بحار الانوار دریاهای نور مجموعه ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم السلام با ترجمه فارسی جلد 42

مشخصات کتاب

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1110ق.

Majlesi, Mohammad Baqir

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور : بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار عليهم السلام- بحار الانوار / دریاهای نور :مجموعه‌ای فراگیر از دُرّهای ناب روایات امامان معصوم علیهم‌السلام با ترجمه فارسی / محمدباقر مجلسی؛ [مترجم] موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان؛ ویراستار ادبی موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان.

مشخصات نشر : اصفهان: انتشارات امیرفدک، 1399 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره‌978-622-6962-65-0 : ؛ ج.1‌978-622-6962-64-3 : ؛ ج.2‌978-622-6962-66-7 : ؛ ج.3‌978-622-6962-68-1 : ؛ ج.4‌978-622-6962-70-4 ؛ ج.5‌978-622-696272-8 : ؛ ج. 6‌978-622-696274-2 : ؛ ج. 7‌978-622-696276-6 : ؛ ج.8:978-622-696278-0 ؛ ج.9:978-622-696280-3 ؛ ج.10‌978-622-6962-82-7 : ؛ ج.11‌978-622-6962-84-1 : ؛ ج.12:978-622-6962-86-5 ؛ ج. 13‌978-622-6962-88-9: ؛ ج. 14‌978-622-6962-90-2: ؛ ج.15‌978-622-6962-92-6 : ؛ ج.16:978-622-6962-94-0 ؛ ج.17‌978-622-6962-96-4 : ؛ ج.18‌978-622-6962-98-8 : ؛ ج.19‌978-622-6962-62-9 : ؛ ج.20 978-622-7524-16-1 : ؛ ج. 21 978-622-7524-17-8 : ؛ ج. 22 978-622-7524-18-5 : ؛ ج.23:978-622-7524-19-2

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : فارسی - عربی.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و جهل.- ج.2. کتاب علم.- ج.3. کتاب توحید 1.- ج 4. کتاب توحید.- ج 5 . کتاب عدل و معاد 1.- ج 6 . کتاب عدل و معاد 2.- ج.7. کتاب عدل و معاد 3.- ج.8. کتاب عدل و معاد 4.- ج.9. کتاب احتجاج و مناظره 1.- ج.10. کتاب احتجاج و مناظره 2.- ج.11. تاریخ پیامبران 1.- ج. 13. تاریخ پیامبران 3.- ج. 14. تاریخ پیامبران 4.- ج.15. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 1.- ج.16. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 2.- ج.17. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 3.- ج.18. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 4.- ج.19. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 5.- ج.20. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 6.- ج.21. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 7.- ج.22. تاریخ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله 8

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

Hadith (Shiites) -- Texts -- 17th century

شناسه افزوده : موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

رده بندی کنگره : BP135

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 7351844

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

ترجمه بحارالانوار جلد 42: تاریخ امیرالمومنین علیه السلام - 8

سرشناسه : مجلسی، محمد‌باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار‌الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پديدآور :ترجمه بحارالانوار [کتاب]/ اثر محمدباقر مجلسی،مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

يادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی‌الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم‌السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم‌السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه‌السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت‌ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

تتمة کتاب تاریخ أمیر المؤمنین علیه السلام - 8 / ادامه کتاب تاریخ أمیر المؤمنین علیه السلام

تتمة أبواب معجزاته صلوات الله و سلامه علیه / ادامه باب های معجزات امیر المؤمنین صلوات الله و سلامه علیه

باب 115 ما ظهر فی المنامات من کراماته و مقاماته و درجاته صلوات الله علیه و فیه بعض النوادر

الأخبار

«1»

يج، [الخرائج و الجرائح] رُوِيَ عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْهَاشِمِيِّ قَالَ: كَانَتِ الْفِتْنَةُ قَائِمَةً بَيْنَ الْعَبَّاسِيِّينَ وَ الطَّالِبِيِّينَ بِالْكُوفَةِ حَتَّي قُتِلَ سَبْعَةَ عَشَرَ رَجُلًا عَبَّاسِيّاً وَ غَضِبَ الْخَلِيفَةُ الْقَادِرُ وَ اسْتَنْهَضَ الْمَلِكَ شَرَفَ الدَّوْلَةِ أَبَا عَلِيٍّ حَتَّي يَسِيرَ إِلَي الْكُوفَةِ وَ يَسْتَأْصِلَ بِهَا⁽¹⁾مِنَ الطَّالِبِيِّينَ وَ يَفْعَلَ كَذَا وَ كَذَا بِهِمْ وَ بِنِسَائِهِمْ وَ بَنَاتِهِمْ وَ كَتَبَ مِنْ بَغْدَادَ هَذَا الْخَبَرَ عَلَي طُيُورٍ إِلَيْهِمْ وَ عَرَّفُوهُمْ مَا قَالَ الْقَادِرُ فَفَزِعُوا وَ تَعَلَّقُوا بِبَنِي خَفَاجَةَ فَرَأَتِ امْرَأَةٌ عَبَّاسِيَّةٌ فِي مَنَامِهَا كَأَنَّ فَارِساً عَلَي فَرَسٍ أَشْهَبَ وَ بِيَدِهِ رُمْحٌ نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ فَسَأَلَتْ عَنْهُ فَقِيلَ لَهَا هَذَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام يُرِيدُ أَنْ يَقْتُلَ مَنْ عَزَمَ عَلَي قَتْلِ الطَّالِبِيِّينَ فَأَخْبَرَتِ النَّاسَ فَشَاعَ مَنَامُهَا فِي الْبَلَدِ وَ سَقَطَ الطَّائِرُ بِكِتَابٍ مِنْ بَغْدَادَ بِأَنَّ الْمَلِكَ شَرَفَ الدَّوْلَةِ بَاتَ عَازِماً عَلَي الْمَسِيرِ إِلَي الْكُوفَةِ- فَلَمَّا انْتَصَفَ اللَّيْلُ مَاتَ فَجْأَةً وَ تَفَرَّقَتِ الْعَسَاكِرُ وَ فَزِعَ الْقَادِرُ⁽²⁾.

«2»

يج، [الخرائج و الجرائح] رَوَي أَبُو مُحَمَّدٍ الصَّالِحُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ هَارُونَ الْمُنَجِّمُ: أَنَّ الْخَلِيفَةَ الرَّاضِيَ كَانَ يُجَادِلُنِي كَثِيراً عَلَي خَطَإِ عَلِيٍّ فِيمَا دَبَّرَ فِي أَمْرِهِ مَعَ مُعَاوِيَةَ قَالَ فَأَوْضَحْتُ لَهُ الْحُجَّةَ أَنَّ هَذَا لَا يَجُوزُ عَلَي عَلِيٍّ وَ أَنَّهُ عليه السلام لَمْ يَعْمَلْ إِلَّا الصَّوَابَ فَلَمْ يَقْبَلْ مِنِّي هَذَا الْقَوْلَ وَ خَرَجَ إِلَيْنَا فِي بَعْضِ الْأَيَّامِ يَنْهَانَا عَنِ الْخَوْضِ فِي مِثْلِ ذَلِكَ وَ حَدَّثَنَا أَنَّهُ رَأَي فِي مَنَامِهِ كَأَنَّهُ خَارِجٌ مِنْ دَارِهِ يُرِيدُ بَعْضَ مُتَنَزَّهَاتِهِ فَرُفِعَ

باب صد و پانزدهم: کرامات و مقامات و درجات امیرالمؤمنین صلوات الله علیه که در خواب‌ها دیده شده و در آن برخی نوادر است

روایات

روایت 1

الخرائج: نزاع بین عباسی‌ها و طالبیون در کوفه برپا بود که هفده نفر عباسی کشته شدند و خلیفه قادر خشمگین شد؛ و پادشاه شرف الدوله ابوعلی را تحریک کرد که به کوفه برود و طالبیون را از آن جا ریشه کن کرده و با آنها و با زنان و دخترانشان چنین و چنان کند. ابوعلی از بغداد این خبر را توسط کبوترانی به طالبیون رساند و آنان را از دستور قادر آگاه ساخت، طالبیون پریشان شده و دست به دامان بنی خفاجه شدن،تا اینکه یک زن عباسی در خواب دید یک سوار کار روی اسبی سفید با نیزه ای در دست از آسمان فرود آمد، درباره او سؤال کرد که در جواب به او گفته شد: این امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام است که می‌خواهد کسانی را که کمر به قتل طالبیون بسته‌اند نابود کند. آن زن مردم را آگاه ساخت و ماجرای خوابش در شهر پیچید، پرنده ای که از بغداد حامل این خبر بود که پادشاه شرف الدوله قصد لشکر کشی به کوفه کرده ناگهان به هنگام نیمه شب وفات یافت، لشکریان پراکنده شدند و قادر، پریشان و مضطرب گردید.⁽³⁾

روایت 2

الخرائج: أبوحسن علی بن هارون منجم، به ما گفت که خلیفه الراضی با من بسیار بر سر اشتباه علی علیه السلام درباره تدبیر و برخورد او با معاویه مجادله می‌کرد. پس من بر او دلیل آوردم که این کار از علی علیه السلام جایز نبود و او جز نیکی انجام نداده، او این گفته را از من قبول نکرد. روزی از روزها بر ما وارد شد و ما را از وارد شدن در این گونه مسائل نهی کرد و گفت: که در خواب دیده که گویا برای تفریح از منزل خود خارج شده که

إِلَيْهِ رَجُلٌ قَصِيرٌ رَأْسُهُ رَأْسُ كَلْبٍ فَسَأَلَ عَنْهُ فَقِيلَ لَهُ هَذَا الرَّجُلُ كَانَ يُخَطِّئُ عَلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام قَالَ فَعَلِمْتُ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ عِبْرَةً لِي وَ لِأَمْثَالِي فَتُبْتُ إِلَي اللَّهِ.

«3»

يج، [الخرائج و الجرائح] رَوَي الشَّيْخُ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ بَابَوَيْهِ عَنِ ابْنِ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ السِّجِسْتِيِ‌⁽¹⁾قَالَ: خَرَجْتُ فِي طَلَبِ الْعِلْمِ فَدَخَلْتُ الْبَصْرَةَ فَصِرْتُ إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادٍ صَاحِبِ عَبَّادَانَ فَقُلْتُ إِنِّي رَجُلٌ غَرِيبٌ أَتَيْتُكَ مِنْ بَلَدٍ بَعِيدٍ لِأَقْتَبِسَ مِنْ عِلْمِكَ شَيْئاً قَالَ مَنْ أَنْتَ قُلْتُ مِنْ أَهْلِ سِجِسْتَانَ قَالَ مِنْ بَلَدِ الْخَوَارِجِ قُلْتُ لَوْ كُنْتُ خَارِجِيّاً مَا طَلَبْتُ عِلْمَكَ قَالَ أَ فَلَا أُخْبِرُكَ بِحَدِيثٍ حَسَنٍ إِذَا أَتَيْتَ بِلَادَكَ تُحَدِّثُ بِهِ النَّاسَ قُلْتُ بَلَي قَالَ كَانَ لِي جَارٌ مِنَ الْمُتَعَبِّدِينَ فَرَأَي فِي مَنَامِهِ كَأَنَّهُ قَدْ مَاتَ وَ كُفِّنَ وَ دُفِنَ قَالَ مَرَرْتُ بِحَوْضِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ إِذَا هُوَ جَالِسٌ عَلَي شَفِيرِ الْحَوْضِ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ عليهما السلام يَسْقِيَانِ الْأُمَّةَ الْمَاءَ فَاسْتَسْقَيْتُهُمَا فَأَبَيَا أَنْ يَسْقِيَانِي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي مِنْ أُمَّتِكَ قَالَ وَ إِنْ قَصَدْتَ عَلِيّاً لَا يَسْقِيكَ فَبَكَيْتُ وَ قُلْتُ أَنَا مِنْ شِيعَةِ عَلِيٍّ قَالَ لَكَ جَارٌ يَلْعَنُ عَلِيّاً وَ لَمْ تَنْهَهُ قُلْتُ إِنِّي ضَعِيفٌ لَيْسَ لِي قُوَّةٌ وَ هُوَ مِنْ حَاشِيَةِ السُّلْطَانِ قَالَ فَأَخْرَجَ النَّبِيُّ سِكِّيناً وَ قَالَ امْضِ وَ اذْبَحْهُ فَأَخَذْتُ السِّكِّينَ وَ صِرْتُ إِلَي دَارِهِ فَوَجَدْتُ الْبَابَ مَفْتُوحاً فَدَخَلْتُ فَأَصَبْتُهُ نَائِماً فَذَبَحْتُهُ وَ انْصَرَفْتُ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ قُلْتُ قَدْ ذَبَحْتُهُ وَ هَذِهِ السِّكِّينُ مُلَطَّخَةٌ بِدَمِهِ قَالَ هَاتِهَا ثُمَّ قَالَ لِلْحُسَيْنِ عليه السلام اسْقِهِ مَاءً فَلَمَّا أَضَاءَ الصُّبْحُ سَمِعْتُ صُرَاخاً فَسَأَلْتُ عَنْهُ فَقِيلَ إِنَّ فُلَاناً وُجِدَ عَلَي فِرَاشِهِ مَذْبُوحاً فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ سَاعَةٍ قَبَضَ أَمِيرُ الْبَلَدِ عَلَي جِيرَانِهِ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ وَ قُلْتُ أَيُّهَا الْأَمِيرُ اتَّقِ اللَّهَ إِنَّ الْقَوْمَ بُرَءَاءُ وَ قَصَصْتُ عَلَيْهِ الرُّؤْيَا فَخَلَّي عَنْهُمْ.

مرد کوتاه قدی که سرش سر سگ بود به سمت او آمد، در باره آن مرد پرسید. در جواب به او گفته شد: این مرد به علی بن ابی طالب علیه السلام نسبت ناروا می‌داده است. گفت: متوجه شدم که عبرتی برای من و امثال من بود پس به درگاه خداوند توبه کردم.

روایت 3

الخرائج: احمد بن محمد سیستانی گفت: برای فراگیری علم وارد بصره شدم و پیش محمد بن عباد والی آبادان رفتم و گفتم: من مردی غریب هستم که از کشور دوری آمده ام تا مقداری از علم شما را فراگیرم. گفت: کیستی؟ گفتم: از اهل سیستانم، گفت: از کشور خوارج! گفتم: اگر خارجی بودم از علم شما طلب نمی‌کردم. گفت: آیا می‌خواهی تو را از یک حدیث خوب باخبر کنم که اگر به کشورت رفتی درباره آن با مردم سخن بگویی؟ گفتم: بله گفت: من همسایه عابدی داشتم، در خواب دید که مرده و کفن و دفن شده است او گفت: به حوض پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شدم در حالی که بر لبه حوض نشسته بود و حسن و حسین علیهما السلام امت را آب می‌دادند، من از آن‌ها طلب آب کردم و آنها خودداری نمودند پس گفتم: ای رسول خدا من از امت شما هستم. گفت: اگر پیش علی علیه السلام هم بروی به تو آب نمی‌دهد من گریه کردم و گفتم: من از شیعیان علی هستم. گفت: تو همسایه ای داری که پیوسته علی را لعنت می‌کند و تو او را از این کار نهی نمی کنی، گفتم: من ضعیف هستم و قدرتی ندارم و او از نزدیکان پادشاه است. گفت: پس پیامبر چاقویی را در آورد و فرمود: برو سر او را ببُر، من چاقو را گرفتم و به سوی منزلش حرکت کردم و دیدم که در باز است و وارد شدم و در حالی که خوابیده بود. او را کشته و سر از تنش جدا کردم و به سوی پیامبر بازگشته و گفتم: او را سر بریدم و این چاقو آغشته به خون اوست. گفت: آن را بده، سپس به حسین علیه السلام گفت که او را آب بنوشان. هنگامی که صبح شد فریادی شنیدم و درباره آن پرسیدم، گفته شد. فلانی در رختخوابش سر بریده شده، ساعتی بعد امیر کشور همسایگانش را دستگیر کرد پس من بر او وارد شدم و گفتم: ای امیر، تقوای الهی پیشه کن، این قوم بی‌گناهند، خواب را برایش تعریف کردم و آن‌ها را آزاد کرد.

«4»

أَقُولُ: وَ أَخْبَرَنِي بِهَذَا الْخَبَرِ شَيْخِي وَ وَالِدِيَ الْعَلَّامَةُ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ عَنِ السَّيِّدِ حُسَيْنِ بْنِ حَيْدَرٍ الْحُسَيْنِيِّ الْكَرَكِيِّ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ أَخْبَرَنِي الشَّيْخُ الْجَلِيلُ بَهَاءُ الْمِلَّةِ وَ الدِّينِ الْعَامِلِيُّ فِي أَصْفَهَانَ ثَانِيَ شَهْرِ رَمَضَانَ سَنَةَ ثَلَاثٍ وَ تِسْعِينَ وَ تِسْعِمِائَةٍ وَ أَخْبَرَنِي أَيْضاً فِي السَّابِعِ وَ الْعِشْرِينَ مِنْ شَهْرِ رَجَبٍ سَنَةَ أَلْفٍ وَ ثَلَاثٍ فِي النَّجَفِ الْأَشْرَفِ تُجَاهَ الضَّرِيحِ الْمُقَدَّسِ قِرَاءَةً وَ إِجَازَةً قَالَ أَخْبَرَنِي وَالِدِي الشَّيْخُ حُسَيْنُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ فِي يَوْمِ الثَّلَاثَاءِ ثَانِيَ شَهْرِ رَجَبٍ سَنَةَ إِحْدَي وَ تِسْعِينَ وَ تِسْعِمِائَةٍ بِدَارِنَا فِي الْمَشْهَدِ الْمُقَدَّسِ الرَّضَوِيِّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَي مُشَرِّفِهِ عَنِ الشَّيْخَيْنِ الْجَلِيلَيْنِ السَّيِّدِ حَسَنِ بْنِ جَعْفَرٍ الْكَرَكِيِّ وَ الشَّيْخِ زَيْنِ الْمِلَّةِ وَ الدِّينِ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُمَا عَنِ الشَّيْخِ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الْعَالِي الْمَيْسِيِّ عَنِ الشَّيْخِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُؤَذِّنِ الْجِزِّينِيِّ عَنِ الشَّيْخِ ضِيَاءِ الدِّينِ عَلِيٍّ عَنْ وَالِدِهِ الشَّهِيدِ السَّعِيدِ مُحَمَّدِ بْنِ مَكِّيٍّ عَنِ السَّيِّدِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَعْرَجِ الْحُسَيْنِيِّ عَنْ جَدِّهِ عَلِيٍّ عَنْ شَيْخِهِ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ السَّيِّدِ فَخَارِ بْنِ مَعَدٍّ بْنِ فَخَارٍ الْمُوسَوِيِّ عَنْ يُوسُفَ بْنِ هِبَةِ اللَّهِ بْنِ يَحْيَي الْوَاسِطِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ نَاصِرٍ الْبُسْتُقِيِّ عَنِ الْقَاضِي أَبِي مُحَمَّدٍ السَّمَنْدِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ السَّمَّانِ السُّكَّرِيِ‌⁽¹⁾قَالَ: خَرَجْتُ إِلَي أَرْضِ الْعِرَاقِ فِي طَلَبِ الْحَدِيثِ فَوَصَلْتُ عَبَّادَانَ فَدَخَلْتُ عَلَي شَيْخِهَا مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادٍ شَيْخِ عَبَّادَانَ وَ رَأْسِ الْمُطَّوِّعَةِ فَقُلْتُ لَهُ يَا شَيْخُ أَنَا رَجُلٌ غَرِيبٌ أَتَيْتُ مِنْ بَلَدٍ بَعِيدٍ أَلْتَمِسُ مِنْ عِلْمِكَ فَقَالَ مِنْ أَيْنَ أَتَيْتَ فَقُلْتُ مِنْ جِهِسْتَانَ‌⁽²⁾فَقَالَ مِنْ بَلَدِ الْخَوَارِجِ لَعَلَّكَ خَارِجِيٌّ فَقُلْتُ لَوْ كُنْتُ خَارِجاً لَمْ أَشْتَرِ عِلْمَكَ بِدَانِقٍ فَقَالَ أَ لَا أُحَدِّثُكَ حَدِيثاً طَرِيفاً إِذَا مَضَيْتَ إِلَي بِلَادِكَ تَحَدَّثْتَ بِهِ فَقُلْتُ بَلَي يَا شَيْخُ فَقَالَ كَانَ لِي جَارٌ مِنَ الْمُتَزَهِّدِينَ الْمُتَنَسِّكِينَ فَرَأَي فِي مَنَامِهِ كَأَنَّهُ مَاتَ وَ نُشِرَ وَ حُوسِبَ وَ جُوِّزَ الصِّرَاطَ وَ أَتَي حَوْضَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ علیهما السلام يَسْقِيَانِ قَالَ فَاسْتَقَيْتُ الْحَسَنَ فَلَمْ يَسْقِنِي وَ اسْتَقَيْتُ الْحُسَيْنَ فَلَمْ يَسْقِنِي فَقَرُبْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَا رَجُلٌ مِنْ أُمَّتِكَ وَ قَدِ اسْتَقَيْتُ الْحَسَنَ فَلَمْ يَسْقِنِي وَ اسْتَقَيْتُ الْحُسَيْنَ فَلَمْ يَسْقِنِي فَصَاحَ

روایت 4

می گویم: علی بن محمد سمان سکری گفت: در طلب حدیث به سرزمین عراق رفتم و به آبادان رسیدم و بر شیخ آنجا محمد بن شیخ آبادان و رأس مطوّعه (کسانیکه داوطلبانه به جهاد می‌روند)وارد شدم و به او گفتم ای شیخ من مردی غریب هستم که از کشوری دور برای کسب فیض از علم شما آمده‌ام، گفت: از کجا آمدی؟ گفتم: از سجستان گفت: از شهر خوارج؟ شاید خارجی هستی؟ گفتم: اگر خارجی بودم علمتان را به پشیزی نمی‌خریدم. گفت: آیا نمی‌خواهی از یک حدیث نادر با تو سخن گویم که اگر به شهر و کشورت رفتی از آن سخن بگویی؟ گفتم بله ای شیخ، گفت: من همسایه ای پارسا و پرهیزکار داشتم، در خواب دید که گویا مرده است و محشور گشته و حسابرسی شده است، و از پل صراط عبور کرده است و به حوض پیامبر صلی الله علیه و آله رسیده که در آنجا حسن و حسین علیهما السلام سقایی می‌کنند. گفت: من از حسن طلب آب کردم و مرا آب نداد و حسین نیز همین طور. پس به پیامبر صلی الله علیه و آله نزدیک شده و گفتم: ای رسول خدا من مردی از امت شما هستم و از حسن و حسین طلب آب کردم ولی مرا آبی ندادند. دراین هنگام

الرَّسُولُ صلي الله عليه و آله بِأَعْلَي صَوْتِهِ لَا تَسْقِيَاهُ لَا تَسْقِيَاهُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَا رَجُلٌ مِنْ أُمَّتِكَ مَا بَدَّلْتُ وَ لَا غَيَّرْتُ قَالَ بَلَي لَكَ جَارٌ يَلْعَنُ عَلِيّاً وَ يَسْتَنْقِصُهُ لَمْ تَنْهَهُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هُوَ رَجُلٌ يَغْتَرُّ بِالدُّنْيَا وَ أَنَا رَجُلٌ فَقِيرٌ لَا طَاقَةَ لِي بِهِ قَالَ فَأَخْرَجَ الرَّسُولُ صلي الله عليه و آله سِكِّيناً مَسْلُولَةً وَ قَالَ اذْهَبْ فَاذْبَحْهُ بِهَا فَأَتَيْتُ بَابَ الرَّجُلِ فَوَجَدْتُهُ مَفْتُوحاً فَصَعِدْتُ الدَّرَجَةَ⁽¹⁾فَوَجَدْتُهُ مُلْقًي عَلَي سَرِيرِهِ فَذَبَحْتُهُ وَ أَتَيْتُ بِالسِّكِّينِ مُلَطَّخَةً بِالدَّمِ فَأَعْطَيْتُهَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأَخَذَهَا وَ قَالَ اسْقِيَاهُ فَتَنَاوَلْتُ الْكَأْسَ فَلَا أَدْرِي أَ شَرِبْتُهَا أَمْ لَا وَ انْتَبَهْتُ فَزِعاً مَرْعُوباً فَفَزِعْتُ‌⁽²⁾إِلَي الْوُضُوءِ وَ صَلَّيْتُ مَا شَاءَ اللَّهُ وَ وَضَعْتُ رَأْسِي وَ نِمْتُ وَ سَمِعْتُ‌⁽³⁾الصِّيَاحَ فِي جِوَارِي فَسَأَلْتُ عَنِ الْحَالِ فَقِيلَ إِنَّ فُلَاناً وُجِدَ عَلَي سَرِيرِهِ مَذْبُوحاً فَمَا مَكَثْتُ حَتَّي أَتَي الْأَمِيرُ وَ الْحَرَسُ فَأَخَذُوا الْجِيرَانَ فَقُلْتُ أَنَا ذَبَحْتُ الرَّجُلَ وَ لَا يَسَعُنِي أَنْ أَكْتُمَ فَمَضَيْتُ إِلَي الْأَمِيرِ فَقُلْتُ أَنَا ذَبَحْتُ الرَّجُلَ فقَالَ لَسْتَ مُتَّهَماً عَلَي مِثْلِ هَذَا فَقَصَصْتُ الرُّؤْيَا عَلَيْهِ وَ قُلْتُ أَيُّهَا الْأَمِيرُ إِنْ صَحَّحَهَا اللَّهُ فَمَا ذَنْبِي وَ مَا ذَنْبُ هَؤُلَاءِ فَقَالَ الْأَمِيرُ أَحْسَنَ اللَّهُ جَزَاكَ أَنْتَ بَرِي‌ءٌ وَ الْقَوْمُ بُرَآءُ قَالَ الشَّيْخُ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّمَّانُ فَلَمْ أَسْمَعْ بِالْعِرَاقِ أَحْسَنَ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ.

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي ذكر الفضل بن شاذان في كتابه الذي نقض به علي ابن كرّام قال روي عثمان بن عفّان عن محمد بن عباد البصري: و ذكر نحوه‌⁽⁴⁾.

«5»

أَقُولُ‌⁽⁵⁾ذَكَرَ الْعَلَّامَةُ الْحِلِّيُّ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ فِي إِجَازَتِهِ الْكَبِيرَةِ عَنْ تَاجِ

رسول خدا صلی الله علیه و آله فریاد بلندی زد که او را آب ندهید، او را آب ندهید. گفتم: یا رسول خدا من مردی از امتتان هستم که تغییر و تحوّلی نکرده‌ام. گفت: تو همسایه ای داشتی که علی علیه السلام را لعن می‌کرد و او را کوچک می‌شمرد امّا تو توجه ای به او نکرده ای. گفتم: ای رسول خدا او مردی است که فریب دنیا را خورده و من فقیرم و قدرتی در برابر او ندارم. گفت: پس رسول خدا چاقوی برهنه ای بیرون آورد و گفت: برو با آن او را سر ببر. من به خانه آن مرد رفتم و دیدم که در باز است، از پله‌ها بالا رفته و دیدم که در رختخوابش دراز کشیده است. پس او را سر بریدم و چاقو را آغشته به خون آوردم و به رسول خدا دادم و ایشان آن را از من گرفت و گفت: او را آب دهید. من پیاله آب را گرفتم ولی نمی‌دانم آیا آن را نوشیدم یا نه. به ناگاه پریشان و ترسان از خواب بیدار شدم و وضو گرفته و هر آنچه خدا خواست نماز خواندم. سپس سر به بالش گذاشته و خوابیدم و صبح فریاد همسایگانمان را شنیدم و اوضاع را پیگیری کردم. گفته شد: فلانی سر بریده در رختخوابش پیدا شده، طولی نکشید که امیر و سپاهیانش آمدند و همسایگان را بردند و من گفتم: من آن مرد را سر بریدم و نتوانستم که پنهان کاری کنم و به سوی امیر رفتم و گفتم: من مرد را سر بریدم، گفت: تو بر این گونه اعمال متهم نیستی و سپس خواب را بر او تعریف کردم و گفتم: ای امیر اگر آن خواب درست باشد گناه من و آن‌ها چیست؟ امیر گفت: خداوند به تو پاداش نیک دهد تو و قومت بی گناه هستید. شیخ علی بن محمد سمان می‌گوید که من در عراق بهتر از این حدیث نشنیده‌ام.

امالی طوسی: محمد بن عباد بصری مانند آن را ذکر کرده است. ⁽⁶⁾

روایت 5

می گویم: علامه حلی

الدِّينِ الْحَسَنِ بْنِ الدَّرْبِيِّ عَنْ أَبِي الْفَائِزِ بْنِ سَالِمِ بْنِ مُعَارَوَيْهِ فِي سَنَةِ إِحْدَي وَ تِسْعِينَ وَ خَمْسِمِائَةٍ عَنْ أَبِي الْبَقَاءِ هِبَةِ اللَّهِ بْنِ نَمَا عَنْ أَبِي الْبَقَاءِ هِبَةِ اللَّهِ بْنِ نَاصِرِ بْنِ نَصْرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْأَسْعَدِ عَنِ الرَّئِيسِ أَبِي الْبَقَاءِ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيٍّ الْمُزَرِّعِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْمَوْصِلِ قَالَ: عَزَمْتُ الْحَجَّ فَأَتَيْتُ الْأَمِيرَ حُسَامَ الدَّوْلَةِ الْمُقَلَّدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ- وَ هُوَ أَمِيرُنَا يَوْمَئِذٍ فَوَدَّعْتُهُ وَ عَرَضْتُ الْحَاجَةَ عَلَيْهِ فَاسْتَخْلَي بِي وَ أَحْضَرَ لِي مُصْحَفاً فَحَلَّفَنِي بِهِ إِلَّا بَلَّغْتُ رِسَالَتَهُ وَ حَلَفَ بِهِ لَوْ ظَهَرَ هَذَا الْخَبَرُ لَأَقْتُلَنَّكَ فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ إِذَا أَتَيْتَ الْمَدِينَةَ فَقِفْ عِنْدَ قَبْرِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ قُلْ يَا مُحَمَّدُ قُلْتَ وَ صَنَعْتَ وَ مَوَّهْتَ عَلَي النَّاسِ‌⁽¹⁾فِي حَيَاتِكَ لِمَ أَمَرْتَهُمْ بِزِيَارَتِكَ بَعْدَ مَمَاتِكَ وَ كَلَامٌ نَحْوُ هَذَا فَسُقِطَ فِي يَدِي‌⁽²⁾لِمَ أَتَيْتُهُ وَ لَمْ أَعْلَمْ أَنَّهُ يَرَي رَأْيَ الْكُفَّارِ فَحَجَجْتُ وَ عُدْتُ حَتَّي أَتَيْتُ الْمَدِينَةَ وَ زُرْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هِبْتُهُ‌⁽³⁾أَنْ أَقُولَ مَا قَالَ لِي وَ بَقِيتُ أَيَّاماً حَتَّي إِذَا كَانَ لَيْلَةُ مَسِيرِنَا فَذَكَرْتُ يَمِينِي بِالْمُصْحَفِ فَوَقَفْتُ أَمَامَ الْقَبْرِ وَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَاكِي الْكُفْرِ لَيْسَ بِكَافِرٍ قَالَ لِي الْمُقَلَّدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ كَذَا وَ كَذَا ثُمَّ اسْتَعْظَمْتُ ذَلِكَ وَ فَزِعْتُ عَنْهُ فَأَتَيْتُ رَحْلِي وَ رُفَاقَتِي وَ رَمَيْتُ بِنَفْسِي وَ تَدَبَّرْتُ‌⁽⁴⁾وَ حِرْتُ كَالْمَجْهُودِ فَلَمَّا أَنْ تَهَوَّرَ اللَّيْلُ رَأَيْتُ فِي مَنَامِي رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ عَلِيّاً- وَ بِيَدِ عَلِيٍّ سَيْفٌ وَ بَيْنَهُمَا رَجُلٌ نَائِمٌ عَلَيْهِ إِزَارٌ رَقِيقٌ أَبْيَضُ بِطِرَازٍ أَحْمَرَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا فُلَانُ اكْشِفْ عَنْ وَجْهِهِ فَكَشَفْتُهُ فَقَالَ تَعْرِفُهُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ مَنْ هُوَ قُلْتُ الْمُقَلَّدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ قَالَ يَا عَلِيُّ اذْبَحْهُ فَأَمَرَّ السَّيْفَ عَلَي نَحْرِهِ وَ ذَبَحَهُ وَ رَفَعَهُ فَمَسَحَهُ بِالْإِزَارِ الَّذِي عَلَي صَدْرِهِ مَسْحَتَيْنِ فَأَثَّرَ الدَّمُ فِيهِ خَطَّيْنِ فَانْتَبَهْتُ مَرْعُوباً وَ لَمْ أَكُنْ أَخْبَرْتُ أَحَداً فَتَدَاخَلَنِي أَمْرٌ عَظِيمٌ حَتَّي أَخْبَرْتُ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِي وَ كَتَبْتُ شَرْحَ الْمَنَامِ وَ أَرَّخْتُ اللَّيْلَةَ وَ لَمْ نُعْلِمْ بِهِ ثَالِثاً حَتَّي انْتَهَيْنَا إِلَي الْكُوفَةِ سَمِعْنَا الْخَبَرَ أَنَّ الْأَمِيرَ قَدْ قُتِلَ وَ أَصْبَحَ مَذْبُوحاً فِي فِرَاشِهِ فَسَأَلْنَا لَمَّا وَصَلْنَا إِلَي الْمَوْصِلِ عَنْ خَبَرِهِ

با واسطه از شخصی از اهل موصل نقل کرده که گفت: به حج مشرف شدم و نزد امیر حسام الدوله مقلد بن مسیب که آن زمان امیر ما بود رفتم و با او خداحافظی کرده و نیازم را به او عرضه داشتم آنگاه با من خلوت کرد و مصحفی به من داد و مرا به آن سوگند داد که رسالتش را به انجام برسانم و قسم خورد که اگر این خبر فاش شود تو را می‌کشم. وقتی کارش به اتمام رسید گفت: اگر به مدینه رفتی کنار مقبره محمد صلی الله علیه و آله بایست و بگو: ای محمد گفتی و عمل کردی و بر مردم در زندگی‌ات ناصحیح جلوه دادی چرا آن‌ها را به زیارت بعد از وفاتت امر کردی؟ و سخنانی از این قبیل، پشیمان شدم که چرا پیش او آمدم در حالی که نمی‌دانستم او به مانند کافران فکر می‌کند پس حج به جا آوردم و برگشتم تا اینکه به مدینه رفتم و رسول خدا صلی الله علیه و آله را زیارت کرده و ترسیدم که گفته او را بگویم و چند روزی در آن جا ماندم تا شب حرکتمان سوگندم درباره مصحف را به یاد آوردم. روبروی مقبره ایستاده و گفتم: ای رسول خدا حکایت کننده ی کفر کافر نیست، مقلد بن مسیب به من چنین و چنان گفت: سپس آن را بزرگ پنداشته و از آن ترسیدم و نزد مرکب و همراهانم آمدم و خودم را انداختم و تدبر کرده و مانند بیمار پریشان و حیران شدم. هنگامی که پاسی از شب گذشت در خواب رسول خدا صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام را دیدم که در دستش شمشیری بود و بین آن دو مردی خوابیده بود و که پوششی سفید نازک با حاشیه ای قرمز بر روی او بود. رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت: فلانی! آن را از صورتش بردار. من برداشتم و گفت: آیا او را می‌شناسی؟ گفتم: بله؛ گفت: کیست؟ گفتم: مقلد بن مسیب، گفت: ای علی او را سر ببر، پس علی شمشیر را از گلوی او گذرانیده و سر از تنش جدا ساخت وآن را بلند کرد و دو بار با پوششی که بر سینه‌اش بود آن را لمس کرد، تا این که خون در آن دو خط انداخت من پریشان از خواب بیدار شدم و هنوز کسی را باخبر نکرده بودم تا این که از درون به شدت پریشان شدم و مردی از دوستانم را باخبر ساختم و شرح خواب را نوشتم و تاریخ آن شب را زیر نوشته ثبت کردم و شخص سومی را از آن آگاه نساختیم تا به کوفه رسیدیم و شنیدیم که امیر کشته و در رختخوابش سر بریده شده است. هنگامی که به موصل رسیدیم درباره آن پرسیدیم،

فَلَمْ يَزِدْ أَحَدٌ غَيْرَ أَنَّهُ أَصْبَحَ مَذْبُوحاً فَسَأَلْنَا عَنِ اللَّيْلَةِ الَّتِي ذُبِحَ فِيهَا فَإِذَا هِيَ اللَّيْلَةُ الَّتِي أَرَّخْنَاهَا بِالْمَدِينَةِ مَعَ صَاحِبِي فَكَانَ مُوَافِقاً ثُمَّ قُلْنَا قَدْ بَقِيَ شَيْ‌ءٌ وَاحِدٌ وَ هُوَ الْإِزَارُ وَ الدَّمُ عَلَيْهِ فَسَأَلْنَا عَمَّنْ غَسَّلَهُ فَأُرْشِدْنَا إِلَيْهِ فَسَأَلْنَاهُ فَأَخْرَجَ لَنَا مَا أَخَذَ مِنْ ثِيَابِهِ حِينَ غَسَّلَهُ وَ الْإِزَارَ الْأَبْيَضَ الْمُطَرَّزَ بِالْأَحْمَرِ وَ فِيهِ الْخَطَّانِ بِالدَّمِ‌⁽¹⁾.

بيان

تهوّر الليل ذهب أو ولّي أكثره.

«6»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي جَمَاعَةٌ عَنْ أَبِي الْمُفَضَّلِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ جَعْفَرٍ الْبَجَلِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارٍ الْأَسَدِيِّ عَنْ يَحْيَي بْنِ ثَعْلَبَةَ عَنْ أَبِي نُعَيْمٍ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحَافِظِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ نَاصِحٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ يَحْيَي بْنِ ثَعْلَبَةَ عَنْ أُمِّهِ عَائِشَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَائِبٍ عَنْ أَبِيهَا قَالَ: جَمَعَ زِيَادُ بْنُ أَبِيهِ شُيُوخَ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَ أَشْرَافَهُمْ فِي مَسْجِدِ الرَّحْبَةِ لِسَبِّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ الْبَرَاءَةِ مِنْهُ وَ كُنْتُ فِيهِمْ وَ كَانَ النَّاسُ مِنْ ذَلِكَ فِي أَمْرٍ عَظِيمٍ فَغَلَبَتْنِي عَيْنَايَ فَنِمْتُ فَرَأَيْتُ فِي النَّوْمِ شَيْئاً طَوِيلًا طَوِيلَ الْعُنُقِ أَهْدَلَ أَهْدَبَ‌⁽²⁾فَقُلْتُ مَنْ أَنْتَ فَقَالَ أَنَا النَّقَّادُ ذُو الرَّقَبَةِ قُلْتُ وَ مَا النَّقَّادُ قَالَ طَاعُونٌ بُعِثْتُ إِلَي صَاحِبِ هَذَا الْقَصْرِ لِأَجْتَثَّهُ‌⁽³⁾مِنْ جَدِيدِ الْأَرْضِ كَمَا عَتَا⁽⁴⁾وَ حَاوَلَ مَا لَيْسَ لَهُ بِحَقٍّ قَالَ فَانْتَبَهْتُ فَزِعاً وَ أَنَا فِي جَمَاعَةٍ مِنْ قَوْمِي فَقُلْتُ هَلْ رَأَيْتُمْ مَا رَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ فَقَالَ رَجُلَانِ مِنْهُمْ رَأَيْنَا كَيْتَ وَ كَيْتَ بِالصِّفَةِ وَ قَالَ الْبَاقُونَ مَا رَأَيْنَا شَيْئاً فَمَا كَانَ بِأَسْرَعَ مِنْ أَنْ خَرَجَ خَارِجٌ مِنْ دَارِ زِيَادٍ فَقَالَ يَا هَؤُلَاءِ انْصَرِفُوا فَإِنَّ الْأَمِيرَ عَنْكُمْ مَشْغُولٌ فَسَأَلْنَاهُ عَنْ خَبَرِهِ فَخَبَّرَنَا أَنَّهُ طُعِنَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فَمَا تَفَرَّقْنَا حَتَّي سَمِعْنَا الْوَاعِيَةَ عَلَيْهِ فَأَنْشَأْتُ أَقُولُ فِي ذَلِكَ

کسی بیش از اینکه او سر بریده شده خبری نداشت. از شبی که وی در آن ذبح شده پرسیدیم که درست همان شبی بود که با دوستم در مدینه تاریخ گذاشتیم و کاملاً یکسان بود پس گفتیم: یک چیز باقی مانده است و آن پوشش و خون روی آن است. از کسی که او را غسل داده پرسیدیم، او آن چه از پیراهنش در هنگام غسل گرفته و پوشش سفید مزین شده با رنگ قرمز که دو خط خون در آن بود را به ما نشان داد.⁽⁵⁾

بیان

تهوّر اللیل ذهب أو ولّی أکثره.

روایت 6

امالی طوسی: یَحْیَی بْنِ ثَعْلَبَة از مادرش عَائِشَه دختر عَبْدِ الرَّحْمَن بْن سَائِب از پدرش نقل می کند: زیاد بن أبیه، شیوخ و بزرگان کوفه را در مسجد رحبه برای دشنام دادن به امیرالمؤمنین علیه السلام و برائت از او جمع کرد که من هم در بین آن‌ها بودم، مردم در برابر امری - تردیدی - بزرگ قرار گرفته بودند، سپس خواب بر چشمانم غلبه کرد و خوابیدم و در خواب موجودی قد بلند و گردن دراز را دیدم که لبی آویزان و مژه هایی پر پشت داشت، گفتم: کیستی؟ گفت: من نقّاد ذوالرقبه هستم، گفتم: نقاد چیست؟ گفت: طاعونی است که به صاحب این قصر فرستاده شدم تا او را از روی زمین که در آن فساد کرده و آن چه را که در آن حقی ندارد غصب کرده، برکنم. گفت: پریشان از خواب پریدم و دیدم که مقابل جماعتی از قوم خود قرار دارم پس گفتم: آیا دیدید آن چه که در خواب دیدم؟ دو مرد از آنان گفتند: با ویژگی‌ای چنین و چنان دیدیم و دیگران گفتند که چیزی ندیدیم؛ طولی نکشید که شخصی از خانه زیاد خارج شد و گفت: ای جماعت بیایید که امیر با شما امری دارد، از او درباره آن پرسیدیم که اطلاع یافتیم در همان موقع طاعون گرفته است. هنوز پراکنده نشده بودیم که فریاد و گریه بر او را شنیدیم، و من این ابیات را سرودم:

قَدْ جَشَّمَ النَّاسَ أَمْراً ضَاقَ ذَرْعُهُمْ‌⁽¹⁾*** بِحَمْلِهِ حِينَ نَادَاهُمْ إِلَي الرَّحَبَةِ

يَدْعُو عَلَي نَاصِرِ الْإِسْلَامِ حِينَ يَرَي *** لَهُ عَلَي الْمُشْرِكِينَ الطُّولَ وَ الْغَلَبَةَ

مَا كَانَ مُنْتَهِياً عَمَّا أَرَادَ بِنَا *** حَتَّي تَنَاوَلَهُ النَّقَّادُ ذُو الرَّقَبَةِ

فَأَسْقَطَ الشَّقَّ مِنْهُ ضَرْبَةً عَجَباً *** كَمَا تَنَاوَلَ ظُلْماً صَاحِبَ الرَّحَبَةِ⁽²⁾

«7»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب: كَانَ بِالْمَدِينَةِ رَجُلٌ نَاصِبِيٌّ ثُمَّ تَشَيَّعَ بَعْدَ ذَلِكَ فَسُئِلَ عَنِ السَّبَبِ فِي ذَلِكَ فَقَالَ رَأَيْتُ فِي مَنَامِي عَلِيّاً عليه السلام يَقُولُ لِي لَوْ حَضَرْتَ صِفِّينَ مَعَ مَنْ كُنْتَ تُقَاتِلُ قَالَ فَأَطْرَقْتُ أُفَكِّرُ فَقَالَ عليه السلام يَا خَسِيسُ هَذِهِ مَسْأَلَةٌ تَحْتَاجُ إِلَي هَذَا الْفِكْرِ الْعَظِيمِ أَعْطُوا قَفَاهُ فَصُفِقْتُ‌⁽³⁾حَتَّي انْتَبَهْتُ وَ قَدْ وَرِمَ قَفَايَ فَرَجَعْتُ عَمَّا كُنْتُ عَلَيْهِ‌⁽⁴⁾.

«8»

فض، [كتاب الروضة] يل، [الفضائل] لابن شاذان عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: كَانَ بِالْكُوفَةِ رَجُلٌ يُكَنَّي بِأَبِي جَعْفَرٍ وَ كَانَ حَسَنَ الْمُعَامَلَةِ مَعَ اللَّهِ تَعَالَي وَ مَنْ أَتَاهُ مِنَ الْعَلَوِيِّينَ يَطْلُبُ مِنْهُ شَيْئاً أَعْطَاهُ وَ يَقُولُ لِغُلَامِهِ يَا هَذَا اكْتُبْ هَذَا مَا أَخَذَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ- وَ بَقِيَ عَلَي ذَلِكَ زَمَاناً ثُمَّ قَعَدَ بِهِ الْوَقْتُ وَ افْتَقَرَ فَنَظَرَ يَوْماً فِي حِسَابِهِ فَجَعَلَ كُلَّ مَا هُوَ عَلَيْهِ اسْمَ حَيٍّ مِنْ غُرَمَائِهِ بَعَثَ إِلَيْهِ يُطَالِبُهُ وَ مَنْ مَاتَ ضَرَبَ عَلَي اسْمِهِ فَبَيْنَا هُوَ جَالِسٌ عَلَي بَابِ دَارِهِ إِذْ مَرَّ بِهِ رَجُلٌ فَقَالَ مَا فَعَلَ بِمَالِكَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ- فَاغْتَمَّ لِذَلِكَ غَمّاً شَدِيداً وَ دَخَلَ مَنْزِلَهُ فَلَمَّا جَنَّهُ اللَّيْلُ رَأَي النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله وَ كَانَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ عليهما السلام يَمْشِيَانِ أَمَامَهُ فَقَالَ لَهُمَا النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله مَا فَعَلَ أَبُوكُمَا فَأَجَابَهُ عَلِيٌّ عليه السلام مِنْ وَرَائِهِ هَا أَنَا ذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ لَهُ لِمَ لَا تَدْفَعُ إِلَي هَذَا الرَّجُلِ حَقَّهُ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا حَقُّهُ قَدْ جِئْتُ بِهِ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله ادْفَعْهُ إِلَيْهِ فَأَعْطَاهُ كِيساً مِنْ صُوفٍ أَبْيَضَ فَقَالَ إِنَّ هَذَا حَقُّكَ فَخُذْهُ فَلَا تَمْنَعْ مَنْ جَاءَكَ مِنْ وُلْدِي يَطْلُبُ شَيْئاً فَإِنَّهُ لَا فَقْرَ عَلَيْكَ بَعْدَ هَذَا قَالَ الرَّجُلُ فَانْتَبَهْتُ وَ الْكِيسُ فِي

«مردم امری را با زحمت قبول کردند که توان انجام آن را نداشتند هنگامی که زیاد آن‌ها را به رحبه فراخواند.

او بر علیه یاری کننده اسلام دعوت می‌کرد هنگامی که می‌دید او بر مشرکان قدرت و تسلط دارد.

او متوجه نبود که از ما چه چیزی خواسته تا این که نقاد ذوالرقبه او را نابود ساخت.

رنج و مشقت از سوی او ضربه عجیبی را به او وارد ساخت آن چنان که از روی ظلم و ستم صاحب الرحبه را فرا گرفت. ⁽⁵⁾

روایت 7

مناقب ابن شهر آشوب: در مدینه مردی ناصبی بود که بعد از مدتی به مذهب تشیع درآمد. از او درباره علت آن پرسیده شد و گفت: در خواب علی علیه السلام را دیدم که به من می‌گفت: اگر در صفین حاضر می‌شدی با چه کسانی می جنگیدی؟ من در حالی که فکر می‌کردم سر به زیر انداختم، علی علیه السلام گفت: ای فرومایه آیا این موضوع نیاز به این همه فکر کردن دارد؟ به پشت گردن او بزنید و مرا زدند تا این که از خواب بیدار شدم در حالی که پشت گردنم ورم کرده بود و من ازآنچه برآن بودم بازگشتم.⁽⁶⁾

روایت 8

الروضه - الفضایل ابن شاذان: در کوفه مردی بود که کنیه أبوجعفر داشت و مردی نیکوکار بود؛ هر کسی از علویون نزد او می‌آمد و چیزی طلب می‌کرد به او می‌داد و به غلامش می‌گفت: فلانی بنویس «این را علی بن ابی طالب علیه السلام گرفته است» مدتی بر همین منوال بود و به مرور زمان فقیر شد، روزی به حسابش نگاهی کرد. فرستاده ای را به سوی آنهایی که زنده بودند و غنائمی از او در دستشان بود راهی کرد تا غنائم را پس بگیرند و نام هر کس که مرده بود را خط زد. روزی در حالی که او کنار در خانه‌اش نشسته بود مردی سرزنش کنان بر او گذشت و گفت: علی بن ابی طالب با دارایی و مال تو چه کار کرد؟ مرد بسیار غمگین شد و وارد منزلش شد. هنگامی که شب فرا رسید در خواب پیامبر صلی الله علیه و آله را دید که حسن و حسین علیهما السلام در مقابلش راه می‌رفتند، پیامبر صلی الله علیه و آله به آن دو فرمود: پدرتان چه کار کرده است؟ علی علیه السلام از پشت سر جواب داد: هان من هستم یا رسول خدا، پیامبر به او فرمود: چرا حق این مرد را به او نمی‌دهی؟ علی علیه السلام فرمود: ای رسول خدا این حق اوست آورده‌ام تا به او بدهم، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: به او بده پس علی علیه السلام کیسه ای پشمی سفید به مرد داد و فرمود: این حق توست آن را بگیر و بعد از این کسانی از فرزندان من که به سوی تو می‌آیند و از تو چیزی طلب می‌کنند را دست خالی برنگردان که از این پس دیگر فقری نمی‌بینی، مرد گفت: از خواب بیدار شدم در حالی که کیسه

يَدِي فَنَادَيْتُ زَوْجَتِي وَ قُلْتُ لَهَا هَاكِ فَنَاوَلْتُهَا الْكِيسَ فَإِذَا فِيهِ أَلْفُ دِينَارٍ فَقَالَتْ لِي يَا ذَا الرَّجُلُ اتَّقِ اللَّهَ تَعَالَي وَ لَا يَحْمِلُكَ الْفَقْرُ عَلَي أَخْذِ مَا لَا تَسْتَحِقُّهُ وَ إِنْ كُنْتَ خَدَعْتَ بَعْضَ التُّجَّارِ عَلَي مَالِهِ فَارْدُدْهُ إِلَيْهِ فَحَدَّثْتُهَا بِالْحَدِيثِ فَقَالَتْ إِنْ كُنْتَ صَادِقاً فَأَرِنِي حِسَابَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَأَحْضَرَ الدُّسْتُورَ وَ فَتَحَهُ فَلَمْ يَجِدْ فِيهِ شَيْئاً مِنَ الْكِتَابَةِ بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَي‌⁽¹⁾.

أقول: روي في كتاب صفوة الأخبار عن جابر بن عبد الله الأنصاري: مثله‌⁽²⁾.

«9»

فض، [كتاب الروضة] مِنَ الْمَسْمُوعَاتِ بِوَاسِطَ فِي سَنَةِ اثْنَيْنِ وَ خَمْسِينَ وَ سِتِّ مِائَةٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ: أَنَّ ابْنَ سَلَامَةَ الْقَزَّازَ حَيْثُ ذَهَبَتْ عَيْنُهُ الْيُمْنَي وَ كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ لِشَخْصٍ يُعْرَفُ بِابْنِ حَنْظَلَةَ الْفَزَارِيِّ- فَأَلَحَّ عَلَيْهِ بِالْمُطَالَبَةِ وَ هُوَ مُعْسِرٌ فَشَكَا حَالَهُ إِلَي اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَي وَ اسْتَجَارَ بِمَوْلَانَا أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَلَمَّا كَانَ فِي بَعْضِ اللَّيَالِي رَأَي فِي مَنَامِهِ عِزَّ الدِّينِ أَبَا الْمَعَالِي ابْنَ طَبِيبِيٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ مَعَهُ رَجُلٌ آخَرُ فَدَنَا مِنْهُ وَ سَلَّمَ عَلَيْهِ وَ سَأَلَهُ عَنِ الرَّجُلِ فَقَالَ لَهُ هَذَا مَوْلَانَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَدَنَا مِنَ الْإِمَامِ وَ قَالَ لَهُ يَا مَوْلَايَ هَذِهِ عَيْنِيَ الْيُمْنَي قَدْ ذَهَبَتْ فَقَالَ لَهُ يَرُدُّهَا اللَّهُ عَلَيْكَ وَ مَدَّ يَدَهُ الْكَرِيمَةَ إِلَيْهَا وَ قَالَ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ فَرَجَعَتْ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَي وَ قَدْ شَاهَدَ ذَلِكَ كُلُّ مَنْ فِي وَاسِطَ وَ الرَّجُلُ مَوْجُودٌ بِهَا⁽³⁾.

«10»

يل، [الفضائل] لابن شاذان فض، [كتاب الروضة] رَوَي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودِ بْنِ عَبْدِ الدَّارِ عَنْ عِيسَي بْنِ عَبْدِ اللَّهِ مَوْلَي بَنِي تَمِيمٍ عَنْ شَيْخٍ الْقَارُونِيِّ مِنْ قُرَيْشٍ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ قَالَ: رَأَيْتُ رَجُلًا بِالشَّامِ قَدِ اسْوَدَّ وَجْهُهُ وَ هُوَ يُغَطِّيهِ فَسَأَلْتُهُ عَنْ سَبَبِ ذَلِكَ قَالَ نَعَمْ قَدْ جَعَلْتُ عَلَيَّ لِلَّهِ أَنْ لَا يَسْأَلَنِي أَحَدٌ عَنْ ذَلِكَ الْأَذَي إِلَّا أَجَبْتُهُ وَ أَخْبَرْتُهُ إِنِّي كُنْتُ شَدِيدَ الْوَقِيعَةِ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام كَثِيرَ السَّبِّ لَهُ فَبَيْنَمَا أَنَا ذَاتَ لَيْلَةٍ مِنَ اللَّيَالِي نَائِمٌ إِذْ أَتَانِي آتٍ فِي مَنَامِي فَقَالَ أَنْتَ صَاحِبُ الْوَقِيعَةِ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ- قُلْتُ بَلَي فَضَرَبَ

در دستم بود. همسرم را صدا زدم و به او گفتم: بگیر، و کیسه را که هزار دینار در آن بود را به او دادم، و به من گفت: ای مرد از خدا بترس که فقر تو را به خاطر آن چه شایستگی گرفتن آن را نداری در بر نمی‌گیرد، اگر تاجران را برای گرفتن آن فریفته ای به آن‌ها برگردان! پس من درباره حدیث با او صحبت کردم و گفت: اگر راست می‌گویی حساب علی بن ابی طالب علیه السلام را به من نشان بده و دفتر حساب را آورد و باز کرد ولی بنا بر قدرت الهی نوشته ای در آن ندید.⁽⁴⁾

می گویم: در کتاب صفوة الاخبار از جابر بن عبدالله انصاری مانند آن روایت شده است.⁽⁵⁾

روایت 9

الروضه: از شنیدنی های شهر «واسط» در سال 652 که از حسن بن ابی بکر نقل شده این است که: چشم راست ابن سلامة قزّاز نابینا گشت و او قرضی به شخصی داشت که نامش ابن حنظله فزاری بود پس وی با اصرار خواستار طلبش شد در حالی که ابن سلامه نمی‌توانست بپردازد و از وضعیتش نزد خدای سبحان شکایت کرد و از امیرالمؤمنین علیه السلام کمک خواست، شبی در خواب عزالدین ابومعالی ابن طبیبی رحمه الله و مردی دیگر را دید، و نزدیکش رفت و به او سلام کرد و در باره آن مرد سؤال کرد. پس به او گفت: این سرورمان امیرالمؤمنین علیه السلام است و نزدیک امام رفت و به او گفت: سرورم چشم راستم نابینا گشته است امام به او فرمود: خداوند آن را به تو بر می‌گرداند و دست مبارکش را به سوی او دراز کرد و گفت: «یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ »{زنده می‌کند آن را کسی که برای اولین بار خلق کرده است} پس چشمش به اذن خداوند سبحان سو گرفت، و هر که در «واسط»بود و آن مرد در آن جا بود، این ماجرا را مشاهده نمود..⁽⁶⁾

روایت 10

الروضه، الفضایل: شیخ قارونی گفت: مردی را در شام دیدم که صورتش سیاه شده بود و آن را می‌پوشاند، من از علّت آن پرسیدم و گفت: من با خدا پیمان بستم که هر کس از این زیان از من پرسید به او جواب داده و او را باخبر کنم. من بسیار درباره علی بن ابی طالب علیه السلام بدگویی می‌کردم و او را بسیار دشنام می‌دادم، یک شب که در خواب بودم کسی در خواب آمد و گفت: آیا تو درباره علی بن ابی طالب علیه السلام دشنام می‌دادی؟ گفتم: بله، سپس به

وَجْهِي وَ قَالَ سَوَّدَ اللَّهُ فَاسْوَدَّ كَمَا تَرَي‌⁽¹⁾.

«11»

مِنْ كِتَابِ صَفْوَةِ الْأَخْبَارِ رَوَي الْأَعْمَشُ قَالَ: رَأَيْتُ جَارِيَةً سَوْدَاءَ تَسْقِي الْمَاءَ وَ هِيَ تَقُولُ اشْرَبُوا حُبّاً لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام وَ كَانَتْ عَمْيَاءَ قَالَ ثُمَّ أَتَيْتُهَا بِمَكَّةَ بَصِيرَةً تَسْقِي الْمَاءَ وَ هِيَ تَقُولُ اشْرَبُوا حُبّاً لِمَنْ رَدَّ اللَّهُ عَلَيَّ بَصَرِي بِهِ فَقُلْتُ يَا جَارِيَةُ رَأَيْتُكِ فِي الْمَدِينَةِ ضَرِيرَةً تَقُولِينَ اشْرَبُوا حُبّاً لِمَوْلَايَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام وَ أَنْتِ الْيَوْمَ بَصِيرَةٌ فَمَا شَأْنُكِ قَالَتْ بِأَبِي أَنْتَ إِنِّي رَأَيْتُ رَجُلًا قَالَ يَا جَارِيَةُ أَنْتِ مَوْلَاةٌ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام وَ مُحِبَّتُهُ فَقُلْتُ نَعَمْ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنْ كَانَتْ صَادِقَةً فَرُدَّ عَلَيْهَا بَصَرَهَا فَوَ اللَّهِ لَقَدْ رَدَّ اللَّهُ عَلَيَّ بَصَرِي فَقُلْتُ مَنْ أَنْتِ قَالَ أَنَا الْخَضِرُ وَ أَنَا مِنْ شِيعَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام⁽²⁾.

«12»

مِنْ كِتَابِ كَشْفِ الْيَقِينِ لِلْعَلَّامَةِ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ مِنْ كِتَابِ الْأَرْبَعِينِ عَنِ الْأَرْبَعِينِ قَالَ: إِنَّ الشَّاعِرَ الْبَبَّغَاءَ⁽³⁾وَفَدَ عَلَي بَعْضِ الْمُلُوكِ وَ كَانَ يَفِدُ عَلَيْهِ فِي كُلِّ سَنَةٍ فَوَجَدَهُ فِي الصَّيْدِ فَكَتَبَ وَزِيرُ الْمَلِكِ يُخْبِرُ بِقُدُومِهِ فَأَمَرَهُ بِأَنْ يُسْكِنَهُ فِي بَعْضِ دُورِهِ وَ كَانَ عَلَي تِلْكَ الدَّارِ غُرْفَةٌ كَانَ الْبَبَّغَاءُ يَبِيتُ كُلَّ لَيْلَةٍ فِيهَا وَ لَهَا مَطْلَعٌ إِلَي الدَّرْبِ وَ كَانَ كُلَّ لَيْلَةٍ يَخْرُجُ الْحَارِسُ‌⁽⁴⁾بَعْدَ نِصْفِ اللَّيْلِ فَيَصِيحُ بِأَعْلَي صَوْتِهِ يَا غَافِلِينَ اذْكُرُوا اللَّهَ ثُمَّ يَسُبُّ عَلِيّاً وَ كَانَ الشَّاعِرُ الْبَبَّغَاءُ يَنْزَعِجُ لِصَوْتِهِ فَاتَّفَقَ فِي بَعْضِ اللَّيَالِي أَنَّ الشَّاعِرَ رَأَي فِي مَنَامِهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله قَدْ جَاءَ هُوَ وَ عَلِيٌّ عليه السلام إِلَي ذَلِكَ الدَّرْبِ وَ وَجَدَ الْحَارِسَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لِعَلِيٍّ عليه السلام اصْفِقْهُ‌⁽⁵⁾فَلَهُ الْيَوْمَ أَرْبَعُونَ سَنَةً يَسُبُّكَ فَضَرَبَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بَيْنَ كَتِفَيْهِ فَانْتَبَهَ الشَّاعِرُ مُنْزَعِجاً مِنَ الْمَنَامِ ثُمَّ انْتَظَرَ الصَّوْتَ الَّذِي كَانَ مِنَ الْحَارِسِ كُلَّ وَقْتٍ فَلَمْ يَسْمَعْهُ فَتَعَجَّبَ مِنْ ذَلِكَ ثُمَّ رَأَي صِيَاحاً وَ رِجَالًا قَدْ أَقْبَلُوا إِلَي دَارِ الْحَارِثِ فَسَأَلَهُمُ الْخَبَرَ فَقَالُوا

صورتم سیلی زد و گفت: خداوند صورتت را سیاه گرداند و همان گونه که می‌بینی صورتم سیاه شد.⁽⁶⁾

روایت 11

صفوة الأخبار: أعمش روایت کرده که: کنیزی سیاه را دیدم که سقایی می‌کرد و می‌گفت: به عشق و دوستداری علی بن ابی طالب علیه السلام بنوشید در حالی که نابینا بود. سپس او را به مکه آوردم در حالی که بینا بود و سقایی می‌کرد و می‌گفت: بنوشید به حب و دوستی کسی که خداوند به واسطه او بینایی‌ام را به من بازگرداند من گفتم: ای کنیز! من در مدینه تو را دیدم که نابینا بودی و می‌گفتی: بنوشید به عشق مولایم علی بن ابی طالب علیه السلام و امروز تو بینا شده ای تو را چه شده است؟ گفت: پدرم به فدایت! به جدّم سوگند که من مردی را دیدم که گفت: ای کنیز آیا تو خدمت گزار و دوستدار علی بن ابی طالب علیه السلام هستی؟ گفتم: بله، پس گفت: پروردگارا اگر راست می‌گوید بینایی‌اش را به او بازگردان، به خدا سوگند، خداوند بینایی‌ام را به من بازگرداند و من گفتم: تو کیستی؟ گفت: من خضر و از شیعه علی بن ابی طالب علیه السلام هستم⁽⁷⁾.

روایت 12

شاعر بَبَّغَاء طبق رسم هر ساله نزد پادشاهی رفت و دید که او به شکار رفته است وزیر پادشاه نامه ای نوشت و او را از آمدن شاعر با خبر ساخت. پادشاه دستور داد که او را در منزلش اسکان دهند، در آن منزل اتاقی بود که ببغاء شب‌ها را در آن می‌گذرانید که آن اتاق راهی به در داشت، نگهبان هر شب بعد از نیمه شب بیرون می‌آمد و با صدای بلند فریاد می‌زد: ای غافلان خدا را یاد کنید، سپس به علی علیه السلام دشنام می‌داد و ببغاء شاعر از صدای او آزرده خاطر می‌گشت، از قضا شاعر ببغاء شبی در خواب پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام را دید که پیش در آمدند و نگهبان پیدا شد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: او را سیلی بزن او امروز چهل سال است که تو را دشنام می‌دهد. پس امیرالمؤمنین علیه السلام بین دو کتف مرد ضربه ای زد، ناگهان شاعر با حالتی پریشان از خواب بیدار شد، و منتظر صدای نگهبان ماند که همیشه شنیده می‌شد ولی صدایی نشنید، از این موضوع تعجب کرد، سپس فریاد زنان و مردانی دید که به خانه نگهبان آمدند، از آن‌ها علت را پرسید گفتند:

لَهُ : إِنَّ الْحَارِسَ حَصَلَ لَهُ بَيْنَ كَتِفَيْهِ ضَرْبَةٌ بِقَدْرِ الْكَفِّ وَ هِيَ تَنْشَقُّ وَ تَمْنَعُهُ الْقَرَارَ فَلَمْ يَكُنْ وَقْتَ الصَّبَاحِ إِلَّا وَ قَدْ مَاتَ وَ شَاهَدَهُ بِهَذِهِ الْحَالِ أَرْبَعُونَ نَفْساً⁽¹⁾

وَ كَانَ بِبَلَدِ الْمَوْصِلِ شَخْصٌ يُقَالُ لَهُ أَحْمَدُ بْنُ حُمْدُونِ‌⁽²⁾بْنِ الْحَارِثِ الْعَدَوِيُّ- كَانَ شَدِيدَ الْعِنَادِ كَثِيرَ الْبُغْضِ لِمَوْلَانَا أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَأَرَادَ بَعْضُ أَهْلِ الْمَوْصِلِ الْحَجَّ فَجَاءَ إِلَيْهِ يُوَدِّعُهُ فَقَالَ لَهُ إِنِّي قَدْ عَزَمْتُ‌⁽³⁾عَلَي الْخُرُوجِ إِلَي الْحَجِّ فَإِنْ كَانَ لَكَ حَاجَةٌ تُعَرِّفُنِي حَتَّي أَقْضِيَهَا لَكَ فَقَالَ إِنَّ لِي حَاجَةً مُهِمَّةً وَ هِيَ سَهْلَةٌ عَلَيْكَ فَقَالَ لَهُ مُرْنِي بِهَا حَتَّي أَفْعَلَهَا فَقَالَ إِذَا قَضَيْتَ الْحَجَّ وَ وَرَدْتَ الْمَدِينَةَ وَ زُرْتَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله فَخَاطِبْهُ عَنِّي وَ قُلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَعْجَبَكَ مِنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ- حَتَّي تَزَوَّجْتَهُ‌⁽⁴⁾بِابْنَتِكَ عِظَمُ بَطْنِهِ أَوْ دِقَّةُ سَاقِهِ أَوْ صَلَعَةُ رَأْسِهِ وَ حَلَّفَهُ وَ عَزَمَ عَلَيْهِ أَنْ يُبْلِغَهُ هَذَا الْكَلَامَ فَلَمَّا وَرَدَ الْمَدِينَةَ وَ قَضَي حَوَائِجَهُ أُنْسِيَ تِلْكَ الْوَصِيَّةَ فَرَأَي أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي مَنَامِهِ فَقَالَ لَهُ أَ لَا تُبْلِغُ وَصِيَّةَ فُلَانٍ إِلَيْكَ فَانْتَبَهَ وَ مَشَي لِوَقْتِهِ إِلَي الْقَبْرِ الْمُقَدَّسِ وَ خَاطَبَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله بِمَا أَمَرَهُ‌⁽⁵⁾ذَلِكَ الرَّجُلُ بِهِ ثُمَّ نَامَ فَرَأَي أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَأَخَذَهُ وَ مَشَي هُوَ وَ إِيَّاهُ إِلَي مَنْزِلِ ذَلِكَ الرَّجُلِ وَ فَتَحَ الْأَبْوَابَ وَ أَخَذَ مُدْيَةً⁽⁶⁾فَذَبَحَهُ عليه السلام بِهَا ثُمَّ مَسَحَ الْمُدْيَةَ بِمِلْحَفَةٍ كَانَتْ عَلَيْهِ ثُمَّ أَتَي سَقْفَ بَابِ الدَّارِ⁽⁷⁾فَرَفَعَهُ بِيَدِهِ وَ وَضَعَ الْمُدْيَةَ تَحْتَهُ وَ خَرَجَ فَانْتَبَهَ الْحَاجُّ مُنْزَعِجاً مِنْ ذَلِكَ وَ كَتَبَ صُورَةَ الْمَنَامِ هُوَ وَ أَصْحَابُهُ وَ انْتَبَهَ سُلْطَانُ الْمَوْصِلِ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ وَ أَخَذَ الْجِيرَانَ وَ الْمُشْتَبِهِينَ وَ رَمَاهُمْ فِي السِّجْنِ وَ تَعَجَّبَ أَهْلُ الْمَوْصِلِ مِنْ قَتْلِهِ حَيْثُ لَا يَجِدُوا⁽⁸⁾نَقْباً وَ لَا تَسْلِيقاً عَلَي حَائِطٍ وَ لَا بَاباً مَفْتُوحاً وَ لَا قُفْلًا وَ بَقِيَ السُّلْطَانُ مُتَحَيِّراً فِي أَمْرِهِ مَا

بین دو کتف نگهبان ضربه ای به اندازه کف دست خورده و پاره شده و امان او را بریده است. تا صبح نرسیده نگهبان مُرد و چهل شخص او را در این حال دید‌ند.

و در شهر موصل شخصی بود که احمد بن حُمدون بن حارث عدوی نام داشت: او به شدت با مولایمان امیرالمؤمنین علیه السلام دشمنی و عداوت می‌کرد، شخصی از مردم موصل خواست که حج بگذارد، او آمد تا با آن مرد وداع کند و گفت: من تصمیم گرفتم که به حج بروم اگر حاجتی داری به من بگو تا برایت انجام دهم. او گفت: من یک امر مهم امّا آسانی برایت دارم و گفت: به من بگو تا انجامش دهم سپس گفت: اگر حج گزاردی و به مدینه وارد شدی و مقبره پیامبر صلی الله علیه و آله را زیارت کردی با او درباره من سخن بگو که: ای رسول خدا تو در علی بن ابی طالب علیه السلام چه دیدی که دخترت را به ازدواج او درآوردی؟ بزرگی شکمش، نازکی پاهایش یا طاسی سرش؟ او پیمان بست و قول داد که این کلام را به او برساند. هنگامی که به مدینه وارد شد و کارهایش را انجام داد آن سفارش را فراموش کرد و در خواب امیرالمؤمنین را دید که به او گفت: آیا سفارش فلانی را نمی‌رسانی؟ پس از خواب بیدار شد و به مقبره مقدس پیامبر رفت و از گفته مرد با او سخن گفت و خوابید و امیرالمؤمنین علیه السلام را در خواب دید که پس او را گرفت و با او به منزل آن مرد رفت و درها را باز کرد و چاقوی بزرگی برداشت و با آن سر مرد را برید سپس چاقو را با ملافه ای که بر روی آن بود آغشته کرد و به بام در خانه رفت و با دستانش آن را بلند کرد و چاقو را در زیرش قرار داد و خارج شد. آن حاجی پریشان بیدار شد و به همراه دوستانش ماجرای خواب را نوشت، پادشاه موصل در آن شب از ماجرا آگاه شد و همسایگان و مظنونان را دستگیر و آن‌ها را در زندان انداخت، مردم موصل از کشته شدن او تعجب کردند. چون نه سوراخی بر دیوار یافتند و نه درب بازی و نه قفلی، امیر در کارش متحیر شد و ندانست

يَدْرِي مَا يَصْنَعُ فِي قَضِيَّتِهِ فَإِنَّ وُرُودَ وَاحِدٍ مِنَ الْخَارِجِ مُتَعَذِّرٌ مَعَ هَذِهِ الْعَلَامَاتِ وَ لَمْ يُسْرَقْ مِنَ الدَّارِ شَيْ‌ءٌ الْبَتَّةَ وَ لَمْ تَزَلِ الْجِيرَانُ وَ غَيْرُهُمْ فِي السِّجْنِ إِلَي وُرُودِ الْحَاجِ‌⁽¹⁾مِنْ مَكَّةَ فَلَقِيَ الْجِيرَانَ فِي السِّجْنِ فَسَأَلَ عَنْ ذَلِكَ فَقِيلَ إِنَّ فِي اللَّيْلَةِ الْفُلَانِيَّةِ وَجَدُوا فُلَاناً مَذْبُوحاً فِي دَارِهِ وَ لَمْ يُعْرَفْ قَاتِلُهُ فَفَكَّرَ⁽²⁾وَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ أَخْرِجُوا صُورَةَ الْمَنَامِ فَإِذَا هِيَ لَيْلَةُ الْقَتْلِ ثُمَّ مَشَي هُوَ وَ النَّاسُ بِأَجْمَعِهِمْ إِلَي دَارِ الْمَقْتُولِ فَأَمَرَ بِإِخْرَاجِ الْمِلْحَفَةِ وَ أَخْبَرَهُمْ بِالدَّمِ فِيهَا فَوَجَدُوهَا كَمَا قَالَ ثُمَّ أَمَرَ بِرَفْعِ الْمُرَدَّمِ‌⁽³⁾فَرُفِعَ فَوَجَدَ السِّكِّينَ تَحْتَهُ فَعَرَفُوا صِدْقَ مَنَامِهِ وَ أُفْرِجَ عَنِ الْمَحْبُوسِينَ وَ رَجَعَ أَهْلُهُ إِلَي الْإِيمَانِ وَ كَانَ ذَلِكَ مِنْ أَلْطَافِ اللَّهِ تَعَالَي فِي حَقِّ بَرِيَّتِهِ .

وَ كَانَ فِي الْحِلَّةِ شَخْصٌ مِنْ أَهْلِ الدِّينِ وَ الصَّلَاحِ مُلَازِمٌ لِتِلَاوَةِ الْكِتَابِ الْعَزِيزِ فَرَجَمَهُ الْجِنُّ فَكَانَ تَأْتِي الْحِجَارَةُ مِنَ الْخَزَائِنِ وَ الرَّوَازِنِ الْمَسْدُودَةِ وَ أَلَحُّوا عَلَيْهِ بِالرَّجْمِ وَ أَضْجَرُوهُ وَ شَاهَدْتُ أَنَا الْمَوْضِعَ الَّتِي‌⁽⁴⁾كَانَ يَأْتِي الرَّجْمُ مِنْهَا وَ لَمْ يُقَصِّرْ فِي طَلَبِ الْعَزَائِمِ وَ التَّعَاوِيذِ وَ وَضْعِهَا فِي مَنْزِلِهِ وَ قِرَاءَتِهَا فِيهِ وَ لَمْ يَنْقَطِعْ عَنْهُ الرَّجْمُ مُدَّةً فَخَطَرَ بِبَالِهِ أَنَّهُ دَخَلَ وَ وَقَفَ عَلَي بَابِ الْبَيْتِ الَّذِي كَانَ يَأْتِي الرَّجْمُ مِنْهُ فَخَاطَبَهُمْ وَ هُوَ لَا يَرَاهُمْ فَقَالَ وَ اللَّهِ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا عَنِّي لَأَشْكُوَنَّكُمْ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَانْقَطَعَ عَنْهُ الرَّجْمُ فِي الْحَالِ وَ لَمْ يَعُدْ إِلَيْهِ.

وَ نَقَلَ ابْنُ الْجَوْزِيِّ وَ كَانَ حَنْبَلِيَّ الْمَذْهَبِ فِي كِتَابِ تَذْكِرَةِ الْخَوَاصِّ: كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ يَحُجُّ سَنَةً وَ يَغْزُو⁽⁵⁾سَنَةً وَ دَاوَمَ عَلَيْهِ عَلَي ذَلِكَ خَمْسِينَ سَنَةً فَخَرَجَ فِي بَعْضِ سِنِي الْحَجِّ وَ أَخَذَ مَعَهُ خَمْسَمِائَةِ دِينَارٍ إِلَي مَوْقِفِ الْجِمَالِ بِالْكُوفَةِ لِيَشْتَرِيَ

که با این پیشامد چه بکند، چون ورود احدی از خارج با این علامات غیر ممکن بود. این در حالی بود که از خانه چیزی به سرقت نرفته بود و همسایگان هم چنان در زندان بودند تا حاجی از مکه بازگشت پس او همسایگان را در زندان دید و از علت آن پرسید و گفته شد: در فلان شب فلانی را ذبح شده در خانه‌اش دیده‌اند و قاتلش معلوم نیست، او فکر کرد و به همراهانش گفت: ماجرای خواب را تعریف کنید که درست همان شب قتل است، سپس با مردم به خانه مقتول رفتند و دستور داد تا ملافه را بردارند و آنان را از وجود خون در آن باخبر ساخت و خون را یافتند هم چنان که گفته بود سپس دستور داد که پیراهن کهنه را بردارند که بعد از آن چاقو در زیرش پیدا شد و مردم به درستی خوابش پی بردند و زندانیان آزاد شدند و مردم ایمان آورند، این از الطاف خداوند سبحان در حق مخلوقات است.

در حله شخصی دین دار زندگی می‌کرد که پیوسته به قرائت قرآن کریم می‌پرداخت، اجنه او را سنگسار کردند و سنگ از خزائن و روزنه های بسته شده پرتاب می‌کردند؛ بر سنگساری او اصرار و او را اذیت می‌کردند، و من مکانی که سنگ از آن می‌آمد را دیدم، او در گرفتن دعاها و تعاویذ و خواندن و قرار دادن آن در منزلش کوتاهی نکرد، مدتی سنگ از او قطع نشد که ناگهان به ذهنش خطور کرد که بر در خانه ای که سنگ از آن می‌آید وارد شود و بایستد، او صدایشان زد در حالی که آن‌ها را نمی دید، پس گفت: به خدا سوگند اگر به این کار پایان ندهید به امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام شکایت می‌کنم که بلافاصله سنگ از او قطع شد و دیگر ادامه نیافت.

و ابن جوزی که مذهب حنبلی داشت در کتاب تذکره الخواص نقل کرده که: عبدالله بن مبارک یک سال حج می‌گذاشت و یک سال به جنگ می‌رفت، وی پنجاه سال به این کار مداومت داشت، در یک سال که می‌خواست به حج برود پانصد دینار برداشت تا به بازار شتر فروشان در کوفه برود و

جِمَالًا لِلْحَجِّ فَرَأَي امْرَأَةً عَلَوِيَّةً عَلَي بَعْضِ الْمَزَابِلِ تَنْتِفُ رِيشَ بَطَّةٍ مَيْتَةٍ قَالَ فَتَقَدَّمْتُ إِلَيْهَا فَقُلْتُ وَ لِمَ تَفْعَلِينَ هَذَا فَقَالَتْ يَا عَبْدَ اللَّهِ لَا تَسْأَلْ عَمَّا لَا يَعْنِيكَ قَالَ فَوَقَعَ فِي خَاطِرِي مِنْ كَلَامِهَا شَيْ‌ءٌ فَأَلْحَحْتُ عَلَيْهَا فَقَالَتْ يَا عَبْدَ اللَّهِ قَدْ أَلْجَأْتَنِي إِلَي كَشْفِ سِرِّي إِلَيْكَ أَنَا امْرَأَةٌ عَلَوِيَّةٌ وَ لِي أَرْبَعُ بَنَاتٍ يَتَامَي مَاتَ أَبُوهُنَّ مِنْ قَرِيبٍ وَ هَذَا الْيَوْمُ الرَّابِعُ مَا أَكَلْنَا شَيْئاً وَ قَدْ حَلَّتْ لَنَا الْمَيْتَةُ فَأَخَذْتُ هَذِهِ الْبَطَّةَ أُصْلِحُهَا وَ أَحْمِلُهَا إِلَي بَنَاتِي يَأْكُلْنَهَا قَالَ فَقُلْتُ فِي نَفْسِي وَيْحَكَ يَا ابْنَ الْمُبَارَكِ أَيْنَ أَنْتَ عَنْ هَذِهِ فَقُلْتُ افْتَحِي حَجْرَكِ فَفَتَحَتْ فَصَبَبْتُ الدَّنَانِيرَ فِي طَرَفِ إِزَارِهَا وَ هِيَ مُطْرِقَةٌ لَا تَلْتَفِتُ قَالَ وَ مَضَيْتُ إِلَي الْمَنْزِلِ وَ نَزَعَ اللَّهُ مِنْ قَلْبِي شَهْوَةَ الْحَجِّ فِي ذَلِكَ الْعَامِ ثُمَّ تَجَهَّزْتُ إِلَي بِلَادِي فَأَقَمْتُ حَتَّي حَجَّ النَّاسُ وَ عَادُوا فَخَرَجْتُ أَتَلَقَّي جِيرَانِي وَ أَصْحَابِي فَجَعَلَ كُلُّ مَنْ أَقُولُ لَهُ قَبِلَ اللَّهُ حَجَّكَ وَ شَكَرَ سَعْيَكَ يَقُولُ لِي وَ أَنْتَ قَبِلَ اللَّهُ حَجَّكَ وَ شَكَرَ سَعْيَكَ إِنَّا قَدِ اجْتَمَعْنَا بِكَ فِي مَكَانِ كَذَا وَ كَذَا وَ أَكْثَرَ النَّاسُ عَلَيَّ فِي الْقَوْلِ فَبِتُّ مُتَفَكِّراً فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي الْمَنَامِ وَ هُوَ يَقُولُ لِي يَا عَبْدَ اللَّهِ لَا تَعْجَبْ فَإِنَّكَ أَغَثْتَ مَلْهُوفَةً مِنْ وُلْدِي فَسَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ يَخْلُقَ عَلَي صُورَتِكَ مَلَكاً يَحُجُّ عَنْكَ كُلَّ عَامٍ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ- فَإِنْ شِئْتَ أَنْ تَحُجَّ وَ إِنْ شِئْتَ لَا تَحُجُّ.

وَ نَقَلَ ابْنُ الْجَوْزِيِ‌⁽¹⁾فِي كِتَابِهِ قَالَ قَرَأْتُ فِي الْمُلْتَقَطِ وَ هُوَ كِتَابٌ لِجَدِّهِ أَبِي الْفَرَجِ بْنِ الْجَوْزِيِّ قَالَ: كَانَ بِبَلْخَ رَجُلٌ مِنَ الْعَلَوِيِّينَ نَازِلًا بِهَا وَ لَهُ زَوْجَةٌ وَ بَنَاتٌ فَتُوُفِّيَ قَالَتِ الْمَرْأَةُ فَخَرَجْتُ بِالْبَنَاتِ إِلَي سَمَرْقَنْدَ خَوْفاً مِنْ شَمَاتَةِ الْأَعْدَاءِ وَ اتَّفَقَ وُصُولِي فِي شِدَّةِ الْبَرْدِ فَأَدْخَلْتُ الْبَنَاتِ مَسْجِداً فَمَضَيْتُ لِأَحْتَالَ فِي الْقُوتِ فَرَأَيْتُ النَّاسَ مُجْتَمِعِينَ عَلَي شَيْخٍ فَسَأَلْتُ عَنْهُ فَقَالُوا هَذَا شَيْخُ الْبَلَدِ فَشَرَحْتُ لَهُ حَالِي فَقَالَ أَقِيمِي عِنْدِي الْبَيِّنَةَ أَنَّكِ عَلَوِيَّةٌ وَ لَمْ يَلْتَفِتْ إِلَيَّ فَيَئِسْتُ مِنْهُ وَ عُدْتُ إِلَي الْمَسْجِدِ فَرَأَيْتُ فِي طَرِيقِي شَيْخاً⁽²⁾جَالِساً عَلَي دَكَّةٍ وَ حَوْلَهُ جَمَاعَةٌ فَقُلْتُ:

شترانی برای حج بخرد ناگهان یک زن علوی را دید که در کنار زباله دان ها پر یک مرغابی مرده را می‌کند؛ می گوید: نزد او رفته و گفتم: چرا این کار را می‌کنی؟ زن گفت: ای عبد الله از چیزی که به تو سودی ندارد نپرس از کلام آن زن چیزی در خاطرم گذشت پس به او اصرار کردم او گفت:ای عبدالله تو مرا وادار کردی که رازم را به تو آشکار کنم. من زنی علوی ام که چهار دختر یتیم دارم، پدرشان به تازگی مرده است و این روز چهارم است که چیزی نخورده‌ایم، و گوشت مرده برای ما حلال شده است، این مرغابی را گرفتم تا پاک کنم و به دخترانم بدهم؛ من به خودم گفتم: وای بر تو ای ابن مبارک چطور می‌توانی این اوضاع را تحمل کنی؟ پس گفتم: آغوشت را باز کن و او باز کرد و من دینارها را در کنار چادرش ریختم در حالی که او سر به زیر افکنده بود و توجهی نداشت من به منزل رفتم و خداوند در آن سال شوق حج را از دلم بیرون انداخت. پس به شهرم برگشتم و ماندم تا این که مردم حج گذاشته و برگشتند و من برای دیدار همسایگان و دوستانم بیرون رفتم، به هر کس می گفتم خداوند حج و سعیت را قبول کند به من می گفت: خداوند حج تو را قبول گرداند و سعی ات را مشکور دارد در فلان مکان‌ها پیش تو آمدیم، مردم این حرف را بسیار به من زدند من در حالی که غرق در فکر بودم رسول خدا صلی الله علیه و آله را در خواب دیدم که می‌گفت: ای عبدالله تعجب نکن تو بینوایی از فرزندان مرا یاری رساندی، و من از خداوند خواستم تا فرشته ای به شکل تو خلق کند که هر سال تا روز قیامت برای تو حج گذارد، پس اگر خواستی حج می‌گذاری و اگر نخواستی نه.

و ابن جوزی در کتابش نقل کرده که: در الملتقط که کتاب جدش أبی فرج بن جوزی است خواندم که گفت: مردی از علوی‌ها به بلخ وارد شد که زن و دخترانی داشت پس درگذشت، زن گفت: برای ترس از سرزنش دشمنان دختران را به سمرقند بردم و در شدت سرما به آن جا رسیدم پس دختران را به مسجدی بردم و رفتم تا غذایی پیدا کنم. مردم را دیدم که اطراف شیخی جمع شده‌اند درباره او پرسیدم و گفتند: این شیخ شهر است، پس اوضاعم را بر او تعریف کردم و گفت: نشانه ای بیاور که تو علوی هستی و به من توجهی نکرد و من از کمک او نا امید شده و به مسجد برگشتم، در راه شیخی را دیدم که در دکه ای نشسته و جماعتی اطرافش هستند، گفتم:

مَنْ هَذَا فَقَالُوا ضَامِنُ الْبَلَدِ وَ هُوَ مَجُوسِيٌّ فَقُلْتُ عَسَي أَنْ يَكُونَ عِنْدَهُ فَرَجٌ فَحَدَّثْتُهُ حَدِيثِي وَ مَا جَرَي لِي مَعَ الشَّيْخِ‌⁽¹⁾فَصَاحَ بِخَادِمٍ لَهُ فَخَرَجَ فَقَالَ قُلْ لِسَيِّدَتِكَ تَلْبَسْ ثِيَابَهَا فَدَخَلَ فَخَرَجَتِ امْرَأَةٌ وَ مَعَهَا جَوَارٍ فَقَالَ لَهَا اذْهَبِي مَعَ هَذِهِ الْمَرْأَةِ إِلَي الْمَسْجِدِ الْفُلَانِيِّ وَ احْمِلِي بَنَاتِهَا إِلَي الدَّارِ فَجَاءَتْ مَعِي وَ حَمَلَتِ الْبَنَاتِ وَ قَدْ أَفْرَدَ لَنَا دَاراً فِي دَارِهِ وَ أَدْخَلَنَا الْحَمَّامَ وَ كَسَانَا ثِيَاباً فَاخِرَةً وَ جَاءَنَا بِأَلْوَانِ الْأَطْعِمَةِ وَ بِتْنَا بِأَطْيَبِ لَيْلَةٍ فَلَمَّا كَانَ نِصْفُ اللَّيْلِ رَأَي شَيْخُ الْبَلَدِ الْمُسْلِمُ فِي مَنَامِهِ كَانَ الْقِيَامَةُ قَدْ قَامَتْ وَ اللِّوَاءُ عَلَي رَأْسِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ إِذَا قَصْرٌ مِنَ الزُّمُرُّدِ الْأَخْضَرِ فَقَالَ لِمَنْ هَذَا فَقِيلَ لَهُ لِرَجُلٍ مُسْلِمٍ مُوَحِّدٍ فَتَقَدَّمَ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَأَعْرَضَ عَنْهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ تُعْرِضُ‌⁽²⁾عَنِّي وَ أَنَا رَجُلٌ مُسْلِمٌ فَقَالَ لَهُ أَقِمِ الْبَيِّنَةَ عِنْدِي أَنَّكَ مُسْلِمٌ فَتَحَيَّرَ الرَّجُلُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله نَسِيتَ مَا قُلْتَ لِلْعَلَوِيَّةِ وَ هَذَا الْقَصْرُ لِلشَّيْخِ الَّذِي هِيَ فِي دَارِهِ فَانْتَبَهَ الرَّجُلُ وَ هُوَ يَلْطِمُ وَ يَبْكِي وَ بَعَثَ غِلْمَانَهُ فِي الْبَلَدِ وَ خَرَجَ بِنَفْسِهِ يَدُورُ عَلَي الْعَلَوِيَّةِ فَأُخْبِرَ أَنَّهَا فِي دَارِ الْمَجُوسِيِّ فَجَاءَ إِلَيْهِ فَقَالَ أَيْنَ الْعَلَوِيَّةُ قَالَ عِنْدِي قَالَ أُرِيدُهَا قَالَ مَا إِلَي‌⁽³⁾هَذَا سَبِيلٌ قَالَ هَذِهِ أَلْفُ دِينَارٍ وَ سَلِّمْهُنَّ إِلَيَّ قَالَ لَا وَ اللَّهِ وَ لَا مِائَةَ أَلْفِ دِينَارٍ فَلَمَّا أَلَحَّ عَلَيْهِ قَالَ الْمَنَامُ الَّذِي رَأَيْتَهُ أَنْتَ رَأَيْتُهُ أَنَا أَيْضاً وَ الْقَصْرُ الَّذِي رَأَيْتَهُ لِي خُلِقَ‌⁽⁴⁾وَ أَنْتَ تَدَلُّ عَلَيَّ بِإِسْلَامِكَ وَ اللَّهِ مَا نِمْتُ وَ لَا أَحَدٌ فِي دَارِي إِلَّا وَ قَدْ أَسْلَمْنَا كُلُّنَا عَلَي يَدِ الْعَلَوِيَّةِ وَ عَادَ مِنْ بَرَكَاتِهَا عَلَيْنَا وَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَالَ لِي الْقَصْرُ لَكَ وَ لِأَهْلِكَ بِمَا فَعَلْتَ مَعَ الْعَلَوِيَّةِ وَ أَنْتُمْ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ خَلَقَكُمُ اللَّهُ مُؤْمِنِينَ فِي العدم‌⁽⁵⁾[الْقِدَمِ].

این کیست؟ گفتند: حافظ شهر و مجوسی است، گفتم امید است که او کمکی بکند و با او سخن گفته و احوال خودم و آنچه که بر من گذشته بود با آن شیخ برایش تعریف کردم، پس او خدمتکارش را صدا کرد و رفت و گفت: به خانم بگو به او لباس بپوشاند او داخل شد پس زنی که کنیزانی همراه داشت بیرون آمد. مرد به آن زن گفت: با این زن به فلان مسجد برو و دخترانش را به خانه بیاور. پس آن زن با من آمد و دختران را آورد، آن مرد برای ما در خانه خود خانه ای فراهم ساخت، حمام کردیم و لباس‌های زیبا پوشیدیم، برای ما غذاهای مختلف آورد و ما شب خوبی را گذراندیم، هنگامی که نیمه شب فرا رسید شیخ کشور مسلمان در خواب دید که قیامت برپا شده و بیرق در دست پیامبر صلی الله علیه و آله که در قصری از زمرد سبز بود قرار داشت پس گفت: این برای کیست؟ به او گفته شد: برای مردی مسلمان و خداپرست پس نزد پیامبر رفت و آن حضرت از او روی گرداند، گفت: ای رسول خدا چرا از من روی می‌گردانی در حالی که من مسلمان هستم؟ پیامبر به او گفت: برای من نشانه بیاور که مسلمانی! مرد حیرت زده شد و رسول خدا صلی الله علیه و آله به او گفت: آیا گفته‌ات به آن زن علوی را فراموش کرده ای؟ این قصر برای شیخی است که آن زن در خانه‌اش است. ناگهان مرد از خواب بیدار شد در حالی که به صورت خود سیلی می‌زد و گریه می‌کرد آنگاه غلامان خود را به شهر فرستاد و خودش نیز رفت تا دنبال آن زن علوی بگردد؛ خبردار شد که او در خانه آن مرد مجوسی است نزد او آمد و گفت: زن علوی کجاست؟ گفت: پیش من، گفت: او را می‌خواهم، گفت: امکان ندارد گفت: این هزار دینار را بگیر و او را به من بده گفت: به خدا سوگند نه او را می‌دهم و نه هزار دینار می‌گیرم هنگامی که اصرار کرد گفت: خوابی را که تو دیدی من هم دیده‌ام و قصری را که دیدی برای من ساخته شده و تو با اسلامت با من به گستاخی رفتار می کنی، به خدا سوگند من وهیچ کس دیگری در خانه ام نخوابید جز این که به دست آن زن علوی اسلام آورد و برکاتش نصیب ما شد؛ و من رسول خدا صلی الله علیه و آله را دیدم که گفت: به خاطر کمکی که به آن زن علوی کردی این قصر برای تو و خانواده‌ات است و شما از اهل بهشت هستید، خداوند در عدم شما را اهل ایمان خلق کرده است

وَ نَقَلَ أَيْضاً فِي كِتَابِهِ عَنْ أَبِي الدُّنْيَا: أَنَّ رَجُلًا رَأَي رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي مَنَامِهِ وَ هُوَ يَقُولُ امْضِ إِلَي فُلَانٍ الْمَجُوسِيِّ وَ قُلْ لَهُ قَدْ أُجِيبَتِ الدَّعْوَةُ فَامْتَنَعَ الرَّجُلُ مِنْ أَدَاءِ الرِّسَالَةِ لِئَلَّا يَظُنَّ الْمَجُوسِيُّ أَنَّهُ يَتَعَرَّضُ لَهُ وَ كَانَ الرَّجُلُ فِي الدُّنْيَا وَاسِعَةً فَرَأَي رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ثَانِياً وَ ثَالِثاً فَأَصْبَحَ فَأَتَي الْمَجُوسِيَّ وَ قَالَ لَهُ فِي خَلْوَةٍ مِنَ النَّاسِ أَنَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ إِلَيْكَ وَ هُوَ يَقُولُ لَكَ قَدْ أَجَبْتُ‌⁽¹⁾الدَّعْوَةَ فَقَالَ لَهُ أَ تَعْرِفُنِي فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ إِنِّي أُنْكِرُ دِينَ الْإِسْلَامِ وَ نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله فَقَالَ أَنَا أَعْرِفُ هَذَا وَ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَنِي إِلَيْكَ مَرَّةً وَ مَرَّةً وَ مَرَّةً فَقَالَ أَنَا أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ دَعَا أَهْلَهُ وَ أَصْحَابَهُ وَ قَالَ لَهُمْ كُنْتُ عَلَي ضَلَالٍ وَ قَدْ رَجَعْتُ إِلَي الْحَقِّ فَأَسْلِمُوا فَمَنْ أَسْلَمَ فَمَا فِي يَدِهِ لَهُ وَ مَنْ أَبَي فَلْيَنْزِعْ عَمَّا لِي عِنْدَهُ فَأَسْلَمَ الْقَوْمُ وَ أَهْلُهُ وَ كَانَتِ ابْنَتُهُ مُزَوَّجَةً مِنِ ابْنِهِ فَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا ثُمَّ قَالَ لِي أَ تَدْرِي مَا الدَّعْوَةُ⁽²⁾فَقُلْتُ لَا وَ اللَّهِ وَ أَنَا أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْهَا السَّاعَةَ فَقَالَ لَمَّا زَوَّجْتُ ابْنَتِي صَنَعْتُ طَعَاماً وَ دَعَوْتُ النَّاسَ فَأَجَابُوا وَ كَانَ إِلَي جَانِبِنَا قَوْمٌ أَشْرَافٌ فُقَرَاءُ لَا مَالَ لَهُمْ فَأَمَرْتُ غِلْمَانِي أَنْ يَبْسُطُوا لِي حَصِيراً فِي وَسَطِ الدَّارِ فَسَمِعْتُ صَبِيَّةً تَقُولُ لِأُمِّهَا يَا أُمَّاهْ قَدْ آذَانَا هَذَا الْمَجُوسِيُّ بِرَائِحَةِ طَعَامِهِ فَأَرْسَلْتُ إِلَيْهِنَّ بِطَعَامٍ كَثِيرٍ وَ كِسْوَةٍ وَ دَنَانِيرَ لِلْجَمِيعِ فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَي ذَلِكَ قَالَتِ الصَّبِيَّةُ لِلْبَاقِيَاتِ وَ اللَّهِ مَا نَأْكُلُ حَتَّي نَدْعُوَ لَهُ فَرَفَعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَ قُلْنَ حَشَرَكَ اللَّهُ مَعَ جَدِّنَا رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَمَّنَ بَعْضُهُنَّ فَتِلْكَ الدَّعْوَةُ الَّتِي أُجِيبَتْ.

وَ نَقَلَ ابْنُ الْجَوْزِيِّ أَيْضاً فِي كِتَابِهِ عَنْ جَدِّهِ أَبِي الْفَرَجِ بِإِسْنَادِهِ إِلَي ابْنِ الْخَضِيبِ قَالَ: كُنْتُ كَاتِباً لِلسَّيِّدَةِ أُمِّ الْمُتَوَكِّلِ- فَبَيْنَا أَنَا فِي الدِّيوَانِ إِذَا بِخَادِمٍ صَغِيرٍ قَدْ خَرَجَ مِنْ عِنْدِهَا وَ مَعَهُ كِيسٌ فِيهِ أَلْفُ دِينَارٍ فَقَالَ السَّيِّدَةُ تَقُولُ لَكَ فَرِّقْ هَذَا فِي أَهْلِ الِاسْتِحْقَاقِ فَهُوَ مِنْ أَطْيَبِ مَالِي وَ اكْتُبْ أَسْمَاءَ الَّذِينَ تُفَرِّقُهُ فِيهِمْ حَتَّي إِذَا جَاءَنِي

و ابن جوزی هم چنین در کتابش از ابی الدنیا نقل کرده است که مردی در خواب رسول خدا صلی الله علیه و آله را دید که می‌گفت: نزد فلان مجوسی برو و به او بگو: دعایت اجابت شده است، مرد از رساندن این پیغام خودداری کرد که مجوسی گمان نکند او به سوی مجوسی روانه شده ؛ و آن مرد در دنیا مال و منال فراوان داشت و رسول خدا صلی الله علیه و آله را برای بار دوم و سوم هم دید تا تصمیم گرفت نزد مجوسی برود و در خلوتی به دور از مردم گفت: من فرستاده رسول خدا به سوی تو هستم که به تو پیغام فرستاد که دعایت اجابت شده است، پس به او گفت: آیا مرا می‌شناسی؟ گفت: بله، گفت: من منکر دین اسلام و پیامبری محمد صلی الله علیه و آله هستم مرد گفت: من این را می‌دانم ولی او بود که مرا بارها به سوی تو فرستاد، او گفت: من شهادت می‌دهم که خدایی جز الله نیست و محمد رسول خدا صلی الله علیه و آله است و خانواده و اصحابش را صدا کرد و به آنان گفت: در گمراهی قرار داشتم و به سوی حق بازگشتم و آنان اسلام آوردند پس هر کس اسلام آورد آنچه در اختیار دارد برای خودش است و هر کس امتناع کند باید آن چه از من که در دست اوست را بدهد. سپس قوم و خانواده‌اش اسلام آوردند، و دختران آن مرد به ازدواج پسرش درآمده بود، آن ها را از هم جداکرد سپس به من گفت: آیا می‌دانی دعا چیست؟ گفتم: به خدا سوگند خیر ولی می‌خواهم الان از تو درباره آن بپرسم، پس گفت: هنگامی که دخترم ازدواج کرد غذایی درست کرده و مردم را دعوت کردیم و آن‌ها قبول کردند، و در همسایگی ما قومی شریف و فقیر بودند که مالی نداشتند، من به غلامانم دستور دادم که در وسط خانه برای من حصیری پهن کنند پس صدای دختربچه ای را شنیدم که به مادرش می‌گفت: ای مادر آن مجوسی ما را با بوی غذایش فراخوانده است، من غذای فراوان و جامه و دینارهایی برای همگی آن‌ها فرستادم؛ هنگامی که به آن نگاه کردند دختربچه به بقیه گفت: به خدا سوگند چیزی نمی‌خوریم تا او را دعا کنیم، و دست‌هایشان را بلند کرده و گفتند؛ خداوند تو را با جدمان رسول خدا صلی الله علیه و آله محشور کند و برخی از آنان آمین گفتند، و آن دعوتی بود که برآورده شد.

