بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 55

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

متن عربی مطابقت داده شده با چاپ :

سرشناسه: مجلسی محمد‌باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء‌التراث‌العربی [ -13].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب‌الامامة. ج.52. تاریخ‌الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب‌الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب‌السوم. ج.103.فهرست‌المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ترجمه بحارالانوار جلد 55: آسمان و جهان - 2

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة كتاب السماء و العالم / ادامه کتاب «آسمان و جهان»

تتمة أبواب كليات أحوال العالم و ما يتعلق بالسماويات / ادامه ابواب کلیات احوال جهان

باب 4 العرش و الكرسي و حملتهما

الآيات

البقرة: وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ‌⁽¹⁾

الأعراف: ثُمَّ اسْتَوي عَلَي الْعَرْشِ‌⁽²⁾

يونس: ثُمَّ اسْتَوي عَلَي الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ ما مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ‌⁽³⁾

هود: وَ كانَ عَرْشُهُ عَلَي الْماءِ⁽⁴⁾

الرعد: ثُمَّ اسْتَوي عَلَي الْعَرْشِ‌⁽⁵⁾

طه: الرَّحْمنُ عَلَي الْعَرْشِ اسْتَوي‌⁽⁶⁾

المؤمنون: قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ‌⁽⁷⁾

الفرقان: ثُمَّ اسْتَوي عَلَي الْعَرْشِ الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً⁽⁸⁾

النمل: رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ‌⁽⁹⁾

ترجمه ندارد

التنزيل: ثُمَّ اسْتَوي عَلَي الْعَرْشِ‌⁽¹⁾

المؤمن: الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا⁽²⁾

الحديد: ثُمَّ اسْتَوي عَلَي الْعَرْشِ‌⁽³⁾

الحاقة: وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ⁽⁴⁾

تفسير

وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ قال الطبرسي رحمه الله اختلف فيه علي أقوال: أحدها: وسع علمه السموات و الأرض عن ابن عباس و مجاهد و هو المروي عن أبي جعفر و أبي عبد الله عليهما السلام و يقال للعلماء كراسي كما يقال لهم أوتاد الأرض لأن بهم قوام الدين و الدنيا و ثانيها: أن الكرسي هاهنا هو العرش عن الحسن و إنما سمي كرسيا لتركب بعضه علي بعض و ثالثها: أن المراد بالكرسي هاهنا الملك و السلطان و القدرة كما يقال اجعل لهذا الحائط كرسيا أي عمادا يعمد به حتي لا يقع و لا يميل فيكون معناه أحاطت قدرته بالسماوات و الأرض و ما فيهما و رابعها: أن الكرسي سرير دون العرش و قد روي ذلك عن أبي عبد الله عليه السلام. و قريب منه ما روي عن عطاء⁽⁵⁾أنه قال ما السماوات و الأرض عند الكرسي إلا كحلقة خاتم في فلاة و ما الكرسي عند العرش إلا كحلقة في الفلاة⁽⁶⁾و منهم من قال إن السماوات و الأرض جميعا علي‌⁽⁷⁾الكرسي و الكرسي تحت العرش‌⁽⁸⁾فالعرش فوق السماوات

وَ رَوَي الْأَصْبَغُ بْنُ نُبَاتَةَ أَنَ

باب چهارم : عرش و کرسی و حاملان آن ها

آیات

{کرسی او آسمان ها و زمین را در بر گرفته.}

{سپس بر عرش [جهانداری] استیلا یافت.}

{سپس بر عرش استیلا یافت. کار [آفرینش] را تدبیر می‌کند. شفاعتگری جز پس از اذن او نیست.}

{و عرش او بر آب بود.}

{آن گاه بر عرش استیلا یافت.}

{خدای رحمان که بر عرش استیلا یافته است.}

{بگو: «پروردگار آسمان های هفتگانه و پروردگار عرش بزرگ کیست؟} - ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ الرَّحْمنُ فَسْئَلْ بِهِ خَبِیراً.⁽¹⁶⁾

{آن گاه بر عرش استیلا یافت. رحمتگر عام [اوست]. درباره وی از خبره‌ای بپرس [که می‌داند] .}

{پروردگار عرشِ بزرگ است.}

{آن گاه بر عرش [قدرت] استیلا یافت.}

{کسانی که عرش [خدا] را حمل می‌کنند، و آن ها که پیرامون آنند، به سپاس پروردگارشان تسبیح می‌گویند و به او ایمان دارند و برای کسانی که گرویده‌اند طلب آمرزش می‌کنند.}

{آن گاه بر عرش [قدرت] استیلا یافت.}

{و عرش پروردگارت را آن روز، هشت [فرشته] بر سر خود بر می‌دارند.}

تفسیر

{کرسی او آسمان ها و زمین را در بر گرفته.} طبرسی گفته: در باره آن چند قول است:

و اصبغ بن نباته روایت کرده که

عَلِيّاً عليه السلام قَالَ: السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَا فِيهِمَا مِنْ مَخْلُوقٍ فِي جَوْفِ الْكُرْسِيِ‌⁽¹⁾. و ساق الحديث إلي آخره كما سيأتي في رواية علي بن إبراهيم.

ثُمَّ اسْتَوي عَلَي الْعَرْشِ منهم من فسر العرش هنا بمعني الملك قال القفال العرش في كلامهم هو السرير الذي يجلس عليه الملوك ثم جعل العرش كناية عن نفس الملك يقال ثل عرشه أي انتقص ملكه و قالوا استوي علي عرشه و استقر علي سرير ملكه و منهم من فسر العرش بالجسم الأعظم و الاستواء بمعني الاستيلاء كما مر قال الرازي في تفسيره اتفق المسلمون علي أن فوق السماوات جسما عظيما هو العرش و اختلف في المراد بالعرش هنا فقال أبو مسلم المراد أنه لما خلق الله السماوات و الأرض سطحها و رفع سمكها فإن كل بناء يسمي عرشا و بانيه يسمي عارشا قال تعالي وَ مِمَّا يَعْرِشُونَ‌⁽²⁾و الاستواء علي العرش هو الاستعلاء عليه بالقهر و المشهور بين المفسرين أن المراد بالعرش فيها الجسم العظيم الذي في السماء و قيل المراد من العرش الملك و ملك الله تعالي عبارة عن مخلوقاته و وجود مخلوقاته إنما حصل بعد خلق السماوات و الأرض فلا جرم صح إدخال حرف ثم عليه و الحاصل أن المراد استواؤه علي عالم الأجسام بالقهر و القدرة و التدبير و الحفظ يعني أن من فوق العرش إلي ما تحت الثري في حفظه و تدبيره و في الاحتياج إليه‌⁽³⁾.

فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً قال الطبرسي رحمه الله قيل أي فاسأل عنه خبيرا و الباء بمعني عن و الخبير هاهنا هو الله تعالي أو محمد صلي الله عليه و آله و قيل إن الباء علي أصلها و المعني فاسأل سؤالك‌⁽⁴⁾

أيها الإنسان خبيرا يخبرك بالحق في صفته و قيل إن الباء فيه مثل الباء في قولك لقيت بفلان ليثا إذا وصفت شجاعته و المعني إذا

علی علیه السّلام فرمود: آسمان ها و زمین و هر چه از آفریده در میان آن هاست همه درون کرسی اند.⁽⁵⁾و حدیث را تا آخر ادامه داده چنانچه در روایت علیّ ابن ابراهیم خواهد آمد.

«ثُمَّ اسْتَوی عَلَی الْعَرْشِ.»⁽⁶⁾

{آن گاه بر عرش [قدرت] استیلا یافت.}

برخی عرش را در اینجا به معنی پادشاهی تفسیر کرده، قفّال گفته: عرش نزد عرب تختی است که پادشاهان بر آن می نشینند، آنگاه عرش را کنایه از خود پادشاهی قرار داده اند، هنگامی که گویند: «ثل عرشه» عرش او کاست، به ای معنی است که پادشاهی او ناقص شد. و گفته‌اند: بر عرشش استوار شد و بر تخت پادشاهیش استقرار یافت .

و برخی عرش را جسم بزرگتر تفسیر کرده اند و استواء را به معنی استیلاء گرفته اند، چنانچه گذشت.

رازی در تفسیرش گفته: «مسلمانان همه گویند که بالای آسمان ها جسم بزرگی است که عرش است، ولی در مقصود از عرش در اینجا اختلاف دارند، أبو مسلم گفته: مقصود این است که هنگامی که خدا آسمان ها و زمین را آفرید، آن را هموار کرد و سقف آسمان را برافراشت، و هر ساختمانی را عرش گویند و سازنده‌اش عرش ساز و خدا هم فرموده: «و مما یعرشون»⁽⁷⁾{و از آنچه می سازند} و استواء بر عرش چیر‌گی بر آن است، و مشهور میان مفسّران آن است که مقصود از عرش در آیه، همان جسم عظیم است که در آسمان است، و گفته‌اند: مقصود همان ملک است و ملک خدای تعالی، همه آفریده‌های اویند که پس از آفرینش آسمان ها و زمین پیدا شده اند، و آوردن (سپس) در اینجا درست است و خلاصه مقصود استیلا یافتن خداوند بر عالم اجسام به قهر و قدرت و تدبیر و حفظ است، به این معنی که هر چه از فراز عرش تا نشیب زمین است در حفظ و تدبیر و نیاز به او است.»⁽⁸⁾

«فَسْئَلْ بِهِ خَبِیراً.»⁽⁹⁾{در باره وی از خبره‌ای بپرس [که می‌داند].}

طبرسی (ره) در مجمع البیان گفته (خبره و) آگاه در اینجا، همان خدای تعالی یا محمّد صلی اللَّه علیه و آله و سلم است یا مقصود این است که ای انسان سؤالت را از آگاهی بپرس تا تو را به حقیقت وصفش خبر دهد.

و گفته شده باء در آیه«فَسْئَلْ بِهِ خَبِیراً» مانند باء در این گفته است: «لقیت بفلان لیثا» {با فلانی برخورد کردم درحالی که شیری بود.} این جمله را هنگامی می گویی که شجاعت او را وصف می کنی. و معنای آن این است که هنگامی

رأيته رأيت الشي‌ء المشبه بأنه الخبير به‌⁽¹⁾.

الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ قال الطبرسي رحمه الله عبادة لله و امتثالا لأمره وَ مَنْ حَوْلَهُ يعني الملائكة المطيفين بالعرش و هم الكروبيون و سادة الملائكة يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ أي ينزهون ربهم عما يصفه به هؤلاء المجادلون و قيل يسبحونه بالتسبيح المعهود و يحمدونه علي إنعامه وَ يُؤْمِنُونَ بِهِ أي و يصدقونه‌⁽²⁾و يعترفون بوحدانيته وَ يَسْتَغْفِرُونَ أي و يسألون الله المغفرة لِلَّذِينَ آمَنُوا من أهل الأرض أي صدقوا بوحدانية الله و اعترفوا بإلهيته و بما يجب الاعتراف به‌⁽³⁾و قال في قوله تعالي وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يعني فوق الخلائق يَوْمَئِذٍ يعني يوم القيامة ثَمانِيَةٌ من الملائكة عن ابن زيد وَ رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: أَنَّهُمُ الْيَوْمَ أَرْبَعَةٌ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَيَّدَهُمْ بِأَرْبَعَةٍ أُخْرَي‌⁽⁴⁾فَيَكُونُونَ ثَمَانِيَةً. و قيل ثمانية صفوف من الملائكة لا يعلم عددهم إلا الله تعالي عن ابن عباس‌⁽⁵⁾. و قال الرازي نقل عن الحسن أنه قال لا أدري أنهم ثمانية أشخاص أو ثمانية آلاف يصفون و حمله علي ثمانية أشخاص أولي لما روي أنهم ثمانية أملاك أرجلهم في تخوم الأرض السابعة و العرش فوق رءوسهم و هم يطوفون يسبحون و قيل بعضهم علي صورة الإنسان و بعضهم علي صورة الأسد و بعضهم علي صورة الثور و بعضهم علي صورة النسر و روي ثمانية أملاك علي صورة الأوعال ما بين أظلافها إلي ركبها مسيرة سبعين عاما و عن شهر بن حوشب‌⁽⁶⁾أربعة منهم يقولون :

که او را دیدی شیء مشبه را دیدی (یعنی شیر را دیدی)، زیرا تو آگاه به وجود شجاعت در آن فرد هستی.⁽⁷⁾

{کسانی که عرش [خدا] را حمل می‌کنند.}

طبرسی رحمه الله علیه در مجمع البیان گفته: «این خود عبادت و فرمانبرداری خداست {و کسانی که گرد آنند} فرشته‌های طواف‌گر بر عرشند که کروبیان و بزرگان فرشته‌هایند {با حمد پروردگارشان تسبیح می گویند} یعنی او را پاک می شمارند از آنچه این ستیزه‌جویان او را با آن وصف می نمایند.

و گفته‌اند: او را به تسبیح متعارف تسبیح می گویند و بر نعمتش سپاس می کنند {و به او ایمان می آورند} یعنی او را تصدیق می کنند و به یگانگی اش معترفند، {و آمرزش می خواهند} یعنی از خدا برای مؤمنان از اهل زمین درخواست مغفرت دارند، یعنی یگانگی خدا را باور دارند و به الهیّتش و به آنچه اعتراف به آن واجب است معترفند .»⁽⁹⁾

در تفسیر قول خدای تعالی «وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمانِیَةٌ.»⁽¹⁰⁾{و عرش پروردگارت را آن روز، هشت [فرشته] بر سر خود بر می‌دارند.} یعنی بالای سر مردم، مراد از «یومئذ» آن روز، روز قیامت است مراد از «ثمانیه» هشت کس، از فرشته‌ها است، که از ابن زید روایت شده، و از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم هم روایت شده که حاملان عرش امروز چهارتا هستند و هنگامی که روز قیامت فرارسد با چهار فرشته دیگر آن ها را تایید می کند و هشت عدد می گردند، و گفته‌اند مقصود هشت رده از فرشته‌ها است که شماره‌شان را جز خدا نمی داند، این قول از ابن عباس روایت شده است.⁽¹¹⁾

و رازی در تفسیرش به نقل از حسن گفته: نمی‌دانم هشت کس اند یا هشت هزاراند در حالیکه صف کشیده اند، و حملش بر هشت کس بهتر است، چون روایت شده که آن ها هشت فرشته‌اند که پاهایشان درون زمین هفتم است و عرش بر روی سر آن ها است درحالیکه می‌چرخند و تسبیح می‌گویند، و گفته‌اند برخی به صورت آدمند، و برخی به صورت شیر، و برخی به صورت گاو نر، و برخی به صورت کرکس، و روایت شده هشت فرشته‌اند به صورت گوزن که از سم تا زانویشان هفتاد سال راه است.

و از شهر بن حوشب نقل است که: «چهارتا از آنان می‌گویند:

سبحانك اللهم و بحمدك لك الحمد علي عفوك بعد قدرتك و أربعة تقول سبحانك اللهم و بحمدك لك الحمد علي حلمك بعد علمك‌⁽¹⁾.

الأخبار

«1»

الْخِصَالُ، وَ الْمَعَانِي، وَ الْعَيَّاشِيُّ، وَ الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، فِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: يَا بَا ذَرٍّ مَا السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ فِي الْكُرْسِيِّ إِلَّا كَحَلْقَةٍ مُلْقَاةٍ فِي أَرْضِ فَلَاةٍ وَ فَضْلُ الْعَرْشِ عَلَي الْكُرْسِيِّ كَفَضْلِ الْفَلَاةِ عَلَي تِلْكَ الْحَلْقَةِ⁽²⁾.

«2»

الْفَقِيهُ، وَ الْعِلَلُ، وَ الْمَجَالِسُ، لِلصَّدُوقِ رُوِيَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ لِمَ سُمِّيَ‌⁽³⁾الْكَعْبَةُ كَعْبَةً قَالَ لِأَنَّهَا مُرَبَّعَةٌ فَقِيلَ لَهُ وَ لِمَ صَارَتْ مُرَبَّعَةً قَالَ لِأَنَّهَا بِحِذَاءِ بَيْتِ الْمَعْمُورِ وَ هُوَ مُرَبَّعٌ فَقِيلَ لَهُ وَ لِمَ صَارَ الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ مُرَبَّعاً قَالَ لِأَنَّهُ بِحِذَاءِ الْعَرْشِ وَ هُوَ مُرَبَّعٌ فَقِيلَ لَهُ وَ لِمَ صَارَ الْعَرْشُ مُرَبَّعاً قَالَ لِأَنَّ الْكَلِمَاتِ الَّتِي بُنِيَ عَلَيْهَا الْإِسْلَامُ أَرْبَعٌ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ⁽⁴⁾.

بيان و تأويل عليل

قال السيد الداماد رحمه الله في بعض تعليقاته علي الفقيه العرش هو فلك الأفلاك و إنما حكم عليه السلام بكونه مربعا لأن الفلك يتعين له بالحركة المنطقة و القطبان و كل دائرة عظيمة منصفة للكرة و الفلك يتربع بمنطقة الحركة و الدائرة المارة بقطبيها و العرش و هو الفلك الأقصي و الكرسي و هو فلك الثوابت يتربعان بمعدل النهار و منطقة البروج و الدائرة المارّة بالأقطاب

منزّهی بار خدایا، تو را سپاسگذاریم، سپاس مخصوص تو است بر بخششت پس از توانائیت»، و چهارتا می‌گویند: «منزّهی بار خدایا، تو را سپاس می گوییم، سپاس مخصوص تو است برای بردباری ات پس از دانشت».⁽⁵⁾

روایات

روایت 1

معانی الاخبار و در المنثور: ابی ذر از پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله نقل کرده که فرمود: «ای اباذر، هفت آسمان در برابر کرسی نیستند جز حلقه‌ای افتاده در زمین بیابان پهناور، و فضل و فزونی عرش بر کرسی چون فزونی بیابان پهناور بر آن حلقه است.⁽⁶⁾

روایت 2

فقیه و علل: از امام صادق علیه السّلام روایت شده که از او پرسیدند چرا کعبه را کعبه نام نهادند؟

فرمود: چون چهار گوش است، گفته شد چرا چهار گوش شده؟ فرمود: چون برابر بیت المعمور است که چهار گوش است، و گفته شد: چرا بیت المعمور چهار گوش است؟ فرمود: چون در برابر عرش است که چهار گوش است، گفته شد: چرا عرش چهار گوش شده؟ فرمود: چون کلماتی که اسلام بر آن ها بنا شده چهارتا عستند : سبحان الله، و الحمد للَّه، و لاإله إلّااللَّه، و اللَّه أکبر.⁽⁷⁾

بیان و نقل تأویلی نادرست

سید داماد رحمه الله علیه در حاشیه خود بر فقیه گفته: عرش همان فلک الافلاک است و آن را مربع خوانده به چند وجه: 1- چون تعین فلک به حرکت منطقه و دو قطب آن است و و هر دائره عظیمه کره را به دو قسمت می کند، و فلک به وسیله منطقه حرکت خود و دائره گذران در دو قطب آن چهار بخش می‌شود، و عرش که همان فلک آخر است و کرسی که همان فلک ثوابت است به وسیله دائره معدل النهار و منطقة البروج و دائره دیگر که به قطب هایشان می گذرد

الأربعة و أيضا دائرة الأفق علي سطح الفلك الأعلي يتربع بدائرة نصف النهار و دائرة المشرق و المغرب فيقع منها بينها أرباعها و يتعين عليها النقاط الأربع الجنوب و الشمال و المشرق و المغرب و الحكماء نزلوا الفلك منزلة إنسان مستلق علي ظهره رأسه إلي الشمال و رجلاه إلي الجنوب و يمينه إلي المغرب و شماله إلي المشرق و أيضا التربيع و التسديس أول الأشكال في الدائرة علي ما قد استبان في مظانه إذ التربيع يحصل بقطرين متقاطعين علي قوائم و التسديس بنصف قطر فإن وتر سدس الدور يساوي نصف القطر و ربع الدور قوس تامة و ما نقصت عن الربع فمتممها إلي الربع تمامها و أيضا الفلك الأقصي له مادة و صورة و عقل هو العقل الأول و يقال له عقل الكل و نفس هي النفس الأولي و يقال لها نفس الكل فيكون مربعا و أول المربعات في نظام الوجود و هنالك وجوه أخري يضيق ذرع المقام عن بسطها فليتعرف انتهي و لا يخفي عدم موافقتها لقوانين الشرع و مصطلحات أهله و سيأتي القول فيها و قد مر بعض ما يزيفها.

«3»

الْمُتَهَجِّدُ، وَ الْفَقِيهُ، وَ التَّهْذِيبُ، فِي خُطْبَةِ الِاسْتِسْقَاءِ: الَّذِي جَعَلَ السَّمَاوَاتِ لِكُرْسِيِّهِ عِمَاداً وَ الْجِبَالَ‌⁽¹⁾أَوْتَاداً وَ الْأَرْضَ لِلْعِبَادِ مِهَاداً وَ مَلَائِكَتَهُ عَلَي أَرْجَائِهَا وَ حَمَلَةَ عَرْشِهِ عَلَي أَمْطَائِهَا وَ أَقَامَ بِعِزَّتِهِ أَرْكَانَ الْعَرْشِ وَ أَشْرَقَ بِضَوْئِهِ شُعَاعَ الشَّمْسِ وَ أَطْفَأَ⁽²⁾بِشُعَائِهِ ظُلْمَةَ الْغَطْشِ وَ فَجَّرَ الْأَرْضَ عُيُوناً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ النُّجُومَ بُهُوراً⁽³⁾.

«4»

الْإِقْبَالُ، عَنِ التَّلَّعُكْبَرِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي دُعَاءِ يَوْمِ عَرَفَةَ وَ أَسْأَلُكَ بِكُلِّ اسْمٍ هُوَ لَكَ وَ كُلِّ مَسْأَلَةٍ حَتَّي يَنْتَهِيَ إِلَي اسْمِكَ الْأَعْظَمِ الْأَعْظَمِ الْأَكْبَرِ الْأَكْبَرِ الْعَلِيِّ الْأَعْلَي الَّذِي اسْتَوَيْتَ بِهِ عَلَي عَرْشِكَ وَ اسْتَقْلَلْتَ بِهِ عَلَي كُرْسِيِّكَ‌⁽⁴⁾.

چهار بخش می شوند.

و همچنین دائره افق در سطح فلک الافلاک با دائره نصف النهار، و دائره مشرق و مغرب چهار قسمت می شود و آن را به چهار بخش می کنند، و بر روی آن چهار نقطه جنوب و شمال و مشرق و مغرب را پدید می سازند.

و حکماء فلک را چون آدمی بر پشت خوابیده می دانند که سرش بر شمال است و پاهایش بر جنوب، و دست راستش به مغرب و دست چپش به سوی مشرق.

و همچنین چنانچه در جای خود بیان شده روشن ترین اشکال دائره چهار بخشی و شش بخشی است، زیرا دائره چهار بخشی با دو قطر متقاطع بر زاویه قائمه حاصل می‌شود و دائره شش بخشی با نصف قطر، زیرا یک نیم قطر او، وتر یک ششم آن است و به علاوه یک چهارم دائره قوس تمام است و آنچه کمتر از یک چهارم است متمم آن به یک چهارم است.

و همچنین فلک اقصی، ماده و صورت دارد و عقل که همان عقل اول است و به آن عقل کل گفته می شود و نفس که همان نفس اول است و به آن نفس کل گفته می شود است و این چهار بخشی می‌شود که در نظام هستی مربع نخست است.

وجوه دیگر هم هست که شرحشان در گنجایش مقام نیست (پایان). که این توجیهات نه موافق قوانین شرع و نه مصطلحات اهل آن است و سخن در مورد آن به خواست خدا در آینده می آید و برخی از ضعف های آن در مطالب قبلی گذشت .

روایت 3

المتهجد و الفقیه و التهذیب: در خطبه استسقاء آمده است: آن کسی که آسمان ها را برای کرسی خود ستون قرار داد و کوه ها را میخ ها(برای استقرار زمین) قرار داد و زمین را برای بندگان گسترد و فرشتگانش را در نواحی زمین و حمل کنندگان عرشش را بر پشت آن قرار داد و با عزت خود ارکان عرش را برپا داشت و با درخشش خود نور خورشید را متلألئ کرد و با شعاع نور خود تاریکی شب را روشن کرد. و چشمه ها را از زمین جوشانید و ماه را نورانی و ستارگان را درخشان قرار داد.⁽⁵⁾

روایت 4

اقبال: از امام صادق علیه السّلام در دعاء روز عرفه آمده است:

و از تو می خواهم به هر نامی که تو داری و هر درخواستی تا برسد به نام اعظم اعظم اکبر اکبر بلند و برترت، آنکه به آن بر عرشت استوار شدی، و بر کرسیت پایدار گردیدی.⁽⁶⁾

«5»

الْعَقَائِدُ، لِلصَّدُوقِ: اعْتِقَادُنَا فِي الْعَرْشِ أَنَّهُ جُمْلَةُ جَمِيعِ الْخَلْقِ وَ الْعَرْشُ فِي وَجْهٍ آخَرَ هُوَ الْعِلْمُ وَ سُئِلَ الصَّادِقُ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ الرَّحْمنُ عَلَي الْعَرْشِ اسْتَوي فَقَالَ اسْتَوَي مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ فَلَيْسَ شَيْ‌ءٌ أَقْرَبَ مِنْهُ مِنْ شَيْ‌ءٍ وَ أَمَّا الْعَرْشُ الَّذِي هُوَ جُمْلَةُ جَمِيعِ الْخَلْقِ فَحَمَلَتْهُ ثَمَانِيَةٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِكُلِّ وَاحِدٍ ثَمَانِي أَعْيُنٍ كُلُّ عَيْنٍ طِبَاقُ الدُّنْيَا وَاحِدٌ مِنْهُمْ عَلَي صُورَةِ بَنِي آدَمَ يَسْتَرْزِقُ اللَّهَ تَعَالَي لِبَنِي آدَمَ وَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ عَلَي صُورَةِ الثَّوْرِ يَسْتَرْزِقُ اللَّهَ تَعَالَي لِلْبَهَائِمِ كُلِّهَا وَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ عَلَي صُورَةِ الْأَسَدِ يَسْتَرْزِقُ اللَّهَ تَعَالَي لِلسِّبَاعِ وَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ عَلَي صُورَةِ الدِّيكِ يَسْتَرْزِقُ اللَّهَ تَعَالَي لِلطُّيُورِ فَهُمُ الْيَوْمَ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةُ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ صَارُوا ثَمَانِيَةً وَ أَمَّا الْعَرْشُ الَّذِي هُوَ الْعِلْمُ فَحَمَلَتْهُ أَرْبَعَةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ أَرْبَعَةٌ مِنَ الْآخِرِينَ فَأَمَّا الْأَرْبَعَةُ مِنَ الْأَوَّلِينَ فَنُوحٌ وَ إِبْرَاهِيمُ وَ مُوسَي وَ عِيسَي عليهم السلام وَ أَمَّا الْأَرْبَعَةُ مِنَ الْآخِرِينَ فَمُحَمَّدٌ وَ عَلِيٌّ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ عليهم السلام هَكَذَا رُوِيَ بِالْأَسَانِيدِ الصَّحِيحَةِ عَنِ الْأَئِمَّةِ عليهم السلام فِي الْعَرْشِ وَ حَمَلَتِهِ وَ إِنَّمَا صَارَ هَؤُلَاءِ حَمَلَةَ الْعَرْشِ الَّذِي هُوَ الْعِلْمُ لِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله عَلَي شَرَائِعِ الْأَرْبَعِ مِنَ الْأَوَّلِينَ نُوحٍ وَ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسَي وَ عِيسَي عليهم السلام وَ مِنْ قِبَلِ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ صَارَتِ الْعُلُومُ إِلَيْهِمْ وَ كَذَلِكَ صَارَ الْعِلْمُ بَعْدَ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ عَلِيٍّ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ إِلَي مَنْ بَعْدَ الْحُسَيْنِ مِنَ الْأَئِمَّةِ عليهم السلام.

أقول

قال الشيخ المفيد رحمه الله العرش في اللغة هو الملك قال :

إذا ما بنو مروان ثلت ⁽¹⁾عروشهم *** و أودت كما أودت إياد و حميره

يريد إذا ما بنو مروان هلك ملكهم و بادوا.

و قال آخر.

أ ظننت عرشك لا يزول و لا يغير?

يعني أ ظننت ملكك لا يزول و لا يغير و قال الله تعالي مخبرا عن واصف ملك

روایت 5

در عقاید صدوق آمده است: اعتقاد ما در عرش این است که آن، همه و تمامی آفریده‌هاست، و عرش به وجه دیگر همان دانش است، و از امام صادق علیه السّلام پرسش شد از قول خدای عزّ و جلّ «الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی»⁽²⁾{خدای رحمان که بر عرش استیلا یافته است.}

فرمود: استوار است بر هر چیز و چیزی به او نزدیکتر از چیزی نیست، و اما عرشی که همه آفریده‌ها است، هشت فرشته آن را برداشته‌اند و هر کدام هشت چشم دارند و هر چشمی برابر دنیا، یکی به صورت آدمی است و از خدای تعالی برای آدمیزاده‌ها روزی می خواهد، و یکی به صورت گاو نر است و از خدای تعالی روزی همه بهائم را خواستار است، و یکی به صورت شیر است و از خدای تعالی روزی همه درنده‌ها را می خواهد، و یکی به صورت خروس است و از خدای تعالی روزی پرنده‌ها را می خواهد، آن ها امروزه همین چهار گونه اند و چون روز قیامت شود، هشت نوع می گردند .

و اما عرش به معنی دانش را هم چهار نفر از پیشینیان و چهار نفر از آخرین بر دوش داشته‌اند، اما آن چهار نفر نخست، نوح، ابراهیم، موسی و عیسی علیهم السّلام بودند و اما چهار نفر از آخرین محمّد، علی، حسن و حسین علیهم السّلام هستند. اینگونه به سندهای درست از ائمه علیهم السّلام درباره عرش و حاملانش روایت شده است؛ و همانا اینان حاملان عرش علم شدند، زیرا همه پیغمبران پیش از پیغمبر ما حضرت محمّد صلی اللَّه علیه و آله و سلم بر چهار شریعت چهار پیغمبر پیشین بودند: نوح، ابراهیم، موسی و عیسی علیهم السّلام و دانش از سوی این چهار نبی به آن ها رسید، و همچنان دانش پس از حضرت محمّد صلی اللَّه علیه و آله و سلم و علی و حسن و حسین علیهم السلام به امامان پس از حسین علیه السّلام رسید.

می گویم

شیخ مفید رحمه الله علیه گفته عرش در لغت پادشاهی است، شاعر گفته:

هنگامی که پادشاهی آل مروان نابود شد

چنانچه ایاد و حمیر نابود شدند

مقصودش این است که پادشاهی فرزندان مروان نابود شد و از میان رفتند.

و دیگری گفته:

گمان می کنی عرش تو نابود نمی شود و دگرگون نمی گردد؟ یعنی پادشاهی تو از بین نمی رود؟

و خدای تعالی اینگونه ملکه سبا را گزارش و وصف نموده

ملكة سبأ وَ أُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ لَها عَرْشٌ عَظِيمٌ‌⁽¹⁾يريد و لها ملك عظيم فعرش الله تعالي هو ملكه و استواؤه علي العرش هو استيلاؤه علي الملك و العرب تصف الاستيلاء بالاستواء قال :

قد استوي بشر علي العراق *** من غير سيف و دم مهراق

يريد به قد استولي علي العراق فأما العرش الذي تحمله الملائكة فهو بعض الملك و هو عرش خلقه الله تعالي في السماء السابعة و تعبد الملائكة بحمله و تعظيمه كما خلق سبحانه بيتا في الأرض و أمر البشر بقصده و زيارته و الحج إليه و تعظيمه و قد جاء الحديث أن الله تعالي خلق بيتا تحت العرش سماه البيت المعمور تحجه الملائكة في كل عام و خلق في السماء الرابعة بيتا سماه الضراح و تعبد الملائكة بحجه و التعظيم له و الطواف حوله و خلق البيت الحرام في الأرض فجعله تحت الضراح وَ رُوِيَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: لَوْ أُلْقِيَ حَجَرٌ مِنَ الْعَرْشِ لَوَقَعَ عَلَي ظَهْرِ بَيْتِ الْمَعْمُورِ وَ لَوْ أُلْقِيَ مِنَ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ لَسَقَطَ عَلَي ظَهْرِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ وَ لَمْ يَخْلُقِ اللَّهُ عَرْشاً لِنَفْسِهِ يَسْتَوْطِنُهُ تَعَالَي اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ لَكِنَّهُ خَلَقَ عَرْشاً أَضَافَهُ إِلَي نَفْسِهِ تَكْرِمَةً لَهُ وَ إِعْظَاماً وَ تَعَبَّدَ الْمَلَائِكَةَ بِحَمْلِهِ كَمَا خَلَقَ بَيْتاً فِي الْأَرْضِ وَ لَمْ يَخْلُقْهُ لِنَفْسِهِ وَ لَا يَسْكُنُهُ تَعَالَي اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ لَكِنَّهُ خَلَقَهُ لِخَلْقِهِ وَ أَضَافَهُ إِلَي نَفْسِهِ إِكْرَاماً لَهُ وَ إِعْظَاماً وَ تَعَبَّدَ الْخَلْقَ بِزِيَارَتِهِ وَ الْحَجِّ إِلَيْهِ فأما الوصف للعلم بالعرش فهو في مجاز اللغة دون حقيقتها و لا وجه لتأول قوله تعالي الرَّحْمنُ عَلَي الْعَرْشِ اسْتَوي بمعني أنه احتوي علي العلم و إنما الوجه في ذلك ما قدمناه و الأحاديث التي رويت في صفة الملائكة الحاملين للعرش أحاديث آحاد و روايات أفراد لا يجوز القطع بها و لا العمل عليها و الوجه الوقوف عندها و القطع علي أن العرش في الأصل هو الملك و العرش المحمول جزء من الملك تعبد الله بحمله الملائكة علي ما قدمناه.

است: «وَ أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ لَها عَرْشٌ عَظیمٌ»⁽²⁾{و از هر چیزی به او داده شده بود و تختی بزرگ داشت} یعنی پادشاهی بزرگی دارد، و عرش خدا هم ملک او است و استواری بر آن استیلاء بر آن است و عرب استیلاء را استواری گوید، و شاعر گفته:

استوار شد بشر برعراق

بی شمشیرو خونریزی

یعنی مستولی شد بر عراق، و اما عرشی که ملائکه برداشته‌اند برخی از ملک خدا است و خدا آن را در آسمان هفتم آفرید، و فرشته‌ها را به برداشت آن به عبادت و تعظیم واداشته چنانچه در زمین خانه‌ای آفریده و آدمی را به توجه به آن و زیارت و حج و تعظیمش به پرستش کشانیده، و در حدیث آمده که خدای تعالی خانه‌ای زیر عرش آفریده، و بیت المعمور نامش کرده، و فرشته‌ها هر سال به آن حج می کنند.

و در آسمان چهارم خانه‌ای به نام ضراح آفریده و فرشته‌ها را به حج و تعظیم و طواف گرد آن به عبادت گرفته، و خانه کعبه را در زمین برابرش ساخته و از امام صادق علیه السّلام روایت شده که فرمود: اگر سنگی از عرش فروافتد بر پشت بیت المعمور می آید و اگر از بیت المعمور فروافتد بر پشت بام خانه کعبه می آید، خدا برای خود عرشی نیافریده که وطن خود سازد، خدا برتر از آن است، ولی عرشی آفریده و برای گرامی بودن و بزرگ داشتنش به خود وابسته است، و فرشته‌ها را به حملش به عبادت واداشته، چنانچه در زمین خانه‌ای آفریده، نه برای خود و نشیمن خود، تعالی اللَّه عن ذلک، بلکه آن را برای خلقش آفریده و به خود وابسته تا گرامی شود و بزرگ باشد و مردم را به زیارت و حج بر آن به عبادت گرفته است.

و اما عرش به معنی علم به حسب لغت مجاز است نه حقیقت، و وجهی ندارد که قول خدای تعالی «الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی» را اینگونه معنی کنیم که علم را در بر دارد، و صحیح آن است که ما پیش داشتیم، و روایاتی که در وصف فرشته‌های حامل عرش آمده، همه آحادند و روایت های منفرد، و موجب قطع نیستند و عمل بر آن ها روا نیست و باید درباره آن ها توقف کرد، و مقطوع همین است که عرش به معنی ملک است و عرش محمول بر فرشته‌ها هم جزئی است از ملک خدا که حمل آن عبادت فرشته‌ها است چنانچه ما از پیش گفتیم.

«6»

الْعَقَائِدُ،: اعْتِقَادُنَا فِي الْكُرْسِيِّ أَنَّهُ وِعَاءُ جَمِيعِ الْخَلْقِ مِنَ الْعَرْشِ وَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَي فِي الْكُرْسِيِّ وَ فِي وَجْهٍ آخَرَ الْكُرْسِيُّ هُوَ الْعِلْمُ وَ قَدْ سُئِلَ الصَّادِقُ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ قَالَ عِلْمُهُ.

«7»

التَّوْحِيدُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الصُّغْدِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ الْعَسْكَرِيِّ وَ أَخِيهِ مُعَاذٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ الْحَنْظَلِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَاصِمٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي هَاشِمٍ الرُّمَّانِيِ‌⁽¹⁾عَنْ زَاذَانَ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ قَالَ: سَأَلَ الْجَاثَلِيقُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَخْبِرْنِي عَنْ رَبِّكَ أَ يَحْمِلُ أَوْ يُحْمَلُ فَقَالَ إِنَّ رَبَّنَا جَلَّ جَلَالُهُ يَحْمِلُ وَ لَا يُحْمَلُ قَالَ النَّصْرَانِيُّ كَيْفَ ذَلِكَ‌⁽²⁾وَ نَحْنُ نَجِدُ فِي الْإِنْجِيلِ وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام إِنَّ الْمَلَائِكَةَ تَحْمِلُ الْعَرْشَ وَ لَيْسَ الْعَرْشُ كَمَا تَظُنُّ كَهَيْئَةِ السَّرِيرِ وَ لَكِنَّهُ شَيْ‌ءٌ مَحْدُودٌ مَخْلُوقٌ مُدَبَّرٌ وَ رَبُّكَ عَزَّ وَ جَلَّ مَالِكُهُ لَا أَنَّهُ عَلَيْهِ كَكَوْنِ الشَّيْ‌ءِ عَلَي الشَّيْ‌ءِ وَ أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ بِحَمْلِهِ فَهُمْ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ بِمَا أَقْدَرَهُمْ عَلَيْهِ قَالَ النَّصْرَانِيُّ صَدَقْتَ رَحِمَكَ اللَّهُ‌⁽³⁾.

«8»

الْكَافِي، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَرْقِيِّ رَفَعَهُ قَالَ: سَأَلَ الْجَاثَلِيقُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ لَهُ أَخْبِرْنِي عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ يَحْمِلُ الْعَرْشَ أَوِ⁽⁴⁾الْعَرْشُ يَحْمِلُهُ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ حَامِلُ الْعَرْشِ وَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مَا فِيهِمَا وَ مَا بَيْنَهُمَا وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ

روایت 6

در کتاب عقاید آمده است که: اعتقاد ما درباره کرسی این است که ظرف همه آفریده‌ها، از عرش و سماوات و زمین و هرچه خدا آفریده در کرسی، هستند، و در وجه دیگر کرسی همان علم خدا است، و البته از امام صادق علیه السّلام پرسش شده از قول خداوند عزوجل «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ»⁽⁵⁾{کرسی او آسمان ها و زمین را در بر گرفته.} و ایشان در جواب فرموده: مقصود علم او است .

روایت 7

توحید صدوق: از سلمان فارسی نقل کرده که جاثلیق به امیرالمؤمنین علیه السّلام گفت به من بگو: پروردگارت برمی دارد یا برداشته می‌شود؟ فرمود:

پروردگار ما جل جلاله بر می‌دارد و برداشته نمی‌شود؛ نصرانی گفت: این امر چگونه ممکن است با اینکه ما در انجیل می‌خوانیم «وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمانِیَه» [و عرش پروردگارت را آن روز، هشت [فرشته] بر سر خود بر می‌دارند]؟ امام علی علیه السّلام فرمود: فرشته‌ها عرش را برمی دارند و چنان نیست که گمان کنی عرش مانند هیئت تخت برای خدا باشد، بلکه آن چیزی است محدود و آفریده و تدبیر شده، و پروردگارت عزوجل مالک آن است، نه اینکه برتری خدا بر آن، مانند قرار گرفتن چیزی بر روی آن است، و خدا به فرشته‌ها فرموده آن را بردارند، و آن ها عرش را به نیروی خداداد خود برمی دارند. نصرانی گفت: راست گفتی خداوند تو را رحمت کند.⁽⁶⁾

روایت 8

کافی: جاثلیق از امیرالمؤمنین علیه السّلام پرسید: به من بگو خداوند عزوجل عرش را برمی دارد؟ یا عرش او را برمی دارد؟ فرمود:

خداوند عزوجل حامل عرش و آسمان ها و زمین است و آنچه در آن ها است و میان آن ها است و این است قول خدای عزوجل «إِنَّ اللَّهَ یُمْسِکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَکَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ

بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِهِ وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ فَكَيْفَ ذَاكَ وَ قُلْتَ إِنَّهُ يَحْمِلُ الْعَرْشَ وَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِنَّ الْعَرْشَ خَلَقَهُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي مِنْ أَنْوَارٍ أَرْبَعَةٍ نُورٍ أَحْمَرَ مِنْهُ احْمَرَّتِ الْحُمْرَةُ وَ نُورٍ أَخْضَرَ مِنْهُ اخْضَرَّتِ الْخُضْرَةُ وَ نُورٍ أَصْفَرَ مِنْهُ اصْفَرَّتِ الصُّفْرَةُ وَ نُورٍ أَبْيَضَ مِنْهُ ابْيَضَّ الْبَيَاضُ وَ هُوَ الْعِلْمُ الَّذِي حَمَّلَهُ اللَّهُ الْحَمَلَةَ وَ ذَلِكَ نُورٌ مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ فَبِعَظَمَتِهِ وَ نُورِهِ أَبْصَرَ قُلُوبُ الْمُؤْمِنِينَ وَ بِعَظَمَتِهِ وَ نُورِهِ عَادَاهُ الْجَاهِلُونَ وَ بِعَظَمَتِهِ وَ نُورِهِ ابْتَغَي مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ مِنْ جَمِيعِ خَلَائِقِهِ إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ بِالْأَعْمَالِ الْمُخْتَلِفَةِ وَ الْأَدْيَانِ الْمُشْتَبِهَةِ⁽¹⁾فَكُلُّ شَيْ‌ءٍ مَحْمُولٍ يَحْمِلُهُ اللَّهُ بِنُورِهِ وَ عَظَمَتِهِ وَ قُدْرَتِهِ لَا يَسْتَطِيعُ لِنَفْسِهِ ضَرّاً وَ لَا نَفْعاً وَ لَا مَوْتاً وَ لَا حَيَاةً وَ لَا نُشُوراً فَكُلُّ شَيْ‌ءٍ مَحْمُولٌ وَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي الْمُمْسِكُ لَهُمَا أَنْ تَزُولَا وَ الْمُحِيطُ بِهِمَا مِنْ شَيْ‌ءٍ وَ هُوَ حَيَاةُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ نُورُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ سُبْحانَهُ وَ تَعالي عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيراً .

قَالَ لَهُ فَأَخْبِرْنِي عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَيْنَ هُوَ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام هُوَ هَاهُنَا وَ هَاهُنَا وَ فَوْقُ وَ تَحْتُ وَ مُحِيطٌ بِنَا وَ مَعَنَا وَ هُوَ قَوْلُهُ ما يَكُونُ مِنْ نَجْوي ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا أَدْني مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ ما كانُوا فَالْكُرْسِيُّ مُحِيطٌ بِالسَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُما وَ ما تَحْتَ الثَّري وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفي وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَي وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ فَ الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ هُمُ الْعُلَمَاءُ الَّذِينَ حَمَّلَهُمُ اللَّهُ عِلْمَهُ وَ لَيْسَ يَخْرُجُ مِنْ‌⁽²⁾هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ شَيْ‌ءٌ خَلَقَ اللَّهُ فِي مَلَكُوتِهِ وَ هُوَ الْمَلَكُوتُ الَّذِي أَرَاهُ اللَّهُ أَصْفِيَاءَهُ وَ أَرَاهُ خَلِيلَهُ عليه السلام فَقَالَ وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ وَ كَيْفَ يَحْمِلُ حَمَلَةُ الْعَرْشِ اللَّهَ وَ بِحَيَاتِهِ حَيِيَتْ قُلُوبُهُمْ وَ بِنُورِهِ اهْتَدَوْا إِلَي مَعْرِفَتِهِ‌⁽³⁾.

بَعْدِهِ إِنَّهُ کانَ حَلیماً غَفُوراً»⁽⁴⁾{همانا خدا آسمان ها و زمین را نگاه می‌دارد تا نیفتند، و اگر بیفتند بعد از او هیچ کس آن ها را نگاه نمی‌دارد، اوست بردبار آمرزنده}.

گفت: به من بگو از قول خداوند «وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمانِیَه»⁽⁵⁾{و عرش پروردگارت را آن روز، هشت [فرشته] بر سر خود بر می‌دارند} چگونه این امر ممکن است با این قول شما که گفتی خداوند عرش و آسمان ها و زمین را برمی دارد؟ امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: به راستی خداوند تبارک و تعالی عرش را از چهار نور آفریده: نور سرخ که سرخی رنگ سرخ از آن است، و نور سبز که سبزی رنگ سبز از آن است، و نور زرد که زردی رنگ زرد از آن است، و نور سفید که سفیدی رنگ سفید از آن است و آن است دانشی که خدا به حاملان داده، و آن نور از نور عظمت اوست که به عظمت و نورش دل های مؤمنان را بینا کرده و نادانان به عظمت و نورش او را دشمن می دارند.

و به عظمت و نورش همه آفریده‌ها در آسمان و زمین به کارهای گوناگون به سوی او وسیله تقرب می جویند، و هم به کیش های مشتبه و پراکنده، و هر چیزی که برداشته شده است، خدا به نور و عظمت و قدرتش او را حمل نموده است، که از جانب خودشان توانایی بر هیچگونه زیان و سود و مرگ و زندگی و زنده شدن ندارند.

همه چیز برداشته شده است حمل شده است و خداوند تبارک و تعالی نگهدار آن دو است که از جا به در نشوند، و آن ها را از ورای هر چیز فرا گرفته، و حیات هر چیز، و روشنی هر چیز است، بسیار منزه و برتر است از آنچه می گویند.

به او گفت: به من بگو: خداوند عزوجل در کجا قرار گرفته است؟ امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: اینجا، آنجا، بالا، پائین، فراگیرنده ما و به همراه ما، و این است قول خداوند: «ما یَکُونُ مِنْ نَجْوی ثَلاثَةٍ إِلاَّ هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ إِلاَّ هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا أَدْنی مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْثَرَ إِلاَّ هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ ما کانُوا»⁽⁶⁾{هیچ گفتگوی محرمانه‌ای میان سه تن نیست مگر اینکه او چهارمین آن ها است، و نه میان پنج تن مگر اینکه او ششمین آن هاست، و نه کمتر از این [عدد] و نه بیشتر، مگر اینکه هر کجا باشند او با آن هاست}. پس کرسی محیط به آسمان ها و زمین و آنچه میان آن ها است و آنچه زیر زمین است می باشد؛ و اگر گفته خود را آشکار بگویی، به راستی که او می داند نهان و نهانتر را، و این است قول خداوند تعالی «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لا یَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظیم»⁽⁷⁾{کرسی او آسمان ها و زمین را دربر گرفته و نگهداری آن ها بر او دشوار نیست و اوست والای بزرگ.} و آنان که عرش را بر دوش دارند همان دانشمندانند که خدا دانشش را به آن ها داده و اشیائی که خدا در ملکوت خود آفریده از این چهار چیز خارج نیست که آن ملکوتی است که به برگزیده‌هایش ارائه نموده، و به خلیل خود علیه السلام نیز نمایانده و فرموده: «وَ کَذلِکَ نُری إِبْراهیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنین»⁽⁸⁾{و این گونه، ملکوت آسمان ها و زمین را به ابراهیم نمایاندیم تا از جمله یقین‌کنندگان باشد}. و چگونه حاملان، عرش خدا را بردارند با اینکه او دلشان را زنده کرده و به نور او است که به معرفتش راه یافته اند.

توضيح

الجاثليق بفتح الثاء رئيس للنصاري في بلاد الإسلام بمدينة السلام ذكره الفيروزآبادي أَنْ تَزُولا أي يمسكهما كراهة أن تزولا بالعدم و البطلان أو يمنعهما و يحفظهما أن تزولا فإن الإمساك متضمن للمنع و الحفظ و فيه دلالة علي أن الباقي يحتاج في بقائه إلي المؤثر إِنْ أَمْسَكَهُما أي ما أمسكهما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ أي من بعد الله أو من بعد الزوال و من الأولي زائدة للمبالغة في الاستغراق و الثانية للابتداء فأخبرني عن قوله لعله توهم المنافاة من جهتين الأولي أن حملة العرش ثمانية و قلت هو سبحانه حامله و الثانية أن الثمانية إذا حملوا عرشه فقد حملوه أيضا لأنه علي العرش و قلت إنه حامل جميع ما سواه خلقه الله من أنوار أربعة.

أقول

قد تحيرت الأفهام في معني تلك الأنوار التي هي من غوامض الأسرار فمنهم من قال هي الجواهر القدسية العقلية التي هي وسائط جوده تعالي و ألوانها كناية عن اختلاف أنواعها الذي هو سبب اختلاف الأنواع الرباعية في هذا العالم الحسي كالعناصر و الأخلاط و أجناس الحيوانات أعني الإنسان و البهائم و السباع و الطيور و مراتب الإنسان أعني الطبع و النفس الحساسة و النفس المتخيلة و العقل و أجناس المولدات كالمعدن و النبات و الحيوان و الإنسان و قيل إنه تمثيل لبيان تفاوت تلك الأنوار بحسب القرب و البعد من نور الأنوار فالنور الأبيض هو الأقرب و الأخضر هو الأبعد فكأنه ممتزج بضرب من الظلمة و الأحمر هو المتوسط بينهما ثم ما بين كل اثنين ألوان أخري كألوان الصبح و الشفق المختلفة في الألوان لقربها و بعدها من نور الشمس و قيل المراد بها صفاته تعالي فالأخضر قدرته علي إيجاد الممكنات و إفاضة الأرواح التي هي عيون الحياة و منابع الخضرة و الأحمر غضبه و قهره علي الجميع بالإعدام و التعذيب و الأبيض رحمته و لطفه علي عباده قال تعالي أَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ .

و أحسن ما سمعته في هذا المقام ما استفدته من والدي العلامة رفع الله

توضیح

جاثلیق لقب رئیس نصاری در بلاد اسلام در شهر بغداد بوده، این مطلب را فیروزآبادی گفته است. «أن تزولا» {تا از جا بدر نشوند} یعنی آن ها را نگه داشت تا نابود و باطل نشوند، و یا آن ها را نگهداشت از این که نابود شوند، زیرا امساک متضمن معنای منع و حفظ است و این دلیل است که بقاء ممکن به مؤثر نیاز دارد « ان امسکهما» یعنی نگه نمی دارد هیچ کسی «من بعده» یعنی بعد از خدا{غیر از خدا} یا بعد از نابودی، و «من» اولی زائده بوده و برای مبالغه در استغراق است و «من» دومی برای ابتداء است «فاخبرنی عن قوله» {به من بگو از قول او} شاید از دو راه توهّم منافات کرده است:

«خدا آن را از چهار نور آفریده».

می گویم

فهم ها در معنی این انوار که از رازهای پیچیده‌اند سرگردانند و چند توجیه برای آن کرده‌اند:

مقصود جواهر قدسیه عقلیه‌اند که وسائط فیض خدایند، و رنگ هایشان کنایه از اختلاف انواع آن ها است که سبب اختلاف های چهارگانه در این جهان محسوس است مانند عناصر، اخلاط و اجناس جانداران یعنی انسان، چارپایان، درندگان و پرندگان و مراتب وجود انسان که طبع، نفس حساس، نفس متخیّله و عقل است، و اجناس مولدات مانند معدن، گیاه، حیوان و انسان است .

گفته شده این انوار تمثیلی برای بیان قرب و بعد از نور الانوار است، نور سفید نزدیک تر است، و نور سبز دورتر، که گویا تیرگی دارد و سرخ میانه آن دو است و میان هر دو نور از این چهار، نورهای دیگر است، چون رنگ صبح و شفق که اختلاف نورشان به سبب نزدیکی و دوری به خورشید است.

گفته شده انوار رمز صفات خدا است، سبز قدرت او بر آفرینش موجودات، و فیض بخشی به ارواح است که چشمه‌های زندگی و منابع سبزی اند و سرخ خشم و قهر او به عذاب و نابود کردن است، سپید رحمت و لطف او بر بندگانش است که فرموده: «وَ أَمَّا الَّذینَ ابْیَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفی رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فیها خالِدُون»⁽¹⁾{و اما سپیدرویان همواره در رحمت خداوند جاویدانند.}

از همه بهتر قولی است که از پدر علامه خود شنیدم (خداوند درجات او را

في الجنان مقامه و ملخصه أن لكل شي‌ء شبها و مثالا في عالم الرؤيا و العوالم التي تطلع عليها الأرواح سوي عالم الحس و تظهر تلك الصور و المثل علي النفوس مختلفة بحسب اختلاف مراتبها في الكمال فبعض النفوس تظهر لها صورة أقرب إلي ذي الصورة و بعضها أبعد و شأن المعبر الكامل أن ينتقل من تلك الصور إلي ما هي صور لها بحسب أحوال ذلك الشخص و لذا لا يطلع عليها كما ينبغي إلا الأنبياء و الأوصياء عليهم السلام المطلعون علي مراتب استعدادات الأشخاص و اختلافهم في النقص و الكمال فالنور الأصفر كناية عن العبادة و صورة لها كما هو المجرب في الرؤية أنه إذا رأي العارف في المنام صفرة يوفق بعده لعبادة كما هو المشاهد في وجوه المتهجدين و قد ورد في الخبر أنه ألبسهم الله من نوره لما خلوا به. و النور الأبيض العلم كما جرب أن من رأي في المنام لبنا أو ماء صافيا يفاض عليه علم خالص عن الشكوك و الشبهات و النور الأحمر المحبة كما هو المشاهد في وجوه المحبين عند طغيانها و جرب أيضا في الرؤيا و النور الأخضر المعرفة و هو العلم المتعلق بذاته و صفاته سبحانه كما هو مجرب في الرؤيا وَ يُومِئُ إِلَيْهِ مَا رُوِيَ عَنِ الرِّضَا عليه السلامليه السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَمَّا يُرْوَي أَنَّ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله رَأَي رَبَّهُ فِي صُورَةِ الشَّابِّ الْمُوفِقِ فِي صُورَةِ أَبْنَاءِ ثَلَاثِينَ سَنَةً رِجْلَاهُ فِي خُضْرَةٍ فَقَالَ عليه السلام إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ عليه السلام حِينَ نَظَرَ إِلَي عَظَمَةِ رَبِّهِ كَانَ فِي هَيْئَةِ الشَّابِّ الْمُوفِقِ وَ سِنِّ أَبْنَاءِ ثَلَاثِينَ سَنَةً فَقَالَ الرَّاوِي جُعِلْتُ فِدَاكَ مَنْ كَانَتْ رِجْلَاهُ فِي خُضْرَةٍ قَالَ ذَاكَ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله كَانَ إِذَا نَظَرَ إِلَي رَبِّهِ بِقَلْبِهِ جَعَلَهُ فِي نُورٍ مِثْلِ نُورِ الْحُجُبِ حَتَّي يَسْتَبِينَ لَهُ مَا فِي الْحُجُبِ إِنَّ نُورَ اللَّهِ مِنْهُ أَخْضَرُ وَ مِنْهُ أَحْمَرُ وَ مِنْهُ أَبْيَضُ وَ مِنْهُ غَيْرُ ذَلِكَ. تمام الخبر لأنه صلي الله عليه و آله كان حينئذ في مقام كمال العرفان و خائضا في بحار معرفة الرحيم المنان و كانت رجلاه في النور الأخضر و قائما في مقام من المعرفة لا يطيقها أحد من الملائكة و البشر و إنما عبروا بهذه العبارات و الكنايات لقصور أفهامنا عن إدراك صرف الحق كما تعرض علي النفوس الناقصة في المنام هذه الصور و نحن في منام طويل من الغفلة عن المعارف الربانية و الناس نيام فإذا ماتوا انتبهوا و الأحوط في أمثال

در بهشت والا گرداند)، و خلاصه‌اش این است که هر چیزی یک نمونه و شبیهی در عالم رؤیا دارد و همچنین در عوالمی که ارواح درک می کنند که غیر از عالم حس است، و این نمونه‌ها و صور رؤیائی بر هر کسی به مقدار مرتبه کمال او پدیدار می شوند، پس برای برخی نفوس صورتی نزدیک تر به صاحب صورت ظاهر می شود و برخی صورت دورتر را می یابند؛ و معبر کامل خواب کسی است که به حسب حال خواب بیننده از آن صورت به صورت اصلی منتقل شود، و از این رو اطلاع کامل بر این صور مخصوص انبیاء و اوصیاء است که مراتب استعداد اشخاص را خوب می‌دانند و فزون و کم آن ها را می فهمند، نور زرد رمز عبادت و صورت رؤیائی آن است و به تجربه رسیده که چون عارف رنگ زردی را در خواب ببیند، توفیق عبادت می یابد و رنگ زرد در چهره شب زنده داران هم به روشنی نمایان است و در روایت هم آمده که خدا هنگامیکه با او خلوت کنند به آن ها از نور خود بپوشاند.

نور سفید رمز دانش است، چنانچه به تجربه رسیده که هر کس شیر یا آب زلال در خواب بیند، علم پاک از شک و شبهه به او افاضه می شود، و نور سرخ محبّت است، همانگونه که در چهره شیفته‌ها هنگام اوج آن دیده می‌شود، و همچنین در رؤیا هم تجربه شده، و نور سبز معرفت است که علم به ذات و صفات خداوند سبحان است و این هم در رؤیا مجرب است.

و روایت امام رضا علیه السّلام هم به آن اشاره دارد که از ایشان پرسش شد از این روایت که حضرت محمّد صلی اللَّه علیه و آله و سلم پروردگار خود را در صورت جوان موفقی در خواب دید که سی ساله می نمود و دو پایش در سبزی بود، و امام فرمود: چون رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم به عظمت پروردگار خود نظر کرد، آن را در سن جوانی موفق و سی ساله یافت، راوی گفت: قربانت گردم، دو پای چه کسی در سبزی بود؟ فرمود: آن محمّد بود که هنگامیکه با قلب خود به پروردگارش نظاره می کرد، خدایش او را در نوری مانند نور حجاب قرار داد تا آنچه در حجب است بر او روشن شود، همانا قسمتی از نور خدا سبز است و قسمتی سرخ و سپید و قسمتی رنگ های دیگر غیر از آن(تا انتهای روایت)، زیرا آن حضرت در آن هنگام در درجه کامل عرفان و غرق در دریاهای معرفت خدای منّان بود، و دو پایش در نوری سبز بودند، و در مقامی از معرفت بود که فرشته‌ها و آدمی تاب آن را ندارند، و این عبارات و کنایات برای این است که فهم ما از درک حقیقت عاجز است و نفوس ناقصه این صورت ها را در خواب می بینند و ما در خواب طولانی غفلت از معارف ربّانی هستیم، و مردم همه خوابند و هنگامیکه بمیرند آگاه می شوند و بهتر این است که به طور اجمال

هذه الأخبار الإيمان بها مجملا و رد علمها إليهم عليهم السلام.

ثم اعلم أنه علي الوجه الأخير الضمير في قوله و هو العلم راجع إلي النور الأبيض و علي سائر الوجوه راجع إلي العرش أي و قد يطلق العرش علي العلم أيضا أو العرش المركب من الأنوار الأربعة هو العلم.

أبصر قلوب المؤمنين أي ما أبصروا و علموا.

عاداه الجاهلون لأن الجهل مساوق الظلمة التي هي ضد النور و المعاداة إنما تكون بين الضدين كذا قيل و الأظهر أن المراد به أن غاية ظهوره صارت سببا لخفائه كما قيل يا خفيا من فرط الظهور فإنه لو لم يكن للشمس غروب و أفول كان يشتبه علي الناس أن ضوء النهار منها و لما كان شمس عالم الوجود في نهاية الاستواء و الكمال أبدا و فيضه جار علي المواد القابلة دائما يتوهم الملحد الجاهل أنها بأنفسها موجودة غنية عن العلة أو منسوبة إلي الدهر أو الطبيعة.

