنْ لَمْ يَعْرِفِ اللَّهَ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ وَ لَمْ يُحِبَّهُ حَقَّ مَحَبَّتِهِ فَلَا يَغُرَّنَّكَ صَلَاتُهُمْ وَ صِيَامُهُمْ وَ رِوَايَاتُهُمْ وَ عُلُومُهُمْ فَإِنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ.

أقول

تمامه في أبواب النصوص علي الأئمة عليهم السلام.

«27»

جع، [جامع الأخبار] قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام. مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَعْلَمَ كَيْفَ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَ اللَّهِ فَلْيَنْظُرْ كَيْفَ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَهُ فَإِنَّ كُلَّ مَنْ خُيِّرَ لَهُ أَمْرَانِ أَمْرُ الدُّنْيَا وَ أَمْرُ الْآخِرَةِ فَاخْتَارَ أَمْرَ الْآخِرَةِ عَلَي الدُّنْيَا فَذَلِكَ الَّذِي يُحِبُّ اللَّهَ وَ مَنِ اخْتَارَ أَمْرَ الدُّنْيَا فَذَلِكَ الَّذِي لَا مَنْزِلَةَ لِلَّهِ عِنْدَهُ.

وَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: الْقَلْبُ حَرَمُ اللَّهِ فَلَا تُسْكِنْ حَرَمَ اللَّهِ غَيْرَ اللَّهِ‌⁽¹⁾.

می‌نماید، روایت کرده است که شنیدم از حضرت که می‌فرمود: «کسی ایمانش خالص نمی‌شود تا اینکه در نظر او، خداوند متعال از همه چیز محبوب‌تر باشد؛ از خودش، از پدر و مادرش، فرزندش، خاندانش، از مالش و از تمام مردم.»

روایت 26

کفایة الاثر: حضرت صادق علیه السلام فرمود: «صاحبان عقل و خردمند، آنانی هستند که اعمال و کردار آنها بر پایه فکر و اندیشه است تا در نتیجه تفکر، به محبت و دوستی خدا می‌رسند و وقتی دل از محبت الهی بهره‌مند شد و با نور محبت روشن گشت،به زودی صفا و لطفی در او یافت می‌شود؛ وقتی دل لطیف شد و آمادگی پیدا کرد، فواید و بهره‌هایی نصیبش خواهد شد؛ هنگامی که از بهره‌مندان شد، سخنان حکیمانه بر زبانش جاری می‌شود؛ و وقتی سخنان حکمت‌آمیز گفت، دارای فطانت و فراست خواهد شد. و چون به این مرتبه رسید، در اعمال و کارهایش از قدرت و نیروی الهی امداد می‌گیرد و چون بهره‌مند از قدرت شد، احاطه علمی به آسمان‌ها پیدا می‌کند؛ هنگامی که به چنین منزلت و مقامی نائل شد، مرتب در افکار خویش غوطه‌ور است، با لطف مخصوص و حکمت و بینش و روشنی؛ و چون به این مقام رسید، تمام خواست و میل باطنی و محبت و دوستی خود را فقط در راه خالق و آفریدگار خود قرار می‌دهد؛ و چون چنین کرد، به مقام بسیار بزرگی نائل شده است و در درون دلش خدا را می‌بیند و حکمت و دانش را به دست می‌آورد، نه از آن راهی که حکما و فلاسفه به دست می‌آورند، بلکه حکمت و فهم به باطنش افاضه می‌شود؛ و علوم و اطلاعات را کسب‌می‌کند، نه از طریق تعلیم و تعلّم ظاهری که علما و دانشمندان کسب علوم می‌نمایند؛ و دارای حالت صدق و اخلاص می‌شود، نه از آن راهی که صدیقین و عبادت‌کنندگان می‌روند، چون حکما و فلاسفه، از طریق سکوت و گوش دادن فراوان و پر حرفی نکردن است که حکمت را به دست می‌آورند و دانشمندان و علما، با تحصیل و کوشش و جدیت دارای علم و دانش می‌شوند و صدیقین و راستان، از راه خشوع و خضوع و عبادت‌های طولانی، در پی رسیدن به مرتبه صدق و راستی هستند. و کسی که از این راه‌ها طی مسیر کرده و راه خود را بپیماید، به مقصد رسیدنش قطعی و صد در صد نیست، بلکه دو احتمال دارد: یا اینکه انحطاط و تنزل روحی پیدا می‌کند و به طرف سقوط می‌رود، یا اینکه قوس صعودی را گرفته و مقام و مراتب بلند انسانیت را طی می‌کند. البته اکثرا از ارتقا و بالا رفتن باز می‌مانند و قوس نزولی را در پیش می‌گیرند. چون حق الهی و وظیفه خود را مراعات نکرده و فرمان خدا را آن طوری که باید، انجام نمی‌دهند.و این چنین است حالت کسی که خدا را آن طوری که لازم است نشناسد و محبت واقعی و دوستی کامل با خدا ندارد. این عبادت‌ها و نمازها و روزه‌های آنها و نقل حدیث و روایات و علم و دانش آنها تو را فریب ندهد که آنان خران رمنده و گریزانند.»

مؤلف

تتمه و دنباله این حدیث در ابوابی است که مربوط به بیان و تصریح اسامی ائمه اطهار علیهم السلام است.

روایت 27

جامع الاخبار: امام علی علیه السلام فرمود: «کسی که دوست دارد مقام و ارزش خود را در درگاه الهی بفهمد، میزانش این است که ببیند منزلت و مقام خدا در نزد او چگونه است. چون کسی که دو چیز در اختیار او باشد - هم دنیا و هم آخرت - اگر آخرت را انتخاب کرد و در مقام تضاد و تزاحم دنیا را رها کرد، البته این شخص کسی است که خدا را دوست دارد، و کسی که دنیا را انتخاب نمود و آخرت را رها کرد، چنین شخصی ارزش و منزلتی نزد خدا ندارد.» و حضرت صادق علیه السلام فرمود: «قلب آدمی حرم و قرق‌گاه الهی است. در حرم خدا غیر خدا را منزل مده.»⁽²⁾

«28»

مُسَكِّنُ الْفُؤَادِ، لِلشَّهِيدِ الثَّانِي رَفَعَ اللَّهُ مَقَامَهُ: فِي أَخْبَارِ دَاوُدَ عليه السلام يَا دَاوُدُ أَبْلِغْ أَهْلَ أَرْضِي أَنِّي حَبِيبُ مَنْ أَحَبَّنِي وَ جَلِيسُ مَنْ جَالَسَنِي وَ مُونِسٌ لِمَنْ أَنِسَ بِذِكْرِي وَ صَاحِبٌ لِمَنْ صَاحَبَنِي وَ مُخْتَارٌ لِمَنِ اخْتَارَنِي وَ مُطِيعٌ لِمَنْ أَطَاعَنِي مَا أَحَبَّنِي أَحَدٌ أَعْلَمُ ذَلِكَ يَقِيناً مِنْ قَلْبِهِ إِلَّا قَبِلْتُهُ لِنَفْسِي وَ أَحْبَبْتُهُ حُبّاً لَا يَتَقَدَّمُهُ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِي مَنْ طَلَبَنِي بِالْحَقِّ وَجَدَنِي وَ مَنْ طَلَبَ غَيْرِي لَمْ يَجِدْنِي فَارْفُضُوا يَا أَهْلَ الْأَرْضِ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ غُرُورِهَا وَ هَلُمُّوا إِلَي كَرَامَتِي وَ مُصَاحَبَتِي وَ مُجَالَسَتِي وَ مُؤَانَسَتِي وَ آنِسُونِي أُؤَانِسْكُمْ وَ أُسَارِعْ إِلَي مَحَبَّتِكُمْ .

وَ أَوْحَي اللَّهُ إِلَي بَعْضِ الصِّدِّيقِينَ أَنَّ لِي عِبَاداً مِنْ عَبِيدِي يُحِبُّونِّي وَ أُحِبُّهُمْ وَ يَشْتَاقُونَ إِلَيَّ وَ أَشْتَاقُ إِلَيْهِمْ وَ يَذْكُرُونِّي وَ أَذْكُرُهُمْ فَإِنْ أَخَذْتَ طَرِيقَهُمْ أَحْبَبْتُكَ وَ إِنْ عَدَلْتَ عَنْهُمْ مَقَتُّكَ .

قَالَ يَا رَبِّ وَ مَا عَلَامَتُهُمْ قَالَ يُرَاعُونَ الظِّلَالَ بِالنَّهَارِ كَمَا يُرَاعِي الشَّفِيقُ غَنَمَهُ وَ يَحِنُّونَ إِلَي غُرُوبِ الشَّمْسِ كَمَا تَحِنُّ الطَّيْرُ إِلَي أَوْكَارِهَا عِنْدَ الْغُرُوبِ فَإِذَا جَنَّهُمُ اللَّيْلُ وَ اخْتَلَطَ الظَّلَامُ وَ فُرِشَتِ الْفُرُشُ وَ نُصِبَتِ الْأَسِرَّةُ وَ خَلَا كُلُّ حَبِيبٍ بِحَبِيبِهِ نَصَبُوا إِلَيَّ أَقْدَامَهُمْ وَ افْتَرَشُوا إِلَيَّ وُجُوهَهُمْ وَ نَاجَوْنِي بِكَلَامِي وَ تَمَلَّقُونِي بِأَنْعَامِي مَا بَيْنَ صَارِخٍ وَ بَاكٍ وَ بَيْنَ مُتَأَوِّهٍ وَ شَاكٍ وَ بَيْنَ قَائِمٍ وَ قَاعِدٍ وَ بَيْنَ رَاكِعٍ وَ سَاجِدٍ بِعَيْنِي مَا يَتَحَمَّلُونَ مِنْ أَجْلِي وَ بِسَمْعِي مَا يَشْكُونَ مِنْ حُبِّي .

أَوَّلُ مَا أُعْطِيهِمْ ثَلَاثاً الْأَوَّلُ أَقْذِفُ مِنْ نُورِي فِي قُلُوبِهِمْ فَيُخْبِرُونَ عَنِّي كَمَا أُخْبِرُ عَنْهُمْ وَ الثَّانِي لَوْ كَانَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرَضُونَ وَ مَا فِيهِمَا مِنْ مَوَارِيثِهِمْ لَاسْتَقْلَلْتُهَا لَهُمْ وَ الثَّالِثُ أُقْبِلُ بِوَجْهِي عَلَيْهِمْ أَ فَتَرَي مَنْ أَقْبَلْتُ عَلَيْهِ بِوَجْهِي يَعْلَمُ أَحَدٌ مَا أُرِيدُ أَنْ أُعْطِيَهُ.

«29»

أَعْلَامُ الدِّينِ لِلدَّيْلَمِيِّ، رُوِيَ أَنَّ مُوسَي عليه السلام قَالَ: يَا رَبِّ أَخْبِرْنِي عَنْ آيَةِ رِضَاكَ عَنْ عَبْدِكَ فَأَوْحَي اللَّهُ تَعَالَي إِلَيْهِ إِذَا رَأَيْتَنِي أُهَيِّئُ عَبْدِي لِطَاعَتِي وَ أَصْرِفُهُ عَنْ مَعْصِيَتِي فَذَلِكَ آيَةُ رِضَايَ.

روایت 28

مسکن الفؤاد شهید ثانی (رفع اللَّه مقامه): در اخبار داود چنین آمده است که خداوند به داود علیه السلام وحی کرد: «ای داود! به مردم روی زمین ابلاغ نما که من دوست کسی هستم که مرا دوست بدارد؛ با کسی همنشینم که با من همنشینی کند؛ با کسی انس دارم که با من مأنوس است؛ با کسی همراهی و مصاحبت دارم که با من مصاحبت دارد؛ کسی را انتخاب می‌کنم که مرا انتخاب نماید؛ و مطیع کسی هستم که مرا اطاعت نماید. هر کس مرا از روی حقیقت و واقع دوست بدارد، او را می‌پذیرم وبرای خود انتخاب می‌کنم، و او را به حدی دوست می‌دارم که هیچ کس را بر او مقدم نخواهم داشت.

هر کسی واقعا و حقیقتا مرا بجوید، مرا می‌یابد، و کسی که دنبال غیر من باشد، مرا نخواهد یافت. پس ای مردم! رها کنید آنچه را که موجب فریب شما شده و به طرف لطف من و همراهی و همنشینی و الفت با من بیایید و مأنوس و آشنای من باشید تا من هم آشنایی و انس با شما داشته باشم و به محبت و دوستی با شما شتابان شوم.»

و خداوند به یکی از صدیقین وحی فرمود: «من بندگانی دارم که دوست می‌دارند مرا و من هم دوست دارم آنان را؛ آنان مشتاق من و من هم مشتاق آنانم؛ همیشه در یاد منند و من هم در یاد آنان هستم. اگر راه و روش آنان را بگیری، دوست دارم تو را و اگر عدول کنی و از راه آنان منحرف شوی، دشمن می‌دارم تو را.» عرض کرد: «پروردگارا! علامت و اوصاف آنان چیست؟» خطاب رسید: «آنها در طول روز (که با مردم معاشر هستند و کارهایی دارند) مراقب و نگهبان خود هستند (و یا منتظر به پایان رسیدن روز می‌باشند) همان طوری که شبان مراقب گوسفندان است، و میل و علاقه‌ای به غروب آفتاب دارند، همچنان که پرندگان به آشیانه خود علاقه دارند. و چون شب آنان را گرفت، تاریکی فرارسید، بسترها گسترده شد، پرده‌ها کشیده شد و هر دوستی با محبوب خود خلوت کرد، آنان قدم در محراب نهاده و به عبادت می‌ایستند و در برابر من صورت‌ها را به خاک می‌سایند؛ با من مناجات و رازگویی دارند؛ در مقابل انعام و احسان من، کرنش و تواضع و فروتنی دارند؛ گروهی ناله و فریادکنان و گریان و گروهی با اشک و آه شکوه به درگاه حق دارند؛ گروهی مشغول عبادت و عده‌ای را در حال رکوع و سجود می‌بینم؛ زحمات و مشقت‌هایی را به منظور جلب لطف من تحمل می‌کنند و می‌شنوم شکوه‌هایی را که برای محبت و دوستی من می‌کنند. (و من پاداش‌هایی به آنان خواهم داد). اول پاداشی که به آنان می‌بخشم سه چیز است: دل‌های آنان را به نور خود روشن سازم که حقایق و مطالبی را از من بازگو کنند، همچنان که من اوصاف و حالاتی از آنها را بیان می‌کنم؛ اگر تمام آسمان‌ها و زمین‌ها و آنچه که در آنها است برای آنان باشد، باز هم آن را برای آنان ناچیز می‌دانم؛ با کمال لطف و وجهه خدایی به آنان اقبال کرده و روی می‌آورم. آیا هیچ می‌دانی کسی که من اقبال کامل و توجه تام به او بنمایم، من به چنین انسانی چه خواهم داد؟»

روایت 29

اعلام الدین دیلمی: در حدیث آمده است که موسی بن عمران علیه السلام عرضه داشت: «پروردگارا! مرا از علامت و نشانه رضا و خشنودی‌ات آگاه بنما!» خداوند وحی فرمود: «وقتی دیدی که آمادگی کامل برای عبادت در بنده من مشاهده می‌شود و از معصیت روگردان است، این علامت خشنودی من است.»

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَي: إِذَا رَأَيْتَ نَفْسَكَ تُحِبُّ الْمَسَاكِينَ وَ تُبْغِضُ الْجَبَّارِينَ فَذَلِكَ آيَةُ رِضَايَ.

باب 44 القلب و صلاحه و فساده و معني السمع و البصر و النطق و الحياة الحقيقيات

الآيات

البقرة خَتَمَ اللَّهُ عَلي قُلُوبِهِمْ وَ عَلي سَمْعِهِمْ وَ عَلي أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ⁽¹⁾و قال الله تعالي فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ‌⁽²⁾و قال تعالي صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ‌⁽³⁾و قال تعالي صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ‌⁽⁴⁾ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَ إِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَ إِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَ إِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ‌⁽⁵⁾و قال تعالي وَ أُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ‌⁽⁶⁾و قال تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ‌⁽⁷⁾.

آل عمران فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ‌⁽⁸⁾و قال تعالي رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا⁽⁹⁾.

المائدة وَ حَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَ صَمُّوا ثُمَّ تابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَ صَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ‌⁽¹⁰⁾و قال تعالي وَ جَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً⁽¹¹⁾و قال تعالي أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ‌⁽¹²⁾

در روایت دیگری چنین بیان شده است: «هنگامی که محبت و دوستی فقرا و مساکین و بغض و دشمنی جباران و ستمکاران را در خود احساس کردی، این نشانه خشنودی من است.»

باب چهل و چهارم : بیاناتی درباره قلب و دل آدمی و شایستگی و تباهی آن و معنای واقعی شنوایی و بینایی و سخن گفتن و حیات و زندگی

آیات

{خداوند بر دل‌های آنان، و بر شنوایی ایشان مُهر نهاده و بر دیدگانشان پرده‌ای است.}

{در دل‌هایشان مرضی است و خدا بر مرضشان افزود و به [سزای] آنچه به دروغ می‌گفتند، عذابی دردناک [در پیش] خواهند داشت.}

{کرند، لالند، کورند بنابراین به راه نمی‌آیند.}

{[آری،] کرند، لالند، کورند. [و] درنمی‌یابند.}

{سپس دل‌های شما بعد از این [واقعه] سخت گردید، همانند سنگ، یا سخت‌تر از آن، چرا که از برخی سنگ‌ها، جوی‌هایی بیرون می‌زند، و پاره‌ای از آنها می‌شکافد و آب از آن خارج می‌شود، و برخی از آنها از بیم خدا فرو می‌ریزد، و خدا از آنچه می‌کنید غافل نیست.}

{و بر اثر کفرشان، [مِهر] گوساله در دلشان سرشته شد.}

{دل‌ها [و افکار] شان به هم می‌ماند.}

-فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ.⁽²⁰⁾

{اما کسانی که در دل‌هایشان انحراف است برای فتنه‌جویی و طلب تأویل آن [به دلخواه خود،] از متشابه آن پیروی می‌کنند.}

{[می‌گویند:] پروردگارا، پس از آنکه ما را هدایت کردی، دل‌هایمان را دستخوش انحراف مگردان.}

{و پنداشتند کیفری در کار نیست. پس کور و کَر شدند. سپس خدا توبه آنان را پذیرفت. باز بسیاری از ایشان کور و کر شدند، و خدا به آنچه انجام می‌دهند بیناست.}

{و دل‌هایشان را سخت گردانیدیم.}

{اینانند که خدا نخواسته دل‌هایشان را پاک گرداند.}

الأنعام إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَ الْمَوْتي يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ‌⁽¹⁾و قال تعالي وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا صُمٌّ وَ بُكْمٌ فِي الظُّلُماتِ‌⁽²⁾و قال تعالي وَ جَعَلْنا عَلي قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَ فِي آذانِهِمْ وَقْراً⁽³⁾و قال وَ لكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ‌⁽⁴⁾و قال قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَ أَبْصارَكُمْ وَ خَتَمَ عَلي قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ‌⁽⁵⁾و قال تعالي فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَي الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ‌⁽⁶⁾.

الأعراف وَ نَطْبَعُ عَلي قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ‌⁽⁷⁾و قال كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلي قُلُوبِ الْكافِرِينَ‌⁽⁸⁾و قال تعالي لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ‌⁽⁹⁾.

الأنفال وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ‌⁽¹⁰⁾و قال إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دِينُهُمْ‌⁽¹¹⁾.

التوبة وَ طُبِعَ عَلي قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ‌⁽¹²⁾و قال تعالي وَ طَبَعَ اللَّهُ عَلي قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَعْلَمُونَ‌⁽¹³⁾و قال سبحانه وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَي رِجْسِهِمْ وَ ماتُوا وَ هُمْ كافِرُونَ‌⁽¹⁴⁾و قال تعالي ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ‌⁽¹⁵⁾.

يونس وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَ لَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَ فَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَ لَوْ كانُوا لا يُبْصِرُونَ‌⁽¹⁶⁾و قال إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ‌⁽¹⁷⁾و قال تعالي كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلي قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ‌⁽¹⁸⁾

{تنها کسانی [دعوت تو را] اجابت می‌کنند که گوش شنوا دارند، و [امّا] مردگان را خداوند [در قیامت] بر خواهد انگیخت سپس به سوی او بازگردانیده می‌شوند.}

{و کسانی که آیات ما را دروغ پنداشتند، در تاریکی‌ها [یِ کفر] کر و لالند.}

{و [لی] ما بر دل‌هایشان پرده‌ها افکنده‌ایم تا آن را نفهمند، و در گوش‌هایشان سنگینی [قرار داده‌ایم].}

{ولی [حقیقت این است که] دل‌هایشان سخت شده.}

{بگو: «به نظر شما، اگر خدا شنوایی شما و دیدگانتان را بگیرد و بر دل‌هایتان مُهر نَهَد، آیا غیر از خدا کدام معبودی است که آن را به شما بازپس دهد؟» بنگر چگونه آیات [خود] را [گوناگون] بیان می‌کنیم، سپس آنان روی برمی‌تابند؟}

{پس کسی را که خدا بخواهد هدایت نماید، دلش را به پذیرش اسلام می‌گشاید و هر که را بخواهد گمراه کند، دلش را سخت تنگ می‌گرداند چنان که گویی به زحمت در آسمان بالا می‌رود. این گونه، خدا پلیدی را بر کسانی که ایمان نمی‌آورند قرار می‌دهد.}

{و بر دل‌هایشان مُهر می‌نهادیم تا دیگر نشنوند.}

{این گونه خدا بر دل‌های کافران مُهر می‌نهد.}

{[چرا که] دل‌هایی دارند که با آن [حقایق را] دریافت نمی‌کنند، و چشمانی دارند که با آنها نمی‌بینند، و گوش‌هایی دارند که با آنها نمی‌شنوند. آنان همانند چهارپایان بلکه گمراه‌ترند. [آری،] آنها همان غافل‌ماندگانند.}

{و بدانید که خدا میان آدمی و دلش حایل می‌گردد.} - إِذْ یَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هؤُلاءِ دِینُهُمْ.⁽²⁹⁾

{آن گاه که منافقان و کسانی که در دل‌هایشان بیماری بود می‌گفتند: «اینان [مؤمنان] را دینشان فریفته است.»}

{و بر دل‌هایشان مُهر زده شده است، در نتیجه قدرت درک ندارند.}

{و خدا بر دل‌هایشان مُهر نهاد، در نتیجه آنان نمی‌فهمند.

{امّا کسانی که در دل‌هایشان بیماری است، پلیدی بر پلیدیشان افزود و در حال کفر درمی‌گذرند.}

{سپس [مخفیانه از حضور پیامبر] بازمی‌گردند. خدا دل‌هایشان را [از حقّ] برگرداند، زیرا آنان گروهی هستند که نمی‌فهمند.}

{و برخی از آنان کسانی‌اند که به تو گوش فرا می‌دهند. آیا تو کران را- هر چند در نیابند- شنوا خواهی کرد؟ و از آنان کسی است که به سوی تو می‌نگرد. آیا تو نابینایان را- هر چند نبینند- هدایت توانی کرد؟} - إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ.⁽³⁵⁾

{بی گمان، در این [امر] برای مردمی که می‌شنوند نشانه‌هایی است.}

{این گونه ما بر دل‌های تجاوزکاران مُهر می‌نهیم.}

هود ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَ ما كانُوا يُبْصِرُونَ‌⁽¹⁾و قال تعالي مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمي وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِيرِ وَ السَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلًا أَ فَلا تَذَكَّرُونَ‌⁽²⁾.

الرعد قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمي وَ الْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَ النُّورُ إلي قوله تعالي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً وَ مِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ إلي قوله سبحانه أَ فَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمي إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ‌⁽³⁾و قال تعالي الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ‌⁽⁴⁾.

النحل أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ وَ ما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ‌⁽⁵⁾و قال تعالي إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ‌⁽⁶⁾و قال تعالي مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثي وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً⁽⁷⁾.

إسراء وَ مَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمي فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمي وَ أَضَلُّ سَبِيلًا⁽⁸⁾.

الكهف وَ رَبَطْنا عَلي قُلُوبِهِمْ‌⁽⁹⁾و قال تعالي وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَ اتَّبَعَ هَواهُ وَ كانَ أَمْرُهُ فُرُطاً⁽¹⁰⁾.

الأنبياء لاهِيَةً قُلُوبُهُمْ‌⁽¹¹⁾و قال تعالي قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وَ لا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ إِذا ما يُنْذَرُونَ‌⁽¹²⁾.

الحج وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ‌⁽¹³⁾و قال

{آنان توان شنیدن [حق را] نداشتند و [حق را] نمی‌دیدند.}

{مَثَل این دو گروه، چون نابینا و کر [در مقایسه] با بینا و شنواست. آیا در مَثَل یکسانند؟ پس آیا پند نمی‌گیرید؟}

{بگو: «آیا نابینا و بینا یکسانند؟ یا تاریکی‌ها و روشنایی برابرند؟یا برای خدا شریکانی پنداشته‌اند که مانند آفرینش او آفریده‌اند و در نتیجه، [این دو] آفرینش بر آنان مشتبه شده است؟» بگو: «خدا آفریننده هر چیزی است، و اوست یگانه قهار.» [همو که] از آسمان، آبی فرو فرستاد. پس رودخانه‌هایی به اندازه گنجایش خودشان روان شدند، و سیل، کفی بلند روی خود برداشت، و از آنچه برای به دست آوردن زینتی یا کالایی، در آتش می‌گدازند هم نظیر آن کفی برمی‌آید. خداوند، حق و باطل را چنین مَثَل می‌زند. اما کف، بیرون افتاده از میان می‌رود، ولی آنچه به مردم سود می‌رساند در زمین [باقی] می‌ماند. خداوند مَثَل‌ها را چنین می‌زند. برای کسانی که پروردگارشان را اجابت کرده‌اند پاداش بس نیکوست. و کسانی که وی را اجابت نکرده‌اند، اگر سراسر آنچه در زمین است و مانند آن را با آن داشته باشند، قطعاً آن را برای بازخرید خود خواهند داد. آنان به سختی بازخواست شوند و جایشان در دوزخ است و چه بد جایگاهی است. پس، آیا کسی که می‌داند آنچه از جانب پروردگارت به تو نازل شده، حقیقت دارد، مانند کسی است که کوردل است؟ تنها خردمندانند که عبرت می‌گیرند.}

{همان کسانی که ایمان آورده‌اند و دل‌هایشان به یاد خدا آرام می‌گیرد. آگاه باش که با یاد خدا دلها آرامش می‌یابد.}

{مردگانند نه زندگان، و نمی‌دانند کی برانگیخته خواهند شد.}

{قطعاً در این [امر] برای مردمی که شنوایی دارند نشانه‌ای است.}

{هر کس- از مرد یا زن- کار شایسته کند و مؤمن باشد، قطعاً او را با زندگی پاکیزه‌ای، حیاتِ [حقیقی] بخشیم.}

{و هر که در این [دنیا] کور [دل] باشد در آخرت [هم] کور [دل] و گمراه‌تر خواهد بود.}

{و دل‌هایشان را استوار گردانیدیم.}

{و از آن کس که قلبش را از یاد خود غافل ساخته‌ایم و از هوس خود پیروی کرده و [اساس] کارش بر زیاده‌روی است، اطاعت مکن.}

{در حالی که دل‌هایشان مشغول است.}

{بگو: «من شما را فقط به وسیله وحی هشدار می‌دهم.» و [لی] چون کران بیم داده شوند، دعوت را نمی‌شنوند.}

{و فروتنان را بشارت ده.همانان که چون [نام] خدا یاد شود، دل‌هایشان خشیت یابد.}

تعالي أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَي الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَي الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ⁽¹⁾و قال تعالي لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ‌⁽²⁾.

الفرقان أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا⁽³⁾و قال تعالي وَ الَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَ عُمْياناً⁽⁴⁾.

الشعراء يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَي اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ‌⁽⁵⁾و قال تعالي قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ‌⁽⁶⁾و قال تعالي نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلي قَلْبِكَ‌⁽⁷⁾و قال تعالي كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّي يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ‌⁽⁸⁾.

النمل إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتي وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ وَ ما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ‌⁽⁹⁾.

الروم فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتي وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ وَ ما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ‌⁽¹⁰⁾إلي قوله تعالي كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلي قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ .

لقمان وَ إِذا تُتْلي عَلَيْهِ آياتُنا وَلَّي مُسْتَكْبِراً كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْها كَأَنَّ فِي أُذُنَيْهِ

{آیا در زمین گردش نکرده‌اند، تا دل‌هایی داشته باشند که با آن بیندیشند یا گوش‌هایی که با آن بشنوند؟ در حقیقت، چشم‌ها کور نیست لیکن دل‌هایی که در سینه‌هاست کور است.}

{تا آنچه را که شیطان القا می‌کند، برای کسانی که در دل‌هایشان بیماری است و [نیز] برای سنگدلان آزمایشی گرداند}

{یا گمان داری که بیشترشان می‌شنوند یا می‌اندیشند؟ آنان جز مانند ستوران نیستند، بلکه گمراه‌ترند.}

{و کسانی‌اند که چون به آیات پروردگارشان تذکر داده شوند، کر و کور روی آن نمی‌افتند.}

{روزی که هیچ مال و فرزندی سود نمی‌دهد، مگر کسی که دلی پاک به سوی خدا بیاورد.}

{گفتند: «خواه اندرز دهی و خواه از اندرزدهندگان نباشی برای ما یکسان است.}

{«روح الامین» آن را بر دلت نازل کرد.}

{این گونه در دل‌های گناهکاران، [انکار را] راه می‌دهیم:که به آن نگروند تا عذاب پردرد را ببینند.}

{البتّه تو مردگان را شنوا نمی‌گردانی، و این ندا را به کران- چون پشت بگردانند- نمی‌توانی بشنوانی. و راهبر کوران [و بازگرداننده] از گمراهی‌شان نیستی. تو جز کسانی را که به نشانه‌های ما ایمان آورده‌اند و مسلمانند، نمی‌توانی بشنوانی.}

{و در حقیقت، تو مردگان را شنوا نمی‌گردانی، و این دعوت را به کران- آن گاه که به ادبار پشت می‌گردانند- نمی‌توانی بشنوانی. و تو کوران را از گمراهی‌شان به راه نمی‌آوری. تو تنها کسانی را می‌شنوانی که به آیات ما ایمان می‌آورند و خود تسلیمند. خداست آن کس که شما را ابتدا ناتوان آفرید، آن گاه پس از ناتوانی قوّت بخشید، سپس بعد از قوّت، ناتوانی و پیری داد. هر چه بخواهد می‌آفریند و هموست دانای توانا. و روزی که رستاخیز برپا شود، مجرمان سوگند یاد می‌کنند که جز ساعتی [بیش] درنگ نکرده‌اند [در دنیا هم] این گونه به دروغ کشانیده می‌شدند. و [لی] کسانی که دانش و ایمان یافته‌اند، می‌گویند: «قطعاً شما [به موجب آنچه] در کتاب خدا [ست] تا روز رستاخیز مانده‌اید، و این، روزِ رستاخیز است ولی شما خودتان نمی‌دانستید.» و در چنین روزی، [دیگر] پوزشِ آنان که ستم کرده‌اند سود نمی‌بخشد، و بازگشت به سوی حق از آنان خواسته نمی‌شود. و به راستی در این قرآن برای مردم از هر گونه مَثَلی آوردیم، و چون برای ایشان آیه‌ای بیاوری، آنان که کفر ورزیده‌اند حتماً خواهند گفت: «شما جز بر باطل نیستید.» این گونه، خدا بر دل‌های کسانی که نمی‌دانند مُهر می‌نهد.}

{و چون آیات ما بر او خوانده شود، با نِخوت روی برمی‌گرداند، چنان که گویی آن را نشنیده [یا] گویی در گوش‌هایش سنگینی است.}

وَقْراً⁽¹⁾.

التنزيل إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ أَ فَلا يَسْمَعُونَ‌⁽²⁾.

الأحزاب ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ‌⁽³⁾و قال تعالي وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ⁽⁴⁾و قال تعالي وَ إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ إِلَّا غُرُوراً⁽⁵⁾و قال تعالي وَ قَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ‌⁽⁶⁾و قال تعالي وَ اللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي قُلُوبِكُمْ‌⁽⁷⁾و قال تعالي ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَ قُلُوبِهِنَ‌⁽⁸⁾و قال لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ‌⁽⁹⁾.

فاطر وَ ما يَسْتَوِي الْأَعْمي وَ الْبَصِيرُ وَ لَا الظُّلُماتُ وَ لَا النُّورُ وَ لَا الظِّلُّ وَ لَا الْحَرُورُ وَ ما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَ لَا الْأَمْواتُ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ وَ ما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ⁽¹⁰⁾.

يس وَ جَعَلْنا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْناهُمْ فَهُمْ لا يُبْصِرُونَ‌⁽¹¹⁾و قال تعالي لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا⁽¹²⁾.

الصافات وَ إِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْراهِيمَ إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ‌⁽¹³⁾.

الزمر أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلي نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلي ذِكْرِ اللَّهِ‌⁽¹⁴⁾

{قطعاً در این [امر] عبرت‌هاست، مگر نمی‌شنوند؟}

{خداوند برای هیچ مردی در درونش دو دل ننهاده است.}

{و جا‌ن‌ها به گلوگاه‌ها رسید.}

{و هنگامی که منافقان و کسانی که در دل‌هایشان بیماری است می‌گفتند: «خدا و فرستاده‌اش جز فریب به ما وعده‌ای ندادند.»}

{و در دل‌هایشان هراس افکند.}

{و آنچه در دل‌های شماست خدا می‌داند.}

{این برای دل‌های شما و دل‌های آنان پاکیزه‌تر است.}

{اگر منافقان و کسانی که در دل‌هایشان مرضی هست و شایعه‌افکنان در مدینه، [از کارشان] باز نایستند.}

{و نابینا و بینا یکسان نیستند، و نه تیرگی‌ها و روشنایی، و نه سایه و گرمای آفتاب. و زندگان و مردگان یکسان نیستند. خداست که هر که را بخواهد شنوا می‌گرداند و تو کسانی را که در گورهایند نمی‌توانی شنوا سازی.}

{و [ما] فراروی آنها سدّی و پشت سرشان سدّی نهاده و پرده‌ای بر [چشمان] آنان فرو گسترده‌ایم، در نتیجه نمی‌توانند ببینند.}

لِیُنْذِرَ مَنْ کانَ حَیًّا.⁽²⁵⁾

{تا هر که را [دلی] زنده است بیم دهد.}

{و بی‌گمان، ابراهیم از پیروان اوست.آن گاه که با دلی پاک به [پیشگاهِ] پروردگارش آمد.} - أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلی نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَیْلٌ لِلْقاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللَّهِ أُولئِکَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ کِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلی ذِکْرِ اللَّهِ.⁽²⁷⁾

{پس آیا کسی که خدا سینه‌اش را برای [پذیرش] اسلام گشاده، و [در نتیجه] برخوردار از نوری از جانب پروردگارش می‌باشد [همانند فرد تاریک‌دل است]؟ پس وای بر آنان که از سخت‌دلی یاد خدا نمی‌کنند اینانند که در گمراهی آشکارند. خدا زیباترین سخن را [به صورت] کتابی متشابه، متضمّن وعده و وعید، نازل کرده است. آنان که از پروردگارشان می‌هراسند، پوست بدنشان از آن به لرزه می‌افتد، سپس پوستشان و دلشان به یاد خدا نرم می‌گردد.}

المؤمن كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلي كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ⁽¹⁾و قال تعالي وَ ما يَسْتَوِي الْأَعْمي وَ الْبَصِيرُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ لَا الْمُسِي‌ءُ قَلِيلًا ما تَتَذَكَّرُونَ‌⁽²⁾.

السجدة فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ وَ قالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَ فِي آذانِنا وَقْرٌ وَ مِنْ بَيْنِنا وَ بَيْنِكَ حِجابٌ فَاعْمَلْ إِنَّنا عامِلُونَ‌⁽³⁾و قال وَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ وَ هُوَ عَلَيْهِمْ عَمًي أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ⁽⁴⁾.

الزخرف أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ وَ مَنْ كانَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ‌⁽⁵⁾.

الجاثية أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلي عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلي سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلي بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَ فَلا تَذَكَّرُونَ‌⁽⁶⁾.

محمد وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّي إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ ما ذا قالَ آنِفاً أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلي قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ‌⁽⁷⁾و قال تعالي أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمي أَبْصارَهُمْ أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلي قُلُوبٍ أَقْفالُها⁽⁸⁾.

الفتح هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ‌⁽⁹⁾.