هم چنین ابن جوزی در کتابش از جدش ابوالفرج با اسناد او به ابن خضیب نقل کرده که گفت:من کاتب سیده مادر متوکل بودم، در حالی که در دیوان بودم خدمتگزار کوچکی را دیدم که از پیش مادر متوکل خارج شد و کیسه ای حاوی هزار دینار با خود داشت راوی گفت: سیده به تو می‌گوید: این مال را که از پاکیزه‌ترین اموالم هست بین نیازمندان تقسیم کن و اسم کسانی را که مال را بین آن‌ها تقسیم می‌کنی بنویس تا

مِنْ هَذَا الْوَجْهِ شَيْ‌ءٌ صَرَفْتُهُ إِلَيْهِمْ قَالَ فَمَضَيْتُ إِلَي مَنْزِلِي وَ جَمَعْتُ أَصْحَابِي وَ سَأَلْتُهُمْ عَنِ الْمُسْتَحِقِّينَ فَسَمَّوْا لِي أَشْخَاصاً فَفَرَّقْتُ فِيهِمْ ثَلَاثَمِائَةِ دِينَارٍ وَ بَقِيَ الْبَاقِي بَيْنَ يَدَيَّ إِلَي نِصْفِ اللَّيْلِ وَ إِذَا بِطَارِقٍ يَطْرُقُ الْبَابَ فَسَأَلْتُهُ مَنْ هُوَ فَقَالَ فُلَانٌ الْعَلَوِيُّ وَ كَانَ جَارِي فَأَذِنْتُ لَهُ فَدَخَلَ فَقُلْتُ لَهُ مَا شَأْنُكَ فَقَالَ إِنِّي جَائِعٌ فَأَعْطَيْتُهُ مِنْ ذَلِكَ دِينَاراً فَدَخَلْتُ إِلَي زَوْجَتِي فَقَالَتْ مَا الَّذِي عَنَاكَ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ فَقُلْتُ طَرَقَنِي فِي هَذِهِ السَّاعَةِ طَارِقٌ مِنْ وُلْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ لَمْ يَكُنْ عِنْدِي مَا أُطْعِمُهُ فَأَعْطَيْتُهُ دِينَاراً فَأَخَذَهُ وَ شَكَرَ لِي وَ انْصَرَفَ فَخَرَجَتْ زَوْجَتِي وَ هِيَ تَبْكِي وَ تَقُولُ أَ مَا تَسْتَحْيِي يَقْصِدُكَ مِثْلُ هَذَا الرَّجُلِ وَ تُعْطِيهِ دِينَاراً وَ قَدْ عَرَفْتَ اسْتِحْقَاقَهُ أَعْطِهِ الْجَمِيعَ فَوَقَعَ كَلَامُهَا فِي قَلْبِي وَ قُمْتُ خَلْفَهُ فَنَاوَلْتُهُ الْكِيسَ فَأَخَذَهُ وَ انْصَرَفَ فَلَمَّا عُدْتُ إِلَي الدَّارِ نَدِمْتُ وَ قُلْتُ السَّاعَةَ يَصِلُ الْخَبَرُ إِلَي الْمُتَوَكِّلِ وَ هُوَ يَمْقُتُ الْعَلَوِيِّينَ- فَيَقْتُلُنِي فَقَالَ لِي زَوْجَتِي لَا تَخَفْ وَ اتَّكِلْ عَلَي اللَّهِ وَ عَلَي جَدِّهِمْ فَبَيْنَا نَحْنُ كَذَلِكَ إِذْ طُرِقَ الْبَابُ وَ الْمَشَاعِلُ فِي أَيْدِي الْخَدَمِ وَ هُمْ يَقُولُونَ أَجِبِ السَّيِّدَةَ فَقُمْتُ مَرْعُوباً وَ كُلَّمَا مَشَيْتُ قَلِيلًا تَوَاتَرَتِ الرُّسُلُ فَوَقَفْتُ عَلَي سِتْرِ السَّيِّدَةِ فَسَمِعْتُهَا تَقُولُ يَا أَحْمَدُ جَزَاكَ اللَّهُ خَيْراً وَ جَزَي زَوْجَتَكَ كُنْتُ السَّاعَةَ نَائِمَةً فَجَاءَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَالَ جَزَاكِ اللَّهُ خَيْراً وَ جَزَي زَوْجَةَ ابْنِ الْخَضِيبِ خَيْراً فَمَا مَعْنَي هَذَا فَحَدَّثْتُهَا الْحَدِيثَ وَ هِيَ تَبْكِي فَأَخْرَجَتْ دَنَانِيرَ وَ كِسْوَةً وَ قَالَتْ هَذَا لِلْعَلَوِيِّ وَ هَذَا لِزَوْجَتِكَ وَ هَذَا لَكَ وَ كَانَ ذَلِكَ يُسَاوِي مِائَةَ⁽¹⁾أَلْفِ دِرْهَمٍ فَأَخَذْتُ الْمَالَ وَ جَعَلْتُ طَرِيقِي عَلَي بَيْتِ الْعَلَوِيِّ فَطَرَقْتُ الْبَابَ فَقَالَ مِنْ دَاخِلِ الْمَنْزِلِ هَاتِ مَا مَعَكَ يَا أَحْمَدُ وَ خَرَجَ وَ هُوَ يَبْكِي فَسَأَلْتُهُ عَنْ بُكَائِهِ فَقَالَ لَمَّا دَخَلْتُ مَنْزِلِي قَالَتْ لِي زَوْجَتِي مَا هَذَا الَّذِي مَعَكَ فَعَرَّفْتُهَا فَقَالَتْ لِي قُمْ بِنَا حَتَّي نُصَلِّيَ وَ نَدْعُوَ لِلسَّيِّدَةِ وَ لِأَحْمَدَ وَ زَوْجَتِهِ فَصَلَّيْنَا وَ دَعَوْنَا ثُمَّ نِمْتُ فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي الْمَنَامِ وَ هُوَ يَقُولُ قَدْ شَكَرْتُمْ عَلَي مَا فَعَلُوا مَعَكَ فَالسَّاعَةَ يَأْتُونَكَ بِشَيْ‌ءٍ فَاقْبَلْ مِنْهُمْ انْتَهَي مَا أَخْرَجْتُهُ مِنْ كِتَابِ كَشْفِ الْيَقِينِ‌⁽²⁾.

در این صورت اگر مسئله ای پیش آمد من آن مال را برای آن ها صرف کنم. گفت: من به منزلم رفتم و دوستانم را جمع کرده و از آن‌ها درباره نیازمندان پرسیدم و اشخاصی را به من معرفی کردند و من سیصد دینار بینشان تقسیم کردم و باقی مال تا نیمه شب نزد من ماند ناگهان کسی در زد و پرسیدم که کیست؟ گفت: فلان علوی هستم - او همسایه‌ام بود - به او اجازه دخول دادم و به او گفتم: کارت چیست؟ گفت: گرسنه‌ام، من از آن مال و دیناری به او دادم و پیش همسرم رفتم و گفت: چه چیزی تو را در این لحظه مضطرب ساخت؟ گفتم: الان فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله در زد و من چیزی نداشتم که به او اطعام کنم و دیناری به او دادم و گرفت و تشکر کرد و بازگشت. سپس همسرم بیرون رفت در حالی که گریه می‌کرد و می‌گفت: آیا خجالت نمی‌کشی که این گونه مردی به نزد تو می‌آید و تو با اینکه می‌دانی نیازمند است فقط یک دینار به او می‌دهی؟ همه را به او بده. سخنانش در قلبم اثر کرد و پشت سر ایستادم و کیسه را به او دادم و او گرفت و رفت. هنگامی که به خانه بازگشتم پشیمان شده و گفتم: هم اکنون خبر به متوکل می‌رسد که او به علوی‌ها روزی می رساند و مرا می‌کشد. پس همسرم به من گفت: نترس و به خدا و جدّ آن‌ها توکل کن، در همان حال در زده شد و مشعل ها در دست خادمان بود و آن‌ها می‌گفتند: امر سیده را پاسخ گوی. من ترسان به پا خواستم و هر چقدر به آرامی راه رفتم فرستادگان زیاد شدند و بر حرم سرای سیده ایستادم و شنیدم که می‌گفت: ای احمد خداوند به تو و همسرت پاداش نیک دهد، من هم اکنون خواب بودم که رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و گفت: « خداوند تو را و همسر این خضیب را پاداش خیر دهد» معنی این چیست؟ من با او سخن گفتم و گریه کرد و دینار و جامه‌ها را در آورد و گفت: این برای علوی و این برای تو و این برای همسرت است که مساوی با هزار دینار بود. من آن را گرفتم و به خانه علوی به راه افتادم و در را زدم و از داخل منزل گفت: ای احمد آنچه که نزد توست بده و خارج شد در حالی که گریه می‌کرد از علت گریه‌اش پرسیدم که گفت: هنگامی که به منزلم رفتم همسرم گفت: این چیست که به همراه داری؟ او را آگاه ساختم و گفت: با ما بیا تا نماز بگزاریم و برای سیده و احمد و همسرش دعا کنیم .

نماز خواندیم و دعا کردیم بعد از آن خوابیدم در خواب رسول خدا صلی الله علیه و آله را دیدم که می‌گفت: برای آن چه با تو کردند شکر کردید و هم اکنون چیزی برای تو می‌آورند پس از آن‌ها قبول کن. آن چه از کتاب کشف الیقین نقل کردم به پایان رسید.⁽³⁾

«13»

كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ، حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ اللُّغَوِيُّ بِمَيَّافَارِقِينَ‌⁽¹⁾فِي سَنَةِ تِسْعٍ وَ تِسْعِينَ وَ ثَلَاثِمِائَةٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أَبِي الْحَسَنِ عَلِيٍّ السَّلْمَاسِيِّ-⁽²⁾فِي مَرْضَتِهِ الَّتِي تُوُفِّيَ فِيهَا فَسَأَلْتُهُ عَنْ حَالِهِ فَقَالَ لَحِقَتْنِي غَشْيَةٌ أُغْمِيَ عَلَيَّ فِيهَا فَرَأَيْتُ مَوْلَايَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ- قَدْ أَخَذَ بِيَدِي وَ أَنْشَأَ يَقُولُ

فَإِنَّ آلَ مُحَمَّدٍ فِي الْأَرْضِ غَرَّقَ جَهْلَهَا⁽³⁾*** وَ سَفِينَتُهُمْ حَمَلَ الَّذِي طَلَبَ النَّجَاةَ وَ أَهْلَهَا

فَاقْبِضْ بِكَفِّكَ عُرْوَةً لَا تَخْشَ مِنْهَا فَصْلَهَا

وَ مِنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَحْبُوبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ الطَّبَرِيَّ يَقُولُ حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ قَالَ: رَأَيْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فِي الْمَنَامِ فَقَالَ لِي يَا هَنَّادُ قُلْتُ لَبَّيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ أَنْشِدْنِي قَوْلَ الْكُمَيْتِ:

وَ يَوْمَ الدَّوْحِ دَوْحِ غَدِيرِ خُمٍّ *** أَبَانَ لَنَا الْوَلَايَةَ لَوْ أُطِيعَا

وَ لَكِنَّ الرِّجَالَ تَبَايَعُوهَا *** فَلَمْ أَرَ مِثْلَهَا أَمْراً شَنِيعاً

قَالَ فَأَنْشَدْتُهُ فَقَالَ لِي خُذْ إِلَيْكَ يَا هَنَّادُ فَقُلْتُ هَاتِ يَا سَيِّدِي فَقَالَ عليه السلام :

وَ لَمْ أَرَمِثْلَ ذَاكَ الْيَوْمِ يَوْماً *** وَ لَمْ أَرَمِثْلَهُ حَقّاً أُضِيعَا

⁽⁴⁾

روایت 13

کنز الکراجکی: علی بن احمد لغوی در میافارقین در سال 399 به من گفت: بر ابی الحسن بر علی بن حسن علی سلماسی در بستر بیماری وارد شدم که بعدها در اثر همان بیماری در گذشت، من از حال او پرسیدم، و گفت: دچار بیهوشی شدم و مولایم امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام را دیدم که دست مرا گرفته و این ابیات را می‌گوید:

«آل محمد در زمین جاهلیت را از بین برد و کشتی‌شان کسانی که خواهان نجات بودند را حمل کرد

تو با دستت دست آویزی را بگیر و از جدا شدن آن نترس.»

هنّاد بن سری گفت: امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام را در خواب دیدم که می فرمود: ای هناء، گفتم: گوش به فرمانم یا امیرالمؤمنین. فرمود: این ابیات کمیت را بر من بخوان.

«در روز دوح(درخت یا خانه بزرگ)، ، دوح غدیر خم ولایت بر ما آشکار شد اگر اطاعت شود.

مردان بر سر آن (ولایت) با هم همدست شدندو من مانند آن امر زشتی ندیده‌ام.

من خواندم. پس فرمود: ای هناد این بیت را گوش کن، من گفتم: بفرمایید سرورم و خواند:

من مثل آن روز روزی را ندیده‌ام و مانند آن حقی را ندیده‌ام که تباه شود⁽⁵⁾

باب 116 جوامع معجزاته صلوات الله عليه و نوادرها

الأخبار

«1»

يج، [الخرائج و الجرائح] رُوِيَ عَنْ رُمَيْلَةَ: أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام مَرَّ بِرَجُلٍ يَخْبِطُ هُوَ هُوَ فَقَالَ يَا شَابُّ لَوْ قَرَأْتَ الْقُرْآنَ لَكَانَ خَيْراً لَكَ فَقَالَ إِنِّي لَا أُحْسِنُهُ وَ لَوَدِدْتُ أَنْ أُحْسِنَ مِنْهُ شَيْئاً فَقَالَ ادْنُ مِنِّي فَدَنَا مِنْهُ فَتَكَلَّمَ فِي أُذُنِهِ بِشَيْ‌ءٍ خَفِيٍّ فَصَوَّرَ اللَّهُ الْقُرْآنَ كُلَّهُ فِي قَلْبِهِ فَحَفِظَ كُلَّهُ‌⁽¹⁾.

«2»

يج، [الخرائج و الجرائح] رُوِيَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: قُرِئَ عِنْدَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها إِلَي أَنْ بَلَغَ قَوْلَهُ وَ قالَ الْإِنْسانُ ما لَها يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها-⁽²⁾قَالَ أَنَا الْإِنْسَانُ وَ إِيَّايَ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا فَقَالَ لَهُ ابْنُ الْكَوَّاءِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ- وَ عَلَي الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ‌⁽³⁾قَالَ نَحْنُ الْأَعْرَافُ نَعْرِفُ أَنْصَارَنَا بِسِيمَاهُمْ وَ نَحْنُ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ نُوقَفُ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ وَ لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ عَرَفَنَا وَ عَرَفْنَاهُ وَ لَا يَدْخُلُ النَّارَ إِلَّا مَنْ أَنْكَرَنَا وَ أَنْكَرْنَاهُ وَ كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام يُخَاطِبُهُ بِوَيْحِكَ وَ كَانَ يَتَشَيَّعُ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ النَّهْرَوَانِ قَاتَلَ عَلِيّاً عليه السلام ابْنُ الْكَوَّاءِ.

وَ جَاءَهُ عليه السلام رَجُلٌ فَقَالَ إِنِّي أُحِبُّكَ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام كَذَبْتَ فَقَالَ الرَّجُلُ سُبْحَانَ اللَّهِ كَأَنَّكَ تَعْلَمُ مَا فِي قَلْبِي وَ جَاءَهُ آخَرُ فَقَالَ إِنِّي أُحِبُّكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ كَانَ فِيهِ لِينٌ فَأَثْنَي عَلَيْهِ عِنْدَهُ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام كَذَبْتُمْ لَا

باب صد و شانزدهم : مجموع معجزات امیرالمؤمنین علیه السلام و نوادر آن

روایات

روایت 1

الخرائج: علی علیه السلام به مردی گذشت که بی هدف لفظ «هو هو» را زمزمه می کند پس فرمود: ای جوان اگر قرآن بخوانی به صلاح و خیر توست، پس گفت: من نمی‌توانم قرآن بخوانم ولی دوست دارم که چیزی از آن بدانم. پس گفت: نزدیک من بیا، نزدیک او رفت و حضرت چیزی پنهان در گوش او گفت و خداوند همه قرآن را در قلب آن مرد نقش کرد و کل قرآن را حفظ کرد. ⁽⁴⁾

روایت 2

الخرائج: ابوحمزه ثمالی از امام باقر علیه السلام نقل کرد: سوره اذا زلزلت الأرض زلزالها.{آن گاه که زمین به لرزش شدید خود لرزانیده شود} نزد امیرالمؤمنین خوانده شد آن گاه به این آیه رسید و قال الإنسان مالها یومئذ تحدّث أخبارها. {و در آن روز محشر آدمی گوید: ای عجب زمین را چه پیش آمد، آن هنگام زمین مردم را به حوادث بزرگ خویش آگاه سازد} ⁽⁵⁾

امام فرمود: من همان انسانم و زمین مرا از حوادث بزرگ آگاه می‌سازد، ابن الکواء به امیرالمؤمنین این آیه را گفت: و علی الاعراف رجال یعرفون کلّا بسیماهم{و بر اعراف مردانی هستند که هر یک «از آن دو دسته» را از سیمایشان می‌شناسند.}⁽⁶⁾امام

فرمود: ما اعراف هستیم که یاورانمان را با سیمایشان می‌شناسیم و ما اصحاب اعراف هستیم که میان بهشت و دوزخ می‌ایستیم و وارد بهشت نمی‌شوند مگر کسانی که ما را بشناسند و ما آن ها را بشناسیم و وارد دوزخ نمی‌شوند مگر کسانی که ما را انکار کنند و ما آن‌ها را انکار کنیم؛ امام علی علیه السلام به او خطاب کرد که وای بر تو در حالی که او تظاهر به شیعه بودن می‌کرد، هنگامی که جنگ نهروان فرا رسید ابن کوّاء با علی علیه السلام به جنگ برخاست.

و مردی نزد آن حضرت علیه السلام آمد و گفت: من شما را دوست دارم، امیرالمؤمنین گفت: دروغ می‌گویی، مرد گفت: سبحان الله گویا شما آن چه در قلبم هست را می‌دانید. شخص دیگر نزد ایشان آمد و گفت: من شما اهل بیت را دوست دارم - و در آن نرمی بود - و او نزد امام از ایشان تمجید می کرد، امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: دروغ می‌گویید ما را نه

يُحِبُّنَا مُخَنَّثٌ وَ لَا دَيُّوثٌ وَ لَا وَلَدُ زِنًا وَ لَا مَنْ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ فِي حَيْضِهَا فَذَهَبَ الرَّجُلُ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ صِفِّينَ قُتِلَ مَعَ مُعَاوِيَةَ.

«3»

يج، [الخرائج و الجرائح] رُوِيَ: أَنَّهُ صَعُبَ عَلَي الْمُسْلِمِينَ قَلْعَةٌ فِيهَا كُفَّارٌ وَ يَئِسُوا مِنْ فَتْحِهَا فَقَعَدَ فِي الْمَنْجَنِيقِ وَ رَمَاهُ النَّاسُ إِلَيْهَا وَ فِي يَدِهِ ذُو الْفَقَارِ فَنَزَلَ عَلَيْهِمْ وَ فَتَحَ الْقَلْعَةَ.

«4»

يج، [الخرائج و الجرائح] رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي الصَّادِقِ عليه السلام فَقَالَ لِي مَنْ بِالْبَابِ قُلْتُ رَجُلٌ مِنَ الصِّينِ قَالَ فَأَدْخِلْهُ فَلَمَّا دَخَلَ قَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام هَلْ تَعْرِفُونَّا بِالصِّينِ قَالَ نَعَمْ يَا سَيِّدِي قَالَ وَ بِمَا ذَا تَعْرِفُونَنَا قَالَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ عِنْدَنَا شَجَرَةً تَحْمِلُ كُلَّ سَنَةٍ وَرْداً يَتَلَوَّنُ كُلَّ يَوْمٍ مَرَّتَيْنِ فَإِذَا كَانَ أَوَّلُ النَّهَارِ نَجِدُ مَكْتُوباً عَلَيْهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ إِذَا كَانَ آخِرُ النَّهَارِ فَإِنَّا نَجِدُ مَكْتُوباً عَلَيْهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ عَلِيٌّ خَلِيفَةُ رَسُولِ اللَّهِ‌⁽¹⁾.

«5»

يج، [الخرائج و الجرائح] رُوِيَ: أَنَّ أَبَا طَالِبٍ قَالَ لِفَاطِمَةَ بِنْتِ أَسَدٍ- وَ كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام صَبِيّاً رَأَيْتُهُ يَكْسِرُ الْأَصْنَامَ فَخِفْتُ أَنْ يَعْلَمَ كِبَارُ قُرَيْشٍ فَقَالَتْ يَا عَجَباً أُخْبِرُكَ بِأَعْجَبَ مِنْ هَذَا إِنِّي اجْتَزْتُ بِالْمَوْضِعِ الَّذِي كَانَتْ أَصْنَامُهُمْ فِيهِ مَنْصُوبَةً وَ عَلِيٌّ فِي بَطْنِي فَوَضَعَ رِجْلَيْهِ فِي جَوْفِي شَدِيداً لَا يَتْرُكُنِي أَنْ أَقْرُبَ مِنْ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ الَّذِي فِيهِ وَ إِنَّمَا كُنْتُ أَطُوفُ بِالْبَيْتِ لِعِبَادَةِ اللَّهِ لَا لِلْأَصْنَامِ‌⁽²⁾.

«6»

شا،⁽³⁾[الإرشاد]: وَ مِنْ آيَاتِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ- وَ بَيِّنَاتِهِ الَّتِي انْفَرَدَ بِهَا مِمَّنْ عَدَاهُ ظُهُورُ مَنَاقِبِهِ فِي الْخَاصَّةِ وَ الْعَامَّةِ وَ تَسْخِيرُ الْجُمْهُورِ لِنَقْلِ فَضَائِلِهِ وَ مَا خَصَّهُ اللَّهُ‌⁽⁴⁾مِنْ كَرَائِمِهِ وَ تَسْلِيمُ الْعَدُوِّ مِنْ ذَلِكَ بِمَا فِيهِ الْحُجَّةُ عَلَيْهِ هَذَا مَعَ كَثْرَةِ الْمُنْحَرِفِينَ عَنْهُ وَ الْأَعْدَاءِ لَهُ وَ تَوَافُرِ أَسْبَابِ دَوَاعِيهِمْ إِلَي كِتْمَانِ فَضْلِهِ وَ جَحْدِ حَقِّهِ وَ كَوْنِ الدُّنْيَا فِي يَدِ خُصُومِهِ وَ انْحِرَافِهَا عَنْ أَوْلِيَائِهِ وَ مَا اتَّفَقَ لِأَضْدَادِهِ مِنْ

انسان زن صفت دوست دارد نه دیوث و فرزند زنا و نه کسی که مادرش در حیضش او را حامله بود، مرد رفت و در جنگ صفین در رکاب معاویه کشته شد.

روایت 3

الخرائج: فتح قلعه ای که کفار در آن قرار داشتند بر مسلمانان سخت شد و ناامید شدند آن حضرت در منجنیق نشست و مردم آن را به سوی آن پرتاب کردند و در دست حضرت ذوالفقار قرار داشت، پس بر آن‌ها وارد شده و قلعه را فتح کرد.

روایت 4

الخرائج: محمد بن سنان گفت: بر امام صادق علیه السلام وارد شدم و به من گفت: چه کسی پشت در است؟ گفتم: مردی از چین، گفت: وارد شو، هنگامی که وارد شد امام صادق علیه السلام به او گفت: آیا در چین ما را می‌شناسید؟ گفت: بله سرورم، گفت: به چه چیز ما را می‌شناسید؟ گفت: ای پسر رسول خدا ما درختی داریم که هر سال شکوفه می‌دهد که هر روز دو بار رنگین می‌شود، پس اول هر روز می‌بینیم که رویش نوشته شده « لا اله الا الله محمد رسول الله» و آخر روز می‌بینیم که روی آن نوشته شده «لا اله الا الله، علیٌِ خلیفة رسول الله».⁽⁵⁾

روایت 5

الخرائج: ابوطالب در حالی که علی علیه السلام پسر بچه بود به فاطمه بنت اسد گفت: من او را دیدم که بت‌ها را می‌شکند پس ترسیدم که بزرگان قریش باخبر شوند. فاطمه گفت: شگفتا من عجیب‌تر از این را به تو می‌گویم، من از مکانی گذر کردم که بت‌هایشان را در آن جا نصب شده بود و علی در شکمم بود. پس پاهایش را محکم به شکمم زد و نگذاشت به مکانی که بت ها در آن بود نزدیک شوم و همانا، من فقط خانه را برای عبادت خداوند طواف می‌کردم نه بت ها.⁽⁶⁾

روایت 6

ارشاد: از نشانه‌ها و ویژگی‌هایی که امیرالمؤمنین علیه السلام با آن از دیگران متمایز شده است ظهور فضایل ایشان در خاصه و عامه و مطیع ساختن مردم برای نقل کرامات و فضائلی که از جانب خداوند به ایشان اختصاص یافت و تسلیم شدن دشمن به سبب حق بودن و حجیت آن است، و این با وجود کثرت تعداد کسانی است که از او منحرف شدند و دشمنی کردند و انگیزه آنان برای کتمان فضل و انکار حق وی زیاد است، وانگهی دنیا در دست دشمنان اوست و از دوستان او روی برمی گرداند و مخالفان او از

سُلْطَانِ الدُّنْيَا وَ حَمْلِ الْجُمْهُورِ عَلَي إِطْفَاءِ نُورِهِ وَ دَحْضِ أَمْرِهِ فَخَرَقَ اللَّهُ الْعَادَةَ بِنَشْرِ فَضَائِلِهِ وَ ظُهُورِ مَنَاقِبِهِ وَ تَسْخِيرِ الْكُلِّ لِلِاعْتِرَافِ بِذَلِكَ وَ الْإِقْرَارِ بِصِحَّتِهِ وَ انْدِحَاضِ مَا احْتَالَ بِهِ أَعْدَاؤُهُ فِي كِتْمَانِ مَنَاقِبِهِ وَ جَحْدِ حُقُوقِهِ حَتَّي تَمَّتِ الْحُجَّةُ لَهُ وَ ظَهَرَ الْبُرْهَانُ بِحَقِّهِ وَ لَمَّا كَانَتِ الْعَادَةُ جَارِيَةً بِخِلَافِ مَا ذَكَرْنَاهُ فِيمَنِ اتَّفَقَ لَهُ مِنْ أَسْبَابِ خُمُولِ أَمْرِهِ مَا اتَّفَقَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَانْخَرَقَتِ الْعَادَةُ فِيهِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَي بَيْنُونَتِهِ مِنَ الْكَافَّةِ بِبَاهِرِ الْآيَةِ عَلَي مَا وَصَفْنَاهُ وَ قَدْ شَاعَ الْخَبَرُ وَ اسْتَفَاضَ عَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ لَقَدْ كُنْتُ أَسْمَعُ خُطَبَاءَ بَنِي أُمَيَّةَ يَسُبُّونَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام عَلَي مَنَابِرِهِمْ وَ كَأَنَّمَا يُشَالُ بِضَبْعِهِ‌⁽¹⁾إِلَي السَّمَاءِ وَ كُنْتُ أَسْمَعُهُمْ يَمْدَحُونَ أَسْلَافَهُمْ عَلَي مَنَابِرِهِمْ وَ كَأَنَّهُمْ يَكْشِفُونَ عَنْ جِيفَةٍ .

وَ قَالَ الْوَلِيدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ لِبَنِيهِ يَوْماً يَا بَنِيَّ عَلَيْكُمْ بِالدِّينِ فَإِنِّي لَمْ أَرَ الدِّينَ بَنَي شَيْئاً فَهَدَمَتْهُ الدُّنْيَا وَ رَأَيْتُ الدُّنْيَا قَدْ بَنَتْ بُنْيَاناً فَهَدَمَتْهُ الدِّينُ مَا زَالَتْ‌⁽²⁾أَصْحَابُنَا وَ أَهْلُنَا يَسُبُّونَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام وَ يَدْفِنُونَ فَضَائِلَهُ وَ يَحْمِلُونَ النَّاسَ عَلَي شَنَئَانِهِ وَ لَا يَزِيدُهُ ذَلِكَ مِنَ الْقُلُوبِ إِلَّا قُرْباً وَ يَجْهَدُونَ‌⁽³⁾فِي تَقْرِيبِهِمْ مِنْ نُفُوسِ الْخَلْقِ وَ لَا يَزِيدُهُمْ ذَلِكَ إِلَّا بُعْداً-⁽⁴⁾وَ فِيمَا انْتَهَي إِلَيْهِ الْأَمْرُ مِنْ دَفْنِ فَضَائِلِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ- وَ الْحَيْلُولَةِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ وَ نَشْرِهَا مَا لَا شُبْهَةَ فِيهِ عَلَي عَاقِلٍ حَتَّي كَانَ الرَّجُلُ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَرْوِيَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام رِوَايَةً لَنْ يَسْتَطِيعَ‌⁽⁵⁾أَنْ يَصِفَهَا بِذِكْرِ اسْمِهِ وَ نَسَبِهِ وَ يَدْعُوهُ الضَّرُورَةُ إِلَي أَنْ يَقُولَ حَدَّثَنِي رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ- وَ يَقُولُ‌⁽⁶⁾حَدَّثَنِي رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ حَدَّثَنِي أَبُو زَيْنَبَ- وَ رَوَي عِكْرِمَةُ عَنْ

تاج و تخت دنیوی بهره مندند و مردم را وادار به خاموش کردن نور آن حضرت و باطل کردن رسالت او می‌کنند. اما خداوند با نشر فضیلت ها و آشکار ساختن محسنات اخلاقی و تسخیر همگان برای اعتراف به آن و اقرار به درستی آن و باطل ساختن نیرنگ دشمنان در کتمان فضایل و انکار حقوق وی خرق عادت نمود، تا حجت به نفع او تمام شد و دلیل بر حقانیت وی آشکار گشت. هنگامی که این عادت بر خلاف آن چه ذکر کردیم در خصوص ایشان و یارانشان جاری بود و به خاطر حوادثی که برای امیرالمؤمنین علیه السلام پیش آمد، اسباب ضعف و سستی امر او حادث شد، خرق و شکسته شد که همین امر با توجه به آیه روشن و خیره کننده، بر طبق توصیف ما، بر تفاوت داشتن ایشان با همگان دلالت دارد. این روایت از شعبی شیوع یافت و به حد استفاضه رسید که می گفت: از خطیبان بنی‌امیه شنیدم که وقتی علی بن ابی طالب علیه السلام را در منبرهایشان دشنام می‌دادند گویی بازوانش به سوی آسمان بالا کشیده می شد و وقتی می‌شنیدم که نیاکانشان را در منبرهایشان مدح می‌کردند گویی روی از مرداری برمی گرفتند.

ولید بن عبدالملک روزی به پسرانش گفت: ای پسرانم، حافظ دین باشید چون من ندیدم که دین چیزی را بنا کند که دنیا خرابش کند ولی دیده ام دنیا بنیانی را بنا کرده و دین آن را نابود ساخته است، یاران و دوستان ما پیوسته به علی بن ابی طالب علیه السلام دشنام داده و فضائلش را کتمان می‌کنند و مردم را وادار به تنفر از او می‌کنند اما آن جز به پیوند قلب ها نمی انجامد و تلاش می‌کنند به مردم نزدیک شوند اما جز به دوری آن‌ها از خلق منجر نمی‌شود؛ و آنان آنقدر فضایل امیرالمؤمنین را پنهان کرده و دانشمندان را از شر کرامات ایشان که بر هیچ انسان عاقلی پوشیده نیست منع کردند که اگر کسی بخواهد روایتی از ایشان نقل کند هرگز نخواهد توانست که او را با اسم و نسبش توصیف کند و به هنگام ضرورت مجبور است بگوید: که فلان شخصی از اصحاب رسول خدا با من سخن گفت و یا مردی از قریش به من گفت یا برخی از آنان چنین می‌گوید أبوزینب به من گفت: مثل عکرمة بن

عَائِشَةَ فِي حَدِيثِهَا لَهُ بِمَرَضِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ وَفَاتِهِ فَقَالَتْ فِي جُمْلَةِ ذَلِكَ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مُتَوَكِّئاً عَلَي رَجُلَيْنِ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ أَحَدُهُمَا الْفَضْلُ بْنُ الْعَبَّاسِ فَلَمَّا حُكِيَ عَنْهَا ذَلِكَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ قَالَ لَهُ أَ تَعْرِفُ الرَّجُلَ الْآخَرَ قَالَ لَا لَمْ تُسَمِّهِ لِي قَالَ ذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ- وَ مَا كَانَتْ أُمُّنَا تَذْكُرُهُ بِخَيْرٍ وَ هِيَ تَسْتَطِيعُ .

وَ كَانَتِ الْوُلَاةُ الْجَوَرَةُ تَضْرِبُ بِالسِّيَاطِ مَنْ ذَكَرَهُ بِخَيْرٍ بَلْ تَضْرِبُ الرِّقَابَ عَلَي ذَلِكَ وَ تَعْرِضُ لِلنَّاسِ بِالْبَرَاءَةِ مِنْهُ وَ الْعَادَةُ جَارِيَةٌ فِيمَنِ اتَّفَقَ لَهُ ذَلِكَ أَنْ لَا يَذْكُرَ عَلَي وَجْهٍ بِخَيْرٍ فَضْلًا عَنْ أَنْ يَذْكُرَ لَهُ فَضَائِلَ أَوْ يَرْوِيَ‌⁽¹⁾لَهُ مَنَاقِبَ أَوْ يُثْبِتَ لَهُ حُجَّةً لِحَقٍّ-⁽²⁾وَ إِذَا كَانَ ظُهُورُ فَضَائِلِهِ عليه السلام وَ انْتِشَارُ مَنَاقِبِهِ عَلَي مَا قَدَّمْنَا ذِكْرَهُ مِنْ شِيَاعِ ذَلِكَ فِي الْخَاصَّةِ وَ الْعَامَّةِ وَ تَسْخِيرِ الْعَدُوِّ وَ الْوَلِيِّ لِنَقْلِهِ ثَبَتَ خَرْقُ الْعَادَةِ فِيهِ وَ بَانَ وَجْهُ الْبُرْهَانِ فِيهِ‌⁽³⁾بِالْآيَةِ الْبَاهِرَةِ عَلَي مَا قَدَّمْنَاهُ.

وَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ تَعَالَي فِيهِ عليه السلام أَنَّهُ لَمْ يُمْنَ أَحَدٌ فِي وُلْدِهِ وَ ذُرِّيَّتِهِ بِمَا مُنِيَ عليه السلام⁽⁴⁾فِي ذُرِّيَّتِهِ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يُعْرَفْ خَوْفٌ شَمِلَ جَمَاعَةً مِنْ وُلْدِ نَبِيٍّ وَ لَا إِمَامٍ وَ لَا مَلِكِ زَمَانٍ وَ لَا بَرٍّ وَ لَا فَاجِرٍ كَالْخَوْفِ الَّذِي شَمِلَ ذُرِّيَّةَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ لَا لَحِقَ أَحَداً مِنَ الْقَتْلِ وَ الطَّرْدِ عَنِ الدِّيَارِ وَ الْأَوْطَانِ وَ الْإِخَافَةِ وَ الْإِرْهَابِ مَا لَحِقَ ذُرِّيَّةَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ وُلْدَهُ وَ لَمْ يَجْرِ عَلَي طَائِفَةٍ مِنَ النَّاسِ مِنْ صُرُوفِ‌⁽⁵⁾النَّكَالِ مَا جَرَي عَلَيْهِمْ مِنْ ذَلِكَ فَقُتِلُوا بِالْفَتْكِ وَ الْغِيلَةِ وَ الِاحْتِيَالِ وَ بُنِيَ عَلَي كَثِيرٍ مِنْهُمْ وَ هُمْ أَحْيَاءٌ الْبُنْيَانُ وَ عُذِّبُوا بِالْجُوعِ وَ الْعَطَشِ حَتَّي ذَهَبَتْ أَنْفُسُهُمْ عَلَي الْهَلَاكِ وَ أَحْوَجَهُمْ ذَلِكَ إِلَي التَّمَزُّقِ فِي ذَلِكَ-⁽⁶⁾وَ مُفَارَقَةِ الدِّيَارِ وَ الْأَهْلِ وَ الْأَوْطَانِ وَ كِتْمَانِ نَسَبِهِمْ

عائشه در بیان بیماری رسول خدا صلی الله علیه و آله و وفاتشان گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله که بر دو مرد از اهل بیتش تکیه داشت بیرون آمد که یکی فضل بن عباس بود، هنگامی که آن را به عبدالله بن عباس تعریف کرد به او گفت: آیا مرد دیگر را می‌شناسی؟ گفت: نه او را برایم معرفی نکرده ای! گفت: او علی بن ابی طالب است و مادرمان در حالی که می‌توانست از او به خوبی یاد کند، این کار را نمی‌کرد.

و حاکمان ستمگر کسانی را که به خوبی از امیر المؤمنین یاد می‌کردند نه تنها با شلاق می‌زدند بلکه سر از تنشان جدا می‌کردند و مردم را به برائت از او وا می داشتند و این رسم در میان عده ای که توافق کردند نام او را به خوبی نبرند معمول بود چه برسد بر اینکه فضائلی از او ذکر کرده یا کرامتی روایت کنند یا با دلیل حقانیت او را ثابت کند، حال ظهور محسنات ایشان و نشر آن‌ها در میان خاصه و عامه به آن گونه ای که ذکر شد و تسخیر دشمنان و حاکمان در نقل آن این خرق عادت را اثبات می کند و طبق آن چه گذشت با دلیل روشن، حقانیت ایشان آشکار شد.

از نشانه های خداوند متعال در او این است که به فرزند و خاندان هیچ کسی آنچه را که برای خاندان آن حضرت علیه السلام مقدّر کرده، قرار نداده است و دلیل آن این است که فرزندان هیچ پیامبر یا امام و یا حاکم زمان و یا نیکوکار

و فاجری، ترسی را که به خاندان امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شده تجربه نکرده است، و هیچ کدام قتل و آوارگی از دیار و وطن و ترس و کشتاری که در حق ذریت امیرالمؤمنین علیه السلام و فرزندانش روا داشته شده را بر خود ندیده‌اند و هیچ گروهی از مردم مصیبت‌هایی را که بر آن‌ها وارد شده است نچشیده است. آن‌ها حیله گرانه و غافلگیرانه کشته شدند و در حالی که زنده بودند بر روی آنان بنا ساختند و با گرسنگی و تشنگی شکنجه شدند تا این که هلاک گشتند و همین امر باعث جدایی آنان از دیگران و ترک دیار و اهل و وطن و پنهان ماندن نسبشان

عَنْ أَكْثَرِ النَّاسِ وَ بَلَغَ بِهِمُ الْخَوْفُ إِلَي الِاسْتِخْفَاءِ عَنْ أَحِبَّائِهِمْ فَضْلًا عَنِ الْأَعْدَاءِ وَ بَلَغَ هَرَبُهُمْ مِنْ أَعْدَائِهِمْ‌⁽¹⁾إِلَي أَقْصَي الشَّرْقِ وَ الْغَرْبِ وَ الْمَوَاضِعِ النَّائِيَةِ عَنِ الْعِمَارَةِ وَ زَهِدَ فِي مَعْرِفَتِهِمْ أَكْثَرُ النَّاسِ وَ رَغِبُوا عَنْ تَقْرِيبِهِمْ وَ الِاخْتِلَاطِ بِهِمْ مَخَافَةً عَلَي أَنْفُسِهِمْ وَ ذَرَارِيِّهِمْ مِنْ جَبَابِرَةِ الزَّمَانِ وَ هَذِهِ كُلُّهَا أَسْبَابٌ يَقْتَضِي‌⁽²⁾انْقِطَاعَ نِظَامِهِمْ وَ اجْتِثَاثَ أُصُولِهِمْ وَ قِلَّةَ عَدَدِهِمْ وَ هُمْ مَعَ مَا وَصَفْنَاهُ أَكْثَرُ ذُرِّيَّةِ أَحَدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ الْأَوْلِيَاءِ بَلْ أَكْثَرُ مِنْ ذَرَارِيِّ أَحَدٍ⁽³⁾مِنَ النَّاسِ قَدْ طَبَّقُوا [الْأَرْضَ]⁽⁴⁾بِكَثْرَتِهِمُ الْبِلَادَ وَ غَلَبُوا فِي الْكَثْرَةِ عَلَي ذَرَارِيِّ أَكْثَرِ الْعِبَادِ هَذَا مَعَ اخْتِصَاصِ مَنَاكِحِهِمْ فِي أَنْفُسِهِمْ دُونَ الْبُعَدَاءِ وَ حَصْرِهَا فِي ذَوِي أَنْسَابِهِمْ دِنْيَةً مِنَ الْأَقْرِبَاءِ وَ فِي ذَلِكَ خَرْقُ الْعَادَةِ عَلَي مَا بَيَّنَّاهُ وَ هُوَ دَلِيلُ الْآيَةِ الْبَاهِرَةِ فِي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام كَمَا وَصَفْنَاهُ وَ بَيَّنَّاهُ وَ هَذَا مَا لَا شُبْهَةَ فِيهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ‌⁽⁵⁾.

«7»

م، [تفسير الإمام عليه السلام] قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَمَّا أَظْهَرَ لِلْيَهُودِ وَ لِجَمَاعَةٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ الْمُعْجِزَاتِ فَقَابَلُوهَا بِالْكُفْرِ أَخْبَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْهُمْ بِأَنَّهُ جَلَّ ذِكْرُهُ خَتَمَ عَلَي قُلُوبِهِمْ وَ عَلَي سَمْعِهِمْ خَتْماً يَكُونُ عَلَامَةً لِمَلَائِكَتِهِ الْمُقَرَّبِينَ الْقُرَّاءِ لِمَا فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ مِنْ أَخْبَارِ هَؤُلَاءِ الْمُكَذِّبِينَ الْمَذْكُورِينَ فِيهِ أَحْوَالُهُمْ حَتَّي إِذَا نَظَرُوا إِلَي أَحْوَالِهِمْ وَ قُلُوبِهِمْ وَ أَسْمَاعِهِمْ وَ أَبْصَارِهِمْ وَ شَاهَدُوا مَا هُنَاكَ مِنْ خَتْمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهَا ازْدَادُوا بِاللَّهِ مَعْرِفَةً وَ بِعِلْمِهِ بِمَا يَكُونُ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ يَقِيناً حَتَّي إِذَا شَاهَدُوا هَؤُلَاءِ الْمَخْتُومَ عَلَيْهِمْ وَ عَلَي جَوَارِحِهِمْ يُخْبِرُونَ عَلَي مَا قَرَءُوا مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وَ شَاهَدُوهُ فِي قُلُوبِهِمْ وَ أَسْمَاعِهِمْ وَ أَبْصَارِهِمْ ازْدَادُوا بِعِلْمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْغَائِبَاتِ يَقِيناً قَالَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَهَلْ فِي عِبَادِ اللَّهِ مَنْ يُشَاهِدُ هَذَا الْخَتْمَ كَمَا تُشَاهِدُهُ الْمَلَائِكَةُ فَقَالَ رَسُولُ

از بیشتر مردم شد و ترس آن‌ها را به جایی رساند، که علاوه بر دشمنان از دوستانشان نیز پنهان گشته و به نقاط دور شرق و غرب و مکان‌های دور از کاشانه شان فرار کردند و بیشتر مردم از شناخت آن‌ها روی گرداندند و به دلیل ترس از جان خود و فرزندانشان از دست ستمگران زمانه از نزدیکی و پیوند با آن‌ها دوری کردند، همه این‌ها دلایلی است که فروپاشی نظام و ریشه کن شدن تبار و اندک بودن تعدادشان را باعث می شود، با وجود آن چیزهایی که ذکر آن گذشت آن‌ها بیشتر از همه انبیا و صالحان و اولیا دارای نسل و فرزند هستند، بلکه شمار نسل آنان از نسل مردم عادی نیز بیشتر است. آنان از کثرت نسل، در همه زمین پخش شدند و در فزونی بر فرزندان بیشتر مردم فائق آمدند، با توجه به این که آن‌ها ازدواج فامیلی داشتند و فقط با نزدیکان خود ازدواج می‌کردند، و در همین نیز بر طبق آن چه بیان کردیم خرق عادت است که طبق آن چه توصیف و بیان کردیم، دلیلِ وجودِ نشانه روشن در امیرالمؤمنین علیه السلام است و بحمدالله در این موضوع، هیچ شبهه ای نیست.⁽⁶⁾

روایت 7

تفسیر امام عسکری علیه السلام: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که برای یهود و گروهی از منافقان معجزات را نشان داد با کفر با آن معجزات مقابله کردند، خداوند عزوجل به آن‌ها فرمود که بر دل‌ها و گوش‌هایشان مهر زده است که نشانه ای بر فرشتگان مقربش است فرشتگانی که اخبار آن دروغ گویان را در لوح محفوظ می‌خوانند که احوالشان در آن است تا اگر به احوال و دل ها و گوش‌ها و چشمشان نگریستند و مهر خداوند عزوجل را مشاهده کردند معرفت و یقینشان به خداوند و به علم او قبل از یقین زیاد شود. و اگر آنان مهر را بر خود و جوارحشان مشاهده کردند از آن چه در لوح محفوظ خواندند و در دل‌ها و گوش و چشم‌هایشان دیدند آگاه شوند و به علم خداوند به امور غیبی یقین پیدا کنند، امام صادق علیه السلام فرمود: پس گفتند: ای رسول خدا آیا در بین بندگان خداوند کسی است که این مهر را مشاهده کند آن چنان که ملائکه مشاهده کردند؟ رسول خدا

اللَّهِ صلي الله عليه و آله بَلَي مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ شَاهَدَهُ بِإِشْهَادِ اللَّهِ تَعَالَي لَهُ وَ يُشَاهِدُهُ مِنْ أُمَّتِهِ أَطْوَعُهُمْ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَشَدُّهُمْ جِدّاً فِي طَاعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَفْضَلُهُمْ فِي دِينِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالُوا بَيِّنْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ كُلٌّ مِنْهُمْ يَتَمَنَّي أَنْ يَكُونَ هُوَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله دَعُوهُ يَكُنْ مِمَّنْ شَاءَ اللَّهُ فَلَيْسَ الْجَلَالَةُ فِي الْمَرَاتِبِ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِالتَّمَنِّي وَ لَا بِالتَّظَنِّي وَ لَا بِالاقْتِرَاحِ وَ لَكِنَّهُ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَي مَنْ يَشَاءُ يُوَفِّقُهُ لِلْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ يُكْرِمُهُ بِهَا فَيُبَلِّغُهُ أَفْضَلَ الدَّرَجَاتِ وَ أَفْضَلَ الْمَرَاتِبِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي سَيُكْرِمُ بِذَلِكَ مَنْ يُرِيكُمُوهُ فِي غَدٍ فَجِدُّوا فِي الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ فَمَنْ وَفَّقَهُ اللَّهُ لِمَا يُوجِبُ عَظِيمَ كَرَامَتِهِ عَلَيْهِ فَلِلَّهِ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْفَضْلُ الْعَظِيمُ .

قَالَ عليه السلام فَلَمَّا أَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ غَصَّ مَجْلِسُهُ بِأَهْلِهِ وَ قَدْ جَدَّ بِالْأَمْسِ كُلٌّ مِنْ خِيَارِهِمْ فِي خِيَارِ عَمَلِهِ وَ إِحْسَانِهِ إِلَي رَبِّهِ قَدَّمَهُ يَرْجُو أَنْ يَكُونَ هُوَ ذَلِكَ الْخَيْرَ الْأَفْضَلَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَنْ هَذَا عَرِّفْنَاهُ بِصِفَتِهِ إِنْ لَمْ تَنُصَّ لَنَا عَلَي اسْمِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله هَذَا الْجَامِعُ لِلْمَكَارِمِ الْحَاوِي لِلْفَضَائِلِ الْمُشْتَمِلُ عَلَي الْجَمِيلِ قَاضٍ عَنْ أَخِيهِ دَيْناً مُجْحِفاً إِلَي غَرِيمٍ سَغِبٍ‌⁽¹⁾غَاضِبٌ لِلَّهِ تَعَالَي قَاتِلٌ لِغَضَبِهِ ذَاكَ عَدُوَّ اللَّهِ مُسْتَحْيٍ مِنْ مُؤْمِنٍ مُعْرِضاً عَنْهُ بِخَجْلَةٍ مُكَايِداً⁽²⁾فِي ذَلِكَ الشَّيْطَانَ الرَّجِيمَ حَتَّي أَخْزَاهُ اللَّهُ عَنْهُ وَ وَقَي بِنَفْسِهِ نَفْسَ عَبْدٍ الله [لِلَّهِ] مُؤْمِنٍ حَتَّي أَنْقَذَهُ مِنَ الْهَلَكَةِ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَيُّكُمْ قَضَي الْبَارِحَةَ أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ سَبْعَمِائَةِ دِرْهَمٍ فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا عَلِيُّ فَحَدِّثْ إِخْوَانَكَ الْمُؤْمِنِينَ كَيْفَ كَانَتْ قِصَّتُهُ أُصَدِّقْكَ لِتَصْدِيقِ اللَّهِ إِيَّاكَ فَهَذَا الرُّوحُ الْأَمِينُ أَخْبَرَنِي عَنِ اللَّهِ تَعَالَي أَنَّهُ قَدْ هَذَّبَكَ عَنِ الْقَبِيحِ كُلِّهِ وَ نَزَّهَكَ عَنِ الْمَسَاوِي بِأَجْمَعِهَا وَ خَصَّكَ بِالْفَضَائِلِ مِنْ أَشْرَفِهَا⁽³⁾وَ أَفْضَلِهَا لَا يَتَّهِمُكَ إِلَّا مَنْ كَفَرَ بِهِ وَ أَخْطَأَ حَظَّ نَفْسِهِ

صلی الله علیه و آله فرمود: آری رسول خدا با نشان دادن خداوند تعالی بر او آن را دیده است و از امت ایشان پیروترینشان به خداوند عزوجل و کوشاترینشان در طاعت خدا و برترینشان در دین خدا عزوجل آن را می‌بیند پس گفتند: ای رسول خدا او را مشخص فرما در حالی که هر کدام از آن‌ها آرزو داشتند که او باشد. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بگذارید هر کس که خداوند می خواهد باشد؛ و بزرگی در مراتب نزد خدای سبحان به تمنا و گمان و پیشنهاد نیست بلکه فضیلتی است از سوی خداوند عزوجل که به هر کسی بخواهد او را در اعمال نیک توفیق می‌دهد و گرامی می دارد و او را به برترین درجات و مراتب می‌رساند. خداوند تعالی کسی را که فردا او را خواهید دید با این فضائل، گرامی می‌دارد، پس در اعمال صالح بکوشید، پس هر کس که خداوند، او را در واجبات توفیق دهد کرامتش بر او عظیم و از جانب خداوند برای او فضلی بزرگ است.

آن حضرت علیه السلام فرمود: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله صبح کرد و مجلس او از اهل بیتش مالامال گشت و هر یک از برگزیده ترین ایشان در پی بهترین اعمال رفته و به درگاه خدا احسان کرده بود امید داشت که او همان برترین و بهترین باشد. گفتند: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله اگر اسم آن شخص را نمی‌گویید صفت و ویژگی او را به ما بگو. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: او جامع مکارم و حاوی فضایل و مشتمل بر زیبایی و کسی است که قرض سنگین برادر بدهکار گرسنه اش را می دهد و غضب کننده برای خدا، کشنده دشمن خدا با غضبش، شرم کننده از مؤمن و روی گردان از او با شرم، تحمل کننده ظلم شیطان رجیم است تا خداوند او را رسوا کند و کسی است که به وسیله خودش از جان بنده مؤمن خدا محافظت کرده تا او را از هلاکت نجات دهد. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کدام یک از شما دیشب هزار و هفتصد درهم ادا کرده است؟ علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود: من ای رسول خدا، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای علی به برادران مؤمنت بگو که ماجرای آن چگونه بود تا با تصدیق تو توسط خداوند، تو را تصدیق کنم. این روح الامین است که از خداوند به من خبر آورده که تو را از همه زشتی‌ها پاک کرده و از بدی‌ها منزه ساخته و تو را با شریف‌ترین و برترین فضایل آراسته است؛ کسی تو را متهم نمی‌کند مگر کافر باشد و بهره و نصیب خودش را پایمال کند.

فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام مَرَرْتُ الْبَارِحَةَ بِفُلَانِ بْنِ فُلَانٍ الْمُؤْمِنِ فَوَجَدْتُ فُلَاناً وَ أَنَا أَتَّهِمُهُ بِالنِّفَاقِ وَ قَدْ لَازَمَهُ وَ ضَيَّقَ عَلَيْهِ فَنَادَانِيَ الْمُؤْمِنُ يَا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ وَ كَشَّافَ الْكُرَبِ عَنْ وَجْهِ رَسُولِ اللَّهِ وَ قَامِعَ أَعْدَائِهِ عَنْ حَبِيبِهِ أَغِثْنِي وَ اكْشِفْ كُرْبَتِي وَ نَجِّنِي مِنْ غَمِّي سَلْ غَرِيمِي هَذَا لَعَلَّهُ يُجِيبُكَ وَ يُؤَجِّلُنِي فَإِنِّي مُعْسِرٌ فَقُلْتُ لَهُ اللَّهَ إِنَّكَ لَمُعْسِرٌ فَقَالَ يَا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَئِنْ كُنْتُ أَسْتَحِلُّ الْكَذِبَ فَلَا تَأْمَنَنِّي عَلَي يَمِينِي أَيْضاً فَإِنِّي مُعْسِرٌ وَ فِي قَوْلِي هَذَا صَادِقٌ وَ أُوَقِّرُ اللَّهَ وَ أُجِلُّهُ أَنْ أَحْلِفَ بِهِ صَادِقاً أَوْ كَاذِباً فَأَقْبَلْتُ عَلَي الرَّجُلِ فَقُلْتُ إِنِّي لَأُجِلُّ نَفْسِي عَنْ أَنْ يَكُونَ لِهَذَا عَلَيَّ يَدٌ وَ أُجِلُّكَ أَيْضاً عَنْ أَنْ يَكُونَ لَهُ عَلَيْكَ يَدٌ أَوْ مِنَّةٌ وَ أَسْأَلُ مَالِكَ الْمُلْكِ‌⁽¹⁾الَّذِي لَا يَأْنَفُ مِنْ سُؤَالِهِ وَ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ التَّعَرُّضِ لِثَوَابِهِ ثُمَّ قُلْتُ اللَّهُمَّ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ لَمَّا قَضَيْتَ عَنْ عَبْدِكَ هَذَا هَذَا الدَّيْنَ فَرَأَيْتُ أَبْوَابَ السَّمَاءِ تُنَادِي أَمْلَاكُهَا يَا أَبَا الْحَسَنِ مُرْ هَذَا الْعَبْدَ يَضْرِبُ بِيَدِهِ إِلَي مَا شَاءَ مِمَّا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنْ حَجَرٍ وَ مَدَرٍ وَ حَصَاةٍ وَ تُرَابٍ يَسْتَحِيلُ فِي يَدِهِ ذَهَباً ثُمَّ يَقْضِي مِنْهُ دَيْنَهُ وَ يَجْعَلُ مَا يَبْقَي نَفَقَتَهُ وَ بِضَاعَتَهُ الَّتِي يَسُدُّ بِهَا فَاقَتَهُ وَ يَمُونُ‌⁽²⁾بِهَا عِيَالَهُ فَقُلْتُ يَا عَبْدَ اللَّهِ قَدْ أَذِنَ اللَّهُ بِقَضَاءِ دَيْنِكَ وَ إِيْسَارِكَ بَعْدَ فَقْرِكَ اضْرِبْ بِيَدِكَ إِلَي مَا تَشَاءُ مِمَّا أَمَامَكَ فَتَنَاوَلْهُ فَإِنَّ اللَّهَ يُحَوِّلُهُ فِي يَدِكَ ذَهَباً إِبْرِيزاً فَتَنَاوَلَ أَحْجَاراً ثُمَّ مَدَراً فَانْقَلَبَتْ لَهُ ذَهَباً أَحْمَرَ ثُمَّ قُلْتُ لَهُ افْصِلْ لَهُ مِنْهَا قَدْرَ دَيْنِهِ فَأَعْطِهِ فَفَعَلَ قُلْتُ فَالْبَاقِي لَكَ رِزْقٌ سَاقَهُ اللَّهُ تَعَالَي إِلَيْكَ فَكَانَ الَّذِي قَضَاهُ مِنْ دَيْنِهِ أَلْفاً وَ سَبْعَمِائَةِ دِرْهَمٍ وَ كَانَ الَّذِي بَقِيَ أَكْثَرَ مِنْ مِائَةِ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَهُوَ مِنْ أَيْسَرِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ.

ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مِنَ الْحِسَابِ مَا لَا يَبْلُغُهُ عُقُولُ الْخَلْقِ إِنَّهُ يَضْرِبُ أَلْفاً وَ سَبْعَمِائَةٍ فِي أَلْفٍ وَ سَبْعِمِائَةٍ ثُمَّ مَا ارْتَفَعَ مِنْ ذَلِكَ فِي مِثْلِهِ إِلَي أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ أَلْفَ مَرَّةٍ ثُمَّ آخِرُ مَا يَرْتَفِعُ مِنْ ذَلِكَ عَدَدُ مَا يَهَبُهُ اللَّهُ لَكَ فِي الْجَنَّةِ مِنَ الْقُصُورِ قَصْرٍ مِنْ ذَهَبٍ وَ قَصْرٍ مِنْ فِضَّةٍ وَ قَصْرٍ مِنْ لُؤْلُؤٍ وَ قَصْرٍ مِنْ زَبَرْجَدٍ وَ قَصْرٍ مِنْ

علی علیه السلام فرمود: دیشب من به فلانی پسر فلان مؤمن وارد شدم و او را دیدم و به نفاق متهمش کردم که گریبان گیرش بود و فشار و سختی زیادی به او وارد ساخته بود. آن مؤمن مرا صدا زد: ای برادر رسول خدا و بر طرف کننده ناراحتی از چهره او و خوارکننده دشمنانش در مقابل دوستانش، مرا یاری کن و گرفتاری‌ام را برطرف نما و مرا از اندوه نجات بخش، از این بدهکارم بخواه شاید به تو جواب دهد و به من فرصت دهد به راستی من گرفتارم، من به او گفتم: تو را به خدا گرفتاری؟ گفت: ای برادر رسول خدا صلی الله علیه و آله اگر من دروغ را روا به شمار آورم پس به سوگندم نیز اعتنا نکن، من گرفتارم و در این گفته‌ام صادق، من خدا را بزرگتر و عظیم تر از آن می شمارم که راست یا دروغ به او سوگند بخورم، نزد مرد رفته و گفتم: من خودم را مبرا می‌دانم از اینکه منتی از او بر من باشد و هم چنین تو را منزه می‌دانم از این که منتی از او بر تو باشد، و از مالک جهان که درخواست از او عار نیست و بهره‌مندی از ثوابش خجالتی ندارد مسألت دارم، پس گفتم: پروردگارا به حق محمد و خاندان پاکیزه‌اش این قرض را از این بنده‌ات بر طرف ساز، پس درهای آسمان را دیدم که فرشتگانش را ندا می‌دهد: ای ابوالحسن به این بنده وارد شو؟ در آن هنگام او به آن چه در دستش از سنگ و گل و ریگ و خاک بود زد و به طلا تبدیل شد و قرضش را ادا کرد و با بقیه آن فقر و نداری خانواده‌اش را بر طرف کرد، پس گفتم: ای عبدالله خداوند به برآوردن قرض و خشنودی تو بعد از فقرت امر کرده است، دستت را به آن که در مقابلت است و دوست داری بزن و آن را بردار. خداوند آن را به طلای خالص تبدیل می‌کند. سپس آن مرد سنگ‌ها سپس گل و لای را برداشت و به طلای ناب تبدیل شد. پس گفتم: قدری از آن را بردار و دینت را ادا کن، و او آن را انجام داد. گفتم: باقی آن برای توست که خداوند به تو روزی کرده است و مقداری که او با آن دینش را ادا کرده بود هفتصد درهم بود و بقیه که نزدش مانده بود بیش از صد هزار درهم بود آن مرد از مرفه‌ترین مردم مدینه شد.

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند از حساب به اندازه ای می‌داند که عقل بشر به آن نمی‌رسد، او هزار و هفتصد را در هزار و هفتصد ضرب می‌کند و حاصل آن را در مثل خودش تا این کار را هزار مرتبه انجام می‌دهد پس آن چه از این عدد به دست می‌آید را در بهشت برای تو از قصرها قصر طلا و نقره و قصری از مروارید و قصری از زبرجد و قصری از

جَوْهَرٍ وَ قَصْرٍ مِنْ نُورِ رَبِّ الْعِزَّةِ وَ أَضْعَافِ ذَلِكَ مِنَ الْعَبِيدِ وَ الْخَدَمِ وَ الْخَيْلِ وَ النُّجُبِ تَطِيرُ بَيْنَ سَمَاءِ الْجَنَّةِ وَ أَرْضِهَا فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام حَمْداً لِرَبِّي وَ شُكْراً قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هَذَا الْعَدَدُ فَهُوَ عَدَدُ مَنْ يُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ وَ يَرْضَي عَنْهُمْ لِمَحَبَّتِهِمْ لَكَ وَ أَضْعَافُ هَذَا الْعَدَدِ مَنْ يُدْخِلُهُمُ النَّارَ مِنَ الشَّيَاطِينِ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ بِبُغْضِهِمْ لَكَ وَ وَقِيعَتِهِمْ فِيكَ وَ تَنْقِيصِهِمْ إِيَّاكَ .

ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَيُّكُمْ قَتَلَ الْبَارِحَةَ رَجُلًا غَضَباً لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَا وَ سَيَأْتِيكُمُ الْخُصُومُ الْآنَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حَدِّثْ إِخْوَانَكَ الْمُؤْمِنِينَ الْقِصَّةَ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام كُنْتُ فِي مَنْزِلِي إِذْ سَمِعْتُ رَجُلَيْنِ خَارِجَ دَارِي يَتَدَارَءَانِ-⁽¹⁾فَدَخَلَا إِلَيَّ فَإِذَا فُلَانٌ الْيَهُودِيُّ وَ فُلَانٌ رَجُلٌ مَعْرُوفٌ فِي الْأَنْصَارِ فَقَالَ الْيَهُودِيُّ يَا أَبَا الْحَسَنِ- اعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ بَدَتْ لِي مَعَ هَذَا حُكُومَةٌ فَاحْتَكَمْنَا إِلَي مُحَمَّدٍ صَاحِبِكُمْ فَقَضَي لِي عَلَيْهِ فَهُوَ يَقُولُ لَسْتُ أَرْضَي بِقَضَائِهِ فَقَدْ حَافَ‌⁽²⁾وَ مَالَ وَ لِيَكُنْ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ فَأَبَيْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ أَ فَتَرْضَي بِعَلِيٍّ فَقُلْتُ نَعَمْ فَهَا هُوَ قَدْ جَاءَ بِي إِلَيْكَ فَقُلْتُ لِصَاحِبِهِ أَ كَمَا يَقُولُ قَالَ نَعَمْ ثُمَّ قُلْتُ أَعِدْ عَلَيَّ الْحَدِيثَ فَأَعَادَ كَمَا قَالَ الْيَهُودِيُّ ثُمَّ قَالَ لِي يَا عَلِيُّ فَاقْضِ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ فَقُمْتُ أَدْخُلُ مَنْزِلِي فَقَالَ الرَّجُلُ إِلَي أَيْنَ قُلْتُ أَدْخُلُ آتِيَكَ بِمَا بِهِ أَحْكُمُ بِالْحُكْمِ الْعَدْلِ فَدَخَلْتُ وَ اشْتَمَلْتُ عَلَي سَيْفِي وَ ضَرَبْتُهُ عَلَي حَبْلِ عَاتِقِهِ فَلَوْ كَانَ جَبَلَا لَقَدَدْتُهُ فَوَقَعَ رَأْسُهُ بَيْنَ يَدَيْهِ .

فَلَمَّا فَرَغَ عَلِيٌّ عليه السلام مِنْ حَدِيثِهِ جَاءَ أَهْلُ ذَلِكَ الرَّجُلِ بِالرَّجُلِ الْمَقْتُولِ وَ قَالُوا هَذَا ابْنُ عَمِّكَ قَتَلَ صَاحِبَنَا فَاقْتَصَّ مِنْهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَا قِصَاصَ فَقَالُوا أَوْ دِيَةً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ وَ لَا دِيَةَ لَكُمْ هَذَا وَ اللَّهِ قَتِيلُ اللَّهِ لَا يُؤدَي إِنَّ عَلِيّاً قَدْ شَهِدَ عَلَي صَاحِبِكُمْ بِشَهَادَةٍ وَ اللَّهُ يَلْعَنُهُ بِشَهَادَةِ عَلِيٍّ وَ لَوْ شَهِدَ عَلِيٌّ عَلَي الثَّقَلَيْنِ لَقَبِلَ اللَّهُ شَهَادَتَهُ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ الصَّادِقُ الْأَمِينُ ارْفَعُوا صَاحِبَكُمْ هَذَا وَ ادْفِنُوهُ مَعَ الْيَهُودِ

جواهر و قصری از نور دو جهان می‌بخشد هم چنین چند برابر آن از بندگان و خدمه و اسبان و مرکب‌ها که بین آسمان و زمین بهشت پرواز می‌کنند، سپس علی علیه السلام فرمود: حمد و سپاس مخصوص پروردگارم است، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: این عدد تعداد کسانی است که خداوند وارد بهشتشان می‌کند و از آن‌ها به خاطر محبت به تو خشنود می‌شود و چند برابر این عدد کسانی هستند که از شیاطین و جن و انس به خاطر دشمنی و بدگویی و کم شمردن تو وارد جهنمشان می‌کند.

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کدام یک از شما دیشب مردی را به خاطر حمایت از خدا و رسولش به قتل رساند؟ امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: من، و اکنون طرف دعوا را نزد شما می‌آورم رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: داستان را به برادران مؤمنت تعریف کن، علی علیه السلام فرمود: در خانه بودم که از دو مرد در بیرون از منزل شنیدم که دعوا می‌کنند آن ها بر من وارد شدند. ناگهان دیدم که یکی فلان یهودی است، و دیگری مردی سرشناس از انصار. یهودی گفت: ای اباحسن بدان که من با این مرد نیاز به قاضی پیدا کردم و برای داوری نزد محمد صاحب شما رفتم و او حکم به نفع من و زیان او داد. او می‌گفت: من از حکم و داوری او راضی نیستم چون او ظلم کرد و حکم اشتباه داد و باید بین من و تو کعب بن اشرف داوری کند. من او را نپذیرفتم، گفت: آیا به علی راضی هستی؟ گفتم: بله، و او مرا به نزد تو آورد، به دوستم گفتم: آیا همان گونه است که می‌گوید؟ گفت: بله، پس گفتم: ماجرا را دوباره برایم تکرار کن، او همان گونه که یهودی گفته بود ماجرا را تکرار کرد، پس به من گفت: ای علی با حق بین ما قضاوت کن. من بلند شده و وارد خانه شدم و مرد گفت: کجا می‌روید؟ گفتم: می‌روم تا آن چیزی را که با آن قضاوت عادلانه می‌کنم بیاورم، من وارد شده و شمشیرم را برداشته و به گردنش را زدم، اگر گردن او کوه بود تکه تکه می‌کردم پس سرش در مقابلش افتاد.

هنگامی که علی علیه السلام سخنش را به پایان برد خانواده آن مرد، مقتول را آورده و گفتند: این پسر عمویت دوست ما را کشته پس او را قصاص کن، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ قصاصی بر او نیست گفتند: دیه چطور، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ دیه ای هم برای او نیست. به خدا سوگند این کشته خدا دیه ندارد. علی به دوست شما شهادت داد و خداوند او را با شهادت علی لعنت می‌فرستد و اگر علی بر ثقلین شهادت دهد خداوند آن را قبول می‌کند، فقط او راستگو و امانتدار است، دوستتان را بردارید و با یهود دفن کنید

فَقَدْ كَانَ مِنْهُمْ فَرُفِعَ وَ إِذَا أَوْدَاجُهُ تَشْخُبُ دَماً وَ بَدَنُهُ قَدْ كُسِيَ شَعْراً فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أُشْبِهُهُ إِلَّا بِالْخِنْزِيرِ فِي شَعْرِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا عَلِيُّ أَ وَ لَيْسَ لَوْ جِئْتَ بِعَدَدِ كُلِّ شَعْرَةٍ مِنْهُ عَدَدَ رِمَالِ الدُّنْيَا حَسَنَاتٍ لَكَانَ كَثِيراً قَالَ بَلَي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا أَبَا الْحَسَنِ إِنَّ هَذَا الْقَتْلَ الَّذِي قَتَلْتَ بِهِ هَذَا الرَّجُلَ قَدْ أَوْجَبَ اللَّهُ لَكَ بِهِ مِنَ الثَّوَابِ كَأَنَّمَا أَعْتَقْتَ رِقَاباً بِعَدَدِ رَمْلِ عَالِجِ الدُّنْيَا وَ بِعَدَدِ كُلِّ شَعْرَةٍ عَلَي هَذَا الْمُنَافِقِ وَ إِنَّ أَقَلَّ مَا يُعْطِي اللَّهُ بِعِتْقِ رَقَبَةٍ لِمَنْ يَهَبُ لَهُ بِعَدَدِ كُلِّ شَعْرَةٍ مِنْ تِلْكَ الرَّقَبَةِ أَلْفُ حَسَنَةٍ وَ يَمْحُو عَنْهُ أَلْفَ سَيِّئَةٍ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ فَلِأَبِيهِ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لِأَبِيهِ فَلِأُمِّهِ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا فَلِأَخِيهِ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ فَلِذَوَيْهِ وَ جِيرَانِهِ وَ قَرَابَاتِهِ.

ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَيُّكُمُ اسْتَحْيَا الْبَارِحَةَ مِنْ أَخٍ لَهُ فِي اللَّهِ لَمَّا رَأَي بِهِ خَلَّةً ثُمَّ كَايَدَ⁽¹⁾الشَّيْطَانَ فِي ذَلِكَ الْأَخِ وَ لَمْ يَزَلْ بِهِ حَتَّي غَلَبَهُ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حَدِّثْ بِهِ يَا عَلِيُّ إِخْوَانَكَ الْمُؤْمِنِينَ لِيَتَأَسَّوْا بِحُسْنِ صَنِيعِكَ فِيمَا يُمْكِنُهُمْ وَ إِنْ كَانَ أَحَدٌ مِنْهُمْ لَمْ يَلْحَقْ شَأْنَكَ وَ لَمْ يَسْبِقْ عِبَادَتَكَ وَ لَا يَرْمُقُكَ فِي سَابِقَةٍ لَكَ إِلَي الْفَضَائِلِ إِلَّا كَمَا يَرْمُقُ الشَّمْسُ إِلَي الْأَرْضِ وَ أَقْصَي الْمَشْرِقِ مِنْ أَقْصَي الْمَغْرِبِ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام مَرَرْتُ بِمَزْبَلَةِ بَنِي فُلَانٍ فَرَأَيْتُ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ مُؤْمِناً قَدْ أَخَذَ مِنْ تِلْكَ الْمَزْبَلَةِ قُشُورَ الْبِطِّيخِ وَ الْقِثَّاءِ وَ التِّينِ فَهُوَ يَأْكُلُهَا مِنْ شِدَّةِ الْجُوعِ فَلَمَّا رَأَيْتُهُ اسْتَحْيَيْتُ مِنْ أَنْ يَرَانِيَ فَيَخْجَلَ وَ أَعْرَضْتُ عَنْهُ وَ مَرَرْتُ إِلَي مَنْزِلِي وَ كُنْتُ أَعْدَدْتُ لِفُطُورِي وَ سُحُورِي قُرْصَيْنِ مِنْ شَعِيرٍ فَجِئْتُ بِهِمَا إِلَي الرَّجُلِ فَنَاوَلْتُهُ إِيَّاهُمَا وَ قُلْتُ أَصِبْ مِنْ هَذَا كُلَّمَا جُعْتَ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَجْعَلُ الْبَرَكَةَ فِيهِمَا فَقَالَ يَا أَبَا الْحَسَنِ أَنَا أُرِيدُ أَنْ أَمْتَحِنَ هَذِهِ الْبَرَكَةَ لِعِلْمِي بِصِدْقِكَ فِي قِيلِكَ إِنِّي أَشْتَهِي لَحْمَ فِرَاخٍ وَ اشْتَهَاهُ عَلَيَّ أَهْلُ مَنْزِلِي فَقُلْتُ اكْسِرْ مِنْهُ لُقَماً بِعَدَدِ مَا تُرِيدُهُ مِنْ فِرَاخٍ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَي يَقْلِبُهَا فِرَاخاً بِمَسْأَلَتِي إِيَّاهُ بِجَاهِ

که او از آن‌هاست. آن‌ها او را برداشتند در حالی که از شاهرگش خون جای بود و بدنش پر از مو بود. علی علیه السلام فرمود: ای رسول خدا در پر مویی چقدر شبیه خوک است! پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای علی آیا چنین نیست که اگر در مقابل هر تار موی او، به اندازه شن‌های دنیا نیکی می‌آوردی خیلی زیاد می شد؟ فرمود: آری یا رسول خدا. پیامبر فرمود: ای اباحسن خداوند ثواب را به خاطر کشتن آن مرد بر تو واجب کرد گویی تو بردگانی را به اندازه شن‌های همه دنیا و به عدد موهای این منافق آزاد کردی و کمترین پاداش آزاد کردن یک برده این است که خداوند به تعداد هر موی گردن او هزار خیر قرار می‌دهد و هزار بدی را از بین می‌برد و اگر برای او قرار ندهد برای پدرش و اگر برای پدرش قرار ندهد برای مادرش و اگر برای مادرش نباشد برای برادرش و در صورت برادر نداشته باشد برای اهل و همسایگان و نزدیکانش قرار می‌دهد .

سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دیشب کدام یک از شما از برادرش به خاطر خداوند شرمگین شد آن هنگام که در او نوعی دوستی را حس کرد و سپس در موردآن دوستش با شیطان بحث کرد تا اینکه بر او غلبه کرد؟ علی علیه السلام فرمود: ای رسول خدا من، رسول خدا فرمود: ای علی داستان را برای برادران مؤمنت تعریف کن تا از رفتار نیک تو تا آنجا که می‌توانند درس بگیرند، هر چند کسی از آن‌ها نمی‌تواند به درجه تو برسد و در عبادت از تو پیشی بگیرد و قادر نیست به سابقه فضیلت های تو بنگرد مگر مانند خورشید که از آن بالا از شرق تا غرب زمین را می نگرد. علی علیه السلام فرمود: دیشب از کنار فلان زباله دان گذشتم و مردی از انصار را دیدم که پوست خربزه و خیار و انجیر را برداشته و از شدت گرسنگی آن را می‌خورد، هنگامی که او را دیدم از این که مرا ببیند و خجالت بکشد شرمگین شدم و از او روی گردانده و به خانه آمدم و در حالی که برای صبحانه و سحرم دو قرص نان جو آماده می‌کردم آن‌ها را به مرد دادم و به او خوراندم و گفتم: آن‌ها را بگیر و هر وقت گرسنه شدی بخور خداوند عزوجل در آن‌ها برکت قرار می‌دهد، او گفت: ای ابا حسن من برای این که صدق گفتار تو را بدانم می‌خواهم این برکت را امتحان کنم. من هوس گوشت جوجه کرده ام و می‌خواهم که خانواده‌ام هم از آن بخورند من گفتم: به تعداد هر جوجه ای که می‌خواهی از آن لقمه ای را بردار که خداوند تعالی با درخواست من، به برکت

مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ فَأَخْطَرَ الشَّيْطَانُ بِبَالِي فَقَالَ يَا أَبَا الْحَسَنِ تَفْعَلُ هَذَا بِهِ وَ لَعَلَّهُ مُنَافِقٌ فَرَدَدْتُ عَلَيْهِ وَ قُلْتُ إِنْ يَكُنْ مُؤْمِناً فَهُوَ أَهْلٌ لِمَا أَفْعَلُ مَعَهُ وَ إِنْ يَكُنْ مُنَافِقاً فَأَنَا لِلْإِحْسَانِ أَهْلٌ فَلَيْسَ كُلُّ مَعْرُوفٍ يَلْحَقُ مُسْتَحِقَّهُ وَ قُلْتُ أَنَا أَدْعُو اللَّهَ بِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ لِيُوَفِّقَهُ لِلْإِخْلَاصِ وَ النُّزُوعِ عَنِ الْكُفْرِ إِنْ كَانَ مُنَافِقاً فَإِنَّ تَصَدُّقِي عَلَيْهِ بِهَذَا أَفْضَلُ مِنْ تَصَدَّقِي عَلَيْهِ بِالطَّعَامِ الشَّرِيفِ الْمُوجِبِ لِلثَّرْوَةِ وَ الْغَنَاءِ وَ كَابَدْتُ الشَّيْطَانَ وَ دَعَوْتُ اللَّهَ سِرّاً مِنَ الرَّجُلِ بِالْإِخْلَاصِ بِجَاهِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ فَارْتَعَدَتْ فَرَائِصُ الرَّجُلِ وَ سَقَطَ لِوَجْهِهِ فَأَقَمْتُهُ وَ قُلْتُ مَا ذَا شَأْنُكَ قَالَ كُنْتُ مُنَافِقاً شَاكّاً فِيمَا يَقُولُهُ مُحَمَّدٌ وَ فِيمَا تَقُولُهُ أَنْتَ فَكَشَفَ لِيَ اللَّهُ عَنِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ-⁽¹⁾فَأَبْصَرْتُ كُلَّ مَا تُوَاعِدَانِ مِنَ الْعُقُوبَاتِ فَذَلِكَ حِينَ وَقَرَ الْإِيمَانُ فِي قَلْبِي وَ أَخْلَصَ بِهِ جَنَانِي وَ زَالَ عَنِّي الشَّكُّ الَّذِي كَانَ يَعْتَوِرُنِي فَأَخَذَ الرَّجُلُ الْقُرْصَيْنِ وَ قُلْتُ لَهُ كُلَّ شَيْ‌ءٍ تَشْتَهِيهِ فَاكْسِرْ مِنَ الْقُرْصِ قَلِيلًا فَإِنَّ اللَّهَ يُحَوِّلُهُ مَا تَشْتَهِيهِ وَ تَتَمَنَّاهُ وَ تُرِيدُهُ فَمَا زَالَ ذَلِكَ يَتَقَلَّبُ شَحْماً وَ لَحْماً وَ حُلْواً وَ رَطْباً وَ بِطِّيخاً وَ فَوَاكِهَ الشِّتَاءِ وَ فَوَاكِهَ الصَّيْفِ حَتَّي أَظْهَرَهُ اللَّهُ تَعَالَي مِنَ الرَّغِيفَيْنِ عَجَباً وَ صَارَ الرَّجُلُ مِنْ عُتَقَاءِ اللَّهِ مِنَ النَّارِ وَ مِنْ عَبِيدِهِ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيَارِ فَذَلِكَ حِينَ رَأَيْتُ جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلَ وَ إِسْرَافِيلَ وَ مَلَكَ الْمَوْتِ قَدْ قَصَدَ الشَّيْطَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِمِثْلِ جَبَلِ أَبِي قُبَيْسٍ فَوَضَعَ أَحَدُهُمْ عَلَيْهِ يَبْنِيهَا⁽²⁾بَعْضُهُمْ عَلَي بَعْضٍ فَيَهْشِمُ وَ جَعَلَ إِبْلِيسُ يَقُولُ يَا رَبِّ وَعْدَكَ وَعْدَكَ أَ لَمْ تُنْظِرْنِي إِلَي يَوْمِ يُبْعَثُونَ فَإِذَا نِدَاءُ بَعْضِ الْمَلَائِكَةِ أَنْظَرْتُكَ لِئَلَّا تَمُوتَ مَا أَنْظَرْتُكَ لِئَلَّا تُهْشَمَ وَ تُرَضَّضَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا أَبَا الْحَسَنِ كَمَا عَانَدْتَ‌⁽³⁾الشَّيْطَانَ فَأَعْطَيْتَ فِي اللَّهِ حِينَ نَهَاكَ عَنْهُ وَ غَلَبْتَهُ فَإِنَّ اللَّهَ يُخْزِي عَنْكَ الشَّيْطَانَ وَ عَنْ مُحِبِّيكَ وَ يُعْطِيكَ فِي الْآخِرَةِ بِعَدَدِ كُلِّ حَبَّةٍ مِمَّا أَعْطَيْتَ صَاحِبَكَ وَ فِيمَا تَتَمَنَّاهُ اللَّهُ مِنْهُ دَرَجَةً فِي الْجَنَّةِ أَكْبَرَ مِنَ الدُّنْيَا مِنَ الْأَرْضِ إِلَي السَّمَاءِ وَ بِعَدَدِ كُلِّ حَبَّةٍ مِنْهَا جَبَلًا مِنْ فِضَّةٍ كَذَلِكَ وَ

محمد و خاندان مطهرش آن را به جوجه تبدیل می‌کند، ناگهان شیطان به ذهنم خطور کرد و گفت: ای أبا حسن چرا این کار را می‌کنی شاید او منافق باشد؟ من به او پاسخ داده و گفتم: اگر مؤمن باشد پس شایسته عمل من است و اگر منافق باشد پس من شایسته احسان هستم و هر خوبی به شخص شایسته آن نمی‌رسد و گفتم: خدا را به محمد و خاندان مطهرش می خوانم که اگر منافق باشد او را برای آزاد شدن و رهایی از کفر توفیق دهد، این صدقه من به او بهتر از غذای لذیذ است که موجب ثروت و غناست و من شیطان را فریفتم و از خداوند پنهانی خواستم که به عظمت محمد و خاندان مطهرش او را خالص گرداند. ناگهان مرد لرزید و با صورت به زمین افتاد، او را بلند کرده و گفتم: تو را چه شده است؟ گفت: من به آن چه محمد می‌گفت و تو می‌گویی منافق بودم و شک داشتم تا این که خداوند حجاب آسمان‌ها و زمین را برداشت و من همه عقوبت هایی را که وعده می دادید را مشاهده کردم و آن زمانی بود که خداوند اخلاص را در دلم انداخت و جان مرا پاکیزه ساخت و شک‌های پی در پی مرا از بین برد، مرد دو قرص نان را برداشت به او گفتم: هر چیزی اشتها کردی تکه ای از این نان جدا کن که خداوند هر آنچه که اشتها داری و آرزو می‌کنی و می‌خواهی به پیه و گوشت و حلوا و خرما و خربزه و میوه های زمستانی و تابستانی تبدیل می‌کند. آن مرد چنین کرد تا خداوند معجزه ای از دو قرص نان آشکار ساخت و او از نجات یافتگان از آتش و از یاران برگزیده و صالح شد و آن هنگامی بود که من جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و فرشته مرگ را دیدم که شیطان برای فریب هر یک از آنها چیزی به اندازه کوه ابوقبیس اراده کرده بود. پس یکی از آنان را بر آن نهاده و بر روی یکدیگر بنا می کردند تا این که شکسته شود و فروریزد. ابلیس شروع کرد که بگوید: خداوندا! وعده‌ات وعده ات را به یادآر مگر تا روزی که برانگیخته شوند به من مهلت نداده ای؟ ناگهان یکی از فرشتگان ندا برآورد: به تو مهلت دادم تا نمیری، به تو مهلت ندادم که نشکنی و خُرد نشوی، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای اباحسن همان گونه که تو شیطان را فریفتی و به خاطر خدا به آن مرد عطا کردی هنگامی که شیطان تو را نهی کرد و به او غلبه یافتی خداوند نیز شیطان را نسبت به تو و دوستدارانت رسوا می‌گرداند و در آخرت به تعداد هر دانه ای که به همراهت دادی و در برابر آن هر چه می‌خواهی مرتبه ای در بهشت بزرگ‌تر از دنیا از زمین به آسمان به تو عطا می‌کند. هم چنین به تعداد هر دانه آن، کوهی از نقره و

جَبَلًا مِنْ لُؤْلُؤٍ وَ جَبَلًا مِنْ يَاقُوتٍ وَ جَبَلًا مِنْ جَوْهَرٍ وَ جَبَلًا مِنْ نُورِ رَبِّ الْعِزَّةِ⁽¹⁾كَذَلِكَ وَ جَبَلًا مِنْ زُمُرُّدٍ وَ جَبَلًا مِنْ زَبَرْجَدٍ كَذَلِكَ وَ جَبَلًا مِنْ مِسْكٍ وَ جَبَلًا مِنْ عَنْبَرٍ كَذَلِكَ وَ إِنَّ عَدَدَ خَدَمِكَ فِي الْجَنَّةِ أَكْثَرُ مِنْ عَدَدِ قَطْرِ الْمَطَرِ وَ النَّبَاتِ وَ شُعُورِ الْحَيَوَانَاتِ بِكَ يُتِمُّ اللَّهُ الْخَيْرَاتِ وَ يَمْحُو عَنْ مُحِبِّيكَ السَّيِّئَاتِ وَ بِكَ يُمَيِّزُ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْكَافِرِينَ وَ الْمُخْلَصِينَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَ أَوْلَادَ الرُّشْدِ مِنْ أَوْلَادِ الْغَيِّ .

ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَيُّكُمْ وَقَي بِنَفْسِهِ نَفْسَ رَجُلٍ مُؤْمِنٍ الْبَارِحَةَ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَقَيْتُ بِنَفْسِي نَفْسَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ الْأَنْصَارِيِّ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حَدِّثْ بِالْقِصَّةِ إِخْوَانَكَ الْمُؤْمِنِينَ وَ لَا تَكْشِفْ عَنِ اسْمِ الْمُنَافِقِينَ الْمُكَايِدِينَ لَنَا فَقَدْ كَفَاكُمَا اللَّهُ شَرَّهُمْ وَ أَخَّرَهُمْ لِلتَّوْبَةِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ أَوْ يَخْشَوْنَ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام إِنِّي بَيْنَا أَسِيرُ فِي بَنِي فُلَانٍ بِظَاهِرِ الْمَدِينَةِ وَ بَيْنَ يَدَيَّ بَعِيداً مِنِّي ثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ إِذْ بَلَغَ بِئْراً عَادِيَةً عَمِيقَةً بَعِيدَةَ الْقَعْرِ وَ هُنَاكَ رِجَالٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ فَدَفَعُوهُ لِيَرْمُوهُ فِي الْبِئْرِ فَتَمَاسَكَ ثَابِتٌ ثُمَّ عَادَ فَدَفَعَهُ وَ الرَّجُلُ لَا يَشْعُرُ بِي حَتَّي وَصَلْتُ إِلَيْهِ وَ قَدِ انْدَفَعَ ثَابِتٌ فِي الْبِئْرِ فَكَرِهْتُ أَنْ أَشْغَلَ بِطَلَبِ الْمُنَافِقِينَ خَوْفاً عَلَي ثَابِتٍ فَوَقَعْتُ فِي الْبِئْرِ لَعَلِّي آخُذُهُ فَنَظَرْتُ فَإِذَا أَنَا سَبَقْتُهُ إِلَي قَعْرِ الْبِئْرِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ كَيْفَ لَا تَسْبِقُهُ وَ أَنْتَ أَرْزَنُ مِنْهُ وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ مِنْ رَزَانَتِكَ إِلَّا مَا فِي جَوْفِكَ مِنْ عِلْمِ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ الَّذِي أَوْدَعَ اللَّهُ رَسُولَهُ وَ أَوْدَعَكَ رَسُولُهُ لَكَانَ مِنْ حَقِّكَ أَنْ تَكُونَ أَرْزَنَ مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ فَكَيْفَ كَانَ حَالُكَ وَ حَالُ ثَابِتٍ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ صِرْتُ إِلَي قَرَارِ الْبِئْرِ وَ اسْتَقْرَرْتُ قَائِماً وَ كَانَ ذَلِكَ أَسْهَلَ عَلَيَّ وَ أَخَفَّ عَلَي رِجْلَيَّ مِنْ خُطَايَ الَّتِي كُنْتُ أَخْطُوهَا رُوَيْداً رُوَيْداً ثُمَّ جَاءَ ثَابِتٌ فَانْحَدَرَ فَوَقَعَ عَلَي يَدِي وَ قَدْ بَسَطْتُهَا لَهُ فَخَشِيتُ أَنْ يَضُرَّنِي سُقُوطُهُ عَلَيَّ أَوْ يَضُرَّهُ فَمَا كَانَ إِلَّا كَبَاقَةِ رَيْحَانٍ تَنَاوَلْتُهَا بِيَدِي ثُمَّ نَظَرْتُ فَإِذَا ذَاكَ الْمُنَافِقُ وَ مَعَهُ آخَرَانِ عَلَي شَفِيرِ الْبِئْرِ وَ هُوَ يَقُولُ أَرَدْنَا وَاحِداً فَصَارَ اثْنَيْنِ فَجَاءُوا بِصَخْرَةٍ فِيهَا مِائَتَا مَنٍ‌⁽²⁾فَأَرْسَلُوهَا عَلَيْنَا

کوهی از مروارید و کوهی از یاقوت و کوهی از جواهر و کوهی از نور دو عالم و هم چنین کوهی از زمرد و زبرجد و کوهی از مشک و عنبر به تو می‌بخشد و تعداد کنیزان تو در بهشت بیش از تعداد قطره های باران و گیاهان و موهای حیوانات خواهد بود، خداوند خوبی‌ها را با تو کامل کرده و بدی‌ها را از یارانت زایل می‌سازد و به وسیله تو خداوند مؤمنان را از کافران و مخلصان را از منافقان و فرزندان صالح را از گمراهان جدا می‌سازد .

سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دیشب کدام یک از شما با جان خودش جان مؤمنی را حفظ کرد؟ علی علیه السلام فرمود: ای رسول خدا من با خودم جان ثابت بن قیس بن شمّاس أنصاری را حفظ کردم پس رسول خدا فرمود: داستان را برای برادران مؤمنت تعریف کن و نام منافقان و فریبکاران بر ما را نبر، خداوند شر آن‌ها را از شما دور کرده و توبه‌شان را به تأخیر انداخته است شاید متذکر شوند و بترسند علی علیه السلام فرمود: من در حومه شهر با پسران فلانی راه می‌رفتم و ثابت بن قیس کمی جلوتر از من بود. هنگامی که ثابت به چاهی عمیق و گود رسید، چند نفر از منافقان در آن جا بودند، آن‌ها ثابت را هل دادند تا به چاه بیندازند ولی ثابت خودش را محکم گرفته بود، دوباره این کار را تکرار کردند تا او را به چاه انداختند، آن مرد از حضور من آگاه نبود تا اینکه به او رسیدم و دیدم که ثابت داخل چاه افتاده است، از ترس جان ثابت، منافقان را تعقیب نکردم و وارد چاه شدم تا شاید او را بگیرم، ناگهان به خود آمده و دیدم که در ته چاه هستم و از ثابت پیشی گرفته‌ام. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چگونه از او پیشی نگیری در حالی که تو سنگین تر از او بودی، و حتی اگر جز علم پیشینیان و آیندگان همان علمی که خداوند به رسولش و رسولش نیز به تو عنایت کرده در وجودت نبود، باز هم حق توست که سنگین‌تر از همه باشی، به هر حال، وضع تو و ثابت چگونه بود؟ علی علیه السلام فرمود: ای رسول خدا من ته چاه رفتم و ایستادم و این کار برای من آسان‌تر و برای پاهایم راحت تر از قدم‌هایی بود که آهسته بر می‌داشتم، سپس ثابت آمد و خم شد و روی دستانم افتاد و من دستانم را برای او باز کردم پس ترسیدم که افتادنش بر من یا او ضرر رساند ولی او به مانند دسته ریحان بود که با دستم گرفته بودم. آن گاه نگاه کردم و دیدم که آن منافق و دو نفر دیگر بر لبه چاه ایستاده و می‌گویند: یکی می‌خواستیم دو تا شد! پس سنگی بر وزن دویست مَن آورده و به سمت ما انداختند.

فَخَشِيتُ أَنْ تُصِيبَ ثَابِتاً فَاحْتَضَنْتُهُ وَ جَعَلْتُ رَأْسَهُ إِلَي صَدْرِي وَ انْحَنَيْتُ عَلَيْهِ فَوَقَعَتِ الصَّخْرَةُ عَلَي مُؤَخَّرِ رَأْسِي فَمَا كَانَتْ إِلَّا كَتَرْوِيحَةٍ بِمِرْوَحَةٍ⁽¹⁾رُوِّحْتُ بِهَا فِي حَمَارَّةِ الْقَيْظِ ثُمَّ جَاءُوا بِصَخْرَةٍ أُخْرَي فِيهَا قَدْرُ ثَلَاثِمِائَةِ مَنٍّ فَأَرْسَلُوهَا عَلَيْنَا فَانْحَنَيْتُ عَلَي ثَابِتٍ فَأَصَابَتْ مُؤَخَّرَ رَأْسِي فَكَانَتْ كَمَاءٍ صَبَبْتُ عَلَي رَأْسِي وَ بَدَنِي فِي يَوْمٍ شَدِيدِ الْحَرِّ ثُمَّ جَاءُوا بِصَخْرَةٍ ثَالِثَةٍ فِيهَا قَدْرُ خَمْسِمِائَةِ مَنٍّ يُدِيرُونَهَا عَلَي الْأَرْضِ لَا يُمْكِنُهُمْ أَنْ يَقْلِبُوهَا فَأَرْسَلُوهَا عَلَيْنَا فَانْحَنَيْتُ عَلَي ثَابِتٍ فَأَصَابَتْ مُؤَخَّرَ رَأْسِي وَ ظَهْرِي فَكَانَتْ كَثَوْبٍ نَاعِمٍ صَبَبْتُهُ‌⁽²⁾عَلَي بَدَنِي وَ لَبِسْتُهُ وَ تَنَعَّمْتُ بِهِ ثُمَّ سَمِعْتُهُمْ يَقُولُونَ لَوْ أَنَّ لِابْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ ابْنِ قَيْسٍ مِائَةَ أَلْفِ رُوحٍ مَا نَجَتْ وَاحِدَةٌ مِنْهَا مِنْ بَلَاءِ هَذِهِ الصُّخُورِ ثُمَّ انْصَرَفُوا وَ قَدْ دَفَعَ اللَّهُ عَنَّا شَرَّهُمْ فَأَذِنَ اللَّهُ لِشَفِيرِ الْبِئْرِ فَانْحَطَّ وَ لِقَرَارِ الْبِئْرِ فَارْتَفَعَ فَاسْتَوَي الْقَرَارُ وَ الشَّفِيرُ بَعْدُ بِالْأَرْضِ فَخَطَوْنَا وَ خَرَجْنَا.

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَا أَبَا الْحَسَنِ- إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ أَوْجَبَ لَكَ بِذَلِكَ مِنَ الْفَضَائِلِ وَ الثَّوَابِ مَا لَا يَعْرِفُهُ غَيْرُهُ يُنَادِي مُنَادٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَيْنَ مُحِبُّو عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ- فَيَقُومُ قَوْمٌ مِنَ الصَّالِحِينَ فَيُقَالُ لَهُمْ خُذُوا بِأَيْدِي مَنْ شِئْتُمْ مِنْ عَرَصَاتِ الْقِيَامَةِ فَأَدْخِلُوهُمُ الْجَنَّةَ فَأَقَلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ يَنْجُو بِشَفَاعَتِهِ مِنْ أَهْلِ تِلْكَ الْعَرَصَاتِ أَلْفُ أَلْفِ رَجُلٍ ثُمَّ يُنَادِي مُنَادٍ أَيْنَ الْبَقِيَّةُ مِنْ مُحِبِّي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ- فَيَقُومُونَ مُقْتَصِدُونَ فَيُقَالُ لَهُمْ تَمَنَّوْا عَلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَا شِئْتُمْ فَيَتَمَنَّوْنَ فَيُفْعَلُ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مَا تَمَنَّي ثُمَّ يَضْعُفُ لَهُ مِائَةُ أَلْفِ ضِعْفٍ ثُمَّ يُنَادِي مُنَادٍ أَيْنَ الْبَقِيَّةُ مِنْ مُحِبِّي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ- فَيَقُومُ قَوْمٌ ظَالِمُونَ لِأَنْفُسِهِمْ مُعْتَدُونَ عَلَيْهَا فَيُقَالُ أَيْنَ الْمُبْغِضُونَ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ- فَيُؤْتَي بِهِمْ جَمٌّ غَفِيرٌ وَ عَدَدٌ عَظِيمٌ كَثِيرٌ فَيُقَالُ أَلَا نَجْعَلُ كُلَّ أَلْفٍ مِنْ هَؤُلَاءِ فِدَاءً لِوَاحِدٍ مِنْ مُحِبِّي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام لِيَدْخُلُوا

من ترسیدم که به ثابت بخورد و او را در آغوش کشیدم و سرش را به سینه ام گذاشته و روی او خم شدم. پس سنگ به پشت سرم افتاد ولی آن به مانند بادبزنی بود که به وسیله‌ی آن شدت گرما کم می شود، سپس سنگی دیگر آوردند که اندازه سیصد مَن بود و بر روی ما انداختند من باز بر ثابت خم شدم و سنگ به پشت سرم اصابت کرد ولی به مانند آبی بود که بر سر و بدنم در گرمای شدید ریخته شد پس سنگ سوم را که پانصد مَن وزن داشت آوردند. که نمی‌توانستند روی زمین بغلتانند و روی ما انداختند من روی ثابت خم شدم و به پشت سر و کمرم اصابت کرد و آن مانند جامه نرمی بود که بر بدنم انداخته و پوشیدم و مال خود کردم. پس شنیدم که می‌گویند: اگر پسر ابی طالب و ابن قیس صد هزار جان هم داشته باشند از بلای این سنگ ها جان سالم به در نمی‌برند سپس بازگشتند و خداوند شرشان را از ما دفع کرد آنگاه به اذن خداوند لبه چاه هموار شد و ته چاه بالا آمد و ته و روی چاه بر زمین صاف شد و ما بیرون آمدیم.

سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای ابا حسن خداوند عزوجل به خاطر این کار کرامات و ثوابی را برای تو قرار داده که دیگران نمی‌دانند، منادی‌ای روز قیامت ندا می‌دهد کجایند دوستداران علی بن ابی طالب؟ گروهی از نیکوکاران به پا می‌خیزند، و به آنان گفته می‌شود: از هر جایی از قیامت دستان هر کس را می خواهید بگیرید و وارد بهشت کنید پس کمترین تعدادی که با شفاعت آن ها از اهل آن گروه ها نجات می‌یابد هزار هزار نفر است؛ سپس منادی‌ای فرا می‌خواند: باقی دوستداران علی بن ابی طالب کجایند؟ آنان به پا می‌خیزند و به آنان گفته می‌شود هر آن چه از خدا می‌خواهید آرزو کنید آنان آرزو می‌کنند و خداوند آرزوی تک تک آنان را برآورده می‌سازد پس خداوند آن را صد هزار برابر اضافه می‌کند پس منادی دیگری ندا می‌دهد: باقی دوستداران علی بن ابی طالب کجایند؟ پس قومی که ظالم به خود بودند به پا می‌خیزند، و گفته می‌شود: کجایند دشمنان علی بن ابی طالب؟ آنگاه تعداد زیاد و بی شماری آورده می‌شوند و گفته می‌شود: آگاه باشید که ما هزاران نفر از اینان را فدای یک نفر از دوستداران علی بن ابی طالب علیه السلام می کنیم تا وارد

الْجَنَّةَ فَيُنَجِّي اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُحِبِّيكَ وَ يَجْعَلُ أَعْدَاءَهُمْ فِدَاءَهُمْ.

ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله هَذَا الْأَفْضَلُ الْأَكْرَمُ مُحِبُّهُ مُحِبُّ اللَّهِ وَ مُحِبُّ رَسُولِهِ وَ مُبْغِضُهُ مُبْغِضُ اللَّهِ وَ مُبْغِضُ رَسُولِهِ هُمْ خِيَارُ خَلْقِ اللَّهِ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله.

ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِعَلِيٍّ عليه السلام انْظُرْ فَنَظَرَ إِلَي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ وَ إِلَي سَبْعَةِ نَفَرٍ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ قَدْ شَاهَدْتُ خَتْمَ اللَّهِ عَلَي قُلُوبِهِمْ وَ عَلَي سَمْعِهِمْ وَ عَلَي أَبْصَارِهِمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْتَ يَا عَلِيُّ أَفْضَلُ شُهَدَاءِ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ بَعْدَ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ خَتَمَ اللَّهُ عَلي قُلُوبِهِمْ وَ عَلي سَمْعِهِمْ وَ عَلي أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ⁽¹⁾تُبْصِرُهَا الْمَلَائِكَةُ فَيَعْرِفُونَهُمْ بِهَا وَ يُبْصِرُهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ يُبْصِرُهَا خَيْرُ خَلْقِ اللَّهِ بَعْدَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام ثُمَّ قَالَ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ‌⁽²⁾فِي الْآخِرَةِ بِمَا كَانَ مِنْ كُفْرِهِمْ بِاللَّهِ وَ كُفْرِهِمْ بِمُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله⁽³⁾.

بيان

قد مضي تمام الخبر في باب هداية الله و إضلاله و باب نوادر معجزات الرسول صلي الله عليه و آله و الذهب الإبريز بالكسر الخالص و الباقة الحزمة⁽⁴⁾من بقل و الحمارة بتخفيف و تشديد الراء شدة الحر.

«8»

م، [تفسير الإمام عليه السلام] قَالَ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عليهما السلام: لَمَّا رَجَعَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ صِفِّينَ وَ سُقِيَ الْقَوْمُ مِنَ الْمَاءِ الَّتِي تَحْتَ الصَّخْرَةِ الَّتِي قَلَبَهَا لِيَقْعُدَ⁽⁵⁾لِحَاجَتِهِ فَقَالَ بَعْضُ مُنَافِقِي عَسْكَرِهِ سَوْفَ أَنْظُرُ إِلَي سَوْأَتِهِ وَ إِلَي مَا يَخْرُجُ مِنْهُ فَإِنَّهُ يَدَّعِي مَرْتَبَةَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله لِأُخْبِرَ أَصْحَابِي بِكَذِبِهِ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام لِقَنْبَرٍ يَا قَنْبَرُ اذْهَبْ إِلَي تِلْكَ الشَّجَرَةِ وَ إِلَي الَّتِي تُقَابِلُهَا وَ قَدْ كَانَ بَيْنَهُمَا أَكْثَرُ مِنْ فَرْسَخٍ فَنَادِهِمَا إِنَّ وَصِيَّ مُحَمَّدٍ يَأْمُرُكُمَا أَنْ تَتَلَاصَقَا فَقَالَ قَنْبَرٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَ وَ يَبْلُغُهُمَا صَوْتِي قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام إِنَّ الَّذِي يُبَلِّغُ بَصَرَ عَيْنِكَ السَّمَاءَ وَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهَا مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ سَيُبَلِّغُهُمَا صَوْتَكَ فَذَهَبَ قَنْبَرٌ فَنَادَي فَسَعَتْ

بهشت شوند، خداوند عزوجل دوستدارانت را نجات می‌بخشد و دشمنانشان را فدایشان می‌کند.

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: این (علی) برتر و بزرگوارتر است، دوستدارش دوستدار خدا و رسولش و دشمنش دشمن خدا و رسولش هست، آنان خلق برگزیده از امت محمد صلی الله علیه و آله هستند .

رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: نگاه کن و آن حضرت به عبدالله بن ابی و به هفت نفر از یهودیان نگاه کرد، و فرمود: مُهر خداوند را بر دل و گوش و چشم‌هایشان مشاهده کردم،. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: تو ای علی بهترین شاهدان خداوند در روی زمین بعد از محمد رسول خدا هستی،فرمود: و این گفته اوست: «ختم الله علی قلوبهم و علی سمعهم و علی ابصارهم غشاوة». ⁽⁶⁾{خداوند

بر دل‌های آنان و بر شنوایی ایشان مهر نهاده و بر دیدگانشان پرده ای است} که ملائکه آن را مشاهده می‌کنند و و آن ها را به وسیله آن می شناسانند و رسول خدا صلی الله علیه و آله و بهترین خلق خداوند بعد از او یعنی علی بن ابی طالب علیه السلام آن را مشاهده می‌کنند پس فرمود: «و لهم عذاب عظیم».⁽⁷⁾{و آنان را عذابی بزرگ است} به خاطر اینکه به خداوند و محمد رسول خدا صلی الله علیه و آله کفر ورزیده‌اند.⁽⁸⁾

توضیح

این روایت به صورت کامل در باب هدایت خدا و گمراه کردن او و باب نوادر معجزات پیامبر اکرم آمد. الذهب الإبریز: طلای خالص. باقة: دسته ای از گیاهان و حمارة با تشدید راء و تخفیف آن یعنی شدت گرما.