ابتغي أي طلب و لعل المعني أن نوره سبحانه لما طلع علي عالم الوجود و آثاره سبحانه ظهر في كل موجود طلبه جميع الخلق لكن بعضهم أخطئوا طريق الطلب و تعيين المطلوب فصاروا حياري فمنهم من يعبد الصنم لتوهمه أن مطلوبه هناك و منهم من يعتقد الدهر أو الطبيعة لزعمه أن أحدهما إلهه و مدبره فكل منهم يعلمون اضطرارهم إلي خالق و رازق و حافظ و مدبر و يطلبونه و يبتغون إليه الوسيلة لكنهم لضلالهم‌⁽¹⁾و عماهم خاطئون و عن الحق معرضون و هذا المعني الذي خطر بالبال من غوامض الأسرار و له شواهد من الأخبار و إنما أومأنا إليه علي الإجمال إذ بسط المقال فيه يؤدي إلي إبداء ما تأبي عنه الأذهان السقيمة لكن تستعذبه العقول المستقيمة .

الممسك لهما أي للسماوات و الأرض و المحيط بالجر عطفا علي ضمير لهما و من بيان له أي الممسك للشي‌ء المحيط بهما أو متعلق بقوله أن تزولا و قوله من شي‌ء للتعميم و يجوز رفعه بالعطف علي الممسك و من بيان لضمير

این اخبار را بپذیریم و علم آن ها را به خود ائمه علیهم السّلام وانهیم.

و بدان که بر وجه اخیر ضمیر (و هو العلم) به نور سفید برمی گردد و به وجوه دیگر به عرش برمی گردد یعنی چه بسا که عرش بر علم یا بر عرش مرکب از این چهار نور که همان علم است اطلاق شود.

«ابصر قلوب المؤمنین» یعنی بینا نشده اند و ندانسته اند.

«عاداه الجاهلون»]و نادانان با آن دشمنند[ زیرا نادانی مساوی تیرگی است که همان ضد نور است، و چنانکه گفته‌اند دشمنی میان دو ضدّ است، و ظاهر این است که کمال ظهورش مایه نهانی او شده چنانکه گفته‌اند «یا خفیا من فرط الظهور»]ای آنکه از فرط عیانی نهانی[، زیرا اگر برای خورشید غروب و افولی نبود، اینکه پرتو روز از نور خورشید است، بر مردم نهان می ماند، و چون خورشید جهان هستی همیشه کامل و تابان است، و فیض او پیوسته بر اشیاء روان است، ملحد نادان می پندارد که آن خود به خود وجود دارد و از آفریننده بی‌نیاز است یا آن را به دهر موهوم و طبع نامفهوم نسبت می دهد.

«ابتغی» یعنی درخواست کرد؛ شاید مقصود این است که چون نور خدا بر جهان هستی تابیدن گرفت و آثارش در هر موجودی هویدا گشت، همه مخلوقات جویای او شدند، ولی برخی در راه طلب خطا کردند و مقصود را گم کردند و سرگردان شدند، پس برخی از آن ها هستند که بت را می پرستند چون مطلوب خود را بت می پندارند و برخی به دهر و طبیعت اعتقاد دارند چون گمان می کنند که یکی از آن ها معبود و مدبر اویند، پس هر کدام از آن ها خود را نیازمند آفریننده و روزی بخش و نگهدار و سرپرست می دانند، و او را می جویند و به سوی او وسیله می جویند ولی به خاطر گمراهی و کوردلی شان خطاکار و از حق رویگردان اند، و این معنایی که به خاطرم رسید از غوامض اسرار است، و شواهدی از روایات دارد، و همانا به طور خلاصه به آن اشاره ای کردیم و گذشتیم، زیرا بسط گفتار در آن را اذهان بیمار نمی پذیرند، گرچه عقول سلیمه آن را خوش دارند.

«الممسک لهما» یعنی نگهدارنده آسمان ها و زمین «والمحیط» با کسره، عطف است بر ضمیر «لهما» و «من» بیانی برای آن است یعنی نگهدارنده برای شیئی که محیط به آن دو است، یا متعلق است به این قول «أن تزولا» و قول «من شیء» برای تعمیم آمده است و جایز است آن را با عطف بر ممسک مرفوع کرد، و «من» بیانی است برای ضمیر

بهما لقصد زيادة التعميم أو بيان لمحذوف يعني المحيط بهما مع ما حوتاه من شي‌ء و هو حياة كل شي‌ء أي من الحيوانات أو الحياة بمعني الوجود و البقاء مجازا و نور كل شي‌ء أي سبب وجوده و ظهوره فالكرسي يمكن أن يكون المراد تفسير الكرسي أيضا بالعلم و لا يؤده أي لا يثقل عليه هم العلماء إذا كان المراد بالعرش عرش العلم كان المراد بالأنوار الأربعة صنوف العلم و أنواعه و لا يخرج عن تلك الأنواع أحد و إذا كان المراد بالأنوار نور العلم و المحبة و المعرفة و العبادة كما مر فهو أيضا صحيح إذ لا يخرج شي‌ء منها أيضا إذ ما من شي‌ء إلا و له عبادة و محبة و معرفة و هو يسبح بحمده و قال الوالد رحمه الله الظاهر أن المراد بالأربعة العرش و الكرسي و السماوات و الأرض و يحتمل أن يكون المراد بها الأنوار الأربعة التي هي عبارة عن العرش لأنه محيط علي ما هو المشهور.

«9»

الْكَافِي، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَي قَالَ: سَأَلَنِي أَبُو قُرَّةَ الْمُحَدِّثُ أَنْ أُدْخِلَهُ عَلَي أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام فَاسْتَأْذَنْتُهُ فَأَذِنَ لِي فَدَخَلَ فَسَأَلَهُ عَنِ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَ فَتُقِرُّ أَنَّ اللَّهَ مَحْمُولٌ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام كُلُّ مَحْمُولٍ مَفْعُولٌ بِهِ مُضَافٌ إِلَي غَيْرِهِ مُحْتَاجٌ وَ الْمَحْمُولُ اسْمُ نَقْصٍ فِي اللَّفْظِ وَ الْحَامِلُ فَاعِلٌ وَ هُوَ فِي اللَّفْظِ مِدْحَةٌ وَ كَذَلِكَ قَوْلُ الْقَائِلِ فَوْقٌ وَ تَحْتٌ وَ أَعْلَي وَ أَسْفَلُ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ وَ لِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْني فَادْعُوهُ بِها وَ لَمْ يَقُلْ فِي كُتُبِهِ أَنَّهُ الْمَحْمُولُ بَلْ قَالَ إِنَّهُ الْحَامِلُ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ الْمُمْسِكُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا وَ الْمَحْمُولُ مَا سِوَي اللَّهِ وَ لَمْ يُسْمَعْ أَحَدٌ آمَنَ بِاللَّهِ وَ عَظَمَتِهِ قَطُّ قَالَ فِي دُعَائِهِ يَا مَحْمُولُ قَالَ أَبُو قُرَّةَ فَإِنَّهُ قَالَ وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ وَ قَالَ الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام الْعَرْشُ لَيْسَ هُوَ اللَّهُ وَ الْعَرْشُ اسْمُ عِلْمٍ وَ قُدْرَةٍ وَ عَرْشٍ فِيهِ كُلُّ شَيْ‌ءٍ ثُمَّ أَضَافَ الْحَمْلَ إِلَي غَيْرِهِ خَلْقٍ مِنْ خَلْقِهِ لِأَنَّهُ اسْتَعْبَدَ خَلْقَهُ بِحَمْلِ عَرْشِهِ وَ هُمْ حَمَلَةُ عِلْمِهِ وَ خَلْقاً يُسَبِّحُونَ حَوْلَ عَرْشِهِ وَ هُمْ يَعْمَلُونَ‌⁽¹⁾بِعِلْمِهِ وَ مَلَائِكَةً يَكْتُبُونَ أَعْمَالَ

«بهما» که به منظور گسترش تعمیم آمده، یا بیانی برای محذوف، یعنی آنچه محیط به آن دو است به همراه آن چیزهایی که آندو در بر گرفته اند.

«و هو حیاة کل شیء»{او زندگی همه است} یعنی همه زنده‌ها یا مجازاً زندگی به معنی وجود و بقاء است. «نور همه چیز» یعنی سبب وجود و ظهور همه است .

و ممکن است مقصود از کرسی هم علم باشد؛ «ولا یؤوده» یعنی بر او سنگین و دشوار نیست. «هم العلماء»{همان دانشمندانند} در صورتی که مقصود از عرش، عرش علم باشد، مقصود از چهار نور، اصناف و انواع علمند که در همه چیز در حد خودش هست، و اگر مقصود از انوار نور دانش و دوستی، و خداشناسی و عبادت باشد چنانچه گذشت باز هم صحیح است، زیرا هیچ موجودی از آن ها خارج نیست، زیرا هر موجودی بهره ای از عبادت و معرفت و محبّت دارد و به سپاس او تسبیح‌گو است؛ و پدرم رحمه الله علیه گفته است: ظاهر این است که مقصود از چهار، عرش و کرسی و آسمان ها و زمین است، و بسا که مقصود از آن چهار نوری باشند که مجموعشان عرش را تشکیل داده اند، زیرا که آن بر همه محیط است، چنانکه مشهور است.

روایت 9

کافی: از صفوان بن یحیی نقل شده که گفت: أبو قرّه محدث از من خواست او را نزد امام رضا علیه السّلام ببرم، پس از آن حضرت اجازه خواستم و ایشان اجازه دادند و وارد شد، و از او از حلال و حرام پرسید، سپس به او گفت: آیا خدا را محمول می دانی؟ امام فرمود: هر محمولی اثر پذیر است و وابسته به دیگری و نیازمند است. و محمول صفت نقص در تلفظ است، و حامل اثر بخش است، و آن در لفظ وصف خوب است، و همچنین است گفتار گوینده، بالا، زیر، برتر، پائین تر. و خداوند فرموده است: «و له الاسماء الحسنی فادعوه بها»⁽²⁾{نام های نیکو از آن خدا است، او را با آن ها بخوانید.}

و در کتب خود به لفظ محمول تعبیر نشده، بلکه فرموده: او حامل در بیابان و دریا است و نگهدارنده آسمان ها و زمین تا از جا بدر نشوند، و محمول هر آنچه جز خدا است، و هرگز از کسی که ایمان به خدا و عظمتش دارد شنیده نشده که در دعایش گفته باشد: «یا محمول»؛ ابو قرّه گفت: خداوند خودش فرموده است: «ویحمل عرش ربک فوقهم یومئذ ثمانیه»⁽³⁾{و عرش پروردگارت را آن روز، هشت [فرشته] بر سر خود بر می‌دارند.} و فرموده: «الذین یحملون العرش»⁽⁴⁾{کسانی که عرش [خدا] را حمل می‌کنند}؛ امام فرمود: عرش که خدا نیست و عرش نام علم و قدرت است، و عرش نام چیزی است که همه چیز در آن است، و حمل عرش را به انواع دیگری از آفریده‌هایش نسبت داده، چون خلقش را به حمل عرشش به عبادت واداشته و آنان حاملان علم اویند، و خلقی گرد عرشش تسبیح گو

عِبَادِهِ وَ اسْتَعْبَدَ أَهْلَ الْأَرْضِ بِالطَّوَافِ حَوْلَ بَيْتِهِ وَ اللَّهُ عَلَي الْعَرْشِ اسْتَوي كَمَا قَالَ وَ الْعَرْشُ وَ مَنْ يَحْمِلُهُ وَ مَنْ حَوْلَ الْعَرْشِ وَ اللَّهُ الْحَامِلُ لَهُمُ الْحَافِظُ لَهُمُ الْمُمْسِكُ الْقَائِمُ عَلَي كُلِّ نَفْسٍ وَ فَوْقَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ عَلَي كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ لَا يُقَالُ مَحْمُولٌ وَ لَا أَسْفَلُ قَوْلًا مُفْرَداً لَا يُوصَلُ بِشَيْ‌ءٍ فَيَفْسُدُ اللَّفْظُ وَ الْمَعْنَي قَالَ أَبُو قُرَّةَ فَتُكَذِّبُ بِالرِّوَايَةِ الَّتِي جَاءَتْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَي إِذَا غَضِبَ إِنَّمَا يُعْرَفُ غَضَبُهُ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ يَجِدُونَ ثِقْلَهُ عَلَي كَوَاهِلِهِمْ فَيَخِرُّونَ سُجَّداً فَإِذَا⁽¹⁾ذَهَبَ الْغَضَبُ خَفَّ وَ رَجَعُوا إِلَي مَوَاقِفِهِمْ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام أَخْبِرْنِي عَنِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي مُنْذُ لَعَنَ إِبْلِيسَ إِلَي يَوْمِكَ هَذَا هُوَ غَضْبَانُ عَلَيْهِ فَمَتَي رَضِيَ وَ هُوَ فِي صِفَتِكَ لَمْ يَزَلْ غَضْبَانَ عَلَيْهِ وَ عَلَي أَوْلِيَائِهِ وَ عَلَي أَتْبَاعِهِ كَيْفَ تَجْتَرِئُ أَنْ تَصِفَ رَبَّكَ بِالتَّغَيُّرِ مِنْ حَالٍ إِلَي حَالٍ وَ أَنَّهُ‌⁽²⁾يَجْرِي عَلَيْهِ مَا يَجْرِي عَلَي الْمَخْلُوقِينَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَي لَمْ يَزُلْ مَعَ الزَّائِلِينَ وَ لَمْ يَتَغَيَّرْ مَعَ الْمُتَغَيِّرِينَ وَ لَمْ يَتَبَدَّلْ مَعَ الْمُتَبَدِّلِينَ وَ مَنْ دُونَهُ فِي يَدِهِ وَ تَدْبِيرِهِ وَ كُلُّهُمْ إِلَيْهِ مُحْتَاجٌ وَ هُوَ غَنِيٌّ عَمَّنْ سِوَاهُ‌⁽³⁾.

بيان

و المحمول اسم نقص أي كل اسم مفعول دل علي تأثر و تغير من غيره و فاقة إليه فهو اسم نقص كالمحفوظ و المربوب و المحمول و أمثالها لا كل ما هو علي هذه الصيغة إذ يجوز إطلاق الموجود و المعبود و المحمود و أمثالها عليه تعالي و كذلك قول القائل فوق و تحت يعني أن مثل ذينك اللفظين في كون أحدهما اسم مدح و الآخر اسم نقص قول القائل فوق و تحت فإن فوق اسم مدح و تحت اسم نقص و كذلك أعلي اسم مدح و أسفل اسم نقص و قوله عليه السلام خلق بالجر بدل غيره و أشار بذلك إلي أن الحامل لما كان من خلقه فيرجع الحمل إليه تعالي و هم حملة علمه أي و قد يطلق حملة العرش علي حملة العلم أيضا أو حملة العرش في القيامة هم حملة العلم في الدنيا و قوله عليه السلام خلقا و ملائكة معطوفان

و به مقتضای علم حق تعالی عمل می کنند و فرشته‌هایی هستند که کردار بنده‌هایش را می نویسند، و مردم زمین را به عبادت و طواف گرد خانه‌اش واداشت و خدا چنانکه فرموده بر عرش استوار است، و عرش و حاملانش و هر که گرد آن است، خدا حامل و نگهبان و نگهدار بر آن ها و قائم بر هر کس و برتر از هر چیز است. ولی او را محمول نگویند و به تنهایی اسفل نخوانند و به چیزی پیوسته نباشد تا لفظ و معنا فاسد باشد.

ابو قرّه گوید: این روایت را دروغ می داند که آمده است: هنگامی که خدای تعالی خشم گیرد، فرشته‌های حامل عرش خشمش را از اینجا بدانند که عرش بر دوششان سنگین شود و به سجده افتند و چون خشمش فرو نشیند سبک گردد و فرشتگان به جایگاه های خود برگردند.

امام فرمود: به من بگو که خدا از روزی که ابلیس را لعن کرد تا امروز، بر او خشمگین است، پس کی راضی شده است و تو در صفت خود باقی هستی و دائما بر او و بر دوستدارانش و پیروانش خشمگین هستی؟ و چگونه جرأت داری بگویی خدا از حالی به حالی دگرگون می شود و دچار وصف آفریده‌ها باشد به اینگونه که آنچه بر مخلوقین جریان دارد بر او هم جریان داشته باشد. پاک و منزه است از این گونه اوصاف، با زائل شدنی ها، زوال نمی پذیرد و با دگرگون شوندگان دگرگونی و تغیر نمی پذیرد و هر که جز او است، تحت سرپرستی و تدبیر او است، و همه به او نیازمندند و او بی‌نیاز از هرچه جز خود است.⁽⁴⁾

بیان

«محمول اسم نقص است» یعنی هر اسم مفعولی که اثرگیری و تغیر پذیری از غیر خودش را بفهماند، دلالت بر نقص دارد چون محفوظ، مربوب و محمول و مانند آن ها؛ نه اینکه این وزن به طور کلی دارای معنی نقص باشد زیرا اطلاق موجود و معبود و محمود بر خداوند رواست «و همچنین گفته گوینده فوق و تحت» یعنی این دو لفظ هم یکی مدح است و دیگری نقص مانند بالا و زیر که اولی مدح است و دومی نقص و همچون، اعلی مدح است و اسفل نقص.

و قول امام که فرمود:«خلق» بدل از «غیره» است و با این بیان اشاره کرده که حامل عرش از آن جا که از مخلوقاتش است، پس حمل به خود حضرت حق بر می گردد. «و هم حمله علمه»[آنان حمله علم خدا هستند]، یعنی گاهی حمله عرش بر حمله علم نیز اطلاق می شود، یا اینکه حمله عرش در قیامت همان حمله علم در دنیا هستند.

و قول امام «خلقا» و «ملائکه» معطوف

علي خلقه أي استعبد خلقا و ملائكة و الحاصل أنه تعالي لا يحتاج في حمل العرش إلي غيره بل استعبد أصناف خلقه بأنواع الطاعات و حملة العرش عبادتهم حمل العرش من غير حاجة إليهم و هم يعملون بعلمه أي بما أعطاهم من العلم و يحتمل أن يكون هذا مبنيا علي كون العرش بمعني العلم فحملة العرش الأنبياء و الأوصياء و من حول العرش الذين يأخذون العلم عنهم و يعملون بالعلم الذي حمله الحملة فهم مطيفون بهذا العرش و مقتبسون من أنواره كما قال أي استواؤه سبحانه علي العرش علي النحو الذي قال و أراد من الاستواء النسبة أو الاستيلاء كما مر لا كما تزعمه المشبهة و قوله و العرش و ما عطف عليه مبتدأ خبره محذوف أي محمول كلهم أو سواء في نسبتهم إليه سبحانه.

قولا مفردا لا يوصل بشي‌ء أي لا يقرن بقرينة صارفة عن ظاهره أو ينسب إلي شي‌ء آخر علي طريقة الوصف بحال المتعلق بأن يقال عرشه محمول أو أرضه تحت كذا أو جحيمه أسفل و نحو ذلك و إلا فيفسد اللفظ لعدم الإذن الشرعي و أسماؤه توقيفية و أيضا هذا اسم نقص كما مر و المعني لأنه يوجب نقصه و عجزه تعالي عن ذلك علوا كبيرا و هو في صفتك أي في وصفك إياه أنه لم يزل غضبانا علي الشيطان و علي أوليائه و الحاصل أنه لما فهم من كلامه أن الملائكة الحاملين للعرش قد يكونون قائمين و قد يكونون ساجدين بطريان الغضب و ضده و حمل الحديث علي ظاهره نبه عليه السلام علي خطائه إلزاما عليه بقدر فهمه بأنه لا يصح ما ذكرت إذ من غضبه تعالي ما علم أنه لم يزل كغضبه علي إبليس فيلزم أن يكون حملة العرش منذ غضب علي إبليس إلي الآن سجدا غير واقفين إلي مواقفهم فعلم أن ما ذكرته و فهمته خطاء و الحديث علي تقدير صحته محمول علي أن المراد بغضبه سبحانه إنزال العذاب و بوجدان الحملة ثقل العرش اطلاعهم عليه بظهور مقدماته و أسبابه و بسجودهم خضوعهم و خشوعهم له سبحانه خشية و خوفا من عذابه فإذا انتهي نزول العذاب و ظهرت مقدمات رحمته اطمأنوا و رغبوا في طلب رحمته ثم بعد إلزامه عليه السلام بذلك شرع في الاستدلال علي تنزيهه سبحانه مما فهمه

به خلقه هستند، یعنی گروهی از مخلوقین و فرشتگان را به کار واداشته است.

و حاصل این است که خدای تعالی در حمل عرشش نیاز به دیگری ندارد و هر صنفی از خلقش را به نوعی به عبادت خود واداشته، و عبادت حاملان عرش در حمل عرش، بی‌نیاز به آن ها است، «و هم یعملون بعلمه» یعنی به علمی که خدا به آن ها داده کار می‌کنند، و احتمال دارد که بنابراین باشد که عرش به معنی علم باشد، پس حاملان عرش همان انبیاء و اوصیایند و و آن ها که گرد عرش هستند همان ها هستند که از آن ها دانش فرامی گیرند و به علمی عمل می کنند که حمله عرش آن را حمل می کنند. پس آنان به گرد این عرش می گردند و از انوارش برمی گیرند «کما قال»{چنانچه فرموده} یعنی استواء خدا بر عرش به نحوی است که خودش فرموده و مقصود از آن نسبت یا استیلاء او بر همه چیز است، چنانچه گذشت نه به آن معنا که مشبّهه می پندارند. و قول او «والعرش» و آنچه بر او عطف شده، مبتدا است و خبر آن محذوف است، یعنی همه آن ها محمول هستند یا اینکه در نسبتشان به خداوند سبحان یکسان هستند.

«قولا مفردا لا یوصل بشیء»]تنها بی‌وابستگی به چیزی[ یعنی به قرینه ای که آن را از ظاهرش منصرف کند، یا نسبت به شیء دیگری داده شود، بر طریقه وصف به حال متعلق موصوف به اینکه گفته شود «عرشش محمول است» یا زمینش پایین تر از چیزی است یا دوزخش پایین تر است و مانند آن. و گرنه به خاطر نبودن اذن شرعی لفظ آن باطل می شود، و نام های خدا توقیفی یعنی وابسته به اجازه خود اوست و همچنین چنانکه گذشت این اسم نقص است، و معنا باطل است چون به نقص و عجز خدا دلالت دارد و او از آن مبرا است.

«و هو فی صفتک» یعنی او در وصف کردن تو است، به اینکه دائما بر شیطان و بر دوستدارانش خشمگین است؛ و آنچه از کلام ایشان به دست می آید این است که چون آن مرد از حدیث فهمیده که ملائکه حاملان عرش با جریان یافتن غضب و ضد آن گاهی به طور قائم و گاهی به طور ساجد هستند، و حدیث را بر ظاهر آن حمل نموده، امام او را به خاطر این مقدار از فهمش تخطئه کرده که آنچه را که ذکر کردی صحیح نمی باشد زیرا از غضب خدای تعالی چیزی دائم دانسته نشده مانند غضب دائمی که بر ابلیس دارد و از آن لازم می آید که ملائکه حاملین عرش همیشه از زمان خشم خدا بر شیطان تاکنون در سجده باشند و به جای خود واقف و ایستاده نباشند، پس دانسته می شود که آنچه او از حدیث فهمیده درست نیست؛ بلکه معنی حدیث بر فرض صحتش این است که مراد از غضب خداوند، نزول عذاب است و فرشته‌ها از سنگینی عرش آن را درمی یابند و مقصود از سجود فرشته‌ها خضوع و خشوعشان در برابر خدای سبحان از ترس و هراس عذابش است، و چون عذابش به پایان برسد و مقدمات رحمتش عیان گردد، آرام شوند و رحمت خدا را طلب کنند و دلشان محکم و پا بر جا شود. و چون او را ملزم به این امر نمود شروع به آوردن دلیل برای تنزیه خداوند از آنچه او فهمیده است، کرد،

فقال كيف تجترئ أن تصف ربك بالتغير من حال إلي حال و هو من صفات المخلوقات و الممكنات لم يزل بضم الزاي من زال يزول و ليس من الأفعال الناقصة و وجه الاستدلال بما ذكره عليه السلام قد مر مفصلا في كتاب التوحيد.

«10»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: سُئِلَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله عَنِ الْكُرْسِيِّ فَقَالَ يَا أَبَا ذَرٍّ مَا السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرَضُونَ السَّبْعُ عِنْدَ الْكُرْسِيِّ إِلَّا كَحَلْقَةٍ مُلْقَاةٍ بِأَرْضِ فَلَاةٍ وَ إِنَّ فَضْلَ الْعَرْشِ عَلَي الْكُرْسِيِّ كَفَضْلِ الْفَلَاةِ عَلَي تِلْكَ الْحَلْقَةِ⁽¹⁾.

«11»

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالا: السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ فِي جَوْفِ الْكُرْسِيِّ وَ الْكُرْسِيُّ بَيْنَ يَدَيِ الْعَرْشِ‌⁽²⁾.

«12»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَ الْعَرْشُ عَرْشاً لِارْتِفَاعِهِ‌⁽³⁾.

«13»

وَ عَنْ وَهْبٍ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي خَلَقَ الْعَرْشَ وَ الْكُرْسِيَّ مِنْ نُورِهِ وَ الْعَرْشُ مُلْتَصِقٌ بِالْكُرْسِيِّ وَ الْمَلَائِكَةُ فِي جَوْفِ الْكُرْسِيِّ وَ حَوْلَ الْعَرْشِ أَرْبَعَةُ أَنْهَارٍ نَهَرٌ مِنْ نُورٍ يَتَلَأْلَأُ وَ نَهَرٌ مِنْ نَارٍ تَتَلَظَّي وَ نَهَرٌ مِنْ ثَلْجٍ أَبْيَضَ تَلْتَمِعُ مِنْهُ الْأَبْصَارُ وَ نَهَرٌ مِنْ مَاءٍ وَ الْمَلَائِكَةُ قِيَامٌ فِي تِلْكَ الْأَنْهَارِ يُسَبِّحُونَ اللَّهَ وَ لِلْعَرْشِ أَلْسِنَةٌ بِعَدَدِ أَلْسِنَةِ الْخَلْقِ كُلِّهِمْ فَهُوَ يُسَبِّحُ اللَّهَ وَ يَذْكُرُهُ بِتِلْكَ الْأَلْسِنَةِ⁽⁴⁾.

«14»

وَ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْعَرْشُ مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ وَ إِنَّ مَلَكاً مِنَ الْمَلَائِكَةِ نَظَرَ إِلَيْهِ وَ إِلَي عَظَمَتِهِ‌⁽⁵⁾فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ أَنِّي قَدْ جَعَلْتُ فِيكَ قُوَّةَ سَبْعِينَ أَلْفَ مَلَكٍ لِكُلِّ مَلَكٍ سَبْعُونَ أَلْفَ أَلْفِ جَنَاحٍ فَطِرْ فَطَارَ الْمَلَكُ بِمَا فِيهِ مِنَ الْقُوَّةِ وَ الْأَجْنِحَةِ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَطِيرَ فَوَقَفَ فَنَظَرَ فَكَأَنَّهُ لَمْ يَرْمِ‌⁽⁶⁾.

«15»

وَ عَنْ حَمَّادٍ قَالَ: خَلَقَ اللَّهُ الْعَرْشَ مِنْ زُمُرُّدَةٍ خَضْرَاءَ وَ خَلَقَ لَهُ أَرْبَعَ قَوَائِمَ مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ وَ خَلَقَ لَهُ أَلْفَ لِسَانٍ وَ خَلَقَ فِي الْأَرْضِ أَلْفَ أُمَّةٍ كُلُ

پس فرمود: «چگونه جرأت می کنی که پروردگارت را به تغیر از حالی به حالی توصیف کنی» در حالیکه این از صفات مخلوقات و ممکنات است؛ «لم یزل» از زال یزول است و از افعال ناقصه نیست، و وجه استدلال به آنچه ذکر شد، مفصلا در کتاب توحید گذشت.

روایت 10

درّ المنثور: از ابی ذر آمده است که فرمود: از پیغمبر صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم در مورد کرسی سؤال شد، فرمود: ای اباذر هفت آسمان و هفت زمین همانا در برابر کرسی چون حلقه‌ای باشند که در زمین پهناور افتاده و فزونی عرش بر کرسی چون فزونی آن بیابان بر آن حلقه است.⁽⁷⁾

روایت 11

درّ المنثور: از ابن عباس و ابن مسعود آمده است که گفته اند: آسمان ها و زمین درون کرسی اند و کرسی در پیشگاه عرش خدا است.⁽⁸⁾

روایت 12

درّ المنثور: از ابن عباس آمده که گفته است: عرش را برای بلندیش عرش نامیدند.⁽⁹⁾

روایت 13

درّ المنثور: از وهب آمده که گفت: خداوند تعالی عرش و کرسی را از نورش آفرید و عرش به کرسی چسبیده، و فرشته‌ها درون کرسی اند، و پیرامون عرش چهار نهر است: نهری از نور که می درخشد، نهری از آتش که زبانه می کشد، و نهری از برف سفید که دیده‌ها را خیره می کند، و نهری از آب، و فرشته‌ها در این نهرها ایستاده‌اند، و خدا را تسبیح می گویند، عرش به شماره زبان همه خلق زبان دارد، و با همه آن ها خدا را تسبیح و ذکر می‌گوید.⁽¹⁰⁾

روایت 14

درّ المنثور: از شعبی آمده که رسول خدا صلی اللَّه علیه و اله فرمود:

عرش از یک دانه یاقوت سرخ است و یک فرشته به او و بزرگیش نگریست، پس خدا به او وحی کرد که من به تو نیروی هفتاد هزار فرشته که هر کدام هفتاد هزار پر دارند دادم، پرواز کن، و آن فرشته با همه نیرو و پرهایی که داشت تا خدا می خواست پرواز کرد، سپس ایستاد و نگریست و چنین می نمود که گویا نپریده است.⁽¹¹⁾

روایت 15

درّ المنثور: از حماد آمده است که گفت: خدا عرش را از یک دانه زمرد سبز آفریده و چهار پایه از یاقوت سرخ و هزار زبان برای او آفریده، و در زمین هم هزار امّت آفریده، و هر

أُمَّةٍ تُسَبِّحُ اللَّهَ بِلِسَانٍ مِنْ أَلْسُنِ الْعَرْشِ‌⁽¹⁾.

«16»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا يَقْدِرُ قَدْرَ الْعَرْشِ إِلَّا الَّذِي خَلَقَهُ وَ إِنَّ السَّمَاوَاتِ فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ‌⁽²⁾مِثْلُ قُبَّةٍ فِي صَحْرَاءَ⁽³⁾.

«17»

وَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: مَا أَخَذَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ مِنَ الْعَرْشِ إِلَّا كَمَا تَأْخُذُ الْحَلْقَةُ مِنْ أَرْضِ الْفَلَاةِ⁽⁴⁾.

«18»

وَ عَنْ كَعْبٍ قَالَ: إِنَّ السَّمَاوَاتِ فِي الْعَرْشِ كَالْقِنْدِيلِ مُعَلَّقٌ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ‌⁽⁵⁾.

«19»

وَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: مَا الْكُرْسِيُّ فِي الْعَرْشِ إِلَّا كَحَلْقَةٍ مِنْ حَدِيدٍ أُلْقِيَتْ بَيْنَ ظَهْرَيْ فَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ‌⁽⁶⁾.

«20»

وَ عَنْ وَهْبٍ قَالَ: خَلَقَ اللَّهُ الْعَرْشَ وَ لِلْعَرْشِ سَبْعُونَ أَلْفَ سَاقٍ كُلُّ سَاقٍ كَاسْتِدَارَةِ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ‌⁽⁷⁾.

«21»

وَ عَنْ جَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: أُذِنَ لِي أَنْ أُحَدِّثَ عَنْ مَلَكٍ مِنْ مَلَائِكَةِ اللَّهِ مِنْ حَمَلَةِ الْعَرْشِ مَا بَيْنَ شَحْمَةِ أُذُنِهِ إِلَي عَاتِقِهِ مَسِيرَةُ سَبْعِمِائَةِ عَامٍ‌⁽⁸⁾.

«22»

وَ عَنْ حَسَّانَ بْنِ عَطِيَّةَ قَالَ: حَمَلَةُ الْعَرْشِ ثَمَانِيَةٌ أَقْدَامُهُمْ مُثْبَتَةٌ⁽⁹⁾فِي الْأَرْضِ السَّابِعَةِ وَ رُءُوسُهُمْ قَدْ جَاوَزَتِ السَّمَاءَ السَّابِعَةَ وَ قُرُونُهُمْ مِثْلُ طُولِهِمْ عَلَيْهَا الْعَرْشُ‌⁽¹⁰⁾.

«23»

وَ عَنْ زَاذَانَ قَالَ: حَمَلَةُ الْعَرْشِ أَرْجُلُهُمْ فِي التُّخُومِ لَا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ

امتی خدا را به یکی از زبان های عرش تسبیح می گویند.⁽¹¹⁾

روایت 16

درّ المنثور: از ابن عباس آمده است که گفت: هیچکس نمی تواند قدر و اندازه عرش را بگیرد جز آنکه آن را آفریده، و آسمان ها در آفرینش خدای رحمان مانند گنبدی در میان بیابان هستند.⁽¹²⁾

روایت 17

از مجاهد آمده است که گفت: آسمان ها و زمین در عرش، همانا جای یک حلقه را در زمین بیابان پهناور گرفته‌اند.⁽¹³⁾

روایت 18

درّ المنثور: از کعب آمده است که گفت: که آسمان ها در عرش مانند چراغدانی آویخته میان آسمان و زمین هستند.⁽¹⁴⁾

روایت 19

درّ المنثور: از ابی ذر آمده که پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله فرمود: کرسی در برابر عرش همانا مانند حلقه ای از آهن است که در یک بیابان پهناور انداخته شده است.⁽¹⁵⁾

روایت 20

درّ المنثور: از وهب آمده است که گفت: خداوند عرش را آفرید و عرش هفتاد هزار ساق دارد و هر ساقی مانند گردی آسمان و زمین است.⁽¹⁶⁾

روایت 21

درّ المنثور: از جابر آمده است که پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله فرمود: به من اجازه دادند که با یک فرشته از حاملان عرش سخن گویم که میان پره گوشش تا شانه‌اش هفتصد سال راه بود.⁽¹⁷⁾

روایت 22

درّ المنثور: از حسان بن عطیه آمده است که گفت: حاملان عرش هشت تا هستند که گام هایشان در زمین هفتم است و سرهایشان از آسمان هفتم گذر کرده، و شاخ هایشان به اندازه درازای آن ها است و عرش روی آن ها است.⁽¹⁸⁾

روایت 23

درّ المنثور: از زاذان آمده است که گفت: پاهای حاملان عرش در درون زمین است و از پرتو نور نمی توانند

يَرْفَعُوا أَبْصَارَهُمْ مِنْ شُعَاعِ النُّورِ⁽¹⁾.

«24»

وَ عَنْ هَارُونَ بْنِ رِئَابٍ قَالَ: حَمَلَةُ الْعَرْشِ ثَمَانِيَةٌ يَتَجَاوَبُونَ بِصَوْتٍ رَخِيمٍ‌⁽²⁾

يَقُولُ أَرْبَعَةٌ مِنْهُمْ سُبْحَانَكَ وَ بِحَمْدِكَ عَلَي حِلْمِكَ بَعْدَ عِلْمِكَ وَ أَرْبَعَةٌ مِنْهُمْ يَقُولُونَ سُبْحَانَكَ وَ بِحَمْدِكَ عَلَي عَفْوِكَ بَعْدَ قُدْرَتِكَ‌⁽³⁾.

«25»

وَ عَنْ وَهْبٍ قَالَ: حَمَلَةُ الْعَرْشِ الَّذِينَ يَحْمِلُونَهُ لِكُلِّ مَلَكٍ مِنْهُمْ أَرْبَعَةُ وُجُوهٍ وَ أَرْبَعَةُ أَجْنِحَةٍ جَنَاحَانِ عَلَي وَجْهِهِ مِنْ أَنْ‌⁽⁴⁾يَنْظُرَ إِلَي الْعَرْشِ فَيَصْعَقَ وَ جَنَاحَانِ يَطِيرُ بِهِمَا أَقْدَامُهُمْ فِي الثَّرَي وَ الْعَرْشُ عَلَي أَكْتَافِهِمْ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ وَجْهُ ثَوْرٍ وَ وَجْهُ أَسَدٍ وَ وَجْهُ إِنْسَانٍ وَ وَجْهُ نَسْرٍ وَ لَيْسَ لَهُمْ كَلَامٌ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا قُدُّوسٌ اللَّهُ الْقَوِيُّ مَلَأَتْ عَظَمَتُهُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ‌⁽⁵⁾.

«26»

وَ عَنْ وَهْبٍ قَالَ: حَمَلَةُ الْعَرْشِ الْيَوْمَ أَرْبَعَةٌ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أُيِّدُوا بِأَرْبَعَةٍ آخَرِينَ مَلَكٌ مِنْهُمْ فِي صُورَةِ إِنْسَانٍ يَشْفَعُ لِبَنِي آدَمَ فِي أَرْزَاقِهِمْ وَ مَلَكٌ‌⁽⁶⁾فِي صُورَةِ نَسْرٍ يَشْفَعُ لِلطَّيْرِ⁽⁷⁾فِي أَرْزَاقِهِمْ وَ مَلَكٌ‌⁽⁸⁾فِي صُورَةِ ثَوْرٍ يَشْفَعُ لِلْبَهَائِمِ فِي أَرْزَاقِهَا وَ مَلَكٌ فِي صُورَةِ أَسَدٍ يَشْفَعُ لِلسِّبَاعِ فِي أَرْزَاقِهَا فَلَمَّا حَمَلُوا الْعَرْشَ وَقَعُوا عَلَي رُكَبِهِمْ مِنْ عَظَمَةِ اللَّهِ فَلُقِّنُوا لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ فَاسْتَوَوْا قِيَاماً عَلَي أَرْجُلِهِمْ‌⁽⁹⁾.

«27»

وَ عَنْ مَيْسَرَةَ قَالَ: لَا تَسْتَطِيعُ الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ أَنْ يَنْظُرُوا إِلَي مَا فَوْقَهُمْ مِنْ شُعَاعِ النُّورِ⁽¹⁰⁾.

دیدگان خود را بالا آورند.⁽¹¹⁾

روایت 24

درّ المنثور: از هارون بن رئاب آمده است که گفت: حمله عرش هشت تا هستند که به آوازی نرم با هم پاسخ می گویند، چهارتاشان می گویند: منزهی و تو را سپاس می گوییم بر بردباریت پس از دانشت، و چهارتاشان می گویند: منزهی و تو را سپاس می گوییم بر بخششت بعد از توانائیت.⁽¹²⁾

روایت 25

درّ المنثور: از وهب آمده است که گفت: هر کدام از حاملان عرش که آن را حمل می کنند، هر کدام از آن ها چهار روی و چهار بال دارند: دو بال بر روی، تا عرش را نبینند و غش کنند و دو بال که با آن ها بپرند، گام هایشان بر زمین است و عرش بر دوش آن ها است، هر کدام دارای روی گاو نر، و روی شیر و روی آدمی، و روی کرکس هستند، و سخنی ندارند جز اینکه می گویند: پاک است خدای نیرومند، بزرگیش آسمان ها و زمین را پر کرده است.⁽¹³⁾

روایت 26

درّ المنثور: از وهب آمده است که گفت: که حمله عرش امروزه چهار نفر اند، و چون روز قیامت شود با چهار نفر دیگر کمک می شوند، یکی به صورت آدمی است و برای روزی آدمیان میانجی گری می کند، و یکی به صورت کرکس و میانجی روزی پرنده‌ها است، و یکی به صورت گاو نر و میانجی روزی بهائم است، و یکی به صورت شیر و میانجی روزی درنده‌ها است، و هنگامی که عرش را بردارند از عظمت خدا به زانو در می آیند و «لا حول و لا قوة إلّا باللَّه» به آن ها تلقین می شود تا به روی پاهای خود برخیزند.⁽¹⁴⁾

روایت 27

درّ المنثور: از میسره آمده است که گفت: فرشته‌های حامل عرش نمی توانند از پرتو شعاع نور، به سمت بالای خود نگاه کنند.⁽¹⁵⁾

«28»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: حَمَلَةُ الْعَرْشِ مَا بَيْنَ كَعْبِ‌⁽¹⁾أَحَدِهِمْ إِلَي أَسْفَلِ قَدَمَيْهِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ ذَكَرَ أَنَّ خُطْوَةَ مَلَكِ الْمَوْتِ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ‌⁽²⁾.

«29»

وَ عَنْ مَيْسَرَةَ قَالَ: حَمَلَةُ الْعَرْشِ أَرْجُلُهُمْ فِي الْأَرْضِ السُّفْلَي وَ رُءُوسُهُمْ قَدْ خَرَقَتِ الْعَرْشَ وَ هُمْ خُشُوعٌ لَا يَرْفَعُونَ طَرْفَهُمْ وَ هُمْ أَشَدُّ خَوْفاً مِنْ أَهْلِ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ وَ أَهْلُ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ أَشَدُّ خَوْفاً مِنْ أَهْلِ السَّمَاءِ الَّتِي تَلِيهَا وَ الَّتِي تَلِيهَا أَشَدُّ خَوْفاً مِنَ الَّتِي تَلِيهَا⁽³⁾.

«30»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله خَرَجَ عَلَي أَصْحَابِهِ فَقَالَ مَا جَمَعَكُمْ فَقَالُوا اجْتَمَعْنَا نَذْكُرُ رَبَّنَا وَ نَتَفَكَّرُ فِي عَظَمَتِهِ فَقَالَ لَنْ تُدْرِكُوا التَّفَكُّرَ فِي عَظَمَتِهِ أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِبَعْضِ عَظَمَةِ رَبِّكُمْ قِيلَ بَلَي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ إِنَّ مَلَكاً مِنْ حَمَلَةِ الْعَرْشِ يُقَالُ لَهُ إِسْرَافِيلُ زَاوِيَةٌ مِنْ زَوَايَا الْعَرْشِ عَلَي كَاهِلِهِ قَدَمَاهُ‌⁽⁴⁾فِي الْأَرْضِ السَّابِعَةِ السُّفْلَي وَ رَأْسُهُ‌⁽⁵⁾فِي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ الْعُلْيَا فِي مِثْلِهِ مِنْ خَلِيقَةِ رَبِّكُمْ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي‌⁽⁶⁾.

«31»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِي قَوْلِهِ وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ قَالَ يُقَالُ ثَمَانِيَةُ صُفُوفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَا يَعْلَمُ عِدَّتَهُمْ إِلَّا اللَّهُ وَ يُقَالُ ثَمَانِيَةُ أَمْلَاكٍ رُءُوسُهُمْ تَحْتَ الْعَرْشِ فِي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ وَ أَقْدَامُهُمْ فِي الْأَرْضِ السُّفْلَي وَ لَهُمْ قُرُونٌ كَقُرُونِ الْوَعْلَةِ مَا بَيْنَ أَصْلِ قَرْنِ أَحَدِهِمْ إِلَي مُنْتَهَاهُ‌⁽⁷⁾خَمْسُمِائَةِ عَامٍ ⁽⁸⁾.

«32»

وَ عَنِ الرَّبِيعِ قَالَ: ثَمَانِيَةٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ⁽⁹⁾.

روایت 28

درّ المنثور: از ابن عباس آمده است که گفت: میان زانوی یکی از حاملان عرش تا پائین پایش پانصد سال راه است، و ذکر کرد که یک گام ملک الموت میان مشرق است تا مغرب.⁽¹⁰⁾

روایت 29

درّ المنثور: از میسره آمده است که گفت: پاهای حمله عرش در زمین پائینتر است و سرهایشان عرش را شکافته و سربزیرند و دیده خود را بالا نمی اندازند و بیش از فرشته‌های آسمان هفتم می ترسند، و اهل آسمان هفتم بیش از اهل آسمان زیرش می ترسند، و آن ها که زیر آنند بیشتر از آن ها که پهلوی آن ها اند می ترسند.⁽¹¹⁾

روایت 30

درّ المنثور: از ابن عباس آمده که رسول خدا صلی اللَّه علیه و اله نزد یارانش بیرون شد، و فرمود:

برای چه گرد هم شدید؟ گفتند گرد آمدیم به یاد پروردگار خود و در بزرگیش اندیشه می کنیم، فرمود هرگز به تفکر عظمتش نخواهید رسید! آیا به چیزی از بزرگی پروردگارتان شما را خبر ندهم؟ گفته شد: چرا یا رسول اللَّه فرمود: یکی از حمله عرش به نام «اسرافیل» یک گوشه عرش را بر دوش دارد و دو پایش در زمین هفتم است، و سرش در آسمان هفتم است. این یک نمونه از آفریده‌های پروردگار شما تبارک و تعالی است.⁽¹²⁾

روایت 31

درّ المنثور: از ابن عباس آمده است که در تفسیر قول خدای تعالی «و یحمل عرش ربک فوقهم یومئذ ثمانیه»⁽¹³⁾{و عرش پروردگارت را آن روز، هشت [فرشته] بر سر خود بر می‌دارند} گفت: هشت صف فرشته که شماره‌شان را جز خدا نمی داند، و گفته‌اند هشت فرشته که سرشان زیر عرش در آسمان هفتم است و پاهاشان در زمین سفلی و شاخ هاشان چون شاخ گوزن است که میان بیخ شاخ هر کدام تا سرش پانصد سال راه است.⁽¹⁴⁾

روایت 32

درّ المنثور: از ربیع آمده است که گفت: هشت فرشته‌اند.⁽¹⁵⁾

«33»

وَ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: لَمْ يُسَمَّ مِنْ حَمَلَةِ الْعَرْشِ إِلَّا إِسْرَافِيلُ وَ مِيكَائِيلُ لَيْسَ مِنْ حَمَلَةِ الْعَرْشِ‌⁽¹⁾.

«34»

وَ عَنْ كَعْبٍ قَالَ: لَبَنَانُ أَحَدِ الثَّمَانِيَةِ تَحْمِلُ الْعَرْشَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ⁽²⁾.

«35»

وَ عَنْ مَيْسَرَةَ قَالَ: ثَمَانِيَةٌ أَرْجُلُهُمْ فِي التُّخُومِ وَ رُءُوسُهُمْ عِنْدَ الْعَرْشِ لَا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَرْفَعُوا أَبْصَارَهُمْ مِنْ شُعَاعِ النُّورِ⁽³⁾.

«36»

المهج، [مهج الدعوات] فِي دُعَاءٍ مَرْوِيٍّ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عليهما السلام: يَا مَنْ خَافَتِ الْمَلَائِكَةُ مِنْ نُورِهِ الْمُتَوَقِّدِ حَوْلَ كُرْسِيِّهِ وَ عَرْشِهِ صَافُّونَ مُسَبِّحُونَ طَائِفُونَ خَاضِعُونَ مُذْعِنُونَ الدُّعَاءَ.

«37»

الْإِحْتِجَاجُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ قَالَ: سَأَلَ الزِّنْدِيقُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الْكُرْسِيِّ أَ هُوَ أَعْظَمُ‌⁽⁴⁾أَمِ الْعَرْشُ فَقَالَ عليه السلام كُلُّ شَيْ‌ءٍ خَلَقَ‌⁽⁵⁾اللَّهُ فِي جَوْفِ الْكُرْسِيِّ خَلَا⁽⁶⁾عَرْشِهِ فَإِنَّهُ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يُحِيطَ بِهِ الْكُرْسِيُ‌⁽⁷⁾.

«38»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ الْهَيْثَمِ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ: أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ قَالَ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَا فِيهِمَا مِنْ مَخْلُوقٍ فِي جَوْفِ الْكُرْسِيِّ وَ لَهُ أَرْبَعَةُ أَمْلَاكٍ يَحْمِلُونَهُ بِإِذْنِ اللَّهِ فَأَمَّا مَلَكٌ مِنْهُمْ فِي صُورَةِ الْآدَمِيِّينَ وَ هِيَ أَكْرَمُ الصُّوَرِ عَلَي اللَّهِ وَ هُوَ يَدْعُو اللَّهَ وَ يَتَضَرَّعُ إِلَيْهِ وَ يَطْلُبُ الشَّفَاعَةَ وَ الرِّزْقَ‌⁽⁸⁾لِبَنِي آدَمَ وَ الْمَلَكُ الثَّانِي فِي صُورَةِ الثَّوْرِ وَ هُوَ سَيِّدُ الْبَهَائِمِ وَ هُوَ يَطْلُبُ إِلَي اللَّهِ وَ يَتَضَرَّعُ إِلَيْهِ وَ يَطْلُبُ الشَّفَاعَةَ وَ الرِّزْقَ لِلْبَهَائِمِ‌⁽⁹⁾وَ الْمَلَكُ الثَّالِثُ فِي صُورَةِ

روایت 33

درّ المنثور: از ابن زید آمده است که گفت: از حمله عرش جز اسرافیل نام برده نشده، و میکائیل از آن ها نیست.⁽¹⁰⁾

روایت 34

درّ المنثور: و از کعب آمده است که گفت: لبنان یکی از هشت حامل عرش در روز قیامت است.⁽¹¹⁾

روایت 35

درّ المنثور: و از مسیره آمده است که گفت: هشت نفراند که پاهاشان در درون زمین، و سرهاشان نزد عرش است، و از پرتو نور نمی توانند دیده‌شان را بالا برند.⁽¹²⁾

روایت 36

مهج الدعوات: ضمن دعاء مروی از امام هفتم علیه السّلام آمده است: ای کسی که فرشته‌ها از نور افروخته‌اش، گرد کرسی و عرشش ترسانند، که صف بسته، تسبیح گو، طواف کننده، خاضع، و گوش به فرمان اند.(دعا)

روایت 37

احتجاج: از هشام بن حکم آمده است که زندیق از امام ششم علیه السلام پرسید:

کرسی بزرگتر است یا عرش؟ فرمود: هر چه خدا آفریده درون کرسی است، جز عرش او که بزرگتر از آن است که کرسی او را فرا گیرد.⁽¹³⁾

روایت 38

تفسیر علی بن ابراهیم: از علی علیه السّلام پرسش شد از قول خدای تعالی «وسع کرسیه السموات و الارض»⁽¹⁴⁾{کرسیِ او آسمان ها و زمین را در بر گرفته}، فرمود: آسمان ها و زمین و هر چه در آن ها از آفریده است، درون کرسیند، و دارای چهار فرشته است که به فرمان خدا آن را بر می دارند، فرشته‌ای به صورت آدمیان که ارجمندترین صورت نزد خدا است، و او به درگاه خدا دعاء می کند و زاری می نماید و روزی برای بنی آدم می خواهد، و فرشته دوم به صورت گاو نر است و سید بهائم است و خواستار از خدا است و به سوی او زاری می کند و روزی بهائم را می خواهد، و فرشته سوم به صورت

النَّسْرِ وَ هُوَ سَيِّدُ الطَّيْرِ⁽¹⁾وَ هُوَ يَطْلُبُ إِلَي اللَّهِ وَ يَتَضَرَّعُ إِلَيْهِ وَ يَطْلُبُ الشَّفَاعَةَ وَ الرِّزْقَ لِجَمِيعِ الطَّيْرِ وَ الْمَلَكُ الرَّابِعُ فِي صُورَةِ الْأَسَدِ وَ هُوَ سَيِّدُ السِّبَاعِ وَ هُوَ يَرْغَبُ إِلَي اللَّهِ وَ يَتَضَرَّعُ إِلَيْهِ وَ يَطْلُبُ الشَّفَاعَةَ وَ الرِّزْقَ لِجَمِيعِ السِّبَاعِ وَ لَمْ يَكُنْ فِي هَذِهِ الصُّوَرِ أَحْسَنُ مِنَ الثَّوْرِ وَ لَا أَشَدُّ انْتِصَاباً مِنْهُ حَتَّي اتَّخَذَ الْمَلَأُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ الْعِجْلَ فَلَمَّا عَكَفُوا عَلَيْهِ وَ عَبَدُوهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ خَفَضَ الْمَلَكُ الَّذِي فِي صُورَةِ الثَّوْرِ رَأْسَهُ اسْتِحْيَاءً مِنَ اللَّهِ أَنْ عُبِدَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شَيْ‌ءٌ يُشْبِهُهُ وَ تَخَوَّفَ‌⁽²⁾أَنْ يَنْزِلَ بِهِ الْعَذَابُ ثُمَّ قَالَ عليه السلام إِنَّ الشَّجَرَ لَمْ يَزَلْ حَصِيداً كُلُّهُ حَتَّي دُعِيَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ عَزَّ الرَّحْمَنُ وَ جَلَّ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ فَكَادَتِ‌⁽³⁾السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَ تَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَ تَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا فَعِنْدَ ذَلِكَ اقْشَعَرَّ الشَّجَرُ وَ صَارَ لَهُ شَوْكٌ حذارا حَذَراً أَنْ يَنْزِلَ بِهِ الْعَذَابُ فَمَا بَالُ قَوْمٍ غَيَّرُوا سُنَّةَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ عَدَلُوا عَنْ وَصِيِّهِ لَا يَخَافُونَ أَنْ يَنْزِلَ بِهِمُ الْعَذَابُ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها وَ بِئْسَ الْقَرارُ⁽⁴⁾ثُمَّ قَالَ نَحْنُ وَ اللَّهِ نِعْمَةُ اللَّهِ الَّتِي أَنْعَمَ اللَّهُ بِهَا عَلَي عِبَادِهِ بِنَا فَازَ مَنْ فَازَ⁽⁵⁾.

بيان

قد تحمل هؤلاء الحملة علي أرباب الأنواع التي قال بها أفلاطون و أضرابه و ما يظهر من صاحب الشريعة لا يناسب ما ذهبوا إليه بوجه كما لا يخفي علي العارف بمصطلحات الفريقين.

«39»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّضْرِ عَنْ مُوسَي بْنِ بَكْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي قَوْلِهِ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَي وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَسِعْنَ الْكُرْسِيَّ أَمِ الْكُرْسِيُّ وَسِعَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ قَالَ بَلِ الْكُرْسِيُ

کرکس است و آن سیّد پرنده‌ها است، و خواستار از خدا و زاری کننده به سوی او است و روزی خواه و شفاعت خواه همه پرنده‌ها است .

و فرشته چهارم به صورت شیر است و سیّد درنده‌ها است و به درگاه خدا مایل است و زاری می کند و روزی و شفاعت همه درنده‌ها را می خواهد، در همه این صورت ها زیباتر از گاو نر نیست و پایدارتر از او تا اینکه بزرگان بنی اسرائیل گوساله پرست شدند، و چون گرد آن را گرفتند و آن را در برابر خدا پرستیدند، آن فرشته که به صورت گاو نر بود به خاطر شرم از خدا، که هم صورت او را در برابر خدا پرستیدند سر بزیر شد، و ترسید که عذاب بر او نازل شود، سپس فرمود: همه درخت ها قابل درو کردن بودند تا برای خدای رحمان فرزند خوانده شد، و خدای رحمان عزیزتر و والاتر است از اینکه فرزند داشته باشد و نزدیک شد آسمان ها به خاطر آن از هم بپاشند و زمین شکافته شود و کوه ها به سختی خاک شوند، و اینجا بود که درخت لرزید و خار برآورد، مبادا عذاب بر او نازل شود، حال، چه شده است مردمی را که سنت رسول خدا صلی اللَّه علیه و اله را دگرگون کردند، و از وصیّش رو گرداندند و نمی ترسند که عذاب بر آنها فرود آید، سپس این آیه را خواند «الذین بدلوا نعمه الله کفرا و احلوا قومهم دار البوار جهنم یصلونها و بئس القرار»⁽⁶⁾{ کسانی که [شکر] نعمت خدا را به کفر تبدیل کردند و قوم خود را به سرای هلاکت درآوردند ننگریستی؟

[در آن سرای هلاکت که] جهنم است [و] در آن وارد می‌شوند، و چه بد قرارگاهی است.}

بیان

چه بسا که این حاملان را تفسیر به ارباب انواع می کنند که افلاطون و همگنانش گفته اند، و آنچه از صاحب شریعت برمی آید به هیچ وجه مناسب آنچه آن ها گفته اند نیست، چنانچه بر آشنای به مصطلحات زبان هر دو گروه پوشیده نیست.

روایت 39

تفسیر علی بن ابراهیم: از زراره آمده که گوید: از امام ششم علیه السّلام پرسیدم از قول خدای تعالی «وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ»⁽⁷⁾{کرسی او آسمان ها و زمین را در بر گرفته است}، آیا آسمان ها و زمین کرسی را در خود جای داده اند یا کرسی آسمان ها و زمین را در خود جا داده؟ فرمود: بلکه کرسی است

وَسِعَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ الْعَرْشُ وَ كُلُّ شَيْ‌ءٍ خَلَقَ اللَّهُ فِي الْكُرْسِيِ‌⁽¹⁾.

بيان

لعل سؤال زرارة لاستعلام أن في قرآن أهل البيت كُرْسِيُّهُ منصوب أو مرفوع و إلا فعلي تقدير العلم بالرفع لا يحسن هذا السؤال لا سيما من مثل زرارة و يروي عن الشيخ البهائي رحمه الله أنه قال سألت عن ذلك والدي فأجاب رحمه الله بأن بناء السؤال علي قراءة وسع بضم الواو و سكون السين مصدرا مضافا و علي هذا يتجه السؤال و إني تصفحت كتب التجويد فما ظفرت علي هذه القراءة إلا هذه الأيام رأيت كتابا في هذا العلم مكتوبا بالخط الكوفي و كانت هذه القراءة فيه و كانت النسخة بخط مصنفه و قوله و العرش لعله منصوب بالعطف علي الأرض أو مرفوع بالابتدائية فالمراد بالكرسي العلم أو بالعرش فيما ورد أنه محيط بالكرسي العلم و قيل العرش معطوف علي الكرسي أي و العرش أيضا وسع السماوات و الأرض فالمعني أن الكرسي و العرش كلا منهما وسع السماوات و الأرض فالمراد بكل شي‌ء خلق الله كل ما خلق فيهما.

«40»

التَّوْحِيدُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَطَّارِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ إِلَي قَوْلِهِ وَ الْعَرْشُ وَ كُلُّ شَيْ‌ءٍ فِي الْكُرْسِيِ‌⁽²⁾.

و منه عن محمد بن الحسن بن الوليد عن الحسن‌⁽³⁾بن الحسن بن أبان عن

که آسمان ها و زمین را در خود جا داده، و عرش و هر چه خدا آفریده در کرسی است.⁽⁴⁾

بیان

چه بسا که پرسش زراره این است که در قرائت اهل بیت کرسی به نصب آمده است، تا معنی اول را بدهد، یا به رفع تا معنی دوم را، و گر نه با علم به رفع گرفتن کرسی، این پرسش خصوصا از مانند زراره سزاوار نیست؛ و از شیخ بهائی رحمه الله علیه روایت شده که از پدرم در این باره پرسیدم گفت: بنای پرسش بر این است که «وسع» به ضم واو و سکون سین و مصدر مضاف قرائت شود، و بر این اساس این سؤال توجیه می شود و من همه کتب تجوید را بررسی کردم و به این قرائت بر نخوردم جز اینکه این روزها به کتابی در این علم به خط کوفی برخوردم، و این قرائت را داشت و به خط مصنّف بود. و «العرش» منصوب به عطف است به «الأرض» یا مرفوع و مبتدا است و مقصود از کرسی علم یا عرش است که محیط به کرسی علم است و گفته شده عرش معطوف به کرسی است یعنی عرش هم آسمان ها و زمین را در بر گرفته، پس معنی آن است که هر کدام از کرسی و عرش آسمان ها و زمین را در بر گرفته اند پس مراد از هر چیزی که خدا خلق کرده همه آن چیزهائی است که در آن دو خلق شده است.

روایت 40

توحید صدوق: از زراره نقل شده که گفت: از امام صادق علیه السلام از قول خداوند عزوجل«وسع کرسیه» پرسیدم، ... همین سؤال و جواب را تا آنجا که «عرش و هر چیزی در کرسی است» دارد .⁽⁵⁾

الحسين بن سعيد عن فضالة عن ابن بكير عن زرارة: مثله.

العياشي، عن زرارة: مثله.