الحجرات أُولئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوي‌⁽¹⁰⁾

{این گونه، خدا بر دل هر متکبّر و زورگویی مُهر می‌نهد.}

{و نابینا و بینا یکسان نیستند، و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند [نیز] با [مردم] بدکار [یکسان] نیستند چه اندک پند می‌پذیرید.}

{و [لی] بیشتر آنان رویگردان شدند، در نتیجه [چیزی را] نمی‌شنوند. و گفتند: «دل‌های ما از آنچه ما را به سوی آن می‌خوانی سخت محجوب و مهجور است. و در گوش‌های ما سنگینی و میان ما و تو پرده‌ای است پس تو کار خود را بکن ما [هم] کار خود را می‌کنیم.»} - وَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ فِی آذانِهِمْ وَقْرٌ وَ هُوَ عَلَیْهِمْ عَمًی أُولئِکَ یُنادَوْنَ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ.⁽¹⁴⁾

{و کسانی که ایمان نمی‌آورند در گوش‌هایشان سنگینی است و قرآن بر ایشان نامفهوم است، و [گویی] آنان را از جایی دور ندا می‌دهند!}

{پس آیا تو می‌توانی کران را شنوا کنی، یا نابینایان و کسی را که همواره در گمراهی آشکاری است راه نمایی؟}

{پس آیا دیدی کسی را که هوس خویش را معبود خود قرار داده و خدا او را دانسته گمراه گردانیده و بر گوش او و دلش مُهر زده و بر دیده‌اش پرده نهاده است؟ آیا پس از خدا چه کسی او را هدایت خواهد کرد؟ آیا پند نمی‌گیرید؟}

{و از میان [منافقان] کسانی‌اند که [در ظاهر] به [سخنان] تو گوش می‌دهند، ولی چون از نزد تو بیرون می‌روند، به دانش‌یافتگان می‌گویند: «هم اکنون چه گفت؟» اینان همانانند که خدا بر دل‌هایشان مُهر نهاده است و از هوس‌های خود پیروی کرده‌اند.}

{اینان همان کسانند که خدا آنان را لعنت نموده و [گوش دل] ایشان را ناشنوا و چشم‌هایشان را نابینا کرده است.آیا به آیات قرآن نمی‌اندیشند؟ یا [مگر] بر دل‌هایشان قفل‌هایی نهاده شده است؟}

{اوست آن کس که در دل‌های مؤمنان آرامش را فرو فرستاد تا ایمانی بر ایمان خود بیفزایند.}

{کسانی که پیش پیامبر خدا صدایشان را فرو می‌کشند همان کسانند که خدا دل‌هایشان را برای پرهیزکاری امتحان کرده است.}

ق : وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ‌⁽¹⁾و قال تعالي إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْري لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَي السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِيدٌ⁽²⁾.

الحديد أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ‌⁽³⁾.

المجادلة أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ‌⁽⁴⁾.

الصف فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ‌⁽⁵⁾.

المنافقين فَطُبِعَ عَلي قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ إلي قوله تعالي كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ⁽⁶⁾.

التغابن وَ مَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ‌⁽⁷⁾.

الملك وَ قالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ⁽⁸⁾و قال تعالي أَ فَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلي وَجْهِهِ أَهْدي أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلي صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ‌⁽⁹⁾.

أ لم نشرح أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ

الأخبار

«1»

كا، [الكافي] عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا مِنْ قَلْبٍ إِلَّا وَ لَهُ أُذُنَانِ عَلَي إِحْدَاهُمَا مَلَكٌ مُرْشِدٌ وَ عَلَي الْأُخْرَي شَيْطَانٌ مُفْتِنٌ هَذَا يَأْمُرُهُ وَ هَذَا يَزْجُرُهُ الشَّيْطَانُ يَأْمُرُهُ بِالْمَعَاصِي وَ الْمَلَكُ يَزْجُرُهُ عَنْهَا

{و با دلی توبه‌کار [باز] آید.}

{قطعاً در این [عقوبت‌ها] برای هر صاحبدل و حق‌نیوشی که خود به گواهی ایستد، عبرتی است.}

{آیا برای کسانی که ایمان آورده‌اند هنگام آن نرسیده که دل‌هایشان به یاد خدا و آن حقیقتی که نازل شده نرم [و فروتن] گردد و مانند کسانی نباشند که از پیش بدانها کتاب داده شد و [عمر و] انتظار بر آنان به درازا کشید، و دل‌هایشان سخت گردید و بسیاری از آنها فاسق بودند؟} - أُولئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ.⁽¹³⁾

{در دل اینهاست که [خدا] ایمان را نوشته و آنها را با روحی از جانب خود تأیید کرده است.}

{پس چون [از حق] برگشتند، خدا دل‌هایشان را برگردانید.}

{و در نتیجه بر دل‌هایشان مهر زده شده و [دیگر] نمی‌فهمند.و چون آنان را ببینی، هیکل‌هایشان تو را به تعجّب وامی‌دارد، و چون سخن گویند به گفتارشان گوش فرا می‌دهی گویی آنان شمعک‌هایی پشت بر دیوارند.}

{و کسی که به خدا بگرود، دلش را به راه آورَد.}

{و گویند: «اگر شنیده [و پذیرفته] بودیم یا تعقّل کرده بودیم در [میان] دوزخیان نبودیم.»}

{پس آیا آن کس که نگونسار راه می‌پیماید هدایت‌یافته‌تر است یا آن کس که ایستاده بر راه راست می‌رود؟}

{آیا برای تو سینه‌ات را نگشاده‌ایم؟}

روایات

روایت 1

کافی: حضرت صادق علیه السلام فرمود: «هیچ قلبی نیست مگر اینکه دارای دو گوش است؛ در کنار یکی از آنها فرشته‌ای است که ارشاد و راهنمایی به سعادت و کمال می‌کند و در کنار گوش دیگر، شیطانی است گمراه‌کننده. این یک او را وادار می‌کند و دیگری بازمی‌دارد. شیطان او را به معصیت و نافرمانی دستور می‌دهد و فرشته او را از مخالفت و تمرد فرمان الهی می‌ترساند،

وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ⁽¹⁾.

تبيين

اعلم أن معرفة القلب و حقيقته و صفاته مما خفي علي أكثر الخلق و لم يبين أئمتنا عليهم السلام ذلك إلا بكنايات و إشارات و الأحوط لنا أن نكتفي من ذلك بما بينوه لنا من صلاحه و فساده و آفاته و درجاته و نسعي في تكميل هذه الخلقة العجيبة و اللطيفة الربانية و تهذيبها عن الصفات الذميمة الشيطانية و تحليتها بالأخلاق الملكية الروحانية لنستعد بذلك للعروج إلي أعلي مدارج الكمال و إفاضة المعارف من حضرة ذي الجلال و لا يتوقف ذلك علي معرفة حقيقة القلب ابتداء فإنه لو كان متوقفا علي ذلك لأوضح موالينا و أئمتنا عليهم السلام لنا ذلك بأوضح البيان و حيث لم يبينوا ذلك لنا فالأحوط بنا أن نسكت عما سكت عنه الكريم المنان لكن نذكر هنا بعض ما قيل في هذا المقام و نكتفي بذلك وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ .

فاعلم أن المشهور بين الحكماء و من يسلك مسلكهم أن المراد بالقلب النفس الناطقة و هي جوهر روحاني متوسط بين العالم الروحاني الصرف و العالم الجسماني يفعل فيما دونه و ينفعل عما فوقه و إثبات الأذن له علي الاستعارة و التشبيه.

قال بعض المحققين القلب شرف الإنسان و فضيلته التي بها فاق جملة من أصناف الخلق باستعداده لمعرفة الله سبحانه التي في الدنيا جماله و كماله و فخره و في الآخرة عدّته و ذخره و إنما استعدّ للمعرفة بقلبه لا بجارحة من جوارحه فالقلب هو العالم بالله و هو العامل لله و هو الساعي إلي الله و هو المتقرب إليه و إنما الجوارح أتباع له و خدم و آلات يستخدمها القلب و يستعملها استعمال الملك للعبيد و استخدام الراعي للرعية و الصانع للآلة.

و القلب هو المقبول عند الله إذا سلم من غير الله و هو المحجوب عن الله إذا صار مستغرقا بغير الله و هو المطالب و المخاطب و هو المثاب و المعاقب و هو الذي

و این است معنای گفتار پروردگار که می‌فرماید: «عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعِیدٌ ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِید»⁽²⁾، {از طرف راست و چپ انسان نیرویی مستقر است. هیچ گفتاری از دهانش خارج نمی‌شود مگر اینکه در کنار آن گفتار نگهبانی آماده و مهیا هست.}⁽³⁾

توضیح

بدان که شناختن ماهیّت و حقیقت قلب، از مطالبی است که برای بیشتر علما کاملا روشن نشده است و امامان ما هم در این قسمت بیاناتی نفرموده‌اند، مگر با کنایه و اشاره.

پس بهتر و موافق با احتیاط این است که ما هم اکتفا کنیم به همان بیاناتی که درباره حالات قلب فرموده‌اند که صلاح و سلامت قلب و فساد و تباهی آن چیست، چه چیز برای آن آفت و زیانبار است و مراتب و درجات او در چیست، و در تکمیل این موجود شگفت انگیز و روح ربانی و آسمانی تلاش کنیم، آن را از صفات پست شیطانی پاکیزه کرده و با اخلاق و خوی فرشتگان و صفات روحانی آراسته‌اش کنیم تا با این روش، استعداد و آمادگی پیمودن مراتب کمالات انسانی و رفتن به اعلی درجات را به دست آورده و لیاقت و شایستگی گرفتن معارف و حقایق را از جانب پروردگار پیدا کنیم. این حرکت و سیر معنوی به شناختن ماهیت و حقیقت قلب بستگی ندارد، زیرا اگر توقف بر این شناخت داشت، قطعا ائمه اطهارعلیهم السلام برای ما در این قسمت توضیح کامل و روشن می‌فرمودند و چون تفصیلی در این جهت نداده‌اند، برای ما هم بهتر است که سکوت کنیم در آن مطالبی که آنها سکوت کرده‌اند. ولی ما در این مقام، مختصری و قسمتی از بیاناتی را که گفته شده بازگو می‌کنیم و به همین مقدار اکتفا کرده و از خدا یاری می‌خواهیم.

آنچه که در نزد حکما و فلاسفه و هم مسلکان آنان معروف و مشهور است، این است که منظور از قلب، همان نفس ناطقه و فصل ممیز انسان است و آنچه که انسانیت انسان به آن است. و اینکه قلب یک موجود روحانی است که حد وسط بین جهان روحانی محض و خالص و از جهان مادی و جسمانی محض است، در موجودات پایین‌تر از خود اثر می‌گذارد و همه را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد و از موجودات مافوق و بالاتر از خود متاثر و اثر پذیر می‌باشد. و اینکه گفته می‌شود قلب و دل دارای گوش است، استعاره و تشبیه است و منظور همان حالت اثرپذیری است. بعضی از اهل تحقیق چنین گفته‌اند که شرافت و ارزش انسان و کمال و برتری او به قلب است، از جهت قلب است که بر مخلوقات و موجودات دیگر تفوق و برتری یافته که استعداد و نیروی شناخت خدا را دارد؛ همان معرفت و شناختی که در این جهان جمال و زینت و کمال و افتخار او است و در آن جهان توشه و ذخیره او. و این استعداد معرفت و شناخت به وسیله قلب است، نه سایر اعضا و جوارح. قلب است که علم و معرفت به خدا پیدا می‌کند قلب است که برای خدا عمل می‌کند قلب است که به طرف خدا حرکت می‌کند

قلب است که به خدا نزدیک می‌شود، اما اعضاو جوارح بدن تابع و خدمتگزارند و ابزاری هستند که قلب آنها را در خدمت خود می‌گیرد، مانند سلطان که آنها را بنده‌وار به کار می‌گمارد و مانند والی و سرپرستی که رعیّت خود را به خدمت وامی‌دارد و صنعتگری که ابزار و آلات را به کار می‌برد.

و قلب است که چون از توجه به غیر از خدا سالم شد و منصرف گشت، در مقام قرب الهی بار می‌یابد و پذیرفته می‌شود و اگر در غیر خدا غوطه‌ور گشت، طرد و رانده می‌شود. او است مورد مطالبه دستورات و تکالیف و توجه خطابات؛ او است که پاداش و کیفر می‌بیند؛ او است که

يستسعد بالقرب من الله تعالي فيفلح إذا زكاه و هو الذي يخيب و يشقي إذا دنسه و دساه.

و هو المطيع لله بالحقيقة به و إنما الذي ينتشر علي الجوارح من العبادات أنواره و هو العاصي المتمرد علي الله و إنما الساري علي الأعضاء من الفواحش آثاره و بإظلامه و استنارته تظهر محاسن الظاهر و مساويه إذ كل إناء يترشح بما فيه.

و هو الذي إذا عرفه الإنسان فقد عرف نفسه و إذا عرف نفسه فقد عرف ربه و هو الذي إذا جهله الإنسان فقد جهل نفسه و إذا جهل نفسه فقد جهل ربه و من جهل بقلبه فهو بغيره أجهل و أكثر الخلق جاهلون بقلوبهم و أنفسهم و قد حيل بينهم و بين أنفسهم ف أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ و حيلولته بأن لا يوفقه لمشاهدته و مراقبته و معرفة صفاته و كيفية تقلبه بين إصبعين من أصابع الرحمن و أنه كيف يهوي مرة إلي أسفل السافلين و يتخفض إلي أفق الشياطين و كيف يرتفع أخري إلي أعلي عليين و يرتقي إلي عالم الملائكة المقربين.

و من لم يعرف قلبه ليراقبه و يراعيه و يترصد ما يلوح من خزائن الملكوت عليه و فيه فهو ممن قال الله تعالي فيه وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ‌⁽¹⁾فمعرفة القلب و حقيقة أوصافه أصل الدين و أساس طريق السالكين.

فإذا عرفت ذلك فاعلم أن النفس و الروح و القلب و العقل ألفاظ متقاربة المعاني فالقلب يطلق لمعنيين أحدهما اللحم الصنوبري الشكل المودع في الجانب الأيسر من الصدر و هو لحم مخصوص و في باطنه تجويف و في ذلك التجويف دم أسود و هو منبع الروح و معدنه و هذا القلب موجود للبهائم بل هو موجود للميت.

و المعني الثاني هو لطيفة ربانية روحانية لها بهذا القلب الجسماني تعلق و قد تحيرت عقول أكثر الخلق في إدراك وجه علاقته فإن تعلقها به يضاهي تعلق

سعادت تقرب و نزدیکی به خدا رابه دست می‌آورد. پس در صورت تزکیه و پاکی، رستگار و کامیاب می‌گردد. او است که اگر آلوده و تباه شود، شقاوت و نومیدی نصیبش گردد.

در حقیقت و واقع مطیع و فرمانبردار است و انوار و روشنی او است که در اعضا و جوارح نمایان و پخش می‌گردد و به صورت عبادت و بندگی جلوه‌گر می‌شود.

و او است که تمرّد و سرکشی و نافرمانی خدا رامی‌کند و اثر و نشانه‌اش به صورت گناه و کارهای زشت در اعضا و جوارح نمایان می‌شود، و با ظلمت و تاریکی او و با روشنایی و نورانیّت او است که ظاهر و برون انسان آلوده به زشتی‌ها و یا آراسته به نیکی‌ها می‌گردد. چون هر ظرفی از آنچه که در درون دارد رطوبت می‌دهد. و او است که انسان چون او را شناخت، خود را شناخته و چون خود را شناخت، خدایش را می‌شناسد. همچنین قلب است که چون انسان در حق او جاهل شد، نسبت به شناخت خود جاهل و نادان می‌شود و چون خود را نشناخت، خدایش را نتوان شناخت. و کسی که درباره شناخت خود جاهل و نادان باشد، نسبت به شناخت غیر خود نادان‌تر و جاهل‌تر است. و اکثریت این مردم در حق خود و درباره قلب خود جاهل و نادانند و پرده هواهای نفسانی بین آنها و خودشان و قلبشان حائل شده، «أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِه»، {و خدا پرده‌ای آویزد و میان انسان و قلبش}⁽²⁾و حائل بودن خدا به این معنا است که توفیق دید و شناخت خودش به او نمی‌دهد، و توفیق مراقبت و نگهبانی دل و شناخت صفات قلب و اینکه چگونه در قبضه قدرت حق در دست و میان انگشتان خدای رحمان در تقلب و تحول است. و اینکه چگونه می‌شود که گاهی تا پست‌ترین منازل پایین آمده و در عمق دره هلاکت و شقاوت هم سطح شیاطین می‌گردد و گاهی به طوری بلندپرواز شده و تا بالاترین درجات علیین می‌رود و تا عالم فرشتگان مقرب الهی اوج می‌گیرد، توفیق توجه و شناخت این مطالب از او سلب می‌شود؛ این است معنای حائل شدن خدا میان انسان و قلب انسان .

و کسی که قلب و نفس خودش را نشناسد که مراقب و نگهبان او باشد و آمادگی پیدا کند برای آنچه از عالم ملکوت در او و بر او تابش می‌کند، این شخص از آن افرادی است که‌خدا درباره آنان فرموده است: «وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُون»، {شما مؤمنان مانند آنان نباشید که به کلی خدا را فراموش کردند و خدا هم خود آنها را از یادشان برد و آنان در واقع بدکارانند.}⁽³⁾بنابراین شناخت قلب و حالات و اوصافش، اصل و پایه دین و اساس راه رهروان به سوی حق است.

پس از این مقدمه بدان که کلمه و واژه نفس، روح، قلب، عقل (این چهار کلمه) الفاظی هستند که معانی آنها نزدیک و شبیه یکدیگر است. اما لفظ قلب در دو مورد استعمال می‌شود:

2.گاهی هم قلب گفته می‌شود و مقصود از آن، موجود لطیف و روح ربانی و آسمانی است که با این قلب گوشتی ارتباط خاصی دارد و افکار دانشمندان در نحوه ارتباط و علت تعلق این موجود لطیف با این قطعه گوشت متحیر و سرگردان است. چون کیفیت این ارتباط و تعلق نظیر تعلق

الأعراض بالأجسام و الأوصاف بالموصوفات أو تعلق المستعمل للآلة بالآلة أو تعلق المتمكن بالمكان و تحقيقه يقتضي إفشاء سر الروح و لم يتكلم فيه رسول الله صلي الله عليه و آله فليس لغيره أن يتكلم فيه.

و الروح أيضا يطلق علي معنيين أحدهما جسم لطيف منبعه تجويف القلب الجسماني و ينتشر بواسطة العروق الضوارب إلي سائر أجزاء البدن و جريانها في البدن و فيضان أنوار الحياة و الحس و السمع و البصر و الشم منها علي أعضائها يضاهي فيضان النور من السراج الذي يدار في زوايا الدار فإنه لا ينتهي إلي جزء من البيت إلا و يستنير به.

فالحياة مثالها النور الحاصل في الحيطان و الروح مثالها السراج و سريان الروح و حركتها في الباطن مثاله مثال حركة السراج في جوانب البيت بتحريك محركه و الأطباء إذا أطلقوا اسم الروح أرادوا به هذا المعني و هو بخار لطيف أنضجته حرارة القلب.

و المعني الثاني هو اللطيفة الربانية العالمة المدركة من الإنسان و هو الذي شرحناه في أحد معنيي القلب و هو الذي أراده الله تعالي بقوله يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي‌⁽¹⁾و هو أمر عجيب رباني يعجز أكثر العقول و الأفهام عن درك كنه حقيقته.

و النفس أيضا مشترك بين معاني و يتعلق بغرضنا منه معنيان أحدهما أن يراد به المعني الجامع لقوة الغضب و الشهوة في الإنسان و هذا الاستعمال هو الغالب علي الصوفية لأنهم يريدون بالنفس الأصل الجامع للصفات المذمومة من الإنسان فيقولون لا بد من مجاهدة النفس و كسرها و إليه الإشارة بقوله صلي الله عليه و آله أعدي عدوك نفسك التي بين جنبيك.

المعني الثاني هو اللطيفة التي ذكرناها التي هو الإنسان في الحقيقة و هي نفس الإنسان و ذاته و لكنها توصف بأوصاف مختلفة بحسب أحوالها فإذا سكنت

اعراض و رنگ‌ها به اجسام است و نظیر ارتباط وصف با دارنده وصف و یا نظیر ارتباط صنعت‌گر با ابزار و آلات صنعت و ارتباط جایگزین با آن جایگاه و مکان است. تحقیق این مطلب به پی بردن و روشن شدن اسرار و ماهیت وجودی روح انسان بستگی دارد و چون در این قسمت رسول اکرمصلّی اللَّه علیه و آله سخنی و بیانی ندارد، دیگران هم مناسب نیست که در این قسمت (کشف حقیقت روح) وارد شوند .

و اما لفظ روح که آن هم به دو معنا اطلاق و در دو مورد استعمال می‌شود.

و اما نفس، این لفظ هم در موارد زیادی استعمال می‌شود و آنچه با مقصود ما ارتباط دارد دو معنا است:

تحت الأمر و زايلها الاضطراب بسبب معارضة الشهوات سميت النفس المطمئنة قال تعالي يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلي رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً⁽¹⁾فالنفس بالمعني الأول لا يتصور رجوعها إلي الله فإنها مبعدة عن الله تعالي و هو من حزب الشيطان و إذا لم يتم سكونها و لكنها صارت مدافعة للنفس الشهوانية و معترضة عليها سميت النفس اللوامة لأنها تلوم صاحبها عند تقصيره في عبادة مولاها قال الله تعالي وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ⁽²⁾و إن تركت الاعتراض و أذعنت و أطاعت لمقتضي الشهوات و دواعي الشيطان سميت النفس الأمّارة بالسوء قال الله تعالي إخبارا عن يوسف عليه السلام وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ⁽³⁾و قد يجوز أن يقال الأمّارة بالسوء هي النفس بالمعني الأول فإذن النفس بالمعني الأول مذمومة غاية الذم و بالمعني الثاني محمودة لأنها نفس الإنسان أي ذاته و حقيقته العالمة بالله تعالي و بسائر المعلومات.

و العقل أيضا مشتركة لمعان مختلفة و المناسب هنا معنيان أحدهما العلم بحقائق الأمور أي صفته العلم الذي محله القلب و الثاني أنه قد يطلق و يراد به المدرك المعلوم فيكون هو القلب أعني تلك اللطيفة.

فإذن قد انكشف لك أن معاني هذه الأسامي موجودة و هو القلب الجسماني و الروح الجسماني و النفس الشهوانية و العقل العلمي و هذه أربعة معان يطلق عليها الألفاظ الأربعة و معني خامس و هي اللطيفة العالمة المدركة من الإنسان و الألفاظ الأربعة بجملتها يتوارد عليها فالمعاني خمسة و الألفاظ أربعة و كل لفظ أطلق لمعنيين.

و أكثر العلماء قد التبس عليهم اختلاف هذه الألفاظ و تواردها فتراهم يتكلمون في الخواطر و يقولون هذا خاطر العقل و هذا خاطر الروح و هذا

در برابر دستورهای خداوند اضطراب و تشویشی نداشته باشد و در مقابل حملات خواسته‌ها و شهوات و صحنه‌های هیجان انگیز محکم و استوار باشد،آن را در این مقام «نفس مطمئنه» گویند که خدای می‌فرماید: «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِی إِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً»، {ای نفس مطمئن و آرام و ای انسان محکم و استوار! با کمال خشنودی به طرف ما بیا.}⁽⁴⁾که منظور از نفس در این آیه، معنای دوم است. چون نفس به معنای اول، نه تنها به طرف خدا حرکت نمی‌کند ، بلکه انسان را از خدا دور می‌کند و از نفرات سپاه ابلیس و حزب شیطان است.

اگر آن حالت سکون و ثبات و طمانینه را نداشته باشد، ولی در مقام دفاع و طرد خواسته‌ها و شهوات و در رتبه اعتراض و انتقاد باشد، در این مقام «نفس لوامه» و سرزنش‌گر خوانده می‌شود. چون اگر انسان در عبادت مولا و معبود خود کوتاهی کند، مورد ملامت و سرزنش او واقع می‌شود و خدا می‌فرماید: «أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَة»، {قسم به نفس ملامت‌گر انسان}⁽⁵⁾.

اگر حالت انتقاد و اعتراض را از دست داده و در برابر خواسته‌ها و شهوات ودعوت‌های شیطانی تسلیم و مطیع باشد،«نفس اماره» به سوء گویند که انسان را به بدی و اعمال زشت فرمان می‌دهد. و خداوند از زبان یوسف خبر می‌دهد که گفته است: «وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوء»،{و من هرگز خود را تبرئه نمی‌کنم و مستقلا مدعی پاکی و طهارت نیستم، چون نفس انسان شدیدا به زشتی‌ها فرمان می‌دهد}⁽⁶⁾مگر اینکه خدا حفظ فرماید و می‌توانیم بگوییم نفس اماره همان نفس به معنای اول است. بنابراین نفس به معنای اول، مطلقا و به طور کلی مذموم است و به معنای دوم نیک و پسندیده است. چون به این معنا نفس همان ذات و حقیقت انسانی است که علم و معرفت به خدا و معلومات دیگر دارد.

و اما عقل او هم معانی زیاد و مختلفی دارد و مناسب با این بحث دو معنا است.

پس بنابراین مقدمات، معانی این الفاظ چهارگانه روشن شد: قلب جسمانی و مرکز خون؛ روح حیوانی و بخاری؛ نفس شهوانی مرکز و مصدر خشم و شهوت؛ عقل علمی و حالت پی بردن به اشیا. و این معانی چهارگانه است که آن الفاظ چهارگانه در مورد آنها استعمال می‌شود. و یک معنای پنجمی هم هست که همان لطیفه ربانی و موجودی دانا و بینا و مُدرک است که این الفاظ چهارگانه، همگی از لحاظی بر آن اطلاق و در آن معنا استعمال می‌شود. پس معناها پنج قسم است، ولی الفاظ چهار لفظ است و هر لفظی هم دارای دو معنا شد.

و این اختلاف معانی از جهتی و اتحاد آنها از جهت دیگر برای خیلی از علما و دانشمندان روشن و واضح نشده است و تصور (شده که اینها در تمام موارد هر یک دارای معنای جداگانه‌ای است، با اینکه موردی هم هست که همه این الفاظ در یک معنا استعمال می‌شود). مثلا درباره خاطرات و افکاری که برای انسان پیدا می‌شود،می‌گویند این از خاطرات عقل است و فلان خاطره از خاطرات روح است و دیگری از

خاطر النفس و هذا خاطر القلب و ليس يدري الناظر اختلاف معاني هذه الأسماء و حيث ورد في الكتاب و السنة لفظ القلب فالمراد به المعني الذي يفقه من الإنسان و يعرف حقيقة الأشياء و قد يكني عنه بالقلب الذي في الصدر لأن بين تلك اللطيفة و بين جسم القلب علاقة خاصة فإنها و إن كانت متعلقة بسائر البدن و مستعملة له و لكنها تتعلق به بواسطة القلب فتعلقها الأول بالقلب فكأنه محلها و مملكتها و عالمها و مطيتها و لذا شبه القلب بالعرش و الصدر بالكرسي.

ثم قال في بيان تسلط الشيطان علي القلب اعلم أن القلب مثال قبة لها أبواب تنصب إليها الأحوال من كل باب و مثاله أيضا مثال هدف تنصب إليه السهام من الجوانب أو هو مثال مرآة منصوبة يجتاز عليها أنواع الصور المختلفة فيتراءي فيها صورة بعد صورة و لا يخلو عنها أو مثال حوض ينصب إليه مياه مختلفة من أنهار مفتوحة إليه و إنما مداخل هذه الآثار المتجددة في القلب في كل حال إما من الظاهر فالحواس الخمس و إما من الباطن فالخيال و الشهوة و الغضب و الأخلاق المركبة في مزاج الإنسان فإنه إذا أدرك بالحواس شيئا حصل منه أثر في القلب و إن كف عن الإحساس و الخيالات الحاصلة في النفس تبقي و ينتقل الخيال من شي‌ء إلي شي‌ء و بحسب انتقال الخيال ينتقل القلب من حال إلي حال .

و المقصود أن القلب في التقلب و التأثر دائما من هذه الآثار و أخص الآثار الحاصلة في القلب هي الخواطر و أعني بالخواطر ما يعرض فيه من الأفكار و الأذكار و أعني به إدراكاته علوما إما علي سبيل التجدد و إما علي سبيل التذكر فإنها تسمي خواطر من حيث إنها تخطر بعد أن كان القلب غافلا عنها و الخواطر هي المحركات للإرادات فإن النية و العزم و الإرادة إنما تكون بعد خطور المنوي بالبال لا محالة فمبدأ الأفعال الخواطر ثم الخاطر يحرك الرغبة و الرغبة تحرك العزم و يحرك العزم النية و النية تحرك الأعضاء.

و الخواطر المحركة للرغبة تنقسم إلي ما يدعو إلي الشر أعني ما يضر في العاقبة و إلي ما يدعو إلي الخير أعني ما ينفع في الآخرة فهما خاطران مختلفان

خاطرات نفس است و آن یک از خاطرات قلب است. بالنتیجه بیننده این مطالب، متوجه اختلاف معانی نمی‌شود. البته هر در موردی از قرآن و اخبار که لفظ قلب در آن به کار برده شده، منظور همان معنایی است که فهم و درک انسان و شناختن حقایق اشیا بستگی به آندارد (همان حقیقت انسانیت که گفته شد). گاهی هم به همان معنای قلب گوشتی که در سینه است استعمال می‌شود، از نظر اینکه مابین قلب به معنای حقیقی و این قلبی که در سینه است ارتباط خاصی وجود دارد. چون قلب حقیقی گرچه با تمام بدن ارتباط دارد و تمام اعضا را در خدمت خود قرار می‌دهد، ولی تعلّق و ارتباطش با قلب ظاهری، مستقیم و بلا واسطه است، اما ارتباطش با سایر اعضا با واسطه قلب است. بنابراین رابطه اولیه‌اش با آن است، مثل اینکه آن محل و منطقه حکمفرمایی و مرکب قلب حقیقی است، از این نظر است که قلب به عرش و تخت حکومت و سینه به کرسی تشبیه شده. سپس محقق مذکور (که این مطالب گذشته از او نقل شد) در بیان تسلط شیطان بر قلب، چنین گفته است که قلب نظیر قبه و بنایی است که درهای متعددی دارد که این حالات گوناگون، از آن درها وارد می‌شود. و یا نظیر هدفی است که برای تیراندازی نصب شده و تیرهای مختلفی از هر طرف به سویآنمی‌رود. یا نظیر آینه‌ای است که در محلی نصب شده و اشکال گوناگونی در آن منعکس می‌شود که مرتب و در هر لحظه، شکلی در آن دیده می‌شود و هیچ وقت خالی از آنها نیست. یا نظیر حوض و استخری که آب از جوی‌های مختلف در آن وارد می‌شود و مدخل و راه ورود این حالات، نوبه نو در هر حالی به قلب است، اما از طرف ظاهر انسان، این راه‌ها همان حواس پنجگانه است، و اما از ناحیه باطن، از راه تصور مطالبی در ذهن و از راه شهوت و خشم و اخلاق ترکیب یافته در مزاج وجود انسان است. چون انسان وقتی که به وسیله یکی از حواس چیزی را درک کرد، اثر و حالتی در قلب پیدا می‌شود. اگر از این احساس و افکاری که در قلب پیدا شده منصرف گشت و این فکر را تعقیب نکرد، این حالت و این احساس در ضمیر دل به حال خود می‌ماند و مجددا فکر و خیال به دنبال مطالب دیگری می‌رود و طبق انتقال افکار و خیالات، دل هم از حالتی به حالت دیگر منتقل می‌شود.

منظور اینکه قلب همیشه در حال تحول و تقلب است و دائما از آثار و دیدنی و شنیدنی و چیزهای دیگر اثرپذیر می‌باشد. نزدیک‌ترین چیزهایی که با قلب سروکار دارد، همان خاطرات قلبی است و منظور از خاطرات، آن افکار تازه‌ای است که بدون سابقه قبلی پیدا شده یا افکاری که به عنوان تذکر و یادآوری از یک دسته از دانستنی‌های پیشین رخ می‌دهد که این گونه توجهات قلبی را خاطرات می‌گویند، از نظر اینکه قلب از اینها غفلت داشته و ناگهان در قلب خطور کرده و راه می‌یابند. همین خاطرات است که تحریک اراده می‌کند، چون توجه قلبی و تصمیم و اراده نسبت به کاری، قطعا پس از راه یافتن اندیشه آن عمل حاصل می‌شود.بنابراین سرچشمه و ریشه کارها و اعمال انسان، همان خاطرات است و همین‌هاست که میل و رغبت انسان را بیدار می‌کنند و تمایل و رغبت هم عزم و تصمیم را دنبال‌خود دارد؛ تصمیم هم اراده را تحریک و تقویت می‌کند؛ اراده قوی هم به اعضا و جوارح فرمان می‌دهد و آنها هم به طرف عمل حرکت کرده و انجامش می‌دهند.

خاطرات و افکاری که موجب رغبت و تمایل می‌شود بر دو گونه‌اند: افکاری که انسان را به اعمال زشت متمایل می‌کند، یعنی کارهایی که عاقبت و نتیجه زیانباری دارد؛ خاطرات و افکاری که انسان را به کارهای خوب و اعمال پسندیده که در آخرت و عاقبت نافع و سودمند است، ترغیب و تحریک می‌نمایند. بنابراین، دو رقم افکار و تصورات برای انسان هست

فافتقرا إلي اسمين مختلفين فالخاطر المحمود يسمي إلهاما و الخاطر المذموم أعني الداعي إلي الشر يسمي وسواسا.

ثم إنك تعلم أن هذه الخواطر حادثة و كل حادث لا بد له من سبب و مهما اختلفت الحوادث دل علي اختلاف الأسباب هذا ما عرف من سنة الله عز و جل في ترتيب المسببات علي الأسباب فمهما استنار حيطان البيت بنور النار و أظلم سقفه و اسود بالدخان علمت أن سبب السواد غير سبب الاستنارة كذلك لأنوار القلب و ظلماته سببان مختلفان فسبب الخاطر الداعي إلي الخير يسمي ملكا و سبب الخاطر الداعي إلي الشر يسمي شيطانا و اللطف الذي به يتهيأ القلب لقبول إلهام الملك يسمي توفيقا و الذي به يتهيأ لقبول وسواس الشيطان يسمي إغواء و خذلانا فإن المعاني المختلفة تفتقر إلي أسامي مختلفة.

و الملك عبارة عن خلق خلقه الله شأنه إفاضة الخير و إفادة العلم و كشف الحق و الوعد بالمعروف و قد خلقه الله و سخره لذلك و الشيطان عبارة عن خلق شأنه ضد ذلك و هو الوعد بالشر و الأمر بالفحشاء و التخويف عند الهم بالخير بالفقر و الوسوسة في مقابلة الإلهام و الشيطان في مقابلة الملك و التوفيق في مقابلة الخذلان و إليه الإشارة بقوله تعالي وَ مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ‌⁽¹⁾فإن الموجودات كلها متقابلة مزدوجة إلا الله تعالي فإنه لا مقابل له بل هو الواحد الحق الخالق للأزواج كلها.

و القلب متجاذب بين الشيطان و الملك فقد قَالَ صلي الله عليه و آله: لِلْقَلْبِ لَمَّتَانِ لَمَّةٌ مِنَ الْمَلَكِ إِيعَادٌ بِالْخَيْرِ وَ تَصْدِيقٌ بِالْحَقِّ فَمَنْ وَجَدَ ذَلِكَ فَلْيَعْلَمْ أَنَّهُ مِنَ اللَّهِ فَلْيَحْمَدِ اللَّهَ وَ لَمَّةٌ مِنَ الْعَدُوِّ إِيعَادٌ بِالشَّرِّ وَ تَكْذِيبٌ بِالْحَقِّ وَ نَهْيٌ عَنِ الْخَيْرِ فَمَنْ وَجَدَ ذَلِكَ فَلْيَتَعَوَّذْ مِنَ الشَّيْطَانِ ثُمَّ تَلَا الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ⁽²⁾الْآيَةَ.

و لتجاذب القلب بين هاتين اللمتين قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: قَلْبُ الْمُؤْمِنِ بَيْنَ

و هر یک بر حسب اصطلاح، نامی و اسمی دارد. خاطرات خوب را الهام و خاطرات بد را که انسان را به اعمال زشت سوق می‌دهند، وسواس می‌گویند. البته این مطلب هم روشن است که این دو رقم خاطرات حادث و نوظهورند و هر پدیده هم نیاز به پدید آورنده دارد و اگر پدیده‌ها مختلف و گوناگون باشند، این خود دلیل بر اختلاف و گوناگون بودن علل و اسباب پدید آورنده است. و این اختلاف علل و اسباب، در صورت اختلاف پدیده‌ها چیزی است که از سنت خلقت و روش آفرینش در دایره اسباب و مسببات استفاده می‌شود. واضح است وقتی که فضای خانه از اثر روشنی آتش مثلا روشن گشت و یا مثلا سقف آندر اثر پخش دود سیاه شد، انسان می‌فهمد که آنچه علت و سبب روشنایی شده، غیر از آن چیزی است که سبب تاریکی و سیاهی شده است. همچنین روشنی قلب انسان علتی دارد و تاریکی و ظلمت آن، علت و سبب دیگری دارد. علت و سبب خاطرات نیک که انسان را به خیر و خوبی ترغیب می‌نمایند، ملک و فرشته است و علت پیدایش خاطرات بد که به زشتی سوق می‌دهند، شیطان نامیده می‌شود. و به آن رقت و لطافتی که قلب آدمی را آماده پذیرش الهامات می‌نماید، توفیق گفته می‌شود و آن حالتی را که آمادگی پذیرش وسوسه شیطانی در قلب به وجود می‌آورد، اغواء و خذلان می‌گویند. چون وقتی معانی مختلف و مفاهیم چند گونه باشد، هر یک از آنها باید لفظی و نامی جداگانه داشته باشد. و ملک و فرشته هم موجودی است که خدا آفریده و شان و شغل او،رسانیدن خیر و خوبی‌ها و دانا ساختن انسان و نمایاندن حق و حقیقت و بشارت به خوبی و آسایش است و خداوند او را آفریده و برای همین کارها مطیع و مسخرش ساخته است.