روایت 8

تفسیر امام عسکری علیه السلام: علی بن محمد علیه السلام فرمود: هنگامی که امیرالمؤمنین از صفین برگشت و قوم را از آب زیر سنگ که آن را برگرداند سیراب کرد رفت که قضای حاجت کند. پس یکی از منافقان سپاهش گفت که من به عورت او و آن چه از آن خارج می‌شود نگاه می‌کنم، او ادعای مرتبه پیامبر صلی الله علیه و آله را می‌کند و من اصحابم را از دروغ او باخبر می‌سازم. پس علی علیه السلام به قنبر فرمود: ای قنبر نزد آن درخت وآن که مقابلش است برو - و این در حالی بود که بین آن دو بیش از یک فرسخ فاصله بود - و به آن‌دو بگو که جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله به شما دستور می‌دهد که به هم بچسبید. قنبر گفت: ای امیرالمؤمنین آیا صدایم به آن دو می‌رسد؟ علی علیه السلام فرمود: کسی که نور چشمت را به آسمان می‌رساند در حالی که بین تو و آن پانصد سال فاصله است، صدایت را نیز به آن دو خواهد رساند. پس قنبر رفت و صدا زد

إِحْدَاهُمَا إِلَي الْأُخْرَي سَعْيَ الْمُتَحَابَّيْنِ طَالَتْ غَيْبَةُ أَحَدِهِمَا عَنِ الْآخَرِ وَ اشْتَدَّ شَوْقُهُ وَ انْضَمَّا فَقَالَ قَوْمٌ مِنْ مُنَافِقِي الْعَسْكَرِ إِنَّ عَلِيّاً يُضَاهِي فِي سِحْرِهِ رَسُولَ اللَّهِ ابْنَ عَمِّهِ مَا ذَاكَ رَسُولُ اللَّهِ وَ لَا هَذَا إِمَامٌ وَ إِنَّمَا هُمَا سَاحِرَانِ لَكِنَّا سَنَدُورُ مِنْ خَلْفِهِ فَنَنْظُرُ إِلَي عَوْرَتِهِ وَ مَا يَخْرُجُ مِنْهُ فَأَوْصَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِكَ إِلَي أُذُنِ عَلِيٍّ مِنْ قِبَلِهِمْ فَقَالَ جَهْراً يَا قَنْبَرُ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ أَرَادُوا مُكَايَدَةَ وَصِيِّ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ ظَنُّوا أَنَّهُ لَا يُمْتَنَعُ مِنْهُمْ إِلَّا بِالشَّجَرَتَيْنِ فَارْجِعْ إِلَيْهِمَا يَعْنِي الشَّجَرَتَيْنِ فَقُلْ لَهُمَا إِنَّ وَصِيَّ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَأْمُرُكُمَا أَنْ تَعُودَا إِلَي مَكَانِكُمَا فَفَعَلَ مَا أَمَرَهُ بِهِ فَانْقَلَعَتَا وَ عَدَتْ‌⁽¹⁾كُلُّ وَاحِدَةٍ تُفَارِقُ الْأُخْرَي كَهَزِيمَةِ الْجَبَانِ مِنَ الشُّجَاعِ الْبَطَلِ ثُمَّ ذَهَبَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ رَفَعَ ثَوْبَهُ لِيَقْعُدَ وَ قَدْ مَضَي مِنَ الْمُنَافِقِينَ جَمَاعَةٌ لِيَنْظُرُوا إِلَيْهِ فَلَمَّا رَفَعَ ثَوْبَهُ أَعْمَي اللَّهُ تَعَالَي أَبْصَارَهُمْ فَلَمْ يُبْصِرُوا شَيْئاً فَوَلَّوْا عَنْهُ وُجُوهَهُمْ فَأَبْصَرُوا كَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ فَنَظَرُوا إِلَي جِهَتِهِ فَعَمُوا فَمَا زَالُوا يَنْظُرُونَ إِلَي جِهَتِهِ وَ يَعْمَوْنَ وَ يَصْرِفُونَ عَنْهُ وُجُوهَهُمْ وَ يُبْصِرُونَ إِلَي أَنْ فَرَغَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ قَامَ وَ رَجَعَ وَ ذَلِكَ ثَمَانُونَ مَرَّةً مِنْ كُلِّ وَاحِدَةٍ ثُمَّ ذَهَبُوا يَنْظُرُونَ مَا خَرَجَ عَنْهُ فَاعْتُقِلُوا فِي مَوَاضِعِهِمْ فَلَمْ يَقْدِرُوا أَنْ يَرَوْهَا فَإِذَا انْصَرَفُوا أَمْكَنَهُمُ الِانْصِرَافُ أَصَابَهُمْ ذَلِكَ مِائَةَ مَرَّةٍ حَتَّي نُودِيَ فِيهِمْ بِالرَّحِيلِ فَرَحَلُوا وَ مَا وَصَلُوا إِلَي مَا أَرَادُوا مِنْ ذَلِكَ وَ لَمْ يَزِدْهُمْ ذَلِكَ إِلَّا عُتُوّاً وَ طُغْيَاناً وَ تَمَادِياً فِي كُفْرِهِمْ وَ عِنَادِهِمْ .

فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ انْظُرُوا إِلَي هَذَا الْعَجَبِ، مَنْ هَذِهِ آيَاتُهُ وَ مُعْجِزَاتُهُ وَ يَعْجِزُ⁽²⁾عَنْ مُعَاوِيَةَ وَ عَمْرٍو وَ يَزِيدَ فَنَظَرُوا فَأَوْصَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِكَ مِنْ قِبَلِهِمْ إِلَي أُذُنِهِ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام يَا مَلَائِكَةُ-⁽³⁾ايتُونِي بِمُعَاوِيَةَ وَ عَمْرٍو وَ يَزِيدَ فَنَظَرُوا فِي الْهَوَاءِ فَإِذَا مَلَائِكَةٌ كَأَنَّهُمُ السُّودَانُ قَدْ عَلِقَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ بِوَاحِدٍ فَأَنْزَلُوهُمْ إِلَي حَضْرَتِهِ فَإِذَا أَحَدُهُمْ مُعَاوِيَةُ وَ الْآخَرُ عَمْرٌو وَ الْآخَرُ يَزِيدُ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام تَعَالَوْا فَانْظُرُوا

آن دو درخت مانند دو عاشقی که مدتها از هم دور بوده اند به سمت هم دویدند و شوقشان شدت گرفت و به همدیگر پیوستند. یکی از منافقان سپاه گفت: علی در جادوگری اش مانند رسول خدا پسر عمویش است! نه او فرستاده خدا است و نه این امام است بلکه آن دو جادوگرند! ما پشت سرش دور می‌زنیم و به عورتش و به آن چه از آن خارج می‌شود نگاه می‌کنیم در این هنگام خدای عزوجل این گفته آن ها را به گوش علی علیه السلام رساند و آشکارا گفت: ای قنبر منافقان خواسته‌اند تا جانشین رسول خدا صلی الله علیه و آله را بفریبند و گمان کرده‌اند که او جز با دو درخت مانع آن‌ها نمی شود، پس به سوی آن دو - یعنی دو درخت - برگرد و به آن‌ها بگو: جانشین رسول خدا به شما دستور داده که به سر جایتان برگردید، قنبر آن چه امام دستور داده بود را انجام داد پس آن دو از ریشه بیرون آمدند و مانند شخصی ترسو که از قهرمانی شجاع فرار می کند از هم جدا شدند. پس علی علیه السلام رفت و جامه‌اش را بالا زد تا بنشیند در این حال، گروهی از منافقین راه افتادند تا به او نگاه کنند، هنگامی که جامه‌اش را بالا زد خداوند تعالی چشمانشان را نابینا ساخت و چیزی ندیدند، و از او روی گرداندند و دوبار مانند قبل بینایی آنها را بازگرداند، پس به سمت امام نگاه کردند و کور گشتند، آن‌ها پیوسته به سوی امام نگاه می‌کردند و نابینا می‌شدند و از او روی بر می‌گردانند و بینایی‌شان را به دست می‌آوردند تا اینکه علی علیه السلام فارغ شد و برخاست و هر کدام از آن‌ها این کار را هشتاد مرتبه انجام داد آنگاه رفتند تا آن چه از ایشان خارج شده بود را ببینند ناگهان در جایشان بند شدند و نتوانستند آن را ببینند ولی هنگامی که برگشتند توان برگشتن را داشتند، آن‌ها این کار را صد مرتبه انجام دادند تا این که منصرف شدند، پس رفتند و به آن چه می‌خواستند نرسیدند و این کارشان جز خستگی و سرکشی و افراط در کفر و دشمنیشان برای آن‌ها هیچ چیزی نداشت.

سپس یکی از آن‌ها به دیگری گفت: به این امر شگفت آور نگاه کنید. کسی که چنین نشانه ها و معجزاتی دارد از معاویه و عَمرو و یزید عاجز است. پس نگاه کردند، پس خداوند عزوجل سخنان آنها را قبل از آن‌ها به گوش حضرت رساند. پس علی علیه السلام فرمود: ای فرشتگان، معاویه و عمرو و یزید را نزد من بیاورید، هنگامی که در فضا نگریستند فرشتگانی را دیدند گویی که سیاه پوستانی بودند که هر کدام از آن سه نفر به یکی از فرشتگان آویزان بودند، فرشتگان آن‌ها را به نزد آن حضرت آوردند که یکی معاویه و دیگری عمرو و دیگری یزید بود. علی علیه السلام فرمود: بیایید و به آن‌ها نگاه کنید،

إِلَيْهِمْ أَمَا لَوْ شِئْتُ لَقَتَلْتُهُمْ وَ لَكِنِّي أُنْظِرُهُمْ كَمَا أَنْظَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِبْلِيسَ إِلَي الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ إِنَّ الَّذِي تَرَوْنَهُ بِصَاحِبِكُمْ لَيْسَ لِعَجْزٍ وَ لَا ذُلٍّ وَ لَكِنَّهُ مِحْنَةٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ وَ لَئِنْ طَعَنْتُمْ عَلَي عَلِيٍّ فَلَقَدْ طَعَنَ الْكَافِرُونَ وَ الْمُنَافِقُونَ قَبْلَكُمْ عَلَي رَسُولِ رَبِّ الْعَالَمِينَ فَقَالُوا إِنَّ مَنْ طَافَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَ الْجِنَانَ فِي لَيْلَةٍ وَ رَجَعَ كَيْفَ يَحْتَاجُ إِلَي أَنْ يَهْرُبَ وَ يَدْخُلَ الْغَارَ وَ يَأْتِيَ إِلَي الْمَدِينَةِ مِنْ مَكَّةَ فِي أَحَدَ عَشَرَ يَوْماً وَ إِنَّمَا هُوَ مِنَ اللَّهِ إِذَا شَاءَ أَرَاكُمُ الْقُدْرَةَ لِتَعْرِفُوا صِدْقَ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ وَ إِذَا شَاءَ امْتَحَنَكُمْ بِمَا تَكْرَهُونَ لِيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ وَ لِيُظْهِرَ حُجَّتَهُ عَلَيْكُمْ‌⁽¹⁾.

«9»

م، [تفسير الإمام عليه السلام] قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ: كَانَ جَدُّ بْنُ قَيْسٍ تَالِيَ عَبْدِ اللَّهِ فِي النِّفَاقِ كَمَا أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام كَانَ تَالِيَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي الْكَمَالِ وَ الْجَلَالِ وَ الْجَمَالِ وَ تَفَرَّدَ جَدٌّ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ بَعْدَ مَا سَمَّ الرَّسُولَ صلي الله عليه و آله وَ لَمْ يُؤَثِّرْ فِيهِ فَقَالَ لَهُ إِنَّ مُحَمَّداً صلي الله عليه و آله مَاهِرٌ فِي السِّحْرِ وَ لَيْسَ عَلِيٌّ كَمِثْلِهِ فَاتَّخِذْ أَنْتَ يَا جَدُّ لِعَلِيٍّ دَعْوَةً بَعْدَ أَنْ تَتَقَدَّمَ فِي تَنْبِيشِ أَصْلِ حَائِطِ بُسْتَانِكَ ثُمَّ تُوقِفُ رِجَالًا خَلْفَ الْحَائِطِ بِخَشَبٍ يَعْتَمِدُونَ بِهَا عَلَي الْحَائِطِ وَ يَدْفَعُونَهُ عَلَي عَلِيٍّ وَ مَنْ مَعَهُ لِيَمُوتُوا تَحْتَهُ فَجَلَسَ عَلِيٌّ عليه السلام تَحْتَ الْحَائِطِ فَتَلَقَّاهُ بِيَسَارِهِ وَ أَوْقَفَهُ وَ كَانَ الطَّعَامُ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ فَقَالَ عليه السلام كُلُوا بِسْمِ اللَّهِ وَ جَعَلَ يَأْكُلُ مَعَهُمْ حَتَّي أَكَلُوا وَ فَرَغُوا وَ هُوَ يُمْسِكُ الْحَائِطَ بِشِمَالِهِ وَ الْحَائِطُ ثَلَاثُونَ ذِرَاعاً طُولُهُ فِي خَمْسَ عَشَرَةَ سَمْكَةً-⁽²⁾فِي ذِرَاعَيْنِ غِلْظَةً فَجَعَلَ أَصْحَابُ عَلِيٍّ عليه السلام يَأْكُلُونَ وَ هُمْ يَقُولُونَ يَا أَخَا رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَ فَتُحَامِي هَذَا وَ أَنْتَ تَأْكُلُ فَإِنَّكَ تَتْعَبُ فِي حَبْسِكَ هَذَا الْحَائِطَ عَنَّا فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام إِنِّي لَسْتُ أَجِدُ لَهُ مِنَ الْمَسِّ بِيَسَارِي إِلَّا أَقَلَّ مِمَّا أَجِدُ مِنْ ثِقْلِ هَذِهِ اللُّقْمَةِ بِيَمِينِي وَ هَرَبَ جَدُّ بْنُ قَيْسٍ وَ خَشِيَ أَنْ يَكُونَ عَلِيٌّ قَدْ مَاتَ وَ صَحْبُهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً يَطْلُبُهُ لِيَنْتَقِمَ مِنْهُ وَ اخْتَفَي عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ- فَبَلَغَهُمْ أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام قَدْ أَمْسَكَ الْحَائِطَ بِيَسَارِهِ وَ هُوَ يَأْكُلُ بِيَمِينِهِ وَ أَصْحَابُهُ تَحْتَ الْحَائِطِ لَمْ يَمُوتُوا فَقَالَ أَبُو الشُّرُورِ وَ أَبُو الدَّوَاهِي اللَّذَانِ [كَانَا] أَصْلَ التَّدْبِيرِ فِي ذَلِكَ إِنَّ عَلِيّاً قَدْ مَهَرَ بِسِحْرِ مُحَمَّدٍ فَلَا سَبِيلَ لَنَا عَلَيْهِ فَلَمَّا فَرَغَ الْقَوْمُ أَقَامَ

بدانید اگر می‌خواستم آن‌ها را می‌کشتم ولی من به آن‌ها مهلت دادم همان گونه که خدای عزوجل تا موعد مقرر به ابلیس مهلت داد، آن چه از صاحبتان مشاهده می‌کنید نه ضعف است و نه ذلت، بلکه امتحانی است از سوی خداوند عزوجل تا ببیند چگونه عمل می‌کنید. اگر به علی طعنه بزنید، کافران و منافقان قبل از شما نیز به رسول پروردگار جهانیان طعنه زده‌اند. پس گفتند: کسی که ملکوت آسمان‌ها و بهشت‌ها را در یک شب طواف کرده و برگشته است چطور نیاز به این دارد که فرار کرده و داخل غار شود و از مکه به مدینه را یازده روز بیاید؟ فقط آن از جانب خداست که اگر بخواهد قدرتش را به شما نشان می‌دهد تا درستی و صدق پیامبران الهی را بدانید و اگر بخواهد شما را با آن چه اکراه دارید امتحان می‌کند تا ببیند چگونه عمل می‌کنید و حجتش را بر شما نمایان کند.⁽³⁾

روایت 9

تفسیر امام عسکری علیه السلام: علی بن حسین علیه السلام فرمود: جد بن قیس پیرو عبدالله در نفاق بود همان گونه که علی علیه السلام دنباله رو رسول خدا صلی الله علیه و آله در کمال و عظمت و زیبایی بود و جد بعد از این که به رسول خدا صلی الله علیه و آله سم داد و در آن حضرت اثر نکرد با عبدالله بن ابیّ تنها ماند و به او گفت: محمد صلی الله علیه و آله در جادوگری چیره دست است و علی مانند او نیست، پس تو ای جدّ بعد از اینکه پایه دیوار باغت را خالی کردی از علی دعوت کن، سپس مردانی را در پشت دیوار با چوبی قرار بده که به آن دیوار تکیه کنند و دیوار را به سمت علی و کسانی که با او هستند هل دهند تا در زیرش بمیرند. پس علی علیه السلام زیر دیوار نشست و آن را با دست چپش گرفت و متوقف کرد در حالی که غذا در مقابلشان بود. علی علیه السلام فرمود: با ذکر خداوند بخورید و امام شروع به خوردن با آن‌ها کرد تا اینکه از خوردن فارغ شدند در حالی که او با دست چپش دیوار را گرفته بود، مساحت دیوار به طول سی ذرع و عرض پانزده و ضخامت دو ذراع بود. یاران علی علیه السلام شروع به خوردن کردند و گفتند: ای برادر رسول خدا صلی الله علیه و آله آیا در حالی که طعام می خوری دیوار را گرفته ای؟ تو با گرفتن این دیوار برای ما خسته می‌شوی. علی علیه السلام فرمود: من در گرفتن این دیوار با دست چپم آنقدر به زحمت نیفتاده‌ام که در سنگینی این لقمه در دست راستم. در این هنگام جدّ بن قیس فرار کرد و ترسید که علی و یارانش مرده باشند و محمد از آن‌ها انتقام بگیرد. او نزد عبدالله بن ابیّ رفت و پنهان شد و به آن‌ها خبر رسید که علی علیه السلام دیوار را با دست چپش گرفته و با دست راست خود غذا می‌خورد و یاران او در زیر دیوار نمرده‌اند پس أبو الشرور وأبو الدواهی که پایه گذار این تدبیر بودند گفتند: علی با جادوی محمد کارآزموده شده؛ و ما نمی‌توانیم در برابر او کاری انجام دهیم، هنگامی که یاران آن حضرت فارغ شدند

عَلِيٌّ عليه السلام الْحَائِطَ بِيَسَارِهِ فَأَقَامَهُ وَ سَوَّاهُ وَ أَرْأَبَ صَدْعَهُ وَ أَلَمَّ شَعْبَهُ-⁽¹⁾وَ خَرَجَ هُوَ وَ الْقَوْمُ مِنْ تَحْتِهِ فَلَمَّا رَآهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ يَا أَبَا الْحَسَنِ- ضَاهَيْتَ الْيَوْمَ أَخِيَ الْخَضِرَ لَمَّا أَقَامَ الْجِدَارَ وَ مَا سَهَّلَ اللَّهُ ذَلِكَ لَهُ إِلَّا بِدُعَائِهِ بِنَا أَهْلَ الْبَيْتِ‌⁽²⁾.

«10»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَ ابْنُ رُومَانَ رَفَعَاهُ إِلَي جَابِرٍ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: جَاءَ الْعَبَّاسُ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام يُطَالِبُهُ بِمِيرَاثِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ لَهُ مَا كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله شَيْ‌ءٌ يُورَثُ إِلَّا بَغْلَتُهُ دُلْدُلٌ وَ سَيْفُهُ ذُو الْفَقَارِ وَ دِرْعُهُ وَ عِمَامَتُهُ السَّحَابُ وَ أَنَا أَرْبَأُ بِكَ‌⁽³⁾أَنْ تُطَالِبَ بِمَا لَيْسَ لَكَ فَقَالَ لَا بُدَّ مِنْ ذَلِكَ وَ أَنَا أَحَقُّ عَمُّهُ وَ وَارِثُهُ دُونَ النَّاسِ كُلِّهِمْ فَنَهَضَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ مَعَهُ النَّاسُ حَتَّي دَخَلَ الْمَسْجِدَ ثُمَّ أَمَرَ بِإِحْضَارِ الدِّرْعِ وَ الْعِمَامَةِ وَ السَّيْفِ وَ الْبَغْلَةِ فَأُحْضِرَ فَقَالَ لِلْعَبَّاسِ يَا عَمِّ إِنْ أَطَقْتَ النُّهُوضَ بِشَيْ‌ءٍ مِنْهَا فَجَمِيعُهُ لَكَ فَإِنَّ مِيرَاثَ الْأَنْبِيَاءِ لِأَوْصِيَائِهِمْ دُونَ الْعَالَمِ وَ لِأَوْلَادِهِمْ فَإِنْ لَمْ تُطِقِ النُّهُوضَ فَلَا حَقَّ لَكَ فِيهِ قَالَ نَعَمْ فَأَلْبَسَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام الدِّرْعَ بِيَدِهِ وَ أَلْقَي عَلَيْهِ الْعِمَامَةَ وَ السَّيْفَ ثُمَّ قَالَ انْهَضْ بِالسَّيْفِ وَ الْعِمَامَةِ يَا عَمِّ فَلَمْ يُطِقِ النُّهُوضَ فَأَخَذَ السَّيْفَ مِنْهُ وَ قَالَ لَهُ انْهَضْ بِالْعِمَامَةِ فَإِنَّهَا آيَةٌ مِنْ نَبِيِّنَا صلي الله عليه و آله فَأَرَادَ النُّهُوضَ فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَي ذَلِكَ وَ بَقِيَ مُتَحَيِّراً ثُمَّ قَالَ لَهُ يَا عَمِّ وَ هَذِهِ الْبَغْلَةُ بِالْبَابِ لِي خَاصَّةً وَ لِوُلْدِي فَإِنْ أَطَقْتَ رُكُوبَهَا فَارْكَبْهَا فَخَرَجَ وَ مَعَهُ عَدَوِيٌّ فَقَالَ لَهُ يَا عَمَّ رَسُولِ اللَّهِ خَدَعَكَ عَلِيٌّ فِيمَا كُنْتَ فِيهِ فَلَا تَخْدَعْ نَفْسَكَ فِي الْبَغْلَةِ إِذَا وَضَعْتَ رِجْلَكَ فِي الرِّكَابِ فَاذْكُرِ اللَّهَ وَ سَمِّ وَ اقْرَأْ إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا قَالَ فَلَمَّا نَظَرَتِ الْبَغْلَةُ إِلَيْهِ مُقْبِلًا مَعَ الْعَبَّاسِ نَفَرَتْ وَ صَاحَتْ صِيَاحاً مَا سَمِعْنَاهُ مِنْهَا قَطُّ فَوَقَعَ الْعَبَّاسُ مَغْشِيّاً عَلَيْهِ وَ اجْتَمَعَ النَّاسُ وَ أَمَرَ بِإِمْسَاكِهَا فَلَمْ يُقْدَرْ عَلَيْهَا ثُمَّ إِنَّ عَلِيّاً عليه السلام دَعَا الْبَغْلَةَ بِاسْمٍ مَا سَمِعْنَاهُ فَجَاءَتْ خَاضِعَةً ذَلِيلَةً فَوَضَعَ رِجْلَهُ فِي الرِّكَابِ وَ وَثَبَ عَلَيْهَا فَاسْتَوَي عَلَيْهَا رَاكِباً فَاسْتَدْعَا أَنْ يَرْكَبَ الْحَسَنُ

علی علیه السلام دیوار را با دست چپ بلند کرده و صاف کرد و شکافش را پر کرد و گرفت و او به همراه یاران از زیر آن خارج شدند، هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله او را دید فرمود: ای ابا حسن تو امروز شبیه خضر شدی هنگامی که دیوار را بلند کرد و خداوند آن را برای او آسان نکرد جز با کمک دعای ما اهل بیت. ⁽⁴⁾

روایت 10

مناقب ابن شهر آشوب: عباس نزد علی علیه السلام آمد و میراث پیامبر صلی الله علیه و آله را طلب کرد، علی علیه السلام به او فرمود: رسول خدا چیزی جز قاطرش دُلدل و شمشیرش ذوالفقار و زره و عمامه‌اش سحاب، چیزی نداشت که به ارث گزارد و من راضی نیستم که تو چیزی بخواهی که برای تو نیست. او گفت: چاره ای جز این نداری چراکه من شایسته ترینم، عمو و وارثش از میان همه مردم هستم. سپس امیرالمؤمنین علیه السلام برخاست و به همراه مردم وارد مسجد شد سپس دستور داد تا زره و عمامه و شمشیر و قاطر را آماده کنند. سپس به عباس فرمود: ای عمو اگر توانستی با یکی از آن‌ها را بلند کنی تمامی آن‌ها را به تو می‌دهم؛ میراث انبیا فقط برای جانشینانش و فرزندانش است نه دیگران، ولی اگر نتوانستی که بلند کنی تو حقی در آن‌ها نداری. عباس قبول کرد، و امیرالمؤمنین علیه السلام زره را بادست خودش بر او پوشاند و عمامه و شمشیر رابر او افکند و فرمود: ای عمو شمشیر و عمامه را بلند کن ولی او نتوانست. پس شمشیر را از او گرفت و به او فرمود: عمامه را بلند کن که نشانه ای از پیامبرمان صلی الله علیه و آله است ولی او باز نتوانست و سرگردان ماند. سپس به او فرمود: ای عمو این قاطر که پیش درب است برای من و فرزندم است، اگر توانستی سوارش شوی، سوار شو، او به همراه عدویّ بیرون آمد پس به او گفت: ای عموی رسول خدا، علی تو را در حقی که داری فریب داد و تو خود را با قاطر فریب نده، اگر پایت را به رکاب گذاشتی، یاد خدا کن و اسم او را بیاور و بخوان، به راستی خداوند آسمان‌ها و زمین را از این که نابود شوند نگه می‌دارد. گفت: هنگامی که قاطر دید با عباس سوی او می‌آید رم کرد و شیهه ای کشید که هرگز از او نشنیده بودیم. عباس بیهوش روی آن افتاد و مردم جمع شدند و امام دستور به گرفتن آن کرد ولی نتوانستند. پس علی علیه السلام قاطر را با اسمی که نشنیده بودیم صدا کرد و قاطر رام و سر به زیر آمد و حضرت پایش را در رکاب گذاشت و روی آن پرید و نشست. پس از حسن

وَ الْحُسَيْنُ عليه السلام فَأَمَرَهُمَا بِذَلِكَ ثُمَّ لَبِسَ عَلِيٌّ الدِّرْعَ وَ الْعِمَامَةَ وَ السَّيْفَ وَ رَكِبَهَا وَ سَارَ عَلَيْهَا إِلَي مَنْزِلِهِ وَ هُوَ يَقُولُ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَ أَشْكُرُ أَنَا وَ هُمَا أَمْ تَكْفُرُ أَنْتَ يَا فُلَانُ‌⁽¹⁾.

«11»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب: مِنْ عَجَائِبِهِ عليه السلام طُولُ مَا لَقِيَ مِنَ الْحُرُوبِ لَمْ يَنْهَزِمْ قَطُّ وَ لَمْ يَنَلْهُ فِيهَا شَيْنٌ وَ لَا جِرَاحٌ سَوْءٌ وَ لَمْ يُبَارِزْ أَحَدٌ إِلَّا ظَفِرَ بِهِ وَ لَا نَجَا مِنْ ضَرْبَتِهِ أَحَدٌ فَصَلُحَ مِنْهَا وَ لَمْ يُفْلِتْ مِنْهُ قِرْنٌ وَ لَمْ يَخْرُجْ فِي حُرُوبِهِ إِلَّا وَ هُوَ مَاشٍ يُهَرْوِلُ طُولَ الدَّهْرِ بِغَيْرِ جُنْدٍ إِلَي الْعَدُوِّ وَ مَا قُدِّمَتْ رَايَةٌ قُوتِلَ تَحْتَهَا عَلِيٌّ إِلَّا انْقَلَبُوا صَاغِرِينَ .

وَ يُرْوَي وَثْبَتُهُ‌⁽²⁾أَرْبَعُونَ ذِرَاعاً إِلَي عَمْرٍو وَ رُجُوعُهُ إِلَي خَلْفٍ عِشْرُونَ ذِرَاعاً وَ ذَلِكَ خَارِجٌ عَنِ الْعَادَةِ وَ رُوِيَ ضَرَبْتُهُ‌⁽³⁾عَلَي رِجْلَيْهِ وَ قَطْعُهُمَا بِضَرْبَةٍ وَاحِدَةٍ مَعَ مَا كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الثِّيَابِ وَ السِّلَاحِ وَ رُوِيَ أَنَّهُ ضَرَبَ مَرْحَبَ الْكَافِرَ يَوْمَ خَيْبَرَ عَلَي رَأْسِهِ فَقَطَعَ الْعِمَامَةَ وَ الْخُوذَةَ وَ الرَّأْسَ وَ الْحَلْقَ وَ مَا عَلَيْهِ مِنَ الْجَوْشَنِ مِنْ قُدَّامٍ وَ خَلْفٍ إِلَي أَنْ قَدَّهُ بِنِصْفَيْنِ ثُمَّ حَمَلَ عَلَي سَبْعِينَ فَارِسٍ فَبَدَّدَهُمْ وَ تَحَيَّرَ الْفَرِيقَانِ مِنْ فِعْلِهِ فَانْهَزَمُوا إِلَي الْحِصْنِ .

وَ أَصْلُ مَشْهَدِ الْبُوقِ عِنْدَ رَحْبَةِ الشَّامِ أَنَّهُ عليه السلام أَخْبَرَ أَنَّ السَّاعَةَ خَرَجَ مُعَاوِيَةُ فِي خَيْلِهِ مِنْ دِمَشْقَ وَ ضَرَبَ الْبُوقَ وَ سَمِعَ ذَلِكَ مِنْ مَسِيرَةِ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ يَوْماً وَ هُوَ خَرْقُ الْعَادَةِ .

وَ مِنْهُ الدَّكَّةُ الْمَشْهُورَةُ فِي الْكُوفَةِ الَّتِي يُقَالُ إِنَّهُ رَأَي مِنْهَا مَكَّةَ وَ سَلَّمَ عَلَيْهَا وَ ذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِكُمْ يَا سَارِيَةُ الْجَبَلَ-⁽⁴⁾

وَ مَسْجِدُ الْمِجْذَافِ فِي الرَّقَّةِ وَ هُوَ أَنَّهُ لَمَّا طَلَبَ الزَّوَارِيقَ لِحَمْلِ الشُّهَدَاءِ قَالُوا الزَّوَارِيقُ تَرْعَي فَقَالَ عليه السلام كَلَامُكُمْ غَثٌّ وَ قُمْصَانُكُمْ رَثٌّ-⁽⁵⁾لَا شَدَّ اللَّهُ

و حسین علیهما السلام خواست تا آن دو نیز سوار شوند سپس علی علیه السلام زره و عمامه را پوشید و شمشیر را به دست گرفت و سوار آن شد و با آن به سوی منزلش آمد در حالی که می‌فرمود: این از فضل پروردگارم است تا مرا امتحان کند تا ببیند که من وآن دو شکرگزار خواهیم بود یا تو ای فلانی ناسپاسی خواهی کرد. ⁽⁶⁾

روایت 11

مناقب ابن شهر آشوب: از شگفتی‌های آن حضرت علیه السلام جنگ‌های طولانی‌ای بود که در آن شرکت کرد و هرگز در آن‌ها شکست نخورد و با خواری مواجه نشد و آسیب جدی ندید؛ کسی با آن حضرت مبارزه نکرد مگر آنکه حضرت بر او پیروز شد و کسی از ضربه‌اش در امان نماند مگر اینکه به واسطه آن اصلاح شد و هیچ پهلوانی از دست او نتوانست بگریزد؛ در همه جنگها پیاده بود و هروله می کرد، و در همه عمر بدون سرباز به دشمن حمله ور شد و هیچ پرچمی برافراشته نشد که علی علیه السلام در زیر آن بجنگد مگر آن که سپاه مقابل خوار و زبون شدند.

روایت می‌شود که او به اندازه چهل ذراع به سوی عمرو پرید و بیست ذراع به عقب برگشت که خارق‌العاده است و اینکه او ضربه ای به دو پایش زد و با یک ضربه آن ها را به همراه لباس و اسلحه ای که داشت قطع کرد، و روایت شده است که در جنگ خیبر ضربه ای محکم به مرحب کافر زد و عمامه و کلاه خود و سر و حلق را به همراه زره او، از عقب و جلو شکافت تا این که او را به دو نیم کرد، سپس به هفتاد سوار کار هجوم برد و آن‌ها را پراکند کرد در این هنگام دو لشکر از کارش در شگفت شدند و به سوی قلعه عقب نشستند.

و ماجرای شیپور در رحبه شام از این قرار است که به آن حضرت علیه السلام خبر رسید که معاویه با سپاهش از دمشق خارج شده و در شیپور دمیده است و آن حضرت صدای آن را از فاصله ای که رسیدن به آن هجده روز طول می کشد شنیده که آن خارق‌العاده است.

و هم چنین سکوی معروفی در کوفه است که گفته می‌شود: آن حضرت از آن جا مکه را دید و به آن سلام کرد و آن مانند این گفته شماست: یا ساریة الجبل - ای رونده کوه -

و همچنین مسجد مجذاف در رقّه است که آن حضرت وقتی برای حمل شهداء درخواستِ چند قایق کرد به ایشان گفته شد: قایق‌ها می چرند، حضرت فرمود: سخنتان زشت و جامه هایتان مندرس است،

بِكُمْ صَفّاً⁽¹⁾وَ لَا أَشْبَعَكُمْ إِلَّا عَلَي قَتَبٍ وَ عَمِلَ جَائِزَةً عَظِيمَةً بِمَنْزِلَةِ الْمِجْذَافِ-⁽²⁾وَ حَمَلَ الشُّهَدَاءَ عَلَيْهَا فَخَرِبَتِ الرَّقَّةُ وَ عُمِرَتِ الرَّافِقَةُ-⁽³⁾وَ لَا يَزَالُونَ فِي ضَنْكِ الْعَيْشِ .

وَ رَوَتِ الْغُلَاةُ أَنَّهُ عليه السلام صَعِدَ إِلَي السَّمَاءِ عَلَي فَرَسٍ وَ يَنْظُرُ إِلَيْهِ أَصْحَابُهُ وَ قَالَ لَوْ أَرَدْتَ لَحَمَلْتُ إِلَيْكُمْ ابْنَ أَبِي سُفْيَانَ وَ ذَلِكَ نَحْوُ قَوْلِهِ وَ رَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا-⁽⁴⁾.

وَ خَرَجَ عَنْ أَبِي زُهْرَةَ وَ قَطَعَ مَسِيرَةَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ بِلَيْلَةٍ وَاحِدَةٍ وَ أَصْبَحَ عِنْدَ الْكُفَّارِ وَ فَتَحَ عَلَيْهِ فَنَزَلَ وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً .

وَ رُوِيَ أَنَّهُ رُمِيَ إِلَي حِصْنِ ذَاتِ السَّلَاسِلِ فِي الْمَنْجَنِيقِ وَ نَزَلَ عَلَي حَائِطِ الْحِصْنِ وَ كَانَ الْحِصْنُ قَدْ شُدَّ عَلَي حِيطَانِهِ سَلَاسِلُ فِيهَا غَرَائِرُ⁽⁵⁾مِنْ تِبْنٍ أَوْ قُطْنٍ حَتَّي لَا يَعْمَلَ فِيهَا الْمَنْجَنِيقَ إِذَا رُمِيَ الْحَجَرُ فَقَالَتِ الْغُلَاةُ فَمَرَّ فِي الْهَوَاءِ وَ التُّرْسُ تَحْتَ قَدَمَيْهِ وَ نَزَلَ عَلَي الْحَائِطِ وَ ضَرَبَ السَّلَاسِلَ ضَرْبَةً وَاحِدَةً فَقَطَعَهَا وَ سَقَطَتِ الْغَرَائِرُ وَ فَتَحَ الْحِصْنَ .

وَ رَوَتِ الْغُلَاةُ أَنَّهُ نَزَلَتْ فِيهِ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ مانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا-⁽⁶⁾وَ ذَلِكَ إِنْ صَحَّ مِثْلُ صُعُودِ الْمَلَائِكَةِ وَ نُزُولِهِمْ وَ إِسْرَاءِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله⁽⁷⁾.

تَفْسِيرُ أَبِي مُحَمَّدٍ الْعَسْكَرِيِّ عليه السلام: أَنَّهُ أَرَادَتِ الْفَجَرَةُ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ قَتْلَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ مَنْ بَقِيَ فِي الْمَدِينَةِ قَتْلَ عَلِيٍّ عليه السلام فَلَمَّا تَبِعَهُ وَ قَصَّ عَلَيْهِ بَغْضَاءَهُمْ فَقَالَ أَ مَا تَرْضَي

خداوند هیچ صفی را با شما نبندد و جز با روده کباب شده سیرتان نگرداند. پس آن حضرت تیر بزرگی را به منزله پارو ساخت و شهیدان را بر روی آن حمل کرد و این چنین رقة ویران گشت و رافقه⁽⁸⁾

آباد و آن‌ها پیوسته در سختی زندگی گرفتار آمدند.

غلاة - غلو کنندگان - روایت کرده‌اند که آن حضرت علیه السلام با اسبی به آسمان رفت در حالی که اصحابش به او نگاه می‌کردند و ایشان فرمودند: اگر می‌خواستم فرزند ابوسفیان را نزد شما می‌آوردم و آن مانند سخن خدای سبحان است: «و رفعناه مکاناً علیاً».⁽⁹⁾{ما او را به مقامی بلند ارتقا دادیم.}

و او از ابی زهرة خارج شد و مسیر سه روز را در یک شب پیمود و نزد کفار رسید و بر آن‌ها غلبه یافت و این آیه نازل شد، «والعادیات ضبحاً»{سوگند به مادیان‌هایی که با همهمه تازانند.}.

روایت شده است که او به دژی آکنده از زنجیر با منجنیق پرتاب شد و بر روی دیوار دژ فرود آمد. در حالی که دور تا دور دژ را زنجیر پوشانده بود و کیسه‌هایی از کاه و پنبه در آن بود که امکان اثر کردن منجنیق را هنگام پرتاب سنگ نمی‌داد، غلاة گفتند: او به هوا رفت در حالی که سپر زیر پاهایش بود و روی دیوار فرود آمد و زنجیرها را با یک ضرب قطع کرد در این حال کیسه‌ها فرو ریخت و دژ را فتح کرد.

غلاة روایت کرده‌اند که این آیه درباره او نازل شد، «وظنّوا أنهم ما نعتهم نصوهم من الله فأتاهم الله من حیث لم یحتسبوا»⁽¹⁰⁾{و خودشان گمان داشتند که دژهایشان در برابر خدا مانع آن‌ها خواهد بود، ولی خدا از آنجائی که تصور نمی‌کردند بر آن‌ها درآمد.} و اگر صحیح باشد آن همانند صعود فرشتگان و فرود آمدنشان و معراج پیامبر صلی الله علیه و آله است.⁽¹¹⁾

تفسیر ابی محمد عسکری علیه السلام: ستمکاران در شب عقبه خواستار قتل پیامبر صلی الله علیه و آله و کسانی که در مدینه بودند خواستار قتل علی علیه السلام شدند، هنگامی که کینه‌توزان او را دنبال کرده و ردپای او را گرفتند: پیامبر فرمود: آیا نمی‌خواهی

أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَي الْخَبَرَ فَحَفَرُوا لَهُ حَفِيرَةً طَوِيلَةً وَ غَطَّوْهَا فَلَمَّا انْصَرَفَ وَ بَلَغَهَا أَنْطَقَ اللَّهُ فَرَسَهُ فَقَالَ سِرْ بِإِذْنِ اللَّهِ فَطَفَرَتْ ثُمَّ أَمَرَ بِكَشْفِهِ فَرَآهُ عَجِيباً⁽¹⁾.

مُسْنَدُ أَحْمَدَ وَ فَضَائِلُهُ وَ سُنَنُ ابْنِ مَاجَهْ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَي: كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَلْبَسُ فِي الْبَرْدِ الشَّدِيدِ الثَّوْبَ الرَّقِيقَ وَ فِي الْحَرِّ الشَّدِيدِ الْقَبَاءَ وَ الثَّوْبَ الثَّقِيلَ وَ كَانَ لَا يَجِدُ الْحَرَّ وَ الْبَرْدَ فَكَانَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله دَعَا لَهُ يَوْمَ خَيْبَرَ فَقَالَ كَفَاكَ اللَّهُ الْحَرَّ وَ الْبَرْدَ وَ فِي رِوَايَةٍ اللَّهُمَّ قِهِ الْحَرَّ وَ الْبَرْدَ- وَ فِي رِوَايَةٍ اللَّهُمَّ اكْفِهِ الْحَرَّ وَ الْبَرْدَ⁽²⁾.

سَهْلُ بْنُ حُنَيْفٍ فِي حَدِيثِهِ: أَنَّهُ لَمَّا أَخَذَ مُعَاوِيَةُ مَوْرِدَ الْفُرَاتِ أَمَرَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لِمَالِكٍ الْأَشْتَرِ أَنْ يَقُولَ لِمَنْ عَلَي جَانِبِ الْفُرَاتِ يَقُولُ لَكُمْ عَلِيٌّ اعْدِلُوا عَنِ الْمَاءِ فَلَمَّا قَالَ ذَلِكَ عَدَلُوا عَنْهُ فَوَرَدَ قَوْمُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ الْمَاءَ وَ أَخَذُوا مِنْهُ فَبَلَغَ ذَلِكَ مُعَاوِيَةَ فَأَحْضَرَهُمْ وَ قَالَ لَهُمْ فِي ذَلِكَ فَقَالَ إِنَّ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ جَاءَ وَ قَالَ إِنَّ مُعَاوِيَةَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُفْرِجُوا عَنِ الْمَاءِ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ لِعَمْرٍو إِنَّكَ لَتَأْتِي أَمْراً ثُمَّ تَقُولُ مَا فَعَلْتُهُ فَلَمَّا كَانَ مِنْ غَدٍ وَكَّلَ مُعَاوِيَةُ حَجَلَ بْنَ الْعَتَّابِ النَّخَعِيَّ فِي خَمْسَةِ آلَافٍ فَأَنْفَذَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مَالِكاً فَنَادَي مِثْلَ الْأَوَّلِ فَمَالَ حَجَلٌ عَنِ الشَّرِيعَةِ فَوَرَدَ أَصْحَابُ عَلِيٍّ عليه السلام وَ أَخَذُوا مِنْهُ فَبَلَغَ ذَلِكَ مُعَاوِيَةَ فَأَحْضَرَ حَجَلًا وَ قَالَ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ إِنَّ ابْنَكَ يَزِيدَ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّكَ أَمَرْتَ بِالتَّنَحِّي عَنْهُ فَقَالَ لِيَزِيدَ فِي ذَلِكَ فَأَنْكَرَ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ فَإِذَا كَانَ غَداً فَلَا تَقْبَلْ مِنْ أَحَدٍ وَ لَوْ أَتَيْتُكَ حَتَّي تَأْخُذَ خَاتَمِي فَلَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الثَّالِثُ أَمَرَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لِمَالِكٍ مِثْلَ ذَلِكَ فَرَأَي حَجَلٌ مُعَاوِيَةَ وَ أَخَذَ مِنْهُ خَاتَمَهُ وَ انْصَرَفَ عَنِ الْمَاءِ وَ بَلَغَ مُعَاوِيَةَ فَدَعَاهُ وَ قَالَ لَهُ فِي ذَلِكَ فَأَرَاهُ خَاتَمَهُ فَضَرَبَ مُعَاوِيَةُ يَدَهُ عَلَي يَدِهِ فَقَالَ نَعَمْ وَ إِنَّ هَذَا مِنْ دَوَاهِي عَلِيٍّ. .

که برای من به منزله هارون برای موسی باشی؟ ادامه روایت، پس آن کینه‌توزان برای او حفره عمیقی درست کردند و آن را پوشاندند هنگامی که او بازگشت و به آن حفره رسید خداوند به اسبش قدرت سخن گفتن داد و گفت: به اذن خداوند حرکت کن؛ پس اسب پرید. آنگاه دستور به باز کردن آن داد و امر شگفتی را مشاهده کرد.

مُسْنَد أَحْمَد وَ فَضَائِل او وَ سُنَن ابْنِ مَاجَه: عَبْدُ الرَّحْمَن بْن أَبِی لَیْلَی گفت: امیرالمؤمنین علیه السلام در سرمای شدید لباس نازک و در گرمای شدید قبا و لباس گرم می‌پوشید و گرما و سرما را احساس نمی‌کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله روز خیبر او را صدا زد و فرمود: خداوند تو را در گرما و سرما کافی باشد و در روایتی آمده است: پروردگارا او را از گرما و سرما حفظ کن و در روایتی دیگر نیز آمده که پروردگارا او را در گرما و سرما کافی باش.

سهل بن حنیف روایت می کند: هنگامی که معاویه ورودی فرات را گرفت امیرالمؤمنین علیه السلام به مالک اشتر دستور داد تا به کسانی که در کنار فرات هستند بگوید: علی به شما می‌گوید: از بستن آب صرف نظر کنید، هنگامی که مالک آن را گفت آن‌ها چنین کردند پس لشکریان امیرالمؤمنین وارد آب شده و از آن برداشتند. معاویه آن‌ها را احضار کرد و درباره آن گفت: گفتند: عمروعاص آمد و گفت: معاویه به شما دستور می‌دهد که آب را رها کنید. معاویه به عمرو گفت: تو کاری می‌کنی و سپس می‌گویی من نکرده‌ام؟! فردای آن روز معاویه جحل بن العتاب نخعی را با پنج هزار مأمور ساخت، امیرالمؤمنین علیه السلام مانند بار اول مالک را صدا زد و گفته روز قبل را به او تکرار کرد پس جحل از شریعت روی گرداند و یاران علی علیه السلام وارد آب شده و از آن برداشتند. خبر به معاویه رسید و او جحل را احضار کرد و از او توضیح خواست. جحل گفت: فرزندت یزید نزد من آمد و گفت: تو دستور کنار کشیدن از آب را داده ای! معاویه درباره آن از یزید پرسید ولی او انکار کرد. پس معاویه گفت: فردا حرف هیچ کس را قبول نکن حتّی اگر من نزدت آمدم مگر این که انگشترم را بگیری. روز سوم امیرالمؤمنین مانند گذشته به مالک دستور داد، پس جحل معاویه را دید و انگشتری را از او گرفت و از آب بیرون آمد، خبر به معاویه رسید و دوباره توضیح خواست در این هنگام جحل انگشتری‌اش را به او نشان داد، معاویه دستش را روی دستش زد و گفت: بله، این از زیرکی‌های علی است.

وَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ الشَّوْهَانِيُّ بِإِسْنَادِهِ: أَنَّهُ قَدِمَ أَبُو الصَّمْصَامِ الْعَبْسِيُ‌⁽¹⁾إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ قَالَ مَتَي يَجِي‌ءُ الْمَطَرُ وَ أَيُّ شَيْ‌ءٍ فِي بَطْنِ نَاقَتِي هَذِهِ وَ أَيُّ شَيْ‌ءٍ يَكُونُ غَداً وَ مَتَي أَمُوتُ فَنَزَلَ إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ⁽²⁾الْآيَاتِ فَأَسْلَمَ الرَّجُلُ وَ وَعَدَ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله أَنْ يَأْتِي بِأَهْلِهِ فَقَالَ اكْتُبْ يَا أَبَا الْحَسَنِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أَقَرَّ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ بْنِ هَاشِمِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ- وَ أَشْهَدَ عَلَي نَفْسِهِ فِي صِحَّةِ عَقْلِهِ وَ بَدَنِهِ وَ جَوَازِ أَمْرِهِ أَنَّ لِأَبِي الصَّمْصَامِ الْعَبْسِيِّ عَلَيْهِ وَ عِنْدَهُ وَ فِي ذِمَّتِهِ ثَمَانِينَ نَاقَةً حُمْرَ الظُّهُورِ بِيضَ الْعُيُونِ سُودَ الْحَدَقِ عَلَيْهَا مِنْ طَرَائِفِ الْيَمَنِ وَ نُقَطِ الْحِجَازِ وَ خَرَجَ أَبُو الصَّمْصَامِ ثُمَّ جَاءَ فِي قَوْمِهِ بَنِي عَبْسٍ كُلِّهِمْ مُسْلِمِينَ وَ سَأَلَ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالُوا قُبِضَ قَالَ فَمَنِ الْخَلِيفَةُ مِنْ بَعْدِهِ فَقَالُوا أَبُو بَكْرٍ فَدَخَلَ أَبُو الصَّمْصَامِ الْمَسْجِدَ وَ قَالَ يَا خَلِيفَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ لِي عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ثَمَانِينَ نَاقَةً حُمْرَ الظُّهُورِ بِيضَ الْعُيُونِ سُودَ الْحَدَقِ عَلَيْهَا مِنْ طَرَائِفِ الْيَمَنِ وَ نُقَطِ الْحِجَازِ فَقَالَ يَا أَخَا الْعَرَبِ سَأَلْتَ مَا فَوْقَ الْعَقْلِ وَ اللَّهِ مَا خَلَّفَ رَسُولُ اللَّهِ إِلَّا بَغْلَتَهُ الدُّلْدُلَ وَ حِمَارَهُ الْيَعْفُورَ وَ سَيْفَهُ ذَا الْفَقَارِ وَ دِرْعَهُ الْفَاضِلَ أَخَذَهَا كُلَّهَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام وَ خَلَّفَ فِينَا فَدَكَ فَأَخَذْنَاهَا بِحَقٍّ وَ نَبِيُّنَا صلي الله عليه و آله لَا يُورَثُ فَصَاحَ سَلْمَانُ كردي و نكردي وَ حقّ از أمير ببردي رُدُّوا الْعَمَلَ إِلَي أَهْلِهِ ثُمَّ ضَرَبَ بِيَدِهِ إِلَي أَبِي الصَّمْصَامِ فَأَقَامَهُ إِلَي مَنْزِلِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَقَرَعَ الْبَابَ فَنَادَي عَلِيٌّ ادْخُلْ يَا سَلْمَانُ- ادْخُلْ أَنْتَ وَ أَبُو الصَّمْصَامِ- فَقَالَ أَبُو الصَّمْصَامِ هَذِهِ أُعْجُوبَةٌ مَنْ هَذَا الَّذِي سَمَّانِي بِاسْمِي وَ لَمْ يَعْرِفْنِي فَعَدَّ سَلْمَانُ فَضَائِلَ عَلِيٍّ عليه السلام فَلَمَّا دَخَلَ وَ سَلَّمَ عَلَيْهِ قَالَ يَا أَبَا الْحَسَنِ إِنَّ لِي عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله ثَمَانِينَ نَاقَةً وَ وَصَفَهَا فَقَالَ عَلِيٌّ أَ مَعَكَ حُجَّةٌ فَدَفَعَ إِلَيْهِ الْوَثِيقَةَ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام يَا سَلْمَانُ نَادِ فِي النَّاسِ أَلَا مَنْ أَرَادَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَي دَيْنِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَلْيَخْرُجْ غَداً إِلَي خَارِجِ الْمَدِينَةِ فَلَمَّا كَانَ الْغَدُ خَرَجَ النَّاسُ وَ خَرَجَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ أَسَرَّ إِلَي ابْنِهِ الْحَسَنِ سِرّاً وَ قَالَ امْضِ يَا أَبَا الصَّمْصَامِ مَعَ ابْنِيَ

ابوصمصام عبسی نزد پیامبر آمد و گفت: کی باران می‌آید؟ و چه چیزی در شکم این شترم است؟ و فردا چه خواهد شد؟ و کی می‌میرم؟ پس این آیه نازل شد « ان الله عنده علم الساعة» ⁽³⁾

{در حقیقت خداست که علم به قیامت نزد اوست} پس مرد اسلام آورد و پیامبر صلی الله علیه و آله وعده داد که خانواده‌اش را بیاورد. پس فرمود: ای اباالحسن بنویس: « به نام خداوند بخشنده و بخشایشگر، محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف در صحت عقل و جسم و جایز بودن کارش بر خود لازم دانسته که ابن صمصام در نزد او و در ذمه او هشتاد شتر پشت قرمز و چشم سفید و حدقه سیاه دارد که پارچه یمنی و جهاز حجازی روی آن باشد». ابوصمصام خارج شد وسپس در میان قومش بنی عبس که همگی مسلمان بودند آمد و درباره پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید و آن‌ها گفتند: او وفات یافته است. گفت: خلیفه بعد از او کیست؟ گفتند: ابوبکر، ابوصمصام وارد مسجد شد و گفت: ای جانشین رسول خدا صلی الله علیه و آله من از حق رسول خدا هشتاد شتر پشت قرمز، سفید چشم، حدقه سیاه دارم که رویشان پارچه یمنی و جهاز حجازی باشد. او گفت: ای برادر عرب چیزی را درخواست کرده ای که در عقل نمی گنجد، خداوند به رسول خدا جز قاطرش دلدل و الاغش یعفور و شمشیرش ذوالفقار و زره‌اش فاضل نداده است، همگی آن‌ها را علی بن ابی طالب علیه السلام گرفت و فدک را در میان ما برجای نهاد که ما آن را به حق گرفتیم. پیامبر ما ارث از خود باقی نمی‌گذارد. پس سلمان ( به زبان فارسی)فریاد زد: « کردی و نکردی و حق از امیر ببردی»، کار را به اهلش بسپارید سپس با دستش به ابی صمصام زد و او را به منزل علی بن ابی طالب علیه السلام برد. در را زد علی فرمود: ای سلمان با ابی صمصام وارد شو، سپس ابوصمصام گفت: این شگفتی است، این کیست که مرا با اسمم صدا زد در حالی که مرا نمی‌شناسد؟ سلمان علیه السلام کرامات علی را شمرد و هنگامی که او بر امام داخل شد و سلام کرد گفت: ای ابا حسن من از رسول خدا صلی الله علیه و آله هشتاد شتر طلبکارم وآن ها را توصیف کرد. علی علیه السلام فرمود: آیا دلیل و شاهدی داری؟ پس سند را به او داد، علی علیه السلام فرمود: ای سلمان به مردم بگو هر کس می‌خواهد دین رسول خدا صلی الله علیه و آله را ببیند فردا به خارج شهر بیاید. فردای آن روز مردم به بیرون از شهر رفتند و علی علیه السلام در پنهان رازی را به فرزندش گفت و فرمود: ای ابا صمصام با فرزندم

الْحَسَنِ إِلَي الْكَثِيبِ مِنَ الرَّمْلِ فَمَضَي عليه السلام وَ مَعَهُ أَبُو الصَّمْصَامِ فَصَلَّي الْحَسَنُ عليه السلام رَكْعَتَيْنِ عِنْدَ الْكَثِيبِ وَ كَلَّمَ الْأَرْضَ بِكَلِمَاتٍ لَا نَدْرِي مَا هِيَ وَ ضَرَبَ الْكَثِيبَ بِقَضِيبِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَانْفَجَرَ الْكَثِيبُ عَنْ صَخْرَةٍ مُلَمْلَمَةٍ-⁽¹⁾مَكْتُوبٍ عَلَيْهَا سَطْرَانِ مِنْ نُورٍ السَّطْرُ الْأَوَّلُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ وَ الثَّانِي لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَضَرَبَ الْحَسَنُ عليه السلام الصَّخْرَةَ بِالْقَضِيبِ فَانْفَجَرَتْ عَنْ خِطَامِ نَاقَةٍ فَقَالَ الْحَسَنُ عليه السلام اقْتَدِ يَا أَبَا الصَّمْصَامِ فَاقْتَادَ أَبُو الصَّمْصَامِ ثَمَانِينَ نَاقَةً حُمْرَ الظُّهُورِ بِيضَ الْعُيُونِ سُودَ الْحَدَقِ عَلَيْهَا مِنْ طَرَائِفِ الْيَمَنِ وَ نُقَطِ الْحِجَازِ وَ رَجَعَ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَقَالَ عليه السلام اسْتَوْفَيْتَ يَا أَبَا الصَّمْصَامِ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَسَلِّمِ الْوَثِيقَةَ فَسَلَّمَهَا إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَأَخَذَهَا وَ خَرَقَهَا ثُمَّ قَالَ هَكَذَا أَخْبَرَنِي أَخِي وَ ابْنُ عَمِّي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ هَذِهِ النُّوقَ مِنْ هَذِهِ الصَّخْرَةِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ نَاقَةَ صَالِحٍ بِأَلْفَيْ عَامٍ فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ هَذَا مِنْ سِحْرِ عَلِيٍّ قَلِيلٌ‌⁽²⁾.

بيان

قوله نقط الحجاز أقول الظاهر أنه تصحيف لقط باللام قال الفيروزآبادي اللقط محركة ما يلتقط من السنابل و قطع ذهب توجد في المعدن.

«12»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب: مِنْ مُعْجِزَاتِهِ عليه السلام تَسْخِيرُهُ الْجَمَاعَةَ اضْطِرَاراً لِنَقْلِ فَضَائِلِهِ مَعَ مَا فِيهَا مِنَ الْحُجَّةِ عَلَيْهِمْ حَتَّي إِنْ أَنْكَرَهُ وَاحِدٌ رَدَّ عَلَيْهِ صَاحِبُهُ وَ قَالَ هَذَا فِي التَّوَارِيخِ وَ الصِّحَاحِ وَ السُّنَنِ وَ الْجَوَامِعِ وَ السِّيَرِ وَ التَّفَاسِيرِ مِمَّا أَجْمَعُوا عَلَي صِحَّتِهِ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي وَاحِدٍ يَكُنْ فِي آخَرَ وَ مِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ مَا أَجْمَعُوا عَلَيْهِ وَ رَوَي مَنَاقِبَهُ خَلْقٌ كَثِيرٌ مِنْهُمْ حَتَّي صَارَ عِلْماً ضَرُورِيّاً كَمَا صَنَّفَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ كِتَابَ الْغَدِيرِ وَ ابْنُ الشَّاهِينِ كِتَابَ الْمَنَاقِبِ وَ كِتَابَ فَضَائِلِ فَاطِمَةَ عليها السلاموَ يَعْقُوبُ بْنُ شَيْبَةَ تَفْضِيلَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ عليهما السلام وَ مُسْنَدَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ أَخْبَارَهُ وَ فَضَائِلَهُ- وَ الْجَاحِظُ كِتَابَ الْعَلَوِيَّةِ- وَ كِتَابَ فَضْلِ بَنِي هَاشِمٍ عَلَي بَنِي أُمَيَّةَ- وَ أَبُو نُعَيْمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ مَنْقَبَةَ الْمُطَهَّرِينَ فِي فَضَائِلِ

حسن به آن تپه شنی برو، حسن علیه السلام به همراه صمصام رفتند. پس حسن علیه السلام کنار تپه دو رکعت نماز گزارد و چند کلامی با زمین سخن گفت که نمی‌دانیم چیست و سپس با عصای رسول خدا صلی الله علیه و آله به تپه زد و از آن دو سنگ گِرد که بر روی آن دو سطر با نور نوشته شده بود،{بسم الله الرحمن الرحیم و لا اله الا الله محمد رسول الله} بیرون آمد. سپس آن حضرت با عصا به سنگ زد و از آن دهنه شتر بیرون آمد. پس حسن علیه السلام فرمود: ای ابوصمصام چهار دست و پای حیوان را بکش، ابوصمصام این کار را با هشتاد شتر پشت قرمز و سفید چشم و سیاه حدقه انجام داد که روی آن‌ها پارچه یمنی و جهاز حجازی بودند. او به سوی علی بن ابی طالب برگشت و آن حضرت علیه السلام فرمود: ای ابا صمصام آیا حقت را به طور کامل پس گرفتی؟ گفت: بله. حضرت فرمود: پس سند را به من بده، علی بن ابی طالب علیه السلام آن را گرفت و پاره کرد. سپس فرمود: این چنین برادر و پسر عمویم رسول خدا صلی الله علیه و آله به من خبر داد که خداوند این شتران را از این سنگ خلق کرده است دو هزار سال قبل از اینکه شتر صالح را خلق کند. پس منافقان گفتند: این کمترین جادوی علی است. ⁽³⁾

توضیح

«نقط الحجاز» می گویم ظاهرا تصحیف لقط است. فیروزآبادی گفت: لَقَط چیزی است که از سنبله ها گرفته می شود و تکه های طلا که در معدن وجود دارد.

روایت 12

مناقب ابن شهر آشوب: از معجزات آن حضرت علیه السلام آن است که مردم را به ناچار تسخیر می کرد و کراماتش را با حجت هایی که بر ایشان بود بیان می کرد و اگر کسی آن ها را انکار می‌کرد همراهش به او جواب می‌داد و می گفت: بر صحت و درستی آن ها در تواریخ و اخبار و سنن و جوامع و سیر و تفاسیر اتفاق نظر است و اگر در یکی نباشد در دیگری هست. از جمله آن هایی که روی آن اتفاق نظر دارند و کراماتش را بسیاری نقل کرده‌اند و به علم ضروری تبدیل گشته است چنان که ابن جریر طبری کتاب الغدیر،ابن شاهین کتاب المناقب و کتاب فضائل فاطمه علیها السلام ، یعقوب بن شیبه تفضیل الحسن و الحسین علیه السلام و مسند امیرالمؤمنین علیه السلام و اخبار و کرامات آن حضرت و جاحظ، کتاب علویه و فضل بنی هاشم بر بنی‌امیه، ابو نعیم اصفهانی کتاب منقبة المطهرین فی فضایل

أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ فِي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ أَبُو الْمَحَاسِنِ الرُّويَانِيُّ الْجَعْفَرِيَّاتِ وَ الْمُوَفَّقُ الْمَكِّيُّ كِتَابَ قَضَايَا أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ كِتَابَ رَدِّ الشَّمْسِ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُؤْمِنٍ الشِّيرَازِيُّ- كِتَابَ نُزُولِ الْقُرْآنِ فِي شَأْنِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ أَبُو صَالِحٍ عَبْدُ الْمَلِكِ الْمُؤَذِّنُ- كِتَابَ الْأَرْبَعِينِ فِي فَضَائِلِ الزَّهْرَاءِ عليها السلام وَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ مُسْنَدَ أَهْلِ الْبَيْتِ وَ فَضَائِلَ الصَّحَابَةِ- وَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ النَّطَنْزِيُّ- الْخَصَائِصَ الْعَلَوِيَّةَ عَلَي سَائِرِ الْبَرِّيَّةِ- وَ ابْنُ الْمَغَازِلِيِّ كِتَابَ الْمَنَاقِبِ- وَ أَبُو الْقَاسِمِ الْبُسْتِيُّ كِتَابَ الدَّرَجَاتِ- وَ الْخَطِيبُ أَبُو تُرَابٍ كِتَابَ الْحَدَائِقِ مَعَ الْكِتْمَانِ وَ الْمَيْلِ وَ ذَلِكَ خَرْقُ الْعَادَةِ شَهِدَ بِفَضَائِلِهِ مُعَادُوهُ وَ أَقَرَّ بِمَنَاقِبِهِ جَاحِدُوهُ .

وَ مِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ كَثْرَةُ مَنَاقِبِهِ مَعَ مَا كَانُوا يَدْفِنُونَهَا وَ يَتَوَعَّدُونَ عَلَي رِوَايَتِهَا رَوَي مُسْلِمٌ وَ الْبُخَارِيُّ وَ ابْنُ بَطَّةَ وَ النَّطَنْزِيُّ- عَنْ عَائِشَةَ فِي حَدِيثِهَا بِمَرَضِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالَتْ فِي جُمْلَةِ ذَلِكَ فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله بَيْنَ رَجُلَيْنِ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ أَحَدُهُمَا الْفَضْلُ وَ رَجُلٌ آخَرُ يَخُطُّ قَدَمَاهُ عَاصِباً رَأْسَهُ يَعْنِي عَلِيّاً عليه السلام.

وَ قَالَ مُعَاوِيَةُ لِابْنِ عَبَّاسٍ- إِنَّا كَتَبْنَا فِي الْآفَاقِ نَنْهَي عَنْ ذِكْرِ مَنَاقِبِ عَلِيٍّ عليه السلام فَكُفَّ لِسَانَكَ قَالَ أَ فَتَنْهَانَا عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ قَالَ لَا قَالَ أَ فَتَنْهَانَا عَنْ تَأْوِيلِهِ قَالَ نَعَمْ قَالَ أَ فَنَقْرَؤُهُ وَ لَا نَسْأَلُ قَالَ سَلْ عَنْ غَيْرِ أَهْلِ بَيْتِكَ قَالَ إِنَّهُ مُنْزَلٌ عَلَيْنَا أَ فَنَسْأَلُ غَيْرَنَا أَ تَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ فَإِذاً تَهْلِكَ الْأُمَّةُ قَالَ اقْرَءُوا وَ لَا تَرْوُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِيكُمْ يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ-⁽¹⁾ثُمَّ نَادَي مُعَاوِيَةُ أَنْ‌⁽²⁾بَرِئَتِ الذِّمَّةُ مِمَّنْ رَوَي حَدِيثاً مِنْ مَنَاقِبِ عَلِيٍّ- حَتَّي قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادٍ اللَّيْثِيُّ- وَدِدْتُ أَنِّي أُتْرَكُ أَنْ أُحَدِّثَ بِفَضَائِلِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام يَوْماً إِلَي اللَّيْلِ وَ إِنَّ عُنُقِي ضُرِبَتْ فَكَانَ الْمُحَدِّثُ يُحَدِّثُ بِحَدِيثٍ فِي الْفِقْهِ أَوْ يَأْتِي بِحَدِيثِ الْمُبَارَزَةِ فَيَقُولُ قَالَ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ- وَ كَانَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَي يَقُولُ حَدَّثَنِي رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ كَانَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ يَقُولُ قَالَ أَبُو زَيْنَبَ.

امیرالمؤمنین علیه السلام و ما نزل من القرآن فی امیرالمؤمنین علیه السلام، أبومحاسن رویانی جعفریات ، موفق مکی کتاب قضایا امیرالمؤمنین و ردّ االشمس لأمیر المؤمنین و أبوبکر محمد بن مؤمن شیرازی کتاب نزول القرآن فی شأن امیرالمؤمنین و ابو صالح عبدالملک مؤذن کتاب أربعین فی فضائل الزهراء سلام الله علیها و احمد بن حنبل مسند اهل‌البیت و فضائل الصحابه ، أبوعبدالله محمد بن احمد نطنزی کتاب الخصائص العلویه علی سائر البریه و ابن مغازلی کتاب المناقب و ابوالقاسم بستی کتاب الدرجات و خطیب ابو تراب کتاب الحدائق مع الکتمان و المیل را نوشته اند که آن خارق‌العاده است، دشمنان به فضائل آن حضرت شهادت داده و کافران به کراماتش اقرار کرده‌اند.

از جمله کراماتش کثرت مناقب ایشان است با وجود همه آن چه که دفن کرده اند و - مردم را در صورت - روایت کردن آنها تهدید کرده اند. مُسْلِم وَ الْبُخَارِیّ وَ ابْنُ بَطَّة وَ النَّطَنْزِیّ از عائشه در حدیثی درباره بیماری پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده اند که گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله در میان دو مرد از اهل بیتش که یکی فضل بود و مردی دیگر بیرون آمد. پاهایش را می کشید و سرش را بسته بود. منظور از مردی دیگر، علی علیه السلام است.

معاویه به ابن عباس گفت: ما در افق‌ها نوشته‌ایم که از ذکر کرامات علی علیه السلام نهی می کنیم پس دهانت را ببند، ابن عباس گفت: آیا ما را از خواندن قرآن باز می داری؟ معاویه گفت: خیر، ابن عباس گفت: آیا ما را از تأویل آن منع می کنی؟ معاویه جواب داد: بله، ابن عباس گفت: آن را بخوانیم و سؤال نکنیم؟ معاویه گفت: از غیر اهل بیتت بپرس! ابن عباس گفت: آن بر ما نازل شده حال از دیگران بپرسیم؟ آیا ما را از عبادت خداوند باز می‌داری؟ اگر چنین شود امت هلاک می‌گردد. معاویه گفت: بخوانید و آن چه خداوند در باره شما نازل کرده است را روایت نکنید؛ «یریدون لیطفئوا نورالله بأفواههم»⁽³⁾{می خواهند تا نور خدا را با دهان خود خاموش کنند.}

سپس معاویه صدا زد: من کشتن هر کس که حدیثی از فضایل علی نقل کند را جایز شمردم، تا اینکه عبدالله بن شدّاد لیثی گفت: دوست داشتم که رها شوم تا از صبح تا شب از فضائل علی بن ابی طالب سخن بگویم و گردنم زده شود. کسی که حدیثی در فقه می‌گفت یا سخنی از مبارزه به میان می‌آورد می‌گفت: مردی از قریش، و عبدالرحمن بن ابی لیلی می‌گفت: مردی از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله به من حدیثی نقل نمود، حسن بصری می‌گفت: ابوزینب گفت.

وَ سُئِلَ ابْنُ جُبَيْرٍ عَنْ حَامِلِ اللِّوَاءِ فَقَالَ كَأَنَّكَ رَخِيُّ الْبَالِ وَ رَأَي رَجُلٌ أَعْرَابِيَّةً فِي مَسْجِدٍ تَقُولُ يَا مَشْهُوراً فِي السَّمَاوَاتِ وَ يَا مَشْهُوراً فِي الْأَرَضِينَ وَ يَا مَشْهُوراً فِي الدُّنْيَا وَ يَا مَشْهُوراً فِي الْآخِرَةِ جَهَدَتِ الْجَبَابِرَةُ وَ الْمُلُوكُ عَلَي إِطْفَاءِ نُورِكَ وَ إِخْمَادِ ذِكْرِكَ فَأَبَي اللَّهُ لِذِكْرِكَ إِلَّا عُلُوّاً وَ لِنُورِكَ إِلَّا ضِيَاءً وَ نَمَاءً وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ فَقِيلَ لِمَنْ تَصِفِينَ قَالَتْ ذَاكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَالْتَفَتَ فَلَمْ يَرَ أَحَداً وَ مِنْ ذَلِكَ مَا طُبِّقَتِ الْأَرْضُ بِالْمَشَاهِدِ لِأَوْلَادِهِ وَ فَشَتِ الْمَنَامَاتُ مِنْ مَنَاقِبِهِ فَيُبْرِئُ الزَّمْنَي وَ يُفَرِّجُ الْمُبْتَلَي وَ مَا سُمِعَ هَذَا لِغَيْرِهِ عليه السلام⁽¹⁾.

«13»

م، [تفسير الإمام عليه السلام] قَالَ الْإِمَامُ عليه السلام: إِنَّ رَجُلًا مِنْ مُحِبِّي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام كَتَبَ إِلَيْهِ مِنَ الشَّامِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَنَا بِعِيَالِي مُثْقَلٌ وَ عَلَيْهِمْ إِنْ خَرَجْتُ خَائِفٌ وَ بِأَمْوَالِيَ الَّتِي أُخَلِّفُهَا إِنْ خَرَجْتُ ظَنِينٌ وَ أُخِّرَ اللَّحَاقُ‌⁽²⁾بِكَ وَ الْكَوْنُ فِي جُمْلَتِكَ وَ الْخُفُوقُ فِي خِدْمَتِكَ فَجُدْ لِي يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ- فَبَعَثَ إِلَيْهِ عَلِيٌّ عليه السلام اجْمَعْ أَهْلَكَ وَ عِيَالَكَ وَ حَصِّلْ عِنْدَهُمْ مَالَكَ وَ صَلِّ عَلَي ذَلِكَ كُلِّهِ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِينَ ثُمَّ قُلِ اللَّهُمَّ هَذِهِ كُلُّهَا وَدَائِعِي عِنْدَكَ بِأَمْرِ عَبْدِكَ وَ وَلِيِّكَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ- ثُمَّ قُمْ وَ انْهَضْ إِلَيَّ فَفَعَلَ الرَّجُلُ ذَلِكَ وَ أُخْبِرَ مُعَاوِيَةُ بِهَرَبِهِ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَأَمَرَ مُعَاوِيَةُ أَنْ تُسْبَي عِيَالُهُ وَ يُسْتَرَقُّوا وَ أَنْ تُنْهَبَ أَمْوَالُهُ فَذَهَبُوا فَأَلْقَي اللَّهُ عَلَيْهِمْ شِبْهَ عِيَالِ مُعَاوِيَةَ وَ حَاشِيَتِهِ وَ أَخَصِّ حَاشِيَتِهِ كَيَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ يَقُولُونَ نَحْنُ أَخَذْنَا هَذَا الْمَالَ وَ هُوَ لَنَا وَ أَمَّا عِيَالُهُ فَقَدِ اسْتَرْقَقْنَاهُمْ وَ بَعَثْنَاهُمْ إِلَي السُّوقِ فَكَفُّوا لَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ وَ عَرَّفَ اللَّهُ عِيَالَهُ أَنَّهُ قَدْ أَلْقَي عَلَيْهِمْ شِبْهَ عِيَالِ مُعَاوِيَةَ وَ عِيَالِ خَاصَّةِ يَزِيدَ فَأَشْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ أَنْ تَسْرِقَهَا اللُّصُوصُ فَمُسِخَ الْمَالُ عَقَارِبَ وَ حَيَّاتٍ كُلَّمَا قَصَدَ اللُّصُوصُ لِيَأْخُذُوا مِنْهُ لُذِعُوا وَ لُسِعُوا فَمَاتَ مِنْهُمْ قَوْمٌ وَ ضَنِيَ آخَرُونَ وَ دَفَعَ اللَّهُ عَنْ مَالِهِ بِذَلِكَ إِلَي أَنْ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام يَوْماً لِلرَّجُلِ أَ تُحِبُّ أَنْ يَأْتِيَكَ عِيَالُكَ وَ مَالُكَ قَالَ بَلَي قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام ايتِ بِهِمْ فَإِذَا هُمْ بِحَضْرَةِ الرَّجُلِ لَا يَفْقِدُ مِنْ عِيَالِهِ وَ مَالِهِ شَيْئاً فَأَخْبَرُوهُ

و از ابن جبیر درباره پرچم دار سؤال شد گفت: گویی تو آسوده خاطری؛ و مردی یک زن بادیه نشین را در مسجدی دید او می‌گفت: ای مشهور در آسمان‌ها و ای مشهور در زمین وآسمان و ای مشهور در دنیا و ای مشهور در آخرت. ستمگران و پادشاهان تلاش کردند تا نورت را خاموش و یادت را از بین برند، امّا خداوند برای ذکر و نام تو جز بزرگی و برای نور تو جز روشنی نخواست هر چند مشرکان آزرده خاطر شوند. پس به او گفته شد: چه کسی را وصف می‌کنی؟ آن زن گفت: آن امیرالمؤمنین علیه السلام است، او روی گرداند و کسی را ندید. از نمونه کرامات او زمینی است که آرامگاه های فرزندان او را دربرگرفته و خواب هایی که از کرامات او پرده بر می دارند. او بیمار را شفا می دهد و گرفتاری را از انسان بلا دیده بر طرف می کند که این‌ها جز در باره غیر آن حضرت علیه السلام شنیده نشده است.⁽³⁾

روایت 13

تفسیر امام عسکری علیه السلام: مردی از محبان علی بن ابی طالب علیه السلام از شام به ایشان نوشت: ای امیرالمؤمنین من به اهل و عیالم بی اعتمادم، هنگامی که بیرون می‌روم نگران آن‌ها و دارایی هایی که از خود باقی می‌گذارم هستم و به آنها شک دارم، و دوست دارم به شما پیوسته و در زمره شما باشم و در رکاب شما شمشیر بزنم، ای امیرالمؤمنین مرا از راهنمایی هایت بهره مند کن. علی علیه السلام جواب را این‌گونه فرستاد: اهل و عیالت را جمع کن و مال خود را نزد آن‌ها بگذار و برای همگی آن بر محمد و خاندان مطهرش درود فرست سپس بگو: پروردگارا همگی این‌ها امانت‌های من نزد تو به امر بنده و ولی تو علی بن ابی طالب هستند، آنگاه به پا خیز و به سوی من رهسپار شو. آن مرد آن کار را انجام داد و معاویه از فرارش به سوی علی بن ابی طالب آگاه شد آنگاه دستور داد تا عیالش را به غارت برند و به بردگی در بیاورند و اموالش به چپاول رود. آنان رفتند و خداوند شبیه عیال معاویه و اطرافیانش به ویژه به مانند یزید بن معاویه را به آن ها نمایاند در حالی که می‌گفتند: ما این مال را گرفتیم و برای ماست. ما عیال او را به بردگی گرفتیم و به بازار فرستادیم، و چون آن را دیدند دست کشیدند و خداوند به عیال آن مرد فهماند که شبیه عیال معاویه و به ویژه زن عزیز یزید را به ایشان نشان داده است. بنابراین از اینکه دزد اموالشان را به سرقت ببرد ترسیدند. ناگاه اموال به عقرب‌ها و مارها تبدیل شد و دزدان هر چه خواستند مقداری از آن را بردارند نیش خورده و گزیده شدند و عده ای از آن‌ها هلاک و عده ای دیگر بیمار شدند و خداوند این چنین شرّ آن‌ها را از مال او دفع کرد تا اینکه روزی علی علیه السلام به آن مرد فرمود: آیا دوست داری که اهل و عیال و مال تو نزد تو آیند؟ گفت: آری، علی علیه السلام فرمود: آن‌ها را بیاورید. در چشم به هم زدنی آن‌ها نزد مرد حاضر شدند در حالی که چیزی از آن‌ها مفقود نشده بود

بِمَا أَلْقَي اللَّهُ تَعَالَي مِنْ شِبْهِ عِيَالِ مُعَاوِيَةَ وَ خَاصَّتِهِ وَ حَاشِيَةِ يَزِيدَ عَلَيْهِمْ وَ بِمَا مَسَخَهُ مِنْ أَمْوَالِهِ عَقَارِبَ وَ حَيَّاتٍ تَلْسَعُ اللِّصَّ الَّذِي يُرِيدُ أَخْذَ شَيْ‌ءٍ مِنْهُ وَ قَالَ عَلِيٌّ عليه السلام إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي رُبَّمَا أَظْهَرَ آيَةً لِبَعْضِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزِيدَ فِي بَصِيرَتِهِ وَ لِبَعْضِ الْكَافِرِينَ لِيُبَالِغَ فِي الْإِعْذَارِ إِلَيْهِ‌⁽¹⁾.

بيان

الخفوق التحرك و الاضطراب و في بعض النسخ بالفاءين بمعني الإحاطة و ضني كرضي مرض مرضا مخامرا كلما ظن برؤه نكس.

«14»

م، [تفسير الإمام عليه السلام]: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لَمَّا نَصَّ عَلَي عَلِيٍّ عليه السلام بِالْفَضِيلَةِ وَ الْإِمَامَةِ وَ سَكَنَ إِلَي ذَلِكَ قُلُوبُ الْمُؤْمِنِينَ وَ عَانَدَ فِيهِ أَصْنَافُ الْجَاحِدِينَ مِنَ الْمُعَانِدِينَ وَ شَكَّ فِي ذَلِكَ ضُعَفَاءُ مِنَ الشَّاكِّينَ وَ غَاضَ‌⁽²⁾فِي صُدُورِ الْمُنَافِقِينَ الْعَدَاوَةُ وَ الْبَغْضَاءُ وَ الْحَسَدُ وَ الشَّحْنَاءُ حَتَّي قَالَ قَائِلٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ لَقَدْ أَسْرَفَ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله فِي مَدْحِ نَفْسِهِ ثُمَّ أَسْرَفَ فِي مَدْحِ أَخِيهِ عَلِيٍّ عليه السلام وَ مَا ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ لَكِنَّهُ فِي ذَلِكَ مِنَ الْمَقْبُولِينَ-⁽³⁾يُرِيدُ أَنْ يُثْبِتَ لِنَفْسِهِ الرِّئَاسَةَ عَلَيْنَا وَ لِعَلِيٍّ بَعْدَ مَوْتِهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي يَا مُحَمَّدُ قُلْ لَهُمْ وَ أَيَّ شَيْ‌ءٍ أَنْكَرْتُمْ مِنْ ذَلِكَ هُوَ عَظِيمٌ كَرِيمٌ حَكِيمٌ ارْتَضَي عِبَاداً مِنْ عِبَادِهِ وَ اخْتَصَّهُمْ بِكَرَامَاتٍ-⁽⁴⁾لَمَّا عَلِمَ مِنْ حُسْنِ طَاعَتِهِمْ وَ انْقِيَادِهِمْ لِأَمْرِهِ فَفَوَّضَ إِلَيْهِمْ أُمُورَ عِبَادِهِ وَ جَعَلَ عَلَيْهِمْ سِيَاسَةَ خَلْقِهِ بِالتَّدْبِيرِ الْحَكِيمِ الَّذِي وَفَّقَهُمْ لَهُ أَوَ لَا تَرَوْنَ مُلُوكَ الْأَرْضِ إِذَا ارْتَضَي أَحَدُهُمْ خِدْمَةَ بَعْضِ عَبِيدِهِ وَ وَثِقَ بِحُسْنِ إِطَاعَتِهِ فِيمَا يَنْدُبُهُ لَهُ‌⁽⁵⁾مِنْ أُمُورِ مَمَالِكِهِ جَعَلَ مَا وَرَاءَ بَابِهِ إِلَيْهِ وَ اعْتَمَدَ فِي سِيَاسَةِ جُيُوشِهِ وَ رَعَايَاهُ عَلَيْهِ كَذَلِكَ مُحَمَّدٌ فِي التَّدْبِيرِ الَّذِي رَفَعَهُ لَهُ رَبُّهُ وَ عَلِيٌّ مِنْ بَعْدِهِ الَّذِي جَعَلَهُ وَصِيَّهُ وَ خَلِيفَتَهُ فِي أَهْلِهِ وَ قَاضِيَ دَيْنِهِ وَ مُنْجِزَ عِدَاتِهِ وَ الْمُؤَازِرَ لِأَوْلِيَائِهِ وَ الْمُنَاصِبَ لِأَعْدَائِهِ فَلَمْ يَقْنَعُوا بِذَلِكَ وَ لَمْ يُسَلِّمُوا وَ قَالُوا لَيْسَ الَّذِي يُسْنِدُهُ إِلَي ابْنِ أَبِي طَالِبٍ بِأَمْرٍ صَغِيرٍ إِنَّمَا هُوَ دِمَاءُ الْخَلْقِ وَ نِسَاؤُهُمْ

و او را از کار خداوند که شبیه عیال معاویه و خواص او و اطرافیان یزید را به آن ها نمایاند آگاه ساختند و گفتند که چگونه خداوند اموال را به عقرب و مارها تبدیل کرد و آن‌ها دزدان را در هنگام سرقت نیش زدند و گزیدند. علی علیه السلام فرمود: چه بسا خداوند تعالی نشانه ای را برای برخی مؤمنان آشکار ساخت تا به بصیرت آن‌ها بیفزاید و نیز برای برخی کافران تا عذرخواهی ایشان نسبت به خدا را افزون گرداند.

توضیح

الخفوق یعنی تحرک و اضطراب و در بعضی نسخ با دو فاء به معنی إحاطة آمده است و ضنی بر وزن رضی یعنی مرض درونی که هر وقت رو به بهبودی رود بر می گردد

روایت 14

تفسیر امام عسکری علیه السلام: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله به فضیلت و امامت علی علیه السلام تأکید کرد و دل‌های مؤمنان به واسطه او آرام گشت و گروه های کافران از جمله دشمنان با او دشمنی کردند و ضعیفان از جمله شک کنندگان در او تردید کردند و در دل منافقان دشمنی و کینه و حسد و خصومت شدت گرفت تا جایی که یکی از منافقان گفت: محمد صلی الله علیه و آله در مدح خود و در مدح برادرش علی علیه السلام زیاده روی کرده است و مدح جز نزد پروردگار جهانیان نیست امّا محمد صلی الله علیه و آله می‌خواهد ریاست خود و علی را بر ما بعد از مرگش به اثبات برساند، خداوند سبحان فرمود: ای محمد به آن‌ها بگو: چه چیزی از آن را انکار کردید او بزرگ، کریم و حکیم است، از بندگانی از بندگانش خشنود شد و چون به حسن طاعت و فرمان‌برداری ایشان پی برد از آنان راضی و خشنود گشت، پس امور بندگان و سیاست خلقش را به آن‌ها واگذار کرد با تدبیر حکیمانه ای که توفیقش را به آن‌ها داد، آیا ندیده‌اید پادشاهان زمین را هنگامی که از یکی از خدمتگزارانشان راضی شده و به حسن اطاعت او در آن چه از امور ممالک بر آن‌ها واگذار می‌شود اطمینان پیدا می‌کنند به او تکیه کرده و امور سپاه و رعیت را به او محول می‌کنند، محمد نیز چنین است. خداوند او و سپس علی علیه السلام را که جانشین او در میان مردم و وام دار دینش و بر آورنده وعده‌هایش و حامی اولیاء و مخالف دشمنانش است، برگزید اما آن‌ها قانع نشده و تسلیم نشدند و گفتند: آن چه به پسر ابی طالب واگذار می‌شود مسئولیت کوچکی نیست بلکه خون مردم و زنان

وَ أَوْلَادُهُمْ وَ أَمْوَالُهُمْ وَ حُقُوقُهُمْ وَ أَنْسَابُهُمْ وَ دُنْيَاهُمْ وَ آخِرَتُهُمْ فَلْيَأْتِنَا بِآيَةٍ يَلِيقُ بِجَلَالَةِ هَذِهِ الْوَلَايَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَ مَا كَفَاكُمْ نُورُ عَلِيٍّ- الْمُشْرِقُ فِي الظُّلُمَاتِ الَّذِي رَأَيْتُمُوهُ لَيْلَةَ خُرُوجِهِ مِنْ عِنْدِ رَسُولِ اللَّهِ إِلَي مَنْزِلِهِ أَ مَا كَفَاكُمْ أَنَّ عَلِيّاً جَازَ وَ الْحِيطَانُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَفُتِحَتْ لَهُ وَ طُرِّقَتْ ثُمَّ عَادَتْ وَ الْتَأَمَتْ أَ مَا كَفَاكُمْ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ أَنَّ عَلِيّاً لَمَّا أَقَامَهُ رَسُولُ اللَّهِ- رَأَيْتُمْ أَبْوَابَ السَّمَاءِ مُفَتَّحَةً وَ الْمَلَائِكَةَ مِنْهَا مُطَّلِعِينَ تُنَادِيكُمْ هَذَا وَلِيُّ اللَّهِ فَاتَّبِعُوهُ وَ إِلَّا حَلَّ بِكُمْ عَذَابُ اللَّهِ فَاحْذَرُوهُ أَ مَا كَفَاكُمْ رُؤْيَتُكُمْ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَ هُوَ يَمْشِي وَ الْجِبَالُ يَسِيرُ بَيْنَ يَدَيْهِ لِئَلَّا يَحْتَاجَ إِلَي الِانْحِرَافِ عَنْهَا فَلَمَّا جَازَ رَجَعَتِ الْجِبَالُ إِلَي أَمَاكِنِهَا ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ زِدْهُمْ آيَاتٍ فَإِنَّهَا عَلَيْكَ سَهْلَاتٌ يَسِيرَاتٌ لِتَزِيدَ حُجَّتُكَ عَلَيْهِمْ تَأْكِيداً قَالَ فَرَجَعَ الْقَوْمُ إِلَي بُيُوتِهِمْ فَأَرَادُوا دُخُولَهَا فَاعْتَقَلَتْهُمُ الْأَرْضُ وَ مَنَعَتْهُمْ وَ نَادَتْهُمْ حَرَامٌ عَلَيْكُمْ دُخُولُهَا حَتَّي تُؤْمِنُوا بِوَلَايَةِ عَلِيٍّ عليه السلام قَالُوا آمَنَّا وَ دَخَلُوا ثُمَّ ذَهَبُوا يَنْزِعُونَ ثِيَابَهُمْ لِيَلْبَسُوا غَيْرَهَا فَثَقُلَتْ عَلَيْهِمْ وَ لَمْ يُقِلُّوهَا⁽¹⁾وَ نَادَتْهُمْ حَرَامٌ عَلَيْكُمْ سُهُولَةُ نَزْعِهَا⁽²⁾حَتَّي تُقِرُّوا بِوَلَايَةِ عَلِيٍّ عليه السلام فَأَقَرُّوا وَ نَزَعُوهَا ثُمَّ ذَهَبُوا لِيَلْبَسُوا ثِيَابَ اللَّيْلِ فَثَقُلَتْ عَلَيْهِمْ وَ نَادَتْهُمْ حَرَامٌ عَلَيْكُمْ لُبْسُنَا حَتَّي تَعْتَرِفُوا بِوَلَايَةِ عَلِيٍّ عليه السلام فَاعْتَرَفُوا فَذَهَبُوا يَأْكُلُونَ فَثَقُلَتْ عَلَيْهِمُ اللَّقْمُ وَ مَا لَمْ يَثْقُلْ مِنْهَا اسْتَحْجَرَ فِي أَفْوَاهِهِمْ وَ نَادَتْهُمْ حَرَامٌ عَلَيْكُمْ أَكْلُنَا حَتَّي تَعْتَرِفُوا بِوَلَايَةِ عَلِيٍّ عليه السلام فَاعْتَرَفُوا ثُمَّ ذَهَبُوا يَبُولُونَ وَ يَتَغَوَّطُونَ فَتَعَذَّرَ عَلَيْهِمْ وَ نَادَتْهُمْ بُطُونُهُمْ وَ مَذَاكِيرُهُمْ حَرَامٌ عَلَيْكُمُ السَّلَامَةُ مِنَّا حَتَّي تَعْتَرِفُوا بِوَلَايَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَاعْتَرَفُوا ثُمَّ ضَجِرَ بَعْضُهُمْ وَ قَالَ اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ‌⁽³⁾قَالَ اللَّهُ تَعَالَي وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ فَإِنَّ عَذَابَ الِاصْطِلَامِ‌⁽⁴⁾الْعَامِّ إِذَا نَزَلَ نَزَلَ بَعْدَ خُرُوجِ

و فرزندان و اموال و حقوق و انساب و دنیا و آخرتشان است. پس بر ما آیه و نشانه ای بیاور که گواه و شایسته عظمت این ولایت باشد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آیا نور تابناک علی در تاریکی بر شما کافی نیست که او را در شب خارج شدنش از نزد رسول خدا به سوی منزلش دیدید؟ آیا این شما را کافی نیست که علی گذشت در حالی که دیوارها بین دو دستش بود پس آن ها بر ایشان گشوده شده و درهم کوبیده شدند سپس به حالت اول بازگشته و آرام گرفتند. آیا همین شما را کفایت نمی‌کند که در روز غدیر خم هنگامی که پیامبر علی علیه السلام را بلند کرد، درهای آسمان را دیدید که گشوده شده بودند و فرشتگان آمدند و شما را ندا دادند که این ولی خداست پس از او پیروی کنید در غیر این صورت عذاب الهی به شما نازل می‌شود پس از آن بر حذر باشید؟ آیا همین بس نیست که علی بن ابی طالب هنگامی که راه می‌رفت کوه‌ها در برابر او به حرکت در می‌آمد تا نیازی به روی گردانی از آن نداشته باشد هنگامی که آن حضرت عبور کرد آن‌ها سر جای خودشان برگشتند؟ آنگاه فرمود: پروردگارا به آن‌ها دلایل و نشانه‌هایی بیفزا که برای تو سهل و آسان است تا حجت تو بر آن‌ها ثابت گردد. قوم به خانه‌هایشان برگشتند و خواستند وارد شوند ولی زمین آن‌ها را در بند کرده و منع کرد و گفت: تا وقتی به ولایت علی علیه السلام ایمان نیاورید وارد شدن به آن‌خانه ها بر شما حرام است گفتند: ایمان آوردیم پس داخل شدند و رفتند تا لباس‌هایشان را درآورده و دیگری را بپوشند ولی بر آن‌ها سنگین آمد و نتوانستند پس ندا برآمد: آسان در آوردن آن بر شما تا وقتی که به ولایت علی علیه السلام ایمان نیاورید سخت است. پس اقرار کردند و آن‌ها را درآوردند؛ پس رفتند تا لباس شب بپوشند ولی بر آن‌ها سنگین شد و ندا برآورد: تا وقتی به ولایت علی علیه السلام اعتراف نکنید جامه های ما بر شما حرام است. آن گاه اعتراف کردند. رفتند تا غذا بخورند ولی لقمه‌ها برایشان سنگین شد؛ و آن‌هایی که سنگین نشده بود در دهانشان تبدیل به سنگ گشت و ندا برآورد: طعام های ما تا زمانی که به ولایت علی علیه السلام اعتراف نکنید بر شما حرام است پس اعتراف کردند، آن گاه رفتند تا بول کرده و قضای حاجت کنند ولی بر آن‌ها سخت آمد و شکم‌ها و برهنگی شان ندا دادند: سلامت از ما تا زمانی که به ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام ایمان نیاورید بر شما حرام است. آن گاه اعتراف کردند سپس یکی از آنان آزرده شد و گفت: «اللهم ان کان هذا هو الحق من عندک فأمطر علینا فی السماء أو أثما بعذاب ألیم» ⁽⁵⁾{خدایا اگر این کتاب همان حق از جانب توست پس بر ما از آسمان سنگ‌های بباران یا عذابی دردناک بر سر ما بیاور.} خداوند تبارک و تعالی فرمود: «و ما کان الله لیعذبهم و أنت فیهم» {ولی تا تو در میان آنان هستی خدا بر آن نیست که ایشان را عذاب کند} به راستی عذاب ریشه کن هنگامی نازل می‌شود که

النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِهِمْ ثُمَّ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ وَ ما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ يُظْهِرُونَ التَّوْبَةَ وَ الْإِنَابَةَ فَإِنَّ مِنْ حُكْمِهِ فِي الدُّنْيَا أَنْ يَأْمُرَكَ بِقَبُولِ الظَّاهِرِ وَ تَرْكِ التَّفْتِيشِ عَنِ الْبَاطِنِ لِأَنَّ الدُّنْيَا دَارُ إمْهَاٍل وَ إِنْظَارٍ وَ الْآخِرَةَ دَارُ الْجَزَاءِ بِلَا بُعْدٍ قَالَ وَ ما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ فِيهِمْ مَنْ يَسْتَغْفِرُ لِأَنَّ هَؤُلَاءِ لَوْ لَا أَنَّ فِيهِمْ‌⁽¹⁾مَنْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ سَيُؤْمِنُ أَوْ أَنَّهُ سَيَخْرُجُ مِنْ نَسْلِهِ ذُرِّيَّةٌ طَيِّبَةٌ يَجُودُ رَبُّكَ عَلَي هَؤُلَاءِ بِالْإِيمَانِ وَ ثَوَابِهِ وَ لَا يَقْتَطِعُهُمْ بِاخْتِرَامِ‌⁽²⁾آبَائِهِمُ الْكُفَّارِ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَأَهْلَكَهُمْ فَذَلِكَ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ- كَذَلِكَ اقْتَرَحَ النَّاصِبُونَ آيَاتٍ فِي عَلِيٍّ عليه السلام حَتَّي اقْتَرَحُوا مَا لَا يَجُوزُ فِي حِكْمَتِهِ جَهْلًا بِأَحْكَامِ اللَّهِ وَ اقْتِرَاحاً لِلْأَبَاطِيلِ عَلَي اللَّهِ‌⁽³⁾.

«15»

يل، [الفضائل] لابن شاذان رُوِيَ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بَلَغَهُ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَمْرٌ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ سَلْمَانَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَ قَالَ قُلْ لَهُ قَدْ بَلَغَنِي عَنْكَ كَيْتَ وَ كَيْتَ وَ كَرِهْتُ أَنْ أَعْتَبَ عَلَيْكَ فِي وَجْهِكَ فَيَنْبَغِي أَنْ لَا يُقَالَ فِيَّ إِلَّا الْحَقُّ فَقَدْ غُصِبْتُ حَقِّي عَلَي الْقَذَي وَ صَبَرْتُ حَتَّي تَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ فَنَهَضَ سَلْمَانُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَ بَلَّغَهُ ذَلِكَ وَ عَاتَبَهُ وَ ذَكَرَ مَنَاقِبَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ ذَكَرَ فَضَائِلَهُ وَ بَرَاهِينَهُ فَقَالَ عُمَرُ عِنْدِي الْكَثِيرُ مِنْ فَضَائِلِ عَلِيٍّ عليه السلام وَ لَسْتُ بِمُنْكِرٍ فَضْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ يَتَنَفَّسُ الصُّعَدَاءَ وَ يُظْهِرُ الْبَغْضَاءَ فَقَالَ لَهُ سَلْمَانُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ حَدِّثْنِي بِشَيْ‌ءٍ مِمَّا رَأَيْتَهُ مِنْهُ فَقَالَ عُمَرُ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ نَعَمْ خَلَوْتُ بِهِ ذَاتَ يَوْمٍ فِي شَيْ‌ءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَيْشِ فَقَطَعَ حَدِيثِي وَ قَامَ مِنْ عِنْدِي وَ قَالَ مَكَانَكَ حَتَّي أَعُودَ إِلَيْكَ فَقَدْ عَرَضَتْ لِي حَاجَةٌ فَمَا كَانَ أَسْرَعَ أَنْ رَجَعَ عَلِيٌّ ثَانِيَةً وَ عَلَي ثِيَابِهِ وَ عِمَامَتِهِ غُبَارٌ كَثِيرٌ فَقُلْتُ لَهُ مَا شَأْنُكَ فَقَالَ أَقْبَلَ نَفَرٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَ فِيهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يُرِيدُونَ مَدِينَةً بِالْمَشْرِقِ يُرِيدُونَ مَدِينَةَ جَيْحُونَ فَخَرَجْتُ لِأُسَلِّمَ عَلَيْهِ وَ هَذِهِ الْغَبْرَةُ رَكِبَتْنِي مِنْ سُرْعَةِ الْمَشْيِ فَقَالَ عُمَرُ فَضَحِكْتُ مُتَعَجِّباً حَتَّي اسْتَلْقَيْتُ عَلَي قَفَائِي وَ قُلْتُ لَهُ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله قَدْ مَاتَ

پیامبر صلی الله علیه و آله از بین آن‌ها خارج شود، پس خدای عزوجل فرمود: «و ما کان الله معذبهم و هم یستغفرون» {تا آنان طلب آمرزش می‌کنند خدا عذاب کننده ایشان نخواهد بود} آن‌ها توبه و انابه اظهار می‌کنند و از حکمت های خداوند در دنیا آن است که تو را به قبول ظاهر و ترک جستجو از باطن دستور می دهد چون دنیا جایگاه مهلت دادن و به تأخیر انداختن است و آخرت، خانه عِقاب و جزاست که بُعدی در آن نیست.و فرمود: و ما کان الله معذبهم{ خدا عذاب کننده ایشان نخواهد بود.} در بین آن‌ها کسانی هستند که استغفار می‌کنند، چرا که اگر در میان آنها کسی نبود که خدا علم داشت که ایمان خواهند آورد یا از نسل آنان خاندانی پاک خارج خواهد شد که پروردگارت آنان را از ایمان و ثواب خود برخوردار خواهد کرد و به خاطر پدران کافرشان ایشان را هلاک نخواهد کرد، اگر اینگونه نبود آنان را نابود می ساخت. و آن سخن رسول خداست که فرمود: ناصبی‌ها آیاتی را نسبت به علی علیه السلام پدید آوردند تا آنجا که چیزهایی را نسبت دادند که در حکمت او جایز نیست، زیرا آنان به احکام خداوند نادانند و باطل‌هایی را به خدا نسبت می دهند.

روایت 15

الفضائل: از امام صادق علیه السلام روایت شده که دستوری از عمر بن خطّاب به امیرالمؤمنین علیه السلام رسید، آن حضرت علیه السلام سلمان را نزد او فرستاد و فرمود: به او بگو: از جانب تو چنین و چنان به من رسیده است و من نخواستم که تو را مستقیماً سرزنش کنم، شایسته نیست که درباره من جز حق گفته شود تو حق مرا غصب کردی و من با دشواری صبر کردم تا تقدیر به نهایت خود برسد. سلمان که خدا از او راضی باشد برخاست و نامه را به عمر رساند و وی را سرزنش کرد و کرامات و فضایل و براهین امیرالمؤمنین علیه السلام را ذکر کرد. عمر گفت: من بسیاری از فضایل علی علیه السلام را می دانم و منکر آن‌ها نیستم جز این که او آه می‌کشد و دشمنی را آشکار می‌کند. سلمان به او گفت: نمونه ای از آن چه از او دیده ای را بگو، عمر گفت: ای أبا عبدالله من روزی درباره مسایل سپاه با او خلوت کردم، پس کلامم را قطع کرد و از پیش من بلند شد و فرمود: سر جایت باش تا نزدت بازگردم، کاری برایم پیش آمده است. آنگاه بلافاصله برگشت در حالی که بر جامه و عمامه‌اش غبار بسیاری نشسته بود. من به ایشان گفتم: شما را چه شده است؟ فرمود: عده ای از فرشتگان به همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله نزد من آمدند که می خواستند به شهری در مشرق یعنی جیحون بروند. من بیرون رفتم تا به او سلام کنم و این غباری که بر من نشسته از سرعت راه رفتن است، عمر گفت: من در حالی که تعجب کرده بودم خندیدم به طوری که به پشت افتادم و به او گفتم: پیامبر صلی الله علیه و آله وفات یافته

وَ بَلِيَ وَ تَزْعُمُ أَنَّكَ لَقِيتَهُ السَّاعَةَ وَ سَلَّمْتَ عَلَيْهِ فَهَذَا مِنَ الْعَجَائِبِ وَ مِمَّا لَا يَكُونُ فَغَضِبَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ نَظَرَ إِلَيَّ وَ قَالَ تُكَذِّبُنِي يَا ابْنَ الْخَطَّابِ فَقُلْتُ لَا تَغْضَبْ وَ عُدْ إِلَي مَا كُنَّا فِيهِ فَإِنَّ هَذَا مِمَّا لَا يَكُونُ أَبَداً قَالَ فَإِنْ أَنْتَ رَأَيْتَهُ حَتَّي لَا تُنْكِرَ مِنْهُ شَيْئاً اسْتَغْفَرْتَ اللَّهَ مِمَّا قُلْتَ وَ أَضْمَرْتَ وَ أَحْدَثْتَ تَوْبَةً مِمَّا أَنْتَ فِيهِ وَ تَرَكْتَ حَقّاً لِي فَقُلْتُ نَعَمْ فَقَالَ قُمْ فَقُمْتُ مَعَهُ فَخَرَجْنَا إِلَي طَرَفِ الْمَدِينَةِ وَ قَالَ لِي غَمِّضْ عَيْنَيْكَ فَغَمَّضْتُهُمَا فَقَالَ افْتَحْهُمَا فَفَعَلْتُ ذَلِكَ فَإِذَا أَنَا بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مَعَهُ نَفَرٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَلَمَّا أَطَلْتُ النَّظَرَ قَالَ لِي هَلْ رَأَيْتَهُ فَقُلْتُ نَعَمْ قَالَ غَمِّضْ عَيْنَيْكَ فَغَمَّضْتُهُمَا ثُمَّ قَالَ افْتَحْهُمَا فَإِذَا لَا عَيْنٌ وَ لَا أَثَرٌ .

فَقُلْتُ لَهُ هَلْ رَأَيْتَ مِنْ عَلِيٍّ عليه السلام غَيْرَ ذَلِكَ قَالَ نَعَمْ إِنَّهُ اسْتَقْبَلَنِي يَوْماً وَ أَخَذَ بِيَدِي وَ مَضَي بِي إِلَي الْجَبَّانَةِ وَ كُنَّا نَتَحَدَّثُ فِي الطَّرِيقِ وَ كَانَ بِيَدِهِ قَوْسٌ فَلَمَّا صِرْنَا فِي الْجَبَّانَةِ رَمَي بِقَوْسِهِ مِنْ يَدِهِ فَصَارَ ثُعْبَاناً عَظِيماً مِثْلَ ثُعْبَانِ مُوسَي عليه السلام وَ فَتَحَ فَاهُ وَ أَقْبَلَ لِيَبْتَلِعَنِي فَلَمَّا رَأَيْتُ ذَلِكَ طَارَ قَلْبِي مِنَ الْخَوْفِ وَ تَنَحَّيْتُ وَ ضَحِكْتُ فِي وَجْهِ عَلِيٍّ عليه السلام وَ قُلْتُ الْأَمَانَ يَا عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ- وَ أَذْكُرُ مَا بَيْنِي وَ بَيْنَكَ مِنَ الْجَمِيلِ فَلَمَّا سَمِعَ هَذَا الْقَوْلَ افْتَرَّ⁽¹⁾ضَاحِكاً وَ قَالَ لَطُفْتَ فِي الْكَلَامِ وَ نَحْنُ أَهْلُ بَيْتٍ نَشْكُرُ الْقَلِيلَ فَضَرَبَ بِيَدِهِ إِلَي الثُّعْبَانِ وَ أَخَذَهُ بِيَدِهِ فَإِذَا هُوَ قَوْسُهُ الَّذِي كَانَ بِيَدِهِ .

ثُمَّ قَالَ عُمَرُ يَا سَلْمَانُ إِنِّي كَتَمْتُ ذَلِكَ عَنْ كُلِّ أَحَدٍ وَ أَخْبَرْتُكَ بِهِ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ فَإِنَّهُمْ أَهْلُ بَيْتٍ يَتَوَارَثُونَ هَذِهِ الْأُعْجُوبَةَ كَابِرٌ عَنْ كَابِرٍ وَ لَقَدْ كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَأْتِي بِمِثْلِ ذَلِكَ وَ كَانَ أَبُو طَالِبٍ وَ عَبْدُ اللَّهِ يَأْتِيَانِ بِمِثْلِ ذَلِكَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَ أَنَا لَا أُنْكِرُ فَضْلَ عَلِيٍّ عليه السلام وَ سَابِقَتَهُ وَ نَجْدَتَهُ وَ كَثْرَةَ عِلْمِهِ فَارْجِعْ إِلَيْهِ وَ اعْتَذِرْ عَنِّي إِلَيْهِ وَ أَثْنِ عَنِّي عَلَيْهِ بِالْجَمِيلِ‌⁽²⁾.