«41»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُمَرَ الْيَمَانِيِّ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَي أَبِي عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام فَقَالَ لَهُ إِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ يَزْعُمُ أَنَّهُ يَعْلَمُ كُلَّ آيَةٍ نَزَلَتْ فِي الْقُرْآنِ فِي أَيِّ يَوْمٍ نَزَلَتْ وَ فِيمَنْ نَزَلَتْ فَقَالَ أَبِي عليه السلام سَلْهُ فِيمَنْ نَزَلَتْ وَ مَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمي فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمي وَ أَضَلُّ سَبِيلًا⁽¹⁾وَ فِيمَنْ نَزَلَتْ وَ لا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ‌⁽²⁾وَ فِيمَنْ نَزَلَتْ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا⁽³⁾فَأَتَاهُ الرَّجُلُ فَسَأَلَهُ فَقَالَ وَدِدْتُ أَنَّ الَّذِي أَمَرَكَ بِهَذَا وَاجَهَنِي بِهِ‌⁽⁴⁾فَأَسْأَلُهُ عَنِ الْعَرْشِ مِمَّ خَلَقَهُ اللَّهُ‌⁽⁵⁾وَ كَمْ هُوَ وَ كَيْفَ هُوَ فَانْصَرَفَ الرَّجُلُ إِلَي أَبِي عليه السلام فَقَالَ أَبِي عليه السلام فَهَلْ أَجَابَكَ بِالْآيَاتِ قَالَ لَا قَالَ أَبِي لَكِنْ أُجِيبُكَ فِيهَا بِعِلْمٍ وَ نُورٍ غَيْرَ الْمُدَّعَي وَ لَا الْمُنْتَحَلِ أَمَّا قَوْلُهُ وَ مَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمي فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمي وَ أَضَلُّ سَبِيلًا فَفِيهِ نَزَلَتْ وَ فِي أَبِيهِ وَ أَمَّا قَوْلُهُ وَ لا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ فَفِي أَبِيهِ نَزَلَتْ وَ أَمَّا الْأُخْرَي فَفِي ابْنِهِ‌⁽⁶⁾نَزَلَتْ وَ فِينَا وَ لَمْ يَكُنِ الرِّبَاطُ الَّذِي أُمِرْنَا بِهِ وَ سَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْ نَسْلِنَا الْمُرَابِطُ وَ مِنْ نَسْلِهِ الْمُرَابِطُ وَ أَمَّا مَا سَأَلَ عَنْهُ مِنَ الْعَرْشِ مِمَّ خَلَقَهُ اللَّهُ فَإِنَّ اللَّهَ خَلَقَهُ أَرْبَاعاً لَمْ يَخْلُقْ قَبْلَهُ إِلَّا ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ الْهَوَاءَ وَ الْقَلَمَ وَ النُّورَ ثُمَّ خَلَقَهُ مِنْ أَلْوَانِ أَنْوَارٍ مُخْتَلِفَةٍ مِنْ ذَلِكَ النُّورِ نُورٍ أَخْضَرَ مِنْهُ اخْضَرَّتِ الْخُضْرَةُ

و از همان به سندش از زراره، مانند آن را آورده و عیاشی هم از زراره مانند آن را دارد.

روایت 41

تفسیر علی بن ابراهیم: از امام پنجم علیه السّلام نقل شده است که مردی نزد پدرم آمد و به او گفت: ابن عباس می پندارد که می داند هر آیه قرآن در چه روزی نازل شده و درباره چه کسی نازل شده، پدرم فرمود: از او بپرس درباره کی نازل شده «و من کان فی هذه اعمی فهو فی الاخره اعمی و اضل سبیلا»⁽⁷⁾{ و هر که در این [دنیا] کور [دل] باشد در آخرت [هم] کور [دل] و گمراهتر خواهد بود}؟ و درباره که نازل شده «وَ لا یَنْفَعُکُمْ نُصْحی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کانَ اللَّهُ یُریدُ أَنْ یُغْوِیَکُ»⁽⁸⁾{و اگر بخواهم شما را اندرز دهم، در صورتی که خدا بخواهد شما را بیراه گذارد، اندرز من شما را سودی نمی‌بخشد}؟ و درباره که نازل شده «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا»⁽⁹⁾{ای کسانی که ایمان آورده‌اید، صبر کنید و ایستادگی ورزید و مرزها را نگهبانی کنید}؟ آن مرد آمد و از او پرسید و ابن عباس گفت: دلم می خواست آن که این فرمان را به تو داد، با من روبرو می شد و از او می پرسیدم که عرش را خدا از چه آفریده و چه اندازه است و چه طوری است؟ آن مرد نزد پدرم برگشت و پدرم به او گفت: پاسخ آن آیات را به تو داد؟ گفت: نه؛ پدرم فرمود: ولی من تو را از روی دانش و روشنی پاسخ می دهم نه از روی ادعا و به خود بستن.

اما آیه اولی درباره او و پدرش نازل شده، و امّا آیه دوم درباره پدرش نازل شده، و امّا آیه سوّم درباره پسرش و درباره ما نازل شده، و اتفاق نیفتاده است آن مرزداری که ما بدان مأموریم، و آن در نژاد ما که مرز دارند، و از نژاد او هم مرزدار اند، اتفاق می افتد.

و اما پرسش او که عرش را خدا از چه آفریده، راستش خدا عرش را چهارگانه آفریده، پیش از آن جز سه شیء، نیافریده: هوا، قلم و نور. سپس آن را از چند رنگ گوناگون از آن نور آفریده، نوری سبز که سبزی سبز از آن است،

وَ نُورٍ أَصْفَرَ مِنْهُ اصْفَرَّتِ الصُّفْرَةُ وَ نُورٍ أَحْمَرَ مِنْهُ احْمَرَّتِ الْحُمْرَةُ وَ نُورٍ أَبْيَضَ وَ هُوَ نُورُ الْأَنْوَارِ وَ مِنْهُ ضَوْءُ النَّهَارِ ثُمَّ جَعَلَهُ سَبْعِينَ أَلْفَ طَبَقٍ غِلَظٍ كُلُّ طَبَقٍ كَأَوَّلِ الْعَرْشِ إِلَي أَسْفَلِ السَّافِلِينَ لَيْسَ مِنْ ذَلِكَ طَبَقٌ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِ رَبِّهِ وَ يُقَدِّسُهُ بِأَصْوَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ وَ أَلْسِنَةٍ غَيْرِ مُشْتَبِهَةٍ لَوْ أُذِنَ لِلِسَانٍ وَاحِدٍ فَأَسْمَعَ شَيْئاً مِمَّا تَحْتَهُ لَهُدِمَ الْجِبَالُ وَ الْمَدَائِنُ وَ الْحُصُونُ وَ كُشِفَ الْبِحَارُ وَ لَهَلَكَ مَا دُونَهُ لَهُ ثَمَانِيَةُ أَرْكَانٍ يَحْمِلُ كُلَّ رُكْنٍ مِنْهَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ مَا لَا يُحْصِي عَدَدَهُمْ إِلَّا اللَّهُ يُسَبِّحُونَ بِاللَّيْلِ‌⁽¹⁾وَ النَّهَارِ لا يَفْتُرُونَ وَ لَوْ أَحَسَّ حِسَّ شَيْ‌ءٍ مِمَّا فَوْقَهُ مَا قَامَ لِذَلِكَ طَرْفَةَ عَيْنٍ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْإِحْسَاسِ حُجُبُ الْجَبَرُوتِ وَ الْكِبْرِيَاءِ وَ الْعَظَمَةِ وَ الْقُدْسِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الْعِلْمِ‌⁽²⁾وَ لَيْسَ وَرَاءَ هَذَا مَقَالٌ لَقَدْ طَمِعَ الْحَائِرُ فِي غَيْرِ مَطْمَعٍ أَمَا إِنَّ فِي صُلْبِهِ وَدِيعَةً قَدْ ذُرِئَتْ لِنَارِ جَهَنَّمَ فَيُخْرِجُونَ أَقْوَاماً مِنْ دِينِ اللَّهِ وَ سَتُصْبَغُ الْأَرْضُ بِدِمَاءِ أَفْرَاخٍ مِنْ أَفْرَاخِ آلِ مُحَمَّدٍ تَنْهَضُ تِلْكَ الْفِرَاخُ فِي غَيْرِ وَقْتٍ وَ تَطْلُبُ غَيْرَ مُدْرَكٍ وَ يُرَابِطُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ يَصْبِرُونَ وَ يُصَابِرُونَ حَتَّي يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَ هُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ‌⁽³⁾.

«42»

التَّوْحِيدُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُمَرَ الْيَمَانِيِّ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ‌⁽⁴⁾عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ الْعَرْشَ أَرْبَاعاً وَ ذَكَرَ مِثْلَهُ إِلَي قَوْلِهِ وَ لَيْسَ بَعْدَ هَذَا مَقَالٌ‌⁽⁵⁾.

الكشي، عن جعفر بن معروف عن يعقوب بن يزيد عن حماد بن عيسي:

و نوری زرد که زردی زرد از آن است، و نوری سرخ که سرخی سرخ از آن است، و نوری سپید که نور الانوار است و درخشانی روز از آن است، سپس آن را 70 هزار طبقه نمود که ضخامت هر طبقه از آغاز عرش است تا اسفل السافلین، و هیچ طبقه‌ای از آن جز تسبیح‌گو به سپاس پروردگارش نیست ، و او را به چند آواز و چند زبان غیر مشابه تقدیس می کنند؛ اگر اجازه به یک زبان دهند که به گوش آنچه فروتر از او است برسد، کوه ها و شهرها و دژها همه ویران می شوند، و دریاها می خشکند و آنچه مادون او است نابود می گردد.

عرش دارای هشت پایه است و هر کدام را فرشته‌هائی که شماره شان را جز خدا نمی داند حمل می کنند، شبانه روز تسبیح می گویند و سستی ندارند، اگر ]هر کدام از آن ها[ حس آنچه بالاتر از او است را دریابد، یک چشم به هم زدن تاب نمی آورد، میان او و احساس، پرده‌های جبروت و کبریاء و عظمت و قدس و رحمت و علم است، در ورای این مقام جایی برای گفتگو نیست، البته آنکه طمع آن را دارد بیجا طمع کرده است.

به راستی که در پشت عبد اللَّه بن عباس یک ودیعه ای است که برای آتش دوزخ آماده شده و آن ها مردمانی را از دین خدا بیرون می برند، و البته زمین را به خون های نسل آل محمّد که بی وقت برپا می خیزند، و می جویند آنچه یافت نشود، رنگین می کند ، آنان که مرزداری کنند و شکیبائی کنند و یکدیگر را به صبر سفارش کنند؛ تا خدا میان ما حکم کند و او بهترین حکم‌کننده‌ها است.⁽⁶⁾

روایت 42

توحید صدوق: از امام چهارم نقل شده است که فرمود: به راستی خدای عزّوجلّ عرش را چهارگانه آفرید (و مانند حدیث قبل را آورده تا آنجا که گفته:) و پس از آن جای گفتگو نیست.⁽⁷⁾

مثل ما رواه علي بن إبراهيم إلي آخر الخبر

وَ قَالَ أَيْضاً حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَيْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَي عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام وَ ذَكَرَ نَحْوَهُ.

الإختصاص، عن جعفر بن الحسين عن محمد بن الحسن بن الوليد عن محمد بن الحسن الصفار عن علي بن إسماعيل عن حماد: مثله‌⁽¹⁾

بيان

غير المدعي أي بلا حقيقة و الانتحال أن يدعي شعر غيره أو قوله لنفسه و في رواية الكشي بعد ذلك أما الأولتان فنزلتا في أبيه و أما الأخيرة فنزلت في أبي و فينا و كذا في الإختصاص و فيه بعده و لم يكن الرباط الذي أمرنا به بعد و علي التقادير يدل علي أن العمي المذكور في الآية ليس عمي العين بل عمي القلب إذ العباس لم ينقل عماه بل عبد الله صار أعمي ففي ابنه نزلت لعل الظاهر ففي بنيه و يمكن أن يراد به الجنس أو أول من خرج منهم أي نزلت في المرابطة و الانتظار الذي أمرنا به في دولة ذريته الملعونة فقوله عليه السلام من نسله المرابط علي التهكم أو بزعمهم فإنهم كانوا يترقبون الدولة في زمن بني أمية أو المراد المرابطة اللغوية لا المذكورة في الآية و يحتمل أن يكون المراد بالمرابط الخارج بالسيف و المرابط من الأئمة القائم عليه السلام و منهم أولهم أو كلهم و في القاموس ربطه شده و الرباط ما ربط به و المواظبة علي الأمر و ملازمة ثغر العدو كالمرابطة و المرابطة أن يربط كل من الفريقين خيولهم في ثغره و كل معد لصاحبه فسمي المقام في الثغر رباطا و منه قوله تعالي وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا⁽²⁾انتهي و لو أحس شي‌ء مما فوقه لعل قوله مما فوقه مفعول أحس أي شيئا مما فوقه و في الإختصاص و لو أحس شيئا مما فوقه أي حاس أو كل من الملائكة الحاملين و في بعض النسخ و لو أحس حس شي‌ء و في بعضها و لو أحس حس شيئا و هو أظهر بينه و بين الإحساس أي بين الملك أو الحاس و بين إحساس ما فوقه

کشی: به سندش مانند آنچه را علیّ بن ابراهیم روایت کرد، تا آخر خبر آورده است.

و به سند دیگر از ابن أبی عمیر آورده که گفت: مردی نزد امام چهارم آمد و مانند آن را یاد کرده است.

اختصاص: به سندش از حمّاد مانند آن را آورده.⁽³⁾

بیان

«غیر المدعی» یعنی بدون حقیقت، و انتحال یعنی کسی ادعا کند شعر یا قول دیگری، مال اوست؛ در روایت کشی است که: دو آیه اول درباره پدر او نازل شده و امّا آخری درباره پدر من و درباره ما است، و همچنین است در اختصاص و بعدش این است: و آن مرزداری که ما بدان مأموریم هنوز محقق نشده؛ و به هر تقدیر دلیل بر این است که کوری نامبرده در آیه کوری چشم نیست بلکه کوری دل است، زیرا کوری عباس نقل نشده، بلکه عبد اللَّه کور شد «ففی ابنه نزلت»(در پسرش نازل شده) شاید عبارت «در پسرانش» باشد و بسا مقصود جنس است یا نخستین کسی که شورید از آن ها، یعنی آیه درباره مرابطه نازل شده، و درباره انتظاری که ما در دولت نژاد ملعونش به آن مأموریم.

پس اینکه فرموده «از نژاد او مرزدار است» بر سبیل استهزاء است یا به پندار خودشان این سخن را گفته، زیرا که در دوران بنی امیه چشم به دولت اسلامی داشتند، یا مقصود مرابطه لغوی است نه آنچه منظور آیه است، و ممکن است مقصود از مرابط کسی است که شمشیر برای شورش می کشد ، و آن در میان ائمه علیهم السّلام همان امام قائم است، و مرابط آن ها نخست خلیفه آن ها یا همه آن ها است، در قاموس گفته: «ربطه» یعنی آن را شدت بخشید، «رباط» آن چیزی است که به وسیله آن ربط داده می شود، و مواظبت بر امر و ملازمت بر مرز دشمن، مانند مرابطه، مرابطه این است که هر کدام از گروه ها از مرزهایشان پاسداری کند، پس این مقام در مرز، رباط نامیده شده و به معنی مرزداری است، چون هر دو طرف آماده نبرد با هم هستند و از آن است قول خدای تعالی «شکیبا باشید و در مرابطه باشید» (پایان). «و لو احس شیئا مما فوقه»[و اگر چیزی از آنچه بالای او است را حس کند] شاید قول «مما فوقه» مفعول «احس» باشد، یعنی شیئی که بالای آن است، و در اختصاص آمده«و لو احس شیئا مما فوقه» یعنی حس کننده ای یا هرکدام از ملائکه حاملین عرش. و در بعضی از نسخ «و لو احس حس شیء» و در بعضی «و لو احس حس شیئا» آمده است. و آن ظاهرتر است «بینه و بین الاحساس» یعنی بین فرشته یا حس کننده و بین احساس آنچه فوق او است .

حجب الجبروت و الكبرياء أي الصورية أو المعنوية و ليس وراء هذا مقال أي لا يمكن وصف ما وراء هذه الحجب لقد طمع الحائر أي ابن عباس و في بعض النسخ الخائن و في بعضها الخاسر في غير مطمع أي في أمر لا ينفع طمعه فيه و هو فوق مرتبته.

فيخرجون و في الكشي يستخرجون أقواما من دين الله أفواجا كما دخلوا فيه و المراد بالأفراخ السادات الذين خرجوا و قتلوا لأنهم خرجوا في غير وقت الخروج و عند استقرار دولة المخالفين و تطلب غير مدرك علي بناء المفعول أي ما لا يمكن إدراكه و في الكشي غير ما تدرك و قد مرت الوجوه الكثيرة في تأويل الأنوار في كتاب التوحيد و في هذا الباب أيضا فلا نعيدها هاهنا.

«43»

التَّفْسِيرُ: وَ الْمَلَكُ عَلي أَرْجائِها وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ قَالَ حَمَلَةُ الْعَرْشِ ثَمَانِيَةٌ لِكُلِّ وَاحِدٍ ثَمَانِيَةُ أَعْيُنٍ كُلُّ عَيْنٍ طِبَاقُ الدُّنْيَا وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ: حَمَلَةُ الْعَرْشِ ثَمَانِيَةٌ أَرْبَعَةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ أَرْبَعَةٌ مِنَ الْآخِرِينَ فَأَمَّا الْأَرْبَعَةُ مِنَ الْأَوَّلِينَ فَنُوحٌ وَ إِبْرَاهِيمُ وَ مُوسَي وَ عِيسَي عليهم السلام وَ أَمَّا الْأَرْبَعَةُ مِنَ الْآخِرِينَ فَمُحَمَّدٌ وَ عَلِيٌّ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ مَعْنَي يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ يَعْنِي الْعِلْمَ‌⁽¹⁾.

«44»

الْخِصَالُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَصْبَهَانِيِّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ حَفْصِ بْنِ‌⁽²⁾غِيَاثٍ قَالَ سَمِعْتُ

«حجب الجبروت و الکبریا»]پرده‌های جبروت و کبریاء[ صوری باشند یا معنوی، «و لیس وراء هذا مقال» ]و در پس این جای گفتگو نیست[، یعنی شرح آن را نمی توان نمود، «لقد طمع الحائر» یعنی ابن عباس که در بعضی نسخ، خائن و خاسر، خوانده شده، «فی غیر مطمع» بیجا در آن طمع کرده و آن مقام را ندارد.

«فیخرجون» در کشی هست: که بیرون برند از دین خدا مردمانی را چنانچه در آن درآمدند، و مقصود از جوجه‌ها ساداتی هستند که شوریدند و کشته شدند، چون نابهنگام بود و دولت مخالفان برپا بود و به مقصود دسترسی نبود، و وجوه بسیاری در تفسیر انوار در کتاب توحید و در این باب گذشت و آن ها را در اینجا بازگو

نمی کنیم.

روایت 43

تفسیر علی بن ابراهیم: تفسیر «وَ الْمَلَکُ عَلی أَرْجائِها وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمانِیَةٌ»⁽³⁾{و فرشتگان در اطراف [آسمان] اند، و عرش پروردگارت را آن روز، هشت [فرشته] بر سر خود بر می‌دارند}

گفت: حاملان عرش هشت نفرند و هر کدام هشت چشم دارد، و هر چشمی به اندازه دنیا است، و در حدیث دیگر، حاملان عرش هشت نفراند، چهار نفر از اوّلین و چهار نفر از آخرین، چهار نفر اولین نوح است و ابراهیم، موسی و عیسی علیهم السّلام و چهار نفر آخرین: محمّد صلی الله علیه و آله و سلم، علی، حسن و حسین علیهم السلام و مقصود از حمل عرش علم است.⁽⁴⁾

روایت 44

خصال: از حفص بن غیاث نقل شده است که گوید: شنیدم

أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: إِنَّ حَمَلَةَ الْعَرْشِ ثَمَانِيَةٌ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ ثَمَانِيَةُ أَعْيُنٍ كُلُّ عَيْنٍ طِبَاقُ الدُّنْيَا⁽¹⁾.

وَ مِنْهُ عَنِ ابْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ مُرْسَلًا قَالَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: إِنَّ حَمَلَةَ الْعَرْشِ أَحَدُهُمْ عَلَي صُورَةِ ابْنِ آدَمَ يَسْتَرْزِقُ اللَّهَ لِوُلْدِ آدَمَ وَ الثَّانِي عَلَي صُورَةِ الدِّيكِ يَسْتَرْزِقُ اللَّهَ لِلطَّيْرِ وَ الثَّالِثُ عَلَي صُورَةِ الْأَسَدِ يَسْتَرْزِقُ اللَّهَ لِلسِّبَاعِ وَ الرَّابِعُ عَلَي صُورَةِ الثَّوْرِ يَسْتَرْزِقُ اللَّهَ لِلْبَهَائِمِ وَ نَكَسَ الثَّوْرُ رَأْسَهُ مُنْذُ عَبَدَ بَنُو إِسْرَائِيلَ الْعِجْلَ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ صَارُوا ثَمَانِيَةً⁽²⁾.

بيان

يمكن أن يكون الذي يسترزق للطير شبيها بالنسر و الديك معا فلذا شبه بهما.

«45»

التَّوْحِيدُ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الشَّمْسُ جُزْءٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزْءاً مِنْ نُورِ الْكُرْسِيِّ وَ الْكُرْسِيُّ جُزْءٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزْءاً مِنْ نُورِ الْعَرْشِ وَ الْعَرْشُ جُزْءٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزْءاً مِنْ نُورِ الْحِجَابِ وَ الْحِجَابُ جُزْءٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزْءاً مِنْ نُورِ السِّتْرِ⁽³⁾الْخَبَرَ.

«46»

التَّوْحِيدُ، وَ الْمَعَانِي، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ قَالَ عِلْمُهُ‌⁽⁴⁾.

«47»

الْمَعَانِي، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَسَنِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عِيسَي بْنِ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْعَرْزَمِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَاتِمٍ الْمِنْقَرِيِّ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الْعَرْشِ وَ الْكُرْسِيِّ مَا هُمَا ؟

امام ششم علیه السّلام می فرمود:

به راستی که حاملان عرش هشت نفراند و هر کدام هشت چشم دارد و هر چشمی به اندازه دنیا است.⁽⁵⁾

خصال: امام صادق علیه السّلام: یکی از حمله عرش به صورت آدمی زاده است و برای فرزندان آدم روزی می خواهد، دومی به صورت خروس است و روزی برای پرنده‌ها می خواهد، سوّمی به صورت شیر است و از خدا برای درنده‌ها روزی می خواهد، چهارمی به صورت گاو نر است و از خدا برای بهائم روزی می خواهد و از آنگاه که بنی اسرائیل گوساله را پرستیدند، گاو نر، سر بزیر است و روز قیامت هشت نفر می شوند.⁽⁶⁾

بیان

ممکن است روزی خواه پرنده‌ها مانند هر دوی کرکس و خروس باشد، و به هر دو مانند شده باشد.

روایت 45

توحید صدوق: امام ششم علیه السّلام فرمود: خورشید یک هفتادم از نور کرسی است و کرسی یک هفتادم از نور عرش، و عرش یک هفتادم از نور حجاب، و حجاب یک هفتادم از نور پوشش⁽⁷⁾(روایت).

روایت 46

توحید صدوق و معانی: به سندش از حفص بن غیاث آمده است که گفت:

از امام ششم علیه السّلام از تفسیر قول خدای عزّوجلّ «وسع کرسیه السموات و الارض»⁽⁸⁾{کرسی او آسمان ها و زمین را در بر گرفته} پرسیدم، فرمود: دانش او است.

روایت 47

معانی الاخبار: به سندش از مفضل بن عمرآمده است که گفت: پرسیدم از امام ششم علیه السلام که عرش و کرسی چیستند؟

فَقَالَ الْعَرْشُ فِي وَجْهٍ هُوَ جُمْلَةُ الْخَلْقِ وَ الْكُرْسِيُّ وِعَاؤُهُ وَ فِي وَجْهٍ آخَرَ هُوَ الْعِلْمُ الَّذِي أَطْلَعَ اللَّهُ عَلَيْهِ أَنْبِيَاءَهُ وَ رُسُلَهُ وَ حُجَجَهُ وَ الْكُرْسِيُّ هُوَ الْعِلْمُ الَّذِي لَمْ يُطْلِعْ عَلَيْهِ أَحَداً مِنْ أَنْبِيَائِهِ وَ رُسُلِهِ وَ حُجَجِهِ عليهم السلام‌⁽¹⁾.

«48»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ الْبَغْدَادِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِنْ شَعْبَانَ سَبْعِينَ مَرَّةً أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ الْحَيُّ الْقَيُّومُ وَ أَتُوبُ إِلَيْهِ كُتِبَ فِي الْأُفُقِ الْمُبِينِ قَالَ قُلْتُ وَ مَا الْأُفُقُ الْمُبِينُ قَالَ قَاعٌ بَيْنَ يَدَيِ الْعَرْشِ فِيهِ أَنْهَارٌ تَطَّرِدُ فِيهِ مِنَ الْقِدْحَانِ عَدَدَ النُّجُومِ‌⁽²⁾.

«49»

التَّوْحِيدُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الصَّفَّارِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ رِبْعِيٍ‌⁽³⁾عَنِ الْفُضَيْلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ قَالَ يَا فُضَيْلُ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَ كُلُّ شَيْ‌ءٍ فِي الْكُرْسِيِ‌⁽⁴⁾.

«50»

وَ مِنْهُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فَقَالَ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَا بَيْنَهُمَا فِي الْكُرْسِيِّ وَ الْعَرْشُ هُوَ الْعِلْمُ الَّذِي لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ قَدْرَهُ‌⁽⁵⁾.

فرمود: عرش به یک معنی همه آفریده‌ها است و کرسی جای آن ها است؛ و از نظر دیگر همان دانشی است که خدا پیغمبران و رسولان و حجج خود را به آن آگاه کرده و کرسی دانش مخصوص به خود او است که هیچکدام از انبیا و رسولان و حججش را بر آن آگاه نکرده است.⁽⁶⁾

روایت 48

معانی الاخبار: امام ششم علیه السّلام فرمود: هر که در هر روزی از شعبان 70 بار بگوید: «استغفر اللَّه الّذی لا إله إلّا هو الرّحمن الرّحیم الحیّ القیوم و أتوب إلیه»، در افق مبین نوشته شود؛ گوید: گفتم: افق مبین چیست؟ فرمود، صحنه‌ای پهناور برابر عرش که در آن نهرهای دنبال هم است، و جام هائی به اندازه ستارگان در آن وجود دارد.⁽⁷⁾

روایت 49

توحید صدوق: از فضیل نقل شده است که فرمود: پرسیدم از امام ششم علیه السّلام از تفسیر قول خدا عزّوجلّ «وسع کرسیه السموات و الارض»⁽⁸⁾{کرسی او آسمان ها و زمین را در بر گرفته} فرمود: ای فضیل! آسمان ها و زمین و هر چیزی در کرسی است.⁽⁹⁾

روایت 50

توحید صدوق: امام ششم علیه السّلام: در تفسیر قول خدای عزّوجلّ «وسع کرسیه السموات و الارض»⁽¹⁰⁾{کرسی او آسمان ها و زمین را در بر گرفته} فرمود: آسمان ها و زمین و آنچه میان آن ها است در کرسی است، و عرش همان دانشی است که کسی توانایی اندازه آن را ندارد.⁽¹¹⁾

«51»

وَ مِنْهُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَحْمَدَ الدَّقَّاقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْأَسَدِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الْبَرْمَكِيِّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنِ الْعَرْشِ وَ الْكُرْسِيِّ فَقَالَ إِنَّ لِلْعَرْشِ صِفَاتٍ كَثِيرَةً مُخْتَلِفَةً لَهُ فِي كُلِّ سَبَبٍ وَ صُنْعٍ‌⁽¹⁾فِي الْقُرْآنِ صِفَةٌ عَلَي حِدَةٍ فَقَوْلُهُ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ يَقُولُ الْمُلْكُ الْعَظِيمُ وَ قَوْلُهُ الرَّحْمنُ عَلَي الْعَرْشِ اسْتَوي يَقُولُ عَلَي الْمُلْكِ احْتَوَي وَ هَذَا مُلْكُ الْكَيْفُوفِيَّةِ فِي الْأَشْيَاءِ ثُمَّ الْعَرْشُ فِي الْوَصْلِ مُفْرَدٌ⁽²⁾مِنَ الْكُرْسِيِّ لِأَنَّهُمَا بَابَانِ مِنْ أَكْبَرِ أَبْوَابِ الْغُيُوبِ وَ هُمَا جَمِيعاً غَيْبَانِ وَ هُمَا فِي الْغَيْبِ مَقْرُونَانِ لِأَنَّ الْكُرْسِيَّ هُوَ الْبَابُ الظَّاهِرُ مِنَ الْغَيْبِ الَّذِي مِنْهُ مَطْلَعُ الْبِدَعِ وَ مِنْهَا⁽³⁾الْأَشْيَاءُ كُلُّهَا وَ الْعَرْشُ هُوَ الْبَابُ الْبَاطِنُ الَّذِي يُوجَدُ فِيهِ عِلْمُ الْكَيْفِ وَ الْكَوْنِ وَ الْقَدْرِ وَ الْحَدِّ وَ الْأَيْنِ وَ الْمَشِيَّةِ وَ صِفَةِ الْإِرَادَةِ وَ عِلْمُ الْأَلْفَاظِ وَ الْحَرَكَاتِ وَ التَّرْكِ وَ عِلْمُ الْعَوْدِ وَ الْبَدَاءِ فَهُمَا فِي الْعِلْمِ بَابَانِ مَقْرُونَانِ لِأَنَّ مُلْكَ الْعَرْشِ سِوَي مُلْكِ الْكُرْسِيِّ وَ عِلْمَهُ أَغْيَبُ مِنْ عِلْمِ الْكُرْسِيِّ فَمِنْ ذَلِكَ قَالَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ أَيْ صِفَتُهُ أَعْظَمُ مِنْ صِفَةِ الْكُرْسِيِّ وَ هُمَا فِي ذَلِكَ مَقْرُونَانِ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَلِمَ صَارَ فِي الْفَضْلِ جَارَ الْكُرْسِيِّ قَالَ عليه السلام إِنَّهُ صَارَ جَارَهُ لِأَنَّ عِلْمَ الْكَيْفُوفِيَّةِ فِيهِ وَ فِيهِ الظَّاهِرُ مِنْ أَبْوَابِ الْبَدَاءِ وَ أَيْنِيَّتِهَا⁽⁴⁾وَ حَدِّ رَتْقِهَا وَ فَتْقِهَا فَهَذَانِ جَارَانِ أَحَدُهُمَا حَمَلَ صَاحِبَهُ فِي الظَّرْفِ وَ بِمِثْلِ صَرْفِ الْعُلَمَاءِ وَ لْيَسْتَدِلُّوا⁽⁵⁾عَلَي صِدْقِ دَعْوَاهُمَا لِأَنَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ .

فَمِنِ اخْتِلَافِ صِفَاتِ الْعَرْشِ أَنَّهُ قَالَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي رَبِّ الْعَرْشِ رَبِّ الْوَحْدَانِيَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَ قَوْمٌ وَصَفُوهُ بِيَدَيْنِ فَقَالُوا يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ وَ قَوْمٌ وَصَفُوهُ بِالرِّجْلَيْنِ فَقَالُوا وَضَعَ رِجْلَهُ عَلَي صَخْرَةِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَمِنْهَا ارْتَقَي إِلَي السَّمَاءِ وَ

روایت 51

توحید صدوق: از حنان بن سدیر آمده است که فرمود: از امام ششم علیه السّلام در مورد عرش و کرسی پرسیدم، فرمود: عرش اوصاف بسیار و گوناگون دارد، برای هر وصفی در قرآن یک معنا آمده است، اینکه فرموده است: «رب العرش العظیم»⁽⁶⁾{پروردگار عرش بزرگ} می فرماید ملک بزرگ؛ و فرموده‌اش «الرحمن علی العرش استوی»⁽⁷⁾{خدای رحمان که بر عرش استیلا یافته است} می فرماید: بر ملک فراگیر است، و این ملک، چگونگی هر چیز است.

و آنگاه عرش در پیوست از کرسی جدا است، زیرا این دو بزرگترین ابواب امور نهانی اند، و هر دو از امور غیبی اند و در نهان با هم اند، زیرا کرسی باب بیرونی غیب است که پدیدگاه آفرینش است و همه چیز از آن است، و عرش باب درونی است، که دانش چگونگی و بودن و اندازه و مرز و مکان و خواست و وصف اراده، و دانش الفاظ و حرکات و وانهادن، و دانش بازگشت و بداء در آن است؛ و هر دو باب دانش همراه هم اند، زیرا ملک عرش جز ملک کرسی است: و علمش نهانتر از علم کرسی است، از این رو فرمود: «رب العرش العظیم»⁽⁸⁾{پروردگار عرش بزرگ}، یعنی وصفش بزرگتر از وصف کرسی است، با اینکه هر دو از نظر دانش مقرون هم اند.

گفتم: قربانت گردم، پس چرا در فضیلت مانند کرسی است؟ فرمود: همانا برای آن مقرون آن شد که دانش چگونگی در آن است و آنچه از ابواب بداء و چگونگی مکان آن و رتق و فتق است در آن روشن است، پس این دو مقرون هم اند و یکی جایگزین در دیگری است، و تعبیر علماء نمونه ای از آن است که آن را دگرگون می آورند تا دلیل باشد بر راستی ادعای آنان، زیرا او به رحمتش هر که را بخواهد مخصوص می سازد و او است که نیرومند و با عزّت است.

نمونه اختلاف در اوصاف عرش این است که خداوند تبارک و تعالی فرمود «پروردگار عرش- پروردگار یگانگی- است از آنچه وصف می کنند، گروهی می گویند دو دست دارد و گفتند: «ید الله مغلوله»{دستش بسته است}، گروهی او را به داشتن دو پا وصف کردند و گفتند: پای بر صخره بیت المقدّس نهاد و از آنجا به آسمان بالا رفت،

وَصَفُوهُ ⁽¹⁾بِالْأَنَامِلِ فَقَالُوا إِنَّ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله قَالَ إِنِّي وَجَدْتُ بَرْدَ أَنَامِلِهِ عَلَي قَلْبِي فَلِمِثْلِ هَذِهِ الصِّفَاتِ قَالَ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ يَقُولُ رَبِّ الْمَثَلِ الْأَعْلَي عَمَّا بِهِ مَثَّلُوهُ وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَي الَّذِي لَا يُشْبِهُهُ شَيْ‌ءٌ وَ لَا يُوصَفُ وَ لَا يُتَوَهَّمُ فَذَلِكَ الْمَثَلُ الْأَعْلَي وَ وَصَفَ الَّذِينَ لَمْ يُؤْتَوْا مِنَ اللَّهِ فَوَائِدَ الْعِلْمِ فَوَصَفُوا رَبَّهُمْ بِأَدْنَي الْأَمْثَالِ وَ شَبَّهُوهُ بِالْمُتَشَابِهِ مِنْهُمْ فِيمَا جَعَلُوا بِهِ فَلِذَلِكَ قَالَ وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا فَلَيْسَ لَهُ شِبْهٌ وَ لَا مِثْلٌ وَ لَا عَدْلٌ وَ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْني الَّتِي لَا يُسَمَّي بِهَا غَيْرُهُ وَ هِيَ الَّتِي وَصَفَهَا فِي الْكِتَابِ فَقَالَ فَادْعُوهُ بِها وَ ذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ جَهْلًا بِغَيْرِ عِلْمٍ فَالَّذِي يُلْحِدُ فِي أَسْمَائِهِ جَهْلًا بِغَيْرِ عِلْمٍ يُشْرِكُ وَ هُوَ لَا يَعْلَمُ وَ يَكْفُرُ بِهِ وَ هُوَ يَظُنُّ أَنَّهُ يُحْسِنُ فَلِذَلِكَ قَالَ وَ ما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ فَهُمُ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَيَضَعُونَهَا غَيْرَ مَوَاضِعِهَا .

يَا حَنَانُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَمَرَ أَنْ يُتَّخَذَ قَوْمٌ أَوْلِيَاءَ فَهُمُ الَّذِينَ أَعْطَاهُمُ الْفَضْلَ وَ خَصَّهُمْ بِمَا لَمْ يَخُصَّ بِهِ غَيْرَهُمْ فَأَرْسَلَ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله فَكَانَ الدَّلِيلَ عَلَي اللَّهِ بِإِذْنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَتَّي مَضَي دَلِيلًا هَادِياً فَقَامَ مِنْ بَعْدِهِ وَصِيُّهُ عليه السلام دَلِيلًا هَادِياً عَلَي مَا كَانَ هُوَ دَلَّ عَلَيْهِ مِنْ أَمْرِ رَبِّهِ مِنْ ظَاهِرِ عِلْمِهِ ثُمَّ الْأَئِمَّةُ الرَّاشِدُونَ عليهم السلام‌⁽²⁾.

بيان

صفات كثيرة أي معان شتي و إطلاقات مختلفة ملك الكيفوفية في الأشياء أي كيفية ارتباطه سبحانه بمخلوقاته و تدبيره لها و علمه بها و مباينته عنها و لذا وصف ذلك بالاستواء فليس بشي‌ء أقرب من شي‌ء و رحمته و علمه وسعا كل شي‌ء و يحتمل أن يكون المراد تدبير صفات الأشياء و كيفياتها و أوضاعها و أحوالها و لعله أظهر ثم العرش في الوصل مفرد أي إذا عطف أحدهما علي الآخر و وصل بينهما في الذكر فالعرش مفرد عن الكرسي و مباين له و في غير ذلك قد يطلقان علي معني واحد كالعلم و هما جميعا غيبان أي مغيبان عن الحواس قوله عليه السلام لأن الكرسي هو الباب الظاهر يظهر منه مع غاية غموضه أن المراد

و او را دارای انگشت شمردند و گفتند: محمّد صلی اللَّه علیه و اله فرموده: «من خنکی انگشتانش را بر دلم دریافتم» برای این وصف ها است که فرمود: «پروردگار عرش (منزه است) از آنچه می ستایند».

می فرماید پروردگار نمونه‌های برتر از آنچه نمونه‌های او آوردند است، و برای خدا است نمونه برتر که چیزی به او شبیه نیست، و وصف او شایسته نیست، و در وهم نیاید، این است نمونه برتر، و وصف مردم بی‌دانش که نمونه‌های پست برایش آوردند اینگونه بود که او را با پست ترین امثال وصف کردند و تشبیه او را به چیزی که شبیه خودشان بود قرار دادند، و از این رو فرمود: «و ما اوتیتم من العلم الا قلیلا»⁽³⁾{و به شما از دانش جز اندکی داده نشده است.} برایش مانند و شبیه و همتائی وجود ندارد؛ و از آن او است بهترین نام هایی که دیگری را نشاید و آن ها را در کتاب خود شرح داده و فرموده: «فَادْعُوهُ بِها وَ ذَرُوا الَّذینَ یُلْحِدُونَ فی أَسْمائِه»⁽⁴⁾{پس او را با آن ها بخوانید، و کسانی را که در مورد نام های او به کژی می‌گرایند رها کنید} از روی نفهمی و نادانی، و آنکه به نادانی نام ناروا بر او نهد ندانسته مشرک می شود و به او کافر می گردد و می پندارد که خوب کرده، و از این رو فرمود: «وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلاَّ وَ هُمْ مُشْرِکُون»⁽⁵⁾{و بیشترشان به خدا ایمان نمی‌آورند جز اینکه [با او چیزی را] شریک می‌گیرند} پس آنان کسانی اند که در مورد نام های خدا به کژی می گرایند و نام ناروا بر او می نهند.

ای حنان! به راستی خداوند تبارک و تعالی امر فرمود مردم دوستانی بگیرند، و آن ها آنانند که خدا فضل به آن ها داده و اختصاص داده به آنان خواصّی که به دیگران نداده، محمد صلی اللَّه علیه و اله را فرستاد و به فرمان خدای عزّوجلّ راهنما به سمت خدا شد تا به عنوان یک دلیل و رهبر درگذشت، و پس از او وصیّش بر هر آنچه او به فرمان پروردگارش از دانش روشنش هدایت کرد، راهنما و رهبر بود، و سپس ائمه راشدین علیهم السّلام راهنما و رهبر بودند.⁽⁶⁾

بیان

«صفات کثیره» یعنی معانی گوناگون و اطلاقات مختلف، «ملک چگونه ساختن چیزها» یعنی چگونه خدا به آفریده‌ها ارتباط دارد و وابسته است و آن ها را سرپرستی می کند و به آن ها علم دارد و چگونه از آن ها جدا است، و از این رو استواری را شرح کرد به اینکه چیزی به او نزدیکتر از چیزی نیست، و رحمت و دانشش همه چیز را فرا گرفته، و چه بسا که مقصود تدبیر صفات و کیفیات و اوضاع و احوال چیزها باشد، و چه بسا که این معنا روشنتر است.

«سپس عرش در پیوست تنها است» یعنی چون یکی از آن ها به دیگری عطف شود و با هم ذکر شوند، عرش از کرسی جدا است و در غیر این صورت چه بسا که یک معنا دارند مانند علم، «و آندو جمعا نهانند» یعنی هر دو از حواس انسانی نهانند.

قول امام صادق علیه السلام به اینکه «زیرا کرسی همان باب برونی است» و از این تعبیر پیچیده برمی آید که

بالكرسي و العرش هنا نوعان من علمه سبحانه فالكرسي العلم المتعلق بأعيان الموجودات و منه يطلع و يظهر جميع الموجودات بحقائقها و أعيانها و الأمور البديعة في السماوات و الأرض و ما بينهما و العرش العلم المتعلق بكيفيات الأشياء و مقاديرها و أحوالها و بدئها و عودها و يمكن أن يكون أحدهما عبارة عن كتاب المحو و الإثبات و الآخر عن اللوح المحفوظ قوله عليه السلام لأن علم الكيفوفية أي أنهما إنما صارا جارين مقرونين لأن أحدهما عبارة عن العلم المتعلق بالأعيان و الآخر عن العلم المتعلق بكيفيات تلك الأعيان فهما مقرونان و من تلك الجهة صح جعل كل منها ظرفا للآخر لأن الأعيان لما كانت محال للكيفيات فهي ظروفها و أوسع منها و لما كانت الكيفيات محيطة بالأعيان فكأنها ظرفها و أوسع منها و بهذا الوجه يمكن الجمع بين الأخبار و لعله أشير إلي هذا بقوله أحدهما حمل صاحبه في الظرف بالظاء المعجمة أي بحسب الظرفية و في بعض النسخ بالمهملة أي حيث ينتهي طرف أحدهما بصاحبه إذا قرئ بالتحريك و إذا قرئ بالسكون فالمراد نظر القلب و بمثل صرف العلماء أي علماء أهل البيت عليهم السلام عبروا عن هذه الأمور بالعبارات المتصرفة المتنوعة علي سبيل التمثيل و التشبيه فتارة عبروا عن العلم بالعرش و تارة بالكرسي و تارة جعلوا العرش وعاء الكرسي و تارة بالعكس و تارة أرادوا بالعرش و الكرسي الجسمين العظيمين و إنما عبروا بالتمثيل ليستدلوا علي صدق دعواهما أي دعواهم لهما و ما ينسبون إليهما و يبينون من غرائبهما و أسرارهما و في أكثر النسخ و ليستدلوا فهو عطف علي مقدر أي لتفهيم أصناف الخلق و ليستدلوا و لعل الأظهر دعواهم.

قوله عليه السلام فمن اختلاف صفات العرش أي معانيه قال في سورة الأنبياء فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ فالمراد بالعرش هنا عرش الوحدانية إذ هي أنسب بمقام التنزيه عن الشريك إذ المذكور قبل ذلك أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ يُنْشِرُونَ لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ و قال سبحانه في سورة الزخرف قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ

کرسی و عرش دو نوع از علم خدایند، پس کرسی متعلّق است به اعیان موجودات، و همه موجودات با حقائق و اعیان خود و امور تازه و بدیع در آسمان ها و زمین و آنچه بین آن دو است از آن برمی آیند، و عرش تعلّق دارد به چگونگی و اندازه و احوال و پدید آمدن و برگشت هر چیز، و چه بسا که یکی کتاب محو و اثبات و دیگری لوح محفوظ است.

قول امام ششم علیه السلام به اینکه «زیرا دانستن چگونگی» یعنی این هر دو مقرون و همدوشند برای اینکه یکی علم به اعیان است و دیگری علم به کیفیات این اعیان، پس آندو مقرون هم اند و از این جهت صحیح است که هرکدام از آن ها ظرف برای دیگری باشد، زیرا اعیان از آنجا که جایگاه هایی برای کیفیات هستند، ظرف آن ها و پهناورتر از آن ها اند و از آنجا که کیفیات محیط بر اعیان هستند، گویا ظرف آن و وسیع تر از آن هستند و به این راه می‌شود میان اخبار جمع کرد و چه بسا که به آن اشاره کرده که گفته: «یکی دیگری را در خود جا داده» اگر ظرف به ظاء نقطه دار باشد و در برخی نسخه‌ها به طاء بی‌نقطه است یعنی یکی طرف دیگری است یا نظر به دیگری دارد.

«و نمونه دادند دانشمندان گوناگون» مقصود دانشمندان أهل بیت علیهم السلام اند که با تعبیرات مختلف از این امور بر سبیل تشبیه و مثل تعبیر کرده اند، یک بار از علم به عرش تعبیر می کنند و یک بار به کرسی، یک بار عرش را ظرف کرسی می دانند و یک بار برعکس، و یک بار هر دو را جسمی بزرگ می شمارند، و از مثل آوردن برای استدلال نمودن برای صدق ادعایشان و آنچه به آن ها نسبت داده می شود و بیان کردن غرائب و اسرار حرف هایشان برای فهم مردم استفاده می کنند.

اینکه فرمود: «پس از اختلاف اوصاف عرش» یعنی معانی آن، در سوره انبیاء فرموده «فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا یَصِفُونَ» مقصود از عرش در اینجا عرش یگانگی است چون این سزاوارتر با تنزیه خداوند از شریک است چون در آیه پیشتر فرموده «أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ یُنْشِرُونَ لَوْ کانَ فیهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللَّهُ لَفَسَدَتا فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا یَصِفُون»⁽¹⁾{آیا برای خود خدایانی از زمین اختیار کرده‌اند که آنها [مردگان را] زنده می‌کنند اگر در آن ها [زمین و آسمان] جز خدا، خدایانی [دیگر] وجود داشت، قطعاً [زمین و آسمان] تباه می‌شد. پس منزّه است خدا، پروردگار عرش، از آنچه وصف می‌کنند} در سوره زخرف فرموده «قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدینَ

سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ و المناسب هنا عرش التقدس و التنزه عن الأشباه و الأمثال و الأولاد فالعرش في كل مقام يراد به معني يعلمه الراسخون في العلم ثم إنه ظاهر الكلام يوهم أن الظرف في قوله عَمَّا يَصِفُونَ متعلق بالعرش و هو بعيد بل الظاهر تعلقه بسبحان و علي ما قررنا عرفت أنه لا حاجة إلي ارتكاب ذلك و يدل الخبر علي أن خطاب وَ ما أُوتِيتُمْ متوجه إلي السائلين عن الروح و أضرابهم لا إلي النبي صلي الله عليه و آله قوله عليه السلام من ظاهر علمه إنما خص بالظاهر لأن باطن علمه لا يطيقه سائر الخلق سوي أوصيائه عليهم السلام. و اعلم أن هذا الخبر من المتشابهات و غوامض المخبيات و الظاهر أنه وقع من الرواة و النساخ لعدم فهمهم معناه تصحيفات و تحريفات أيضا فلذا أجملت الكلام فيه و ما ذكرته إنما هو علي سبيل الاحتمال و الله يعلم و حججه حقائق كلامهم عليهم السلام.

«52»

الْعَيَّاشِيُّ، عَنِ الْأَصْبَغِ قَالَ: سُئِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فَقَالَ إِنَّ السَّمَاءَ⁽¹⁾وَ الْأَرْضَ وَ مَا فِيهِمَا مِنْ خَلْقٍ مَخْلُوقٌ فِي جَوْفِ الْكُرْسِيِّ وَ لَهُ أَرْبَعَةُ أَمْلَاكٍ يَحْمِلُونَهُ بِإِذْنِ اللَّهِ.

«53»

تَفْسِيرُ الْعَسْكَرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ اللَّهَ لَمَّا خَلَقَ الْعَرْشَ خَلَقَ لَهُ ثَلَاثَمِائَةٍ وَ سِتِّينَ أَلْفَ رُكْنٍ وَ خَلَقَ عِنْدَ كُلِّ رُكْنٍ ثَلَاثَمِائَةٍ وَ سِتِّينَ أَلْفَ مَلَكٍ لَوْ أَذِنَ اللَّهُ تَعَالَي لِأَصْغَرِهِمْ فَالْتَقَمَ السَّمَاوَاتِ السَّبْعَ وَ الْأَرَضِينَ السَّبْعَ مَا كَانَ ذَلِكَ بَيْنَ لَهَوَاتِهِ إِلَّا كَالرَّمْلَةِ فِي الْمَفَازَةِ الْفَضْفَاضَةِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ يَا عِبَادِي احْتَمِلُوا عَرْشِي هَذَا فَتَعَاطَوْهُ فَلَمْ يُطِيقُوا حَمْلَهُ وَ لَا تَحْرِيكَهُ فَخَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ وَاحِداً فَلَمْ يَقْدِرُوا أَنْ يُزَعْزِعُوهُ فَخَلَقَ اللَّهُ مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَشَرَةً فَلَمْ يَقْدِرُوا أَنْ يُحَرِّكُوهُ فَخَلَقَ اللَّهُ بِعَدَدِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مِثْلَ جَمَاعَتِهِمْ فَلَمْ يَقْدِرُوا أَنْ يُحَرِّكُوهُ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِجَمِيعِهِمْ خَلُّوهُ عَلَيَّ أُمْسِكُهُ بِقُدْرَتِي فَخَلَّوْهُ فَأَمْسَكَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِقُدْرَتِهِ ثُمَّ قَالَ لِثَمَانِيَةٍ مِنْهُمُ احْمِلُوهُ أَنْتُمْ فَقَالُوا يَا رَبَّنَا

سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا یَصِفُونَ»⁽²⁾بگو: «اگر برای [خدایِ] رحمان فرزندی بود، خود من نخستین پرستندگان بودم.»پروردگار آسمان ها و زمین [و] پروردگار عرش، از آنچه وصف می‌کنند منزّه است}. و در اینجا، مناسب برکناری از همانند و امثال و فرزندان است، و مقصود از عرش در هر مقامی یک معنائی است که راسخون در علم می فهمند.

سپس از ظاهر کلام برمی آید که ظرف در قول خدا «از آنچه وصف کنند» به عرش متعلق است و این بعید است، بلکه متعلق است به همان (سبحان) و با تقریر ما نیاز به گفتن آن ندارد و این خبر دلالت دارد که خطاب در «ما اوتیتم»{آنچه داده شدید} متوجه به پرسش‌کنان از روح و اقسام آنان است نه پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله، و اینکه فرمود «از ظاهر علمش» برای این است که باطن علم او را مردم دیگر تاب نمی آورند تا آن ها را به آن رهبری کنند و آن مخصوص به اوصیاء علیهم السّلام است.

و بدان که این خبر از متشابهات بوده و بسیار مبهم است، و ظاهر آن است که چون راویان و نسخه برداران معنایش را نفهمیدند دچار تحریف و تصحیف نیز شده است و از این رو من سخن را در بیان آن مختصر کردم و آنچه گفتم از راه احتمال آوردم و خدا و حجج او حقائق کلام آن ها را می دانند.

روایت 52

عیاشی: از اصبغ آورده که گفت : پرسش شد امیرالمؤمنین علیه السّلام از قول خدا «وسع کرسیه السموات و الارض»⁽³⁾{کرسی او آسمان ها و زمین را در بر گرفته} فرمود: آسمان ها و زمین و آنچه از آفریده در آن ها است، درون کرسی اند و چهار فرشته به فرمان خدا آن را حمل می کنند.⁽⁴⁾

عرش نهانتر است که به ذات حق وابسته است و کرسی کمتر نهان است که پرش به ممکن و تعلق ایجاد به آن است، عرش از نظر مقام ثبوت کرسی را در بر دارد و کرسی از نظر مقام ظهور عرش را فرا دارد عرش مقام إِنَّا لِلَّهِ است، و کرسی مقام إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ، عرش ثابت است و بی‌تغییر و کرسی که مقام ظهور است گاهی ظهور پس از خفاء است، و پذیرای محو و اثبات و چون آفرینش ظهور علم است، از آن ها به علم تعبیر شده است. (شرح مترجم)

روایت 53

تفسیر عسکری: که رسول خدا صلی اللَّه علیه و اله فرمود: چون خدا عرش را آفرید 360 هزار رکن برایش آفرید، و در هر رکنی 360 هزار فرشته آفرید که هرگاه خدا به کوچکترین آن ها اذن فرماید تا هفت آسمان و هفت زمین را ببلعد، میان دو آرواره‌اش چون ریگی در بیابانی پهناور باشد، پس خدا به آن ها فرمود: ای بنده هایم عرشم را بردارید و بر آن همدست شدند و نتوانستند آن را بردارند و نه اینکه آن را بجنبانند، و خدا با هر کدام یکی دیگر آفرید، و نتوانستند او را از جا برکنند، و خدا با هر یک ده تا آفرید و نتوانستند آن را بجنبانند، و خدا به شماره هر یک، مانند همه آن ها را آفرید، و نتوانستند آن را بجنبانند، خداوند عزوجل به همه فرمود: آن را به من وانهید تا به نیروی خودم نگهش دارم.

پس او را به خدا وانهادند و خداوند عزوجل به نیروی خود آن را نگه داشت و به هشت تن از آن ها فرمود: آن را بردارید، گفتند: بار پروردگارا

لَمْ نُطِقْهُ نَحْنُ وَ هَذَا الْخَلْقُ الْكَثِيرُ وَ الْجَمُّ الْغَفِيرُ فَكَيْفَ نُطِيقُهُ الْآنَ دُونَهُمْ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِأَنِّي أَنَا اللَّهُ الْمُقَرِّبُ لِلْبَعِيدِ وَ الْمُذَلِّلُ لِلْعَبِيدِ وَ الْمُخَفِّفُ لِلشَّدِيدِ وَ الْمُسَهِّلُ لِلْعَسِيرِ أَفْعَلُ مَا أَشَاءُ وَ أَحْكُمُ مَا أُرِيدُ أُعَلِّمُكُمْ كَلِمَاتٍ تَقُولُونَهَا يَخِفُ‌⁽¹⁾بِهَا عَلَيْكُمْ قَالُوا وَ مَا هِيَ قَالَ تَقُولُونَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ وَ صَلَّي اللَّهُ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ فَقَالُوهَا فَحَمَلُوهُ وَ خَفَّ عَلَي كَوَاهِلِهِمْ كَشَعْرَةٍ نَابِتَةٍ عَلَي كَاهِلِ رَجُلٍ جَلْدٍ قَوِيٍّ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِسَائِرِ تِلْكَ الْأَمْلَاكِ خَلُّوا عَلَي هَؤُلَاءِ الثَّمَانِيَةِ عَرْشِي لِيَحْمِلُوهُ وَ طُوفُوا أَنْتُمْ حَوْلَهُ وَ سَبِّحُونِي وَ مَجِّدُونِي وَ قَدِّسُونِي فَأَنَا اللَّهُ الْقَادِرُ الْمُطْلَقُ عَلَي مَا رَأَيْتُمْ وَ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ.

بيان

الفضفاضة الواسعة ذكره الجوهري و قال الجلد الصلابة و الجلادة تقول منه جلد الرجل بالضم فهو جلد.

«54»

رَوْضَةُ الْوَاعِظِينَ، رَوَي جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عليهم السلام أَنَّهُ قَالَ: فِي الْعَرْشِ تِمْثَالُ مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنَ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ⁽²⁾قَالَ وَ هَذَا تَأْوِيلُ قَوْلِهِ وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ‌⁽³⁾وَ إِنَّ بَيْنَ الْقَائِمَةِ مِنْ قَوَائِمِ الْعَرْشِ وَ الْقَائِمَةِ الثَّانِيَةِ خَفَقَانَ الطَّيْرِ الْمُسْرِعِ مَسِيرَةَ أَلْفِ عَامٍ وَ الْعَرْشُ يُكْسَي كُلَّ يَوْمٍ سَبْعِينَ أَلْفَ لَوْنٍ مِنَ النُّورِ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهِ خَلْقٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ وَ الْأَشْيَاءُ كُلُّهَا فِي الْعَرْشِ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ وَ إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَي مَلَكاً يُقَالُ لَهُ خرقائيل لَهُ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ أَلْفَ جَنَاحٍ مَا بَيْنَ الْجَنَاحِ إِلَي الْجَنَاحِ خَمْسُمِائَةِ عَامٍ فَخَطَر لَهُ خَاطِرٌ هَلْ فَوْقَ الْعَرْشِ شَيْ‌ءٌ فَزَادَهُ اللَّهُ تَعَالَي مِثْلَهَا أَجْنِحَةً أُخْرَي فَكَانَ لَهُ سِتٌّ وَ ثَلَاثُونَ أَلْفَ جَنَاحٍ مَا بَيْنَ الْجَنَاحِ إِلَي الْجَنَاحِ خَمْسُمِائَةِ عَامٍ ثُمَّ أَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ أَيُّهَا الْمَلَكُ طِرْ فَطَارَ مِقْدَارَ عِشْرِينَ أَلْفَ عَامٍ لَمْ يَنَلْ رَأْسَ‌⁽⁴⁾قَائِمَةٍ مِنْ قَوَائِمِ الْعَرْشِ ثُمَّ ضَاعَفَ اللَّهُ لَهُ فِي الْجَنَاحِ وَ الْقُوَّةِ

ما با همه زیادی مان نتوانستیم آن را برداریم، چگونه بدون آنان تاب تحمل آن را داریم؟ خداوند عزوجل فرمود: چون منم خداوند دور را نزدیک کن ، زبون کننده بنده‌ها، آسان کننده سخت، سهل کننده دشوار، می کنم هرچه می خواهم و حکم می کنم هرچه اراده می کنم، به شما چند کلمه می آموزم، آن ها را بگوئید تا بر شما سبک شود، گفتند: آن ها چیستند؟

فرمود: بگوئید: «بسم الله الرحمن الرحیم و لا حول و لا قوه الا بالله العلی العظیم و صلی الله علی محمد و آله الطیبین» به نام خداوند بخشاینده مهربان، نیست جنبش و توانی جز به کمک خدای والای بزرگ، و رحمت می فرستد خدا بر محمّد و خاندان پاکش، آن را گفتند و عرش را برداشتند، و به اندازه‌ای که یک مو بر شانه مردمی چالاک و نیرومند برمی آید بر آن ها سبک شد، پس خداوند عزوجلّ به سائر فرشته‌های دیگر فرمود: عرشم را برای همین هشت تن وانهید تا آن را بردارند، و شماها همه به گردش پیرامون آن بچرخید، و مرا تسبیح و تمجید و تقدیس کنید، منم خداوند توانای مطلق بر آنچه دیدید و بر هر چیز قادرم.

بیان

«الفضفاضه» جوهری گفته یعنی ذکر آن وسیع باشد و گفته است: پوست سخت و سخت پوست، که از این معنی است که گفته می شود مرد سخت پوست که از جلد با ضمه جیم است.

روایت 54

روضة الواعظین: امام صادق به وسیله پدرش از جدّش روایت کرده که: در عرش نمونه هر آنچه خدا در خشکی و دریا آفریده، هست، فرمود: این است تأویل قول خدا «و ان من شیء الا عندنا خزائنه»⁽⁵⁾{و هیچ چیز نیست مگر آنکه گنجینه‌های آن نزد ماست} و میان دو ستون عرش هزار سال پرواز پرنده سریع فاصله است، و بر عرش هر روز 70 هزار رنگ از نور می پوشانند که هیچ آفریده تاب دیدن آن ها را ندارد، و همه اشیاء در برابر عرش چون حلقه‌ای است در میان بیابان.

خدا فرشته‌ای دارد به نام «خرقائیل» که 18 هزار بال دارد که میان هر دو بالش پانصد سال راه است، به خاطرش رسید که آیا بالای عرش چیزی است؟ خدا بال هایش را دو برابر کرد و دارای 36 هزار بال شد که میان هر دو بال پانصد سال راه بود، سپس خدا به او وحی کرد بپر! ای فرشته!، و او 20 هزار سال پرید و بر سر یک ستون عرش نرسید، و خدا بال و نیرویش را دو چندان کرد

وَ أَمَرَهُ أَنْ يَطِيرَ فَطَارَ مِقْدَارَ ثَلَاثِينَ أَلْفَ عَامٍ لَمْ يَنَلْ أَيْضاً فَأَوْحَي اللَّهُ إِلَيْهِ أَيُّهَا الْمَلَكُ لَوْ طِرْتَ إِلَي نَفْخِ الصُّورِ مَعَ أَجْنِحَتِكَ وَ قُوَّتِكَ لَمْ تَبْلُغْ إِلَي سَاقِ عَرْشِي‌⁽¹⁾فَقَالَ الْمَلَكُ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْأَعْلَي فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَي فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله اجْعَلُوهَا فِي سُجُودِكُمْ.

«55»

وَ رُوِيَ مِنْ طَرِيقِ الْمُخَالِفِينَ: فِي قَوْلِهِ وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ قَالَ ثَمَانِيَةُ صُفُوفٍ لَا يَعْلَمُ عَدَدَهُمْ إِلَّا اللَّهُ لِكُلِّ مَلَكٍ مِنْهُمْ أَرْبَعَةُ وُجُوهٍ لَهُمْ قُرُونٌ كَقُرُونِ الْوَعْلَةِ مِنْ أُصُولِ الْقُرُونِ إِلَي مُنْتَهَاهَا مَسِيرَةَ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ الْعَرْشُ عَلَي قُرُونِهِمْ وَ أَقْدَامُهُمْ فِي الْأَرْضِ السُّفْلَي وَ رُءُوسُهُمْ فِي السَّمَاءِ الْعُلْيَا وَ دُونَ الْعَرْشِ سَبْعُونَ حِجَاباً مِنْ نُورٍ⁽²⁾.

بيان

قال الجزري الوعول تيوس الجبل واحدها وعل بكسر العين و منه الحديث في تفسير قوله تعالي وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمانِيَةٌ قيل هي ثمانية أوعال أي ملائكة علي صورة الأوعال.