و شیطان هم موجودی است درست در مقابل فرشته که مرتب از شر و بدی صحبت دارد و دستور به زشتی و فحشامی‌دهد و هنگام تصمیم بر عمل نیک و خیر، انسان را از فقر و تهیدستی می‌ترساند. بنابراین وسوسه در مقابل الهام(شیطان در مقابل فرشته، توفیق در مقابل خذلان) قرار دارد. و در آن آیه به این مطالب اشاره شده که فرمود: «وَ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُون»، {ما از هر چیزی جفت آفریده‌ایم باشد شما پند گیرید.}⁽³⁾چون تمام موجودات ومخلوقات (خارجی و حالات و افکار درونی) متقابل و جفت هستند و ترکیب‌یافته از دو چیزند،به جز ذات بسیط باری تعالی که هیچ مقابل و ضدی ندارد، بلکه او ذات واحد یگانه حق است که آفریننده جفت‌ها است.

و قلب انسان مابین دو نیروی متخالف شیطان و ملک در کشش و جذب است .

پیغمبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله فرموده است: «برای قلب ارتباطی با ملائکه و فرشتگان است که به خوبی‌ها و پایان نیک وعده می‌دهد و حالت تصدیق و تسلیم به حق در آن یافت می‌شود. هر کس چنین حالتی را در خود احساس نماید، بداند که این از عنایات الهی است و سپاس خداوند را کرده و شکرگزاری کند و ارتباط دیگری هم با شیطان و دشمن حق دارد که نشانه‌اش وعده و ترغیب به بدی‌ها و تکذیب و باور نکردن حق و نهی و خودداری از کارهای خوب و خیراست. کسی که خود را این گونه ببیند، از شر شیطان به خدا پناه برد.» سپس رسول اکرمصلّی اللَّه علیه و آله این آیه را تلاوت فرمود: «الشَّیْطانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْر»، {شیطان شما را از فقر و تهیدستی می‌ترساند.)⁽⁴⁾

و از نظر اینکه قلب بین این دو کشش قرار گرفته و دارای دو گونه ارتباط است، پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «قلب مؤمن میان

إِصْبَعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ الرَّحْمَنِ.

و الله سبحانه منزه عن أن يكون له إصبع مركبة من دم و لحم و عظم ينقسم بالأنامل و لكن روح الإصبع سرعة التقليب و القدرة علي التحريك و التغيير فإنك لا تريد إصبعك لشخصها بل لفعلها في التقليب و الترديد و كما أنك تتعاطي الأفعال بأصابعك فالله تعالي إنما يفعل ما يفعله باستسخار الملك و الشيطان و هما مسخران بقدرته في تقليب القلوب كما أن أصابعك مسخرة لك في تقليب الأجسام مثلا.

و القلب بأصل الفطرة صالح لقبول آثار الملائكة و الشياطين صلاحا متساويا ليس يترجح أحدهما علي الآخر و إنما يترجح أحد الجانبين باتباع الهوي و الإكباب علي الشهوات أو الإعراض عنها و مخالفتها فإن اتبع الإنسان مقتضي الشهوة و الغضب ظهر تسلط الشيطان بواسطة الهوي و صار القلب عش الشيطان و معدنه لأن الهوي هو مرعي الشيطان و مرتعه و إن جاهد الشهوات و لم يسلطها علي نفسه و تشبه بأخلاق الملائكة صار قلبه مستقر الملائكة و مهبطهم.

و لما كان لا يخلو قلب عن شهوة و غضب و حرص و طمع و طول أمل إلي غير ذلك من صفات البشرية المتشعبة عن الهوي لا جرم لم يخل قلب عن أن يكون للشيطان فيه جولان بالوسوسة و لذلك قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ لَهُ شَيْطَانٌ قَالُوا وَ لَا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ وَ لَا أَنَا إِلَّا أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَعَانَنِي عَلَيْهِ فَأَسْلَمَ فَلَمْ يَأْمُرْنِي إِلَّا بِخَيْرٍ.

و إنما كان هذا لأن الشيطان لا يتصرف إلا بواسطة الشهوة فمن أعانه الله علي شهوته حتي صار لا ينبسط إلا حيث ينبغي و إلي الحد الذي ينبغي فشهوته لا تدعوه إلي الشر فالشيطان المتدرع بها لا يأمر إلا بالخير و مهما غلب علي القلب ذكر الدنيا و مقتضيات الهوي وجد الشيطان مجالا فوسوس و مهما انصرف القلب إلي ذكر الله تعالي ارتحل الشيطان و ضاق مجاله و أقبل الملك و ألهم.

فالتطارد بين جندي الملائكة و الشياطين في معركة القلب دائم إلي أن ينفتح القلب لأحدهما فيسكن و يستوطن و يكون اجتياز الثاني اختلاسا و أكثر القلوب

دو انگشت از انگشتان خداوند مهربان است.»

البته واضح است که ذات منزه خداوندی، انگشتی که از گوشت و خون و استخوان ترکیب یافته و دارای بندهایی است ندارد، ولی چون حرکت دادن اشیا و برگرداندن و تغییر شکل آنها به نیروی دست و انگشتان است، تعبیر به انگشت شده است. چون داشتن انگشت در انسان به خودی خود و قطع نظر از کارهایی که انجام می‌دهد، ارزشی ندارد و هدف نیست، بلکه انگشت وسیله است برای تحریک و تغییر و کارهایی از این قبیل. ذات باری تعالی هم به وسیله مسخر کردن فرشته و شیطان، وسوسه و الهام در دل‌ها ایجاد می‌کند و آن دو تحت قدرت و فرمان خدا، دل را از حالی به حالی و شکلی به شکل دیگر برمی‌گرداند.

و قلب آدمی از نظر اصل خلقت و آفرینش، شایستگی متساوی برای پذیرش آثار ملکی و شیطانی دارد و به حسب آفرینش، هیچ یک از دو طرف ترجیح بر کفه دیگر ندارد. فقط از جهت پیروی و متابعت از خواسته‌های نفسانی و توجه بیشتر به شهوات و یا از جهت مخالفت هواهای نفسانی و پشت پا زدنبه آنهاست این کفه بر آن کفه می‌چربد. اگر انسان دنبال خواست شهوت و غضب را گرفت، در این صورت خود را تحت سلطه و حکومت شیطان قرار داده و قلبش آشیانه و جایگاه شیطان خواهد شد. چون منطقه حکمرانی و چراگاه او همان هواها و تمایلات نفسانی است. و اگر با خواسته‌های شهوانی جنگ و جهاد کرد و خود را از سلطه و نفوذ آنها آزاد نمود و خلق و خوی خود را همانند خوی فرشتگان ساخت، قلبش را جایگاه‌و قرارگاه فرشتگان کرده و دل خویش را محل نزول و فرودگاه آنان ساخته است.

و چون هر دلی بالاخره از شهوت و غضب و حرص و از و آرزو و غیر اینها از صفات بشری که از هوای نفس سرچشمه می‌گیرد خالی نخواهد بود، به طور مسلم شیطان با وساوس خود جولانگاهی در آن قلب دارد. لذا رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «کسی نیست که شیطانی نداشته باشد.»

عرضه داشتند: «یا رسول اللَّه! آیا شما هم؟» فرمود: «آری، من هم، ولی من به یاری و عنایت خداوندی بر او چیره هستم؛ او در برابر من تسلیم است و مسلمان گشته است و به جز در موارد نیک من فرمان نمی‌دهد.» (شهوت و غضب به کار برده می‌شود، ولی در مورد خود) و این مطلب که (شیطان به چیز خوب و کار خیر فرمان می‌دهد، با اینکه قاعدتا باید بر خلاف این باشد) از این نظر است که تصرفات شیطان در انسان، از راه شهوت است و کسی که با توفیق و نصرت حق بر شهواتش تسلط یافت،به طوری که در مورد مناسب و در حد و مرزی که سزاوار و عقلایی است به کار برده شود، این چنین شهوتی زیان بار نخواهد بود. بنابراین شیطانی هم که جز اسلحه شهوت (به معنای وسیع آن) سلاحی ندارد، به ناچار در این موارد می‌تواند فرمان دهد. ولی اگر دنیا و لذایذش و خواسته‌های نفسانی بر دل چیره و غالب گشت، شیطان فرصت وسوسه کردن رابه دست می‌آورد و اگر دل آدمی از این حالت منصرف شود، شیطان رخت بسته و می‌رود و جولانگاهش تنگ می‌شود. آن وقت فرشته و الهامش می‌آید. پس جنگ و مبارزه میان سپاه شیطان و سپاه فرشتگان در میدان و صحنه قلب، همیشه برقرار است و ادامه دارد، تا وقتی که دروازه دل به روی یکی از آنها گشوده گردد و این کشور نفیس و پر سرمایه، وطن او شود. در این صورت سپاهِ دیگر نمی‌تواند داخل شود، مگر به طور پنهانی و قاچاق و به عنوان موقت و عبور. و اکثر این دل‌ها و کشورها

قد فتحها جنود الشيطان و ملكوها فامتلأت بالوساوس الداعية إلي إيثار العاجلة و اطراح الآخرة و مبدأ استيلائها اتباع الهوي و لا يمكن فتحها بعد ذلك إلا بتخلية القلب عن قوت الشيطان و هو الهوي و الشهوات و عمارته بذكر الله إذ هو مطرح أثر الملائكة و لذلك قال الله تعالي إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ‌⁽¹⁾و كل من اتبع الهوي فهو عبد الهوي لا عبد الله فلذلك تسلط عليه الشيطان و قال تعالي أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ‌⁽²⁾إشارة إلي أن الهوي إلهه و معبوده فهو عبد الهوي لا عبد الله.

و لا يمحو وسوسة الشيطان عن القلب إلا ذكر شي‌ء سوي ما يوسوس به لأنه إذا حضر في القلب ذكر شي‌ء انعدم عنه ما كان فيه من قبل و لكن كل شي‌ء سوي ذكر الله و سوي ما يتعلق به فيجوز أن يكون أيضا مجالا للشيطان فذكر الله سبحانه هو الذي يؤمن جانبه و يعلم أنه ليس للشيطان فيه مجال.

و لا يعالج الشيطان إلا بضده و ضد جميع وساوس الشيطان ذكر الله تعالي و الاستعاذة به و التبري عن الحول و القوة و هو معني قولك أعوذ بالله من الشيطان الرجيم و لا حول و لا قوة إلا بالله العلي العظيم و ذلك لا يقدر عليه إلا المتقون الذين الغالب عليهم ذكر الله و إنما الشيطان يطوف بقلوبهم في أوقات الفلتات علي سبيل الخلسة قال الله تعالي إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ‌⁽³⁾.

و قال مجاهد في قوله مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ قال هو منبسط علي قلب الإنسان فإذا ذكر الله سبحانه خنس و انقبض و إذا غفل انبسط علي قلبه.

فالتطارد بين ذكر الله و وسوسة الشيطان كالتطارد بين النور و الظلام و بين الليل و النهار و لتطاردهما قال الله تعالي اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ فَأَنْساهُمْ

را سپاه شیطان فتح کرده و در قلمرو سلطه خود قرار داده و از وسوسه‌ها و افکار شیطانی پر شده‌اند که این جهان زودگذر را بر جهان آخرت انتخاب می‌کنند. سرچشمه استیلا و حکومت این سپاه نیز پیروی از هوا و شهوات است و گشودن و فتح کردن این کشور قلب امکان ندارد، مگر از طریق بیرون کردن نیروهای شیطانی از سرزمین دل و عمران و آباد ساختن آن به یاد خداوند، و با این طرح ریزی، جای ورود فرشته و سپاهش باز می‌شود. لذا خداوند فرموده: «إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطان»، {تو بر بندگان من سلطه نخواهی داشت، شیطان را بر بندگان من قطعا راهی نیست.}⁽⁴⁾و کسی که از هواهای نفسانی متابعت کند، بنده هوا است نه بنده خدا و در این صورت شیطان بر او تسلط می‌یابد و در این آیه می‌فرماید: «أَ فَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواه»، { می‌بینی وضع آن کسی را که هوای خود را معبود خود قرار داده.}⁽⁵⁾یعنی هوا، خدای او و معبود او است، پس بنده هواست نه بنده خدا. و وسوسه شیطانی از صفحه دل نمی‌رود، مگر اینکه به فکر دیگری‌که از افکار و وساوس شیطانی نباشد متوجه و مشغول گردد، زیرا وقتی خاطرات و افکار تازه‌ای در دل پیدا شد، خاطرات پیشین و قلبی از بین رفته و معدوم می‌گردد. ولی هر چه که غیر ذکر و یاد خدا و آنچه مربوط به خدا است باشد، احتمال دارد آن هم از افکار شیطانی باشد و فقط یاد خداست که اطمینان داریم از ناحیه شیطان نیست.

و درمان بیماری وسوسه شیطانی، از طریق توجه داشتن به ضد آن است. ذکر خدا و بودن در یاد او است که با هر گونه فکر ابلیسی و دسائس شیطانی ضدیت و تناقض دارد و پناه بردن به او و بریدن از تمام نیروها و قدرت‌ها، انسان را در این راه موفق می‌گرداند. و همین است معنای «اعوذ باللَّه من الشیطان الرجیم. و لا حول و لا قوة الا باللَّه العلی العظیم.» و این توفیق فقط از طریق تقوابه دست می‌آید. اهل تقوا که اکثرا در یاد خدا هستند، این نیرو را دارند و شیطان درباره آنها بیش از این راه ندارد که به طور پنهانی در موارد لغزش، گردشی در کنار دل آنان بنماید (و آنها هم در اثر روشنی که دارند، متوجه می‌شوند و او را از خود طرد می‌نمایند). «إِنَّ الَّذِینَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّیْطانِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ»، {در حقیقت کسانی که [از خدا] پروا دارند چون وسوسه‌ای از جانب شیطان بدیشان رسد [خدا را] به یاد آورند و بناگاه بینا شوند.}⁽⁶⁾«مجاهد» در تفسیر آیه«مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ»، {ترجمه آیه داخل این کروشه بیاید}⁽⁷⁾چنین گفته است که «خناس»، دل انسان قرارگاه خود کرده و در آنجا هست. وقتی یاد خدا در دل راه یابد، فورا پنهان شده و دست و پای خود را جمع می‌کند، ولی چون آدمی از یاد خدا غافل گشت، اطراف و جوانب قلب را فرا می‌گیرد.

بنابراین تنافی و ضدیت مابین ذکر خدا و یاد او و بین وسوسه شیطانی، نظیر ضدیت و تناقض بین روشنی و تاریکی و شب و روز است. و از جهت همین ضدیت است که خدا فرموده: «اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطانُ فَأَنْساهُم ذِکْرَ اللَّه»،{شیطان بر دل آنها احاطه و تسلط یافته و در نتیجه فکر و ذکر خدا را از یادشان برده است.}⁽⁸⁾

ذِكْرَ اللَّهِ‌⁽¹⁾وَ فِي الْحَدِيثِ: إِنَّ الشَّيْطَانَ وَاضِعٌ خَطْمَهُ عَلَي قَلْبِ ابْنِ آدَمَ فَإِذَا ذَكَرَ اللَّهَ خَنَسَ وَ إِنْ نَسِيَ اللَّهَ الْتَقَمَ قَلْبَهُ.

و كما أن الشهوات ممتزجة بلحم الآدمي و دمه فسلطنة الشيطان أيضا سارية في لحمه و دمه و محيطة بالقلب من جوانبه و لذا قَالَ صلي الله عليه و آله: إِنَّ الشَّيْطَانَ لَيَجْرِي مِنِ ابْنِ آدَمَ مَجْرَي الدَّمِ فَضَيِّقُوا مَجَارِيَهُ بِالْجُوعِ و ذلك لأن الجوع يكسر الشهوة و مجري الشيطان الشهوات و لأجل اكتناف الشهوات للقلب من جوانبه قال الله تعالي إخبارا عن إبليس لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ‌⁽²⁾.

و قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ الشَّيْطَانَ قَعَدَ لِابْنِ آدَمَ فِي طُرُقِهِ فَقَعَدَ لَهُ بِطَرِيقِ الْإِسْلَامِ فَقَالَ لَهُ أَ تُسْلِمُ وَ تَتْرُكُ دِينَكَ وَ دِينَ آبَائِكَ فَعَصَاهُ فَأَسْلَمَ ثُمَّ قَعَدَ لَهُ بِطَرِيقِ الْهِجْرَةِ فَقَالَ أَ تُهَاجِرُ وَ تَدَعُ أَرْضَكَ وَ نِسَاءَكَ فَعَصَاهُ فَهَاجَرَ ثُمَّ قَعَدَ لَهُ بِطَرِيقِ الْجِهَادِ فَقَالَ أَ تُجَاهِدُ وَ هُوَ تَلَفُ النَّفْسِ وَ الْمَالِ فَتُقَاتِلُ فَتُقْتَلُ فَتُنْكَحُ نِسَاؤُكَ وَ تُقْسَمُ مَالُكَ فَعَصَاهُ فَجَاهَدَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَمَاتَ كَانَ حَقّاً عَلَي اللَّهِ أَنْ يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ فقد ذكر صلي الله عليه و آله معني الوسوسة فإذن الوسواس معلوم بالمشاهدة.

و كل خاطر فله سبب و يفتقر إلي اسم تعرفه فاسم سببه الشيطان و لا يتصور أن ينفك عنه آدمي و إنما يختلفون بعصيانه و متابعته و لذا قَالَ صلي الله عليه و آله: مَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ لَهُ شَيْطَانٌ.

و قد اتضح بهذا النوع من استبصار معني الوسوسة و الإلهام و الملك و الشيطان و التوفيق و الخذلان فبعد هذا نظر من ينظر في ذات الشيطان و أنه جسم لطيف أو ليس بجسم و إن كان جسما فكيف يدخل في بدن الإنسان ما هو جسم فهذا الآن غير محتاج إليه في علم المعاملة بل مثال الباحث عن هذا كمثال

و در حدیث است که: «شیطان پوزه‌اش را بر دل آدمی می‌گذارد، اگر در یاد خدا بود، واپس رفته و پنهان می‌شود و اگر خدا را فراموش کرده باشد، این دل را همانند لقمه‌ای فرا می‌گیرد.» و همان طوری که شهوات تمام وجود انسانی را فراگرفته و با گوشت و خون انسان آمیخته است، سلطه و نفوذ شیطان در گوشت و خون ساری و جاری است و در اطراف و جوانب قلب راه دارد. لذا پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله فرمود است: «شیطان مانند خون در رگ‌ها و عروق بشر راه نفوذ دارد و شما با گرسنگی راهش را گرفته و تنگ کنید»، از جهت اینکه گرسنگی شهوات را در هم می‌شکند و راه نفوذ شیطان هم از طریق شهوات است .

و از جهت اینکه شهوات گوناگون از هر طرف احاطه به قلب دارند، خداوند متعال از زبان ابلیس چنین بازگو می‌کند: «لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقِیمَ ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِم»، {قسم به عزت تو که من بر سر راه مؤمنین و صراط مستقیم درکمین آنها هستم و از اطراف و جوانب آنان از روبرو و پشت سر از طرف راست از طرف چپ برای اغوا و گمراهی می‌آیم.}⁽³⁾و رسول اکرم صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «شیطان در تمام راه‌ها و طرق سعادت انسانی نشسته و کمین کرده و در طریق اصل انتخاب دین اسلام وسوسه می‌کند و می‌گوید: « آیا اسلام را اختیار می‌کنی و دین و سنت نیاکان خود را رها می‌کنی؟» انسان مؤمن دست رد به او می‌زند و با او مخالفت می‌کند. سپس از راه هجرت می‌آید و می‌گوید: «آیا مهاجرت می‌کنی و خانه و زمین و کسب و زندگی و همسر خود را رها می‌کنی؟» باز هم به او بی‌اعتنایی کرده و مخالفت می‌نماید. آنگاه موقع جنگ، از راه جهاد وارد می‌شود و می‌گوید: «آیا می‌خواهی به صحنه جنگ بروی و جان شیرین و اموال خود را از دست بدهی؟ می‌روی برای جنگ و کشته می‌شوی، همسرت در اختیار دیگران قرار می‌گیرد و ثروتتبه دست دیگران می‌افتد.» باز هم مؤمن او را طرد کرده و برای جهاد حرکت می‌کند.»

رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «کسی که چنین کند و در تمام این مراحل ثبات و استقامت ورزد، حق بزرگی بر خدا پیدا می‌کند که او را داخل بهشت نماید.»

در این حدیث پیغمبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله معنای وسوسه را بیان کرده است. بنابراین توضیح وساوس شیطانی برای انسان کاملا روشن و محسوس است و هر خاطره‌ای که در قلب پیدا می‌شود، مسلما سبب و علتی می‌خواهد و نامی دارد که معرف آن است. نام علت آن خاطره بد، شیطان است و ممکن نیست انفکاک و جدایی کسی از شیطان و فقط از جهت تمرد و متابعت با هم اختلاف دارند (گروهی تابع شیطان و گروهی متمردند). لذا پیغمبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «هیچ کس نیست مگر اینکه برای او شیطانی است.»

با این بیان روشنگر معنای وسوسه و الهام- ملک و شیطان؛ توفیق و خذلان - کاملا واضح و روشن گردید. و بعد از این توضیحات، دیگر بحث و نظر در اینکه ذات و ماهیت شیطان چیست؛ آیا جسم لطیف است یا اساسا جسم نیست و اگر جسم است، چگونه می‌تواند در بدن انسان داخل شود، بی‌مورد است و در علم اخلاق و رفتار و اعمال انسانیت، نیازی به این گونه بحث‌ها نیست، بلکه کسی که در این بحث‌ها وقت خود را صرف می‌کند، نظیر کسی

من دخل في ثوبه حية و هو محتاج إلي دفع ضراوتها⁽¹⁾فاشتغل بالبحث عن لونها و طولها و عرضها و ذلك عين الجهل لمصادفة الخواطر الباعثة علي الشرور و قد علمت و دل ذلك علي أنه عن سبب لا محالة و علم أن الداعي إلي الشر المحذور المستقبل عدو فقد عرف العدو فينبغي أن يشتغل بمجاهدته.

و قد عرف الله سبحانه عداوته في مواضع كثيرة من كتابه ليؤمن به و يحترز عنه فقال تعالي إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّما يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ⁽²⁾و قال تعالي أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ‌⁽³⁾فينبغي للعبد أن يشتغل بدفع العدو عن نفسه لا بالسؤال عن أصله و نسبه و مسكنه.

نعم ينبغي أن يسأل عن سلاحه ليدفعه عن نفسه و سلاح الشيطان الهوي و الشهوات و ذلك كاف للعالمين فأما معرفة صفة ذاته و حقيقة الملائكة فذلك ميدان العارفين المتغلغلين في علوم المكاشفات و لا يحتاج في المعاملة إلي معرفته إلي آخر ما حققه في هذا المقام.

و أقول

ما ذكره أن دفع الشيطان لا يتوقف علي معرفته حق لكن تأويل الملك و الشيطان بما أومأ إليه في هذا المقام و صرح به في غيره مع تصريح الكتاب بخلافه جرأة علي الله تعالي و علي رسوله كما حققناه في المجلد الرابع عشر و التوكل علي الله العليم الخبير و إنما بسطنا الكلام في هذا المقام ليسهل عليك فهم الأخبار الماضية و الآتية.

و شيطان مفتن بكسر التاء المشددة أو المخففة أي مضل في القاموس الفتنة بالكسر الخبرة و إعجابك بالشي‌ء فتنه يفتنه فتنا و فتونا و أفتنه و الضلال و الإثم و الكفر و الفضيحة و العذاب و إذابة الذهب و الفضة و الإضلال و الجنون

است که مار گزنده‌ای داخل لباس‌هایش رفته و او فورا باید در صدد رفع و جلوگیری از نیش زهرآگین او باشد. اما به جای این کار، مشغول بحث از رنگ مار و طول و عرض او بشود. این گونه بحث‌ها عین جهل و نادانی است، چون هر چه هست در حال حاضر انسان با خاطرات خطرناک زیانبار مواجه و دست به گریبان است، و معلوم شد که بالاخره شیطان علت و سبب پیدایش وسوسه‌ها است. همچنین معلوم شد چیزی که انسان را به ضرر و زیان مهم و قابل احتراز سوق می‌دهد (هر چه هست و هر که هست) به هر جهت دشمن است. بنابراین دشمن بودنش روشن است.پس سزاوار است که به جنگ و مبارزه با او بپردازد.

و خداوند متعال هم در موارد زیادی از قرآن، دشمنی او را اخطار کرده تا انسان وسایل ایمنی و دوری از او را به دست آورد. همچنان که فرموده است: «إِنَّ الشَّیْطانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّما یَدْعُوا حِزْبَهُ لِیَکُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِیر»، {شیطان دشمن شما است، شما هم با او دشمن باشید. او حزب و سپاهش را برای اغوای شما مهیا ساخته تا همه را اهل دوزخ گرداند.}⁽⁴⁾و باز فرموده است: «أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِین»، {ای آدمزادگان! آیا با شما عهد نه بستیم که شیطان را نپرستید، زیرا روشن است که او دشمن بزرگ شما است.}⁽⁵⁾پس سزاوار است که بنده خدا به دفع و طرد این دشمن بپردازد، نه اینکه خود را به پرسش و بحث از ریشه و ماهیت او واصل و نسب و محل او مشغول نماید. آری، از اسلحه‌اش باید تحقیق کند تا اینکه سپر مناسب را در برابرش تهیه کنید. اسلحه شیطان هم هواهای نفسانی است و این مقدار از معرفت و شناسایی برای تمام مردم کافی است. اما شناختن ذات و حقیقت شیطان و حقیقت ملائکه این صحنه و میدان اهل عرفان است که در علوم مکاشفه از اسرار جهان غوطه‌ورند و در علم اخلاق و حکمت عملی نیازی به آن نیست ... تا آخر تحقیقاتی که آن محقق کرده است در این مقام و من می‌گویم.

مؤلف

آنچه که ایشان گفته که دفع و طرد شیطان توقف بر شناختن حقیقت و ماهیت شیطان ندارد، البته این مطلبی است درست و صحیح، ولی توجیهی که در اینجا به طور اشاره راجع به فرشته و شیطان داشت و در جای دیگر صریح‌تر و روشن‌تر گفته - با اینکه در قرآن بر خلاف نظریه او این مطالب صریحا گفته شده -این توجیه و تاویل جرأت و بیباکی است در مقابل بیانات الهی و گفتار پیغمبر. همان طوری که تحقیق این مطالب را از نظر قرآن، در جلد 14 بحار (جلد 59 از طبع جدید از صفحه 202 به بعد) کرده‌ایم و اعتماد و توکل بر خداوند دانا و آگاه است. ما در این بحث، سخن را طول دادیم و بسط و تفصیل بیشتری در اینجا کردیم،از این جهت که فهم اخبار و احادیث گذشته و آینده سهل و آسان شود.

«مفتن» به کسر تاء تشدید دار و یا بدون تشدید، یعنی گمراه‌کننده. در قاموس اللغة⁽⁶⁾می‌گوید: فتنه به کسر اول، یعنی آزمایش و پسند کردن چیزی (فتنه یفتنه فتنا و فتونا و افتنه) و به معنای گمراهی، گناه، کفر، رسوایی، عذاب و شکنجه، آب کردن و ذوب نمودن طلا و نقره، گمراه کردن، دیوانگی،

و المحنة و اختلاف الناس في الآراء و فتنه يفتنه أوقعه في الفتنة كفتنه و أفتنه‌⁽¹⁾قال سبحانه إِذْ يَتَلَقَّي الْمُتَلَقِّيانِ‌⁽²⁾قال البيضاوي مقدر باذكر أو متعلق بأقرب يعني في قوله وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ أي هو أعلم بحاله من كل قريب حين يتلقي أي يتلقي الحفيظان ما يتلفظ به عَنِ الْيَمِينِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ أي عن اليمين قعيد و عن الشمال قعيد أي مقاعد كالجليس فحذف الأول لدلالة الثاني عليه كقوله فإني و قيار بها لغريب و قيل يطلق الفعيل للواحد و المتعدد وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ⁽³⁾.

ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ ما يرمي به من فيه إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ ملك يرقب عمله عَتِيدٌ معد حاضر و لعله يكتب عليه ما فيه ثواب أو عقاب انتهي.

و أقول

ظاهر أكثر الأخبار الواردة من طريق الخاص و العام أن المتلقيين و الرقيب العتيد هما الملكان الكاتبان للأعمال فصاحب اليمين يكتب الحسنات و صاحب الشمال يكتب السيئات و ظاهر هذا الخبر أن الرقيب و العتيد الملك و الشيطان بل المتلقيين أيضا و يحتمل أن يكون هذا بطن الآية أو يكون الرقيب العتيد صاحب اليمين و يكون الزاجر و الكاتب متحدا.

«2»

كا، [الكافي] عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ لِلْقَلْبِ أُذُنَيْنِ فَإِذَا هَمَّ الْعَبْدُ بِذَنْبٍ قَالَ لَهُ رُوحُ الْإِيمَانِ لَا تَفْعَلْ وَ قَالَ لَهُ الشَّيْطَانُ افْعَلْ وَ إِذَا كَانَ عَلَي بَطْنِهَا نُزِعَ مِنْهُ رُوحُ الْإِيمَانِ‌⁽⁴⁾.

بيان

فإذا همّ العبد للنفس طريق إلي الخير و طريق إلي الشر و للخير مشقة حاضرة زائلة و لذة غائبة دائمة و للشر لذة حاضرة فانية و مشقة غائبة باقية و النفس يطلب اللذة و يهرب عن المشقة فهو دائما متردد بين الخير

اختلاف در رای و نظر، می‌آید. فتنه یا فتنه و یا «افتنه» یعنی کسی را در فتنه افکند. خداوند فرموده«إِذْ یَتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیانِ»، {ترجمه آیه داخل این کروشه بیاید.}⁽⁵⁾بیضاوی از جهت ادبی و قاعده نحوی این آیهگفته است که در این آیه، لفظ «اذکر» در تقدیر است، یعنی به یاد بیاور آن زمانی را، یا اینکه کلمه «اذ» مربوط است به‌لفظ «اقرب» که در جمله قبلی است.

«وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ»،{همانا به انسان از شاهرگ گردنش نزدیک‌تر هستیم}⁽⁶⁾یعنی خداوند از هر نزدیکی داناتر است به حال انسان، آن هنگامی که آن دو نگهبان کلمات و حرف‌های انسان را می‌خواهند ضبط کنند.

«عَنِ الْیَمِینِ وَ عَنِ الشِّمالِ قَعِیدٌ»،{از طرف راست نشسته است و از طرف چپ هم نشسته.}⁽⁷⁾لفظ «قعید» بعد از کلمه «عن الیمین» هم هست، ولی چون در مورد دوم ذکر شده است، احتیاج به آوردن این کلمه در محل اول نیست، نظیر آن شعر که گفته «من و قیار در آنجا غریب هستم» که اینجا هم کلمه «غریب» بعد از لفظ «من» ذکر نشده، چون نیازی نیست. و بعضی گفته‌اند لفظی که بر وزن فعیل باشد، هم به معنای مفرد می‌آید هم به معنای جمع. بنابراین لفظ قعید در اینجا به معنای جمع است، مانند این آیه که می‌فرماید: «وَ الْمَلائِکَةُ بَعْدَ ذلِکَ ظَهِیرٌ»،{فرشتگان پشتیبانند}⁽⁸⁾که لفظ «ظهیر» به معنای جمع آمده است.

«ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ» یعنی هیچ گفتاری از دهان انسان بیرون نمی‌آید.«إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ»، مگر اینکه در کنار او فرشته‌ای مراقب و نگهبان است. و شاید آن نگهبان حاضر و مهیا، تمام اعمالی که دارای ثواب و یا عقاب است ضبط می‌کند.(پایان کلام بیضاوی)

مؤلف

بیشتر اخباری که از طریق فریقتن وارد شده، ظاهرشان این است که ضبطکنندگان اعمال و نگهبان حاضر و آماده عبارت است از آن دو فرشته‌ای که اعمال انسان را ضبط می‌کنند، فرشته طرف راست اعمال نیک را می‌نویسد و فرشته طرف چپ کارهای زشت را می‌نویسد و در این قسمت شیطان دخالتی ندارد. ولی ظاهر این حدیثی که در اول بحث نقل شد، این است که مراقب و نگهبان آماده یکی از آنها فرشته و دیگری شیطان است، بلکه ظاهرش این است که ضبطکنندگان هم از طرفی فرشته و از طرفی شیطان است. و احتمال دارد این هم یکی از معانی آیه باشد (هر دو گروه با اعمال انسان سر و کار دارد). یا اینکه مقصود از «رقیب عتید» فرشته راست باشد و زاجر و کاتب (بازدارنده انسان و نویسنده عمل) هر دو یکی یعنی فرشته چپ باشد.

روایت 2

کافی: ابی بصیر از حضرت صادق علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: «برای هر قلبی دو گوش هست. چون تصمیم می‌گیرد کار زشتی را انجام دهد، روح ایمان به او می‌گوید که نکن و خودداری کن! شیطان می‌گوید که بکن و انجام ده! و چون به طرف گناه حرکت کرد و مشغول زنا (مثلا) شد، روح ایمان از او جدا می‌شود.»⁽⁹⁾

توضیح

نفس انسانی راه خیر و راه شر و بدی را در پیش دارد (قدرت هر دو را دارد)، البته عمل خیر زحمت و مشقت فعلی و موقت زودگذری دارد، ولی در نتیجه لذت و آسایش دائمی به دنبال دارد. و کار زشت برعکس دارای لذت آنی و کنونی، ولی فانی و ناپایدار و بعدا رنج و عذاب باقی و دائم خواهد بود. نفس آدمی هم خواهان‌لذت و از زحمت و مشقت گریزان است.

بنابراین انسان همیشه بین خوبی

و الشر فروح الإيمان يأمره بالخير و ينهاه عن الشر و الشيطان بالعكس و هنا يحتمل وجوها:

الأول أن يكون المراد به الملك كما صرح به في بعض الأخبار و سمي بروح الإيمان لأنه مؤيد له و سبب لبقائه فكأنه روحه و به حياته.

الثاني أن يراد به العقل فإنه أيضا كذلك و متي لم يغلب الهوي و الشهوات النفسانية العقل لم يرتكب الخطيئة فكأن العقل يفارقه في تلك الحالة.

الثالث أن يراد به الروح الإنساني من حيث اتصافه بالإيمان فإنها من هذه الجهة روح الإيمان فإذا غلبها الهوي و لم يعمل بمقتضاها فكأنها فارقته.

الرابع أن يراد به قوة الإيمان و كماله و نوره فإن كمال الإيمان باليقين و اليقين بالله و اليوم الآخر لا يجتمع مع ارتكاب الكبائر و الذنوب الموبقة فمفارقته كناية عن ضعفه فإذا ندم بعد انكسار الشهوة مما فعل و تفكر في الآخرة و بقائها و شدة عقوباتها و خلوص لذاتها يقوي يقينه فكأنه يعود إليه.

الخامس أن يراد به نفس الإيمان و تكون الإضافة للبيان فإن الإيمان الحقيقي ينافي ارتكاب موبقات المعاصي كما أشير إليه بقولهم عليهم السلام لا يزني الزاني حين يزني و هو مؤمن فإن من آمن و أيقن بوجود النار و إيعاد الله تعالي علي الزنا أشد العذاب فيها كيف يجترئ علي الزنا و أمثالها إذ لو أوعده بعض الملوك علي فعل من الأفعال ضربا شديدا أو قتلا بل ضربا خفيفا أو إهانة و علم أن الملك سيطلع عليه لا يرتكب هذا الفعل و كذا لو كان صبي من غلمانه أو ضعيف من بعض خدمه فكيف الأجانب حاضرا لا يفعل الأمور القبيحة فكيف يجتمع الإيمان بأن الملك القادر القاهر الناهي الآمر مطلع علي السرائر و لا يخفي عليه الضمائر مع ارتكاب الكبائر بحضرته و هل هذا إلا من ضعف الإيمان و لذا قيل الفاسق إما كافر أو مجنون.

السادس أن يقال في الكافر ثلاثة أرواح هي موجودة في الحيوانات و هي الروح الحيوانية و القوة البدنية و القوة الشهوانية فإنهم ضيعوا الروح

و بدی در تردید است. روح ایمان به او فرمان به انجام اعمال خیرمی‌دهد و از زشتی بازمی‌دارد، ولی شیطان برعکس عمل می‌کند. و مراد از روح چیست؟ شش احتمال دارد:

بنابراین در حین عمل زشت،به نظر می‌رسد که عقل و نیروی تفکر رفته و از او جدا شده است.

التي بها يمتاز الإنسان عن سائر الحيوان و جعلوها تابعة للشهوات النفسانية و القوي البهيمية فإما أن تفارقهم بالكلية كما قيل أو لما صارت باطلة معطلة فكأنها فارقتهم و لذا قال تعالي إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا⁽¹⁾.

و في المؤمنين أربعة أرواح فإنه يتعلق بهم روح يصيرون به أحياء بالحياة المعنوية الأبدية فهي مع الأرواح البدنية تصير أربعا و في الأنبياء و الأوصياء عليهم السلام روح خامس هو روح القدس و هذا علي بعض الوجوه قريب من الوجه الثالث.

و الحاصل أن الإنسان في بدو الأمر عند كونه نطفة جماد و لها صورة جمادية ثم يترقي إلي درجة النباتات فتتعلق به نفس نباتية ثم يترقي إلي أن تتعلق به نفس حيوانية هي مبدأ للحس و الحركة ثم يترقي إلي أن تتعلق به روح آخر هو مبدأ الإيمان و منشأ سائر الكمالات ثم يترقي إلي أن يتعلق به روح القدس فيحيط بجميع العوالم و يصير محلا للإلهامات الربانية و الإفاضات السبحانية و قال بعضهم بناء علي القول بالحركة في الجوهر إن الصورة النوعية الجمادية المنوية تترقي و تتحرك إلي أن تصير نفسا نباتية ثم تترقي إلي أن تصير نفسا حيوانيا و روحا حيوانيا ثم تترقي إلي أن تصير نفسا مجردا علي زعمه مدركة للكليات ثم تترقي إلي أن تصير نفسا قدسيا و روح القدس و علي زعمه يتحد بالعقل.