«16»

يل، [الفضائل] لابن شاذان رَوَي عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام

و پوسیده است آن گاه تو گمان می‌کنی که هم اکنون او را دیده و بر او سلام کرده ای؟ این از عجائب است و امکان ندارد، پس علی علیه السلام خشمگین شد و به من نگاه کرد و فرمود: ای پسر خطاب مرا تکذیب می کنی؟ گفتم خشمگین مشو و به واقعیت برگرد این از اموری است که هرگز اتفاق نمی‌افتد. علی علیه السلام فرمود: اگر تو او را ببینی تا چیزی را از او انکار نکنی از آنچه گفتی و پنهان ساختی نزد خداوند استغفار می کنی و از آنچه اعتقاد داری توبه می‌کنی و حق را به من می‌دهی؟ گفتم: بله، فرمود: بلند شو با او بلند شده و به حومه شهر رفتیم، وبه من فرمود: چشمانت را ببند و من بستم، پس فرمود: آن‌ها را باز کن و من باز کردم و ناگهان رسول خدا صلی الله علیه و آله را همراه گروهی از فرشته ها دیدم. هنگامی که خیره شدم به من فرمود: آیا او را دیدی؟ گفتم: بله، فرمود: چشمانت را ببند و من بستم پس فرمود: آن‌ها را باز کن آن گاه دیدم که هیچ اثری از آن‌ها نیست.

من به او گفتم: آیا از علی غیر از آن دیده ای؟ گفت: بله او روزی با من برخورد کرد و دست مرا گرفت و مرا به گورستان برد، ما در راه صحبت می‌کردیم و در دست او کمانی بود هنگامی که در گورستان رسیدیم آن را از دستش انداخت و تبدیل به اژدهای بزرگی مانند اژدهای موسی علیه السلام شد و دهانش را باز کرد تا مرا ببلعد، هنگامی که آن را دیدم قلبم از ترس به تپش افتاد دور شدم و لبخندی به چهره علی علیه السلام زدم و گفتم: ای علی بن أبی طالب امان بده و نیکی بین من و خود را به یاد بیاور هنگامی که این گفته را شنید تبسمی کرد و فرمود: در سخنت مهربان بودی و ما اهل بیت از اندک هم سپاسگزاری می‌کنیم، آن گاه با دستش به اژدها زد و او را با دستش گرفت که تبدیل به کمانی شد که در دستش بود.

سپس عمر گفت: ای سلمان من آن را از هر کسی پنهان کردم و ای اباعبدالله تو را از آن آگاه ساختم آن‌ها اهل بیت هستند این شگفتی را نسل اندر نسل به ارث می‌برند، ابراهیم نیز همانند آن را می‌آورده است و ابوطالب و عبدالله نیز در جاهلیت مانند آن را می آورده اند و من برتری علی علیه السلام و سابقه و شجاعت و کثرت عملش را انکار نمی‌کنم پس به سوی او برگرد و از جانب من از او عذر خواهی کن و از طرف من به نیکی او را ستایش کن.⁽³⁾

روایت 16

الفضائل: عمار بن یاسر روایت کرده است که: امیرالمؤمنین علیه السلام

جَالِساً فِي دَكَّةِ الْقَضَاءِ إِذْ نَهَضَ إِلَيْهِ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ صَفْوَانُ الْأَكْحَلُ وَ قَالَ لَهُ أَنَا رَجُلٌ مِنْ شِيعَتِكَ وَ عَلَيَّ ذُنُوبٌ فَأُرِيدُ أَنْ تُطَهِّرَنِي مِنْهَا فِي الدُّنْيَا لِأَصِلَ إِلَي الْآخِرَةِ وَ مَا مَعِي ذَنْبٌ فَقَامَ الْإِمَامُ عليه السلام مَا أَعْظَمَ ذُنُوبَكَ وَ مَا هِيَ فَقَالَ أَنَا أَلُوطُ الصِّبْيَانَ فَقَالَ عليه السلام أَيُّمَا أَحَبُّ إِلَيْكَ ضَرْبَةٌ بِذِي الْفَقَارِ أَوْ أُقَلِّبُ عَلَيْكَ جِدَاراً أَوْ أَرْمِي عَلَيْكَ نَاراً فَإِنَّ ذَلِكَ جَزَاءُ مَنِ ارْتَكَبَ تِلْكَ الْمَعْصِيَةَ فَقَالَ يَا مَوْلَايَ أَحْرِقْنِي بِالنَّارِ لِأَنْجُوَ مِنْ نَارِ الْآخِرَةِ فَقَالَ عليه السلام يَا عَمَّارُ اجْمَعْ أَلْفَ حُزْمَةِ⁽¹⁾قَصَبٍ لِنُضْرِمَهُ غَدَاةَ غَدٍ بِالنَّارِ ثُمَّ قَالَ لِلرَّجُلِ انْهَضْ وَ أَوْصِ بِمَا لَكَ وَ بِمَا عَلَيْكَ قَالَ فَنَهَضَ الرَّجُلُ وَ أَوْصَي بِمَا لَهُ وَ مَا عَلَيْهِ وَ قَسَّمَ أَمْوَالَهُ عَلَي أَوْلَادِهِ وَ أَعْطَي كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ ثُمَّ بَاتَ عَلَي حُجْرَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي بَيْتِ نُوحٍ شَرْقِيِّ جَامِعِ الْكُوفَةِ فَلَمَّا صَلَّي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ يَا عَمَّارُ نَادِ بِالْكُوفَةِ- اخْرُجُوا وَ انْظُرُوا حُكْمَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ كَيْفَ يُحْرِقُ رَجُلًا مِنْ شِيعَتِهِ وَ مُحِبِّيهِ وَ هُوَ السَّاعَةَ يُرِيدُ يُحْرِقُهُ بِالنَّارِ فَبَطَلَتْ إِمَامَتُهُ فَسَمِعَ بِذَلِكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ عَمَّارٌ فَأَخَذَ الْإِمَامُ الرَّجُلَ وَ رَمَي عَلَيْهِ أَلْفَ حُزْمَةٍ مِنَ الْقَصَبِ فَأَعْطَاهُ مِقْدَحَةً وَ كِبْرِيتاً وَ قَالَ اقْدَحْ وَ أَحْرِقْ نَفْسَكَ فَإِنْ كُنْتَ مِنْ شِيعَتِي وَ مُحِبِّيَّ وَ عَارِفِيَّ فَإِنَّكَ لَا تَحْتَرِقُ بِالنَّارِ وَ إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُخَالِفِينَ الْمُكَذِّبِينَ فَالنَّارُ تَأْكُلُ لَحْمَكَ وَ تَكْسِرُ عَظْمَكَ فَأَوْقَدَ الرَّجُلُ عَلَي نَفْسِهِ وَ احْتَرَقَ الْقَصَبُ وَ كَانَ عَلَي الرَّجُلِ ثِيَابٌ بِيضٌ فَلَمْ تَعْلَقْ بِهَا النَّارُ وَ لَمْ تَقْرَبْهَا الدُّخَانُ فَاسْتَفْتَحَ الْإِمَامُ عليه السلام وَ قَالَ كَذَبَ الْعَادِلُونَ بِاللَّهِ وَ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً ثُمَّ قَالَ إِنَّ شِيعَتَنَا مِنَّا وَ أَنَا قَسِيمُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ وَ أَشْهَدَ لِي بِذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ⁽²⁾.

«17»

فر، [تفسير فرات بن إبراهيم] عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَخْلَدٍ الْجُعْفِيُّ مُعَنْعَناً عَنِ الْأَعْمَشِ قَالَ: خَرَجْتُ حَاجّاً إِلَي مَكَّةَ فَلَمَّا انْصَرَفْتُ بُعَيْداً رَأَيْتُ عَمْيَاءَ عَلَي ظَهْرِ الطَّرِيقِ تَقُولُ بِحَقِ‌⁽³⁾

مُحَمَّدٍ

در مسند قضاوت نشسته بود که مردی که به آن صفوان الأکحَل گفته می‌شد بلند شد و گفت: من مردی از شیعه شما هستم و گناهانی مرتکب شده‌ام و از شما می‌خواهم که مرا در دنیا از آن گناهان پاک کنید تا پاک به سوی آخرت بروم، امام علیه السلام برخاست (فرمود)گناهانت چه بسیار است. آنها چیست؟ گفت: من با پسر بچه‌ها لواط می کنم. امام علیه السلام فرمود: جزای هر کس که این معصیت را انجام دهد این است که یا ضربه ای با ذوالفقار به او بزنم یا دیوار را بر روی آن برگردانم و یا این که در آتش بیندازم پس کدام را انتخاب می‌کنی؟ گفت: ای سرورم مرا با آتش بسوزان تا از آتش آخرت در امان باشم. آن حضرت علیه السلام فرمود: ای عمار هزار پشته هیزم جمع کن تا صبح فردا او را آتش بزنیم آنگاه به مرد فرمود: بلند شو و به اموال و دارایی هایت وصیت کن، مرد بلند شد و به دار و ندار خود وصیت کرد و اموالش را در بین فرزندانش تقسیم نمود و حق هر کس را داد سپس شب را در حجره امیرالمؤمنین در خانه نوح در جانب شرقی مسجد کوفه گذراند. هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السلام نماز خواند فرمود: ای عمار مردم کوفه را صدا بزن و بگو: از خانه بیرون بیایید و حکم امیرالمؤمنین علیه السلام را مشاهده کنید. عده ای گفتند: او چگونه مردی از شیعیان و دوستدارانش را آتش می‌زند اگر او را بسوزاند امامتش باطل می‌شود! امیرالمؤمنین علیه السلام این حرف را شنید. عمار گفت: امام آن مرد را گرفت و روی آن هزار پشته هیزم انداخت و به او آتش زنه و کبریتی داد و فرمود: روشن کن و خودت را بسوزان پس تو اگر از شیعیان و دوستداران وعارفانم باشی در آتش نمی سوزی امّا اگر از مخالفان و تکذیب کنندگانم باشی آتش تمامی گوشت تو را می سوزاند و استخوانت را می‌شکند. مرد آتش را روشن کرد و هیزم آتش گرفت، مرد لباس سفیدی پوشیده بود که آتش بر آن نگرفت و دود نزدیک آن نشد، امام علیه السلام پیروزی طلب کرد و فرمود: منحرفان به خدا دروغ بستند و بسیار گمراه شدند و فرمود: شیعه ما متعلق به ماست و من تقسیم کننده بهشت و جهنم هستم و رسول خدا صلی الله علیه و آله در جاهای زیادی به نفع من شهادت داده است. ⁽⁴⁾

روایت 17

تفسیر فرات بن إبراهیم: أعمش گفت: به قصد حج به سمت مکه رهسپار شدم وقتی مقداری گذشتم زنی کور را بر سر راه دیدم می‌گفت: پروردگارا به حق محمد

وَ آلِهِ رُدَّ عَلَيَّ بَصَرِي قَالَ فَتَعَجَّبْتُ مِنْ قَوْلِهَا وَ قُلْتُ لَهَا أَيُّ حَقٍّ لِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ عَلَي اللَّهِ إِنَّمَا الْحَقُّ لَهُ عَلَيْهِمْ فَقَالَتْ مَهْ يَا لُكَعُ وَ اللَّهِ مَا ارْتَضَي هُوَ حَتَّي حَلَفَ بِحَقِّهِمْ فَلَوْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ عَلَيْهِ حَقّاً مَا حَلَفَ بِهِ قَالَ قُلْتُ وَ أَيَّ مَوْضِعٍ حَلَفَ قَالَتْ قَوْلُهُ لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ-⁽¹⁾وَ الْعَمْرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْحَيَاةُ قَالَ فَقَضَيْتُ حَجَّتِي ثُمَّ رَجَعْتُ فَإِذَا بِهَا مُبْصِرَةً فِي مَوْضِعِهَا وَ هِيَ تَقُولُ أَيُّهَا النَّاسُ أَحِبُّوا عَلِيّاً فَحُبُّهُ يُنْجِيكُمْ مِنَ النَّارِ قَالَ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهَا وَ قُلْتُ أَ لَسْتِ الْعَمْيَاءَ بِالْأَمْسِ تَقُولِينَ بِحَقِ‌⁽²⁾مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ رُدَّ عَلَيَّ بَصَرِي قَالَتْ بَلَي قُلْتُ حَدِّثِينِي بِقِصَّتِكِ قَالَتْ وَ اللَّهِ مَا جُزْتَنِي حَتَّي وَقَفَ عَلَيَّ رَجُلٌ فَقَالَ لِي إِنْ رَأَيْتِ مُحَمَّداً وَ آلَهُ تَعْرِفِينَهُ قُلْتُ لَا وَ لَكِنْ بِالدَّلَالَةِ⁽³⁾الَّتِي جَاءَتْنَا قَالَتْ فَبَيْنَا هُوَ يُخَاطِبُنِي إِذْ أَتَانِي رَجُلٌ آخَرُ مُتَوَكِّئاً عَلَي رَجُلَيْنِ فَقَالَ مَا قِيَامُكَ مَعَهَا قَالَ إِنَّهَا تَسْأَلُ رَبَّهَا بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ- أَنْ يَرُدَّ عَلَيْهَا بَصَرَهَا فَادْعُ اللَّهَ لَهَا قَالَ فَدَعَا رَبَّهُ وَ مَسَحَ عَلَي عَيْنَيَّ بِيَدِهِ فَأَبْصَرْتُ فَقُلْتُ مَنْ أَنْتُمْ فَقَالَ أَنَا مُحَمَّدٌ وَ هَذَا عَلِيٌّ قَدْ رَدَّ اللَّهُ عَلَيْكِ بَصَرَكِ اقْعُدِي فِي مَوْضِعِكِ هَذَا حَتَّي يَرْجِعَ النَّاسُ وَ أَعْلِمِيهِمْ أَنَّ حُبَّ عَلِيٍّ يُنْجِيهِمْ مِنَ النَّارِ⁽⁴⁾.

«18»

ج، [الإحتجاج] م، [تفسير الإمام عليه السلام] قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهما السلام: كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَاعِداً ذَاتَ يَوْمٍ فَأَقْبَلَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنَ الْيُونَانِيِّينَ الْمُدَّعِينَ لِلْفَلْسَفَةِ وَ الطِّبِّ فَقَالَ يَا بَا حَسَنٍ‌⁽⁵⁾بَلَغَنِي خَبَرُ صَاحِبِكَ وَ أَنَّ بِهِ جُنُوناً وَ جِئْتُ لِأُعَالِجَهُ فَلَحِقْتُهُ قَدْ مَضَي لِسَبِيلِهِ وَ فَاتَنِي مَا أَرَدْتُ مِنْ ذَلِكَ وَ قَدْ قِيلَ لِي إِنَّكَ ابْنُ عَمِّهِ وَ صِهْرُهُ وَ أَرَي‌⁽⁶⁾صُفَاراً قَدْ عَلَاكَ وَ سَاقَيْنِ دَقِيقَتَيْنِ مَا أَرَاهُمَا تُقِلَّانِكَ-⁽⁷⁾فَأَمَّا الصُّفَارُ فَعِنْدِي دَوَاؤُهُ وَ أَمَّا

و خاندانش بینایی‌ام را به من برگردان، أعمش گفت: من از گفته او تعجب کرده و به او گفتم: محمد و آل او چه حقی بر خدا دارند؟ بلکه خداوند بر آن‌ها حق دارد، زن گفت: ای فرومایه ساکت شو، به خدا سوگند خداوند خشنود نگشت تا به حق آن‌ها سوگند خورد پس اگر حقی از آن‌ها بر او نبود سوگند نمی‌خورد من گفتم: خدا در کجا سوگند خورده است؟ آن زن قول خداوند تعالی را گفت: لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ ⁽⁸⁾{به جان تو سوگند که آنان در مستی خود سرگردان بودند.} و العَمر در کلام عرب به معنی زندگی است. أعمش گفت: من حج گذاشته و برگشتم ناگهان او را دیدم که در همان مکان بینا گشته و می‌گوید: ای مردم دوستدار علی باشید که دوستی او شما را از آتش رهایی می‌بخشد من به او سلام کرده و گفتم: آیا چند روز گذشته نابینا نبودی و می‌گفتی پروردگارا به حق محمد و آلش بینایی‌ام را به من برگردان؟ زن گفت: آری، گفتم: ماجرا را برایم تعریف کن، او گفت: به محض اینکه از پیشم رفتی مردی نزد من آمد و گفت: اگر محمد و آلش را ببینی می‌شناسی؟ گفتم: نه اما شاید با نشانه ای آنها را بشناسم زن گفت: در حالی که او با من سخن می‌گفت: مرد دیگری در حالی که به دو مرد دیگر تکیه کرده بود نزد من آمد و گفت: با او چه کار داری؟ گفت: او از خداوند می‌خواهد که به حق محمد و آلش بینایی‌اش را به او برگرداند پس برای او دعا کن، او به درگاه پروردگارش دعا کرد و با دستش روی چشمم کشید و من بینا گشتم و گفتم: شما کیستید؟ گفت: من محمدم و این علی است، خداوند بینایی‌ات را به تو برگردانده است، سر جایت بنشین تا مردم برگردند و آن ها را آگاه کن که دوستی علی آن‌ها را از آتش نجات می‌بخشد.⁽⁹⁾

روایت 18

احتجاج، تفسیر امام عسکری علیه السلام: علی بن حسین علیه السلام فرمود: امیرالمؤمنین علیه السلام روزی نشسته بودند که مردی یونانی که ادعای فلسفه و طب می‌کنند بر آن حضرت علیه السلام وارد شد، و گفت: ای اباحسن! خبر صاحبتان به من رسید و فهمیدم که جنون دارد من آمدم تا او را درمان کنم. نزد او رفتم اما او مرده بود و نتوانستم او را درمان کنم و به من گفته شد: شما پسر عمو و دامادش هستید، من در شما زردی می‌بینم شما را فرا گرفته است و دو ساق پای تو لاغر است که فکر نمی کنم توانایی تحمل شما را داشته باشند. اما دوای زردی نزد من است،

السَّاقَانِ الدَّقِيقَانِ فَلَا حِيلَةَ⁽¹⁾لِتَغْلِيظِهِمَا وَ الْوَجْهُ أَنْ تَرْفُقَ بِنَفْسِكَ فِي الْمَشْيِ تُقَلِّلُهُ وَ لَا تُكَثِّرُهُ وَ فِيمَا تَحْمِلُهُ عَلَي ظَهْرِكَ وَ تَحْضُنُهُ‌⁽²⁾بِصَدْرِكَ أَنْ تُقَلِّلَهُمَا وَ لَا تُكَثِّرَهُمَا فَإِنَّ سَاقَيْكَ دَقِيقَانِ لَا يُؤْمَنُ عِنْدَ حَمْلِ ثَقِيلٍ انْقِصَافُهُمَا-⁽³⁾وَ أَمَّا الصُّفَارُ فَدَوَاؤُكَ‌⁽⁴⁾عِنْدِي وَ هُوَ هَذَا وَ أَخْرَجَ دَوَاءً وَ قَالَ هَذَا لَا يُؤْذِيكَ وَ لَا يُخَيِّسُكَ-⁽⁵⁾وَ لَكِنَّهُ يَلْزَمُكَ حِمْيَةٌ مِنَ اللَّحْمِ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً ثُمَّ يُزِيلُ صُفَارَكَ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام⁽⁶⁾قَدْ ذَكَرْتَ نَفْعَ هَذَا الدَّوَاءِ الصُّفَارِيِّ فَهَلْ تَعْرِفُ شَيْئاً يَزِيدُ فِيهِ وَ يَضُرُّهُ فَقَالَ الرَّجُلُ بَلَي حَبَّةٌ مِنْ هَذَا وَ أَشَارَ إِلَي دَوَاءٍ مَعَهُ وَ قَالَ إِنْ تَنَاوَلَهُ الْإِنْسَانُ وَ بِهِ صُفَارٌ أَمَاتَهُ مِنْ سَاعَتِهِ وَ إِنْ كَانَ لَا صُفَارَ بِهِ صَارَ بِهِ صُفَارٌ حَتَّي يَمُوتَ فِي يَوْمِهِ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام فَأَرِنِي هَذَا الضَّارَّ فَأَعْطَاهُ فَقَالَ‌⁽⁷⁾كَمْ قَدْرُ هَذَا فَقَالَ قَدْرُ مِثْقَالَيْنِ سَمٌّ نَاقِعٌ وَ قَدْرُ كُلِّ حَبَّةٍ مِنْهُ يَقْتُلُ رَجُلًا فَتَنَاوَلَهُ عَلِيٌّ عليه السلام فَقَمَحَهُ‌⁽⁸⁾وَ عَرِقَ عَرَقاً خَفِيفاً وَ جَعَلَ الرَّجُلُ يَرْتَعِدُ وَ يَقُولُ فِي نَفْسِهِ الْآنَ أُوخَذُ بِابْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ يُقَالُ قَتَلْتَهُ وَ لَا يُقْبَلُ مِنِّي قَوْلِي إِنَّهُ لَهْوٌ أَلْجَأَنِي عَلَي نَفْسِي فَتَبَسَّمَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ قَالَ يَا عَبْدَ اللَّهِ أَصَحُّ مَا كُنْتُ بَدَناً الْآنَ لَمْ يَضُرَّنِي مَا زَعَمْتَ أَنَّهُ سَمٌّ فَغَمِّضْ عَيْنَيْكَ فَغَمَّضَ ثُمَّ قَالَ افْتَحْ عَيْنَيْكَ فَفَتَحَ فَنَظَرَ إِلَي وَجْهِ عَلِيٍّ عليه السلام فَإِذَا هُوَ أَبْيَضُ أَحْمَرُ مُشْرَبٌ حُمْرَةً فَارْتَعَدَ الرَّجُلُ مِمَّا رَآهُ وَ تَبَسَّمَ عَلِيٌّ عليه السلام وَ قَالَ أَيْنَ الصُّفَارُ الَّذِي زَعَمْتَ أَنَّهُ بِي فَقَالَ وَ اللَّهِ لَكَأَنَّكَ لَسْتَ مَنْ رَأَيْتُ قَبْلُ كُنْتَ مُصْفَارّاً فَأَنْتَ الْآنَ مُوَرَّدٌ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَزَالَ عَنِّي الصُّفَارُ بِسَمِّكَ الَّذِي زَعَمْتَ أَنَّهُ قَاتِلِي وَ أَمَّا سَاقَايَ

ولی برای فربه کردن لاغری ساقهای پا راهی سراغ ندارم بهتر است که در راه رفتن مواظب خودتان باشید و کمتر پیاده روی کنید و هنگامی که چیزی را روی دوش خود می گذارید یا در بغل خود قرار می دهید وزن آن را کم کنید و اشیاء با وزن بالا را حمل نکنید؛ چون در این صورت دو پای لاغر شما هنگام حمل شیءای سنگین از شکسته شدن ایمن نمی‌ماند. اما دوای زردی نزد من است و آن این است که، آن یونانی دوایی را درآورده و گفت: این شما را اذیت نکرده و بد بو نمی شود، امّا باید چهل صبح از خوردن گوشت خودداری کنید و سپس زردیتان را از بین می‌برد. علی علیه السلام فرمود: تو سود این داروی زردی را بیان کردی آیا چیزی را می شناسی که آن را زیاد کند و موجب ضررش باشد ؟ مرد گفت: بله، حبّه ای از این دارو را و به دارویی که همراهش بود اشاره کرد و گفت: اگر شخصی که زردی (نوعی وبا یا زرد آب در شکم) دارد بخورد بلافاصله می‌میرد و اگر زردی نداشته باشد مبتلا به زردی شده و در همان روز می‌میرد. علی علیه السلام فرمود: داروی مضر را به من نشان بده پس یونانی آن را به ایشان داد و امام فرمود: گفت: مقدار این چقدر است؟ گفت: اندازه دو مثقال سم کشنده و هر حبه از آن مردی را می‌کشد. پس علی علیه السلام آن را گرفت و خورد و عرق خفیفی کرد، مرد شروع به لرزیدن کرد و به خودش گفت: الان مردم نزد علی علیه السلام می‌آیند و می‌گویند: تو او را کشتی و حرف مرا هم قبول نمی‌کنند که خود او مرا مجبور کرد. علی علیه السلام تبسمی کرد و فرمود: ای بنده خدا! الان در بهترین وضعیت بدنی هستم، آن چه تو آن را سم پنداشتی ضرری به من نرساند، پس چشمانت را ببند. او بست. پس امام فرمود: چشمانت را باز کن، پس باز کرد و به صورت علی علیه السلام نگاه کرد که مانند شرابی سفید و قرمز بود، مرد از آنچه دیده بود به لرزه افتاد و علی علیه السلام خندید و فرمود: زردی که گمان کردی در من است کجاست؟ مرد گفت: به خدا سوگند گویا تو کسی نیستی که قبلاً دیده بودم، شما بسیار زرد بودید و الان سرخ شده‌اید، علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود: زردی با سمی که گمان کردی قاتل من است از بین رفت. امّا این دو ساقم

هَاتَانِ وَ مَدَّ رِجْلَيْهِ وَ كَشَفَ عَنْ سَاقَيْهِ فَإِنَّكَ زَعَمْتَ أَنِّي أَحْتَاجُ أَنْ أَرْفُقَ‌⁽¹⁾بِبَدَنِي فِي حَمْلِ مَا أَحْمِلُ عَلَيْهِ لِئَلَّا يَنْقَصِفَ السَّاقَانِ وَ أَنَا أَدُلُّكَ أَنَّ طِبَّ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ خِلَافُ طِبِّكَ وَ ضَرَبَ بِيَدِهِ إِلَي أُسْطُوَانَةِ خَشَبٍ غَلِيظَةٍ-⁽²⁾عَلَي رَأْسِهَا سَطْحُ مَجْلِسِهِ الَّذِي هُوَ فِيهِ وَ فِي فَوْقِهِ حُجْرَتَانِ إِحْدَاهُمَا فَوْقَ الْآخَرِ وَ حَرَّكَهَا أَوِ احْتَمَلَهَا⁽³⁾فَارْتَفَعَ السَّطْحُ وَ الْحِيطَانُ وَ فَوْقَهُمَا الْغُرْفَتَانِ فَغُشِيَ عَلَي الْيُونَانِيِّ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام صُبُّوا عَلَيْهِ مَاءً-⁽⁴⁾فَأَفَاقَ وَ هُوَ يَقُولُ وَ اللَّهِ مَا رَأَيْتُ كَالْيَوْمِ عَجَباً فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام هَذِهِ قُوَّةُ السَّاقَيْنِ الدَّقِيقَيْنِ وَ احْتِمَالُهُمَا فِي طِبِّكَ هَذَا يَا يُونَانِيُّ .

فَقَالَ الْيُونَانِيُّ أَ مِثْلَكَ كَانَ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام فَهَلْ عِلْمِي إِلَّا مِنْ عِلْمِهِ وَ عَقْلِي إِلَّا مِنْ عَقْلِهِ وَ قُوَّتِي إِلَّا مِنْ قُوَّتِهِ لَقَدْ أَتَاهُ ثَقَفِيٌّ كَانَ أَطَبَّ الْعَرَبِ فَقَالَ لَهُ إِنْ كَانَ بِكَ جُنُونٌ دَاوَيْتُكَ فَقَالَ لَهُ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله أَ تُحِبُّ أَنْ أُرِيَكَ آيَةً تَعْلَمُ بِهَا غِنَايَ عَنْ طِبِّكَ وَ حَاجَتَكَ إِلَي طِبِّي قَالَ نَعَمْ قَالَ أَيَّ آيَةٍ تُرِيدُ قَالَ تَدْعُو ذَلِكَ الْعِذْقَ وَ أَشَارَ إِلَي نَخْلَةٍ سَحُوقٍ فَدَعَاهَا فَانْقَلَعَ أَصْلُهَا مِنَ الْأَرْضِ وَ هِيَ تَخُدُّ فِي الْأَرْضِ خَدّاً⁽⁵⁾حَتَّي وَقَفَتْ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ لَهُ أَ كَفَاكَ قَالَ لَا قَالَ فَتُرِيدُ مَا ذَا قَالَ تَأْمُرُهَا أَنْ تَرْجِعَ إِلَي حَيْثُ جَاءَتْ-⁽⁶⁾وَ تَسْتَقِرَّ فِي مَقَرِّهَا الَّذِي انْقَلَعَتْ مِنْهُ فَأَمَرَهَا فَرَجَعَتْ وَ اسْتَقَرَّتْ فِي مَقَرِّهَا.

فَقَالَ الْيُونَانِيُّ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام هَذَا الَّذِي تَذْكُرُهُ عَنْ مُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله غَائِبٍ عَنِّي وَ أَنَا أَقْتَصِرُ مِنْكَ عَلَي أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ أَنَا أَتَبَاعَدُ عَنْكَ فَادْعُنِي وَ أَنَا لَا أَخْتَارُ الْإِجَابَةَ فَإِنْ جِئْتَ بِي إِلَيْكَ فَهِيَ آيَةٌ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام هَذَا إِنَّمَا يَكُونُ

سپس یونانی گفت: آیا محمد صلی الله علیه و آله نیز مانند تو بود؟ علی علیه السلام فرمود: آیا علم و عقل و نیروی من جز علم و عقل و نیروی اوست؟ مردی ثقفی که از ماهرترین طبیبان عرب بوده نزد ایشان آمده و گفته است: اگر جنونی داری معالجه‌ات کنم؟ محمد صلی الله علیه و آله فرمود: آیا می‌خواهی نشانه ای به تو آشکار کنم که بی نیازی من از طب تو و نیاز تو به طب مرا نشان دهد؟ گفت: بله: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چه نشانه ای می‌خواهی؟ گفت: آن درخت خرما را صدا بزن - و به نخل بلندی اشاره کرد - پس آن را صدا زد و ریشه اش از زمین کنده شد در حالی که زمین را می شکافت تا نزد او ایستاد. رسول خدا صلی الله علیه و آله به مرد فرمود: آیا تو را کافی است؟ گفت: نه، فرمود: چه می‌خواهی؟ گفت: به او دستور بده تا سر جای اصلی اش برگردد و در مکانی از آن درآمده مستقر شود پس پیامبر صلی الله علیه و آله آن کار را انجام داد و نخل برگشت و در مکانش آرام گرفت.

یونانی به امیرالمؤمنین علیه السلام گفت: آن چه از محمد صلی الله علیه و آله ذکر می‌کنی بر من پوشیده است و من به کمتر از آن از تو قناعت می‌کنم. من از شما دور می‌شوم پس مرا صدا بزنید در حالی که اختیار جواب دادن نداشته باشم پس اگر مرا نزد خودتان آورید آن نشانه ایست. امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:این چیزی که تو از من می خواهی

آيَةً لَكَ وَحْدَكَ لِأَنَّكَ تَعْلَمُ مِنْ نَفْسِكَ أَنَّكَ لَمْ تُرِدْ وَ أَنِّي أَزَلْتُ اخْتِيَارَكَ مِنْ غَيْرِ أَنْ بَاشَرْتَ مِنِّي شَيْئاً أَوْ مِمَّنْ أَمَرْتُهُ بِأَنْ يُبَاشِرَكَ أَوْ مِمَّنْ قَصَدَ إِلَي ذَلِكَ وَ إِنْ‌⁽¹⁾لَمْ آمُرْهُ إِلَّا مَا يَكُونُ مِنْ قُدْرَةِ اللَّهِ الْقَاهِرِ وَ أَنْتَ يُونَانِيٌ‌⁽²⁾يُمْكِنُكَ أَنْ تَدَّعِيَ وَ يُمْكِنُ غَيْرَكَ أَنْ يَقُولَ إِنِّي قَدْ وَاطَأْتُكَ عَلَي ذَلِكَ فَاقْتَرِحْ إِنْ كُنْتَ مُقْتَرِحاً مَا هُوَ آيَةٌ لِجَمِيعِ الْعَالَمِينَ قَالَ لَهُ الْيُونَانِيُّ إِذَا جَعَلْتَ الِاقْتِرَاحَ إِلَيَّ فَأَنَا أَقْتَرِحُ أَنْ تَفْصِلَ أَجْزَاءَ تِلْكَ النَّخْلَةِ وَ تُفَرِّقَهَا وَ تُبَاعِدَ مَا بَيْنَهَا ثُمَّ تَجْمَعَهَا وَ تُعِيدَهَا كَمَا كَانَتْ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام هَذِهِ آيَةٌ وَ أَنْتَ رَسُولِي إِلَيْهَا يَعْنِي إِلَي النَّخْلَةِ فَقُلْ لَهَا إِنَّ وَصِيَّ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَأْمُرُ أَجْزَاءَكِ أَنْ تَتَفَرَّقَ وَ تَتَبَاعَدَ فَذَهَبَ فَقَالَ لَهَا فَتَفَاصَلَتْ وَ تَهَافَتَتْ وَ تَبَتَّرَتْ‌⁽³⁾وَ تَصَاغَرَتْ أَجْزَاؤُهَا حَتَّي لَمْ تَرَ عَيْنٌ وَ لَا أَثَرٌ حَتَّي كَأَنْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ نَخْلَةٌ قَطُّ فَارْتَعَدَتْ فَرَائِصُ الْيُونَانِيِّ وَ قَالَ يَا وَصِيَّ مُحَمَّدٍ قَدْ أَعْطَيْتَنِي اقْتِرَاحِيَ الْأَوَّلَ فَأَعْطِنِي الْآخَرَ فَأْمُرْهَا أَنْ تَجْتَمِعَ وَ تَعُودَ كَمَا كَانَتْ فَقَالَ أَنْتَ رَسُولِي إِلَيْهَا بَعْدُ-⁽⁴⁾فَقُلْ لَهَا يَا أَجْزَاءَ النَّخْلَةِ إِنَّ وَصِيَّ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَأْمُرُكِ أَنْ تَجْتَمِعِي وَ كَمَا كُنْتِ تَعُودِي فَنَادَي الْيُونَانِيُّ فَقَالَ ذَلِكَ فَارْتَفَعَتْ فِي الْهَوَاءِ كَهَيْئَةِ الْهَبَاءِ الْمَنْثُورِ ثُمَّ جَعَلَتْ تَجْتَمِعُ جُزْءٌ جُزْءٌ مِنْهَا حَتَّي تَصَوَّرَ لَهَا الْقُضْبَانُ وَ الْأَوْرَاقُ وَ الْأُصُولُ وَ السَّعَفُ وَ الشَّمَارِيخُ وَ الْأَعْذَاقُ‌⁽⁵⁾ثُمَّ تَأَلَّفَتْ وَ تَجَمَّعَتْ وَ اسْتَطَالَتْ وَ عَرَضَتْ وَ اسْتَقَلَّ أَصْلُهَا فِي مَقَرِّهَا وَ تَمَكَّنَ عَلَيْهَا سَاقُهَا وَ تَرَكَّبَ عَلَي السَّاقِ قُضْبَانُهَا وَ عَلَي الْقُضْبَانِ أَوْرَاقُهَا وَ فِي أَمْكِنَتِهَا أَعْذَاقُهَا-⁽⁶⁾وَ قَدْ كَانَتْ فِي الِابْتِدَاءِ شَمَارِيخُهَا مُتَجَرِّدَةً-⁽⁷⁾لِبُعْدِهَا

تنها نشانه ای برای تو خواهد بود چون خودت می دانی که آن لحظه اراده نداری و من اختیار تو را از بین برده ام بدون اینکه مستقیما با من در ارتباط باشی یا از کسی که به او دستور داده ام که با تو همراهی کند یا از کسی که قصد آن را می کند بدون دستور من تو را باز گرداند.، و من این کار را انجام نخواهم داد مگر اینکه قدرت برتر خداوند را نشان دهد، تو ای یونانی می‌توانی ادعا کنی و دیگری می‌تواند بگوید: چگونه با او بر آن موافقت کنم. پس پیشنهادی بده که نشانی برای تمامی جهانیان باشد یونانی به او گفت: اگر انتخاب را بر عهده من بگذاری من پیشنهاد می‌کنم که اجزای آن نخل را جدا کنی و همه را از یکدیگر دور کنی سپس آن را جمع کرده و به حالت نخستین برگردانی علی علیه السلام فرمود: این نشانه ای است و تو فرستاننده من به سوی آن -- یعنی نخل - هستی پس به او بگو: جانشین محمد رسول خدا صلی الله علیه و آله به اجزای تو دستور می‌دهد که پراکنده و دور شود مرد رفت و به نخل گفت: پس اجزای آن نخل از هم جدا شده و پراکنده و دور گشت تا اینکه اثری از آن باقی نماند به طوری که گویا اصلاً نخلی آنجا نبوده است، یونانی به لرزه افتاد و گفت: ای جانشین محمد! پیشنهاد اولم را انجام دادی دومی را نیز اجابت کن، پس به نخل دستور داد که جمع شده و همان گونه که بوده شود: پس فرمود: تو فرستاده من به آن هستی پس برگرد و به او بگو ای اجزای نخل جانشین محمد رسول خدا صلی الله علیه و آله به تو امر می‌کند که جمع شوی و به حالت اول خود برگردی، یونانی آن را صدا زد و گفته امام را به نخل گفت سپس آن نخل مانند شکل ذرات پراکنده به سمت فضا رفت پس هر کدام از اجزای آن شروع به جمع شدن کردند تا این که برای آن شاخه ها و برگ ها و ریشه ها و پوسته ها و خوشه های بزرگ و کوچک شکل گرفت سپس نزدیک گشت و جمع شد و طول و عرض پیدا کرد و ریشه آن در مکانش استقرار یافت و ساقه‌اش بر ریشه و شاخه‌ها بر ساقه، برگ‌ها بر شاخه، و خوشه ها بر برگ ها سوار شدند، این در حال بوذ که خوشه هایش در ابتدا به دلیل دوری

مِنْ أَوَانِ الرُّطَبِ وَ الْبُسْرِ وَ الْخَلَالِ‌⁽¹⁾فَقَالَ الْيُونَانِيُّ وَ أُخْرَي أُحِبُّهَا⁽²⁾أَنْ تُخْرِجَ شَمَارِيخُهَا خَلَالَهَا وَ تَقْلِبَهَا مِنْ خُضْرَةٍ إِلَي صُفْرَةٍ وَ حُمْرَةٍ وَ تَرْطِيبٍ وَ بُلُوغِ إِنَاهُ‌⁽³⁾لِيُؤْكَلَ وَ تُطْعِمَنِي وَ مَنْ حَضَرَ مِنْهَا فَقَالَ عليه السلام⁽⁴⁾أَنْتَ رَسُولِي إِلَيْهَا بِذَلِكَ فَمُرْهَا بِهِ فَقَالَ لَهُ الْيُونَانِيُّ مَا أَمَرَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَأَخَلَّتْ وَ أَبْسَرَتْ وَ اصْفَرَّتْ وَ احْمَرَّتْ وَ تَرَطَّبَتْ وَ ثَقُلَتْ أَعْذَاقُهَا بِرُطَبِهَا فَقَالَ الْيُونَانِيُّ وَ أُخْرَي أُحِبُّهَا يَقْرُبُ مِنْ يَدِي أَعْذَاقُهَا أَوْ تَطُولُ يَدِي لِتَنَالَهَا وَ أَحَبُّ شَيْ‌ءٍ إِلَيَّ أَنْ تُنْزِلَ إِلَيَّ أَحَدَهَا وَ تُطَوِّلَ يَدِي إِلَي الْأُخْرَي الَّتِي هِيَ أُخْتُهَا فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مُدَّ الْيَدَ الَّتِي تُرِيدُ أَنْ تَنَالَهَا وَ قُلْ يَا مُقَرِّبَ الْبَعِيدِ قَرِّبْ يَدِي مِنْهَا وَ اقْبِضِ الْأُخْرَي الَّتِي تُرِيدُ أَنْ يُتْرَكَ‌⁽⁵⁾إِلَيْكَ الْعِذْقُ مِنْهَا وَ قُلْ يَا مُسَهِّلَ الْعَسِيرِ سَهِّلْ لِي تَنَاوُلَ مَا يَبْعُدُ عَنِّي مِنْهَا فَفَعَلَ ذَلِكَ وَ قَالَهُ فَطَالَتْ يُمْنَاهُ فَوَصَلَتْ إِلَي الْعِذْقِ وَ انْحَطَّتِ الْأَعْذَاقُ الْأُخَرُ فَسَقَطَتْ عَلَي الْأَرْضِ وَ قَدْ طَالَتْ عَرَاجِينُهَا-⁽⁶⁾ثُمَّ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِنَّكَ إِنْ أَكَلْتَ مِنْهَا ثُمَّ لَمْ تُؤْمِنْ بِمَنْ أَظْهَرَ لَكَ عَجَائِبَهَا عَجَّلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الْعُقُوبَةِ الَّتِي يَبْتَلِيكَ بِهَا مَا يَعْتَبِرُ بِهِ عُقَلَاءُ خَلْقِهِ وَ جُهَّالُهُمْ فَقَالَ الْيُونَانِيُّ إِنِّي إِنْ كَفَرْتُ بَعْدَ مَا رَأَيْتُ فَقَدْ بَالَغْتُ فِي الْعِنَادِ وَ تَنَاهَيْتُ فِي التَّعَرُّضِ لِلْهَلَاكِ أَشْهَدُ أَنَّكَ مِنْ خَاصَّةِ اللَّهِ صَادِقٌ فِي جَمِيعِ أَقَاوِيلِكَ عَنِ اللَّهِ فَأْمُرْنِي بِمَا تَشَاءُ أُطِعْكَ‌⁽⁷⁾.

أقول: تمام الخبر في أبواب احتجاجاته عليه السلام و قد مضي كثير من معجزاته و مناقبه صلوات الله عليه في أبواب معجزات الرسول صلي الله عليه و آله.

از ظرف-های رطب و خرما از هم پراکنده بودند، یونانی گفت: چیز دیگری که دوست دارم آن است که خوشه های نخل را از آن میان خارج کرده و از سبزی به زردی و قرمزی و رطب دادن و پختگی تبدیل کنی تا قابل خوردن شود و من و حاضران را از آن اطعام کنی. امام علیه السلام فرمود: تو فرستاده من به سوی آن هستی پس گفته مرا به او بگو. یونانی آنچه که امیرالمؤمنین علیه السلام گفته بود را انجام داد سپس خرما بارور گشت و زرد و قرمز و رطب دار شد و خوشه‌هایش با رطب سنگین گشت. یونانی گفت: دیگر چیزی که دوست دارم این است که دست‌هایم نزدیک خوشه‌ها شده و به آن‌ها برسد و محبوب‌ترین چیز برای من آن است که یکی از آن را برای من پایین بیاوری و دستم به یکی دیگر از آن که همانند آن است برسد. امیرالمؤمنین فرمود: دستی را که می‌خواهد به آن برسد را دراز کن و بگو: ای نزدیک گرداننده دور، دستم را به آن نزدیک گردان و دیگری را که می‌خواهی خوشه اش به تو برسد را بگیر و بگو: ای آسان گرداننده دشوار، گرفتن آن چه از من دور است را برایم آسان گردان، پس مرد آن کار را کرد و به آن گفت، پس دست راستش طولانی گشت و به خوشه رسید و خوشه های دیگر خم گشته و بر روی زمین افتادند و چوب های خوشه خرما طولانی شدند، پس امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: اگر تو از آن بخوری و به شگفتی‌هایی که از آن برای تو آشکار گشته ایمان نیاوری خداوند عزّ و جلّ مجازاتی را که تو را به آن مبتلا می‌سازد تعجیل می‌گرداند تا مردم عاقل و جاهل از آن پند بگیرند. یونانی گفت: اگر من بعد از آنچه دیدم کافر شوم در دشمنی مبالغه کرده و در معرض نابودی قرار می گیرم، شهادت می‌دهم که تو از برگزیدگان خداوند و در همه گفته‌هایت درباره خداوند صادق هستی، پس هر آن چه می‌خواهی به من امر کن تا اطاعت کنم. ⁽⁸⁾

می گویم: تمامی روایت در ابواب احتجاجاتش است و بسیاری از معجزات و کرامات حضرتش علیه السلام در باب معجزات رسول خدا صلی الله علیه و آله گذشت.

«19»

ختص، [الإختصاص] مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبَانٍ الْأَحْمَرِ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: يَا أَبَانُ كَيْفَ تُنْكِرُ⁽¹⁾النَّاسُ قَوْلَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لَمَّا قَالَ لَوْ شِئْتُ لَرَفَعْتُ رِجْلِي هَذِهِ فَضَرَبْتُ بِهَا صَدْرَ ابْنِ أَبِي سُفْيَانَ بِالشَّامِ فَنَكَسْتُهُ عَنْ سَرِيرِهِ وَ لَا يُنْكِرُونَ تَنَاوُلَ آصَفَ وَصِيِّ سُلَيْمَانَ عَرْشَ بِلْقِيسَ وَ إِتْيَانَهُ سُلَيْمَانَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْهِ طَرْفُهُ أَ لَيْسَ نَبِيُّنَا صلي الله عليه و آله أَفْضَلَ الْأَنْبِيَاءِ وَ وَصِيُّهُ أَفْضَلَ الْأَوْصِيَاءِ أَ فَلَا جَعَلُوهُ كَوَصِيِّ سُلَيْمَانَ حَكَمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ مَنْ جَحَدَ حَقَّنَا وَ أَنْكَرَ فَضْلَنَا. ⁽²⁾

باب 117 ما ورد من غرائب معجزاته عليه السلام بالأسانيد الغريبة

الأخبار

«1»

وَجَدْتُ فِي بَعْضِ الْكُتُبِ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ زَكَرِيَّا العلائي [الْغَلَابِيُ] قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ الْمَعْرُوفُ بِابْنِ الْمُعَافَا عَنْ وَكِيعٍ عَنْ زَاذَانَ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: كُنَّا مَعَ مَوْلَانَا أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أُحِبُّ أَنْ أَرَي مِنْ مُعْجِزَاتِكَ شَيْئاً قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَفْعَلُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ قَامَ وَ دَخَلَ مَنْزِلَهُ وَ خَرَجَ إِلَيَّ وَ تَحْتَهُ فَرَسٌ أَدْهَمُ وَ عَلَيْهِ قَبَاءٌ أَبْيَضُ وَ قَلَنْسُوَةٌ بَيْضَاءُ ثُمَّ نَادَي يَا قَنْبَرُ أَخْرِجْ إِلَيَّ ذَلِكَ الْفَرَسَ فَأَخْرَجَ فَرَساً آخَرَ أَدْهَمَ فَقَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ آلِهِ ارْكَبْ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ- قَالَ سَلْمَانُ فَرَكِبْتُهُ فَإِذَا لَهُ جَنَاحَانِ مُلْتَصِقَانِ إِلَي جَنْبِهِ قَالَ فَصَاحَ بِهِ الْإِمَامُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَتَعَلَّقَ فِي الْهَوَاءِ وَ كُنْتُ أَسْمَعُ حَفِيفَ أَجْنِحَةِ الْمَلَائِكَةِ وَ تَسْبِيحَهَا تَحْتَ الْعَرْشِ ثُمَّ خَطَوْنَا عَلَي سَاحِلِ بَحْرٍ عُجَاجٍ مُغْطَمِطِ الْأَمْوَاجِ فَنَظَرَ إِلَيْهِ الْإِمَامُ شَزْراً⁽³⁾فَسَكَنَ الْبَحْرُ مِنْ غَلَيَانِهِ فَقُلْتُ

روایت 19

اختصاص: امام صادق علیه السلام فرمود: ای ابان مردم چگونه سخنان امیرالمؤمنین علیه السلام را انکار می‌کنند هنگامی که آن حضرت فرمود: «اگر می‌خواستم این پایم را بالا آورده و به سینه پسر ابی سفیان در شام می‌زدم و او را از تخت به زیر می کشیدم» در حالی که گرفتن عرش سلیمان از جانب آصف جانشین سلیمان را انکار نمی‌کنند که در یک چشم به هم زدن آن را نزد سلیمان آورد؟ آیا پیامبر ما برترین پیامبران و جانشینش برترین جانشینان نیست؟ آیا او را مانند جانشین سلیمان قرار نداده‌اند؟ خداوند بین ما و بین کسانی که حق ما را پایمال و فضل و برتری ما را انکارکردند، داوری کند. ⁽⁴⁾

باب صدو هفدهم : معجزات غریب امیرالمؤمنین علیه السلام با اسنادهای عجیب آنها

روایات

روایت 1

سلمان فارسی که خداوند از او راضی باشد گفت: نزد سرورمان امیرالمؤمنین علیه السلام بودیم، من گفتم: ای امیرالمؤمنین می‌خواهم چیزی از معجزات شما ببینم آن حضرت علیه السلام فرمود: اگر خداوند عزوجل بخواهد نشان می دهم، سپس بلند شد و وارد منزلش شد در حالی که سوار اسب سیاه بود خارج شد و قبا و کلاه سفیدی پوشیده بود، پس صدا زد ای قنبر، آن اسب را نزد من بیاور، او اسب سیاه دیگری را بیرون آورد، امام علیه السلام فرمود: ای اباعبدالله سوار شو، سلمان گفت: من سوار آن شدم و دیدم دو بال در کنارش به هم چسبیده است، سلمان گفت: امام علیه السلام بر آن فریاد کشید و در هوا به پرواز درآمد و من صدای بال‌ها و تسبیح فرشتگان را زیر عرش می‌شنیدم پس سوی ساحل دریای پر تلاطم و امواج رفتیم، امام علیه السلام گوشه چشمی از روی غضب به دریا انداخت و آن آرام گرفت من به او گفتم:

لَهُ : يَا مَوْلَايَ سَكَنَ الْبَحْرُ مِنْ غَلَيَانِهِ مِنْ نَظَرِكَ إِلَيْهِ فَقَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ يَا سَلْمَانُ خَشِيَ أَنْ آمُرَ فِيهِ بِأَمْرٍ ثُمَّ قَبَضَ عَلَي يَدِي وَ سَارَ عَلَي وَجْهِ الْمَاءِ وَ الْفَرَسَانِ تَتْبَعَانِنَا لَا يَقُودُهُمَا أَحَدٌ فَوَ اللَّهِ مَا ابْتَلَّتْ أَقْدَامُنَا وَ لَا حَوَافِرُ الْخَيْلِ.

قَالَ سَلْمَانُ فَعَبَرْنَا ذَلِكَ الْبَحْرَ وَ رَفَعْنَا⁽¹⁾إِلَي جَزِيرَةٍ كَثِيرَةِ الْأَشْجَارِ وَ الْأَثْمَارِ وَ الْأَطْيَارِ وَ الْأَنْهَارِ وَ إِذَا شَجَرَةٌ عَظِيمَةٌ بِلَا صَدْعٍ وَ لَا زَهْرٍ-⁽²⁾فَهَزَّهَا صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ بِقَضِيبٍ كَانَ فِي يَدِهِ فَانْشَقَّتْ وَ خَرَجَ مِنْهَا نَاقَةٌ طُولُهَا ثَمَانُونَ ذِرَاعاً وَ عَرْضُهَا أَرْبَعُونَ ذِرَاعاً وَ خَلْفَهَا قَلُوصٌ-⁽³⁾فَقَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ ادْنُ مِنْهَا وَ اشْرَبْ مِنْ لَبَنِهَا قَالَ سَلْمَانُ فَدَنَوْتُ مِنْهَا وَ شَرِبْتُ حَتَّي رَوِيتُ وَ كَانَ لَبَنُهَا أَعْذَبَ مِنَ الشَّهْدِ وَ أَلْيَنَ مِنَ الزَّبَدِ وَ قَدِ اكْتَفَيْتُ قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ هَذَا حَسَنٌ يَا سَلْمَانُ فَقُلْتُ مَوْلَايَ حَسَنٌ فَقَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ تُرِيدُ أَنْ أَرَاكَ مَا هُوَ أَحْسَنُ مِنْهُ فَقُلْتُ نَعَمْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ- قَالَ سَلْمَانُ فَنَادَي مَوْلَايَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ- اخْرُجِي يَا حَسْنَاءُ قَالَ فَخَرَجَتْ نَاقَةٌ طُولُهَا عِشْرُونَ وَ مِائَةُ ذِرَاعٍ وَ عَرْضُهَا سِتُّونَ ذِرَاعاً وَ رَأْسُهَا مِنَ الْيَاقُوتِ الْأَحْمَرِ وَ صَدْرُهَا مِنَ الْعَنْبَرِ الْأَشْهَبِ وَ قَوَائِمُهَا مِنَ الزَّبَرْجَدِ الْأَخْضَرِ وَ زِمَامُهَا مِنَ الْيَاقُوتِ الْأَصْفَرِ وَ جَنْبُهَا الْأَيْمَنُ مِنَ الذَّهَبِ وَ جَنْبُهَا الْأَيْسَرُ مِنَ الْفِضَّةِ وَ عَرْضُهَا مِنَ اللُّؤْلُؤِ الرَّطْبِ فَقَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ يَا سَلْمَانُ اشْرَبْ مِنْ لَبَنِهَا قَالَ سَلْمَانُ فَالْتَقَمْتُ الضَّرْعَ فَإِذَا هِيَ تَحْلُبُ عَسَلًا صَافِياً مُخْلَصاً-⁽⁴⁾فَقُلْتُ يَا سَيِّدِي هَذِهِ لِمَنْ قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ هَذِهِ لَكَ وَ لِسَائِرِ الشِّيعَةِ مِنْ أَوْلِيَائِي ثُمَّ قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ سَلَامُهُ لَهَا ارْجِعِي إِلَي الصَّخْرَةِ وَ رَجَعَتْ مِنَ الْوَقْتِ وَ سَارَ بِي فِي تِلْكَ الْجَزِيرَةِ حَتَّي وَرَدَ بِي إِلَي شَجَرَةٍ عَظِيمَةٍ عَلَيْهَا طَعَامٌ يَفُوحُ مِنْهُ رَائِحَةُ الْمِسْكِ فَإِذَا بِطَائِرٍ فِي صُورَةِ النَّسْرِ الْعَظِيمِ قَالَ سَلْمَانُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَوَثَبَ ذَلِكَ

سرورم دریا به خاطر نگاه شما از تلاطم افتاد؟ آن حضرت علیه السلام فرمود: دریا ترسید که من درباره او دستوری دهم. آنگاه آن حضرت دستم را گرفت و روی آب به راه افتاد در حالی که دو اسب که کسی بر آن‌ها سوار نبود ما را همراهی می‌کردند، به خدا سوگند نه پاهای ما خیس شد و نه سم‌های اسب. سلمان گفت: ما از آن دریا گذشتیم و وارد جزیره ای پر از درختان و میوه ها و پرندگان و رودخانه‌ها شدیم ناگاه درخت بزرگ بدون شکاف و شکوفه دیدیم امام علیه السلام با چوب دستی که داشت آن را تکان داد و شکافت و شتری از آن به طول هشتاد ذراع و عرض چهل ذراع خارج شد که در پشت سرش ماده شتری بود که تازه به سواری رسیده بود. امام علیه السلام فرمود: به آن شتر نزدیک شو و از شیرش بنوش، سلمان گفت: من نزدیک شتر رفتم و از شیرش نوشیدم تا سیراب گشتم، شیر او از شهد شیرین تر و از کره نرم تر بود، سپس از آن دست کشیدم. امام فرمود: سلمان این خوب بود؟ عرض کردم: آری خوب بود، فرمود:آیا می‌خواهی بهتر از آن را نشانت دهم؟ گفتم: بله یا امیرالمؤمنین. سلمان گفت: امیرالمؤمنین علیه السلام صدا زد که: بیرون بیا ای زیبا، ناگهان، شتری که طولش صد و بیست ذراع و عرضش شصت ذراع بود و سرش از یاقوت قرمز و سینه‌اش از مشک سیاه و سفید، و چهار دست و پایش از زبرجد سبز و افسارش از یاقوت زرد و طرف راستش از طلا و طرف چپش از نقره و عرضش از مروارید تر بود بیرون آمد. امام علیه السلام فرمود: ای سلمان از شیرش بنوش، سلمان گفت: من پستان را دوشیدم و دیدم که آن عسل خالص ناب می‌دهد گفتم: سرورم این برای کیست؟ امام علیه السلام فرمود: برای تو و سایر شیعیان من است، سپس فرمود: به سوی صخره برگردد و من فوراً برگشتم و به محض اینکه امام مرا به آن جزیره برد من درخت بزرگی را دیدم که میوه‌هایش بوی مشک می‌داد ناگهان پرنده ای در صورت یک عقاب بزرگ آن جا دیدم،

الطَّائِرُ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ رَجَعَ إِلَي مَوْضِعِهِ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا هَذِهِ الْمَائِدَةُ فَقَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ هَذِهِ مَنْصُوبَةٌ فِي هَذَا الْمَكَانِ لِلشِّيعَةِ مِنْ مَوَالِيَّ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَقُلْتُ مَا هَذِهِ الطَّائِرُ قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ مَلَكٌ مُوَكَّلٌ بِهَا إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَقُلْتُ وَحْدَهُ يَا سَيِّدِي فَقَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ يَجْتَازُ بِهِ الْخَضِرُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ فِي كُلِّ يَوْمٍ مَرَّةً .

ثُمَّ قَبَضَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ عَلَي يَدِي وَ سَارَ إِلَي بَحْرٍ ثَانٍ فَعَبَرْنَا وَ إِذَا جَزِيرَةٌ عَظِيمَةٌ فِيهَا قَصْرٌ لَبِنَةٌ مِنْ ذَهَبٍ وَ لَبِنَةٌ مِنْ فِضَّةٍ بَيْضَاءَ وَ شُرَفُهَا مِنْ عَقِيقٍ أَصْفَرَ وَ عَلَي كُلِّ رُكْنٍ مِنَ الْقَصْرِ سَبْعُونَ صَفّاً مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَأَتَوْا وَ سَلَّمُوا ثُمَّ أَذِنَ لَهُمْ فَرَجَعُوا إِلَي مَوَاضِعِهِمْ قَالَ سَلْمَانُ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَي ثُمَّ دَخَلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام الْقَصْرَ فَإِذَنْ أَشْجَارٌ وَ أَثْمَارٌ وَ أَنْهَارٌ وَ أَطْيَارٌ وَ أَلْوَانُ النَّبَاتِ فَجَعَلَ الْإِمَامُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ يَمْشِي فِيهِ حَتَّي وَصَلَ إِلَي آخِرِهِ فَوَقَفَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ عَلَي بِرْكَةٍ كَانَتْ فِي الْبُسْتَانِ ثُمَّ صَعِدَ عَلَي قَصْرٍ⁽¹⁾فَإِذَنْ كُرْسِيٌّ مِنَ الذَّهَبِ الْأَحْمَرِ فَجَلَسَ عَلَيْهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ أَشْرَفْنَا عَلَي الْقَصْرِ فَإِذَا بَحْرٌ أَسْوَدُ يُغَطْمِطُ أَمْوَاجُهُ كَالْجِبَالِ الرَّاسِيَاتِ فَنَظَرَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ شَزْراً فَسَكَنَ مِنْ غَلَيَانِهِ حَتَّي كَانَ كَالْمُذْنِبِ فَقُلْتُ يَا سَيِّدِي سَكَنَ الْبَحْرُ مِنْ غَلَيَانِهِ إِلَي نَظَرِهِ إِلَيْهِ-⁽²⁾فَقَالَ عليه السلام خَشِيَ أَنْ آمُرَ فِيهِ بِأَمْرٍ أَ تَدْرِي يَا سَلْمَانُ أَيُّ بَحْرٍ هَذَا فَقُلْتُ لَا يَا سَيِّدِي فَقَالَ هَذَا الَّذِي غَرِقَ فِيهِ فِرْعَوْنُ وَ مَلَؤُهُ الْمُذْنِبَةُ حَمَلَهَا جَنَاحُ جَبْرَئِيلَ عليه السلام ثُمَّ زَجَّهَا فِي هَذَا الْبَحْرِ فَهُوَ يَهْوِي لَا يَبْلُغُ قَرَارَهُ إِلَي يَوْمِ الْقِيَامَةِ .

فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَلْ سِرْنَا فَرْسَخَيْنِ فَقَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ يَا سَلْمَانُ لَقَدْ سِرْتُ خَمْسِينَ أَلْفَ فَرْسَخٍ وَ دُرْتُ حَوْلَ الدُّنْيَا عَشْرَ مَرَّاتٍ فَقُلْتُ يَا سَيِّدِي كَيْفَ هَذَا قَالَ عليه السلام إِذَا كَانَ ذُو الْقَرْنَيْنِ طَافَ شَرْقَهَا وَ غَرْبَهَا وَ بَلَغَ إِلَي سَدِّ يَأْجُوجَ

پرنده پرید و به امام علیه السلام سلام کرد و به سر جایش برگشت من گفتم: ای امیرالمؤمنین این سفره غذا چیست؟ آن حضرت علیه السلام فرمود: این تا روز قیامت در این مکان برای شیعیان من پابرجاست گفتم: این پرنده چیست؟ گفت: فرشته موکل آن سفره تا روز قیامت، گفتم: سرورم او به تنهایی این را انجام می دهد؟ فرمود: خضر علیه السلام یک بار در هر روز بر او می‌گذرد.

سپس آن حضرت علیه السلام دستم را گرفت و به دریای دیگری برد ما از آن عبور کردیم و به جزیره ای بزرگ رسیدیم که در آن، قصر خشتی از طلا و خشتی از نقره سفید بود که ایوان‌هایش از عقیق زرد و در هر گوشه ای از قصر هفتاد صف از فرشتگان بود که می‌آمدند و سلام می‌کردند پس امام به آنان اذن می‌داد و به سر جایشان برمی‌گشتند. سلمان گفت: امیر المؤمنین علیه السلام وارد قصر قصر شد که در آن درختان و میوه‌ها و رودها و پرندگان و رنگ‌های گیاهان بود. امام شروع به راه رفتن در آن کرد تا به آخرش رسید که تختی از طلای ناب و قرمز در آن جا بود. امام روی آن نشست سپس بر قصر بالا رفت و در این هنگام کرسی از طلای قرمز بود پس بر امام صلوات الله علیه بر آن نشست و ما بر تمامی قصر اشراف داشتیم که دریای سیاهی را دیدیم که امواجش به مانند کوه های سر به فلک کشیده در تلاطم بود آن گاه آن حضرت با گوشه چشم به آن نگاه کرد و امواج از غلیان افتاد گویی که انسان گناه کاری بودند. گفتم: سرورم دریا از نگاه شما به آن، از تلاطم افتاد آن حضرت علیه السلام فرمود: ترسید که دستوری به او دهم ای سلمان آیا می‌دانی این کدام دریاست؟ گفتم: خیر سرورم، گفت: این همانی است که فرعون و گروه گناهکارش در آن غرق شدند، بال جبرئیل علیه السلام آن‌ها را کشید و در این دریا انداخت و این دریا دوست دارد تا روز قیامت آرام نگردد.

من گفتم: ای امیرالمؤمنین آیا دو فرسخ حرکت کرده ایم؟ فرمود: ای سلمان پنجاه هزار فرسخ حرکت کردم و ده‌ها بار دور دنیا را چرخیدم، گفتم: سرورم این چگونه ممکن است؟ آن حضرت علیه السلام فرمود: اگر ذوالقرنین شرق و غرب دنیا را دور زد و به سر یأجوج

وَ مَأْجُوجَ فَأَنَّي يَتَعَذَّرُ عَلَيَّ وَ أَنَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ- وَ خَلِيفَةُ رَبِّ الْعَالَمِينَ يَا سَلْمَانُ أَ مَا قَرَأْتَ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَيْثُ يَقُولُ عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلي غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضي مِنْ رَسُولٍ-⁽¹⁾فَقُلْتُ بَلَي يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ عليه السلام أَنَا ذَلِكَ الْمُرْتَضَي مِنَ الرَّسُولِ الَّذِي أَظْهَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَي غَيْبِهِ أَنَا الْعَالِمُ الرَّبَّانِيُّ أَنَا الَّذِي هَوَّنَ اللَّهُ عَلَيَّ الشَّدَائِدَ فَطَوَي لَهُ الْبَعِيدَ .

قَالَ سَلْمَانُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَسَمِعْتُ صَائِحاً يَصِيحُ فِي السَّمَاءِ أَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لَا أَرَي الشَّخْصَ وَ هُوَ يَقُولُ صَدَقْتَ‌⁽²⁾أَنْتَ الصَّادِقُ الْمُصَدَّقُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْكَ قَالَ ثُمَّ نَهَضَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَرَكِبَ الْفَرَسَ وَ رَكِبْتُ مَعَهُ وَ صَاحَ بِهِمَا فَطَارَا فِي الْهَوَاءِ ثُمَّ خَطَوْنَا عَلَي بَابِ الْكُوفَةِ هَذَا كُلُّهُ وَ قَدْ مَضَي مِنَ اللَّيْلِ ثَلَاثُ سَاعَاتٍ فَقَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ لِي يَا سَلْمَانُ الْوَيْلُ كُلُّ الْوَيْلِ لِمَنْ لَا يَعْرِفُنَا حَقَّ مَعْرِفَتِنَا وَ أَنْكَرَ وَلَايَتَنَا أَيُّمَا أَفْضَلُ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله أَمْ سُلَيْمَانُ عليه السلام قُلْتُ بَلْ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله ثُمَّ قَالَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَهَذَا آصَفُ بْنُ بَرْخِيَا قَدَرَ أَنْ يَحْمِلَ عَرْشَ بِلْقِيسَ مِنْ فَارِسَ بِطَرْفَةِ عَيْنٍ وَ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ-⁽³⁾وَ لَا أَفْعَلُ أَنَا ذَلِكَ وَ عِنْدِي مِائَةُ كِتَابٍ وَ أَرْبَعَةٌ وَ عِشْرُونَ كِتَاباً أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَي عَلَي شِيثِ بْنِ آدَمَ عليهما السلام خَمْسِينَ صَحِيفَةً وَ عَلَي إِدْرِيسَ النَّبِيِّ عليه السلام ثَلَاثِينَ صَحِيفَةً وَ عَلَي نُوحٍ عليه السلام عِشْرِينَ صَحِيفَةً وَ عَلَي إِبْرَاهِيمَ عليه السلام عِشْرِينَ صَحِيفَةً وَ التَّوْرَاةَ وَ الْإِنْجِيلَ وَ الزَّبُورَ وَ الْفُرْقَانَ فَقُلْتُ صَدَقْتَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَكَذَا يَكُونُ الْإِمَامُ فَقَالَ عليه السلام إِنَّ الشَّاكَّ فِي أُمُورِنَا وَ عُلُومِنَا كَالْمُمْتَرِي فِي مَعْرِفَتِنَا وَ حُقُوقِنَا قَدْ فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي كِتَابِهِ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ وَ بَيَّنَ فِيهِ مَا وَجَبَ الْعَمَلُ بِهِ وَ هُوَ غَيْرُ مَكْشُوفٍ.

بيان

الغطمطة اضطراب موج البحر.

وَ مِنْهُ أَيْضاً رَوَي الْأَصْبَغُ بْنُ نُبَاتَةَ قَالَ: كُنْتُ يَوْماً مَعَ مَوْلَانَا أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام

و مأجوج رسید پس چگونه بر من دشوار باشد در حالی که من امیرالمؤمنین و خلیفه پروردگار جهانیان هستم؟ ای سلمان آیا گفته خدای عزوجل را نخوانده ای که می‌فرماید « عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ »⁽⁴⁾{دانای

نهان است، و کسی را بر غیب خود آگاه نمی‌کند جز پیامبری را که از او خشنود باشد.}

گفتم: بله ای امیرالمؤمنین، پس فرمود: من آن خشنود شده از میان رسولان هستم که خداوند عزوجل او را بر غیبش ظاهر کرد، من عالم ربانی هستم، من کسی هستم که خداوند سختی‌ها را بر من آسان ساخت و دور برای او نزدیک ساخت.

سلمان گفت: شنیدم که کسی در آسمان فریاد می‌زند، من صدا را می‌شنیدم و او را نمی‌دیدم، می‌گفت: راست گفتی تو تنها راست گو و تصدیق شده هستی، درود خداوند بر تو باد، پس آن حضرت برخاست و سوار اسب شد و من نیز با او سوار شدم آن گاه فریادی بر آن دو کشید و در هوا به پرواز درآمدند و ما به دروازه کوفه رسیدیم. این تمامی ماجرا بود که در سه ساعت از آن شب اتفاق افتاد. امام علیه السلام به من فرمود: ای سلمان وای بر کسانی که حق معرفت ما را نمی‌شناسند و ولایت ما را انکار می‌کنند کدام یک برتر است محمد صلی الله علیه و آله یا سلیمان علیه السلام؟ گفتم: البته که محمد صلی الله علیه و آله. پس آن حضرت فرمود: این آصف بن برخیا که توانست عرش بلقیس را از فارس در چشم به هم زدنی حمل کند و او علم کتاب دارد پس چگونه من آن را انجام ندهم در حالی که من صد و بیست و چهار کتاب دارم؟ خداوند تعالی بر شیث بن آدم علیه السلام پنجاه کتاب و بر ادریس پیامبر علیه السلام سی صحیفه و بر نوح علیه السلام بیست صحیفه و بر ابراهیم علیه السلام بیست صحیفه و تورات و انجیل و زبور و فرقان را نازل کرده است. من گفتم: ای امیر مؤمنین حق با شماست امام این‌چنین است. آن حضرت علیه السلام فرمود: کسی که در امور و علوم ما شک کند به مانند شک کننده در معرفت و حقوق ماست که خداوند عزوجل در کتابش در بیش از یک موضع واجب شمرده و آنچه عمل به آن واجب است را در آن معلوم ساخته است در حالی که آشکار نیست.

توضیح

الغطمطة یعنی اضطراب موج دریا

هم چنین از اصبغ بن نباتة روایت شده است که گفت: روزی همراه امیرالمؤمنین علیه السلام

إِذْ دَخَلَ عَلَيْهِ نَفَرٌ مِنْ أَصْحَابِهِ مِنْهُمْ أَبُو مُوسَي الْأَشْعَرِيُّ- وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ- وَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ- وَ حُذَيْفَةُ بْنُ الْيَمَانِ وَ غَيْرُهُمْ فَقَالُوا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَرِنَا شَيْئاً مِنْ مُعْجِزَاتِكَ الَّتِي خَصَّكَ اللَّهُ بِهَا فَقَالَ عليه السلام مَا أَنْتُمْ ذَلِكَ وَ مَا سُؤَالُكُمْ عَمَّا لَا تَرْضَوْنَ بِهِ وَ اللَّهُ تَعَالَي يَقُولُ وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي وَ ارْتِفَاعِ مَكَانِي إِنِّي لَا أُعَذِّبُ أَحَداً مِنْ خَلْقِي إِلَّا بِحُجَّةٍ وَ بُرْهَانٍ وَ عِلْمٍ وَ بَيَانٍ لِأَنَّ رَحْمَتِي سَبَقَتْ غَضَبِي وَ كَتَبْتُ الرَّحْمَةَ عَلَيَّ فَأَنَا الرَّاحِمُ الرَّحِيمُ وَ أَنَا الْوَدُودُ الْعَلِيُّ وَ أَنَا الْمَنَّانُ الْعَظِيمُ وَ أَنَا الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ فَإِذَا أَرْسَلْتُ رَسُولًا أَعْطَيْتُهُ بُرْهَاناً وَ أَنْزَلْتُ عَلَيْهِ كِتَاباً فَمَنْ آمَنَ بِي وَ بِرَسُولِي فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ الْفَائِزُونَ وَ مَنْ كَفَرَ بِي وَ بِرَسُولِي فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ الَّذِينَ اسْتَحَقُّوا عَذَابِي فَقَالُوا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ نَحْنُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ تَوَكَّلْنَا عَلَيْهِ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام اللَّهُمَّ اشْهَدْ عَلَي مَا يَقُولُونَ وَ أَنَا الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ بِمَا يَفْعَلُونَ.

ثُمَّ قَالَ عليه السلام قُومُوا عَلَي اسْمِ اللَّهِ وَ بَرَكَاتِهِ قَالَ فَقُمْنَا مَعَهُ حَتَّي أَتَي بِالْجَبَّانَةِ وَ لَمْ يَكُنْ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ مَاءٌ قَالَ فَنَظَرْنَا فَإِذَا رَوْضَةٌ خَضْرَاءُ ذَاتُ مَاءٍ وَ إِذَا فِي الرَّوْضَةِ غُدْرَانٌ‌⁽¹⁾وَ فِي الْغُدْرَانِ حِيتَانٌ فَقُلْنَا وَ اللَّهِ إِنَّهَا لَدَلَالَةُ الْإِمَامَةِ فَأَرِنَا غَيْرَهَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ إِلَّا قَدْ أَدْرَكْنَا بَعْضَ مَا أَرَدْنَا فَقَالَ عليه السلام حَسْبِيَ اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ ثُمَّ أَشَارَ بِيَدِهِ الْعُلْيَا نَحْوَ الْجَبَّانَةِ فَإِذَا قُصُورٌ كَثِيرَةٌ مُكَلَّلَةٌ بِالدُّرِّ وَ الْيَاقُوتِ وَ الْجَوَاهِرِ وَ أَبْوَابُهَا مِنَ الزَّبَرْجَدِ الْأَخْضَرِ وَ إِذَا فِي الْقُصُورِ حُورٌ وَ غِلْمَانٌ وَ أَنْهَارٌ وَ أَشْجَارٌ وَ طُيُورٌ وَ نَبَاتٌ كَثِيرَةٌ فَبَقِينَا مُتَحَيِّرِينَ مُتَعَجِّبِينَ وَ إِذَا وَصَائِفُ وَ جَوَارٍ وَ وِلْدَانٌ وَ غِلْمَانٌ كَاللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ فَقَالُوا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لَقَدِ اشْتَدَّ شَوْقُنَا إِلَيْكَ وَ إِلَي شِيعَتِكَ وَ أَوْلِيَائِكَ فَأَوْمَأَ إِلَيْهِمْ بِالسُّكُوتِ ثُمَّ رَكَضَ الْأَرْضَ بِرِجْلِهِ فَانْفَلَقَتِ الْأَرْضُ عَنْ عَنْبَرٍ مِنْ يَاقُوتٍ أَحْمَرَ فَارْتَقَي إِلَيْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ وَ صَلَّي عَلَي نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله ثُمَّ قَالَ غَمِّضُوا أَعْيُنَكُمْ فَغَمَّضْنَا أَعْيُنَنَا فَسَمِعْنَا حَفِيفَ أَجْنِحَةِ الْمَلَائِكَةِ بِالتَّسْبِيحِ وَ التَّهْلِيلِ

بودم که عده ای از یارانشان از جمله ابوموسی اشعری و عبدالله بن مسعود و أنس بن مالک و ابوهریره و مغیرة بن شعبه و حدیفه بن یمان و. .. بر ایشان وارد شده و گفتند: ای امیرالمؤمنین چیزی از معجزاتت که خداوند مخصوص شما قرار داده است بر ما نشان بده. آن حضرت علیه السلام فرمود: شما را با آن چه کاریست و با این درخواستتان چیست؟ شما که به آن راضی نمی‌شوید؟ خداوند تعالی می‌فرماید: عزت و جلال و بلندی جایگاه من است که هیچ کس از خلقم را عذاب نمی‌دهم جز با حجت و برهان و علم و بیان، چون رحمتم بر غضبم سبقت گرفته و رحمت بر من نوشته شده است و من تنها مهربان و رحیم هستم و و تنها من دوست دارنده و بزرگم و من منان و عظیم و عزیز و کریمم، پس هنگامی که رسولی را فرستادم به او برهان عطا کردم و کتابی را بر او نازل ساختم. پس هر کس به من و رسولم ایمان بیاورد رستگار و پیروز و هر کس به من و رسولم کفر ورزد زیان کار خواهد بود که مستحق و شایسته عذاب من است. آن‌ها گفتند: ای امیرالمؤمنین ما به خدا و پیامبرش ایمان آوردیم و به او توکل کردیم. علی علیه السلام فرمود: پروردگارا بر گفته آنان شاهد باش و من به آنچه انجام می‌دهند آگاهم.

پس آن حضرت علیه السلام فرمود: با نام خدا و برکاتش به پا خیزید، پس ما با او بلند شدیم و امام ما را به گورستان آورد و در حالی که آن جا آبی نبود، ما ناگهان دیدیم که آن جا باغ سبز پر آب و در آن باغ دو برکه و در برکه ها دو مار هستند. گفتیم: به خدا سوگند آن دلالت بر امامت دارد، ای امیرالمؤمنین دیگری را نشان ما بده و الا بخشی از آنچه می خواستیم را درک کردیم. امام علیه السلام فرمود: {خداوند مرا کافی است و چه خوب وکیل و عهده داری است} سپس با دست مبارکش به گورستان اشاره کرد که ما آن جا قصرهای زیاد پر از مروارید و یاقوت و جواهر دیدیم که درهایش از زبرجد سبز بود و در قصرها حوریان و غلامان و رودها و درختان و پرندگان و گیاهان بسیاری بود. ما در حیرت و تعجب بودیم و ناگاه کنیزان و دختران و پسران و غلامان را دیدیم که مانند مروارید پنهان بودند. گفتند: ای امیرالمؤمنین شوق ما به تو و شیعه و اولیای تو شدت گرفت پس آن‌ها به سکوت اشاره فرمود و با پایش به زمین زد و مشکی از یاقوت قرمز از درون آن بیرون آمد و به بالا رفت پس خداوند را حمد گفته و او را سپاس گفت و بر پیامبرش صلی الله علیه و آله درود فرستاد و فرمود: چشمانتان را ببندید و ما بستیم آن گاه صدای بال‌های فرشتگان را با تسبیح و لا اله الّا الله گفتن

وَ التَّحْمِيدِ وَ التَّعْظِيمِ وَ التَّقْدِيسِ ثُمَّ قَامُوا بَيْنَ يَدَيْهِ قَالُوا مُرْنَا بِأَمْرِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ خَلِيفَةَ رَبِّ الْعَالَمِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْكَ فَقَالَ عليه السلام يَا مَلَائِكَةَ رَبِّي ايتُونِي السَّاعَةَ بِإِبْلِيسِ الْأَبَالِسَةِ وَ فِرْعَوْنِ الْفَرَاعِنَةِ قَالَ فَوَ اللَّهِ مَا كَانَ بِأَسْرَعَ مِنْ طَرْفَةِ عَيْنٍ حَتَّي أَحْضَرُوهُ عِنْدَهُ فَقَالَ عليه السلام ارْفَعُوا أَعْيُنَكُمْ قَالَ فَرَفَعْنَا أَعْيُنَنَا وَ نَحْنُ لَا نَسْتَطِيعُ أَنْ نَنْظُرَ إِلَيْهِ مِنْ شُعَاعِ نُورِ الْمَلَائِكَةِ فَقُلْنَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اللَّهَ اللَّهَ فِي أَبْصَارِنَا فَمَا نَنْظُرُ شَيْئاً الْبَتَةَ وَ سَمِعْنَا صَلْصَلَةَ⁽¹⁾السَّلَاسِلِ وَ اصْطِكَاكَ الْأَغْلَالِ وَ هَبَّتْ رِيحٌ عَظِيمَةٌ فَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا خَلِيفَةَ اللَّهِ زِدِ الْمَلْعُونَ لَعْنَةً وَ ضَاعِفْ عَلَيْهِ الْعَذَابَ فَقُلْنَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ اللَّهَ اللَّهَ فِي أَبْصَارِنَا وَ مَسَامِعِنَا فَوَ اللَّهِ مَا نَقْدِرُ عَلَي احْتِمَالِ هَذَا السِّرِّ وَ الْقَدْرِ قَالَ فَلَمَّا جَرُّوهُ بَيْنَ يَدَيْهِ قَامَ وَ قَالَ وَا وَيْلَاهْ مِنْ ظُلْمِ آلِ مُحَمَّدٍ وَا وَيْلَاهْ مِنِ اجْتِرَائِي عَلَيْهِمْ ثُمَّ قَالَ يَا سَيِّدِي ارْحَمْنِي فَإِنِّي لَا أَحْتَمِلُ هَذَا الْعَذَابَ فَقَالَ عليه السلام لَا رَحِمَكَ اللَّهُ وَ لَا غَفَرَ لَكَ أَيُّهَا الرِّجْسُ النِّجْسُ الْخَبِيثُ الْمُخْبِثُ الشَّيْطَانُ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَيْنَا وَ قَالَ عليه السلام أَنْتُمْ تَعْرِفُونَ هَذَا بِاسْمِهِ وَ جِسْمِهِ قُلْنَا نَعَمْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ عليه السلام سَلُوهُ حَتَّي يُخْبِرَكُمْ مَنْ هُوَ فَقَالُوا مَنْ أَنْتَ فَقَالَ أَنَا إِبْلِيسُ الْأَبَالِسَةِ وَ فِرْعَوْنُ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَنَا الَّذِي جَحَدْتُ سَيِّدِي وَ مَوْلَايَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ خَلِيفَةَ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ أَنْكَرْتُ آيَاتِهِ وَ مُعْجِزَاتِهِ ثُمَّ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَا قَوْمِ غَمِّضُوا أَعْيُنَكُمْ فَغَمَّضْنَا أَعْيُنَنَا فَتَكَلَّمَ عليه السلام بِكَلَامٍ أَخْفَي فَإِذَا نَحْنُ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي كُنَّا فِيهِ لَا قُصُورَ وَ لَا مَاءَ وَ لَا غُدْرَانَ وَ لَا أَشْجَارَ.

قَالَ الْأَصْبَغُ بْنُ نُبَاتَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَ الَّذِي أَكْرَمَنِي بِمَا رَأَيْتُ مِنْ تِلْكَ الدَّلَائِلِ وَ الْمُعْجِزَاتِ مَا تَفَرَّقَ الْقَوْمُ حَتَّي ارْتَابُوا وَ شَكُّوا وَ قَالَ بَعْضُهُمْ سِحْرٌ وَ كِهَانَةٌ وَ إِفْكٌ فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمْ يُعَاقَبُوا وَ لَمْ يُمْسَخُوا إِلَّا بَعْدَ مَا سَأَلُوا الْآيَاتِ وَ الدَّلَالاتِ فَقَدْ حَلَّتْ عُقُوبَةُ اللَّهِ بِهِمْ وَ الْآنَ حَلَّتْ لَعْنَةُ اللَّهِ فِيكُمْ وَ عُقُوبَتُهُ عَلَيْكُمْ قَالَ الْأَصْبَغُ بْنُ نُبَاتَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِنِّي أَيْقَنْتُ أَنَّ الْعُقُوبَةَ حَلَّتْ بِتَكْذِيبِهِمُ الدَّلَالاتِ وَ الْمُعْجِزَاتِ.

و حمد و تعظیم و تقدیس شنیدیم. پس آن ها نزد حضرت ایستاده و گفتند: ای امیرالمؤمنین و خلیفه پروردگار جهانیان ما به فرمان تو آمدیم، آن حضرت علیه السلام فرمود: ای فرشتگان،همین الان ابلیس ابلیس‌ها و فرعون فرعون‌ها را نزد من بیاورید، أصبغ بن نباته گفت: به خدا سوگند در چشم به هم زدنی او را نزد او حاضر کردند. امام علیه السلام فرمود: چشمانتان را باز کنید ما باز کردیم و نمی توانستیم از پرتو نور فرشتگان به او نگاه کنیم و گفتیم: ای امیرالمؤمنین خدا را خدا را ما نمی‌توانیم هیچ چیز ببینیم و صدای زنجیرها و بر هم خوردن بندها را شنیدیم و باد تندی وزید و فرشتگان گفتند: ای خلیفه خدا بر لعنت این ملعون بیفزای و عذاب او را چند برابر کن ما گفتیم: ای امیرالمؤمنین خدا را خدا را نسبت به چشم و گوشهایمان، به خدا سوگند ما توان تحمل این راز و نیرو را نداریم أصبغ بن نباته گفت: هنگامی که فرشتگان او را نزد حضرت آوردند ایشان بلند شده و فرمود: وای بر او از ظلم و ستم در حق آل محمد وای بر او از جسارت بر آن‌ها، سپس فرمود: سرورم بر من رحم کن که تحمل عذاب را ندارم، امام علیه السلام فرمود: ای پلید و نجس و خبیث و به خباثت وادارنده و شیطان، خداوند به تو رحم نکند و تو را نیامرزد و سپس روی به ما کرده و فرمود: آیا شما این را با اسم و جسمش می‌شناسید؟ گفتیم: بله ای امیرالمؤمنین آن حضرت علیه السلام فرمود: از او سؤال کنید تا بگوید که کیست؟ گفتند: تو کیستی؟ گفت: من ابلیس ابلیس‌ها و فرعون این امت هستم، من کسی هستم که به سرور و مولایم امیرالمؤمنین و خلیفه پروردگار جهانیان کافر شده و نشانه‌ها و معجزاتش را انکار کردم. آنگاه امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: ای جماعت چشمانتان را ببندید، ما چشمانمان را بستیم و آن حضرت علیه السلام با صدای آرام سخن گفت،ناگاه دیدیم که در مکانی هستیم که قبلاً در آن بودیم که نه از قصرها خبری بود نه از آب و برکه‌ها و درختان.

اصبغ بن نباتة گفت: قسم به کسی که مرا از آن چه از آن دلایل و معجزات دیدم احسان کرد آن جماعت هنوز پراکنده نشده بودند که تردید کرده و شک کردند و یکی از آن‌ها گفت: این ها سحر و جادو و دروغ است! امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: بنی اسرائیل مجازات نشدند و تحریف نکردند جز بعد از آن که از آیات و نشانه‌ها پرسیدند پس عذاب خداوند بر آن‌ها نازل شد و هم اکنون لعنت خداوند بر شما فرود آمد. اصبغ بن نباتة گفت: من یقین پیدا کردم که عذاب و مجازات به دلیل تکذیب نشانه‌ها و معجزات از سوی آن‌ها نازل گشت.

عَنْ عَمَّارِ⁽¹⁾بْنِ يَاسِرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ جَالِساً بِمَسْجِدِ الْكُوفَةِ وَ لَمْ يَكُنْ سِوَايَ أَحَدٌ فِيهِ وَ إِذَا هُوَ يَقُولُ صَدِّقِيهِ صَدِّقِيهِ فَالْتَفَتُّ يَمِيناً وَ شِمَالًا فَلَمْ أَرَ أَحَداً فَبَقِيتُ مُتَعَجِّباً فَقَالَ لِي يَا عَمَّارُ كَأَنِّي بِكَ تَقُولُ لِمَنْ يُكَلِّمُ عَلَيَّ فَقُلْتُ هُوَ كَذَلِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ ارْفَعْ رَأْسَكَ فَرَفَعْتُ رَأْسِي وَ إِذَا أَنَا بِحَمَامَتَيْنِ يَتَجَاوَبَانِ فَقَالَ لِي يَا عَمَّارُ أَ تَدْرِي مَا تَقُولُ إِحْدَاهُمَا لِلْأُخْرَي فَقُلْتُ لَا وَ عَيْشِكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ قَالَ تَقُولُ الْأُنْثَي لِلذَّكَرِ أَنْتَ اسْتَبْدَلْتَ بِي غَيْرِي وَ هَجَرْتَنِي وَ أَخَذْتَ سِوَايَ وَ هُوَ يَحْلِفُ لَهَا وَ يَقُولُ مَا فَعَلْتُ ذَلِكَ وَ هِيَ تَقُولُ مَا أُصَدِّقُكَ فَقَالَ لَهَا وَ حَقِّ هَذَا الْقَاعِدِ فِي هَذَا الْجَامِعِ مَا اسْتَبْدَلْتُ بِكِ سِوَاكِ وَ لَا أَخَذْتُ غَيْرَكِ فَهَمَّتْ أَنْ تُكَذِّبَهُ فَقُلْتُ لَهَا صَدِّقِيهِ صَدِّقِيهِ قَالَ عَمَّارٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا عَلِمْتُ أَحَداً يَعْلَمُ مَنْطِقَ الطَّيْرِ إِلَّا سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ عليه السلام فَقَالَ لَهُ يَا عَمَّارُ وَ اللَّهِ إِنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ عليه السلام سَأَلَ اللَّهَ تَعَالَي بِنَا أَهْلَ الْبَيْتِ حَتَّي عُلِّمَ مَنْطِقَ الطَّيْرِ.

عمّار بن یاسر که خداوند از او راضی باشدگفت: من نزد امیرالمؤمنین در مسجد کوفه نشسته بودم و به جز من کسی آن جا نبود. آن حضرت می‌فرمود: او را باور کن، او را باور کن، من به راست و چپ نگاهی کردم و کسی را ندیدم و حیران و سرگشته شدم ایشان به من فرمود: ای عمار گمان می‌کنم که تو با خود می‌گویی علی با که صحبت می‌کند؟ گفتم: ای امیرالمؤمنین همین طور است، فرمود: سرت را بالا بگیر، من سرم را بالا گرفته و ناگهان دو کبوتری را دیدم که به یکدیگر پاسخ می‌دادند، امام به من فرمود: ای عمار، آیا می‌دانی که یکی از آن‌ها به دیگری چه می‌گوید؟ گفتم: ای امیر مؤمنین به حیات شما قسم نمی‌دانم، ایشان فرمود: ماده به نر می‌گوید تو دیگری را جانشین من ساختی و مرا ترک کردی و دیگری را برگزیدی و او سوگند می‌خورد و می‌گوید: من این کار را نکرده‌ام و او - ماده - می‌گوید: من باور نمی‌کنم. پس به او گفت: به حق این کسی که در این مسجد نشسته من دیگری را جانشین تو نساخته و کسی را انتخاب نکرده ام، آن - ماده - خواست تا او را تکذیب کند من به او گفتم: او را باور کن، باور کن، عمار گفت: ای امیرالمؤمنین نمی‌دانستم که کسی غیر از سلیمان بن داوود علیه السلام زبان پرندگان را می داند. امام علیه السلام فرمود: ای عمار به خدا سوگند سلیمان بن داود علیه السلام توسط ما اهل بیت از خداوند تعالی مسألت کرد تا این که زبان پرندگان را دانست.

أبواب ما يتعلق به و من ينتسب إليه / آن چه متعلق به امیرالمؤمنین و آنچه منسوب به آن حضرت است

باب 118 أسلحته و ملابسه و مراكبه و لوائه و سائر ما يتعلق به صلوات الله عليه من أشباه ذلك

الأخبار

«1»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب تَفْسِيرُ السُّدِّيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَي وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ⁽¹⁾قَالَ أَنْزَلَ اللَّهُ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ مَعَهُ ذُو الْفَقَارِ خَلَقَ مِنْ وَرَقِ آسِ‌⁽²⁾الْجَنَّةِ ثُمَّ قَالَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ فَكَانَ بِهِ يُحَارِبُ آدَمُ أَعْدَاءَهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الشَّيَاطِينِ وَ كَانَ عَلَيْهِ مَكْتُوباً لَا يَزَالُ أَنْبِيَائِي يُحَارِبُونَ بِهِ نَبِيٌّ بَعْدَ نَبِيٍّ وَ صِدِّيقٌ بَعْدَ صِدِّيقٍ حَتَّي يَرِثَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَيُحَارِبَ بِهِ عَنِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ لِمُحَمَّدٍ صلي الله عليه و آله وَ عَلِيٍ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ مَنِيعٌ مِنَ النَّقِمَةِ بِالْكُفَّارِ بِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام. وَ قَدْ رَوَي كَافَّةُ أَصْحَابِنَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ ذُو الْفَقَارِ أُنْزِلَ‌⁽³⁾مِنَ السَّمَاءِ عَلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَأَعْطَاهُ عَلِيّاً- وَ سُئِلَ الرِّضَا عليه السلام مِنْ أَيْنَ هُوَ فَقَالَ هَبَطَ بِهِ جَبْرَئِيلُ مِنَ السَّمَاءِ وَ كَانَ حُلِيُّهُ مِنْ فِضَّةٍ وَ هُوَ عِنْدِي وَ قِيلَ أُمِرَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ صَنَمٍ حَدِيدٍ فِي الْيَمَنِ فَذَهَبَ عَلِيٌّ وَ كَسَرَهُ فَاتُّخِذَ مِنْهُ سَيْفَانِ مِخْدَمٌ وَ ذُو الْفَقَارِ وَ طَبَعَهُمَا⁽⁴⁾عُمَيْرٌ الصَّيْقَلُ وَ قِيلَ صَارَ إِلَيْهِ يَوْمَ بَدْرٍ

باب صد و هجدهم : سلاح و جامه ها و مرکب ها و پرچم امیرالمؤمنین علیه السلام و دیگر چیزهای متعلق به ایشان

روایات

روایت 1

مناقب ابن شهر آشوب: در تفسیر السدّیّ درباره این آیه «و أنزلنا الحدید»⁽⁵⁾{و

آهن را پدید آوردیم.} ابن عباس گفت: خداوند آدم را از بهشت که ذوالفقار همراهش بود فرود آورد و آن از برگ درختی به نام آس در بهشت درست شد. سپس فرمود: «فیه بأس شدید»{در آن برای مردم خطری سخت است} آدم به وسیله آن (ذوالفقار) با دشمنانش از جن و شیاطین می‌جنگید و بر روی آن نوشته شده بود: پیوسته پیامبرانم، پیامبری بعد از پیامبری و صدّیقی بعد از صدّیقی با آن می‌جنگند تا به امیرالمؤمنین علیه السلام به ارث می‌رسد او نیز با آن از پیامبر صلی الله علیه و آله دفاع می‌کند «و منافع للناس»{و سودهایی برای مردم است} یعنی برای محمد و علی «ان الله قوی عزیز»{خداوند نیرومند شکست ناپذیر است } یعنی مانع انتقام گرفتن کفار از علی بن ابی طالب علیه السلام است. جملگی یاران ما روایت کرده‌اند که مراد از این آیه ذوالفقار است که از آسمان به پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد. ایشان نیز آن را به علی داد. از امام رضا علیه السلام پرسیده شد آن از کجا آمده؟ فرمود: جبرئیل آن را از آسمان فرود آورده است وزیور آن از نقره بود و آن نزد من است و گفته شده: جبرئیل علیه السلام دستور داده شده که از یک بت آهنی در یمن آن ساخته شود. پس علی علیه السلام رفت و آن را شکست پس دو شمشیر از آن ساخته شد که یکی مِخدَم و دیگری ذوالفقار بود و عُمَیر( جلادهنده شمشیر) آن دو را به قالب ریخت و ساخت. روایت شده است: در جنگ بدر

أَخَذَهُ مِنَ الْعَاصِ بْنِ مُنَبِّهٍ السَّهْمِيِّ وَ قَدْ قَتَلَهُ وَ قِيلَ كَانَ مِنْ هَدَايَا بِلْقِيسَ إِلَي سُلَيْمَانَ وَ قِيلَ أَخَذَهُ مِنْ مُنَبِّهِ بْنِ الْحَجَّاجِ السَّهْمِيِّ- فِي غَزَاةِ بَنِي الْمُصْطَلِقِ بَعْدَ أَنْ قَتَلَهُ وَ قِيلَ كَانَ سَعَفَ نَخْلٍ نَفَثَ فِيهِ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله فَصَارَ سَيْفاً وَ قِيلَ صَارَ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله يَوْمَ بَدْرٍ فَأَعْطَاهُ عَلِيّاً- ثُمَّ كَانَ مَعَ الْحَسَنِ ثُمَّ مَعَ الْحُسَيْنِ إِلَي أَنْ بَلَغَ الْمَهْدِيَّ عليه السلام.

سُئِلَ الصَّادِقُ عليه السلام لِمَ سُمِّيَ ذُو الْفَقَارِ: فَقَالَ إِنَّمَا سُمِّيَ ذُو الْفَقَارِ لِأَنَّهُ مَا ضَرَبَ بِهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ أَحَداً إِلَّا افْتَقَرَ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْحَيَاةِ وَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْجَنَّةِ.

عَلَّانٌ الْكُلَيْنِيُّ رَفَعَهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَ سَيْفُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ذُو الْفَقَارِ- لِأَنَّهُ كَانَ فِي وَسَطِهِ خَطَّةٌ فِي طُولِهِ مُشَبَّهَةٌ بِفَقَارِ الظَّهْرِ وَ زَعَمَ الْأَصْمَعِيُّ أَنَّهُ كَانَ فِيهِ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ فَقَارَةً.

تَارِيخُ أَبِي يَعْقُوبَ: كَانَ طُولُهُ سَبْعَةَ أَشْبَارٍ وَ عَرْضُهُ شِبْرٌ فِي وَسَطِهِ كَالْفَقَارِ.

أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: نَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَي جَبْرَئِيلَ بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ عَلَي كُرْسِيٍّ مِنْ ذَهَبٍ وَ هُوَ يَقُولُ لَا سَيْفَ إِلَّا ذُو الْفَقَارِ وَ لَا فَتَي إِلَّا عَلِيٌّ.

الْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ الْجِعَابِيُّ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام: نَادَي مَلَكٌ مِنَ السَّمَاءِ يَوْمَ أُحُدٍ يُقَالُ لَهُ رِضْوَانُ لَا سَيْفَ إِلَّا ذُو الْفَقَارِ وَ لَا فَتَي إِلَّا عَلِيٌّ.. وَ مِثْلُهُ فِي إِرْشَادِ الْمُفِيدِ وَ أَمَالِي الطُّوسِيِّ عَنْ عِكْرِمَةَ وَ أَبِي رَافِعٍ وَ قَدْ رَوَاهُ السَّمْعَانِيُّ فِي فَضَائِلِ الصَّحَابَةِ وَ ابْنُ بَطَّةَ فِي الْإِبَانَةِ: إِلَّا أَنَّهُمَا قَالا يَوْمَ بَدْرٍ.

دِرْعُهُ عليه السلام رَآهُ قَيْسُ بْنُ سَعْدٍ الْهَمْدَانِيُّ: فِي الْحَرْبِ وَ عَلَيْهِ ثَوْبَانِ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَوْضِعِ فَقَالَ نَعَمْ يَا قَيْسُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَ لَهُ مِنَ اللَّهِ حَافِظٌ وَ وَاقِيَةٌ مَلَكَانِ يَحْفَظَانِهِ مِنْ أَنْ يَسْقُطَ مِنْ رَأْسِ جَبَلٍ أَوْ يَقَعَ فِي بِئْرٍ فَإِذَا نَزَلَ الْقَضَاءُ خَلَّيَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ كَانَ مَكْتُوباً عَلَي دِرْعِهِ عليه السلام :

أَيَّ يَوْمَيَّ مِنَ الْمَوْتِ أَفِرُّ *** يَوْمَ لَا يُقَدَّرُ أَمْ يَوْمَ قُدِّرَ

يَوْمَ لَا يُقَدَّرُ لَا أَخْشَي الْوَغَي *** يَوْمَ قَدْ قُدِّرَ لَا يُغْنِي الْحَذَرُ

وَ رُوِيَ أَنَّ دِرْعَهُ عليه السلام كَانَتْ لَا قَبَّ لَهَا أَيْ لَا ظَهْرَ لَهَا فَقِيلَ فِي ذَلِكَ فَقَالَ :

به دست ایشان رسید؛ و آن را از عاص بن منبّه سهمی گرفت در حالی که او را کشته بود؛ و گفته شده است: آن از هدایای بلقیس به سلیمان بود؛ و روایت شده است: آن را از منبه بن حجاج سهمی در جنگ بنی مصلق گرفته بعد از اینکه او را کشته است و روایت شده است: چوب نخلی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله در آن بر آن آب دهان انداخت و تبدیل به شمشیر شد و روایت شده است: آن شمشیر در جنگ بدر به پیامبر رسید و پیامبر آن را به علی داد، بعد از آن نزد حسن و حسین بود تا به مهدی علیهم السلام رسید.

از امام صادق علیه السلام پرسیده شد که چرا ذوالفقار نامیده شد؟ گفت: ذوالفقار نامیده شده چون امیرالمؤمنین کسی را با آن نزد مگر اینکه در دنیا از زندگی و در آخرت از بهشت محروم شد.

علّان کلینی این روایت را از امام صادق علیه السلام نقل کرد که فرمود: شمشیر امیرالمؤمنین علیه السلام ذوالفقار نامیده شده چون در وسط آن یک خط در طولش شبیه ستون پشت است و اصمعی آورده است که در آن هجده فقارة - مهره - بوده است.

تاریخ أبی یعقوب: طولش هفت وجب و عرضش یک وجب و وسطش مانند ستون فقرات بوده است.

امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله به جبرئیل بین آسمان و زمین که روی تختی از طلا بود نگاه کرد او می فرمود: هیچ شمشیری جز ذوالفقار و هیچ جوانمردی جز علی نیست.

امام صادق علیه السلام فرمود: در جنگ احد فرشته ای که به آن رضوان می‌گفتند از آسمان ندا برآورد: هیچ شمشیری جز ذوالفقار و هیچ جوانمردی جز علی نیست. و مانند این در کتاب ارشاد مفید و أمالی طوسی از عکرمه و أبی رافع هست و سمعانی در فضائل الصحابه و ابن بطه در الإبانة نیز آن را روایت کرده‌اند با این تفاوت که آن‌ها گفته اند: در جنگ بدر .

زره حضرت علیه السلام: قیس بن سعد همدانی در جنگ ایشان را دید که دو پیراهن پوشیده بود و گفت: ای امیرالمؤمنین در این چنین جایی؟ فرمود: بله ای قیس، بنده خدا نیست جز کسی که از جانب خداوند دو فرشته حافظ و نگهبان اویند و او را از سقوط کردن از بالای کوه یا افتادن در چاه محافظت می‌کنند و اگر قضا و بلایی نازل شود آن دو فرشته از بین او و هر چیزی خالی می‌شوند. بر زره آن حضرت علیه السلام این دو بیت نوشته شده بود:

در کدام یک از دو روزم از مرگ فرار می‌کنم، روزی که در تقدیر نیست یا روزی که مشیت الهی مقدر است.

روزی که در تقدیر نباشد از جنگ نمی‌هراسم، روزی که در تقدیر باشد احتیاط فایده ای ندارد.

زره آن حضرت پشت نداشت درباره آن سؤال شد امام فرمود:

إِنْ وَلَّيْت ُ فَلَا وَأَلْتُ أَيْ نَجَوْتُ.

وَ كَانَ لَهُ مِثْلَ الدَّرَاهِمِ سَائِلٌ *** عَلَي ظَهْرِهِ فِي الدِّرْعِ كَالسَّطْرِ إِذَا سُطِرَ⁽¹⁾

مَرْكُوبُهُ عليه السلام بَغْلَةٌ بَيْضَاءٌ يُقَالُ لَهَا دُلْدُلٌ أَعْطَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ إِنَّمَا سُمِّيَتْ دُلْدُلٌ لِأَنَّ النَّبِيَّ صلي الله عليه و آله لَمَّا انْهَزَمَ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَ حُنَيْنٍ قَالَ دُلْدُلْ فَوَضَعَتْ بَطْنَهَا عَلَي الْأَرْضِ فَأَخَذَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله حَفْنَةً مِنْ تُرَابٍ فَرَمَي بِهَا فِي وُجُوهِهِمْ ثُمَّ أَعْطَاهَا عَلِيّاً عليه السلام وَ ذَلِكَ دُونَ الْفَرَسِ وَ قِيلَ لَهُ لِمَ لَا تَرْكَبُ الْخَيْلَ وَ طِلَابُكَ كَثِيرٌ فَقَالَ الْخَيْلُ لِلطَّلَبِ وَ الْهَرَبِ وَ لَسْتُ أَطْلُبُ مُدْبِراً وَ لَا أَنْصَرِفُ عَنْ مُقْبِلٍ وَ فِي رِوَايَةٍ أَكِرُّ عَلَي مَنْ فَرَّ وَ لَا أَفِرُّ مِمَّنْ كَرَّ وَ الْبَغْلَةُ تُزْجِينِي أَيْ تَكْفِينِي.