«56»

تَأْوِيلُ الْآيَاتِ الظَّاهِرَةِ، نَقْلًا مِنْ كِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَاهْيَارَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَيْنِ الْعَلَوِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَي الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ قَالَ يَعْنِي مُحَمَّداً وَ عَلِيّاً وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ وَ نُوحاً وَ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسَي وَ عِيسَي عليهم السلام.

«57»

الْإِخْتِصَاصُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سَأَلَ ابْنُ سَلَامٍ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَكَانَ فِيمَا سَأَلَهُ مَا السِّتَّةَ عَشَرَ وَ مَا الثَّمَانِيَةَ عَشَرَ قَالَ سِتَّةَ عَشَرَ صَفّاً مِنَ الْمَلَائِكَةِ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ وَ أَمَّا الثَّمَانِيَةَ عَشَرَ فَثَمَانِيَةَ عَشَرَ حِجَاباً مِنْ نُورٍ مُعَلَّقٍ بَيْنَ الْكُرْسِيِّ وَ الْحُجُبِ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَذَابَتْ

و به او فرمان داد که بپرد، پس 30 هزار سال دیگر پرید و باز هم نرسید، و خدا به او وحی کرد: ای فرشته اگر تا دمیدن صور با بال هایت بپری به ساق عرشم نمی رسی، آن فرشته گفت: «سبحان ربی الاعلی»(منزّه باد پروردگار والاترم) و خدا فرو فرستاد «سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی» و پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله فرمود: آن را ذکر سجده کنید.

روایت 55

روضة الواعظین: و از طریق مخالفین در تفسیر قول خدا روایت شده «و یحمل عرش ربک فوقهم یومئذ ثمانیه»⁽³⁾{و عرش پروردگارت را آن روز، هشت [فرشته] بر سر خود بر می‌دارند}: که هشت صف است که شماره آن ها را جز خدا نمی داند، و هر فرشته آن ها دارای چهار روی است و شاخ هایی دارند به مانند شاخ های گوزن که از بیخشان تا سرشان پانصد سال راه است، و عرش بر سر شاخ های آن ها است، و پاهاشان در پائینترین زمین و سرهاشان در بلندترین آسمان، و فروتر از عرش 70 پرده از نور است.⁽⁴⁾

بیان

جزری گفته: وعل، بز کوهی است و حاملان عرش هشت گوزنند یعنی فرشته‌ها به صورت گوزن اند.

روایت 56

تأویل الآیات الظاهره: به سند خود از محمّد بن مسلم روایت کرده که گفت: از امام پنجم علیه السّلام در تفسیر قول خدای تعالی شنیدم «الذین یحملون العرش و من حوله»⁽⁵⁾{کسانی که عرش [خدا] را حمل می‌کنند، و آن ها که پیرامون آنند} فرمود: مقصود محمّد است و علی و فاطمه و حسن و حسین و نوح و ابراهیم و موسی و عیسی علیهم السلام.

روایت 57

اختصاص: از ابن عباس آمده که گفت: ابن سلام در ضمن پرسش هایش از پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله پرسید که شانزده چیست؟ هجده چیست؟ فرمود: شانزده صف فرشته در هم، گرد عرش و این است مقصود از قول خدا«حافین من حول العرش»⁽⁶⁾{آنانکه پیرامون عرش هستند} و اما 18، پس 18 پرده نور است، آویخته میان کرسی و حجب که اگر نباشند

صُمُّ الْجِبَالِ الشَّوَامِخِ وَ احْتَرَقَتِ الْجِنُّ وَ الْإِنْسُ مِنْ نُورِ اللَّهِ قَالَ صَدَقْتَ يَا مُحَمَّدُ⁽¹⁾.

«58»

فِي بَعْضِ الْكُتُبِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام: أَنَّ فِي الْعَرْشِ تِمْثَالَ جَمِيعِ مَا خَلَقَ اللَّهُ.

«59»

الْمُتَهَجِّدُ،: فِي دُعَاءِ لَيْلَةِ الْجُمُعَةِ اللَّهُمَّ رَبَّ النُّورِ الْعَظِيمِ وَ رَبَّ الْكُرْسِيِّ الْوَاسِعِ وَ رَبَّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَ رَبَّ الْبَحْرِ الْمَسْجُورِ الدُّعَاءَ.

«60»

وَ فِي تَعْقِيبِ صَلَاةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: وَ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي خَلَقْتَ بِهِ عَرْشَكَ الَّذِي لَا يَعْلَمُ مَا هُوَ إِلَّا أَنْتَ إِلَي قَوْلِهِ وَ أَسْأَلُكَ يَا اللَّهُ بِاسْمِكَ الَّذِي تَضَعْضَعَ بِهِ سُكَّانُ سَمَاوَاتِكَ وَ اسْتَقَرَّ بِهِ عَرْشُكَ إِلَي قَوْلِهِ وَ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي أَقَمْتَ بِهِ عَرْشَكَ وَ كُرْسِيَّكَ فِي الْهَوَاءِ إِلَي قَوْلِهِ وَ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي دَعَاكَ بِهِ حَمَلَةُ عَرْشِكَ فَاسْتَقَرَّتْ أَقْدَامُهُمْ وَ حَمَّلْتَهُمْ عَرْشَكَ بِذَلِكَ الِاسْمِ يَا اللَّهُ الَّذِي لَا يَعْلَمُهُ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَ لَا حَامِلُ عَرْشِكَ وَ لَا كُرْسِيِّكَ إِلَّا مَنْ عَلَّمْتَهُ ذَلِكَ.

«61»

بَيَانُ التَّنْزِيلِ، لِابْنِ شَهْرَآشُوبَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: أَنَّ بَيْنَ الْقَائِمَةِ مِنْ قَوَائِمِ الْعَرْشِ وَ الْقَائِمَةِ الثَّانِيَةِ خَفَقَانَ الطَّيْرِ عَشَرَةَ آلَافِ عَامٍ‌⁽²⁾

و قد تكلف بعض الحكماء لتطبيقه علي الفلك التاسع من الافلاك المفروضة في الهيئة القديمة، لكنه لا يوافق ما ذكر له من الخواص في الروايات و الذي يفيده التدبر البالغ في خواصه المذكورة في الروايات الشريفة ان اشتماله علي ما دونه من الموجودات ليس كاشتمال جسم مجوف علي آخر، بل معناه اشتماله علي صور الأشياء و حقائقها و كمالاتها، قال عليه السلام« في العرش تمثال ما خلق اللّه تعالي في البر و البحر و هذا تأويل قوله وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا عِنْدَنا. خَزائِنُهُ» و قال« هو الباب الباطن الذي يوجد فيه علم الكيف و الكون. و هما( يعني العرش و الكرسيّ) غيبان و هما في العلم مقرونان» فبالنظر الي هذه الخواص لا يبعد استظهار كونه من الموجودات النورانية العالية و الجواهر المجردة العقليّة، و كونه رابعها بحسب المرتبة الوجودية، مشتملا علي أربع حيثيات مختلفة يبقي اشكال و هو انه ربما يظهر من بعض الروايات كونه جسما عظيما فوق السماء السابعة فلو كان المراد غير ذلك لم لم يصرح به؟ و الجواب قوله عليه السلام في رواية حنان المتقدمة« بمثل صرف العلماء» و اللّه العالم.

کوه های سخت و بلند آب می شوند، و جنیان و آدمیان از نور خدا می سوزند؛ گفت راست گفتی ای محمّد.⁽³⁾

روایت 58

در برخی کتب از امام چهارم علیه السّلام آمده است که: در عرش نمونه همه آفریده‌ها وجود دارد.

روایت 59

المتهجد: ضمن دعاء شب جمعه آمده است: بار خدایا ای پروردگار نور بزرگ و پروردگار کرسی پهناور و پروردگار عرش بزرگ و پروردگار دریای جوشان (تا آخر دعاء).

روایت 60

در تعقیب نماز أمیرالمؤمنین علیه السّلام آمده است: از تو می خواهم به آن نام تو که به آن عرشت را آفریدی، که کسی جز خودت نمی داند چیست - تا گوید- و می خوانمت خدایا به آن نامت که از آن ساکنان آسمان هایت می لرزند، و عرشت پایدار شد- تا گوید- و از تو می خواهم به آن نامت که با آن عرش و کرسی ات را در هوا برپا کردی، و از تو می خواهم به آن نامت که حاملان عرشت تو را با آن می خوانند و گام هاشان استوار شد، و عرشت را به آن نام بر آن ها حمل کردی، ای خدایی که هیچ فرشته ی مقرّب و نه حامل عرش تو و نه کرسی ات جز آنکه خودت او را آموختی از تو چیزی نمی دانند.

روایت 61

بیان التنزیل: از ابن شهر آشوب آمده است: از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که: فاصله میان دو پایه عرش مسافت ده هزار سال پرواز پرنده است.⁽⁴⁾

و شاید تعبیر از حاملان عرش به صورت گوزن اشاره به کهکشان ها باشد که نمودار شاخ گره‌دار گوزن اند و قائمه‌های عرش همان منظومه‌های شمسی پراکنده در فضای لایتناهی باشد که در آن عصر برای فهم مردم تعبیری جز آن میسر نبوده است و همه اخبار راجع به عرش و کرسی همین معنا را دارند و بسیاری از تعبیرات مثل و نمونه است، چنانچه در روایت چنان بیان شده است. (شرح مترجم)

تحقيق و توفيق : اعلم أن ملوك الدنيا لما كان ظهورهم و إجراء أحكامهم علي رعيتهم إنما يكون عند صعودهم علي كرسي الملك و عروجهم علي عرش السلطنة و منهما تظهر آثارهم و تتبين أسرارهم و الله سبحانه لتقدسه عن المكان لا يوصف بمحل و لا مقر و ليس له عرش و لا كرسي يستقر عليهما بل يطلقان علي أشياء من مخلوقاته أو صفاته الكمالية علي وجه المناسبة فالكرسي و العرش يطلقان علي معان أحدها جسمان عظيمان خلقهما الله تعالي فوق سبع سماوات و ظاهر أكثر الأخبار أن العرش أرفع و أعظم من الكرسي و يلوح من بعضها العكس و الحكماء يزعمون أن الكرسي هو الفلك الثامن و العرش هو الفلك التاسع و ظواهر الأخبار تدل علي خلاف ذلك من كونهما مربعين ذاتي قوائم و أركان و ربما يؤولان بالجهات و الحدود و الصفات التي بها استحقا التعظيم و التكريم و لا حاجة لنا إلي هذه التكلفات و إنما سميا بالاسمين لبروز أحكامه و تقديراته من عندهما و إحاطة الكروبيين و المقربين و أرواح النبيين و الأوصياء بهما و عروج من قربه من جنابه إليهما كما أن أوامر الملوك و أحكامهم و آثار سلطنتهم و عظمتهم تبدو منهما و تطيف مقربوا جنابهم و خواص ملكهم بهما و أيضا لما كانا أعظم مخلوقاته الجسمانية و فيهما من الأنوار العجيبة و الآثار الغريبة ما ليس في غيرهما من الأجسام فدلالتهما علي وجوده و علمه و قدرته و حكمته سبحانه أكثر من سائر الأجسام فلذا خصا بهذين الاسمين من بينهما و حملتهما في الدنيا جماعة من الملائكة كما عرفت و في الآخرة إما الملائكة أو أولو العزم من الأنبياء مع صفوة الأوصياء عليهم السلام كما عرفت و

تحقیق این اخبار و جمع میان آن ها

بدان که ظاهر شدن پادشاهان دنیا و اجراء احکام آن ها بر رعیتشان، هنگامی است که بر کرسی پادشاهی بالا می روند و از همین جاست که آثار آن ها پدیدار و اسرار آن ها آشکار می گردد، ولی خدای سبحان که از مکان و قرارگاه منزّه است، با داشتن مکان و قرارگاه وصف نمی شود، نه تختی دارد و نه کرسی که بر آن بنشیند، و بلکه این دو بر آفریده‌های او یا صفات کمالیه او به حسب مناسبت به چند معنی اطلاق می شوند:

و ما نیازی نداریم به این تأویلات، و همانا به این دو نام خوانده شدند برای اینکه احکام و تقدیرات خدا از آن ها بروز می کند و فرشته‌های کروبیان و مقرب و ارواح پیامبران و اوصیاء برگرد آن هایند و هر که را خدا بخواهد به خود نزدیک سازد، به وسیله آن ها بالایش می برد، چنانچه فرمان ها و احکام پادشاهان و آثار سلطنت و عظمت آنان از تخت و کرسی آن ها است، و مقرّبان آستان و خاصان آن ها به گرد آن ها می چرخند و نیز چون آن دو، بزرگترین آفریده های جسمانی اند و انوار عجیبه و آثار غریبه مخصوص به خود دارند، دلالتشان بر وجود خدا و علم و قدرت و حکمتش بیش از اجسام دیگر است و برای همین مخصوص به این نام شدند و حاملشان در دنیا گروهی از فرشته هایند و در آخرت چنانکه دانستی یا فرشته‌هایند یا انبیاء اولوالعزم

يمكن أن يكون نسبة الحمل إليهم مجازا لقيام العرش بهم في القيامة و كونهم الحكام عنده و المقربين لديه.

و ثانيها العلم كما عرفت إطلاقهما في كثير من الأخبار عليه و قد مر الفرق بينهما في خبر معاني الأخبار و غيره و ذلك أيضا لأن منشأ ظهوره سبحانه علي خلقه العلم و المعرفة و به يتجلي علي العباد فكأنه عرشه و كرسيه سبحانه و حملتهما نبينا و أئمتنا عليهم السلام لأنهم خزان علم الله في سمائه و أرضه لا سيما ما يتعلق بمعرفته سبحانه.

و ثالثها الملك و قد مر إطلاقهما عليه في خبر حنان و الوجه ما مر أيضا.

و رابعها الجسم المحيط و جميع ما في جوفه أو جميع خلق الله كما ذكره الصدوق رحمه الله و يستفاد من بعض الأخبار إذ ما من شي‌ء في الأرض و لا في السماء و ما فوقها إلا و هي من آيات وجوده و علامات قدرته و آثار وجوده و فيضه و حكمته فجميع المخلوقات عرش عظمته و جلاله و بها تجلي علي العارفين بصفات كماله و هذا أحد المعاني التي خطرت ببالي الفاتر في قولهم عليهم السلام و ارتفع فوق كل منظر فتدبر.

و خامسها إطلاق العرش علي كل صفة من صفاته الكمالية و الجلالية إذ كل منها مستقر لعظمته و جلاله و بها يظهر لعباده علي قدر قابليتهم و معرفتهم فله عرش العلم و عرش القدرة و عرش الرحمانية و عرش الرحيمية و عرش الوحدانية و عرش التنزه كما مر في خبر حنان و غيره و قد أول الوالد رحمه الله الخبر الذي ورد في تفسير قوله تعالي الرَّحْمنُ عَلَي الْعَرْشِ اسْتَوي أن المعني استوي من كل شي‌ء فليس شي‌ء أقرب إليه من شي‌ء أن المراد بالعرش هنا عرش الرحمانية و الظرف حال أي الرب سبحانه حال كونه علي عرش الرحمانية استوي من كل شي‌ء إذ بالنظر إلي الرحيمية التي هي عبارة عن الهدايات و الرحمات الخاصة بالمؤمنين أقرب أو المراد أنه تعالي بسبب صفة الرحمانية حال كونه علي عرش الملك و العظمة و الجلال استوي نسبته إلي كل شي‌ء و حينئذ فائدة التقييد بالحال نفي

و اوصیاء برگزیده و چه بسا مقصود از حمل در آخرت، این باشد که اینان حکّام و مقرّبان حضرت اویند .

و پدرم رحمه الله، خبری را که در تفسیر قول خدا «الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی» رسیده اینگونه معنی کرده: که مقصود از: با هر چیز برابر است و چیزی نزدیکتر به او از چیز دیگر نیست، این است که: عرش در اینجا به معنی عرش رحمانیت است و پروردگار سبحان بر عرش رحمانیت با همه چیز برابر است، و از نظر رحیمیت که هدایت و رحمت های خصوصی است به مؤمنان نزدیکتر است، یا مقصود این است که خداوند به سبب صفت رحمانیّت خود که بر عرش ملک و عظمت و جلال اسقرار یافته، با همه چیزها یک نسبت برابر دارد، و به این ترتیب فایده تقیید به حال در این جا این است

توهم أن هذا الاستواء مما ينقص من عظمته و جلاله شيئا.

و سادسها إطلاق العرش علي قلب الأنبياء و الأوصياء عليهم السلام و كمل المؤمنين فإن قلوبهم مستقر محبته و معرفته سبحانه كَمَا رُوِيَ: أَنَّ قَلْبَ الْمُؤْمِنِ عَرْشُ الرَّحْمَنِ وَ رُوِيَ أَيْضاً فِي الْحَدِيثِ الْقُدْسِيِّ: لَمْ يَسَعْنِي سَمَائِي وَ لَا أَرْضِي وَ وَسِعَنِي قَلْبُ عَبْدِي الْمُؤْمِنِ.

ثم اعلم أن إطلاقهما علي بعض المعاني عند التصريح به أو إقامة القرائن عليه لا ينافي وجوب الإذعان بالمعني الأول الذي هو الظاهر من أكثر الآيات و الأخبار و الله المطلع علي الأسرار.

باب 5 الحجب و الأستار و السرادقات

روايات

«1»

التَّوْحِيدُ، وَ الْخِصَالُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْقَطَّانِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَي بْنِ زَكَرِيَّا الْقَطَّانِ عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ تَمِيمِ بْنِ بُهْلُولٍ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِي مِخْنَفٍ‌⁽¹⁾لُوطِ بْنِ يَحْيَي عَنْ أَبِي مَنْصُورٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: سُئِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنِ الْحُجُبِ فَقَالَ أَوَّلُ الْحُجُبِ سَبْعَةٌ غِلَظُ كُلِّ حِجَابٍ مِنْهَا مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ بَيْنَ كُلِّ حِجَابَيْنِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ الْحِجَابُ الثَّانِي سَبْعُونَ حِجَاباً بَيْنَ كُلِّ حِجَابَيْنِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ‌⁽²⁾

که، این برابری او، توهم نقص از ساحت عظمت و جلالش را رفع می نماید.

سپس بدان که اطلاق عرش و کرسی بر برخی معانی به واسطه تصریح در خبر یا قرائن دیگر منافات ندارد با وجوب اعتقاد به همان معنی اول که ظاهر اکثر آیات و اخبار بر آن دلالت دارد.⁽³⁾

باب پنجم : حجب و استار و سرادقات

روایات

روایت 1

توحید صدوق و خصال: به سند خود از زید بن وهب آورده است که: از امیرالمؤمنین علیه السّلام از حجب پرسش شد، پس فرمود: حجب نخست هفت تااند، و کلفتی هر کدام پانصد سال راه است و میان هر دوتا حجاب هم پانصد سال راه است و حجاب دوم هفتاد حجاب است که میان هر دوتاشان، پانصد سال راه است؛

حَجَبَةُ كُلِّ حِجَابٍ مِنْهَا سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ قُوَّةُ كُلِّ مَلَكٍ مِنْهُمْ قُوَّةُ الثَّقَلَيْنِ مِنْهَا ظُلْمَةٌ وَ مِنْهَا نُورٌ وَ مِنْهَا نَارٌ وَ مِنْهَا دُخَانٌ وَ مِنْهَا سَحَابٌ وَ مِنْهَا بَرْقٌ‌⁽¹⁾وَ مِنْهَا رَعْدٌ وَ مِنْهَا ضَوْءٌ وَ مِنْهَا رَمْلٌ وَ مِنْهَا جَبَلٌ وَ مِنْهَا عَجَاجٌ وَ مِنْهَا مَاءٌ وَ مِنْهَا أَنْهَارٌ وَ هِيَ حُجُبٌ مُخْتَلِفَةٌ غِلَظُ كُلِّ حِجَابٍ مَسِيرَةُ سَبْعِينَ أَلْفَ عَامٍ ثُمَّ سُرَادِقَاتُ الْجَلَالِ وَ هِيَ سِتُّونَ‌⁽²⁾سُرَادِقاً فِي كُلِّ سُرَادِقٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ بَيْنَ كُلِّ سُرَادِقٍ وَ سُرَادِقٍ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ ثُمَّ سُرَادِقُ الْعِزِّ ثُمَّ سُرَادِقُ الْكِبْرِيَاءِ ثُمَّ سُرَادِقُ الْعَظَمَةِ ثُمَّ سُرَادِقُ الْقُدُسِ ثُمَّ سُرَادِقُ الْجَبَرُوتِ ثُمَّ سُرَادِقُ الْفَخْرِ ثُمَّ سُرَادِقُ النُّورِ الْأَبْيَضِ ثُمَّ سُرَادِقُ الْوَحْدَانِيَّةِ وَ هُوَ مَسِيرَةُ سَبْعِينَ أَلْفَ عَامٍ ثُمَّ الْحِجَابُ الْأَعْلَي وَ انْقَضَي كَلَامُهُ عليه السلام وَ سَكَتَ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ لَا بَقِيتُ لِيَوْمٍ لَا أَرَاكَ فِيهِ يَا أَبَا الْحَسَنِ‌⁽³⁾.

قال الصدوق رحمه الله ليست هذه الحجب مضروبة علي الله تعالي عن ذلك لأنه لا يوصف بمكان و لكنها مضروبة علي العظمة العليا من خلقه التي لا يقادر قدرها غيره تبارك و تعالي‌⁽⁴⁾.

بيان

قوله عليه السلام منها ظلمة لعل المراد من مطلق الحجب لا من الحجب المتقدمة كما يدل عليه قوله غلظ كل حجاب إلخ.

«2»

الْمَعَانِي، وَ الْخِصَالُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُقْرِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْجُرْجَانِيِّ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ يَحْيَي الْوَاسِطِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْمَدَنِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ‌⁽⁵⁾عَنِ السُّفْيَانِ الثَّوْرِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ

دربانان هر حجاب 70 هزار فرشته‌اند که نیروی هر یک برابر نیروی ثقلین است، یکی از آن ها تاریکی است، یکی نور، یکی آتش، یکی دود، یکی ابر، یکی برق، یکی رعد، یکی نور، یکی ریگ، یکی کوه، یکی غبار، یکی آب، یکی رود است.

آن ها حجاب های گوناگونند، و کلفتی هر حجاب مسافت 70 هزار سال است و آنگاه سراپرده‌های جلالند که 60 سراپرده‌اند، و در هر سراپرده 70 هزار فرشته است و میان هر دو سراپرده 500 سال راه است، سپس سراپرده عزّت است، سپس سراپرده کبریاء، سپس سراپرده عظمت، پس از آن قدس، و سپس جبروت و سپس فخر، و سپس نور سپید، سپس وحدانیّت که 70 هزار سال راه است، سپس حجاب اعلا است، سخن آن حضرت پایان یافت و خاموش شد و عمر به او گفت: نمانم برای روزی که تو را نبینم ای أبو الحسن.⁽⁶⁾

صدوق رحمه الله علیه گفته: خدا پشت این پرده‌ها نیست، و از آن ها برتر است زیرا مکانی ندارد، پشت این پرده‌ها عظمت علیاء است از آفریده‌هائی که اندازه آن ها را جز خداوند تبارک و تعالی نمی داند.

بیان

«یکی ظلمت است»: بسا که مقصود این است که مطلق حجاب دارای این موجودات است نه حجاب هائی که پیشتر گفته شد، چنانچه از بیان غلظت آن ها معلوم است.

روایت 2

معانی و خصال:

عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي خَلَقَ نُورَ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله قَبْلَ أَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ الْعَرْشَ وَ الْكُرْسِيَّ وَ اللَّوْحَ وَ الْقَلَمَ وَ الْجَنَّةَ وَ النَّارَ وَ قَبْلَ أَنْ خَلَقَ آدَمَ وَ نُوحاً وَ إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ وَ إِسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ مُوسَي وَ عِيسَي وَ دَاوُدَ وَ سُلَيْمَانَ وَ كُلَّ مَنْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي قَوْلِهِ وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ إِلَي قَوْلِهِ وَ هَدَيْناهُمْ إِلي صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ‌⁽¹⁾وَ قَبْلَ أَنْ خَلَقَ الْأَنْبِيَاءَ كُلَّهُمْ بِأَرْبَعِمِائَةِ أَلْفٍ وَ أَرْبَعٍ وَ عِشْرِينَ أَلْفَ سَنَةٍ وَ خَلَقَ عَزَّ وَ جَلَّ مَعَهُ اثْنَيْ عَشَرَ حِجَاباً حِجَابَ الْقُدْرَةِ وَ حِجَابَ الْعَظَمَةِ وَ حِجَابَ الْمِنَّةِ وَ حِجَابَ الرَّحْمَةِ وَ حِجَابَ السَّعَادَةِ وَ حِجَابَ الْكَرَامَةِ وَ حِجَابَ الْمَنْزِلَةِ وَ حِجَابَ الْهِدَايَةِ وَ حِجَابَ النُّبُوَّةِ وَ حِجَابَ الرِّفْعَةِ وَ حِجَابَ الْهَيْبَةِ وَ حِجَابَ الشَّفَاعَةِ ثُمَّ حَبَسَ نُورَ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فِي حِجَابِ الْقُدْرَةِ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْأَعْلَي وَ فِي حِجَابِ الْعَظَمَةِ أَحَدَ عَشَرَ أَلْفَ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ عَالِمِ السِّرِّ وَ أَخْفَي وَ فِي حِجَابِ الْمِنَّةِ عَشَرَةَ آلَافِ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ قَائِمٌ لَا يَلْهُو وَ فِي حِجَابِ الرَّحْمَةِ تِسْعَةَ آلَافِ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ الرَّفِيعِ الْأَعْلَي وَ فِي حِجَابِ السَّعَادَةِ ثَمَانِيَةَ آلَافِ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ دَائِمٌ لَا يَسْهُو وَ فِي حِجَابِ الْكَرَامَةِ سَبْعَةَ آلَافِ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ مَنْ هُوَ غَنِيٌّ لَا يَفْتَقِرُ وَ فِي حِجَابِ الْمَنْزِلَةِ سِتَّةَ آلَافِ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ رَبِّي الْعَلِيِّ الْكَرِيمِ وَ فِي حِجَابِ الْهِدَايَةِ خَمْسَةَ آلَافِ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ ذِي‌⁽²⁾الْعَرْشِ الْعَظِيمِ وَ فِي حِجَابِ النُّبُوَّةِ أَرْبَعَةَ آلَافِ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَ فِي حِجَابِ الرِّفْعَةِ ثَلَاثَةَ آلَافِ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ ذِي الْمُلْكِ

علی بن ابی طالب علیه السّلام فرمود: به راستی خدای تبارک و تعالی 424 هزار سال پیش از آسمان ها و زمین و عرش و کرسی و لوح و قلم و بهشت و دوزخ و پیش از آدم و نوح و ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و موسی و عیسی و داود و سلیمان و هر آنکه خدا در این آیه فرموده «و وهبنا له اسحاق و یعقوب ... و هدیناهم الی صراط مستقیم»⁽³⁾{و به او اسحاق و یعقوب را بخشیدیم - تا آنجا که- و به راه راست راهنماییشان کردیم}. و پیش از همه انبیاء نور محمّد را صلی اللَّه علیه و آله و سلم را آفرید، و به همراهش 12 حجاب آفرید حجاب قدرت، عظمت، منّت، رحمت، سعادت، کرامت، منزلت، هدایت، نبوّت، رفعت، هیبت، شفاعت، سپس 12 هزار سال نور محمّد صلی اللَّه علیه و اله را در حجاب قدرت باز داشت درحالیکه می گفت: «سبحان ربی الاعلی» و 11 هزار سال در حجاب عظمت که می گفت: «سبحان عالم السر [و اخفی]» و 10 هزار سال در حجاب منّت که می گفت: «سبحان من هو قائم لا یلهو»، و 9 هزار سال در حجاب رحمت که می گفت: «سبحان الرفیع الاعلی»، و 8 هزار سال در حجاب سعادت که می گفت: «سبحان من هو دائم لا یسهو»، و 7 هزار سال در حجاب کرامت که می گفت: «سبحان من هو غنی لا یفتقر» و 6 هزار سال در حجاب منزلت که می گفت: «سبحان ربّی العلی الکریم»، و 5 هزار سال در حجاب هدایت که می گفت:

«سبحان ذی العرش العظیم»، و 4 هزار سال در حجاب نبوّت که می گفت: «سبحان رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ»، و 3 هزار سال در حجاب رفعت که می گفت: «سبحان ذی الملک

وَ الْمَلَكُوتِ وَ فِي حِجَابِ الْهَيْبَةِ أَلْفَيْ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ بِحَمْدِهِ وَ فِي حِجَابِ الشَّفَاعَةِ أَلْفَ سَنَةٍ وَ هُوَ يَقُولُ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ وَ بِحَمْدِهِ ثُمَّ أَظْهَرَ عَزَّ وَ جَلَّ اسْمَهُ عَلَي اللَّوْحِ فَكَانَ عَلَي اللَّوْحِ مُنَوَّراً أَرْبَعَةَ آلَافِ سَنَةٍ ثُمَّ أَظْهَرَهُ عَلَي الْعَرْشِ فَكَانَ عَلَي سَاقِ الْعَرْشِ مُثْبَتاً سَبْعَةَ آلَافِ سَنَةٍ إِلَي أَنْ وَضَعَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي صُلْبِ آدَمَ عليه السلام إِلَي آخِرِ مَا مَرَّ فِي الْمُجَلَّدِ السَّادِسِ‌⁽¹⁾.

«3»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: قَالَ جَبْرَئِيلُ فِي لَيْلَةِ الْمِعْرَاجِ إِنَّ بَيْنَ اللَّهِ وَ بَيْنَ خَلْقِهِ تِسْعِينَ أَلْفَ حِجَابٍ وَ أَقْرَبُ الْخَلْقِ إِلَي اللَّهِ أَنَا وَ إِسْرَافِيلُ وَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُ أَرْبَعَةُ حُجُبٍ حِجَابٌ مِنْ نُورٍ وَ حِجَابٌ مِنْ ظُلْمَةٍ وَ حِجَابٌ مِنَ الْغَمَامِ وَ حِجَابٌ مِنْ مَاءٍ الْخَبَرَ⁽²⁾.

«4»

الْمَجَالِسُ لِلصَّدُوقِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْعَبْدِيِّ عَنِ الْأَعْمَشِ‌⁽³⁾

و الملکوت»، و 2 هزار سال در حجاب هیبت که می گفت: «سبحان اللَّه و بحمده» و هزار سال در حجاب شفاعت که می گفت: «سبحان ربی العظیم و بحمده».

سپس خداوند عزّوجلّ نامش را بر لوح پدیدار کرد و چهار هزار سال بر لوح درخشید، سپس بر عرش پدیدار کرد و 7 هزار سال بر ساق عرش پایدار بود، تا آنکه خداوند عزّوجلّ او را در پشت آدم نهاد، تا آخر آنچه در مجلّد ششم گذشت.⁽⁴⁾

روایت 3

تفسیر علی بن ابراهیم: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله: جبرئیل در شب معراج به من گفت: میان خدا و خلقش 90 هزار حجاب است، و نزدیکترین خلق به خدا، من و اسرافیل هستیم، و میان ما و او چهار حجاب است: حجابی از نور، دیگر از ظلمت، و حجابی از ابر، و دیگری از آب.⁽⁵⁾

روایت 4

مجالس صدوق:

عَنْ عَبَايَةَ بْنِ رِبْعِيٍّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي ذِكْرِ خَبَرِ الْمِعْرَاجِ قَالَ: فَعَبَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حَتَّي انْتَهَي إِلَي الْحُجُبِ وَ الْحُجُبُ خَمْسُمِائَةِ حِجَابٍ مِنَ الْحِجَابِ إِلَي الْحِجَابِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ الْخَبَرَ.

«5»

التَّوْحِيدُ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: الشَّمْسُ جُزْءٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزْءاً مِنْ نُورِ الْكُرْسِيِّ وَ الْكُرْسِيُّ جُزْءٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزْءاً مِنْ نُورِ الْعَرْشِ وَ الْعَرْشُ جُزْءٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزْءاً مِنْ نُورِ الْحِجَابِ وَ الْحِجَابُ جُزْءٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزْءاً مِنْ نُورِ السِّتْرِ الْخَبَرَ⁽¹⁾.

«6»

الْمُتَهَجِّدُ، فِي تَعْقِيبِ صَلَاةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: وَ أَسْأَلُكَ بِنُورِ اسْمِكَ الَّذِي خَلَقْتَ بِهِ نُورَ حِجَابِكَ النُّورِ إِلَي قَوْلِهِ عليه السلام وَ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الزَّكِيِّ الطَّاهِرِ الْمَكْتُوبِ فِي كُنْهِ حُجُبِكَ الْمَخْزُونِ فِي عِلْمِ الْغَيْبِ عِنْدَكَ عَلَي سِدْرَةِ الْمُنْتَهَي وَ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْمَكْتُوبِ عَلَي سُرَادِقِ السَّرَائِرِ إِلَي قَوْلِهِ بِاسْمِكَ الَّذِي كَتَبْتَهُ عَلَي حِجَابِ عَرْشِكَ وَ بِكُلِّ اسْمٍ هُوَ لَكَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ.

«7»

الْإِقْبَالُ، فِي تَعْقِيبَاتِ نَوَافِلِ شَهْرِ رَمَضَانَ رُوِيَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْمَكْتُوبِ فِي سُرَادِقِ الْمَجْدِ وَ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْمَكْتُوبِ فِي سُرَادِقِ الْبَهَاءِ وَ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْمَكْتُوبِ فِي سُرَادِقِ الْعَظَمَةِ وَ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْمَكْتُوبِ فِي سُرَادِقِ الْجَلَالِ وَ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْمَكْتُوبِ فِي سُرَادِقِ الْعِزَّةِ وَ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْمَكْتُوبِ فِي سُرَادِقِ السَّرَائِرِ السَّابِقِ الْفَائِقِ الْحَسَنِ النَّضِيرِ وَ رَبِّ الْمَلَائِكَةِ الثَّمَانِيَةِ وَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ‌⁽²⁾الدُّعَاءَ.

«8»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، لِلسَّيُوطِيِّ نَقْلًا مِنْ عِدَّةِ كُتُبٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: بَيْنَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ إِلَي كُرْسِيِّهِ سَبْعَةُ آلَافِ نُورٍ⁽³⁾.

به سندش از ابن عباس، در خبر معراج آورده که: رسول خدا صلی اللَّه علیه و اله گذشت تا رسید به حجب، که پانصد شماره بودند و میان هر دو حجاب پانصد سال راه بود.

روایت 5

توحید صدوق: به سندش از امام ششم علیه السلام نقل کرده که فرمود: خورشید یک هفتادم از نور کرسی است، و کرسی یک هفتادم از نور عرش، و عرش یک هفتادم از نور حجاب، و آن، یک هفتادم از نور ستر است.⁽⁴⁾

روایت 6

المتهجد: ضمن تعقیب نماز امیرالمؤمنین علیه السّلام آورده است: و از تو می خواهم به نور نام [مبارکت] که به آن آفریدی نور حجابت را - تا گوید- و از تو می خواهم به نام زکی پاکت که نوشته شده در کنه حجاب هایت، و سپرده شده در علم غیب نزد خودت بر سدرة المنتهی، و از تو می خواهم به نامت که نوشته شده بر سرادق تخت ها- تا گوید- به نامت که نوشتی بر حجاب عرشت، و به هر نامی که در لوح محفوظ داری.

روایت 7

در اقبال: ضمن تعقیبات نوافل ماه رمضان، از امام ششم علیه السّلام روایت شده: بار خدایا من از تو می خواهم به نامت که نوشته شده در سرادق مجد است، و می خواهم به نامت که نوشته شده در سرادق بهاء است، و می خواهم به نامت که نوشته شده در سرادق عظمت است و می خواهم به نامت که نوشته شده بر سرادق جلال است و به نامت که نوشته شده بر سرادق عزّت است و به نامت که نوشته شده بر سرادق سرائر است، آنکه پیش است و والا و خوب و خرم است، و پروردگار هشت فرشته، و پروردگار عرش بزرگ.⁽⁵⁾

روایت 8

درّ المنثور: ابن عباس: میان آسمان هفتم تا کرسیش 7 هزار نور است.⁽⁶⁾

«9»

وَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: قَالَ جَبْرَئِيلُ إِنَّ بَيْنِي وَ بَيْنَ الرَّبِّ لَسَبْعِينَ حِجَاباً مِنْ نَارٍ أَوْ نُورٍ لَوْ رَأَيْتُ أَدْنَاهَا لَاحْتَرَقْتُ‌⁽¹⁾.

«10»

وَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْيَهُودِ أَتَي النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلِ احْتَجَبَ اللَّهُ مِنْ خَلْقِهِ بِشَيْ‌ءٍ غَيْرِ السَّمَاوَاتِ قَالَ نَعَمْ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ حَوْلَ الْعَرْشِ سَبْعُونَ حِجَاباً مِنْ نُورٍ وَ سَبْعُونَ حِجَاباً مِنْ ظُلْمَةٍ وَ سَبْعُونَ حِجَاباً مِنْ رَفَارِفِ الْإِسْتَبْرَقِ وَ سَبْعُونَ حِجَاباً مِنْ رَفَارِفِ السُّنْدُسِ وَ سَبْعُونَ حِجَاباً مِنْ دُرٍّ أَبْيَضَ وَ سَبْعُونَ حِجَاباً مِنْ دُرٍّ أَحْمَرَ وَ سَبْعُونَ حِجَاباً مِنْ دُرٍّ أَصْفَرَ وَ سَبْعُونَ حِجَاباً مِنْ دُرٍّ أَخْضَرَ وَ سَبْعُونَ حِجَاباً مِنْ ضِيَاءٍ وَ سَبْعُونَ حِجَاباً مِنْ ثَلْجٍ وَ سَبْعُونَ حِجَاباً مِنْ مَاءٍ وَ سَبْعُونَ حِجَاباً مِنْ بَرْدٍ وَ سَبْعُونَ حِجَاباً مِنْ عَظَمَتِهِ الَّتِي لَا تُوصَفُ قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنْ مَلَكِ اللَّهِ الَّذِي يَلِيهِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله إِنَّ الْمَلَكَ الَّذِي يَلِيهِ إِسْرَافِيلُ ثُمَّ جَبْرَئِيلُ ثُمَّ مِيكَائِيلُ ثُمَّ مَلَكُ الْمَوْتِ عليه السلام‌⁽²⁾.

«11»

وَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: بَيْنَ الْمَلَائِكَةِ وَ بَيْنَ الْعَرْشِ سَبْعُونَ حِجَاباً حِجَاباً⁽³⁾مِنْ نُورٍ وَ حِجَاباً⁽⁴⁾مِنْ ظُلْمَةٍ.

«12»

وَ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: دُونَ اللَّهِ سَبْعُونَ أَلْفَ حِجَابٍ مِنْ نُورٍ وَ ظُلْمَةٍ لَا يَسْمَعُ‌⁽⁵⁾مِنْ نَفْسٍ [مِنْ حِسٍ] تِلْكَ الْحُجُبَ إِلَّا زَهَقَتْ نَفْسُهُ.

«13»

شَرْحُ النَّهْجِ، [نهج البلاغة] لِلْكَيْدُرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فِي حَدِيثِ الْمِعْرَاجِ قَالَ: فَخَرَجْتُ مِنْ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَي حَتَّي وَصَلْتُ إِلَي حِجَابٍ مِنْ حُجُبِ الْعِزَّةِ ثُمَّ إِلَي حِجَابٍ آخَرَ حَتَّي قَطَعْتُ سَبْعِينَ حِجَاباً وَ أَنَا عَلَي الْبُرَاقِ وَ بَيْنَ كُلِّ حِجَابٍ وَ حِجَابٍ مَسِيرَةُ

روایت 9

درّ المنثور: از انس آمده است که پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله فرمود: جبرئیل گفت: میان من و پروردگار 70 حجاب از نور و آتش است که اگر نزدیکترین آن ها را ببینم می سوزم.⁽⁶⁾

روایت 10

درّ المنثور: از أبی هریره است که یک مرد یهودی نزد پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله آمد و گفت:

یا رسول اللَّه، آیا خدا با چیزی از خلقش جز آسمان ها پنهان شده است؟ فرمود: آری میان او و فرشته‌های گرد عرش 70 پرده از نور است، و 70 پرده از ظلمت، 70 پرده از آویزهای دیبا، 70 پرده از آویزه‌های سندس، 70 پرده از در سفید، 70 پرده از در سرخ، 70 پرده از در زرد، 70 پرده از در سبز، 70 پرده از روشنی، 70 پرده از برف، 70 پرده از آب، 70 پرده از تگرگ، 70 پرده از عظمتی که وصف نشدنی است.

گفت: به من خبر ده از فرشته‌ای که پهلوی آن است، فرمود: اسرافیل است، سپس جبرئیل، سپس میکائیل، سپس ملک الموت علیهم السّلام.⁽⁷⁾

روایت 11

و از مجاهد است که میان فرشته‌ها و عرش 70 حجاب است، حجابی از نور و حجابی از ظلمت .

روایت 12

رسول خدا صلی اللَّه علیه و اله فرمود: در مرتبه پائین تر از مقام خدا 70 هزار حجاب از نور و ظلمت است، کسی از آن ها نشنود مگر اینکه جانش برآید.

روایت 13

شرح نهج البلاغه کیدری: از پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله آمده است که در حدیث معراج فرمود:

از سدرة المنتهی بیرون شدم تا به یکی از حجب عزّت رسیدم، و آنگاه به حجاب دیگر و با براق هفتاد حجاب را درنوردیدم که میان هر دو حجابی

خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ إِلَي أَنْ قَالَ وَ رَأَيْتُ فِي عِلِّيِّينَ بِحَاراً وَ أَنْوَاراً وَ حُجُباً وَ غَيْرَهَا لَوْ لَا تِلْكَ لَاحْتَرَقَ كُلُّ مَا تَحْتَ الْعَرْشِ مِنْ نُورِ الْعَرْشِ قَالَ وَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّ جَبْرَئِيلَ عليه السلام قَالَ لِلَّهِ دُونَ الْعَرْشِ سَبْعُونَ حِجَاباً لَوْ دَنَوْنَا مِنْ أَحَدِهَا لَأَحْرَقَتْنَا سُبُحَاتُ وَجْهِ رَبِّنَا.

فذلكة اعلم أنه قد تظافرت الأخبار العامية و الخاصية في وجود الحجب و السرادقات و كثرتها و في القاموس السرادق الذي يمد فوق صحن البيت و الجمع سرادقات و البيت من الكرسف و بيت مسردق أعلاه و أسفله مشدود كله‌⁽¹⁾و في النهاية السرادق كل ما أحاط بشي‌ء من حائط أو مضرب أو خباء⁽²⁾انتهي و ظاهر أكثر الأخبار أنها تحت العرش و يلوح من بعضها أنها فوقه و لا تنافي بينها وَ رُوِيَ مِنْ طُرُقِ الْمُخَالِفِينَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: أَنَّ لِلَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي سَبْعِينَ أَلْفَ حِجَابٍ مِنْ نُورٍ وَ ظُلْمَةٍ لَوْ كُشِفَتْ لَأَحْرَقَتْ سُبُحَاتُ وَجْهِهِ مَا دُونَهُ و قال الجزري فيه أن جبرئيل قال لله دون العرش سبعون حجابا لو دنونا من أحدها لأحرقتنا سبحات وجهه‌⁽³⁾وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ: حِجَابُهُ النُّورُ أَوِ النَّارُ لَوْ كَشَفَهُ لَأَحْرَقَتْ سُبُحَاتُ وَجْهِهِ كُلَّ شَيْ‌ءٍ أَدْرَكَهُ بَصَرُهُ. سبحات الله جلاله و عظمته و هي في الأصل جمع سبحة و قيل أضواء وجهه و قيل سبحات الوجه محاسنه لأنك إذا رأيت الحسن الوجه قلت سبحان الله و قيل معناه تنزيه له أي سبحان وجهه و قيل إن سبحات وجهه كلام معترض بين الفعل و المفعول أي لو كشفها لأحرقت كل شي‌ء بصره كما تقول لو دخل الملك البلد لقتل العياذ بالله كل من فيه و أقرب من هذا كله أن المعني لو انكشف من أنوار الله التي تحجب العباد عنه شي‌ء لأهلك كل من وقع عليه ذلك النور كما خَرَّ مُوسي صَعِقاً و تقطع الجبال دكا لما تجلي الله سبحانه و تعالي‌⁽⁴⁾و قال النووي في شرح صحيح مسلم سبحات

پانصد سال راه بود- تا فرمود- و در علیین، دریاها، نورها و حجاب ها و جز آن دیدم که اگر آن ها نباشند هر آنچه از نور عرش، زیر عرش است، می سوزد؛ گفته: در ضمن حدیث است که جبرئیل علیه السّلام گفته: برای خدا در فرود عرش 70 حجاب است که اگر به یکی از آن ها نزدیک شوم جلوه‌های وجه پروردگارمان ما را می سوزانند.

خلاصه در این باب:

اخبار عامّه و خاصه در وجود حجب و سرادقات و فزونیشان بسیار است، و در قاموس گفته: سرادق چادری است که بالای صحن خانه می کشند و جمع آن سرادقات است. خانه ای که از پنبه است و خانه ای که مسردق است و با پرده پوشیده شده، یعنی بالا و پایین آن کلا بسته و پوشیده است.

در نهایه گفته: سرادق هر آن چیزی است که احاطه به چیزی دارد، چه دیوار باشد و چه چادر و چه خیمه (پایان)؛ ظاهر بیشتر اخبار این است که آن ها زیر عرشند و از برخی برمی آید که بالای عرشند و منافاتی ندارد که در هر دو جا باشند، و از طریق مخالفان روایت شده که پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله گفته: برای خدای تبارک و تعالی 70 هزار حجاب از نور و ظلمت است که اگر جلوه‌های وجه او برداشته شوند، آنچه زیر آن ها است را می سوزانند، جزری در نهایه گفته: در حدیث است که جبرئیل گفت: برای خدا در فرود عرش 70 حجاب است که اگر ما به یکی از آن ها نزدیک شویم، سبحات وجهش ما را می سوزانند.

و در حدیث دیگر است که: حجابش نور یا نار است که اگر آن ها را بردارد سبحات وجهش هر دیدرسی را می سوزانند؛ سبحات خدا جلال و عظمت اویند، یا پرتوهای رویش، و محاسن چهره را سبحات آن گویند، چون در دیدن چهره زیبا گویند: سبحان اللَّه.

و گفته شده معنای آن تنزیه برای او است، یعنی وجه او منزه است و گفته شده: «إن سبحات وجهه»[به راستی سبحات وجه او]، کلام معترضه ای بین فعل و مفعول است، یعنی اگر آن را بردارد بینایی هر شیئی را می سوزاند، همانطور که گفته می شود: اگر پادشاه – پناه بر خدا – وارد شهر گردد هرکس درون آن است را می کشد.

و معنی مفهومتر این است که اگر از انوار خدا که محجوب از بنده‌ها است چیزی پرده برداری شود، بر هر که آن نور افتد، نابود می شود چنانکه موسی از پرتو آن بیهوش افتاد و چون خدای تعالی تجلّی کرد، کوه ها تکه تکه و خاک شدند، نووی در شرح صحیح مسلم گفته: سبحات

بضم السين و الباء أي نوره و أراد بالوجه الذات و بما انتهي إليه بصره جميع المخلوقات لأن بصره محيط بجميعها أي لو أزال المانع من رؤية أنواره لأحرق جلاله جميعهم.

و التحقيق أن لتلك الأخبار ظهرا و بطنا و كلاهما حق فأما ظهرها فإنه سبحانه كما خلق العرش و الكرسي مع عدم احتياجه إليهما كذلك خلق عندهما أستارا و حجبا و سرادقات و حشاها من أنواره الغريبة المخلوقة له ليظهر لمن يشاهدها من الملائكة و بعض النبيين و لمن يسمعها من غيرهم عظمة قدرته و جلال هيبته و سعة فيضه و رحمته و لعل اختلاف الأعداد باعتبار أن في بعض الإطلاقات اعتبرت الأنواع و في بعضها الأصناف و في بعضها الأشخاص أو ضم بعضها إلي بعض في بعض التعبيرات أو اكتفي بذكر بعضها في بعض الروايات و أما بطنها فلأن الحجب المانعة عن وصول الخلق إلي معرفة كنه ذاته و صفاته أمور كثيرة منها ما يرجع إلي نقص المخلوق و قواه و مداركه بسبب الإمكان و الافتقار و الاحتياج و الحدوث و ما يتبع ذلك من جهات النقص و العجز و هي الحجب الظلمانية و منها ما يرجع إلي نوريته و تجرده و تقدسه و وجوب وجوده و كماله و عظمته و جلاله و سائر ما يتبع ذلك و هي الحجب النورانية و ارتفاع تلك الحجب بنوعيه محال فلو ارتفعت لم يبق بغير ذات الحق شي‌ء أو المراد بكشفها رفعها في الجملة بالتخلي عن الصفات الشهوانية و الأخلاق الحيوانية و التخلق بالأخلاق الربانية بكثرة العبادات و الرياضات و المجاهدات و ممارسة العلوم الحقة فترتفع الحجب بينه و بين ربه سبحانه في الجملة فيحرق ما يظهر عليهم من أنوار جلاله تعيناتهم و إراداتهم و شهواتهم فيرون بعين اليقين كماله سبحانه و نقصهم و بقاءه و فناءهم و ذلهم و غناه و افتقارهم بل يرون وجودهم المستعار في جنب وجوده الكامل عدما و قدرتهم الناقصة في جنب قدرته الكاملة عجزا بل يتخلون عن إرادتهم و علمهم و قدرتهم فيتصرف فيهم إرادته و قدرته و علمه سبحانه فلا يشاءون إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ و لا يريدون سوي ما أراد الله و يتصرفون في الأشياء بقدرة الله فيحيون الموتي و يردون الشمس و يشقون القمر كَمَا

به ضمّ سین و باء یعنی نور او، و مراد از وجه، ذات است و مقصود از آن این است که در دیدرس همه آفریده‌ها است چون دید خدا محیط به همه آن ها است، یعنی اگر مانع از دید انوارش برداشته شود، جلالش همه چیز را می سوزاند.

و تحقیق این است که این اخبار را ظاهری و باطنی است و هر دو آن ها درست است. ظاهرش این است که خدای سبحان چنانکه عرش و کرسی را با بی‌نیازی به آنان آفریده در بر آن ها پرده‌ها و حجاب ها و سرادقاتی آفریده، و از انوار غریبه آفریده خود درون آن ها را انباشته که در دید فرشته‌ها و برخی پیغمبران و در شنید دیگران، به عنوان مظهر عظمت و جلال و هیبت و وسعت فیض و رحمتش باشند؛ و اختلاف شماره آن ها چه بسا که از نظر نوع و صنف و شخص آن ها است و یا اینکه در برخی تعبیرات با هم، هم شماره شدند و یا از بعضی از آن ها در رویات نام برده شده است.

و امّا باطن آن ها این است که چون حجب مانع از وصول خلق به معرفت کنه ذات و صفات حق بسیارند، برخی از آن ها ناشی از نقص مخلوق و نیروهایش از نظر امکان و نیاز و حدوث و آنچه به دنبال آن ها از نقص و درماندگی است می باشند، که این ها حجب ظلمتند و برخی از این ها ناشی از نورانیّت و تجرد و تقدّس و وجوب وجود و کمال و عظمت و جلال خدا است که حجب نورانیه‌اند، و محال است این هر دو حجاب برداشته شوند و اگر از میان بروند جز ذات حق چیزی نمی ماند، آری ممکن است تا اندازه‌ای این حجب برداشته شوند و آدمی به مقام کشف و شهود برسد به وسیله برکناری از صفات شهوانیّه و اخلاق حیوانیه و تخلق به اخلاق ربانیّه از راه کثرت عبادت و ریاضت و مجاهدت و بررسی علوم حقّه.

پس حجاب های بین او و پروردگارش مرتفع می شوند و در این صورت انوار جلال الهی بر بنده می تابند و تشخص و اراده و شهوت او را می سوزانند، و با دیده یقین کمال خدا و بقائش را می نگرند و فناء و ذل خود را درمی یابند، بی‌نیازی او و نیاز خود را می نگرند، بلکه هستی عاریه خود را در برابر وجود او نیست می شمارند، و توانائی ناچیز خود را در برابر قدرت کامله او هیچ، بلکه از اراده و دانش و قدرت خود به کنار می روند، و اراده و قدرت و علم خدا در آن ها به کار می افتد، نمی خواهند جز آنچه خدا بخواهد و نیروی حق را در تصرف اشیا به کار می برند، مرده زنده می کنند، خورشید برمی گردانند، ماه را می شکافند، چنانچه

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: مَا قَلَعْتُ بَابَ خَيْبَرَ بِقُوَّةٍ جِسْمَانِيَّةٍ بَلْ بِقُوَّةٍ رَبَّانِيَّةٍ. و المعني الذي يمكن فهمه و لا ينافي أصول الدين من الفناء في الله و البقاء بالله هو هذا المعني‌⁽¹⁾

العالم المادي عالم الحركة و التكامل، و النفس أيضا لتعلقها بالبدن المادي بل اتّحادها به محكوم بهذا الحكم فهي لا تزال تسير في منازل السير و تعرج علي مدارج الكمال و تقترب الي الحق المتعال حتّي تصل الي ثغور الإمكان و الوجوب فعندئذ ينتهي السير و يقف الحركة« و ان الي ربك المنتهي» و منازل السير هي المراتب المتوسطة بين المادة و بين اشرف مراتب الوجود و هي بوجه ينقسم الي مادية و غير مادية و الأولي هي المراحل التي تقطعها حتّي تصل الي حد التجرد و الثانية هي المراتب الكمالية العالية التي فوق ذلك و حيث إن نسبة كل مرتبة عالية بالنسبة إلي ما تحته نسبة العلة الي المعلول و المعني الاسمي الي الحرفي و المستقل الي غير المستقل كانت المرتبة العالية مشتملة علي كمالات المرتبة الدانية من غير عكس فكلما أخذ قوس الوجود في النزول ضعفت المراتب و كثرت الحدود العدمية، و كلما أخذ في الصعود اشتدت المراتب و قلت الحدود الي ان تصل الي وجود لا حد له أصلا و وصول النفس إلي كل مرتبة عبارة عن تعلقها بتلك المرتبة، و بعبارة اخري بمشاهدة ارتباطها بها بحيث لا تري لنفسها استقلا لا بالنسبة إليها، و إن شئت قلت، بفنائها عن ذاتها و خروجها عماله من الحدود بالنسبة اليها.

و بعد هذه المقدّمة نقول: الحدود اللازمة لكل مرتبة العارضة لحقيقة وجود الشي‌ء. الذي في تلك المرتبة هي التي تحجب ذلك الشي‌ء من الوصول الي المرتبة العالية و إدراك ما لها من الكمال و العظمة فإذا خرج الشي‌ء عن هذه الحدود و خلع تلك القيود أمكنه الترقي الي درجة ما فوقه فيري عندئذ ذاته متعلقة به غير مستقلة عنه و يعرف ما له من البهاء و الشرف و الكمال و العظمة، فتلك الحدود هي الحاجبة عن حقيقة الوجود المطلقة عن كل قيد فالنفس الوالهة الي اللذائذ المادية هي المتوغلة في ظلمات الحدود و غواشي القيود، و هي ابعد النفوس عن الحق تعالي، فكلما انخلعت من القيود المادية و قطعت تعلقها عن زخارف هذه الدنيا الدنية اقتربت من عالم النور و السرور و البهاء و الحبور، حتي تتجرد تجردا ساميا فتشاهد نفسها جوهرا مجردا عن المادة و الصورة و عند ذلك خرجت عن الحجب الظلمانية، و هي حقيقة الذنوب و المعاصي و الأخلاق الذميمة، و رأسها حبّ الدنيا و الاخلاد الي أرض الطبيعة 7 و قد روي الفريقان عن النبيّ صلّي اللّه عليه و آله« حب الدنيا رأس كل خطيئة» لكنها بعد محتجبة بالحجب النورانية و هي ألطف و أرق و لذا كان تشخيصها أصعب، و معرفتها الي الدقة و الحذاقة أحوج، فرب سالك في هذه المسالك لما شاهد بعض المراتب الدانية زعم أنّه وصل إلي أقصي الكمالات و أرفع الدرجات، و صار ذلك سببا لتوقفه في تلك المرتبة و احتجابه بها، و نعم ما قيل:

رق الزجاج و رقت الخمر *** فتشابها و تشابه الامر

فكأنها خمر و لا قدح *** و كأنها قدح و لا خمر

فمن شمله عناية الحق و ساعده التوفيق فخصه اللّه بعبادته، و هيم قلبه لارادته، و فرغ فؤاده لمحبته، و أزال محبة الاغيار عن قلبه، و أشرق له نوره، و كشف له سبحات وجهه، و رفع عنه حجب كبريائه و سرادقات عزه و جلاله، و تجلي له في سره، ثمّ وفقه للاستقامة في أمره و التمكن في مقامه فارتفع عنه كل حجاب، و تعلق بعز قدس ربّ الارباب فقد هنأ عيشه و طاب حياته. فطوبي له ثمّ طوبي له. و قد ظهر ممّا ذكرنا أن معني ارتفاع الحجاب مشاهدة عدم استقلال النفس فلا يوجب ارتفاع الحجب كلا انعدام العالم رأسا بل إنّما يوجب معاينة ما سوي اللّه تعالي متعلقا به غير مستقل بنفسه فلا يلزم منه محال و لا ينافي شيئا من أصول الدين و اللّه الهادي و المعين.

امیرالمؤمنین علیه السّلام فرمود: من در خیبر را به نیروی جسمانی نکندم بلکه به نیروی ربانی کندم.

و این معنای فناء فی اللَّه و بقاء باللَّه است که قابل فهم است و منافی با اصول دین نیست. و به عبارت دیگر حجاب های نورانیه مانع از وصول بنده به خدا و شناخت معرفت او از نظر عبادت هستند و از قبیل ریاء و خودبینی و سمعه و جدال و نظیر آن هستند، و حجب ظلمانیه کلیه گناهانی است که مانع وصول به خداوند می شوند، و چون این حجب برداشته شوند خدا در دل بنده تجلّی می کند و محبّت جز او را حتی محبت خودش را می سوزاند، و ان شاء اللَّه سخن در این باره در کتاب ایمان و کفر به تمامی می آید ، این همه موجب نمی شود که دست از ظواهر آن اخبار برداشت مگر به واسطه معارضه اخبار صحیحه و صریحه که مایه تأویل آن ها می گردند، و آغاز بی دینی تأویل بی‌دلیل است، و خداوند است که هدایت کننده به راه راست است.⁽²⁾

و البته هر مرتبه‌ای از مراتب، مانع و حاجبی است برای رسیدن به مرتبه بالاتر و چون از آن مرتبه بالا رود حجابی را برداشته و به وجود بالاتری رسیده که بهاء و شرف و خرمی دارد، و چون همه قیود عالم ماده را به کنار زند و به مقام تجرد برسد، از همه حجاب های ظلمانی گذشته و از هر گناهی پاک شده و همه اخلاق پست را که سرآمد آن ها حب دنیا است، از خود به دور کرده که پیغمبر (ص) هم فرموده «حب دنیا سر منشأ هر خطاء است» و اینک در برابر حجاب های نورانی قرار دارد که مراتب بی نهایت وجودند و الطف و ادق هستند و برای گذشتن از آن ها نیاز به هوش سرشاری دارند و چه بسا سالک که در مرتبه پائین بماند و آن را پایان سفر خود بپندارد، تا خداوند چه کسی را شایسته بداند و به عنایت خود، او را از این منازل به بالا بکشاند و اینجا است که باید گفت: تا یار که را خواهد و میلش به که باشد، تا نور حق در او بتابد و خدا از جلوه‌های بینهایت خود برای او پرده‌ای بردارد و او را پایدار سازد تا این راه دشوار را به سر برساند.