هذا ما حضرني مما يمكن أن يقال في حل هذه الأخبار باختلاف مسالك العلماء و مذاهبهم في تلك الأمور و الأول أظهر علي قواعد متكلمي الإمامية و ظواهر الأخبار و الله المطّلع علي غوامض الأسرار و حججه صلوات الله عليهم ما تعاقب الليل و النهار.

و أقول البارز في قوله عليه السلام علي بطنها راجع إلي المرأة المزنيّ بها في الزنا ذكره علي سبيل المثال.

روحی را که امتیاز انسان از سایر حیوانات بسته به آناست ضایع و تباه کرده و از دست داده‌اند و آن را تابع شهوات نفسانی و قوای حیوانی گردانده‌اند. بنابراین آن جهت و خصوصیت یا به طور کلی از آنها جدا شده و دیگر دارای آن نیستند و یا از این نظر که چون عاطل و باطل شده و در چنین آدمی هیچ نقش مؤثری ندارد، نظیر نداشتن و از دست دادن آن است. لذا خدا فرموده: «إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا»،{کفار مانند بهائم و حیواناتند، بلکه از جهتی از آنها هم گمراه‌ترند.}

و اما اهل ایمان دارای چهار قسم روح هستند، چون آنان روح دیگری دارند که به وسیله آن دارای زندگی و حیات معنوی ابدی شده‌اند که با ارواح قبلی می‌شود چهار روح. و انبیا و اوصیا روح پنجمی هم دارند که عبارت است از روح القدس. البته این وجه ششم از یک نظر مانند وجه سوم است که بیان شد. خلاصه مطلب اینکه انسان در ابتدا وجودش که نطفه‌ای بیش نبود، جزو جمادات و فقط دارای روح جمادی است. سپس تکامل پیدا می‌کند و در عالم نباتات قدم نهاده و دارای روح نباتی می‌شود. آنگاه باز هم در جهت کمال حرکت می‌کند تا دارای روح حیوانی که منشأ و مبدا احساس و شعور و تحرک است می‌شود. سپس باز هم در حرکت و تکامل قرار می‌گیرد تا روح دیگری را که سرچشمه ایمان و منشأ جمیع کمالات و صفات انسانی است، به دست می‌آورد. باز هم ممکن است سیر و حرکت تکاملی را ادامه دهد تا دارای روح پنجم و روح القدس شود که احاطه علمی به عوالم خلقت و آفرینش را پیدا کند و روح وسیع و قلب نورانی‌اش، محل الهامات ربانی و شایسته فیوضات الهی گردد.

و بعضی از حکما و فلاسفه روی مبنای حرکت جوهری و پایه تکامل اصل وجود، چنین‌گفته‌اند که صورت نوعیه و وجود جمادی که حالت منی و نطفه را دارد، در اصل وجود و هستی سیر و حرکت تکاملی می‌نماید تا یک وجود و هستی کامل‌تری که نبات است می‌شود. بعدا ترقی و تکامل بیشتری پیدا می‌کند و نفس حیوانی می‌شود. سپس حرکت کمالی بیشتری کرده و آن جسم جمادی اولی و نفس حیوانی دومی، روح و نفس مجردی می‌شود که بر اساس پایه علمی این فیلسوف، مجرد و غیر مادی شده و درک کلیات و حقایق را می‌نماید. باز هم از این مرتبه هم برتر و بالاتر می‌رود تا اینکه نفس قدسی و روح به تمام معنا پاک و پاکیزه گشته و طبق نظر آنها، با عقل متحد می‌شود. این بود خلاصه آنچه به نظر من رسیده، از مطالبی که ممکن بود در حل و شرح این اخبار و روایات گفته شود، با اختلاف مسلک و مشربی که دانشمندان در این گونه مطالب داشته و دارند و احتمال اولی با قواعد و مبانی اهل کلام و با ظواهر احادیث بهتر تطبیق دارد. در تمام اعصار و گذشت زمان‌ها، خداوند است که بر اسرار و رموز پیچیده اطلاع کامل دارد و همین طور انبیا و اوصیا. توضیح کوتاه درباره این حدیث این چنین بود.

«اذا کان علی بطنها»: یعنی هنگامی که روی شکم او قرار گرفته باشد ایمان ندارد که در این جمله ضمیری که در آخر «بطنها» آمده، مرجعی در ظاهر ندارد، ولی روشن است که این ضمیر به زن زناکار برمی‌گردد که در این جمله به عنوان مثال برای عمل زشت نام برده شده.

«3»

كا، [الكافي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ لِقَلْبِهِ أُذُنَانِ فِي جَوْفِهِ أُذُنٌ يَنْفُثُ فِيهَا الْوَسْوَاسُ الْخَنَّاسُ وَ أُذُنٌ يَنْفُثُ فِيهَا الْمَلَكُ فَيُؤَيِّدُ اللَّهُ الْمُؤْمِنَ بِالْمَلَكِ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ‌⁽¹⁾.

بيان

في جوفه تأكيد لئلا يتوهم أن المراد بهما الأذنان اللتان في الرأس لأن لهما أيضا طريقا إلي القلب و قال البيضاوي مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ أي الوسوسة كالزلزال بمعني الزلزلة و أما المصدر فبالكسر كالزلزال و المراد به الموسوس سمي به مبالغة الْخَنَّاسِ الذي عادته أن يخنس أي يتأخر إذا ذكر الإنسان ربه الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ إذا غفلوا عن ذكر ربهم و ذلك كالقوة الوهمية فإنها تساعد العقل في المقدمات فإذا آل الأمر إلي النتيجة خنست و أخذت توسوسه و تشككه مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ بيان للوسواس أو للذي أو متعلق بيوسوس أي يوسوس في صدورهم من جهة الجنة و الناس و قيل بيان للناس علي أن المراد به ما يعمّ القبيلين و فيه تعسف إلا أن يراد به الناسي كقوله يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ‌⁽²⁾فإن نسيان حق الله يعم الثقلين‌⁽³⁾.

و قال الطبرسي قدس سره فيه أقوال أحدها أن معناه من شرّ الوسوسة الواقعة من الجنة و الوسواس حديث النفس بما هو كالصوت الخفي و أصله الصوت الخفي و الوسوسة كالهمهمة و منه قولهم فلان موسوس إذا غلب عليه ما يعتريه من المِرَّة يقال وسوس يوسوس وسواسا و وسوسة و توسوس و الخنوس الاختفاء بعد الظهور خنس يخنس.

و ثانيها أن معناه من شر ذي الوسواس و هو الشيطان كما جاء في الأثر أنه يوسوس فإذا ذكر ربه خنس ثم وصفه الله تعالي بقوله الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي

روایت 3

کافی: ابان بن تغلب از امام ششم علیه السلام نقل می‌کند

که فرمود: «هیچ مؤمنی نیست مگر اینکه در داخل قلب او دو گوش هست؛ در یکی از آنها وسواس خناس می‌دمد و در گوش دیگر فرشته می‌دمد و خداوند مؤمن را به وسیله فرشته، تایید و نصرت می‌کند و این مطلب در آیه«وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ» آمده است.»⁽⁴⁾

توضیح

کلمه «فی جوفه»در این حدیث، یعنی این دو گوش در باطن قلب است. این کلمه به منظور تاکید است برای اینکه تصور نشود که منظور از این دو گوش، این گوش ظاهری است که در سر واقع شده، چون این گوش‌های ظاهری هم با قلب راه دارند (حس سامعه یکی از حواس است). و بیضاوی گفته «وسواس» یعنی وسوسه و افکار زیانبار و خاطرات بد، مانند «زلزال» که بمعنی زلزله است (البته به معنای فاعلی)، ولی مصدر این باب وسواس به کسر اول است، مانند زلزال. و مراد از وسواس «موسوس» (وسوسه گر) است و لفظ مصدر به منظور مبالغه استعمال شده. خناس هم که به معنی پنهان‌شونده است، منظور شیطان است که عادتش پنهان شدن و عقب رفتن است. وقتی که انسان دریاد خدا باشد، شیطان خناسی که در سینه‌ها وسوسه می‌کند، وقتی که از یاد خدا غفلت‌داشته باشند، مانند قوه واهمه که در انسان هست که وقتی عقل درباره کاری مشغول مقدمات است با قوه عاقله هماهنگ است، ولی همین که به نتیجه نزدیک شد، مشغول وسوسه و تشکیک می‌شود و حالت تردید در انسان ایجاد می‌کند؛ آیا این کار را بکنم یا نکنم؟ خطراتی دارد یا ندارد؟

مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ: که در سوره قرآن است، این جمله توضیحی است برای وسواس یا برای کلمه «الذی» یا متعلق به «یوسوس» است، یعنی این عامل وسوسه که افکار و خاطرات بد را در سینه مردم القامی‌کند، از ناحیه توجه فکر به طرف جن و به طرف صدماتی که از مردم به او می‌رسد است. و بعضی هم گفته‌اند که بیان است برای کلمه «الناس».بنابراین منظور از کلمه الناس می‌تواند معنای وسیعی باشد که شامل جن و انس هم بشود، البته این توجیه مشکل است (چون کلمه الناس فقط به آدم‌ها گفته می‌شود و شامل گروه جنیان نمی‌شود)، مگر اینکه کلمه الناس به معنی مردم نباشد و از ریشه «نسیان» (فراموشی) آمده باشد. الناس «ناسی» (فراموش‌کننده) بوده که یایش افتاده است، نظیر «یَوْمَ یَدْعُ الدَّاعِ»، {روزی که دعوت‌کننده دعوت می‌کند.}⁽⁵⁾که در این آیه «الداع»،«داعی» بوده و از آخرش یاء افتاده. در اینجا هم الناس یعنی ناسی و فراموش‌گر که البته شامل جن و انس هم می‌شود.

مرحوم طبرسی در تفسیر مجمع البیان فرموده: در این موضوع چند قول است: اول اینکه معنای جمله «مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ» این باشد که پناه می‌برم به خدا از زیان وسوسه‌ای که از طرف طایفه جن در ذهن می‌آید. وسواس به معنی حدیث نفس است، یعنی گفتگوی درونی نظیر صدای پنهان و در اصل هم به همین معنا است. وسوسه مانند همهمه و لذا درباره کسی که حالت صفراء در او شدت یافته و تحت تاثیر مزاج صفرایی قرار گرفته است،می‌گویند فلانی موسوس است. وسوس، یوسوس، وسواسا و وسوسه. و معنای «خنوس» (ریشه خناس) پنهان شدن پس از آشکار بودن است؛ خنس، یخنس.

قول دوم اینکه معنا این باشد که «پناه می‌برم به خدا» از شر و زیان کسی که وسوسه‌گر است که شیطان باشد. و در روایات هم وارد شده که شیطان وسوسه می‌کند،ولی وقتی که انسان در یاد خدا شد،می‌رود و پنهان می‌شود. و خدا او رادر این آیه چنین توصیف می‌کند: « الَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النَّاسِ»،

صُدُورِ النَّاسِ أي بالكلام الخفي الذي يصل مفهومه إلي قلوبهم من غير سماع ثم ذكر أنه مِنَ الْجِنَّةِ و هو الشياطين وَ النَّاسِ عطف علي الوسواس.

و ثالثها أن معناه من شر ذي الوسواس الخناس ثم فسره بقوله من الجنة و الناس فوسواس الجنة هو وسواس الشيطان و في وسواس الإنس وجهان أحدهما أنه وسوسة الإنسان من نفسه و الثاني إغواء من يغويه من الناس و يدل عليه شَياطِينَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِ‌⁽¹⁾فشيطان الجن يوسوس و شيطان الإنس يأتي علانية و يري أنه ينصح و قصده الشر.

قال مجاهد الخناس الشيطان إذا ذكر الله سبحانه خنس و انقبض و إذا لم يذكر الله انبسط علي القلب و يؤيده مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: أَنَّ الشَّيْطَانَ وَاضِعٌ خَطْمَهُ عَلَي قَلْبِ ابْنِ آدَمَ فَإِذَا ذَكَرَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ خَنَسَ وَ إِنْ نَسِيَ الْتَقَمَ قَلْبَهُ فَذَلِكَ الْوَسْوَاسُ الْخَنَّاسُ و قيل الخناس معناه الكثير الاختفاء بعد الظهور و هو المستتر المختفي عن أعين الناس لأنه يوسوس من حيث لا يري بالعين و قيل إن المعني يلقي الشغل في قلوبهم بوسواسه و المراد أن له رفقا به يوصل الوسواس إلي الصدر و هو أغرب من خلوصه بنفسه إلي الصدر.

وَ رَوَي الْعَيَّاشِيُّ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ لِقَلْبِهِ فِي صَدْرِهِ أُذُنَانِ أُذُنٌ يَنْفُثُ فِيهَا الْمَلَكُ وَ أُذُنٌ يَنْفُثُ فِيهَا الْوَسْوَاسُ الْخَنَّاسُ فَيُؤَيِّدُ اللَّهُ الْمُؤْمِنَ بِالْمَلَكِ وَ هُوَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ‌⁽²⁾.

و قال رحمه الله في قوله تعالي أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ أي ثبت في قلوبهم الإيمان بما فعل بهم من الألطاف فصار كالمكتوب و قيل كتب في قلوبهم علامة الإيمان و معني ذلك أنها سمة لمن شاهدهم من الملائكة علي أنهم مؤمنون وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ أي قواهم بنور الإيمان و يدل عليه قوله و كذلك أوحينا إليك روحا من أمرنا ما كنت تدري ما الكتاب و لا الإيمان‌⁽³⁾

با گفتار پنهان که بدون شنیدن صدا، مطالب و مفاهیم در دل‌ها القا می‌شود. و بعد فرموده: «مِنَ الْجِنَّةِ» که همان شیاطین جنی باشند، و کلمه الناس عطف بر وسواس است، نه اینکه عطف بر الجنه باشد، یعنی از شر مردم همبه تو پناه می‌برم.

سوم اینکه معنا این باشد که «پناه می‌برم به خدا» از شر وسوسه‌گر خناس که بعدا تفسیر شده وسواس خناس به آیه بعدی«مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ».بنابراین وسوسه جنی همان وسوسه شیطانی‌است و در وسوسه انسانی دو وجه است: یکی اینکه خود انسان خودش را وسوسه کند؛ دوم اینکه دیگران او را وسوسه نمایند و گمراه کنند. و دلیل بر این، آیه«شَیاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِ»، {معنای آیه داخل این کروشه بیاید.}⁽⁴⁾است و شیطان جنی پنهانی و از درون وسوسه می‌نماید و شیطان انسانی آشکارا می‌آید و به صورت نصیحت و خیرخواهی مطالب گمراه‌کننده به انسان می‌گوید .

«مجاهد» گفته است که خناس، شیطان است. چون هنگامی که انسان در یاد خدا باشد، شیطان پنهان می‌شود و دست و پای خود را جمع می‌کند، ولی در صورتی که از یاد خدا غافل شد، قلب انسان را تحت سیطره خود قرار می‌دهد. و مؤید این معنی همان حدیثی است که از پیغمبر نقل شده است که فرمود: «شیطان پوزه خودش را روی قلب آدمی می‌گذارد، اگر انسان در یاد خدا باشد پنهان می‌شود و اگر خدا را فراموش کند، قلب را در اختیار خود می‌گیرد. وسواس خناس این است.» و گفته شد که خناس به معنای خیلی پنهان است، در عین حالی که آشکار است و از دیدگان مردم پوشیده و مستور است. چون وسوسه خود را انجام می‌دهد و دیده نمی‌شود. و گفته شده که او (خناس) از راه مشغول کردن دل به مطالب دنیوی، وسوسه را انجاممی‌دهد. منظور اینکه با کمال ملایمت و نرمش وساوس را در سینه می‌افکند و این روش مؤثرتر است از اینکه خود راسا پیشنهادهای گمراه‌کننده بنماید.

عیاشی از امام ششم علیه السلام نقل کرده که پیغمبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «هیچ مؤمنی نیست مگر اینکه در قلبی که در سینه دارد، دو گوش هست: گوشی که ملک و فرشته در او می‌دمد و گوشی که شیطان در آن می‌دمد و خداوند مؤمن را به وسیله آن فرشته یاری می‌فرماید و این است معنای آیه«وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ». (پایان سخن طبرسی)

و باز مرحوم طبرسی در آیه «أُولئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ»، {در دل اینهاست که [خدا] ایمان را نوشته}⁽⁵⁾گفته: یعنی خداوند ایمان را در دل‌های آنان ثابت و محکم و مستقر فرموده به وسیله الطاف و عنایات خاصی که درباره آنها فرموده، مانند چیزی که نوشته شده است و گفته شده، علامت و نشانه ایمان را در دل آنان قرار داده که این خود نشان و علامتی است برای ملائکه که ناظر آنان هستند و با این سمت و علامت می‌دانند که اینان اهل ایمانند.«وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ» (که جمله بعدی است) یعنی آنان را به نور و روشنی ایمان تقویت نموده است (که مراد از روح، نور ایمان است). دلیل بر این تفسیر، آیه«وَ کَذلِکَ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتابُ وَ لَا الْإِیمانُ»،{و این چنین القاء کردیم بر تو روحی از طرف خود و تو نمی‌دانستی کتاب و قرآن و ایمان را}⁽⁶⁾

و قيل معناه قواهم بنور الحجج و البرهان حتي اهتدوا للحق و عملوا به و قيل قواهم بالقرآن الذي هو حياة القلوب من الجهل و قيل أيدهم بجبرئيل في كثير من المواطن ينصرهم و يدفع عنهم‌⁽¹⁾.

و قال البيضاوي بِرُوحٍ مِنْهُ أي من عند الله و هو نور القلب أو القرآن أو النصر علي العدو و قيل الضمير للإيمان فإنه سبب لحياة القلب انتهي‌⁽²⁾وَ رُوِيَ عَنْ طَرِيقِ الْعَامَّةِ: أَنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنِ ابْنِ آدَمَ مَجْرَي الدَّمِ‌⁽³⁾.

قال الأزهري معناه أنه لا يفارق ابن آدم ما دام حيا كما لا يفارقه دمه و قال هذا علي طريق ضرب المثل و جمهورهم حملوه علي ظاهره و قالوا إن الشيطان جعل له هذا القدر من التطرق إلي باطن الآدمي بلطافة هيأته فيجري في العروق التي هي مجاري الدم إلي أن يصل إلي قلبه فيوسوسه علي حسب ضعف إيمان العبد و قلة ذكره و كثرة غفلته و يبعد عنه و يقل تسلطه و سلوكه إلي باطنه بمقدار قوته و يقظته و دوام ذكره و إخلاص توحيده.

و نقل عن ابن عباس أنه تعالي جعله بحيث يجري من بني آدم مجري الدم و صدور بني آدم مسكن له كما قال مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ إلخ و الجنة الشياطين و كما قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: إِنَّ الشَّيْطَانَ لَيَجْثِمُ عَلَي قَلْبِ بَنِي آدَمَ لَهُ خُرْطُومٌ كَخُرْطُومِ الْكَلْبِ إِذَا ذَكَرَ الْعَبْدُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَنَسَ أَيْ رَجَعَ عَلَي عَقِبَيْهِ وَ إِذَا غَفَلَ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَسْوَسَ‌⁽⁴⁾فَاشْتُقَّ لَهُ اسْمَانِ مِنْ فِعْلَيْهِ الْوَسْوَاسُ مِنْ وَسْوَسَتِهِ عِنْدَ غَفْلَةِ الْعَبْدِ وَ الْخَنَّاسُ مِنْ خُنُوسِهِ عِنْدَ ذِكْرِ الْعَبْدِ.

قيل و الناس عطف علي الجنة و الإنس لا يصل في وسوسته بذاته إلي باطن

(که اینجا منظور از روح، ایمان است) و گفته شده معنای تاییدبه وسیله روح، این است که خداوند به وسیله دلیل‌های عقلی و برهان منطقی، فکر آنان را تقویت کرده که به آنچه حق و حقیقت است، پی برده‌اند و عمل کرده‌اند. و معنای دیگری برای تایید به وسیله روح گفته‌شده که آن این است که خدا فکر و قلب آنان را به وسیله قرآن که زنده‌کننده دل‌هاست در برابر مرض مرگبار جهل و نادانی است،تقویت کرده. و گفته شده که خداوند مؤمنین را

به وسیله جبرئیل در مواطن و موارد زیادی تایید و یاری کرده و نصرت می‌نماید، و جبرئیل دشمنان را دفع می‌کند. (پایان کلام طبرسی)

و بیضاوی در تفسیر «بروح منه» گفته است که یعنی روحیه و حالتی که از طرف خدا عنایت می‌شود و آن عبارت از نورانیت و روشنی قلب است، یا منظور از روح، قرآن شریف یا مقصود نصرت و پیروزی بر دشمن است. و گفته شده ضمیر در کلمه «منه» مربوط به ایمان است، چون ایمان است که سبب زنده بودن دل و روح قلب است.

همچنین از طریق اهل سنت نقل شده است که شیطان در تمام اعضای آدمی نظیر جریان خون در بدن احاطه و نفوذ دارد، (ان الشیطان یجری من ابن آدم مجری الدم). ازهری گفته معنای این جمله این است که شیطان تا آخرین نفس از انسان جدا نمی‌شود و تا وقتی که زنده است از او دست برنمی‌دارد، همچنان که تا وقتی که انسان زنده است،در بدن او جریان دارد، و این جمله به عنوان ضرب المثل و تشبیه است.

ولی اکثر اهل سنت درباره این جمله، همان معنای ظاهری‌اش را گرفته‌اند و چنین گفته‌اند که شیطان چون جسم لطیفی است (تقریبا نظیر هوا) و این اندازه می‌تواند در داخل بدن انسان راه پیدا کند که از راه عروق و مجاری خون، خود را به قلب می‌رساند و مشغول وسوسه می‌شود در جهت ضعف ایمان بنده و کمی یاد خدا و زیادی غفلت او. و در مقابل اگر ایمان انسان قوی شد و در حال بیداری و یقظه شد و همیشه در یاد خدا گشت و در مقام توحید اخلاص داشت (غیر خدا را رها کرد)، شیطان از او دور می‌شود و احاطه و نفوذش بر باطن کمتر می‌گردد.

از ابن عباس نقل شده است که خداوند شیطان را طوری قرار داده که مانند خون، در تمام اعضای آدمی نفوذ و تسلط دارد و سینه‌های آدمیزاده، مسکن و منزل او است. همان طوری که فرموده: «مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ الَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النَّاسِ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ» و منظور از گروه جنیان، همان شیاطین است، همچنان که پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله فرموده است: «شیطان گرد قلب آدمی در گردش است و پوزی همانند پوز سگ دارد. هنگامی که بنده در یاد خدا شد، به عقب برمی‌گردد و چون از یاد خدا غفلت نمود، مشغول وسوسه می‌شود.»بنابراین به تناسب دو نوع عمل شیطان دو اسم روی آن نهاده شده: یکی «الْوَسْواسِ» که با عملش به هنگام غفلت بنده تناسب دارد و دیگری «الْخَنَّاسِ» به تناسب پنهان شدن و دوری او هنگام یاد خدا. و گفته شده که کلمه «وَ النَّاسِ» عطف است بر کلمه «الْجِنَّةِ» و چون شیطان انسی هنگام وسوسه‌اش در باطن و جوف

الآدمي فكذا الجنة في وسوسته و أجيب بأن الإنس ليس له ما للجن من اللطافة فعدم وصول الإنس إلي الجوف لا يستلزم عدم وصول الجن إليه.

ثم إن الله تعالي بلطفه جعل للإنسان حفظة من الملائكة و أعطاهم قوي الإلهام و الإلمام بهم في بواطن الإنسان في مقابلة لمة الشيطان كما روي أن للملك لمة بابن آدم و للشيطان لمّة لمّة الملك إيعاد بالخير و تصديق بالحق فمن وجد ذلك فليحمد الله و لمة الشيطان إيعاد بالشر و تكذيب بالحق فمن وجد من ذلك شيئا فليستعذ بالله من الشيطان.

و في النهاية في حديث ابن مسعود لابن آدم لمّتان لمّة من الملك و لمّة من الشيطان اللمة الهمة و الخطرة تقع في القلب أراد إلمام الملك أو الشيطان به و القرب منه فما كان من خطرات الخير فهو من الملك و ما كان من خطرات الشر فهو من الشيطان.

«4»

ل، [الخصال] الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الدُّبَيْلِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ سُفْيَانَ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: فِي الْإِنْسَانِ مُضْغَةٌ إِذَا هِيَ سَلِمَتْ وَ صَحَّتْ سَلِمَ بِهَا سَائِرُ الْجَسَدِ فَإِذَا سَقِمَتْ سَقِمَ لَهَا سَائِرُ الْجَسَدِ وَ فَسَدَ وَ هِيَ الْقَلْبُ‌⁽¹⁾.

«5»

شي، [تفسير العياشي] فِي حَدِيثِ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ: فِي قَوْلِ اللَّهِ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ⁽²⁾أَ قُوَّةٌ فِي الْأَبْدَانِ أَمْ قُوَّةٌ فِي الْقُلُوبِ قَالَ فِيهِمَا جَمِيعاً⁽³⁾.

«6»

ل، [الخصال] الْخَلِيلُ عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ السَّرَّاجِ عَنْ قُتَيْبَةَ عَنْ رُشَيْدِ بْنِ سَعْدٍ الْبَصْرِيِّ عَنْ شَرَاحِيلَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: إِذَا طَابَ قَلْبُ الْمَرْءِ طَابَ جَسَدُهُ وَ إِذَا خَبُثَ الْقَلْبُ

انسان راه ندارد، شیطان جنی هم در موقع وسوسه به داخل و باطن انسان وارد نمی‌شود. ولی از این قیاس و تشبیه‌پاسخ داده شده که چون انسان وسوسه‌گر مانند جن نیست و آن جسم لطیفی که شیطان جنی دارد انسان ندارد،بنابراین اگر انسان وسوسه‌گر نتواند در باطن و داخل آدم نفوذ کند، لازمه‌اش این نیست که شیطان جنی هم نتواند نفوذ کند (اینها مطالبی است که بعضا گفته‌اند) .

پس ذات مقدس باری تعالی (در مقابل این تسلط و احاطه که برای شیطان قرار داده)، عنایتی هم دارد که برای انسان نگهبانانی از جنس ملائکه مقرر فرموده و در مقابل خاطرات بد شیطانی، نیروی الهام و القای خاطرات نیک را در اندیشه انسان به او داده است. کما اینکه روایت شده که آدمی ارتباط و تماسی با فرشته و تماسی هم با شیطان دارد. ارتباط با فرشته عبارت از وعده خیر و ترغیب به نیکی و تصدیق به حق است. و هر کس چنین حالتی را در خود احساس کرد، شکر و سپاس خدا را بجا آورد. و تماس شیطانی، وعده شر و ترغیب به بدی و تکذیب کردن حق است. و هر کس متوجه این مرض درونی شد، از شر شیطان به خدا پناه برد.

در کتاب نهایه، ابن اثیر درباره روایت ابن مسعود که گفته است: «برای هر انسانی دو نحوه ارتباط هست: یکی با ملک و فرشته و دیگری با شیطان»، در توضیح کلمه «لّمَه» که در روایت هست، چنین گفته که لّمَه یعنی خاطراتی که در قلب پیدا می‌شود و منظور نزدیک شدن فرشته و شیطان به انسان است؛ آنچه از خاطرات نیک باشد، از ناحیه ملک است و هر چه از قبیل خاطرات و افکار پلید باشد، از شیطان است.

روایت 4

خصال: امام ششم علیه السلام از رسول اکرم صلّی اللَّه علیه و آله نقل می‌کند که فرمود: «در انسان قطعه گوشت و عضوی هست که صحت و سلامت سایر اجزا و اعضا و بیماری آنها بستگی به صحت و بیماری آن دارد و آن قلب و دل آدمی است.»⁽⁴⁾

روایت 5

تفسیر عیاشی: اسحاق بن عمار می‌گوید: از امام علیه السلام در تفسیر آیه «خُذُوا ما آتَیْناکُمْ بِقُوَّةٍ»،{برنامه‌های ما را با نیروی هر چه تمام‌تر محکم بگیرید}⁽⁵⁾سؤال کردم که منظور نیروی بدنی و جسمی است یا نیرو و قوه قلب؟ فرمود: «هر دو.»⁽⁶⁾

روایت 6

خصال: عبداللَّه فرزند عمر و ابو هریره از پیغمبر اسلام صلّی اللَّه علیه و آله نقل کرده‌اند که فرمود: «اگر دل انسان پاک شد، تمام بدن پاک خواهد بود و اگر دل ناپاک و پلید باشد، بدن و اعضا هم ناپاک خواهد بود.»⁽⁷⁾

خَبُثَ الْجَسَدُ⁽¹⁾.

«7»

لي، [الأمالي للصدوق] عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: شَرُّ الْعَمَي عَمَي الْقَلْبِ‌⁽²⁾.

«8»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] فِيمَا أَوْصَي بِهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ابْنَهُ: يَا بُنَيَّ إِنَّ مِنَ الْبَلَاءِ الْفَاقَةَ وَ أَشَدُّ مِنْ ذَلِكَ مَرَضُ الْبَدَنِ وَ أَشَدُّ مِنْ ذَلِكَ مَرَضُ الْقَلْبِ وَ إِنَّ مِنَ النِّعَمِ سَعَةَ الْمَالِ وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ صِحَّةُ الْبَدَنِ وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ تَقْوَي الْقُلُوبِ‌⁽³⁾.

«9»

مع، [معاني الأخبار] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: الْقُلُوبُ ثَلَاثَةٌ قَلْبٌ مَنْكُوسٌ لَا يَعْثُرُ⁽⁴⁾عَلَي شَيْ‌ءٍ مِنَ الْخَيْرِ وَ هُوَ قَلْبُ الْكَافِرِ وَ قَلْبٌ فِيهِ نُكْتَةٌ سَوْدَاءُ فَالْخَيْرُ وَ الشَّرُّ فِيهِ يَعْتَلِجَانِ فَمَا كَانَ مِنْهُ أَقْوَي غَلَبَ عَلَيْهِ وَ قَلْبٌ مَفْتُوحٌ فِيهِ مِصْبَاحٌ يَزْهَرُ فَلَا يُطْفَأُ نُورُهُ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ هُوَ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ‌⁽⁵⁾.

«10»

مع، [معاني الأخبار] الْعَطَّارُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبَانٍ عَنِ ابْنِ أُورَمَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ هَارُونَ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ سَعْدٍ الْخَفَّافِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: الْقُلُوبُ أَرْبَعَةٌ قَلْبٌ فِيهِ نِفَاقٌ وَ إِيمَانٌ وَ قَلْبٌ مَنْكُوسٌ وَ قَلْبٌ مَطْبُوعٌ وَ قَلْبٌ أَزْهَرُ أَنْوَرُ قُلْتُ مَا الْأَزْهَرُ قَالَ فِيهِ كَهَيْئَةِ السِّرَاجِ فَأَمَّا الْمَطْبُوعُ فَقَلْبُ الْمُنَافِقِ وَ أَمَّا الْأَزْهَرُ فَقَلْبُ الْمُؤْمِنِ إِنْ أَعْطَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ شَكَرَ وَ إِنِ ابْتَلَاهُ صَبَرَ وَ أَمَّا الْمَنْكُوسُ فَقَلْبُ الْمُشْرِكِ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ أَ فَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلي وَجْهِهِ أَهْدي أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلي صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ‌⁽⁶⁾وَ أَمَّا الْقَلْبُ الَّذِي فِيهِ

روایت 7

امالی صدوق: امام ششم علیه السلام فرمود: «پیغمبر فرموده است که بدترین کوری‌ها و نابینایی‌ها، کوردلی است.»⁽⁷⁾

روایت 8

امالی طوسی: در ضمن سفارش‌ها و تذکراتی که علی علیه السلام به فرزندش امام حسن مجتبی دارد، آمده است: «فرزندم! از جمله گرفتاری‌ها، بی‌چیزی و تهیدستی است؛ وسخت‌تر از آن بیماری تن است؛ و سخت‌تر از آن بیماری دل است. و از جمله نعمت‌های (با ارزش)، داشتن ثروت است؛ و بهتر از دارایی، تندرستی است؛ و با ارزش‌تر از آن، پرهیزکاری قلب و دل‌هاست.»⁽⁸⁾

روایت 9

معانی الاخبار: ابو حمزه ثمالی از امام پنجم علیه السلام نقل کرده است که فرمود: «دل‌ها بر سه گونه‌اند: قلب وارونه و واژگون که هیچ گونه ظرفیتی برای فراگرفتن خوبی ندارد و آن دل کافر است؛ قلبی که در آن نقاط تاریک و سیاه وجود دارد و خوبی و بدی هر دو در آن راه دارد و با هم در کشمکش هستند، و هر یک از این دو که قوی‌تر شد، بر دل حکمفرما می‌شود؛ قلبی که کاملا باز است و در او چراغ درخشانی است که تا قیامت خاموش نمی‌شود و آن دل مؤمن است.»⁽⁹⁾

روایت 10

معانی الاخبار: حضرت باقر علیه السلام فرمود: «دل ها چهار دسته اند: دلی که در او هم نفاق هست هم ایمان؛ قلبی که وارونه است؛ قلبی که مُهر بر او زده شده؛ قلبی که درخشان و نورانی است.» سعد خفاف (راوی روایت) گوید: عرضه داشتم: «چگونه درخشان است؟» فرمود: «در آن حالت و هیئتی است مانند چراغ روشن. قلب مُهرزده و بسته، قلب منافق است و قلب وارونه، دل مشرک و بت پرست.» سپس حضرت این آیه را خواند: «أَ فَمَنْ یَمْشِی مُکِبًّا عَلی وَجْهِهِ أَهْدی أَمَّنْ یَمْشِی سَوِیًّا عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ»، {آیا آن کس که برو در افتاده [در حالی که جایی را نمی بیند] راه را بهتر یافته یا کسی که در حال اعتدال بر متن راه راست می رود} - .ملک / 23 - اما قلبی که در

إِيمَانٌ وَ نِفَاقٌ فَهُمْ قَوْمٌ كَانُوا بِالطَّائِفِ فَإِنْ أَدْرَكَ أَحَدَهُمْ أَجَلُهُ عَلَي نِفَاقِهِ هَلَكَ وَ إِنْ أَدْرَكَ عَلَي إِيمَانِهِ نَجَا⁽¹⁾.

«11»

ل، [الخصال] ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِيِّ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مِنْ عَلَامَاتِ الشَّقَاءِ جُمُودُ الْعَيْنِ وَ قَسْوَةُ الْقَلْبِ وَ شِدَّةُ الْحِرْصِ فِي طَلَبِ الرِّزْقِ وَ الْإِصْرَارُ عَلَي الذَّنْبِ‌⁽²⁾.

«12»

ل، [الخصال] فِي وَصِيَّةِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام: يَا عَلِيُّ أَرْبَعُ خِصَالٍ مِنَ الشَّقَاءِ جُمُودُ الْعَيْنِ وَ قَسَاوَةُ الْقَلْبِ وَ بُعْدُ الْأَمَلِ وَ حُبُّ الْبَقَاءِ⁽³⁾.

«13»

ع، [علل الشرائع] مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَي الْبَرْقِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ مَاجِيلَوَيْهِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ رَفَعَهُ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: أَعْجَبُ مَا فِي الْإِنْسَانِ قَلْبُهُ وَ لَهُ مَوَادُّ مِنَ الْحِكْمَةِ وَ أَضْدَادٌ مِنْ خِلَافِهَا فَإِنْ سَنَحَ لَهُ الرَّجَاءُ أَذَلَّهُ الطَّمَعُ وَ إِنْ هَاجَ بِهِ الطَّمَعُ أَهْلَكَهُ الْحِرْصُ وَ إِنْ مَلَكَهُ الْيَأْسُ قَتَلَهُ الْأَسَفُ وَ إِنْ عَرَضَ لَهُ الْغَضَبُ اشْتَدَّ بِهِ الْغَيْظُ وَ إِنْ سُعِدَ بِالرِّضَا نَسِيَ التَّحَفُّظَ وَ إِنْ نَالَهُ الْخَوْفُ شَغَلَهُ الْحَذَرُ وَ إِنِ اتَّسَعَ لَهُ الْأَمْنُ اسْتَلَبَتْهُ الْغِرَّةُ⁽⁴⁾وَ إِنْ جُدِّدَتْ لَهُ النِّعْمَةُ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ وَ إِنْ أَصَابَتْهُ مُصِيبَةٌ فَضَحَهُ الْجَزَعُ وَ إِنِ اسْتَفَادَ مَالًا أَطْغَاهُ الْغِنَي وَ إِنْ عَضَّتْهُ فَاقَةٌ شَغَلَهُ الْبَلَاءُ وَ إِنْ جَهَدَهُ الْجُوعُ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ وَ إِنْ أَفْرَطَ فِي الشِّبَعِ كَظَّتْهُ الْبِطْنَةُ فَكُلُّ تَقْصِيرٍ بِهِ مُضِرٌّ وَ كُلُّ إِفْرَاطٍ بِهِ مُفْسِدٌ⁽⁵⁾.

شا، [الإرشاد] مرسلا: مثله‌⁽⁶⁾.