فصل في لوائه و خاتمه عليه السلام : محمد الكسائي في المبتدإ إن أول حرب كانت بين بني آدم ما كان بين شيث و قابيل و ذلك أن الله تعالي أهدي إليه حلة بيضاء و رفعت الملائكة له راية بيضاء فسلسلت الملائكة لقابيل و حملوه إلي عين الشمس و مات فيها و صارت ذريته عبيد الشيث و في الخبر أول من اتخذ الرايات إبراهيم الخليل عليه السلام.

ابن أبي البختري و سائر أهل السير أنه كانت راية قريش و لواؤها جميعا بيدي قصي بن كلاب ثم لم تزل الراية في يدي عبد المطلب فلما بعث النبي صلي الله عليه و آله أقرها في بني هاشم و دفعها إلي علي عليه السلام في أول غزاة حمل فيها و هي ودان فلم تزل معه و كان اللواء يومئذ في عبد الدار فأعطاه النبي صلي الله عليه و آله مصعب بن عمير فاستشهد يوم أحد فأخذها النبي صلي الله عليه و آله و دفعها إلي علي عليه السلام فجمع يومئذ له الراية و اللواء و هما أبيضان و ذكره الطبري في تاريخه و القشيري في تفسيره.

تنبيه المذكرين: زيد بن علي عن آبائه عليهم السلام: كسرت زند علي عليه السلام يوم أحد و في يده لواء رسول الله صلي الله عليه و آله فسقط اللواء من يده فتحاماه المسلمون أن يأخذوه فقال رسول الله صلي الله عليه و آله فضعوه في يده الشمال فإنه صاحب لوائي في الدنيا و الآخرة.

به این دلیل است که پشت نکرده ام و هرگز از میدان جنگ عقب نشینی نکردم.

«زره ایشان مانند درهم هایی بود که بر پشتش جاری بود و مانند سطر وقتی نوشته شود»

مرکب آن حضرت علیه السلام قاطری سفید بود که به آن دُلدل گفته می‌شد که رسول خدا صلی الله علیه و آله به او داد. دلدل نامیده شده چون هنگامی که مسلمانان در جنگ حنین شکست خوردند رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: دُلدل، آنگاه اسب، شکمش را روی زمین گذاشت و پیامبر دو دست پر از خاک برداشت و با آن به صورت آن‌ها انداخت. آن گاه آن را به علی علیه السلام داد و آن پست تر از اسب است. به آن حضرت گفته شد: خواهان شما زیاد است چرا سوار اسب نمی‌شوید؟ فرمود: اسب برای تعقیب و گریز است در حالی که من کسی را که عقب نشینی می‌کند تعقیب و از کسی که پیش می‌آید فرار نمی کنم. در روایتی است که: بر کسی که فرار کند یورش می‌برم و از کسی که حمله کند فرار نمی‌کنم و قاطر مرا کفایت می‌کند .

فصلی در پرچم و انگشتری حضرت علیه السلام:

محمد کسائی در المبتدء گفت: اولین جنگی که بین فرزندان آدم بود، جنگ بین شیث و قابیل بود به این ترتیب که خداوند تعالی به او جامه سفیدی داد و فرشتگان پرچمی سفید برایش برافراشتند. فرشتگان قابیل را بستند و به عین الشمس بردند و او در آن جا در گذشت و فرزندانش بردگان شیث شدند در روایت ها آمده است اولین کسی که پرچم‌ها را گرفت ابراهیم خلیل بود.

ابن بختری و سایر سیره نویسان گفته‌اند پرچم و بیرق تمامی قریش در دست قصی بن کلاب قرار داشت، پس از آن طولی نکشید که در دست عبدالمطلب قرار گرفت. هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله مبعوث شد آن را در بنی هاشم قرار داد و در اولین غزوه‌ای که در آن شرکت کرد یعنی غزوه ودان آن را به علی علیه السلام سپرد و پیوسته با ایشان بود. بیرق در آن هنگام نزد عبدالدار بود. پیامبر صلی الله علیه و آله آن را به مصعب بن عمیر داد و او در جنگ احد شهید شد. پس پیامبر آن را گرفته و به علی علیه السلام داد و بنابراین در آنروز هم پرچم و هم بیرق که سفید بودند در دست ایشان بود. این موضوع را طبری در تاریخش و قشیری در تفسیرش ذکر کرده اند.

تنبیه المذکرین: زید بن علی از پدرانش نقل می کند: ساعد علی علیه السلام در جنگ احد که بیرق رسول خدا در دستش بود شکست و بیرق از دستش افتاد. مسلمانان از این که آن را بگیرند خودداری کردند آنگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آن را در دست چپش قرار دهید که او صاحب بیرق من در دنیا و آخرت است.

وَ فِي رِوَايَةِ غَيْرِهِ فَرَفَعَهُ وَ أَعْطَاهُ عَلِيّاً عليه السلام وَ قَالَ صلي الله عليه و آله: أَنْتَ صَاحِبُ رَايَتِي فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ.

المواعظ و الزواجر عن العسكري: أن مالك بن دينار سأل سعيد بن جبير من كان صاحب لواء النبي صلي الله عليه و آله قال علي بن أبي طالب.

عبد الله بن حنبل أنه لما سأل مالك بن دينار سعيد بن جبير عن ذلك قال فنظر إلي فقال كأنك رخي البال فغضبت و شكوت إلي القراء فقالوا إنك سألته و هو خائف من الحجاج و قد لاذ بالبيت فاسأله الآن فسألته فقال كان حاملها علي كان حاملها علي كذا سمعته من عبد الله بن عباس.

تاريخ الطبري و البلاذري و صحيحي المسلم و البخاري: أنه لما أراد النبي صلي الله عليه و آله أن يخرج إلي بدر اختار كل قوم راية فاختار حمزة حمراء و بنو أمية خضراء و علي بن أبي طالب عليه السلام صفراء و كانت راية النبي صلي الله عليه و آله بيضاء فأعطاها عليا يوم خيبر لما قال لأعطين الراية غدا رجلا الخبر و كان النبي صلي الله عليه و آله عقد لحمزة و لعبيدة بن الحارث و لسعد بن أبي وقاص ألوية بيضاء.

و كان مكتوبا علي علم أمير المؤمنين عليه السلام:

الحرب إن باشرتها فلا يكن منك الفشل *** و اصبر علي أهوالها لا موت إلا بالأجل

و علي رايته عليه السلام:

هذا علي و الهدي يقوده *** من خير فتيان قريش عوده

و حدثني ابن كادش في تكذيب العصابة العلوية في ادعائهم الإمامة النبوية: أن النبي صلي الله عليه و آله رأي العباس في ثوبين أبيضين فقال إنه لأبيض الثوبين و هذا جبرئيل يخبرني أن ولده يلبسون السواد.

عبد الله بن أحمد بن حنبل في كتاب صفين أنه نشر عمرو بن العاص في يوم صفين راية سوداء الخبر.

وَ فِي أَخْبَارِ دِمَشْقَ عَنْ أَبِي الْحُسَيْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيِّ قَالَ ثَوْبَانُ: قَالَ

در روایت دیگری آمده است: مقداد آن را بلند کرده و به علی علیه السلام داد و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: تو پرچم دار من در دنیا و آخرت هستی.

در المواعظ و الزواجر عسکری آمده است که مالک بن دینار از سعید بن جبیر سؤال کرد: چه کسی صاحب بیرق پیامبر صلی الله علیه و آله بود؟ گفت: علی بن ابی طالب .

عبدالله بن حنبل می‌گوید: هنگامی که مالک بن دینار درباره آن از سعید بن جبیر پرسید او گفت: پس به من نگاه کرد و گفت: گویا تو آسوده خاطری، من عصبانی شده و به القراء شکایت کردم آن‌ها گفتند: تو از او سؤال کردی درحالی که او از حجاج می‌ترسید و به خانه پناه برد. اکنون از او بپرس من پرسیدم و گفت: علی حمل کننده آن بود، علی حمل کننده آن بود. از عبدالله بن عباس نیز همین را شنیدم.

در تاریخ طبری و بلاذری و صحیح مسلم و صحیح بخاری آمده است که هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله آهنگ رفتن به بدر کرد و هر قومی پرچمی اختیار کردند. حمزه پرچم قرمز را برداشت، و بنی‌امیه سبز و علی بن ابی طالب علیه السلام نیز زرد را برگزید. پرچم پیامبر نیز سفید بود. پس در جنگ خیبر آن را به علی علیه السلام سپرد آن زمان که فرمود: به راستی فردا این پرچم را به مردی می‌دهم، ادامه روایت. پیامبر صلی الله علیه و آله برای حمزه و عبیدة بن حارث و سعد بن ابی وقاص پرچم‌های سفیدی اختیار کرده بود.

بر روی علم امیرالمؤمنین علیه السلام نوشته شده بود:

اگر تو در جنگ همراه باشی پس شکست از تو نخواهد بود.

و بر هراس‌های آن صبر پیشه کن که هیچ مرگی جز با زمان مشخص شده نیست.

و بر پرچمش هم نوشته شده بود:

این علی است و هدایت او را رهبری می‌کند، نسبش از بهترین جوانان قریش است.

ابن کادش در تکذیب ادعای مقام پیامبری فرقه علوی این حدیث را برای من نقل کرد که: پیامبر صلی الله علیه و آله عباس را در دو جامه سفید دید و فرمود: به راستی دو جامه او سفیدند و این جبرئیل است که به من خبر می‌آورد که فرزندان او سیاه می‌پوشند.

عبدالله بن أحمد بن حنبل در کتاب صفین گفت که عمرو بن عاص در جنگ صفین پرچمی سیاه را برافراشت، تا ادامه روایت.

در کتاب أَخْبَار دِمَشْق از أَبِی الْحُسَیْن مُحَمَّد بْن عَبْد اللَّه الرَّازِیّ نقل است که گفت:

النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: يَكُونُ لِبَنِي الْعَبَّاسِ رَايَتَانِ مَرْكَزُهُمَا كُفْرٌ وَ أَعْلَاهُمَا ضَلَالَةٌ إِنْ أَدْرَكْتَهَا يَا ثَوْبَانُ فَلَا تَسْتَظِلَّ بِظِلِّهِمَا⁽¹⁾.

أبي بن كعب أول الرايات السود نصر و أوسطها غدر و آخرها كفر فمن أعانهم كان كمن أعان فرعون علي موسي.

تَارِيخُ بَغْدَادَ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: إِذَا أَقْبَلَتِ الرَّايَاتُ السُّودُ مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ فَإِنَّ أَوَّلَهَا فِتْنَةٌ وَ أَوْسَطَهَا هَرْجٌ وَ آخِرَهَا ضَلَالَةٌ.

أخبار الدمشق عن النبي صلي الله عليه و آله أبو أمامة في خبر أولها منشور و آخرها مثبور⁽²⁾.

تاريخ الطبري إن إبراهيم الإمام أنفذ إلي أبي مسلم لواء النصرة و ظل السحاب و كان أبيض طوله أربعة عشر ذراعا مكتوب عليها بالحبر أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلي نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ⁽³⁾فأمر أبو مسلم غلامه أرقم أن يتحول بكل لون من الثياب فلما لبس السواد قال معه هيبة فاختاره خلافا لبني أمية و هيبة للناظر و كانوا يقولون هذا السواد حداد⁽⁴⁾آل محمد صلوات الله عليهم و شهداء كربلاء و زيد و يحيي .

خاتمه عليه السلام سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله قَالَ: يَا عَلِيُّ تَخَتَّمْ بِالْعَقِيقِ تَكُنْ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الْمُقَرَّبُونَ قَالَ جَبْرَائِيلُ وَ مِيكَائِيلُ قَالَ فَبِمَ أَتَخَتَّمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ بِالْعَقِيقِ الْأَحْمَرِ.

ابْنُ عَبَّاسٍ وَ صَعْصَعَةُ وَ عَائِشَةُ: أَنَّهُ هَبَطَ جَبْرَئِيلُ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ رَبِّي يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ يَقُولُ لَكَ الْبَسْ خَاتَمَكَ بِيَمِينِكَ وَ اجْعَلْ فَصَّهُ عَقِيقاً وَ قُلْ لِابْنِ عَمِّكَ يَلْبَسْ خَاتَمَهُ بِيَمِينِهِ وَ يَجْعَلْ فَصَّهُ عَقِيقاً فَقَالَ عَلِيٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الْعَقِيقُ قَالَ الْعَقِيقُ جَبَلٌ فِي الْيَمَنِ وَ الْخَبَرُ مَذْكُورٌ فِي فَضْلِ الْمِيثَاقِ.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: بنی عباس دو پرچم دارند که مرکز آن‌ها کفر و بالایشان گمراهی است، ای ثوبان اگر آن را دیدی زیر سایه‌اش قرار مگیر.

اُبیّ بن کعب: اولین پرچم‌های سیاه، پیروزی و میانه هایشان فریب و آخرینشان کفر است، هر کس آن‌ها را یاری کند مانند کسی است که فرعون را علیه موسی یاری کرده است.

در تاریخ بغداد آمده: أبوهریرة گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: اگر پرچم های سیاه از جانب مشرق بیاید، اولینشان فتنه، میانه‌هایشان آشوب و آخرینشان گمراهی است.

در أخبار دمشق ابوأمامة در روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده: اولین آن ها برافراشته وآخرینشان لعن شده و طرد شده است.

تاریخ طبری: ابراهیم الإمام پرچم پیروزی و سایه گستری برای أبومسلم فرستاد که سفید بود و چهارده ذراع طول داشت و با جوهر روی آن نوشته شده بود« أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلی نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ »⁽⁵⁾{به کسانی که به جنگ بر آنان تحمیل شده، رخصت جهاد داده شده است، چرا که مورد ظلم قرار گرفته‌اند و البته خدا بر پیروزی آنان سخت تواناست.}

آنگاه ابومسلم به خدمتکارش أرقم دستور داد: آن را رنگین کن تا هر رنگی از جامه‌ها را بپوشد. هنگامی که سیاه پوشید گفت: آن با ابهت و برای بیننده نیز ترسناک است پس برخلاف بنی‌امیه آن را انتخاب کرد و آن‌ها می‌گفتند: این سیاه لباس عزای خاندان محمد صلی الله علیه و آله و شهدای کربلا و زید و یحیی است.

انگشتری آن حضرت: سلمان فارسی از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود: ای علی انگشتر عقیق به دست کن تا از مقربین باشی. فرمود: ای رسول خدا مقربین کیستند؟ فرمود: جبرائیل و میکائیل. فرمود: ای رسول خدا چه انگشتری‌ای در دست کنم؟ فرمود: عقیق قرمز .

جبرئیل بر رسول خدا صلی الله علیه و آله فرود آمد و فرمود: ای محمد پروردگارم به تو سلام می‌فرستد و می‌گوید: انگشتری‌ات را در دست راستت کن و نگینش را عقیق قرار بده و به پسر عمویت بگو: تا انگشتری‌اش را در دست راست کند و نگینش را عقیق قرار دهد. علی علیه السلام فرمود: ای رسول خدا عقیق چیست؟ گفت: عقیق کوهی در یمن است، این روایت در فضل المیثاق ذکر شده است.

زِيَادٌ الْقَنْدِيُّ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عليهم السلام قَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله: لَمَّا كَلَّمَ اللَّهُ مُوسَي بْنَ عِمْرَانَ عَلَي جَبَلِ طُورِ سَيْنَاءَ اطَّلَعَ عَلَي الْأَرْضِ اطِّلَاعَةً فَخَلَقَ مِنْ نُورِ وَجْهِهِ الْعَقِيقَ وَ قَالَ أَقْسَمْتُ عَلَي نَفْسِي أَنْ لَا أُعَذِّبَ كَفَّ لَابِسِكَ إِذَا تَوَلَّي عَلِيّاً عليه السلام بِالنَّارِ.

ابن عباس و السدي: كان لأمير المؤمنين عليه السلام أربعة خواتيم ياقوت لنبله‌⁽¹⁾فيروزج لنصره حديد صيني لقوته عقيق لحرزه.

صَحِيحُ الْبُخَارِيِّ وَ شَمَائِلُ التِّرْمِذِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ وَ جَامِعُ الْبَيْهَقِيِّ عَنْ جَابِرٍ وَ عَنْ أَنَسٍ وَ تَخَتُّمُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ زَيْنِ الْعَابِدِينَ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام وَ تَخَتُّمُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي بْنِ الْمُحْتَسِبِ عَنْ هَاشِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ وَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ وَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ أَنَسٍ وَ عَنْ جَابِرٍ كُلِّهِمْ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله: أَنَّهُ كَانَ صلي الله عليه و آله يَتَخَتَّمُ فِي يَمِينِهِ وَ زَادَ بَعْضُهُمْ فِي الرِّوَايَةِ وَ قُبِضَ وَ الْخَاتَمُ فِي يَمِينِهِ. و قال أبو أمامة: كان النبي صلي الله عليه و آله يجعل خاتمه في يمينه.

عكرمة و الضحاك عن ابن عباس: أنه كان النبي صلي الله عليه و آله يتختم في اليد اليمني.

شمائل الترمذي و سنن السجستاني و تختم المحتسب: أنه كان علي عليه السلام يتختم في يمينه.

جامع البيهقي كان ابن عباس و عبد الله بن جعفر يتختمان في يمينهما.

الراغب في محاضراته كان النبي صلي الله عليه و آله و أصحابه يتختمون في أيمانهم و أول من تختم في يساره معاوية.

نتف أبي عبد الله السلامي أن النبي صلي الله عليه و آله كان يتختم في يمينه و الخلفاء الأربعة بعده فنقلها معاوية إلي اليسار و أخذ الناس بذلك فبقي كذلك أيام المروانية فنقلها السفاح إلي اليمين فبقي إلي أيام الرشيد

زِیَاد القَنْدِیّ از مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ از پدرانش علیه السلام نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هنگامی که خداوند با موسی بن عمران در کوه سینا سخن گفت: یک بار بر زمین نگریست و از نور چهره‌اش عقیق درست شد، و فرمود: بر خود قسم یاد کردم کسی که تو را در دست کند و ولایت علی علیه السلام را بپذیرد من او را با آتش عذاب نمی‌کنم.

ابن عباس و السدی نقل کرده اند: امیرالمؤمنین چهار انگشتری داشت: یاقوت برای زیرکی‌اش، فیروزه برای پیروزی‌اش، آهن سفید چینی برای قدرتش و عقیق برای نگهداری اش.

صَحِیح الْبُخَارِیّ و شَمَائِل التِّرْمِذِیّ از عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَر و جَامِع الْبَیْهَقِیّ از جَابِر و از أَنَس و کتاب تَخَتُّم عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِیّ از ابْن الْمُسَیَّب از زَیْنِ الْعَابِدِین از پدرش علیهما السلام و کتاب تَخَتُّم مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی بْنِ الْمُحْتَسِب از هَاشِمِ بْنِ عُرْوَة از پدرش از عَائِشَة وَ از جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَیْر از قَاسِم از أَبِی أُمَامَة و از نَافِع از ابْنِ عُمَر از أَنَس و از جَابِر همگی نقل کرده اند که: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله انگشتری را در دست راست قرار می‌دادند. برخی در این روایت افزوده‌اند که: ایشان وفات یافتند در حالی که انگشتری در دست راستشان بود و أبوامامة گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله انگشترش را در دست راستش قرار می‌داد.

ابن عباس گفت پیامبر انگشتری در دست راست قرار می‌داد.

در شمائل الترمذیّ و سنن سجستانیّ: و المحتسب در باره در دست کردن خاتم گفت که: علی علیه السلام انگشتری‌اش را در دست راست قرار می‌داد.

جامع البیهقی: ابن عباس و عبدالله بن جعفر انگشتری در دست راستشان قرار می‌دادند.

راغب در محاضراتش: پیامبر و اصحابش انگشتری در دستان راستشان می نهادند و اولین کسی که در دست چپ قرار داد معاویه بود.

نتف أبوعبدالله سلامی: پیامبر صلی الله علیه و آله و چهار خلفای بعد از او انگشتری در دست راست قرار می‌دادند. سپس معاویه آن را به چپ گذاشت و مردم نیز همین شیوه را برگزیدند. اوضاع در دوران خلافت مروانی‌ها نیز این گونه بود تا سفاح در دست راست قرار داد. در دوران خلافت رشید این چنین ماند

فنقلها إلي اليسار و أخذ الناس بذلك و اشتهر أن عمرو بن العاص عند التحكيم سلها من يده اليمني و قال خلعت الخلافة من علي كخلعي خاتمي هذا من يميني و جعلتها في معاوية كما جعلت هذا في يساري.

نقوش الخواتيم عن الجاحظ أنه كان آدم و إدريس و إبراهيم و إسماعيل و إسحاق و إلياس و يعقوب و داود و سليمان و يوسف و دانيال و يوشع و ذو القرنين و يونس و لوط و هود و شعيب و زكريا و يحيي و صالح و عزير و أيوب و لقمان و عيسي و محمد عليهم السلام يتختمون في أيمانهم .

الصَّعْقَبُ‌⁽¹⁾بْنُ زُهَيْرٍ: أَنَّهُ سُئِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنِ التَّخَتُّمِ فِي الْيَمِينِ فَقَالَ عليه السلام إِنَّهُ لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَي نَبِيِّهِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا⁽²⁾الْآيَةَ قَالَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا وَ أَنَا بَشِيرُهُ وَ نَذِيرُهُ فَمَا افْتَخَرْتُ بِأَحَدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ إِلَّا بِكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَا جَبْرَئِيلُ أَنْتَ مِنَّا فَقَالَ جَبْرَئِيلُ أَنَا مِنْكُمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنْتَ مِنَّا يَا جَبْرَئِيلُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ بَيِّنْ لِي لِيَكُونَ لِي فَرَجٌ لِأُمَّتِكَ فَأَخَذَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله خَاتَمَهُ بِشِمَالِهِ فَقَالَ أَنَا رَسُولُ اللَّهِ أَوَّلُكُمْ وَ ثَانِيكُمْ عَلِيٌّ- وَ ثَالِثُكُمْ فَاطِمَةُ وَ رَابِعُكُمُ الْحَسَنُ وَ خَامِسُكُمُ الْحُسَيْنُ- وَ سَادِسُكُمْ جَبْرَئِيلُ وَ جَعَلَ خَاتَمَهُ فِي إِصْبَعِهِ الْيُمْنَي فَقَالَ أَنْتَ سَادِسُنَا يَا جَبْرَئِيلُ فَقَالَ جَبْرَئِيلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا مِنْ أَحَدٍ تَخَتَّمَ فِي يَمِينِهِ‌⁽³⁾وَ أَرَادَ بِذَلِكَ سُنَّتَكَ وَ رَأَيْتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُتَحَيِّراً إِلَّا أَخَذْتُ بِيَدِهِ وَ أَوْصَلْتُهُ إِلَيْكَ وَ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام. ⁽⁴⁾.

«2»

يف، [الطرائف] ابْنُ الْمَغَازِلِيِّ بِإِسْنَادِهِ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الْمُنَادِيَ نَادَي

تا او به چپ گذاشت و مردم نیز چنین کردند. معروف است که عمرو بن عاص هنگام حکمیت آن را از دست راستش درآورد و گفت: خلافت از علی برداشته شد مانند این انگشترم که از دست راستم درآمد و آن را به معاویه وانهادم، مانند این انگشتری که در دست چپ گذاشتم.

در کتاب نقوش الخواتیم از جاحظ نقل شده که: آدم و ادریس و ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و الیاس و یعقوب و داود و سلیمان و یوسف و دانیال و یوشع و ذوالقرنین و یونس و لوط و هود و شعیب و زکریا و یحیی و صالح و عزیز و ایوب و لقمان و عیسی و محمد صلی الله علیه و آله انگشتری در راست قرار می‌دادند.

از امیرالمؤمنین علیه السلام درباره انگشتری در راست قرار دادن سؤال شد، آن حضرت علیه السلام فرمود: هنگامی که خداوند بر پیامبرش این آیه را نازل کرد «قل تعالوا تدع أبنائنا»⁽⁵⁾{بیایید پسرانمان را فرا خوانیم.} جبرئیل علیه السلام گفت: ای رسول خدا، پیامبری نیست مگر اینکه من بشارت دهنده و بیم دهنده‌اش باشم و به هیچ یک از پیامبران افتخار نکردم جز به شما اهل بیت، آنگاه پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای جبرئیل تو از مایی، جبرئیل فرمود: من از شمایم؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای جبرئیل تو از ما هستی، جبرئیل گفت: ای رسول خدا برای من بیان کن تا گشایشی از جانب من برای امتت باشد، پس پیامبر انگشتری‌اش را به دست چپش نهاد و فرمود: من رسول خدا اولین شما هستم، دومی شما علی و سومی فاطمه و چهارمی حسن و پنجمی حسین و ششمی جبرئیل است و انگشتری‌اش را در انگشت راستش قرار داد و فرمود: ای جبرئیل تو ششمی ما هستی. جبرئیل گفت: ای رسول خدا کسی نیست که انگشتری در دست راست قرار داد و خواستار سنت تو شد و من روز قیامت او را پریشان و حیران ببینم مگر اینکه دستش را می گیرم و به تو و امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام می رسانم..⁽⁶⁾

روایت 2

الطرائف: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ندا دهنده

يَوْمَ أُحُدٍ لَا سَيْفَ إِلَّا ذُو الْفَقَارِ وَ لَا فَتَي إِلَّا عَلِيٌّ. وَ رَوَي أَيْضاً: أَنَّ الْمُنَادِيَ كَانَ قَدْ نَادَي بِذَلِكَ يَوْمَ الْبَدْرِ. وَ رَوَي أَيْضاً بِإِسْنَادِهِ إِلَي مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَاقِرِ عليهما السلام قَالَ: نَادَي مَلَكٌ مِنَ السَّمَاءِ يَوْمَ بَدْرٍ وَ يُقَالُ لَهُ رِضْوَانُ لَا سَيْفَ إِلَّا ذُو الْفَقَارِ وَ لَا فَتَي إِلَّا عَلِيٌ‌⁽¹⁾.

«3»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب: كَانَ لَهُ عليه السلام بَغْلَةٌ يُقَالُ لَهُ الشَّهْبَاءُ وَ دُلْدُلٌ أَهْدَاهَا إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله⁽²⁾.

«4»

كا، [الكافي] حُمَيْدٌ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ الدِّهْقَانِ عَنِ الطَّاطَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: عَلِيٌّ عليه السلام شَدَّ عَلَي بَطْنِهِ يَوْمَ الْجَمَلِ بِعِقَالٍ أَبْرَقَ نَزَلَ بِهِ جَبْرَئِيلُ مِنَ السَّمَاءِ وَ كَانَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَشُدُّ بِهِ عَلَي بَطْنِهِ إِذَا لَبِسَ الدِّرْعَ‌⁽³⁾.

«5»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] هَانِئُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمُودٍ الْعَبْدِيُّ عَنْ أَبِيهِ رَفَعَهُ عَنْ مُوسَي بْنِ جَعْفَرٍ عليهما السلام: فِيمَا نَاظَرَ بِهِ الرَّشِيدُ فِي تَفْضِيلِ الْعِتْرَةِ-⁽⁴⁾قَالَ عليه السلام إِنَّ الْعُلَمَاءَ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَي أَنَّ جَبْرَئِيلَ قَالَ يَوْمَ أُحُدٍ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ هَذِهِ لَهِيَ الْمُوَاسَاةُ مِنْ عَلِيٍّ: قَالَ صلي الله عليه و آله لِأَنَّهُ مِنِّي وَ أَنَا مِنْهُ قَالَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام وَ أَنَا مِنْكُمَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ لَا سَيْفَ إِلَّا ذُو الْفَقَارِ وَ لَا فَتَي إِلَّا عَلِيٌّ فَكَانَ كَمَا مَدَحَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ خَلِيلَهُ عليه السلام إِذْ يَقُولُ فَتًي يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ إِنَّا مَعْشَرَ بَنِي عَمِّكَ نَفْتَخِرُ بِقَوْلِ جَبْرَئِيلَ عليه السلام إِنَّهُ مِنَّا⁽⁵⁾.

«6»

لي، [الأمالي] للصدوق مع، [معاني الأخبار] ابْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ وَ ابْنِ يَزِيدَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الصُّهْبَانِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عليهم السلام قَالَ: إِنَّ أَعْرَابِيّاً أَتَي رَسُولَ اللَّهِ فَخَرَجَ إِلَيْهِ فِي رِدَاءٍ مُمَشَّقٍ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ لَقَدْ خَرَجْتَ إِلَيَّ كَأَنَّكَ فَتًي فَقَالَ صلي الله عليه و آله نَعَمْ يَا أَعْرَابِيُّ أَنَا الْفَتَي ابْنُ الْفَتَي أَخُو الْفَتَي فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ أَمَّا الْفَتَي فَنَعَمْ فَكَيْفَ ابْنُ الْفَتَي وَ أَخُو الْفَتَي فَقَالَ أَ مَا

در جنگ احد ندا سر داد: هیچ شمشیری جز ذوالفقار و هیچ جوانی جز علی نیست.

هم چنین روایت شده که در جنگ بدر نیز همین ندا را سر داد،

امام محمد باقر علیه السلام هم فرمود: در جنگ بدر فرشته ای به نام رضوان ندا داد: هیچ شمشیری جز ذوالفقار و هیچ جوان مردی جز علی نیست.⁽⁶⁾

روایت 3

مناقب ابن شهر آشوب: علی علیه السلام قاطری به نام شهباء و دُلدل داشت که پیامبر صلی الله علیه و آله به او داده بود.⁽⁷⁾

روایت 4

کافی: علی علیه السلام در جنگ جمل دستمال سیاه و سفیدی بر شکمش بست که جبرئیل از آسمان برای او آورده بود، پیامبر صلی الله علیه و آله نیز هنگامی که زره به تن می‌کرد آن را بر شکمش می‌بست. ⁽⁸⁾

روایت 5

عیون اخبار الرضا علیه السلام: امام موسی بن جعفر علیه السلام در مناظره ای که با هارون الرشید درباره برتری عترت داشت، فرمود: همه دانشمندان بر این مطلب اتفاق نظر دارند که جبرئیل در جنگ احد گفت: ای محمد به راستی این احسان و مساعدتی است از جانب علی، آن حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: چون او از من و من از اویم. جبرئیل علیه السلام گفت: ای رسول خدا من نیز از شما دو نفر هستم؛ پس گفت: هیچ شمشیری جز ذوالفقار و هیچ جوانی جز علی نیست؛ و همان گونه که خدای عزوجل در آیه شریفه « فَتًی یَذْکُرُهُمْ یُقالُ لَهُ إِبْراهِیمُ»{ شنیدیم جوانی از آن‌ها به بدی یاد می‌کرد که به او ابراهیم گفته می‌شود.} خلیلش علیه السلام را مدح می‌کند ما جماعت فرزندان عمویت به گفته جبرئیل علیه السلام افتخار می‌کنیم که او(جبرئیل) از ماست.⁽⁹⁾

روایت 6

امالی الصدوق، معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام از پدرش و از جدش نقل می فرماید که: بادیه نشینی نزد رسول خدا آمد و آن حضرت با ردایی از جنس کتان بر او وارد شد. بادیه نشین گفت: ای محمد تو گویی که یک جوان هستی نزد من آمدی، آن حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: بله ای بادیه نشین من جوان و فرزند جوان و برادر جوان هستم. او گفت: ای محمد جوان بله، اما فرزند و برادر جوان چگونه؟ حضرت فرمود: آیا

سَمِعْتَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ قالُوا سَمِعْنا فَتًي يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ-⁽¹⁾فَأَنَا ابْنُ إِبْرَاهِيمَ وَ أَمَّا أَخُو الْفَتَي فَإِنَّ مُنَادِياً نَادَي مِنَ السَّمَاءِ⁽²⁾يَوْمَ أُحُدٍ لَا سَيْفَ إِلَّا ذُو الْفَقَارِ وَ لَا فَتَي إِلَّا عَلِيٌّ- فَعَلِيٌّ أَخِي وَ أَنَا أَخُوهُ‌⁽³⁾.

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب مرسلا: مثله‌⁽⁴⁾.

«7»

ع، [علل الشرائع] مع، [معاني الأخبار] ابْنُ عِصَامٍ عَنِ الْكُلَيْنِيِّ عَنْ عَلَّانٍ رَفَعَهُ إِلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَ سَيْفُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ذَا الْفَقَارِ لِأَنَّهُ كَانَ فِي وَسَطِهِ خَطَّةٌ فِي طُولِهِ فَشُبِّهَ‌⁽⁵⁾بِفَقَارِ الظَّهْرِ فَسُمِّيَ ذَا الْفَقَارِ لِذَلِكَ وَ كَانَ سَيْفاً نَزَلَ بِهِ جَبْرَئِيلُ عليه السلام مِنَ السَّمَاءِ كَانَتْ حَلْقَتُهُ فِضَّةً وَ هُوَ الَّذِي نَادَي بِهِ مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ لَا سَيْفَ إِلَّا ذُو الْفَقَارِ وَ لَا فَتَي إِلَّا عَلِيٌ‌⁽⁶⁾.

أقول: قد مضي بعض أخبار الباب في باب غزوة أحد.

«8»

ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] لي، [الأمالي] للصدوق ابْنُ الْمُتَوَكِّلِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْيَقْطِينِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا عليه السلام عَنْ ذِي الْفَقَارِ سَيْفِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنْ أَيْنَ هُوَ فَقَالَ هَبَطَ بِهِ جَبْرَئِيلُ عليه السلام مِنَ السَّمَاءِ وَ كَانَ حِلْيَتُهُ مِنْ فِضَّةٍ وَ هُوَ عِنْدِي‌⁽⁷⁾.

ير، [بصائر الدرجات] عبد الله بن جعفر عن محمد بن عيسي عن أحمد بن عبد الله: مثله‌⁽⁸⁾.

«9»

ع، [علل الشرائع] الْهَمْدَانِيُّ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْبَزَنْطِيِّ وَ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ مَعاً عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ انْهَزَمَ أَصْحَابُ

کلام خداوند تعالی را نشنیده ای که می‌گوید: « قالُوا سَمِعْنا فَتًی یَذْکُرُهُمْ یُقالُ لَهُ إِبْراهِیمُ »⁽⁹⁾{گفتند شنیدیم جوانی از آن ها به بدی یاد می کرد که به او ابراهیم گفته می شود.}پس من پسر ابراهیم هستم و امّا درباره برادر فتی این که ندا دهنده ای در جنگ احد از آسمان⁽¹⁰⁾

ندا برآورد که هیچ شمشیری جز ذوالفقار و هیچ جوانی جز علی نیست، پس علی برادر من و من برادر اویم.⁽¹¹⁾

مناقب ابن شهر آشوب: به مانند آن نقل شده است.⁽¹²⁾

روایت 7

علل الشرائع، معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود:شمشیر امیرالمؤمنین علیه السلام ذوالفقار نامیده شد چون در وسط آن سر تا سر خطی بود و شبیه به مهره های کمر بود، به همین دلیل ذوالفقار (دارای مهره‌ها) نامیده شده است، و جبرئیل علیه السلام آن را از آسمان فرود آورده بود. غلاف آن نقره ای بود و همانی است که ندا دهنده ای از آسمان درباره او ندا سر داد که هیچ شمشیری جز ذوالفقار و هیچ جوانی جز علی نیست.⁽¹³⁾

می‌گویم: برخی از روایت های این باب در باب غزوه احد گذشت.

روایت 8

عیون اخبار الرضا علیه السلام، امالی الصدوق: أَحْمَد بْن عَبْدِ اللَّه گفت: از امام رضا علیه السلام درباره ذوالفقار شمشیر رسول خدا صلی الله علیه و آله سؤال کردم که از کجا آمده است؟ آن حضرت فرمود: جبرئیل علیه السلام آن را از آسمان فرود آورده و غلاف آن از نقره بود که نزد من است.⁽¹⁴⁾

بصائر الدرجات: أحمد بن عبدالله مانند آن را نقل کرده است.⁽¹⁵⁾

روایت 9

علل الشرائع: امام صادق علیه السلام فرمود: در جنگ احد هنگامی که یاران

رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حَتَّي لَمْ يَبْقَ مَعَهُ إِلَّا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام وَ أَبُو دُجَانَةَ-⁽¹⁾وَ كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام كُلَّمَا حَمَلَتْ طَائِفَةٌ عَلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله اسْتَقْبَلَهُمْ وَ رَدَّهُمْ حَتَّي أَكْثَرَ فِيهِمُ الْقَتْلَ وَ الْجِرَاحَاتِ حَتَّي انْكَسَرَ سَيْفُهُ فَجَاءَ إِلَي النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الرَّجُلَ يُقَاتِلُ بِسِلَاحِهِ وَ قَدِ انْكَسَرَ سَيْفِي فَأَعْطَاهُ عليه السلام سَيْفَهُ ذَا الْفَقَارِ فَمَا زَالَ يَدْفَعُ بِهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حَتَّي أُثِّرَ وَ أُنْكِرَ-⁽²⁾فَنَزَلَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام وَ قَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ هَذِهِ لَهِيَ الْمُوَاسَاةُ مِنْ عَلِيٍّ لَكَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله إِنَّهُ مِنِّي وَ أَنَا مِنْهُ فَقَالَ جَبْرَئِيلُ عليه السلام وَ أَنَا مِنْكُمَا وَ سَمِعُوا دَوِيّاً مِنَ السَّمَاءِ لَا سَيْفَ إِلَّا ذُو الْفَقَارِ وَ لَا فَتَي إِلَّا عَلِيٌ‌⁽³⁾.

«10»

ع، [علل الشرائع] الدَّقَّاقُ وَ ابْنُ عِصَامٍ مَعاً عَنِ الْكُلَيْنِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْعَلَاءِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْفَزَارِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ الْعَمِّيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنِ الثُّمَالِيِّ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام فَقُلْتُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لِمَ سُمِّيَ سَيْفُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ذَا الْفَقَارِ فَقَالَ عليه السلام لِأَنَّهُ مَا ضُرِبَ بِهِ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ إِلَّا أَفْقَرَهُ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا⁽⁴⁾مِنْ أَهْلِهِ وَ وُلْدِهِ وَ أَفْقَرَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْجَنَّةِ⁽⁵⁾.

أقول: قد مر الأخبار في باب علامات الإمام أنه عند الأئمة عليهم السلام.

«11»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ بِشْرِ بْنِ بَكْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مَشِيخَتِهِ قَالَ: سَمِعَ يَوْمَ أُحُدٍ وَ قَدْ هَاجَتْ رِيحٌ عَاصِفٌ كَلَامُ هَاتِفٍ يَهْتِفُ وَ هُوَ يَقُولُ:

رسول خدا صلی الله علیه و آله شکست خوردند و جز علی بن ابی طالب علیه السلام و ابودجانه از آن‌ها باقی نماند، هر گروهی که به رسول خدا صلی الله علیه و آله حمله می‌کرد علی علیه السلام با آن‌ها رویارویی و مقابله می‌کرد تا بسیاری از آن‌ها را کشت و زخمی کرد و شمشیرش شکست. آنگاه نزد پیامبر آمد و فرمود: ای رسول خدا، مرد با سلاحش مبارزه می‌کند و شمشیر من شکست، رسول خدا ذوالفقار را به او داد، آن حضرت علیه السلام پیوسته با آن از رسول خدا صلی الله علیه و آله دفاع می‌کرد تا اینکه تأثیر گذاشت(اثر زخم در او پیدا شد) و انکار کرد(شد).⁽⁶⁾پس

جبرئیل علیه السلام نازل شد و گفت: ای محمد این احسان و کمکی از علی برای توست. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: او از من است و من از اویم، جبرئیل هم گفت: من هم از شما دو نفر هستم و صدایی از آسمان شنیدند که:شمشیر فقط ذوالفقار، جوانمرد فقط علی علیه السلام.⁽⁷⁾

روایت 10

علل الشرائع: ثمالی گفت: از امام محمد باقر علیه السلام پرسیدم ای پسر رسول خدا چرا شمشیر امیرالمؤمنین علیه السلام ذوالفقار نامیده شده است؟ آن حضرت علیه السلام فرمود: چون با آن به هر کسی ضربه زد در این دنیا او را از خانواده و فرزندانشان محروم و در آخرت نیز از بهشت محروم ساخت.⁽⁸⁾

می‌گویم: در باب نشانه های امام گذشت که آن شمشیر نزد ائمه علیه السلام است.

روایت 11

امالی طوسی: در جنگ احد در حالی که باد بسیار تندی می‌وزید صدای فریادی شنیده شد که می‌گفت:

لَا سَيْفَ إِلَّا ذُو الْفَقَارِ وَ لَا فَتَي إِلَّا عَلِيٌّ *** وَ إِذَا نَدَبْتُمْ هَالِكاً فَابْكُوا الْوَفِيَ أَخَا الْوَفِيِّ ⁽¹⁾

«12»

ير، [بصائر الدرجات] عَبَّادُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ يَحْيَي عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ قَالَ: أَتَي أَبِي بِسِلَاحِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَدْ دَخَلَ عُمُومَتِي مِنْ ذَلِكَ فَقَالَ كَلِمَةً فَقَالَ صَفْوَانُ وَ ذَكَرْنَا سَيْفَ رَسُولِ اللَّهِ- فَقَالَ أَتَانِي إِسْحَاقُ بْنُ جَعْفَرٍ فَعَظُمَ عَلَيَّ وَ سَأَلَنِي لَهُ بِالْحَقِّ وَ الْحُرْمَةِ السَّيْفُ الَّذِي أَخَذَهُ هُوَ سَيْفُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالَ فَقُلْتُ لَا كَيْفَ يَكُونُ هَذَا وَ قَدْ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام مَثَلُ السِّلَاحِ فِينَا مَثَلُ التَّابُوتِ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ حَيْثُ مَا دَارَ دَارَ الْأَمْرُ قَالَ فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذِي الْفَقَارِ سَيْفِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَقَالَ نَزَلَ بِهِ جَبْرَئِيلُ مِنَ السَّمَاءِ وَ كَانَتْ حِلْيَتُهُ فِضَّةً وَ هُوَ عِنْدِي‌⁽²⁾.

بيان

فقال كلمة أي فقال عليه السلام بعد ذلك كلمة نسيتها أو لا أري المصلحة في ذكرها و الحاصل أنه عليه السلام قال إن أبي أعطاني سلاح رسول الله صلي الله عليه و آله و دخل عمومتي من ذلك حسد علي ثم ذكر عليه السلام أن إسحاق عمه أتاه و أقسم عليه بالحق و الحرمة أن السيف الذي أخذه المأمون منه عليه السلام هل هو سيف رسول الله فأجاب عليه السلام بأنه لم يكن سيف رسول الله صلي الله عليه و آله لأن سيفه لا يكون إلا عند الإمام.

«13»

شف، [كشف اليقين] مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ قَالَ فِي كِتَابِهِ مَا لَفْظُهُ أَبُو جَعْفَرٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ عُمَرَ عَنْ رَوْحِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي الْأَحْوَصِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْيَنَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي أَعْطَانِي ذَا الْفَقَارِ قَالَ يَا مُحَمَّدُ خُذْهُ وَ أَعْطِهِ خَيْرَ أَهْلِ الْأَرْضِ فَقُلْتُ مَنْ ذَلِكَ يَا رَبِّ فَقَالَ خَلِيفَتِي فِي الْأَرْضِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام وَ إِنَّ ذَا الْفَقَارِ كَانَ يَنْطِقُ مَعَ عَلِيٍّ عليه السلام وَ يُحَدِّثُهُ حَتَّي إِنَّهُ هَمَّ يَوْماً يَكْسِرُهُ-⁽³⁾فَقَالَ مَهْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنِّي مَأْمُورٌ وَ قَدْ بَقِيَ فِي أَجَلِ الْمُشْرِكِ تأخيرا [تَأْخِيرٌ]. أقول: إنما يمكن أن يكون قد سقط بعد

شمشیر فقط ذوالفقار، جوانمرد فقط علی علیه السلام ، واگر بر کشته ای گریه و ناله کردید به وفادار برادر وفادار بگریید⁽⁴⁾

روایت 12

بصائر الدرجات: امام رضا علیه السلام فرمود: پدرم سلاح رسول خدا صلی الله علیه و آله را آورد و عموهایم به خاطر آن مکدر شدند و امام علیه السلام چیزی فرمود. صفوان گفت: ما شمشیر رسول خدا را به یاد آوردیم و ایشان فرمودند: اسحاق بن جعفر نزد من آمد و مرا تکریم کرد و درباره آن از من به حقیقت و احترام سؤال کرد: آیا شمشیری که او گرفته است شمشیر رسول خدا صلی الله علیه و آله است؟ گفتم: خیر، چطور چنین چیزی ممکن است در حالی که امام باقر علیه السلام فرمود: مَثَل سلاح در نزد ما مانند تابوت در نزد بنی اسرائیل است آن گونه که آن بود این امر هم همان گونه است.گفت: من درباره ذوالفقار شمشیر رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدم حضرت فرمود: جبرئیل آن را از آسمان فرود آورده و غلاف آن نقره ای بود و نزد من است. ⁽⁵⁾

توضیح

کلمه ای گفت: یعنی آن حضرت علیه السلام بعد از آن کلمه ای گفت که من فراموش کردم یا این که مصلحت نمی‌بینم که آن را بگویم. به هر حال امام باقر علیه السلام فرمود: پدرم سلاح رسول خدا صلی الله علیه و آله را به من داد و عموهایم بابت آن به من حسادت کردند. پس آن حضرت علیه السلام فرمود که اسحاق عمویش نزد او آمده و به حقیقت و احترام قسم خورده که شمشیری که مأمون از او گرفته آیا شمشیر رسول خداست؟ حضرت علیه السلام جواب داد که آن شمشیر رسول خدا صلی الله علیه و آله نبود، چون شمشیر وی فقط باید نزد امام باشد.

روایت 13

کشف الیقین: ابن عباس گفت:رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند تبارک و تعالی ذوالفقار را به من داد و فرمود: ای محمد آن را بگیر و به بهترین اهل زمین بده، گفتم: پروردگارا او کیست؟ گفت: جانشین من در زمین علی بن ابی طالب علیه السلام است؛ ذوالفقار با علی علیه السلام سخن می‌گفت تا اینکه حضرت روزی تصمیم گرفت آن را بشکند شمشیر گفت: ای امیرالمؤمنین دست نگه دار من مأمور هستم، اجل مشرک به تأخیر افتاده است.

می‌گویم: ممکن است که بعد از سخنش

قوله هم يوم يكسره و قد ضرب به مشركا فلم يقتله‌⁽¹⁾.

«14»

ب، [قرب الإسناد] هَارُونُ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام: أَنَّ خَاتَمَ رَسُولِ اللَّهِ كَانَ مِنْ فِضَّةٍ وَ نَقْشُهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ كَانَ نَقْشُ خَاتَمِ عَلِيٍّ عليه السلام اللَّهُ الْمَلِكُ وَ كَانَ نَقْشُ خَاتَمِ وَالِدِي رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ الْعِزَّةُ لِلَّهِ‌⁽²⁾.

«15»

ب، [قرب الإسناد] أَبُو الْبَخْتَرِيِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عليهما السلام قَالَ: كَانَ نَقْشُ خَاتَمِ عَلِيٍّ عليه السلام الْمُلْكُ لِلَّهِ‌⁽³⁾.

«16»

لي، [الأمالي] للصدوق ن، [عيون أخبار الرضا عليه السلام] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي الْعُقْبَةِ الصَّيْرَفِيِّ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الرِّضَا عليه السلام قَالَ: كَانَ نَقْشُ خَاتَمِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام الْمُلْكُ لِلَّه تَمَامَ الْخَبَرِ⁽⁴⁾.

«17»

ع، [علل الشرائع] ل، [الخصال] مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ إِسْمَاعِيلَ السُّدِّيِّ عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ قَالَ: كَانَ لِعَلِيٍّ عليه السلام أَرْبَعَةُ خَوَاتِيمَ يَتَخَتَّمُ بِهَا يَاقُوتٌ لِنُبْلِهِ وَ فَيْرُوزَجٌ لِنُصْرَتِهِ-⁽⁵⁾وَ الْحَدِيدُ الصِّينِيُّ لِقُوَّتِهِ وَ عَقِيقٌ لِحِرْزِهِ وَ كَانَ نَقْشُ الْيَاقُوتِ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّلهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ الْمُبِينُ وَ نَقْشُ الْفَيْرُوزَجِ اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ-⁽⁶⁾وَ نَقْشُ الْحَدِيدِ الصِّينِيِّ الْعِزَّةُ لِلَّهِ جَمِيعاً وَ نَقْشُ الْعَقِيقِ ثَلَاثَةُ أَسْطُرٍ ما شاءَ اللَّهُ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ‌⁽⁷⁾.

«18»

ع، [علل الشرائع] ابْنُ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَيْبَةَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام أَخْبِرْنِي عَنْ تَخَتُّمِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِيَمِينِهِ

«روزی خواست تا آن را بشکند» این عبارت افتاده باشد که: مشرکی را با ذوالفقار زد و ذوالفقار آن مشرک را نکشت.⁽⁸⁾

روایت 14

قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام فرمود:انگشتری رسول خدا صلی الله علیه و آله از نقره بود و نوشته روی آن: محمد رسول الله؛ و نوشته انگشتری علی علیه السلام، الله المَلِک؛ و نوشته انگشتری پدرم، العزة لله.⁽⁹⁾

روایت 15

قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام از پدرش نقل فرمود: نوشته روی انگشتری علی علیه السلام بود: المُلک لله. ⁽¹⁰⁾

روایت 16

امالی الصدوق، عیون اخبار الرضا علیه السلام: امام رضا علیه السلام فرمود: نوشته روی انگشتری امیرالمؤمنین علیه السلام المُلک لله بود. ⁽¹¹⁾

روایت 17

علل الشرائع، الخصال: إِسْمَاعِیل السُّدِّیّ از عَبْدِ خَیْر علیه السلام نقل می کند: علی علیه السلام چهار انگشتری در دست داشت. یاقوت برای زیرکی و فیروزه برای پیروزی⁽¹²⁾و آهن چینی برای قدرت و عقیق برای نگه داری‌اش، نوشته روی یاقوت لا اله الا الله الملک الحق المبین و روی فیروزه: الله المَلِک الحق⁽¹³⁾و روی آهن چینی: العزة لله جمیعاً و نوشته روی عقیق سه سطر بود: ماشاء الله لا قوة الا بالله استغفرالله.⁽¹⁴⁾

روایت 18

علل الشرائع: ابن ابی عمیر گفت: به موسی بن جعفر علیه السلام گفتم: به من بگویید چرا امیرالمؤمنین علیه السلام انگشتری در دست راست

لِأَيِّ شَيْ‌ءٍ كَانَ؟ فَقَالَ إِنَّمَا كَانَ يَتَخَتَّمُ بِيَمِينِهِ لِأَنَّهُ إِمَامُ أَصْحَابِ الْيَمِينِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ قَدْ مَدَحَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَصْحَابَ الْيَمِينِ وَ ذَمَّ أَصْحَابَ الشِّمَالِ وَ قَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَتَخَتَّمُ بِيَمِينِهِ وَ هُوَ عَلَامَةٌ لِشِيعَتِنَا- يُعْرَفُونَ بِهِ وَ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَي أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَ مُوَاسَاةِ الْإِخْوَانِ وَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ⁽¹⁾.

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب عن ابن أبي عمير: مثله.

«19»

ع، [علل الشرائع] عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ الْقُرَشِيُّ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَصْفَهَانِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبَّاسِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ سَعِيدٍ الْكِنْدِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَازِمٍ الْخُزَاعِيِّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُوسَي الْجُهَنِيِّ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِعَلِيٍّ يَا عَلِيُّ تَخَتَّمْ بِالْيَمِينِ تَكُنْ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الْمُقَرَّبُونَ قَالَ جَبْرَئِيلُ وَ مِيكَائِيلُ قَالَ بِمَا أَتَخَتَّمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ بِالْعَقِيقِ الْأَحْمَرِ فَإِنَّهُ أَقَرَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْوَحْدَانِيَّةِ وَ لِي بِالنُّبُوَّةِ وَ لَكَ يَا عَلِيُّ بِالْوَصِيَّةِ وَ لِوُلْدِكَ بِالْإِمَامَةِ وَ لِمُحِبِّيكَ بِالْجَنَّةِ وَ لِشِيعَةِ وُلْدِكَ بِالْفِرْدَوْسِ‌⁽²⁾.

«20»

ثو، [ثواب الأعمال] أَبِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِيسَ عَنِ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ يُوسُفَ بْنِ السُّخْتِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَهْلٍ عَنِ ابْنِ مَهْزِيَارَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أَبِي الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام فَرَأَيْتُ فِي يَدِهِ خَاتَماً فَصُّهُ فَيْرُوزَجٌ نَقْشُهُ اللَّهُ الْمَلِكُ فَقَالَ هَذَا⁽³⁾حَجَرٌ أَهْدَاهُ جَبْرَئِيلُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مِنَ الْجَنَّةِ فَوَهَبَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِعَلِيٍّ عليه السلام الْخَبَرَ⁽⁴⁾.

«21»

كا، [الكافي] عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الْحَسَنِ‌⁽⁵⁾بْنِ عَلِيٍّ الْعُقَيْلِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي عَلِيٍّ اللَّهَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: عَمَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عَلِيّاً عليه السلام بِيَدِهِ فَسَدَلَهَا مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ قَصَّرَهَا مِنْ خَلْفِهِ قَدْرَ أَرْبَعِ أَصَابِعَ ثُمَّ قَالَ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ ثُمَّ قَالَ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ فَقَالَ‌⁽⁶⁾هَكَذَا تِيجَانُ

قرار می‌دادند؟ فرمود: به این دلیل که او امام اصحاب یمین بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله بود و خدای عزوجل اصحاب یمین را مدح و اصحاب شمال را ملامت کرده است، رسول خدا صلی الله علیه و آله انگشتری در راست قرار می‌دادند که نشانه ای برای شیعیان است، آن‌ها به آن و به محافظت بر اوقات نماز و دادن زکات و احسان به برادران و امر به معروف و نهی از منکر شناخته می‌شوند.⁽⁷⁾

مناقب ابن شهر آشوب: ابن ابی عمیر همین روایت را نقل کرده است.

روایت 19

علل الشرائع: سَلْمَان فَارِسِی گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: ای علی انگشتری در راست کن تا از مقربین باشی، علی علیه السلام فرمود: ای رسول خدا مقربین کیستند؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: جبرئیل و میکائیل: حضرت فرمود: ای رسول خدا چه نگینی در دست کنم؟ فرمود: عقیق قرمز، چون به وحدانیت خدای عزوجل و نبوت من و جانشینی تو ای علی و امامت فرزندانت و بهشت دوستدارانت و فردوس شیعیان فرزندانت اقرار کرد.⁽⁸⁾

روایت 20

ثواب العمال: ابن مهزیار گفت: بر موسی بن جعفر علیه السلام وارد شدم و در دستش انگشتری دیدم که نگینش فیروزه و نوشته روی آن: الله الملک بود، پس حضرت فرمود: این سنگی است که جبرئیل برای رسول خدا از بهشت به ارمغان آورده است و ایشان نیز به علی علیه السلام داده است. ⁽⁹⁾

روایت 21

کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله با دستش بر سر علی علیه السلام عمامه گذاشت و یک سر آن را در مقابلش رها ساخت و به اندازه چهار انگشت سر آن را از پشتش کوتاه کرد سپس فرمود: پشت کن آن حضرت پشت کرد پس فرمود: رو به من کن آن حضرت رو به ایشان ایستاد پس فرمود: این چنین است تاج‌های

الْمَلَائِكَةِ⁽¹⁾.

«22»

كا، [الكافي] عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَحْمَرِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَهْلٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أَبِي الْحَسَنِ مُوسَي عليه السلام وَ فِي إِصْبَعِهِ خَاتَمٌ فَصُّهُ فَيْرُوزَجٌ نَقْشُهُ اللَّهُ الْمَلِكُ فَأَدَمْتُ النَّظَرَ إِلَيْهِ فَقَالَ لِي مَا لَكَ تُدِيمُ النَّظَرَ إِلَيْهِ فَقُلْتُ بَلَغَنِي أَنَّهُ كَانَ لِعَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام خَاتَمٌ فَصُّهُ فَيْرُوزَجٌ نَقْشُهُ اللَّهُ الْمَلِكُ فَقَالَ أَ تَعْرِفُهُ فَقُلْتُ لَا قَالَ هَذَا هُوَ تَدْرِي مَا سَبَبُهُ قُلْتُ لَا قَالَ هَذَا حَجَرٌ أَهْدَاهُ جَبْرَئِيلُ إِلَي رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَوَهَبَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَ تَدْرِي مَا اسْمُهُ قُلْتُ فَيْرُوزَجٌ قَالَ هَذَا بِالْفَارِسِيَّةِ فَمَا اسْمُهُ بِالْعَرَبِيَّةِ قُلْتُ لَا أَدْرِي قَالَ اسْمُهُ الظَّفَرُ⁽²⁾.

«23»

كا، [الكافي] الْعِدَّةُ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ الْعَرْزَمِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ يَتَخَتَّمُ فِي يَمِينِهِ‌⁽³⁾.

«24»

كا، [الكافي] الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ نَقْشُ خَاتَمِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام اللَّهُ الْمَلِكُ‌⁽⁴⁾.

«25»

كا، [الكافي] عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلٍ عَنِ ابْنِ ظَبْيَانَ وَ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ فِي خَاتَمِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام اللَّهُ الْمَلِكُ‌⁽⁵⁾.

كا، [الكافي] العدة عن سهل عن محمد بن عيسي عن الحسين بن خالد عن الرضا عليه السلام: مثله‌⁽⁶⁾.

فرشتگان. ⁽⁷⁾

روایت 22

کافی: علی بن مهران گفت: بر موسی بن جعفر علیه السلام وارد شدم که در انگشتشان یک انگشتری که نگینش فیروزه و نوشته روی آن « اللَّهُ الْمَلِکُ » بود دیدم و به آن خیره شدم حضرت به من فرمود: تو را چه شده که به آن خیره می‌شوی؟ گفتم: به من گفته شده که امیرالمؤمنین علیه السلام انگشتری داشت که نگینش فیروزه و نوشته‌اش «الله الملک» بود پس حضرت فرمود: آیا آن را می‌شناسی؟ گفتم: خیر، فرمود: این همان است، می‌دانی علتش چیست؟ گفتم: خیر، فرمود: این سنگی است که جبرئیل به رسول خدا صلی الله علیه و آله داد و ایشان نیز به امیرالمؤمنین علیه السلام بخشید، آیا می‌دانی اسمش چیست؟ گفتم: فیروزه، فرمود: این کلمه فارسی است معنی آن به عربی چیست؟ گفتم: نمی‌دانم، فرمود: معنی اش پیروزی و ظفر است. ⁽⁸⁾

روایت 23

کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمؤمنین علیه السلام انگشتری در راست می‌نهاد.⁽⁹⁾

روایت 24

کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: نوشته روی انگشتری امیرالمؤمنین علیه السلام « اللَّهُ الْمَلِکُ ».⁽¹⁰⁾

روایت 25

کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: در نگین انگشتری امیرالمؤمنین علیه السلام بود « اللَّهُ الْمَلِکُ » بود.⁽¹¹⁾

کافی: امام رضا علیه السلام نیز مانند این روایت را نقل کرده‌اند.⁽¹²⁾

«26»

كا، [الكافي] أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام يُحَلِّي وُلْدَهُ وَ نِسَاءَهُ بِالذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ.⁽¹⁾

باب 119 صدقاته و مواليه عليه السلام

الأخبار

«1»

كا، [الكافي] عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ أَوْ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: أَوْصَي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ إِنَّ أَبَا نَيْزَرَ وَ رَبَاحاً وَ جُبَيْراً عَتَقُوا عَلَي أَنْ يَعْمَلُوا فِي الْمَالِ خَمْسَ سِنِينَ‌⁽²⁾.

«2»

كا، [الكافي] مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ يَحْيَي الْحَلَبِيِّ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ عَطِيَّةَ الْحَذَّاءِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ: قَسَّمَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله الْفَيْ‌ءَ فَأَصَابَ عَلِيٌّ عليه السلام أَرْضاً-⁽³⁾فَاحْتَفَرَ فِيهَا عَيْناً فَخَرَجَ مَاءٌ يَنْبُعُ فِي السَّمَاءِ كَهَيْئَةِ عُنُقِ الْبَعِيرِ فَسَمَّاهَا يَنْبُعَ فَجَاءَ الْبَشِيرُ فَقَالَ عليه السلام بَشِّرِ الْوَارِثَ هِيَ صَدَقَةٌ بَتَّةً بَتْلًا فِي حَجِيجِ بَيْتِ اللَّهِ وَ عَابِرِ⁽⁴⁾سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُبَاعُ وَ لَا تُوهَبُ وَ لَا تُورَثُ فَمَنْ بَاعَهَا أَوْ وَهَبَهَا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ وَ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُ صَرْفاً وَ لَا عَدْلًا⁽⁵⁾.

«3»

كا، [الكافي] أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَي عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: بَعَثَ إِلَيَ

روایت 26

کافی: علی علیه السلام فرزندان و همسرانش را با طلا و نقره زینت می‌داد. ⁽⁶⁾

باب صد و نوزدهم : صدقات و موالی امیرالمؤمنین علیه السلام

روایات

روایت 1

کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمؤمنین علیه السلام وصیت کرد و فرمود: أبانیرز ورباح و جبیر آزاد می شوند بنا بر اینکه تا پنج سال در مال، کار کنند ⁽⁷⁾

روایت 2

کافی: ابن عطیه گفت: شنیدم که امام صادق علیه السلام می فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله غنیمت را تقسیم کرد و زمینی سهم علی علیه السلام شد پس آن حضرت چشمه آبی در آن حفر کرد و آبی خارج شد که به آسمان فوران می‌کرد مانند شکل گردن شتر امام آن را ینبع نامید پس بشارت دهنده آمد و مژده ای داد و آن حضرت علیه السلام فرمود به وارث مژده بده که آن صدقه کاملی است به حاجیان خانه خدا و رهگذران خدا و نباید فروخته و بخشیده و به ارث گذاشته شود. پس لعنت خداوند و فرشتگان و همه مردم بر کسی که آن را بفروشد یا ببخشد و خداوند إنابه و توبه را از او قبول نکند.⁽⁸⁾

روایت 3

کافی: عبدالرحمن بن حجاج گفت: موسی بن جعفر علیه السلام

أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام بِوَصِيَّةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ هِيَ:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ هَذَا مَا أَوْصَي بِهِ وَ قَضَي بِهِ فِي مَالِهِ عَبْدُ اللَّهِ عَلِيٌّ- ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ لِيُولِجَنِي بِهِ الْجَنَّةَ وَ يَصْرِفَنِي بِهِ عَنِ النَّارِ وَ يَصْرِفَ النَّارَ عَنِّي يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ إِنَّ مَا كَانَ لِي مِنْ يَنْبُعَ‌⁽¹⁾مَالٌ يُعْرَفُ لِي فِيهَا وَ مَا حَوْلَهَا صَدَقَةٌ وَ رَقِيقُهَا غَيْرَ أَنَّ رَبَاحاً وَ أَبَا نَيْزَرَ وَ جُبَيْراً عُتَقَاءُ لَيْسَ لِأَحَدٍ فِيهِمْ سَبِيلٌ فَهُمْ مَوَالِيَّ يَعْمَلُونَ فِي الْمَالِ خَمْسَ حِجَجٍ وَ فِيهِ نَفَقَتُهُمْ وَ رِزْقُهُمْ وَ أَرْزَاقُ أَهَالِيهِمْ وَ مَعَ ذَلِكَ مَا كَانَ لِي بِوَادِي الْقُرَي مِنْ مَالِ بَنِي فَاطِمَةَ⁽²⁾وَ رَقِيقِهَا صَدَقَةٌ وَ مَا كَانَ لِي بِدَيْمَةَ وَ أَهْلِهَا صَدَقَةٌ غَيْرَ أَنَّ زُرَيْقاً لَهُ مِثْلُ مَا كَتَبْتُ لِأَصْحَابِهِ وَ مَا كَانَ لِي بِأُدَيْنَةَ وَ أَهْلِهَا وَ الْعَفْرَتَيْنِ-⁽³⁾كَمَا قَدْ عَلِمْتُمْ صَدَقَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ إِنَّ الَّذِي كَتَبْتُ مِنْ أَمْوَالِي هَذِهِ صَدَقَةٌ وَاجِبَةٌ بَتْلَةٌ حَيّاً أَنَا أَوْ مَيِّتاً يُنْفَقُ فِي كُلِّ نَفَقَةٍ يُبْتَغَي بِهَا وَجْهُ اللَّهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ وَجْهِهِ وَ ذَوِي الرَّحِمِ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ وَ بَنِي الْمُطَّلِبِ وَ الْقَرِيبِ وَ الْبَعِيدِ فَإِنَّهُ يَقُومُ عَلَي ذَلِكَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ يَأْكُلُ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ وَ يُنْفِقُهُ حَيْثُ يَرَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي حِلٍّ مُحَلَّلٍ لَا حَرَجَ عَلَيْهِ فِيهِ فَإِنْ أَرَادَ أَنْ يَبِيعَ نَصِيباً مِنَ الْمَالِ فَيَقْضِيَ بِهِ الدَّيْنَ فَلْيَفْعَلْ إِنْ شَاءَ لَا حَرَجَ عَلَيْهِ فِيهِ وَ إِنْ شَاءَ جَعَلَهُ سَرِيَّ الْمِلْكِ وَ إِنَّ وُلْدَ عَلِيٍّ وَ مَوَالِيَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ إِلَي الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ وَ إِنْ كَانَتْ دَارُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ غَيْرَ دَارِ الصَّدَقَةِ فَبَدَا لَهُ أَنْ يَبِيعَهَا فَلْيَبِعْ إِنْ شَاءَ لَا حَرَجَ عَلَيْهِ فِيهِ وَ إِنْ بَاعَ فَإِنَّهُ يَقْسِمُ ثَمَنَهَا ثَلَاثَةَ أَثْلَاثٍ فَيَجْعَلُ ثُلُثَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ يَجْعَلُ ثُلُثاً⁽⁴⁾فِي بَنِي هَاشِمٍ وَ بَنِي الْمُطَّلِبِ وَ يَجْعَلُ الثُّلُثَ فِي آلِ أَبِي طَالِبٍ وَ أَنَّهُ يَضَعُهُ فِيهِمْ حَيْثُ يَرَاهُ اللَّهُ وَ إِنْ حَدَثَ بِحَسَنٍ

وصیت امیرالمؤمنین علیه السلام را به من فرستاد که این چنین است:

به نام خداوند بخشنده و بخشایش گر، این دستوری است که بنده خدا علی بن ابی طالب، نسبت به اموال شخصی خود برای خشنودی خدا داده است تا خداوند با آن مرا به بهشت در آورد و از آتش جهنم باز دارد روزی که چهره‌هایی سفید و چهره‌هایی سیاه می‌شوند، آنچه از اموال ینبع برای من است و آنچه اطراف آن است به همراه برده هایش همگی صدقه اند، غیر از رباح و أبانیزر و جبیر که آزادند و هیچ کس حق مالکیت آن‌ها را ندارد و آن‌ها کنیزانم هستند که مدت پنج سال در اموال حق دارند و نفقه و روزی آن‌ها و اهلشان از آن تأمین می‌شود، همراه آن است آنچه از اموال بنی فاطمه و برده هایش که در وادی القری سهم من است، هم چنین است آن چه که در دیمه و مردمش می باشد، غیر از زُرَیق که برای او همان گونه است که برای اصحابش نوشته‌ام، و همان گونه که می دانید آنچه را که در اُدینه و اهلش و عَفرتَین⁽⁵⁾

داشتم صدقه ای در راه خداست، و تمامی این اموال که نوشتم چه زنده باشم چه بمیرم صدقه ای واجب است که برای خشنودی خداوند و در راه او به تهیدستان از بنی هاشم و بنی مطلب و آشنا و غریبه انفاق می‌شود. و حسن بن علی عهده دار آن است، او در راه خیر از آن استفاده می کند و آن گونه که خدای عزوجل قرار داده و در جایی حلال که صعوبتی در آن برای او نباشد انفاق می کند واگر حسن خواست سهمی از مال را بفروشد پس با آن دین را ادا کند و هرچه خواست انجام دهد، هیچ مشکلی در آن برایش نیست و اگر خواست آن را سریّ ملک (نفیس ترین املاک) قرار دهد، مسئولیت فرزندان علی و خدمت گزاران و اموالشان با حسن بن علی است و اگر خانه حسن بن علی غیر از خانه صدقه بود (به آن نیازی نداشت) و صلاح دید که آن را بفروشد هیچ مانعی برای او نیست و اگر فروخت باید آن را به سه قسمت تقسیم کرده و یک سوم آن را در راه خدا قرار دهد و یک سوم را برای بنی هاشم و بنی مطلب و یک سوم را نیز برای خاندان أبو طالب آن گونه که خداوند او را هدایت می کند قرار دهد و اگر برای حسن حادثه ای رخ داد

حَدَثٌ وَ حُسَيْنٌ حَيٌّ فَإِنَّهُ إِلَي حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ وَ إِنَّ حُسَيْناً يَفْعَلُ فِيهِ مِثْلَ الَّذِي أَمَرْتُ بِهِ حَسَناً لَهُ مِثْلُ الَّذِي كَتَبْتُ لِلْحَسَنِ وَ عَلَيْهِ مِثْلُ الَّذِي عَلَي حَسَنٍ وَ إِنَّ الَّذِي لِبَنِي ابْنَيْ فَاطِمَةَ⁽¹⁾مِنْ صَدَقَةِ عَلِيٍّ مِثْلُ الَّذِي لِبَنِي عَلِيٍّ وَ إِنِّي إِنَّمَا جَعَلْتُ الَّذِي جَعَلْتُ لِابْنَيْ فَاطِمَةَ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَكْرِيمَ حُرْمَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ تَعْظِيمَهَا وَ تَشْرِيفَهَا⁽²⁾وَ رِضَاهُمَا وَ إِنْ حَدَثَ بِحَسَنٍ وَ حُسَيْنٍ حَدَثٌ فَإِنَّ الْآخَرَ مِنْهُمَا يَنْظُرُ فِي بَنِي عَلِيٍّ فَإِنْ وَجَدَ فِيهِمْ مَنْ يَرْضَي بِهَدْيِهِ‌⁽³⁾وَ إِسْلَامِهِ وَ أَمَانَتِهِ فَإِنَّهُ يَجْعَلُ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ فَإِنْ لَمْ يَرَ فِيهِمْ بَعْضَ الَّذِي يُرِيدُهُ فَإِنَّهُ يَجْعَلُهُ إِلَي رَجُلٍ مِنْ آلِ أَبِي طَالِبٍ يَرْضَي بِهِ فَإِنْ وَجَدَ آلَ أَبِي طَالِبٍ قَدْ ذَهَبَ كُبَرَاؤُهُمْ وَ ذَوُو آرَائِهِمْ فَإِنَّهُ يَجْعَلُهُ إِلَي رَجُلٍ يَرْضَاهُ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ وَ إِنَّهُ يَشْتَرِطُ عَلَي الَّذِي يَجْعَلُهُ إِلَيْهِ أَنْ يَتْرُكَ الْمَالَ عَلَي أُصُولِهِ وَ يُنْفِقَ ثَمَرَهُ حَيْثُ أَمَرْتُهُ بِهِ مِنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ وَجْهِهِ وَ ذَوِي الرَّحِمِ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ وَ بَنِي الْمُطَّلِبِ وَ الْقَرِيبِ وَ الْبَعِيدِ لَا يُبَاعُ مِنْهُ شَيْ‌ءٌ وَ لَا يُوهَبُ وَ لَا يُورَثُ وَ إِنَّ مَالَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَلَي نَاحِيَتِهِ وَ هُوَ إِلَي ابْنَيْ فَاطِمَةَ وَ إِنَّ رَقِيقِيَ الَّذِينَ فِي صَحِيفَةٍ صَغِيرَةٍ الَّتِي كَتَبْتُ لِي عُتَقَاءُ.

هَذَا مَا قَضَي بِهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فِي أَمْوَالِهِ هَذِهِ الْغَدَ مِنْ يَوْمَ قَدِمَ مَسْكِنَ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَ الدَّارِ الْآخِرَةِ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَي كُلِّ حَالٍ وَ لَا يَحِلُّ لِامْرِئٍ مُسْلِمٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُغَيِّرَ شَيْئاً مِمَّا أَوْصَيْتُ بِهِ فِي مَالِي‌⁽⁴⁾وَ لَا يُخَالِفَ فِيهِ أَمْرِي مِنْ قَرِيبٍ وَ لَا بَعِيدٍ.

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ وَلَائِدِيَ اللَّاتِي أَطُوفُ عَلَيْهِنَّ السَّبْعَةَ عَشَرَ مِنْهُنَّ أُمَّهَاتُ أَوْلَادٍ مَعَهُنَّ أَوْلَادُهُنَّ وَ مِنْهُنَّ حَبَالَي وَ مِنْهُنَّ مَنْ لَا وَلَدَ لَهُ فَقَضَائِي فِيهِنَّ إِنْ حَدَثَ بِي

و حسین زنده بود سرپرستی آن را پس از برادرش بر عهده گیرد و آنچه که به حسن دستور دادم را او نیز باید انجام دهد و مثل او عمل کند و فرزندان این دو پسر فاطمه از این اموال به همان مقدار سهم دارند که دیگر پسران علی خواهند داشت، من سرپرستی اموالم را به پسران فاطمه واگذاردم تا خشنودی خدا و نزدیک شدن به رسول خدا صلی الله علیه و آله و بزرگداشت حرمت او و احترام پیوند خویشاوندی پیامبر صلی الله علیه و آله را فراهم آورم؛ و اگر برای حسن و حسین حادثه ای رخ داد، شخص دیگر از آن دو، در پسران علی می نگرد و اگر در بین آن‌ها کسی پیدا شد که به هدایت و اسلام و امانتداری او را قبول داشته باشد پس اگر خواست برایش قرار دهد و اگر این گونه نشد به مرد دیگری از خاندان ابی طالب که آن را قبول دارد، قرار دهد، و اگر دید که بزرگان و صاحب نظران خاندان ابی طالب در گذشته‌اند پس باید به شخصی از بنی هاشم واگذارد که او را قبول دارند؛ و با کسی که این اموال در دست اوست شرط کند که اصل ما را حفظ کرده و تنها از میوه و درآمدش در راه خشنودی خدا و به تهیدستان از بنی هاشم و بنی مطلب و آشنا و غریبه انفاق کند؛ و نباید چیزی از آن فروخته یا بخشیده یا به ارث گذاشته شود و اموال محمد بن علی بر حال خود باقی است و آن برای پسران فاطمه است و بردگانم را که در یک صفحه کوچک برای خودم نوشته‌ام آزادند.

این همه آن چیزی است که علی بن ابی طالب در دارایی های خود به آن وصیت کرد در راه رضای خداوند و آخرت باشد در تاریخی که فردای روزی است که وارد مسکِن (موضعی در کوفه) شد. و در هر حال خداوند یاور و پشتیبان است و هیچ فرد مسلمانی که به خداوند و آخرت ایمان دارد حق ندارد که چیزی از آن چه من در اموالم وصیت کردم را تغییر داده و هم چنین هیچ آشنا یا غریبه ای حق ندارد در آن مخالفت کند.

امّا زنان غیر عقدی من که با آن‌ها بودم هفده نفرند که برخی از آنها مادرانی هستند که صاحب فرزندند و برخی حامله اند و برخی فرزندی ندارند و وصیت من برای آن‌ها این است که اگر برای من حادثه ای رخ داد

حَدَثٌ أَنَّ مَنْ كَانَتْ‌⁽¹⁾مِنْهُنَّ لَيْسَ لَهَا وَلَدٌ وَ لَيْسَتْ بِحُبْلَي فَهِيَ عَتِيقٌ لِوَجْهِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِنَّ سَبِيلٌ وَ مَنْ كَانَتْ مِنْهُنَّ لَهَا وَلَدٌ أَوْ حُبْلَي فَتُمْسِكُ عَلَي وَلَدِهَا وَ هِيَ مِنْ حَظِّهِ فَإِنْ مَاتَ وَلَدُهَا وَ هِيَ حَيَّةٌ فَهِيَ عَتِيقٌ لَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَيْهَا سَبِيلٌ هَذَا مَا قَضَي بِهِ عَلِيٌّ فِي مَالِهِ الْغَدَ مِنْ يَوْمَ قَدِمَ مَسْكِنَ شَهِدَ أَبُو سمر [شِمْرِ] بْنُ أَبْرَهَةَ وَ صَعْصَعَةُ بْنُ صُوحَانَ وَ يَزِيدُ بْنُ قَيْسٍ وَ هَيَّاجُ بْنُ أَبِي هَيَّاجٍ وَ كَتَبَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام بِيَدِهِ لِعَشْرٍ خَلَوْنَ مِنْ جُمَادَي الْأُولَي سَنَةَ سَبْعٍ وَ ثَلَاثِينَ وَ كَانَتِ الْوَصِيَّةُ الْأُخْرَي مَعَ الْأُولَي. ⁽²⁾

باب 120 أحوال أولاده و أزواجه و أمهات أولاده صلوات الله عليه و فيه بعض الرد علي الكيسانية

الأخبار

«1»

د، [العدد القوية]: كَانَ لَهُ عليه السلام سَبْعَةٌ وَ عِشْرُونَ ذَكَراً وَ أُنْثَي الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ زَيْنَبُ الْكُبْرَي وَ زَيْنَبُ الصُّغْرَي الْمُكَنَّاةُ بِأُمِّ كُلْثُومٍ مِنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدٌ أُمُّهُ خَوْلَةُ بِنْتُ جَعْفَرٍ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ- وَ عُمَرُ وَ رُقَيَّةُ كَانَا تَوْأَمَيْنِ أُمُّهُمَا الصَّهْبَاءُ وَ يُقَالُ أُمُّ حَبِيبٍ التَّغْلَبِيَّةُ وَ الْعَبَّاسُ وَ جَعْفَرٌ وَ عُثْمَانُ وَ عَبْدُ اللَّهِ الشُّهَدَاءُ بِكَرْبَلَاءَ أُمُّهُمْ أُمُّ الْبَنِينَ بِنْتُ حِزَامِ بْنِ خَالِدِ بْنِ رَبِيعَةَ الْكِلَابِيَّةُ- وَ لَهُ مِنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ الْخَثْعَمِيَّةِ يَحْيَي وَ عَوْنٌ- وَ كَانَ لَهُ مِنْ لَيْلَي ابْنَةِ مَسْعُودٍ الدَّارِمِيَّةِ- مُحَمَّدٌ الْأَصْغَرُ الْمُكَنَّي أَبَا بَكْرٍ وَ عُبَيْدُ اللَّهِ وَ كَانَ لَهُ خَدِيجَةُ وَ أُمُّ هَانِئٍ وَ مَيْمُونَةُ وَ فَاطِمَةُ لِأُمِّ وَلَدٍ وَ كَانَ لَهُ مِنْ أُمِّ شُعَيْبٍ الدَّارِمِيَّةِ وَ قِيلَ أُمُّ مَسْعُودٍ الْمَخْزُومِيَّةُ أُمُّ الْحَسَنِ وَ رَمْلَةُ .

هر کدام از آن‌ها که فرزندی نداشت و حامله نبود در راه خدا آزاد هستند و کسی حقی در آن‌ها ندارد و هر کدام که فرزندی داشت یا حامله بود بر فرزند خود متکی است و او بهره آن فرزند است. اگر فرزندش بمیرد و او زنده باشد پس آزاد است و کسی حقی در آن‌ها ندارد .

این وصیت امیرالمؤمنین در اموالش هست، در تاریخِ فردای روزی که وارد مسکِن شد، و أبو سمر بن أبرهه و صعصعة بن صوحان و یزید بن قیس و هیّاج بن أبی هیّاج شاهدان آن هستند و علی بن ابی طالب علیه السلام ده روز گذشته از جمادی‌الاولی سال 37 با دست خود آن را نوشت و وصیت دیگری هم با این وصیت بوده است.⁽³⁾

باب صد و بیستم : احوال فرزندان، همسران و ام ولدهای امیرالمؤمنین علیه السلام و در آن پاسخ‌هایی بر کیسانی هاست

روایات

روایت 1

العدد القویة: آن حضرت علیه السلام بیست و هفت پسر و دختر داشت: حسن و حسین و زینب کبری و زینب صغری که کنیه‌اش ام‌کلثوم و از فاطمه دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله هستند و ابوالقاسم محمد که مادرش خوله دختر جعفر بن حنفیه است و عمرو رقیه که دوقلو بوده و مادرشان صَهباء بود هم چنین گفته می‌شود مادرشان أم حبیب تَغلَبیّه است و عباس و جعفر و عثمان و عبدالله که در کربلا شهید شدند و مادرشان ام‌البنین دختر حزام بن خالد بن ربیعه کلابیه است و یحیی وعون که از اسماء دختر عُمَیس خثعمی است، محمد اصغر که کنیه‌اش أبوبکر است و عبدالله از لیلی دختر مسعود دارمیّ است، از فرزندان دیگر حضرت علیه السلام خدیجه و أم هانی و میمونه و فاطمه است مادران این‌ها أم ولد (کنیزی که فرزند دارد) بوده است، أم الحسن و رمله نیز از ام شعیب دارمیّ هستند هم چنین گفته شده مادرشان أم مسعود مخزومیه است.

وَ أَعْقَبَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مِنَ الْبَنِينَ خَمْسَةٌ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ عليهما السلام وَ مُحَمَّدٌ وَ الْعَبَّاسُ وَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ‌⁽¹⁾.

«2»

مِنْ كِتَابِ تَذْكِرَةِ الْخَوَاصِّ، لِابْنِ الْجَوْزِيِّ: النَّسْلُ مِنْ وُلْدِ مَوْلَانَا أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام لِخَمْسَةٍ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ وَ عُمَرَ الْأَكْبَرِ وَ الْعَبَّاسِ- وَ أَمَّا عُمَرُ الْأَكْبَرُ فَعَاشَ خَمْساً وَ ثَمَانِينَ سَنَةً حَتَّي حَازَ نِصْفَ مِيرَاثِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ رَوَي الْحَدِيثَ وَ كَانَ فَاضِلًا وَ تَزَوَّجَ أَسْمَاءَ بِنْتَ عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَأَوْلَدَهَا مُحَمَّداً وَ أُمَّ مُوسَي وَ أُمَّ حَبِيبٍ- وَ أَمَّا الْعَبَّاسُ فَأَوَّلُ مَنِ اسْتُشْهِدَ مَعَ الْحُسَيْنِ عليه السلام قَالَ الزُّبَيْرُ بْنُ بَكَّارٍ كَانَ لِلْعَبَّاسِ وَلَدٌ اسْمُهُ عُبَيْدُ اللَّهِ- كَانَ مِنَ الْعُلَمَاءِ فَمِنْ وُلْدِهِ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسِ بْنِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ كَانَ عَالِماً فَاضِلًا جَوَاداً طَافَ الدُّنْيَا وَ جَمَعَ كُتُباً تُسَمَّي الْجَعْفَرِيَّةَ فِيهَا فِقْهُ أَهْلِ الْبَيْتِ عليهم السلام قَدِمَ بَغْدَادَ فَأَقَامَ بِهَا وَ حَدَّثَ ثُمَّ سَافَرَ إِلَي مِصْرَ فَتُوُفِّيَ بِهَا سَنَةَ اثْنَيْ عَشَرَ وَ ثَلَاثِمِائَةٍ- وَ مِنْ نَسْلِ الْعَبَّاسِ بْنِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ الْعَبَّاسُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ ذَكَرُهُ الْخَطِيبُ فِي تَارِيخِ بَغْدَادَ فَقَالَ قَدِمَ إِلَيْهَا فِي أَيَّامِ الرَّشِيدِ وَ صَحِبَهُ وَ كَانَ يُكْرِمُهُ ثُمَّ صَحِبَ الْمَأْمُونَ بَعْدَهُ وَ كَانَ فَاضِلًا شَاعِراً فَصِيحاً وَ تَزْعُمُ الْعَلَوِيَّةُ أَنَّهُ أَشْعَرُ وُلْدِ أَبِي طَالِبٍ‌⁽²⁾.

«3»

ع، [علل الشرائع] الْمُفَسِّرُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ قَالَ: قِيلَ لِلزُّهْرِيِّ مَنْ أَزْهَدُ النَّاسِ فِي الدُّنْيَا قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهما السلام حَيْثُ كَانَ وَ قَدْ قِيلَ لَهُ فِيمَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِيَّةِ مِنَ الْمُنَازَعَةِ فِي صَدَقَاتِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام لَوْ رَكِبْتَ إِلَي الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ رَكْبَةً لَكَشَفَ عَنْكَ مِنْ غَرَرِ⁽³⁾شَرِّهِ وَ مَيْلِهِ عَلَيْكَ بِمُحَمَّدٍ- فَإِنَّ بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُ خُلَّةً قَالَ:

از میان پسران برای امیرالمؤمنین پنج پسر اولاد آوردند: حسن و حسین علیهما السلام و محمد و عباس و عمر رضی الله عنهم.⁽⁴⁾

روایت 2

در کتاب تذکرة الخواص ابن جوزی آمده است: نسل فرزندان سرورمان امیر مؤمنین علیه السلام از پنج نفر حسن و حسین و محمد بن حنیفه و عمر الاکبر و عباس هست، عمر الا کبر هشتاد و پنج سال زندگی کرد تا نیمی از میراث امیرالمؤمنین را کسب کرد و راوی حدیث و فاضل بود، او با اسماء دختر عقیل بن أبی طالب علیه السلام ازدواج کرد و از او صاحب محمد و ام موسی و ام حبیب شد؛ عباس اولین کسی بود که همراه حسین علیه السلام شهید شد، زبیر بن بکار گفت: عباس فرزندی به نام عبیدالله داشت که از دانشمندان بود و از فرزندانش عبیدالله بن علی بن ابراهیم بن حسن بن عبیدالله بن عباس بن امیرالمؤمنین علیه السلام بود که عالم و فاضل و بخشنده بود، او دور دنیا را گشت و کتاب‌هایی را جمع کرد که الجعفریه نامیده می‌شود که در آن فقه اهل بیت علیهم السلام است و او به بغداد آمد و در آن جا اقامت کرد و حدیث نقل نمود و سپس به مصر سفر کرد و در سال 312 هجری در آن جا وفات یافت، عباس بن حسن بن عبیدالله بن عباس است از نسل عباس بن امیرالمؤمنین است، که خطیب در تاریخ بغداد از او نام برده و گفته است: او در دوران خلافت رشید به بغداد آمد و با او مصاحبت کرد، رشید نیز او را اکرام می‌کرد بعد از رشید با مأمون همنشین شد. او انسانی فاضل، شاعر و فصیح بود، علوی ها معتقدند که او شاعرترین فرزند ابی طالب است.⁽⁵⁾

روایت 3

علل الشرائع: به زهری گفته شد: زاهدترین مردم در دنیا چه کیست؟ گفت: علی بن الحسین علیه السلام هر کجا که باشد. زمانی که بین او و محمد بن حنیفه در مورد صدقات حضرت علی بن ابی طالب منازعه ای بود به او گفتند اگر نزد ولید بن عبدالملک بروی حتماً تو را از شر زبان او نجات خواهد داد و این در حالی بود که ولید دشمن امام و دوست محمد بن حنیفه بود.

وَ كَانَ هُوَ بِمَكَّةَ وَ الْوَلِيدُ- بِهَا فَقَالَ وَيْحَكَ أَ فِي حَرَمِ اللَّهِ أَسْأَلُ غَيْرَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِنِّي آنَفُ إِذْ أَسْأَلُ الدُّنْيَا خَالِقَهَا⁽¹⁾فَكَيْفَ أَسْأَلُ مَخْلُوقاً مِثْلِي وَ قَالَ الزُّهْرِيُّ لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَلْقَي هَيْبَتَهُ فِي قَلْبِ الْوَلِيدِ حَتَّي حَكَمَ لَهُ عَلَي مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِيَّةِ⁽²⁾.

«4»

جا، [المجالس] للمفيد ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الرَّحِيمِ السِّجِسْتَانِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَاصِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بِشْرٍ قَالَ: لَمَّا سَيَّرَ ابْنُ الزُّبَيْرِ ابْنَ عَبَّاسٍ إِلَي الطَّائِفِ كَتَبَ إِلَيْهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَنَفِيَّةِ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ ابْنَ الْجَاهِلِيَّةِ سَيَّرَكَ إِلَي الطَّائِفِ- فَرَفَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ اسْمَهُ بِذَلِكَ لَكَ ذِكْراً وَ عَظَّمَ‌⁽³⁾لَكَ أَجْراً وَ حَطَّ بِهِ عَنْكَ وِزْراً يَا ابْنَ عَمِّ إِنَّمَا يُبْتَلَي الصَّالِحُونَ وَ إِنَّمَا تُهْدَي‌⁽⁴⁾الْكَرَامَةُ لِلْأَبْرَارِ وَ لَوْ لَمْ تُؤْجَرْ إِلَّا فِيمَا تُحِبُّ إِذاً قَلَّ أَجْرُكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَي وَ عَسي أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ‌⁽⁵⁾وَ هَذَا مَا لَسْتُ أَشُكُّ أَنَّهُ خَيْرٌ لَكَ عِنْدَ بَارِئِكَ عَزَمَ اللَّهُ لَكَ عَلَي الصَّبْرِ فِي الْبَلْوَي‌⁽⁶⁾وَ الشُّكْرِ فِي النَّعْمَاءِ إِنَّهُ عَلَي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ .

فَلَمَّا وَصَلَ الْكِتَابُ إِلَي ابْنِ عَبَّاسٍ أَجَابَ عَنْهُ وَ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَانِي كِتَابُكَ تُعَزِّينِي فِيهِ عَلَي تَسْيِيرِي وَ تَسْأَلُ رَبَّكَ جَلَّ اسْمُهُ أَنْ يَرْفَعَ لِي بِهِ ذِكْراً وَ هُوَ تَعَالَي قَادِرٌ عَلَي تَضْعِيفِ الْأَجْرِ وَ الْعَائِدَةِ بِالْفَضْلِ وَ الزِّيَادَةِ مِنَ الْإِحْسَانِ أَمَا أُحِبُّ أَنَّ الَّذِي رَكِبَ مِنِّي ابْنُ الزُّبَيْرِ كَانَ رَكِبَهُ مِنِّي أَعْدَاءُ خَلْقِ اللَّهِ لِي احْتِسَاباً وَ ذَلِكَ فِي حَسَنَاتِي وَ لِمَا أَرْجُو أَنْ أَنَالَ بِهِ رِضْوَانَ رَبِّي يَا أَخِي الدُّنْيَا قَدْ وَلَّتْ وَ إِنَّ الْآخِرَةَ قَدْ أَظَلَّتْ فَاعْمَلْ صَالِحاً جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِيَّاكَ مِمَّنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ وَ يَعْمَلُ لِرِضْوَانِهِ فِي السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ إِنَّهُ عَلي كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ⁽⁷⁾.

امام که در مکه بود و ولید هم آنجا بود. فرمود: وای بر تو آیا من در حرم خدا از غیر او درخواست و مسألت کنم؟ من از این که دنیا را از خداوند خالق آن بخواهم ابا دارم، حال چگونه آن را از مخلوقی مثل خودم طلب کنم؟ زهری گفت: ناگزیر خداوند عزوجل هیبت امام علیه السلام را در دل ولید انداخت تا حکم به نفع او و علیه محمد بن حنفیّه داد. ⁽⁸⁾

روایت 4

مجالس مفید، أمالی طوسی: هنگامی‌که ابن زبیر، ابن عباس را به سوی طائف به حرکت درآورد، محمد بن حنفیه به او نوشت: به من خبر رسید: که فرزند جاهلیت تو را به سمت طائف روانه کرده است، خداوند عزوجل با آن یاد تو را رفیع گرداند و پاداش تو را بیشتر و بار و دشواری را از تو بردارد؛ ای پسر عمو! فقط صالحان مورد امتحان قرار می‌گیرند و کرامت و بزرگی به نیکوکاران عطا می‌شود، و اگر فقط در آنچه دوست می داری پاداش داده شوی در این صورت پاداش تو کم خواهد بود، خداوند بزرگ فرمود: « وَ عَسی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ» {و بسا چیزی را خوش نمی‌دارید و آن برای شما خوب است}⁽⁹⁾

واین چیزی است که شک ندارم که نزد باری تعالی به صلاح توست، خداوند به تو صبر در مصیبت و شکر در نعمت را عنایت کند، او بر هر چیزی تواناست.

هنگامی که نامه به ابن عباس رسید به آن جواب داده و فرمود: نامه‌ات به دستم رسید که مرا در آن برای حرکت دادن (اجباری ام) به شکیبایی دعوت می‌کنی و از پروردگارت می‌خواهی که با آن نام مرا رفیع و بلند گرداند. خداوند تعالی قادر به چند برابر کردن اجر و پاداش با فضل و فزونی در احسان است، اما دوست دارم کسانی که ابن زبیر مرا برای آنان روانه می کند دشمنان خلق خدا باشند و در زمره حسنات من حساب شود و چون امیدوارم که با آن رضایت پروردگارم را به دست آورم. ای برادر! دنیا پشت کرده و آخرت سایه گسترده است؛ پس عمل صالح انجام بده تا خداوند ما و تو را از کسانی قرار دهد که در پنهان از او می‌ترسند و برای رضایت او در پنهان و آشکار عمل می‌کنند، او بر هر چیزی تواناست.⁽¹⁰⁾

«5»

ير، [بصائر الدرجات] مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ عَنْ نَضْرِ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَادٍ عَنِ الثُّمَالِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام قَالَ: أَتَي مُحَمَّدُ بْنُ الْحَنَفِيَّةِ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ عليهما السلام فَقَالَ أَعْطِنِي مِيرَاثِي مِنْ أَبِي فَقَالَ‌⁽¹⁾لَهُ الْحُسَيْنُ عليه السلام مَا تَرَكَ أَبُوكَ إِلَّا سَبْعَ مِائَةِ دِرْهَمٍ فَضَلَتْ مِنْ عَطَايَاهُ قَالَ فَإِنَّ النَّاسَ يَزْعُمُونَ فَيَأْتُونَ فَيَسْأَلُونِّي فَلَا أَجِدُ بُدّاً مِنْ أَنْ أُجِيبَهُمْ قَالَ فَأَعْطِنِي مِنْ عِلْمِ أَبِي فَقَالَ فَدَعَا الْحُسَيْنُ عليه السلام قَالَ فَذَهَبَ فَجَاءَ بِصَحِيفَةٍ تَكُونُ أَقَلَّ مِنْ شِبْرٍ أَوْ أَكْبَرَ مِنْ أَرْبَعِ أَصَابِعَ قَالَ فَمُلِئْتُ شَجَرَةً وَ نَحْوَهُ عِلْماً⁽²⁾.

«6»

خص، [منتخب البصائر] سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ وَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنَيْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ وَ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: لَمَّا قُتِلَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ عليهما السلام أَرْسَلَ مُحَمَّدُ ابْنُ حَنَفِيَّةَ إِلَي عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام فَخَلَا بِهِ ثُمَّ قَالَ يَا ابْنَ أَخِي قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله كَانَتِ الْوَصِيَّةُ مِنْهُ وَ الْإِمَامَةُ مِنْ بَعْدِهِ إِلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ- ثُمَّ إِلَي الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ثُمَّ إِلَي الْحُسَيْنِ عليه السلام وَ قَدْ قُتِلَ أَبُوكَ وَ لَمْ يُوصِ وَ أَنَا عَمُّكَ وَ صِنْوُ أَبِيكَ وَ وِلَادَتِي مِنْ عَلِيٍّ عليه السلام فِي سِنِّي وَ قِدْمَتِي وَ أَنَا أَحَقُّ بِهَا مِنْكَ فِي حَدَاثَتِكَ لَا تُنَازِعْنِي فِي الْوَصِيَّةِ وَ الْإِمَامَةِ وَ لَا تُجَانِبْنِي فَقَالَ لَهُ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهما السلام يَا عَمِّ اتَّقِ اللَّهَ وَ لَا تَدَّعِ مَا لَيْسَ لَكَ بِحَقٍّ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ إِنَّ أَبِي عليه السلام يَا عَمِّ أَوْصَي إِلَيَّ فِي ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يَتَوَجَّهَ إِلَي الْعِرَاقِ وَ عَهِدَ إِلَيَّ فِي ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُسْتَشْهَدَ بِسَاعَةٍ وَ هَذَا سِلَاحُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله عِنْدِي فَلَا تَتَعَرَّضْ لِهَذَا فَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكَ نَقْصَ الْعُمُرِ وَ تَشَتُّتَ الْحَالِ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي لِمَا صَنَعَ الْحَسَنُ مَعَ مُعَاوِيَةَ-⁽³⁾أَبَي أَنْ يَجْعَلَ الْوَصِيَّةَ وَ الْإِمَامَةَ إِلَّا فِي عَقِبِ الْحُسَيْنِ عليه السلام فَإِنْ رَأَيْتَ أَنْ تَعْلَمَ ذَلِكَ فَانْطَلِقْ بِنَا إِلَي الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ حَتَّي نَتَحَاكَمَ إِلَيْهِ وَ نَسْأَلَهُ عَنْ ذَلِكَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام وَ كَانَ الْكَلَامُ بَيْنَهُمَا بِمَكَّةَ

روایت 5

بصائر الدرجات: علی بن حسین علیه السلام فرمود: محمد بن حنیفه نزد حسین بن علی علیه السلام آمد و گفت: میراث پدرم را به من بده. حسین علیه السلام به او فرمود: پدرت جز هفتصد درهم باقی نگذاشت که از بخشش‌هایش اضافه آمده بود. محمد گفت: مردم گمان کرده و نزد من می‌آیند و از من می‌پرسند و من چاره ای جز جواب دادن به آن‌ها نمی‌یابم. پس گفت: پس از علم پدرم به من عطا کن، پس گفت: حسین علیه السلام صدا زد. و گفت: رفت و برگه ای آورد که کمتر از یک وجب یا بزرگ‌تر از چهار انگشت دست بود، گفت: پس به قدر درختی یا چیزی اندازه آن از دانش پُر شدم⁽⁴⁾

روایت 6

منتخب البصائر: امام باقر علیه السلام فرمود: هنگامی که حسین بن علی علیه السلام شهید شد، محمد بن حنفیه نزد علی بن حسین علیه السلام رفت و با او خلوت کرد و گفت: ای برادر زاده ام! دانسته ای که رسول خدا صلی الله علیه و آله جانشین و امامت بعد از خود را به علی بن ابی طالب سپس به حسن بن علی پس به حسین علیه السلام واگذار کرد امّا پدر تو کشته شده است و وصیت نکرده و من عمو و برادر تنی پدرت هستم و من از علی علیه السلام متولد شدم و سن و قدمتم بزرگ‌تر هست و به امامت از تو در جوانی‌ات شایسته ترم، با من در امر جانشینی و امامت منازعه نکن و درگیر مشو. علی بن حسین علیه السلام به او فرمود: ای عمو از خدا بترس و ادعای چیزی را مکن که حقی در آن نداری، من به تو سفارش می‌کنم و تو را باز می‌دارم که از جاهلان باشی، ای عمو پدرم درباره آن و قبل از اینکه به عراق برود به من وصیت کرد و لحظاتی قبل از شهادتش درباره آن با من عهد بست و این سلاح رسول خدا صلی الله علیه و آله نزد من است پس متعرض آن مشو، من می‌ترسم که عمرت کوتاه شود و پریشان حال شوی، هنگامی‌که حسن علیه السلام با معاویه صلح کرد خداوند تبارک و تعالی نخواست که جانشینی و امامت را جز در عقبه و نسل حسین علیه السلام قرار دهد، پس اگر می‌خواهی که نسبت به آن یقین پیدا کنی، با ما به حجر الاسود بیا تا او را داور قرار دهیم و از او سؤال کنیم. امام باقر علیه السلام فرمود: آن‌ها در مکه بودند و صحبت می‌کردند

فَانْطَلَقَا حَتَّي أَتَيَا الْحَجَرَ فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهما السلام لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ آتِهِ يَا عَمِّ وَ ابْتَهِلْ إِلَي اللَّهِ تَعَالَي أَنْ يُنْطِقَ لَكَ الْحَجَرَ ثُمَّ سَلْهُ عَمَّا ادَّعَيْتَ فَابْتَهَلَ فِي الدُّعَاءِ وَ سَأَلَ اللَّهَ ثُمَّ دَعَا الْحَجَرَ فَلَمْ يُجِبْهُ فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهما السلام أَمَا إِنَّكَ يَا عَمِّ لَوْ كُنْتَ وَصِيّاً وَ إِمَاماً لَأَجَابَكَ فَقَالَ لَهُ مُحَمَّدٌ فَادْعُ أَنْتَ يَا ابْنَ أَخِي فَاسْأَلْهُ فَدَعَا اللَّهَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهما السلام بِمَا أَرَادَهُ ثُمَّ قَالَ أَسْأَلُكَ بِالَّذِي جَعَلَ فِيكَ مِيثَاقَ الْأَنْبِيَاءِ وَ الْأَوْصِيَاءِ وَ مِيثَاقَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ لَمَّا أَخْبَرْتَنَا مَنِ الْإِمَامُ وَ الْوَصِيُّ بَعْدَ الْحُسَيْنِ عليه السلام فَتَحَرَّكَ الْحَجَرُ حَتَّي كَادَ أَنْ يَزُولَ عَنْ مَوْضِعِهِ ثُمَّ أَنْطَقَهُ اللَّهُ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنَّ الْوَصِيَّةَ وَ الْإِمَامَةَ بَعْدَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عليه السلام إِلَي عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ- ابْنِ فَاطِمَةَ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَانْصَرَفَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ ابْنُ الْحَنَفِيَّةِ وَ هُوَ يَقُولُ‌⁽¹⁾عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ‌⁽²⁾.

«7»

أَقُولُ: ذَكَرَ الصَّدُوقُ فِي كِتَابِ إِكْمَالِ الدِّينِ فِي بَيَانِ خَطَاءِ الْكِيسَانِيَّةِ أَنَّ السَّيِّدَ بْنَ مُحَمَّدٍ الْحِمْيَرِيَّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ اعْتَقَدَ ذَلِكَ وَ قَالَ فِيهِ:

أَلَا إِنَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ قُرَيْشٍ *** وُلَاةُ الْأَمْرِ أَرْبَعَةٌ سَوَاءٌ

عَلِيٌّ وَ الثَّلَاثَةُ مِنْ بَنِيهِ *** هُمْ أَسْبَاطُنَا وَ الْأَوْصِيَاءُ

فَسِبْطٌ سِبْطُ إِيمَانٍ وَ بِرٍّ *** وَ سِبْطٌ قَدْ حَوَتْهُ كَرْبَلَاءُ

وَ سِبْطٌ لَايَذُوقُ الْمَوْتَ حَتَّي *** يَقُودَ الْجَيْشَ يَقْدُمُهُ اللِّوَاءُ

يَغِيبُ فَلَا يَرَي عَنَّا زَمَاناً *** بِرَضْوَي عِنْدَهُ عَسَلٌ وَ مَاءٌ

وَ قَالَ فِيهِ السَّيِّدُ أَيْضاً:

أَيَا شِعْبَ رَضْوَي مَا لِمَنْ بِكَ لَا يُرَي *** فَحَتَّي مَتَي تَخْفَي وَ أَنْتَ قَرِيبٌ

فَلَوْ غَابَ عَنَّا عُمْرَ نُوحٍ لَأَيْقَنَتْ *** مِنَّا النُّفُوسُ بِأَنَّهُ سَيَئَوُبُ

وَ قَالَ فِيهِ السَّيِّدُ أَيْضاً :

أَلَا حَيَّ الْمُقِيمِ بِشِعْبِ رَضْوَي *** وَ أَهْدِ لَهُ بِمَنْزِلِهِ سَلَاماً

آنگاه به راه افتادند تا به حجر الاسود رسیدند. علی بن حسین علیه السلام به محمد بن علی فرمود: ای عمو نزد آن برو و به درگاه خداوند گریه و تضرع کن تا سنگ با تو حرف بزند. پس آنچه که مدعی آن شدی را از او بپرس، پس او با تضرع به درگاه خداوند دعا کرد و از سنگ پرسید امّا جوابی از آن نشنید. علی بن حسین علیه السلام فرمود: ای عمو بدان اگر تو جانشین و امام بودی به تو جواب می‌داد. محمد به او گفت: ای برادر زاده ام تو دعا کن و از او بپرس. حضرت علیه السلام نسبت به خواسته‌اش در پیشگاه خداوند دعا کرد و سپس فرمود: تو را به حق کسی که میثاق پیامبران و اولیاء و همه مردم را در تو قرار داد مسألت دارم که ما را از امام و جانشین بعد از حسین علیه السلام با خبر کن؟ آن گاه سنگ به حرکت درآمد و نزدیک بود که از جایش کنده شود. سپس خداوند آن را با زبان عربی آشکار وادار به سخن گفتن کرد و گفت: پروردگارا جانشینی و اطاعت بعد از حسین بن علی علیه السلام مخصوص علی بن حسین بن علی پسر فاطمه دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله است، آنگاه محمد بن حنفیه بازگشت در حالی که می‌گفت: علی بن حسین علیه السلام امام است.⁽³⁾

روایت 7

می‌گویم: شیخ صدوق در کتاب اکمال الدین در توضیح اشتباه فرقه کیسانی گفته است که سید بن محمد حمیری رضی الله عنه به کیسانیت معتقد بوده و درباره آن گفته است:

آگاه باشید ائمه که از قریش هستند والیان امرند و تعداد آن‌ها چهار نفر است.