باب 6 سدرة المنتهي و معني عليين و سجين

الآيات

النجم: وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْري عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهي * عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوي *

باب ششم : سدرة المنتهی و معنی علیین و سجین

آیات

إِذْ يَغْشَي السِّدْرَةَ ما يَغْشي‌⁽¹⁾

المطففين: كَلَّا إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ وَ ما أَدْراكَ ما سِجِّينٌ إلي قوله تعالي كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ وَ ما أَدْراكَ ما عِلِّيُّونَ كِتابٌ مَرْقُومٌ يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ‌⁽²⁾

تفسير

قال الطبرسي رحمه الله وَ لَقَدْ رَآهُ أي جبرئيل‌⁽³⁾في صورته التي خلق عليها نازلا من السماء نَزْلَةً أُخْري و ذلك أنه رآه مرتين علي صورته عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهي هي شجرة عن يمين العرش فوق السماء السابعة انتهي إليها علم كل ملك عن الكلبي و مقاتل و قيل إليها ينتهي ما يعرج إلي السماء و ما يهبط من فوقها من أمر الله عن ابن مسعود و الضحاك و قيل إليها ينتهي أرواح الشهداء و قيل إليها ينتهي ما يهبط به من فوقها فيقبض منها و إليها ينتهي ما يعرج من الأرواح فيقبض منها و المنتهي موضع الانتهاء و هذه الشجرة حيث تنتهي إليه الملائكة فأضيفت إليه و قيل هي شجرة طوبي عن مقاتل و السدرة هي شجرة النبق عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوي أي جنة المقام و هي جنة الخلد و هي في السماء السابعة و قيل في السماء السادسة و قيل هي الجنة التي كان أوي إليها آدم و تصير إليها أرواح الشهداء عن الجبائي و قتادة و قيل هي التي تصير إليها أهل الجنة عن الحسن و قيل هي التي يأوي إليها جبرئيل و الملائكة عن عطاء عن ابن عباس إِذْ يَغْشَي السِّدْرَةَ ما يَغْشي قيل يغشاها الملائكة أمثال الغربان حتي يقعن علي الشجرة عن الحسن و مقاتل وَ رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَالَ: رَأَيْتُ عَلَي كُلِّ وَرَقَةٍ مِنْ أَوْرَاقِهَا مَلَكاً

إِذْ یَغْشَی السِّدْرَةَ ما یَغْشی.⁽⁴⁾{و قطعاً بار دیگری هم او را دیده است، نزدیک سدرة المنتهی در همان جا که جنّة المأوی است. آن گاه که درخت سدر را آنچه پوشیده بود، پوشیده بود.}

تفسیر

طبرسی در مجمع البیان می گوید: «و لقد رآه»{البته او را دید} یعنی جبرئیل را با اینکه از آسمان فرود می‌آمد در صورت اصلیش دید، «نزله اخری»{بار دیگر} چون که او را دو بار به صورت اصلی دید «عند شجره المنتهی»{نزد سدرة المنتهی} درختی در سمت راست عرش، بالای آسمان هفتم است، که دانش هر فرشته‌ای در آنجا به پایان می رسد که این مطلب در روایت کلبی و مقاتل نقل شده، و از ابن مسعود و ضحاک آمده است که سدره المنتهی پایان هر چیزی است که به آسمان برمی آید و هر چیزی از بالایش به فرمان خدا به زیر می آید، و گفته‌اند پایان عروج ارواح شهیدان است، و گفته‌اند پایان هر آنچه است که از بالایش به زیر می آید و باید از او دریافت شود، و هر روحی تا آن بالا می آید و از آن دریافت می شود و این درخت، نهایت عروج فرشته‌ها است و آن را سدرة المنتهی گفته اند.

مقاتل گفته، درخت طوبی است، و سدره درخت ازگیل است، «عندها جنه المأوی»{نزد آن است جنّة المأوی} یعنی بهشتی که در آن می مانند و بهشت جاوید است و در آسمان هفتم است و گفته‌اند، در آسمان ششم است، و جبائی و قتاده گفته اند: بهشتی است که آدم در آن جا گرفت و ارواح شهداء به سوی آن می گرایند، و حسن گفته: جای بهشتیان است، و عطاء از ابن عباس آورده که جای جبرئیل و میکائیل است، «اذ یغشی السدره ما یغشی» مقاتل و حسن گفته اند: فرشته‌ها آن درخت را فرو می گیرند و مانند کلاغان بر آن می نشینند و از پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله روایت شده است که: بر هر برگش فرشته‌ای دیدم

قَائِماً يُسَبِّحُ اللَّهَ تَعَالَي و قيل يغشاها من النور و البهاء و الحسن و الصفاء الذي يروق الأبصار ما ليس لوصفه منتهي عن الحسن و قيل يغشاها فراش من ذهب عن ابن عباس و مجاهد و كأنها ملائكة علي صورة الفراش يعبدون الله تعالي و المعني أنه رأي جبرئيل علي صورته في الحال التي يغشي فيها السدرة من أمر الله و من العجائب المنبهة علي كمال قدرة الله تعالي ما يغشاها و إنما أبهم الأمر فيما يغشي لتعظيم ذلك و تفخيمه‌⁽¹⁾.

إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ يعني كتابهم الذي فيه تثبت أعمالهم من الفجور و المعاصي عن الحسن و قيل معناه أنه كتب في كتابهم أنهم يكونون في سجين و هي في الأرض السابعة السفلي عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ مُجَاهِدٍ وَ قَتَادَةَ وَ ضَحَّاكٍ وَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: سِجِّينٌ أَسْفَلَ سَبْعِ أَرَضِينَ و قال شمر بن عطية جاء ابن عباس إلي كعب الأحبار فقال أخبرني عن قول الله تعالي إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ قال إن روح الفاجر يصعد بها إلي السماء فتأبي السماء أن تقبلها ثم يهبط بها إلي الأرض فتأبي الأرض أن تقبلها فتدخل تحت سبع أرضين حتي ينتهي بها إلي سجين و هو موضع جند إبليس و المعني في الآية أن كتاب عملهم يوضع هناك و قيل إن سجين جب في جهنم مفتوح و الفلق جب في جهنم مغطي رواه أبو هريرة عن النبي صلي الله عليه و آله و قيل إن السجين اسم كتابهم و هو ظاهر التلاوة أي ما كتبه الله علي الكفار بمعني أوجبه عليهم من الجزاء في هذا الكتاب المسمي سجينا و يكون لفظه من السجن الذي هو الشدة عن أبي مسلم‌⁽²⁾.

و قال لَفِي عِلِّيِّينَ أي مراتب عالية محفوفة بالجلالة و قيل في السماء السابعة و فيها أرواح المؤمنين و قيل في سدرة المنتهي التي إليها ينتهي كل شي‌ء من أمر الله تعالي و قيل عليون الجنة عن ابن عباس و قال الفراء في ارتفاع

که ایستاده بود و خدای تعالی را تسبیح می گفت، حسن گفته: نور و بهاء و زیبائی و صفائی آن را فرو می گیرد که همه دیده‌ها را خیره می کند و وصفش را پایانی نباشد، و از ابن عباس و مجاهد است که پروانه‌های طلائی او را فرو می گیرند، و گویا فرشته‌هایی به صورت پروانه باشند که خدا را می پرستند، مقصود این است که پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله جبرئیل را به صورت اصلیش دید در حالی که به فرمان خدا او را سدره و عجائب فرا گرفته بودند، که تنبیه دهنده بر کمال قدرت خدا بودند، و در آنچه او را پوشانیده بود ابهامی است برای تعظیم و تفخیم آن.⁽³⁾

«کلا ان کتاب الفجار لفی سجین»{به راستی کتاب بدکاران در سجّین است} از حسن است که: نامه کردار بد و گناهانشان باشد، و گفته‌اند: در نامه آن ها نوشته که باید در سجّین باشند و از ابن عباس و مجاهد و قتاده و ضحّاک آمده که آن در طبقه هفتم زمین است، و در روایت براء بن عازب آمده که رسول خدا صلی اللَّه علیه و اله فرمود: سجّین پائینتر از هفت طبقه زمین است.

شمر بن عطیه گفت: ابن عباس نزد کعب آمد و گفت: تفسیر قول خدای تعالی از «إِنَّ کِتابَ الفُجَّارِ لَفِی سِجِّینٍ» را به من بگو گفت: جان بدکار را به آسمان می برند و آسمان آن را نمی پذیرد و به زمین فرو می آرند و زمین آن را نمی پذیرد تا آن را به زیر زمین هفتم می برند و او را به سجین که لشکرگاه ابلیس است می رسانند، و معنی آیه این است که نامه عملشان را آنجا می نهند.

و گفته‌اند: سجّین چاه سربازی است در دوزخ و قلق چاهی سربسته است، این را ابو هریره از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم روایت کرده، ابو مسلم گفته: سجّین نام کتاب آن ها است چنانچه ظاهر آیه است، یعنی آنچه سزای کفار است خدا در کتابی به نام سجّین نوشته که لفظ آن از سجن به معنی سخت و دشوار است.⁽⁴⁾

و در مجمع البیان است که «لَفِی عِلِّیِّینَ» یعنی مراتب بلند با جلال، و گفته شده است در آسمان هفتم که جای ارواح مؤمنان است، و برخی آن را سدرة المنتهی دانسته‌اند که هر چیزی به فرمان خدا به آن می رسد، و از ابن عباس است که آن بهشت است، و فراء گفته:

بعد ارتفاع لا غاية له و قيل هو لوح من زبرجدة خضراء معلق تحت العرش أعمالهم مكتوبة فيها عن ابن عباس في رواية أخري وَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: قَالَ فِي عِلِّيِّينَ فِي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ تَحْتَ الْعَرْشِ. و قال ابن عمر إن أهل عليين لينظرون إلي أهل الجنة من كذا فإذا أشرف رجل منهم أشرقت الجنة و قالوا قد اطلع رجل من أهل عليين‌⁽¹⁾.

الأخبار

«1»

الْعِلَلُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَي عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْيَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ حَبِيبٍ السِّجِسْتَانِيِّ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام: إِنَّمَا سُمِّيَتْ سِدْرَةَ الْمُنْتَهَي لِأَنَّ أَعْمَالَ أَهْلِ الْأَرْضِ تَصْعَدُ بِهَا الْمَلَائِكَةُ الْحَفَظَةُ إِلَي مَحَلِّ السِّدْرَةِ قَالَ وَ الْحَفَظَةُ الْكِرَامُ الْبَرَرَةُ دُونَ السِّدْرَةِ يَكْتُبُونَ مَا يَرْفَعُهُ إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ مِنْ أَعْمَالِ الْعِبَادِ فِي الْأَرْضِ فَيَنْتَهِي‌⁽²⁾بِهَا إِلَي مَحَلِّ السِّدْرَةِ⁽³⁾.

المحاسن، عن ابن محبوب: مثله‌⁽⁴⁾.

«2»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَمَّا أُسْرِيَ بِي إِلَي السَّمَاءِ انْتَهَيْتُ إِلَي مَحَلِّ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَي وَ إِذَا الْوَرَقَةُ مِنْهَا تَظَلُّ أُمَّةً مِنَ الْأُمَمِ فَكُنْتُ مِنْ رَبِّي كَقَابِ‌⁽⁵⁾قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْني الْخَبَرَ⁽⁶⁾.

«3»

وَ مِنْهُ، قَالَ: سِدْرَةُ الْمُنْتَهَي فِي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ وَ جَنَّةُ الْمَأْوَي عِنْدَهَا⁽⁷⁾.

«4»

وَ مِنْهُ، فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: السِّجِّينُ الْأَرْضُ

درجات بی‌نهایت بلندی است .

در روایت دیگر از ابن عباس است که لوحی است از زبرجد سبز که زیر عرش آویخته و کردارشان را در آن نوشته است، و از براء بن عازب به روایت خود از پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله نقل شده که: علیّین در آسمان هفتم زیر عرش است، ابن عمر گفته: اهل علیّین از همان مکانی که در آنند بر اهل بهشت می نگرند و چون یکی از آن ها به بهشت سرمی کشد، بهشت روشن می شود، و گویند یکی از اهل علیّین سرکشیده است.⁽⁸⁾

روایات

روایت 1

علل الشرایع: امام محمد باقر علیه السّلام: همانا سدرة المنتهی، به این نام نامیده شد، چون فرشته‌های دیده‌بان، کردار اهل زمین را تا آن بالا می برند، فرمود: حافظان گرامی نیک زیر سدره‌اند، و آنچه فرشته‌ها از اعمال بندگان در زمین بالا می برند، می نویسند و به سدره می رسانند.

در محاسن هم از ابن محبوب مانند این را آورده است.⁽⁹⁾

روایت 2

تفسیر علی ابن ابراهیم: رسول خدا صلی اللَّه علیه و اله: چون مرا به آسمان بردند به محل سدرة المنتهی رسیدم که یک برگش یک امّتی را فرا می گرفت (سایه می کرد)، و نزدیک پروردگارم، به فاصله دو سر کمان یا نزدیکتر بودم.⁽¹⁰⁾

روایت 3

تفسیر علی ابن ابراهیم: رسول خدا صلی اللَّه علیه و اله: سدرة المنتهی در آسمان هفتم است، و جنّة المأوی نزد آن است.⁽¹¹⁾

روایت 4

تفسیر علی ابن ابراهیم: ابی الجارود از امام پنجم علیه السّلام آورده است که فرمود: سجّین، زمین

السَّابِعَةُ وَ عِلِّيُّونَ السَّمَاءُ السَّابِعَةُ⁽¹⁾.

بيان

قال في النهاية فيه إن أهل الجنة ليتراءون أهل عليين كما ترون الكوكب الدري في أفق السماء عليون اسم للسماء السابعة و قيل هو اسم لديوان الملائكة الحفظة ترفع إليه أعمال الصالحين من العباد و قيل أراد أعلي الأمكنة و أشرف المراتب و أقربها من الله تعالي في الدار الآخرة و يعرب بالحروف و الحركات كقنسرين و أشباهها علي أنها جمع أو واحد⁽²⁾و قال سدرة المنتهي شجرة في أقصي الجنة إليها ينتهي علم الأولين و الآخرين و لا يتعداها⁽³⁾.

«5»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: سَأَلَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ عَنْ قَوْلِهِ كَلَّا إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ قَالَ إِنَّ رُوحَ الْفَاجِرِ يُصْعَدُ بِهَا إِلَي السَّمَاءِ فَتَأْبَي السَّمَاءُ أَنْ تَقْبَلَهَا فَيُهْبَطُ بِهَا إِلَي الْأَرْضِ فَتَأْبَي الْأَرْضُ أَنْ تَقْبَلَهَا فَيُدْخَلُ بِهَا تَحْتَ سَبْعِ أَرَضِينَ حَتَّي يَنْتَهِيَ بِهَا إِلَي سِجِّينٍ وَ هُوَ⁽⁴⁾مَوْضِعُ جُنْدِ⁽⁵⁾إِبْلِيسَ فَيَخْرُجُ لَهَا مِنْ تَحْتِ جُنْدِ⁽⁶⁾إِبْلِيسَ رِقٌّ لِهَلَاكِهِ لِلْحِسَابِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ وَ ما أَدْراكَ ما سِجِّينٌ كِتابٌ مَرْقُومٌ وَ قَوْلُهُ كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ قَالَ إِنَّ رُوحَ الْمُؤْمِنِ إِذَا قُبِضَتْ عُرِجَ بِهَا إِلَي السَّمَاءِ فَتُفَتَّحُ لَهَا أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ تَلَقَّاهَا الْمَلَائِكَةُ بِالْبُشْرَي حَتَّي يُنْتَهَي بِهَا إِلَي الْعَرْشِ وَ تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ فَيَخْرُجُ لَهَا مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ رِقٌّ فَيُرْقَمُ وَ يُخْتَمُ وَ يُوضَعُ تَحْتَ الْعَرْشِ لِمَعْرِفَةِ النَّجَاةِ لِحِسَابِ‌⁽⁷⁾يَوْمِ الدِّينِ وَ تَشْهَدُ الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ وَ ما أَدْراكَ ما عِلِّيُّونَ كِتابٌ مَرْقُومٌ‌⁽⁸⁾.

هفتم است و علیّین، آسمان هفتم است.⁽⁹⁾

بیان

در نهایه گفته: «اهل بهشت اهل علیّین را می بینند چنانکه شما ستاره درخشان را در افق آسمان می بینید» علیّین اسم آسمان هفتم است، و گفته‌اند: نام دفتر فرشته‌های نگهبان است که کردار بنده‌های خوب به آنجا بالا می رود، و گفته‌اند: بالاترین جا و شریفترین مراتب و نزدیکترین آن ها به خدا، در سرای دیگر است و گفته شده: سدرة المنتهی درختی است در دورترین جای بهشت که علم اولین و آخرین به آن می رسد و از آن نمی گذرد.⁽¹⁰⁾

روایت 5

درّ المنثور: از ابن عباس آمده که از کعب الاحبار پرسید: از این قول خدا «کلا ان کتاب الفجار لفی سجین»{نه چنین است [که می‌پندارند]، که کارنامه بدکاران در «سجّین» است}؛ گفت: جان بدکار را به آسمان بالا می آورند و آسمان آن را نمی پذیرد، آن را به زمین باز می آورند و زمین هم آن را نمی پذیرد، و آن را زیر هفت زمین می برند تا به سجّین می رسانند که لشکرگاه ابلیس است، و از زیر لشکر (گونه) ابلیس برگ هلاک او را در حساب بر می آورند، و این است قول خدا «چه می دانی که سجّین چیست؟ نامه‌ای است نوشته شده».

و در مورد قول خدا «کلا ان کتاب الابرار لفی علیین»ا بودند، و در آنچه او را پوشانیده بود ابهامی است برای تعظیم و تفخیم آن.{نه چنین است، در حقیقت، کتاب نیکان در «علّیّون» است} گفت: هنگامیکه جان مؤمن را می گیرند، به آسمان برمی آورند و درهای آسمان بر او گشوده می شود، و فرشته‌ها با مژده او را پیشواز می کنند، تا او را به عرش می رسانند و فرشته‌ها بالا می روند و از زیر عرش برگی برمی آورند که نوشته و مهر شده، و آن را برای شناخت نجات در حساب روز جزاء، زیر عرش می نهند و فرشته‌های مقرب گواهی می کنند، و این است، قول خدا «چه می دانی علیّین چیست؟ کتابی است نوشته شده».⁽¹¹⁾

«6»

وَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: الْتَقَي سَلْمَانُ وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ إِنْ مِتَّ قَبْلِي فَالْقَنِي فَأَخْبِرْنِي مَا صَنَعَ بِكَ رَبُّكَ وَ إِنْ أَنَا مِتُّ قَبْلَكَ لَقِيتُكَ فَأَخْبَرْتُكَ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ كَيْفَ هَذَا⁽¹⁾أَ وَ يَكُونُ هَذَا قَالَ نَعَمْ إِنَّ أَرْوَاحَ الْمُؤْمِنِينَ فِي بَرْزَخٍ مِنَ الْأَرْضِ تَذْهَبُ حَيْثُ شَاءَتْ وَ نَفْسَ الْكَافِرِ فِي سِجِّينٍ‌⁽²⁾.

«7»

وَ عَنْ قَتَادَةَ: كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ قَالَ عِلِّيُّونَ فَوْقَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ عِنْدَ قَائِمَةِ الْعَرْشِ الْيُمْنَي كِتابٌ مَرْقُومٌ قَالَ رُقِمَ لَهُمْ بِخَيْرٍ يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ قَالَ الْمُقَرَّبُونَ مِنْ مَلَائِكَةِ اللَّهِ‌⁽³⁾.

«8»

وَ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: إِذَا قُبِضَ رُوحُ‌⁽⁴⁾الْمُؤْمِنِ عُرِجَ بِهِ إِلَي السَّمَاءِ الدُّنْيَا فَيَنْطَلِقُ مَعَهُ الْمُقَرَّبُونَ إِلَي السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ قَالَ الْأَجْلَحُ فَقُلْتُ وَ مَا الْمُقَرَّبُونَ قَالَ أَقْرَبُهُمْ إِلَي السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ ثُمَّ الثَّالِثَةِ ثُمَّ الرَّابِعَةِ ثُمَّ الْخَامِسَةِ ثُمَّ السَّادِسَةِ ثُمَّ السَّابِعَةِ حَتَّي يَنْتَهِيَ بِهِ إِلَي سِدْرَةِ الْمُنْتَهَي قَالَ الْأَجْلَحُ قُلْتُ لِلضَّحَّاكِ وَ لِمَ تُسَمَّي سِدْرَةَ الْمُنْتَهَي قَالَ لِأَنَّهُ يَنْتَهِي إِلَيْهِ كُلُّ شَيْ‌ءٍ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ لَا يَعْدُوهَا فَيَقُولُونَ رَبِّ عَبْدُكَ فُلَانٌ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِهِ مِنْهُمْ فَيَبْعَثُ إِلَيْهِمْ بِصَكٍّ مَخْتُومٍ بِأَمْنِهِ‌⁽⁵⁾مِنَ الْعَذَابِ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ وَ ما أَدْراكَ ما عِلِّيُّونَ كِتابٌ مَرْقُومٌ يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ‌⁽⁶⁾.

«9»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: سَأَلَ كَعْباً عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَي كَلَّا إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ الْآيَةَ قَالَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ يَحْضُرُهُ الْمَوْتُ وَ يَحْضُرُهُ رُسُلُ رَبِّهِ فَلَا هُمْ يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يُؤَخِّرُوهُ سَاعَةً وَ لَا يُعَجِّلُوهُ حَتَّي تَجِي‌ءَ سَاعَتُهُ فَإِذَا جَاءَتْ سَاعَتُهُ قَبَضُوا نَفْسَهُ

روایت 6

درّالمنثور: از سعید بن مسیب آمده است که گفت: سلمان و عبد اللَّه بن سلام به هم برخوردند، و یکی به دیگری گفت: اگر پیش از من مردی، مرا دیدار کن و بگو پروردگارت با تو چه کرد، و اگر من پیش از تو مردم تو را دیدار می کنم و به تو گزارش می دهم، عبداللّه بن سلام گفت: این چگونه است؟ آیا شدنی است؟ گفت: آری، به راستی که جان های مؤمنان در برزخی از زمینند، و هر جا بخواهند می روند و جان کافر در سجین است.⁽⁷⁾

روایت 7

درّ المنثور: از قتاده آورده که در تفسیر «کلا ان کتاب الابرار لفی علیین»{نه چنین است، در حقیقت، کتاب نیکان در «علّیّون» است} گفت: علیّین بالای آسمان هفتم نزد ستون راست عرش است «کتاب مرقوم»{کتاب نوشته شده} نگارش خوبی های آن ها است «یشهده المقربون»{مقربون آن را مشاهده خواهند کرد} یعنی فرشته‌های مقرب.⁽⁸⁾

روایت 8

درّ المنثور: از ضحاک آمده است که گفت: چون جان مؤمن گرفته شود به آسمان دنیا برآورده می شود و مقربان به همراهش تا آسمان دوم می روند، اجلح گفت: من. گفتم: مقربان کیستند؟ گفت: نزدیکترینشان به آسمان دوم، سپس سوم و چهارم، به ترتیب تا آسمان هفتم، تا برسد به سدرة المنتهی، اجلح گفت: به ضحاک گفتم: چرا سدرة المنتهی نامیده شد؟ گفت: چون هر چیزی از فرمان خدا به آن منتهی می شود و از آن نمی گذرد، پس می گویند: پروردگارا بنده تو فلان است- او به وی از آن ها داناتر است - و براتی مهر شده برای آسایش او از عذاب نزد آن ها می فرستد، و این است قول خدا {نه چنین است، در حقیقت، کتاب نیکان در «علّیّون» است. و تو چه می دانی که «علّیّون» چیست؟ کتابی است نوشته شده. مقرّبان آن را مشاهده خواهند کرد.}⁽⁹⁾

روایت 9

درّ المنثور: ابن عباس از کعب پرسید از قول خدای تعالی «کلا ان کتاب الابرار لفی علیین»{نه چنین است، در حقیقت، کتاب نیکان در «علّیّون» است} تا آخر آیات، گفت هنگامی که مؤمن را مرگ فرا می گیرد و فرستاده‌های خدا نزدش می آیند نمی توانند ساعتی آن را پس بیندازند و نه اینکه پیش اندازند تا وقت او برسد و آنگاه که ساعت او برسد، جانش را می گیرند،

فَدَفَعُوهُ إِلَي مَلَائِكَةِ الرَّحْمَةِ فَأَرَوْهُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يُرُوهُ مِنَ الْخَيْرِ ثُمَّ عَرَجُوا بِرُوحِهِ إِلَي السَّمَاءِ فَيُشَيِّعُهُ مِنْ كُلِّ سَمَاءٍ مُقَرِّبُوهَا حَتَّي يَنْتَهُوا بِهِ إِلَي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ فَيَضَعُونَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ لَا يَنْتَظِرُونَ بِهِ صَلَاتَكُمْ عَلَيْهِ فَيَقُولُونَ اللَّهُمَّ هَذَا عَبْدُكَ فُلَانٌ قَبَضْنَا نَفْسَهُ فَيَدْعُونَ لَهُ بِمَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدْعُوَ فَنَحْنُ نُحِبُّ أَنْ تُشْهِدَنَا الْيَوْمَ كِتَابَهُ فَيُنْشَرُ كِتَابُهُ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ فَيُثْبِتُونَ اسْمَهُ فِيهِ وَ هُمْ شُهُودٌ فَذَلِكَ قَوْلُهُ كِتابٌ مَرْقُومٌ يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ وَ سَأَلَهُ عَنْ قَوْلِهِ إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ الْآيَةَ قَالَ إِنَّ الْعَبْدَ الْكَافِرَ يَحْضُرُهُ الْمَوْتُ وَ يَحْضُرُهُ رُسُلُ اللَّهِ فَإِذَا جَاءَتْ سَاعَتُهُ قَبَضُوا نَفْسَهُ فَدَفَعُوهُ إِلَي مَلَائِكَةِ الْعَذَابِ فَأَرَوْهُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يُرُوهُ مِنَ الشَّرِّ ثُمَّ هَبَطُوا بِهِ إِلَي الْأَرْضِ السُّفْلَي وَ هِيَ سِجِّينٌ وَ هِيَ آخِرُ سُلْطَانِ إِبْلِيسَ فَأَثْبَتُوا كِتَابَهُ فِيهَا⁽¹⁾.

«10»

وَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ: لَقِيتُ رَجُلًا مِنْ حِمْيَرٍ كَانَ‌⁽²⁾عَلَّامَةً يَقْرَأُ الْكُتُبَ فَقُلْتُ لَهُ الْأَرْضُ الَّتِي نَحْنُ عَلَيْهَا مَا مَكَانُهَا⁽³⁾قَالَ هِيَ عَلَي صَخْرَةٍ خَضْرَاءَ تِلْكَ الصَّخْرَةُ عَلَي كَفِّ مَلَكٍ ذَلِكَ الْمَلَكُ قَائِمٌ عَلَي ظَهْرِ حُوتٍ‌⁽⁴⁾قُلْتُ الْأَرْضُ الثَّانِيَةُ مَنْ سُكَّانُهَا قَالَ سَاكِنُهَا الرِّيحُ الْعَقِيمُ لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُهْلِكَ عَاداً أَوْحَي إِلَي خَزَنَتِهَا أَنِ افْتَحُوا عَلَيْهِمْ مِنْهَا بَاباً قَالُوا يَا رَبَّنَا مِثْلَ مَنْخِرِ الثَّوْرِ قَالَ إِذاً تَتَكَفَّأَ⁽⁵⁾الْأَرْضُ وَ مَنْ عَلَيْهَا فَضُيِّقَ ذَلِكَ حَتَّي جُعِلَ مِثْلَ حَلْقَةِ الْخَاتَمِ فَبَلَغَتْ مَا حَدَّثَ اللَّهُ قُلْتُ الْأَرْضُ الثَّالِثَةُ مَنْ سُكَّانُهَا⁽⁶⁾قَالَ فِيهَا حِجَارَةُ جَهَنَّمَ قُلْتُ الْأَرْضُ الرَّابِعَةُ مَنْ سُكَّانُهَا قَالَ فِيهَا كِبْرِيتُ جَهَنَّمَ قُلْتُ الْأَرْضُ الْخَامِسَةُ مَنْ

و به فرشته‌های رحمت می دهند، و هر چه خدا بخواهد از خوبی به او می نمایانند، سپس جانش را به آسمان برمی آورند، و مقربان هر آسمانی او را بدرقه می کنند تا او را به آسمان هفتم می رسانند و آن را برابر خود می نهند، و انتظار می کشند تا شما نمازش را بخوانید.

پس می گویند: بار خدایا این فلان بنده تو است و جانش را گرفتیم و به هر چه خدا می خواهد بر او دعا می کنند، ما دوست داریم نامه او را امروز گواه شویم و نامه‌اش از زیر عرش باز شود و نامش را به گواهی خود بر آن ثبت می کنند، و این است قول خدا {کتابی است نوشته شده، مقربان آن را مشاهده خواهند کرد}؛ و پرسیدش از قول خدا «ان کتاب الفجار لفی سجین»{به راستی کتاب بدکاران در سجّین است} تا آخر آیات، گفت: هنگامیکه مرگ کافر برسد، فرشته‌های خدا به بالینش می آیند و چون وقتش فرا برسد جانش را می گیرند و به فرشته‌های عذاب می دهند، و هر بدی که خدا بخواهد به او می نمایند، سپس آن را به زمین هفتم که سجّین است فرو می برند، آنجا پایان پادشاهی ابلیس است و کتابش را در آن ثبت می کنند.⁽⁷⁾

روایت 10

درّ المنثور: از عطاء بن یسار آمده است که به مردی از حمیر برخوردم، دانشمند بود و کتاب ها را می خواند به او گفتم: زمینی که بر روی آنیم بر کجاست؟ گفت بر صخره‌ای سبز، و آن صخره بر کف فرشته‌ای است، و آن فرشته بر پشت یک ماهی است، (که از زیر عرش بر آسمان ها و زمین تابیده است)؛ گفتم: ساکنان زمین دوم چه کسانی اند؟ گفت: بادی نازا (کشنده) که چون خدا خواست عاد را نابود کند به دربانانش فرمود یک در از آن بگشایند، گفتند: پروردگارا مانند سوراخ بینی گاو؟ فرمود: در این صورت زمین بر اهلش وارونه شود، و آن را تنگ کرد تا به اندازه یک حلقه انگشتر رسید، و به آنجا رسید که خدا آن را پدید آورد.

گفتم ساکنان زمین سوّم کیانند؟ گفت انبار سنگ دوزخ است، گفتم:

ساکنان زمین چهارم کیستند؟ گفت: در آن کبریت دوزخ است، گفتم: ساکن زمین پنجم

سُكَّانُهَا قَالَ فِيهَا عَقَارِبُ جَهَنَّمَ قُلْتُ الْأَرْضُ السَّادِسَةُ مَنْ سُكَّانُهَا قَالَ فِيهَا حَيَّاتُ جَهَنَّمَ قُلْتُ الْأَرْضُ السَّابِعَةُ مَنْ سُكَّانُهَا قَالَ تِلْكَ سِجِّينٌ فِيهَا إِبْلِيسُ مَوْثُوقٌ‌⁽¹⁾يَدٌ أَمَامَهُ وَ يَدٌ خَلْفَهُ وَ رِجْلٌ أَمَامَهُ وَ رِجْلٌ خَلْفَهُ كَانَ يُؤْذِي الْمَلَائِكَةَ فَاسْتَعْدَتْ عَلَيْهِ فَسُجِنَ هُنَالِكَ وَ لَهُ زَمَانٌ يُرْسَلُ فِيهِ فَإِذَا أُرْسِلَ لَمْ تَكُنْ فِتْنَةُ النَّاسِ بِأَعْيَا عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ⁽²⁾.

باب 7 البيت المعمور

الآيات

الطور: وَ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ⁽³⁾

تفسير

قال الطبرسي البيت المعمور هو بيت في السماء الرابعة بحيال الكعبة تعمره الملائكة بما يكون منها فيه من العبادة عن ابن عباس و مجاهد وَ رُوِيَ أَيْضاً عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ: وَ يَدْخُلُهُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ ثُمَّ لَا يَعُودُونَ إِلَيْهِ أَبَداً وَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا وَ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ نَهَرٌ يُقَالُ لَهُ الْحَيَوَانُ يَدْخُلُ فِيهِ جَبْرَئِيلُ كُلَّ يَوْمٍ طَلَعَتْ فِيهِ الشَّمْسُ وَ إِذَا خَرَجَ انْتَفَضَ انْتِفَاضَةً جَرَتْ مِنْهُ سَبْعُونَ أَلْفَ قَطْرَةٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مِنْ كُلِّ قَطْرَةٍ مَلَكاً يُؤْمَرُونَ أَنْ يَأْتُوا الْبَيْتَ الْمَعْمُورَ فَيُصَلُّوا فِيهِ فَيَفْعَلُونَ ثُمَّ لَا يَعُودُونَ إِلَيْهِ أَبَداً. وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْبَيْتُ الَّذِي فِي السَّمَاءِ⁽⁴⁾يُقَالُ لَهُ الضُّرَاحُ وَ هُوَ بِفِنَاءِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ لَوْ سَقَطَ سَقَطَ عَلَيْهِ يَدْخُلُهُ

کیانند؟ گفت: در آن عقرب های دوزخ اند، گفتم: ساکن زمین ششم کیست؟ گفت: در آن مارهای دوزخند، گفتم: ساکن زمین هفتم کیست؟ گفت: آن سجین است، و ابلیس در آن دربند است، دست پیشش به دست پسش بسته است، و پای پیشش به پای پسش، فرشته‌ها را آزار می داد و از او شکایت شد و در آنجا زندانی شد، او مدّتی است که آزار می‌شود، و چون به سمت شما فرستاده شود فتنه و آشوبی در مردم اتفاق می افتد که چیزی آنان را چون آن درمانده نکند.⁽⁵⁾

باب هفتم : بیت المعمور

آیات

و البیت المعمور.⁽⁶⁾{سوگند به آن خانه آباد [خدا]}

تفسیر

طبرسی رحمه الله علیه در مجمع البیان گفته: از ابن عباس و مجاهد نقل شده که: بیت المعمور در آسمان چهارم برابر خانه کعبه است، و فرشته‌ها با عبادت در آن، آن را آباد می کنند، و نیز از امیرالمؤمنین علیه السّلام روایت است که هر روز 70 هزار فرشته در آن درمی آیند که هرگز به آن باز نمی گردند، از زهری از سعید بن مسیّب از أبی هریره است که پیغمبر فرمود: بیت المعمور در آسمان نزدیک تر است، و در آسمان چهارم نهری است به نام حیات، که جبرئیل هر روزی که خورشید برمی آید، در آن درمی آید و چون بیرون می شود یک تکانی به خود می دهد، و از او 70 هزار قطره می چکد و خدا از هر قطره فرشته‌ای می آفریند که فرمان دارند به بیت المعمور بیایند و در آن نماز بگزارند و آن را به انجام برسانند، سپس هرگز به آن باز نگردند.

و از ابن عباس رسیده است که گفت: در آسمان خانه‌ای است به نام (ضراح) که برابر خانه کعبه است که اگر بیفتد بر او می افتد،

كُلَّ يَوْمٍ أَلْفُ مَلَكٍ لَا يَعُودُونَ إِلَيْهِ أَبَداً. و قيل البيت المعمور هو الكعبة البيت الحرام معمور بالحج و العمرة عن الحسن و هو أول مسجد وضع للعبادة في الأرض‌⁽¹⁾.

روايات

«1»

مُحَاسَبَةُ النَّفْسِ، لِلسَّيِّدِ عَلِيِّ بْنِ طَاوُسٍ رحمه الله نَقْلًا مِنْ كِتَابِ خُطَبِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لِعَبْدِ الْعَزِيزِ الْجَلُودِيِّ بِإِسْنَادِهِ قَالَ: سَأَلَ ابْنُ الْكَوَّاءِ⁽²⁾أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنِ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ قَالَ عليه السلام وَيْلَكَ ذَلِكَ الضُّرَاحُ بَيْتٌ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ حِيَالَ الْكَعْبَةِ مِنْ لُؤْلُؤَةٍ وَاحِدَةٍ يَدْخُلُهُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ لَا يَعُودُونَ إِلَيْهِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ فِيهِ كِتَابُ أَهْلِ الْجَنَّةِ عَنْ يَمِينِ الْبَابِ يَكْتُبُونَ أَعْمَالَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ فِيهِ كِتَابُ أَهْلِ النَّارِ عَنْ يَسَارِ الْبَابِ يَكْتُبُونَ أَعْمَالَ أَهْلِ النَّارِ بِأَقْلَامٍ سُودٍ فَإِذَا كَانَ مِقْدَارَ الْعِشَاءِ ارْتَفَعَ الْمَلَكَانِ فَيَسْمَعُونَ مِنْهُمَا مَا عَمِلَ الرَّجُلُ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَي هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ‌⁽³⁾.

بيان

فيسمعون أي الملائكة الذين عن يمين الباب و يساره منهما أي من الملكين الكاتبين هذا كِتابُنا قال الطبرسي رحمه الله يعني ديوان الحفظة

هر روز هزار فرشته در آن در می آیند که هرگز به آن باز نمی گردند، و از حسن است که بیت المعمور همان خانه کعبه است که به حج و عمره معمور است. و آن نخستین مسجدی است که روی زمین برای عبادت درست شده است.⁽⁴⁾

روایات

روایت 1

محاسبة النفس: سید علی بن طاوس رحمه الله علیه به نقل از کتاب خطب امیرالمؤمنین علیه السّلام تألیف عبد العزیز جلودی، به سند خود گفته: ابن کوّاء از امیرالمؤمنین علیه السّلام از بیت المعمور و سقف مرفوع پرسید، فرمود: وای بر تو آن ضراح است، خانه‌ای در آسمان چهارم برابر کعبه که از یک دانه لؤلؤ، هر روز 70 هزار فرشته در آن درمی آیند و تا روز قیامت به آن باز نمی گردند، نویسنده‌های اهل بهشت در آنند، از سمت راست در، کردار اهل بهشت را می نویسند، و نویسنده‌های دوزخیان سمت چپ درند که با مدادهای سیاه کردار دوزخیان را می نویسند، شب هنگام آن دو فرشته بالا می روند و از آن ها آنچه را یک نفر انجام داده، می شنوند و این است تفسیر قول خدای تعالی: «هذا کِتابُنا یَنْطِقُ عَلَیْکُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا کُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُون»⁽⁵⁾{این است کتابِ ما که علیه شما به حق سخن می‌گوید. ما از آنچه می‌کردید، نسخه برمی‌داشتیم}.

بیان

«می شنوند» یعنی فرشته‌های دو سمت در، از آن دو فرشته نویسنده می شنوند «هذا کتابنا»{این است کتاب ما} طبرسی در مجمع البیان گفته: مقصود دفتر نگهبانان است.

يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِ أي يشهد عليكم بالحق و المعني يبينه بيانا شافيا حتي كأنه ناطق إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أي نستكتب الحفظة ما كنتم تعملون في دار الدنيا و الاستنساخ الأمر بالنسخ مثل الاستكتاب و قيل المراد بالكتاب اللوح المحفوظ يشهد بما قضي فيه من خير و شر و علي هذا فيكون معني نستنسخ أن الحفظة تستنسخ الخزنة ما هو مدون عندها من أعمال العباد و هو قول ابن عباس‌⁽¹⁾.

«2»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ أَبِي خَدِيجَةَ⁽²⁾عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ لِمَ سُمِّيَ الْبَيْتُ الْعَتِيقَ قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْزَلَ الْحَجَرَ الْأَسْوَدَ لآِدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ وَ كَانَ الْبَيْتُ دُرَّةً بَيْضَاءَ فَرَفَعَهُ اللَّهُ إِلَي السَّمَاءِ وَ بَقِيَ أُسُّهُ فَهُوَ بِحِيَالِ هَذَا الْبَيْتِ يَدْخُلُهُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ لَا يَرْجِعُونَ إِلَيْهِ أَبَداً فَأَمَرَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ بِبُنْيَانِ‌⁽³⁾الْبَيْتِ عَلَي الْقَوَاعِدِ وَ إِنَّمَا سُمِّيَ الْبَيْتُ الْعَتِيقَ لِأَنَّهُ أُعْتِقَ مِنَ الْغَرَقِ‌⁽⁴⁾.

«3»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ،: وَ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ قَالَ هُوَ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ

«ینطق علیکم بالحق»{گویا است بر شما به درستی} یعنی گواه بر شما است به راستی و منظور این است که چنان به خوبی بیان می کند که گویا سخن می گوید «إنا کنا نستنسخ ما کنتم تعملون»{ما از آنچه می کردید نسخه بر می داشتیم} یعنی از نگهبانان خود می خواستیم آنچه را در دنیا می کردید، بنویسند ...

و گفته‌اند مقصود از کتاب، لوح محفوظ است که گواه بر هر نیک و بد است که در آن ثبت است، و بنابراین معنی «نسخه برداری» این است که فرشته‌های نگهبان آنچه را از کردار بنده‌ها در آن نوشته است از خزانه‌داران لوح محفوظ، نسخه می گیرند و این قول ابن عباس است.⁽⁵⁾

روایت 2

علل الشرائع: به سندش از أبی خدیجه آورده است که به امام ششم علیه السّلام گفتم: چرا بیت، عتیق نام گرفته است؟ فرمود: خداوند عزّوجلّ حجرالاسود را از بهشت برای آدم فرو آورد و خانه کعبه یک در سپیدی بود، و خداوند آن را به آسمان برد و پایه‌اش جا ماند، و آن برابر همین خانه است، و هر روز هفتاد هزار فرشته در آن درمی آیند و هرگز به آن باز نمی گردند، و خدا ابراهیم و اسماعیل را دستور فرمود تا خانه را بر همان پایه‌ها بسازند و بیت عتیق نامیده شد برای آنکه از غرق شدن رها گردید.⁽⁶⁾

روایت 3

تفسیر علی بن ابراهیم: «و البیت المعمور» گفت: در آسمان چهارم

وَ هُوَ الضُّرَاحُ يَدْخُلُهُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ ثُمَّ لَا يَعُودُونَ إِلَيْهِ أَبَداً⁽¹⁾.

«4»

الْعِلَلُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ لِمَ صَارَ الطَّوَافُ سَبْعَةَ أَشْوَاطٍ قَالَ لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي قَالَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فَرَدُّوا عَلَي اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي وَ قَالُوا أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ قَالَ اللَّهُ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ وَ كَانَ لَا يَحْجُبُهُمْ عَنْ نُورِهِ فَحَجَبَهُمْ عَنْ نُورِهِ سَبْعَةَ آلَافِ عَامٍ فَلَاذُوا بِالْعَرْشِ سَبْعَةَ آلَافِ سَنَةٍ فَرَحِمَهُمْ وَ تَابَ عَلَيْهِمْ وَ جَعَلَ لَهُمُ الْبَيْتَ الْمَعْمُورَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ فَجَعَلَهُ مَثَابَةً وَ أَمْناً وَ وَضَعَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ تَحْتَ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ فَجَعَلَهُ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً فَصَارَ الطَّوَافُ سَبْعَةَ أَشْوَاطٍ وَاجِباً عَلَي الْعِبَادِ لِكُلِّ أَلْفِ سَنَةٍ شَوْطاً وَاحِداً⁽²⁾.

«5»

الْعِلَلُ، فِي عِلَلِ ابْنِ سِنَانٍ عَنِ الرِّضَا عليه السلامليه السلام: عِلَّةُ الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي قَالَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ فَرَدُّوا عَلَي اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي هَذَا الْجَوَابَ فَعَلِمُوا أَنَّهُمْ أَذْنَبُوا فَنَدِمُوا فَلَاذُوا بِالْعَرْشِ وَ اسْتَغْفَرُوا فَأَحَبَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يَتَعَبَّدَ بِمِثْلِ ذَلِكَ الْعِبَادَ فَوَضَعَ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ بَيْتاً بِحِذَاءِ الْعَرْشِ يُسَمَّي الضُّرَاحَ ثُمَّ وَضَعَ فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا بَيْتاً يُسَمَّي الْبَيْتَ الْمَعْمُورَ بِحِذَاءِ الضُّرَاحِ ثُمَّ وَضَعَ الْبَيْتَ بِحِذَاءِ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ ثُمَّ أَمَرَ آدَمَ عليه السلام فَطَافَ بِهِ فَتَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَجَرَي ذَلِكَ فِي وُلْدِهِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ⁽³⁾.

«6»

الْكَفْعَمِيُّ وَ الْبُرْسِيُّ بِإِسْنَادَيْهِمَا عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: قَالَ جَبْرَئِيلُ وَ الَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ نَبِيّاً

است و همان «ضراح است» و هر روز 70 هزار فرشته در آن درمی آیند، و دیگر هرگز به آن باز نمی گردند.

روایت 4

علل الشرایع: به سندش از ابی حمزه ثمالی آورده است که می گوید: به امام چهارم گفتم: چرا طواف، هفت دور است؟ فرمود: چون خداوند تبارک و تعالی به فرشته‌ها فرمود «انی جاعل فی الارض خلیفه»⁽⁴⁾{من در زمین جانشینی خواهم گماشت} و آن ها در برابر خداوند تبارک و تعالی گفتند:

«اتجعل فیها من یفسد فیها و یسفک الدماء»⁽⁵⁾{آیا در آن کسی را می‌گماری که در آن فساد می انگیزد، و خون ها می ریزد؟}، خداوند فرمود «انی اعلم ما لا تعلمون»⁽⁶⁾{ من می دانم آنچه را شما نمی دانید} و پیش از آن آنان را از نور خود محجوب نمی کرد و پس از آن 7 هزار سال آن ها را از نورش محجوب ساخت، پس هفت هزار سال به عرش پناه بردند، پس به آن ها مهر ورزید و توبه‌شان را پذیرفت و بیت المعمور را در آسمان چهارم برایشان ساخت تا پایگاه و محل امن آن ها باشد و خانه کعبه را زیر بیت المعمور نهاد و آن را پایگاه امنی برای مردم نمود، و هفت دور طواف بر بنده‌ها واجب شد، اینگونه که در برابر هر هزار سال یک دور شد.⁽⁷⁾

روایت 5

علل ابن سنان: امام رضا علیه السّلام: علت طواف به خانه کعبه این است که خداوند تبارک و تعالی به فرشته‌ها فرمود: {من در زمین جانشینی خواهم گماشت»، [فرشتگان] گفتند: «آیا در آن کسی را می‌گماری که در آن فساد انگیزد، و خون ها بریزد؟} و چنین به خدا پاسخ دادند، و دانستند که گناه کردند و پشیمان شدند و به عرش پناهنده شدند و آمرزش خواستند، و خداوند دوست داشت به مانند آن بنده‌ها عبادت شود، پس در آسمان چهارم خانه‌ای در برابر عرش به نام (ضراح) نهاد، سپس در آسمان دنیا خانه‌ای به نام بیت المعمور در برابر ضراح نهاد، سپس خانه‌ای در برابر بیت المعمور نهاد و آدم علیه السّلام را فرمود تا بر آن طواف کرد و خدا توبه‌اش را پذیرفت و این حکم در فرزندانش تا روز قیامت جاری شد.⁽⁸⁾

روایت 6

کفعمی و برسی به سند خود از پیغمبر روایت کردند که جبرئیل گفت:

سوگند به آن که تو را به راستی مبعوث کرده

إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي بَنَي فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ بَيْتاً يُقَالُ لَهُ الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ يَدْخُلُهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ وَ يَخْرُجُونَ مِنْهُ وَ لَا يَعُودُونَ إِلَيْهِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ الْخَبَرَ.

«7»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، قَالَ: أَخْرَجَ الْأَزْرَقِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام أَنَّ رَجُلًا سَأَلَهُ مَا بَدْءُ هَذَا الطَّوَافِ بِهَذَا الْبَيْتِ لِمَ كَانَ وَ حَيْثُ كَانَ فَقَالَ أَمَّا بَدْءُ هَذَا الطَّوَافِ بِهَذَا الْبَيْتِ فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ أَيْ رَبِّ أَ خَلِيفَةً مِنْ غَيْرِنَا مِمَّنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ وَ يَتَحَاسَدُونَ وَ يَتَبَاغَضُونَ وَ يَتَبَاغَوْنَ أَيْ رَبِّ اجْعَلْ ذَلِكَ الْخَلِيفَةَ مِنَّا فَنَحْنُ لَا نُفْسِدُ فِيهَا وَ لَا نَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَ لَا نَتَبَاغَضُ وَ لَا نَتَحَاسَدُ وَ لَا نَتَبَاغَي وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ وَ نُطِيعُكَ وَ لَا نَعْصِيكَ قالَ اللَّهُ تَعَالَي إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ قَالَ فَظَنَّتِ الْمَلَائِكَةُ أَنَّ مَا قَالُوا رَدٌّ عَلَي رَبِّهِمْ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنَّهُ قَدْ غَضِبَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَوْلِهِمْ فَلَاذُوا بِالْعَرْشِ‌⁽¹⁾ثَلَاثَ سَاعَاتٍ فَنَظَرَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ فَنَزَلَتِ الرَّحْمَةُ عَلَيْهِمْ فَوَضَعَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ تَحْتَ الْعَرْشِ بَيْتاً عَلَي أَرْبَعِ أَسَاطِينَ مِنْ زَبَرْجَدٍ وَ غَشَّاهُنَّ بِيَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ وَ سَمَّي الْبَيْتَ الضُّرَاحَ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ لِلْمَلَائِكَةِ طُوفُوا بِهَذَا الْبَيْتِ وَ دَعُوا الْعَرْشَ فَطَافَتِ الْمَلَائِكَةُ بِالْبَيْتِ وَ تَرَكُوا الْعَرْشَ فَصَارَ أَهْوَنَ عَلَيْهِمْ وَ هُوَ الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ يَدْخُلُهُ كُلَّ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ لَا يَعُودُونَ فِيهِ أَبَداً ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي بَعَثَ مَلَائِكَتَهُ‌⁽²⁾فَقَالَ ابْنُوا لِي بَيْتاً فِي الْأَرْضِ بِمِثَالِهِ وَ قَدْرِهِ فَأَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مَنْ فِي الْأَرْضِ مِنْ خَلْقِهِ أَنْ يَطُوفُوا بِهَذَا الْبَيْتِ كَمَا يَطُوفُ أَهْلُ السَّمَاءِ بِالْبَيْتِ الْمَعْمُورِ⁽³⁾.

«8»

وَ عَنْ مُقَاتِلٍ يَرْفَعُ الْحَدِيثَ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: أَنَّ آدَمَ قَالَ أَيْ رَبِ

خدا در آسمان چهارم خانه‌ای ساخت که به آن بیت المعمور می گویند، در هر روزی 70 هزار فرشته به آن وارد می شوند و بیرون می آیند و تا روز قیامت به آن باز نمی گردند.

روایت 7

درّ المنثور: ازرقی از علیّ بن الحسین علیه السّلام آورده که مردی از او پرسید: آغاز طواف به این خانه از کی بوده است؟ چرا بوده و از کجا بوده؟ پاسخ داد، امّا آغاز طواف به این خانه این است که خدا به فرشته‌ها فرمود:

من در زمین جانشینی خواهم گماشت، فرشته‌ها گفتند: ای پروردگار جایگزینی جز از ما که تباهی در آن برانگیزد و خون ها بریزد، و به یکدیگر حسد ورزند و با هم دشمنی کنند و بر یکدیگر بشورند؟ پروردگارا این جایگزین را از ما قرار بده که ما در زمین تباهی نمی کنیم و خون ها نمی ریزیم و با یکدیگر دشمنی نمی کنیم و به هم حسد نمی بریم و نمی شوریم و ما به حمد تو تسبیح می گوئیم و تو را تقدیس می کنیم، تو را فرمان می بریم و گناهت را انجام نمی دهیم؛ خدای تعالی فرمود: من می دانم آنچه را شما نمی دانید.

فرمود: فرشته‌ها گمان بردند آنچه به خدا گفتند اعتراضی بوده و او بر آن ها از این گفته‌شان خشم کرده پس تا سه ساعت به عرش پناهنده شدند و سر برداشتند و با انگشتان خود اشاره کردند و از ترس خود زاری و گریه نمودند، خدا به آن ها نظر کرد، و رحمتش بر آن ها جاری شد، و خداوند سبحان زیر عرش خانه‌ای بر چهار ستون از زبرجد ساخت و آن ها را با روپوش یاقوت سرخ پوشاند، و آن خانه را (ضراح) نامید و آنگاه به فرشته‌ها فرمود: به این خانه طواف کنید، و عرش را وانهید، فرشته‌ها به آن طواف کردند و عرش را وانهادند و این بر آن ها آسانتر بود و آن همان بیت المعمور است که خدا ذکر کرده، و هر روز و شب 70 هزار فرشته بر آن وارد می شوند که هرگز به آن باز نمی گردند.

سپس خداوند فرشته‌هایش را فرستاد و فرمود: به آن اندازه و نمونه برایم در زمین خانه بسازید، و خدای سبحان به هرکس که در زمین بود فرمود: بر آن خانه طواف کنید چنانچه اهل آسمان به بیت المعمور طواف می کنند.⁽⁴⁾

روایت 8

درّ المنثور: از مقاتل وارد شده و او حدیث را به پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله کشانده که آدم گفت: پروردگارا

أَعْرِفُ شِقْوَتِي لَا أَرَي شَيْئاً مِنْ نُورِكَ نَعْبُدُ⁽¹⁾فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْبَيْتَ الْمَعْمُورَ⁽²⁾عَلَي عَرْضِ الْبَيْتِ وَ مَوْضِعِهِ مِنْ يَاقُوتِ الْجَنَّةِ وَ لَكِنْ طُولُهُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ أَمَرَهُ أَنْ يَطُوفَ بِهِ فَأَذْهَبَ عَنْهُمُ الْهَمَّ الَّذِي كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ ثُمَّ رَفَعَ عَلَي عَهْدِ نُوحٍ عليه السلام‌⁽³⁾.

«9»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ الَّذِي فِي السَّمَاءِ يَدْخُلُهُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ لَا يَعُودُونَ‌⁽⁴⁾فِيهِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ حِذَاءَ الْكَعْبَةِ الْحَرَامِ‌⁽⁵⁾.

و عن أنس: مثله‌⁽⁶⁾.

«10»

وَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا بَيْتٌ يُقَالُ لَهُ الْمَعْمُورُ بِحِيَالِ الْكَعْبَةِ وَ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ نَهَرٌ يُقَالُ لَهُ الْحَيَوَانُ يَدْخُلُهُ جَبْرَئِيلُ كُلَّ يَوْمٍ فَيَنْغَمِسُ انْغِمَاسَةً ثُمَّ يَخْرُجُ فَيَنْتَفِضُ انْتِفَاضَةً يَجْرِي مِنْهُ سَبْعُونَ أَلْفَ قَطْرَةٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مِنْ كُلِّ قَطْرَةٍ مَلَكاً يُؤْمَرُونَ أَنْ يَأْتُوا الْبَيْتَ الْمَعْمُورَ فَيُصَلُّونَ فَيَفْعَلُونَ ثُمَّ يَخْرُجُونَ فَلَا يَعُودُونَ إِلَيْهِ أَبَداً وَ يُوَلَّي عَلَيْهِمْ أَحَدُهُمْ يُؤْمَرُ أَنْ يَقِفَ بِهِمْ فِي السَّمَاءِ مَوْقِفاً يُسَبِّحُونَ اللَّهَ فِيهِ إِلَي أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ⁽⁷⁾.

«11»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ فِي السَّمَاءِ يُقَالُ لَهُ الضُّرَاحُ عَلَي مِثْلِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ لَوْ سَقَطَ سَقَطَ عَلَيْهِ يَدْخُلُهُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ لَمْ يَرَوْهُ‌⁽⁸⁾

قَطُّ وَ إِنَّ لَهُ فِي السَّمَاءِ حُرْمَةً عَلَي قَدْرِ حُرْمَةِ مَكَّةَ⁽⁹⁾.

چه بدبختم، چیزی از نورت در برم نیست تا آن را بپرستم، و خدا بیت المعمور را به پهنای خانه کعبه بر او نازل کرد و جایش از یک دانه یاقوت بهشت بود، ولی بلندیش از آسمان تا زمین بود و به او فرمود تا بر آن طواف کند، و اندوهی که قبلا داشت از او برطرف کرد، سپس در عهد نوح آن خانه را بالا برد.⁽¹⁰⁾

روایت 9

درّ المنثور: از ابن عباس آمده که رسول خدا صلی اللَّه علیه و اله فرمود: بیت المعموری که در آسمان است، و هر روز 70 هزار فرشته در آن وارد می شوند که تا روز قیامت به آن بر نمی گردند، در برابر خانه کعبه است؛⁽¹¹⁾و از انس مانند این روایت نقل شده است.

روایت 10

درّ المنثور: از أبی هریره آمده است که پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله فرمود: در آسمان دنیا خانه‌ای است به نام «معمور» که در برابر کعبه است، و در آسمان چهارم نهری است به نام زندگی، جبرئیل هر روز یک بار در آن فرو می شود و آنگاه بیرون می آید و خود را تکانی می دهد و از او 70 هزار قطره می چکد که خدا از آن 70 هزار فرشته می آفریند، و دستور می فرماید تا به بیت المعمور آیند و نماز بخوانند و اعمال را انجام دهند، سپس بیرون شوند و هرگز به آن باز نگردند، و یکیشان را بر آن ها فرمانده می سازد تا آن ها را در آسمان صف کند و تا روز قیامت خدا را تسبیح گویند.⁽¹²⁾

روایت 11

درّ المنثور: و از ابن عباس آمده است که رسول خدا صلی اللَّه علیه و اله فرمود: بیت المعمور در آسمان است و به آن «ضراح» می گویند که به مانند خانه کعبه، اگر فرو افتد بر آن می افتد، هر روز 70 هزار فرشته بر آن وارد می شوند که هرگز آن را ندیده‌اند، و البته در آسمان همان حرمت مکّه را دارد.⁽¹³⁾

«12»

وَ عَنْ خَالِدِ بْنِ مُرَّةَ⁽¹⁾: أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِعَلِيٍّ عليه السلام مَا الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ قَالَ بَيْتٌ فِي السَّمَاءِ يُقَالُ لَهُ الضُّرَاحُ وَ هُوَ بِحِيَالِ الْكَعْبَةِ⁽²⁾

حُرْمَتُهُ فِي السَّمَاءِ كَحُرْمَةِ الْبَيْتِ فِي الْأَرْضِ يُصَلِّي فِيهِ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفاً مِنَ الْمَلَائِكَةِ لَا يَعُودُونَ إِلَيْهِ أَبَداً⁽³⁾.

«13»

وَ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ: أَنَّ ابْنَ الْكَوَّاءِ سَأَلَ عَلِيّاً عليه السلام عَنِ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ مَا هُوَ قَالَ ذَاكَ الضُّرَاحُ بَيْتٌ فَوْقَ سَبْعِ سَمَاوَاتٍ تَحْتَ الْعَرْشِ يَدْخُلُهُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ ثُمَّ لَا يَعُودُونَ إِلَيْهِ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ⁽⁴⁾.

«14»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هُوَ بَيْتٌ حِذَاءَ الْعَرْشِ تَعْمُرُهُ الْمَلَائِكَةُ يُصَلِّي فِيهِ كُلَّ لَيْلَةٍ سَبْعُونَ أَلْفاً مِنَ الْمَلَائِكَةِ ثُمَّ لَا يَعُودُونَ إِلَيْهِ‌⁽⁵⁾.

«15»

وَ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: أُنْزِلَ مِنَ الْجَنَّةِ وَ كَانَ يُعْمَرُ بِمَكَّةَ فَلَمَّا كَانَ الْغَرَقُ رَفَعَهُ اللَّهُ فَهُوَ فِي السَّمَاءِ السَّادِسَةِ يَدْخُلُهُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَكٍ‌⁽⁶⁾.

بيان

مقتضي الجمع بين الأخبار مع صحة جميعها القول بتحقق البيت في جميع تلك المواضع و سيأتي كثير من الأخبار المتعلقة بالباب في باب الملائكة.

باب 8 السماوات و كيفياتها و عددها و النجوم و أعدادها و صفاتها و المجرة

الآيات

اشارة

الأنعام: وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ‌⁽⁷⁾

روایت 12

درّ المنثور: از خالد بن مره، آمده است که مردی به امام علی علیه السّلام گفت: بیت المعمور چیست؟ فرمود: خانه‌ای است در آسمان که به آن «ضراح» گفته می شود، و در برابر کعبه است، و احترامش در آسمان چون احترام کعبه در زمین است، هر روز 70 هزار فرشته در آن نماز می خوانند که هرگز به آن باز نمی گردند.⁽⁸⁾

روایت 13

درّ المنثور: ابن کواء از علی علیه السّلام پرسید: بیت المعمور چیست؟ فرمود: همان «ضراح» است، خانه‌ای بالای هفت آسمان زیر عرش، که هر روز 70 هزار فرشته در آن وارد می شوند که تا قیامت به آن باز نمی گردند.⁽⁹⁾

روایت 14

درّ المنثور: از ابن عباس آمده است که: آن خانه‌ای است در برابر عرش، فرشته‌ها آن را تعمیر و آباد می کنند و هر شب 70 هزار فرشته در آن نماز می گزارند که به آن باز نمی گردند.⁽¹⁰⁾

روایت 15

درّ المنثور: از ضحاک آمده است که: از بهشت نازل شد و در مکّه آباد بود و در طوفان خدا آن را به آسمان ششم بالا برد و هر روز 70 هزار فرشته بر آن وارد می شوند.⁽¹¹⁾

بیان

جمع میان این اخبار با فرض صحت همه آن ها این است که، بیت المعمور در همه این جاها که در اخبار است موجود است و اخبار بسیار دیگری که تعلق به این باب دارد در باب ملائکه می آید .

باب هشتم: آسمان ها، چگونگی و شماره آن ها، اختران و شماره‌شان، وصفشان و وصف کهکشان

آیات

الأعراف: إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَ اسْتَكْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ⁽¹⁾.

الرعد: اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوي عَلَي الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّي يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ‌⁽²⁾.

الحجر: وَ لَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ باباً مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ إلي قوله تعالي وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَ زَيَّنَّاها لِلنَّاظِرِينَ وَ حَفِظْناها مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبِينٌ‌⁽³⁾.