«14»

ع، [علل الشرائع] بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام

آن نفاق و ایمان هست؛ آنان گروهی هستند در طائف که اگر اجلش در حال نفاق فرا رسد، در هلاکت و شقاوت است و اگر در حال ایمان بمیرد، نجات می یابد.»

روایت 11

خصال: امام پنجم علیه السلام از رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله نقل می‌کند که فرمود: «از نشانه‌های شقاوت و تیره روزی، خشکی چشم، سختی دل، حرص زیاد برای زندگی و دنبال گناه کردن است.»⁽⁷⁾

روایت 12

خصال: پیغمبر اسلام صلّی اللَّه علیه و آله در بخشی از سفارش‌ها و بیانات خودبه علی علیه السلام فرمود: «یا علی! چهار خصلت از اثرات شقاوت است: خشکی چشم؛ سختی دل؛ آرزوی دور و دراز؛ دوست داشتن عمر زیاد.»⁽⁸⁾

روایت 13

علل الشرائع: امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود: «شگفت انگیزترین اعضای انسان، قلب اوست که سرمایه‌ها و منابع دانش و حکمت در آن است و حالات ضد آن را نیز دارد. اگر در موردی امیدوار شود، طمع، خوارش خواهد کرد؛ اگر صفت طمع آن را به جنبشدر آورد، حرص هلاکش می‌کند؛ اگر دچار ناامیدی شود، غم و غصه آن را می‌کشد؛ اگر خشم آن فرا رسد، غضبش اوج می‌گیرد؛ اگر به سعادت و خوشبختی برسد، حفظ و نگهداری این نعمت را فراموش می‌کند؛ اگر دچار خوف و هراس شود، از ترس حیرت‌زده می‌شود؛ اگر در امنیت و آسایش همه جانبه قرار گیرد، دستخوش غفلت و خودفراموشی می‌گردد؛ اگر نعمت تازه‌ای به آنبرسد، سرکشی می‌کند؛ اگر دچار مصیبتی شود، بیتابی او را رسوا می‌کند؛ اگر ثروتی به دست آورد، طغیان و گردنکشی می‌کند؛ اگر فقر و تهیدستی گریبان‌گیرش شد، غرق اندوه می‌شود؛ اگر گرفتار رنج گرسنگی شد، از ضعف و ناتوانی زمینگیر می‌شود؛ اگر در خوردن افراط و زیاده‌روی کند، از فشار شکم ناراحت می‌شود. بنابراین هر گونه کوتاهی و کندروی زیانبار و هر گونه افراط و تندروی، موجب فساد و تباهی است»⁽⁹⁾

این روایت در ارشاد نیز نقل شده است.

روایت 14

علل الشرائع: امام ششم علیه السلام

قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ لِرَجُلٍ اعْلَمْ يَا فُلَانُ إِنَّ مَنْزِلَةَ الْقَلْبِ مِنَ الْجَسَدِ بِمَنْزِلَةِ الْإِمَامِ مِنَ النَّاسِ الْوَاجِبِ الطَّاعَةُ عَلَيْهِمْ أَ لَا تَرَي أَنَّ جَمِيعَ جَوَارِحِ الْجَسَدِ شُرَطٌ لِلْقَلْبِ وَ تَرَاجِمَةٌ لَهُ مُؤَدِّيَةٌ عَنْهُ الْأُذُنَانِ وَ الْعَيْنَانِ وَ الْأَنْفُ وَ الْفَمُ وَ الْيَدَانِ وَ الرِّجْلَانِ وَ الْفَرْجُ فَإِنَّ الْقَلْبَ إِذَا هَمَّ بِالنَّظَرِ فَتَحَ الرَّجُلُ عَيْنَيْهِ وَ إِذَا هَمَّ بِالاسْتِمَاعِ حَرَّكَ أُذُنَيْهِ وَ فَتَحَ مَسَامِعَهُ فَسَمِعَ وَ إِذَا هَمَّ الْقَلْبُ بِالشَّمِّ اسْتَنْشَقَ بِأَنْفِهِ فَأَدَّي تِلْكَ الرَّائِحَةَ إِلَي الْقَلْبِ وَ إِذَا هَمَّ بِالنُّطْقِ تَكَلَّمَ بِاللِّسَانِ وَ إِذَا هَمَّ بِالْحَرَكَةِ سَعَتِ الرِّجْلَانِ وَ إِذَا هَمَّ بِالشَّهْوَةِ تَحَرَّكَ الذَّكَرُ فَهَذِهِ كُلُّهَا مُؤَدِّيَةٌ عَنِ الْقَلْبِ بِالتَّحْرِيكِ وَ كَذَلِكَ يَنْبَغِي لِلْإِمَامِ أَنْ يُطَاعَ لِلْأَمْرِ مِنْهُ‌⁽¹⁾.

أقول

قد مضي‌⁽²⁾في باب الإغضاء عن عيوب الناس. عَنِ الْبَاقِرِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الْقُلُوبَ بَيْنَ إِصْبَعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ اللَّهِ يَقْلِبُهَا كَيْفَ يَشَاءُ سَاعَةَ كَذَا وَ سَاعَةَ كَذَا.

«15»

ل، [الخصال] عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام عَنْ حَكِيمٍ أَنَّهُ قَالَ: قَلْبُ الْكَافِرِ أَقْسَي مِنَ الْحَجَرِ⁽³⁾.

«16»

ل‌⁽⁴⁾، [الخصال] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِيِّ عَنِ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ يَقُولُ فِيهِ: أَلَا إِنَّ لِلْعَبْدِ أَرْبَعَ أَعْيُنٍ عَيْنَانِ يُبْصِرُ بِهِمَا أَمْرَ دِينِهِ وَ دُنْيَاهُ وَ عَيْنَانِ يُبْصِرُ بِهِمَا أَمْرَ آخِرَتِهِ فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْراً فَتَحَ لَهُ الْعَيْنَيْنِ اللَّتَيْنِ فِي قَلْبِهِ فَأَبْصَرَ بِهِمَا الْغَيْبَ وَ أَمْرَ آخِرَتِهِ وَ إِذَا أَرَادَ بِهِ غَيْرَ ذَلِكَ تَرَكَ الْقَلْبَ بِمَا فِيهِ.

«17»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ سَعْدٍ عَنِ الْأَزْدِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ لِلْقَلْبِ أُذُنَيْنِ رُوحُ الْإِيمَانِ يُسَارُّهُ بِالْخَيْرِ وَ الشَّيْطَانُ يُسَارُّهُ بِالشَّرِّ فَأَيُّهُمَا ظَهَرَ عَلَي صَاحِبِهِ غَلَبَهُ‌⁽⁵⁾.

به مردی فرمود: «ای فلانی! بدان که قلب در کشور تن آدمی، نظیر رهبر مقتدری است در میان مردم که فرمانش لازم الاجرا باشد. آیا نمی‌نگری که تمام اجزای بدن سرباز قلب و زبان و بازگوکننده از دل هستند؟ دو چشم، دو گوش، بینی، دهان، دست‌ها، پاها، آلت تناسل . چون وقتی دل آدمی تصمیم به نگاه کردن گرفت، (به فرمان او) انسان دیده‌ها را باز می‌کند؛ وقتی اراده شنیدن کرد، گوش آمادگی خود را اعلام می‌نماید؛ وقتی دل اراده بویاییکرد، منافذ بینی باز می‌شود و آن بو را به قلب که مرکز احساس است می‌رساند؛ چون تصمیم به سخن گفتن گرفت، زبان به حرکت می‌آید؛ چون اراده رفتن کرد، پاها فعالیت می‌کند ؛ و چون خواست اعمال غریزه جنسی کند، آلت تناسلی به حرکت می‌افتد. پس تمام این اعضا و جوارح به فرمان قلب کارگزاران اویند و سزاوار است که افراد امت اسلامی، نسبت به امام بر حق چنین باشند و تمام کارهای آنان به فرمان او باشد.»⁽⁶⁾

مؤلف

در فصلی که مربوط به چشم‌پوشی از عیوب مردم است، حدیثی از حضرت باقر علیه السلام نقل شده که فرمود: «دل‌ها میان دو انگشت از انگشتان خدا است (با توضیحی که سابقا گفته شد) دل‌ها را هر طوری که بخواهد تغییر می‌دهد، گاهی چنین، گاهی چنان.»

روایت 15

خصال: حضرت صادق علیه السلام از حکیمی(که هفتصد فرسخ برای فهمیدن هفت چیز که یکی از آنها این جمله است، دنبال حکیمی رفت) نقل کرده است که: «دل کافر از سنگ سخت‌تر است.»⁽⁷⁾

روایت 16

خصال: زهری از حضرت سجاد علیه السلام در ضمن حدیث طولانی نقل کرده است که حضرتش فرموده است: «بدان که بنده دارای چهار چشم است: دو چشم ظاهر که به وسیله آنها امور دینی ودنیوی را می‌بیند و دو چشم دیگر که امر آخرت خود را به وسیله آنها درک می‌کند. چون بنده‌ای در اثر سعی و کوشش شایسته فیض بیشتر الهی شد و خدا خیری را در حق او اراده کرد، چشم‌های دل او را باز می‌کند. در نتیجه امور غیبی و اخروی را درک می‌کند، ولی اگر چنین لیاقتی پیدا نکرد و خداوند در حق او اراده دیگری کرد، قلب او را به همان حالت خودش رها می‌کند.»⁽⁸⁾

روایت 17

قرب الاسناد: امام ششم علیه السلام فرمود: «قلب آدمی دارای دو گوش است؛ در یکی روح ایمان به خیر و خوبی رازگویی می‌کند و شیطان هم درباره شرور و بدی‌ها رازگویی می‌کند. هر یک از این دو عامل بر دیگری چیره شد، دل را تصاحب می‌کند.»⁽⁹⁾

«18»

فس، [تفسير القمي] سَعِيدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ بَكْرِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ عَبْدِ الْغَنِيِّ بْنِ سَعِيدٍ الثَّقَفِيِّ عَنْ مُوسَي بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِي قَوْلِهِ مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ يُرِيدُ الشَّيْطَانَ عَلَي قَلْبِ ابْنِ آدَمَ لَهُ خُرْطُومٌ مِثْلُ خُرْطُومِ الْخِنْزِيرِ يُوَسْوِسُ ابْنَ آدَمَ إِذَا أَقْبَلَ عَلَي الدُّنْيَا وَ مَا لَا يُحِبُّ اللَّهُ فَإِذَا ذَكَرَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَنَسَ يُرِيدُ رَجَعَ‌⁽¹⁾.

«19»

فس، [تفسير القمي]: إِلَّا مَنْ أَتَي اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ قَالَ الْقَلْبُ السَّلِيمُ الَّذِي يَلْقَي اللَّهَ وَ لَيْسَ فِيهِ أَحَدٌ سِوَاهُ‌⁽²⁾.

«20»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] لي، [الأمالي للصدوق] ابْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَهْلٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنِ ابْنِ الْجَهْمِ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا عليه السلام جُعِلْتُ فِدَاكَ أَشْتَهِي أَنْ أَعْلَمَ كَيْفَ أَنَا عِنْدَكَ فَقَالَ انْظُرْ كَيْفَ أَنَا عِنْدَكَ‌⁽³⁾.

«21»

ب، [قرب الإسناد] ابْنُ سَعْدٍ عَنِ الْأَزْدِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: إِنَّ الشَّكَّ وَ الْمَعْصِيَةَ فِي النَّارِ لَيْسَا مِنَّا وَ لَا إِلَيْنَا وَ إِنَّ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ لَمَطْوِيَّةٌ بِالْإِيمَانِ طَيّاً فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ إِنَارَةَ مَا فِيهَا فَتَحَهَا بِالْوَحْيِ فَزَرَعَ فِيهَا الْحِكْمَةَ زَارِعُهَا وَ حَاصِدُهَا⁽⁴⁾.

«22»

لي، [الأمالي للصدوق] مَاجِيلَوَيْهِ عَنْ عَمِّهِ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مُغِيرَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ مَعاً عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ كَانَ أَبِي عليه السلام يَقُولُ: مَا شَيْ‌ءٌ أَفْسَدَ لِلْقَلْبِ مِنَ الْخَطِيئَةِ إِنَّ الْقَلْبَ لَيُوَاقِعُ الْخَطِيئَةَ فَمَا تَزَالُ بِهِ حَتَّي تَغْلِبَ عَلَيْهِ فَيَصِيرَ أَسْفَلُهُ أَعْلَاهُ وَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ‌⁽⁵⁾.

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الغضائري عن الصدوق: مثله‌⁽⁶⁾.

روایت 18

تفسیر علی بن ابراهیم قمی: ابن عباس در تفسیر آیه«مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ» از سوره الناس گفته است: «منظور شیطان است که با قلب سر و کار دارد؛ پوزی مانند پوز خوک دارد (شاید منظور تشبیه باشد از نظر پلیدی) و آدمی را هنگامی که توجه زیاد به دنیا و چیزهایی که خدا نمی‌پسندد نماید وسوسه می‌کند، ولی هنگامی که به یاد خدا باشد، برگشته و پنهان می‌شود.»⁽⁷⁾

روایت 19

تفسیر علی بن ابراهیم قمی: امام علیه السلام در ذیل آیه«إِلَّا مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ»،{ در آن روز هیچ چیز سودی ندارد به جز کسی که با دل سالم و پاکی در محضر الهی حاضر شود} گفته است: «قلب سالم قلبی است که خدا را ملاقات کند، در حالی که در آن جز خدا نباشد.»⁽⁸⁾

روایت 20

عیون اخبار الرضا و امالی صدوق: ابن جهم گوید: به حضرت رضا علیه السلام عرضه داشتم: «فدایت شوم! دوست دارم بفهمم که من از نظر شما چگونه‌ام.» فرمود: «ببین که من در نظر تو و در دل تو چگونه هستم.»⁽⁹⁾

روایت 21

قرب الاسناد: حضرت صادق از امیر مؤمنان علیهماالسّلامنقل کرده است که فرمود: «شک و تردید (در اصول اعتقادی) و گناه و معصیت از ما نیست و با ما ارتباط ندارد، چون دل‌های مؤمنین با ایمان محکم آمیخته است. و چون خداوند بخواهد دل را روشن کند، آن را با برنامه‌های آسمانی باز می‌کند و صاحبش در سرزمین دل، بذر حکمت و دانش را می‌افشاند و حاصلش را برمی‌گیرد.»⁽¹⁰⁾

روایت 22

امالی صدوق: امام ششم علیه السلام فرمود: پدرم می‌فرمود: «هیچ چیزی مانند گناه ویران‌کننده دل نیست. قلب آدمی که مشغول انجام گناه شد، پیگیری می‌کند تا به جایی می‌رسد که دل واژگون می‌شود و بالای آن پایین می‌آید و پایین آن بالا می‌شود.»⁽¹¹⁾

این روایت در امالی شیخ طوسی⁽¹²⁾نیز آمده است.

«23»

ع، [علل الشرائع] أَبِي عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْمُقْرِئِ الْخُرَاسَانِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ عَنْ أَبِيهِ عليهم السلام قَالَ: أَوْحَي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَي مُوسَي عليه السلام يَا مُوسَي لَا تَفْرَحْ بِكَثْرَةِ الْمَالِ وَ لَا تَدَعْ ذِكْرِي عَلَي كُلِّ حَالٍ فَإِنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ تُنْسِي الذُّنُوبَ وَ إِنَّ تَرْكَ ذِكْرِي يُقْسِي الْقُلُوبَ‌⁽¹⁾.

«24»

ع، [علل الشرائع] الْقَطَّانُ عَنْ أَحْمَدَ الْهَمْدَانِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنِ ابْنِ طَرِيفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: مَا جَفَّتِ الدُّمُوعُ إِلَّا لِقَسْوَةِ الْقُلُوبِ وَ مَا قَسَتِ الْقُلُوبُ إِلَّا لِكَثْرَةِ الذُّنُوبِ‌⁽²⁾.

«25»

مص، [مصباح الشريعة] قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: إِعْرَابُ الْقُلُوبِ عَلَي أَرْبَعَةِ أَنْوَاعٍ رَفْعٍ وَ فَتْحٍ وَ خَفْضٍ وَ وَقْفٍ فَرَفْعُ الْقَلْبِ فِي ذِكْرِ اللَّهِ وَ فَتْحُ الْقَلْبِ فِي الرِّضَا عَنِ اللَّهِ وَ خَفْضُ الْقَلْبِ فِي الِاشْتِغَالِ بِغَيْرِ اللَّهِ وَ وَقْفُ الْقَلْبِ فِي الْغَفْلَةِ عَنِ اللَّهِ أَ لَا تَرَي أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا ذَكَرَ اللَّهَ بِالتَّعْظِيمِ خَالِصاً ارْتَفَعَ كُلُّ حِجَابٍ كَانَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ اللَّهِ مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ وَ إِذَا انْقَادَ الْقَلْبُ لِمَوْرِدِ قَضَاءِ اللَّهِ بِشَرْطِ الرِّضَا عَنْهُ كَيْفَ يَنْفَتِحُ الْقَلْبُ بِالسُّرُورِ وَ الرُّوحِ وَ الرَّاحَةِ وَ إِذَا اشْتَغَلَ قَلْبُهُ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ أَسْبَابِ الدُّنْيَا كَيْفَ تَجِدُهُ إِذَا ذَكَرَ اللَّهَ بَعْدَ ذَلِكَ وَ آيَاتِهِ مُنْخَفِضاً مُظْلِماً كَبَيْتٍ خَرَابٍ خاويا [خَاوٍ] وَ لَيْسَ فِيهِ الْعِمَارَةُ وَ لَا مُونِسٌ وَ إِذَا غَفَلَ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ كَيْفَ تَرَاهُ بَعْدَ ذَلِكَ مَوْقُوفاً مَحْجُوباً قَدْ قَسِيَ وَ أَظْلَمَ مُنْذُ فَارَقَ نُورَ التَّعْظِيمِ.

فَعَلَامَةُ الرَّفْعِ ثَلَاثَةُ أَشْيَاءَ وُجُودُ الْمُوَافَقَةِ وَ فَقْدُ الْمُخَالَفَةِ وَ دَوَامُ الشَّوْقِ وَ عَلَامَةُ الْفَتْحِ ثَلَاثَةُ أَشْيَاءَ التَّوَكُّلُ وَ الصِّدْقُ وَ الْيَقِينُ وَ عَلَامَةُ الْخَفْضِ ثَلَاثَةُ أَشْيَاءَ الْعُجْبُ وَ الرِّيَاءُ وَ الْحِرْصُ وَ عَلَامَةُ الْوَقْفِ ثَلَاثَةُ أَشْيَاءَ زَوَالُ حَلَاوَةِ الطَّاعَةِ وَ عَدَمُ مَرَارَةِ الْمَعْصِيَةِ وَ الْتِبَاسُ الْعِلْمِ الْحَلَالِ بِالْحَرَامِ‌⁽³⁾.

روایت 23

علل الشرائع: علی بن جعفر از برادر بزرگوارش (موسی بن جعفر) از پدرش حضرت صادق علیهم السلام نقل می‌کند که فرمود: «خداوند به حضرت موسی علیه السلام وحی فرمود: «ای موسی! به ثروت زیاد خوشحال مباش و در هیچ حالتی ذکر و یاد مرا ترک نکن، زیرا ثروت زیاد گناهان را از یاد انسان می‌برد و در یاد من نبودن، موجب قساوت و سختی دل می‌شود.»⁽⁴⁾

روایت 24

علل الشرائع: اصبغ بن نباته از امیر مؤمنان علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: «چشم‌ها خشک نمی‌شوند، مگر در اثر قساوت و سخت‌دلی و دل‌ها هم سخت نمی‌شود، مگر در اثر گناهان زیاد.»⁽⁵⁾

روایت 25

مصباح الشریعه: امام ششم علیه السلام فرمود: «اعراب و حرکات دل ها بر چهار قسم رفع، فتحه، جر و سکون است. پس حالت رفعی دل در سایه ذکر و یاد خدا است؛ فتحه دل در اثر خوشنودی از خدا است؛ جر و حرکت پایین دل در مشغول بودن به غیر خداست؛ وقف و سکون و حرکت نداشتن دل نیز در اثر غفلت از خدا است.

آیا احساس نمی کنی که چون بنده با خلوص، خداوند را به عظمت یاد کرد، همه گونه حجاب و موانعی که قبلا بین او و خدایش بود برطرف می شود و وقتی در برابر قضا و تقدیر الهی قلبا تسلیم شد و حالت رضا و خوشنودی از خدا داشت، دل باز می شود و یک حالت سرور و خوشحالی و آسایش سراسر قلب را فرا می گیرد، ولی اگر توجه دل به طرف امور دنیوی منعطف شد و به اسباب مادی مشغول شد، به هنگام نام خدا نه تنها انبساط و سرور ندارد، بلکه تیره و تار و ناراحت می شود، مانند خانه خالی و ویران که هیچ گونه آبادی و عمران و مونس و همنشینی در آن نیست. و هنگامی که از یاد خدا غفلت کرد، می بینی چگونه وقفه و سکونی در آن دل یافت می شود و از نورانیت و روشنایی محجوب و محروم است و در اثر عدم توجه به عظمت پروردگار، قساوت و تاریکی بر دل حکمفرما است.

بنابراین علامت و نشانه رفع (حرکت وسط) سه چیز است: موافق بودن و متابعت از اوامر الهی؛ از بین رفتن مخالفت و تمرد؛ شوق و علاقه دائمی در دل داشتن. علامت و نشانه فتحه (اوج گرفتن دل) هم سه چیز است: توکل و اعتماد بر خدا و از غیر او بریدن؛ صدق (راستی همه جانبه در اعتقاد و عمل)؛ حالت یقین و کامل شدن اعتقاد. علامت وقف (توقف و بی حرکت بودن قلب) هم سه چیز است: احساس نکردن شیرینی و حلاوت اطاعت و عبادت؛ توجه نداشتن به عواقب تلخ گناه؛ نفهمیدن حرام و حلال.»

«26»

ضا، [فقه الرضا عليه السلام] رُوِيَ: أَنَّ لِلَّهِ فِي عِبَادِهِ آنِيَةً وَ هُوَ الْقَلْبُ فَأَحَبُّهَا إِلَيْهِ أَصْفَاهَا وَ أَصْلَبُهَا وَ أَرَقُّهَا أَصْلَبُهَا فِي دِينِ اللَّهِ وَ أَصْفَاهَا مِنَ الذُّنُوبِ وَ أَرَقُّهَا عَلَي الْإِخْوَانِ.

«27»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنِّي أَفْرَحُ مِنْ غَيْرِ فَرَحٍ أَرَاهُ فِي نَفْسِي وَ لَا فِي مَالِي وَ لَا فِي صَدِيقِي وَ أَحْزَنُ مِنْ غَيْرِ حَزَنٍ أَرَاهُ فِي نَفْسِي وَ لَا فِي مَالِي وَ لَا فِي صَدِيقِي قَالَ نَعَمْ إِنَّ الشَّيْطَانَ يُلِمُّ بِالْقَلْبِ فَيَقُولُ لَوْ كَانَ لَكَ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مَا أَدَالَ عَلَيْكَ عَدُوَّكَ وَ لَا جَعَلَ بِكَ إِلَيْهِ حَاجَةً هَلْ تَنْتَظِرُ إِلَّا مِثْلَ الَّذِي انْتَظَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ فَهَلْ قَالُوا شَيْئاً فَذَاكَ الَّذِي يَحْزَنُ مِنْ غَيْرِ حَزَنٍ وَ أَمَّا الْفَرَحُ فَإِنَّ الْمَلَكَ يُلِمُّ بِالْقَلْبِ فَيَقُولُ إِنْ كَانَ اللَّهُ أَدَالَ عَلَيْكَ عَدُوَّكَ وَ جَعَلَ بِكَ إِلَيْهِ حَاجَةً فَإِنَّمَا هِيَ أَيَّامٌ قَلَائِلُ أَبْشِرْ بِمَغْفِرَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ وَ اللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلًا⁽¹⁾.

«28»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ سَلَّامٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فَدَخَلَ عَلَيْهِ حُمْرَانُ بْنُ أَعْيَنَ فَسَأَلَهُ عَنْ أَشْيَاءَ فَلَمَّا هَمَّ حُمْرَانُ بِالْقِيَامِ قَالَ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام أُخْبِرُكَ أَطَالَ اللَّهُ بَقَاكَ وَ أَمْتَعَنَا بِكَ أَنَّا نَأْتِيكَ فَمَا نَخْرُجُ مِنْ عِنْدِكَ حَتَّي يَرِقَّ قُلُوبُنَا وَ تَسْلُوَ أَنْفُسُنَا عَنِ الدُّنْيَا وَ يَهُونَ عَلَيْنَا مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ مِنْ هَذِهِ الْأَمْوَالِ ثُمَّ نَخْرُجُ مِنْ عِنْدِكَ فَإِذَا صِرْنَا مَعَ النَّاسِ وَ التُّجَّارِ أَحْبَبْنَا الدُّنْيَا قَالَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام إِنَّمَا هِيَ الْقُلُوبُ مَرَّةً يَصْعُبُ عَلَيْهَا الْأَمْرُ وَ مَرَّةً يَسْهُلُ.

ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام أَمَا إِنَّ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ نَخَافُ عَلَيْنَا النِّفَاقَ قَالَ فَقَالَ لَهُمْ وَ لِمَ تَخَافُونَ ذَلِكَ قَالُوا إِنَّا إِذَا كُنَّا عِنْدَكَ فَذَكَّرْتَنَا رُوِّعْنَا وَ وَجِلْنَا وَ نَسِينَا الدُّنْيَا وَ زَهِدْنَا فِيهَا حَتَّي كَأَنَّا نُعَايِنُ الْآخِرَةَ وَ الْجَنَّةَ وَ النَّارَ وَ نَحْنُ عِنْدَكَ وَ إِذَا دَخَلْنَا هَذِهِ الْبُيُوتَ وَ شَمِمْنَا الْأَوْلَادَ وَ رَأَيْنَا الْعِيَالَ وَ الْأَهْلَ وَ الْمَالَ يَكَادُ أَنْ نُحَوَّلَ عَنِ الْحَالِ الَّتِي كُنَّا عَلَيْهَا عِنْدَكَ وَ حَتَّي كَأَنَّا لَمْ نَكُنْ عَلَي شَيْ‌ءٍ أَ فَتَخَافُ عَلَيْنَا أَنْ يَكُونَ هَذَا النِّفَاقَ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَلَّا هَذَا

روایت 26

فقه الرضا: روایت شده که در وجود بندگان خدا، ظرف‌های الهی هست و آن دل است. بهترین دل‌ها، پاک‌ترین، روشن‌ترین و محکم‌ترین آنها و پذیراتر و مهربان‌ترین آنهاست؛ محکم‌تردر امور دینی؛ پاکیزه‌تر از گناهان؛ مهربان‌تر نسبت به برادران.

روایت 27

تفسیر عیاشی: هارون بن خارجه گوید: «به حضرت صادق علیه السلام عرضه داشتم: «من گاهی خوشحال می‌شوم، بدون اینکه علت آن را بفهمم و منشأ و ریشه آن را نه درباره خودم و نه مربوط به مالم و نه درباره دوستانم می‌بینم. همین طور گاهی ناراحت و اندوهناک می‌شوم، نه از جهت خود و نه از جهت مالم و نه از جهت دوستانم.» فرمود: «آری، چنین است. شیطان در دل انسان مشغول وسوسه می‌شود و خاطرات بدی ایجاد می‌کند. مثلا می‌گوید اگر تو در نزد خداوند ارزشی داشتی، دشمنت را بر تو چیره و غالب نمی‌کرد و تو رامحتاج و نیازمند به او نمی‌گرداند.

آیا تو انتظار و توقعی غیر از وضع گذشتگان داری؟ آیا چیزی گفتند؟ این وساوس و خاطرات است که بدون جهت و سبب، باعث اندوه می‌شود. و اما آن گونه خوشحال شدن‌ها، آنهم از جهت الهامات فرشته است در دل انسان. فرشته در باطن آدمی می‌گوید اگر فرضا خداوند دشمن تو را بر تو پیروز کرده و تو را نیازمند او نموده، این امری است زودگذر و کوتاه مدت. بشارت باد تو را به نعمت‌ها و بخشش و عنایت ابدی خداوند، و این است معنای آیه«الشَّیْطانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَ یَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشاءِ وَ اللَّهُ یَعِدُکُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلًا»⁽²⁾، {شیطان شما را از فقر و تهیدستی می‌ترساند و با ترغیب به کارهای زشت وسوسه می‌کند، ولی خدا عنایات و بخشش را به شما وعده می‌دهد.}⁽³⁾

روایت 28

تفسیر عیاشی: سلام می‌گوید: «در محضر امام پنجم علیه السلام بودم که حمران بن اعین (یکی از شاگردان حضرت) وارد شد و از مسائلی پرسش کرد. چون خواست برخیزد و برود، عرضه داشت: «خداوند بر عمر شما بیفزاید و به ما توفیق بهره‌مندی از وجود شما عنایت فرماید!مطلبی هم دارم و آن این است که ما وقتی در حضور شما هستیم و از بیانات شما استفاده می‌کنیم، از این محضر بیرون نمی‌شوم مگر با یک دل مهربان و حالت خوش؛ نسبت به دنیا بی‌اعتنا می‌شویم و این زخارف و ثروت‌هایی که در دست مردم است، در نظر ما بی‌ارزش جلوه، ولی وقتی در اجتماع قدم می‌گذاریم و با بازار و بازرگانان مربوط می‌شویم، محبت و علاقه به دنیا در دل ما جا باز می‌کند.» حضرت فرمود: «البته اینها حالات قلب است؛ گاهی سخت می‌شود و گاهی نرم.»

سپس حضرت باقر علیه السلام فرمود: «توجه داشته باش که اصحاب و یاران رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله که به حضرتش عرضه داشتند: «ما می‌ترسیم که منافق باشیم»،حضرت به آنان فرمود: «به چه مناسبت احتمال منافق شدن و دو رو و دو چهره بودن را در خود می‌دهید؟» معروض داشتند: «چون وقتی در محضر شما هستیم و تذکرات ناصحانه شما را می‌شنویم، حالت ترس و خوف از خدا داریم و دنیا را فراموش نموده و علاقه و دلبستگی به دنیا را از دل خود بیرون می‌کنیم، مثل اینکه عالم آخرت و بهشت و دوزخ را مشاهده می‌نماییم. چنین حالتی را تا وقتی در حضور شما هستیم داریم، ولی هنگامی که داخل منازل و خانه‌های خود می‌شویم و بوی فرزندانمان به مشام ما می‌رسد و اموال و اهل و عیالمان را می‌بینیم، حالت سابق را از دست داده و دل‌های ما دگرگون می‌شود، مثل اینکه اصلا خوف از خدا و زهد در دنیا در ما وجود نداشته است. آیا شما درباره ما احتمال نفاق نمی‌دهید؟»

حضرت فرمود: «هرگز! این وضع و حال

مِنْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ لِيُرَغِّبَكُمْ فِي الدُّنْيَا وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّكُمْ تَدُومُونَ عَلَي الْحَالِ الَّتِي تَكُونُونَ عَلَيْهَا وَ أَنْتُمْ عِنْدِي فِي الْحَالِ الَّتِي وَصَفْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِهَا لَصَافَحَتْكُمُ الْمَلَائِكَةُ وَ مَشَيْتُمْ عَلَي الْمَاءِ وَ لَوْ لَا أَنَّكُمْ تُذْنِبُونَ فَتَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَخَلَقَ اللَّهُ خَلْقاً لِكَيْ يُذْنِبُوا ثُمَّ يَسْتَغْفِرُوا فَيَغْفِرَ لَهُمْ إِنَّ الْمُؤْمِنَ مُفَتَّنٌ تَوَّابٌ أَ مَا تَسْمَعُ لِقَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ‌⁽¹⁾وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ‌⁽²⁾.

«29»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ قَالَ: إِنَّ لِلْقَلْبِ تَلَجْلُجاً فِي الْخَوْفِ يَطْلُبُ الْحَقَّ فَإِذَا أَصَابَهُ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ قَرَأَ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ⁽³⁾.

«30»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ قَدْ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: أَنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَيْراً نَكَتَ فِي قَلْبِهِ نُكْتَةً بَيْضَاءَ وَ فَتَحَ مَسَامِعَ قَلْبِهِ وَ وَكَّلَ بِهِ مَلَكاً يُسَدِّدُهُ وَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ سُوءاً نَكَتَ فِي قَلْبِهِ نُكْتَةً سَوْدَاءَ وَ شَدَّ عَلَيْهِ مَسَامِعَ قَلْبِهِ وَ وَكَّلَ بِهِ شَيْطَاناً يُضِلُّهُ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ الْآيَةَ.

وَ رَوَاهُ سُلَيْمَانُ بْنُ خَالِدٍ عَنْهُ: نُكْتَةً مِنْ نُورٍ وَ لَمْ يَقُلْ بَيْضَاءَ⁽⁴⁾.

«31»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ خَيْثَمَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ: إِنَّ الْقَلْبَ يَنْقَلِبُ مِنْ لَدُنْ مَوْضِعِهِ إِلَي حَنْجَرَتِهِ مَا لَمْ يُصِبِ الْحَقَّ فَإِذَا أَصَابَ الْحَقَّ قَرَّ ثُمَّ ضَمَّ أَصَابِعَهُ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً قَالَ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام لِمُوسَي بْنِ أَشْيَمَ أَ تَدْرِي مَا الْحَرَجُ قَالَ قُلْتُ لَا فَقَالَ بِيَدِهِ وَ ضَمَّ أَصَابِعَهُ كَالشَّيْ‌ءِ

شما از اثر وسوسه شیطان است به منظور اینکه شما را به دنیا متمایل گرداند. به خدا سوگند اگر آن حالتی را که در حضور من داشتید و خود را بدان توصیف نمودید ادامه دهید، به مقامی خواهید رسید که ملائکه با شما مصافحه می‌کنند و قدرت راه رفتن بر روی آب را به دست می‌آورید! و اگر شما به هیچ نحوی گرد گناه نگردید، تا از خداوند درخواست مغفرت و بخشش نمایید، خداوند مردمان دیگری خلقت می‌فرماید که با گناه ارتباط داشته باشند و پس از انجام گناه، درخواست بخشش از او بنمایند تا او هم آنان را بیامرزد. البته مؤمن (با اینکه ایمان دارد) لغزش پیدا می‌کند و توبه می‌کند. آیا نشنیده‌ای گفتار خداوند راکه فرمود: «إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ»، {خداوند افراد پر توبه را دوست دارد.}⁽⁵⁾«وَ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ»⁽⁶⁾،{درخواست بخشش از خدا بنمایید، سپس توبه کنید و به سوی او رجوع نمایید.}⁽⁷⁾

روایت 29

تفسیر عیاشی:عبداللَّه بن جعفر از برادرش موسی بن جعفر علیه السلام نقل کرده است که فرمود: «قلب آدمی تا حقیقت را نیافته است تشویش و اضطراب دارد، ولی چون به حق دست یافت، سکون و آرامش می‌یابد.» و این آیه را قرائت فرمود: «فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماء»⁽⁸⁾،{کسی که خداوند هدایت و راهنمایی او را خواسته است، سینه او را برای پذیرش اسلام و حقایقش باز و آماده مینماید، ولی کسی که استحقاق کیفر دارد و خدا او را بخودش واگذار کرده، سینه او را سخت در فشار و ناراحتی قرار می‌دهد، مثل اینکه با شدت به طرف بالا صعود می‌کند.}⁽⁹⁾

روایت 30

تفسیر عیاشی: سلیمان بن خالد گوید: از امام ششم علیه السلام شنیدم که فرمود: «وقتی که خدا خیر و سعادت بنده را بخواهد، نقطه روشنی در دلش قرار می‌دهد و تمام روزنه‌های دل را باز می‌کند و فرشته‌ای که او را یاری کند، بر او می‌گمارد. و هنگامی که (در اثر عدم لیاقت) بدی و شقاوت کسی را بخواهد، نقطه تاریک و سیاهی در دلش قرار داده و گوش دل او را می‌بندد و شیطان گمراه‌کننده ای را قرین و مونس او می‌گرداند.» سپس این آیه را تلاوت کرد: «فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ ... »⁽¹⁰⁾

سلیمان بن خالد هم این روایت را از حضرت نقل کرده، با تفاوت اینکه به جای «نکته بیضاء»،(نقطه سفید)،«نکته من نور»،(نقطه روشن) گفته است.

روایت 31

تفسیر عیاشی: ابی بصیر از خیثمه نقل کرد که گفت: از امام پنجم علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: «قلب آدمی تا وقتی که به حق و حقیقت دست نیافته باشد، در تشویش و اضطراب است و تا حنجره و گلوگاه می‌آید و برمی‌گردد، ولی هنگامی که به حقیقت رسید، قرار و آرامش می‌یابد.»آنگاه حضرت انگشتانش را (به علامت قرار و آرامش) به هم پیوست و سپس آیه«فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ ... » را تا آخر قرائت فرمود.

خیثمه گوید: حضرت صادق علیه السلام به شخصی به نام موسی بن اشیم فرمود: «آیا می‌دانی «حرج» (که در این آیه آمده است) یعنی چه؟» گفتنه. حضرت انگشتانش را به کف دست چسبانید (به صورت مشت دست را محکم به هم آورد) و فرمود: «این چنین، مانند چیزی

الْمُصْمَتِ لَا يَدْخُلُ فِيهِ شَيْ‌ءٌ وَ لَا يَخْرُجُ مِنْهُ شَيْ‌ءٌ⁽¹⁾.