علی و سه نفر از پسرانش، آن‌ها نوه های ما و از اولیاء هستند.

یک نوه که سبط ایمان و نیکوکاری است و نوه دیگر که کربلا او را در خود جا داد.

و نوه ای دیگر که طعم مرگ را نمی‌چشد تا سپاهی را رهبری کند که پیشاپیش او پرچم است .

او غایب است و مدت زمانی از نظر ما دیده نمی شود و او در کوه رضوَی است و در نزدش عسل و آب گوارا است.

و نیز سید درباره او چنین گفته است:

ای دره کوه رضوی کسی را که در خود جای داده ای را چه می شود که دیده نمی‌شود، تو تا کی مخفی می‌مانی در حالی که نزدیک هستی؟

اگر به اندازه عمر نوح از ما غیبت کند، جان‌های ما یقین دارد که او باز خواهد گشت.

هم چنین گفته است:

ای زنده مقیم در گردنه کوه رضوی، به او در منزلش سلام برسان.

وَ قُلْ يَا ابْنَ الْوَصِيِّ فَدَتْكَ نَفْسِي *** أَطَلْتَ بِذَلِكَ الْجَبَلَ الْمُقَامَا

أَضَرَّ بِمَعْشَرٍ وَالُوكَ مِنَّا⁽¹⁾*** وَسَمَّوْكَ الْخَلِيفَةَ وَ الْإِمَامَا

فَمَا ذَاقَ ابْنُ خَوْلَةَ طَعْمَ مَوْتٍ *** وَ لَا وَارَتْ لَهُ أَرْضٌ عِظَاماً

فَلَمْ يَزَلِ السَّيِّدُ ضَالًّا فِي أَمْرِ الْغَيْبَةِ يَعْتَقِدُهَا فِي مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ- حَتَّي لَقِيَ الصَّادِقَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ عليهما السلام وَ رَأَي مِنْهُ عَلَامَاتِ الْإِمَامَةِ وَ شَاهَدَ مِنْهُ دَلَالاتِ الْوَصِيَّةِ فَسَأَلَهُ عَنِ الْغَيْبَةِ وَ ذَكَرَ لَهُ أَنَّهَا حَقٌّ وَ أَنَّهَا⁽²⁾تَقَعُ بِالثَّانِي عَشَرَ مِنَ الْأَئِمَّةِ عليهم السلام وَ أَخْبَرَهُ بِمَوْتِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ وَ أَنَّ أَبَاهُ شَاهَدَ دَفْنَهُ فَرَجَعَ السَّيِّدُ عَنْ مَقَالَتِهِ وَ اسْتَغْفَرَ مِنِ اعْتِقَادِهِ وَ رَجَعَ إِلَي الْحَقِّ عِنْدَ اتِّضَاحِهِ وَ دَانَ بِالْإِمَامَةِ⁽³⁾.

«8»

حَدَّثَنَا ابْنُ عُبْدُوسٍ عَنِ ابْنِ قُتَيْبَةَ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ رَوْحٍ‌⁽⁴⁾عَنْ حَيَّانَ السَّرَّاجِ قَالَ سَمِعْتُ السَّيِّدَ بْنَ مُحَمَّدٍ الْحِمْيَرِيَّ يَقُولُ: كُنْتُ أَقُولُ بِالْغُلُوِّ وَ أَعْتَقِدُ غَيْبَةَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَدْ ظَلِلْتُ فِي ذَلِكَ زَمَاناً فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيَّ بِالصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام وَ أَنْقَذَنِي بِهِ مِنَ النَّارِ وَ هَدَانِي إِلَي سَوَاءِ الصِّرَاطِ فَسَأَلْتُهُ بَعْدَ مَا صَحَّ عِنْدِي بِالدَّلَائِلِ الَّتِي شَاهَدْتُهَا مِنْهُ أَنَّهُ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَيَّ وَ عَلَي جَمِيعِ أَهْلِ زَمَانِهِ وَ أَنَّهُ الْإِمَامُ الَّذِي فَرَضَ اللَّهُ طَاعَتَهُ وَ أَوْجَبَ الِاقْتِدَاءَ بِهِ فَقُلْتُ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَدْ رُوِيَ لَنَا أَخْبَارٌ عَنْ آبَائِكَ عليهم السلام فِي الْغَيْبَةِ وَ صِحَّةِ كَوْنِهَا فَأَخْبِرْنِي بِمَنْ يَقَعُ-⁽⁵⁾فَقَالَ عليه السلام سَتَقَعُ‌⁽⁶⁾بِالسَّادِسِ مِنْ وُلْدِي وَ هُوَ الثَّانِي عَشَرَ مِنَ الْأَئِمَّةِ الْهُدَاةِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَوَّلُهُمْ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ- وَ آخِرُهُمُ الْقَائِمُ بِالْحَقِّ بَقِيَّةُ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ وَ صَاحِبُ الزَّمَانِ وَ اللَّهِ لَوْ بَقِيَ فِي غَيْبَتِهِ مَا بَقِيَ نُوحٌ فِي قَوْمِهِ لَمْ يَخْرُجْ مِنَ الدُّنْيَا حَتَّي يَظْهَرَ فَيَمْلَأَ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا كَمَا

و بگو: ای پسر وصی، جانم فدای تو باد، اقامت تو در آن کوه طولانی گشت.

به جماعتی از ما که تو را همراهی کردند، و تو را خلیفه و امام نامیدند نزدیک شو.

ابن خوله طعم مرگ را نچشید، و هیچ زمینی استخوان های او را در خود پنهان نساخت.

سید حمیری پیوسته در امر غیبت به بیراهه می‌رفت و آن را در محمد بن علی بن حنیفه می‌دانست تا این که با امام جعفر صادق علیه السلام دیدار کرد و در او نشانه های امامت و جانشینی را دید و از او درباره غیبت پرسید و امام نیز فرمود که آن حقیقت است و در دوازدهمین امام علیه السلام اتفاق می‌افتد و او را از مرگ محمد بن علی حنفیه آگاه ساخت و این که پدرش (امام باقر علیه السلام) شاهد دفن او بوده است. آن گاه سید از گفته خود بازگشت و به خاطر اعتقادی که داشت استغفار نمود و هنگامی که برایش روشن شد به جانب حقیقت برگشت و امامت را قبول کرد.⁽⁷⁾

روایت 8

سید بن محمد حمیری گفت: من به غلوّ اعتقاد داشتم و اعتقاد به غیبت محمد بن علی پسر حنفیه داشتم و مدتی در گمراهی خودم به سر بردم آنگاه خداوند به واسطه امام جعفر صادق علیه السلام بر من منت گذاشت و مرا از آتش نجات داد و به صراط مستقیم هدایتم کرد؛ من از او سؤال کردم بعد از آن که نشانه‌هایی از او بر حقانیتش مشاهده کردم که او حجت خداوند بر من و تمامی اهل زمانش است و امامی است که خداوند اطاعت و اقتدا به او را برای من واجب ساخته است. به او گفتم: ای پسر رسول خدا اخباری از پدران شما در مورد غیبت و صحت آن از پدرانتان برای ما روایت شده پس مرا آگاه کنید که غیبت بر چه کسی رخ می‌دهد؟ حضرت علیه السلام فرمود: در ششمین فرزند من اتفاق می‌افتد که دوازدهمین ائمه هدایت گر بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله است که اولین آنان امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب و آخرینشان قائم به حق باقی مانده خدا در روی زمین و صاحب زمان (عجل الله فرجه) است، به خدا سوگند او اگر در غیبتش باقی بماند آنقدر که نوح در بین قومش باقی ماند، از دنیا خارج نمی‌شود تا ظهور کند و زمین را از برابری و عدالت پر کند همچنان

مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً-⁽¹⁾قَالَ السَّيِّدُ فَلَمَّا سَمِعْتُ ذَلِكَ مِنْ مَوْلَايَ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام تُبْتُ إِلَي اللَّهِ تَعَالَي ذِكْرُهُ عَلَي يَدَيْهِ‌⁽²⁾.

«9»

أَقُولُ أُورِدُ قَصِيدَةً عَنِ السَّيِّدِ فِي ذَلِكَ وَ قَدْ أَوْرَدْنَاهَا فِي بَابِ أَحْوَالِ مَدَاحِي الصَّادِقِ عليه السلام ثُمَّ قَالَ وَ كَانَ حَيَّانُ السَّرَّاجُ الرَّاوِي لِهَذَا الْحَدِيثِ مِنَ الْكِيسَانِيَّةِ وَ مَتَي صَحَّ مَوْتُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ بَطَلَ أَنْ تَكُونَ الْغَيْبَةُ الَّتِي رُوِيَتْ فِي الْأَخْبَارِ وَاقِعَةً بِهِ فَمِمَّا رُوِيَ فِي وَفَاةِ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ مَا حَدَّثَنَا بِهِ مُحَمَّدُ بْنُ عِصَامٍ عَنِ الْكُلَيْنِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْعَلَاءِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَلِيٍّ الْقَزْوِينِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُخْتَارٍ قَالَ: دَخَلَ حَيَّانُ السَّرَّاجُ عَلَي الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام فَقَالَ لَهُ يَا حَيَّانُ مَا يَقُولُ أَصْحَابُكَ فِي مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ قَالَ يَقُولُونَ حَيٌ‌⁽³⁾يُرْزَقُ فَقَالَ الصَّادِقُ حَدَّثَنِي أَبِي عليه السلام أَنَّهُ كَانَ فِيمَنْ عَادَهُ فِي مَرَضِهِ وَ فِيمَنْ غَمَّضَهُ وَ أَدْخَلَهُ حُفْرَتَهُ وَ زَوَّجَ نِسَاءَهُ وَ قَسَّمَ مِيرَاثَهُ فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ إِنَّمَا مَثَلُ مُحَمَّدٍ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ كَمَثَلِ عِيسَي ابْنِ مَرْيَمَ شُبِّهَ أَمْرُهُ لِلنَّاسِ فَقَالَ الصَّادِقُ عليه السلام شُبِّهَ أَمْرُهُ عَلَي أَوْلِيَائِهِ أَوْ عَلَي أَعْدَائِهِ قَالَ بَلْ عَلَي أَعْدَائِهِ قَالَ أَ تَزْعُمُ أَنَّ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ الْبَاقِرَ- عَدُوُّ عَمِّهِ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ فَقَالَ لَا ثُمَّ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام يَا حَيَّانُ إِنَّكُمْ صَدَفْتُمْ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَي سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما كانُوا يَصْدِفُونَ‌⁽⁴⁾.

«10»

كش، [رجال الكشي] الْحُسَيْنُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِيسَي وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي قَالَ وَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ إِسْمَاعِيلَ وَ يَعْقُوبُ بْنُ يَزِيدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ الْقَلَانِسِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَانَ قَالَ: دَخَلَ حَيَّانُ السَّرَّاجُ وَ ذَكَرَ نَحْوَهُ

که از ظلم و ستم پر شد. سید گفت هنگامی که این سخن را از سرورم امام جعفر صادق علیه السلام شنیدم نزد او به درگاه خداوند تعالی توبه کردم.⁽⁵⁾

روایت 9

می‌گویم: قصیده ای از سیّد حمیری درباره کیسانیه آمده و ما آن را در باب احوالات مدح کنندگان امام صادق علیه السلام آوردیم. سید گفته است: حیّان السّراج راوی این حدیث از فرقه کیسانیه بود و اگر مرگ محمد بن علی پسر حنیفه صحیح باشد غیبتی را که در روایت‌ها به او نسبت داده شده باطل است درباره مرگ محمد بن حنیفه گفته شده که حیّان السّراج بر امام صادق علیه السلام وارد شد. امام علیه السلام به او فرمود: ای حیّان یاران تو درباره محمد بن حنیفه چه می‌گویند؟ گفت: می‌گویند که او زنده است و روزی می‌خورَد. امام صادق علیه السلام فرمود: پدرم به من فرمود که او از کسانی بود که در بستر بیماری‌اش او را عیادت کرد و چشمانش را بست و در مقبره گذاشت و زنانش را به ازدواج در آورد و میراثش را تقسیم کرد. سپس فرمود: ای ابا عبدالله مثل و حکایت محمد در بین این امت مانند حکایت عیسی بن مریم است که مردم درباره امر او شبهه داشتند. امام صادق علیه السلام فرمود: کار او بر اولیائش مشتبه شده است یا دشمنانش؟ فرمود: البته که بر دشمنانش. گفت: آیا گمان می‌کنی امام محمد باقر علیه السلام دشمن دشمن عمویش محمد بن حنیفه است؟ فرمود: نه پس امام صادق علیه السلام فرمود: ای حیان شما از آیات خدا روی گردان شدید، خداوند تبارک و تعالی فرموده است: « سَنَجْزِی الَّذِینَ یَصْدِفُونَ عَنْ آیاتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما کانُوا یَصْدِفُونَ‌⁽⁶⁾» {به زودی کسانی را که از آیات ما روی می‌گردانند به سبب همین اعراضشان به عذابی سخت مجازات خواهیم کرد}.

روایت 10

رجال الکشی: عَبْدِ اللَّه بْن مُسْکَان گفت: حیان السراج وارد شد و مانند حدیث گذشته را گفت

وَ زَادَ فِي آخِرِهِ قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ- فَتُبْتُ إِلَي اللَّهِ مِنْ كَلَامِ حَيَّانَ ثَلَاثِينَ يَوْماً⁽¹⁾.

«11»

ك، [إكمال الدين] وَ قَالَ الصَّادِقُ عليه السلام: مَا مَاتَ مُحَمَّدُ ابْنُ الْحَنَفِيَّةِ حَتَّي أَقَرَّتْ لِعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام وَ كَانَتْ وَفَاةُ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ سَنَةَ أَرْبَعٍ وَ ثَمَانِينَ مِنَ الْهِجْرَةِ⁽²⁾.

«12»

ير، [بصائر الدرجات] أَيُّوبُ بْنُ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: ذَكَرْنَا خُرُوجَ الْحُسَيْنِ وَ تَخَلُّفَ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ عَنْهُ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَا حَمْزَةُ إِنِّي سَأُحَدِّثُكَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَ لَا تَسْأَلْ عَنْهُ بَعْدَ مَجْلِسِنَا هَذَا إِنَّ الْحُسَيْنَ لَمَّا فَصَلَ‌⁽³⁾مُتَوَجِّهاً دَعَا بِقِرْطَاسٍ وَ كَتَبَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مِنَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ إِلَي بَنِي هَاشِمٍ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ مَنْ لَحِقَ بِي مِنْكُمْ اسْتُشْهِدَ مَعِي وَ مَنْ تَخَلَّفَ لَمْ يَبْلُغِ الْفَتْحَ وَ السَّلَامُ‌⁽⁴⁾.

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب حمزة بن حمران: مثله‌⁽⁵⁾

بيان

قوله عليه السلام لم يبلغ الفتح أي لم يبلغ ما يتمناه من فتوح الدنيا و التمتع بها و ظاهر هذا الجواب ذمه و يحتمل أن يكون المعني أنه عليه السلام خيرهم في ذلك فلا إثم علي من تخلف و سيأتي بعض الكلام في ذلك في أحوال الحسين عليه السلام و سنعيد بعض أحواله عند ذكر أحوال المختار.

«13»

غط، [الغيبة] للشيخ الطوسي: أَمَّا الَّذِي يَدُلُّ عَلَي فَسَادِ قَوْلِ الْكِيسَانِيَّةِ الْقَائِلِينَ بِإِمَامَةِ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ فَأَشْيَاءُ مِنْهَا أَنَّهُ لَوْ كَانَ إِمَاماً مَقْطُوعاً عَلَي عِصْمَتِهِ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوصاً عَلَيْهِ نَصّاً صَرِيحاً لِأَنَّ الْعِصْمَةَ لَا تُعْلَمُ إِلَّا بِالنَّصِّ وَ هُمْ لَا يَدَّعُونَ نَصّاً صَرِيحاً وَ إِنَّمَا يَتَعَلَّقُونَ بِأُمُورٍ ضَعِيفَةٍ دَخَلَتْ عَلَيْهِمْ فِيهَا شُبْهَةٌ لَا يَدُلُ‌⁽⁶⁾عَلَي النَّصِّ نَحْوُ

و در پایان گفت: امام صادق علیه السلام فرمود: من از سخنان حیان سی روز به درگاه خداوند توبه کردم.⁽⁷⁾

روایت 11

اکمال الدین: امام صادق علیه السلام فرمود: محمد بن حنفیه وفات نیافت تا این که به علی بن حسین علیه السلام اقرار کرد و وفات او در سال هشتاد و چهار هجری بود.⁽⁸⁾

روایت 12

بصائر الدرجات: حَمْزَة بْن حُمْرَان گفت: ما به راه افتادن حسین و همراهی نکردن محمد بن حنفیه با او را به یاد آوردیم، امام صادق علیه السلام فرمود: ای حمزه من این ماجرا و حدیث را برای تو می‌گویم و تو بعد از این مجلس ما، درباره آن سؤال مکن، حسین هنگامی که لشکر کشی کرد، برگه ای خواست و روی آن نوشت: به نام خداوند بخشنده و بخشایشگر، از حسین بن علی به بنی هاشم، پس از یاد و نام خدا، هر کس از شما به من ملحق شود در رکاب من به شهادت خواهد رسید و هر کس جا بماند به فتح و پیروزی نرسیده است، والسلام.⁽⁹⁾

مناقب ابن شهر آشوب: حمزة بن حمران مانند آن نقل کرده است.⁽¹⁰⁾

توضیح

«به فتح نرسیده است» یعنی به آن چه از فتوحات دنیوی و بهره‌مندی از آنان را آرزو دارد نمی‌رسد، و ظاهر این جواب مذمت اوست، و احتمال دارد معنی این باشد که امام علیه السلام آن‌ها را در آن آزاد گذاشت، پس هیچ گناهی بر کسی که همراهی نکرده نیست، برخی سخنان درباره این موضوع در احوال حسین علیه السلام خواهد آمد و ما برخی از احوال او (محمد بن حنفیه) را هنگام ذکر احوال مختار تکرار خواهیم کرد.

روایت 13

الغیبة شیخ طوسی: مواردی دال بر بر باطل بودن گفته فرقه کیسانیة که قائل به امامت محمد بن حنفیه هستند چند مورد است: از جمله این که اگر او قطعاً امام معصومی بود باید با نص صریحی به آن اشاره می‌شد، چون عصمت جز با نص شناخته نمی‌شود و آن‌ها یک نص صریحی را ادعا نمی‌کنند بلکه به امور ضعیفی استناد می‌کنند که برای آن‌ها در آن شبهه ای وارد آمده است که بر نص، دلالت ندارد.

إِعْطَاءِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِيَّاهُ الرَّايَةَ يَوْمَ الْبَصْرَةِ وَ قَوْلُهُ أَنْتَ ابْنِي حَقّاً مَعَ كَوْنِ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ عليهما السلام ابْنَيْهِ وَ لَيْسَ فِي ذَلِكَ دَلَالَةٌ عَلَي إِمَامَتِهِ عَلَي وَجْهٍ وَ إِنَّمَا يَدُلُّ عَلَي فَضْلِهِ وَ مَنْزِلَتِهِ عَلَي أَنَّ الشِّيعَةَ تَرْوِي أَنَّهُ جَرَي بَيْنَهُ وَ بَيْنَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام كَلَامٌ فِي اسْتِحْقَاقِ الْإِمَامَةِ فَتَحَاكَمَا إِلَي الْحَجَرِ فَشَهِدَ الْحَجَرُ لِعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام بِالْإِمَامَةِ فَكَانَ ذَلِكَ مُعْجِزاً لَهُ فَسَلَّمَ لَهُ الْأَمْرَ وَ قَالَ بِإِمَامَتِهِ وَ الْخَبَرُ بِذَلِكَ مَشْهُورٌ عِنْدَ الْإِمَامِيَّةِ لِأَنَّهُمْ رَوَوْا أَنَّ مُحَمَّدَ ابْنَ الْحَنَفِيَّةِ نَازَعَ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ عليهما السلام فِي الْإِمَامَةِ وَ ادَّعَي أَنَّ الْأَمْرَ أُفْضِيَ إِلَيْهِ بَعْدَ أَخِيهِ الْحُسَيْنِ فَنَاظَرَهُ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهما السلام وَ احْتَجَّ عَلَيْهِ بِآيٍ مِنَ الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلي بِبَعْضٍ‌⁽¹⁾وَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ جَرَتْ فِي عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام وَ وُلْدِهِ ثُمَّ قَالَ لَهُ أُحَاجُّكَ إِلَي الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ فَقَالَ لَهُ كَيْفَ تُحَاجُّنِي إِلَي حَجَرٍ لَا يَسْمَعُ وَ لَا يُجِيبُ فَأَعْلَمَهُ أَنَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمَا فَمَضَيَا حَتَّي انْتَهَيَا إِلَي الْحَجَرِ فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ لِمُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ تَقَدَّمْ وَ كَلِّمْهُ فَتَقَدَّمَ إِلَيْهِ فَوَقَفَ حِيَالَهُ وَ تَكَلَّمَ ثُمَّ أَمْسَكَ ثُمَّ تَقَدَّمَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهما السلام فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْمَكْتُوبِ فِي سُرَادِقِ الْعَظَمَةِ ثُمَّ دَعَا بَعْدَ ذَلِكَ وَ قَالَ لَمَّا أَنْطَقْتَ ذَلِكَ الْحَجَرَ⁽²⁾ثُمَّ قَالَ أَسْأَلُكَ بِالَّذِي جَعَلَ فِيكَ مَوَاثِيقَ الْعِبَادِ وَ الشَّهَادَةَ لِمَنْ وَافَاكَ لَمَّا أَخْبَرْتَ لِمَنِ الْإِمَامَةُ وَ الْوَصِيَّةُ فَزَعْزَعَ الْحَجَرُ ثُمَّ كَادَ⁽³⁾أَنْ يَزُولَ ثُمَّ أَنْطَقَهُ اللَّهُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ سَلِّمِ الْإِمَامَةَ لِعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام فَرَجَعَ مُحَمَّدٌ عَنْ مُنَازَعَتِهِ وَ سَلَّمَهَا إِلَي عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام .

وَ مِنْهَا تَوَاتُرُ الشِّيعَةِ الْإِمَامِيَّةِ بِالنَّصِّ عَلَيْهِ مِنْ أَبِيهِ وَ جَدِّهِ وَ هِيَ مَوْجُودَةٌ فِي كُتُبِهِمْ فِي الْأَخْبَارِ لَا نَطُولُ بِذِكْرِهِ الْكِتَابَ .

وَ مِنْهَا الْأَخْبَارُ الْوَارِدَةُ عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله مِنْ جِهَةِ الْخَاصَّةِ وَ الْعَامَّةِ عَلَي مَا سَنَذْكُرُهُ

مانند این که: امیرالمؤمنین در جنگ بصره پرچم را به او داد و مانند گفته امام علیه السلام: «تو به حق پسر من هستی» با وجود این که حسن و حسین علیهما السلام به عنوان دو پسر آن حضرت علیه السلام هستند که در آن دلالتی بر امامت او نیست، بلکه بر فضل و منزلت او اشاره دارد. با این وجود شیعیان روایت می‌کنند که بین او و علی بن حسین علیه السلام گفت و گویی در باب استحقاق إِمامت اتفاق افتاد تا این که داوری و قضاوت را نزد حجر الاسود بردند و سنگ شهادت به امامت علی بن حسین علیه السلام داد که معجزه ای برای اوست. این روایت در نزد امامیه مشهور است چون آن‌ها روایت کرده‌اند که محمد بن حنفیه با علی بن حسین علیه السلام درباره امامت منازعه کرد و ادعا کرد که این مسئولیت بعد از برادرش حسین به او واگذار شده است، آنگاه علی بن حسین علیه السلام با او مناظره کرد و با استفاده از آیه ای از قرآن برای او دلیل آورد همانند این آیه: «اولوا الارحام بعضهم اولی ببعض⁽⁴⁾»

{و خویشاوندان نسبت به یکدیگر [از دیگران] در کتاب خدا سزاوارترند.} و اینکه این آیه درباره علی بن حسین علیه السلام و فرزندانش جاری است سپس به او گفت: با تو در نزد حجر الاسود محاجه و مخاصمه می‌کنم. محمد بن حنفیه به او گفت: چگونه با من در نزد سنگی مخاصمه می‌کنی که نه می‌شنود و نه جوابی می‌دهد؟ آنگاه امام او را با خبر ساخت که آن نزد ما داوری می‌کند. آن‌ها رفتند تا به سنگ رسیدند. علی بن حسین علیه السلام به محمد بن حنفیه فرمود: جلو برو و با آن سخن بگو، او پیش سنگ رفت و روبرویش ایستاد و آن را گرفت، سپس علی بن حسین علیه السلام پیش رفت و دستش را روی آن گذاشت و فرمود: پروردگارا به نام مکتوب تو در خیمه های عظمت از تو مسألت دارم پس دعا کرد و گفت: هنوز آن سنگ را به سخن نیاورده ای، و فرمود: به حق کسی که پیمان‌های بندگان و شهادت کسانی که نزدت آمدند را قرار داد، از تو مسألت دارم که بگویی که امامت و جانشینی برای کیست؟ آن گاه سنگ تکان خورد و نزدیک بود که از جا کنده شود، تا این که خداوند تعالی او را به سخن آورد و گفت: ای محمد! امامت را به علی بن حسین علیه السلام واگذار کن، سپس محمد از ادعایش برگشت و امامت را به او واگذار کرد.

از دلایل دیگری که بر باطل بودن گفته کیسانیه اشاره دارد تواتر شیعه امامیه است که ما نص خاص داریم از پدر و جد او (علی بن الحسین علیه السلام)که در کتاب‌های روایی خود کیسانیه موجود است و ما با ذکر آن در این کتاب، آن را طولانی نمی‌کنیم.

از دیگر دلایل روایت‌هایی ازپیامبر است که از سوی خاصه و عامه نقل شده است

فِيمَا بَعْدُ بِالنَّصِّ عَلَي إِمَامَةِ الِاثْنَيْ عَشَرَ وَ كُلُّ مَنْ قَالَ بِإِمَامَتِهِمْ قَطَعَ عَلَي وَفَاةِ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ وَ سِيَاقَةِ الْإِمَامَةِ إِلَي صَاحِبِ الزَّمَانِ عليه السلام.

وَ مِنْهَا انْقِرَاضُ هَذِهِ الْفُرْقَةِ فَإِنَّهُ لَمْ يَبْقَ فِي الدُّنْيَا فِي وَقْتِنَا وَ لَا قَبْلَهُ بِزَمَانٍ طَوِيلٍ قَائِلٌ يَقُولُ بِهِ وَ لَوْ كَانَ ذَلِكَ حَقّاً لَمَا جَازَ انْقِرَاضُهُ .

فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يُعْلَمُ انْقِرَاضُهُمْ وَ هَلَّا جَازَ أَنْ يَكُونَ فِي بَعْضِ الْبِلَادِ الْبَعِيدَةِ وَ جَزَائِرِ الْبَحْرِ وَ أَطْرَافِ الْأَرْضِ أَقْوَامٌ يَقُولُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ كَمَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي أَطْرَافِ الْأَرْضِ مَنْ يَقُولُ بِمَذْهَبِ الْحَسَنِ فِي أَنَّ مُرْتَكِبَ الْكَبِيرَةِ مُنَافِقٌ فَلَا يُمْكِنُ ادِّعَاءُ انْقِرَاضِ هَذِهِ الْفِرْقَةِ وَ إِنَّمَا كَانَ يُمْكِنُ الْعِلْمُ‌⁽¹⁾لَوْ كَانَ الْمُسْلِمُونَ فِيهِمْ قِلَّةً وَ الْعُلَمَاءُ مَحْصُورِينَ فَأَمَّا الْآنَ وَ قَدِ انْتَشَرَ الْإِسْلَامُ وَ كَثُرَ الْعُلَمَاءُ فَمِنْ أَيْنَ يُعْلَمُ ذَلِكَ قَوْلُنَا هَذَا يُؤَدِّي إِلَي أَنْ لَا يُمْكِنَ الْعِلْمُ بِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ عَلَي قَوْلٍ وَ لَا مَذْهَبٍ بِأَنْ يُقَالَ لَعَلَّ فِي أَطْرَافِ الْأَرْضِ مَنْ يُخَالِفُ ذَلِكَ وَ يَلْزَمُ أَنْ يَجُوزَ أَنْ يَكُونَ فِي أَطْرَافِ الْأَرْضِ مَنْ يَقُولُ إِنَّ الْبَرَدَ لَا يَنْقُضُ الصَّوْمَ وَ أَنَّهُ يَجُوزُ لِلصَّائِمِ أَنْ يَأْكُلَ إِلَي طُلُوعِ الشَّمْسِ لِأَنَّ الْأَوَّلَ كَانَ مَذْهَبَ أَبِي طَلْحَةَ الْأَنْصَارِيِّ وَ الثَّانِي مَذْهَبُ الْحُذَيْفَةِ وَ الْأَعْمَشِ وَ كَذَلِكَ مَسَائِلُ كَثِيرَةٌ مِنَ الْفِقْهِ كَانَ الْخُلْفُ فِيهَا وَاقِعاً بَيْنَ الصَّحَابَةِ وَ التَّابِعِينَ ثُمَّ زَالَ الْخُلْفُ فِيمَا بَعْدُ وَ اجْتَمَعَ أَهْلُ الْأَعْصَارِ عَلَي خِلَافِهِ فَيَنْبَغِي أَنْ يُشَكَّ فِي ذَلِكَ وَ لَا نَثِقَ بِالْإِجْمَاعِ عَلَي مَسْأَلَةٍ سَبَقَ الْخِلَافُ فِيهَا وَ هَذَا طَعْنُ مَنْ يَقُولُ إِنَّ الْإِجْمَاعَ لَا يُمْكِنُ مَعْرِفَتُهُ وَ لَا التَّوَصُّلُ إِلَيْهِ وَ الْكَلَامُ فِي ذَلِكَ لَا يَخْتَصُّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فَلَا وَجْهَ لِإِيرَادِهِ هَاهُنَا ثُمَّ إِنَّا نَعْلَمُ أَنَّ الْأَنْصَارَ طَلَبَتِ الْإِمْرَةَ وَ دَفَعَهُمُ الْمُهَاجِرُونَ عَنْهَا ثُمَّ رَجَعَتِ الْأَنْصَارُ إِلَي قَوْلِ الْمُهَاجِرِينَ عَلَي قَوْلِ الْمُخَالِفِ فَلَوْ أَنَّ قَائِلًا قَالَ يَجُوزُ عَقْدُ الْإِمَامَةِ لِمَنْ كَانَ مِنَ الْأَنْصَارِ لِأَنَّ الْخِلَافَ سَبَقَ فِيهِ وَ لَعَلَّ فِي أَطْرَافِ الْأَرْضِ مَنْ يَقُولُ بِهِ فَمَا كَانَ يَكُونُ جَوَابَهُمْ فِيهِ فَأَيُّ شَيْ‌ءٍ قَالُوهُ فَهُوَ جَوَابُنَا بِعَيْنِهِ فَلَا نَطُولُ بِذِكْرِهِ.

فَإِنْ قِيلَ إِذَا كَانَ الْإِجْمَاعُ عِنْدَكُمْ إِنَّمَا يَكُونُ حُجَّةً لِكَوْنِ الْمَعْصُومِ فِيهِ فَمِنْ

و دلالت بر امامت دوازده امامی دارد و ما در آینده آن را ذکر می‌کنیم و هر کس که قایل به امامت دوازده امامی است بر وفات محمد بن حنفیه و انتقال امامت به صاحب‌الزمان علیه السلام تأکید دارد.

از دلایل دیگر انقراض این فرقه است، چون در زمان ما و مدت زیادی پیش از آن کسی نبوده که به وجود آن اشاره کند و اگر آن حقیقت داشت منقرض نمی‌شد.

اگر گفته شود: چگونه انقراض آن‌ها فهمیده شود در صورتی که ممکن است در برخی کشورهای دور و جزایر دریا و گوشه و کنار زمین اقوامی پیدا شوند که قائل به آن باشند همچنان که ممکن است در گوشه ای از زمین کسانی پیدا شوند که قائل به مذهب حسن بصری باشند به این که مرتکب گناه کبیره منافق است، پس نمی‌توان ادعای انقراض این فرقه را کرد بلکه زمانی می‌توان آن را فهمید که مسلمانان اندک و دانشمندان محدود باشند، ولی هم اکنون که اسلام گسترش پیدا کرده و تعداد دانشمندان هم زیاد شده است از کجا بفهمیم که آن‌ها منقرض شده‌اند؟

پاسخ ما این خواهد بود که: این گفته منجر می‌شود به این که امتی بر گفته یا مذهبی اجماع پیدا نکند با این استدلال که گفته شود شاید در گوشه و کنار زمین کسانی با آن مخالف باشند و لازم است که در گوشه و کنار زمین کسانی باشند که بگویند که تگرگ روزه را باطل نمی کند و روزه دار مجاز است که تا طلوع آفتاب بخورد؛ چون اولی مذهب ابن طلحه انصاری و دومی مذهب حذیفه و أعمش است و هم چنین مسائل زیادی در فقه است که اختلاف بین صحابه و تابعین بین آن‌ها بود و بعد از مدتی از بین رفت و مردم همه زمانها بر خلاف آن اجماع کردند. پس شایسته است که در آن شک کنیم و بر مسأله ای که در گذشته اختلاف در آن بوده اعتماد نکنیم و این طعنه کسانی است که می‌گویند شناخت اجماع و رسیدن به اجماع ممکن نیست و سخن درباره آن مربوط به این مسأله نمی‌شود و دلیلی برای بیان آن در این جا نیست. از آن گذشته، ما می‌دانیم که انصار خواستار امامت شدند و مهاجران آنان را از امامت عقب راندند. آنگاه انصار به گفته مهاجران که قول مخالف آن‌ها بود برگشتند پس اگر کسی بگوید: امامت برای انصار جایز است چون اختلاف درباره آن در گذشته بوده و شاید در گوشه و کنار زمین کسانی قائل به آن باشند پس جواب آن‌ها چه خواهد بود؟ آنگاه هر چیزی بگویند جواب ما هم همان خواهد بود، و این جا مجال اطناب نیست.

اگر گفته شود: اجماع نزد شماحجت است چرا که معصوم در میان آن است؛

أَيْنَ تَعْلَمُونَ دُخُولَ قَوْلِهِ فِي جُمْلَةِ أَقْوَالِ الْأُمَّةِ وَ هَلَّا جَازَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ مُنْفَرِداً عَنْهُمْ فَلَا تَتَيَقَّنُوَن‌⁽¹⁾بِالْإِجْمَاعِ قُلْنَا الْمَعْصُومُ إِذَا كَانَ مِنْ جُمْلَةِ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ فَلَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ مَوْجُوداً فِي جُمْلَةِ أَقْوَالِ الْعُلَمَاءِ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ مُنْفَرِداً مُظْهِراً لِلْكُفْرِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ فَإِذاً لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ فِي جُمْلَةِ الْأَقْوَالِ وَ إِنْ شَكَكْنَا فِي أَنَّهُ الْإِمَامُ فَإِذَا اعْتَبَرْنَا أَقْوَالَ الْأُمَّةِ وَ وَجَدْنَا بَعْضَ الْعُلَمَاءِ يُخَالِفُ فِيهِ فَإِنْ كُنَّا نَعْرِفُهُ وَ نَعْرِفُ مَوْلِدَهُ وَ مَنْشَأَهُ لَمْ نَعْتَدَّ بِقَوْلِهِ لِعِلْمِنَا أَنَّهُ لَيْسَ بِإِمَامٍ وَ إِنْ شَكَكْنَا فِي نَسَبِهِ لَمْ يَكُنِ الْمَسْأَلَةُ إِجْمَاعِيّاً فَعَلَي هَذَا أَقْوَالُ الْعُلَمَاءِ مِنَ الْأُمَّةِ اعْتَبَرْنَاهَا فَلَمْ نَجِدْ فِيهِمْ قَائِلًا بِهَذَا الْمَذْهَبِ الَّذِي هُوَ مَذْهَبُ الْكِيسَانِيَّةِ أَوِ الْوَاقِفِيَّةِ وَ إِنْ وَجَدْنَا فَرْضاً وَاحِداً أَوِ اثْنَيْنِ فَإِنَّا نَعْلَمُ مَنْشَأَهُ وَ مَوْلِدَهُ فَلَا يُعْتَدُّ بِقَوْلِهِ وَ اعْتَبَرْنَا أَقْوَالَ الْبَاقِينَ الَّذِينَ نَقْطَعُ عَلَي كَوْنِ الْمَعْصُومِ فِيهِمْ فَسَقَطَتْ هَذِهِ الشُّبْهَةُ عَلَي هَذَا التَّحْرِيرِ وَ بَانَ وَهْنُهَا⁽²⁾.

«14»

يج، [الخرائج و الجرائح] عَنْ دِعْبِلٍ الْخُزَاعِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا الرِّضَا عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عليهم السلام قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِيَ الْبَاقِرِ عليه السلام إِذْ دَخَلَ عَلَيْهِ جَمَاعَةٌ مِنَ الشِّيعَةِ وَ فِيهِمْ جَابِرُ بْنُ يَزِيدَ فَقَالُوا هَلْ رَضِيَ أَبُوكَ عَلِيٌ‌⁽³⁾بِإِمَامَةِ الْأَوَّلِ وَ الثَّانِي قَالَ اللَّهُمَّ لَا قَالُوا فَلِمَ نَكَحَ مِنْ سَبْيِهِمْ خَوْلَةَ الْحَنَفِيَّةَ إِذَا لَمْ يَرْضَ بِإِمَامَتِهِمْ فَقَالَ الْبَاقِرُ عليه السلام امْضِ يَا جَابِرَ بْنَ يَزِيدَ- إِلَي مَنْزِلِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ فَقُلْ لَهُ إِنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ يَدْعُوكَ قَالَ جَابِرُ بْنُ يَزِيدَ فَأَتَيْتُ مَنْزِلَهُ وَ طَرَقْتُ عَلَيْهِ الْبَابَ فَنَادَانِي جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيُّ مِنْ دَاخِلِ الدَّارِ اصْبِرْ يَا جَابِرَ بْنَ يَزِيدَ- فَقُلْتُ فِي نَفْسِي أَيْنَ‌⁽⁴⁾عِلْمُ جَابِرٍ الْأَنْصَارِيِّ أَنِّي جَابِرُ بْنُ يَزِيدَ وَ لَا يَعْرِفُ الدَّلَائِلَ إِلَّا الْأَئِمَّةُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ عليهم السلام وَ اللَّهِ لَأَسْأَلَنَّهُ إِذَا خَرَجَ إِلَيَّ فَلَمَّا خَرَجَ قُلْتُ لَهُ مِنْ أَيْنَ عَلِمْتَ أَنِّي

پس از کجا می دانید که گفته او در گفته های امت وارد شده است؟ و آیا جایز نیست که گفته او از بقیه گفته ها جدا باشد بنابراین به اجماع یقین نکنید؟ پاسخ این است که اگر معصوم از جمله علمای امت باشد به ناچار گفته‌اش باید در جمله اقوال علما موجود باشد چون جایز نیست که گفته‌اش جدا و نشان دهنده کفر باشد، این برای او جایز نیست. بنابراین گفته‌اش باید در جمله گفتارها باشد؛ و اگر شک کردیم که او امام است، اگر گفته های امت را معتبر شمردیم و برخی دانشمندان را دیدیم که مخالف آن است و اگر او و محل تولد و زادگاهش را می‌شناختیم به گفته‌اش اهمیتی نمی‌دهیم برای این که علم داریم که او امام نیست و اگر در نسبش شک کردیم، مسأله اجماعی نمی‌باشد. بنابراین گفته های دانشمندان امت را معتبر شمردیم و در بین آن‌ها قائلی به این مذهب که مذهب کیسانی یا واقفی است نیافتیم و اگر یک یا دو فرض یافتیم چون ما زادگاه و تولدش را می‌دانیم پس قولش اهمیتی ندارد و گفته های دیگران را معتبر می شماریم که از بودن معصوم در بین آن‌ها یقین داریم، پس این شبهه با این توضیح باطل گشت و ضعف آن آشکار شد.⁽⁵⁾

روایت 14

الخرائج: دعبل گفت : امام رضا از پدرش از جدش علیهم السلام روایت کرد که فرمود: من نزد پدرم امام محمد باقر علیه السلام بودم که گروهی از شیعیان بر ایشان وارد شدند که جابر بن یزید هم در بین آن‌ها بود و گفتند: آیا پدرت علی با امامت اول و دوم موافقت کرد؟ گفت: البته که نه، گفتند اگر با امامت آن‌ها موافق نبود چرا با خوله حنفیه اسیر ایشان ازدواج کرد؟ امام باقر علیه السلام فرمود: ای جابر بن یزید به منزل جابر بن عبدالله انصاری برو و به او بگو: محمد بن علی تو را صدا می‌کند. جابر بن یزید گفت: من به منزلش رفته و در را زدم، جابر بن عبدالله انصاری از داخل خانه به من گفت: ای جابر بن یزید صبر کن، من در دلم گفتم: جابر انصاری از کجا فهمید که من جابر بن یزید هستم در حالی که این نشانه‌ها را جز ائمه از خاندان محمد صلی الله علیه و آله نمی‌دانند؟ به خدا سوگند اگر بیرون آید از او سؤال می‌کنم هنگامی که خارج شد به او گفتم: از کجا فهمیدی که من

جَابِرٌ⁽¹⁾وَ أَنَا عَلَي الْبَابِ وَ أَنْتَ دَاخِلُ الدَّارِ قَالَ خَبَّرَنِي‌⁽²⁾مَوْلَايَ الْبَاقِرُ عليه السلام الْبَارِحَةَ أَنَّكَ تَسْأَلُهُ‌⁽³⁾عَنِ الْحَنَفِيَّةِ فِي هَذَا الْيَوْمِ وَ أَنَا أَبْعَثُهُ إِلَيْكَ يَا جَابِرُ بُكْرَةَ غَدٍ وَ أَدْعُوكَ فَقُلْتُ صَدَقْتَ قَالَ سِرْ بِنَا فَسِرْنَا جَمِيعاً حَتَّي أَتَيْنَا الْمَسْجِدَ فَلَمَّا بَصُرَ مَوْلَايَ الْبَاقِرُ عليه السلام بِنَا وَ نَظَرَ إِلَيْنَا قَالَ لِلْجَمَاعَةِ قُومُوا إِلَي الشَّيْخِ فَاسْأَلُوهُ حَتَّي يُنَبِّئَكُمْ بِمَا سَمِعَ وَ رَأَي فَقَالُوا يَا جَابِرُ هَلْ رَاضٍ إِمَامُكَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام بِإِمَامَةِ مَنْ تَقَدَّمَ قَالَ اللَّهُمَّ لَا قَالُوا فَلِمَ نَكَحَ مِنْ سَبْيِهِمْ‌⁽⁴⁾إِذْ لَمْ يَرْضَ بِإِمَامَتِهِمْ قَالَ جَابِرٌ آهِ آهِ لَقَدْ ظَنَنْتُ أَنِّي أَمُوتُ وَ لَا أُسْأَلُ عَنْ هَذَا إِذْ سَأَلْتُمُونِي‌⁽⁵⁾فَاسْمَعُوا وَ عُوا حَضَرْتُ السَّبْيَ وَ قَدْ أُدْخِلَتِ الْحَنَفِيَّةُ فِيمَنْ أُدْخِلَ فَلَمَّا نَظَرَتْ إِلَي جَمِيعِ النَّاسِ عَدَلَتْ إِلَي تُرْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَرَنَّتْ وَ زَفَرَتْ زَفْرَةً وَ أَعْلَنَتْ بِالْبُكَاءِ وَ النَّحِيبِ ثُمَّ نَادَتِ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ عَلَي أَهْلِ بَيْتِكَ مِنْ بَعْدِكَ هَؤُلَاءِ أُمَّتُكَ سبينا [سَبَتْنَا]⁽⁶⁾سَبْيَ النُّوبِ‌⁽⁷⁾وَ الدَّيْلَمِ وَ اللَّهِ مَا كَانَ لَنَا إِلَيْهِمْ مِنْ ذَنْبٍ إِلَّا الْمَيْلُ إِلَي أَهْلِ بَيْتِكَ- فَجَعَلَتِ‌⁽⁸⁾الْحَسَنَةَ سَيِّئَةً وَ السَّيِّئَةَ حَسَنَةً فسبينا [فَسَبَتْنَا] ثُمَّ انْعَطَفَتْ‌⁽⁹⁾إِلَي النَّاسِ وَ قَالَتْ لِمَ سَبَيْتُمُونَا وَ قَدْ أَقْرَرْنَا بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله قَالُوا⁽¹⁰⁾مَنَعْتُمُونَا الزَّكَاةَ قَالَتْ هَبِ الرِّجَالَ مَنَعُوكُمْ فَمَا بَالُ النِّسْوَانِ فَسَكَتَ الْمُتَكَلِّمُ كَأَنَّمَا أُلْقِمَ حَجَراً ثُمَّ ذَهَبَ إِلَيْهَا طَلْحَةُ وَ خَالِدٌ يَرْمِيَانِ فِي التَّزْوِيجِ إِلَيْهَا

جابرم که پشت در هستم در حالی که تو داخل خانه بودی؟ گفت: دیشب سرورم محمد باقر علیه السلام به من خبر داد که تو امروز درباره حنفیه از او سؤال می‌کنی و اینکه ای جابر من او را صبح فردا به سوی تو می‌فرستم و تو را می‌خوانم. گفتم: راست گفتی، گفت: با ما بیا، ما آمدیم تا به مسجد رسیدیم، هنگامی که سرورم امام محمد باقر علیه السلام چشمش به ما افتاد و به ما نگاه کرد به جماعت فرمود: نزد شیخ بروید و از او سؤال کنید تا شما را به آن چه شنیده و دیده آگاه گرداند پس گفتند: ای جابر آیا امام تو علی بن ابی طالب علیه السلام به امامت کسانی که پیشی جستند راضی بود؟ گفت: البته که نه، گفتند: پس چرا با اسیرش ازدواج کرد اگر به امامتشان راضی نبود؟ جابر گفت: آه آه گمان کردم که من می‌میرم و درباره این موضوع از من سؤال نمی‌شود. اکنون که سؤال کردید گوش کنید و آگاه باشید، اسیران حاضر شدند و در میان آنان حنفیه هم آورده شد. هنگامی که به تمامی مردم نگاه کرد، به طرف تربت رسول خدا صلی الله علیه و آله تمایل یافت و صدای گریه بلند کرد و آه عمیقی کشید و شیون و زاری کرد و گفت: سلام بر تو ای رسول خدا و بر اهل بیت بعد از خودت، اینان امت تو هستند که به مانند اسیر کردن اسیران نوب و دیلم ما را اسیر کردند، به خدا سوگند ما گناهی در حق آن‌ها مرتکب نشدیم جز این که به اهل بیت تو گرایش پیدا کردیم. آن گاه خوبی به بدی و بدی به خوبی تبدیل گشت و اسیر شدیم. سپس به مردم رو کرد و گفت: چرا ما را اسیر کردید در حالی که ما شهادت دادیم که هیچ خدایی جز الله نیست و محمد صلی الله علیه و آله رسول خدا است. گفتند: ما را از زکات منع کردید. خوله گفت: فرض کنید مردان شما را منع کردند، زنان چه گناهی دارند؟ گوینده خاموش شد گویی که سنگی را بلعیده باشد. پس طلحه و خالد به سوی او رفته و دو جامه برای ازدواج کردن به او دادند.

ثَوْبَيْنِ‌⁽¹⁾فَقَالَتْ لَسْتُ بِعُرْيَانَةٍ فَتَكْسُونِي‌⁽²⁾قِيلَ إِنَّهُمَا يُرِيدَانِ أَنْ يَتَزَايَدَا عَلَيْكِ فَأَيُّهُمَا زَادَ عَلَي صَاحِبِهِ أَخَذَكِ مِنَ السَّبْيِ قَالَتْ هَيْهَاتَ وَ اللَّهِ لَا يَكُونُ ذَلِكَ أَبَداً وَ لَا يَمْلِكُنِي وَ لَا يَكُونُ لِي بِبَعْلٍ إِلَّا مَنْ يُخْبِرُنِي بِالْكَلَامِ الَّذِي قُلْتُهُ سَاعَةَ خَرَجْتُ مِنْ بَطْنِ أُمِّي فَسَكَتَ النَّاسُ يَنْظُرُ⁽³⁾بَعْضُهُمْ إِلَي بَعْضٍ وَ وَرَدَ عَلَيْهِمْ مِنْ ذَلِكَ الْكَلَامِ مَا أَبْهَرَ عُقُولَهُمْ وَ أَخْرَسَ أَلْسِنَتَهُمْ وَ بَقِيَ الْقَوْمُ فِي دَهَشَةٍ مِنْ أَمْرِهَا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ مَا لَكُمْ يَنْظُرُ بَعْضُكُمْ إِلَي بَعْضٍ قَالَ الزُّبَيْرُ لِقَوْلِهَا الَّذِي سَمِعْتَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ مَا هَذَا الْأَمْرُ⁽⁴⁾الَّذِي أَحْصَرَ أَفْهَامَكُمْ إِنَّهَا جَارِيَةٌ مِنْ سَادَاتِ قَوْمِهَا وَ لَمْ يَكُنْ‌⁽⁵⁾لَهَا عَادَةٌ بِمَا لَقِيَتْ وَ رَأَتْ فَلَا شَكَّ أَنَّهَا دَاخَلَهَا الْفَزَعُ وَ تَقُولُ مَا لَا تَحْصِيلَ لَهُ فَقَالَتْ رَمَيْتَ بِكَلَامِكَ غَيْرَ مَرْمِيٍّ وَ اللَّهِ مَا دَاخَلَنِي فَزَعٌ وَ لَا جَزَعٌ وَ وَ اللَّهِ مَا قُلْتُ إِلَّا حَقّاً وَ لَا نَطَقْتُ إِلَّا فَصْلًا وَ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ وَ حَقِّ صَاحِبِ هَذَا الْبَنِيَّةِ مَا كَذَبْتُ ثُمَّ سَكَتَتْ وَ أَخَذَ طَلْحَةُ وَ خَالِدٌ ثَوْبَيْهِمَا وَ هِيَ قَدْ جَلَسَتْ نَاحِيَةً مِنَ الْقَوْمِ فَدَخَلَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَذَكَرُوا لَهُ حَالَهَا فَقَالَ عليه السلام هِيَ صَادِقَةٌ فِيمَا قَالَتْ وَ كَانَ حَالَتُهَا⁽⁶⁾وَ قِصَّتُهَا كَيْتَ وَ كَيْتَ فِي حَالِ وِلَادَتِهَا وَ قَالَ إِنَّ كُلَّ مَا تَكَلَّمَتْ بِهِ فِي حَالِ خُرُوجِهَا مِنْ بِطْنِ أُمِّهَا هُوَ كَذَا وَ كَذَا وَ كُلُّ ذَلِكَ مَكْتُوبٌ عَلَي لَوْحٍ مَعَهَا فَرَمَتْ بِاللَّوْحِ إِلَيْهِمْ لَمَّا سَمِعَتْ كَلَامَهُ عليه السلام فَقَرَءُوهَا⁽⁷⁾عَلَي مَا حَكَي عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام لَا يَزِيدُ حَرْفاً وَ لَا يَنْقُصُ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ خُذْهَا يَا أَبَا الْحَسَنِ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِيهَا.

فَوَثَبَ سَلْمَانُ فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا لِأَحَدٍ هَاهُنَا مِنَّةٌ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ- بَلْ لِلَّهِ الْمِنَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ- وَ اللَّهِ مَا أَخَذَهَا إِلَّا بِمُعْجِزِهِ الْبَاهِرِ وَ عِلْمِهِ الْقَاهِرِ وَ فَضْلِهِ

او گفت: من برهنه نیستم که مرا می‌پوشانید. گفته شد، آن دو می‌خواهند که بر سر ارزش تو با هم رقابت کنند - پیشنهاد بالاتری بدهند - پس هر کدام بر دیگری پیروز شد تو را از اسیری آزاد کند. گفت: به خدا سوگند این امر هیچ وقت اتفاق نمی‌افتد و کسی مالک و شوهر من نمی‌شود مگر این که مرا از سخنی که در لحظه خارج شدن از شکم مادرم گفتم باخبر کند. آن گاه مردم ساکت شده و به یکدیگر نگاه کردند و با این گفته در حیرت افتادند و زبان‌هایشان لال شد و بسیار تعجب کردند. ابوبکر گفت: شما را چه شده که به یکدیگر نگاه می‌کنید؟ زبیر گفت: از شنیدن گفته او این گونه گشتیم. ابوبکر گفت: این چه کاری است که دهان‌های شما را بست، او یک کنیز از سروران قومش است و به آنچه دیده عادت نداشته و شکی نیست که در درون او وحشت و ترسی است و چیزی می‌گوید که امکان پذیر نیست. گفت: تو کلام بی ربطی زدی، به خدا سوگند من هیچ ترسی و وحشتی در دل ندارم و به خدا سوگند جز حقیقت نگفتم و جز سخن حق بر زبان نراندم و باید این‌گونه باشد. قسم به صاحب این بَنا - کعبه - دروغ نگفتم. پس ساکت شد، طلحه و خالد پیراهنشان را برداشتند و او در گوشه ای از جماعت نشسته بود. آن گاه علی بن ابی طالب علیه السلام داخل شد و آن‌ها احوال او را برای حضرت علیه السلام بیان کردند، امام علیه السلام فرمود: او در آنچه گفته صادق است و حال و ماجرای او در هنگام تولد چنین و چنان بوده است و فرمود: تمامی آن چه هنگام خارج شدن از مادرش گفته: چنین و چنان است و همه آن‌ها در لوحی که همراهش است نوشته شده است، او هنگامی که حرف‌های امام علیه السلام را شنید آن لوح را به سوی آن‌ها انداخت. سپس آن را خواندند آن چنان که علی بن ابی طالب علیه السلام گفته بود و هیچ حرفی از آن کم و زیاد نبود. ابوبکر گفت: ای اباحسن آن را بگیر، درود خداوند بر تو باد.

پس سلمان جلو در آمد و گفت: به خدا سوگند این جا هیچ کس منتی بر امیرالمؤمنین ندارد بلکه منت برای خدا و رسول خدا و امیرالمؤمنین است و به خدا سوگند امام او را جز با معجزه آشکار و علم غالب و فضلش

الَّذِي يَعْجِزُ عَنْهُ كُلُّ ذِي فَضْلٍ‌⁽¹⁾ثُمَّ قَالَ الْمِقْدَادُ مَا بَالُ أَقْوَامٍ قَدْ أَوْضَحَ اللَّهُ لَهُمُ الطَّرِيقَ لِلْهِدَايَةِ فَتَرَكُوهُ وَ أَخَذُوا طَرِيقَ الْعَمَي وَ مَا مِنْ قَوْمٍ إِلَّا وَ تَبَيَّنَ لَهُمْ فِيهِ دَلَائِلُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَ قَالَ أَبُو ذَرٍّ وَا عَجَبَا لِمَنْ يُعَانِدُ الْحَقَّ وَ مَا مِنْ وَقْتٍ إِلَّا وَ يَنْظُرُ إِلَي بَيَانِهِ أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ‌⁽²⁾فَضْلُ أَهْلِ الْفَضْلِ ثُمَّ قَالَ يَا فُلَانُ أَ تَمُنُّ عَلَي أَهْلِ الْحَقِّ بِحَقِّهِمْ‌⁽³⁾وَ هُمْ بِمَا فِي يَدَيْكَ أَحَقُّ وَ أَوْلَي وَ قَالَ عَمَّارٌ أُنَاشِدُكُمْ بِاللَّهِ أَ مَا سَلَّمْنَا عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ- هَذَا عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ فَزَجَرَهُ عُمَرُ عَنِ الْكَلَامِ فَقَامَ أَبُو بَكْرٍ فَبَعَثَ عَلِيٌّ عليه السلام خَوْلَةَ إِلَي بَيْتِ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ- قَالَ لَهَا خُذِي هَذِهِ الْمَرْأَةَ وَ أَكْرِمِي مَثْوَاهَا فَلَمْ تَزَلْ خَوْلَةُ عِنْدَ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ إِلَي أَنْ قَدِمَ أَخُوهَا فَتَزَوَّجَهَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام فَكَانَ الدَّلِيلَ عَلَي عِلْمِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ فَسَادَ مَا يُورِدُهُ الْقَوْمُ مِنْ سَبْيِهِمْ‌⁽⁴⁾وَ أَنَّهُ عليه السلام تَزَوَّجَهَا نِكَاحاً فَقَالَتِ الْجَمَاعَةُ يَا جَابِرُ أَنْقَذَكَ اللَّهُ مِنْ حَرِّ النَّارِ كَمَا أَنْقَذْتَنَا مِنْ حَرَارَةِ الشَّكِ‌⁽⁵⁾.

«15»

يج، [الخرائج و الجرائح] رُوِيَ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: جَمَعَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بَنِيهِ وَ هُمْ اثْنَا عَشَرَ ذَكَراً فَقَالَ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ أَحَبَّ أَنْ يَجْعَلَ فِيَّ سُنَّةً مِنْ يَعْقُوبَ إِذْ جَمَعَ بَنِيهِ وَ هُمُ اثْنَا عَشَرَ ذَكَراً فَقَالَ لَهُمْ إِنِّي أُوصِي إِلَي يُوسُفَ فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِيعُوا وَ أَنَا أُوصِي إِلَي الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ فَاسْمَعُوا لَهُمَا وَ أَطِيعُوا فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ ابْنُهُ دُونَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ يَعْنِي مُحَمَّدَ ابْنَ الْحَنَفِيَّةِ- فَقَالَ لَهُ أَ جُرْأَةً عَلَيَّ فِي حَيَاتِي كَأَنِّي بِكَ قَدْ وُجِدْتَ مَذْبُوحاً فِي فُسْطَاطِكَ لَا يُدْرَي مَنْ قَتَلَكَ فَلَمَّا كَانَ فِي زَمَانِ الْمُخْتَارِ أَتَاهُ فَقَالَ لَسْتَ هُنَاكَ فَغَضِبَ فَذَهَبَ إِلَي مُصْعَبِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَ هُوَ بِالْبَصْرَةِ فَقَالَ وَلِّنِي قِتَالَ أَهْلِ الْكُوفَةِ فَكَانَ عَلَي مُقَدِّمَةِ مُصْعَبٍ فَالْتَقَوْا بِحَرُورَاءَ فَلَمَّا

که همه فاضلان از آن عاجزند، نگرفت، سپس مقداد گفت: چه شده قوم‌هایی را که خداوند راه هدایت را بر آن‌ها آشکار ساخت اما آن را ترک کرده و راه گمراهی در پیش گرفتند؟ و قومی نیست مگر اینکه برای آنان نشانه های امیرالمؤمنین آشکار شد. ابوذر گفت: شگفتا از کسانی که با حق در می‌افتند و آن‌ها در کوتاه مدت به گفته‌هایشان نگاه خواهند کرد. ای مردم فضل اهل فضل برای شما آشکار شد. سپس گفت: ای فلانی آیا بر اهل حق برای حقشان منت می‌گذاری و آن‌ها به آنچه در نزدت است شایسته‌ترند؟ عمار گفت: شما را به خدا سوگند می‌دهم آیا امامت مؤمنین را بر امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام در دوره زندگی رسول خدا صلی الله علیه و آله نپذیرفتیم - بر او سلام نگفتیم -؟ عمر او را از سخن گفتن بازداشت و سپس أبوبکر برخاست؛ آنگاه علی علیه السلام خوله را به خانه أسماء دختر عمیس فرستاد و به او فرمود: این زن را نگه دار و میزبان خوبی برایش باش. خوله پیوسته نزد أسماء دختر عمیس بود تا برادرش آمد و او با علی بن ابی طالب علیه السلام ازدواج کرد و این اتفاق دلیل بر علم امیرالمؤمنین علیه السلام و باطل بودن گفته مردم بر اسارت گرفتن آن دو است. امام علیه السلام با آن زن ازدواج کرد و جماعت گفتند: ای جابر خداوند تو را از گرمای آتش نجات دهد آن گونه که ما را از گرمای شک رها ساختی. ⁽⁶⁾

روایت 15

الخرائج و الجرائح: ابی جارود از امام باقر علیه السلام نقل کرد: امیرالمؤمنین علیه السلام پسرانش را که دوازده نفر بودند جمع کرد و به آنان فرمود: خداوند دوست داشت که در من سنت یعقوب را قرار دهد هنگامی که او فرزندانش را که دوازده پسر بودند جمع کرد و به آنان فرمود: من سفارش به یوسف می‌کنم پس به حرف او گوش کنید و از او اطاعت کنید و من به حسن و حسین علیهما السلام سفارش می‌کنم پس به آن دو گوش کنید و اطاعت کنید، عبدالله پسرش به او گفت: به جز محمد بن علی؟ یعنی محمد بن حنفیه آنگاه امام علی علیه السلام به او فرمود: آیا بر من در دوران زندگی‌ام جرأت می‌کنی؟ گویی من سر تو را بریده در پیراهنت می‌یابم که قاتلت معلوم نباشد، در دوران مختار نزدش آمد (تا مختار با او بیعت کند) و مختار گفت: آنجا جای تو نیست (شایسته امامت نیستی)! پس عصبانی شد و در بصره به نزد مصعب بن زبیر رفت و گفت: مأموریت جنگ با کوفیان را به من بده و در صف اول سپاه مصعب بود. آن ها در منطقه حروراء به هم پیوستند. هنگامی

حَجَزَ اللَّيْلُ بَيْنَهُمْ أَصْبَحُوا وَ قَدْ وَجَدُوهُ مَذْبُوحاً فِي فُسْطَاطِهِ لَا يُدْرَي مَنْ قَتَلَهُ‌⁽¹⁾.

بيان

أتاه أي أتي عبد الله المختار ليبايع المختار له بالإمامة فقال المختار له لست هناك أي لا تستحق الإمامة.

«16»

يج، [الخرائج و الجرائح] الصَّفَّارُ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ جُذْعَانَ بْنِ نَصْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعَدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّوَيْهِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الرَّبِيبِيِ‌⁽²⁾عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ قَالَ: قِيلَ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام إِنَّ النَّاسَ يَحْتَجُّونَ عَلَيْنَا وَ يَقُولُونَ إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام زَوَّجَ فُلَاناً ابْنَتَهُ أُمَّ كُلْثُومٍ وَ كَانَ مُتَّكِئاً فَجَلَسَ وَ قَالَ أَ يَقُولُونَ ذَلِكَ إِنَّ قَوْماً يَزْعُمُونَ ذَلِكَ لَا يَهْتَدُونَ إِلَي سَوَاءِ السَّبِيلِ سُبْحَانَ اللَّهِ مَا كَانَ يَقْدِرُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنْ يَحُولَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَهَا فَيُنْقِذَهَا كَذَبُوا وَ لَمْ يَكُنْ مَا قَالُوا إِنَّ فُلَاناً خَطَبَ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام بِنْتَهُ أُمَّ كُلْثُومٍ فَأَبَي عَلِيٌّ عليه السلام فَقَالَ لِلْعَبَّاسِ وَ اللَّهِ لَئِنْ لَمْ تُزَوِّجْنِي لَأَنْتَزِعَنَّ مِنْكَ السِّقَايَةَ وَ زَمْزَمَ فَأَتَي الْعَبَّاسُ عَلِيّاً فَكَلَّمَهُ فَأَبَي عَلَيْهِ فَأَلَحَّ الْعَبَّاسُ فَلَمَّا رَأَي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مَشَقَّةَ كَلَامِ الرَّجُلِ عَلَي الْعَبَّاسِ وَ أَنَّهُ سَيَفْعَلُ بِالسِّقَايَةِ مَا قَالَ أَرْسَلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِلَي جِنِّيَّةٍ مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ يَهُودِيَّةٍ يُقَالُ لَهَا سَحِيفَةُ⁽³⁾بِنْتُ جُرَيْرِيَةَ فَأَمَرَهَا فَتَمَثَّلَتْ فِي مِثَالِ أُمِّ كُلْثُومٍ- وَ حُجِبَتِ الْأَبْصَارُ عَنْ أُمِّ كُلْثُومٍ وَ بَعَثَ بِهَا إِلَي الرَّجُلِ فَلَمْ تَزَلْ عِنْدَهُ حَتَّي إِنَّهُ اسْتَرَابَ‌⁽⁴⁾بِهَا يَوْماً فَقَالَ مَا فِي الْأَرْضِ أَهْلُ بَيْتٍ أَسْحَرُ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ- ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يُظْهِرَ ذَلِكَ لِلنَّاسِ فَقُتِلَ وَ حَوَتِ الْمِيرَاثَ وَ انْصَرَفَتْ إِلَي نَجْرَانَ وَ أَظْهَرَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أُمَّ كُلْثُومٍ‌⁽⁵⁾.

«17»

سر، [السرائر] عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّ أَبَاهُ حَدَّثَهُ: أَنَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ عليهما السلام أَتَي مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ الْأَكْبَرَ قَالَ

که شب گذشت، صبح کرده و سر او را در پیراهنش بریده یافتند و قاتلش معلوم نشد. ⁽⁶⁾

بیان

أتاه أی أتی عبد الله المختار لیبایع المختار له بالإمامة فقال المختار له لست هناک أی لا تستحق الإمامة.

روایت 16

الخرائج: عُمَر بْن أُذَیْنَة نقل می کند:به امام باقر علیه السلام گفته شد: مردم به ما اعتراض کرده و می‌گویند: امیرالمؤمنین علیه السلام فلانی را به ازدواج دخترش ام‌کلثوم درآورد. ایشان تکیه داده بود سپس نشست و فرمود: آیا آن را می‌گویند؟ قومی که این چنین می‌پندارند به راه مستقیم هدایت نمی‌شوند، پاک و منزه است خداوند. امیرالمؤمنین نمی‌توانست بین آن او و دخترش مانع شود و دخترش را رهایی بخشد؟! آن‌ها دروغ گفتند و آن چه را که گفتند حقیقت نداشت. فلانی از علی علیه السلام دخترش ام‌کلثوم را خواستگاری کرد و علی علیه السلام نپذیرفت. پس به عباس گفت: به خدا سوگند اگر مرا به ازدواج او درنیاوری سقایی و زمزم را از تو می‌گیرم. عباس نزد علی علیه السلام آمد و با ایشان صحبت کرد و حضرت امتناع کرد. عباس اصرار کرد. وقتی امیرالمؤمنین سنگینی سخن آن مرد بر عباس را دید و این که او آنچه که گفته درباره سقایی را انجام خواهد داد پس او را نزد یک زن جنی یهودی از اهل نجران فرستاد که سحیفه نام داشت و دختر جریره بود. پس به او دستور داد و در شکل ام‌کلثوم ظاهر شد و چشم‌ها از دیدن ام‌کلثوم عاجز ماندند و او را به سوی آن مرد فرستاد. آن زن جنی پیوسته نزد آن مرد بود تا این که روزی در شک افتاد و گفت: از خاندان اهل بیت در روی زمین جادوگرتر از بنی هاشم نیست، آن گاه خواست تا آن را برای مردم افشا کند ولی کشته شد، و آن زن جنی میراث او را از آن خود کرد و به نجران بازگشت و امیرالمؤمنین علیه السلام ام‌کلثوم را ظاهر ساخت.⁽⁷⁾

روایت 17

السرائر: یَعْقُوب بْن شُعَیْب از امام صادق علیه السلام نقل می کند: که پدرش برایش تعریف کرده: علی بن حسین علیه السلام نزد محمد بن علی اکبر آمد و گفت:

إِنَّ هَذَا الْكَذَّابَ أَرَاهُ يَكْذِبُ عَلَي اللَّهِ وَ عَلَي رَسُولِهِ وَ عَلَيْنَا أَهْلَ الْبَيْتِ- وَ ذَكَرَ أَنَّهُ يَأْتِيهِ جَبْرَئِيلُ وَ مِيكَائِيلُ عليهما السلام فَقَالَ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ يَا ابْنَ أَخِي أَتَاكَ بِهَذَا مَنْ يَصْدُقُ قَالَ نَعَمْ قَالَ اذْهَبْ فَارْوِ عَنِّي لَا أَقُولُ هَذَا وَ إِنِّي أَبْرَأُ مِمَّنْ قَالَ بِهِ‌⁽¹⁾فَلَمَّا انْصَرَفَ مِنْ عِنْدِهِ دَخَلَ عَلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ امْرَأَتُهُ وَ سُرِّيَّتُهُ فَقَالَ لَهُ إِنَّمَا أَتَاكَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بِهَذَا أَنَّهُ حَسَدَكَ لِمَا يُبْعَثُ بِهِ إِلَيْكَ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ لَا تَرْوِ عَلَيَّ شَيْئاً فَإِنَّكَ إِنْ رَوَيْتَ عَنِّي‌⁽²⁾شَيْئاً قُلْتُ لَمْ أَقُلْهُ‌⁽³⁾.

بيان

المراد بالكذاب المختار قوله و ذكر أنه أي ذكر المختار للناس أن محمد بن الحنفية يأتيه جبرئيل و ميكائيل فلما خرج عليه السلام دخل علي ابن الحنفية ابنه و امرأته و سريته ليصرفوه عن رد المختار و تكذيبه لئلا ينقطع عنهم ما يأتيهم من قبله من الأموال فلم يقبل منهم و بعث إلي المختار لا ترو عني الأكاذيب بعد ذلك فإنك إن رويت عني قلت للناس إني لم أقله و إنه كاذب هذا تأويل للكلام يناسب حال محمد بن الحنفية و إلا فظاهر الكلام أنه قبل منه ذلك و بعث إلي علي بن الحسين عليهما السلام أن لا تقل ما أمرتك بروايته عني من تكذيب المختار و براءتي منه و إلا فأنا أكذبك في ذلك عند الناس.

«18»

شا، [الإرشاد]: أَوْلَادُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام سَبْعَةٌ وَ عِشْرُونَ وَلَداً ذَكَراً وَ أُنْثَي الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ زَيْنَبُ الْكُبْرَي وَ زَيْنَبُ الصُّغْرَي الْمُكَنَّاةُ بِأُمِّ كُلْثُومٍ- أُمُّهُمْ فَاطِمَةُ الْبَتُولُ سَيِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ بِنْتُ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ وَ خَاتَمِ النَّبِيِّينَ مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ مُحَمَّدٍ الْمُكَنَّي بِأَبِي الْقَاسِمِ أُمُّهُ خَوْلَةُ بِنْتُ جَعْفَرِ بْنِ قَيْسٍ الْحَنَفِيَّةُ وَ عُمَرُ وَ رُقَيَّةُ كانوا [كَانَا] تَوْأَمَيْنِ وَ أُمُّهُمَا أُمُّ حَبِيبٍ بِنْتُ رَبِيعَةَ وَ الْعَبَّاسُ وَ جَعْفَرٌ وَ عُثْمَانُ وَ عَبْدُ اللَّهِ‌⁽⁴⁾الشُّهَدَاءُ مَعَ أَخِيهِمُ الْحُسَيْنِ عليهم السلام بِطَفِّ كَرْبَلَاءَ- أُمُّهُمْ أُمُّ الْبَنِينَ بِنْتُ حِزَامِ بْنِ خَالِدِ بْنِ دَارِمٍ- وَ مُحَمَّدٌ

این دروغ گو را می‌بینم که بر خدا و رسولش و بر ما اهل بیت دروغ می‌بندد، و او گفته که جبرئیل و میکائیل علیه السلام نزد او می‌آیند. محمد بن علی به او گفت: ای برادر زاده، آیا کسی که راست می‌گوید این را به تو گفته است؟ گفت: بله، گفت: برو از جانب من روایت کن که من این را نمی‌گویم و من از کسی که آن را بگوید بیزارم. هنگامی که از نزدش خارج شد، عبدالله بن محمد و زنش و عده ای از لشکرش بر او داخل شدند و به او گفتند: به این دلیل علی بن حسین آن را گفته چون او به تو حسادت کرده در آن چه به سوی تو می‌فرستد. آن گاه محمد بن علی به او پیغام فرستاد که از جانب من چیزی روایت نکن که اگر روایت کنی می‌گویم: من آن را نگفته‌ام.⁽⁵⁾

توضیح

مقصود از دروغ‌گو، مختار است. «و ذکر أنّه» یعنی مختار به مردم گفت که جبرئیل و میکائیل علیهما السلام نزد محمد بن حنفیه می‌آیند، پس هنگامی که حضرت علیه السلام خارج شد، پسر و زن و لشکر محمد بن حنفیه بر او وارد شدند تا او را از پاسخ به مختار و تکذیب او بازدارند تا اموالی که از جانب او به سوی آن‌ها می‌آید قطع نشود. او نپذیرفت و به مختار پیغام فرستاد که بعد از من دروغ روایت نکن، بنابراین اگر از من چیزی نقل کنی به مردم می‌گویم من آن را نگفته‌ام و او دروغگوست، این تأویل کلامی است که با حال محمد بن حنفیه سازگار است و گرنه ظاهر این کلام آن است که او آن را از او قبول کرده است و به محمد بن حسین علیه السلام پیغام فرستاده است که از جانب من آنچه که روایتش را به تو دستور داده‌ام و دال بر تکذیب مختار و برائتم از اوست روایت نکن در غیر این صورت تو را به خاطر آن در بین مردم دروغ گو می خوانم.

روایت 18

ارشاد: فرزندان امیرالمؤمنین علیه السلام بیست و هفت پسر و دختر بودند: حسن و حسین و زینب کبری و زینب صغری که کنیه‌اش ام کلثوم است و مادرشان فاطمه بتول سرور زنان جهانیان دختر محمد پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله است، و محمد که کنیه‌اش ابولقاسم و مادرش خوله دختر جعفر بن قیس حنفیه است و عمر و رقیه که دوقلو بودند و مادرشان ام حبیب دختر ربیعه است و عباس و جعفر و عثمان و عبدالله که با برادرشان حسین ع در سرزمین کربلا شهید شدند و مادرشان ام البنین دختر حزام بن خالد بن دارم بود؛ و محمد

الْأَصْغَرُ الْمُكَنَّي بِأَبِي بَكْرٍ وَ عَبْدُ اللَّهِ-⁽¹⁾الشَّهِيدَانِ مَعَ أَخِيهِمَا الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عليهما السلام بِالطَّفِّ أُمُّهُمَا لَيْلَي بِنْتُ مَسْعُودٍ الدَّارِمِيَّةُ- وَ يَحْيَي أُمُّهُ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ الْخَثْعَمِيَّةُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا وَ أُمُّ الْحَسَنِ وَ رَمْلَةُ أُمُّهُمَا أُمُّ سَعِيدٍ بِنْتُ عُرْوَةَ بْنِ مَسْعُودٍ الثَّقَفِيِّ وَ نَفِيسَةُ وَ زَيْنَبُ الصُّغْرَي وَ رُقَيَّةُ الصُّغْرَي وَ أُمُّ هَانِئٍ وَ أُمُّ الْكَرَّامِ وَ جُمَانَةُ الْمُكَنَّاةُ أُمُّ جَعْفَرٍ وَ أُمَامَةُ وَ أُمُّ سَلَمَةَ وَ مَيْمُونَةُ وَ خَدِيجَةُ وَ فَاطِمَةُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِنَّ لِأُمَّهَاتٍ شَتَّي وَ فِي الشِّيعَةِ مَنْ يَذْكُرُ أَنَّ فَاطِمَةَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهَا- أَسْقَطَتْ بَعْدَ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله ذَكَراً كَانَ سَمَّاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ هُوَ حَمْلٌ مُحَسِّناً فَعَلَي قَوْلِ هَذِهِ الطَّائِفَةِ أَوْلَادُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ثَمَانِيَةٌ وَ عِشْرُونَ وَلَداً وَ اللَّهُ أَعْلَمُ‌⁽²⁾.

أقول: قال ابن أبي الحديد في شرح نهج البلاغة أما الحسن و الحسين و أم كلثوم الكبري و زينب الكبري‌⁽³⁾فأمهم فاطمة بنت سيدنا رسول الله صلي الله عليه و آله و أما محمد فأمه خولة بنت إياس بن جعفر من بني حنيفة⁽⁴⁾و أما أبو بكر و عبد الله فأمهما ليلي بنت مسعود النهشلية من تميم و أما عمر و رقية فأمهما سبية⁽⁵⁾من بني تغلب يقال لها الصهباء سبيت في خلافة أبي بكر و إمارة خالد بن الوليد بعين التمر و أما يحيي و عون فأمهما أسماء بنت عميس الخثعمية و أما جعفر و العباس و عبد الله و عبد الرحمن فأمهم أم البنين بنت حزام بن خالد بن ربيعة بن الوحيد من بني كلاب و أما رملة و أم الحسن فأمهما أم سعيد بنت عروة بن مسعود الثقفي و أما أم كلثوم الصغري و زينب الصغري و جمانة و ميمونة و خديجة و فاطمة و أم الكرام و نفيسة و أم سلمة و أم أبيها و أمامة بنت علي عليه السلام فهن

اصغر که کنیه‌اش ابوبکر است و عبدالله⁽⁶⁾

که با برادرشان حسین بن علی علیه السلام در کربلا شهید شدند و مادرشان لیلی دختر مسعود دارمیه است؛ و یحیی که مادرش أسماء دختر عمیس خثعمیه است و ام الحسن و رمله که مادرشان ام سعید دختر عروة بن مسعود ثقفی است و نفیسه و زینب صغری و رقیه صغری و أم هانی و أم الکَرّام و جُمانه که کنیه‌اش أم جعفر و أُمامه و أم سلمة و میمونة و خدیجه و فاطمه است که از مادران مختلف هستند و در بین شیعیان کسانی هستند که می‌گویند فاطمه سلام الله علیها بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله پسری را سقط کرد که پیامبر هنگام بارداری فاطمه سلام الله علیها آن را مُحَسِّن نامیده بود⁽⁷⁾

بنا بر گفته این طایفه فرزندان امیرالمؤمنین علیه السلام بیست و هشت نفر هستند و خداوند آگاه تر است.

می‌گویم: ابن ابی الحدید در شرح نهج‌البلاغه گفته است: حسن و حسین و ام‌کلثوم کبری و زینب کبری مادرشان فاطمه دختر سرورمان رسول خدا صلی الله علیه و آله است، و مادر محمد، خوله دختر أیاس بن جعفر از بنی حنیفه است، و مادر ابوبکر و عبدالله لیلی دختر مسعود نهشلیّه از تمیم است؛ و مادر عمر و رقیه اسیری از بنی تغلب است که به او صهباء گفته می‌شود که در دوران خلافت ابوبکر و امارت خالد بن ولید در عین التمر اسیر شد، و مادر یحیی و عون که أسماء دختر عمیس خثعمیّه است، و مادر جعفر و عباس و عبدالله و عبدالرحمن ام‌البنین دختر حزام بن خالد بن ربیعه بن الوحید از قبیله بنی کلاب است، و مادر رمله و أم الحسن، أم سعید دختر عروة بن مسعود ثقفی است، و ام‌کلثوم صغری و زینب صغری و جمانة و میمونه و خدیجه و فاطمه و ام کرام و نفیسه و أم سلمه و أم أبیها و أمامة دختران علی علیه السلام هستند، آن‌ها

لأمهات أولاد شتي‌⁽¹⁾.

«19»

شا، [الإرشاد] هَارُونُ بْنُ مُوسَي عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ قَالَ: لَمَّا وُلِّيَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَرْوَانَ الْخِلَافَةَ رَدَّ إِلَي عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام صَدَقَاتِ رَسُولِ اللَّهِ- وَ صَدَقَاتِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ كَانَتَا مَضْمُومَتَيْنِ فَخَرَجَ عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ إِلَي عَبْدِ الْمَلِكِ يَتَظَلَّمُ إِلَيْهِ مِنِ ابْنِ أَخِيهِ‌⁽²⁾فَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ أَقُولُ كَمَا قَالَ ابْنُ أَبِي الْحُقَيْقِ:

إِنَّا إِذَا مَالَتْ دَوَاعِي الْهَوَي *** وَ أَنْصَتَ السَّامِعُ لِلْقَائِلِ

وَ اصْطَرَعَ الْقَوْمُ بِأَلْبَابِهِمْ‌⁽³⁾*** نَقْضِي بِحُكْمٍ عَادِلٍ فَاصِلٍ

لَا نَجْعَلُ الْبَاطِلَ حَقّاً وَ لَا *** نَلُطُّ دُونَ الْحَقِّ بِالْبَاطِلِ‌⁽⁴⁾

نَخَافُ أَنْ تَسْفَهَ أَحْلَامُنَا⁽⁵⁾*** فَنَخْمُلَ الدَّهْرَ مَعَ الْخَامِلِ⁽⁶⁾.

«20»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب قَالَ الشَّيْخُ الْمُفِيدُ فِي الْإِرْشَادِ: أَوْلَادُهُ خَمْسَةٌ وَ عِشْرُونَ وَ رُبَّمَا يَزِيدُونَ عَلَي ذَلِكَ إِلَي خَمْسَةٍ وَ ثَلَاثِينَ ذَكَرَهُ النَّسَّابَةُ الْعُمَرِيُّ فِي الشَّافِي وَ صَاحِبُ الْأَنْوَارِ الْبَنُونَ خَمْسَةَ عَشَرَ وَ الْبَنَاتُ ثَمَانِيَ عَشَرَةَ فَوُلِدَ مِنْ فَاطِمَةَ عليها السلام الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ- وَ الْمُحَسِّنُ سِقْطٌ وَ زَيْنَبُ الْكُبْرَي وَ أُمُّ كُلْثُومٍ الْكُبْرَي تَزَوَّجَهَا عُمَرُ وَ ذَكَرَ أَبُو مُحَمَّدٍ النَّوْبَخْتِيُّ فِي كِتَابِ الْإِمَامَةِ- أَنَّ أُمَّ كُلْثُومٍ كَانَتْ صَغِيرَةً وَ مَاتَ عُمَرُ قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا وَ أَنَّهُ خَلَفَ عَلَي أُمِّ كُلْثُومٍ بَعْدَ عُمَرَ عَوْنُ بْنُ جَعْفَرٍ ثُمَّ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ثُمَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ- وَ مِنْ خَوْلَةَ بِنْتِ جَعْفَرِ بْنِ قَيْسٍ الْحَنَفِيَّةِ مُحَمَّداً وَ مِنْ أُمِّ الْبَنِينَ ابْنَةِ حِزَامِ بْنِ خَالِدٍ الْكِلَابِيَّةِ- عَبْدُ اللَّهِ وَ جَعْفَرٌ الْأَكْبَرُ وَ الْعَبَّاسُ وَ عُثْمَانُ- وَ مِنْ أُمِّ حَبِيبٍ بِنْتِ رَبِيعَةَ التَّغْلَبِيَّةِ- عُمَرُ وَ رُقَيَّةُ تَوْأَمَانِ فِي بَطْنٍ وَ مِنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ الْخَثْعَمِيَّةِ

فرزندان چند مادر هستند.⁽⁷⁾

روایت 19

ارشاد: هنگامی که عبدالملک بن مروان خلافت را بر عهده گرفت، صدقه و (زکات) های رسول خدا و امیرالمؤمنین علیه السلام را به علی بن حسین علیه السلام بازگرداند که جمع آوری شده بودند آن گاه عمر بن علی نزد عبدالملک رفت و بر علیه برادرزاده اش از او دادخواهی کرد، عبدالملک گفت: من همان حرفی را می گویم که ابن ابی حقیق شاعر گفت:

هنگامی که انگیزه های دوستی و عشق تغییر کند، و شنونده به گوینده گوش فرا دهد.

و مردم با خردهایشان درافتند، ما به حکم عادلانه و قاطعانه قضاوت می‌کنیم.

و باطل را حق قرار نمی‌دهیم، و حق را با باطل انکار نمی‌کنیم .

می ترسیم که رؤیاهای ما سفیهانه شمرده شود و به دلیل آن مجبور شویم روزگار را با افراد بی ارزش ، بی ارزش کنیم.⁽⁸⁾

روایت 20

مناقب ابن شهر آشوب: شیخ مفید در ارشاد گفته است: فرزندان حضرت علیه السلام بیست و پنج نفر هستند و چه بسا تعداد آن را به سی و پنج هم می‌رسانند، نسّابه عمَری در شافی و صاحب انوار آن‌ها را ذکر کرده است، پسران پانزده نفر و دختران هیجده نفر هستند و از فاطمه سلام الله علیها حسن و حسین به دنیا آمد و محسن سقط شد و زینب کبری و ام‌کلثوم که عمر با او ازدواج کرد، ابو محمد نوبختی در کتاب الامامة گفت: ام‌کلثوم کوچک بود و عمر قبل از اینکه با او دخول و نزدیکی کند مُرد و ام‌کلثوم بعد از عمر با، عون بن جعفر سپس محمد بن جعفر پس عبدالله بن جعفر ازدواج کرد و از خوله دختر جعفر بن قیس حنیفه، محمد و از ام‌البنین دختر حزام بن خالد کلابی، عبدالله و جعفر و عباس و عثمان و از ام حبیب دختر ربیعه تغلبی، عمر و رقیه که دوقلو بودند به دنیا آمدند و از اسماء دختر عُمَیس خثعمیة،

يَحْيَي وَ مُحَمَّدٌ الْأَصْغَرُ- وَ قِيلَ بَلْ وَلَدَتْ لَهُ عَوْناً وَ مُحَمَّدٌ الْأَصْغَرُ مِنْ أُمِّ وَلَدٍ وَ مِنْ أُمِّ سَعِيدٍ بِنْتِ عُرْوَةَ بْنِ مَسْعُودٍ الثَّقَفِيَّةِ نَفِيسَةُ- وَ زَيْنَبُ الصُّغْرَي وَ رُقَيَّةُ الصُّغْرَي- وَ مِنْ أُمِّ شُعَيْبٍ الْمَخْزُومِيَّةِ أُمُّ الْحَسَنِ وَ رَمْلَةُ- وَ مِنَ الْهَمْلَاءِ بِنْتِ مَسْرُوقٍ النَّهْشَلِيَّةِ أَبُو بَكْرٍ وَ عَبْدُ اللَّهِ- وَ مِنْ أُمَامَةَ بِنْتِ أَبِي الْعَاصِ بْنِ الرَّبِيعِ- وَ أُمُّهَا زَيْنَبُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله مُحَمَّدٌ الْأَوْسَطُ وَ مِنْ مُحَيَّاةَ بِنْتِ إِمْرِئِ الْقَيْسِ الْكَلْبِيَّةِ جَارِيَةٌ هَلَكَتْ وَ هِيَ صَغِيرَةٌ وَ كَانَتْ لَهُ خَدِيجَةُ وَ أُمُّ هَانِئٍ وَ تَمِيمَةُ وَ مَيْمُونَةُ وَ فَاطِمَةُ- لِأُمَّهَاتِ أَوْلَادٍ شَتَّي وَ تُوُفِّيَ قَبْلَهُ يَحْيَي وَ أُمُّ كُلْثُومٍ الصُّغْرَي وَ زَيْنَبُ الصُّغْرَي وَ أُمُّ الْكَرَّامِ وَ جُمَانَةُ- وَ كُنْيَتُهَا أُمُّ جَعْفَرٍ وَ أُمَامَةُ وَ أُمُّ سَلَمَةَ وَ رَمْلَةُ الصُّغْرَي.

وَ زَوَّجَ ثَمَانِيَ بَنَاتٍ زَيْنَبَ الْكُبْرَي مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ- وَ مَيْمُونَةَ مِنْ عَقِيلِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَقِيلٍ- وَ أُمَّ كُلْثُومٍ الصُّغْرَي مِنْ كَثِيرِ بْنِ عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ- وَ رَمْلَةَ مِنْ أَبِي الْهَيَّاجِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ- وَ رَمْلَةَ مِنَ الصَّلْتِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ الْحَارِثِ- وَ فَاطِمَةَ مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ.

وَ فِي الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ عَنِ الْخَزَّازِ الْقُمِّيِّ: أَنَّهُ نَظَرَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله إِلَي أَوْلَادِ عَلِيٍّ وَ جَعْفَرٍ- فَقَالَ بَنَاتُنَا لِبَنِينَا وَ بَنُونَا لِبَنَاتِنَا .

وَ أَعْقَبَ لَهُ مِنْ خَمْسَةٍ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ- وَ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ وَ الْعَبَّاسِ الْأَكْبَرِ وَ عُمَرَ- وَ كَانَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله لَمْ يَتَمَتَّعْ بِحُرَّةٍ وَ لَا أَمَةٍ فِي حَيَاةِ خَدِيجَةَ وَ كَذَلِكَ كَانَ عَلِيٌّ مَعَ فَاطِمَةَ عليها السلام.

وَ فِي قُوتِ الْقُلُوبِ: أَنَّهُ تَزَوَّجَ بَعْدَ وَفَاتِهَا بِتِسْعِ لَيَالٍ وَ أَنَّهُ تَزَوَّجَ بِعَشَرَةِ نِسْوَةٍ وَ تُوُفِّيَ عَنْ أَرْبَعَةٍ أُمَامَةَ وَ أُمُّهَا زَيْنَبُ بِنْتُ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ أَسْمَاءَ بِنْتِ عُمَيْسٍ وَ لَيْلَي التَّمِيمِيَّةِ وَ أُمِّ الْبَنِينَ الْكِلَابِيَّةِ وَ لَمْ يَتَزَوَّجْنَ بَعْدَهُ وَ خَطَبَ الْمُغِيرَةُ بْنُ نَوْفَلٍ أُمَامَةَ ثُمَّ أَبُو الْهَيَّاجِ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ الْحَارِثِ- فَرَوَتْ عَنْ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِأَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ الْوَصِيِّ أَنْ يَتَزَوَّجْنَ بِغَيْرِهِ بَعْدَهُ فَلَمْ يَتَزَوَّجْ امْرَأَةٌ وَ لَا أُمُّ وَلَدٍ بِهَذِهِ الرِّوَايَةِ وَ تُوُفِّيَ عَنْ ثَمَانِيَ عَشَرَةَ أُمِّ وَلَدٍ فَقَالَ عليه السلام جَمِيعُ أُمَّهَاتِ أَوْلَادِي الْآنَ مَحْسُوبَاتٌ عَلَي أَوْلَادِهِنَّ بِمَا ابْتَعْتُهُنَّ بِهِ مِنْ أَثْمَانِهِنَّ فَقَالَ وَ مَنْ

یحیی و محمد اصغر به دنیا آمد و گفته شده: أسماء برای او عون را به دنیا آورده و محمد اصغر از ام ولد هست و از اُم سعید دختر عروة بن مسعود ثقفی نفیسه و زینب صغری و رقیه صغری است و از ام شعیب مخرومیة، اُم الحسن و رمله و از هَملاء دختر مسروق نهشلی أبوبکر و عبدالله و از اُمامه دختر أبوعاص بن ربیع که مادرش زینب دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله است محمد اوسط به دنیا آمد و از مُحَیَّاة دختر إمرؤالقیس کلبی دختری است که در کودکی مرد هم چنین از دیگر فرزندان خدیجه و امّ هانی و تمیمه و میمونه و فاطمه هستند که از کنیزان ام ولد مختلفی می باشند و قبل از او یحیی و ام‌کلثوم صغری و زینب صغری و امّ کرام و جمانه که کنیه‌اش ام جعفر است و أمامه و أم سلمه و رملة صغری وفات یافتند، آن حضرت هشت دختر شوهر داد. زینب کبری را به عبدالله بن جعفر، میمونه را به عقیل بن عبدالله بن عقیل، ام‌کلثوم صغری را به کثیر بن عباس بن عبدالمطلب و رمله را به أبی هیّاج عبدالله بن أبی سفیان بن حارث بن عبدالمطلب و رمله را به صلت بن عبدالله بن نوفل بن حارث و فاطمه را به محمد بن عقیل.

در کتاب احکام شرعیه از خزّاز قمی آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله به فرزندان علی و جعفر نگاه کرد و فرمود: دخترانمان برای پسرانمان است و پسرانمان برای دخترانمان.

و حضرت علیه السلام از پنج فرزند صاحب نسل بود: حسن و حسین علیهما السلام و محمد بن حنفیه و عباس اکبر و عُمَر، پیامبر صلی الله علیه و آله با زن آزاد و کنیزی در زمان زندگی خدیجه سلام الله علیها ازدواج نکرد، همچنین علی علیه السلام که در زمان زندگی فاطمه سلام الله علیها این چنین کرد.

قُوت القلوب: حضرت علیه السلام نه شب بعد از وفات فاطمه سلام الله علیها ازدواج کرد و با ده زن ازدواج کرد و درگذشت و چهار همسر به جا گذاشت، اُمامه که مادرش زینب دختر پیامبر صلی الله علیه و آله است و أسماء دختر عمیس و لیلی تمیمیة و أم البنین کلابیة و آن‌ها بعد از او ازدواج نکردند و مغیره بن نوفل و سپس ابو هیاج بن ابی سفیان بن حارث از امامة خواستگاری کردند و او از علی علیه السلام روایت کرد که برای همسران پیامبر صلی الله علیه و آله و وصی جایز نیست که بعد از او با دیگری ازدواج کنند، طبق این روایت، زن یا کنیز ام ولد او ازدواج نکردند، ایشان از دنیا رفتند در حالی که هیجده کنیز ام ولد داشتند و فرمودند: همه کنیزان ام ولد من الان بر فرزندانشان آزاد محسوب می شوند به دلیل این که آنان را به بهای یک هشتم شان فروختم. و فرمود:

كَانَ مِنْ إِمَائِهِ غَيْرُ ذَوَاتِ أَوْلَادٍ فَهُنَّ حَرَائِرُ مِنْ ثُلُثِهِ‌⁽¹⁾.

وَ يُرْوَي: أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَلِيٍّ خَاصَمَ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ عليهما السلام إِلَي عَبْدِ الْمَلِكِ فِي صَدَقَاتِ النَّبِيِّ وَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَنَا ابْنُ الْمُصَّدِّقِ وَ هَذَا ابْنُ ابْنٍ فَأَنَا أَوْلَي بِهَا مِنْهُ فَتَمَثَّلَ عَبْدُ الْمَلِكِ بِقَوْلِ أَبِي الْحُقَيْقِ:

لَا تَجْعَلِ الْبَاطِلَ حَقّاً وَ لَا *** تَلُطَّ دُونَ الْحَقِّ بِالْبَاطِلِ

قُمْ يَا عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ فَقَدْ وَلَّيْتُكَهَا فَقَامَا فَلَمَّا خَرَجَا تَنَاوَلَهُ عُمَرُ وَ آذَاهُ فَسَكَتَ عليه السلام عَنْهُ وَ لَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ شَيْئاً فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ دَخَلَ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ عَلَي عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام فَسَلَّمَ عَلَيْهِ وَ أَكَبَّ عَلَيْهِ يُقَبِّلُهُ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام يَا ابْنَ عَمِّ لَا تَمْنَعُنِي قَطِيعَةُ أَبِيكَ أَنْ أَصِلَ رَحِمَكَ فَقَدْ زَوَّجْتُكَ ابْنَتِي خَدِيجَةَ ابْنَةَ⁽²⁾عَلِيٍّ.

«21»

عم، [إعلام الوري]: أَمَّا زَيْنَبُ الْكُبْرَي بِنْتُ فَاطِمَةَ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَتَزَوَّجَهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ- وَ وُلِدَ لَهُ مِنْهَا عَلِيٌّ وَ جَعْفَرٌ وَ عَوْنٌ الْأَكْبَرُ وَ أُمُّ كُلْثُومٍ- أَوْلَادُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ وَ قَدْ رَوَتْ زَيْنَبُ عَنْ أُمِّهَا فَاطِمَةَ عليها السلامأَخْبَاراً وَ أَمَّا أُمُّ كُلْثُومٍ فَهِيَ الَّتِي تَزَوَّجَهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ- وَ قَالَ أَصْحَابُنَا إِنَّهُ عليه السلام إِنَّمَا زَوَّجَهَا مِنْهُ بَعْدَ مُدَافَعَةٍ كَثِيرَةٍ وَ امْتِنَاعٍ شَدِيدٍ وَ اعْتِلَالٍ عَلَيْهِ بِشَيْ‌ءٍ بَعْدَ شَيْ‌ءٍ حَتَّي أَلْجَأَتْهُ الضَّرُورَةُ إِلَي أَنْ رَدَّ أَمْرَهَا إِلَي الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ- فَزَوَّجَهَا إِيَّاهُ وَ أَمَّا رُقَيَّةُ بِنْتُ عَلِيٍّ فَكَانَتْ عِنْدَ مُسْلِمِ بْنِ عَقِيلٍ- فَوَلَدَتْ لَهُ عَبْدَ اللَّهِ- قُتِلَ بِالطَّفِّ وَ عَلِيّاً وَ مُحَمَّداً ابْنَيْ مُسْلِمٍ- وَ أَمَّا زَيْنَبُ الصُّغْرَي فَكَانَتْ عِنْدَ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ- فَوَلَدَتْ لَهُ عَبْدَ اللَّهِ وَ فِيهِ الْعَقِبُ مِنْ وُلْدِ عَقِيلٍ وَ أَمَّا أُمُّ هَانِئٍ فَكَانَتْ عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ الْأَكْبَرِ ابْنِ عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ- فَوَلَدَتْ لَهُ مُحَمَّداً قُتِلَ بِالطَّفِّ وَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ- وَ أَمَّا مَيْمُونَةُ بِنْتُ عَلِيٍّ فَكَانَتْ عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ الْأَكْبَرِ ابْنِ عَقِيلٍ فَوَلَدَتْ لَهُ عَقِيلًا وَ أَمَّا نَفِيسَةُ فَكَانَتْ عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ الْأَكْبَرِ ابْنِ عَقِيلٍ- فَوَلَدَتْ لَهُ أُمَّ عَقِيلٍ وَ أَمَّا زَيْنَبُ الصُّغْرَي فَكَانَتْ عِنْدَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَقِيلٍ فَوَلَدَتْ

هر کدام از کنیزانش دارای فرزند نباشد پس از ثلث مال وی آزاد می شوند. ⁽³⁾

روایت شده عمر بن علی از علی بن حسین علیه السلام درباره صدقات و زکات پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام شکایت نزد عبدالملک برد و گفت: ای امیرالمؤمنین من پسر تصدیق شده هستم و این نوه است پس من شایسته تر از او به آن صدقات هستم، عبدالملک قول أبی حقیق را شاهد آورد و گفت:

باطل را حق قرار مده؛ و حق را با باطل تباه مساز.

ای علی بن حسین به پا خیز، من آن صدقات را به تو واگذار کردم، آن دو برخاستند و هنگامی که بیرون رفتند عمر ایشان را گرفت و اذیتشان کرد. امام علیه السلام سکوت کرد و جوابی به او نداد. بعد از آن محمد بن عمر بر علی بن حسین علیه السلام وارد شد و بر او سلام کرد و بر روی او پرید تا او را ببوسد. علی علیه السلام فرمود: ای پسر عمو مرا منع نکن که قطع رابطه کردن پدرت را با صله رحم با تو جواب گویم، من دخترم خدیجه دختر علی را به ازدواج تو درآوردم.⁽⁴⁾

روایت 21

اعلام الوری: اما زینب کبری دختر فاطمه دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله ، عبدالله بن جعفر بن أبی طالب با او ازدواج کرد و برای او علی و جعفر و عون الاکبر و ام‌کلثوم را به دنیا آورد زینب از مادرش فاطمه سلام الله علیها روایاتی را نقل کرده است، اما ام‌کلثوم همان کسی است که عمر بن خطاب با او ازدواج کرد، اصحاب ما شیعیان گفته‌اند: امام علیه السلام ام‌کلثوم را بعد از اجتناب و امتناع بسیار و بهانه جویی‌های پشت سرهم به ازدواج عمر درآورد حتی ضرورت اقتضا کرد تا او موضوع را به عباس بن عبدالمطلب واگذار کرده و او ام‌کلثوم را به ازدواج او درآورد، امّا رقیه دختر علی نزد مسلم بن عقیل بود که عبدالله را برایش به دنیا آورد که در کربلا شهید شد هم چنین علی و محمد پسران مسلم هستند، اما زینب صغری نیز به ازدواج محمد بن عقیل درآمد و برای او عبدالله را به دنیا آورد که نسل فرزندان عقیل از اوست، امّا ام هانی نزد عبدالله اکبر ابن عقیل بن ابی طالب بود که برای او محمد را که در کربلا شهید شد و عبدالرحمن را به دنیا آورد، میمونه دختر علی علیه السلام هم نزد عبدالله الاکبر بن عقیل بود که برایش عقیل را به دنیا آورد، نفیسه هم زن عبدالله الاکبر بن عقیل بود که برای او ام عقیل را به دنیا آورد، زینب صغری زن عبدالرحمن بن عقیل بود

لَهُ سَعْداً⁽¹⁾وَ عَقِيلًا وَ أَمَّا فَاطِمَةُ بِنْتُ عَلِيٍّ عليهما السلام فَكَانَتْ عِنْدَ أَبِي سَعِيدِ بْنِ عَقِيلٍ- فَوَلَدَتْ لَهُ حَمِيدَةَ وَ أَمَّا أُمَامَةُ بِنْتُ عَلِيٍّ- فَكَانَتْ عِنْدَ الصَّلْتِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَوْفَلِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ- فَوَلَدَتْ لَهُ نَفِيسَةَ⁽²⁾وَ تُوُفِّيَتْ عِنْدَهُ‌⁽³⁾.

«22»

يف،⁽⁴⁾[الطرائف] ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: لَمَّا خَطَبَ عُمَرُ إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام قَالَ لَهُ إِنَّهَا صَبِيَّةٌ قَالَ فَأَتَي الْعَبَّاسَ فَقَالَ مَا لِي أَ بِي بَأْسٌ فَقَالَ لَهُ وَ مَا ذَاكَ قَالَ خَطَبْتُ إِلَي ابْنِ أَخِيكَ فَرَدَّنِي أَمَا وَ اللَّهِ لَأُعَوِّرَنَ‌⁽⁵⁾زَمْزَمَ وَ لَا أَدَعُ لَكُمْ مَكْرُمَةً إِلَّا هَدَمْتُهَا وَ لَأُقِيمَنَّ عَلَيْهِ شَاهِدَيْنِ أَنَّهُ سَرَقَ وَ لَأَقْطَعَنَّ يَمِينَهُ فَأَتَاهُ الْعَبَّاسُ فَأَخْبَرَهُ وَ سَأَلَهُ أَنْ يَجْعَلَ الْأَمْرَ إِلَيْهِ فَجَعَلَهُ إِلَيْهِ‌⁽⁶⁾.