النحل: خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ تَعالي عَمَّا يُشْرِكُونَ‌⁽⁴⁾.

و قال وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ‌⁽⁵⁾.

طه: تَنْزِيلًا مِمَّنْ خَلَقَ الْأَرْضَ وَ السَّماواتِ الْعُلي‌⁽⁶⁾.

الأنبياء: وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَ هُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضُونَ‌⁽⁷⁾.

و قال تعالي يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ‌⁽⁸⁾.

الحج: وَ يُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَي الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ‌⁽⁹⁾.

المؤمنون: وَ لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ وَ ما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ‌⁽¹⁰⁾.

و قال تعالي قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَ فَلا تَتَّقُونَ‌⁽¹⁾

الفرقان: تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَ جَعَلَ فِيها سِراجاً وَ قَمَراً مُنِيراً⁽²⁾

العنكبوت: خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ‌⁽³⁾

الروم: وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ بِأَمْرِهِ‌⁽⁴⁾

لقمان: خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها⁽⁵⁾

الصافات: وَ رَبُّ الْمَشارِقِ إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ وَ حِفْظاً مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ مارِدٍ إلي قوله تعالي فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ‌⁽⁶⁾

المؤمن: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَ السَّماءَ بِناءً⁽⁷⁾

السجدة: ثُمَّ اسْتَوي إِلَي السَّماءِ وَ هِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَ أَوْحي فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها وَ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَ حِفْظاً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ‌⁽⁸⁾

ق: أَ فَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَي السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَ زَيَّنَّاها وَ ما لَها مِنْ فُرُوجٍ‌⁽⁹⁾

الذاريات: وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُكِ‌⁽¹⁰⁾و قال تعالي وَ فِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَ

و فرمود: «قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظیمِ * یَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَ فَلا تَتَّقُون»⁽¹¹⁾{بگو: «پروردگار آسمان های هفتگانه و پروردگار عرش بزرگ کیست؟» خواهند گفت: «خدا.» بگو: «آیا پرهیزگاری نمی‌کنید؟»}.

ما تُوعَدُونَ‌⁽¹⁾و قال وَ السَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ‌⁽²⁾

الطور: وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ‌⁽³⁾و قال تعالي يَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْراً⁽⁴⁾

النجم: وَ النَّجْمِ إِذا هَوي‌⁽⁵⁾و قال تعالي وَ أَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْري‌⁽⁶⁾

القمر: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ⁽⁷⁾

الرحمن: الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبانٍ وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدانِ وَ السَّماءَ رَفَعَها⁽⁸⁾و قال فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ فَكانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهانِ‌⁽⁹⁾

الواقعة: فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ‌⁽¹⁰⁾

الملك: الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً ما تَري فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَري مِنْ فُطُورٍ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسِيرٌ وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ وَ جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ وَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذابَ السَّعِيرِ⁽¹¹⁾

الحاقة: وَ انْشَقَّتِ السَّماءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ واهِيَةٌ⁽¹²⁾

المعارج: يَوْمَ تَكُونُ السَّماءُ كَالْمُهْلِ‌⁽¹³⁾

ما تُوعَدُونَ»⁽¹⁴⁾{و روزی شما و آنچه وعده داده شده‌اید در آسمان است} «وَ السَّماءَ بَنَیْناها بِأَیْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُون»⁽¹⁵⁾{و آسمان را به قدرت خود برافراشتیم، و بی‌گمان، ما [آسمان] گستریم.}

نوح: أَ لَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً⁽¹⁾

الجن: وَ أَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ فَوَجَدْناها مُلِئَتْ حَرَساً شَدِيداً وَ شُهُباً وَ أَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً⁽²⁾

المرسلات: فَإِذَا النُّجُومُ طُمِسَتْ وَ إِذَا السَّماءُ فُرِجَتْ‌⁽³⁾

النبأ: وَ بَنَيْنا فَوْقَكُمْ سَبْعاً شِداداً وَ جَعَلْنا سِراجاً وَهَّاجاً⁽⁴⁾

التكوير: وَ إِذَا السَّماءُ كُشِطَتْ إلي قوله تعالي فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْكُنَّسِ‌⁽⁵⁾

الإنفطار: إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ وَ إِذَا الْكَواكِبُ انْتَثَرَتْ‌⁽⁶⁾

الإنشقاق: إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ وَ أَذِنَتْ لِرَبِّها وَ حُقَّتْ‌⁽⁷⁾

البروج: وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ‌⁽⁸⁾

الطارق: وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ وَ ما أَدْراكَ مَا الطَّارِقُ النَّجْمُ الثَّاقِبُ إلي قوله تعالي وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ‌⁽⁹⁾

الغاشية: وَ إِلَي السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ‌⁽¹⁰⁾

الشمس: وَ السَّماءِ وَ ما بَناها⁽¹¹⁾

تفسير

جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ أي خلقها لمنافعكم لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ قيل أي في ظلمات الليل في البر و البحر و إضافتها إليهما للملابسة أو في مشتبهات الطرق سماها ظلمات علي الاستعارة و هو إفراد لبعض منافعها بالذكر بعد أن أجملها بقوله لَكُمُ و أولت النجوم في الأخبار بالأئمة الأخيار عليهم السلام فإنهم الهداة في ظلمات الفتن و الشبهات و لا ينافي الظاهر قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ بيناها فصلا فصلا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ فإنهم المنتفعون به.

لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ أي لأدعيتهم و أعمالهم أو لأرواحهم كما تفتح لأعمال المؤمنين و أرواحهم و يدل علي أن للسماء أبوابا و ربما يحمل علي المجاز بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها قال الرازي في قوله تَرَوْنَها أقوال الأول أنه كلام مستأنف و المعني رفع السماوات بغير عمد ثم قال ترونها أي و أنتم ترونها أنها مرفوعة بلا عماد الثاني قال الحسن في الآية⁽¹⁾تقديم و تأخير تقديره رفع السماوات ترونها بغير عمد الثالث أن قوله تَرَوْنَها صفة للعمد و المعني بغير عمد مرئية أي للسماوات عمد و لكنا لا نراها قالوا و لها عمد علي جبل قاف و هو جبل من زبرجد محيط بالدنيا و لكنكم لا ترونه و هذا التأويل في غاية السقوط لأنه تعالي إنما ذكر هذا الكلام ليكون حجة علي وجود الإله القادر و لو كان المراد ما ذكروه ما تمت‌⁽²⁾الحجة لأنه يقال إن السماوات لما كانت مستقرة علي جبل‌⁽³⁾فأي دلالة تبقي فيها علي وجود الإله؟

و عندي فيه وجه آخر أحسن من الكل و هو أن العماد ما يعتمد عليه و قد دللنا علي أن هذه الأجسام إنما بقيت واقفة في الجو العالي بقدرة الله فحينئذ يكون عمدها هو قدرة الله تعالي فصح أن يقال رفع السماوات بغير عمد ترونها أي

تفسیر

«جعل لکم النجوم»{اختران را برای شما قرار داد} یعنی به سود شما آفرید «لتهتدوا بها فی ظلمات البر و البحر»{تا در تیرگی های خشکی و دریا بدان ها راه یابید} یعنی در تیرگی شب در خشکی و دریا، و نسبت تیرگی به آن ها برای مناسبت با آن است یا مقصود راه های ناشناس است که آن را به تیرگی تعبیر کرده، و این یکی از سودهای ستارگان است که پس از ذکر کلّ آن یادآوری کرده، و در اخبار، ستارگان به ائمه اطهار علیهم السلام تأویل شده اند که هدایت گران در تیرگی های فتنه و شبهه‌اند، و این با ظاهر منافات ندارد؛ «قد فصلنا الآیات»{البته تفصیل دادیم آیات را} یعنی آن را فصل به فصل بیان کردیم. «لقوم یعلمون»{برای مردمی که می دانند} زیرا از آن بهره می برند.

«لا تفتح لهم ابواب السماء»{درهای آسمان برایشان گشوده نمی شود} یعنی برای دعاء و کردارشان و یا جان هایشان، چنانچه برای کردار و جان های مؤمنان گشوده می شوند، و دلالت دارد که آسمان درهایی دارد و چه بسا این بر مجاز حمل شود. «بغیر عمد ترونها»{بی‌ستونی که آن را ببینید} رازی در تفسیرش گفته: در «ترونها»{ببینیدش} چند قول است:

آسمان ها را افراشته که بی‌ستون آن ها را می نگرید.

ستون های آسمان بر کوه قاف هستند، که کوهی است از زبرجد در گرد دنیا، که شما آن را نمی توانید ببینید، و این تأویل در نهایت سقوط است، زیرا خدای تعالی خواسته این کلام را ذکر کند تا حجتی بر وجود اله قادر بیاورد، و اگر مقصود این باشد که آن ها گفته اند، حجت تمام نیست، زیرا گفته می شود اگر آسمان ها بر کوه قاف استواراند، چه دلیلی بر وجود خدا باقی می ماند؟

و نزد من وجه دیگری است که بهتر از همه است و آن این است که ستون تکیه‌گاه است و ما ثابت کردیم به قدرت خدا این اجسام همه در فضا بر جای خود استوارند و بنابراین ستونشان همان قدرت خدا است و پس بنابراین درست است که گفته شود: ستون قابل مشاهده برای شما ندارند،

لها عمد في الحقيقة إلا أن تلك العمد هي إمساك‌⁽¹⁾الله تعالي و حفظه و تدبيره و إبقاؤه إياها في الجو العالي و أنتم لا⁽²⁾ترون ذلك التدبير و لا تعرفون كيفية ذلك الإمساك‌⁽³⁾انتهي.

و أقول هذا الوجه الأخير الذي يتبجح به و نسبه إلي نفسه أورده شيخنا الطبرسي رحمه الله في مجمع البيان راويا عن ابن عباس و مجاهد.

وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ فيه أنواع من الدلالة علي وجود الإله الحق و حكمته و قدرته إذ أصل تلك الحركات السريعة و استمرارها و كونها علي أقدار مخصوصة و كون بعضها مشرقية و بعضها مغربية و بعضها مائلة إلي الشمال و بعضها مائلة إلي الجنوب مما يدل دلالة قطعية علي وجود قادر قاهر كامل في العلم و الحكمة و اللطف و الرحمة كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّي قال الرازي فيه قولان الأول قال ابن عباس للشمس مائة و ثمانون منزلا كل يوم لها منزل و ذلك في‌⁽⁴⁾ستة أشهر ثم إنها تعود مرة أخري إلي واحد واحد منها في ستة أشهر مرة أخري و كذلك القمر له ثمانية و عشرون منزلا فالمراد بقوله كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّي هذا و تحقيقه أنه تعالي قدر لكل واحد من هذه الكواكب سيرا خاصا إلي جهة خاصة بمقدار خاص من السرعة و البطء و متي كان الأمر كذلك لزم أن يكون لها بحسب كل لحظة و لمحة حال أخري ما كانت حاصلة قبل ذلك و الثاني المراد كونهما متحركين إلي يوم القيامة و عند مجي‌ء ذلك اليوم تنقطع هذه الحركات كقوله‌⁽⁵⁾تعالي إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ وَ إِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ و إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ و إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ⁽⁶⁾.

یعنی در حقیقت ستونی دارند که نگهداری و قدرت خدا است که آن ها را در فضا باقی گذاشته و شما آن تدبیر را به چشم نمی توانید دید و چگونگی آن نگهداری را نمی‌فهمید (پایان).

می گویم: این وجه آخر را که به آن بالیده و به خود بسته، استاد طبرسی رحمه الله علیه در مجمع البیان از ابن عباس و مجاهد روایت کرده است.

«و سخّر الشمس القمر»{و خورشید و ماه را مسخر کرده} این به چند وجه دلالت بر وجود خدای بر حق و بر حکمت و قدرتش دارد، زیرا اصل این حرکات سریعه و استمرار آن ها، و به اندازه مخصوص بودن آن ها، و اینکه برخی از آن ها رو به مشرق و برخی رو به مغرب، برخی به سوی شمال و برخی به سوی جنوب اند، دلیل قطعی است بر وجود مدبّر قاهر قادر کامل در دانش و حکمت و لطف و رحمت «کل یجری لأجل مسمی»{هر کدام تا مدتی جریان دارند} رازی در تفسیرش گفته: در آن دو قول است:

ابن عباس گفته خورشید 180 منزل دارد و در شش ماه هر روز در یک منزلی است، سپس منزل به منزل در مدت شش ماه دیگر برمی‌گردد و همچنان ماه 28 منزل دارد و مقصود از آیه «کل یجری لأجل مسمی» این است و بنابراین خدا برای هر کدام از این کواکب سیری خاص به سوئی خاص با اندازه خاص در تندی و کندی مقدر کرده، و مادامیکه چنین است، لازم می آید که در هر لحظه‌ای حال تازه‌ای داشته باشند که قبل از آن، آن حال را نداشته اند.

مقصود این است که تا روز قیامت در حرکتند و آنگاه که این روز فرا می رسد از حرکت می مانند که خدای تعالی فرموده: {چون خورشید فرو افتد و چون اختران تیره شوند، و چون آسمان شکافته شود، و چون آسمان از هم بپاشد، و خورشید و ماه گرد هم شوند.}⁽⁷⁾

يُدَبِّرُ الْأَمْرَ قال البيضاوي أي أمر ملكوته من الإيجاد و الإعدام و الإحياء و الإماتة و غير ذلك يُفَصِّلُ الْآياتِ ينزلها و يبينها مفصلة أو يحدث الدلائل بواحد⁽¹⁾بعد واحد لَعَلَّكُمْ بِلِقاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ لكي تتفكروا فيها و تتحققوا كمال قدرته فتعلموا أن من قدر علي خلق هذه الأشياء و تدبيرها قدر علي الإعادة و الجزاء⁽²⁾.

قوله تعالي وَ لَوْ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ باباً ظاهره جواز الخرق علي الأفلاك و إن أمكن أن يكون من قبيل التعليق علي المحال وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً أكثر المفسرين حملوه علي البروج الاثني عشر المعروفة و قيل هي الكواكب. قال الطبرسي رحمه الله أي منازل للشمس و القمر وَ زَيَّنَّاها لِلنَّاظِرِينَ بالكواكب النيرة عن أبي عبد الله عليه السلام. و قيل البروج النجوم عن ابن عباس و الحسن و قتادة وَ حَفِظْناها أي السماء مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ أي مرجوم مرمي بالشهاب و قيل ملعون مشئوم و حفظ السماء من الشيطان بالمنع حتي لا يدخلها و لا يبلغ إلي موضع يتمكن فيه من استراق السمع بما أعد له من الشهاب إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ المراد بالسمع المسموع و المعني إلا من حاول أخذ مسموع من السماء في خفية فَأَتْبَعَهُ أي لحقه شِهابٌ مُبِينٌ أي شعلة نار ظاهر لأهل الأرض بين لمن رآه و نحن في رأي العين نري كأنهم يرمون بالنجوم و الشهاب عمود من نور يضي‌ء ضياء النار لشدة ضيائه و روي عن ابن عباس أنه قال كان في الجاهلية كهنة و مع كل واحد شيطان فكان يقعد من السماء مقاعد للسمع فيستمع من الملائكة ما هو كائن في الأرض فينزل و يخبر به الكاهن فيفشيه الكاهن إلي الناس فلما بعث الله عيسي عليه السلام منعوا من ثلاث سماوات و لما بعث محمدا صلي الله عليه و آله منعوا من السماوات كلها و حرست السماء بالنجوم و الشهاب‌⁽³⁾من معجزات نبينا صلي الله عليه و آله لأنه لم ير

«یدبّر الامر»{امر را تدبیر می کند} بیضاوی در تفسیرش گفته: یعنی کار ملکوتش از موجود کردن و نیست کردن، و زنده کردن و میراندن و جز آن «یفصل الآیات»{تفصیل می دهد آیات را} فرود می آورد و به طور روشن شرح می دهد یا پی در هم دلیل می آورد «لعلکم بلقاء ربکم توقنون»{شاید شما با دیدار پروردگار خود یقین نمائید} و تا بیندیشید در آن و کمال قدرتش را باور کنید و بدانید آنکس که بر آفرینش این ها و تدبیرشان توانا است می تواند آن ها را بازگرداند و سزا دهد.⁽⁴⁾

قول خداوند تعالی «و لو فتحنا علیهم بابا»{اگر دری بر آن ها بگشائیم} ظاهرش این است که شکاف بر آسمان ها رواست، گرچه ممکن است از قبیل تعلیق امر بر محال باشد «و قد جعلنا فی السماء بروجا»{در آسمان برج هایی قرار دادیم} بیشتر مفسران آن ها را بروج 12 گانه معروفه می دانند، و گفته‌اند مقصود ستارگانند؛ طبرسی رحمه الله علیه گفته: منازل خورشید و ماه اند «زیناها للناظرین»{آن ها را برای بیننده‌ها آراستیم} امام ششم فرمود: با ستارگان درخشان، و از ابن عباس و حسن و قتاده است که بروج همان ستاره‌هایند «و حفظناها»{و نگهداشتیم آن را} یعنی آسمان را.

«من کل شیطان الرجیم»{از هر دیو رانده شده} یعنی با تیر شهاب خورده رانده شده و گفته‌اند: دیو ملعون نفرت انگیز، و حفظ آسمان از شیطان جلوگیری از او است که درون آن نرود و نتواند به جایی برود که استراق سمع کند به وسیله شهابی که برای راندنش آماده است، «الا من استرق السمع»{جز کسی که بخواهد از آسمان پنهانی خبری بگیرد} و به دنبالش باشد که در این صورت شعله‌ای آتشین که مردم آن را به طور روشنی می بینند دنبال می کند، و ما به چشم می نگریم که گویا با ستاره آن ها را تیر باران می کنند؛ شهاب یک ستون آتش درخشان است. و از ابن عباس روایت است که در جاهلیت کاهنانی بودند و با هر کدام دیوی بود که از فرشته‌های آسمان خبرگیری می کرد که در زمین چه خواهد بود، و به آن کاهن خبر می داد، و او برای مردم پیشگوئی می کرد، و چون خدا عیسی علیه السّلام را فرستاد، از سه آسمان ممنوع شدند و چون محمّد صلی اللَّه علیه و آله و سلم را فرستاد همه آسمان ها بر آن ها غدقن شدند و با ستارگان و شهاب نگهبانی شدند که شهاب از معجزه‌های پیغمبر ما است، زیرا پیش از دوران نبوتش دیده نشدند،

قبل زمانه و قيل إن الشهاب يقتل الشياطين و قيل لا يقتلهم‌⁽¹⁾.

خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِ أي لأمر حق هو العبادة و المعرفة أو علي مقدار و شكل و أوضاع و صفات مختلفة قدرها و خصصها بحكمته تَعالي عَمَّا يُشْرِكُونَ منها أو مما يفتقر في وجوده أو بقائه إليها و مما لا يقدر علي خلقها. وَ عَلاماتٍ عطف علي قوله رَواسِيَ في قوله وَ أَلْقي فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أي ألقي في الأرض و جعل فيها معالم تستدل به السابلة من جبل و منهل و ريح و نحو ذلك وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ بالليل في البراري و البحار و المراد بالنجم الجنس و قيل الثريا و الفرقدان و بنات النعش و الجدي قيل و لعل الضمير لقريش لأنهم كانوا كثير الأسفار للتجارة مشهورين بالاهتداء في مسايرهم بالنجوم و في كثير من الروايات أن العلامات الأئمة عليهم السلام و النجم رسول الله صلي الله عليه و آله و ضمير هم راجع إلي العلامات باعتبار المعني و العلي جمع العليا تأنيث الأعلي أي السماوات الرفيعة العالية .

وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً أي عن الوقوع بقدرته أو عن الفساد و الانحلال إلي الوقت المعلوم بمشيته أو عن استراق السمع بالشهب وَ هُمْ عَنْ آياتِها أي أحوالها الدالة علي وجود الصانع و وحدته و كمال قدرته و تناهي حكمته مُعْرِضُونَ غير متفكرين.

يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ قال الطبرسي رحمه الله المراد بالطيِّ هنا هو الطيُّ المعروف فإن الله سبحانه يطوي السماء بقدرته و قيل إن طي السماء ذهابها عن الحسن كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ السجل صحيفة فيها الكتب و قيل ملك يكتب أعمال العباد و قيل اسم كاتب كان للنبي صلي الله عليه و آله‌⁽²⁾انتهي.

و أقول تدل الآية علي حدوث السماوات و إمكان خرقها و زوالها و تغير أحوالها ردا علي الحكماء المنكرين لجميع ذلك.

و گفته شده شهاب دیوها را می کشد و گفته شده که نمی کشد.⁽³⁾

«خلق السماء و الارض بالحق»{آسمان ها و زمین را به حق آفریده} یعنی برای کاری درست که عبادت و معرفت است یا به اندازه و اشکال و اوضاع و اوصاف گوناگون طبق حکمت خود تقدیر کرده«تعالی عما یشرکون»{برتر است از آنچه شریک او می آورند} که خود در هستی و بقایش به او نیاز دارد و از آنچه توانائی به آفرینش آن ندارد «و علامات»و نشانه‌هایی} یعنی در زمین نشانه‌هایی ساخت که دلیل رهگذران باشند، چون کوه و چشمه‌سار و باد و مانند آن «و بالنجم هم یهتدون»{و به ستاره راه می یابند} شبانه در بیابان ها و دریاها، ویژه با ستاره ثریا و فرقدان و بنات النعش و جدی و به ویژه قریشیان که بسیار به سفر تجارت می رفتند و در راه های خود از ستارگان رهیابی می کردند در بسیاری روایات است که نشانه‌ها، ائمه علیهم السّلام اند و نجم رسول خدا صلی اللَّه علیه و اله است.

«و جعلنا السماء سقفا محفوظا»{و آسمان را سقفی محفوظ ساختیم» از اینکه فرو افتد یا تباه شود و از هم بپاشد تا وقتی که خدا با مشیت خود بخواهد، یا از استراق سمع به وسیله شهاب محفوظ نگاه داشتیم «و هم عن آیاتها»{و آنان از آیاتش} یعنی از حالاتش که دلیل بر وجود صانع و یگانگی او و کمال قدرت و حکمت بالغه او است «معرضون»{روگردانند} درحالیکه تفکر نمی کنند.

«یوم نطوی السماء»{روزی که آسمان را درمی پیچیم} طبرسی رحمه الله علیه در مجمع گفته: مقصود همان لوله کردن آن است به مانند برگ کاغذ زیرا خدا به قدرت خود آسمان را درمی پیچد، و از حسن است که طی آسمان از میان رفتن آن است «کطی السجل للکتب»{مانند درپیچیدن صفحه نامه‌ها} سجل صحیفه ای است که در آن کتاب ها وجود دارند. و گفته‌اند: سجلّ نام فرشته‌ای است که کردار بنده‌ها را می نویسد، گفته‌اند نام نویسنده‌ای بود که از آن پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله بود.(پایان)⁽⁴⁾

و من می گویم: این آیه دلالت دارد بر حدوث آسمان ها و امکان شکاف آن ها و نابود شدن و دگرگونی حالاتشان که به عنوان ردّی است بر حکماء که منکر همه این هایند.

أَنْ تَقَعَ عَلَي الْأَرْضِ قال البيضاوي من أن تقع أو كراهة أن تقع بأن خلقها علي صورة متداعية إلي الاستمساك إِلَّا بِإِذْنِهِ أي إلا بمشيته و ذلك يوم القيامة و فيه رد لاستمساكها بذاتها فإنها مساوية لسائر الأجسام في الجسمية فتكون قابلة للميل الهابط قبول غيرها انتهي‌⁽¹⁾.

سَبْعَ طَرائِقَ قال الرازي أي سبع سماوات و إنما قيل طرائق لتطارقها بمعني كون بعضها فوق بعض يقال طارق الرجل نعليه إذا طبق‌⁽²⁾نعلا علي نعل و طارق بين ثوبين إذا لبس ثوبا علي‌⁽³⁾ثوب هذا قول الخليل و الزجاج‌⁽⁴⁾و قال الزجاج هو قوله سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً و قال علي بن عيسي سميت بذلك لأنها طرائق الملائكة في العروج و الهبوط و الطيران و قال آخرون لأنها طرائق الكواكب فيها مسيرها و الوجه في إنعامه علينا بذلك أنه تعالي جعلها موضعا لأرزاقنا بإنزال الماء منها و جعلها مقرا للملائكة و أنها موضع الثواب و لأنها مكان إرسال الأنبياء و نزول الوحي و أما قوله وَ ما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ ففيه وجوه أحدها ما كنا غافلين بل كنا للخلق حافظين من أن تسقط عليهم السبع الطرائق‌⁽⁵⁾فتهلكهم و ثانيها إنما خلقناها فوقهم لتنزل عليهم الأرزاق و البركات منها و ثالثها أنا خلقنا هذه الأشياء فدل خلقنا لها علي كمال قدرتنا ثم بين كمال العلم بقوله وَ ما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ يعني عن أعمالهم و أقوالهم و ضمائرهم و ذلك يفيد نهاية الزجر و رابعها و ما كنا عن خلق السماوات غافلين بل نحن لها حافظون لئلا تخرج عن التقدير الذي أردنا كونها عليه كقوله تعالي ما تَري فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ‌⁽⁶⁾انتهي.

«ان تقع علی الارض»{که فروافتد بر زمین} زیرا به صورت خودداری آن را آفریده که جز به خواست او فرو نیفتد و آن در قیامت است و این رد قول کسی است که می گوید به ذات خود برپا است، چون که او همچون اجسام دیگر پذیرای میل و فرو افتادن است.⁽⁷⁾(پایان)

«سبع طرائق»{هفت طریقه} یعنی هفت آسمان، رازی در تفسیرش گفته: به آن طرائق گفته اند چون به این معنی است که بعضی از آن ها فوق بعضی دیگر هستند، هنگامیکه گفته می شود: «طارق الرجل نعلیه» به این معنی است که مرد دو کفش خود را روی هم بگذارد، و همچنین به هنگامی که لباسی را روی لباس دیگر بپوشد گفته می شود؛ این گفته خلیل و زجاج است که او گفته این به معنی قول خدا است که فرموده «سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً»، علی بن عیسی گفته: چون راه های فرشته‌هایند در بالا رفتن و پائین آمدن و پریدن، به این نام نامیده شده است و دیگران گفته اند: چون راه گردش ستارگانند و وجه نعمت بودن این ها برای ما برای آن است که خدا آن ها را وسیله روزی ما کرده و باران از آن می بارد، و پایگاه فرشته‌ها است، و مکان ثواب است و چون مکانی است که پیامبران از آن فرستاده می شوند و وحی از آن فرود می آید، و در قول خداوند «و ما کنا عن الخلق غافلین»{ما بی‌خبر از خلق نبودیم} چند وجه است:

تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً قال الرازي البروج هي القصور العالية سميت بروج الكواكب به لأنها لهذه الكواكب كالمنازل لسكانها و اشتقاق البرج من التبرج لظهوره و فيه قول آخر عن ابن عباس أن البروج هي الكواكب العظام و الأول أولي و السراج الشمس‌⁽¹⁾انتهي بأمره. أي بمحض إرادته وَ رَبُّ الْمَشارِقِ قيل أي مشارق الكواكب أو مشارق الشمس في السنة و هي ثلاثمائة و ستون يشرق كل يوم في واحد و بحسبها تختلف المغارب و لذلك اكتفي بذكرها مع أن الشروق أدل علي القدرة و أبلغ في النعمة إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا أي القربي منكم بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ أي بزينة هي الكواكب بالإضافة البيانية أو البدلية علي القراءتين وَ حِفْظاً منصوب بإضمار فعله أو العطف علي زينة باعتبار المعني كأنه قال إنا خلقنا الكواكب زينة للسماء وَ حِفْظاً مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ مارِدٍ خارج من الطاعة يرمي بالشهب‌⁽²⁾.

قَراراً أي مستقرا تستقرون عليه وَ السَّماءَ بِناءً أي و جعل السماء بناء مرتفعا فوقها و لو جعلهما رتقا لما أمكن الخلق الانتفاع بما بينهما كَيْفَ بَنَيْناها أي رفعناها بلا عمد وَ زَيَّنَّاها بالكواكب وَ ما لَها مِنْ فُرُوجٍ أي فتوق كسائر الأبنية المبنية من الأحجار و اللبنات بل خلقها ملساء متصلة أو ليس لها فروج ظاهرة مرئية فلا ينافي الأبواب الكائنة فيها و قال الكسائي معناه ليس فيها تفاوت و اختلاف قال الرازي قالت الفلاسفة الآية دالة علي أن السماء لا تقبل الخرق و كذلك قالوا في قوله هَلْ تَري مِنْ فُطُورٍ و قوله سَبْعاً شِداداً و تعسفوا فيه لأن قوله تعالي ما لَها مِنْ فُرُوجٍ صريح في عدم ذلك و الإخبار عن عدم شي‌ء لا يكون إخبارا عن عدم إمكانه فإن من قال ما لفلان مال لا يدل علي نفي إمكانه ثم إنه تعالي بين خلاف قولهم بقوله وَ إِذَا السَّماءُ فُرِجَتْ و قوله‌⁽³⁾إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ و قوله‌⁽⁴⁾فَهِيَ يَوْمَئِذٍ واهِيَةٌ في مقابلة قوله

«تبارک الذی جعل فی السماء بروجا»{مبارک باد خدائی که در آسمان برج هایی قرار داده است} رازی در تفسیرش گفته: برج کاخ بلند است و نام منازل کواکب را برج نهادند چون مانند منزل برای سکان آن ها است، و برج به معنی نمایش است و از ابن عباس آمده است که بروج خود ستارگان بزرگند، و تفسیر اول بهتر است و چراغ خورشید است.⁽⁵⁾(پایان) «بأمره»{به امرش} یعنی صرف خواستش، «و رب المشارق» گفته شده به معنی طلوع‌گاه همه ستارگان یا خصوص خورشید در طول سال که 360 بار است و هر روز از یکی از آن ها طلوع می کند و هر مشرقی دارای مغربی است و از این رو به ذکر مشرق اکتفاء کرد، به علاوه اینکه طلوع بر توانائی راه نماینده تر است و در رساندن نعمت بلیغ تر است. «انا زینا السماء الدنیا»{آسمان دنیا} یعنی نزدیکتر به شما که ستارگان زیور آن اند و به وسیله شهاب ها راننده دیوهای خارج شده از اطاعت الهی از آن اند؛

«قرارا» یعنی زمین پایگاه شده که روی آن استقرار دارید و آسمان بالای آن ساخته شد و به هم چسبیده نشدند تا مخلوقین بتوانند از آنچه بین آن دو است بهره ببرند. «کیف بنیناها»{چگونه آن ها را بنا کردیم} آن ها را بدون ستون استوار کردیم و با ستارگان زینت دادیم. «و ما لها من فروج»{هیچ رخنه ای ندارند} مانند ساختمان های زمین که با سنگ و خشت ساخته شده اند، رخنه و شکاف ندارند بلکه پیوسته‌اند، این یعنی شکاف های ظاهر مرئی در آن ها نیست و این منافات با درهای نامرئی آن ها ندارد، کسائی گفته معنایش این است که تفاوت و اختلافی ندارند. رازی در تفسیرش گفته: فلاسفه می گویند این آیه دلیل است بر اینکه آسمان رخنه ناپذیر است و همچنین قول خدا «هل تری من فطور»{آیا در آن خلل و نقصانی می بینی} و قول خداوند «سبعا شدادا»{هفت آسمان سخت} نیز دلیل بر آن است.

ولی در این مسأله به ناروا سخن گفته اند، زیرا آیه ای که می گوید: رخنه ندارند، صریح در نداشتن رخنه است و خبر دادن از عدم یک شیء، خبر دادن از عدم امکان و ممکن بودن آن ها نیست، کسی که می گوید«فلانی مالی ندارد» این دلالت نمی کند به نفی امکان مال داشتن برای او، به علاوه خدا خلافش را بیان کرده که می فرماید «و اذا السماء فرجت»{و آنگاه که آسمان بشکافد} و قول خداوند «و اذا السماء انفطرت»{و آنگاه که آسمان از هم بشکافد} و قول خداوند «فهی یومئذ واهیه»{و در آن روز است که آن از هم گسسته باشد} در برابر این است که فرمود:

سَبْعاً شِداداً⁽¹⁾قال فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ فَكانَتْ وَرْدَةً كَالدِّهانِ إلي غير ذلك و الكل في الرد عليهم صريح و ما ذكروه في الدلالة ليس بظاهر بل و ليس له دلالة خفية أيضا و أما دليلهم المعقول فأضعف و أسخف من تمسكهم بالمنقول‌⁽²⁾.

ذاتِ الْحُبُكِ قال البيضاوي ذات الطرائق و المراد إما الطرائق المحسوسة التي هي مسير الكواكب أو المعقولة التي يسلكها النظار و يتوصل بها إلي المعارف أو النجوم فإن لها طرائق أو أنها تزينها كما تزين الموشي طرائق الوشي جمع حبيكة كطريقة و طرق أو حباك كمثال و مثل‌⁽³⁾قال الطبرسي رحمه الله أي ذات الطرائق الحسنة لكنا لا نري تلك الحبك لبعدها عنا و قيل ذات الخلق الحسن المستوي و قيل ذات الحسن و الزينة عن علي عليه السلام‌⁽⁴⁾انتهي.

و أقول سيأتي تأويل آخر في الرواية عن الرضا عليه السلام.

وَ فِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ أي أسباب رزقكم أو تقديره و قيل المراد بالسماء السحاب و بالرزق المطر فإنه سبب الأقوات وَ ما تُوعَدُونَ من الثواب لأن الجنة فوق السماء السابعة أو لأن الأعمال و ثوابها مكتوبة مقدرة في السماء بِأَيْدٍ أي بقوة وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ أي لقادرون من الوسع بمعني الطاقة و الموسع القادر علي الإنفاق أو لموسعون السماء أو ما بينها و بين الأرض أو الرزق و قيل أي قادرون علي خلق ما هو أعظم منها وَ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ هو السماء عن علي عليه السلام يَوْمَ تَمُورُ السَّماءُ مَوْراً أي تدور دورانا و تضطرب و تموج و تتحرك وَ النَّجْمِ المراد جنس النجم أو الثريا فإنه غلب فيه و أول في بعض الأخبار بالرسول صلي الله عليه و آله إِذا هَوي أي غرب أو انتثر يوم القيامة أو انقض

«سبعا شدادا»{هفت آسمان سخت} و فرموده «فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ فَکانَتْ وَرْدَةً کَالدِّهان»{پس آن گاه که آسمان از هم بشکافد و چون چرم گلگون گردد} و آیات دیگر و همه در رد گفته آن ها صریح اند، و استدلال آن ها به آیات درست نیست، و دلیل عقلی آن ها ضعیف‌تر و رسواتر از دلیل نقلی آن ها است.

«ذاتِ الْحُبُکِ» راه راه، بیضاوی در تفسیرش گفته: یعنی دارای راه ها، و مراد از آن یا راه های محسوسی است که مسیر ستارگان است یا راه های اندیشه متفکران برای نیل به معارف، یا مقصود خود ستارگان است که هر کدام راهی دارند، یا مقصود این است که ستاره ها آن را به صورت پارچه راه راه نشان می دهند و طبرسی در مجمع البیان گفته: یعنی راه های خوبی دارد که ما آن ها را نمی نگریم چون از ما دورند، یا اخلاق خوب و پسندیده دارند، و از امام علی علیه السّلام روایت شده که زیبائی و زیور دارند.⁽⁵⁾(پایان)

من گویم: تفسیر دیگری در روایت امام رضا علیه السّلام برایش بیان می‌شود.

«و فی السماء رزقکم»{و روزی شما در آسمان است} یعنی اسباب روزی یا تقدیر روزی، و گفته‌اند مقصود از آسمان ابر است و مقصود از روزی باران که سبب قوت است «و ما توعدون»{و آنچه وعده داده شده اید} یعنی ثواب چون بهشت بالای آسمان هفتم است یا اینکه اعمال و ثواب آن ها در آسمان مضبوطند و منظور از «أید» نیرو است، «و إنا لموسعون» یعنی توانائیم که از وسع به معنی توانائی گرفته شده و موسع کسی است که قادر بر انفاق کردن است یا اینکه پهن کردیم آسمان یا آنچه بین آن و زمین است یا مقصود روزی است، و گفته‌اند یعنی قادریم بزرگتر از آن را بیافرینیم؛

«والسقف المرفوع»{سقف برافراشته شده}همان آسمان است که از امام علی علیه السلام نقل شده است. «یوم تمور السماء مورا» یعنی به شدت بگردد و با حالت آشفته مانند موج به حرکت درآید، «و النجم» مراد از آن هر ستاره یا خصوص ثریا است که نام آن شده است و در برخی از اخبار مراد از آن رسول خدا صلی اللَّه علیه و اله است؛ «اذا هوی»{وقتی فرو افتد} یعنی غروب کند یا در روز قیامت پراکنده شود یا سقوط کند

أو طلع فإنه يقال هوي هويا بالفتح إذا سقط علي الأرض أو إذا نمي و ارتفع و علي الأخير معراجه أو نزوله صلي الله عليه و آله وَ أَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْري إنما خص بالذكر لأن خزاعة كانت تعبدها.

وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ قال الرازي المفسرون بأسرهم علي أن المراد أن القمر انشق و حصل فيه الانشقاق و دلت الأخبار الصحاح عليه و إمكانه لا يشك فيه و قد أخبر عنه الصادق فيجب اعتقاد وقوعه و حديث امتناع الخرق و الالتئام حديث اللئام و قد ثبت جواز الخرق و التخريب علي السماوات‌⁽¹⁾انتهي .

الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبانٍ أي يجريان بحساب معلوم مقدر في بروجهما و منازلهما و يتسق بذلك أمور الكائنات السفلية و تختلف الفصول و الأوقات و يعلم السنون و الحساب وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ المشهور أن المراد بالنجم النبات الذي ينجم أي يطلع من الأرض و لا ساق له و بالشجر الذي له ساق و قيل المراد بالنجم نجم السماء يَسْجُدانِ أي ينقادان لله فيما يريد بهما طبعا انقياد الساجد من المكلفين طوعا وَ السَّماءَ رَفَعَها خلقها مرفوعة محلا و مرتبة فإنها منشأ أقضيته و منزل أحكامه و محل ملائكته.

فَإِذَا انْشَقَّتِ السَّماءُ يعني يوم القيامة فَكانَتْ وَرْدَةً أي فصارت حمراء ثم تجري كَالدِّهانِ و هو جمع الدهن عند انقضاء الأمر و قيل هي كالدهان التي تصب بعضها بألوان مختلفة و قيل الدهان الأديم الأحمر فَلا أُقْسِمُ قيل إذ الأمر أوضح من أن يحتاج إلي قسم أو فأقسم و لا مزيدة للتأكيد أو فلأنا أقسم فحذف المبتدأ و أشبع فتحة لام الابتداء بِمَواقِعِ النُّجُومِ أي بمساقطها و تخصيص المغارب لما في غروبها من زوال أثرها و الدلالة علي وجود مؤثر لا يزول تأثيره أو بمنازلها و مجاريها و قيل النجوم نجوم القرآن و مواقعها أوقات نزولها وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ لما في المقسم به من الدلالة علي عظم القدرة و كمال الحكمة و فرط الرحمة طِباقاً أي مطابقة بعضها فوق بعض مصدر طابقت

یا طلوع کند، یا به سمت بالا رفته و مرتفع شود و اگر مقصود پیغمبر باشد منظور معراج او یا نزولش از معراج است «و انه هو رب الشعری»{و او است پروردگار شعری} نام این ستاره را برده برای آنکه خزاعه آن را می پرستیدند.

«وانشق القمر»{و ماه شکافت} رازی در تفسیرش گفته: مفسران همه اتفاق دارند که ماه شکافت و شکاف در آن پدیدار شد، و اخبار صحیحه بر آن دلالت دارند، و در امکانش شکی نیست و مخبر صادق از آن خبر داده و باید به آن معتقد شد و امتناع خرق و التیام در فلکیات گفته مردمان پستی است، و خرق و ویرانی بر آسمان ها ثابت شده است.⁽²⁾(پایان)

«الشمس و القمر بحسبان»{ خورشید و ماه بر حسابی [روان] اند.} یعنی به حساب مقدر و معلومی در بروج و منازل خود روانه‌اند، و امور کائنات زمینی به وسیله آن ها منظم می شوند، و اختلاف فصول و اوقات پدیدار می شود و مردم سال ها و حساب خود را می دانند «و النجم و الشجر»{و بوته و درخت} مشهور است که مقصود از نجم، گیاه بی‌ساقه است و منظور از درخت، گیاه ساقه‌دار، و برخی گفته اند: مقصود همان ستاره آسمان است و هر دو برای خدا فرمانبردارند، به طوری که از روی اختیار برای خداوند از روی تکلیف سجده می کنند.«والسماء رفعها» یعنی آن را در محل و مرتبه ای رفیع قرار داد، زیرا آن منشأ قضاهای خداوند و قرارگاه احکام و جایگاه فرشتگان اوست.

«فإذا انشقت السماء»{آن هنگام که آسمان از هم شکافته شود} یعنی روز قیامت، «فکانت ورده» یعنی به رنگ قرمز درآید، سپس جریان یابد، «کالدهان»{چرم گلگون} و آن جمع دهن است هنگامی که کار به پایان برسد. و آن مانند چرم گلگون است که با رنگ های مختلف سرازیر می شود؛ «فلا اقسم» گفته شده: هنگامی که امر روشن تر از آن باشد که نیازی به قسم داشته باشد یا به معنی این است که قسم می خورم. «بمواقع النجوم»{قسم به مواقع نجوم} یعنی محل غروب ستارگان که دلیل است بر زوال اثر آن ها و بر وجود مؤثری که همیشه اثر دارد یا مقصود منازل و مجاری آن ها است، و گفته‌اند مقصود ستارگان قرآن است و اوقات نزول آن ها که «و إنه لقسم لو تعلمون عظیم»{و آن به راستی اگر بدانید سوگند بزرگی است} چون متعلق آن دلیل بر عظمت قدرت و کمال حکمت و فرط رحمت است، «طباقا» یعنی به طور مطابقت که بعضی از آن ها روی بعضی دیگر هستند،

النعل إذا خصفتها طبقا علي طبق وصف به أو طوبقت طباقا أو ذات طباق جمع طبق كجبل و جبال و قيل أراد بالمطابقة المشابهة أي يشبه بعضها بعضا في الإحكام و الإتقان ما تَري فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ أي اختلاف و تناقض من طريق الحكمة بل تري أفعاله كلها سواء في الحكمة و إن كانت متفاوتة في الصور و الهيئة و قيل معناه ما تري يا ابن آدم في خلق السماوات من عيب و اعوجاج بل هي مستقيمة مستوية كلها مع عظمها فَارْجِعِ الْبَصَرَ أي فرد البصر و أدرها في خلق الله و استقص في النظر مرة بعد أخري و التقدير انظر ثم ارجع النظر في السماء و قيل أي قد نظرت إليها مرارا فانظر إليها مرة أخري متأملا فيها لتعاين ما أخبرت به من تناسبها و استقامتها و استجماعها ما ينبغي لها هَلْ تَري مِنْ فُطُورٍ أي شقوق و فتوق و قيل من وهي و خلل ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ أي ثم كرر النظر مرتين لأن من نظر في الشي‌ء كره بعد أخري بأن له ما لم يكن بائنا و قيل المراد بالتثنية التكرير و التكثير كما في لبيك و سعديك و لذلك أجاب الأمر بقوله يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً أي بعيدا عن إصابة المطلوب كأنه طرد عنه طردا بالصغار وَ هُوَ حَسِيرٌ كليل من طول المعاودة و كثرة المراجعة وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ أي بكواكب مضيئة إضاءة السراج.

و اعلم أن هاهنا إشكالا مشهورا و هو أنه اتفق أصحاب الهيئة علي أنه ليس في السماء الأولي سوي القمر و سائر السيارات كل في فلك و الثوابت كلها في الثامن و الآية الكريمة تدل علي أن كلها أو أكثرها في السماء الدنيا و أجيب عنه بوجوه.

الأول أن النسبة إليها أنه لما كانت تري منها فكانت زينة لها كما أن السراج المرئي خلف الزجاج زينة لها أو لأنه بحسب الحس لما كان يتوهم أنه فيها فكأنه زينة لها و هذا الوجه و إن كان أوفق بأصولهم إلا أنه متضمن لتكلف كثير في الآيات.

الثاني ما ذكره الرازي في تفسيره و هو أنه لا يبعد وجود كرة تحت كرة

و گفته شده مراد از مطابقت مشابهت است یعنی بعضی از آن ها با بعضی دیگر در استواری و محکمی مشابه است.

«ما تری فی خلق الرحمن من تفاوت»{در خلق خدا هیچ تفاوتی نمی بینی} یعنی حکمت خدا در همه یک نواخت است گر چه صورت و شکلشان اختلاف دارد و گفته‌اند: یعنی در خلق آسمان ها عیب و کجی نمی بینی و همه با بزرگی که دارند، درست و استواراند.

«فارجع البصر»{باز بنگر} یعنی هر چه خواهی در آفرینش خدا بررسی کن و اندیشه نما و باز هم بنگر و بیندیش، ببین شکستی و یا سستی در آن می‌بینی بلکه دیده را خسته و رانده می سازی و به خود رنج می دهی.

«و لقد زینا السماء الدنیا بمصابیح»{آسمان نزدیک تر را به زیور چراغ ها آراستیم} یعنی ستارگان درخشان که مانند چراغ ها آویخته‌اند.

و بدان که در اینجا اشکالی مشهور وجود دارد، چون دانشمندان هیئت اتفاق دارند که در آسمان یکم، جز ماه نیست، و سیاره‌های دیگر هر کدام در فلکی می باشند و ثوابت، همه در فلک هشتم‌اند با اینکه آیه دلالت دارد که همه یا بیشترشان در آسمان یکم هستند و از این اشکال به چند وجه جواب گفته‌اند:

القمر و تكون في البطء مساوية لكرة الثوابت و تكون الكواكب المركوزة فيما يقارن القطبين مركوزة في هذه الكرة السفلية إذ لا يبعد وجود كرتين مختلفتين بالصغر و الكبر مع كونهما متشابهتين في الحركة و علي هذا التقدير لا يمتنع أن تكون هذه المصابيح مركوزة في السماء الدنيا فثبت أن مذهب الفلاسفة في هذا الباب ضعيف‌⁽¹⁾انتهي.

و أقول جملة القول في ذلك أن الحكماء أثبتوا أفلاكا تسعة لأنهم وجدوا أولا لجميع الكواكب حركة سريعة من المشرق إلي المغرب و هي التي بها يتحقق طلوعها و غروبها و بها يتحقق الليل و النهار و هي المسماة بالحركة اليومية و بالحركة الأولي و بحركة الكل فأثبتوا لها فلكا واحدا يشتمل علي الجميع‌⁽²⁾

ثمّ ان فلاسفة الإسلام ارتضوا الفرضية البطلميوسية و بنوا عليها و شددوا مبانيها فاصبحت نظرية مرضية بل اصلا مسلما لا يختلف فيه، ثمّ نزل جم غفير من علماء الإسلام ما ورد في لسان الشرع من لفظة« السماوات» علي الافلاك السبعة« و الكرسيّ» علي الثامن و« العرش» علي التاسع، و منهم من قال ان السماوات فوق الافلاك، و قد تكلفوا لتطبيق الظواهر الشرعية. علي أصول هذه الفرضية و فروعها، كل ذلك لارتضائهم اياها و اعجابهم بها و اعتقادهم بانها أصل هيوي قويم و قاعدة فلكية مسلمة، مع انها في الأصل فرضية افترضت لحل ما اشكل من المسائل الهيوية و لذلك كلما بدت مشكلة اخذوا في اصلاحها و تتميمها فزادوا في تعداد الافلاك و نقصوا و ابرموا ما نسجوا و نقضوا، حتي آل الامر الي انكار كثرة الافلاك من جهة و انهائها الي الثمانين من اخري! و اللبيب يأخذ عظته من عبر التاريخ و لا يتهاون بعد في تأويل حقائق الكتاب و السنة بما يعجبه من آراء العلماء و اوهام الحكماء ما لم يستندوا الي دليل قاطع و برهان ساطع.

و كيف كان فالهيئة الحديثة تنكر مركزية الأرض و وحدة القمر و انحصار السيارات في النيرين و الخمسة المتحيرة و كون الشمس من السيارات و الفلك البسيط الذي لا يقبل الحرق و الالتئام، و اكتشفت بالآلات الهيوية الحديثة كواكب و اقمارا اخري ليس لها ذكر في الهيئة القديمة فاكتشفت من السيارات فلكان، اورانوس، نبتون و پيلوتون و عدة كواكب صغيرة بين المريخ و المشتري تناهز الف سيارة. و اكتشفت للمريخ قمران و للمشتري أحد عشر قمرا و لزحل تسعة اقمار و لاورانوس ستة اقمار الي غير ذلك. و سنشير الي بعض ما ثبت في الهيئة الجديدة في موضع انسب ان شاء اللّه تعالي.

و در کندی مانند کره ثوابت باشد، و همه ستارگان نزدیک به دو قطب زمین در آن باشند، و این دور نیست که دو کره مختلف بزرگ و کوچک در حالیکه در حرکت مشابه هم اند وجود داشته باشند، و بنابراین، این ستارگان در آسمان نزدیکترند، پس ثابت شد که قول فلاسفه در این باب ضعیف است⁽³⁾(پایان).

من می گویم: خلاصه سخن این است که حکماء نه فلک را ثابت کرده‌اند، زیرا برای همه ستارگان در نظر اول حرکتی سریع از مشرق به مغرب دیدند، که طلوع و غروب آن ها بسته به آن است، و شب و روز از آن است و حرکت یومیه نام دارد و حرکت اولی و حرکت کل نیز به آن گویند. و برای آن یک فلکی ثابت کردند که همه را داراست، سپس برای هر کدام از هفت کوکب سیّاره معروفه

حركة من المغرب إلي المشرق مخالفة لحركة آخر منها في السرعة و البطء فأثبتوا لكل واحدة منها فلكا ثم وجدوا لجميع الكواكب التي غير السبعة حركة واحدة غربية بطيئة جدا فأثبتوا لها فلكا علي حدة فحصلت تسعة أفلاك لتسعة حركات و هي المسماة بالأفلاك الكلية و أما ترتيب السيارات فالمشهور أن القمر في الفلك الذي هو أقرب إلينا ثم عطارد ثم الزهرة ثم الشمس ثم المريخ ثم المشتري ثم زحل ثم فلك الثوابت ثم الأطلس الذي هو غير مكوكب و ما ورد في لسان الشرع بلفظ السماوات ينزلونها علي أفلاك السيارات و بلفظ الكرسي علي فلك البروج و هو الثامن و بلفظ العرش علي التاسع و استدلوا علي الترتيب المذكور بأن زحل يكسف بعض الثوابت فيكون تحتها و ينكسف بالمشتري فيكون فوقه و المشتري ينكسف بالمريخ فهو فوقه و هذه الثلاثة تسمي علوية و أما كون الشمس تحتها فلأن لها اختلاف منظر دون العلوية و أما الزهرة و عطارد فلا جزم بكونهما تحت الشمس أو فوقها إذ لا يكسفها غير القمر و لا يدرك كسفها لشي‌ء من الكواكب لاحتراقها عند مقارنتها و لا يعرف لهما اختلاف منظر أيضا لأنهما لا يبعدان عن الشمس كثيرا و لا يصلان إلي نصف النهار و الآلة التي يعرف بها اختلاف المنظر

حرکتی مخالف آن از مغرب به مشرق یافتند، که مخالف هم در تندی و کندی اند، و برای هر کدام هم فلکی ثابت کردند و سپس یافتند که همه کواکب جز کواکب سبعه سیاره، حرکت بسیار کندی به سوی مغرب دارند و برای آن هم فلکی ثابت کردند، پس نه فلک برای نه حرکت شد، و آن ها را افلاک کلیه نامیدند و در ترتیب سیاره‌ها به ترتیب از پائین به بالا می گویند:

قمر است که در فلکی قرار دارد که به ما نزدیک تر است و سپس عطارد و سپس زهره و خورشید و مریخ و مشتری و زحل، سپس فلک ثوابت و بعد فلک اطلس که دارای ستاره نیست. و آسمان ها را که در زبان شرع آمده، افلاک سیّارها می دانند و کرسی را فلک البروج که همان فلک هشتم است، و عرش را فلک نهم می شمارند، و ترتیب افلاک را اینگونه استدلال می کنند که زحل بعضی ثوابت را دچار کسوف می کند، پس آن ثوابت زیر زحل هستند، و خودش توسط مشتری دچار کسوف می شود، پس معلوم است که مشتری فوق آن است، و مشتری به وسیله مریخ دچار کسوف می شود، پس مریخ فوق آن است و این سه را علویه می خوانند.

و اما اینکه خورشید زیر آن است زیرا برای آن اختلاف منظری وجود دارد که برای سیارات علویه نیست. و امّا زهره و عطارد معلوم نشده که زیر خورشیدند یا بالای آن، زیرا جز ماه برای آفتاب انکساف نمی آورد، و کسوف آن به هیچیک از ستارگان دیگر نمی رسد، و ستارگان دیگر در مقارنه با آن محو می شوند، و اختلاف منظر هم به واسطه اینکه تا اندازه نصف النهار از خورشید به دور نمی شوند محقق نمی گردد، چون ابزاری که اختلاف منظر را نشان می دهد

إنما تنصب في سطح دائرة نصف النهار فحكموا بكونهما تحت الشمس استحسانا لتكون متوسطة بين الستة بمنزلة شمسة القلادة و أيدوا ذلك بمناسبات أخر و ذكر الشيخ و بعض من تقدمه أنه رأي الزهرة كشامة علي وجه الشمس و بعضهم ادعي أنه رآها و عطارد كشامتين عليها و سميا سفليين لذلك و الزهرة منها فوق عطارد لانكسافها به و القمر تحت الكل لانكساف الكل به.

و أما خصوص عدد التسعة فجزم الأكثر بأنه لا أقل منها و المحقق الطوسي رحمه الله جوز كونها ثمانية حيث قال في التذكرة و إسناد إحدي الحركتين الأوليين إلي المجموع لا إلي فلك خاص به لم يكن ممتنعا لكنهم لم يذهبوا إلي ذلك و قال صاحب التحفة إني سمعت من الأستاذ أن جواز إسناد إحدي الأوليين إلي المجموع لا إلي فلك خاص بها معلل بجواز اتصال نفس بالثمانية و أخري بالثامنة و تكون دوائر البروج و المنطقتان مفروضة علي محدب الثامنة فقلت فعلي هذا يمكن أن تكون الأفلاك الكلية سبعة فقط بأن تفرض الثوابت مركوزة في ممثل زحل و دوائر البروج علي محدبة متحركة بالحركة السريعة دون البطيئة و تتعلق نفس واحدة بمجموع السبعة و تحركه الحركة الأولي و نفس أخري تعلقت بممثل زحل وحده و تحركه الحركة البطيئة و نفس الثانية تعلقت بخارجه و تحركه الحركة الخاصة و باقي الأفلاك الستة علي حالها فاستحسنه و أثني علي انتهي.

و قال المحقق الدواني يجوز أن تكون الأفلاك الكلية اثنين بأن تفرض الأفلاك الخارجة المراكز كلها سوي خارج القمر في ثخن ممثل واحد بحيث لا تكون السطوح التي يثبتونها بين الممثلات إلا بين ذلك الممثل و ممثل القمر فتنحصر الأفلاك الكلية فيهما انتهي هذا هو الكلام في جانب القلة و أما في جانب الكثرة فلا قطع لاحتمال أن يكون كل من الثوابت أو كل طائفة منها في فلك علي حدة و أن يكون أفلاكا كثيرة غير مكوكبة هذا ما ذكروه في هذا الباب و لنرجع إلي ما يناسب الكتاب فنقول:

در سطح دائره نصف النهار نصب می‌شود، و حکم آنان به اینکه عطارد و زهره زیر خورشیدند، استحسانی بیش نیست، برای آنکه خورشید در وسط رشته سیّارات است، مانند نگین وسط گلوبند، و مناسبات دیگر هم برای آن آورده‌اند.

و شیخ (ابن سینا) و برخی پیش از او، گفته‌اند: که زهره را چون خالی بر چهره خورشید دیده‌اند و برخی مدعی شدند که آن را با عطارد چون دو خال بر آن دیده، و از این رو در زمره سفلیّات شمرده شدند و زهره بالای عطارد است، چون عطارد او را منکسف می کند، و ماه زیر همه است چون همه را منکسف می سازد.

و امّا انحصار افلاک به نه و اینکه کمتر از آن نیستند نزد بیشتر فلاسفه قطعی است، و محقق طوسی رحمه الله علیه گفته که ممکن است افلاک هشت تا باشند، آنجا که در تذکره گفته: وابسته بودن یکی از دو حرکت نخست (حرکت شبانه روزی و حرکت ثوابت) به مجموع افلاک، اگر تا هشت فلک باشند مانعی ندارد، ولی آن را نگفته‌اند؛ و صاحب تحفه گفته: من از استاد خودم شنیدم این احتمال محقق طوسی بنا بر آن است که مجموع هشت فلک، نفسی داشته باشند و فلک هشتم نفسی دیگر، و دائره بروج دو منطقه، هر دو بر محدب فلک هشتم باشند.

من گفتم: بنابراین ممکن است که افلاک کلی تنها هفت تا باشند اینگونه که ثوابت در ممثل زحل میخکوب باشند، و دوائر بروج هم بر محدب آن فرض شوند و به حرکت سریع آن بچرخند، نه حرکت کنند، و هر هفت تا یک نفس عمومی داشته باشند که آن را به حرکت شبانه‌روزی بچرخاند، و نفس دیگری از آن که ممثل زحل باشد و آن را به حرکت کند ثوابت بچرخاند، و نفس مخصوص دومی هم از آن خارج مرکز زحل باشد و او را به حرکت مخصوص زحل بچرخاند، و شش فلک دیگر به حال خود باشند، او آن را آفرین گفت و مرا ستود. (پایان)

محقق دوانی گفته: رواست که فلک کلی همان دو تا باشند به این صورت که همه فلک های خارج مرکز به جز خارج مرکز ماه در ثخن یک ممثل باشند، و سطوحی که فلاسفه میان ممثل ها ثابت می دانند نباشند، مگر میان این ممثل کلی و ممثل فلک ماه و فلک کلی تنها دو تا باشد (پایان).

این گفتگوها از نظر کمی شماره افلاک است ولی از نظر فزونی بر نه تا، دلیل قطعی نیست، زیرا محتمل است هر ستاره ثابت یا هر گروهی از آن ها یک فلک جداگانه داشته باشند، یا فلک های بی‌ستاره فراوانی وجود داشته باشند، این است آنچه در این باب گفته‌اند.

يمكن أن يكون أكثر الكواكب الثابتة و هي التي لم تكن في ممر السيارات في فلك من الأفلاك الجزئية للقمر مساوية حركته لحركة الثوابت فإنهم أثبتوا كلا من تلك الأفلاك الجزئية لدواع دعتهم إلي ذلك مع أنه تلزمهم علي ذلك إشكالات لم يمكنهم حلها فلا مانع من إثبات فلك آخر لتصحيح ما في الآيات و الأخبار بحيث لا يخالف قواعدهم المبنية علي الظن و التخمين و بالقيد المذكور لا مانع من جهة الانكساف أيضا.

الثالث ما خطر بالبال القاصر و هو أن يكون جميع الأفلاك الثمانية التي أثبتوها لجميع الكواكب فلكا واحدا مسمي بالسماء الدنيا و تكون غيرها ستة سماوات أخر غير مكوكبة كما أنهم يثبتون لكل من الكواكب أفلاكا كثيرة جزئية و يعدون الكل فلكا واحدا كليا فلا ينافي شيئا من أصولهم و إنما يخالف مصطلحهم و لا عبرة بمخالفة الاصطلاح و قد ذهب بعض قدماء الحكماء أيضا إلي أن الثوابت في فلك القمر قال بليناس الحكيم في كتاب علل الأشياء هي سبعة أفلاك بعضها في جوف بعض و صارت الأفلاك في كل منها كوكب غير فلك القمر فإن الكواكب تبددت فيه و تقطعت لاختلاطها بكثرة الرياح الصاعدة إليه من قرب الأرض و قال في موضع آخر و أما سماء الدنيا فإنها تبددت كواكبها من قبل حبكها و تدرجها فتقلبت الكواكب فصارت متعلقة بتلك الدرج و قال عند ذكر الملائكة سكان فلك القمر من الروحانيين كثيرة رحمتهم قليلة شرورهم متعطفين علي الحيوان مصلحين للنبات دائبين في مسرة بني آدم متصلين بهم فلاتصالهم ربما ظهروا لهم و كلموهم بلا هيبة منهم بالرحمة لهم و بألفة و هم مسلطون علي السماء يحرسون السماء من شيطانك و ولده أن يسترقوا السمع من الملائكة الأعلين الروحانيين المتصلين بفلك الشمس و إن الروحانيين الموكلين بالشمس إذا طلعت الشمس من مشرقها كان عندهم الأحداث التي تحدث في العالم في ذلك اليوم كله فشيطانك و ولده يسترقون ما أوحي إلي أولئك الملائكة فالملائكة الذين في فلك القمر يجملون النجوم حتي يصير نارا ثم يرجمونهم بها

اکنون برگردیم به آن چه مناسب کتاب است و می گوئیم: ممکن است أکثر کواکب ثابته که در گذرگاه ثوابت نیستند، در یک فلک جزء ماه باشند، که حرکتی برابر حرکت ثوابت دارد، زیرا فلاسفه افلاک جزئیه را هر کدام برای رفع اشکالی در تنظیم حرکات کواکب ثابت کرده‌اند، و با این حال اشکالات لاینحلی هم دارند، و مانع نیست از اثبات یک فلک دیگر برای تطبیق آیات و اخبار بر آن به طوری که مخالف با قواعد تخمینی آن ها نباشد، و با شرطی که ذکر شد اعتراض هم از جهت وقوع انکساف نسبت به برخی ثوابت لازم نمی آید.