«32»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ حَمْزَةَ بْنِ الطَّيَّارِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي قَوْلِ اللَّهِ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ قَالَ هُوَ أَنْ يَشْتَهِيَ الشَّيْ‌ءَ بِسَمْعِهِ وَ بَصَرِهِ وَ لِسَانِهِ وَ يَدِهِ أَمَا إِنْ هُوَ غَشِيَ شَيْئاً بِمَا يَشْتَهِي فَإِنَّهُ لَا يَأْتِيهِ إِلَّا وَ قَلْبُهُ مُنْكِرٌ لَا يَقْبَلُ الَّذِي يَأْتِي يَعْرِفُ أَنَّ الْحَقَّ لَيْسَ فِيهِ وَ فِي خَبَرِ هِشَامٍ عَنْهُ عليه السلام قَالَ: يَحُولَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّ الْبَاطِلَ حَقٌ‌⁽²⁾.

«33»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ حَمْزَةَ بْنِ الطَّيَّارِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ قَالَ هُوَ أَنْ يَشْتَهِيَ الشَّيْ‌ءَ بِسَمْعِهِ وَ بَصَرِهِ وَ لِسَانِهِ وَ يَدِهِ أَمَا إِنَّهُ لَا يَغْشَي شَيْئاً مِنْهَا وَ إِنْ كَانَ يَشْتَهِيهِ فَإِنَّهُ لَا يَأْتِيهِ إِلَّا وَ قَلْبُهُ مُنْكِرٌ لَا يَقْبَلُ الَّذِي يَأْتِي يَعْرِفُ أَنَّ الْحَقَّ لَيْسَ فِيهِ‌⁽³⁾.

«34»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: هَذَا الشَّيْ‌ءُ يَشْتَهِيهِ الرَّجُلُ بِقَلْبِهِ وَ سَمْعِهِ وَ بَصَرِهِ لَا يَتُوقُ نَفْسُهُ إِلَي غَيْرِ ذَلِكَ فَقَدْ حِيلَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ قَلْبِهِ إِلَّا ذَلِكَ الشَّيْ‌ءَ⁽⁴⁾.

وَ فِي خَبَرِ يُونُسَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: يَسْتَيْقِنُ الْقَلْبُ أَنَّ الْحَقَّ بَاطِلٌ أَبَداً وَ لَا يَسْتَيْقِنُ أَنَّ الْبَاطِلَ حَقٌّ أَبَداً⁽⁵⁾.

«35»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّمَا شِيعَتُنَا أَصْحَابُ الْأَرْبَعَةِ الْأَعْيُنِ عَيْنٍ فِي الرَّأْسِ وَ عَيْنٍ فِي الْقَلْبِ أَلَا وَ الْخَلَائِقُ كُلُّهُمْ كَذَلِكَ أَلَا وَ إِنَّ اللَّهَ فَتَحَ أَبْصَارَكُمْ وَ أَعْمي أَبْصارَهُمْ.

«36»

جا، [المجالس للمفيد] أَبُو غَالِبٍ الزُّرَارِيُّ عَنِ الْحِمْيَرِيِّ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْأَهْوَازِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: تَبَحَّرُوا قُلُوبَكُمْ فَإِنْ أَنْقَاهَا مِنْ حَرَكَةِ الْوَاحِشِ لِسَخَطِ شَيْ‌ءٍ مِنْ صُنْعِ اللَّهِ فَإِذَا وَجَدْتُمُوهَا كَذَلِكَ فَاسْأَلُوهُ مَا شِئْتُمْ‌⁽⁶⁾.

سخت و محکم به هم آمده که در آن چیزی وارد و داخل نمی‌شود و چیزی هم بیرون نمی‌آید.»⁽⁷⁾

روایت 32

تفسیر عیاشی: امام علیه السلام در توضیح و تفسیر گفتار الهی که فرموده: «وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ»، {خداوند میان انسان و دلش حائل و مانع می‌شود} فرمود: «معنای مانع شدن خدا این است که انسان از راه گوش و چشم و زبان و دست، تمایل به چیزی پیدا کند و حتی ممکن است آن چیز را انجام دهد، ولی در اعماق دلش از آن کار متنفر است و دلش او را نمی‌پذیرد ومی‌داند که بر خلاف حق است.»

در روایت هشام از حضرت صادق علیه السلام چنین است که حضرت (در معنای این آیه) فرمود: «خداوند مانع می‌شود از اینکه باطل در نظر او به صورت حق جلوه کند.»⁽⁸⁾

روایت 33

تفسیر عیاشی: حمزه بن طیار از امام ششم علیه السلام نقل کرده است که فرمود: «تفسیر آیه«وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ» این است که انسان از راه گوش و چشم و زبان و دست تمایل به چیزی پیدا کند، ولی از آن عمل خودداری می‌نماید و انجامش نمی‌دهد و اگر فرضا از جهت شهوت و تمایل انجام دهد، قلبش زشتی آن کار را می‌بیند و پذیرای آن عمل نیست و می‌فهمد که این کار بر خلاف حق است.».

روایت 34

تفسیر عیاشی: جابر از امام پنجم علیه السلام نقل کرده است که فرمود: «انسان به وسیله قلب و گوش و چشم خود کمال اشتها را به چیزی احساس می‌کند،به طوری که اشتیاقی به غیر آن چیز ندارد. در نتیجه حائل و مانعی میان او و قلبش پیدا شده که به غیر آن چیز توجهی نماید.»

و در خبر یونس بن عماد از حضرت صادق علیه السلام چنین آمده است که فرمود: «ممکن است قلب انسان باور کند و یقین نماید که حق همیشه باطل است، ولی ممکن نیست اعتقاد به حقانیت و صحیح بودن باطل پیدا کند.»⁽⁹⁾

روایت 35

تفسیر عیاشی: عمرو بن ابی مقدام از امام ششم علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: «فقط شیعیان ما هستند که دارای چهار چشم می‌باشند؛ چشمی در سر و چشمی هم در دل دارند. البته تمام مردم چنین هستند، ولی خداوند چشم دل شما را باز گردانده، ولی «وَ أَعْمی أَبْصارَهُم»، {چشم دل آنان کور است.}

روایت 36

مجالس مفید: از امام ششم علیه السلام روایت شده است که فرمود: «دل‌های خود را مانند دریا وسیع و پاکیزه نمایید که پاکیزه‌ترین دل‌ها، دلی است که در آن افکار وحشت زا که موجب نارضایتی انسان از تقدیرات الهی باشد. راه نیابد. و هنگامی که قلب شما چنین حالتی را پیدا کرد، هر خواسته‌ای که دارید از خدا بخواهید.»⁽¹⁰⁾

«37»

غو، [غوالي اللئالي] رَوَي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: نَاجَي دَاوُدُ رَبَّهُ فَقَالَ إِلَهِي لِكُلِّ مَلَكٍ خِزَانَةٌ فَأَيْنَ خِزَانَتُكَ قَالَ جَلَّ جَلَالُهُ لِي خِزَانَةٌ أَعْظَمُ مِنَ الْعَرْشِ وَ أَوْسَعُ مِنَ الْكُرْسِيِّ وَ أَطْيَبُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ أَزْيَنُ مِنَ الْمَلَكُوتِ أَرْضُهَا الْمَعْرِفَةُ وَ سَمَاؤُهَا الْإِيمَانُ وَ شَمْسُهَا الشَّوْقُ وَ قَمَرُهَا الْمَحَبَّةُ وَ نُجُومُهَا الْخَوَاطِرُ وَ سَحَابُهَا الْعَقْلُ وَ مَطَرُهَا الرَّحْمَةُ وَ أَثْمَارُهَا الطَّاعَةُ وَ ثَمَرُهَا الْحِكْمَةُ وَ لَهَا أَرْبَعَةُ أَبْوَابٍ الْعِلْمُ وَ الْحِلْمُ وَ الصَّبْرُ وَ الرِّضَا أَلَا وَ هِيَ الْقَلْبُ.

«38»

كا، [الكافي] عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ صَبَّاحٍ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي أُسَامَةَ قَالَ: زَامَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ فَقَالَ لِيَ اقْرَأْ فَافْتَتَحْتُ سُورَةً مِنَ الْقُرْآنِ فَقَرَأْتُهَا فَرَقَّ وَ بَكَي ثُمَّ قَالَ يَا أَبَا أُسَامَةَ ارْعَوْا قُلُوبَكُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ احْذَرُوا النَّكْتَ فَإِنَّهُ يَأْتِي عَلَي الْقَلْبِ تَارَاةٌ أَوْ سَاعَاتٌ الشَّكُّ مِنْ صَبَّاحٍ لَيْسَ فِيهِ إِيمَانٌ وَ لَا كُفْرٌ شِبْهَ الْخِرْقَةِ الْبَالِيَةِ أَوِ الْعَظْمِ النَّخِرِ يَا أَبَا أُسَامَةَ أَ لَيْسَ رُبَّمَا تَفَقَّدْتَ قَلْبَكَ فَلَا تَذْكُرُ بِهِ خَيْراً وَ لَا شَرّاً وَ لَا تَدْرِي أَيْنَ هُوَ قَالَ قُلْتُ لَهُ بَلَي إِنَّهُ لَيُصِيبُنِي وَ أَرَاهُ يُصِيبُ النَّاسَ قَالَ أَجَلْ لَيْسَ يَعْرَي مِنْهُ أَحَدٌ قَالَ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ احْذَرُوا النَّكْتَ فَإِنَّهُ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَيْراً نَكَتَ إِيمَاناً وَ إِذَا أَرَادَ بِهِ غَيْرَ ذَلِكَ نَكَتَ غَيْرَ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ مَا غَيْرُ ذَلِكَ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا هُوَ قَالَ إِذَا أَرَادَ كُفْراً نَكَتَ كُفْراً⁽¹⁾.

«39»

أَسْرَارُ الصَّلَاةِ، عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: قَلْبُ الْمُؤْمِنِ أَجْرَدُ فِيهِ سِرَاجٌ يَزْهَرُ وَ قَلْبُ الْكَافِرِ أَسْوَدُ مَنْكُوسٌ.

وَ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ قَالَ: سَأَلْتُ الصَّادِقَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ إِلَّا مَنْ أَتَي اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ قَالَ السَّلِيمُ الَّذِي يَلْقَي رَبَّهُ وَ لَيْسَ فِيهِ أَحَدٌ سِوَاهُ وَ قَالَ وَ كُلُّ قَلْبٍ فِيهِ شَكٌّ أَوْ شِرْكٌ فَهُوَ سَاقِطٌ وَ إِنَّمَا أَرَادُوا الزُّهْدَ فِي الدُّنْيَا لِتَفْرُغَ قُلُوبُهُمْ لِلْآخِرَةِ.

وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: لَوْ لَا أَنَّ الشَّيَاطِينَ يَحُومُونَ عَلَي قُلُوبِ بَنِي آدَمَ لَنَظَرُوا إِلَي الْمَلَكُوتِ.

روایت 37

غوالی اللئالی: انس بن مالک از رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله نقل کرده است که فرمود: «داود پیغمبر در مناجاتش با خدا عرض کرد: «خداوندا! هر سلطانی خزانه‌ای دارد، خزائن سلطنتی تو کجاست؟» خدای بزرگ فرمود: «من خزانه‌ای دارم که از عرش بزرگ‌تر، از کرسی وسیع‌تر، از بهشت خوش‌بوتر و از ملکوت بالا آراسته‌تر است. زمین آماده آن، معرفت و بینش است؛ آسمانش ایمان؛ آفتابش شوق و علاقه ماه تابانش محبت و دوستی. ستارگانش افکار و خاطرات نیک؛ ابر پرمایه‌اش عقل و تفکر؛ باران سودمندش رحمت و فیوضات الهی؛ ثمرهای نفیسش اطاعت و بندگی و میوه بندگی حکمت و روشنی است. این خزانه دارای چهار در است: علم و دانش؛ حلم و بردباری؛ صبر و پایداری؛ رضا و خشنودی.این خزانه قلب است.

روایت 38

کافی: صباح حذاء از ابا اسامه نقل می‌کند که گفت: همسفر و هم کجاوه حضرت صادق علیه السلام بودم. آن حضرت فرمود: «ای ابا اسامه، قرآن بخوان!» شروع کردم به قرائت سوره‌ای از قرآن و دیدم که حضرت منقلب شد و گریست. سپس فرمود: «ای ابا اسامه! دل‌های خود را با ذکر خدا سیراب و شاداب کنید و بترسید از نقطه‌های (ظلمت) که گاهی حالتی در دل پیدا می‌شود که دفعاتی یا ساعاتی نه ایمان در آن دل هست نه کفری، مانند پارچه کهنه و یا استخوان پوسیده. ای ابا اسامه! آیا چنین نیست که گاهی متوجه می‌شوی که در دلت نه خیری هست و نه شری؟ و نمی‌دانی که دل کجا است؟» عرض کردم: «آری، چنین است و می‌بینم دیگران هم چنین حالتی پیدا می‌کنند.» فرمود: «هنگامی که به این عارضه مبتلا شدید، خدای متعال را یاد کنید و بترسید از نقاط و عوارض بد دل. چون وقتی خداوند اراده خیری درباره بنده‌اش نماید، در دلش ایمان را تثبیت می‌کند و وقتی غیر این را بخواهد، غیر ایمان را در دلش قرار می‌دهد.» عرض کردم: «فدایت شوم! غیر ایمان یعنی چه، چیست آن؟» فرمود: «در صورتی که کفر را اراده نماید، کفر را قرار می‌دهد.»⁽²⁾

روایت 39

اسرار الصلاة: از پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله نقل شده که فرمود: «قلب شخص با ایمان صاف و در آن چراغ روشنی است. و قلب کافر تاریک و سیاه و وارونه است.»

و از سفیان بن عیینه نقل شده که گوید: از حضرت صادق علیه السلام درباره آیه«إِلَّا مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ» پرسیدم. فرمود: «قلب سالم قلبی است که به هنگام ملاقات خدا چیزی و کسی به جز خدا در آن نباشد.» و فرمود: «هر دلی که در آن شک و تردیدی و یا شرکی باشد، آن دل از ارزش ساقط است و غرض از زهد و بی‌اعتنایی به دنیا که زاهدان دارند، این است که دل‌هاشان فقط توجه به وظایف دینی و امر اخروی داشته باشد.»

و پیامبر اسلام صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «اگر شیاطین در اطراف دل آدمی در گردش و تماس نبودند، انسان حقایق ملکوت و عالم بالا را مشاهده می‌کرد.»

«40»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْقُلُوبُ أَرْبَعَةٌ قَلْبٌ فِيهِ إِيمَانٌ وَ لَيْسَ فِيهِ قُرْآنٌ وَ قَلْبٌ فِيهِ إِيمَانٌ وَ قُرْآنٌ وَ قَلْبٌ فِيهِ قُرْآنٌ وَ لَيْسَ فِيهِ إِيمَانٌ وَ قَلْبٌ لَا إِيمَانَ فِيهِ وَ لَا قُرْآنَ فَأَمَّا الْأَوَّلُ كَالتَّمْرَةِ طَيِّبٌ طَعْمُهَا وَ لَا طِيبَ لَهَا وَ الثَّانِي كَجِرَابِ الْمِسْكِ طَيِّبٌ إِنْ فُتِحَ وَ طَيِّبٌ إِنْ وَعَاهُ وَ الثَّالِثُ كَالْآسِ طَيِّبٌ رِيحُهَا وَ خَبِيثٌ طَعْمُهَا وَ الرَّابِعُ كَالْحَنْظَلِ خَبِيثٌ رِيحُهَا وَ طَعْمُهَا⁽¹⁾.

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ لِلَّهِ آنِيَةً فِي الْأَرْضِ فَأَحَبُّهَا إِلَي اللَّهِ مَا صَفَا مِنْهَا وَ رَقَّ وَ صَلُبَ وَ هِيَ الْقُلُوبُ فَأَمَّا مَا رَقَّ مِنْهَا فَالرِّقَّةُ عَلَي الْإِخْوَانِ وَ أَمَّا مَا صَلُبَ مِنْهَا فَقَوْلُ الرَّجُلِ فِي الْحَقِّ لَا يَخَافُ فِي اللَّهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ وَ أَمَّا مَا صَفَا مَا صَفَتْ مِنَ الذُّنُوبِ‌⁽²⁾.

الْقَصْدُ إِلَي اللَّهِ تَعَالَي بِالْقُلُوبِ أَبْلَغُ مِنْ إِتْعَابِ الْجَوَارِحِ بِالْأَعْمَالِ.

وَ قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْعَسْكَرِيُّ عليهما السلام: إِذَا نَشِطَتِ الْقُلُوبُ فَأَوْدِعُوهَا وَ إِذَا نَفَرَتْ فَوَدِّعُوهَا.

«41»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: لَقَدْ عُلِّقَ بِنِيَاطِ هَذَا الْإِنْسَانِ بَضْعَةٌ وَ هِيَ أَعْجَبُ مَا فِيهِ وَ ذَلِكَ الْقَلْبُ وَ لَهُ مَوَادُّ مِنَ الْحِكْمَةِ وَ أَضْدَادٌ مِنْ خِلَافِهَا فَإِنْ سَنَحَ لَهُ الرَّجَاءُ أَذَلَّهُ الطَّمَعُ وَ إِنْ أَسْعَدَهُ الرِّضَا نَسِيَ التَّحَفُّظَ وَ إِنْ غَالَهُ الْخَوْفُ شَغَلَهُ الْحَذَرُ وَ إِنِ اتَّسَعَ لَهُ الْأَمْنُ اسْتَلَبَتْهُ الْغِرَّةُ وَ إِنْ جُدِّدَتْ لَهُ النِّعْمَةُ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ⁽³⁾وَ إِنْ أَصَابَتْهُ مُصِيبَةٌ فَضَحَهُ الْجَزَعُ وَ إِنْ أَفَادَ مَالًا أَطْغَاهُ الْغِنَي وَ إِنْ

روایت 40

نوادر راوندی: موسی بن جعفر از پدران بزرگوار خود علیهم السلام از رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله نقل می‌کند که فرمود: «دل‌ها بر چهارگونه‌اند: دلی که در آن ایمان هست، ولی قرآن نیست؛ دلی که در آن هم قرآن هست و هم ایمان؛ دلی که در آن قرآن هست، ولی ایمان نیست؛ دلی که در آن نه قرآن هست و نه ایمان. اما اولی مانند خرمای نارسی است که خوشمزه هست، ولی عطر و بو و خاصیت ندارد. دومی مانند ظرف عطر است که اگر باز شود خوشبو است و اگر پر گردد، باز هم خوشبو است. سومی مانند میوه آس است (یکنوع درختی که میوه‌اش بوی خوشی دارد، ولی بدطعم است). چهارمی مانند حنظل است که هم بدبو و هم بدمزه است.»

و به همین سند از رسول اکرم صلّی اللَّه علیه و آله نقل کرده است که فرمود: «خداوند ظرف‌هایی در زمین دارد. پس بهترین آنها، پاکیزه‌ترین، لطیف‌ترین و محکم‌ترین آنهاست. و این ظرف‌ها عبارت از دل‌ها و قلوب است. اما موردی که این دل‌ها باید رقیق و مهربان باشد، در مورد برادران ایمانی است. موردی که باید محکم و سخت باشد، در مورد طرفداری از حق است که از هیچ ملامت و سرزنشی در راه خدا باک ندارد. اما پاکیزه بودن یعنی از گناهان پاکیزه باشد. توجه قلبی به خدا و دل را به سوی او فرستادن، مفیدتر از این است که با اعمال بی‌روح اعضا و جوارح را به رنج و زحمت بیفکنی.»

حضرت امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: «هنگامی که دل‌ها آمادگی و نشاط دارند، حقایق و مطالب حکمت‌آمیز را هر چه می‌توانید در آن بسپارید و در مواقعی که آمادگی ندارد، از آنها تودیع کرده و رهاشان کنید.»⁽⁴⁾

روایت 41

نهج البلاغه: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: «قطعه گوشتی به رگ‌های بدن انسان آویخته که آن شگفت‌انگیزترین چیزی است که در انسان هست و آن قلب است که برای آن، استعداد فراگیری حکمت و کمال هست و استعداد گرفتن خلاف آنها را هم دارد.

اگر حالت امید پیدا کند، طمع خوارش می‌کند؛ اگر موجبات رضایت و خرسندی برایش فراهم شود، خویشتنداری را فراموش می‌کند؛ اگر ترس او را فراگیرد، احتیاط و مراقبت مشغولش می‌سازد؛ اگر ایمنی و آسایش او توسعه یابد، غفلت او را می‌رباید؛ اگر نعمت تازه‌ای را به دست آورد، تکبر و خودبینی او را فرا گیرد؛ اگر دچار مصیبتی شود، بی‌تابی او را رسوا می‌کند؛ اگر مالی به دست آورد، طغیان و سرکشی می‌کند؛ اگر

عَضَّتْهُ الْفَاقَةُ شَغَلَهُ الْبَلَاءُ وَ إِنْ جَهَدَهُ الْجُوعُ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ وَ إِنْ أَفْرَطَ بِهِ الشِّبَعُ كَظَّتْهُ الْبِطْنَةُ فَكُلُّ تَقْصِيرٍ بِهِ مُضِرٌّ وَ كُلُّ إِفْرَاطٍ لَهُ مُفْسِدٌ⁽¹⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: إِنَّ لِلْقُلُوبِ شَهْوَةً وَ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً فَأْتُوهَا مِنْ قِبَلِ شَهْوَتِهَا وَ إِقْبَالِهَا فَإِنَّ الْقَلْبَ إِذَا أُكْرِهَ عَمِيَ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: إِنَّ الْقُلُوبَ تَمَلُّ كَمَا تَمَلُّ الْأَبْدَانُ فَابْتَغُوا لَهَا طَرَائِفَ الْحِكْمَةِ⁽³⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: أَلَا وَ إِنَّ مِنَ الْبَلَاءِ الْفَاقَةَ وَ أَشَدُّ مِنَ الْفَاقَةِ مَرَضُ الْبَدَنِ وَ أَشَدُّ مِنْ مَرَضِ الْبَدَنِ مَرَضُ الْقَلْبِ أَلَا وَ إِنَّ مِنَ النِّعَمِ سَعَةَ الْمَالِ وَ أَفْضَلُ مِنْ سَعَةِ الْمَالِ صِحَّةُ الْبَدَنِ وَ أَفْضَلُ مِنْ صِحَّةِ الْبَدَنِ تَقْوَي الْقُلُوبِ‌⁽⁴⁾.

«42»

عُدَّةُ الدَّاعِي، رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: عَلَي كُلِّ قَلْبٍ جَاثِمٌ مِنَ الشَّيْطَانِ فَإِذَا ذَكَرَ اسْمَ اللَّهِ خَنَسَ وَ ذَابَ وَ إِذَا تَرَكَ ذِكْرَ اللَّهِ الْتَقَمَهُ الشَّيْطَانُ فَجَذَبَهُ وَ أَغْوَاهُ وَ اسْتَزَلَّهُ وَ أَطْغَاهُ.

تهیدستی او را بیازارد، بلا و سختی گرفتارش کند؛ اگر گرسنگی زیاد ببیند، ضعف و ناتوانی زمینگیرش کند؛ اگر پرخوری نماید، شکمبارگی ناراحتش کند. پس هر کوتاهی از حد برای او زیانبار است و هر رقم زیاده‌روی، موجب فساد و تباهی است.»⁽⁵⁾

همچنین فرموده است: «قطعا دل‌ها را خواهشی است و حالت روی آوردن و رویگردانی دارند. پس شما از طریق خواسته دل‌ها به آنها روی آورید و از راه روی آوردن به آنها وارد شوید. چون در صورت اجبار، دل‌ها کور می‌شوند.»⁽⁶⁾

و نیز فرموده است: «دل‌ها خسته می‌شوند، همان طوری که بدن‌ها خسته می‌شوند. پس شما برای دل‌ها مطالب نو و تازه به دست آورید (تا نشاط یابند).⁽⁷⁾

همچنین فرمود: «آگاه باشید که از جمله گرفتاری‌ها، فقر و تهیدستی است. سخت‌تر از تنگدستی، بیماری بدن است؛ بدتر از بیماری تن، بیماری دل است. آگاه باشید که ثروت و توانگری، از نعمت‌های الهی است؛ بهتر از ثروت، سلامت بدن است؛ و بهتر از صحت و سلامتی بدن،تقوا و پرهیزکاری قلب‌است.»⁽⁸⁾

روایت 42

عدة الداعی: از رسول اکرم صلّی اللَّه علیه و آله نقل شده است که فرمود: «در کنار هر دلی، شیطانی کمین کرده. هنگامی که نام خدا برده شود، پنهان شده و ناپدید می‌گردد، ولی اگر یاد خدا را ترک کرد، آن دل را می‌گیرد و به خود می‌کشد، گمراهشمی‌کند، آن را می‌لغزاند و به طغیان و سرکشی وامی‌دارد.» .

باب 45 مراتب النفس

اشاره

و عدم الاعتماد عليها و ما زينتها و زين لها و معني الجهاد الأكبر و محاسبة النفس و مجاهدتها و النهي عن ترك الملاذ و المطاعم

الآيات

البقرة زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا⁽¹⁾.

آل عمران زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِينَ وَ الْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ‌⁽²⁾.

الأنعام كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ‌⁽³⁾.

التوبة زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ‌⁽⁴⁾.

يونس كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ‌⁽⁵⁾.

يوسف وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ‌⁽⁶⁾.

الرعد بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ⁽⁷⁾

باب چهل و پنجم : درباره درجات و مراتب نفس

اشاره

و در اینکه نباید به آن اعتماد کرد و نیز اینکه آراستگی او چیست و چه چیزهایی برای او جلوه و زیبایی دارد. و معنای جهاد اکبر و بزرگ‌ترین پیکار؛ و حساب کشیدن از خویش؛ و مبارزه با نفس و گرد لذت‌ها و کامجویی ها نگشتن و در فکر غذاها و خوراک‌های گوناگون نبودن است

آیات

{زندگی دنیا در چشم کافران آراسته شده است.}

{دوستیِ خواستنی‌ها [ی گوناگون] از: زنان و پسران و اموال فراوان از زر و سیم و اسب‌های نشاندار و دام‌ها و کشتزار [ها] برای مردم آراسته شده، [لیکن] این جمله، مایه تمتّع زندگی دنیاست، و [حال آنکه] فرجام نیکو نزد خداست.}

{این گونه برای کافران آنچه انجام می‌دادند زینت داده شده است.}

{زشتیِ اعمالشان برایشان آراسته شده است.}

{این گونه برای اسرافکاران آنچه انجام می‌دادند زینت داده شده است.}

{و من نفس خود را تبرئه نمی‌کنم، چرا که نفس قطعاً به بدی امر می‌کند، مگر کسی را که خدا رحم کند، زیرا پروردگار من آمرزنده مهربان است.»}

{بلکه برای کسانی که کافر شده‌اند نیرنگشان آراسته شده و از راه [حق] بازداشته شده‌اند و هر که را خدا بی‌راه گذارد رهبری نخواهد داشت.}

إبراهيم وَ قالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَ ما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ ما أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ‌⁽¹⁾.

طه وَ كَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي‌⁽²⁾.

الحج وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ‌⁽³⁾.

العنكبوت وَ مَنْ جاهَدَ فَإِنَّما يُجاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ و قال تعالي وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ‌⁽⁴⁾.

فاطر أَ فَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً⁽⁵⁾.

المؤمن وَ كَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَ ما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبابٍ‌⁽⁶⁾.

محمد أَ فَمَنْ كانَ عَلي بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ‌⁽⁷⁾.

الحشر يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ‌⁽⁸⁾.

القيامة وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ⁽⁹⁾

{و چون کار از کار گذشت [و داوری صورت گرفت] شیطان می‌گوید: «در حقیقت، خدا به شما وعده داد وعده راست، و من به شما وعده دادم و با شما خلاف کردم، و مرا بر شما هیچ تسلطی نبود، جز اینکه شما را دعوت کردم و اجابتم نمودید. پس مرا ملامت نکنید و خود را ملامت کنید. من فریادرس شما نیستم و شما هم فریادرس من نیستید. من به آنچه پیش از این مرا [در کار خدا] شریک می‌دانستید کافرم».}

{و نفس من برایم چنین فریبکاری کرد.}

{و در راه خدا چنان که حق جهاد [در راه] اوست جهاد کنید، اوست که شما را [برای خود] برگزیده.}

{و هر که بکوشد، تنها برای خود می‌کوشد، زیرا خدا از جهانیان سخت بی‌نیاز است.}

{و کسانی که در راه ما کوشیده‌اند، به یقین راه‌های خود را بر آنان می‌نماییم و در حقیقت، خدا با نیکوکاران است.}

{آیا آن کس که زشتیِ کردارش برای او آراسته شده و آن را زیبا می‌بیند [مانند مؤمن نیکوکار است]؟}

{و این گونه برای فرعون، زشتی کارش آراسته شد و از راه [راست] بازماند و نیرنگ فرعون جز به تباهی نیانجامید.}

{آیا کسی که بر حجّتی از جانب پروردگار خویش است، چون کسی است که بدی کردارش برای او زیبا جلوه داده شده و هوس‌های خود را پیروی کرده‌اند؟}

{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا دارید و هر کسی باید بنگرد که برای فردا [ی خود] از پیش چه فرستاده است و [باز] از خدا بترسید. در حقیقت، خدا به آنچه می‌کنید آگاه است.}

{نه! سوگند به روز رستاخیز.}

الفجر يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلي رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَ ادْخُلِي جَنَّتِي‌⁽¹⁾

الشمس وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها⁽²⁾

الأخبار

«1»

عُدَّةُ الدَّاعِي، قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: أَعْدَي عَدُوِّكَ نَفْسُكَ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيْكَ.

«2»

مع، [معاني الأخبار] ل، [الخصال] فِي وَصِيَّةِ أَبِي ذَرٍّ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: عَلَي الْعَاقِلِ أَنْ يَكُونَ لَهُ سَاعَاتٌ سَاعَةٌ يُنَاجِي فِيهَا رَبَّهُ وَ سَاعَةٌ يُحَاسِبُ فِيهَا نَفْسَهُ وَ سَاعَةٌ يَتَفَكَّرُ فِيمَا صَنَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَيْهِ‌⁽³⁾.

«3»

لي، [الأمالي للصدوق] مع، [معاني الأخبار] قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: مَنْ لَمْ يَتَعَاهَدِ النَّقْصَ مِنْ نَفْسِهِ غَلَبَ عَلَيْهِ الْهَوَي وَ مَنْ كَانَ فِي نَقْصٍ فَالْمَوْتُ خَيْرٌ لَهُ‌⁽⁴⁾.

«4»

جا، [المجالس للمفيد] ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ الْقَاشَانِيِّ عَنِ الْأَصْبَهَانِيِّ عَنِ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ حَفْصٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: أَلَا فَحَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا فَإِنَّ فِي الْقِيَامَةِ خَمْسِينَ مَوْقِفاً كُلُّ مَوْقِفٍ مُقَامُ أَلْفِ سَنَةٍ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ الْخَبَرَ⁽⁵⁾.

«5»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الثُّمَالِيِّ قَالَ قَالَ كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهما السلام يَقُولُ: ابْنَ آدَمَ لَا تَزَالُ بِخَيْرٍ مَا كَانَ لَكَ وَاعِظٌ مِنْ نَفْسِكَ وَ مَا كَانَتِ الْمُحَاسَبَةُ مِنْ هَمِّكَ وَ مَا كَانَ الْخَوْفُ لَكَ شِعَاراً وَ الْحُزْنُ لَكَ دِثَاراً ابْنَ آدَمَ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ مَبْعُوثٌ وَ مَوْقُوفٌ

{ای نفس مطمئنّه،خشنود و خداپسند به سوی پروردگارت بازگرد، و در میان بندگان من درآی،و در بهشت من داخل شو.} - وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها.⁽⁷⁾

{سوگند به نَفْس و آن کس که آن را درست کرد، سپس پلیدکاری و پرهیزکاری‌اش را به آن الهام کرد، که هر کس آن را پاک گردانید، قطعاً رستگار شد، و هر که آلوده‌اش ساخت، قطعاً درباخت.}

روایات

روایت 1

عده الداعی: رسول اکرم صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «سرسخت‌ترین دشمن تو همان نفس تو است که در میان دو پهلویت قرار گرفته است.»

روایت 2

معانی الاخبار و خصال: در ضمن سفارش‌هایی که پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله به ابوذر دارد فرمود: «بر خردمند لازم است که اوقات خود را به سه قسمت تقسیم نماید. یک قسمت به مناجات با پروردگار بپردازد؛ یک قسمت به حساب خود و بررسی اعمالی که انجام داده بپردازد؛ یک قسمت هم درباره نعمت‌هایی که خداوندش به او ارزانی داشته و در آثار حکمت او اندیشه نماید.»⁽⁸⁾

روایت 3

امالی صدوق و معانی الاخبار: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: «هر کس از نقص خویش خبر نگیرد، هوای نفسش بر او چیره خواهد شد. و کسی که به جای تکامل و ترقی در تنزل و عقب رفتن باشد، مرگ برای او بهتر است.»⁽⁹⁾

روایت 4

مجالس مفید و امالی طوسی:حضرت صادق علیه السلام فرمود: «بیدار باشید! خود حساب کارهای خود را بنمایید، پیش از آنکه به پای حساب کشیده شوید که در قیامت پنجاه بازداشتگاه هست و هر یک هزار سال به طول می‌انجامد.» سپس این آیه را قرائت فرمود: «فِی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ»⁽¹⁰⁾،{در روزی که مقدار طول زمانش هزار سال است.}⁽¹¹⁾

روایت 5

امالی طوسی: ابو حمزه ثمالی از حضرت سجاد علیه السلام نقل می‌کند که حضرت مکرر می‌فرمود: «ای فرزندآدم! همیشه در خیر و خوبی هستی، تا وقتی که واعظ و نصیحت‌گری در درون نفس خود داشته باشی؛ یکی از کارهای مهمت حساب از خویشتن باشد و خوف و ترس از خدا، روش تو باشد و حزن و اندوه (راجع به عاقبت) از تو جدا نشود. ای فرزندآدم! قطعا خواهی مرد و برانگیخته شده و در برابر خدای

بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَسْئُولٌ فَأَعِدَّ جَوَاباً⁽¹⁾.

سر، [السرائر] ابن محبوب: مثله.

جا، [المجالس للمفيد] أحمد بن الوليد: مثله‌⁽²⁾.

«6»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] فِيمَا أَوْصَي بِهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ابْنَهُ الْحَسَنَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا: يَا بُنَيَّ لِلْمُؤْمِنِ ثَلَاثُ سَاعَاتٍ سَاعَةٌ يُنَاجِي فِيهَا رَبَّهُ وَ سَاعَةٌ يُحَاسِبُ فِيهَا نَفْسَهُ وَ سَاعَةٌ يَخْلُو فِيهَا بَيْنَ نَفْسِهِ وَ لَذَّتِهَا فِيمَا يَحِلُّ وَ يُحْمَدُ وَ لَيْسَ لِلْمُؤْمِنِ بُدٌّ مِنْ أَنْ يَكُونَ شَاخِصاً فِي ثَلَاثٍ مَرَمَّةٍ لِمَعَاشٍ أَوْ خُطْوَةٍ لِمَعَادٍ أَوْ لَذَّةٍ فِي غَيْرِ مُحَرَّمٍ‌⁽³⁾.

«7»

مع، [معاني الأخبار] لي، [الأمالي للصدوق] ابْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْخَزَّازِ عَنْ مُوسَي بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَعَثَ سَرِيَّةً فَلَمَّا رَجَعُوا قَالَ مَرْحَباً بِقَوْمٍ قَضَوُا الْجِهَادَ الْأَصْغَرَ وَ بَقِيَ عَلَيْهِمُ الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قَالَ جِهَادُ النَّفْسِ ثُمَّ قَالَ صلي الله عليه و آله أَفْضَلُ الْجِهَادِ مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيْهِ‌⁽⁴⁾.

ختص، [الإختصاص] عنه عليه السلام: مثله‌⁽⁵⁾.

«8»

نَوَادِرُ الرَّاوَنْدِيِّ، بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: مِثْلَهُ إِلَي قَوْلِهِ جِهَادِ النَّفْسِ‌⁽⁶⁾.

«9»

فس، [تفسير القمي]: وَ مَنْ جاهَدَ قَالَ نَفْسُهُ عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ اللَّذَّاتِ وَ الْمَعَاصِي فَإِنَّما يُجاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ‌⁽⁷⁾.

متعال بازپرسی می‌شوی، پس جواب را آماده کن.»⁽⁸⁾

سرائر و مجالس مفید⁽⁹⁾هم مانند این روایت را نقل کرده‌اند.

روایت 6

امالی طوسی: در ضمن توصیه و سفارش‌هایی که امیرالمؤمنین به فرزندش حسن مجتبی علیهماالسّلامنموده، چنین فرموده است: «ای فرزندم! مؤمن باید اوقاتش سه قسمت باشد: قسمتی را در مناجات پروردگار صرف نماید؛ قسمتی را در حساب اعمال انجام‌شده خود بگذراند؛ قسمتی را هم به امور دنیوی و بهره بردن از لذت‌های جسمی با مراعات حدود شرعی و عرفی بپردازد. و برای شخص با ایمان چاره‌ای نیست به جز اینکه حرکتش به طرف این سه چیز باشد: برای تامین لوازم معاش و زندگی؛ برای انجام دادن وظایف مربوط به معاد و قیامت؛ برای بهره‌مندی از لذت‌های جسمی در موارد غیر حرام.»⁽¹⁰⁾

روایت 7

معانی الاخبار و امالی صدوق: امام هفتم از پدرانش، از امیر مؤمنان علیهم السلام نقل می‌کند که فرمود: «رسول اکرم صلّی اللَّه علیه و آله گروهی را برای جنگ بسیج فرمود. وقتی که برگشتند فرمود: «آفرین به سربازانی که جهاد و جنگ کوچک را به پایان رسانیدند و جهاد بزرگ‌تر برای آنان مانده است!» عرض شد: «جهاد اکبر کدام جهاد است؟» فرمود: «جهاد و مبارزه با نفس سرکش.» سپس فرمود: «بهترین جهادها، جهاد کسی است که با همان نفسی که همراه اوست جهاد نماید.»⁽¹¹⁾

در اختصاص⁽¹²⁾هم چنین آمده است.