كا، [الكافي] علي عن أبيه عن ابن أبي عمير: مثله‌⁽⁷⁾.

«23»

كش، [رجال الكشي] وَجَدْتُ بِخَطِّ جَبْرَئِيلَ بْنِ أَحْمَدَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْخَيَّاطِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ: كَانَ أَبُو خَالِدٍ الْكَابُلِيُّ يَخْدُمُ مُحَمَّدَ بْنَ الْحَنَفِيَّةِ دَهْراً وَ مَا كَانَ يَشُكُّ فِي أَنَّهُ إِمَامٌ حَتَّي أَتَاهُ ذَاتَ يَوْمٍ فَقَالَ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ لِي حُرْمَةً وَ مَوَدَّةً وَ انْقِطَاعاً فَأَسْأَلُكَ بِحُرْمَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِلَّا أَخْبَرْتَنِي أَنْتَ الْإِمَامُ الَّذِي فَرَضَ اللَّهُ طَاعَتَهُ عَلَي خَلْقِهِ قَالَ فَقَالَ يَا أَبَا خَالِدٍ حَلَفْتَنِي بِالْعَظِيمِ الْإِمَامُ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهما السلام عَلَيَّ وَ عَلَيْكَ وَ

که برای او سعد و عقیل را به دنیا آورد، فاطمه دختر علی علیه السلام هم نزد أبی سعید بن عقیل بود که برای او حَمیده را به دنیا آورد، و بالاخره أمامه دختر علی نزد صلت بن عبدالله بن نوفل بن حارث بن عبدالمطلب بود که برای او نفیسه را به دنیا آورد و نزد او وفات یافت.⁽⁸⁾

روایت 22

الطرائف: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که عمر برای خواستگاری نزد امیرالمؤمنین علیه السلام آمد امام به او فرمود: او دختر بچه است، پس عمر نزد عباس آمد و گفت: من چه ام است؟ آیا من عیبی دارم؟ عباس به او گفت: موضوع چیست؟ گفت: من از برادر زاده ات خواستگاری کردم و به من جواب رد داد، به خدا سوگند زمزم را نابود کرده و برای شما هیچ زمینه بزرگی و کرامتی باقی نمی‌گذارم جز این که آن را تباه می‌سازم و دو شاهد برای او قرار می‌دهم که او سارق است و دست راستش را قطع می‌کنم. عباس نزد امام آمد و او را از کار عمر آگاه ساخت و خواست که امام کار را به او واگذار کند. امام علیه السلام نیز همین کار را انجام داد.

کافی: ابن ابی عمیر نیز مانند آن را نقل کرده است.⁽⁹⁾

روایت 23

رجال الکشی: امام باقر علیه السلام فرمود: زمانی أبو خالد کابلی به محمد بن حنیفه خدمت می‌کرد و شک نداشت که او امام است تا این که روزی نزد او آمد و گفت: فدایت شوم، برای من حرمت و دوستی و جدایی است، از تو به حرمت رسول خدا صلی الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام می‌خواهم که به من بگویی آیا تو امامی هستی که خداوند اطاعت از او را بر بندگانش واجب ساخته است؟ گفت: ای خالد مرا به شخص بزرگی قسم دادی، علی بن حسین، امام من و تو

عَلَي كُلِّ مُسْلِمٍ فَأَقْبَلَ أَبُو خَالِدٍ لَمَّا أَنْ سَمِعَ مَا قَالَهُ مُحَمَّدُ ابْنُ الْحَنَفِيَّةِ وَ جَاءَ إِلَي عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام فَلَمَّا اسْتَأْذَنَ عَلَيْهِ فَأُخْبِرَ أَنَّ أَبَا خَالِدٍ بِالْبَابِ أَذِنَ لَهُ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ دَنَا مِنْهُ قَالَ مَرْحَباً بِكَ يَا كَنْكَرُ مَا كُنْتَ لَنَا بِزَائِرٍ مَا بَدَا لَكَ فِينَا فَخَرَّ أَبُو خَالِدٍ سَاجِداً شُكْراً⁽¹⁾لِلَّهِ تَعَالَي مِمَّا سَمِعَ مِنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهما السلام فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يُمِتْنِي حَتَّي عَرَفْتُ إِمَامِي فَقَالَ لَهُ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهما السلام وَ كَيْفَ عَرَفْتَ إِمَامَكَ يَا أَبَا خَالِدٍ- قَالَ إِنَّكَ دَعَوْتَنِي بِاسْمِيَ الَّذِي سَمَّتْنِي أُمِّي الَّتِي وَلَدَتْنِي وَ قَدْ كُنْتُ فِي عَمْيَاءَ مِنْ أَمْرِي وَ لَقَدْ خَدَمْتُ مُحَمَّدَ ابْنَ الْحَنَفِيَّةِ عُمُراً⁽²⁾مِنْ عُمُرِي وَ لَا أَشُكُّ إِلَّا وَ أَنَّهُ إِمَامٌ حَتَّي إِذَا كَانَ قَرِيباً سَأَلْتُهُ بِحُرْمَةِ اللَّهِ وَ بِحُرْمَةِ رَسُولِهِ وَ بِحُرْمَةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ- فَأَرْشِدْنِي إِلَيْكَ وَ قَالَ هُوَ الْإِمَامُ عَلَيَّ وَ عَلَيْكَ وَ عَلَي جَمِيعِ خَلْقِ اللَّهِ كُلِّهِمْ ثُمَّ أَذِنْتَ لِي فَجِئْتُ فَدَنَوْتُ مِنْكَ وَ سَمَّيْتَنِي بِاسْمِيَ الَّذِي سَمَّتْنِي أُمِّي فَعَلِمْتُ أَنَّكَ الْإِمَامُ الَّذِي فَرَضَ اللَّهُ طَاعَتَهُ عَلَيَّ وَ عَلَي كُلِّ مُسْلِمٍ‌⁽³⁾.

«24»

يج، [الخرائج و الجرائح] عَنْ أَبِي خَالِدٍ مِثْلَهُ: إِلَّا أَنَّهُ قَالَ فِي آخِرِهِ وَلَدَتْنِي أُمِّي فَسَمَّتْنِي وَرْدَانَ فَدَخَلَ عَلَيْهَا وَالِدِي فَقَالَ سَمِيِّهِ كَنْكَرَ وَ اللَّهِ مَا سَمَّانِي بِهِ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ إِلَي يَوْمِي هَذَا غَيْرُكَ فَأَشْهَدُ أَنَّكَ إِمَامُ مَنْ فِي الْأَرْضِ وَ مَنْ فِي السَّمَاءِ⁽⁴⁾.

«25»

كش، [رجال الكشي] حَمْدَوَيْهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَصْبَغَ عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ بُرَيْدٍ الْعِجْلِيِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقَالَ لِي لَوْ كُنْتُ سَبَقْتُ قَلِيلًا لَأَدْرَكْتُ حَيَّانَ السَّرَّاجَ قَالَ وَ أَشَارَ إِلَي مَوْضِعٍ فِي الْبَيْتِ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقَالَ وَ كَانَ هَاهُنَا جَالِساً فَذَكَرَ مُحَمَّدَ ابْنَ الْحَنَفِيَّةِ وَ ذَكَرَ حَيَاتَهُ وَ جَعَلَ يُطْرِيهِ وَ يُقَرِّظُهُ فَقُلْتُ لَهُ يَا حَيَّانُ أَ لَيْسَ تَزْعُمُ وَ يَزْعُمُونَ وَ تَرْوِي وَ يَرْوُونَ لَمْ يَكُنْ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ شَيْ‌ءٌ إِلَّا وَ هُوَ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ مِثْلُهُ قَالَ بَلَي قَالَ فَقُلْتُ فَهَلْ رَأَيْنَا

و تمامی مسلمانان است. هنگامی که ابوخالد این سخن را از محمد بن حنیفه شنید نزد علی بن حسین علیه السلام آمد. هنگامی که اجازه ورود خواست و امام علیه السلام فهمید که او پشت در است، به او اجازه ورود داد. چون وارد شد، حضرت به نزدیک او شد و فرمود: خوش آمدی ای کَنکَر! تو از ما دیدار نمی‌کردی چه چیزی تازه ای در مورد ما دریافته ای؟ أبوخالد هنگامی که کلام علی بن حسین علیه السلام را شنید برای سپاس از خداوند به سجده افتاد و گفت: سپاس مخصوص خدایی است که مرا نمیراند تا امامم را شناختم، علی بن حسین علیه السلام به او فرمود: ای ابا خالد چگونه امامت را شناختی؟ گفت: تو مرا با اسمی صدا زدی که مادرم هنگام تولد آن را بر من گذاشت، من در کارم پریشان و جاهل بودم و عمری را نزد محمد بن حنیفه خدمت کردم و شک کردم که او امام است تا این که اخیراً از او به حرمت خداوند و رسولش و امیرالمؤمنین علیه السلام درخواست کردم تا این که مرا به سوی تو راهنمایی کرد و گفت: او امام من و تو و تمامی مردم است پس به من اذن داد تا به سوی شما آمدم و شما مرا با اسمی صدا زدید که مادرم نامیده بود آنگاه فهمیدم شما امامی هستید که خداوند اطاعت از او را بر من و همه مسلمانان واجب کرده است.⁽⁵⁾

روایت 24

الخرائج و الجرائح: از أبو خالد مانند آن است جز اینکه او در آخرش گفته است: مادرم مرا به دنیا آورد و مرا وردان نامید پس پدرم به او وارد شد و گفت: او را کَنْکَر بنام، به خدا سوگند کسی تا امروز مرا با آن صدا نزد و من گواهی می‌دهم که تو امام همه اهل زمین و آسمانی.⁽⁶⁾

روایت 25

رجال الکشی: برید عجلیّ گفت: بر امام صادق علیه السلام وارد شدم و ایشان به من فرمود: اگر کمی قبل رسیده بودی حیان سرَّاج را می‌دیدی، برید عجلی گفت: امام صادق علیه السلام به جایی در خانه اشاره کرد و فرمود: او اینجا نشسته بود، پس محمد بن حنیفه و دوران حیاتش را به یاد آورد و شروع به ستایش و مدح او کرد. من به او گفتم: ای حیان آیا این طور نیست که گمان می‌کنی و گمان می‌کنند و روایت می‌کنی و روایت می‌کنند که: در بنی اسرائیل چیزی نبوده مگر آنکه نظیر آن در این امت نیز هست؟ گفت: آری، گفتم: آیا دیدیم

وَ رَأَيْتُمْ وَ سَمِعْنَا وَ سَمِعْتُمْ بِعَالِمٍ مَاتَ عَلَي أَعْيُنِ النَّاسِ فَنُكِحَ نِسَاؤُهُ وَ قُسِمَتْ أَمْوَالُهُ وَ هُوَ حَيٌّ لَا يَمُوتُ فَقَامَ وَ لَمْ يَرُدَّ عَلَيَّ شَيْئاً⁽¹⁾.

بيان

أطراه أحسن الثناء عليه و التقريظ مدح الإنسان و هو حي بحق أو باطل.

«26»

كش، [رجال الكشي] حَمْدَوَيْهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَي قَالَ رَوَي أَصْحَابُنَا عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: أَتَانِي ابْنُ عَمٍّ لِي يَسْأَلُنِي أَنْ آذَنَ لِحَيَّانَ السَّرَّاجِ فَأَذِنْتُ لَهُ فَقَالَ لِي يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْ شَيْ‌ءٍ أَنَا بِهِ عَالِمٌ إِلَّا أَنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْهُ أَخْبِرْنِي عَنْ عَمِّكَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ مَاتَ قَالَ فَقُلْتُ أَخْبَرَنِي أَبِي أَنَّهُ كَانَ فِي ضَيْعَةٍ لَهُ فَأُتِيَ فَقِيلَ لَهُ أَدْرِكْ عَمَّكَ قَالَ فَأَتَيْتُ‌⁽²⁾وَ قَدْ كَانَتْ أَصَابَتْهُ غَشْيَةٌ فَأَفَاقَ فَقَالَ لِيَ ارْجِعْ إِلَي ضَيْعَتِكَ قَالَ فَأَبَيْتُ فَقَالَ لَتَرْجِعَنَّ قَالَ فَانْصَرَفْتُ فَمَا بَلَغْتُ الضَّيْعَةَ حَتَّي أَتَوْنِي فَقَالُوا أَدْرِكْهُ فَأَتَيْتُهُ فَوَجَدْتُهُ قَدِ اعْتُقِلَ لِسَانُهُ فَأَتَوْا بِطَشْتٍ وَ جَعَلَ يَكْتُبُ وَصِيَّتَهُ فَمَا بَرِحْتُ حَتَّي غَمَّضْتُهُ وَ كَفَّنْتُهُ وَ غَسَّلْتُهُ وَ صَلَّيْتُ عَلَيْهِ وَ دَفَنْتُهُ فَإِنْ كَانَ هَذَا مَوْتاً فَقَدْ وَ اللَّهِ مَاتَ قَالَ فَقَالَ لِي رَحِمَكَ اللَّهُ شُبِّهَ عَلَي أَبِيكَ قَالَ فَقُلْتُ يَا سُبْحَانَ اللَّهِ أَنْتَ تَصْدِفُ عَلَي قَلْبِكَ قَالَ فَقَالَ لِي وَ مَا الصَّدْفُ عَلَي الْقَلْبِ قَالَ قُلْتُ الْكَذِبُ‌⁽³⁾.

بيان

صدف عنه أعرض و علي بمعني عن أو ضمن معني الافتراء و نحوه أي تعرض عن الحق مفتريا علي قلبك حيث تدعي ما لا يصدقه قلبك.

«27»

كشف، [كشف الغمة]: قِيلَ لِمُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ رَحِمَهُ اللَّهُ أَبُوكَ يَسْمَحُ بِكَ فِي الْحَرْبِ وَ يَشُحُّ بِالْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ عليهما السلام فَقَالَ هُمَا عَيْنَاهُ وَ أَنَا يَدُهُ وَ الْإِنْسَانُ يَقِي عَيْنَيْهِ بِيَدِهِ وَ قَالَ مَرَّةً أُخْرَي وَ قَدْ قِيلَ لَهُ ذَلِكَ أَنَا وَلَدُهُ وَ هُمَا وَلَدَا رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله⁽⁴⁾.

و دیدید و شنیدیم و شنیدید که دانشمندی در نظر مردم از دنیا رفت آنگاه با زنانش ازدواج کردند و اموالش تقسیم شد در حالی که او زنده است و نمی میرد؟ او برخاست و چیزی به من نگفت.⁽⁵⁾

توضیح

أطراه یعنی از او مدح و ستایش بسیار کرد. تقریظ: مدح کردن انسانی که زنده است، چه بر حق و چه بر باطل.

روایت 26

رجال الکشی: امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: پسر عمویم نزد من آمد و از من خواست که به حیان سرَّاج اذن دهم. من به او اجازه دادم و به من گفت: ای جعفر صادق علیه السلام من می‌خواهم چیزی از شما بپرسم که آن را می‌دانم ولی دوست دارم از زبان شما بشنوم، به من بگویید آیا عمویتان محمد بن علی درگذشت؟ گفتم: پدرم به من فرمود که او در ملک زراعی‌اش بود آنگاه کسی جلو آمد و به او گفته شد: عمویت را دریاب. گفت: من نزد او آمدم و او بیهوش شده بود، آنگاه به هوش آمده و به من گفت: به ملک زراعی‌ات برگرد. گفت: حرفش را گوش نکردم و او گفت: باید برگردی آنگاه من بازگشتم و هنوز به زمین برنگشته بودم که نزد من آمدند و گفتند: او را دریاب، من نزد او آمده و دیدم که زبانش بند آمده است آنگاه تشتی آوردند و او شروع به نوشتن وصیتش کرد، طولی نگذشت که چشمان او را بستم و کفنش کرده و غسلش دادم و بر او نماز خوانده و دفنش کردم، به خدا سوگند اگر آن مرگ باشد پس او مرده است. حیان سرَّاج به من گفت: خداوند تو را رحمت کند، امربر پدرت مشتبه شده است. گفتم: سبحان الله تو از دلت روی می گردانی؟ او به من گفت: روی گرداند از دل چیست؟ گفتم: دروغ.⁽⁶⁾

توضیح

« صدف عنه» یعنی روی برگرداند و «علی» به معنی «عن» است یا معنی افتراء و مانند آن را در بر دارد یعنی در حالی که دروغ می گویی از حق روی می گردانی به طوری که ادعایی می کنی که قلبت تو را تصدیق نمی کند

روایت 27

کشف الغمة: به محمد بن حنفیه رحمة الله علیه گفته شد: پدرت در جنگ به تو اذن می‌دهد اما نسبت به حسن و حسین علیهما السلام اصرار به ماندن می‌کند، او گفت: آن دو چشمان او هستند و من دستش و انسان از چشمانش با دستش محافظت می‌کند. بار دیگر که این حرف به او زده شد گفت: من فرزندش هستم و آن دو فرزندان رسول خدا صلی الله علیه و آله هستند. ⁽⁷⁾

«28»

كا، [الكافي] عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام قَالَ: إِنَّ أَسْمَاءَ بِنْتَ عُمَيْسٍ نَفِسَتْ بِمُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ فَأَمَرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله حِينَ أَرَادَتِ الْإِحْرَامَ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ أَنْ تَحْتَشِيَ بِالْكُرْسُفِ وَ الْخِرَقِ وَ تُهِلَّ بِالْحَجِّ الْخَبَرَ⁽¹⁾.

«29»

يف، [الطرائف] أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِي مُسْنَدِهِ بِإِسْنَادِهِ إِلَي الْمُسْتَظِلِ‌⁽²⁾قَالَ: إِنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ خَطَبَ إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام أُمَّ كُلْثُومٍ فَاعْتَلَّ بِصِغَرِهَا فَقَالَ لَهُ لَمْ أَكُنْ أُرِيدُ الْبَاهَ وَ لَكِنْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ كُلُّ حَسَبٍ وَ نَسَبٍ مُنْقَطِعٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا خَلَا حَسَبِي وَ نَسَبِي وَ كُلُّ قَوْمٍ فَإِنَّ عَصَبَتَهُمْ لِأَبِيهِمْ مَا خَلَا وُلْدَ فَاطِمَةَ فَإِنِّي أَنَا أَبُوهُمْ وَ عَصَبَتُهُمْ‌⁽³⁾.

كَنْزُ الْكَرَاجُكِيِّ، عَنِ الْقَاضِي السُّلَمِيِّ أَسَدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ الْعَتَكِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْكُدَيْمِيِّ عَنْ بِشْرِ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ شَرِيكِ بْنِ شَبِيبٍ عَنْ عُرْوَةَ عَنِ الْمُسْتَطِيلِ بْنِ حُصَيْنٍ: مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّ فِيهِ فَاعْتَلَّ بِصِغَرِهَا وَ قَالَ إِنِّي أَعْدَدْتُهَا لِابْنِ أَخِي جَعْفَرٍ وَ مَكَانَ كُلِّ قَوْمٍ كُلُّ بَنِي أُنْثَي‌⁽⁴⁾.

«30»

كا، [الكافي] عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْبَطَائِنِيِّ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مِيثَمٍ أَوْ صَالِحِ بْنِ مِيثَمٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: أَتَتِ امْرَأَةٌ مُجِحٌّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَتْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنِّي زَنَيْتُ فَطَهِّرْنِي وَ سَاقَ الْحَدِيثَ الطَّوِيلَ إِلَي أَنْ قَالَ فَأَخْرَجَهَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِلَي الظَّهْرِ بِالْكُوفَةِ فَأَمَرَ أَنْ يُحْفَرَ لَهَا حَفِيرَةٌ ثُمَ

روایت 28

کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: هنگامی که اسماء دختر عمیس، محمد بن أبی بکر را به دنیا آورد. رسول خدا صلی الله علیه و آله به او امر کرد هنگامی که خواست از ذی الحلیفه احرام ببندد، دور شکمش را با پنبه و تکه های پارچه پر کند و تهلیل حج را بگوید، تا آخر روایت. ⁽⁵⁾

روایت 29

الطرائف: عمر بن خطاب ام‌کلثوم را از علی علیه السلام خواستگاری کرد، امام کوچک بودن او را بهانه آورد و به او گفت: نمی‌خواستم فخر بفروشم ولی از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: همه حسب و نسب‌ها در روز قیامت منقطع می‌شوند جز حسب و نسب من و تبار هر قومی از پدرشان است به جز فرزندان فاطمه سلام الله علیها که من پدر و خویشاوندشان هستم.⁽⁶⁾

کنز الکراجکی: امام علی علیه السلام کوچک بودن ام‌کلثوم را بهانه آورد و فرمود: من او را برای برادر زاده ام جعفر نشان کرده‌ام و به جای «هر قومی» « فرزندِ هر دختری» آمده است.⁽⁷⁾

روایت 30

کافی: زنی حامله نزد امیرالمؤمنین علیه السلام گریه و ناله کرد و گفت: ای امیرالمؤمنین من مرتکب زنا شدم، مرا پاکیزه گردان. این حدیث طولانی را ادامه دا تا آن که گفت:آن گاه امیرالمؤمنین او را به بیرون از کوفه برد و دستور داد تا گودالی برایش حفر کنند

دَفَنَهَا⁽¹⁾فِيهِ ثُمَّ رَكِبَ بَغْلَتَهُ وَ نَادَي بِأَعْلَي صَوْتِهِ‌⁽²⁾يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَي عَهِدَ إِلَي نَبِيِّهِ صلي الله عليه و آله عَهْداً عَهِدَهُ مُحَمَّدٌ صلي الله عليه و آله إِلَيَّ بِأَنْ‌⁽³⁾لَا يُقِيمَ الْحَدَّ مَنْ لِلَّهِ عَلَيْهِ حَدٌّ فَمَنْ كَانَ لِلَّهِ عَلَيْهِ حَدٌّ مِثْلُ مَا لَهُ عَلَيْهَا⁽⁴⁾فَلَا يُقِيمُ عَلَيْهَا الْحَدَّ قَالَ فَانْصَرَفَ النَّاسُ يَوْمَئِذٍ كُلُّهُمْ مَا خَلَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ- فَأَقَامَ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةُ عَلَيْهَا الْحَدَّ يَوْمَئِذٍ وَ مَا مَعَهُمْ غَيْرُهُمْ قَالَ وَ انْصَرَفَ فِيمَنِ انْصَرَفَ يَوْمَئِذٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ‌⁽⁵⁾.

«31»

كِتَابُ الْغَارَاتِ، لِإِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ عَنْ مُغِيرَةَ الضَّبِّيِّ قَالَ: لَمَّا نَكَحَ عَلِيٌّ عليه السلام لَيْلَي بِنْتَ مَسْعُودٍ النَّهْشَلِيِّ قَالَتْ: مَا زِلْتُ أُحِبُّ أَنْ يَكُونَ بَيْنِي وَ بَيْنَهُ سَبَبٌ مُنْذُ رَأَيْتُهُ فَأَقَامَ مَقَاماً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله فَذَكَرَ أَنَّهُ وَلَدَتْ لَهُ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَلِيٍّ- فَبَايَعَ مُصْعَباً يَوْمَ الْمُخْتَارِ.

أقول: قال ابن أبي الحديد في شرح نهج البلاغة دفع أمير المؤمنين عليه السلام يوم الجمل رايته إلي محمد ابنه و قد استوت الصفوف و قال له احمل فتوقف قليلا فقال يا أمير المؤمنين‌⁽⁶⁾أ ما تري السماء كأنها شآبيب‌⁽⁷⁾المطر فدفع في صدره و قال أدركك عرق من أمك ثم أخذ الراية بيده فهزها ثم قال:

پس او را در آن دفن کرد و سوار قاطرش شد و با صدای بلند فرمود: ای مردم خداوند بزرگ با رسولش عهدی بسته است که همان عهد را محمد صلی الله علیه و آله با من بسته که هر کس که برای او از جانب خداوند مجازاتی است حد جاری نمی‌کند، پس هر کس به مانند این زن برای او مجازات و حدی از جانب خداوند است، نمی‌تواند بر این زن حد جاری کند. پس همه مردم به جز امیرالمؤمنین، حسن و حسین علیهم السلام برگشتند و آن سه نفر مجازات شرعی را بر او جاری کردند و کسی نزد آن ها نبود و محمد پسر امیرالمؤمنین علیه السلام از کسانی بود که در آن روز بازگشت.⁽⁸⁾

روایت 31

هنگامی که علی علیه السلام با لیلی دختر مسعود نَّهْشَلِیّ ازدواج کرد. لیلی گفت: از زمانی که او را دیدم پیوسته دوست داشتم که بین من و او سبب و قرابتی باشد. سپس علی علیه السلام در جای پا رسول خدا صلی الله علیه و آله ایستاد و به یاد آورد که لیلی برای ایشان عبیدالله را به دنیا آورد که در جنگ مختار با مصعب بیعت کرد.

می‌گویم: ابن ابی الحدید در شرح نهج‌البلاغه گفت: امیرالمؤمنین علیه السلام در جنگ جمل پرچمش را به محمد پسرش داد و صفوف منظم و یکدست شد و به او فرمود: آن را بگیر، او کمی درنگ کرد و گفت: ای امیرالمؤمنین آیا آسمان را نمی‌بینی گویی قطره های باران است. پس امام علیه السلام به سینه‌اش زد و فرمود: یک رگ از مادرت را گرفته ای. آنگاه با دستش پرچم را گرفت و آن را به اهتزاز درآورد و (به حالت رجز) فرمود:

اطعن بها طعن أبيك تحمد *** لا خير في الحرب إذا لم توقد

بالمشرفي و القنا المسدد.

ثم حمل و حمل الناس خلفه فطحن عسكر البصرة قيل لمحمد لم يغرر بك أبوك في الحرب و لا يغرر بالحسن و الحسين فقال إنهما عيناه و أنا يمينه فهو يدفع عن عينيه بيمينه كان علي عليه السلام يقذف بمحمد في مهالك الحرب و يكف حسنا و حسينا عنها و من كلامه في يوم صفين أملكوا عني هذين الفتيين أخاف أن ينقطع بهما نسل رسول الله صلي الله عليه و آله.

أم محمد خولة بنت جعفر بن قيس بن مسلمة⁽¹⁾بن عبيد بن ثعلبة بن يربوع بن ثعلبة بن الدول بن حنيفة بن لجيم بن صعب بن علي بن بكر بن وائل و اختلف في أمرها فقال قوم إنها سبية من سبايا الردة قوتل أهلها علي يد خالد بن الوليد في أيام أبي بكر لما منع كثير من العرب الزكاة و ارتدت بنو حنيفة و ادعت نبوة مسيلمة و أن أبا بكر دفعها إلي علي عليه السلام من سهمه في المغنم و قال قوم منهم أبو الحسن علي بن محمد بن سيف المدائني هي سبية في أيام رسول الله صلي الله عليه و آله قالوا بعث رسول الله صلي الله عليه و آله عليا عليه السلام إلي اليمن فأصاب خولة في بني زبية⁽²⁾و قد ارتدوا مع عمرو بن معديكرب و كانت زبية سبتها من بني حنيفة في غارة لهم عليهم فصارت في سهم علي عليه السلام فقال رسول الله صلي الله عليه و آله إن ولدت منك غلاما فسمه باسمي و كنه بكنيتي فولدت له بعد موت فاطمة عليها السلام محمدا فكناه أبا القاسم و قال قوم و هم المحققون و قولهم الأظهر أن بني أسد أغارت علي بني حنيفة في خلافة أبي بكر فسبوا خولة بنت جعفر و قدموا بها المدينة فباعوها من علي عليه السلام و بلغ قومها خبرها فقدموا المدينة علي علي فعرفوها و أخبروه بموضعها منهم فأعتقها و مهرها و تزوجها فولدت له محمدا فكناه أبا القاسم و هذا القول هو اختيار أحمد

«با نیزه مانند ضربه پدرت به آن ضربه بزن تا ستایش شوی، اگر آتش آن با شمشیر و نیزه های راست و محکم شعله‌ور نشود هیچ خیری در جنگ نیست».

آنگاه حمله کرد و مردم نیز پشت سرش حمله کردند و سپاه بصره را زیر و رو کرد. به محمد گفته شد: چرا پدرت تو را در جنگ به خطر می اندازد اما با حسن و حسین این چنین نمی کند؟ گفت: آن دو چشمانش هستند و من دست راستش هستم و او از چشمانش با دستش محافظت می‌کند. علی علیه السلام محمد را به هلاکت گاه های جنگ می‌فرستاد و از رفتن حسن و حسین جلوگیری می‌کرد، ایشان در جنگ صفین فرمود: از طرف من مراقب این دو جوان من باشید، می‌ترسم که با کشته شدن آن دو نسل رسول خدا صلی الله علیه و آله قطع شود.

مادر محمد، خوله دختر جعفر بن قیس بن مسلمه بن عبید بن ثعلبه بن یربوع بن ثعلبه بن الدول بن حنیفه بن لجیم بن صعب بن علی بن بکر بن وائل است و درباره امر او اختلافاتی است: گروهی گفته‌اند: او اسیری از اسیران ردّه بود که خانواده اش به دست خالد بن ولید در دوران خلافت ابوبکر کشته شدند هنگامی که بسیاری از اعراب از دادن زکات امتناع کردند و بنی حنیفه مرتد شد و ادعای پیامبری مسیلمه را کردند و ابوبکر او را به علی علیه السلام بابت سهم ایشان از غنایم داد. گروهی دیگر از جمله أبوحسن علی بن محمد بن سیف مدائنی گفته است: او در جنگ‌های رسول خدا صلی الله علیه و آله اسیر شد و گفتند: رسول خدا صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را به یمن فرستاد و ایشان به خوله در بنی زبیه برخورد کرد که با عمر بن معدی کرب مرتد شدند و زبیه او را از بنی حنیفه در جنگ با آن‌ها به اسارت گرفته بود. او سهم علی علیه السلام شد و پیامبر صلی الله علیه و آله به ایشان فرمود: اگر فرزندی برایت به دنیا آورد، اسم و کنیه مرا بر او بگذار. بعد از وفات فاطمه سلام الله علیها او محمد را به دنیا آورد و علی علیه السلام کنیه او را ابوالقاسم قرار داد، گروهی دیگر که قول آن‌ها روشن‌تر است گفته‌اند: بنی اسد در دوران خلافت ابوبکر بر بنی حنیفه یورش بردند و خوله دختر جعفر را به اسارت گرفتند، آن گاه او را به مدینه آورده و به علی علیه السلام فروختند. این خبر به خویشان آن زن رسید و آن‌ها به مدینه آمده و به نزد علی علیه السلام رفته و ماجرای آن زن و خویشی و نزدیکی خود را با وی به اطلاع امیرالمؤمنین علیه السلام رساندند. علی علیه السلام او را آزاد کرده و برایش مهریه تعیین نمود و به ازدواج خود درآورد؛ او برای علی علیه السلام محمد را به دنیا آورد و کنیه‌ابوالقاسم را برایش قرار داد و این گفته احمد

بن يحيي البلاذري في كتابه المعروف بتاريخ الأشراف.

لما تعامس‌⁽¹⁾محمد يوم الجمل عن الحملة و حمل علي عليه السلام بالراية فضعضع‌⁽²⁾أركان عسكر الجمل دفع إليه الراية و قال امح الأولي بالأخري و هذه الأنصار معك و ضم إليه خزيمة بن ثابت ذا الشهادتين في جمع من الأنصار كثير منهم أهل بدر حمل حملات كثيرة أزال بها القوم عن مواقفهم و أبلي بلاء حسنا فقال خزيمة بن ثابت لعلي عليه السلام أما إنه لو كان غير محمد اليوم لافتضح و لئن كنت خفت عليه الجبن و هو بينك و بين حمزة و جعفر لما خفنا عليه و إن كنت أردت أن تعلمه الطعان فطال ما علمته الرجال و قالت الأنصار يا أمير المؤمنين لو لا ما جعل الله تعالي لحسن و الحسين‌⁽³⁾لما قدمنا علي محمد أحدا من العرب فقال عليه السلام أين النجم من الشمس و القمر أما إنه قد أغني و أبلي و له فضل و لا ينقص فضل صاحبه‌⁽⁴⁾عليه و حسب صاحبكم ما انتهت به نعمة الله تعالي إليه فقالوا يا أمير المؤمنين إنا و الله ما نجعله كالحسن و الحسين و لا نظلمهما و لا نظلمه لفضلهما عليه حقه فقال علي عليه السلام أين يقع ابني من ابني رسول الله صلي الله عليه و آله⁽⁵⁾فقال خزيمة بن ثابت فيه :

محمد ما في عودك اليوم وصمة *** و لا كنت في الحرب الضروس معردا⁽⁶⁾

أبوك الذي لم يركب الخيل مثله *** علي و سماك النبي محمدا

فلو كان حقا من أبيك خليفة *** لكنت و لكن ذاك مالا يري بدا

و أنت بحمد الله أطول غالب *** لسانا و أنداها بما ملكت يدا

و أقربها من كل خير تريده *** قريش و أوفاها بماقال موعدا

بن بلاذری در کتاب معروفش تاریخ الاشراف است.

هنگامی که محمد در جنگ جمل از حمله باز ایستاد و علی علیه السلام پرچم را گرفت و لشکریان جمل را پراکنده ساخت، پرچم را به او داد و فرمود: با اولی دومی را نابود کن که این انصار با تو هستند و خزیمه بن ثابت ذو شهادتین را در جمعی از انصار که بسیاری از آن‌ها اهل بدر بودند به او ملحق ساخت. او حملات زیادی را انجام داد که آن قوم را از مواضعشان دور کرد و رشادت های فراوانی از خود نشان داد، آن گاه خزیمه بن ثابت به علی علیه السلام گفت: اگر امروز غیر از محمد بود رسوا می‌شد و شما به خاطر ترسو بودنش بر او نگران شده بودید در حالی که در رده شما و حمزه و جعفر بود ما نگران نشده و نترسیدیم و اگر می خواستید نیزه زدن را به او بیاموزید خیلی طول می کشید تا آنچه به بزرگ مردان آموخته بودید به او یاد دهید. ای امیرالمؤمنین اگر نبود آنچه را که خداوند تعالی برای حسن و حسین علیهما السلام قرار داده، کسی از اعراب را بر او مقدم نمی‌کردیم. حضرت علیه السلام فرمود: ستاره کجا و خورشید و ماه کجا؟ آگاه باشید که او بی نیاز کرد و شجاعت نشان داد و فضل و برتری برای اوست و فضل صاحبش به خاطر او کم نمی‌شود، و بر صاحب شما همین بس که نعمت خداوند بر او تمام شد. پس گفتند: ای امیرالمؤمنین علیه السلام به خدا سوگند ما او را به مانند حسن و حسین قرار نمی دهیم و به آن دو ستم روا نمی سازیم و همچنین به دلیل برتری آن دو بر او به او ظلم نمی کنیم. علی علیه السلام فرمود: پسر من کجا و دو پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله کجا؟

آن گاه خزیمه بن ثابت در باره او گفت:

ای محمد امروز به خاطر بازگشتت ننگی بر تو نیست، و تو در جنگ مهلک نگریخته و فرار نکردی.

پدرت که کسی به مانند او سوار اسب نشده است، علی است و پیامبر تو را محمد نامید.

اگرچه حق بود که خلیفه و جانشین پدرت تو باشی، ولی آنچه دیده نمی شود آشکار شده است.

به فضل الهی زبان و سخن تو برترین و غالب است و تو بخشنده‌ترین هستی در آنچه در اختیار داری.

و تو نزدیک‌ترین آن‌ها به هر خوبی هستی که قریش خواستار آن است و باوفاترین آن‌ها در گفته و وعده خویش.

و أطعنهم صدر الكمي برمحه *** و أكساهم للهام عضبا مهندا⁽¹⁾

سوي أخويك السيدين كلاهما *** إماما الوري و الداعيان إلي الهدي

أبي الله أن يعطي عدوك مقعدا *** من الأرض أو في اللوح مرقي و مصعدا⁽²⁾.

و قال في موضع آخر روي عمرو بن أبي شيبة عن سعيد بن جبير قال خطب عبد الله بن الزبير فنال من علي عليه السلام فبلغ ذلك محمد بن الحنفية فجاء إليه و هو يخطب فوضع له كرسي فقطع عليه خطبته و قال يا معشر العرب شاهت الوجوه أ ينتقص علي و أنتم حضور إن عليا كان يد الله علي أعدائه و صاعقة من أمر الله‌⁽³⁾أرسله علي الكافرين به و الجاحدين لحقه فقتلهم بكفرهم فشنئوه و أبغضوه و ضمروا⁽⁴⁾له السيف و الحسد و ابن عمه عليه السلام حي بعد لم يمت فلما نقله الله إلي جواره و أحب له ما عنده أظهرت له رجال أحقادها و شفت أضغانها فمنهم من ابتزه حقه و منهم من أسمر به‌⁽⁵⁾ليقتله و منهم من شتمه و قذفه بالأباطيل فإن يكن لذريته و ناصري دعوته دولة ينشر عظامهم و يحفر علي أجسادهم و الأبدان‌⁽⁶⁾يومئذ بالية بعد أن يقتل الأحياء منهم و يذل رقابهم و يكون الله عز اسمه قد عذبهم بأيدينا و أخزاهم و نصرنا عليهم و شفي صدورنا منهم إنه و الله ما يشتم عليا إلا كافر يسر شتم رسول الله صلي الله عليه و آله و يخاف أن يبوح به فيلقي شتم علي عنه‌⁽⁷⁾أما إنه قد يخطب المنية⁽⁸⁾منكم من امتد عمره و سمع قول رسول الله صلي الله عليه و آله فيه لا

تو برترین نیزه زنندگان به سینه پهلوانان و کسی هستی که سرها را با شمشیر هندی می‌پوشانی .

به جز دو برادر بزرگت که پیشوایان مردم و دعوت کنندگان به هدایت هستند.

خداوند امتناع کرد از این که برای دشمنت نشیمنگاهی در زمین یا پلکانی در آسمان قرار دهد.⁽⁹⁾

ابن ابی الحدید در جایی دیگر گفته است: عبدالله بن زبیر خطبه خواند و به علی علیه السلام دشنام داد. این خبر به محمد بن حنفیه رسید آن گاه نزد عبدالله بن زبیر آمد در حالی که او خطبه می‌خواند، سپس یک کرسی برای او گذاشته شد و خطبه او را قطع کرده و گفت: ای جماعت عرب! چهره‌ها زشت شده است، آیا در حضور شما علی کم ارزش شمرده می‌شود؟ علی دست خداوند بر دشمنانش و صاعقه ای از امر او بود که خداوند او را به سوی کافران و پایمال کنندگان حقش فرستاد پس او آن‌ها را با کفرشان کشته و آنها با او کینه‌توزی و دشمنی کردند و به رویش شمشیر کشیده و حسادت کردند و پسر عمویش صلی الله علیه وآله هنوز زنده بود و نمرده بود. هنگامی که خداوند او را به جوار خود متصل ساخت و نیکوترین داشته هایش را بر او ارزانی کرد، افرادی کینه و دشمنی را با او آشکار کردند بعضی از آنان حقش را به زور گرفتند و برخی شبانه به گفتگو نشستند تا او را به قتل برسانند و برخی دیگر او را سرزنش کردند و به باطل‌ها متهم ساختند، اگر خاندان او و یاری دهندگان دعوتش قدرت داشتند استخوان هایشان را خرد می کردند و جسد ها آن ها را چال می کردند و بدن ها تا امروز پوسیده بودند پس از اینکه زندگان آنها هم کشته شده بودند و خوار شده بودند، و خداوند عز وجل با دست های ما آن ها را عذاب می داد، و آنها را خوار می ساخت و ما را بر آنان پیروز می گردانید، و سینه های ما را از آنها آرام می ساخت. به خدا قسم که هیچ کس علی را ناسزا نمی گوید مگر اینکه کافری باشد که با سرزنش رسول الله صلی الله علیه و آله شاد می گردد و می ترسد که آن را آشکار کند. به همین دلیل با ناسزا گفتن بر علی علیه السلام بر او - پیامبر - کنایه می زند اما مطمئنا اگر هم حتی عمری طولانی در تقدیرش در نظر گرفته شده باشد با این کار به پیشواز مرگ می رود، و این سخن از رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره علی شنیده شده که:

يحبك إلا مؤمن و لا يبغضك إلا منافق وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ .

فعاد ابن الزبير إلي خطبته و قال عذرت بني الفواطم يتكلمون فما بال ابن أم حنفية فقال محمد يا ابن أم فتيلة⁽¹⁾و ما لي لا أتكلم و هل فاتني من الفواطم إلا واحدة و لم يفتني فخرها لأنها أم أخوي أنا ابن فاطمة بنت عمران بن عائذ بن مخزوم جده رسول الله صلي الله عليه و آله و أنا ابن فاطمة بنت أسد بن هاشم كافلة رسول الله و القائمة مقام أمه أما و الله لو لا خديجة بنت خويلد ما تركت في أسد⁽²⁾بن عبد العزي عظما إلا هشمته ثم قام فانصرف‌⁽³⁾.

و قال ابن أبي الحديد في موضع آخر قال أبو العباس المبرد قد جاءت الرواية: أن أمير المؤمنين عليا عليه السلام لما ولد لعبد الله بن العباس مولود ففقده‌⁽⁴⁾وقت صلاة الظهر فقال ما بال ابن العباس لم يحضر قالوا ولد له ولد ذكر يا أمير المؤمنين قال فامضوا بنا إليه فأتاه فقال له شكرت الواهب و بورك لك في الموهوب ما سميته فقال يا أمير المؤمنين أو يجوز لي أن أسميه حتي تسميه فقال أخرجه إلي و أخرجه فأخذه فحنكه و دعا له ثم رده إليه و قال خذ إليك أبا الأملاك قد سميته عليا و كنيته أبا الحسن قال فلما قدم معاوية خليفة قال لعبد الله بن العباس لا أجمع لك بين الاسم و الكنية قد كنيته أبا محمد فجرت عليه.

قلت سألت النقيب أبا جعفر يحيي بن محمد بن أبي زيد فقلت له من أي طريق عرف بنو أمية أن الأمر سينتقل عنهم و أنه سيليه بنو هاشم و أول من يلي منهم يكون اسمه عبد الله و لم منعوهم عن مناكحة بني الحارث بن كعب لعلمهم

«تو را دوست ندارد مگر مومن و تو را دشمن نمی دارد مگر منافق»، « وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ »{و کسانی که ستم کرده‌اند به زودی خواهند دانست به کدام بازگشت گاه برخواهند گشت.}

پس ابن زبیر دوباره خطبه اش را ادامه داد و گفت: عذر فرزندان فاطمه را پذیرفتم تا صحبت کنند پس به پسر مادری حنفی را چه مربوط؟ محمد گفت: ای پسر مادری فتیله چرا صحبت نکنم و آیا جز یکی از فضایل اولاد فاطمه چیز بیشتری از من فوت شده؟ او مادر دو برادر من است، من پسر فاطمه دختر عمران بن عائذ بن مخزوم جد رسول خدا هستم، من پسر فاطمه دختر أسد بن هاشم سرپرست رسول خدا و جانشین مادرش هستم. آگاه باشید اگر خدیجه دختر خویلد نبود من در أسد بن عبد العزّی استخوانی به جا نمی گذاشتم جز این که آن را می شکستم، سپس بلند شد و از آنجا رفت.⁽⁵⁾

ابن أبی الحدید در جایی دیگر گفت: أبو عباس مبرد گفت: روایت است که وقتی فرزندی برای عبدالله بن عباس متولد شد امیر المؤمنین علیه السلام وقت نماز ظهر او را جُست و فرمود: ابن عباس را چه شده است که حاضر نیست؟ گفتند: ای امیر المؤمنین فرزند پسری برایش به دنیا آمده است، امام علیه السلام فرمود: ما را نزد او ببرید، پس امام نزد او آمد و به او فرمود: خدا را شکر می کنم و این هدیه برایت مبارک باشد، او را چه نامیده ای؟ او گفت: ای امیر مؤمنین علیه السلام آیا با وجود شما برای من جایز است که نامی برای او بگذارم؟ حضرت علیه السلام فرمود: او را نزد من بیاور پس طفل را نزد حضرت آوردند و حضرت نوزاد را گرفت و چانه اش را گرفت و برایش دعا کرد سپس به عبدالله برگرداند و فرمود: ای ابو الأملاک - پدر پادشاهان - او را بگیر من او را علی نامیده و کنیه اش را أباحسن گذاشتم .

هنگامی که معاویه خلیفه گشت به عبدالله بن عباس گفت: من بین اسم و کنیه برایت جمع نمی بندم، من کنیه او را أبا محمد گذاشتم، پس این کنیه او شد.

من از نقیب أبا جعفر یحیی بن محمد أبی زید سؤال کردم و به او گفتم: بنی أمیه از کجا دانست که امور از آن ها گرفته خواهد شد و بنی هاشم زمام امور را بر عهده خواهند گرفت و نام اولین کسی که از آن ها حکومت خواهد کرد عبدالله خواهد بود؟ و چرا آن ها را از ازدواج با بنی حارث بن کعب منع کردند

أن أول من يلي الأمر من بني هاشم يكون‌⁽¹⁾أمه حارثية و بأي طريق عرف بنو هاشم أن الأمر سيصير إليهم و يملكه عبيد أولادهم حتي عرفوا أولادهم صاحب الأمر منهم كما قد جاء في هذا الخبر فقال أصل هذا كله محمد ابن الحنفية ثم ابنه عبد الله المكني أبا هاشم قلت له أ فكان محمد ابن الحنفية مخصوصا من أمير المؤمنين بعلم يستأثر به علي أخويه حسن و حسين عليهما السلام قال لا و لكنهما كتما و أذاع ثم قال قد صحت الرواية عندنا عن أسلافنا و عن غيرهم من أرباب الحديث أن عليا عليه السلام لما قبض أتي محمد ابنه أخويه حسنا و حسينا فقال لهما أعطياني ميراثي من أبي فقالا له قد علمت أن أباك لم يترك صفراء و لا بيضاء فقال قد علمت ذلك و ليس ميراث المال أطلب إنما أطلب ميراث العلم أبو جعفر⁽²⁾فروي أبان بن عثمان عمن روي له ذلك عن جعفر بن محمد عليهما السلام قال فدفعا إليه صحيفة لو أطلعاه علي أكثر منها لهلك فيها ذكر دولة بني العباس.

قال أبو جعفر و قد روي أبو الحسن علي بن محمد النوفلي قال حدثني عيسي بن علي بن عبد الله بن العباس قال لما أردنا الهرب من مروان بن محمد لما قبض علي إبراهيم الإمام جعلنا نسخة الصحيفة التي دفعها أبو هاشم بن محمد ابن الحنفية إلي محمد بن علي بن عبد الله بن العباس و هي التي كان آباؤنا يسمونها صحيفة الدولة في صندوق من نحاس صغير ثم دفناه تحت زيتونات بالشراة⁽³⁾لم يكن بالشراة من الزيتون غيرهن فلما أفضي السلطان إلينا و ملكنا الأمر أرسلنا إلي ذلك الموضع فبحث و حفر فلم يوجد شي‌ء فأمرنا بحفر جريب من الأرض في ذلك الموضع حتي بلغ الحفر الماء و لم نجد شيئا.

با این که می دانستند مادر اولین کسی که از بنی هاشم روی کار خواهد آمد حارثی خواهد بود؟ و بنی هاشم چگونه فهمیدند که امور به دست آن ها خواهد افتاد و بردگان فرزندانشان آن را در اختیار خواهند گرفت تا جایی که فرزندانشان را صاحب امر می شناختند همان طور که در این روایت آمده است؟ او گفت: اصل همه این ها محمد بن حنفیه سپس پسرش عبدالله با کنیه أبو هاشم است. من به او گفتم: آیا محمد بن حنفیه علمی از جانب امیر مؤمنین علیه السلام داشت که به واسطه آن بر دو برادرش حسن و حسین علیهما السلام برتری یابد؟ گفت: خیر اما آن دو کتمان کردند و او افشا کرد. سپس گفت: روایت های صحیحی از گذشتگان ما و محدثان آن ها به دست ما رسیده است که وقتی علی علیه السلام وفات یافت محمد نزد دو برادرش آمد و به آن دو گفت: میراث پدرم را به من بدهید. آن دو به او گفتند: تو حتما می دانی که پدرت طلا و نقره از خود باقی نگذاشته است. محمد گفت: من آن را می دانم و میراث مال از شما نمی خواهم بلکه میراث علم می خواهم. امام صادق علیه السلام فرمود: پس آن دو نامه ای به او دادند که اگر بیشتر از آن را به او می فهماندند، هلاک می گشت. در آن نامه از دولت بنی عباس سخن رفته بود.

ابوجعفر گفت: هنگامی که ابراهیم امام در گذشت و ما خواستیم از دست مروان بن محمد فرار کنیم نسخه نامه ای را که أبو هاشم بن محمد بن حنفیه به محمد بن علی بن عبدالله بن عباس داده بود را در صندوق مسی کوچکی قرار دادیم، نامه ای که پدران ما آن را صحیفه دولت می نامیدند سپس زیر چند درخت زیتون در الشراة دفن کردیم که در شراة غیر از آنها زیتونی نبود. هنگامی که قدرت به ما منتقل شد و ما زمام امور را در اختیار گرفتیم کسی را به آن مکان فرستادیم پس او جستجو کرد و حفر کرد ولی چیزی پیدا نکرد. پس ما دستور دادیم که زمین آن جا را یک جریب بکنند تا به آب رسید و ما چیزی پیدا نکردیم.

قال أبو جعفر و قد كان محمد بن الحنفية صرح بالأمر لعبد الله بن العباس و عرفه تفصيله و لم يكن أمير المؤمنين عليه السلام قد فصل لعبد الله بن العباس الأمر و إنما أخبره به مجملا كقوله في هذا الخبر خذ إليك أبا الأملاك و نحو ذلك مما كان يعرض له به و لكن الذي كشف القناع و أبرز المستور هو محمد ابن الحنفية و كذلك أيضا ما وصل إلي بني أمية من علم هذا الأمر فإنه وصل من جهة محمد ابن الحنفية و أطلعهم علي السر الذي علمه و لكن لم يكشف لهم كشفه لبني العباس كان أكمل‌⁽¹⁾.

قال أبو جعفر فأما أبو هاشم فإنه قد كان أفضي بالأمر إلي محمد بن علي بن عبد الله بن العباس و أطلعه عليه و أوضحه له فلما حضرته الوفاة عقيب انصرافه من عند الوليد بن عبد الملك مر بالشراة و هو مريض و محمد بن علي بها فدفع إليه كتبه و جعله وصيه و أمر الشيعة بالاختلاف إليه قال أبو جعفر و حضر وفاة أبي هاشم ثلاثة نفر من بني هاشم محمد بن علي هذا و معاوية بن عبد الله بن جعفر بن أبي طالب و عبد الله بن الحارث بن نوفل بن الحارث بن عبد المطلب فلما مات خرج محمد بن علي و معاوية بن عبد الله بن جعفر من عنده و كل واحد منهما يدعي وصايته فأما عبد الله بن الحارث فلم يقل شيئا.

قال أبو جعفر و صدق محمد بن علي إليه أوصي أبو هاشم و إليه دفع الكتاب الدولة و كذب معاوية بن عبد الله بن جعفر لكنه قرأ الكتاب فوجد لهم فيه ذكرا يسيرا فادعي الوصية بذلك فمات و خرج ابنه عبد الله بن معاوية يدعي وصاية أبيه إليه و يدعي لأبيه وصاية أبي هاشم و يظهر الإنكار علي بني أمية و كان له في ذلك شيعة يقولون بإمامته سرا حتي قتل انتهي‌⁽²⁾.

ابوجعفر گفت: محمد بن حنفیه جزئیات امور را به عبدالله بن عباس تصریح و آشکار ساخت، در حالی که امیر المؤمنین علیه السلام آن را به تفصیل بیان نکرده بود بلکه به طور اجمال برای عبدالله بن عباس بیان کرده بود مانند گفته ایشان در این روایت که «ای پدر پادشاهان، او را بگیر» و مانند آن که امام به کنایه آن را گفته بود، اما کسی که آن را آشکار کرده و از آن پرده برداشت محمد بن حنفیه بود و هم چنین آنچه از علم این امر به بنی امیه رسید، به واسطه محمد بن حنفیه رسیده بود، او آن ها را از رازی که می دانست باخبر ساخت اما برای آن ها فاش نساخت. او برای بنی عباس به طور کامل تر پرده برداشت.

ابوجعفر گفت: أبو هاشم از این امر برای محمد بن علی بن عبدالله بن عباس پرده برداشته و او را از آن آگاه و مطلع ساخته بود. پس آن هنگام که زمان مرگ او نزدیک شد، قبل از بازگشت از نزد ولید بن عبدالملک به شراة رفت در حالی که مریض بود و محمد بن علی نیز در آنجا بود. پس کتاب هایش را به او داد و او را وصی خود ساخت و به شیعیان امر کرد تا به او توجه کنند.ابوجعفر گفت: در هنگام مرگ أبو هاشم سه نفر از بنی هاشم حضور یافتند: محمد بن علی، معاویه بن عبدالله بن جعفر بن أبی طالب و عبدالله بن حارث بن نوفل بن حارث بن عبدالمطلب؛ هنگامی که در گذشت محمد بن علی و معاویه بن عبدالله بن جعفر از نزدش خارج شدند در حالی که هر یک ادعای جانشینی اش را داشتند ولی عبدالله بن حارث چیزی نگفت.

ابوجعفر گفت: محمد بن علی درست گفت که أبو هاشم به او وصیت کرد و نامه دولت را به او تحویل داد و معاویه بن عبدالله بن جعفر دروغ گفت؛ اما او کتاب را خواند و برای آن ها در آن ذکر ساده ای یافت و بر اساس آن ادعای وصیت کرد. پس در گذشت و پسرش عبدالله بن معاویه خارج شد و ادعای رسیدن وصایت پدرش به خود را کرد و برای پدرش وصایت أبو هاشم را خواست و انکار بنی امیه را آشکار ساخت و او در این زمینه طرفدارانی داشت که پنهانی به امامتش معتقد بودند تا اینکه کشته شد، پایان.⁽³⁾

أقول: رُوِيَ فِي جَامِعِ الْأُصُولِ مِنْ صَحِيحِ التِّرْمِذِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ رَأَيْتَ إِنْ وُلِدَ لِي بَعْدَكَ وَلَدٌ أُسَمِّيهِ بِاسْمِكَ وَ أُكَنِّيهِ بِكُنْيَتِكَ قَالَ نَعَمْ.

و قال ابن أبي الحديد أسماء بنت عميس هي أخت ميمونة زوج النبي صلي الله عليه و آله⁽¹⁾و كانت من المهاجرات إلي أرض الحبشة و هي إذ ذاك تحت جعفر بن أبي طالب فولدت له هناك محمد بن جعفر و عبد الله و عونا ثم هاجرت معه إلي المدينة فلما قتل جعفر تزوجها أبو بكر فولدت له محمد بن أبي بكر ثم مات عنها فتزوجها علي بن أبي طالب عليه السلام فولدت له يحيي بن علي لا خلاف في ذلك.

و قال ابن عبد البر في الاستيعاب ذكر ابن الكلبي أن عون بن علي أمه أسماء بنت عميس و لم يقل ذلك أحد غيره و قد روي أن أسماء كانت تحت حمزة بن عبد المطلب فولدت له بنتا تسمي أمة الله و قيل أمامة⁽²⁾.

أقول: روي في بعض مؤلفات أصحابنا عن ابن عباس قال لما كنا في حرب صفين دعا علي عليه السلام ابنه محمد بن الحنفية و قال له يا بني شد علي عسكر معاوية فحمل علي الميمنة حتي كشفهم ثم رجع إلي أبيه مجروحا فقال يا أبتاه العطش العطش فسقاه جرعة من الماء ثم صب الباقي بين درعه و جلده فو الله لقد رأيت علق الدم يخرج من حلق درعه فأمهله ساعة ثم قال له يا بني شد علي الميسرة فحمل علي ميسرة عسكر معاوية فكشفهم ثم رجع و به جراحات و هو يقول الماء الماء يا أباه فسقاه جرعة من الماء و صب باقيه بين درعه و جلده ثم قال يا بني شد علي القلب فحمل عليهم و قتل منهم فرسانا ثم رجع إلي أبيه و هو يبكي و قد أثقلته الجراح فقام إليه أبوه و قبل ما بين عينيه‌⁽³⁾و قال له فداك أبوك فقد

می‌گویم: در جامع الأصول از صحیح ترمذیّ روایت شده: محمد بن حنفیه از پدرش علیه السلام روایت کرد که فرمود: گفتم: ای رسول خدا اگر بعد از شما فرزندی برایم به دنیا آمد نام شما را بر او بگذارم یا کنیه شما را کنیه او قرار دهم؟ فرمود: بله.

ابن ابی الحدید گفت: أسماء دختر عمیس خواهر میمونه همسر پیامبر صلی الله علیه و آله است که از مهاجرین به سرزمین حبشه بود آن موقع که همسر جعفر بن ابی طالب بود برای او جعفر و عبدالله و عون را به دنیا آورد پس با او به مدینه مهاجرت کرد هنگامی که جعفر کشته شد با ابوبکر ازدواج کرد و محمد بن ابی بکر را به دنیا آورد. پس ابوبکر درگذشت و او با علی بن ابی طالب علیه السلام ازدواج کرد و یحیی بن علی را به دنیا آورد، و هیچ اختلافی در آن نیست.

ابن عبدالبر در الاستیعاب گفت: ابن کلبی گفت: مادر عون بن علی، أسماء دختر عمیس است و کسی جز ابن کلبی آن را نگفته است و روایت شده که أسماء زن حمزه بن عبدالمطلب بود و برای او دختری به نام امة الله به دنیا آورد، و گفته شده: أمامه بود.⁽⁴⁾

می‌گویم: در بعضی از مؤلفات شیعه روایت شده ابن عباس گفت: هنگامی که در جنگ صفین بودیم علی علیه السلام پسرش محمد بن حنفیه را صدا کرد و به او فرمود: پسرکم به سپاه معاویه حمله کن. پس به سمت راست سپاه او حمله کرد تا آن‌ها را پراکنده ساخت؛ آنگاه در حالی که مجروح بود نزد پدرش برگشت و گفت: پدر جان، تشنگی مرا از پا درآورد. امام علیه السلام جرعه ای آب به او نوشاند و بقیه را بین زره و پوست او ریخت، به خدا سوگند من لخته خون را دیدم که از بین زرهش خارج می‌شد، امام لحظه ای او را رها کرد سپس فرمود: پسرکم به سمت چپ سپاه حمله کن، او به جناح چپ سپاه حمله کرده و آن‌ها را پراکنده ساخت و دوباره با زخم‌هایی که برداشته بود برگشت و گفت: پدرجان آب بدهید امام علیه السلام جرعه ای آب به او نوشاند و بقیه را روی زره و بدنش ریخت. سپس فرمود: پسرکم بر قلب سپاه حمله کن او حمله کرد و سوارانی از آن‌ها را به قتل رساند. سپس نزد پدرش برگشت در حالی که گریه می‌کرد و زخم‌ها او را از پا درآورده بود. پدرش برخاست و بین دو چشمان او را بوسیده و فرمود: پدرت فدای توباد،

سررتني و الله يا بني بجهادك هذا بين يدي فما يبكيك أ فرحا أم جزعا فقال يا أبت كيف لا أبكي و قد عرضتني للموت ثلاث مرات فسلمني الله و ها أنا مجروح كما تري و كلما رجعت إليك لتمهلني عن الحرب ساعة ما أمهلتني و هذان أخواي الحسن و الحسين ما تأمرهما بشي‌ء من الحرب فقام إليه أمير المؤمنين و قبل وجهه و قال له يا بني أنت ابني و هذان ابنا رسول الله صلي الله عليه و آله أ فلا أصونهما عن القتل فقال بلي يا أبتاه جعلني الله فداك و فداهما من كل سوء.

«32»

ب، [قرب الإسناد] مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْأَسْبَاطِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ شَجَرَةَ عَنْ عَنْبَسَةَ الْعَابِدِ قَالَ: إِنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ عَلِيٍّ مُدَّ لَهَا فِي الْعُمُرِ حَتَّي رَآهَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام⁽¹⁾.

«33»

يد، [التوحيد] ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنِ ابْنِ بَشِيرٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ قَالَ أَبِي عليه السلام: إِنَّ مُحَمَّدَ ابْنَ الْحَنَفِيَّةِ⁽²⁾كَانَ رَجُلًا رَابِطَ الْجَأْشِ‌⁽³⁾وَ أَشَارَ بِيَدِهِ وَ كَانَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ فَاسْتَقْبَلَهُ الْحَجَّاجُ فَقَالَ قَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَضْرِبَ الَّذِي فِيهِ عَيْنَاكَ قَالَ لَهُ مُحَمَّدٌ كَلَّا إِنَّ لِلَّهِ تَبَارَكَ اسْمُهُ فِي خَلْقِهِ فِي كُلِّ يَوْمٍ ثَلَاثَمِائَةِ لَحْظَةٍ أَوْ لَمْحَةٍ فَلَعَلَّ إِحْدَاهُنَّ تَكُفُّكَ عَنِّي‌⁽⁴⁾.

«34»

كا، [الكافي] عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ حَمَّادٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: فِي تَزْوِيجِ أُمِّ كُلْثُومٍ- فَقَالَ إِنَّ ذَلِكَ فَرْجٌ غُصِبْنَاهُ‌⁽⁵⁾.

بيان

هذه الأخبار لا ينافي ما مر من قصة الجنية لأنها قصة مخفية

پسرکم به خدا سوگند با این رشادتت مرا شاد کردی، پس چه چیز تو را به گریه وا می‌دارد خوشحالی یا ناراحتی؟ او گفت: چگونه گریه نکنم در حالی که شما مرا سه بار در معرض مرگ قرار دادی ولی خداوند مرا محافظت کرد و همان طور که می‌بینید هم اکنون مجروح شده‌ام و هر چه نزد شما برگشتم تا لحظه ای مرا از جنگ معاف سازید این کار را نکردید و به این دو برادرم حسن و حسین اذن جنگیدن نمی‌دهید. امیرالمؤمنین علیه السلام برخاست و روی او را بوسید و فرمود: پسرکم تو فرزند منی ولی این دو فرزندان رسول خدا صلی الله علیه و آله هستند، آیا من آن‌ها را از کشته شدن باز ندارم؟ او گفت: بله پدر جان خداوند مرا فدای شما و آن دو از هر بدی قرار دهد.

روایت 32

قرب الاسناد: فاطمه دختر علی علیه السلام آنقدر عمر کرد که امام صادق علیه السلام او را دید.⁽⁶⁾

روایت 33

توحید: امام باقر علیه السلام فرمود: پدرم علیه السلام فرمود: محمد بن حنفیه مردی شجاع(دارای قلب فراخ) بود و با دستش اشاره کرد و او در خانه خدا طواف می‌کرد که حَجّاج نزد او آمد و گفت: قصد دارم آنچه که دو چشمانت در آن است(کنایه از سَر) را قطع کنم، محمد به او گفت: هرگز، خداوند تبارک و تعالی هر روز در مخلوقاتش سیصد دیده و چشم قرار داد، شاید یکی از آن‌ها مانع تو از من شود.⁽⁷⁾

روایت 34

کافی: امام باقر علیه السلام درباره ازدواج ام‌کلثوم فرمود: آن ناموسی بود که از ما غصب شد.

توضیح

این روایات با آن چه در قصه آن زن جنی گذشت منافاتی ندارد چون آن قصه ای پنهانی است

أطلعوا عليها خواصهم و لم يكن يتم به الاحتجاج علي المخالفين بل ربما كانوا يحترزون عن إظهار أمثال تلك الأمور لأكثر الشيعة أيضا لئلا تقبله عقولهم و لئلا يغلو فيهم فالمعني غصبناه ظاهرا و بزعم الناس إن صحت تلك القصة.

و قال الشيخ المفيد قدس الله روحه في جواب المسائل السروية إن الخبر الوارد بتزويج أمير المؤمنين عليه السلام ابنته من عمر لم يثبت و طريقته من الزبير بن بكار و لم يكن موثوقا به في النقل و كان متهما فيما يذكره من بغضه لأمير المؤمنين عليه السلام و غير مأمون و الحديث نفسه مختلف فتارة يروي أن أمير المؤمنين تولي العقد له علي ابنته و تارة يروي عن العباس أنه تولي ذلك عنه و تارة يروي أنه لم يقع العقد إلا بعد وعيد عن عمر و تهديد لبني هاشم و تارة يروي أنه كان عن اختيار و إيثار ثم بعض الرواة يذكر أن عمر أولدها ولدا سماه زيدا و بعضهم يقول إن لزيد بن عمر عقبا و منهم من يقول إنه قتل و لا عقب له و منهم من يقول إنه و أمه قتلا و منهم من يقول إن أمه بقيت بعده و منهم من يقول إن عمر أمهر أم كلثوم أربعين ألف درهم و منهم من يقول مهرها أربعة آلاف درهم و منهم من يقول كان مهرها خمسمائة درهم و هذا الاختلاف مما يبطل الحديث.

ثم إنه لو صح لكان له وجهان لا ينافيان مذهب الشيعة في ضلال المتقدمين علي أمير المؤمنين عليه السلام أحدهما أن النكاح أنما هو علي ظاهر الإسلام الذي هو الشهادتان و الصلاة إلي الكعبة و الإقرار بجملة الشريعة و إن كان الأفضل مناكحة من يعتقد الإيمان و يكره مناكحة من ضم إلي ظاهر الإسلام ضلالا يخرجه عن الإيمان إلا أن الضرورة متي قادت إلي مناكحة الضال مع إظهاره كلمة الإسلام زالت الكراهة من ذلك و أمير المؤمنين عليه السلام كان مضطرا إلي مناكحة الرجل لأنه تهدده و تواعده فلم يأمنه علي نفسه و شيعته فأجابه إلي ذلك ضرورة كما أن الضرورة يشرع إظهار كلمة الكفر و ليس ذلك بأعجب من قول لوط هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ‌⁽¹⁾فدعاهم إلي العقد عليهم لبناته و هم كفار ضلال قد أذن الله

که خواص آن‌ها از آن اطلاع یافتند و نمی توان با آن با مخالفان احتجاجی کرد، بلکه چه بسا از بیان امثال آن امور برای اکثر شیعیان نیز ابا می‌کردند چون عقل‌هایشان آن را قبول نمی کند و برای اینکه از جانب آنها مبالغه نشود. پس معنا این است: در ظاهر و به گمان مردم، آن از ما غصب شد، اگر آن قصه صحیح باشد.

شیخ مفید در جواب المسائل السرویه گفت: اخبار مربوط به اینکه علی علیه السلام ام کلثوم را به ازدواج عمر درآورد ثابت نشده است و کسانی مانند زبیر بن بکار که در نقل روایات مورد اطمینان نبودند آن را نقل کرده‌اند، زیرا که او به دشمنی‌اش با امیر مؤمنان متهم است و مورد اطمینان نیست و خود این روایت مختلف است گاهی نقل می‌کند که امیرالمؤمنین علیه السلام خودش متولی عقد دخترش با عمر شد. از سوی دیگر روایت شده درباره عباس که از جانب امام متولی عقد شد، و در جایی دیگر روایت کرد که عقد بعد از آن اتفاق افتاد که عمر، بنی هاشم را تهدید کرد و هم چنین روایت می‌کند که آن از روی اختیار و ایثار بوده است و برخی از راویان ذکر کرده‌اند که عمر از او صاحب پسری به نام زید شد و برخی می‌گویند که از زید بن عمر نسلی برجاست و برخی می‌گویند او کشته شد و نسل و عقبه ای از او بر جا نماند و برخی می‌گویند که او و مادرش کشته شدند و برخی دیگر می‌گویند که مادرش بعد از او باقی ماند. برخی می‌گویند عمر برای ام کلثوم چهل هزار درهم مهریه تعیین کرد و برخی می‌گویند چهار هزار درهم و برخی نیز پانصد درهم را عنوان کرده‌اند که این اختلاف باعث باطل شدن این روایت می‌شود.

آن گاه اگر آن ازدواج صحیح باشد، دو صورت دارد - که با مذهب شیعه منافات ندارند در این که کسانی که بر امیرالمؤمنین علیه السلام مقدم شدند در گمراهی هستند. اول اینکه ازدواج بر حسب ظاهر اسلام است یعنی ایراد شهادتین و نماز به سمت کعبه و اقرار به تمامی شریعت، هر چند ازدواج با کسی که ایمان واقعی دارد بهتر است و ازدواج با کسی که در ظاهر به اسلام پیوسته است کراهت دارد و ضلالتی است که او را از ایمان خارج می‌کند. امّا هنگامی که ضرورت اقتضا کرد با اظهار کلمه اسلام کراهت از آن برداشته می‌شود و امیرالمؤمنین علیه السلام هم برای به ازدواج در آوردن دخترش با او ناچار بود چون او امام علیه السلام را تهدید کرد و جان ایشان و شیعیانش را در امان ندانست و امام ناچار به او جواب داد، هم چنان که گفتن کفر هنگام ضرورت جایز است و آن عجیب تر از گفته حضرت لوط (در قرآن)نیست: « هؤُلاءِ بَناتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ» ⁽²⁾

{ای قوم من، اینان دختران منند. آنان برای شما پاکیزه‌ترند} لوط آن‌ها را برای عقد دخترانش با او دعوت کرد در حالی که کافر بودند و خداوند اذن

تعالي في هلاكهم و قد زوج رسول الله صلي الله عليه و آله ابنتيه قبل البعثة كافرين كانا يعبدان الأصنام أحدهما عتبة بن أبي لهب و الآخر أبو العاص بن الربيع فلما بعث صلي الله عليه و آله فرق بينهما و بين ابنتيه‌⁽¹⁾.

و قال السيد المرتضي رضي الله عنه في كتاب الشافي فأما الحنفية فلم تكن سبية علي الحقيقة و لم يستبحها عليه السلام بالسبي لأنها بالإسلام قد صارت حرة مالكة أمرها فأخرجها من يد من استرقها ثم عقد عليها النكاح‌⁽²⁾و في أصحابنا من يذهب إلي أن الظالمين متي غلبوا علي الدار و قهروا و لم يتمكن المؤمن من الخروج من أحكامهم جاز له أن يطأ سبيهم و يجري أحكامهم مع الغلبة و القهر مجري أحكام المحقين فيما يرجع إلي المحكوم عليه و إن كان فيما يرجع إلي الحاكم معاقبا آثما و أما تزويجه بنته فلم يكن ذلك عن اختيار ثم ذكر رحمه الله الأخبار السابقة الدالة علي الاضطرار ثم قال علي أنه لو لم يجر ما ذكرناه لم يمتنع أن يجوزه عليه السلام لأنه كان علي ظاهر الإسلام و التمسك بشرائعه و إظهار الإسلام و هذا حكم يرجع إلي الشرع فيه و ليس مما يخاطره‌⁽³⁾العقول و قد كان يجوز في العقول أن يبيحنا الله تعالي مناكحة المرتدين علي اختلاف ردتهم و كان يجوز أيضا أن يبيحنا أن ننكح اليهود و النصاري كما أباحنا عند أكثر المسلمين أن ننكح فيهم و هذا إذا كان في العقول سائغا فالمرجع في تحليله و تحريمه إلي الشريعة و فعل أمير المؤمنين عليه السلام حجة عندنا في الشرع فلنا أن نجعل ما فعله أصلا في جواز مناكحة من ذكروه و ليس لهم أن يلزموا علي ذلك مناكحة اليهود و النصاري و عباد الأوثان لأنهم إن سألوا عن جوازه في العقل فهو جائز⁽⁴⁾و إن سألوا عنه في الشرع فالإجماع يحظره

به هلاکت آن‌ها داد هم چنین رسول خدا صلی الله علیه و آله دو دخترش را قبل از بعثت به ازدواج دو کافر درآورد که بت‌ها را می‌پرستیدند که یکی از آن‌ها عتبة بن أبی لهب و دیگری أبوالعاص بن ربیع بود هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله مبعوث شد طلاق دخترانش را از آن‌ها گرفت.⁽⁵⁾

سید مرتضی در کتاب الشافی گفت: در حقیقت حنفیه اسیر نبود و امیرالمؤمنین علیه السلام او را به دلیل اسارت بر خود مباح نکرد، و او با اسلام آوردنش آزاد شد و مالک خویش گردید. امام او را از دست کسانی که او را به بردگی گرفته بودند آزاد کرد و به ازدواج خود در آورد. در بین ما کسانی این اعتقاد را دارند که هر وقت ستمگران بر خانه مسلط شدند و انسان مؤمن نتوانست از احکام آن‌ها خارج شود می‌تواند دنبال شیوه آنها قدم بردارد و احکام آنان را با غلبه و زور، در حکم احکام افراد محق قرار می گیرد. این در باره شخص محکوم است اما شخص حاکم به خاطر این غلبه، گناهکار است و مجازات خواهد شد. حضرت علیه السلام دخترش را از روی اختیار به ازدواج عمر در نیاورد. سپس سید مرتضی روایت‌های گذشته که دلالت بر ناچار بودن امام را دارند بیان می‌دارد و می‌گوید: اگر عمر آنچه را که گفتیم را انجام نمی‌داد باز مانع از آن نبود که امام به او اجازه دهد چون عمر به ظاهر اسلام و پایبندی به شرایع آن و اظهار به آن عمل می‌کرد و این حکمی است که به شرع بر می‌گردد و از آن جمله نیست که عقل آن را منع می‌کند. گاهی عقل جایز می‌داند که خداوند ازدواج با مرتدها را با همه تفاوت‌هایی که در ارتدادشان دارند بر ما مباح کند و هم چنین مجاز می‌داند که خداوند ازدواج با یهودیان و مسحیان را بر ما مباح کند هم آن طور که نزد بیشتر مسلمانان مجاز کرد که با آن‌ها ازدواج کنند و اگر این از نظر عقلی مجاز باشد تحلیل و تحریم آن به شرع بر می‌گردد، و کار امیرالمؤمنین علیه السلام در نزد ما(شیعه) حجتی در شرع است. پس ما باید کار حضرت را در ازدواج با کسانی که ذکر کردند مجاز بدانیم و آنان (اهل سنت)نمی‌توانند ازدواج با یهودیان و مسیحیان و بت پرستان را بر اساس آن الزام کنند، چون اگر از جوازش را از منظر عقل بپرسند جایز است، امّا از نظر شرع، اجماع آن

و يمنع منه انتهي كلامه رفع الله مقامه‌⁽¹⁾.

أقول: بعد إنكار عمر النص الجلي و ظهور نصبه و عداوته لأهل البيت عليهم السلام يشكل القول بجواز مناكحته من غير ضرورة و لا تقية إلا أن يقال بجواز مناكحة كل مرتد عن الإسلام و لم يقل به أحد من أصحابنا و لعل الفاضلين إنما ذكرا ذلك استظهارا علي الخصم و كذا إنكار المفيد رحمه الله أصل الواقعة إنما هو لبيان أنه لم يثبت ذلك من طرقهم و إلا فبعد ورود ما مر من الأخبار إنكار ذلك عجيب.

وَ قَدْ رَوَي الْكُلَيْنِيُّ عَنْ حُمَيْدِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ وَ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنَّ عَلِيّاً لَمَّا تُوُفِّيَ عُمَرُ أَتَي أُمَّ كُلْثُومٍ فَانْطَلَقَ بِهَا إِلَي بَيْتِهِ. وَ رُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي وَ غَيْرِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام:⁽²⁾. و الأصل في الجواب هو أن ذلك وقع علي سبيل التقية و الاضطرار و لا استبعاد في ذلك فإن كثيرا من المحرمات تنقلب عند الضرورة و تصير من الواجبات علي أنه ثبت بالأخبار الصحيحة أن أمير المؤمنين و سائر الأئمة عليهم السلام كانوا قد أخبرهم النبي صلي الله عليه و آله بما يجري عليهم من الظلم و بما يجب عليهم فعله عند ذلك فقد أباح الله تعالي له خصوص ذلك بنص الرسول صلي الله عليه و آله و هذا مما يسكن استبعاد الأوهام و الله يعلم حقائق أحكامه و حججه عليهم السلام.

أقول: قد أثبتنا في غزوة الخوارج بعض أحوال محمد ابن الحنفية و كذا في باب معجزات علي بن الحسين عليهما السلام منازعته له ظاهرا في الإمامة و في أبواب أحوال الحسين عليه السلام و ما جري بعد شهادته ثم اعلم أنه سأل السيد مهنا بن سنان عن العلامة الحلي قدس الله روحهما فيما كتب إليه من المسائل ما يقول سيدنا في

را منع می‌کند، پایان سخن⁽³⁾.

می‌گویم: بعد از اینکه عمر نص صریح را انکار کرد و کینه و دشمنی با اهل بیت را آشکار نمود، مشکل است به جایز بودن ازدواج اش بدون ضرورت و تقیه حکم شود، مگر اینکه جایز بودن ازدواج هر مرتدی از اسلام گفته شود و هیچ کس از اصحاب ما آن را نگفته است. شاید دو فاضل(محقق حلی و علامه حلی)، فقط آن را برای کمک به استدلال علیه دشمن ذکر کرده‌اند و هم چنین انکار اصل واقعه از سوی مفید رحمة الله علیه فقط برای بیان این است که آن از طریق های آن‌ها به اثبات نرسیده است و گرنه بعد از این همه روایت‌هایی که گذشت، انکار آن عجیب است.

کلینی روایت کرده: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که عمر وفات یافت علی علیه السلام ام کلثوم را به خانه‌اش برد. مانند این روایت از طریق دیگری نیز آمده است. اصل جواب این است که آن ازدواج به دلیل تقیه و اجبار صورت گرفت و این بعید نیست؛ چون انجام بسیاری از اعمال حرام هنگام ضرورت تغییر کرده و واجب می‌شود. بعلاوه در روایت‌های صحیح ثابت شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله امیرالمؤمنین و دیگر ائمه را از ظلم‌هایی که بر آن‌ها خواهد داشت و آن چه را که در آن شرایط باید انجام دهند آگاه کرده بود. خداوند تعالی خصوص آن کار را بر اساس نص رسول خدا صلی الله علیه و آله بر او مباح کرد و این امر بعید شمردن اوهام و خیالات را تسکین می دهد و فقط خداوند و حجت های او علیهم السلام حقایق احکام را می‌دانند.

می‌گویم: ما در غزوه خوارج برخی از احوالات محمد بن حنفیه را گفتیم و هم چنین در باب معجزات علی بن حسین علیه السلام و نیز در باب احوالات حسین علیه السلام و آن چه بعد از شهادتش رخ داد نزاع ظاهری او را بر سر امامت ذکر کردیم. آن گاه بدان که سید مهنا بن سنان از علامه حلی در مسائلی که برای او نوشت سؤال کرد که: سرور ما

محمد ابن الحنفية هل كان يقول بإمامة زين العابدين عليه السلام و كيف تخلف عن الحسين عليه السلام و كذلك عبد الله بن جعفر فأجاب العلامة رحمه الله قد ثبت في أصل الإمامة أن أركان الإيمان التوحيد و العدل و النبوة و الإمامة و السيد محمد بن الحنفية و عبد الله بن جعفر و أمثالهم أجل قدرا و أعظم شأنا من اعتقادهم خلاف الحق و خروجهم عن الإيمان الذي يحصل به اكتساب الثواب الدائم و الخلاص من العقاب و أما تخلفه عن نصرة الحسين عليه السلام فقد نقل أنه كان مريضا و يحتمل في غيره عدم العلم بما وقع علي مولانا الحسين عليه السلام من القتل و غيره و بنوا علي ما وصل من كتب الغدرة إليه و توهموا نصرتهم له.

باب 121 أحوال إخوانه و عشائره صلوات الله عليه

الأخبار

«1»

ل، [الخصال] الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي الْعَلَوِيُّ عَنْ جَدِّهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ رُسْتُمَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ السَّكُونِيِّ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَابِتٍ‌⁽¹⁾قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ صلي الله عليه و آله يَقُولُ لِعَقِيلٍ إِنِّي لَأُحِبُّكَ يَا عَقِيلُ حُبَّيْنِ حُبّاً لَكَ وَ حُبّاً لِحُبِّ أَبِي طَالِبٍ لَكَ‌⁽²⁾.

«2»

د، [العدد القوية] ذَكَرَ ابْنُ عَبْدِ الْبِرِّ فِي كِتَابِ الْإِسْتِيعَابِ: أَنَّ مَوْلَانَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام كَانَ أَصْغَرَ وُلْدِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام كَانَ أَصْغَرَ مِنْ جَعْفَرٍ بِعَشْرِ سِنِينَ‌⁽³⁾وَ جَعْفَرٌ أَصْغَرَ مِنْ عَقِيلٍ بِعَشْرِ سِنِينَ وَ عَقِيلٌ أَصْغَرَ مِنْ طَالِبٍ بِعَشْرِ سِنِينَ.

درباره محمد بن حنفه چه می‌گوید؟ آیا او معتقد به امامت زین‌العابدین بود؟ و چگونه حسین علیه السلام را یاری نکرد؟ این سؤالات هم چنین درباره عبدالله بن جعفر نیز مطرح است، علامه رحمة الله علیه پاسخ داد: در اصلِ امامت ثابت شده است که ارکان ایمان، توحید و عدل و نبوت و امامت هستند و منزلت و مقام محمد بن حنفیه و عبدالله بن جعفر و امثال آن‌ها بالاتر از آن است که به خلاف حق و حقیقت اعتقاد داشته باشند و از ایمان که با آن ثواب همیشگی و رهایی از مجازات حاصل می‌شود خارج شوند. اما اینکه چرا حسین علیه السلام را یاری نکرد نقل شده است که او بیمار بوده است و نسبت به دیگری احتمال می‌رود که از کشته شدن امام آگاهی نداشته است و و از آنچه از کتابها به دست ما رسیده است این گونه بر می آید که فریب خورده است و گمان می کردند که سپاه امام پیروزمی شوند .

باب صد بیست و یکم : احوال برادران و عشیره های امیرالمؤمنین علیه السلام

روایات

روایت 1

خصال: پیامبر صلی الله علیه و آله به عقیل می فرمود: ای عقیل من تو را دو گونه دوست می‌دارم یکی به خاطر خودت و دیگری به خاطر اینکه ابی طالب تو را دوست داشت.

روایت 2

العدد القویة: ابن عبد البر در کتاب الاستیعاب گفت: سرورمان امیرالمؤمنین علیه السلام کوچک‌ترین فرزند ابی طالب علیه السلام بود، او ده سال از جعفر کوچک‌تر بود و جعفر نیز ده سال از عقیل و عقیل ده سال از طالب کوچک‌تر بود.⁽⁴⁾

«3»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّلْتِ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْقَاسِمِ الْأَكْفَانِيِّ عَنْ عَبَّادِ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ أَبِي مُعَاذٍ زِيَادِ بْنِ رُسْتُمَ بَيَّاعِ الْأُدْمِ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عليهما السلام قَالَ: قُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ حَدِّثْنَا حَدِيثَ عَقِيلٍ قَالَ نَعَمْ جَاءَ عَقِيلٌ إِلَيْكُمْ بِالْكُوفَةِ وَ كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام جَالِساً فِي صَحْنِ الْمَسْجِدِ وَ عَلَيْهِ قَمِيصٌ سُنْبُلَانِيٌّ قَالَ فَسَأَلَهُ قَالَ أَكْتُبُ لَكَ إِلَي يَنْبُعَ قَالَ لَيْسَ غَيْرَ هَذَا قَالَ لَا فَبَيْنَمَا هُوَ كَذَلِكَ إِذْ أَقْبَلَ الْحُسَيْنُ عليه السلام⁽¹⁾فَقَالَ اشْتَرِ لِعَمِّكَ ثَوْبَيْنِ فَاشْتَرَي لَهُ قَالَ يَا ابْنَ أَخِي مَا هَذَا قَالَ هَذِهِ كِسْوَةُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ثُمَّ أَقْبَلَ حَتَّي انْتَهَي إِلَي عَلِيٍّ عليه السلام فَجَلَسَ فَجَعَلَ يَضْرِبُ يَدَهُ عَلَي الثَّوْبَيْنِ وَ جَعَلَ يَقُولُ مَا أَلْيَنَ هَذَا الثَّوْبَ يَا أَبَا يَزِيدَ قَالَ يَا حَسَنُ أَخْدِ عَمَّكَ قَالَ قَالَ مَا أَمْلِكُ صَفْرَاءَ وَ لَا بَيْضَاءَ قَالَ فَمُرْ لَهُ بِبَعْضِ ثِيَابِكَ قَالَ فَكَسَاهُ بَعْضَ ثِيَابِهِ قَالَ ثُمَّ قَالَ يَا مُحَمَّدُ أَخْدِ عَمَّكَ قَالَ وَ اللَّهِ مَا أَمْلِكُ دِرْهَماً وَ لَا دِينَاراً قَالَ اكْسُهُ بَعْضَ ثِيَابَكَ.

قَالَ عَقِيلٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ائْذَنْ لِي إِلَي مُعَاوِيَةَ قَالَ فِي حِلٍّ مُحَلَّلٍ فَانْطَلَقَ نَحْوَهُ وَ بَلَغَ ذَلِكَ مُعَاوِيَةَ فَقَالَ ارْكَبُوا أَفْرَهَ دَوَابِّكُمْ وَ الْبَسُوا مِنْ أَحْسَنِ ثِيَابِكُمْ فَإِنَّ عَقِيلًا قَدْ أَقْبَلَ نَحْوَكُمْ وَ أَبْرَزَ مُعَاوِيَةُ سَرِيرَهُ فَلَمَّا انْتَهَي إِلَيْهِ عَقِيلٌ قَالَ مُعَاوِيَةُ مَرْحَباً بِكَ يَا أَبَا يَزِيدَ مَا نَزَعَ بِكَ قَالَ طَلَبُ الدُّنْيَا مِنْ مَظَانِّهَا قَالَ وَقَفْتَ وَ أَصَبْتَ قَدْ أَمَرْنَا لَكَ بِمِائَةِ أَلْفٍ فَأَعْطَاهُ الْمِائَةَ الْأَلْفِ ثُمَّ قَالَ أَخْبِرْنِي عَنِ الْعَسْكَرَيْنِ اللَّذَيْنِ مَرَرْتَ بِهِمَا عَسْكَرِي وَ عَسْكَرِ عَلِيٍّ قَالَ فِي الْجَمَاعَةِ أُخْبِرُكَ أَوْ فِي الْوَحْدَةِ قَالَ لَا بَلْ فِي الْجَمَاعَةِ قَالَ مَرَرْتُ عَلَي عَسْكَرِ عَلِيٍّ عليه السلام فَإِذَا لَيْلٌ كَلِيلِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله وَ نَهَارٌ كَنَهَارِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله إِلَّا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ لَيْسَ فِيهِمْ وَ مَرَرْتُ عَلَي عَسْكَرِكَ فَإِذَا أَوَّلُ مَنِ اسْتَقْبَلَنِي أَبُو الْأَعْوَرِ وَ طَائِفَةٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَ الْمُنَفِّرِينَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلي الله عليه و آله إِلَّا أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ لَيْسَ فِيهِمْ فَكَفَّ عَنْهُ حَتَّي إِذَا ذَهَبَ النَّاسُ قَالَ لَهُ يَا أَبَا يَزِيدَ أَيْشٍ صَنَعْتَ بِي قَالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَكَ فِي الْجَمَاعَةِ أَوْ فِي الْوَحْدَةِ فَأَبَيْتَ عَلَيَّ قَالَ أَمَّا

روایت 3

امالی طوسی: عَبْدِ الصَّمَد گفت:به امام صادق علیه السلام گفتم که درباره عقیل برایمان حدیث نقل فرما. ایشان فرمود: عقیل نزد شما به کوفه آمد در حالی که علی علیه السلام در صحن مسجد نشسته و پیراهنی سنبلانی برتن داشت. گفت: از او درخواست کرد. فرمود: برای تو تا ینبع را می نویسم. گفت: آیا غیر از این وجود ندارد؟ فرمود: نه در این حال حسین علیه السلام آمد و علی علیه السلام فرمود: برای عمویت دو پیراهن بخر، او برایش خرید و عقیل گفت: ای برادر زاده‌ام این چیست؟ حسین علیه السلام فرمود: این جامه امیرالمؤمنین علیه السلام است. سپس جلو آمد تا به علی علیه السلام رسید و نشست و روی دو پیراهن دستی کشید و گفت: ای ابا یزید این پیراهن چقدر نرم است، حضرت به حسن علیه السلام فرمود: به عمویت چیزی بده. فرمود: من زرد و سفید - طلا و نقره - ندارم. علی علیه السلام فرمود: بگو یکی از پیراهنت را به او بدهند. او یکی از پیراهنش را به او پوشاند. پس فرمود: ای محمد به عمویت چیزی بده. محمد گفت: به خدا سوگند در هم و دیناری ندارم. علی علیه السلام فرمود: یکی از پیراهن هایت را به او بپوشان.

عقیل گفت: ای امیرالمؤمنین به من اذن بده به سوی معاویه بروم؟ امام فرمود: کاملا آزادی. و او به راه افتاد. هنگامی که خبر به معاویه رسید گفت: بهترین مرکبتان را سوار شوید و بهترین لباس‌هایتان را بپوشید چون عقیل به نزد شما می‌آید. معاویه تختش را نمایان ساخت. هنگامی که عقیل نزد او آمد معاویه گفت: سلام بر تو ای ابا یزید چه چیز تو را به اینجا کشانید؟ گفت: طلب دنیا از جایی که احتمالش می‌رود. گفت: ایستادی و به هدف زدی! دستور دادم که صد هزار درهم به تو بدهند. پس صد هزار درهم به او داد پس گفت: مرا از دو لشکر یعنی لشکر من و علی را که دیدی آگاه کن؛ گفت: در جمع بگویم یا در خلوت؟ گفت: نه در جمع بگو. عقیل گفت: من به لشکر علی علیه السلام گذشتم ناگهان شبی به مانند شب پیامبر صلی الله علیه و آله و روزی به مانند روز ایشان مشاهده کردم جز اینکه رسول خدا صلی الله علیه و آله در بین آن‌ها نبود و من به لشکر تو در آمدم و اولین کسی که از من استقبال کرد أبوالاعور و گروهی از منافقین و ناراضیان از رسول خدا صلی الله علیه و آله در آن بودند جز اینکه ابوسفیان در بین آنان نبود. معاویه مانع گفتن او شد تا اینکه مردم رفتند و به او گفت: ای ابایزید با من چه کردی؟ گفت: آیا به تو نگفتم در جمع بگویم یا در خلوت و تو اجازه ندادی که تنها به تو بگویم؟ گفت:

الْآنَ فَاشْفِنِي مِنْ عَدُوِّي قَالَ ذَلِكَ عِنْدَ الرَّحِيلِ فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ شَدَّ غَرَائِرَهُ وَ رَوَاحِلَهُ وَ أَقْبَلَ نَحْوَ مُعَاوِيَةَ وَ قَدْ جَمَعَ مُعَاوِيَةُ حَوْلَهُ فَلَمَّا انْتَهَي إِلَيْهِ قَالَ يَا مُعَاوِيَةُ مَنْ ذَا عَنْ يَمِينِكَ قَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ فَتَضَاحَكَ ثُمَّ قَالَ لَقَدْ عَلِمَتْ قُرَيْشٌ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ أَحْصَي لِتُيُوسِهَا⁽¹⁾مِنْ أَبِيهِ ثُمَّ قَالَ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا أَبُو مُوسَي فَتَضَاحَكَ ثُمَّ قَالَ لَقَدْ عَلِمَتْ قُرَيْشٌ بِالْمَدِينَةِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ بِهَا امْرَأَةٌ أَطْيَبَ رِيحاً مِنْ قِبِّ أُمِّهِ قَالَ‌⁽²⁾أَخْبِرْنِي عَنْ نَفْسِي يَا أَبَا يَزِيدَ قَالَ تَعْرِفُ حَمَامَةَ ثُمَّ سَارَ فَأَلْقَي فِي خَلَدِ⁽³⁾مُعَاوِيَةَ قَالَ أُمٌّ مِنْ أُمَّهَاتِي لَسْتُ أَعْرِفُهَا فَدَعَا بِنَسَّابَيْنِ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ فَقَالَ أَخْبِرَانِّي أَوْ لَأَضْرِبَنَّ أَعْنَاقَكُمَا لَكُمَا الْأَمَانُ قَالا فَإِنَّ حَمَامَةَ جَدَّةُ أَبِي سُفْيَانَ السَّابِعَةُ وَ كَانَتْ بَغِيّاً وَ كَانَ لَهَا بَيْتٌ توفي [تُؤْتَي] فِيهِ قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عليهما السلام وَ كَانَ عَقِيلٌ مِنَ أَنْسَبِ النَّاسِ‌⁽⁴⁾.

بيان

يقال أخديته أي أعطيته و القب بالكسر العظم الناتئ بين الأليتين.

أقول: قال عبد الحميد بن أبي الحديد رووا: أن عقيلا رحمه الله قدم علي أمير المؤمنين عليه السلام فوجده جالسا في صحن المسجد بالكوفة⁽⁵⁾فقال السلام عليك يا أمير المؤمنين قال و عليك السلام يا أبا يزيد ثم التفت إلي الحسن ابنه‌⁽⁶⁾عليه السلام فقال قم فأنزل عمك فقام فأنزله ثم عاد إليه فقال اذهب فاشتر لعمك قميصا جديدا و رداء جديدا و إزارا جديدا و نعلا جديدا فذهب فاشتري له فغدا عقيل علي أمير المؤمنين عليه السلام في الثياب فقال السلام عليك يا أمير المؤمنين فقال و

هم اکنون مرا از دشمنم رهایی بخش. عقیل گفت: موقع رفتن، فردای آن روز هنگامی که کیسه‌ها و شترانش را بست و به معاویه که اطرافش افرادی بودند نزدیک شد گفت: ای معاویه در سمت راست تو کیست؟ گفت: عمرو بن عاص، پس خنده ای مصنوعی کرد. سپس گفت: قریش فهمید که حسابگر تر از پدر او برای بزهای نرش کسی نبوده است. آنگاه گفت: این کیست؟ گفت: این ابوموسی است. پس خنده ای مصنوعی کرد و گفت: قریش در مدینه دانسته اند که در آنجا زنی خوش بوتر از قبّ مادرش نبود. معاویه گفت: ای ابا یزید مرا از خودم آگاه کن. گفت: حمامة را می‌شناسی؟ آنگاه حرکت کرد و آن را به ذهن معاویه انداخت. گفت: مادری از مادرانم که او را نمی‌شناسم. آنگاه دو نسب شناس از اهل شام را فرا خواند و گفت: مرا با خبر کنید و گرنه گردن‌هایتان را می‌زنم شما دو تا در امانید. آن دو گفتند: حمامة مادر بزرگ هفتم ابوسفیان است که زنی فاحشه بود و خانه ای داشت که در آن مُرد. امام جعفر صادق علیه السلام فرمود: عقیل از نسب شناس ترین مردم بود.⁽⁷⁾

توضیح

گفته می شود أخدیته یعنی به او أعطی کردی و القِب با کسره استخوان بین دو تخمدان است می‌گویم: عبدالحمید بن أبی الحدید گفت: روایت کرده‌اند که عقیل رحمة الله علیه نزد امیرالمؤمنین آمد و دید که ایشان در صحن مسجد کوفه نشسته است، پس گفت: سلام بر تو ای امیرالمؤمنین، حضرت فرمود:

عليك السلام يا أبا يزيد⁽¹⁾يخرج عطائي فأدفعه إليك فلما ارتحل عن أمير المؤمنين عليه السلام إلي معاوية⁽²⁾فنصب له كراسيه و أجلس جلساءه حوله فلما ورد عليه أمر له بمائة ألف فقبضها ثم غدا عليه يوما بعد ذلك و جلساء معاوية حوله فقال يا أبا يزيد أخبرني عن عسكري و عسكر أخيك فقد وردت عليهما قال أخبرك مررت و الله بعسكر أخي فإذا ليل كليل رسول الله صلي الله عليه و آله و نهار كنهار رسول الله صلي الله عليه و آله إلا أن رسول الله ليس في القوم ما رأيت إلا مصليا و لا سمعت إلا قارئا و مررت بعسكرك فاستقبلني قوم من المنافقين ممن نفر ناقة رسول الله صلي الله عليه و آله⁽³⁾ليلة العقبة ثم قال من هذا عن يمينك يا معاوية قال هذا عمرو بن العاص قال هذا الذي اختصم فيه ستة نفر فغلب عليه جزار قريش فمن الآخر قال الضحاك بن قيس الفهري قال أما و الله لقد كان أبوه جيد الأخذ لعسب التيوس‌⁽⁴⁾فمن هذا الآخر قال أبو موسي الأشعري قال هذا ابن السراقة فلما رأي معاوية أنه قد أغضب جلساءه علم أنه إن استخبره عن نفسه قال فيه سوءا فأحب أن يسأله ليقول فيه ما يعلمه من السوء فيذهب بذلك غضب جلسائه قال يا أبا يزيد فما تقول في قال دعني من هذا قال لتقولن قال أ تعرف حمامة قال و من حمامة يا أبا يزيد قال قد أخبرتك ثم قال‌⁽⁵⁾فمضي فأرسل معاوية إلي النسابة فدعاه قال من حمامة قال و لي الأمان قال نعم قال حمامة جدتك أم أبي سفيان كانت بغيا في الجاهلية صاحبة راية قال معاوية لجلسائه قد ساويتكم و

ای ابا یزید سلام بر تو، و به پسرش حسن رو کرد و فرمود: بلند شو و از عمویت پذیرایی کن. حسن علیه السلام برخاست و از او پذیرایی کرد پس به نزد پدر برگشت و حضرت فرمود: برو و برای عمویت پیراهن و ردا و شلوار و کفش جدید بخر. او رفت و خرید، فردا صبح عقیل با جامه‌ها بر علی علیه السلام وارد شد و گفت: سلام بر تو ای امیرالمؤمنین، حضرت فرمود: سلام بر تو، سهم من تعیین شود به تو می دهم. هنگامی که عقیل امیر مؤمنین را به قصد معاویه ترک کرد، معاویه به خاطر او کرسی‌هایش را قرار داد و نزدیکانش را اطرافش نشاند. هنگامی که عقیل بر او داخل شد معاویه دستور داد صد هزار درهم به او بدهند و او آن را گرفت. پس از آن، صبح یک روز بر معاویه داخل شد در حالی که اطرافیان معاویه نزد او بودند و گفت: ای ابا یزید مرا از لشکر خودم و لشکر برادرت آگاه کن تو هر دوی آن‌ها را دیده ای، گفت: می‌گویم: به خدا سوگند من به لشکر برادرم وارد شدم و ناگاه شبی دیدم که مانند شب رسول خدا صلی الله علیه و آله بود و روزی دیدم که مانند روز رسول خدا صلی الله علیه و آله بود جز اینکه رسول خدا صلی الله علیه و آله در بین قوم نبود. من جز نمازگزار ندیدم و جز صدای قاری نشنیدم. اما وقتی به لشکر تو وارد شدم گروهی از منافقان از جمله کسانی که شتر رسول خدا صلی الله علیه و آله را در شب عقبه رم دادند از من استقبال کردند. و گفت: ای معاویه سمت راست تو کیست؟ گفت: این عمرو بن عاص است گفت: این کسی است که شش نفر بر سر پدر بودن برای او با هم اختلاف داشتند و بالاخره قصاب قریش برنده شد. دیگری کیست؟ گفت: ضحاک بن قیس قهری گفت: به خدا سوگند پدر او خیلی خوب بچه بزهای نر را می‌گرفت، این دیگری کیست؟ گفت ابوموسی اشعری. گفت: او پسر مادری دزد است. هنگامی که معاویه دید که عقیل اطرافیانش را عصبانی کرده دانست که اگر از او درباره خودش بپرسد چیزهای بدی به او می‌گوید، پس بهتر دید که از او سؤال کند تا با بدی‌هایی که از او می‌داند خشم و غضب هم‌نشین و اطرافیانش را فرو بنشاند گفت: ای ابا یزید درباره من چه می‌گویی؟ گفت: مرا از گفتن آن معذور دار. گفت: حتماً به من بگو گفت: آیا حمامة را می‌شناسی؟ گفت: ای ابایزید حمامة کیست؟ گفت: به تو گفته‌ام پس بلند شد و رفت. آن گاه معاویه نسب شناس را فرا خواند و گفت: حمامة کیست؟ گفت: آیا امانم می‌دهی؟ گفت: بله، گفت: حمامة مادر بزرگت، مادر ابوسفیان است که در جاهلیت فاحشه و برای شناخته شدن پرچم داشت. معاویه به اطرافیانش گفت: با شما مساوی شدم

زدت عليكم فلا تغضبوا⁽¹⁾.

و قال في موضع آخر من المفارقين لعلي عليه السلام أخوه عقيل بن أبي طالب قدم علي أمير المؤمنين عليه السلام الكوفة⁽²⁾يسترفده فعرض عليه عطاءه فقال إنما أريد من بيت المال فقال تقيم لي‌⁽³⁾يوم الجمعة فلما صلي علي الجمعة قال له ما تقول فيمن خان هؤلاء أجمعين قال بئس الرجل قال فإنك أمرتني أن أخونهم و أعطيك فلما خرج من عنده شخص إلي معاوية فأمر له يوم قدومه بمائة ألف درهم و قال له يا أبا يزيد أنا خير لك أم علي قال وجدت عليا أنظر لنفسه منك و وجدتك أنظر لي منك لنفسك و قال معاوية لعقيل إن فيكم يا بني هاشم لينا قال أجل إن فينا للينا من غير ضعف و عزا من غير عنف و إن لينكم يا معاوية غدر و سلمكم كفر و قال معاوية و لا كل هذا يا أبا يزيد و قال الوليد بن عقبة لعقيل في مجلس معاوية غلبك أخوك يا أبا يزيد علي الثروة قال نعم و سبقني و إياك إلي الجنة قال أما و الله‌⁽⁴⁾لو أن أهل الأرض اشتركوا في قتله لأرهقوا صعودا و إن أخاك لأشد هذه الأمة عذابا فقال صه و الله إنا لنرغب بعبد من عبيده عن صحبة أبيك عقبة بن أبي معيط!

و قال معاوية يوما و عنده عمرو بن العاص و قد أقبل عقيل لأضحكنك من عقيل فلما سلم قال معاوية مرحبا برجل عمه أبو لهب فقال عقيل و أهلا بمن‌⁽⁵⁾عمته حمالة الحطب فِي جِيدِها حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ لأن امرأة أبي لهب أم جميل بنت حرب

و از شما جلوتر زدم پس عصبانی نشوید.⁽⁶⁾

ابن ابی الحدید در جایی دیگر گفت: از جمله کسانی که از علی علیه السلام جدا و دور بودند برادرش عقیل بن ابی طالب بود که در کوفه بر او وارد شد و امام علیه السلام از او استقبال کرده و عطای - سهم - خود را به او عرضه کرد. گفت: من از بیت‌المال می‌خواهم، علی علیه السلام فرمود: روز جمعه برای نماز بیا، هنگامی که علی علیه السلام نماز جمعه را خواند به او فرمود: نظرت درباره کسی که به همه این مردم خیانت کند چیست؟ عقیل گفت: او چه بد مردی است. حضرت فرمود: تو به من گفتی که به آن‌ها خیانت کرده و به تو ببخشم. هنگامی که عقیل از نزد امام رفت، آهنگ معاویه کرد، معاویه از او استقبال کرده و دستور داد که صد هزار درهم به او بدهند و به او گفت: ای ابا یزید من برای تو بهترینم یا علی؟ گفت: من علی را دیدم که از تو بیشتر به خود می‌نگریست ولی تو بیشتر از خودت به من می‌نگری. معاویه به عقیل گفت: ای بنی هاشم در شما نرمی وجود دارد. گفت: در ما نرم‌خویی بدون ضعف و عزت بدون سخت گیری وجود دارد، ولی ای معاویه نرم‌خویی شما فریبکاری و سلام و صلح شما کفر است، معاویه گفت: ای ابایزید همه اینها که می‌گویی نیست. ولید بن عقبه در مجلس معاویه به عقیل گفت: ای ابا یزید برادرت بر تو در ثروت برتری جست. عقیل گفت: بله، و از من و تو در بهشت سبقت گرفت. گفت: به خدا سوگند اگر مردم زمین در قتلش شریک می شدند از بالا رفتن خسته می شدند و برادر تو از جمله کسانی است که سخت‌ترین عذاب‌ها را خواهد دید. پس عقیل گفت: ساکت شو ما به برده ای از بردگان او راغب‌تریم تا هم‌نشینی با پدرت عقبه بن أبی معیط.