بلیناس حکیم در کتاب «علل الأشیاء» گفته: هفت آسمان در درون یکدیگرند، و هر کدام یک ستاره دارند جز آسمان ما، که ستاره‌هایش از هم پاشیده و به واسطه بادهای فراوانی که با آن آمیخته و از زمین بالا رفته، تکه تکه شده است؛ و در جای دیگر گفته: امّا آسمان دنیا به راستی که ستاره‌هایش تکه تکه شده اند، چون رخنه‌ها و پایه‌ها برداشته شده و ستاره‌ها به آن پایه‌ها چرخیده‌اند. در باب ذکر فرشته‌ها گفته: ساکنان روحانی فلک قمر، پر مهر و کم شرّند، حیوان دوست و گیاه پرورند و پیوسته در شادی آدمیزاده کوشایند و به آن ها پیوسته‌اند. و برای این است که گاهی به دیدن آن ها می آیند و دوستانه و با مهر و الفت با آن ها سخن می گویند و آن ها بر آسمان تسلّط دارند و آن را از شیطان و فرزندانش نگه می دارند تا از فرشته‌های والای روحانی پیوسته به فلک خورشید سخن دزدی نکنند، زیرا فرشته‌های گماشته به خورشید، هنگام بر آمدن آفتاب، همه چیزی که آن روز در جهان رخ می دهد را می دانند، و شیطان و فرزندانش آنچه را که به آن ها وحی می‌شود، می دزدند، و فرشته‌های فلک قمر ستاره‌ها را می پرورند تا آتش‌زا شوند، و شیاطین را به وسیله آن ها تیر زده

فيهربون منها إلي آخر ما قال.

الرابع أن يكون المراد بالكواكب في الآية الكريمة الشهب المنقضة قريبا منها و لما كانت تري حسا علي سطح السماء فهي زينة لها و تؤيده تتمة الآية كما ستعرف.

الخامس أن يكون المراد بالدنيا الدنو من الناحية العليا و العرش الأعلي فالمراد بها الفلك الثامن علي سياق قوله تعالي دَنا فَتَدَلَّي فإن ترتيب الأفلاك قد يبتدأ مما يلينا فيكون فلك القمر أولها و أدناها و قد يبتدأ به من الجانب الأعلي ففلك الثوابت أول الأفلاك المكوكبة و أدناها من العرش و يرد عليه أن في لسان الشرع يعبر عنه بالكرسي كما مر .

وَ جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ قال البيضاوي و جعلنا لها فائدة أخري هي رجم أعدائكم بانقضاض الشهب المسببة عنها و قيل معناها رجوما و ظنونا لشياطين الإنس و هم المنجمون فالرجوم‌⁽¹⁾جمع رجم بالفتح و هو مصدر سمي به ما يرجم به وَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذابَ السَّعِيرِ في الآخرة بعد الإحراق بالشهب في الدنيا⁽²⁾انتهي و أقول علي الاحتمال الرابع لا تحتاج إلي تكلف في ذلك.

وَ انْشَقَّتِ السَّماءُ قال الرازي لنزول الملائكة فَهِيَ يَوْمَئِذٍ واهِيَةٌ أي مسترخية ساقطة القوة كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ بعد ما كانت محكمة شديدة⁽³⁾كَالْمُهْلِ قيل كدردي الزيت و قيل كعكر القطران سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً قال الرازي هذا يقتضي كون بعضها مطبقا⁽⁴⁾علي البعض و هذا يقتضي أن لا يكون هاهنا⁽⁵⁾فرج فالملائكة كيف يسكنون و الجواب أن الملائكة أرواح و أيضا

و به گریز وا می دارند (تا آخر آنچه گفته است).

«دنی فتدلی»{نزدیک آمد و نزدیکتر شد} زیرا اگر ترتیب افلاک را از طرف ما آغاز کنیم فلک ماه یکم و نزدیکترین آن ها است و اگر از بالا آغاز کنیم فلک ثوابت نخستین فلک ستاره دار است و نزدیکتر از همه به عرش است، و بر آن اعتراض می شود که در زبان شرع آن را چنانچه گذشت کرسی می خوانند.⁽⁶⁾

و ممکن است هفت آسمان در زبان شرع به این هفت طبقه اشاره داشته باشد، و درهای آسمان و ساکنان آسمان و این تعبیرات را هم می توان به معانی مناسبی تفسیر کرد (شرح مترجم).

«و جعلناها رجوما للشیاطین»{آن را مایه طرد شیاطین [قوای مزاحم] گردانیدیم} بیضاوی در تفسیرش گفته:

برای آن فائده دیگری قرار دادیم که راندن دشمنان شما به وسیله ی ستارگان است، و گفته‌اند مقصود این است که ستارگان مایه تخمین و گمان شیاطین انس‌اند که همان منجم‌هایند که از آن ها کورکورانه احکامی استخراج می‌کنند «و اعتدنا لهم عذاب السعیر»{و برای آن ها عذاب آتش فروزان آماده کرده‌ایم} در آخرت پس از سوختن آن ها به شهاب ها در دنیا.⁽⁷⁾(پایان)

می گویم بنا بر جواب چهارم نیاز به تکلفی در تفسیر آیه نیست.

«وانشقت السماء»{و آسمان از هم شکافته شد} رازی در تفسیرش گفته: یعنی برای فرود آمدن فرشته‌ها «فهی یومئذ واهیه»{و در آن روز است که آن از هم گسسته باشد}، مانند پنبه زده پس از آنکه محکم و سخت بوده است.⁽⁸⁾

«کالمهل»{چون فلز گداخته شده} گفته شده مانند: ته مانده زیت(روغن) یا ته‌نشین قطران «سبع سموات طباقا»{هفت آسمان طبقه شده بر هم} رازی در تفسیرش گفته: یعنی روی همدیگر و باید رخنه‌ای میان آن ها نباشد پس چگونه فرشته‌ها در آن ها ساکن هستند؟ و جوابش این است که فرشته‌ها ارواحند

المراد من كونها طباقا كونها موازية لا أنها متماسة⁽¹⁾وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً قال البيضاوي أي في السماوات و هو في السماء الدنيا و إنما نسب إليهن لما بينهن من الملابسة وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً مثلها به لأنها تزيل ظلمة الليل عن وجه الأرض كما يزيلها السراج عما حوله‌⁽²⁾وَ أَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ أي طلبنا بلوغ السماء أو خبرها و اللمس مستعار من المس للطلب كالجس حَرَساً أي حراسا اسم جمع كالخدم شَدِيداً قويا و هم الملائكة الذين يمنعونهم عنها وَ شُهُباً جمع شهاب و هو المضي‌ء المتولد من النار وَ أَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ أي مقاعد خالية عن الحرس و الشهب أو صالحة للرصد و الاستماع و لِلسَّمْعِ صلة لنقعد أو صفة لمقاعد شِهاباً رَصَداً أي شهابا راصدا له و لأجله يمنعه عن الاستماع بالرجم أو ذوي شهاب راصدين علي أنه اسم جمع للراصد.

طُمِسَتْ أي محقت و أذهب نورها فُرِجَتْ أي شقت سَبْعاً شِداداً أي سبع سماوات أقوياء محكمات لا يؤثر فيها مرور الدهور وَ جَعَلْنا سِراجاً وَهَّاجاً متلألئا وقادا أو بالغا في الحرارة و المراد الشمس وَ إِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ أي انقضت أو أظلمت وَ إِذَا السَّماءُ كُشِطَتْ أي قلعت و أزيلت كما يكشط الإهاب عن الذبيحة فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْكُنَّسِ قال الرازي فيه قولان الأول و هو المشهور الظاهر أنها النجوم الخنس جمع خانس و الخنوس الانقباض و الاستخفاء تقول خنس بين القوم و انخنس و الكنس جمع كانس و كانسة يقال كنس إذا دخل الكناس و هو مقر الوحش يقال كنست الظباء في كناسها و تكنست المرأة إذا دخلت هودجها تشبه بالظبي إذا دخل الكناس ثم اختلفوا في خنوس النجوم و كنوسها علي ثلاثة أوجه فالقول الأظهر أن ذلك إشارة إلي رجوع الكواكب الخمسة السيارة و استقامتها فرجوعها هو الخنوس و كنوسها اختفاؤها تحت ضوء الشمس و لا شك أن هذه حالة عجيبة و فيها أسرار عظيمة

و جا نمی خواهند یا مقصود این است که موازی هم اند نه چسبیده بهم .

«و جعل القمر فیهن نورا»{و ماه را در میان آن ها روشنایی‌بخش گردانید} بیضاوی در تفسیرش گفته:

یعنی در آسمان ها با اینکه خودش در آسمان دنیا است و نور را به حسب مناسبت به همه نسبت داده است. «و جعل الشمس سراجا»{و خورشید را [چون] چراغی قرار داد}، آن را مانند چراغ خواند، چون تاریکی شب را از روی زمین برمی اندازد چنانچه چراغ را از گرد خود برمی دارد.

«و انا لمسنا السماء»{و ما بر آسمان دست یافتیم} یعنی خواستیم به آن یا خبر آن برسیم و فرشته‌های پاسبان و ستاره‌های سوزان یافتیم «و انا کنا نقعد منها مقاعد للسمع»{و در [آسمان] برای شنیدن، به کمین می‌نشستیم} یعنی کمین گاه هایی خالی از نگهبان و شهاب و مناسب برای رصد کردن اخبار و گوش دادن «شهابا رصدا»{تیر شهابی در کمین خود} یعنی شهابی که در کمین او بوده و به وسیله آن تیر، او را از گوش دادن منع می کرده است. یا دارای شهابهایی که کمین می کردند مبنی بر اینکه اسم جمع برای راصد باشد.

«طمست» یعنی محو شد و نورش رفت «فرجت» یعنی شکافته شد «سبعا شدادا» یعنی هفت آسمان که قوی و محکم هستند که گذشت زمان در آن ها مؤثر نیست «و جعلنا سراجا وهاجا» یعنی متلألئ و درخشان یا مراد این است که به حرارت زیادی رسیده است و مراد از آن خورشید است. «و اذا النجوم انکدرت» یعنی به پایان رسد و ظلمانی گردد «و اذا السماء کشطت» یعنی از جای برکنده شود و زایل گردد همانگونه که پوست قربانی از آن کنده می شود.

«فلا اقسم بالخنس * الجوار الکنس»{نه، نه! سوگند به اختران گردان، [کز دیده] نهان شوند و از نو آیند} رازی در تفسیرش گفته: ... خنوس در هم شدن و نهان خواستن است، کنوس در لانه خزیدن آهو است و در وصف کردن ستارگان به خنوس و کنوس سه وجه است:

باهرة وَ الْقَوْلُ الثَّانِي مَا رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام وَ غَيْرِهِ: أَنَّهَا هِيَ جَمِيعُ الْكَوَاكِبِ. و خنوسها عبارة عن غيبوبتها عن البصر في النهار و كنوسها عن ظهورها للبصر في الليل أي تظهر في أماكنها كالوحش في كنسها و القول الثالث أن السبعة السيارة تختلف مطالعها و مغاربها علي ما قال تعالي بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ و لا شك أن فيها مطلعا واحدا و مغربا واحدا هما أقرب المطالع و المغارب إلي سمت رأسنا⁽¹⁾ثم إنها تأخذ في التباعد من ذلك المطلع إلي سائر المطالع طول السنة ثم ترجع إليها فخنوسها عبارة عن تباعدها عن ذلك المطلع و كنوسها عبارة عن عودها إليه فعلي القول الأول يكون القسم واقعا بالخمسة المتحيرة و علي الثاني بجميع الكواكب و علي الثالث بالسبعة السيارة.

و القول الثاني أنها بقر الوحش و قال ابن جبير هي الظباء و علي هذا الخنس من الخنس في الأنف و هو تقعير فيه فإن البقر و الظباء أنوفها علي هذه الصفة و الكنس جمع كانس و هي التي تدخل الكناس و القول هو الأول لأنه أنسب بما بعده و لأن محل قسم الله كلما كان أعظم و أعلي رتبة كان أولي‌⁽²⁾انتهي.

و أقول الخمسة المتحيرة هي ما خلا الشمس و القمر من السبعة السيارة و إنما سميت متحيرة لكونها في حركاتها الخاصة تارة مستقيمة تري متحركة من المغرب إلي المشرق و تارة واقفة و تارة راجعة كالمتحير في أمره و لذا أثبتوا لها تداوير لظنهم عدم الاختلاف في حركات فلك واحد.

قوله تعالي إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ قال الرازي أي انشقت وَ إِذَا الْكَواكِبُ انْتَثَرَتْ إذ⁽³⁾عند انتقاض تركيب السماء لا بد من انتشار الكواكب علي تخوم‌⁽⁴⁾الأرض و الفلاسفة ينكرون إمكان الخرق و الالتئام علي الأفلاك و دليلنا علي

و خیره کننده دارد.

من می گویم: خمسه متحیره پنج سیاره سرگردان جز خورشید و ماه از سبعه سیّاره‌اند و آن ها را سرگردان خوانده‌اند، برای آنکه گاهی به حرکت مخصوص خود به سوی مغرب روانند، و گاهی متوقف از حرکت و گاهی برگشت به مشرق دارند و برای همین، چند فلک تدویر برای آن ها ثابت کرده‌اند، زیرا گمان کرده اند، در حرکت یک فلک اختلاف نیست.⁽⁶⁾

«اذا السماء انفطرت» یعنی از هم بشکافند «و اذا الکواکب انتثرت»{آن گاه که آسمان از هم بشکافد،و آن گاه که اختران پراکنده شوند} زیرا چون آسمان از هم بپاشد ناچار باید ستارگان روی زمین پراکنده شوند؛ چنانچه رازی در تفسیرش گفته و افزوده که فلاسفه منکر امکان شکستن و بهبود یافتن در افلاک اند و دلیل ما بر

إمكان ذلك أن الأجسام متماثلة في كونها أجساما فوجب أن يصح علي كل واحد منها ما يصح علي الآخر و إنما قلنا إنها متماثلة لأنه يصح تقسيمها إلي السماويات و الأرضيات و مورد التقسيم مشترك بين القسمين فالعلويات و السفليات مشتركة في أنها أجسام و إنما قلنا إنه متي كان كذلك وجب أن يصح علي العلويات ما يصح علي السفليات لأن المتماثلات حكمها واحد فما صح‌⁽¹⁾حكمه علي كل واحد منها وجب أن يصح علي الباقي‌⁽²⁾و قال في قوله سبحانه إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ قد مر شرحه في مواضع وَ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام: أَنَّهَا تَنْشَقُّ مِنَ الْمَجَرَّةِ. وَ أَذِنَتْ لِرَبِّها أي استمعت له و المعني أنه لم يوجد في جرم السماء ما يمنع من تأثير قدرة الله في شقها و تفريق أجزائها فكانت في قبول ذلك التأثير كالعبد الطائع الذي إذا ولي‌⁽³⁾عليه الأمر من جهة المالك أنصت له و أذعن و لم يمتنع فكذلك قوله قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ يدل علي نفوذ القدرة في الإيجاد و الإبداع من غير مانع‌⁽⁴⁾أصلا كما أن قوله هاهنا وَ أَذِنَتْ لِرَبِّها يدل علي نفوذ القدرة في التفريق و الإعدام و الإفناء من غير ممانعة أصلا و أما قوله وَ حُقَّتْ فهو من قولك هو محقوق بكذا و حقيق به يعني و هي حقيقة بأن تنقاد و لا تمتنع و ذلك لأنه جسم و كل جسم ممكن لذاته و كل ممكن لذاته فإن الوجود و العدم بالنسبة إليه علي السوية و كل ما كان كذلك فإن ترجيح‌⁽⁵⁾عدمه علي وجوده لا بد و أن يكون بتأثير واجب الوجود و ترجيحه فيكون تأثير قدرته في إيجاده و إعدامه نافذا ساريا من غير ممانعة أصلا و أما الممكن فليس له إلا القبول و الاستعداد و مثل هذا الشي‌ء حقيق به أن يكون قابلا للوجود تارة و للعدم أخري من واجب الوجود⁽⁶⁾و قال

امکان آن این است که همه اجسام مثل هم و یک نواخت اند و از این رو می توان آن ها را به آسمانی و زمینی بخش کرد و جوهر آن ها مشترک است و علویات و سفلیات هر دو جسم‌اند و بنابراین هر چه در اجسام زمینی روا باشد باید در اجسام آسمانی هم روا باشد، چون دو مانند را یک حکم است، و هر چه بر یکی جایز باشد بر آن دیگری هم روا است.

و در تفسیر قول خدا سبحانه «اذا السماء انشقت»{چون آسمان شکافته شود} گفته: شرحش در چند جا گذشت، و از امام علی علیه السّلام روایت است که از کهکشان شکاف برمی دارد «و اذنت لربها و حقت»{و پروردگارش را فرمان بَرَد و [چنین] سِزَد} یعنی در جرم آسمان مانعی از تأثیر قدرت خدا در از هم پاشیدن اجزاء آن نیست؛ و در اثر پذیری چون بنده‌ای فرمانبر، در برابر فرمان آقای خود است، که در برابر او سکوت می کند و اذعان نموده و امتناع نمی نماید و به همین معنا است که فرموده «قالتا اتینا طائعین»{آمدیم به دلخواه و فرمان گذار} که آن هم دلالت دارد بر نفوذ قدرت خدا در ابداع و ایجاد بدون هیچگونه مانعی، چنانچه این آیه «أَذِنَتْ لِرَبِّها» در اینجا دلالت بر نفوذ قدرت او در تفریق و اعدام و نابود کردن بی‌هیچ مانعی دارد. و اما اینکه فرمود: «و حقّت» یعنی او را می سزد که پذیرا باشد و امتناع نکند، چون جسم است و هر جسمی ممکن بالذات است و وجود و عدم برای او یکسان است و هر چیزی که اینگونه باشد ترجیح عدمش بر وجودش به خواست خدا و ترجیح او است و قدرت او در ایجاد و اعدامش بی هیچگونه مانعی رواست، و برای ممکن جز پذیرش و آمادگی چیزی نیست، و مانند این چیز شایسته است که یک بار پذیرای هستی شود و بار دگر به خواست واجب الوجود پذیرای نیستی گردد.⁽⁷⁾

و در تفسیرش در

في قوله تعالي وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ ثلاثة أقوال أحدها أنها هي البروج الاثنا عشر و إنما حسن القسم بها لما فيها من عجيب الحكمة و ذلك لأن سير الشمس فيها و لا شك أن مصالح العالم السفلي مرتبطة بسير الشمس فدل ذلك علي أن لها صانعا حكيما و ثانيها أن البروج هي منازل القمر و إنما حسن القسم بها لما في سير القمر و حركته من الآثار العجيبة و ثالثها أن البروج هي عظام الكواكب سميت بروجا لظهورها⁽¹⁾انتهي.

و أقول في بعض الأخبار تأويل السماء بسيد الأنبياء صلي الله عليه و آله و البروج بالأئمة الاثني عشر عليهم السلام.

وَ السَّماءِ وَ الطَّارِقِ قال الرازي أما الطارق فهو كل ما أتاك ليلا سواء كان كوكبا أو غيره وَ ما أَدْراكَ مَا الطَّارِقُ قال سفيان بن عيينة كل شي‌ء في القرآن ما أَدْراكَ فقد أخبر الرسول صلي الله عليه و آله به و كل شي‌ء فيه ما يُدْرِيكَ لم يخبر به كقوله وَ ما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ ثم قال النَّجْمُ الثَّاقِبُ أي هو طارق رفيع الشأن‌⁽²⁾و هو النجم الذي يهتدي به في ظلمات البر و البحر و يوقف به علي أوقات الأمطار و وصف بكونه ثاقبا لوجوه أحدها أنه يثقب الظلام بضوء ينفذ فيه و ثانيها أنه يطلع من المشرق نافذا في الهواء كالشي‌ء الذي يثقب الشي‌ء و ثالثها أنه الذي يرمي به الشيطان فيثقبه أي ينفذ فيه و يحرقه و رابعها قال الفراء هو النجم المرتفع علي النجوم و العرب تقول للطائر إذا لحق ببطن السماء ارتفاعا قد ثقب و اختلفوا في النجم قال بعضهم أشير به إلي جماعة النجوم كما قيل إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ و قال آخرون إنه نجم بعينه قال ابن زيد إنه الثريا و قال الفراء إنه زحل لأنه يثقب بنوره سمك سبع سماوات و قال آخرون إنه الشهب التي ترجم بها الشياطين لقوله تعالي فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ‌⁽³⁾.

قول خدای تعالی «و السماء ذات البروج»{سوگند به آسمانِ آکنده ز برج} گفته در آن سه قول است:

من می گویم: در برخی اخبار (سماء) در اینجا به پیغمبر خاتم تأویل شده و بروج به دوازده امام علیهم السلام.

«والسماء و الطارق»{سوگند به آسمان و آن اختر شبگرد} رازی در تفسیرش گفته (طارق) هر چیزی است که شب می آید، اختر باشد یا دیگری، «و ما ادریک ما الطارق»{و تو چه می دانی که اختر شبگرد چیست} سفیان بن عیینه گفته: هر کجا در قرآن «ما ادریک» است به رسول خدا خبر داده‌اند، و هر کجا «ما یدریک» است به او خبر داده نشده، مانند «وَ ما یُدْرِیکَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِیبٌ»⁽⁵⁾{و تو چه می دانی شاید روز قیامت نزدیک باشد}، سپس فرموده «النجم الثاقب»{آن اختر فروزان} یعنی شب گرد والامقامی است که راهنما در تاریکی‌های بیابان و دریا است، و موجب معرفت به اوقات باران است، و او را به چند وجه ثاقب خوانده: یکم: با پرتو خود پرده تاریکی را سوراخ می کند و در آن فرو می رود، دوّم: چون از مشرق برمی آید، هوا را مانند متّه سوراخ می کند، سوم: آن را به سوی شیطان پرتاب می کنند و او را سوراخ می کند و می سوزاند، چهارم: فراء گفته اختر بالاتر از همه اختران است، و عرب هنگامی که پرنده‌ای بسیار اوج می گیرد می گویند سوراخ کرد.

در خود نجم هم اختلاف است، برخی گفته اند مقصود همه اختران است مانند «إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ»⁽⁶⁾و دیگران گفته اند: اختر مخصوص منظور است، ابن زید گفته: ثریا است، فرّاء گفته: زحل است که به نور خود هفت آسمان را سوراخ کند، و دیگران گفته‌اند شهاب هایی است که به دیوها پرتاب می شوند، چون خدا فرموده«فأتبعه شهاب ثاقب»{که شهابی شکافنده از پی او می‌تازد}.⁽⁷⁾

وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ قال الطبرسي رحمه الله أي ذات المطر عن أكثر المفسرين و قيل يعني بالرجع شمسها و قمرها و نجومها تغيب ثم تطلع و قيل رجع السماء إعطاؤها الخير الذي يكون من جهتها حالا بعد حال علي مرور الأزمان فترجع بالغيث و أرزاق العباد و غير ذلك‌⁽¹⁾انتهي.

و أقول لا يبعد أن يكون إشارة إلي رجوع المتحيرة كما عرفت.

وَ إِلَي السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ أي رفعا بعيد المدي بلا إمساك و بغير عمد وَ ما بَناها أي و من بناها.

تذييل

قال الرازي اعلم أن منافع النجوم كثيرة منها أنه زين الله السماء بها و منها أنه يحصل بسببها في الليل قدر من الضوء و لذلك فإنه إذا تكاثفت السحاب في الليل عظمت الظلمة و ذلك بسبب أن السحاب يحجب أنوارها و منها أنه يحصل بسببها تفاوت في أحوال الفصول الأربعة فإنها أجسام عظيمة نورانية فإذا قاربت‌⁽²⁾الشمس كوكبا مسخنا في الصيف صار أقوي حرا و هي مثل نار تضم إلي نار أخري فإنه لا شك أنه يكون الأثر الحاصل من المجموع أقوي و منها أنه تعالي جعلها علامات يهتدي بها في ظلمات البر و البحر علي ما قال تعالي وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ و منها أنه تعالي جعلها رجوما للشياطين الذين يخرجون الناس من نور الإيمان إلي ظلمة⁽³⁾الكفر يروي أن السبب في ذلك أن الجن كانت تسمع بخبر السماء فلما بعث محمد صلي الله عليه و آله حرست السماء و رصدت الشياطين فمن جاء منهم مسترقا للسمع رمي بشهاب فأحرقه لئلا ينزل به إلي الأرض فيلقيه إلي الناس فيخلط علي النبي أمره و يرتاب الناس بخبره و هذا هو السبب في انقضاض الشهب فهذا هو المراد من قوله تعالي وَ جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ و من الناس من طعن في هذا من وجوه:

«وَ السَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ» طبرسی رحمه الله علیه در مجمع گفته:

اکثر مفسران گویند یعنی دارای باران، و گفته‌اند: یعنی خورشید و ماه و ستارگانش را با طلوع و غروب آن ها برگردان می کند، و گفته‌اند، برگردانی آسمان این است که در هر حال به مرور زمان خیر می دهد و باران و روزی و جز آن برمی گرداند.⁽⁴⁾(پایان)

من می گویم: دور نیست که این مطلب چنانچه گذشت، اشاره به برگشت خمسه متحیره باشد؛ «و الی السماء کیف رفعت»{ و به آسمان که چگونه برافراشته شده} در مسافتی دور، بدون وسیله نگهداری و بی‌ستون «وَ ما بَناها» یعنی کسی که او را ساخته.

دنباله است

[در رانده شدن دیوها به وسیله شهاب ها]

رازی در تفسیرش گفته: در ستارگان سودهای فراوانی است.

أحدها أن انقضاض الكواكب مذكور في كتب قدماء الفلاسفة قالوا إن الأرض إذا سخنت بالشمس ارتفع منها بخار يابس فإذا بلغ النار التي دون الفلك احترق بها فتلك الشعلة هي الشهاب.

و ثانيها أن هؤلاء الجن كيف يجوز أن يشاهدوا واحدا و ألفا من جنسهم يسترقون السمع فيحترقون ثم إنه‌⁽¹⁾مع ذلك يعودون لمثل صفتهم‌⁽²⁾فإن العاقل إذا رأي الهلاك في شي‌ء مرة و مرارا امتنع أن يعود إليه من غير فائدة.

و ثالثها أنه يقال في ثخن السماء مسيرة خمسمائة عام فهؤلاء الجن إن نفذوا في جرم السماء و خرقوا اتصاله فهذا باطل لأنه تعالي نفي أن يكون فيها فطور علي ما قال فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَري مِنْ فُطُورٍ و إن كانوا لا ينفذون في جرم السماء فكيف يمكنهم أن يسمعوا أسرار الملائكة من ذلك البعد العظيم فلم لا يسمعون كلام الملائكة حال كونهم في الأرض.

و رابعها أن الملائكة إنما اطلعوا علي الأحوال المستقبلة إما لأنهم طالعوها من اللوح‌⁽³⁾المحفوظ أو لأنهم يتلقونها من وحي الله تعالي إليهم و علي التقديرين فلم لا يمسكون عن ذكرها حتي لا يتمكن الجن من الوقوف عليها.

و خامسها أن الشياطين مخلوقون من النار و النار لا تحرق النار بل تقويها فكيف يحتمل‌⁽⁴⁾أن يقال الشيطان زجر من استراق السمع بهذه الشهب.

و سادسها أنه إن كان هذا القذف لأجل النبوة فلم دام بعد وفاة الرسول ص.

و سابعها أن هذه الرجوم إنما تحدث بالقرب من الأرض بدليل أنا نشاهد حركاتها بالغة و لو كانت قريبة من الفلك لما شاهدنا حركاتها⁽⁵⁾كما لم نشاهد

جواب: ما منکر نیستیم که شهاب ها پیش از بعثت پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم هم بودند، ولی منافات ندارد که سبب دیگری هم به آن ها افزوده که دفع جن بوده، و روایت است که به زهری گفتند: شهاب در جاهلیّت هم پرتاب می شد؟ گفت: آری، سائل گفت: بگو از قول خدای تعالی «وَ أَنَّا کُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ یَسْتَمِعِ الْآنَ یَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَدا»⁽⁶⁾{و در [آسمان] برای شنیدن، به کمین می‌نشستیم، [امّا] اکنون هر که بخواهد به گوش باشد، تیر شهابی در کمین خود می‌یابد} گفت: چون پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم مبعوث شد سخت‌تر و بیشتر شدند.⁽⁷⁾چگونه جن یکی و هزارتا از جنس خود را ببینند که برای گوش دادن می سوختند و باز به دنبال آن می روند، و خردمند چون چیزی را یک بار و یا چند بار هلاکت بار و ناسودمند ببیند به دنبالش نمی رود. جواب: چون تقدیر آید دیده نابینا شود، و چون خدا خواهد گروهی از سرکشان جن را هلاک کند، آن ها را به این راه وامی دارد و به طمع می اندازد.

جواب: دوری زمین از آسمان پانصد سال راه است و چه بسا که کلفتی آسمان بسیار نباشد.⁽⁸⁾فرشته‌ها چه آینده را از لوح محفوظ دریابند و چه از وحی الهی چرا راز داری نکنند تا پریان آن را بدزدند؟

جواب: آن است که زهری به سندی از ابن عباس روایت کرده که گفت در این میانه که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در میان جمعی از یارانش نشسته بود، ستاره‌ای پرتاب شد و درخشید، فرمود: در جاهلیّت برای این پدیده چه می گفتید؟ گفتند: می گفتیم بزرگی زاده یا بزرگی مرده؛ پیغمبر فرمود: این برای مرگ یا زندگی کسی پرتاب نمی شود، ولی چون خدا فرمانی در آسمان صادر کند، حمله

ص: 86

حركات الكواكب و إذا ثبت أن هذه الشهب إنما تحدث بالقرب من الأرض فكيف يقال إنها تمنع الشياطين من الوصول إلي الفلك.

و ثامنها أن هؤلاء الشياطين لو كان يمكنهم أن ينقلوا أخبار الملائكة من المغيبات إلي الكهنة فلم لا ينقلون أسرار المؤمنين إلي الكفار حتي يتوسل الكفار بواسطة وقوفهم علي أسرارهم إلي إلحاق الضرر بهم.

و تاسعها لم لم يمنعهم الله ابتداء من الصعود إلي السماء حتي لا يحتاج في دفعهم عن السماء إلي هذه الشهب؟

و الجواب عن السؤال الأول أنا لا ننكر أن هذه الشهب كانت موجودة قبل مبعث النبي صلي الله عليه و آله‌⁽¹⁾و قد يوجد بسبب آخر و هو دفع الجن و زجرهم يُرْوَي: أَنَّهُ قِيلَ لِلزُّهْرِيِّ أَ كَانَ يُرْمَي فِي الْجَاهِلِيَّةِ قَالَ نَعَمْ قَالَ أَ فَرَأَيْتَ قَوْلَهُ تَعَالَي أَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً قَالَ غَلُظَتْ وَ شُدِّدَ أَمْرُهَا حِينَ بُعِثَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله.

و الجواب عن السؤال الثاني أنه إذا جاء القدر عمي البصر فإذا قضي الله علي طائفة منهم الحرق لطغيانها و ضلالها قيض لها من الدواعي المطمعة في درك المقصود ما عندها يقدم علي العمل المفضي إلي الهلاك و البوار.

و الجواب عن السؤال الثالث أن البعد بين الأرض و السماء مسيرة خمسمائة عام فأما ثخن الفلك فلعله لا يكون عظيما.

و الجواب عن السؤال الرابع : مَا رَوَي الزُّهْرِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليهم السلام عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله جَالِساً فِي نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ إِذْ رُمِيَ بِنَجْمٍ فَاسْتَنَارَ فَقَالَ مَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا حَدَثَ مِثْلُ هَذَا قَالُوا كُنَّا نَقُولُ يُولَدُ عَظِيمٌ أَوْ يَمُوتُ عَظِيمٌ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَإِنَّهَا لَا تُرْمَي لِمَوْتِ أَحَدٍ وَ لَا لِحَيَاتِهِ وَ لَكِنَّ رَبَّنَا تَعَالَي إِذَا قَضَي الْأَمْرَ فِي السَّمَاءِ سَبَّحَتْ حَمَلَةُ

عرش تسبیح برآرند و سپس اهل هر آسمانی تسبیح برآرند، تا به این آسمان می رسد و اهل آسمان از حمله عرش گزارش می خواهند که پروردگار شما چه فرموده: و به آن ها گزارش می دهند، و این گزارش آسمان به آسمان می آید تا به این آسمان می رسد، و جن آن را می ربایند و تیر می خورند، اگر همان را بیاورند درست است ولی به آن می افزایند.

جواب: بسا که آتشی از آتش دیگر نیرومندتر است و آن را نابود می سازد.

ص: 85

الْعَرْشِ ثُمَّ سَبَّحَ أَهْلُ السَّمَاءِ وَ سَبَّحَ‌⁽¹⁾كُلُّ سَمَاءٍ حَتَّي يَنْتَهِيَ التَّسْبِيحُ إِلَي هَذِهِ السَّمَاءِ وَ يَسْتَخْبِرُ أَهْلُ السَّمَاءِ حَمَلَةَ الْعَرْشِ مَا ذَا قَالَ رَبُّكُمْ فَيُخْبِرُونَهُمْ وَ لَا يَزَالُ يَنْتَهِي ذَلِكَ الْخَبَرُ مِنْ سَمَاءٍ إِلَي سَمَاءٍ إِلَي أَنْ يَنْتَهِيَ الْخَبَرُ إِلَي هَذِهِ السَّمَاءِ وَ يَتَخَطَّفُ الْجِنُّ فَيُرْمَوْنَ فَمَا جَاءُوا بِهِ فَهُوَ حَقٌّ وَ لَكِنَّهُمْ يَزِيدُونَ فِيهِ.

و الجواب عن السؤال الخامس أن النار قد تكون أقوي من نار أخري فالأقوي تبطل الأضعف.

و الجواب عن السؤال السادس أنه إنما دام لأنه صلي الله عليه و آله أخبر ببطلان الكهانة فلو لم يدم هذا القذف لعادت الكهانة و ذلك يقدح في خبر الرسول صلي الله عليه و آله عن بطلان الكهانة.

و الجواب عن السؤال السابع أن البعد علي مذهبنا غير مانع من السماع فلعله تعالي أجري عادته بأنهم إذا وقعوا⁽²⁾في تلك المواضع سمعوا كلام الملائكة⁽³⁾.

و الجواب عن السؤال الثامن لعله تعالي أقدرهم علي استماع الغيوب عن الملائكة و أعجزهم عن إيصال أسرار المؤمنين إلي الكافرين‌⁽⁴⁾.

و الجواب عن السؤال التاسع أنه تعالي يَفْعَلُ ما يَشاءُ و يَحْكُمُ ما يُرِيدُ فهذا ما يتعلق بهذا الباب علي سبيل الاختصار⁽⁵⁾انتهي.

چنانچه حرکات کواکب را نمی‌بینیم و چون ثابت شود که این شهاب ها نزدیک زمین پدیدار می شوند، چگونه مانع رسیدن دیوها به آسمان هستند؟

جواب: دوری به عقیده ما مانع شنیدن نیست، و شاید خدا می خواهد که چون به همین جا می رسند سخن فرشته‌ها را بشنوند.

جواب: بسا که خدا به آن ها قدرت شنیدن غیب را از فرشته داده ولی آن ها را از رساندن اسرار مؤمنان به کفار عاجز کرده.

جواب: خدا است که هرچه بخواهد می کند، و هر چه اراده کند حکم می راند، این است مختصری از آنچه مربوط به این باب است. (پایان)

و أقول الأصوب في الجواب عن الثالث أن يقال قد ظهر أن للسماء أبوابا يصعد منها الملائكة و صعد منها نبينا صلي الله عليه و آله و عيسي و إدريس عليهما السلام بل أجساد سائر الأنبياء و الأوصياء بعد وفاتهم علي قول و قد ورد في الأخبار أن الجن كانوا يصعدون قبل عيسي عليه السلام إلي ما تحت العرش و بعد بعثته كانوا يصعدون إلي الرابعة و بعد بعثة النبي صلي الله عليه و آله منعوا عن صعود السماء مطلقا بالشهب فصعودهم إما من أبوابها أو لكونهم أجساما لطيفة يمكنهم النفوذ في جرمها و لعل المراد بالفطور فيها أن تري فيها شقوق و ثقب أو تنهدم و تنحل أجزاؤها فلا إشكال في ذلك.

روايات

«1»

الْعِلَلُ، وَ الْعُيُونُ، وَ الْخِصَالُ، فِي خَبَرِ الشَّامِيِّ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: أَنَّهُ سَأَلَهُ مِمَّ خُلِقَ السَّمَاوَاتُ قَالَ مِنْ بُخَارِ الْمَاءِ وَ سَأَلَهُ عَنْ سَمَاءِ الدُّنْيَا مِمَّا هِيَ قَالَ مِنْ مَوْجٍ مَكْفُوفٍ وَ سَأَلَهُ كَمْ طُولُ الْكَوَاكِبِ وَ عَرْضُهُ قَالَ اثْنَا عَشَرَ فَرْسَخاً فِي اثْنَيْ عَشَرَ فَرْسَخاً وَ سَأَلَهُ عَنْ أَلْوَانِ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ أَسْمَائِهَا فَقَالَ لَهُ اسْمُ السَّمَاءِ الدُّنْيَا رَفِيعٌ وَ هِيَ مِنْ مَاءٍ وَ دُخَانٍ وَ اسْمُ السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ قَيْدُومٌ وَ هِيَ عَلَي لَوْنِ النُّحَاسِ وَ السَّمَاءُ الثَّالِثَةُ اسْمُهَا الْمَارُومُ وَ هِيَ عَلَي لَوْنِ الشَّبَهِ وَ السَّمَاءُ الرَّابِعَةُ اسْمُهَا أرفلون وَ هِيَ عَلَي لَوْنِ الْفِضَّةِ وَ السَّمَاءُ الْخَامِسَةُ اسْمُهَا هيعون‌⁽¹⁾وَ هِيَ عَلَي لَوْنِ الذَّهَبِ وَ السَّمَاءُ السَّادِسَةُ اسْمُهَا عَرُوسٌ وَ هِيَ يَاقُوتَةٌ خَضْرَاءُ وَ السَّمَاءُ السَّابِعَةُ اسْمُهَا عَجْمَاءُ وَ هِيَ دُرَّةٌ بَيْضَاءُ⁽²⁾الْخَبَرَ.

بيان

من موج مكفوف أي من جسم مواج ممنوع من السيلان بقدرته سبحانه أو بأن أجمدها بعد ما كانت سيالة و يحتمل أن يكون كناية عن كونها مخلوقة من جسم لطيف قد استقر في محله و لا ينزل و لا يسيل أو موجها كناية عن تلألؤ الكواكب فيها بناء علي أنها فيها و يمكن أن يكون المقدار المذكور للكوكب لأصغر الكواكب التي في المجرة إذ المرصودة منها علي المشهور أكبر من ذلك بكثير بل ما سوي القمر و السفليين أكبر من الأرض بأضعافها و

من می گویم: در پاسخ اعتراض سوم درست‌تر است که گفته شود: روشن است که برای آسمان درهایی است، فرشته‌ها از آن ها بالا می روند و پیغمبر ما صلی اللَّه علیه و آله و سلم و عیسی و ادریس علیهما السّلام از آن بالا رفتند، بلکه اجساد انبیاء و اوصیاء دیگر را بنا بر قولی از آن بالا می برند، و در اخبار آمده که جن پیش از عیسی علیه السّلام تا زیر عرش بالا می رفتند و پس از بعثت او تا آسمان چهارم بالا می رفتند، و پس از بعثت پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله از رفتن به آسمان به وسیله شهاب ها ممنوع شدند و صعود آن ها یا از درهایشان بوده، یا چون لطیفند در جرم آن ها نفوذ می کردند، و مقصود از فطور که از آسمان ها نفی شده یا این است که شکاف و سوراخی در آن ها دیده شود، یا ویران شوند و اجزائشان بپاشد و اشکالی در آن نیست .

روایات

روایت 1

علل و عیون و خصال: در خبر شامی است که از امیر المؤمنین علیه السّلام پرسید: آسمان ها از چه آفریده شدند؟ فرمود: از بخار آب، پرسید آسمان دنیا از چیست؟ فرمود، از موجی خوددار، پرسید پهنا و درازای ستارگان چند است؟ فرمود: 12 فرسخ در 12 فرسخ، و از رنگ هفت آسمان و نامشان پرسید، فرمود: نام آسمان دنیا رفیع است و از آب و دود است، و نام آسمان دوم «قیدوم» است و به رنگ مس، و نام آسمان سوّم «ماروم» به رنگ مس زرد، نام چهارم «ارفلون» به رنگ نقره، و نام پنجم «هیعون» و به رنگ طلا است و نام ششم «عروس» و از یک دانه یاقوت سبز است و نام هفتم «عجماء» و یک در سپید است (الخبر).⁽³⁾

بیان

«من موج مکفوف» به معنی جسم مواج است که به قدرت خدا جریان ندارد یا آن را بسته بعد از آنکه سیال بوده، و بسا کنایه از این است که از جسمی لطیف است که در جایگاه خود بر قرار است، نه فرو ریزد و نه روان گردد، یا موجش کنایه از درخشش ستارگان در آن است، بنابر اینکه جای آن ها است، و بسا اندازه‌ای که برای اختر داده از خردترین ستاره‌های کهکشان است، زیرا ستاره‌های شماره شده در رصد، بسیار از این بزرگترند بلکه به جز ماه و زهره و عطارد هر کدام چند برابر زمین هستند،

قد أول بعض السالكين مسالك الفلاسفة اختلاف الألوان الوارد في هذا الخبر باختلاف أنواعها و طبائعها فإنهم يقولون ليس للسماوات لون كما ستعرف إن شاء الله و ذكر السيد الداماد رحمه الله لتقدير الكواكب تأويلا غريبا أوردته في مقام آخر و إن كانت أقوالهم في أمثال ذلك لم تورث إلا ظنا.

«2»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: لَمَّا أُسْرِيَ بِي إِلَي السَّمَاءِ رَأَيْتُ فِي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ بِحَاراً مِنْ نُورٍ يَتَلَأْلَأُ يَكَادُ تَلَأْلُؤُهَا يَخْطَفُ بِالْأَبْصَارِ وَ فِيهَا بِحَارٌ مِنْ‌⁽¹⁾ظُلْمَةٍ وَ بِحَارُ ثَلْجٍ تَرْعُدُ⁽²⁾الْخَبَرَ.

بيان

ترعد أي يظهر منها صوت الرعد أو علي بناء المجهول أي تضطرب.

«3»

الْعِلَلُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْكُلَيْنِيِّ عَنْ عَلَّانَ رَفَعَهُ قَالَ: سَأَلَ يَهُودِيٌّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لِمَ سُمِّيَتِ السَّمَاءُ سَمَاءً قَالَ لِأَنَّهَا وَسْمُ الْمَاءِ يَعْنِي مَعْدِنَ الْمَاءِ⁽³⁾الْخَبَرَ.

بيان

فسر الوسم بالمعدن لأن معدن كل شي‌ء علامة حصوله و لعله مبني علي الاشتقاق الكبير لأن الوسم من معتل الفاء و السماء علي المشهور من معتل اللام من السمو و هو الرفعة أو هو علي القلب كما أن الاسم أيضا من السمو.

«4»

الْعِلَلُ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ مُزَاحِمٍ قَالَ: سُئِلَ عَلِيٌّ عليه السلام عَنِ الطَّارِقِ قَالَ هُوَ أَحْسَنُ نَجْمٍ فِي السَّمَاءِ وَ لَيْسَ يَعْرِفُهُ النَّاسُ وَ إِنَّمَا سُمِّيَ الطَّارِقَ لِأَنَّهُ يَطْرُقُ نُورُهُ سَمَاءً سَمَاءً إِلَي سَبْعِ سَمَاوَاتٍ ثُمَّ يَطْرُقُ رَاجِعاً حَتَّي يَرْجِعَ إِلَي مَكَانِهِ‌⁽⁴⁾.

برخی عرفاء رنگارنگی آسمان ها را که در این خبر است به اختلاف نوع و طبع آن ها تفسیر کرده، و بر عقیده فلاسفه رفته که گویند آسمان ها بی رنگ اند، چنانچه می فهمی ان شاء اللَّه؛ و سید داماد رحمه الله علیه اندازه ستارگان را تأویل غریبی کرده که در جای دیگری نقل کردم، گرچه گفته‌هایشان جز گمانی بیش نیست.⁽⁵⁾

روایت 2

تفسیر علی بن ابراهیم: رسول خدا صلی اللَّه علیه و اله فرمود: چون به آسمانم بردند در آسمان هفتم دریاها دیدم که از نور می درخشید تا آنجا که نزدیک بود درخشش آن ها دیده‌ها را برباید، و در آن، دریاها از ظلمت بود و دریاها از برف که می لرزیدند (الخبر).⁽⁶⁾

بیان

«ترعد» یعنی می غریدند یا می لرزیدند.

روایت 3

علل: به سندش آورده تا آنجا که یهودی از امیر المؤمنین علیه السّلام پرسید چرا آسمان را سماء نامیدند؟ فرمود: چون وسم آب یعنی معدن آب است .⁽⁷⁾

بیان

تفسیر وسم به معدن برای این است که نشانه آن است، و شاید سماو از آن مشتق به اشتقاق کبیر است چون سموّ با وسم هم حروفند و آن به معنی بلندی است یا آنکه وسم قلب شده به سمو چنانچه واژه اسم هم از سمو است.

روایت 4

علل: به سندش از ضحاک بن مزاحم آورده که سؤال شد از امام علی علیه السّلام از «طارق»؟ فرمود: زیباترین ستاره آسمان است و مردم آن را نمی شناسند، و همانا طارقش می نامند چون نورش از آسمانی به آسمانی می رود تا هفت آسمان و سپس برمی گردد تا به جای خود می رسد.⁽⁸⁾

«5»

الْإِحْتِجَاجُ، عَنِ الْأَصْبَغِ قَالَ: سَأَلَ ابْنُ الْكَوَّاءِ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنِ الْمَجَرَّةِ الَّتِي تَكُونُ فِي السَّمَاءِ قَالَ هِيَ شَرَجُ السَّمَاءِ وَ أَمَانٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ مِنَ الْغَرَقِ وَ مِنْهُ أَغْرَقَ اللَّهُ قَوْمَ نُوحٍ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ الْخَبَرَ⁽¹⁾.

بيان

الشرج اسم للمجرة و لعلهم شبهوها بالعري التي في الكيس و العيبة تشد بها أو بمجري الماء لأنها مجراه حقيقة كما في الخبر أو لأنها شبيهة بالنهر في وسط الوادي قال الفيروزآبادي الشرج محركة العري و منفسخ الوادي و مجرة السماء و انشقاق في القوس و الشرج الفرقة و مسيل ماء من الجرة إلي السهل و شد الخريطة⁽²⁾و قال الجوهري شرج العيبة بالتحريك عراها و قد أشرجت العيبة إذا داخلت بين أشراجها و مجرة السماء تسمي شرجا⁽³⁾.

«6»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي خَبَرِ إِدْرِيسَ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ مَلَكُ الْمَوْتِ غِلَظُ السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ مِنَ السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ إِلَي السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ‌⁽⁴⁾وَ مِنَ السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ إِلَي الثَّانِيَةِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ كُلُّ سَمَاءٍ وَ مَا بَيْنَهُمَا كَذَلِكَ‌⁽⁵⁾الْخَبَرَ.

«7»

الْعِلَلُ، فِي خَبَرِ يَزِيدَ بْنِ سَلَّامٍ: أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله مَا بَالُ النُّجُومِ تَسْتَبِينُ صِغَاراً وَ كِبَاراً وَ مِقْدَارُ⁽⁶⁾النُّجُومِ كُلُّهَا سَوَاءٌ قَالَ لِأَنَّ بَيْنَهَا وَ بَيْنَ سَمَاءِ الدُّنْيَا بِحَاراً يَضْرِبُ الرِّيحُ أَمْوَاجَهَا فَلِذَلِكَ تَسْتَبِينُ صِغَاراً وَ كِبَاراً وَ مِقْدَارُ النُّجُومِ كُلُّهَا سَوَاءٌ الْخَبَرَ⁽⁷⁾.

روایت 5

احتجاج: ابن کواء از امیرالمؤمنین علیه السّلام پرسید از کهکشانی که در آسمان است؟ فرمود: آن کانال و رودخانه آسمان است و امان اهل زمین است از غرق شدن، و از آن بود که خدا قوم نوح را به آبی تند جریان غرقه کرد.⁽⁸⁾

بیان

«شرج» نام کهکشان است و چه بسا آن را به حلقه‌های کیسه و چمدان تشبیه کرده اند که با آن ها آن را می‌بندند، یا به رودخانه آب که مجرای اصلی آن است، چنانچه در خبر است یا به رودخانه میان دشت، و در قاموس به معنی شکاف کمان و فرقه و کانال و بستن بقچه آمده.⁽⁹⁾

روایت 6

تفسیر علی بن ابراهیم: به سندش از امام ششم علیه السّلام در خبر ادریس آورده که ملک الموت فرموده است: کلفتی آسمان چهارم 500 سال راه است و فاصله‌اش تا آسمان سوّم هم 500 سال راه و همچنان است آسمان تا آسمان دوم و هر آسمانی و میانه هر دو آسمانی چنین است.⁽¹⁰⁾

روایت 7

علل: در خبر یزید بن سلام است که از پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله پرسید، چرا ستارگان خرد و درشت به چشم می آیند با اینکه همه در اندازه برابرند؟

فرمود: چون میان آن ها و آسمان دنیا دریاهای پر موجی است که باد بر آن ها می وزد، از این رو خرد و درشت دیده می شوند، و اندازه همه یکی است.⁽¹¹⁾

بيان

لعل غرض السائل السؤال عن علة كون النجم الواحد يري في بعض الأحيان أصغر و في بعضها أكبر مع أن مقداره في جميع الأحوال واحد كما أن كلا من الشمس و القمر إذا كان عند الأفق أو قريبا منه يري أكبر منه إذا كان في قريب سمت الرأس لكثرة الأبخرة و انعطاف الأشعة البصرية عند وصولها إلي الملإ الغليظ كما بين في علم المناظر و يحتمل أن تكون البحار كناية عن الأبخرة.

«8»

تَفْسِيرُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ وَ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: هَذِهِ النُّجُومُ‌⁽¹⁾الَّتِي فِي السَّمَاءِ مَدَائِنُ مِثْلُ الْمَدَائِنِ الَّتِي فِي الْأَرْضِ مَرْبُوطَةٌ كُلُّ مَدِينَةٍ إِلَي عَمُودٍ مِنْ نُورٍ طُولُ ذَلِكَ الْعَمُودِ فِي السَّمَاءِ مَسِيرَةُ مِائَتَيْنِ وَ خَمْسِينَ سَنَةً⁽²⁾.

أقول

سيجي‌ء خبر الحسين بن خالد عن الرضا عليه السلام في باب صفة الأرضين.

«9»

التَّوْحِيدُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ السَّيَّارِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ جَمِيلٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام هَلْ فِي السَّمَاءِ بِحَارٌ قَالَ نَعَمْ أَخْبَرَنِي أَبِي عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عليهم السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ فِي السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ لَبِحَاراً عُمْقُ أَحَدِهَا مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ‌⁽³⁾الْخَبَرَ.

«10»

مُنْتَخَبُ الْبَصَائِرِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الرَّيَّانِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: إِنَّ لِلَّهِ خَلْفَ هَذِهِ النِّطَاقِ زَبَرْجَدَةً خَضْرَاءَ مِنْهَا اخْضَرَّتِ السَّمَاءُ قُلْتُ وَ مَا النِّطَاقُ قَالَ الْحِجَابُ وَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَرَاءَ ذَلِكَ سَبْعُونَ أَلْفَ عَالَمٍ أَكْثَرَ مِنْ عَدَدِ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ كُلُّهُمْ يَلْعَنُ فُلَاناً وَ فُلَاناً.

«11»

إِرْشَادُ الْمُفِيدِ، رَوَي أَبُو بَصِيرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ أَنَّهُ

بیان

شاید مقصود سائل این است که چرا یک ستاره خرد و درشت دیده می‌شود با اینکه در همه حال یک اندازه دارد، چنانچه خورشید و ماه در افق بزرگتر دیده می شوند تا در بالای سر، چون در افق بخار زیاد است و با برخورد شعاع دید به بخار غلیظ منبسط می شوند، چنانچه در علم مناظر بیان شده و چه بسا که دریاها کنایه از بخار باشند.

روایت 8

تفسیر علی بن ابراهیم: به سندش تا أمیر المؤمنین علیه السّلام آورده که فرمود: این ستاره‌ها که در آسمانند شهرهائی هستند مانند شهرهائی که در زمینند و هر کدام با ستونی از نور وابسته‌اند که درازیش در آسمان، مسافت 250 سال است.⁽⁴⁾

می گویم

به زودی خبر حسین بن خالد از امام رضا علیه السّلام در باب وصف ارضین می آید .

روایت 9

توحید صدوق: به سندش از جمیل آورده که گفت: از امام ششم پرسیدم در آسمان دریاهائی است؟ فرمود: آری، پدرانم از رسول خدا صلی اللَّه علیه و اله به من خبر دادند که فرمود: در آسمان های هفتگانه دریاهایی است که ژرفای یکیشان پانصد سال راه است⁽⁵⁾.

روایت 10

منتخب البصائر: به سندش از عبد اللَّه دهقان آورده که از امام رضا علیه السّلام پرسیدم، می فرمود: راستی برای خدا در پشت این آسمان یک دانه زبرجد سبز است که آسمان از آن سبز شده است، گفتم نطاق چیست؟ گفت: حجاب، برای خدای عزّوجلّ در پس آن 70 هزار عالم است، پرشماره‌تر از جن و انس و همه فلان و فلان را لعن می کنند.

روایت 11

ارشاد مفید: أبو بصیر از امام پنجم علیه السلام در ضمن حدیث طولانی روایت کرده

قَالَ: إِذَا قَامَ الْقَائِمُ عليه السلام سَارَ إِلَي الْكُوفَةِ فَهَدَمَ بِهَا أَرْبَعَةَ مَسَاجِدَ وَ لَمْ يَبْقَ مَسْجِدٌ عَلَي أَهْلِ الْأَرْضِ‌⁽¹⁾لَهُ شُرَفٌ‌⁽²⁾إِلَّا هَدَمَهَا وَ جَعَلَهَا جَمَّاءَ⁽³⁾وَ وَسَّعَ الطَّرِيقَ الْأَعْظَمَ وَ كَسَّرَ كُلَّ جَنَاحٍ خَارِجٍ عَنِ‌⁽⁴⁾الطَّرِيقِ وَ أَبْطَلَ الْكُنُفَ وَ الْمَيَازِيبَ إِلَي الطُّرُقَاتِ وَ لَا يَتْرُكُ بِدْعَةً إِلَّا أَزَالَهَا وَ لَا سُنَّةً إِلَّا أَقَامَهَا وَ يَفْتَتِحُ قُسْطَنْطَنِيَّةَ وَ الصِّينَ وَ جِبَالَ الدَّيْلَمِ فَيَمْكُثُ عَلَي ذَلِكَ سَبْعَ سِنِينَ مِقْدَارُ كُلِّ سَنَةٍ عَشْرُ سِنِينَ مِنْ سِنِيكُمْ هَذِهِ ثُمَّ يَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ قَالَ قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ فَكَيْفَ تَطُولُ السِّنُونَ قَالَ يَأْمُرُ اللَّهُ تَعَالَي الْفَلَكَ بِاللُّبُوثِ وَ قِلَّةِ الْحَرَكَةِ فَتَطُولُ الْأَيَّامُ لِذَلِكَ وَ السِّنُونَ قَالَ قُلْتُ لَهُ إِنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّ الْفَلَكَ إِنْ تَغَيَّرَ فَسَدَ قَالَ ذَلِكَ قَوْلُ الزَّنَادِقَةِ فَأَمَّا الْمُسْلِمُونَ فَلَا سَبِيلَ لَهُمْ إِلَي ذَلِكَ وَ قَدْ شَقَّ اللَّهُ الْقَمَرَ لِنَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله وَ رَدَّ الشَّمْسَ مِنْ قَبْلِهِ لِيُوشَعَ بْنِ نُونٍ وَ أَخْبَرَ بِطُولِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ أَنَّهُ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ‌⁽⁵⁾.

«12»

كِتَابُ النُّجُومِ، رَوَي ابْنُ جُمْهُورٍ الْعَمِّيُّ فِي كِتَابِ الْوَاحِدَةِ: فِي أَوَائِلِ أَخْبَارِ مَوْلَانَا الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عليهما السلام مِنْ خُطْبَةٍ لَهُ فِي صِفَةِ النُّجُومِ مَا هَذَا لَفْظُهُ ثُمَّ أَجْرَي فِي السَّمَاءِ مَصَابِيحَ ضَوْؤُهَا فِي مَفْتَحِهِ وَ حَارَثَهَا بِهَا وَ جَالَ شِهَابُهَا مِنْ نُجُومِهَا الدَّرَارِيِّ الْمُضِيئَةِ الَّتِي لَوْ لَا ضَوْؤُهَا مَا أُنْفِذَتْ أَبْصَارُ الْعِبَادِ فِي ظُلَمِ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ بِأَهْوَالِهِ الْمُدْلَهِمِّ بِحَنَادِسِهِ وَ جَعَلَ فِيهَا أَدِلَّةً عَلَي مِنْهَاجِ السُّبُلِ لِمَا أَحْوَجَ إِلَيْهِ الْخَلِيقَةُ مِنَ الِانْتِقَالِ وَ التَّحَوُّلِ وَ الْإِقْبَالِ وَ الْإِدْبَارِ.

«13»

كِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِيمَ الثَّقَفِيِّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْكِنْدِيِّ قَالَ: سَأَلَ ابْنُ الْكَوَّاءِ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَي وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُكِ قَالَ ذَاتِ الْخَلْقِ الْحَسَنِ قَالَ فَمَا الْمَجَرَّةُ قَالَ يَا وَيْلَكَ سَلْ تَفَقُّهاً وَ لَا تَسْأَلْ

که فرمود: چون قائم علیه السّلام ظهور کند به سمت کوفه روانه شود، و چهار مسجد را ویران سازد و کنگره همه مسجدها را ویران کند و آن ها را هموار نماید و خیابان بزرگ را پهن کند، و هر پره‌ای که به آن برآورده‌اند از ساختمان های اطراف همه را بردارد، و همه مستراح ها و ناودان ها را از راه ها براندازد، و هر بدعتی را از میان ببرد و هر سنت و دستور خدائی را اجراء کند و شهر قسطنطنیه و چین و کوه های دیلم همه را بگشاید و هفت سال که هر سالی برابر ده سال شما است در زمین بماند، سپس هر چه خدا خواهد انجام دهد.

گفت: گفتم: قربانت چگونه سال ها طولانی شوند؟ فرمود: خدا فلک را می فرماید تا کند شود، و روز و سال دراز شوند، گوید: گفتم: آن ها می گویند اگر فلک دگرگون شود تباه گردد؟ فرمود: این گفته زندیقان است و مسلمانان را با آن راهی نیست، با اینکه خدا ماه را برای پیغمبرش صلی اللَّه علیه و آله و سلم شکافت، و پیش از آن خورشید را برای یوشع بن نون برگردانید، و خبر داد که روز قیامت دراز گردد، و چون هزار سال شماها باشد.⁽⁶⁾

روایت 12

النجوم: امام حسن علیه السّلام، به این بیان ستارگان را وصف کرده: سپس روان کرد در آسمان چراغ هایی را که پرتو افکنند، و به وسیله آن ها نگهبانیش کرد و شهاب هایش را از ستارگان درخشان پرتو افکننده اش چرخانید، که اگر پرتوشان نبود، بنده‌ها در تاریکی شب تار در امواج تاریک و درهم آن دیدی نداشتند، و آن ها را رهبر مردم در سفرهاشان و در رفتن و آمدن به هر دیار کرد.

روایت 13

غارات: به سندی آورده که ابن کواء از امیرالمؤمنین پرسید از تفسیر قول خدای تعالی «والسماء ذات الحبک»⁽⁷⁾{سوگند به آسمان مشبّک} فرمود: یعنی خوش رفتار، گفت: پس کهکشان چیست؟ فرمود: وای بر تو، برای فهمیدن بپرس نه برای

تَعَنُّتاً يَا وَيْلَكَ سَلْ عَمَّا يَعْنِيكَ قَالَ فَوَ اللَّهِ إِنَّ مَا سَأَلْتُكَ عَنْهُ لَيَعْنِينِي قَالَ إِنَّهَا شَرَجُ السَّمَاءِ وَ مِنْهَا فُتِحَتِ السَّمَاءُ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ زَمَنَ الْغَرَقِ عَلَي قَوْمِ نُوحٍ عليه السلام قَالَ فَكَمْ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ قَالَ مَدُّ الْبَصَرِ وَ دَعْوَةٌ بِذِكْرِ اللَّهِ فَيَسْمَعُ لَا نَقُولُ غَيْرَ ذَلِكَ.

بيان

لا نقول غير ذلك أي لا نخبر الخلق بمقدار ذلك إذ لا مصلحة لهم في ذلك‌⁽¹⁾فيدل علي أن التفكر في أمثال ذلك ممنوع منه و ليس كما تزعمه الفلاسفة أنها كمال النفس و لا بد للإنسان في تحصيل السعادات الأبدية من النظر فيها.

«14»

الْغَارَاتُ، بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: سُئِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام كَمْ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ قَالَ مَدُّ الْبَصَرِ وَ دَعْوَةُ الْمَظْلُومِ وَ سُئِلَ كَمْ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ قَالَ يَوْمٌ طَرَّادُ الشَّمْسِ وَ سُئِلَ عَنِ الْمَجَرَّةِ فَقَالَ أَبْوَابُ السَّمَاءِ فَتَحَهَا اللَّهُ عَلَي قَوْمِ نُوحٍ ثُمَّ أَغْلَقَهَا فَلَمْ يَفْتَحْهَا وَ سُئِلَ عَنِ الْقَوْسِ فَقَالَ أَمَانُ الْأَرْضِ كُلِّهَا مِنَ الْغَرَقِ إِذَا رَأَوْا ذَلِكَ فِي السَّمَاءِ الْخَبَرَ.

بيان

يوم طراد أي تام أو قصير أو يوم يجري فيه الشمس قال في القاموس الطريد من الأيام الطويل كالطراد و الطريدان الليل و النهار و ككتاب رمح قصير و مطاردة الأقران حمل بعضهم علي بعض و هم فرسان الطراد و اطرد الأمر تبع بعضه بعضا و جري‌⁽²⁾انتهي و اعلم أن الحكماء اختلفوا في المجرة فقيل احتراق حدث من الشمس في تلك الدائرة في بعض الأزمان السالفة و أورد عليه أنه مخالف لقواعدهم التي منها عدم كون الشمس موصوفة بالحرارة

رنج دادن، ای وای بر تو از آن بپرس که بایدت، گفت: به خدا آنچه از تو پرسیدم البته باید می پرسیدم، فرمود:

کهکشان، رودخانه آسمان است، و از آن بود که آسمان بارانی سیل آسا در زمان طوفان بر قوم نوح علیه السّلام فرو ریخت، گفت: میان آسمان و زمین چه اندازه است؟

فرمود: به اندازه دید چشم و شنود ذکر خدا، جز آن نمی گوئیم.

بیان

«جز آن نمی گوئیم» یعنی اندازه مسافت را به مردم خبر نمی دهیم زیرا مصلحتی برای آن ها ندارد و این است که اندیشه در امثال این امور ممنوع است، نه چنان است که فلاسفه می پندارند کمال نفس است و برای تحصیل سعادت جاودان باید در آن اندیشه کرد و آن را فهمید.⁽³⁾

روایت 14

الغارات: به سندش از ابن نباته آورده که پرسش شد از امیرالمؤمنین علیه السّلام که چه اندازه است میان آسمان و زمین؟ فرمود: کشش دیده، و دعای ستم رسیده، پرسش شد، چه اندازه است میان مشرق و مغرب؟ فرمود: یک روز رفت و آمد خورشید، و پرسش شد از کهکشان؟ فرمود: درهای آسمان است که خدا آن ها را بر قوم نوح گشود و سپس بست و باز نکرد، و پرسش شد از رنگین کمان ها، فرمود: امان همه روی زمین از غرق شدن است، چون که آن را در آسمان می نگرند.

بیان

«یوم طراد» یعنی روز کامل و تام یا کوتاه یا روزی که خورشید در آن جریان دارد. بدان که حکماء در کهکشان اختلاف دارند، گفته شده: اثر احتراق خورشید این است که در زمان پیشین پدیدار شده و این حلقه کهکشانی را پدید آورده و به آن اعتراض شده که این گفته مخالف قواعد فلاسفه یونانی است که گویند قرص خورشید جسمی است آسمانی و حرارت ندارد

و الإحراق و منها عدم كون الفلك قابلا للتأثر و قيل بخار دخاني واقع في الهواء و أورد عليه بأنه لو كان كذلك لكان يختلف في الصيف و الشتاء و قيل هي كواكب صغار متقاربة متشابكة لا تتمايز حسا بل هي لشدة تكاثفها و صغرها صارت كأنها لطخات سحابية و هذا أقرب الوجوه‌⁽¹⁾.

«15»

الْعِلَلُ، لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ: مَعْنَي السَّمَاءِ أَنَّهَا ارْتَفَعَتْ أَيْ سَمَتْ مِنَ السُّمُوِّ وَ مَعْنَي الْأَرْضِ أَنَّهَا انْخَفَضَتْ وَ كُلُّ شَيْ‌ءٍ انْخَفَضَ فَهُوَ أَرْضٌ.

«16»

النهج، [نهج البلاغة] قَالَ عليه السلام: اللَّهُمَّ رَبَّ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ وَ الْجَوِّ الْمَكْفُوفِ الَّذِي جَعَلْتَهُ مَغِيضاً لِلَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ مَجْرًي لِلشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ وَ مُخْتَلَفاً لِلنُّجُومِ السَّيَّارَةِ وَ جَعَلْتَ سُكَّانَهُ سِبْطاً مِنْ مَلَائِكَتِكَ لَا يَسْأَمُونَ مِنْ عِبَادَتِكَ وَ رَبَّ هَذِهِ الْأَرْضِ الَّتِي جَعَلْتَهَا قَرَاراً لِلْأَنَامِ وَ مَدْرَجاً لِلْهَوَامِّ وَ الْأَنْعَامِ وَ مَا لَا يُحْصَي مِمَّا يُرَي وَ مِمَّا لَا يُرَي وَ رَبَّ الْجِبَالِ الرَّوَاسِي الَّتِي جَعَلْتَهَا لِلْأَرْضِ أَوْتَاداً وَ لِلْخَلْقِ اعْتِمَاداً⁽²⁾.

بيان

السقف المرفوع السماء و الجو الهواء و ما بين السماء و الأرض و كفه أي جمعه و ضم بعضه إلي بعض و فسر بعضهم الجو المكفوف بالسماء أيضا و الظاهر أن المراد به هنا الهواء بين السماء و الأرض فإنه مكفوف بالسماء و قد ورد في الدعاء و سد الهواء بالسماء و غاض الماء يغيض غيضا نضب و قل و كون السماء مغيضا لليل و النهار و الشمس و القمر ظاهر لأنها فيها تغيب و أما الجو المكفوف فإن فسر بالسماء فظاهر أيضا و إن فسر بالهواء فلكون آثارها تظهر فيه و يري بحسب الحس كذلك و قيل المراد به الهواء و الفضاء بين السماوات فإنه مكفوف بها و يمكن حمله علي البعد الموجود أو الموهوم الذي هو مكان الفلك و كفها تحديدها و ضبطها بالسماوات و يمكن جعل الموصول صفة لمجموع السقف و الجو لاتصالهما بعدهما شيئا واحدا فإن المجموع محل لتلك الآثار و الأجرام في الجملة و مختلفا للنجوم السيارة و قال ابن ميثم المراد بالجو السماء و كونه

و سوخته نمی شود و به علاوه فلک اثرپذیر نیست و گفته‌اند: بخار دودگونی است در حلقه‌ای از هوا و اعتراض شده که اگر چنین بود در تابستان و زمستان باید مختلف شود، و گفته‌اند: ستاره‌های خردی است که نزدیک هم و اندر هم شده‌اند و در دید آدمی ممتاز نمی شوند و از بس در هم شده اند و ریزند که به مانند تکه‌های ابر نمودار شدند و این نزدیکترین وجوه به باور است.⁽³⁾

روایت 15

علل: از محمّد بن علیّ بن ابراهیم آورده که فرمود: معنی آسمان این است که بالا است، و معنی زمین این است که پائین است و هر چیزی که پایین است، زمین است.⁽⁴⁾

روایت 16

نهج: آورده که فرمود: بار خدایا پروردگار سقف بلند، و فضای خوددار، آنکس که آن را فرودگاه شب و روز ساختی، و روانگاه خورشید و ماه و جای رفت و آمد ستارگان گردنده، و ساکنانش را گروهی از فرشته‌هایت نمودی، که از پرستشت خسته نمی شوند، و پروردگار این زمین که آن را پایگاه مردم ساختی و گردشگاه خزنده‌ها و چهارپایان نمودی، و آنچه شماره نشوند از دیدنی ها و نادیدنی ها، و پروردگار کوه های لنگر مانند که آن ها را میخ های زمین ساختی، و پشتیبان آفریده‌ها گردانیدی.

بیان

سقف مرفوع آسمان است، جوّ هوا است و میان آسمان و زمین که به هم پیوسته است و بعضی جوّ مکفوف را هم به آسمان تفسیر کرده اند و ظاهر این است که همان هواء میان آسمان و زمین است که محدود به آسمان شده و در دعاء آمده «و سد الهواء بالسماء»[و بسته هوا را به آسمان]. غاض الماء: فرو کشید و کم شد، و آسمان فرودگاه شب و روز و خورشید و ماه است که در آن نهان می شوند، و اگر به هوا تفسیر شود برای آن است که دیدگاهش هوا است، و گفته‌اند مقصود از جوّ هوا و فضای میان آسمان ها است که به وسیله آنها واداشته است و چه بسا همان بعد موهوم یا موجودی باشد که جای فلک است و محدود و مضبوط به وجود آسمان ها است، و ممکن است که وصف فرودگاه و دنبال آن برای سقف و جوّ هر دو باشند که به هم پیوسته‌اند و یکی شمرده شدند چون هر دو محل فی الجمله محل این آثار و اجرامند و جولانگاه ستارگان گردنده اند.

ابن میثم گفته: مقصود از جوّ آسمان است

مغيضا لليل و النهار لأن الفلك بحركته المستلزمة لحركة الشمس علي وجه الأرض يكون سببا لغيبوبة الليل و عن وجهها لغيبوبة النهار فكان كالمغيض لهما و قيل جعلته مغيضا أي غيضة لهما و هي في الأصل الأجمة كما يجتمع فيها الماء فتسمي غيضة و ينبت فيها الشجر كأنه جعل الفلك كالغيضة و الليل و النهار كالشجر النابت فيها و قال الكيدري في شرحه المغيض الموضع الذي يغيض فيه الماء أي ينضب و يقل و جعل السماء و الفلك مغيضا لليل و النهار مجازا أي ينقص الله الليل مرة و النهار أخري و إن زاد في الآخر و ذلك بحسب جريان الشمس و قال الجو المكفوف كأنه أراد الهواء المحدود الذي ينتهي حده إلي السماء و الجو ما بين السماء و الأرض كأنه كف أي منع من تجاوز حديه و قال أبو عمرو الجو ما اتسع من الأودية و كل مستدير فهو كفة بالكسر كأنه أراد الهواء الذي هو علي هيئة المستدير لأنه داخل الفلك الكروي الشكل أو أراد بالجو الفلك العريض الواسع و بالمكفوف ما كان عليه كفة من المجرة و النيرات فيكون من كفة الثوب أو أراد بالمكفوف الفلك المحكم الخلق الشديد المتبرئ عن الخلل و الفطور من قولهم عيبة مكفوفة أي مشرجة مشدودة انتهي.

و الاختلاف التردد و حمله علي اختلاف الفصول بعيد و السبط بالكسر الأمة و القبيلة.

لا يسأمون أي لا يملون قرارا أي محل استقرار و درج كقعد أي مشي و الهوام الحشرات و قال ابن ميثم قال بعض العلماء من أراد أن يعرف حقيقة قوله عليه السلام مما يري و مما لا يري فليوقد نارا صغيرة في فلاة في ليلة صيفية و ينظر ما يجتمع عليها من غرائب أنواع الحيوان العجيبة الخلق لم يشاهدها هو و لا غيره و أقول يحتمل أن يراد ما ليس من شأنه الرؤية لصغره أو لطافته كالملك و الجن و الاعتماد الاتكاء و الاتكال إذ الجبال مساكن لبعضهم و منها تحصل منافعهم.

«17»

النهج، [نهج البلاغة] عَنْ نَوْفٍ الْبِكَالِيِّ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ فِي خُطْبَةٍ:

و فرودگاه شب و روز است برای آنکه خورشید را با خود به روی زمین می‌آورد و شب نهان می‌شود و از آن می برد و روز نهان می‌شود، و چون فرودگاه هر دو است، و گفته‌اند: غیضه بمعنی بیشه است که پر از درخت است و گویا فلک بیشه‌ای است که در آن درخت، شب و روز می روید، کیدری گفته: مغیض کنایه از کوتاه و بلند شدن شب و روز در فصول سال بر اثر حرکت خورشید است.

و گفته: جو مکفوف هوا است که آسمان مرز آن است و جوّ میان آسمان و زمین است و چنان است که جلوش از تجاوز بسته شده، ابو عمرو گفته: جوّ وادی پهناور است و هر چیز گردی هم، کفّه است به کسر کاف، و مقصود هوا است که حلقه و گرد است، چون درون فلک است که شکل کره دارد، یا مقصود از جوّ فلک پهناور است و مکفوف یعنی کفه دار، زیرا کفه کهکشان و ستارگان بر آن است، یا مقصود از مکفوف چرخ سخت آفرینش و برکنار از خلل و شکاف است، چون «چمدان بسته» (پایان).

ابن میثم گفته: هر که خواهد معنی گفته آن حضرت «مما یری و مما لا یری»[دیدنی و نادیدنی] را خوب بفهمد، شبانه آتشی خرد در بیابان هنگام تابستان بیفروزد، و بنگرد چه جانوران ناشناسی از انواع جانداران عجیب الخلقه گرد آن می آیند که او و جز او آن ها را ندیده است؛ من گویم چه بسا مقصود از (نادیدنی) آن باشد که به دید در نیاید برای ریزی آن، مانند اتم و یا لطافتش مانند پری و فرشته. و «اعتماد» به معنی اتکاء و تکیه کردن است، زیرا کوه ها جایگاه های بعضی از آن ها است و از آن جا است که منافع آن ها به دست می آید.

روایت 17

نهج البلاغه: از نوف بکالی آمده که امیرالمؤمنین علیه السّلام در خطبه‌ای فرمود:

فَمِنْ شَوَاهِدِ خَلْقِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ مُوَطَّدَاتٍ بِلَا عَمَدٍ قَائِمَاتٍ بِلَا سَنَدٍ دَعَاهُنَّ فَأَجَبْنَ طَائِعَاتٍ مُذْعِنَاتٍ غَيْرَ مُتَلَكِّئَاتٍ وَ لَا مُبْطِئَاتٍ وَ لَوْ لَا إِقْرَارُهُنَّ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ إِذْعَانُهُنَّ بِالطَّوَاعِيَةِ لَمَا جَعَلَهُنَّ مَوْضِعاً لِعَرْشِهِ وَ لَا مَسْكَناً لِمَلَائِكَتِهِ وَ لَا مَصْعَداً لِلْكَلِمِ الطَّيِّبِ وَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ مِنْ خَلْقِهِ جَعَلَ نُجُومَهَا أَعْلَاماً يَسْتَدِلُّ بِهَا الْحَيْرَانُ فِي مُخْتَلِفِ فِجَاجِ الْأَقْطَارِ لَمْ يَمْنَعْ ضَوْءَ نُورِهَا ادْلِهْمَامُ سُجُفِ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ وَ لَا اسْتَطَاعَتْ جَلَابِيبُ سَوَادِ الْحَنَادِسِ أَنْ تَرُدَّ مَا شَاعَ فِي السَّمَاوَاتِ مِنْ تَلَأْلُؤِ نُورِ الْقَمَرِ⁽¹⁾إِلَي آخِرِ الْخُطْبَةِ.

توضيح

المراد بشواهد الخلق آيات الإبداع و علامات التدبير المحكم أو ما يشهد من الخلق بوجوده سبحانه و تدبيره و علمه أو ما حضر من خلقه أي ظهر وجوده بحيث لا يمكن لأحد إنكاره من علامات التدبير و وطدت كوعدت أطدها طدة و وطدتها توطيدا إذا أثبتها بالوطء أو غيره حتي تتصلب و توطيد السماوات إحكام خلقها و إقامتها في مقامها علي وفق الحكمة و العمد بالتحريك جمع عماد بالكسر و هو ما يسند به أو جمع عمود و السند بالتحريك ما استندت إليه و اتكأت من حائط و غيره و الطائع المنقاد السلس و أذعن أي انقاد و لم يستعص و تلكأ أي توقف و اعتل و الطواعية كثمانية الطاعة و لعل المراد بالملائكة المقربون أو الأكثر لأن منهم من يسكن الهواء و الأرض و الماء و صعود الكلم الطيب و العمل الصالح صعود الكتبة بصحائف أعمال العباد إلي السماوات و فيه إشارة إلي قوله سبحانه إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ‌⁽²⁾و إجابتهن إشارة إلي قوله تعالي ثُمَّ اسْتَوي إِلَي السَّماءِ وَ هِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ‌⁽³⁾و قد مر الكلام في تأويل الآية و قيل هنا إقرارهن بالربوبية له راجع إلي شهادة حال الممكن للحاجة إلي الرب و الانقياد لحكم

از آفریده‌ها که گواه اویند، آفرینش آسمان ها است که بی ستون برپایند، و بی‌تکیه‌گاه برجایند، آن ها را خواند و گردن گزار و فرمانبردار شدند، نه سستی کردند و نه کندی، و اگر معترف به پروردگاری و دل نهاده به فرمانش نبودند، آن ها را جایگاه عرش خود نمی ساخت، و نه مسکن فرشته‌هایش، و نه فرازگاه سخن های پاک و کردار خوب آفریده‌هایش نمی کرد، ستارگانشان را نشانه و راهنمای سرگردان در هر درّه زمین ساخت، پرده‌های تاریک شب جلوگیر پرتو آن ها نشدند، و سرپوش های سیاه تیر‌گی ها، آنچه را از روشنی ماه در آسمان ها می افروزد، برنگرداندند. (تا آخر خطبه).

توضیح

مقصود از شواهد، خلق آیات بر آفریدن و نشانه‌های تدبیر محکم او است، یا گواهی خلق به هستی و تدبیر و دانش او، یا وجود انکار ناپذیر آفریده‌ها است که نشانه حکمت اویند ... مسکن ملائکه شدند: شاید مقصود از آن ها مقربانند، یا بیشتر آن ها زیرا دسته‌ای از آن ها ساکن در هوا و زمین و آب هستند، برآمدن سخن پاک و کردار خوب به وسیله بالابردن نویسنده‌ها نامه اعمال را به آسمان ها است، و اشاره دارد به قول خدای سبحان «إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُه»⁽⁴⁾{سخنان پاکیزه به سوی او بالا می‌رود، و کار شایسته به آن رفعت می‌بخشد} و پذیرائی شان اشاره است به گفته خدای تعالی«ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَیْنا طائِعینَ»⁽⁵⁾{سپس آهنگِ [آفرینشِ] آسمان کرد، و آن بخاری بود. پس به آن و به زمین فرمود: «خواه یا ناخواه بیایید.» آن دو گفتند: «فرمان‌پذیر آمدیم.»} و سخن در تأویل آیه گذشت.

و گفته‌اند در اینجا منظور از اعتراف آن ها به ربوبیت پروردگار، گواهی حال ممکن است به نیاز به پروردگار و پذیرش

قدرته و ظاهر أنه لو لا إمكانها و انفعالها عن قدرته و تدبيره لم يكن فيها عرش و لم يكن مسكنا للملائكة و لا مصعدا للكلم الطيب و العمل الصالح من الخلق انتهي. و أما تخصيصه عليه السلام السماوات بالطاعة مع اشتراك الأرض لها في ذلك في الآية فلعله لكونها أكثر طاعة لكون مادتها أقبل أو لشرفها و العلم بالتحريك ما يهتدي به و المختلف الاختلاف أي التردد أو موضعه أو هو من المخالفة و الفج الطريق الواسع بين جبلين و القطر الجانب و الناحية فالمعني يستدل بها الحياري في التردد في فجاج الأقطار أو في اختلاف الفجاج الموجودة في الأقطار و ذهاب كل منها إلي جهة غير ما يذهب إليه الآخر كاختلاف القوم في الآراء و السجف بالكسر و بالفتح الستر و الجلباب بالكسر ثوب واسع تغطي به المرأة ثيابها كالملحفة و قيل هو الخمار و قيل القميص و الحندس كزبرج الشديد الظلمة و شاع الشي‌ء يشيع أي ظهر و ذاع و فشا و تلألأ القمر و البرق أي لمع.

«18»

كِتَابُ الْمُثَنَّي بْنِ الْوَلِيدِ الْحَنَّاطِ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ فَقَالَ سَبْعُ سَمَاوَاتٍ لَيْسَ مِنْهَا سَمَاءٌ إِلَّا وَ فِيهَا خَلْقٌ وَ بَيْنَهَا وَ بَيْنَ الْأُخْرَي خَلْقٌ حَتَّي يَنْتَهِيَ إِلَي السَّابِعَةِ قُلْتُ وَ الْأَرْضُ قَالَ سَبْعٌ مِنْهُنَّ خَمْسٌ فِيهِنَّ خَلْقٌ مِنْ خَلْقِ الرَّبِّ وَ اثْنَتَانِ هَوَاءٌ⁽¹⁾لَيْسَ فِيهِمَا شَيْ‌ءٌ.

«19»

كِتَابُ زَيْدٍ النَّرْسِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا نَظَرْتَ إِلَي السَّمَاءِ فَقُلْ وَ ذَكَرَ الدُّعَاءَ إِلَي قَوْلِهِ اللَّهُمَّ رَبَّ السَّقْفِ الْمَرْفُوعِ وَ الْبَحْرِ الْمَكْفُوفِ وَ الْفُلْكِ الْمَسْجُورِ وَ النُّجُومِ الْمُسَخَّرَاتِ وَ رَبِّ هُورِ بْنِ

قدرتش است، و روشن است که اگر ممکن نبود و پذیرش قدرت و تدبیرش را نداشت در آن عرشی نبود و مسکن فرشته‌ها و فرازگاه سخنان پاک و کردار نیک خلق نمی شد(پایان).

و اما اینکه آسمان را مخصوص طاعت نموده و نامی از زمین که قرین او است نبرده، برای این است که ماده او پذیراتر بوده یا شرافت دارد، و منظور از استدلال سرگردان به دره‌های اقطار زمین، این است که در رفت و آمد راهنمای آن ها است، یا هر کدام به سوئی می روند که دیگری نمی رود، چون اختلاف مردم در رأی ...

روایت 18

کتاب مثنی بن ولید حناط: از أبی بصیر آورده که از امام ششم علیه السّلام از هفت آسمان پرسید، فرمود: هیچ آسمانی نیست جز اینکه خلقی دارد و میان آن و آسمان دیگر هم آفریده‌ها است تا به آسمان هفتم می رسد، گفتم: زمین‌ها؟ فرمود: هفت تا است و در پنج تا از آن آفریده‌های خدا است و در دو تا جز هوا نیست.

روایت 19

در کتاب زید نرسی است که امام ششم فرمود: چون نگاه به آسمان می کنی بگو: و دعا را ذکر کرده تا گفته: بار خدایا پروردگار سقف مرفوع و دریای خوددار، و چرخ آکنده، و ستارگان مسخر شده، و پروردگار هور بن

إِيسِيَّةَ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ عَافِنِي مِنْ كُلِّ عَقْرَبٍ وَ حَيَّةٍ إِلَي آخِرِ الدُّعَاءِ قَالَ قُلْتُ وَ مَا هُورُ بْنُ إِيسِيَّةَ قَالَ كَوْكَبَةٌ فِي السَّمَاءِ خَفِيَّةٌ تَحْتَ الْوُسْطَي مِنَ الثَّلَاثِ الْكَوَاكِبِ الَّتِي فِي بَنَاتِ نَعْشٍ الْمُتَفَرِّقَاتِ ذَلِكَ أَمَانُ مَا قُلْتُ.

«20»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، نَقْلًا مِنْ سَبْعَةٍ مِنْ كُتُبِهِمْ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ مَسِيرَةُ⁽¹⁾خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ مَا بَيْنَ كُلِّ سَمَاءَيْنِ خَمْسُمِائَةِ عَامٍ وَ غِلَظُ كُلِّ سَمَاءٍ وَ أَرْضٍ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ إِلَي الْكُرْسِيِّ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ مَا بَيْنَ الْكُرْسِيِّ وَ الْمَاءِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ الْعَرْشُ عَلَي الْمَاءِ⁽²⁾.

«21»

الْكَافِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ عَنْبَسَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ ذِكْرُهُ إِذَا أَرَادَ فَنَاءَ دَوْلَةِ قَوْمٍ أَمَرَ الْفَلَكَ فَأَسْرَعَ السَّيْرَ فَكَانَتْ عَلَي مِقْدَارِ مَا يُرِيدُ⁽³⁾.

بيان

أمر الفلك لعله كناية عن تسبيب أسباب زوال دولتهم علي الاستعارة التمثيلية و يحتمل أن يكون لكل دولة فلك سوي الأفلاك المعروفة الحركات و قد قدر لدولتهم عدد من الدورات فإذا أراد الله إطالة مدتهم أمر بإبطائه في الحركة و إذا أراد سرعة فنائها أمر بإسراعه.

«22»

الْكَافِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي هَاشِمٍ عَنْ عَنْبَسَةَ بْنِ بِجَادٍ الْعَابِدِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: كُنَّا عِنْدَهُ وَ ذَكَرُوا سُلْطَانَ بَنِي أُمَيَّةَ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام لَا يَخْرُجُ عَلَي هِشَامٍ أَحَدٌ إِلَّا قَتَلَهُ قَالَ وَ ذَكَرَ مُلْكَهُ عِشْرِينَ سَنَةً قَالَ فَجَزِعْنَا فَقَالَ مَا لَكُمْ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يُهْلِكَ سُلْطَانَ قَوْمٍ أَمَرَ الْمَلَكَ فَأَسْرَعَ بِسَيْرِ الْفَلَكِ فَقَدَّرَ عَلَي مَا يُرِيدُ⁽⁴⁾

الْخَبَرَ.

«23»

تَوْحِيدُ الْمُفَضَّلِ، قَالَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: فَكِّرْ يَا مُفَضَّلُ فِي النُّجُومِ

ایسیّه، رحمت فرست بر محمّد و خاندان محمّد- تا آخر دعاء- گوید: گفتم: هور بن ایسیّه چیست؟ فرمود: ستاره‌ای است کم نور، زیر سه ستاره دنبال بنات النعش، که آن امان است از آنچه گفتم.

روایت 20

درّ المنثور: به نقل از هفت کتاب عامّه، از ابن مسعود نقل کرده که گفت: میان آسمان و زمین پانصد سال راه است، و میان دو آسمان 500 سال، کلفتی هر آسمان و زمین هم 500 سال و میان آسمان هفتم تا کرسی 500 سال و میان کرسی تا آب 500 سال و عرش بر روی آب است.⁽⁵⁾

روایت 21

کافی: امام محمّد باقر علیه السّلام فرمود: راستی خدا عزّ ذکره چون بخواهد دولت قومی را نیست کند چرخ را می فرماید تا تند بچرخد و آن دولت به اندازه‌ای شود که او بخواهد.⁽⁶⁾

بیان

فرمان به فلک، کنایه از وسیله سازی برای نابودی دولت آن ها است و چه بسا که دولت ها چرخی جدا داشته باشند از افلاک معروفه، و برای دولت آن ها چند دور تقدیر شده باشد. و چنانچه خدا طولانی شدن مدت آن ها را بخواهد، امر به کند شدن آن در حرکت می نماید و هنگامی که سرعت فنای آن ها را بخواهد امر به سرعت آن می کند.

روایت 22

کافی: به سندش از جابر آورده که گفت: ما نزد امام پنجم بودیم و سلطنت بنی امیه را ذکر کردند و امام علیه السّلام فرمود: هیچ کس بر هشام بپا نخیزد، جز اینکه کشته شود، و فرمود: بیست سال پادشاهی کند، گوید: ما بیتابی کردیم، فرمود: چه می شود شما را، چون خدای عزّوجلّ بخواهد سلطنت مردمی را نابود سازد، به فرشته می فرماید گردش چرخ را تند کند، و به اندازه‌ای که می خواهد برساند.⁽⁷⁾

روایت 23

توحید مفضل: امام صادق علیه السّلام فرمود: ای مفضّل بیندیش در ستارگان

وَ اخْتِلَافِ مَسِيرِهَا فَبَعْضُهَا لَا تُفَارِقُ مَرَاكِزَهَا مِنَ الْفَلَكِ وَ لَا تَسِيرُ إِلَّا مُجْتَمِعَةً وَ بَعْضُهَا مُطْلَقَةٌ تَنْتَقِلُ فِي الْبُرُوجِ وَ تَفْتَرِقُ فِي مَسِيرِهَا فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا يَسِيرُ سَيْرَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ أَحَدُهُمَا عَامٌّ مَعَ الْفَلَكِ نَحْوَ الْمَغْرِبِ وَ الْآخَرُ خَاصٌّ لِنَفْسِهِ نَحْوَ الْمَشْرِقِ كَالنَّمْلَةِ الَّتِي تَدُورُ عَلَي الرَّحَي فَالرَّحَي تَدُورُ ذَاتَ الْيَمِينِ وَ النَّمْلَةُ تَدُورُ ذَاتَ الشِّمَالِ وَ النَّمْلَةُ فِي تِلْكَ تَتَحَرَّكُ حَرْكَتَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ إِحْدَاهُمَا بِنَفْسِهَا فَتَتَوَجَّهُ أَمَامَهَا وَ الْأُخْرَي مُسْتَكْرَهَةٌ مَعَ الرَّحَي تَجْذِبُهَا إِلَي خَلْفِهَا فَاسْأَلِ الزَّاعِمِينَ أَنَّ النُّجُومَ صَارَتْ عَلَي مَا هِيَ عَلَيْهِ بِالْإِهْمَالِ مِنْ غَيْرِ عَمْدٍ وَ لَا صَانِعٍ لَهَا مَا مَنَعَهَا أَنْ تَكُونَ كُلُّهَا رَاتِبَةً أَوْ تَكُونَ كُلُّهَا مُتَنَقِّلَةً فَإِنَّ الْإِهْمَالَ مَعْنًي وَاحِدٌ فَكَيْفَ صَارَ يَأْتِي بِحَرَكَتَيْنِ مُخْتَلِفَتَيْنِ عَلَي وَزْنٍ وَ تَقْدِيرٍ فَفِي هَذَا بَيَانُ أَنَّ مَسِيرَ الْفَرِيقَيْنِ عَلَي مَا يَسِيرَانِ عَلَيْهِ بِعَهْدٍ وَ تَدْبِيرٍ وَ حِكْمَةٍ وَ تَقْدِيرٍ وَ لَيْسَ بِإِهْمَالٍ كَمَا تَزْعُمُهُ الْمُعَطَّلَةُ .

فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ وَ لِمَ صَارَ بَعْضُ النُّجُومِ رَاتِباً وَ بَعْضُهَا مُتَنَقِّلًا قُلْنَا إِنَّهَا لَوْ كَانَتْ كُلُّهَا رَاتِبَةً لَبَطَلَتِ الدَّلَالاتُ الَّتِي يُسْتَدَلُّ بِهَا مِنْ تَنَقُّلِ الْمُتَنَقِّلَةِ وَ مَسِيرِهَا فِي كُلِّ بُرْجٍ مِنَ الْبُرُوجِ كَمَا قَدْ يُسْتَدَلُّ عَلَي أَشْيَاءَ مِمَّا يُحْدَثُ فِي الْعَالَمِ بِتَنَقُّلِ الشَّمْسِ وَ النُّجُومِ فِي مَنَازِلِهَا وَ لَوْ كَانَتْ كُلُّهَا مُتَنَقِّلَةً لَمْ يَكُنْ لِمَسِيرِهَا مَنَازِلُ تُعْرَفُ وَ لَا رَسْمٌ يُوقَفُ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ إِنَّمَا يُوقَفُ بِمَسِيرِ الْمُتَنَقِّلَةِ مِنْهَا لِتَنَقُّلِهَا فِي الْبُرُوجِ الرَّاتِبَةِ كَمَا يُسْتَدَلُّ عَلَي سَيْرِ السَّائِرِ عَلَي الْأَرْضِ بِالْمَنَازِلِ الَّتِي يَجْتَازُ عَلَيْهَا وَ لَوْ كَانَ تَنَقُّلُهَا بِحَالٍ وَاحِدَةٍ لَاخْتَلَطَ نِظَامُهَا وَ بَطَلَتِ الْمَآرِبُ فِيهَا وَ لَسَاغَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ إِنَّ كَيْنُونِيَّتَها عَلَي حَالٍ وَاحِدَةٍ تُوجِبُ عَلَيْهَا الْإِهْمَالَ مِنَ الْجِهَةِ الَّتِي وَصَفْنَا فَفِي اخْتِلَافِ سَيْرِهَا وَ تَصَرُّفِهَا وَ مَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْمَآرِبِ وَ الْمَصْلَحَةِ أَبْيَنُ دَلِيلٍ عَلَي الْعَمْدِ وَ التَّدْبِيرِ فِيهَا .

فَكِّرْ فِي هَذِهِ النُّجُومِ الَّتِي تَظْهَرُ فِي بَعْضِ السَّنَةِ وَ تَحْتَجِبُ فِي بَعْضِهَا كَمِثْلِ ثُرَيَّا وَ الْجَوْزَاءِ وَ الشِّعْرَيَيْنِ وَ سُهَيْلٍ فَإِنَّهَا لَوْ كَانَتْ بِأَسْرِهَا تَظْهَرُ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ لَمْ تَكُنْ لِوَاحِدٍ فِيهَا⁽¹⁾عَلَي حِيَالِهِ دَلَالاتٌ يَعْرِفُهَا النَّاسُ وَ يَهْتَدُونَ بِهَا لِبَعْضِ أُمُورِهِمْ كَمَعْرِفَتِهِمُ الْآنَ بِمَا يَكُونُ مِنْ طُلُوعِ الثَّوْرِ وَ الْجَوْزَاءِ إِذَا طَلَعَتْ وَ احْتِجَابِهَا إِذَا احْتَجَبَتْ

و اختلاف حرکاتشان، برخی از مرکز خود جدا نمی شوند و گرد هم می چرخند، و برخی آزادانه در بروج جابجا می شوند و در سیر خود از هم جدا هستند، هر کدام دو گردش مختلف دارند، یکی عمومی به همراه چرخ به سوی مغرب، و دیگری ویژه خود به سوی مشرق، مانند مورچه روی سنگ آسیاب، که سنگ به سوی راست می چرخد و مورچه به سوی چپ می رود و دو حرکت دارند: یکی از خود به سوی پیش و دیگری به ناخواه او است، و سنگ آسیا آن را پس می برد، بپرس از آن ها که می پندارند ستاره‌ها بیخود و بی‌سرپرست به این وضع موجود درآمده اند، چرا همه بر جای خود نیستند و چرا همه جابجا نمی شوند؟ چون سر خود بودن یکی است، و چرا دو حرکت جدا با سنجش و اندازه دارند ؟ این خود روشن می کند که روش هر دو دسته به فرمان و تدبیر است نه از روی حکمت و اندازه‌گیری، نه بیخودی، چنانچه منکرین صانع می پندارند.

و اگر کسی بگوید: چرا برخی ستاره‌ها، ستاره ثابتند و برخی سیّار، گوئیم اگر همه ثابت بودند، دلالت سیّاره‌ها از نقل در هر انتقالی وجود نداشت، و نمی شد حوادث جهان را از نقل خورشید و نجوم در منازل خود پیش بینی کرد، و اگر همه سیّاره بودند منزل آن ها شناخته نمی شد و نشانه‌ای نداشت، زیرا اسیر سیارات و مواقف آن ها به وسیله ستاره‌های ثابت که بروج را تشکیل می دهند شناخته می‌شود (که گویند در برج حمل یا ثور است)، چنانچه سیر مسافر در زمین را از منازل ثابت او تشخیص می دهند که به آن ها گذر می کند، و اگر همه جابجا می شدند به یک وضع نظام آن ها مختل می شد، و مقاصدی که از آن ها منظور است نابود می شد، و چه بسا کسی می گفت: این یکنواختی به طوری که ما گفتیم دلیل بی‌صانع بودن آن ها است، و اختلاف سیر و دگرگونی آن ها و هدف ها که به دست می دهند، دلیلی روشنتر است که تعمّد و تدبیر مدبّر در آن ها حکمفرما است.

بیندیش در این ستاره‌ها که برخی از سال هویدا می شوند و در برخی نهان می باشند چون ثریا، جوزاء، و دو شعرا، و سهیل که اگر در همه وقت آشکار بودند مردم از آن ها چیزی نمی‌فهمیدند، و به برخی کارهاشان پی نمی بردند، چنانچه اکنون از طلوع نور و جوزاء می فهمند

فَصَارَ ظُهُورُ كُلِّ وَاحِدٍ وَ احْتِجَابُهُ فِي وَقْتٍ غَيْرِ الْوَقْتِ الْآخَرِ لِيَنْتَفِعَ النَّاسُ بِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا عَلَي حِدَتِهِ وَ كَمَا جُعِلَتِ الثُّرَيَّا وَ أَشْبَاهُهَا تَظْهَرُ حِيناً وَ تَحْجُبُ حِيناً لِضَرْبٍ مِنَ الْمَصْلَحَةِ كَذَلِكَ جُعِلَتْ بَنَاتُ النَّعْشِ ظَاهِرَةً لَا تَغِيبُ لِضَرْبٍ آخَرَ مِنَ الْمَصْلَحَةِ فَإِنَّهَا بِمَنْزِلَةِ الْأَعْلَامِ الَّتِي يَهْتَدِي بِهَا النَّاسُ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ لِلطُّرُقِ الْمَجْهُولَةِ وَ ذَلِكَ أَنَّهَا لَا تَغِيبُ وَ لَا تَتَوَارَي فَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْهَا مَتَي أَرَادُوا أَنْ يَهْتَدُوا بِهَا إِلَي حَيْثُ شَاءُوا وَ صَارَ الْأَمْرَانِ جَمِيعاً عَلَي اخْتِلَافِهِمَا مُوَجَّهَيْنِ نَحْوَ الْإِرْبِ وَ الْمَصْلَحَةِ وَ فِيهَا مَآرِبُ أُخْرَي عَلَامَاتٌ وَ دَلَالاتٌ عَلَي أَوْقَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْأَعْمَالِ كَالزِّرَاعَةِ وَ الْغِرَاسِ وَ السَّفَرِ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ أَشْيَاءَ مِمَّا يَحْدُثُ فِي الْأَزْمِنَةِ مِنَ الْأَمْطَارِ وَ الرِّيَاحِ وَ الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ وَ بِهَا يَهْتَدِي السَّائِرُونَ فِي ظُلْمَةِ اللَّيْلِ لِقَطْعِ الْقِفَارِ الْمُوحِشَةِ وَ اللُّجَجِ الْهَائِلَةِ مَعَ مَا فِي تَرَدُّدِهَا فِي كَبِدِ السَّمَاءِ مُقْبِلَةً وَ مُدْبِرَةً وَ مُشْرِقَةً وَ مُغْرِبَةً مِنَ الْعِبَرِ فَإِنَّهَا تَسِيرُ أَسْرَعَ السَّيْرِ وَ أَحَثَّهُ أَ رَأَيْتَ لَوْ كَانَتِ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ بِالْقُرْبِ مِنَّا حَتَّي يَتَبَيَّنَ لَنَا سُرْعَةُ سَيْرِهَا بِكُنْهِ مَا هِيَ عَلَيْهِ أَ لَمْ تَكُنْ سَتَخْطَفُ الْأَبْصَارَ بِوَهْجِهَا وَ شُعَاعِهَا كَالَّذِي يَحْدُثُ أَحْيَاناً مِنَ الْبُرُوقِ إِذَا تَوَالَتْ وَ اضْطَرَبَتْ فِي الْجَوِّ وَ كَذَلِكَ أَيْضاً لَوْ أَنَّ أُنَاساً كَانُوا فِي قُبَّةٍ مُكَلَّلَةٍ بِمَصَابِيحَ تَدُورُ حَوْلَهُمْ دَوَرَاناً حَثِيثاً لَحَارَتْ أَبْصَارُهُمْ حَتَّي يَخِرُّوا لِوُجُوهِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ قُدِّرَ أَنْ يَكُونَ مَسِيرُهَا فِي الْبُعْدِ الْبَعِيدِ لِكَيْلَا تَضُرَّ فِي الْأَبْصَارِ وَ تُنْكَأَ فِيهَا وَ بِأَسْرَعِ السُّرْعَةِ لِكَيْلَا تَتَخَلَّفَ عَنْ مِقْدَارِ الْحَاجَةِ فِي مَسِيرِهَا وَ جُعِلَ فِيهَا جُزْءٌ يَسِيرٌ مِنَ الضَّوْءِ لِيَسُدَّ مَسَدَّ الْأَضْوَاءِ إِذَا لَمْ يَكُنْ قَمَرٌ وَ يُمْكِنُ فِيهِ الْحَرَكَةُ إِذَا حَدَثَتْ ضَرُورَةٌ كَمَا قَدْ يَحْدُثُ الْحَادِثُ عَلَي الْمَرْءِ فَيَحْتَاجُ إِلَي التَّجَافِي فِي جَوْفِ اللَّيْلِ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ شَيْ‌ءٌ مِنَ الضَّوْءِ يَهْتَدِي بِهِ لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يَبْرَحَ مَكَانَهُ فَتَأَمَّلِ اللُّطْفَ وَ الْحِكْمَةَ فِي هَذَا التَّقْدِيرِ حِينَ جُعِلَ لِلظُّلْمَةِ دَوْلَةٌ وَ مُدَّةٌ لِحَاجَةٍ إِلَيْهَا وَ جُعِلَ خِلَالَهَا شَيْ‌ءٌ مِنَ الضَّوْءِ لِلْمَآرِبِ الَّتِي وَصَفْنَا .

فَكِّرْ فِي هَذَا الْفَلَكِ بِشَمْسِهِ وَ قَمَرِهِ وَ نُجُومِهِ وَ بُرُوجِهِ تَدُورُ عَلَي الْعَالَمِ فِي هَذَا الدَّوَرَانِ الدَّائِمِ بِهَذَا التَّقْدِيرِ وَ الْوَزْنِ لِمَا فِي اخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَ هَذِهِ الْأَزْمَانِ الْأَرْبَعَةِ الْمُتَوَالِيَةِ عَلَي الْأَرْضِ وَ مَا عَلَيْهَا مِنْ أَصْنَافِ الْحَيَوَانِ وَ النَّبَاتِ مِنْ ضُرُوبِ الْمَصْلَحَةِ كَالَّذِي

و از نهان شدن آن ها، و پیدائی و نهانی هر یک، در وقتی جز وقت دیگر برای این است که مردم از هر کدام جداگانه سودی ببرند، و چنانچه نهانی و آشکاری ثریا یک مصلحتی دارند، آشکاری پیوست بنات النعش هم مصلحت دیگری دارد، و آن این است که مردم در خشکی و دریا برای راه های ناشناخته از آن راهیابی می کنند، چون همیشه در دید چشم است و هر وقت بخواهند به هر جا می خواهند، به آن راهنمائی می شوند.

و این هر دو مصلحت جوئی و برآوردن نیاز است، با اینکه دو گونه‌اند و در آن ها مقاصد دیگری هم هست، و نشانه اوقات بسیاری از کارهای زندگی هستند، مانند زراعت و درختکاری و سفر خشکی و دریا و پدیده‌شناسی در آینده از باران و باد و گرما و سرما و به وسیله آن مسافران در شب های تاریک و بیابان های هراسناک و دریاها در شبهای تار راه‌نمائی می شوند، با اینکه در رفت و آمد آن ها در جگرگاه آسمان و طلوع و غروبشان عبرت ها است، زیرا شتابانترین سیر را دارند، و اگر نزدیک بودند، سرعت آن ها و پرتو فروزنده آن ها دیده ما را خیره می کرد و می‌ربود چنانچه برق های پیاپی و پریشان گاهی دیده می شوند.

و همچنان اگر مردمی زیر گنبدی باشند و زنجیره‌ای از چراغ ها بر گرد آن ها به تندی بچرخند، چنان دیده‌هاشان خیره می شوند که روی بر خاک می نهند، بنگر چگونه گردش آن ها را بسیار دور نموده تا به دیده‌ها زیان نرسانند و آن ها را دردمند کنند، و پر شتابان کرده تا به اندازه نیاز به سیر خود پس نیفتند و اندک پرتوی به آن ستارگان داده تا در شب هایی که ماه نیست، جای گیر پرتو ماه باشند، و بتوان برای ضرورت در پرتو آن ها شبانه در بیابان ها راه رفت و اگر هیچ روشنی نبود که راهنما باشد، کسی نمی توانست راه را طی کند، بیندیش در این لطف و حکمت که تاریکی را برای نیاز به آن، دولت و مدتی داده و در این میانه کمی روشنی نهاده که برآورنده نیاز باشد، چنانچه شرح دادیم.

بیندیش در این چرخ با خورشید و ماه و ستارگانش و بروجش که در جهان به اندازه و سنجش می چرخد، و این نظام شبانه روز و چهار فصل را پیاپی با انواع جاندار و گیاه طبق مصالح گوناگون پدید می‌آورد، چنانچه

بَيَّنْتُ وَ لَخَّصْتُ لَكَ آنِفاً وَ هَلْ يَخْفَي عَلَي ذِي لُبٍّ أَنَّ هَذَا تَقْدِيرٌ مُقَدَّرٌ وَ صَوَابٌ وَ حِكْمَةٌ مِنْ مُقَدِّرٍ حَكِيمٍ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ إِنَّ هَذَا شَيْ‌ءٌ اتَّفَقَ أَنْ يَكُونَ هَكَذَا فَمَا مَنَعَهُ أَنْ يَقُولَ مِثْلَ هَذَا فِي دُولَابٍ تَرَاهُ يَدُورُ وَ يَسْقِي حَدِيقَةً فِيهَا شَجَرٌ وَ نَبَاتٌ فَتَرَي كُلَّ شَيْ‌ءٍ مِنْ آلَتِهِ مُقَدَّراً بَعْضُهُ يَلْقَي بَعْضاً عَلَي مَا فِيهِ صَلَاحُ تِلْكَ الْحَدِيقَةِ وَ مَا فِيهَا وَ بِمَ كَانَ يُثْبِتُ هَذَا الْقَوْلَ لَوْ قَالَهُ وَ مَا تَرَي النَّاسَ كَانُوا قَائِلِينَ لَهُ لَوْ سَمِعُوهُ مِنْهُ فَيُنْكِرُ أَنْ يَقُولَ فِي دُولَابِ خَشَبٍ‌⁽¹⁾مَصْنُوعٍ بِحِيلَةٍ قَصِيرَةٍ لِمَصْلَحَةِ قِطْعَةٍ مِنَ الْأَرْضِ إِنَّهُ كَانَ بِلَا صَانِعٍ وَ مُقَدِّرٍ وَ يَقْدِرُ أَنْ يَقُولَ فِي هَذَا الدُّولَابِ الْأَعْظَمِ الْمَخْلُوقِ بِحِكْمَةٍ يَقْصُرُ عَنْهَا أَذْهَانُ الْبَشَرِ لِصَلَاحِ جَمِيعِ الْأَرْضِ وَ مَا عَلَيْهَا إِنَّهُ شَيْ‌ءٌ اتَّفَقَ أَنْ يَكُونَ بِلَا صَنْعَةٍ وَ لَا تَقْدِيرٍ لَوِ اعْتَلَّ هَذَا الْفَلَكُ كَمَا تَعْتَلُّ الْآلَاتُ الَّتِي تُتَّخَذُ لِلصِّنَاعَاتِ وَ غَيْرِهَا أَيُّ شَيْ‌ءٍ كَانَ عِنْدَ النَّاسِ مِنَ الْحِيلَةِ فِي إِصْلَاحِهِ.

بيان

قوله عليه السلام لا تفارق مراكزها لعل المراد أنه ليس لها حركة بينة ظاهرة كما في السيارات أو لا يختلف نسب بعضها إلي بعض بالقرب و البعد بأن تكون الجملة التالية مفسرة لها و يحتمل أن يكون المراد بمراكزها البروج التي تنسب إليها علي ما هو المصطلح بين العرب من اعتبار محاذاة تلك الأشكال في الانتقال إلي البروج و إن انتقلت عن مواضعها و عليه ينبغي أن يحمل قوله عليه السلام و بعضها مطلقة ينتقل في البروج أو علي ما ذكرنا سابقا من كون انتقالها في البروج ظاهرة بينة يعرفه كل أحد و الأول أظهر كما سيظهر من كلامه عليه السلام.

قوله عليه السلام فإن الإهمال معني واحد يحتمل أن يكون المراد أن الطبيعة أو الدهر اللذين يجعلونهما أصحاب الإهمال مؤثرين كل منهما أمر واحد غير ذي شعور و إرادة و لا يمكن صدور الأمرين المختلفين عن مثل ذلك كما مر أو المراد أن العقل يحكم بأن مثل هذين الأمرين المتسقين الجاريين علي قانون الحكمة لا يكون إلا من حكيم راعي فيهما دقائق الحكم أو المراد أن الإهمال أي عدم الحاجة إلي العلة و ترجح الأمر الممكن من غير مرجح كما تزعمون أمر

به طور خلاصه برایت بیان کردم، آیا بر خردمندی نهان است که این اندازه‌گیری های دقیق و درست و با حکمت از مقدّری حکیم است؟ اگر کسی بگوید: این چیزی است که بر حسب تصادف به وجود آمده، باید درباره چرخ آبکشی هم که می گردد و درخت و زراعتی را آب می دهد بگوید به تصادف وجود پیدا کرده و ابزار منظم آن خود به خود پیدا شده. و آیا اگر کسی چنین بگوید مردم به او چه می گویند؟، و بر او انکار می کنند که یک چرخ چوبی که با اندک تدبیری برای اصلاح تکه زمینی است بی‌صانع و مدبّر باشد، و فرض می‌شود این چرخ اعظم با حکمتی که وجود دارد و اندیشه از آن عاجز است و همه روی زمین را با آنچه در آن است اصلاح می کند به تصادف پدید شده و صانع و مقدّری نداشته باشد؟، اگر این چرخ معیوب شود چنانچه ابزار صنعت و جز آن معیوب می شوند، چه چاره‌ای در نزد مردم برای اصلاح آن است؟

بیان

«لاتفارق مراکزها»[از مراکز خود جدا نمی شوند] چه بسا مقصود این است که حرکت آن ها مانند سیّارات روشن نیست، یا اینکه مانند آن ها به هم دور و نزدیک نمی شوند، یا اینکه از بروج خود به در نمی روند، چون بر حسب اصطلاح نقل کواکب، این است که از برخی به برج دیگر روند، چنانچه مقصود از اینکه برخی آزادند، همین است یعنی به طور آشکار از برجی به برجی دیگر می روند.

قول امام علیه السلام«اهمال یک معنی دارد» چه بسا مقصود این است که طبیعت یا دهر که منکران خدا آن را مؤثر در پدید شدن اشیاء می دانند، یک امر بی شعور و بی‌اراده است و ممکن نیست دو معلول مختلف از آن پدید آید، یا منظور این است که عقل حکم می کند که وجود دو امر منظم با حکمت پدیدار نمی گردد، جز از مؤثری حکیم و متوجه به دقائق حکمت، یا اینکه بی‌نیازی از علّت و ترجیح بلا مرجح که شما می پندارید

واحد حاصل فيهما فلم صارت إحداهما راتبة و الأخري متنقلة و لم لم يعكس الأمر و الأول أظهر كما لا يخفي قوله عليه السلام لبطلت الدلالات ظاهره كون الأوضاع النجومية علامات الحوادث قوله عليه السلام في البروج الراتبة يدل ظاهرا علي ما أشرنا إليه من أنه عليه السلام راعي في انتقال البروج محاذاة نفس الأشكال و إن أمكن أن يكون المراد بيان حكمة بطء الحركة ليصلح كون تلك الأشكال علامات للبروج و لو بقربها منها لكنه بعيد قوله عليه السلام و الشعريين قال الجوهري الشعري الكوكب الذي يطلع بعد الجوزاء و طلوعه في شدة الحر و هما الشعريان الشعري العبور التي في الجوزاء و الشعري القميصاء التي في الذراع تزعم العرب أنهما أختا سهيل انتهي و القفار جمع قفر و هو الخلأ من الأرض و خطف البرق البصر ذهب به و وهج النار بالتسكين توقدها و قوله حثيثا أي مسرعا و تجافي أي لم يلزم مكانه و برح مكانه زال عنه.

«24»

الْمُتَهَجِّدُ، فِي تَعْقِيبِ صَلَاةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام: وَ أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي أَجْرَيْتَ بِهِ الْفَلَكَ فَجَعَلْتَهُ مَعَالِمَ شَمْسِكَ وَ قَمَرِكَ وَ كَتَبْتَ اسْمَكَ عَلَيْهِ.

«25»

الدُّرُّ الْمَنْثُورُ، لِلسَّيُوطِيِّ نَقْلًا مِنْ تِسْعَةَ عَشَرَ مِنْ كُتُبِهِمْ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ هَلْ تَدْرُونَ كَمْ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ قُلْنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ بَيْنَهُمَا مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ مِنْ كُلِّ سَمَاءٍ إِلَي سَمَاءٍ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ كُثُفُ كُلِّ سَمَاءٍ خَمْسُمِائَةِ سَنَةٍ وَ فَوْقَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ بَحْرٌ بَيْنَ أَعْلَاهُ وَ أَسْفَلِهِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ ثُمَّ فَوْقَ ذَلِكَ ثَمَانِيَةُ أَوْعَالٍ بَيْنَ رُكَبِهِنَ‌⁽¹⁾وَ أَظْلَافهِنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ ثُمَّ فَوْقَ ذَلِكَ الْعَرْشُ بَيْنَ أَسْفَلِهِ وَ أَعْلَاهُ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ‌⁽²⁾.

«26»

وَ مِنْ عِدَّةِ كُتُبٍ بِأَسَانِيدِهِمْ عَنْ أَبِي ذَرٍّ رحمه الله قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ غِلَظُ كُلِّ سَمَاءٍ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ وَ مَا

در هر دو یکی است پس چرا یکی ثابت است و یکی سیّار و چرا وارونه نیست؟ و معنی اول اظهر است، چنانچه پوشیده نیست.

«دلالت ها باطل می شدند» ظاهر است در اینکه اوضاع نجومی نشانه حوادث می شوند؛ «در بروج ثابته» به حسب ظاهر دلالت دارد که انتقال بروج به اعتبار برابری با نفس شکل های ستاره‌های هر برجی است، مانند شکل عقرب و میزان، نه جزئی از فلک که این ستاره‌ها در آن دیده می شوند ولی ممکن است مقصود بیان حکمت کندی حرکت ستاره‌ها باشد تا نشانه بودن این اشکال برای بروج درست باشد و لو به اینکه نزدیک آن ها باشند نه در خود آن ها، ولی بعید است.

«دو شعری» جوهری گفته: شعری ستاره‌ای است که پس از جوزاء در شدت گرما طلوع می کند و دو تا هستند یکی شعری عبور، که در خود جوزاء است و شعری قمیصاء که در ذراع است، عرب می پندارد هر دو خواهر ستاره سهیل اند. (پایان) ...

روایت 24

المتهجد: در تعقیب نماز امیرالمؤمنین علیه السّلام: خواستارم از تو به آن نامت که به آن چرخ را روان کردی و آن را نشانه‌گاه خورشید و ماهت نمودی، و نامت را بر آن نگارش کردی.

روایت 25

درّ المنثور: سیوطی به نقل از 19 کتاب خودشان(اهل سنت) از عباس بن عبد المطلب، آورده که گفت: ما نزد پیغمبر صلی اللَّه علیه و اله بودیم، فرمود: آیا می دانید میان آسمان و زمین چه اندازه است؟ گفتیم: خدا و رسولش داناترند، فرمود: پانصد سال راه، و از هر آسمانی تا دیگری 500 سال راه، و کلفتی هر آسمانی هم 500 سال راه است، و بالای آسمان هفتم دریائی است که از بالا تا پائینش به اندازه میان آسمان و زمین است، سپس بالایش هشت گوزن است که از زانو تا سم آن ها به اندازه از آسمان تا زمین است، و آنگاه بالایش عرش است که از بالا تا پائین به اندازه از آسمان تا زمین است.⁽³⁾

روایت 26

درّ المنثور: از چند کتاب به سندشان(اهل سنت) از ابی ذرّ آورده که رسول خدا صلی اللَّه علیه و اله فرمود: میان آسمان و زمین 500 سال راه است و کلفتی هر آسمانی 500 سال راه، و

بَيْنَ السَّمَاءِ إِلَي الَّتِي تَلِيهَا مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ كَذَلِكَ إِلَي السَّمَاءِ السَّابِعَةِ وَ الْأَرَضُونَ مِثْلُ ذَلِكَ وَ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ إِلَي الْعَرْشِ مِثْلُ جَمِيعِ ذَلِكَ وَ لَوْ حَفَرْتُمْ لِصَاحِبِكُمْ ثُمَّ دَلَيْتُمُوهُ لَوَجَدْتُمُ اللَّهَ ثَمَّةَ يَعْنِي عِلْمَهُ‌⁽¹⁾.

«27»

وَ بِأَسَانِيدَ أُخْرَي عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: كُنَّا جُلُوساً مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَمَرَّتْ سَحَابَةٌ فَقَالَ أَ تَدْرُونَ مَا هَذِهِ قَالُوا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ هَذِهِ الْغَيَابَةُ يَسُوقُهَا اللَّهُ إِلَي أَهْلِ بَلَدٍ لَا يَعْبُدُونَهُ وَ لَا يَشْكُرُونَهُ هَلْ تَدْرُونَ مَا فَوْقَ ذَلِكَ قَالُوا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ فَإِنَّ فَوْقَ ذَلِكَ موج مكفوف و سقف محفوظ [مَوْجاً مَكْفُوفاً وَ سَقْفاً مَحْفُوظاً] هَلْ تَدْرُونَ مَا فَوْقَ ذَلِكَ قَالُوا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ فَإِنَّ فَوْقَ ذَلِكَ سَمَاءً أُخْرَي هَلْ تَدْرُونَ كَمْ مَا بَيْنَهُمَا قَالُوا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ فَإِنَّ بَيْنَهُمَا مَسِيرَةَ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ حَتَّي عَدَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ بَيْنَ كُلِّ سَمَاءَيْنِ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ ثُمَّ قَالَ هَلْ تَدْرُونَ مَا فَوْقَ ذَلِكَ قَالُوا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ فَإِنَّ فَوْقَ ذَلِكَ الْعَرْشَ فَهَلْ تَدْرُونَ كَمْ مَا بَيْنَهُمَا قَالُوا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ فَإِنَّ بَيْنَ ذَلِكَ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءَيْنِ ثُمَّ قَالَ هَلْ تَدْرُونَ مَا هَذِهِ هَذِهِ أَرْضٌ هَلْ تَدْرُونَ مَا تَحْتَهَا قَالُوا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ أَرْضٌ أُخْرَي وَ بَيْنَهُمَا مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ حَتَّي عَدَّ سَبْعَ أَرَضِينَ بَيْنَ كُلِّ أَرَضِينَ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ‌⁽²⁾.

«28»

وَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ: أَنَّهُ نَظَرَ إِلَي السَّمَاءِ فَقَالَ تَبَارَكَ اللَّهُ مَا أَشَدَّ بَيَاضَهَا وَ الثَّانِيَةُ أَشَدُّ بَيَاضاً مِنْهَا ثُمَّ كَذَلِكَ حَتَّي بَلَغَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَ خَلَقَ فَوْقَ السَّابِعَةِ الْمَاءَ وَ جَعَلَ فَوْقَ الْمَاءِ الْعَرْشَ وَ جَعَلَ فَوْقَ السَّمَاءِ الدُّنْيَا الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ وَ الرُّجُومَ‌⁽³⁾.

«29»

وَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا هَذَا السَّمَاءُ قَالَ هَذَا مَوْجٌ مَكْفُوفٌ عَنْكُمْ‌⁽⁴⁾.

«30»

وَ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ قَالَ: السَّمَاءُ الدُّنْيَا مَوْجٌ مَكْفُوفٌ وَ الثَّانِيَةُ مَرْمَرَةٌ

میان هر دو آسمان 500 سال راه تا آسمان هفتم، و زمین ها هم چنین‌اند و از آسمان هفتم تا عرش مانند همه این ها است، و اگر گوری برای یار خود بکنید و او را در آن سرازیر کنید، خدا را در آنجا یابید یعنی به آن دانا است.⁽⁵⁾