روایت 8

نوادر راوندی: هم این طور نقل کرده، فقط جمله آخری را (از سپس به بعد) نقل نکرده است.⁽¹³⁾

روایت 9

تفسیر قمی: در ذیل آیه «وَ مَنْ جاهَدَ» یعنی کسی که در مواقع شهوت و لذت و گناهان با نفسش جهاد و مبارزه نماید. «فَإِنَّما یُجاهِدُ لِنَفْسِهِ‌انّ الله لغنّی عن العالمین»،{همانا سود ونتیجه این جهاد برای خود اوست و خدا از همگان بی‌نیاز است.}⁽¹⁴⁾

«10»

فس، [تفسير القمي] فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام: فِي قَوْلِهِ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْني وَ زِيادَةٌ⁽¹⁾فَأَمَّا الْحُسْنَي فَالْجَنَّةُ وَ أَمَّا الزِّيَادَةُ فَالدُّنْيَا مَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا لَمْ يُحَاسِبْهُمْ بِهِ فِي الْآخِرَةِ وَ يَجْمَعُ لَهُمْ ثَوَابَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ يُثِيبُهُمْ بِأَحْسَنِ أَعْمَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ يَقُولُ اللَّهُ وَ لا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَ لا ذِلَّةٌ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ‌⁽²⁾.

«11»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] فِيمَا كَتَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِلَي أَهْلِ مِصْرَ مَعَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ: عَلَيْكُمْ بِتَقْوَي اللَّهِ فَإِنَّهَا تَجْمَعُ الْخَيْرَ وَ لَا خَيْرَ غَيْرُهَا وَ يُدْرَكُ بِهَا مِنَ الْخَيْرِ مَا لَا يُدْرَكُ بِغَيْرِهَا مِنْ خَيْرِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ قِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَ لَدارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ‌⁽³⁾.

اعْلَمُوا يَا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ الْمُؤْمِنَ مَنْ يَعْمَلُ لِثَلَاثٍ مِنَ الثَّوَابِ إِمَّا لِخَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يُثِيبُهُ بِعَمَلِهِ فِي دُنْيَاهُ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِإِبْرَاهِيمَ وَ آتَيْناهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيا وَ إِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ‌⁽⁴⁾فَمَنْ عَمِلَ لِلَّهِ تَعَالَي أَعْطَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ كَفَاهُ الْمُهِمَّ فِيهِمَا وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي يا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْني وَ زِيادَةٌ وَ الْحُسْنَي هِيَ الْجَنَّةُ وَ الزِّيَادَةُ هِيَ الدُّنْيَا وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي يُكَفِّرُ بِكُلِّ حَسَنَةٍ سَيِّئَةً قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْري لِلذَّاكِرِينَ‌⁽⁵⁾حَتَّي إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ حُسِبَتْ لَهُمْ حَسَنَاتُهُمْ ثُمَّ أَعْطَاهُمْ بِكُلِّ وَاحِدَةٍ عَشْرَ أَمْثَالِهَا إِلَي سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً

روایت 10

تفسیر علی بن ابراهیم قمی: امام پنجم علیه السلام در تفسیر آیه «لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنی وَ زِیادَةٌ»، {برای نیکوکاران پاداش نیک هست با اضافه و زیادی}⁽⁶⁾فرمود: «اما پاداش نیک همان بهشت است و اما اضافه و زیادی، به این معناست که آنچه در دنیا به آنان نعمت ارزانی داشته، حساب آن نعمت‌ها را در جهان آخرت از آنها نمی‌کشد، و بهره این جهانی و آن جهانی را برای آنها جمع می‌کند و پاداش کارهای نیک و بهترآنها را در دنیا و در آخرت به آنان عنایت می‌فرماید که در آن آیه فرموده «و لا یرهق وجوههم قتر و لاذلّة اولئک اصحاب الجنّة هم فیها خالدون»،{چهره آنان را غبار اندوه و ذلت و خواری نخواهد گرفت آنان همان بهشتیانند که همیشه در آنجا هستند.}⁽⁷⁾

روایت 11

امالی طوسی: در ضمن نامه‌ای که امیر مؤمنان علیه السلام برای مردم مصر نوشت و همراه محمد بن ابی بکر (که برای استانداری مصر اعزام شده) بود، چنین آمده است که فرمود: «بر شما باد به تقوا و پرهیزکاری که تقوا تمام خوبی‌ها را به دنبال دارد و از طریق غیر آن خیر و نفع واقعی نیست و به وسیله آن، خیر دنیا و آخرت را می‌توان به دست آورد. خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَ قِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ قالُوا خَیْراً لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةٌ وَ لَدارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِین»، {به اشخاص با تقوا گفته می‌شود پروردگار شما چه چیز نازل فرموده [و چه چیز داده است] گویند خیر و خوبی برای افراد نیکوکار پاداش نیکی در این جهان هست ولی خانه آخرت بهتر است و سر منزل پرهیزکاران بسیار خوب است.}⁽⁸⁾بدانید ای بندگان خدا که مؤمن سه گونه پاداش عمل دارد [توضیح کاملی در بیان این سه چیز در این روایت داده نشده شاید منظور پاداش دنیوی، ثواب‌های اخروی و لذت از رضوان اللَّه و احساس خشنودی خداوند باشد که بزرگ‌ترین پاداش است. مترجم] یا به منظور تحصیل خیر و خوبی که قطعا خداوند پاداش عملش را در این جهان هم به او خواهد داد. خداوند درباره ابراهیم علیه السلام فرموده است: «وَ آتَیْناهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِین»، {ما پاداش ابراهیم را در دنیا عنایت نموده‌ایم و در آخرت هم مسلما از شایستگان است.}⁽⁹⁾بنابراین کسی که اعمال و کارهایش را برای خدا و در راه خدا قرار دهد، خدا هم پاداش هر دو جهان را به او عطا می‌فرماید و کارهای مهم او را کفایت کرده و عهده‌دار است. و باز هم فرموده است: «یا عِبادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنی وَ زِیادَة»، {ای بندگان با ایمان من، تقوای الهی داشته باشید برای نیکوکاران پاداش نیک هست با اضافه.}⁽¹⁰⁾پاداش نیک همان بهشت است و زیادی و اضافه نعمت‌های این جهان. و خداوند با لطف خود با هر عمل نیکی که از انسان صادر می‌شود سیئه و گناه او را می‌آمرزد که او فرموده است: «إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ ذلِکَ ذِکْری لِلذَّاکِرِین»، {اعمال نیک اعمال بد را از بین می‌برد (موجب آمرزش گناهان می‌شود} و این بشارت پندی است برای آنانی که در یاد او هستند.}⁽¹¹⁾همین طور لطف الهی شامل حال آنان هست تا اینکه روز قیامت فرا رسد و کارهای نیک آنان که محاسبه می‌شود. خداوند در مقابل هر یک کار خوب ده برابرتا هفتصد برابر به آنان پاداش خواهد داد که فرمود: «جَزاءً مِنْ رَبِّکَ عَطاء حِسابا»، {این عنایت پاداشی است از پروردگار تو بخششی که روی حساب است.}⁽¹²⁾

حِساباً⁽¹⁾وَ قَالَ فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ‌⁽²⁾.

فَارْغَبُوا فِي هَذَا رَحِمَكُمُ اللَّهُ وَ اعْمَلُوا لَهُ وَ تَحَاضُّوا عَلَيْهِ وَ اعْلَمُوا يَا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ الْمُتَّقِينَ حَازُوا عَاجِلَ الْخَيْرِ وَ آجِلَهُ شَارَكُوا أَهْلَ الدُّنْيَا فِي دُنْيَاهُمْ وَ لَمْ يُشَارِكْهُمْ أَهْلُ الدُّنْيَا فِي آخِرَتِهِمْ أَبَاحَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا مَا كَفَاهُمْ بِهِ وَ قَالَ عَزَّ اسْمُهُ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ‌⁽³⁾.

سَكَنُوا الدُّنْيَا بِأَفْضَلِ مَا سُكِنَتْ وَ أَكَلُوهَا بِأَفْضَلِ مَا أُكِلَتُ شَارَكُوا أَهْلَ الدُّنْيَا فِي دُنْيَاهُمْ فَأَكَلُوا مَعَهُمْ مِنْ طَيِّبَاتِ مَا يَأْكُلُونَ وَ شَرِبُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا يَشْرَبُونَ وَ لَبِسُوا مِنْ أَفْضَلِ مَا يَلْبَسُونَ وَ سَكَنُوا مِنْ أَفْضَلِ مَا يَسْكُنُونَ وَ تَزَوَّجُوا مِنْ أَفْضَلِ مَا يَتَزَوَّجُونَ وَ رَكِبُوا مِنْ أَفْضَلِ مَا يَرْكَبُونَ أَصَابُوا لَذَّةَ الدُّنْيَا مَعَ أَهْلِ الدُّنْيَا وَ هُمْ غَداً جِيرَانُ اللَّهِ يَتَمَنَّوْنَ عَلَيْهِ فَيُعْطِيهِمْ مَا يَتَمَنَّوْنَ لَا يُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَةٌ وَ لَا يُنْقَصُ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ اللَّذَّةِ فَإِلَي هَذَا يَا عِبَادَ اللَّهِ يَشْتَاقُ إِلَيْهِ مَنْ كَانَ لَهُ عَقْلٌ وَ يَعْمَلُ لَهُ تَقْوَي اللَّهِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ‌⁽⁴⁾.

«12»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَعْيَنَ عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ يَحْيَي بْنِ صَبِيحٍ عَنْ خَلَفِ بْنِ خَلِيفَةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رَبِيعَةَ الْوَالِبِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي حَدَّ لَكُمْ حُدُوداً فَلَا تَعْتَدُوهَا وَ فَرَضَ عَلَيْكُمْ فَرَائِضَ فَلَا تُضَيِّعُوهَا وَ سَنَّ لَكُمْ سُنَناً فَاتَّبِعُوهَا وَ حَرَّمَ عَلَيْكُمْ حُرُمَاتٍ فَلَا تَنْتَهِكُوهَا وَ عَفَا لَكُمْ عَنْ أَشْيَاءَ رَحْمَةً مِنْهُ مِنْ غَيْرِ نِسْيَانٍ فَلَا تَكَلَّفُوهَا⁽⁵⁾.

و فرموده است: «فَأُولئِکَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِی الْغُرُفاتِ آمِنُون»، {برای آنان پاداش مضاعف و چند برابر در مقابل عملشان هست و آنان در غرفه‌های بهشتی در امن و امانند.}⁽⁶⁾بنابراین در این گونه پاداش‌های جاودانه تمایل داشته باشید. خدا شما را رحمت نماید و برای او عمل کنید و یکدیگر را وادار کنید و بدانید ای بندگان خدا که افراد با تقوا هم خیر و سود این جهان و هم سود جهان دیگر را به دست آورده‌اند. با دنیاداران و اهل دنیا در استفاده از لذایذ این جهان شریک و هم‌بهره‌اند، ولی اهل دنیا در لذایذ اخروی با آنها شرکت ندارند. خداوند مقداری که کفایت زندگی آنان را بنماید برای آنها مباح و مجاز دانسته و فرموده«قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُون».،{بگو ای پیغمبر چه کسی زینت‌های خدادادی را که برای بندگان خود آفریده حرام کرده و از صرف رزق و روزی حلال و پاکیزه منع کرده بگو این نعمت‌ها در دنیا برای اهل ایمان است و در آن جهان خالص [دربست و منحصرا برای مؤمنین و یا از کدورات این جهانی خالص شده و برای آنان خواهد شد] ما آیات خود را برای اهل دانش چنین روشن بیان می‌کنیم}⁽⁷⁾آنان (اهل تقوا) از منازل و خانه‌های خوب و همچنین از خوردنی‌های خوب بهره‌مند هستند و با اهل دنیا در دنیای آنها شریک و برابرند، از پاک‌ترین غذاهایی که آنها می‌خورند اینان هم می‌خورند و آشامیدنی‌های پاک را می‌آشامند؛ بهترین لباس‌ها را می‌پوشند؛ در بهترین خانه‌ها سکونت می‌نمایند؛ با بهترین همسرها ازدواج می‌کنند و از بهترین وسیله سواری استفاده می‌نمایند. خلاصه در استفاده از لذایذ دنیوی با اهل دنیا همراه و همگام هستند و در عین حال در فردای قیامت آنان در جوار رحمت و همسایه خدا هستند؛ تمنای آنان را خداوند عنایت می‌فرماید؛ خواسته و دعای آنان رد نمی‌شود و از نصیب و بهره لذایذ آنها چیزی کم نمی‌گردد. ای بندگان خدا! کسی که عقل و خردی داشته باشد به این گونه چیزها اشتیاق و علاقه دارد و تقوا و پرهیزکاری انسان را به این عمل وادار می‌کند و البته انسان هیچ قدرت و نیرویی ندارد، مگر به عنایت الهی.»⁽⁸⁾

روایت 12

امالی طوسی: امیر مؤمنان علیه السلام از رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله نقل می‌کند که فرمود: «خداوند متعال حدودی را برای شما مقرر فرموده است. از آن حدود و مقررات تجاوز ننمایید. و دستورهایی بر شما فرض و واجب نموده، آن فرائض را انجام دهید و نادیده نگیرید. و سنت و راه و روشی را در پیش پای شما نهاده، آن سنت را متابعت و پیروی نمایید. و از اموری شما را بازداشته و مابین شما و آن گونه چیزها حریم و پرده و مانعی قرار داده،آن پرده‌ها را برندارید و به آن حریم‌ها تجاوز نکنید و از یک دسته کارها صرف نظر و سکوت کنید،از جهت رحمت و لطفی که نسبت به شما دارد، نه از جهت فراموشی و توجه نداشتن خدا. پس شما خود را در آن گونه چیزها تکلیف نکنید و به زحمت نیفکنید.»⁽⁹⁾

جا، [المجالس للمفيد] عبد الله بن جعفر: مثله‌⁽¹⁾.

«13»

ضا، [فقه الرضا عليه السلام]: نَرْوِي أَنَّ سَيِّدَنَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله رَأَي بَعْضَ أَصْحَابِهِ مُنْصَرِفاً مِنْ بَعْثٍ كَانَ بَعَثَهُ وَ قَدِ انْصَرَفَ بِشَعَثِهِ وَ غُبَارِ سَفَرِهِ وَ سِلَاحُهُ عَلَيْهِ يُرِيدُ مَنْزِلَهُ فَقَالَ صلي الله عليه و آله انْصَرَفْتَ مِنَ الْجِهَادِ الْأَصْغَرِ إِلَي الْجِهَادِ الْأَكْبَرِ فَقِيلَ لَهُ أَ وَ جِهَادٌ فَوْقَ الْجِهَادِ بِالسَّيْفِ قَالَ نَعَمْ جِهَادُ الْمَرْءِ نَفْسَهُ. وَ نَرْوِي: فِي قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي فَاعْتَبِرُوا يا أُولِي الْأَبْصارِ قَبْلَ أَنْ يُعْتَبَرَ بِكُمْ. وَ أَرْوِي: أَنَّ الْهَمَّ فِي الدِّينِ يَذْهَبُ بِذُنُوبِ الْمُؤْمِنِ. وَ نَرْوِي: أَنَّ الْهُمُومَ سَاعَاتُ الْكَفَّارَاتِ وَ سَأَلَنِي رَجُلٌ عَمَّا يَجْمَعُ خَيْرَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ فَقُلْتُ خَالِفْ نَفْسَكَ.

«14»

مص، [مصباح الشريعة] قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: مَنْ رَعَي قَلْبَهُ عَنِ الْغَفْلَةِ وَ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهْوَةِ وَ عَقْلَهُ عَنِ الْجَهْلِ فَقَدْ دَخَلَ فِي دِيوَانِ الْمُتَنَبِّهِينَ ثُمَّ مَنْ رَعَي عَمَلَهُ عَنِ الْهَوَي وَ دِينَهُ عَنِ الْبِدْعَةِ وَ مَالَهُ عَنِ الْحَرَامِ فَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ الصَّالِحِينَ.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَي كُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ وَ هُوَ عِلْمُ الْأَنْفُسِ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ نَفْسُ الْمُؤْمِنِ عَلَي كُلِّ حَالٍ فِي شُكْرٍ أَوْ عُذْرٍ عَلَي مَعْنَي إِنْ قُبِلَ فَفَضْلٌ وَ إِنْ رُدَّ فَعَدْلٌ وَ يُطَالِعَ الْحَرَكَاتِ فِي الطَّاعَاتِ بِالتَّوْفِيقِ وَ يُطَالِعَ السُّكُونَ عَنِ الْمَعَاصِي بِالْعِصْمَةِ وَ قِوَامُ ذَلِكَ كُلِّهِ بِالافْتِقَارِ إِلَي اللَّهِ وَ الِاضْطِرَارِ إِلَيْهِ وَ الْخُشُوعِ وَ الْخُضُوعِ وَ مِفْتَاحُهَا الْإِنَابَةُ إِلَي اللَّهِ مَعَ قِصَرِ الْأَمَلِ بِدَوَامِ ذِكْرِ الْمَوْتِ وَ عِيَانِ الْمَوْقِفِ بَيْنَ يَدَيِ الْجَبَّارِ لِأَنَّ فِي ذَلِكَ رَاحَةً مِنَ الْحَبْسِ وَ نَجَاةً مِنَ الْعَدُوِّ وَ سَلَامَةَ النَّفْسِ وَ الْإِخْلَاصَ فِي الطَّاعَةِ بِالتَّوْفِيقِ وَ أَصْلُ ذَلِكَ أَنْ يُرَدَّ الْعُمُرُ إِلَي يَوْمٍ وَاحِدٍ. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الدُّنْيَا سَاعَةٌ فَاجْعَلْهَا طَاعَةً وَ بَابُ ذَلِكَ كُلِّهِ مُلَازَمَةُ الْخَلْوَةِ بِمُدَاوَمَةِ الْفِكْرَةِ وَ سَبَبُ الْخَلْوَةِ الْقَنَاعَةُ وَ تَرْكُ الْفُضُولِ مِنَ الْمَعَاشِ وَ سَبَبُ الْفِكْرَةِ الْفَرَاغُ وَ عِمَادُ الْفَرَاغِ الزُّهْدُ وَ تَمَامُ الزُّهْدِ التَّقْوَي وَ بَابُ التَّقْوَي الْخَشْيَةُ وَ دَلِيلُ الْخَشْيَةِ التَّعْظِيمُ لِلَّهِ وَ التَّمَسُّكُ بِتَخْلِيصِ طَاعَتِهِ وَ أَوَامِرِهِ وَ الْخَوْفُ وَ الْحَذَرُ وَ الْوُقُوفُ عَنْ مَحَارِمِهِ وَ دَلِيلُهَا الْعِلْمُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّما يَخْشَي اللَّهَ مِنْ

در مجالس امالی مفید⁽²⁾هم شبیه این روایت نقل شده است.

روایت 13

فقه الرضا: حضرت رضا علیه السلام فرمود: این روایت برای ما نقل شده است که سید و بزرگ ما رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله یکی از یاران خود را که برای جنگی اعزام فرموده بود. بعد از مراجعت آن شخص از آن جنگ، مشاهده فرمود در حالی که گرد و غبار سفر در او دیده می‌شد، اسلحه جنگ را برداشت و به طرف منزل خود می‌رفت. پیغمبر فرمود: «از جنگ کوچک (پیروزمندانه) برگشته و به سوی جنگ بزرگ‌تر می‌روی!» به حضرت عرض شد: «آیا جهاد و جنگی مهم‌تر از جنگ با شمشیر هست؟» فرمود: «آری، جنگ انسان با نفس سرکش خود.»

و برای ما در تفسیر این آیه چنین روایت شده: «فَاعْتَبِرُوا یا أُولِی الْأَبْصارِ»،{پند و عبرت بگیرید ای صاحبان بینش}⁽³⁾، پیش از اینکه شما خود مایه عبرت دیگران شوید.

و باز این روایت را دارم که ناراحتی در امور دین، گناهان انسان را از بین می‌برد.

و باز روایت شده است که زمان گرفتاری‌ها، وقت بخشش و آمرزش گناهان است. و مردی از من سؤال کرد: «چه چیز خیر و خوبی دنیا و آخرت را برای انسان تامین می‌کند؟» به او گفتم: «با نفس سرکش خود مبارزه کن!»

روایت 14

مصباح الشریعه: حضرت صادق علیه السلام فرمود: «کسی که دل خود را از فراموشی و غفلت از یاد حق باز دارد و نفسش را از شهوت و خواسته‌های بیجا و عقل و فکرش را از بلای جهل و نادانی باز دارد، چنین شخصی از گروه بیداران و آگاهان است. و کسی که مراقب باشد که هوای نفس در اعمالش و کردارش دخالت نکند، در دین از بدعت و خود رای بودن اجتناب نماید و اموال خود را از حرام نگه دارد، چنین شخصی از صلحا و شایستگان است. رسول اکرم صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «تحصیل علم و دانش بر هر مرد و زن مسلمان واجب و لازم است.» و این علم و معرفتی که بر هر کس واجب است، عبارت است از علم نفس و شناخت خویشتن.بنابراین انسان باید همیشه در حال شکر و سپاسگزاری باشد یا حالت عذر خواستن و معذرت خواهی داشته باشد، به این معنی که اگر کارها و اعمالش مورد قبول حق قرار گرفت، این خود فضل و کرمی است و اگر مردود شد و پذیرفته نشد، عدالت محض است، نه اینکه در حق او ستم شده باشد. و حرکت در مسیر اطاعت و فرمانبری را با توفیق الهی بداند. همچنین خودداری از گناه و معصیت را به حفظ و نگهداری خدا ببیند و البته اساس و پایه اینها همه به این است که انسان در خود احساس فقر و نیاز به خداکرده؛خود را محتاج به او بداند و خود را در برابر او ترسان و فروتن ببیند. رمز و کلید این حالت، بازگشت به خدا و توبه و انابه است، با کوتاه کردن‌آرزوهای دور و دراز به وسیله یاد مرگ، همیشه در نظر گرفتن آن و ایستادن و بازداشت در آن جهان برای حساب. چون در این گونه شناخت و معرفت، آسایش و آزادی از هر گونه قیود بی‌جا و رهایی از چنگال دشمن و سلامت نفس و روح از پلیدی‌ها و خالص نمودن عبادت و طاعت به توفیق خدا هست. و ریشه اینها این است که فرض شود عمر و مدت زندگانی یک روز است.

پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «دنیا یک ساعت است و آن یک ساعت را برای اطاعت صرف کن.» و راه شروع و ابتدای این سیر و سلوک معنوی، خلوت با خویش و همیشه در فکر و اندیشه بودن است؛ خلوت با خویشتن نیز به قناعت و رها کردن آنچه که در زندگی انسان زیادی است بستگی دارد؛ موفقیت در فکر و اندیشه، با فراغت و خود را به دنیا مشغول نکردن به دست می‌آید؛ پایه و اساس فراغت و آسودگی فکر، زهد و دل نبستن به دنیا است؛ نتیجه و کمال زهد،تقوا و پرهیزکاری است؛ راه تقوا هم خوف و خشیت است و نشانه ترس بزرگ دانستن خدا است و از طریق پاک و خالص کردن اعمال و ترس از خدا. مراعات احتیاط و خودداری از حرام‌ها و خوف و ترس هم بستگی به علم و معرفت دارد که خداوند متعال فرمود: «إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِن عِبادِهِ الْعُلَماء»⁽⁴⁾، {فقط علما و دانشمندان و اهل معرفت از خدا می‌ترسند.}⁽⁵⁾

عِبادِهِ الْعُلَماءُ⁽¹⁾.

«15»

مص، [مصباح الشريعة] قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: طُوبَي لِعَبْدٍ جَاهَدَ لِلَّهِ نَفْسَهُ وَ هَوَاهُ وَ مَنْ هَزَمَ جُنْدَ هَوَاهُ ظَفِرَ بِرِضَا اللَّهِ وَ مَنْ جَاوَرَ عَقْلُهُ نَفْسَهُ الْأَمَّارَةَ بِالسُّوءِ بِالْجَهْدِ وَ الِاسْتِكَانَةِ وَ الْخُضُوعِ عَلَي بِسَاطِ خِدْمَةِ اللَّهِ تَعَالَي فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً وَ لَا حِجَابَ أَظْلَمُ وَ أَوْحَشُ بَيْنَ الْعَبْدِ وَ بَيْنَ الرَّبِّ مِنَ النَّفْسِ وَ الْهَوَي وَ لَيْسَ لِقَتْلِهِمَا فِي قَطْعِهِمَا سِلَاحٌ وَ آلَةٌ مِثْلُ الِافْتِقَارِ إِلَي اللَّهِ وَ الْخُشُوعِ وَ الْجُوعِ وَ الظَّمَإِ بِالنَّهَارِ وَ السَّهَرِ بِاللَّيْلِ فَإِنْ مَاتَ صَاحِبُهُ مَاتَ شَهِيداً وَ إِنْ عَاشَ وَ اسْتَقَامَ أَدَّاهُ عَاقِبَتُهُ إِلَي الرِّضْوَانِ الْأَكْبَرِ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ‌⁽²⁾.

وَ إِذَا رَأَيْتَ مُجْتَهِداً أَبْلَغَ مِنْكَ فِي الِاجْتِهَادِ فَوَبِّخْ نَفْسَكَ وَ لُمْهَا وَ عَيِّرْهَا وَ حُثَّهَا عَلَي الِازْدِيَادِ عَلَيْهِ وَ اجْعَلْ لَهَا زِمَاماً مِنَ الْأَمْرِ وَ عِنَاناً مِنَ النَّهْيِ وَ سُقْهَا كَالرَّائِضِ لِلْفاره [الْفَارِهِ] الَّذِي لَا يَذْهَبُ عَلَيْهِ خُطْوَةً مِنْهَا إِلَّا وَ قَدْ صَحَّحَ أَوَّلَهَا وَ آخِرَهَا وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يُصَلِّي حَتَّي يَتَوَرَّمَ قَدَمَاهُ وَ يَقُولُ أَ فَلَا أَكُونُ عَبْداً شَكُوراً أَرَادَ أَنْ يَعْتَبِرَ بِهِ أُمَّتُهُ فَلَا تَغْفُلُوا عَنِ الِاجْتِهَادِ وَ التَّعَبُّدِ وَ الرِّيَاضَةِ بِحَالٍ أَلَا وَ إِنَّكَ لَوْ وَجَدْتَ حَلَاوَةَ عِبَادَةِ اللَّهِ وَ رَأَيْتَ بَرَكَاتِهَا وَ اسْتَضَأْتَ بِنُورِهَا لَمْ تَصْبِرْ عَنْهَا سَاعَةً وَاحِدَةً وَ لَوْ قُطِّعْتَ إِرْباً إِرْباً فَمَا أَعْرَضَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْهَا إِلَّا بِحِرْمَانِ فَوَائِدِ السَّبْقِ مِنَ الْعِصْمَةِ وَ التَّوْفِيقِ .

قِيلَ لِرَبِيعِ بْنِ خُثَيْمٍ مَا لَكَ لَا تَنَامُ بِاللَّيْلِ قَالَ لِأَنِّي أَخَافُ الْبَيَاتَ مَنْ خَافَ الْبَيَاتَ لَا يَنَامُ‌⁽³⁾.

«16»

م، [تفسير الإمام عليه السلام] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: أَ لَا أُنَبِّئُكُمْ بِأَكْيَسِ الْكَيِّسِينَ وَ أَحْمَقِ الْحُمَقَاءِ قَالُوا بَلَي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ أَكْيَسُ الْكَيِّسِينَ مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ وَ عَمِلَ

روایت 15

مصباح الشریعه: امام ششم علیه السلام فرمود: «خوشا به حال آن بنده‌ای که برای رضای خدا، با خواسته‌های نفس خود بجنگد. کسی که با حمله پیگیر سپاه نفس سرکش را از پای درآورد، به رضایت و خشنودی خدا نائل می‌شود. کسی که از حکم عقل و خرد سرپیچی نکرده و نفس سرکش و خواسته‌های آن را در برابر عقل تسلیم نماید و با کوشش هر چه بیشتر و تواضع و فروتنی در میدان عبادت پروردگار و خضوع در برابر خدا کند، چنین شخصی به رستگاری کامل و بزرگی دست یافته است. و هیچ پرده و حجابی میان بنده و خدا، تاریک‌تر و وحشتناک‌تر و خطرناک‌تر از نفس سرکش و خواسته‌های آن نیست، و برای نابود کردن آن هیچ اسلحه‌ای بُرنده‌تر از نیاز و احساس احتیاج به آنو ابراز انکسار و گرسنگی و تشنگی در طول روز (روزه داشتن) و شب‌زنده‌داری نیست، که اگر کسی در چنین حالی بمیرد، شهید مرده است و اگر زنده بماند و در این روش استقامت و پایداری کند، پایان کارش به رضوان اکبر و خشنودی خدا منتهی خواهد شد. خدای متعال فرمود: «وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِین»،{آنان که در طریق جلب رضای ما جدیت و کوشش نمایند، ما هم دست آنان را گرفته و آنها را به راه خود راهنمایی

می‌کنیم و قطعا خداوند با نیکوکاران است.}⁽⁴⁾

و چون دیدی کسی را که سعی و کوشش او از تو بیشتر است، خود را توبیخ و ملامت نما و با دیده سرزنش به خود بنگر، خویشتن را به کوشش بیشتر از آن وادار کن، افسار کشنده‌ای‌از دستورات و اوامر الهی و دهنه بازدارنده از نواهی او برای نفس خویش قرار بده و با کمال مراقبت سوق و حرکتش را کنترل و تنظیمکن، مانند کسی که مرکب تندرو را به گونه‌ای تربیت کرده که هیچ گامی برنمی‌دارد، مگر ابتدا و انتهایش را حساب کرده و سیر و حرکتش را در نظر دارد. رسول اکرم صلّی اللَّه علیه و آله به حدی در عبادت کوشا بود و به قدری نماز می‌خواند که پاهای مبارکش ورم کرده و آماس می‌نمود و در پاسخ اصحاب می‌فرمود: «آیا نباید بنده سپاسگزاری باشم؟» البته منظور حضرت، توجه دادن امت بود به وظایف خود.بنابراین هیچ گاه از جدیت و کوشش غفلت و مسامحه ننمایید و در هیچ حال از عبادت و بندگی و زحمت و سعی کوتاهی نکنید. آگاه باش اگر لذت و شیرینی عبادت خدا را درک کنی و خیر و برکات آن را ببینی و نورانیت و روشنایی او را در خود جلوه‌گر بدانی، لحظه‌ای از آن خودداری نمی‌کنی، اگرچه بدنت قطعه قطعه شود. و هیچ کس از عبادت رویگردان نمی‌شود، مگر اینکه از فواید و جایزه‌های آن که توفیق و عصمت الهی باشد، محروم و بی‌بهره مانده است. به ربیع بن خثیم گفته شد: «شما چرا شب‌ها نمی‌خوابی؟» پاسخ داد: «از شبیخون‌ها و ناراحتی‌های آینده می‌ترسم.کسی که از شبیخون و حمله‌های غافلگیرکننده بترسد، نباید بخوابد.»⁽⁵⁾

روایت 16

تفسیر امام حسن عسکری: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «آیا خبر ندهم شما را از کسی که از تمام زیرکان زیرک‌تر است و کسی که از همه احمق‌ها، احمق‌تر است؟» عرضه داشتند: «بفرمایید.» فرمود: «زیرک‌ترین زیرکان کسی است که از خود حساب بکشد و برای

لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَ أَحْمَقُ الْحُمَقَاءِ مَنِ اتَّبَعَ نَفْسَهُ هَوَاهُ وَ تَمَنَّي عَلَي اللَّهِ الْأَمَانِيَّ فَقَالَ الرَّجُلُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ كَيْفَ يُحَاسِبُ الرَّجُلُ نَفْسَهُ قَالَ إِذَا أَصْبَحَ ثُمَّ أَمْسَي رَجَعَ إِلَي نَفْسِهِ وَ قَالَ يَا نَفْسُ إِنَّ هَذَا يَوْمٌ مَضَي عَلَيْكِ لَا يَعُودُ إِلَيْكِ أَبَداً وَ اللَّهِ سَائِلُكِ عَنْهُ فِيمَا أَفْنَيْتِهِ فَمَا الَّذِي عَمِلْتِ فِيهِ أَ ذَكَرْتِ اللَّهَ أَمْ حَمِدْتِيهِ أَ قَضَيْتِ حَقَّ أَخٍ مُؤْمِنٍ أَ نَفَّسْتِ عَنْهُ كُرْبَتَهُ أَ حَفِظْتِيهِ بِظَهْرِ الْغَيْبِ فِي أَهْلِهِ وَ وُلْدِهِ أَ حَفِظْتِيهِ بَعْدَ الْمَوْتِ فِي مُخَلَّفِيهِ أَ كَفَفْتِ عَنْ غِيبَةِ أَخٍ مُؤْمِنٍ بِفَضْلِ جَاهِكِ أَ أَعَنْتِ مُسْلِماً مَا الَّذِي صَنَعْتِ فِيهِ فَيَذْكُرُ مَا كَانَ مِنْهُ فَإِنْ ذَكَرَ أَنَّهُ جَرَي مِنْهُ خَيْرٌ حَمِدَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ كَبَّرَهُ عَلَي تَوْفِيقِهِ وَ إِنْ ذَكَرَ مَعْصِيَةً أَوْ تَقْصِيراً اسْتَغْفَرَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عَزَمَ عَلَي تَرْكِ مُعَاوَدَتِهِ وَ مَحَا ذَلِكَ عَنْ نَفْسِهِ بِتَجْدِيدِ الصَّلَاةِ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ وَ عَرْضِ بَيْعَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام َلَي نَفْسِهِ وَ قَبُولِهَا وَ إِعَادَةِ لَعْنِ شَانِئِيهِ وَ أَعْدَائِهِ وَ دَافِعِيهِ عَنْ حُقُوقِهِ فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَسْتُ أُنَاقِشُكِ فِي شَيْ‌ءٍ مِنَ الذُّنُوبِ مَعَ مُوَالاتِكِ أَوْلِيَائِي وَ مُعَادَاتِكِ أَعْدَائِي‌⁽¹⁾.

«17»

جا، [المجالس للمفيد] الْجِعَابِيُّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ الْأَزْدِيِّ عَنْ مُوسَي بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ الْبَجَلِيِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: مَنْ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ نَفْسِهِ وَاعِظاً فَإِنَّ مَوَاعِظَ النَّاسِ لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُ شَيْئاً⁽²⁾.

«18»

جا، [المجالس] للمفيد عَلِيُّ بْنُ بِلَالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَاشِدٍ عَنِ الثَّقَفِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ شِمْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ الْمَكِّيِّ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام: أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام أُتِيَ بِخَبِيصٍ‌⁽³⁾فَأَبَي أَنْ يَأْكُلَهُ فَقَالُوا لَهُ أَ تُحَرِّمُ قَالَ لَا وَ لَكِنِّي أَخْشَي أَنْ تَتُوقَ إِلَيْهِ نَفْسِي فَأَطْلُبَهُ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا وَ اسْتَمْتَعْتُمْ بِها⁽⁴⁾.

جهان دیگر کار کند، و احمق‌ترین احمق‌ها کسی است که دنبال هوا و خواسته‌های نفسانی را بگیرد و از خدا توقع‌های بی‌جا و آرزوهای پوچ داشته باشد.»

مردی در آنجا به امیر مؤمنان علیه السلام عرض کرد: «چگونه انسان از خودش حساب بکشد؟» فرمود: «به این ترتیب که وقتی صبح مشغول کارها شد و روزش را به پایان رساند، نفس خویشتن را مورد خطاب و بازپرسی قرار دهد و به او بگوید: «ای نفس! این روز گذشته فرصتی بود که از کف تو رفت و هرگز برنمی‌گردد و خداوند هم از تو می‌پرسد که این وقت گرانبها را در چه چیز صرف نمودی؟بنابراین (ببینم) چه عملی در این روز گذشته انجام داده‌ای؟ آیا در یاد خدا بوده‌ای و حمد و سپاس نعمت‌های او را بجا آورده‌ای؟ آیا حق برادر دینی خود را ایفا نموده‌ای؟آیا گرفتاری او را برطرف کرده‌ای؟ در نبودن او مراقب و سرپرست خانواده و فرزندان او بوده‌ای؟ آیا بعد از مرگ او در فکر بازماندگان او بوده‌ای؟ آیا با استفاده از موقعیت و قدرت خود، از غیبت و بدگویی پشت سر او جلوگیری کرده‌ای؟ آیا برای کمک و یاری مسلمانی قدمی برداشته‌ای؟ خلاصه چه عملی در این روز انجام داده‌ای؟»

در انبار مغز و ذهن خود،اعمال و کارهای خود را بررسی می‌کند. پس اگر عمل خیری را انجام داده، سپاس و شکر خدا را بجا می‌آورد و در مقابل این موفقیت، خدا را به عظمت و بزرگی یاد کرده و تشکر می‌نماید. و اگر به گناه و تقصیری متوجه و متذکر شد، طلب بخشش و مغفرت می‌نماید و تصمیم جدی می‌گیرد که آن را تکرار نکند و با تجدید صلوات و درود بر پیغمبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله و خاندان پاکش و تحکیم ارتباط با امیر مؤمنان و پیمان متابعت از حضرتش و بیزاری از کینه‌توزان و دشمنان و غاصبین حقوقش، آثار و نتایج شوم آن گناه را محو و نابود می‌کند. و چون چنین کرد، پروردگار مهربان فرماید که دیگر گناهان تو را مورد مناقشه و محاسبه قرار نمی‌دهم، در صورتی که ارتباط تو با اولیا و دوستان من محکم شد و با دشمنان من دشمنی نمودی).»⁽⁵⁾

روایت 17

مجالس مفید: عمران بجلی گوید: از امام ششم علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: «کسی که در درون نفس خود واعظ و هشداردهنده‌ای نداشته باشد، مواعظ مردم و اندرزگویان سودی به حال او ندارد.»⁽⁶⁾

روایت 18

امالی مفید: عبداللَّه بن میمون گوید: حضرت صادق از پدر بزرگوارش علیهماالسّلام نقل می‌فرماید: «روزی حلوای شیرین و مطبوعی هدیه خدمت علی علیه السلام آوردند. حضرت از خوردنش امتناع ورزید. پرسیدند: «آیا خوردن این حرام است؟» فرمود: «نه، حرام نیست، ولی می‌ترسم پس از خوردن آن، نفس من به آن علاقه و کششپیدا کند و در نتیجه به فکر به دست آوردن آن باشم.» سپس این آیه را تلاوت فرمود: «أَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ فِی حَیاتِکُمُ الدُّنْیا وَ اسْتَمْتَعْتُمْ بِها»⁽⁷⁾، {چیزهای پاک و پاکیزه و لذت‌بخش را در دنیا از بین بردید و از آنها بهره‌مند شدید.}⁽⁸⁾

«19»

جا، [المجالس للمفيد] ابْنُ قُولَوَيْهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَمِّهِ يَعْقُوبَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْعَبْدِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَا كَانَ عَبْدٌ لِيَحْبِسَ نَفْسَهُ عَلَي اللَّهِ إِلَّا أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ⁽¹⁾.

«20»

ضه، [روضة الواعظين] قَالَ الْعِيصُ بْنُ الْقَاسِمِ: قُلْتُ لِلصَّادِقِ عليه السلام حَدِيثٌ يُرْوَي عَنْ أَبِيكَ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ مَا شَبِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْ خُبْزِ بُرٍّ قَطُّ أَ هُوَ صَحِيحٌ فَقَالَ لَا مَا أَكَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خُبْزَ بُرٍّ قَطُّ وَ لَا شَبِعَ مِنْ خُبْزِ شَعِيرٍ قَطُّ قَالَتْ عَائِشَةُ مَا شَبِعَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْ خُبْزِ الشَّعِيرِ حَتَّي مَاتَ وَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله اللَّهُمَّ اجْعَلْ رِزْقَ مُحَمَّدِ قُوتاً وَ قَالَتْ عَائِشَةُ مَا زَالَتِ الدُّنْيَا عَلَيْنَا عَسِيرَةً كَدِرَةً حَتَّي قُبِضَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَلَمَّا قُبِضَ النَّبِيُّ صُبَّتْ عَلَيْنَا صَبّاً وَ قِيلَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَمْ يَأْكُلْ عَلَي خِوَانٍ حَتَّي مَاتَ وَ لَمْ يَأْكُلْ خُبْزاً مُرَقَّقاً حَتَّي مَاتَ.

وَ رَوَي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ قَالَ: أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَنَا أَتَجَشَّأُ فَقَالَ يَا أَبَا جُحَيْفَةَ اخْفِضْ جُشَاكَ‌⁽²⁾فَإِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ شِبَعاً فِي الدُّنْيَا أَطْوَلُهُمْ جُوعاً يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله نُورُ الْحِكْمَةِ الْجُوعُ وَ التَّبَاعُدُ مِنَ اللَّهِ الشِّبَعُ وَ الْقُرْبَةُ إِلَي اللَّهِ حُبُّ الْمَسَاكِينِ وَ الدُّنُوُّ مِنْهُمْ لَا تَشْبَعُوا فَيُطْفَأَ نُورُ الْمَعْرِفَةِ مِنْ قُلُوبِكُمْ وَ مَنْ بَاتَ يُصَلِّي فِي خِفَّةٍ مِنَ الطَّعَامِ بَاتَ وَ حُورُ الْعِينِ حَوْلَهُ وَ قَالَ صلي الله عليه و آله لَا تُمِيتُوا الْقُلُوبَ بِكَثْرَةِ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ وَ إِنَّ الْقُلُوبَ تَمُوتُ كَالزُّرُوعِ إِذَا كَثُرَ عَلَيْهِ الْمَاءُ.

«21»

جع، [جامع الأخبار] قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: رَجَعْنَا مِنَ الْجِهَادِ الْأَصْغَرِ إِلَي الْجِهَادِ الْأَكْبَرِ وَ قَالَ مَنْ غَلَبَ عِلْمُهُ هَوَاهُ فَهُوَ عِلْمٌ نَافِعٌ وَ مَنْ جَعَلَ شَهْوَتَهُ تَحْتَ قَدَمَيْهِ فَرَّ الشَّيْطَانُ مِنْ ظِلِّهِ وَ قَالَ صلي الله عليه و آله يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَي أَيُّمَا عَبْدٍ أَطَاعَنِي لَمْ أَكِلْهُ إِلَي غَيْرِي وَ أَيُّمَا عَبْدٍ عَصَانِي وَكَلْتُهُ إِلَي نَفْسِهِ ثُمَّ لَمْ أُبَالِ فِي أَيِّ وَادٍ هَلَكَ‌⁽³⁾.

روایت 19

مجالس مفید: امام صادق علیه السلام فرمود: «هیچ بنده‌ای خود را وقف بر خدا نمی‌کند، مگر اینکه خدا او را داخل بهشت می‌نماید.»⁽⁴⁾

روایت 20

کافی: عیص بن قاسم گوید: از امام صادق علیه السلام سؤال کردم: «حدیثی از پدر بزرگوار شما نقل شده که ایشان فرموده است: «رسول خدا نان گندم را به مقداری که سیر شود، هرگز نخورده است.» آیا این روایت صحیح است؟» فرمود: «نه، بلکه رسول خدا اصلا نان گندم نخورد و از نان جو هم به مقداری که سیر شود هرگز نخورد. عایشه گفت: «رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله تا وقتی که رحلت فرمود، از نان جو شکمی سیر نکرد.» پیغمبر اسلام صلّی اللَّه علیه و آله در دعایش می‌گفت: «بار الها! رزق و روزی محمد صلّی اللَّه علیه و آله را قوت و به اندازه حداقل نیاز قرار بده.» و عایشه گوید: « تا وقتی که پیغمبر از دنیا رحلت فرمود، زندگی همیشه بر ما دشوار و سخت بود، و چون حضرتش دنیا را وداع نمود، از هر طرف دنیا به ما رو آورد.» و گفته شده که پیغمبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله در کنار سفره، غذای کاملی تناول نفرمود تا از دنیا رحلت کرد و تا زنده بود نان گندم سبوس گرفته میل‌نفرمود.

و علی بن ابی طالب علیه السلام از ابی جحیفه (یکی از اصحاب) نقل فرماید که او گفت: «خدمت رسول خدا شرفیاب شدم، در حالی که داشتم آروغ می‌زدم. فرمود: «ای ابا جحیفه! این حالت را به خود راه نده، چون کسانی که در این جهان پرخور باشند، در روز قیامت رنج گرسنگی‌شان بیش از دیگران است.»

رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «گرسنگی موجب تابش انوار حکمت است و پرخوری باعث دوری از خدا می‌گردد، و نزدیک شدن به خدا در اثر دوستی با فقرا و مساکین و نزدیکی با آنان است. پرخوری نکنید که در نتیجه آن، نور معرفت و حالت شناخت در دل‌های شما از بین می‌رود ،و کسی که شبانگاه نمازی در حال سبکی از غذا بخواند، شب را در حالتی به سر می‌برد که حورالعین در اطراف او باشند.» و باز فرمود: «دل‌های خود را با پرخوری و نوشیدنی نمی‌رانید و دل‌ها می‌میرند و فاسد می‌شوند، هم چنان که زراعت‌ها وقتی که آب زیاد به آنها برسد فاسد می‌شود.»

روایت 21

جامع الاخبار: رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «ما از جهاد کوچک مراجعت کرده و به سوی جهاد بزرگ‌تر رهسپاریم.» و باز فرمود: «کسی که دانش و بینش او بر هواهای نفسانی‌اش غالب گردد، چنین علمی سودمند است، و هر کس شهوات و خواسته‌های نفس را زیر پای خود نهاده و بر آنها مسلط شود، شیطان از سایه چنین شخصی می‌گریزد.»همچنین فرمود: «خداوند متعال می‌فرمایدآن بنده‌ای را که مطیع من باشد، واگذار به غیر خودم نمی‌کنم و آن بنده‌ای را که نافرمانی مرا نماید، به خودش رها می‌نمایم و هیچ باکی ندارم و اهمیتی نمی‌دهم که در چه بیابانی گرفتار شود و بمیرد.»⁽⁵⁾

فلاح السائل، و محاسبة النفس، للشهيد الثاني‌⁽¹⁾: مثله.

«22»

تم، [فلاح السائل] رَوَي يَحْيَي بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ هَارُونَ الْحَسَنِيُّ فِي كِتَابِ أَمَالِيهِ بِإِسْنَادِهِ إِلَي الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَا يَكُونُ الْعَبْدُ مُؤْمِناً حَتَّي يُحَاسِبَ نَفْسَهُ أَشَدَّ مِنْ مُحَاسَبَةِ الشَّرِيكِ شَرِيكَهُ وَ السَّيِّدِ عَبْدَهُ.

«23»

غو، [غوالي اللئالي] رُوِيَ فِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ: أَنَّهُ دَخَلَ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله رَجُلٌ اسْمُهُ مُجَاشِعٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ الطَّرِيقُ إِلَي مَعْرِفَةِ الْحَقِّ فَقَالَ صلي الله عليه و آله مَعْرِفَةُ النَّفْسِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَكَيْفَ الطَّرِيقُ إِلَي مُوَافَقَةِ الْحَقِّ قَالَ مُخَالَفَةُ النَّفْسِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَكَيْفَ الطَّرِيقُ إِلَي رِضَا الْحَقِّ قَالَ سَخَطُ النَّفْسِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَكَيْفَ الطَّرِيقُ إِلَي وَصْلِ الْحَقِّ قَالَ هَجْرُ النَّفْسِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَكَيْفَ الطَّرِيقُ إِلَي طَاعَةِ الْحَقِّ قَالَ عِصْيَانُ النَّفْسِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَكَيْفَ الطَّرِيقُ إِلَي ذِكْرِ الْحَقِّ قَالَ نِسْيَانُ النَّفْسِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَكَيْفَ الطَّرِيقُ إِلَي قُرْبِ الْحَقِّ قَالَ التَّبَاعُدُ مِنَ النَّفْسِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَكَيْفَ الطَّرِيقُ إِلَي أُنْسِ الْحَقِّ قَالَ الْوَحْشَةُ مِنَ النَّفْسِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَكَيْفَ الطَّرِيقُ إِلَي ذَلِكَ قَالَ الِاسْتِعَانَةُ بِالْحَقِّ عَلَي النَّفْسِ.

«24»

ختص، [الإختصاص] عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام قَالَ: لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يُحَاسِبْ نَفْسَهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ فَإِنْ عَمِلَ خَيْراً اسْتَزَادَ اللَّهَ مِنْهُ وَ حَمِدَ اللَّهَ عَلَيْهِ وَ إِنْ عَمِلَ شَرّاً اسْتَغْفَرَ اللَّهَ مِنْهُ وَ تَابَ إِلَيْهِ‌⁽²⁾.

ين، [كتاب حسين بن سعيد] و النوادر حماد بن عيسي عن إبراهيم بن عمر عنه عليه السلام: مثله.

كا، [الكافي] علي عن أبيه عن حماد بن عيسي: مثله‌⁽³⁾.

«25»

ين، [كتاب حسين بن سعيد] و النوادر فَضَالَةُ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: إِنِّي لَأُبْغِضُ‌⁽⁴⁾رَجُلًا يَرْضَي رَبَّهُ بِشَيْ‌ءٍ لَا يَكُونُ فِيهِ أَفْضَلُ

در فلاح السائل و محاسبه النفس نیز چنین روایت شده است.

روایت 22

فلاح السائل: حضرت مجتبی علیه السلام از رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله نقل می‌کند که فرمود: «بنده به درجه کامل ایمان نمی‌رسد، تا وقتی که اعمال خویش را مورد محاسبه و بررسی قرار دهد؛ دقیق‌تر از محاسبه و بررسی شریک از شریک خود و مالک از کارهای بنده خود.»

روایت 23

غوالی اللئالی: در پاره‌ای از اخبار روایت شده است که شخصی به نام مجاشع خدمت رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله مشرّفگشت و عرضه داشت: «یا رسول اللَّه! راه شناخت حق چیست؟» فرمود: «خودشناسی و معرفت نفس.» عرض کرد: «راه متابعت و پیروی از حق چگونه است؟» فرمود: «مخالفت کردن با خواسته‌های نفس.» عرضه داشت: «راه به دست آوردن رضایت و خوشنودی حق چیست؟» فرمود: «دشمن داشتن و بدبینی به نفس.» پرسید: «راه رسیدن به حق چیست؟» فرمود: «دوری کردن از نفس.» عرضه داشت: «راه اطاعت و فرمانبری از حق چیست؟» فرمود: «عصیان ونافرمانی نفس.»پرسید: «راه در یاد حق بودن چیست؟» فرمود: «فراموش کردن نفس.»

عرضه داشت: «راه نزدیک شدن به حق چیست؟» فرمود: «فاصله گرفتن و دور شدن از نفس.» پرسید: «راه آشنایی و مانوس بودن با حق چیست؟» فرمود: «وحشت داشتن از نفس و بیگانه شدن با آن.» عرضه داشت: «راه بیگانه شدن از نفس چگونه است؟» فرمود: «استمداد و یاری خواستن از حق برای سرکوبی نفس.»

روایت 24

اختصاص: موسی بن جعفر علیه السلام فرمود: «از ما نیست کسی که هر روز کارهای روزانه‌اش را محاسبه و بررسی نکند که اگر عمل خوبی انجام داده، درخواست توفیق بیشتری از خدا نماید و سپاسگزاری از لطف الهی کند و اگر کار بدی نموده، از خدا درخواست بخشش و مغفرت کرده و توبه و بازگشت به او کند.»⁽⁵⁾

در کتاب حسین بن سعید اهوازی ابراهیم بن عمر از آن حضرت چنین نقل کرده است.نیز در کتاب کافی⁽⁶⁾هم از حماد بن عیسی این روایت نقل شده است.

روایت 25

کتاب حسین بن سعید: نقل شده که عبید بن زراره گوید:از امام ششم علیه السلام شنیدم که فرمود: «من دوست ندارم شخصی را که به واسطه عملی که در اعمالش بالاتر از آن نباشد، احساس رضایت و خوشنودی از حق کند.

مِنْهُ فَإِنْ رَأَيْتُهُ يُطِيلُ الرُّكُوعَ قُلْتُ يَا نَفْسُ وَ إِنْ رَأَيْتُهُ يُطِيلُ السُّجُودَ قُلْتُ يَا نَفْسُ.

«26»

مُحَاسَبَةُ النَّفْسِ، عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: حَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا وَ زِنُوهَا قَبْلَ أَنْ تُوزَنُوا وَ تَجَهَّزُوا لِلْعَرْضِ الْأَكْبَرِ.

«27»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ رَبِحَ وَ مَنْ غَفَلَ عَنْهَا خَسِرَ وَ مَنْ خَافَ أَمِنَ وَ مَنِ اعْتَبَرَ أَبْصَرَ وَ مَنْ أَبْصَرَ فَهِمَ وَ مَنْ فَهِمَ عَلِمَ‌⁽¹⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: يَا أَسْرَي الرَّغْبَةِ أَقْصِرُوا فَإِنَّ الْمُعَرِّجَ عَلَي الدُّنْيَا لَا يَرُوعُهُ مِنْهَا إِلَّا صَرِيفُ أَنْيَابِ الْحِدْثَانِ أَيُّهَا النَّاسُ تَوَلَّوْا مِنْ أَنْفُسِكُمْ تَأْدِيبَهَا وَ اعْدِلُوا بِهَا عَنْ ضَرَاوَةِ عَادَاتِهَا⁽²⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: كَفَاكَ أَدَباً لِنَفْسِكَ اجْتِنَابُ مَا تَكْرَهُهُ مِنْ غَيْرِكَ‌⁽³⁾.

باب 46 ترك الشهوات و الأهواء

الآيات

اشارة

النساء وَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَ يُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيماً⁽⁴⁾.

الكهف وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَ اتَّبَعَ هَواهُ وَ كانَ أَمْرُهُ فُرُطاً⁽⁵⁾.

مريم فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ

اگر ببینی رکوع طولانی هست، باز هم خطاب توبیخ‌آمیز با نفس داشته باش و اگر سجده طولانی باشد، باز بگوید ای نفس سرکش!»

روایت 26

محاسبه النفس:پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «بررسی اعمال و کارهای خود را بنمایید، پیش از آنکه شما را بازپرسی و محاسبه نمایند، و وزن و ارزش خود را به دست آورید، قبل از آنکه شما را ارزیابی نمایند، و خود را برای عرضه شدن بر حق آن عرضه بزرگ و احضار وحشت زا آماده سازید.»

روایت 27

نهج البلاغه: امام علی علیه السلام فرمود: «کسی که حساب خود را داشته باشد سود می‌برد و کسی که از محاسبه غفلت کند، زیانکار است؛ کسی که در این جهان دارای حالت خوف و ترس باشد، ایمنی یابد؛ کسی که در صدد پند و عبرت گرفتن باشد، بینایی و بصیرت یابد؛ کسی که بصیر شد، فهم و درک یابد؛ و کسی که فهم و درک داشته باشد، علم و دانش به دست آورد.»⁽⁶⁾

و باز در نهج البلاغهفرمود: «ای گرفتاران خواهش‌های نفسانی! باز بایستید که دلبند به دنیا را نمی‌ترساند، مگر صدای دندان‌های مصیبت‌ها و اندوهان. ای مردم! خودتان به تادیب و تربیت خویشتن بپردازید و نفوس خویش را از جرات و دلیری بر عادات زشت و خوی بد باز دارید.»⁽⁷⁾

همچنین فرمود: «بس است از لحاظ ادب و آراستگی که اجتناب و دوری کنی از کاری که برای دیگران زشت می‌دانی.»⁽⁸⁾

باب چهل و ششم : در موضوع رها کردن و پشت پا زدن به شهوت‌ها و امیال نفسانی

آیات

{خدا می‌خواهد تا بر شما ببخشاید و کسانی که از خواسته‌ها [ی نفسانی] پیروی می‌کنند می‌خواهند شما دستخوش انحرافی بزرگ شوید.}

{و از آن کس که قلبش را از یاد خود غافل ساخته‌ایم و از هوس خود پیروی کرده و [اساس] کارش بر زیاده‌روی است، اطاعت مکن.}

{آن گاه، پس از آنان جانشینانی به جای ماندند که نماز را تباه ساخته و از هوس‌ها پیروی کردند، و به زودی [سزای] گمراهیِ [خود] را خواهند دید.}

يَلْقَوْنَ غَيًّا⁽¹⁾.

طه فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها مَنْ لا يُؤْمِنُ بِها وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَتَرْدي‌⁽²⁾.

الفرقان أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَ فَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا⁽³⁾.

القصص فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّما يَتَّبِعُونَ أَهْواءَهُمْ وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُديً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ‌⁽⁴⁾.

الروم بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ‌⁽⁵⁾.

ص وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوي فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ‌⁽⁶⁾.

الجاثية أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ‌⁽⁷⁾.

محمد أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلي قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ‌⁽⁸⁾.

القمر وَ كَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ وَ كُلُّ أَمْرٍ مُسْتَقِرٌّ⁽⁹⁾.

النازعات وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَي النَّفْسَ عَنِ الْهَوي فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوي‌⁽¹⁰⁾.

الأخبار

«1»

ل، [الخصال] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: طُوبَي لِمَنْ تَرَكَ شَهْوَةً حَاضِرَةً لِمَوْعُودٍ لَمْ يَرَهُ‌⁽¹¹⁾.

{پس هرگز نباید کسی که به آن ایمان ندارد و از هوس خویش پیروی کرده است، تو را از [ایمان به] آن باز دارد، که هلاک خواهی شد.}

{آیا آن کس که هوایِ [نفس] خود را معبود خویش گرفته است دیدی؟ آیا [می‌توانی] ضامنِ او باشی؟}

{پس اگر تو را اجابت نکردند، بدان که فقط هوس‌های خود را پیروی می‌کنند و کیست گمراه‌تر از آنکه بی‌راهنمایی خدا از هوسش پیروی کند؟ بی‌تردید خدا مردم ستمگر را راهنمایی نمی‌کند.}

{[نه، این چنین نیست] بلکه کسانی که ستم کرده‌اند، بدون هیچ گونه دانشی هوس‌های خود را پیروی کرده‌اند. پس آن کس را که خدا گمراه کرده، چه کسی هدایت می‌کند؟ و برای آنان یاورانی نخواهد بود.}

{و زنهار از هوس پیروی مکن که تو را از راه خدا به درکند.}

{پس آیا دیدی کسی را که هوس خویش را معبود خود قرار داده.}

{اینان همانانند که خدا بر دل‌هایشان مُهر نهاده است و از هوس‌های خود پیروی کرده‌اند.}

{و به تکذیب دست زدند و هوس‌های خویش را دنبال کردند، و [لی] هر کاری را [آخر] قراری است.}

{و امّا کسی که از ایستادن در برابر پروردگارش هراسید، و نفس [خود] را از هوس باز داشت، پس جایگاه او همان بهشت است.}

روایات

روایت 1

خصال صدوق: سکونی از امام ششم، از پدران و اجدادش علیهم السلام از رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله نقل کرده که آن حضرت فرمود: «خوشا به حال آن کس که شهوت و لذت زودگذر کنونی و آنی را به منظور ثواب‌های موعود که ندیده است، رها کند.»⁽²¹⁾

كتاب الإمامة و التبصرة، عن القاسم بن علي العلوي عن محمد بن أبي عبد الله عن سهل بن زياد عن النوفلي عن السكوني عن جعفر بن محمد عن أبيه عن آبائه عليهم السلام قال قال رسول الله صلي الله عليه و آۀه: مثله.

ثو، [ثواب الأعمال] ابن المغيرة بإسناده عن السكوني: مثله‌⁽¹⁾

جا، [المجالس] للمفيد الصدوق عن أبيه عن محمد العطار عن ابن عبد الجبار عن ابن أبي عمير عن جميل بن دراج عن الصادق عليه السلام: مثله.

«2»

ل، [الخصال] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ عِيسَي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْحَذَّاءِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ بِجَلَالِي وَ جَمَالِي وَ بَهَائِي وَ ارْتِفَاعِي لَا يُؤْثِرُ عَبْدٌ هَوَايَ عَلَي هَوَاهُ إِلَّا جَعَلْتُ غِنَاهُ فِي نَفْسِهِ وَ هَمَّهُ فِي آخِرَتِهِ وَ كَفَفْتُ عَنْهُ ضَيْعَتَهُ وَ ضَمَّنْتُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ رِزْقَهُ وَ كُنْتُ لَهُ مِنْ وَرَاءِ تِجَارَةِ كُلِّ تَاجِرٍ⁽²⁾.

سن، [المحاسن] أبي عن الوشاء عن عبد الله بن سنان عن الثمالي عن أبي جعفر عليه السلام: مثله‌⁽³⁾

ين، [كتاب حسين بن سعيد] و النوادر النَّضْرُ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْهُ عليه السلام قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي وَ عَظَمَتِي وَ قُدْرَتِي وَ بَهَائِي وَ عُلُوِّي لَا يُؤْثِرُ عَبْدٌ وَ ذَكَرَ مِثْلَهُ.

«3»

ل، [الخصال] مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْأَسَدِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عِمْرَانَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي عَلِيٍّ اللَّهَبِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَي أُمَّتِي الْهَوَي وَ طُولُ الْأَمَلِ أَمَّا الْهَوَي فَإِنَّهُ يَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَيُنْسِي الْآخِرَةَ⁽⁴⁾.

در کتاب الامامه و التبصره و در ثواب الاعمال⁽⁵⁾هم به واسطه سکونی از امام ششم علیه السلام چنین نقل شده است و در مجالس مفید هم از جمیل بن دراج، از امام ششم علیه السلام چنین نقل شده است.

روایت 2

خصال: ابی عبیده حذاء از حضرت باقر علیه السلام نقل کرده است که فرمود: «خداوند متعال می‌فرماید قسم به جلال، جمال، روشنایی، بلندی و ارتفاع مقام خودم که هیچ بنده‌ای اراده و خواست مرا بر خواسته و هوای نفس خود مقدم نمی‌کند، مگر اینکه به پاداش این تسلیم، غنا و بی‌نیازی را در باطن و درون او قرار می‌دهم، فکر و اندیشه‌اش را بهآخرت متوجه می‌سازم، معیشت و زندگی او را خود تأمین می‌نمایم، آسمان و زمین را ضامن و مامور رزق او سازم و در برابر تجارت هر تاجری، به سود وی می‌پردازم.»⁽⁶⁾

در کتاب محاسن، ابو حمزه ثمالی از حضرت باقر علیه السلام چنین نقل کرده و در کتاب حسین بن سعید، ابو حمزه ثمالی از حضرت باقر نقل کرده که: «خداوند متعال فرمود قسم به عزّت، جلال، عظمت، قدرت، روشنایی و بلندی مقام خودم که هیچ بنده‌ای مقدم ندارد ... » و آن طور که نقل شد را نقل کرده است.⁽⁷⁾

روایت 3

. خصال: از جابر بن عبداللَّه نقل شده است که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: «بیشترین چیزی که بر امت خویش از آن هراس دارم، خواسته‌های نفسانی و آرزوی دراز است. اما خواهش نفس، انسان را از تسلیم به حق و متابعت آن بازمی‌دارد. و اما آرزوی دور و دراز، موجب فراموشی انسان از فکر آخرت می‌شود.»⁽⁸⁾

ل، [الخصال] أبي عن محمد العطار عن ابن عيسي عن أبيه عن حماد بن عيسي عن عمر بن أذينة عن أبان بن أبي عياش عن سليم بن قيس عن أمير المؤمنين عليه السلام: مثله‌⁽¹⁾.

ل، [الخصال] ابن بندار عن أبي العباس الحمادي عن أحمد بن محمد الشافعي عن عمه إبراهيم بن محمد عن علي بن أبي علي اللهبي: إلي آخر ما مضي‌⁽²⁾

أقول

و قد أثبتنا تلك الأخبار تماما في كتاب الروضة في باب مواعظ النبي صلي الله عليه و آله و بعض الأخبار في باب المنجيات و المهلكات و بعضها في باب العفاف من هذا المجلد الخامس عشر

«4»

ل، [الخصال] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْبَهَانِيِّ عَنِ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ حَفْصٍ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ: إِنِّي لَأَرْجُو النَّجَاةَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ لِمَنْ عَرَفَ حَقَّنَا مِنْهُمْ إِلَّا لِأَحَدِ ثَلَاثَةٍ صَاحِبِ سُلْطَانٍ جَائِرٍ وَ صَاحِبِ هَوًي وَ الْفَاسِقِ الْمُعْلِنِ‌⁽³⁾.

«5»

مع، [معاني الأخبار] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: أَشْجَعُ النَّاسِ مَنْ غَلَبَ هَوَاهُ‌⁽⁴⁾.

لي، [الأمالي للصدوق] السناني عن الأسدي عن النخعي عن النوفلي عن محمد بن سنان عن المفضل عن ابن ظبيان عن الصادق عن آبائه عن أمير المؤمنين عليه السلام: مثله‌⁽⁵⁾.

«6»

لي، [الأمالي للصدوق] مع، [معاني الأخبار] فِي خَبَرِ الشَّيْخِ الشَّامِيِّ قَالَ زَيْدُ بْنُ صُوحَانَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَيُّ سُلْطَانٍ أَغْلَبُ وَ أَقْوَي قَالَ الْهَوَي‌⁽⁶⁾.

باز هم در خصال⁽⁷⁾از سلیم بن قیس، از حضرت امیر مؤمنان علیه السلام چنین نقل شده است.همچنین در جای دیگر در خصال،⁽⁸⁾از علی بن ابی علی لهبی تا آخر روایت نقل شده است.

مؤلف

تمام این گونه اخبار و احادیث را در کتاب روضه بحار (جلدهفتاد و هفت) در باب «مواعظ پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله » نقل نموده‌ایم و بعضی اخبار را در باب «منجیات و مهلکات» و پاره‌ای از آنها را در باب «عفاف و پاکدامنی» در جلد پانزده نقل کرده‌ایم .

روایت 4

خصال: حضرت امام صادق علیه السلام فرمود: «من برای این امت، آنان که در حق ما معرفت داشته باشند، امید نجات و خلاصی دارم، مگر برای یکی از این سه گروه: همکار و همراه سلطان ستمگر؛ کسی که دنبال هوا و هوس رود؛ کسی که گناه و فسق را علنا و آشکارا انجام دهد. (برای این سه گروه امید نجات ندارم.)⁽⁹⁾

روایت 5

معانی الاخبار: امام ششم از امیر مؤمنان علیهماالسّلامنقل کرده است که فرمود: «قهرمان‌ترین مردم کسی است که بر هوای نفس خود پیروز گردد.»⁽¹⁰⁾

در امالی صدوق⁽¹¹⁾هم این روایت به نقل از امام ششم، از امیر مؤمنان علیهماالسّلام نقل شده است.

روایت 6

امالی صدوق و معانی الاخبار: زید بن صوحان سؤال کرد: «یا امیرالمؤمنین! کدامین سلطان و نیرومندی از همه چیره‌تر و نیرومندتر است؟» فرمود: «هوای نفس.»⁽¹²⁾

«7»

ما، [الأمالي للشيخ الطوسي] الْمُفِيدُ عَنِ الْجِعَابِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ عَنْبَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ جَمِيلٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ عَامِرِ بْنِ وَاثِلَةَ الْكِنَانِيِّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ سَمِعْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَقُولُ: إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ طُولُ الْأَمَلِ وَ اتِّبَاعُ الْهَوَي فَأَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَيُنْسِي الْآخِرَةَ وَ أَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَي فَيَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْيَا قَدْ تَوَلَّتْ مُدْبِرَةً وَ الْآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ مُقْبِلَةً وَ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا بَنُونَ فَكُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الْآخِرَةِ وَ لَا تَكُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْيَا فَإِنَّ الْيَوْمَ عَمَلٌ وَ لَا حِسَابَ وَ الْآخِرَةَ حِسَابٌ وَ لَا عَمَلَ‌⁽¹⁾.

جا، [المجالس للمفيد] الجعابي عن الفضل بن الحباب عن مسلم بن عبد الله عن أبيه عن محمد بن عبد الرحمن عن شعبة عن سلمة بن كهيل عن حبة العرني عنه عليه السلام: مثله‌⁽²⁾.

«8»

ثو، [ثواب الأعمال] الْعَطَّارُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ ابْنِ مَهْزِيَارَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ وَ عِزَّتِي وَ عَظَمَتِي وَ جَلَالِي وَ بَهَائِي وَ عُلُوِّي وَ ارْتِفَاعِ مَكَانِي لَا يُؤْثِرُ عَبْدٌ هَوَايَ عَلَي هَوَاهُ إِلَّا جَعَلْتُ هَمَّهُ فِي آخِرَتِهِ وَ غِنَاهُ فِي قَلْبِهِ وَ كَفَفْتُ عَلَيْهِ ضَيْعَتَهُ وَ ضَمَّنْتُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ رِزْقَهُ وَ أَتَتْهُ الدُّنْيَا وَ هِيَ رَاغِمَةٌ⁽³⁾.

مشكاة الأنوار،: مثله‌⁽⁴⁾.

«9»

سن، [المحاسن] مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ الْعَطَّارُ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْ يَحْيَي بْنِ عُقَيْلٍ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علِيٌّ عليه السلام. إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمُ اثْنَيْنِ اتِّبَاعَ الْهَوَي وَ طُولَ الْأَمَلِ فَأَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَي فَإِنَّهُ يَرُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ

روایت 7

امالی طوسی: عامر بن واثله کنانی رحمة اللَّه علیه گوید: از امیر مؤمنان علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: «بیشترین چیزی که بر شما می‌ترسم،آرزوی دراز و پیروی از هوای نفس است. اما آرزوی دراز، آخرت را فراموش می‌سازد. و اما پیروی از هوای نفس، انسان را از حق باز می‌دارد. هان که دنیا پشت کرده و دارد می‌رود و آخرت رو کرده و می‌آید، و برای هر یک فرزندان و داوطلبانی هست. پس شما از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا مباشید که امروز فقط عمل است و کارکرد، نه حساب، و در آن جهان نیز حساب و بررسی کارها است و وقت عمل نیست.»⁽⁵⁾

مجالس مفید⁽⁶⁾از حبه عرنی، از امیر مؤمنان علیه السلام نیز چنین نقل کرده است .

روایت 8

ثواب الاعمال:حضرت سجاد علیه السلام فرمود: «خداوند متعال می‌فرماید به عزت، عظمت، جلال، روشنایی، بلندی و ارتفاع مقام خود سوگند که هیچ بنده‌ای خواست و اراده مرا بر هوای نفس خود مقدم نمی‌دارد، مگر اینکه به پاداش این ایثار، فکرش را متوجه آخرت می‌نمایم، بی‌نیازی درونی در دلش قرار می‌دهم، زندگی او را تامین می‌کنم، آسمان و زمین را ضامن روزی او می‌نمایم و دنیا با کمال ذلت و تسلیم، به او رو می‌کند.»⁽⁷⁾

این روایت در مشکاة الانوار⁽⁸⁾نیز نقل شده است.

روایت 9

محاسن: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: «من از دو چیز بر شما می‌ترسم: پیروی از هوا و آرزوی دراز. اما پیروی و متابعت از هوا، قطعا انسان را از حق و حقیقت برمی‌گرداند و آرزوی دراز هم

فَيُنْسِي الْآخِرَةَ⁽¹⁾.

«10»

محص، [التمحيص] عَنْ يُونُسَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَنْ أَكَلَ مَا يَشْتَهِي لَمْ يَنْظُرِ اللَّهُ إِلَيْهِ حَتَّي يَنْزِعَ أَوْ يَتْرُكَ.

«11»

الدُّرَّةُ الْبَاهِرَةُ، قَالَ الْجَوَادُ ع: مَنْ أَطَاعَ هَوَاهُ أَعْطَي عَدُوَّهُ مُنَاهُ وَ قَالَ عليه السلام رَاكِبُ الشَّهَوَاتِ لَا تُسْتَقَالَ لَهُ عَثْرَةٌ.

«12»

نهج، [نهج البلاغة] قَالَ عليه السلام: مَنْ كَرُمَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ هَانَتْ عَلَيْهِ شَهْوَتُهُ‌⁽²⁾.

وَ قَالَ عليه السلام: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَانَ يَقُولُ حُفَّتِ الْجَنَّةُ بِالْمَكَارِهِ وَ حُفَّتِ النَّارُ بِالشَّهَوَاتِ وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ مَا مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ شَيْ‌ءٌ إِلَّا يَأْتِي فِي شَهْوَةٍ فَرَحِمَ اللَّهُ رَجُلًا نَزَعَ عَنْ شَهْوَتِهِ وَ قَمَعَ هَوَي نَفْسِهِ فَإِنَّ هَذِهِ النَّفْسَ أَبْعَدُ شَيْ‌ءٍ مَنْزِعاً وَ إِنَّهَا لَا تَزَالُ تَنْزِعُ إِلَي مَعْصِيَةٍ فِي هَوًي وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يُمْسِي وَ لَا يُصْبِحُ إِلَّا وَ نَفْسُهُ ظَنُونٌ عِنْدَهُ فَلَا يَزَالُ زَارِياً عَلَيْهَا وَ مُسْتَزِيداً لَهَا فَكُونُوا كَالسَّابِقِينَ قَبْلَكُمْ وَ الْمَاضِينَ أَمَامَكُمْ قَوَّضُوا مِنَ الدُّنْيَا تَقْوِيضَ الرَّاحِلِ وَ طَوَوْهَا طَيَّ الْمَنَازِلِ إِلَي آخِرِ الْخُطْبَةِ⁽³⁾.

«13»

كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ، قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ: يَا بُنَيَّ مَنْ يُرِدْ رِضْوَانَ اللَّهِ يَسْخَطْ نَفْسَهُ كَثِيراً وَ مَنْ لَا يَسْخَطْ نَفْسَهُ لَا يرضي [يُرْضِ] به [رَبَّهُ] وَ مَنْ لَا يَكْظِمْ غَيْظَهُ يُشْمِتْ عَدُوَّهُ.