روزی معاویه که عمروعاص نزد او بود و عقیل نیز نزد آن‌ها آمد به عمرو گفت: کاری می‌کنم که به عقیل بخندی. هنگامی که عقیل سلام کرد معاویه گفت: درود بر مردی که عمویش ابولهب است. عقیل گفت: درود بر کسی که عمه‌اش حمالة الحطب است «فِی جِیدِها حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ» که بر گردنش طنابی از لیف خرماست، چون زن ابولهب أم جمیل دختر حرب

ابن أمية قال معاوية يا أبا يزيد ما ظنك بعمك أبي لهب قال إذا دخلت النار فخذ علي يسارك تجده مفترشا عمتك حمالة الحطب أ فناكح في النار خير أم منكوح قال كلاهما شر و الله‌⁽¹⁾.

و قال في موضع آخر عقيل بن أبي طالب هو أخو أمير المؤمنين عليه السلام لأبيه و أمه و كانوا بنو أبي طالب أربعة طالب و هو أسن من عقيل بعشر سنين و عقيل و هو أسن من جعفر بعشر سنين و جعفر و هو أسن من علي بعشر سنين و علي عليه السلام و هو أصغرهم سنا و أعظمهم قدرا بل و أعظم الناس بعد ابن عمه قدرا و كان أبو طالب يحب عقيلا أكثر من حبه سائر بنيه فلذلك قال للنبي صلي الله عليه و آله و للعباس حين أتياه ليقسما بنيه عام المحل‌⁽²⁾فيخففا عنه ثقلهم دعوا لي عقيلا و خذوا من شئتم فأخذ العباس جعفرا و أخذ محمد عليا و كان عقيل يكني أبا يزيد قال له رسول الله صلي الله عليه و آله يا أبا يزيد إني أحبك حبين حبا لقرابتك مني و حبا لما كنت أعلم من حب عمي إياك أخرج عقيل إلي بدر مكرها كما أخرج العباس فأسر و فدي و عاد إلي مكة ثم أقبل مسلما مهاجرا قبل الحديبية و شهد غزاة مؤتة مع أخيه جعفر و توفي في خلافة معاوية في سنة خمسين و كان عمره ست و تسعون سنة و له دار بالمدينة معروفة و خرج إلي مكة⁽³⁾ثم إلي الشام ثم عاد إلي المدينة و لم يشهد مع أخيه أمير المؤمنين عليه السلام شيئا من حروبه أيام خلافته و عرض نفسه و ولده عليه فأعفاه و لم يكلفه حضور الحرب و كان أنسب قريش و أعلمهم بأيامها و كان مبغضا إليهم لأنه كان يعد مساويهم و كانت له طنفسة⁽⁴⁾تطرح في مسجد رسول الله فيصلي عليها و يجتمع إليه الناس في علم النسب و أيام العرب و كان حينئذ قد ذهب بصره و كان أسرع الناس جوابا و أشدهم عارضة

بن امیه است. معاویه گفت: ای ابایزید، عقیده ات درباره عمویت ابولهب چیست؟ عقیل گفت: وقتی وارد جهنم شدی به سمت چپ خود بنگر او را در حالی که با عمه‌ات، حمالة الحطب همبستر است می‌یابی. گفت: کدام یک در جهنم از دیگری بهتر است کسی که همخوابگی می کند یا کسی که با او همخوابگی می شود؟ گفت: به خدا سوگند هر دو پلیدند⁽⁵⁾.

ابن ابی الحدید در جایی دیگر گفت: عقیل بن ابی طالب برادر امیرالمؤمنین از جانب پدر و هم از جانب مادرش است و فرزندان أبوطالب چهار نفر بودند: طالب که ده سال از عقیل بزرگ‌تر بود عقیل که ده سال از جعفر بزرگ‌تر و جعفر که ده سال از علی بزرگ‌تر بود و علی که کوچک‌ترین آنان از لحاظ سنی ولی بزرگ‌ترینشان از لحاظ مقام و منزلت بلکه بعد از پس پسر عمویش بزرگ‌ترین مردم از جهت قدر منزلت بود و ابو طالب عقیل را از دیگر فرزندانش بیشتر دوست می‌داشت. برای همین به پیامبر و عباس هنگامی که نزد او آمدند تا پسرانش را در عام المحل تقسیم کنند و از مسئولیت او بکاهند گفت: عقیل را به من بدهید و هر کس را می‌خواهید بردارید. آن گاه عباس جعفر را برداشت و محمد علی صلوات الله علیهما را. کنیه عقیل أبا یزید بود. رسول خدا صلی الله علیه و آله به او گفت: ای ابا یزید من تو را دو گونه دوست دارم، دوستی به دلیل نزدیکی با من و دوستی که از عمویم نسبت به تو سراغ داشتم. عقیل مانند عباس با زور به بدر رفت و اسیر شد و با فدیه آزاد شد پس به مکه برگشت. قبل از حدیبیه به عنوان یک مسلمان مهاجر به آنجا رفت و در غزوه موته با برادرش جعفر شرکت کرد در زمان خلافت معاویه در سال پنجاه هجری در نود و شش سالگی درگذشت و خانه ای معروف در مدینه داشت. پس به مکه و شام رفت و به مدینه برگشت و در زمان خلافت برادرش امیرالمؤمنین، در جنگی شرکت نکرد. او خود و فرزندش را نثار علی علیه السلام کرد و امام او را معاف کرده و حضور در جنگ را برای او تکلیف نکرد. او نسب شناس ترین و آگاه‌ترین قریش به روزگار آنان بود؟ آن‌ها از او بغض داشتند چون بدی‌هایشان را می‌گفت و فرشی داشت که در مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله پهن می‌کرد و روی آن نماز می‌خواند و مردم برای شناخت از نسب و روزگار اعراب اطراف او گرد می‌آمدند. در آن روزگار بود که بینایی‌اش را از دست داد. او حاضر جواب ترین و دارای صحیح ترین رأی و گفتار بود

و كان يقال إن في قريش أربعة يتحاكم إليهم في علم النسب و أيام قريش و يرجع إلي قولهم عقيل بن أبي طالب و مخرمة بن نوفل الزهري و أبو الجهم بن حذيفة العدوي و حويطب بن عبد العزي العامري و اختلف الناس فيه هل التحق بمعاوية و أمير المؤمنين عليه السلام حي فقال قوم‌⁽¹⁾و رووا أن معاوية قال يوما و عقيل عنده هذا أبو يزيد لو لا علمه أني خير له من أخيه لما أقام عندنا و تركه فقال عقيل أخي خير لي في ديني و أنت خير لي في دنياي و قد آثرت دنيا و أسأل الله خاتمة خير و قال قوم إنه لم يفد إلي معاوية إلا بعد وفاة أمير المؤمنين عليه السلام و استدلوا علي ذلك بالكتاب الذي كتبه إليه في آخر خلافته و الجواب الذي أجابه عليه السلام به و قد ذكرناه فيما تقدم و سيأتي ذكره أيضا في باب كتبه عليه السلام و هذا القول هو الأظهر عندي.

و روي المدائني قال قال معاوية يوما لعقيل بن أبي طالب هل من حاجة فأقضيها لك قال نعم جارية عرضت علي و أبي أصحابها أن يبيعوها إلا بأربعين ألفا فأحب معاوية أن يمازحه قال و ما تصنع بجارية قيمتها أربعون ألفا و أنت أعمي تجتزئ بجارية قيمتها خمسون درهما قال أرجو أن أطأها فتلد لي غلاما إذا أغضبته يضرب عنقك فضحك معاوية و قال مازحناك يا أبا يزيد و أمر فابتيعت له الجارية التي أولد منها مسلما رحمه الله فلما أتت علي مسلم ثماني عشرة سنة و قد مات عقيل أبوه قال لمعاوية يا أمير المؤمنين إن لي أرضا بمكان كذا من المدينة و إني أعطيت بها مائة ألف و قد أحببت أن أبيعك إياها فادفع إلي ثمنها فأمر معاوية بقبض الأرض و دفع الثمن إليه فبلغ ذلك الحسين عليه السلام فكتب إلي معاوية أما بعد فإنك اغتررت‌⁽²⁾غلاما من بني هاشم فابتعت منه أرضا لا يملكها فاقبض من الغلام ما دفعته إليه و اردد علينا أرضنا فبعث معاوية إلي مسلم فأخبره ذلك و أقرأه

و گفته می‌شود: در بین قریش چهار نفر هستند که در نسب شناسی و روزگار قریش به آن‌ها رجوع می‌شود که عبارتند از: عقیل بن ابی طالب و مخرمه بن نوفل زهری و ابوجهم بن حذیفه عدوی و حویطب بن عبد عزّی عامری، مردم در اینکه آیا او در زمان حیات امیرالمؤمنین علیه السلام به معاویه پیوست اختلاف پیدا کرده‌اند و می‌گویند معاویه روزی که عقیل نزدش بود گفت: این ابا یزید اگر نمی‌دانست که من بهتر از برادرش هستم نزد ما نمی‌ماند و ما را ترک می‌کرد. عقیل گفت: برادرم در دین برایم بهتر است و تو در دنیای من و من دنیا را ترجیح دادم و از خداوند عاقبت به خیری را مسألت دارم. گروهی گفته‌اند: او جز بعد از وفات امیر مؤمنین علیه السلام نزد معاویه نرفت و به نامه ای استناد می‌کنند که او در روزهای پایانی خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام به او نوشت و جوابی را که حضرت علیه السلام به او داد که در گذشته آن را بیان کرده‌ایم و هم چنین در باب کتاب‌های حضرت علیه السلام آن را ذکر خواهیم کرد و به نظر من این گفته آشکارتر و واضح‌تر است .

مدائنی گفت: روزی معاویه به عقیل گفت اگر نیازی داری برطرف کنم؟ گفت: بله دارم، کنیزی است که او را دیده‌ام ولی صاحبانش از اینکه او را جز با چهل هزار دینار بفروشد، خودداری می‌کنند. معاویه که دوست داشت با او شوخی کند گفت: تو که کور هستی، کنیزی با چهل هزار دینار را می‌خواهی چه کار؟ به کنیزی به ارزش پنجاه درهم راضی می‌شوی. گفت: آرزو دارم با او همبستر شوم و برای من پسری به دنیا آورد که اگر او را خشمگین ساختی گردن تو را بزند. معاویه خندید و گفت: ای ابا یزید با تو مزاح کردیم. آنگاه دستور داد تا کنیزی را که مسلم علیه السلام را برای او به دنیا آورد بخرند. هنگامی که مسلم به سن هیجده سالگی رسید و پدرش عقیل وفات یافت به معاویه گفت: ای امیرالمؤمنین من زمینی در فلان مکان در مدینه دارم که صد هزار درهم برای آن داده‌ام و دوست دارم که آن را به تو بفروشم پس بهایش را به من بپرداز. معاویه دستور گرفتن زمین و پرداخت بهای آن را داد. این خبر به حسین علیه السلام رسید و ایشان نامه ای به معاویه نوشتند که به این ترتیب است: ای معاویه تو از جوانی از بنی هاشم فریب خوردی و زمینی را که مالک آن نیست از او خریدی؛ پس آنچه که به آن جوان دادی از او بگیر و زمین ما را برگردان. پس معاویه این خبر را به مسلم گفت

كتاب الحسين عليه السلام و قال اردد علينا مالنا و خذ أرضك فإنك بعت ما لا تملك فقال مسلم أما دون أن أضرب رأسك بالسيف فلا فاستلقي معاوية ضاحكا يضرب برجليه و قال يا بني هذا و الله كلام قاله لي أبوك حين ابتعت له أمك ثم كتب إلي الحسين عليه السلام أني قد رددت عليكم الأرض و سوغت مسلما ما أخذه فقال الحسين عليه السلام أبيتم يا آل أبي سفيان إلا كرما.

فقال معاوية لعقيل يا أبا يزيد أين يكون عمك أبو لهب اليوم قال إذا دخلت جهنم فاطلبه تجده مضاجعا عمتك أم جميل بنت حرب بن أمية و قالت له زوجته ابنة عتبة بن ربيعة يا بني هاشم لا يحبكم قلبي أبدا أين أبي أين عمي أين أخي كأن أعناقهم أباريق الفضة ترد أنفهم الماء قبل شفاههم قال إذا دخلت جهنم فخذي علي شمالك تجدينهم.

سأل معاوية عقيلا رحمه الله عن قصة الحديدة المحماة المذكورة فبكي و قال: أنا أحدثك يا معاوية عنه‌⁽¹⁾ثم أحدثك عما سألت نزل بالحسين ابنه ضيف فاستسلف‌⁽²⁾درهما اشتري به خبزا و احتاج إلي الإدام فطلب من قنبر خادمهم أن يفتح له زقا من زقاق عسل جاءتهم من اليمن فأخذ منه رطلا فلما طلبها ليقسمها قال يا قنبر أظن أنه حدث في هذا الزق حدث قال نعم يا أمير المؤمنين و أخبره فغضب و قال علي بحسين و رفع الدرة⁽³⁾فقال بحق عمي جعفر و كان إذا سئل بحق جعفر سكن فقال له ما حملك إذ أخذت منه قبل القسمة قال إن لنا فيه حقا فإذا أعطيناه رددناه قال فداك أبوك و إن كان لك فيه حق فليس لك أن تنتفع بحقك قبل أن ينتفع المسلمون بحقوقهم أما لو لا أني رأيت رسول الله يقبل ثنيتيك لأوجعتك ضربا ثم دفع إلي قنبر درهما كان مصرورا في ردائه و قال اشتر به خير عسل تقدر عليه قال عقيل و الله لكأني أنظر

و نامه حسین علیه السلام درباره زمین را خواند و گفت: مال ما را پس بده و زمینی را که مالک آن نیستی بگیر. مسلم گفت: هرگز! مگر اینکه سرت را با شمشیر از تنت جدا کنم. معاویه در حالی که می‌خندید دراز کشید و بر روی پاهایش زد و گفت: ای پسرم به خدا سوگند این سخنی است که پدرت هنگامی که مادرت را برای او خریدم گفت. آنگاه نامه ای به حسین علیه السلام نوشت و گفت: من زمین را به شما برگردانده و به مسلم آنچه گرفته بود بخشیدم. حسین علیه السلام فرمود: ای آل أبوسفیان! از هر چیزی جز بخشش ابا دارید.

معاویه به عقیل گفت: ای ابا یزید عمویت ابولهب امروز کجاست؟ گفت: اگر وارد جهنم شدی او را در حالی که با عمه‌ات ام جمیل دختر حرب بن امیه همخواب است طلب کن. همسرش دختر عتبه بن ربیعه به او گفت: ای بنی هاشم هرگز دوستی شما در دلم وارد نمی‌شود، پدرم و عمویم و برادرم کجاست؟ گردن‌هایشان گویی آفتابه‌هایی نقره ای است که آب قبل از لب‌هایشان به بینی‌هایشان وارد می‌شود. گفت: اگر وارد جهنم شدی به سمت چپ خود بنگر تا آن‌ها را ببینی.

معاویه از عقیل درباره داستان آهن گداخته سؤال کرد، عقیل گریه کرد و گفت: ای معاویه من درباره علی علیه السلام و آنچه پرسیدی با تو سخن می‌گویم. مهمانی به پسرش حسین علیه السلام آمد، او درهمی قرض کرد و برای مهمانش نانی خرید پس خورش و مانند آن احتیاج پیدا کرد و از قنبر خدمتکارشان خواست تا مشکی از مشک‌های عسل را که از یمن آورده بودند باز کند و یک رطل از آن برداشت هنگامی که علی علیه السلام خواست تا آن را تقسیم کند، فرمود: ای قنبر گمان می‌کنم که برای این مشک چرمین اتفاقی افتاده است. قنبر گفت: بله ای امیرالمؤمنین، پس قنبر ماجرا را برای ایشان تعریف کرد، علی علیه السلام عصبانی شد و فرمود: حسین را نزد من بیاور و شلاق را بر او بلند کرده و به حسین علیه السلام فرمود: تو را به حق عمویم جعفر قسم می‌دهم - و هرکس حضرت را به جعفر قسم می داد آرام می‌گرفت - علی علیه السلام به او فرمود: چه چیز تو را وادار کرد تا قبل تقسیم کردن از آن برداری؟ حسین علیه السلام فرمود: ما در آن حق داریم، هنگامی که آن را به ما دادی بر می‌گردانیم. علی علیه السلام فرمود: پدرت فدای تو باد، اگر تو در آن حق داری پس نباید از حقت بهره‌مند شوی قبل از اینکه مسلمانان از حقوقشان بهره‌مند شوند، آگاه باش اگر من رسول خدا صلی الله علیه و آله را ندیده بودم که لبانت را می‌بوسید تو را به شدت می‌زدم. آن گاه یک درهم که در عبایش بسته بود به قنبر داد و فرمود: بهترین عسل را که می‌توانی برای او بخر. عقیل گفت: به خدا سوگند گویا من

إلي يدي علي و هي علي فم الزق و قنبر يقلب العسل فيه ثم شده و جعل يبكي و يقول اللهم اغفر للحسين فإنه لم يعلم.

فقال معاوية ذكرت من لا ينكر فضله رحم الله أبا حسن فلقد سبق من كان قبله و أعجز من يأتي بعده هلم حديث الحديدة: قال نعم أقويت‌⁽¹⁾و أصابتني مخمصة شديدة فسألته فلم تند صفاته‌⁽²⁾فجمعت صبياني و جئته بهم و البؤس و الضر ظاهران عليهم فقال ائتني عشية لأدفع إليك شيئا فجئته يقودني أحد ولدي فأمره بالتنحي ثم قال ألا فدونك فأهويت حريصا قد غلبني الجشع‌⁽³⁾أظنها صرة فوضعت يدي علي حديد تلتهب نارا فلما قبضتها نبذتها و خرت كما يخور⁽⁴⁾الثور تحت جازره فقال لي ثكلتك أمك هذا من حديدة أوقدت لها نار الدنيا فكيف بك و بي غدا إن سلكنا في سلاسل جهنم ثم قرأ إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَ السَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ‌⁽⁵⁾ثم قال ليس لك عندي فوق حقك الذي فرضه الله لك إلا ما تري فانصرف إلي أهلك فجعل معاوية يتعجب و يقول هيهات عقمت النساء أن تلد بمثله‌⁽⁶⁾.

أقول: روي في بعض مؤلفات أصحابنا عن قتادة أن أروي بنت الحارث بن عبد المطلب دخلت علي معاوية بن أبي سفيان و قد قدم المدينة و هي عجوز كبيرة فلما رآها معاوية قال مرحبا بك يا خالة كيف كنت بعدي قالت كيف أنت يا ابن أختي لقد كفرت النعمة و أسأت لابن عمك الصحبة و تسميت بغير اسمك

دارم به دستان علی که در دهانه مشک بود نگاه می کنم در حالی که قنبر عسل را در آن می‌ریزد، پس آن را می بندد و شروع به گریه کردن کرد و فرمود: پروردگارا حسین را ببخش به راستی او ندانسته است.

معاویه گفت: فضل کسی را که قابل انکار نیست بیان کردی، خداوند او را رحمت کند که بر گذشتگان خود پیشی جست و آیندگان خود را عاجز ساخت. حالا داستان آهن را بگو گفت: من فقیر شدم و گرسنگی شدیدی بر من عارض گشت، من از امیرالمؤمنین درخواست کردم ولی او از دادن بیت‌المال خودداری کرد .

آنگاه من بچه‌هایم را جمع کرده و نزد او بردم در حالی که بینوایی و فقر از آن‌ها پیدا بود و حضرت فرمود: شبانگاه نزد من بیا تا چیزی به تو بدهم. یکی از فرزندانم مرا نزد او برد. حضرت به او دستور داد تا برگردد آنگاه فرمود: هان این جلوی توست، در حالی که طمع و آز بر من غلبه کرده بود خود را به روی حریص انداختم و فکر کردم کیسه پول است. پس دستم را روی آهنی که مانند آتش داغ بود گذاشتم، وقتی آن را گرفتم به یک باره انداختم و مانند گاوی که زیر جازره اش نعره می‌زند، فریاد زدم. آنگاه به من فرمود: مادرت به عزایت بنشیند این از آهنی است که آتش دنیا را بر آن روشن ساخته ام پس من و تو در قیامت چگونه در روی زنجیرهای جهنم قدم برداریم؟ آنگاه این آیه را خواند: « اذا الاغلال فی أعناقهم و السلاسل یسحبون»{هنگامی که غل ها در گردن هایشان [افتاده] و [با] زنجیرها کشیده می شوند}⁽⁷⁾

سپس فرمود: تو نزد من بیش از حقی که خداوند بر تو قرار داده است نداری جز آنچه را که می‌بینی پس به سوی خانواده ات برگرد، آنگاه معاویه تعجب کرده و گفت: هیهات که زنان از اینکه همتای او را بزایند عاجزند⁽⁸⁾

می‌گویم: در برخی کتاب‌های اصحاب ما از قتاده روایت شده است که أروی دختر حارث ابن عبدالمطلب بر معاویه بن ابوسفیان وارد شد که به مدینه آمده بود در حالی که او یک پیرزن کهنسال بود. هنگامی که معاویه او را دید، گفت: سلام بر تو ای خاله بعد از من اوضاعت چگونه بود؟ گفت: ای خواهر زاده‌ام تو چطوری؟ تو به نعمت‌های خداوند کفر ورزیدی و به هم نشینی با پسر عمویت بد کردی و به غیر نام خود نامیده شدی

و أخذت غير حقك بلا بلاء كان منك و لا من آبائك في ديننا و لا سابقة كانت لكم بل كفرتم بما جاء به محمد صلي الله عليه و آله فأتعس الله منكم الجدود و أصعر منكم الخدود و رد الحق إلي أهله فكانت كلمتنا هي العليا و نبينا هو المنصور علي من ناواه فوثبت قريش علينا من بعده حسدا لنا و بغيا فكنا بحمد الله و نعمته أهل بيت فيكم بمنزلة بني إسرائيل في آل فرعون و كان سيدنا فيكم بعد نبينا بمنزلة هارون من موسي و غايتنا الجنة و غايتكم النار فقال لها عمرو بن العاص كفي أيتها العجوز الضالة و اقصري من قولك مع ذهاب عقلك إذ لا تجوز شهادتك وحدك فقالت و أنت يا ابن الباغية تتكلم و أمك أشهر بغي بمكة و أقلهم أجرة و ادعاك خمسة من قريش فسئلت أمك عن ذلك فقالت كل أتاها فانظروا أشبههم به فألحقوه به فغلب شبه العاص بن وائل جزار قريش ألأمهم مكرا و أمهنهم خيرا فما ألومك ببغضنا قال مروان بن الحكم كفي أيتها العجوز و اقصدي لما جئت له فقالت و أنت يا ابن الزرقاء تتكلم و الله و أنت ببشير مولي ابن كلدة أشبه منك بالحكم بن العاص و قد رأيت الحكم سبط الشعر مديد القامة و ما بينكما قرابة إلا كقرابة الفرس الضامر من الأتان المقرف فاسأل عما أخبرتك به أمك فإنها ستخبرك بذلك ثم التفتت إلي معاوية فقالت و الله ما جرأ هؤلاء غيرك و إن أمك القائلة في قتل حمزة:

نحن جزيناكم بيوم بدر *** و الحرب بعد الحرب ذات السعر

إلي آخر الأبيات فأجابتها ابنة عمي :

خزيت في بدر و غير بدر *** يا بنت وقاع عظيم الكفر

إلي آخر الأبيات فالتفت معاوية إلي مروان و عمرو و قال و الله ما جرأها علي غيركما و لا أسمعني هذا الكلام سواكما ثم قال يا خالة اقصدي لحاجتك و دعي أساطير النساء عنك قالت تعطيني ألفي دينار و ألفي دينار و ألفي دينار قال ما تصنعين بألفي دينار قالت أزوج بها فقراء بني الحارث بن عبد المطلب قال :

و حق غیر خودت را بدون آزمایش و امتحانی گرفتی نه تو و نه پدرانت و نه پیشینیان همچین آزمایشی و سابقه ای در دین نداشته اند، بلکه شما به آنچه محمد صلی الله علیه و آله دعوت کرد کفر ورزیدید. پس خداوند بخت شما را از شما برگرداند و چهره های شما را کج کرد و حق را به اهلش برگرداند و فقط کلمه ما برترین بود و پیامبر ما نیز بر کسانی که قصد او را کردند پیروز شد، آنگاه قریش پس از او از روی حسادت بر ما ظلم کرد و ما به فضل و نعمت خداوند، خانواده ای در بین شما به منزله بنی اسرائیل در بین آل فرعون بودیم و سرورمان در بین شما به منزله هارون برای موسی بود و سرانجام ما بهشت ولی غایت و مقصود شما جهنم است. عمرو بن عاص به او گفت: ای پیرزن گمراه بس کن و سخن کوتاه کن، تو عقل از کف داده ای و شهادت و گواهی تو به تنهایی جایز نیست. پیرزن گفت: ای زنا زاده تو سخن می‌گویی در حالی که مادرت معروف‌ترین زنان فاحشه در مکه و کم اجرت ترین آن هاست. پنج نفر از قریش ادعای پدری تو را کردند و درباره آن از مادرت سؤال شد. او گفت: همه آنها نزدش آمده اند پس به شبیه ترینشان به او نگاه کنید و او را به او بدهید! پس جزار قریش که مکارترین و کم خیرترینشان بود شبیه ترین به عمر وعاص گشت، پس من تو را به خاطر دشمنی با ما سرزنش نمی کنم. مروان بن حکم گفت: ای پیرزن ساکت شو، و به سراغ آنچه به خاطر آن به اینجا آمدی برو و گفت: ای پسر زرقاء تو سخن می‌گویی به خدا سوگند بشیر مولی پسر کلده شبیه‌تر است به تو از حکم بن عاص. من حکم را که موهای آویزان و قامتی بلند داشت دیدم و بین شما دو نفر شباهتی جز شباهت اسب لاغر با ماده الاغ زشت نیست. آنچه را که به تو گفتم از مادرت بپرس که او تو را از آن باخبر می‌کند. آنگاه رو به سوی معاویه کرد و گفت: به خدا سوگند جز تو کسی آن‌ها را گستاخ نساخت. مادرت هنگام کشته شدن حمزه گفت:

ما به شما در جنگ بدر پاداش دادیم، و جنگ بعد از این جنگ دارای زبانه آتش است.

تا آخر ابیات، سپس دختر عمویم به او جواب داد:

ای دختر سخن چین و کافر بزرگ، تو در بدر و غیر از آن، رسوا و بدنام شدی.

و تا آخر ابیات را خواند آنگاه معاویه به مروان و عَمرو رو کرد و گفت: به خدا سوگند او را جز شما دو نفر بر من گستاخ نساخت و این حرف جز به خاطر شما دو نفر بر من زده نشد. سپس گفت: ای خاله حاجتت را بگو و قصه های خیالی زنان را رها کن، گفت: باید به من دو هزار دینار و دو هزار دینار و دو هزار دینار بدهی. معاویه گفت: دو هزار دینار را برای چه می‌خواهی؟ گفت: می‌خواهم مایه ازدواج فقیران بنی حارث بن عبدالمطلب را با آن فراهم کنم. معاویه گفت:

هي كذلك فما تصنعين بألفي دينار قالت أستعين بها علي شدة الزمان و زيارة بيت الله الحرام قال قد أمرت بها لك فما تصنعين بألفي دينار قالت أشتري بها عينا خرارة في أرض حوارة تكون لفقراء بني الحارث بن عبد المطلب قال هي لك يا خالة أما و الله لو كان ابن عمك علي ما أمر بها لك قالت تذكر عليا فض الله فاك و أجهد بلاك؟!! ثم علا نحيبها و بكاؤها و جعلت تقول:

ألا يا عين ويحك فاسعدينا *** ألا فابكي أمير المؤمنينا

رزئنا خير من ركب المطايا *** و جال بها و من ركب السفينا

و من لبس النعال و من حذاها *** و من قرأ المثاني و المئينا

إذا استقبلت وجه أبي حسين *** رأيت البدر راق الناظرينا

ألا فأبلغ معاوية بن حرب *** فلا قرت عيون الشامتينا

أ في الشهر الحرام فجعتمونا *** بخير الخلق طرا أجمعينا

مضي بعد النبي فدته نفسي *** أبو حسن و خير الصالحينا

كأن الناس إذ فقدوا عليا *** نعام جال في بلد سنينا

فلا و الله لا أنسي عليا *** و حسن صلاته في الراكعينا

لقد علمت قريش حيث كانت *** بأنك خيرها حسبا و دينا

فلا يفرح معاوية بن حرب *** فإن بقية الخلفاء فينا

قال فبكي معاوية ثم قال يا خالة لقد كان كما قلت و أفضل.

بيان

الخرير صوت الماء أي عينا يكون لمائها صوت لكثرته و الحوارة لعلها من الحور بمعني الرجوع أي ترجع كل سنة إلي إعطاء الغلة و في أكثر النسخ بالخاء المعجمة و الخوار الصوت و الضعف و الانكسار و لا يستقيم إلا بتكلف.

«4»

قب، [المناقب] لابن شهرآشوب: إِخْوَتُهُ عليه السلام طَالِبٌ وَ عَقِيلٌ وَ جَعْفَرٌ وَ عَلِيٌّ أَصْغَرُهُمْ وَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَكْبَرُ مِنْ أَخِيهِ بِعَشْرِ سِنِينَ بِهَذَا التَّرْتِيبِ وَ أَسْلَمُوا كُلُّهُمْ وَ أَعْقَبُوا إِلَّا طَالِبٌ

من ازدواج آنها را فراهم می کنم. پس دو هزار دینار را برای چه می‌خواهی؟ گفت: سختی روزگار را با کمک آن سر کرده و به زیارت خانه خدا می‌روم. معاویه گفت: من دستور دادم تا آن را برایت ممکن سازند. پس دو هزار دینار سوم را برای چه می‌خواهی؟ گفت: با آن چشمه ای پر آب در زمینی حاصلخیز برای فقیران بنی حارث بن عبدالمطلب می‌خرم. معاویه گفت: ای خاله به تو عطا می‌کنم ولی به خدا سوگند پسر عمویت علی این کار را با تو نمی‌کرد و آن را به تو نمی‌بخشید. او گفت: علی را می‌گویی خداوند دهانت را شیرین مگرداند و بر تو مصیبت فرو ببارد. آنگاه صدای ناله و گریه بلند کرد در حالی که می‌گفت:

آگاه باش ای چشم وای بر تو ما را سعادتمند گردان، و بر امیرالمؤمنین گریه کن.

بهترین کسانی را از دست دادیم که سوار مرکب‌ها می‌شد و زفین به دست می گرفت و با آن جولان می داد.

و بهترین کسانی را که کفش می‌پوشید و آن را پینه می زد، و آیه های قرآن و دعا می‌خواند.

هنگامی که چهره ابو حسین را دیدم، مانند ماه کاملی بود که بر بینندگان جلوه می‌کرد.

هان به معاویة بن حرب بگو، و چشمان شماتت کنندگان ما روشن مباد:

آیا در ماه حرام ما را به عزای بهترین همه بندگان خدا ننشاندید.

بعد از پیامبر که جانم فدای او باد، ابو حسن و برترین صالحان درگذشت.

گویی مردم هنگامی که علی را از دست دادند، شتر مرغانی بودند که سال‌ها در سرزمینی پرسه می زدند.

به خدا سوگند من هرگز علی، و نیکویی نمازش در بین رکوع کنندگان را فراموش نمی‌کنم.

به هر حال قریش فهمید، که تو بهترین آن در تبار و دین هستی.

معاویه بن حرب خوشحال نمی شود، چون باقی خلفای از ما هستند .

گفت: معاویه گریه کرد و سپس گفت: ای خاله همان طور بود که گفتی و برتر از آن بود.

توضیح

الخریر: صدای آب یعنی چشمه ای که که برای آبش صدا باشد به دلیل کثرتش و الحوارة: شاید از ریشه الحور به معنی رجوع باشد یعنی هر سال برای اعظا غله بر می گردد و در اکثر نسخه ها با خاء آمده و الخوار به معنی صوت و ضعف و انکسار است اما جز با تکلف نمی توان به آن قائل شد

روایت 4

مناقب ابن شهر آشوب: برادران علی علیه السلام، طالب و عقیل و جعفر بودند و علی علیه السلام کوچکترین آن ها بود و هر کدام از آنها به همین ترتیب، ده سال بزرگ‌تر از برادرش بود و تمامی آنان اسلام آورده و از خود نسلی به جا گذاشتند به جز طالب

فَإِنَّهُ أَسْلَمَ وَ لَمْ يُعْقِبْ أُخْتُهُ أُمُّ هَانِئٍ وَ اسْمُهَا فَاخِتَةُ وَ جُمَانَةُ وَ خَالُهُ حُنَيْنُ بْنُ أَسَدِ بْنِ هَاشِمٍ وَ خَالَتُهُ خَالِدَةُ بِنْتُ أَسَدٍ وَ رَبِيبَةُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ- وَ ابْنُ أُخْتِهِ جَعْدَةُ بْنُ هُبَيْرَةَ⁽¹⁾.

«5»

ل، [الخصال] الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَلَوِيُّ عَنْ جَدِّهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي السَّرِيِّ عَنْ هِشَامِ بْنِ مُحَمَّدٍ السَّائِبِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ بَيْنَ طَالِبٍ وَ عَقِيلٍ عَشْرُ سِنِينَ وَ بَيْنَ عَقِيلٍ وَ جَعْفَرٍ عَشْرُ سِنِينَ وَ بَيْنَ جَعْفَرٍ وَ عَلِيٍّ عليهما السلام عَشْرُ سِنِينَ وَ كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام أَصْغَرَهُمْ‌⁽²⁾.

أقول: قد مضي كثير من أحوال عقيل في باب جوامع مكارمه عليه السلام و أحوال جعفر عليه السلام و بعض عشائره في أبواب أحوال عشائر الرسول صلي الله عليه و آله و أصحابه عليه السلام و سيأتي أحوال عبد الله بن جعفر و عبد الله بن عباس في باب أحوال أصحابه عليه السلام و أبواب أحوال الحسين عليه السلام.

باب 122 أحوال رشيد الهجري و ميثم التمار و قنبر رضي الله عنهم أجمعين

الأخبار

«1»

ما، [الأمالي] للشيخ الطوسي الْمُفِيدُ عَنِ الْجِعَابِيِّ عَنِ ابْنِ عُقْدَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ وُهَيْبِ بْنِ حَفْصٍ عَنْ أَبِي حَسَّانَ الْعِجْلِيِّ قَالَ: لَقِيتُ أَمَةَ اللَّهِ بِنْتَ رَاشِدٍ الْهَجَرِيِّ فَقُلْتُ لَهَا أَخْبِرِينِي بِمَا سَمِعْتِ مِنْ أَبِيكِ قَالَتْ سَمِعْتُهُ يَقُولُ قَالَ لِي حَبِيبِي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَا رَاشِدُ كَيْفَ صَبْرُكَ إِذَا أَرْسَلَ إِلَيْكَ دَعِيُّ بَنِي أُمَيَّةَ فَقَطَعَ يَدَيْكَ وَ رِجْلَيْكَ وَ لِسَانَكَ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَ يَكُونُ آخِرُ ذَلِكَ إِلَي الْجَنَّةِ؟

که اسلام آورد و نسلی از خود باقی نگذاشت. خواهران حضرت علیه السلام أم هانی که نامش فاخِتَه و جُمانه است و دایی‌اش حسین بن اسد بن هاشم و خاله‌اش خالده دختر اسد و برادر رضاعی اش محمد بن ابی بکر و پسر خواهرش جعده بن هبیره می‌باشد.⁽³⁾

روایت 5

الخصال: ابن عباس گفت: بین عقیل و طالب ده سال فاصله بود و بین عقیل و جعفر ده سال و بین جعفر و علی علیه السلام نیز ده سال فاصله بود و علی علیه السلام کوچک‌ترین آن‌ها بود.⁽⁴⁾

می گویم: در باب جوامع مکارم آن حضرت علیه السلام و احوال جعفر علیه السلام و برخی از عشایر وی در ابواب عشایر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و اصحاب او و ابواب احوال حسین علیه السلام، بسیاری از حالات عقیل آمده است .

باب صد و بیست و دوم : احوالات رشید هجری و میثم تمار و قنبر رضی الله عنهم اجمعین

روایات

روایت 1

امالی طوسی: أبو حسان عجلی گفت: من أَمَةَ الله دختر راشد الْهَجَرِیّ را دیدم و به او گفتم: از آنچه که از پدرت شنیدی باخبرم کن. او گفت: از او شنیدم که می‌گفت: حبیب من امیرالمؤمنین علیه السلام به من فرمود: ای راشد اگر حرام زاده بنی امیه به سوی تو بیاید و دستان و پاها و زبانت را قطع کند صبرت چگونه خواهد بود؟ گفتم: ای امیرالمؤمنین آیا پایان آن به بهشت ختم می‌شود؟

قَالَ نَعَمْ يَا رَاشِدُ وَ أَنْتَ مَعِي فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ قَالَتْ فَوَ اللَّهِ مَا ذَهَبَتِ الْأَيَّامُ حَتَّي أَرْسَلَ إِلَيْهِ الدَّعِيُّ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ زِيَادٍ فَدَعَاهُ إِلَي الْبَرَاءَةِ مِنْهُ فَقَالَ لَهُ ابْنُ زِيَادٍ فَبِأَيِّ مِيتَةٍ قَالَ لَكَ صَاحِبُكَ تَمُوتُ قَالَ خَبَّرَنِي خَلِيلِي صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّكَ تَدْعُونِي إِلَي الْبَرَاءَةِ مِنْهُ فَلَا أَتَبَرَّأُ فَتُقَدِّمُنِي فَتَقْطَعُ يَدَيَّ وَ رِجْلَيَّ وَ لِسَانِي فَقَالَ وَ اللَّهِ لَأُكَذِّبَنَّ صَاحِبَكَ قَدِّمُوهُ وَ اقْطَعُوا يَدَهُ وَ رِجْلَهُ وَ اتْرُكُوا لِسَانَهُ فَقَطَعُوهُ ثُمَّ حَمَلُوهُ إِلَي مَنْزِلِنَا فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَتِ جُعِلْتُ فِدَاكَ هَلْ تَجِدُ لِمَا أَصَابَكَ أَلَماً قَالَ لَا وَ اللَّهِ يَا بُنَيَّةِ إِلَّا كَالزِّحَامِ بَيْنَ النَّاسِ ثُمَّ دَخَلَ عَلَيْهِ جِيرَانُهُ وَ مَعَارِفُهُ يَتَوَجَّعُونَ لَهُ فَقَالَ آتُونِي‌⁽¹⁾بِصَحِيفَةٍ وَ دَوَاةٍ أَذْكُرْ لَكُمْ مَا يَكُونُ مِمَّا أَعْلَمَنِيهِ مَوْلَايَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَأَتَوْهُ بِصَحِيفَةٍ وَ دَوَاةٍ فَجَعَلَ يَذْكُرُ وَ يُمْلِي عَلَيْهِمْ أَخْبَارَ الْمَلَاحِمِ وَ الْكَائِنَاتِ وَ يُسْنِدُهَا إِلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَبَلَغَ ذَلِكَ ابْنَ زِيَادٍ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ الْحَجَّامَ حَتَّي قَطَعَ لِسَانَهُ فَمَاتَ مِنْ لَيْلَتِهِ تِلْكَ وَ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يُسَمِّيهِ رَاشِدَ الْمُبْتَلَي وَ كَانَ قَدْ أَلْقَي إِلَيْهِ عِلْمَ الْبَلَايَا وَ الْمَنَايَا فَكَانَ يَلْقَي الرَّجُلَ وَ يَقُولُ لَهُ يَا فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ تَمُوتُ مِيتَةَ كَذَا وَ أَنْتَ يَا فُلَانُ تُقْتَلُ قِتْلَةَ كَذَا فَيَكُونُ الْأَمْرُ كَمَا قَالَهُ رَاشِدٌ رَحِمَهُ اللَّهُ‌⁽²⁾.

«2»

يد، [التوحيد] أَبِي عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنِ الْعَرْزَمِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: كَانَ لِعَلِيٍّ عليه السلام غُلَامٌ اسْمُهُ قَنْبَرٌ وَ كَانَ يُحِبُّ عَلِيّاً حُبّاً شَدِيداً فَإِذَا خَرَجَ عَلِيٌّ عليه السلام خَرَجَ عَلَي أَثَرِهِ بِالسَّيْفِ فَرَآهُ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَقَالَ يَا قَنْبَرُ مَا لَكَ قَالَ جِئْتُ لِأَمْشِيَ خَلْفَكَ فَإِنَّ النَّاسَ كَمَا تَرَاهُمْ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَخِفْتُ عَلَيْكَ قَالَ وَيْحَكَ أَ مِنْ أَهْلِ السَّمَاءِ تَحْرُسُنِي أَمْ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ قَالَ لَا بَلْ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ قَالَ إِنَّ أَهْلَ الْأَرْضِ لَا يَسْتَطِيعُونَ بِي شَيْئاً إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ السَّمَاءِ فَارْجِعْ فَرَجَعَ‌⁽³⁾.

حضرت فرمود: بله، ای راشد تو در دنیا و آخرت همراه من هستی. أَمَةَ الله گفت: به خدا سوگند چند روزی نگذشته بود که فرستاده عبید الله بن زیاد نزد پدرم آمد و او را نزد عبیدالله برد تا از علی علیه السلام برائت جوید، ابن زیاد به او گفت: حبیب تو به کدامین صورت، از مرگ تو خبر داده است؟ او گفت: حبیبم به من فرمود: تو مرا برای برائت از او فرا می‌خوانی و من برائت نمی‌جویم آن گاه مرا آورده و دست و پا و زبانم را قطع می‌کنی. ابن زیاد گفت: به خدا سوگند حبیب تو دروغ می‌گوید، او را ببرید و دست و پایش را قطع کرده و زبانش را کاری نداشته باشید، آن‌ها دست و پای او را قطع کرده و به خانه ما آوردند. من به او گفتم: ای پدر، فدایت شوم آیا از آنچه بر سرت آورده‌اند درد می‌کشی. گفت: نه دخترکم به خدا سوگند من دردی جز مانند شلوغی بین مردم احساس نمی‌کنم. آن گاه همسایه و آشنایانش بر او وارد شدند و با او همدردی کردند. او گفت: یک کاغذ و دوات به من بدهید تا شما را از آنچه مولایم امیرالمؤمنین علیه السلام به من آگاه ساخت، باخبر کنم. آن‌ها کاغذ و دواتی آوردند او شروع به گفتن اخبار حماسه‌ها و کائنات کرد و آن‌ها را به علی علیه‌السلام نسبت داد. این خبر به ابن زیاد رسید و شخصی را به سوی او فرستاد تا زبانش را قطع کند و او در همان شب وفات یافت، امیرالمؤمنین علیه السلام او را راشد مبتلا نامیده بود و علم مصیبت‌ها و مرگ‌ها را به او آموخته بود و راشد به مردم می‌گفت: ای فلانی پسر فلانی تو این چنین می‌میری و تو ای فلانی این چنین کشته می‌شوی و آنچنان اتفاق می افتاد که او می‌گفت.⁽⁴⁾

روایت 2

التوحید: امام صادق علیه السلام فرمود: علی علیه السلام خدمتکاری به اسم قنبر داشت و او حضرت را بسیار دوست می‌داشت به گونه ای که هنگامی که علی علیه السلام بیرون می‌رفت او با شمشیر پشت سر ایشان از حضرت محافظت می‌کرد. علی علیه السلام شبی او را دید و فرمود: ای قنبر تو را چه شده است؟ گفت: آمده‌ام تا پشت سرتان بیایم، ای امیرالمؤمنین مردم چنانند که می بینید، نسبت به شما می‌ترسم. حضرت فرمود: وای بر تو آیا از اهل آسمان مرا محافظت می‌کنی یا از اهل زمین؟ گفت: البته که از اهل زمین، فرمود: زمینیان نمی‌توانند برای من کاری انجام دهند مگر به اذن خداوند از آسمان، پس برگردد. قنبر نیز بازگشت.⁽⁵⁾

«3»

ختص، [الإختصاص] أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَي عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ هَارُونَ عَنِ ابْنِ صَدَقَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عليه السلام أَنَّ عَلِيّاً عليه السلام قَالَ:

إِذَا رَأَيْتُ مِنْهُمْ أَمْراً مُنْكَراً *** أَوْقَدْتُ نَارِي وَ دَعَوْتُ قَنْبَراً⁽¹⁾.

«4»

ير، [بصائر الدرجات] عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُعَلًّي عَنِ ابْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ قَالَ: سَمِعْتُ الْعَبْدَ الصَّالِحَ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام يَنْعَي إِلَي رَجُلٍ نَفْسَهُ فَقُلْتُ فِي نَفْسِي وَ إِنَّهُ لَيَعْلَمُ مَتَي يَمُوتُ الرَّجُلُ مِنْ شِيعَتِهِ فَقَالَ شِبْهَ الْمُغْضَبِ يَا إِسْحَاقُ قَدْ كَانَ رُشَيْدٌ الْهَجَرِيُّ يَعْلَمُ عِلْمَ الْمَنَايَا وَ الْبَلَايَا فَالْإِمَامُ أَوْلَي بِذَلِكَ‌⁽²⁾.

«5»

ير، [بصائر الدرجات] الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مُعَاوِيَةَ⁽³⁾عَنْ إِسْحَاقَ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام وَ دَخَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام يَا فُلَانُ إِنَّكَ أَنْتَ تَمُوتُ إِلَي شَهْرٍ قَالَ فَأَضْمَرْتُ فِي نَفْسِي كَأَنَّهُ يَعْلَمُ آجَالَ شِيعَتِهِ قَالَ فَقَالَ يَا إِسْحَاقُ وَ مَا تُنْكِرُونَ مِنْ ذَلِكَ وَ قَدْ كَانَ رُشَيْدٌ الْهَجَرِيُّ مُسْتَضْعَفاً وَ كَانَ يَعْلَمُ عِلْمَ الْمَنَايَا وَ الْبَلَايَا فَالْإِمَامُ أَوْلَي بِذَلِكَ ثُمَّ قَالَ يَا إِسْحَاقُ تَمُوتُ إِلَي سَنَتَيْنِ وَ يَتَشَتَّتُ أَهْلُكَ وَ وُلْدُكَ وَ عِيَالُكَ وَ أَهْلُ بَيْتِكَ وَ يُفْلِسُونَ إِفْلَاساً شَدِيداً⁽⁴⁾.

بيان

مستضعفا أي مظلوما أي يعده الناس ضعيفا لا يعتنون بشأنه أو كانوا يحسبونه ضعيف العقل.

«6»

سن، [المحاسن] عُثْمَانُ بْنُ عِيسَي عَنْ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ قنو [قِنْوَةَ]⁽⁵⁾ابْنَةِ رُشَيْدٍ الْهَجَرِيِّ قَالَتْ: قُلْتُ لِأَبِي مَا أَشَدَّ اجْتِهَادَكَ فَقَالَ يَا بُنَيَّةِ سَيَجِي‌ءُ قَوْمٌ بَعْدَنَا بَصَائِرُهُمْ فِي دِينِهِمْ أَفْضَلُ مِنِ اجْتِهَادِ أَوَّلِيهِمْ‌⁽⁶⁾.

روایت 4

بصائر الدرجات: سیف بن عَمیرة گفت: از بنده صالح موسی بن جعفر علیه السلام شنیدم که به مردی خبر مرگ او را می‌داد. به خودم گفتم: مگر او می‌داند آن مرد از شیعه اش کی می‌میرد؟ با حالتی غضب آلود فرمود: ای اسحاق، رُشَیْد هَجَرِیّ علم مرگ‌ها و مصیبت‌ها را می‌دانست پس امام شایسته تر و اولی‌تر از اوست.⁽⁷⁾

روایت 3

الاختصاص: امام صادق از پدرش علیهما السلام نقل فرمود: که علی علیه السلام فرمود: (شعر)

«اگر از آن‌ها کاری بد مشاهده کنم، آتشم را روشن می کنم و قنبر را صدا می‌زنم»⁽⁸⁾.

روایت 5

بصائر الدرجات: اسحاق گفت: نزد ابوالحسن علیه السلام بودم که مردی نزد ایشان آمد. حضرت به او فرمود: ای فلانی تو تا یک ماه آینده می‌میری؟ گفت: من در دلم گفتم که او مرگ‌های شیعیان را می‌داند. اسحاق گفت: امام فرمود: ای اسحاق چه چیز از آن را انکار می‌کنی؟ رشید هجری که مستضعف بود علم مرگ و مصیبت‌ها را می‌دانست، پس امام شایسته تر از اوست. سپس فرمود: ای اسحاق بعد از دو سال می‌میری و خانواده و فرزندان و همسر و اهل بیت تو هم از هم می‌پاشند و به شدت در فقر می‌افتند.⁽⁹⁾

توضیح

مستضعف یعنی مظلوم یعنی مردم او را ضعیف می پندارند و توجهی به او نمی کنند یا او را ضعیف العقل می پندارند.

روایت 6

المحاسن: «قنو» یا «قِنْوَة» دختر رشید هجری گفت به پدرم گفتم: شما چقدر مجتهدید، رشید گفت: دخترم بعد از ما مردمی خواهند آمد که بصیرتشان در دین بهتر از اجتهاد گذشتگانشان است.⁽¹⁰⁾

«7»

شا، [الإرشاد]: مِنْ مُعْجِزَاتِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّ مِيثَمَ التَّمَّارِ كَانَ عَبْداً لِامْرَأَةٍ مِنْ بَنِي أَسَدٍ فَاشْتَرَاهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مِنْهَا فَأَعْتَقَهُ فَقَالَ مَا اسْمُكَ فَقَالَ سَالِمٌ فَقَالَ أَخْبَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله أَنَّ اسْمَكَ الَّذِي سَمَّاكَ بِهِ أَبُوكَ فِي الْعَجَمِ مِيثَمٌ قَالَ صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ‌⁽¹⁾وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَاسْمِي قَالَ فَارْجِعْ إِلَي اسْمِكَ الَّذِي سَمَّاكَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلي الله عليه و آله وَ دَعْ سَالِماً فَرَجَعَ إِلَي مِيثَمٍ وَ اكْتَنَي بِأَبِي سَالِمٍ فَقَالَ عَلِيٌّ عليه السلام ذَاتَ يَوْمٍ إِنَّكَ تُؤْخَذُ بَعْدِي فَتُصْلَبُ وَ تُطْعَنُ بِحَرْبَةٍ فَإِذَا كَانَ الْيَوْمُ الثَّالِثُ ابْتَدَرَ مَنْخِرَاكَ وَ فَمُكَ دَماً فَتُخْضَبُ لِحْيَتُكَ فَانْتَظِرْ ذَلِكَ الْخِضَابَ فَتُصْلَبُ عَلَي بَابِ دَارِ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ عَاشِرَ عَشَرَةٍ أَنْتَ أَقْصَرُهُمْ خَشَبَةً وَ أَقْرَبُهُمْ مِنَ الْمَطْهَرَةِ وَ امْضِ حَتَّي أُرِيَكَ النَّخْلَةَ الَّتِي تُصْلَبُ عَلَي جِذْعِهَا فَأَرَاهُ إِيَّاهَا وَ كَانَ مِيثَمٌ يَأْتِيهَا فَيُصَلِّي عِنْدَهَا وَ يَقُولُ بُورِكْتِ مِنْ نَخْلَةٍ لَكِ خُلِقْتُ وَ لِي غُذِّيتِ وَ لَمْ يَزَلْ مُعَاهِدَهَا⁽²⁾حَتَّي قُطِعَتْ وَ حَتَّي عُرِفَ الْمَوْضِعُ الَّذِي يُصْلَبُ عَلَيْهَا بِالْكُوفَةِ قَالَ وَ كَانَ يَلْقَي عَمْرَو بْنَ حُرَيْثٍ فَيَقُولُ إِنِّي مُجَاوِرُكَ فَأَحْسِنْ جِوَارِي فَيَقُولُ لَهُ عَمْرٌو أَ تُرِيدُ أَنْ تَشْتَرِيَ دَارَ ابْنِ مَسْعُودٍ أَوْ دَارَ ابْنِ حَكِيمٍ وَ هُوَ لَا يَعْلَمُ مَا يُرِيدُ وَ حَجَّ فِي السَّنَةِ الَّتِي قُتِلَ فِيهَا فَدَخَلَ عَلَي أُمِّ سَلَمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا فَقَالَتْ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مِيثَمٌ قَالَتْ وَ اللَّهِ لَرُبَّمَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَذْكُرُكَ وَ يُوصِي بِكَ عَلِيّاً فِي جَوْفِ اللَّيْلِ فَسَأَلَهَا عَنِ الْحُسَيْنِ عليه السلام فَقَالَتْ هُوَ فِي حَائِطٍ لَهُ قَالَ أَخْبِرِيهِ أَنَّنِي قَدْ أَحْبَبْتُ السَّلَامَ عَلَيْهِ وَ نَحْنُ مُلْتَقُونَ عِنْدَ رَبِّ الْعَالَمِينَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَدَعَتْ بِطِيبٍ وَ طَيَّبَتْ لِحْيَتَهُ وَ قَالَتْ أَمَا إِنَّهَا سَتُخْضَبُ بِدَمٍ فَقَدِمَ الْكُوفَةَ فَأَخَذَهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ زِيَادٍ فَأُدْخِلَ عَلَيْهِ فَقِيلَ لَهُ هَذَا كَانَ مِنْ آثَرِ النَّاسِ عِنْدَ عَلِيٍّ عليه السلام قَالَ وَيْحَكُمْ هَذَا الْأَعْجَمِيُّ قِيلَ لَهُ نَعَمْ قَالَ لَهُ عُبَيْدُ اللَّهِ أَيْنَ رَبُّكَ قَالَ بِالْمِرْصَادِ

روایت 7

ارشاد: از معجزات امیرالمؤمنین علیه السلام این است که میثم تمار برده زنی از بنی اسد بود. حضرت او را خرید و آزاد کرد و فرمود: اسمت چیست؟ گفت: سالم، فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله به من خبر داد که نامی که پدرت برایت گذاشته است در عجم میثم است. گفت: خدا و رسولش و امیرالمؤمنین راست گفتند، به خدا سوگند آن اسم من است. فرمود: به اسمی را که رسول خدا صلی الله علیه و آله تو را با آن نامیده برگرد و سالم را رها کن. او خود را میثم نامید و کنیه‌اش را ابو سالم قرار داد. روزی علی علیه السلام به او فرمود: تو بعد از من دستگیر شده و به دار آویخته می‌شوی و با نیزه کشته می‌شوی و در روز سوم بینی و دهان تو خونریزی می‌کند و محاسنت خونی می‌شود، پس منتظر آن خضاب باش. پس در سدّة - آستانه - خانه عمرو بن حارث دار آویخته می‌شوی، تو دهمین آنها هستی و کوتاه‌ترین چوب آن‌ها را داری و نزدیک ترینشان به مطهره - ابزار تطهیر - هستی، حال راه بیفت تا نخلی را که در تنه آن به دار آویخته می‌شوی نشانت دهم. حضرت آن را به میثم نشان داد. میثم نزد آن می‌رفت و نماز می‌خواند و می‌گفت: پر برکت باشی ای نخلی که برای تو خلق شدم، و برای من تغذیه شدی. میثم پیوسته به آن سر می‌زند و از آن محافظت می‌کرد تا این که قطع شد و حتی مکانی که در کوفه در آنجا آویخته می‌شود را شناخت. میثم عمرو بن حریث را می‌دید و به او می‌گفت: من همسایه تو هستم پس همسایگی ام را نیکو بدار. عمرو به او می‌گفت: آیا می‌خواهی خانه پسر مسعود یا پسر حکیم را بخری؟ در حالی که نمی‌دانست که بر میثم چه خواهد گذشت و او چه می‌خواهد. او همان سال که در آن کشته شد به حج رفت. پس میثم نزد ام سلمه رفت، ام سلمه گفت: کیستی؟ گفت: من میثم هستم. گفت: به خدا سوگند من بارها از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که از تو یاد می‌کرد و در دل شب نسبت به تو به علی علیه السلام سفارش می نمود. پس درباره حسین علیه السلام از ام سلمه پرسید و گفت: او در باغش است. گفت: به او بگو که دوست داشتم به او سلام کنم و اگر خدا بخواهد ما نزد پروردگار جهانیان همدیگر را خواهیم دید. ام سلمه عطری خواست و محاسن او را عطر زد و گفت: آگاه باش که این محاسن در خون خضاب خواهد شد. میثم به کوفه آمد و عبیدالله بن زیاد او را گرفت و نزد او برده شد و به او گفته شد: این از بانفوذترین کسان نزد علی علیه السلام بود. ابن زیاد گفت: وای بر شما این أعجمی؟ به او گفته شد: بله، عبیدالله به او گفت: پروردگارت کجاست؟ گفت: در کمین

لِكُلِّ ظَالِمٍ وَ أَنْتَ أَحَدُ الظَّلَمَةِ قَالَ إِنَّكَ عَلَي عُجْمَتِكَ لَتُبْلِغُ الَّذِي تُرِيدُ قَالَ أَخْبِرْنِي مَا أَخْبَرَكَ صَاحِبُكَ أَنِّي فَاعِلٌ بِكَ قَالَ أَخْبَرَنِي أَنَّكَ تَصْلِبُنِي عَاشِرَ عَشَرَةٍ أَنَا أَقْصَرُهُمْ خَشَبَةً وَ أَقْرَبُهُمْ إِلَي الْمَطْهَرَةِ قَالَ لَنُخَالِفَنَّهُ قَالَ كَيْفَ تُخَالِفُهُ فَوَ اللَّهِ مَا أَخْبَرَ⁽¹⁾إِلَّا عَنِ النَّبِيِّ صلي الله عليه و آله عَنْ جَبْرَئِيلَ عَنِ اللَّهِ تَعَالَي فَكَيْفَ تُخَالِفُ هَؤُلَاءِ وَ لَقَدْ عَرَفْتُ الْمَوْضِعَ الَّذِي أُصْلَبُ فِيهِ وَ أَيْنَ هُوَ مِنَ الْكُوفَةِ وَ أَنَا أَوَّلُ خَلْقِ اللَّهِ أُلْجَمُ فِي الْإِسْلَامِ .

فَحَبَسَهُ وَ حَبَسَ مَعَهُ الْمُخْتَارَ بْنَ أَبِي عُبَيْدَةَ قَالَ لَهُ مِيثَمٌ إِنَّكَ تُفْلِتُ وَ تَخْرُجُ ثَائِراً بِدَمِ الْحُسَيْنِ عليه السلام فَتَقْتُلُ هَذَا الَّذِي يَقْتُلُنَا فَلَمَّا دَعَا عُبَيْدُ اللَّهِ بِالْمُخْتَارِ لِيَقْتُلَهُ طَلَعَ بَرِيدٌ بِكِتَابِ يَزِيدَ إِلَي عُبَيْدِ اللَّهِ يَأْمُرُهُ بِتَخْلِيَةِ سَبِيلِهِ فَخَلَّاهُ وَ أَمَرَ بِمِيثَمٍ أَنْ يُصْلَبَ فَأُخْرِجَ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ لَقِيَهُ مَا كَانَ أَغْنَاكَ عَنْ هَذَا فَتَبَسَّمَ وَ قَالَ وَ هُوَ يُومِئُ إِلَي النَّخْلَةِ لَهَا خُلِقْتُ وَ لِي غُذِّيَتْ فَلَمَّا رُفِعَ عَلَي الْخَشَبَةِ اجْتَمَعَ النَّاسُ حَوْلَهُ عَلَي بَابِ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ قَالَ عَمْرٌو قَدْ كَانَ وَ اللَّهِ يَقُولُ إِنِّي مُجَاوِرُكَ فَلَمَّا صُلِبَ أَمَرَ جَارِيَتَهُ بِكَنْسِ تَحْتِ خَشَبَتِهِ وَ رَشِّهِ وَ تَجْمِيرِهِ فَجَعَلَ مِيثَمٌ يُحَدِّثُ بِفَضَائِلِ بَنِي هَاشِمٍ فَقِيلَ لِابْنِ زِيَادٍ قَدْ فَضَحَكُمْ هَذَا الْعَبْدُ فَقَالَ أَلْجِمُوهُ وَ كَانَ أَوَّلُ خَلْقِ اللَّهِ أُلْجِمَ فِي الْإِسْلَامِ وَ كَانَ قَتْلُ مِيثَمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ قَبْلَ قُدُومِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ عليهما السلام الْعِرَاقَ بِعَشَرَةِ أَيَّامٍ فَلَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الثَّالِثُ مِنْ صَلْبِهِ طُعِنَ مِيثَمٌ بِالْحَرْبَةِ فَكَبَّرَ ثُمَّ انْبَعَثَ فِي آخِرِ النَّهَارِ فَمُهُ وَ أَنْفُهُ دَماً وَ هَذَا مِنْ جُمْلَةِ الْأَخْبَارِ عَنِ الْغُيُوبِ الْمَحْفُوظَةِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ ذِكْرُهُ شَائِعٌ وَ الرِّوَايَةُ بِهِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ مُسْتَفِيضَةٌ.

وَ مِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ ابْنُ عَيَّاشٍ عَنْ مُجَالِدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ زِيَادِ بْنِ النَّصْرِ الْحَارِثِيِّ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ زِيَادٍ إِذْ أُتِيَ بِرُشَيْدٍ الْهَجَرِيِّ قَالَ لَهُ زِيَادٌ مَا قَالَ لَكَ صَاحِبُكَ يَعْنِي عَلِيّاً عليه السلام إِنَّا فَاعِلُونَ بِكَ قَالَ تَقْطَعُونَ يَدَيَّ وَ رِجْلَيَّ وَ تَصْلِبُونَنِي فَقَالَ زِيَادٌ أَمَ وَ اللَّهِ لَأُكَذِّبَنَّ حَدِيثَهُ خَلُّوا سَبِيلَهُ فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يَخْرُجَ قَالَ زِيَادٌ وَ اللَّهِ

هر ظالمی است و تو یکی از آن‌هایی،. گفت: تو با وجود أعجمی بودنت آنچه می خواهی بلیغ بیان کردی و گفت: از گفته مولایت مرا باخبر کن که با تو چه می‌کنم؟ میثم گفت: ایشان به من فرمود که تو مرا ده روز به صلیب می‌کشی، من کوچک‌ترین چوب را دارم و نزدیکترینشان به مطهره - ابزار تطهیر -. ابن زیاد گفت: ما خلاف آن را با تو انجام می‌دهیم، میثم گفت: چگونه خلاف آن را انجام می‌دهی، به خدا سوگند مرا از آن جز از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله و او نیز از جبرئیل علیه السلام و او نیز از خداوند تعالی آگاه نساخت، پس چگونه با آن‌ها مخالفت می‌کنی؟ من مکانی را که در آن به صلیب کشیده می‌شوم می‌دانم که در کوفه است و من اولین مسلمانی هستم که دهانم دوخته می‌شود - لگام زده می شود -. .

پس ابن زیاد او را به همراه مختار بن ابی عبیده در زندان انداخت. میثم به او گفت: تو از زندان بیرون می‌آیی و انتقام خون حسین علیه السلام را می‌گیری و این کسی که ما را می‌کشد را به هلاکت می‌رسانی. هنگامی که عبیدالله، مختار را فرا خواند تا بکشد. پیکی از جانب یزید نامه ای آورد که در آن دستور به آزاد شدن مختار داده شده بود، آنگاه ابن زیاد او را آزاد کرد و دستور داد تا میثم را به دار بکشند. او را بیرون آوردند، مردی او را دید و گفت: این نخل چه فایده ای به تو رساند؟ او لبخندی زد و در حالی که به آن نخل اشاره می‌کرد گفت: من برای او زاده شدم و آن برای من تغذیه شد. هنگامی که بر چوبه دار گذاشته شد مردم اطراف او بر در خانه عمرو بن حریث جمع شدند. عمرو گفت: به خدا سوگند او می‌گفت: من همسایه تو هستم، هنگامی که به صلیب کشیده شد به زنش دستور داد تا زیر چوبه را جارو و آب پاشی کند و بخور دهد. آن گاه میثم شروع به سخن گفتن از کرامات بنی هاشم کرد به ابن زیاد گفته شد: این برده تو را رسوا ساخت. او گفت: دهان او را بدوزید و اولین مسلمانی بود که دهانش دوخته شد. میثم رحمة الله علیه ده روز قبل آمدن امام حسین علیه السلام به عراق کشته شد. در روز سوم از به دار آویختن او، با نیزه میثم را زدند و او تکبیر گفت: آن گاه در پایان روز از دهان و بینی‌اش خون سرازیر شد، این از جمله اخبار غیبی محفوظ از امیرالمؤمنین علیه السلام است که ذکر آن شایع و روایت آن بین علما مستفیض است.

از جمله آنها، همانی است که ابن عیّاش از زیاد بن نصر حارثی نقل کرد، او گفت: من پیش زیاد بودم که رشید هجری را به سوی او آوردند و زیاد به او گفت: مولایت علی علیه السلام از اینکه ما با تو چه خواهیم کرد، چه گفت. رشید گفت: دست و پایم را قطع کرده و به صلیبم می‌کشید. زیاد گفت: به خدا سوگند سخن وی را دروغ خواهم کرد، او را آزاد کنید. هنگامی که خواست خارج شود زیاد گفت: به خدا سوگند

مَا نَجِدُ⁽¹⁾شَيْئاً شَرّاً مِمَّا قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ اقْطَعُوا يَدَيْهِ وَ رِجْلَيْهِ وَ اصْلِبُوهُ فَقَالَ رُشَيْدٌ هَيْهَاتَ قَدْ بَقِيَ لِي عِنْدَكُمْ شَيْ‌ءٌ أَخْبَرَنِي بِهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ زِيَادٌ اقْطَعُوا لِسَانَهُ فَقَالَ رُشَيْدٌ الْآنَ وَ اللَّهِ جَاءَ التَّصْدِيقُ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ هَذَا الْخَبَرُ أَيْضاً قَدْ نَقَلَهُ الْمُؤَالِفُ وَ الْمُخَالِفُ عَنْ ثِقَاتِهِمْ عَمَّنْ سَمَّيْنَاهُ وَ اشْتَهَرَ أَمْرُهُ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْجَمِيعِ وَ هُوَ مِنْ جُمْلَةِ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ وَ الْأَخْبَارِ عَنِ الْغُيُوبِ.

وَ مِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ عَامَّةُ أَصْحَابِ السِّيرَةِ مِنْ طُرُقٍ مُخْتَلِفَةٍ: أَنَّ الْحَجَّاجَ بْنَ يُوسُفَ الثَّقَفِيَّ قَالَ ذَاتَ يَوْمٍ أُحِبُّ أَنْ أُصِيبَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِ أَبِي تُرَابٍ فَأَتَقَرَّبُ إِلَي اللَّهِ بِدَمِهِ فَقِيلَ لَهُ مَا نَعْلَمُ أَحَداً كَانَ أَطْوَلَ صُحْبَةً لِأَبِي تُرَابٍ مِنْ قَنْبَرٍ مَوْلَاهُ فَبَعَثَ فِي طَلَبِهِ فَأُتِيَ بِهِ فَقَالَ لَهُ أَنْتَ قَنْبَرٌ قَالَ نَعَمْ قَالَ أَبُو هَمْدَانَ قَالَ نَعَمْ قَالَ مَوْلَي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ- قَالَ اللَّهُ مَوْلَايَ وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٌّ وَلِيُّ نِعْمَتِي قَالَ ابْرَأْ مِنْ دِينِهِ قَالَ فَإِذَا بَرِئْتُ مِنْ دِينِهِ تَدُلُّنِي عَلَي دِينِ غَيْرِهِ أَفْضَلَ مِنْهُ قَالَ إِنِّي قَاتِلُكَ فَاخْتَرْ أَيَّ قِتْلَةٍ أَحَبُّ إِلَيْكَ قَالَ قَدْ صَيَّرْتُ ذَلِكَ إِلَيْكَ قَالَ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّكَ لَا تَقْتُلُنِي قِتْلَةً إِلَّا قَتَلْتُكَ مِثْلَهَا وَ قَدْ أَخْبَرَنِي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام أَنَّ مِيتَتِي تَكُونُ ذَبْحاً ظُلْماً بِغَيْرِ حَقٍّ قَالَ فَأَمَرَ بِهِ فَذُبِحَ‌⁽²⁾.

«8»

شي، [تفسير العياشي] عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام: مَا مُنِعَ مِيثَمٌ رَحِمَهُ اللَّهُ مِنَ التَّقِيَّةِ فَوَ اللَّهِ لَقَدْ عَلِمَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي عَمَّارٍ وَ أَصْحَابِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ‌⁽³⁾.

كا،⁽⁴⁾[الكافي] علي عن أبيه عن ابن أبي عمير عن جميل عن محمد بن مروان: مثله‌⁽⁵⁾

ما چیزی بدتر از آنچه مولای و دوستش گفت نیافتیم، دست و پاهای او را قطع کرده و به دار بکشید. رشید گفت: یک چیزی از من نزد شما باقی مانده که امیر مؤمنین علیه السلام مرا از آن باخبر ساخت. زیاد گفت: زبانش را ببرید،. رشید گفت: به خدا سوگند هم اکنون کلام امیرالمؤمنین به اثبات رسید. هم چنین این روایت را مخالفان و موافقان مورد اطمینان آن ها از کسی که اسمش را بردیم نقل کرده اند و کار او نزد دانشمندان همگان مشهور است و آن از جمله معجزات و اخبار غیبی است که پیشتر بیان شد.

از جمله آن، آن است که سیره‌نویسان اهل سنت از طرق مختلف روایت کرده‌اند که روزی حجاج بن یوسف ثقفی گفت: دوست دارم شخصی از یاران علی را کشته و با خون او به خدا نزدیک شوم. به او گفته شد: کسی را بهتر از قنبر نمی‌شناسیم که هم نشینی‌اش با علی طولانی‌تر باشد. آنگاه حجاج دستور داد تا او را بیاورند. هنگامی که او را آوردند به او گفت: تو قنبر هستی. گفت: بله، گفت: ابوهمدان؟ گفت: بله، گفت: مولایت علی بن ابی طالب است؟ گفت: فقط خداوند مولایم است و امیرالمؤمنین علی علیه السلام ولی نعمتم است، گفت: از دین او برائت بجوی. گفت: اگر برائت جویم تو مرا به دین دیگری بهتر از دین او راهنمایی می‌کنی؟ گفت: من تو را می‌کشم، پس انتخاب کن که چه نوع مرگی را دوست می‌داری؟ گفت: آن را به تو واگذار می‌کنم، گفت: چرا؟ گفت: چون تو مرا نمی‌کشی مگر این که مرگ تو نیز آن گونه بود، امیرالمؤمنین علیه السلام به من فرمود: نوع مرگ من، ذبح و با ظلم و بدون حق می باشد: پس حجاج دستور ذبح او را داد.⁽⁶⁾

روایت 8

تفسیر عیاشی: امام صادق علیه السلام فرمود: چه چیزی مانع میثم رحمة الله علیه از تقیه شد؟ به خدا سوگند او دانست که آیه « إِلَّا مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ »{مگر آن که مجبور شده و قلبش به ایمان اطمینان دارد}درباره عمار و اصحابش نازل شده.

کافی: مانند آن ذکر شده است.⁽⁷⁾

بيان

لعل وجه الجمع بين أخبار التقية و عدمها في التبري الحمل علي التخيير فيكون هذا الكلام منه عليه السلام علي وجه الإشفاق بأنه كان يمكنه حفظ النفس بالتقية فلم تركها علي وجه إلا الذم و الاعتراض‌⁽¹⁾و في أكثر نسخ الكتابين ميثم بالرفع فالظاهر قراءة منع علي بناء المجهول فيحتمل ما ذكرنا أي لم يكن ممنوعا عن التقية شرعا فلم لم يتق و يحتمل أن يكون مدحا أي وطن نفسه علي القتل لحب أمير المؤمنين عليه السلام مع أنه لم يكن ممنوعا من التقية و يحتمل أن يكون المعني لم يمنع من التقية و لم يتركها و لكن لم تنفعه أو المعني أنه إنما تركها لعلمه بعدم الانتفاع بها و عدم تحقق شرط التقية فيه و يمكن أن يقرأ منع علي بناء المعلوم أي ليس فعله مانعا للغير عن التقية لأنه اختار أحد الفردين المخير فيهما أو لاختصاصه به لعدم تحقق شرطها فيه أو فعله و لم ينفعه و بالجملة يبعد عن مثل ميثم و رشيد و قنبر رضي الله عنهم بعد إخبار أمير المؤمنين عليه السلام إياهم بما يجري عليهم أمرهم بالتقية تركهم أمره عليه السلام و عدم بيانه عليه السلام لهم ما يجب عليهم فعله في هذا الوقت أبعد و الله يعلم.

«9»

كش، [رجال الكشي] حَمْدَوَيْهِ وَ إِبْرَاهِيمُ مَعاً عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ ثَابِتٍ الثَّقَفِيِّ قَالَ: لَمَّا أُمِرَ بِمِيثَمٍ لِيُصْلَبَ قَالَ رَجُلٌ يَا مِيثَمُ لَقَدْ كُنْتَ عَنْ هَذَا غَنِيّاً قَالَ فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ مِيثَمٌ ثُمَّ قَالَ وَ اللَّهِ مَا نَبَتَتْ هَذِهِ النَّخْلَةُ إِلَّا لِي وَ لَا اغْتَذَيْتُ إِلَّا لَهَا⁽²⁾.

«10»

مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّهْدِيِّ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ مِيثَمٍ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو خَالِدٍ التَّمَّارُ قَالَ: كُنْتُ مَعَ مِيثَمٍ التَّمَّارِ بِالْفُرَاتِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَهَبَّتْ رِيحٌ وَ هُوَ فِي سَفِينَةٍ مِنْ سُفُنِ الرُّمَّانِ قَالَ فَخَرَجَ فَنَظَرَ إِلَي الرِّيحِ فَقَالَ شُدُّوا بِرَأْسِ سَفِينَتِكُمْ إِنَّ هَذَا رِيحٌ عَاصِفٌ مَاتَ مُعَاوِيَةُ السَّاعَةَ قَالَ فَلَمَّا كَانَتِ

توضیح

شاید جمع کردن بین اخبار تقیه و عدم آن در تبری، حمل بر تخییر باشد و این کلام از آن حضرت علیه السلام به دلیل دلسوزی و ترحم باشد یعنی او می‌توانست جانش را حفظ کند پس چرا تقیه نکرد نه بر وجه نکوهش و اعتراض. در بیش‌تر نسخه های کاتبان «میثُم» با ضمه است و «مُنِعَ= منع شد» در ظاهر به صورت مجهول خوانده می شود، پس احتمال دارد همان باشد که ما گفتیم یعنی او از لحاظ شرعی از تقیه محروم نبود پس چرا تقیه نکرد؟ و احتمال دارد که مدح باشد یعنی او جان خود را به خاطر دوست داشتن امیرالمؤمنین علیه السلام فدا کرد با اینکه می‌توانست تقیه کند. ممکن است معنی این گونه باشد: او مانعی برای تقیه نداشت و آن را ترک نکرد امّا فایده ای برایش نداشت یا معنی ممکن است این‌گونه باشد که او تقیه نکرد چون می‌دانست که فایده ای ندارد و شرط تقیه در او تحقق نمی‌یابد و ممکن است «مَنَعَ = منع کرد» به صورت معلوم خوانده شود یعنی کار او مانع از تقیه برای دیگران نبود، چون او یکی از دو را که در آن مخیر بود انتخاب کرد یا این که به او اختصاص داشت چون شرط تقیه در او محقق نشد یا آن را انجام داد و فایده ای برایش نداشت. خلاصه اینکه از امثال میثم و رشید و قنبر بعید است که حضرت دستور تقیه به آن ها داده باشد و آن ها امر حضرت را رها سازند بعد از اینکه امیرالمؤمنین علیه السلام آن ها را از سرگذشتشان باخبر ساخته بود، و اینکه آن حضرت برایشان بیان نکرده باشد که این زمان چه کاری را باید انجام بدهند بعیدتر است و فقط آن را خدا می داند.

روایت 9

رجال الکشی: هنگامی که دستور به دار آویختن میثم داده شد مردی به او گفت: ای میثم تو از این نخل بی نیاز بودی. میثم به او رو کرد و گفت: به خدا سوگند این نخل نرویید مگر برای من و من جز برای آن تغذیه نکردم.⁽³⁾

روایت 10

أَبُو خَالِد تمَّار گفت: من در روز جمعه همراه میثم تمار در فرات بودم، در حالی که او در یک کشتی از کشتی‌های رمّان بود. بادی وزید، او بیرون آمد و به باد نگاه کرد و گفت: بادبان کشتی‌هایتان را بکشید این باد تندی است. معاویه همین اکنون مُرد. محمد بن مسعود گفت:

الْجُمُعَةُ الْمُقْبِلَةُ قَدِمَ بَرِيدٌ مِنَ الشَّامِ فَلَقِيتُهُ فَاسْتَخْبَرْتُهُ فَقُلْتُ لَهُ يَا عَبْدَ اللَّهِ مَا الْخَبَرُ قَالَ النَّاسُ عَلَي أَحْسَنِ حَالٍ تُوُفِّيَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ بَايَعَ النَّاسُ يَزِيدَ قَالَ قُلْتُ أَيَّ يَوْمٍ تُوُفِّيَ قَالَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ⁽¹⁾.

«11»

مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ الطَّيَالِسِيِّ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خِرَاشٍ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ فُضَيْلٍ الرَّسَّانِ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ مِيثَمٍ قَالَ خَرَجَ أَبِي إِلَي الْعُمْرَةِ فَحَدَّثَنِي قَالَ: اسْتَأْذَنْتُ عَلَي أُمِّ سَلَمَةَ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهَا فَضَرَبَتْ بَيْنِي وَ بَيْنَهَا خِدْراً فَقَالَتْ لِي أَنْتَ مِيثَمٌ فَقُلْتُ أَنَا مِيثَمٌ فَقَالَتْ كَثِيراً مَا رَأَيْتُ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ ابْنَ فَاطِمَةَ يَذْكُرُكَ قُلْتُ فَأَيْنَ هُوَ قَالَتْ خَرَجَ فِي غَنَمٍ لَهُ آنِفاً قُلْتُ وَ أَنَا وَ اللَّهِ أُكْثِرُ ذِكْرَهُ فَأَقْرِئِيهِ‌⁽²⁾فَإِنِّي مُبَادِرٌ فَقَالَتْ يَا جَارِيَةُ اخْرُجِي فَادْهُنِيهِ فَخَرَجَتْ فَدَهَنَتْ لِحْيَتِي بِبَانٍ‌⁽³⁾فَقُلْتُ أَنَا أَمَا وَ اللَّهِ لَئِنْ دَهَنَتْهَا⁽⁴⁾لَتُخْضَبَنَّ فِيكُمْ بِالدِّمَاءِ فَخَرَجْنَا فَإِذَا ابْنُ عَبَّاسٍ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمَا جَالِسٌ فَقُلْتُ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ سَلْنِي مَا شِئْتَ مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْآنِ فَإِنِّي قَرَأْتُ تَنْزِيلَهُ عَلَي أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام وَ عَلَّمَنِي تَأْوِيلَهُ فَقَالَ يَا جَارِيَةُ الدَّوَاةَ وَ الْقِرْطَاسَ فَأَقْبَلَ يَكْتُبُ فَقُلْتُ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ كَيْفَ بِكَ إِذَا رَأَيْتَنِي مَصْلُوباً تَاسِعَ تِسْعَةٍ أَقْصَرَهُمْ خَشَبَةً وَ أَقْرَبَهُمْ بِالْمَطْهَرَةِ فَقَالَ لِي وَ تَكَهَّنُ أَيْضاً وَ خَرَقَ الْكِتَابَ فَقُلْتُ مَهْ احْفَظْ⁽⁵⁾بِمَا سَمِعْتَ مِنِّي فَإِنْ يَكُنْ مَا أَقُولُ لَكَ حَقّاً أَمْسَكْتَهُ وَ إِنْ يَكُ بَاطِلًا خَرَقْتَهُ قَالَ هُوَ ذَلِكَ فَقَدِمَ أَبِي عَلَيْنَا فَمَا لَبِثَ يَوْمَيْنِ حَتَّي أَرْسَلَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ زِيَادٍ فَصَلَبَهُ تَاسِعَ تِسْعَةٍ أَقْصَرَهُمْ خَشَبَةً وَ أَقْرَبَهُمْ إِلَي الْمَطْهَرَةِ فَرَأَيْتُ الرَّجُلَ الَّذِي جَاءَ إِلَيْهِ لِيَقْتُلَهُ وَ قَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ بِالْحَرْبَةِ وَ هُوَ يَقُولُ أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ كُنْتُ مَا عَلِمْتُكَ إِلَّا قَوَّاماً ثُمَّ طَعَنَهُ فِي خَاصِرَتِهِ

جمعه بعدی پیکی از شام آمد و من او را دیدم و خبر را از او جویا شدم و به او گفتم: ای بنده خدا چه خبر است؟ گفت: مردم در بهترین وضع هستند، امیرالمؤمنین در گذشت و مردم با یزید بیعت کردند. گفتم: کدام روز وفات یافت؟ گفت: روز جمعه.⁽⁶⁾

روایت 11

حمزه بن میثم گفت: پدرم به عمره رفت و به من حدیث نقل نمود: من از ام سلمه اجازه ورود به منزلش را گرفتم او بین من و خودش پرده ای کشید و به من گفت: تو میثم هستی؟ گفتم: بله، گفت: من بسیار حسین بن علی پسر فاطمه را می‌دیدم که از تو یاد می‌کرد. من گفتم: او کجاست؟ گفت: چند لحظه پیش با گوسفندانش رفت. گفتم: به خدا سوگند من بسیار او را یاد می کنم و به او درود می فرستم، من پیشی گیرنده به سوی او هستم. ام سلمه گفت: ای کنیز برو و به او روغن بزن، او رفت و محاسنم را با شیره درخت بان روغنی کرد من گفتم: به خدا سوگند اگر آن را روغن بزنی همانا در میان شما با خون خضاب خواهد شد. پس ما بیرون رفتیم و دیدیم که ابن عباس رحمة الله علیهما نشسته است. گفتم: ای پسر عباس آنچه از تفسیر قرآن می‌خواهی از من بپرس که من تنزیل آن را بر امیرالمؤمنین خواندم و ایشان تأویلش را به من آموخت. گفت: ای کنیز دوات و کاغذ بیاور، و شروع به نوشتن کرد من گفتم: ای پسر عباس چه حالتی پیدا می‌کنی اگر مرا به دار آویخته شده ببینی در حال که نهمین نفر هستم و کوتاه ترین چوب آنان را دارم و نزدیک ترین آنان به مطهره - ابزار تطهیر - هستم؟ او به من گفت: آیا پیشگویی هم می‌کنی؟ و نامه را پاره کرد. من گفتم: دست نگه دار و آنچه را که از من شنیدی را به حافظه بسپار، اگر آنچه که به تو گفتم درست بود آن را نگه دار در غیر این صورت آن را پاره کن. حمزه بن میثم گفت: همینطور است، پدرم نزد ما آمد، دو روز نگذشته بود که عبیدالله بن زیاد او را خواست و او را به دار آویخت در حالی که او نهمین نفر آنان بود و کوتاه ترین چوب آنان را داشت و نزدیک ترین آنان به مطهره - ابزار تطهیر - بود. من مردی را که به سوی او آمد تا او را بکشد دیدم. نیزه را به طرف او گرفت و میثم می‌گفت: به خدا سوگند من تو را جز قوّام نمی دانستم. آن گاه با نیزه به شکمش زد

فَأَجَافَهُ فَاحْتُقِنَ الدَّمُ‌⁽¹⁾فَمَكَثَ يَوْمَيْنِ ثُمَّ إِنَّهُ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ بَعْدَ الْعَصْرِ قَبْلَ الْمَغْرِبِ انْبَعَثَ مَنْخِرَاهُ دَماً فَخُضِبَتْ لِحْيَتُهُ بِالدِّمَاءِ.

قال أبو نصر محمد بن مسعود و حدثني أيضا بهذا الحديث علي بن الحسن بن فضال عن أحمد بن محمد الأقرع عن داود بن مهزيار عن علي بن إسماعيل عن فضيل عن عمران بن ميثم قال علي بن الحسن هو حمزة بن ميثم خطاء و قال علي أخبرني به الوشاء بإسناده: مثله سواء غير أنه ذكر عمران بن ميثم. ⁽²⁾

«12»

حَمْدَوَيْهِ وَ إِبْرَاهِيمُ قَالا حَدَّثَنَا أَيُّوبُ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: قَالَ لِي مِيثَمٌ التَّمَّارُ ذَاتَ يَوْمٍ يَا أَبَا حُكَيْمٍ إِنِّي أُخْبِرُكَ بِحَدِيثٍ وَ هُوَ حَقٌّ قَالَ فَقُلْتُ يَا أَبَا صَالِحٍ بِأَيِّ شَيْ‌ءٍ تُحَدِّثُنِي قَالَ إِنِّي أَخْرُجُ الْعَامَ إِلَي مَكَّةَ فَإِذَا قَدِمْتُ الْقَادِسِيَّةَ رَاجِعاً أَرْسَلَ إِلَيَّ هَذَا الدَّعِيُّ ابْنُ زِيَادٍ رَجُلًا فِي مِائَةِ فَارِسٍ حَتَّي يَجِي‌ءَ بِي إِلَيْه فَيَقُولُ لِي أَنْتَ مِنْ هَذِهِ السَّبَّابِيَّةِ الْخَبِيثَةِ الْمُحْتَرِقَةِ الَّتِي قَدْ يَبِسَتْ عَلَيْهَا جُلُودُهَا وَ ايْمُ اللَّهِ لَأُقَطِّعَنَّ يَدَكَ وَ رِجْلَكَ فَأَقُولُ لَا رَحِمَكَ اللَّهُ فَوَ اللَّهِ لَعَلِيٌّ عليه السلام كَانَ أَعْرَفَ بِكَ مِنْ حَسَنٍ عليه السلام حِينَ ضَرَبَ رَأْسَكَ بِالدِّرَّةِ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ- يَا أَبَتِ لَا تَضْرِبْهُ فَإِنَّهُ يُحِبُّنَا وَ يُبْغِضُ عَدُوَّنَا فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام مُجِيباً لَهُ اسْكُتْ يَا بُنَيَّ فَوَ اللَّهِ لَأَنَا أَعْلَمُ بِهِ مِنْكَ فَوَ الَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ إِنَّهُ لَوَلِيٌّ لِعَدُوِّكَ وَ عَدُوٌّ لِوَلِيِّكَ قَالَ فَيَأْمُرُ بِي عِنْدَ ذَلِكَ فَأُصْلَبُ فَأَكُونُ أَوَّلَ هَذِهِ الْأُمَّةِ أُلْجَمُ بِالشَّرِيطِ فِي الْإِسْلَامِ فَإِذَا كَانَ الْيَوْمُ الثَّالِثُ فَقُلْتُ غَابَتِ الشَّمْسُ أَوْ لَمْ تَغِبْ ابْتَدَرَ مَنْخِرَايَ دَماً عَلَي صَدْرِي وَ لِحْيَتِي قَالَ فَرَصَدْنَاهُ فَلَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الثَّالِثُ فَقُلْتُ غَابَتِ الشَّمْسُ أَوْ لَمْ تَغِبْ ابْتَدَرَ مَنْخِرَاهُ عَلَي صَدْرِهِ وَ لِحْيَتِهِ دَماً قَالَ فَاجْتَمَعْنَا سَبْعَةً مِنَ التَّمَّارِينَ فَاتَّعَدْنَا بِحَمْلِهِ فَجِئْنَا إِلَيْهِ لَيْلًا وَ الْحُرَّاسُ يَحْرُسُونَهُ وَ قَدْ أَوْقَدُوا النَّارَ فَحَالَتِ النَّارُ بَيْنَنَا وَ بَيْنَهُمْ فَاحْتَمَلْنَاهُ بِخَشَبَةٍ حَتَّي انْتَهَيَا بِهِ إِلَي فَيْضٍ مِنْ مَاءٍ

و شکم او را درید و خون در شکم او جمع شد و دو روز (زنده) ماند. در روز سوم بعد از عصر، قبل از مغرب از بینی او خون جاری شد و محاسنش با خون خضاب شد.⁽³⁾

ابونصر محمد بن مسعود نیز همین حدیث را با اندک تفاوتی نقل کرده است.

روایت 12

حنان بن سدیر از پدرش از جدش نقل می کنند که گفت : روزی میثم تمار به من گفت: ای ابا حُکَیْم من تو را از حدیثی که حق است با خبر می‌کنم. گفتم:ای ابا صالح از چه چیز برایم سخن می‌گویی؟ گفت: من امسال به مکه می‌روم هنگامی که خواستم از قادسیه برگردم، ابن زیاد حرامزاده مردی با صد سوار کار به سوی من می‌فرستد و مرا نزد او می‌برند و به من می‌گوید: تو از این اسیران خبیث آتش گرفته ای هستی که پوستشان کلفت شده است، به خدا سوگند دست و پایت را قطع می‌کنم. پس من می‌گویم: خداوند تو را نیامرزد، به خدا سوگند علی علیه السلام آشناتر از حسن علیه السلام به تو بود هنگامی که به سرت تازیانه زد و حسن به او فرمود: پدرجان او را نزن، او دوستدار ما و دشمن دشمنانمان است. علی علیه السلام به او فرمود: پسرکم ساکت شو، به خدا سوگند من از تو به او آگاه ترم، قسم به کسی که دانه را شکافت و جان را آفرید، او دوست دشمن تو و دشمن دوست توست. پس دستور به دار آویختن مرا می‌دهد، و من اولین این امت می‌شوم که در اسلام دهنش دوخته می‌شود. من روز سوم می‌گویم: خورشید غروب کرده یا نکرده، خون از بینی‌ام بر سینه و محاسنم جاری می‌شود. گفت: ما او را می‌پاییدیم، من روز سوم گفتم: خورشید غروب کرده یا نکرده خون از بینی‌اش بر سینه و محاسنش جاری شد. گفت: ما هفت نفر از خرما فروشان را جمع کرده و قرار گذاشتیم که او را برداریم. پس شبانگاه به سوی او رفتیم در حالی که نگهبانان از او محافظت می‌کردند، آن‌ها آتش برافروختند و آتش بین ما و آن‌ها مانع شد و او را بر تخته ای حمل کردیم تا کنار یک رودخانه پر آب رسیدیم

فِي مُرَادٍ فَدَفَنَّاهُ فِيهِ وَ رَمَيْنَا الْخَشَبَةَ فِي مُرَادٍ فِي الْخَرَابِ وَ أَصْبَحَ فَبَعَثَ الْخَيْلَ فَلَمْ تَجِدْ شَيْئاً .

قَالَ وَ قَالَ يَوْماً يَا أَبَا حُكَيْمٍ تَرَي هَذَا الْمَكَانَ لَيْسَ يُؤَدَّي فِيهِ طَسْقٌ وَ الطَّسْقُ أَدَاءُ الْأَجْرِ وَ لَئِنْ طَالَتْ بِكَ الْحَيَاةُ لَتُؤَدِّيَنَّ طَسْقَ هَذَا الْمَكَانِ إِلَي رَجُلٍ فِي دَارِ الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ اسْمُهُ زُرَارَةُ- قَالَ سَدِيرٌ فَأَدَّيْتُهُ عَلَي خِزْيٍ إِلَي رَجُلٍ فِي دَارِ الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ يُقَالُ لَهُ زُرَارَةُ⁽¹⁾.

«13»

جَبْرَئِيلُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الصَّيْرَفِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ يُوسُفَ بْنِ عِمْرَانَ الْمِيثَمِيِّ قَالَ سَمِعْتُ مِيثَماً⁽²⁾النَّهْرَوَانِيَّ يَقُولُ: دَعَانِي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ قَالَ كَيْفَ أَنْتَ يَا مِيثَمُ إِذَا دَعَاكَ دَعِيُّ بَنِي أُمَيَّةَ⁽³⁾عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ زِيَادٍ إِلَي الْبَرَاءَةِ مِنِّي فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَنَا وَ اللَّهِ لَا أَبْرَأُ مِنْكَ قَالَ إِذَنْ وَ اللَّهِ يَقْتُلَكَ وَ يَصْلِبَكَ قُلْتُ أَصْبِرُ فَذَاكَ فِي اللَّهِ قَلِيلٌ فَقَالَ يَا مِيثَمُ إِذاً تَكُونَ مَعِي فِي دَرَجَتِي قَالَ وَ كَانَ مِيثَمٌ يَمُرُّ بِعَرِيفِ قَوْمِهِ‌⁽⁴⁾وَ يَقُولُ يَا فُلَانُ كَأَنِّي بِكَ وَ قَدْ دَعَاكَ دَعِيُّ بَنِي أُمَيَّةَ ابْنُ دَعِيِّهَا فَيَطْلُبُنِي مِنْكَ أَيَّاماً فَإِذَا قَدِمْتُ عَلَيْكَ ذَهَبْتَ بِي إِلَيْهِ حَتَّي يَقْتُلَنِي عَلَي بَابِ دَارِ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الرَّابِعِ ابْتَدَرَ مَنْخِرَايَ دَماً عَبِيطاً وَ كَانَ مِيثَمٌ يَمُرُّ بِنَخْلَةٍ فِي سَبِخَةٍ فَيَضْرِبُ بِيَدِهِ عَلَيْهَا وَ يَقُولُ يَا نَخْلَةُ مَا غُذِّيتِ إِلَّا لِي وَ مَا غُذِّيتُ إِلَّا لَكِ وَ كَانَ يَمُرُّ بِعَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ وَ يَقُولُ يَا عَمْرُو إِذَا جَاوَرْتُكَ فَأَحْسِنْ جِوَارِي فَكَانَ عَمْرٌو يَرَي أَنَّهُ يَشْتَرِي دَاراً أَوْ ضَيْعَةً لَزِيقَ‌⁽⁵⁾ضَيْعَتِهِ فَكَانَ يَقُولُ لَهُ عَمْرٌو لَيْتَكَ قَدْ فَعَلْتَ ثُمَّ خَرَجَ مِيثَمٌ النَّهْرَوَانِيُّ إِلَي مَكَّةَ فَأَرْسَلَ الطَّاغِيَةُ عَدُوُّ اللَّهِ ابْنُ زِيَادٍ- إِلَي عَرِيفِ مِيثَمٍ فَطَلَبَهُ مِنْهُ فَأَخْبَرَهُ

و او را در آنجا دفن کردیم و تخته را در خرابه ای انداختیم، هنگامی که صبح شد ابن زیاد سواره‌ها را فرستاد ولی چیزی نیافتند.

هم چنین روزی گفت: ای ابا حکیم! اجاره بهای این مکان داده نمی‌شود و اگر زنده بودی باید بهای آن را به مردی که در خانه ولید بن عقبه است و اسمش زراره است بدهی. سدیر گفت: من با شرمندگی آن را به مردی در خانه ولید بن عقبه که زراره نام داشت، دادم.⁽⁶⁾

روایت 13

میثم نهروانی گفت: امیرالمؤمنین علیه السلام مرا صدا کرد و فرمود: ای میثم اگر حرامزاده بنی امیه عبیدالله بن زیاد تو را دعوت کرد و خواست از من برائت بجویی چه می‌کنی؟ گفتم: ای امیرالمؤمنین به خدا سوگند از تو برائت نمی‌جویم. حضرت فرمود: به خدا سوگند بنابراین تو را می‌کشد و به دار می‌آویزد. گفتم: صبر می‌کنم و آن در راه خداوند کم است. فرمود: ای میثم در این صورت هم رتبه من می‌شوی. میثم نزد ریش سفید قومش می‌رفت و می‌گفت: ای فلانی گویی می بینم که روزی حرامزاده بنی امیه پسر حرامزاده آنان کسی را به سوی تو می فرستد و چند روز سراغ مرا از تو می گیرد و وقتی من نزد تو آمدم مرا نزد او می بری تا این که بر در خانه عمرو بن حریث مرا می کشد و در روز چهارم از بینی‌ام خون تازه جریان می‌یابد. میثم به نخلی در شوره زار می‌گذشت و با دستش به آن می‌زد و می‌گفت: ای نخل تو جز برای من تغذیه نکرده ای و من جز از برای تو اطعام نشده ام. او پیش عمرو بن حریث می‌رفت و می‌گفت: ای عمرو اگر همسایه ات شدم، همسایگی مرا نیکو دار. عمرو فکر می کرد که او خانه یا زمینی چسبیده به زمین او می‌خرد. پس عمرو به او می‌گفت: ای کاش انجام داده بودی!. آنگاه میثم نهروانی به مکه رفت و ابن زیاد ستمگر و دشمن خدا پیکی به سر جوخه و یار میثم فرستاد و میثم را از او طلب کرد،

أَنَّهُ بِمَكَّةَ فَقَالَ لَهُ لَئِنْ لَمْ تَأْتِنِي بِهِ لَأَقْتُلَنَّكَ فَأَجَّلَهُ أَجَلًا وَ خَرَجَ الْعَرِيفُ إِلَي الْقَادِسِيَّةِ يَنْتَظِرُ مِيثَماً فَلَمَّا قَدِمَ مِيثَمٌ قَالَ أَنْتَ مِيثَمٌ قَالَ نَعَمْ أَنَا مِيثَمٌ قَالَ تَبَرَّأْ مِنْ أَبِي تُرَابٍ‌⁽¹⁾دقَالَ لَا أَعْرِفُ أَبَا تُرَابٍ قَالَ تَبَرَّأْ مِنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ- فَقَالَ لَهُ فَإِنْ أَنَا لَمْ أَفْعَلْ قَالَ إِذاً وَ اللَّهِ لَأَقْتُلُكَ‌⁽²⁾قَالَ أَمَا لَقَدْ كَانَ يَقُولُ لِي إِنَّكَ سَتَقْتُلُنِي وَ تَصْلِبُنِي عَلَي بَابِ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الرَّابِعِ ابْتَدَرَ مَنْخِرَايَ دَماً عَبِيطاً فَأَمَرَ بِهِ فَصُلِبَ عَلَي بَابِ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ- فَقَالَ لِلنَّاسِ سَلُونِي وَ هُوَ مَصْلُوبٌ قَبْلَ أَنْ أُقْتَلَ فَوَ اللَّهِ لَأَخْبَرْتُكُمْ بِعِلْمِ مَا يَكُونُ إِلَي أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ وَ مَا يَكُونُ مِنَ الْفِتَنِ فَلَمَّا سَأَلَهُ النَّاسُ حَدَّثَهُمْ حَدِيثاً وَاحِداً إِذْ أَتَاهُ رَسُولٌ مِنْ قِبَلِ ابْنِ زِيَادٍ فَأَلْجَمَهُ بِلِجَامٍ مِنْ شَرِيطٍ وَ هُوَ أَوَّلُ مَنْ أُلْجِمَ بِلِجَامٍ وَ هُوَ مَصْلُوبٌ‌⁽³⁾.

يج، [الخرائج و الجرائح] عن عمران عن أبيه ميثم: مثله‌⁽⁴⁾

بيان

الشريط حبل يفتل من خوص.

«14»

كش، [رجال الكشي] وَ رُوِيَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ قَالَ: أَتَي مِيثَمٌ التَّمَّارُ دَارَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقِيلَ لَهُ إِنَّهُ نَائِمٌ فَنَادَي بِأَعْلَي صَوْتِهِ انْتَبِهْ أَيُّهَا النَّائِمُ فَوَ اللَّهِ لَتُخْضَبَنَّ لِحْيَتُكَ مِنْ رَأْسِكَ فَانْتَبَهَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فَقَالَ أَدْخِلُوا مِيثَماً فَقَالَ‌⁽⁵⁾أَيُّهَا النَّائِمُ وَ اللَّهِ لَتُخْضَبَنَّ لِحْيَتُكَ مِنْ رَأْسِكَ فَقَالَ صَدَقْتَ وَ أَنْتَ وَ اللَّهِ لَيُقْطَعَنَّ يَدَاكَ وَ رِجْلَاكَ وَ لِسَانُكَ وَ لَتُقْطَعَنَّ النَّخْلَةُ الَّتِي فِي الْكُنَاسَةِ فَتُشَقُّ أَرْبَعَ قِطَعٍ فَتُصْلَبُ أَنْتَ عَلَي رُبُعِهَا وَ حُجْرُ بْنُ عَدِيٍّ عَلَي رُبُعِهَا وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَكْتَمَ عَلَي رُبُعِهَا وَ خَالِدُ بْنُ مَسْعُودٍ عَلَي رُبُعِهَا قَالَ مِيثَمٌ فَشَكَكْتُ فِي نَفْسِي وَ قُلْتُ إِنَّ

و او گفت: که در مکه است. او به سر جوخه گفت: اگر او را نزد من نیاوری حتماً تو را می‌کشم و وقتی برای او تعیین کرد. آن مرد به قادسیه رفت و منتظر میثم ماند. چون میثم آمد ابن زیاد به او گفت: آیا تو میثمی؟ گفت: بله من میثم هستم. گفت: از ابو تراب برائت جوی. گفت: من ابو تراب را نمی‌شناسم، گفت: از علی بن ابی طالب برائت جوی، میثم به او گفت: اگرانجام ندهم؟ گفت: به خدا سوگند تو را می‌کشم. میثم گفت: علی علیه السلام می فرمود که مرا تو می‌کشی و بر در عمرو بن حریث به دار می‌آویزی و وقتی چهار روز گذشت از بینی‌ام خون تازه جاری می شود. ابن زیاد دستور قتل او را داد و او را به در خانه عمرو آویختند. میثم در حالی که بر سر دار بود به مردم گفت: قبل از اینکه کشته شوم از من سؤال کنید، به خدا سوگند من آنچه را که تا روز قیامت اتفاق می‌افتد و از فتنه‌ها شما را آگاه می‌کنم. هنگامی که مردم از او سؤال کردند یک حدیث برای آن‌ها گفت که پیکی از سوی ابن زیاد نزد او آمد و دهان او را با الشریط لگام زد و او اولین کسی بود که بالای دار دهانش لگام زده شد.⁽⁶⁾

الخرائج: از عمران و پدرش میثم نیز مانند آن نقل شده است.⁽⁷⁾

توضیح

الشریط طنابی است که از برگ درخت خرما تابیده شده

روایت 14

رجال الکشی: میثم تمار به خانه امیرالمؤمنین علیه السلام آمد، به او گفته شد حضرت خوابیده است. آنگاه با صدای بلند گفت: بیدار شو، به خدا سوگند محاسنت به خون سرت خضاب می‌شود. امیرالمؤمنین علیه السلام بیدار شد و فرمود: میثم را داخل کنید. آنگاه به علی علیه السلام گفت: به خدا سوگند محاسنت به خون سرت خضاب می‌شود. حضرت فرمود: راست می‌گویی به خدا سوگند دست و پا و زبان تو نیز قطع و بریده خواهد شد و نخلی که در کناسه است قطع می‌شود و به چهار تکه در می‌آید و تو در یک چهارم آن به دار آویخته می‌شوی و حجر بن عدی و محمد بن أکتم و خالد بن مسعود هر کدام در هر یک چهارم آن به دار آویخته می‌شوند. میثم گفت: من شک کردم و گفتم: