ریاض العلماء و حیاض الفضلاء جلد 3

مشخصات کتاب

سرشناسه : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066 - 1130ق.

عنوان قراردادی : [ریاض العلماء و حیاض الفضلاء. فارسی]

عنوان و نام پدیدآور : ریاض العلماء و حیاض الفضلاء جلد سوم/ تالیف عبدالله افندی اصفهانی؛ ترجمه محمدباقر ساعدی.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1389 -

مشخصات ظاهری : 6ج.

شابک : 52000 ریال: ج.1(چاپ دوم) : 978-964-971-290-1 ؛ دوره : 978-964-971-349-6 ؛ 42000 ریال : ج. 6 ، چاپ اول : 9789649710044 ؛ 114000 ریال: ج.7: 978-600-06-0033-4

وضعیت فهرست نویسی : فاپا(چاپ دوم/برون سپاری)

یادداشت : نام ناشر از سال 1372 به بنیاد پژوهشهای اسلامی تغییر یافته است

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : ج.6 (چاپ اول: 1386).

یادداشت : ج.7(چاپ اول: 1394).

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : افندی، عبدالله بن عیسی بیگ، 1066؟ - 1130ق. -- سرگذشتنامه

موضوع : شیعه -- سرگذشتنامه و کتابشناسی

شناسه افزوده : ساعدی خراسانی، محمدباقر، 1306 - ، مترجم

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP55/2/الف 7ر9041 1389

رده بندی دیویی : 297/996

شماره کتابشناسی ملی : م 66-539

اشاره

ریاض العلماء و حیاض الفضلاء

تالیف عبدالله افندی اصفهانی؛ ترجمه محمدباقر ساعدی

فهرست مطالب

عنوان صفحه

مقدمه مترجم 15

شاذان بن جبرئيل قمى 17

شاه‌آور بن محمد شهاب الدّين 18

شرف الدّين حسينى شولستانى 19

شرف الدّين سمّاكى 20

شرف الدّين بن على نجفى 20

شرفشاه بن عبد المطلب حسينى افطسى اصفهانى 21

شرفشاه بن محمد حسينى افطسى نيشابورى 22

شروانشاه بن حسن حسينى كيسكى 22

شروانشاه بن محمد رازى حافظ 22

شريف بن شريف اكمل بحرينى 23

شريف بن تاج الدّين استرآبادى 23

شمس الدّين بن صقر بصرى 25

شمس الدّين عريضى 25

عنوان صفحه

شمس الدّين محمد احسايى 25

شمس الشرف بن على حسينى سيلقى 25

شميله بن محمد حسنى 26

شهرآشوب مازندرانى 26

شيرزاد بن محمد بابويه 27

صاعد بن ربيعه 28

صاعد بن على آبى 28

صاعد بن محمد بريدى آبى 28

صاعد بن منصور مازندرانى 29

صالح بن حسن جزائرى 29

صالح بن سليمان عاملى صيداوى 29

صالح بن عبد الكريم بحرانى 30

صالح بن مشرف عاملى جبعى 31

صفى الدّين بن سرايا حلّى 31

صفى الدّين بن فخر الدّين نجفى 31

ضمرة بن يحيى شعيبى 32

ضياء بن ابراهيم علوى حسنى شجرى 32

طالب بن على علوى حسينى ابهرى 33

طالب كيا بن ابى طالب حسينى 33

طالب بن محسن 33

طه بن محمد بن فخر الدّين 34

طاهر،غلام ابو الحبيش 34

طاهر بن احمد قزوينى 34

طاهر جزرى 34

طاهر بن حسين بن على 35

طاهر بن زيد بن احمد 36

طلحة بن عبد اللّه غسّانى 36

طمان بن احمد عاملى 36

طيّب بن هادى حسنى شجرى 38

ظالم بن عمرو،ابو الاسود دئلى 39

ظاهر بن ابى المفاخر حسينى افطسى 79

ظفر بن داعى قزوينى 79

ظفر بن داعى استرآبادى 80

ظفر بن همام اردستانى 80

ظهير الدّين بن على عاملى عيناثى 80

عادل حسينى 81

عاصم بن حسين عجلى 81

عالم شاه بن عبد الجليل 81

عباد بن احمد حسينى 82

عباس بن عمر كلوذانى 82

عباس بن على ورامينى 82

عبد الباقى حسينى 82

عبد الباقى نواده شاه نور الدّين نعمة اللّه ولى 83

عبد الباقى خطاط صوفى تبريزى 84

عبد الباقى بن محمد خطيب بصرى 89

عبد الجبار بن احمد بن ابو مطيع 89

عبد الجبار بحرانى 89

عبد الجبار بن حسين حسينى موسوى بحرانى 90

عبد الجبار بن حسين طوسى 90

عبد الجبار بن عبد اللّه نيشابورى رازى 91

عبد الجبّار بن على طوسى كاشانى 94

عبد الجبّار بن على نيشابورى مقرى 94

عبد الجبار بن فضل اللّه 94

عبد الجبار بن محمد طوسى 95

عبد الجبار بن معيه حسنى 95

عبد الجبار مقرى 95

عبد الجبار بن منصور 96

عبد الجليل بن ابو الحسين قزوينى 96

عبد الجليل بن ابى الفتح متكلم رازى 98

عبد الجليل بن ابى المكارم 99

عبد الجليل حسينى قارى 99

عبد الجليل بن عبد محمد 99

عبد الجليل بن عيسى رازى 101

عبد الحسين بن عجرش عاملى 102

عبد الحكيم بن شمس الدّين سيالكوتى هندى 102

عبد الحميد حسينى نجفى 104

عبد الحميد بن عبد اللّه 105

عبد الحميد بن سيد شمس الدّين 106

عبد الحميد،نظام الدّين 110

عبد الحميد بن محمد 110

عبد الحميد بن محمد مقرى نيشابورى 111

عبد الحميد كركى 111

عبد الحميد نيلى 111

عبد الحميد بن عبد الحميد علوى 112

عبد حيدر بن محمد جزائرى 112

عبد الحى بن امير عبد الوهاب جرجانى 112

عبد الخالق بن كره‌رودى 116

عبد الرءوف بن حسين حسينى موسوى بحرانى 117

عبد الرحمن بن ابراهيم عتايقى 118

عبد الرحمن بن ابى الغنائم ماهيانى اسدى 118

عبد الرحمن بن احمد 118

عبد الرحمن بن احمد جزائرى 119

عبد الرحمن بن ابى القاسم حصرى 119

عبد الرحمن بن شيخ ابو بكر 120

عبد الرحمن حسينى سينى 123

عبد الرحمن بن ابو القاسم عبد اللّه 123

عبد الرحمن بن عبد السميع هاشمى واسطى 124

عبد الرحمن بن عبد اللّه جزائرى 128

عبد الرحمن بن عتايقى 129

عبد الرحمن بن على جزائرى 129

عبد الرحمن بن محمد عتايقى 129

عبد الرحمن بن محمد حلوانى 134

عبد الرحيم بن احمد بغدادى 134

عبد الرحمن معروف به كثير عزّت 135

عبد الرحمن بن محمد هاشمى واسطى 138

عبد الرحمن شجاع 139

عبد الرحيم تميمى عنبرى 140

عبد الرحيم بن سيد عبد اللّه حسينى 140

عبد الرحيم بن محمد حسينى گرگانى 141

عبد الرحيم بن مظفر حمدونى 141

عبد الرحيم بن معروف 142

عبد الرحيم بن يحيى بحرانى 143

عبد الرزاق بن على لاهيجى 143

عبد الرزاق بن ملا مير شيرازى 145

عبد الرزاق كاشانى 146

عبد الرشيد بن حسين استرآبادى 146

عبد الرضا بن عبد الصمد حسينى بحرانى 147

عبد الرشيد شوشترى 147

عبد السّلام بن حسين بصرى 148

عبد السّلام بن سرخاب 149

عبد السّلام بن محمد حر عاملى مشغرى 149

عبد السميع هاشمى واسطى 152

عبد السميع اسدى 153

عبد السميع بن فياض اسدى 153

عبد السّلام بن(رغبان)154

عبد الصمد بن احمد 155

عبد الصمد بن احمد بن عبد القادر 155

عبد الصمد بن حارثى همدانى حسين 156

عبد الصمد بن عبد القادر بحرانى 157

عبد الصمد بن فخرآور شجرى 158

عبد الصمد بن محمد تميمى 158

عبد الصمد بن محمد رازى دوعى 161

عبد الصمد بن حارثى همدانى محمد 161

عبد العالى عاملى ميسى 162

حسين بن عبد العالى كركى 162

عبد العالى بن على عاملى كركى 164

عبد العباس بن عماره جزائرى 167

عبد العزيز بن ابى كامل طرابلسى 168

عبد العزيز بن سرايا حلّى 169

عبد العزيز امامى نيشابورى 169

عبد العزيز بن برّاج 169

عبد العزيز بن حسن عاملى حائينى 170

عبد العزيز بن محاسن 170

عبد العزيز بن تحرير،ابن براج طرابلسى 176

عبد العظيم حسنى ابهرى 182

عبد العظيم بن حسين حسنى 182

عبد العظيم حسينى ساروى مازندرانى 183

عبد العظيم بن سيد عباس 183

عبد العظيم بن عبد اللّه قزوينى 184

عبد على بن جمعه عروسى منتمى 184

عبد على بن حسين جزائرى 186

عبد على بن رحمة حويزى 187

عبد العلى مشهور به ابن مفلح عاملى 188

عبد العلى بن شيخ فيّاض حلّى 189

عبد على قطيفى 189

عبد العلى بن محمد صفوى تبريزى 189

عبد العلى بن محمود خادم جاپلقى 189

عبد العلى بن محمود بن زين العابدين 190

عبد على بن ناصر بحرانى 190

عبد على بن نجده 192

عبد على بن محمد حسينى 192

عبد الغفار بن عبد اللّه حسينى واسطى 196

عبد الغفار بن محمد گيلانى 196

عبد الغفور بن شاه مرتضى كاشانى 197

عبد القادر بن امير صدر الدّين حسينى استرآبادى 198

عبد القاهر بن احمد قمى طبعى 198

عبد القاهر بن حمويه قمى 198

عبد القاهر بن حاج عبد حويزى 198

عبد الكاظم بن عبد على گيلانى تنكابنى 201

عبد الكاظم كاظمى 202

عبد الكريم بن جمال الدّين ابن طاوس 204

عبد الكريم بن اسحاق 220

عبد الكريم بن عبد الحميد نجفى 220

عبد الكريم بن عبد اللّه بزّاز 221

عبد الكريم بن على حسينى 221

عبد الكريم بن محمد ديباچى 223

عبد اللّه 223

عبد اللّه بن ابراهيم بغدادى 223

عبد اللّه بن احمد قزوينى 224

عبد اللّه بن احمد خشّاب 224

عبد اللّه بن احمد بحرانى 225

عبد اللّه بن ايّوب عاملى جزّينى 225

عبد اللّه شوشترى شهيد مقتول 227

عبد اللّه بن جابر عاملى 227

عبد اللّه بن جعفر دوريستى 228

عبد اللّه بن جعفر طبرسى 228

عبد اللّه بن جعفر دوريستى رازى 228

عبد اللّه حسينى دشتكى شيرازى 232

عبد اللّه بن حسين مرعشى 232

عبد اللّه بن شهاب الدّين يزدى شه‌آبادى 232

عبد اللّه بن حسين شوشترى اصفهانى 237

عبد اللّه بن حسين مازندرانى 250

عبد اللّه بن ملا حسن شيرازى 250

عبد اللّه بن جعفر حسينى 250

عبد اللّه بن حسن نسّابه 251

عبد اللّه خراسانى شهيد 251

عبد اللّه بن حاج حسين بابا سمنانى 251

عبد اللّه بن حسين بحرانى 260

عبد اللّه بن محمد زهره حسينى 260

عبد اللّه حلبى 261

عبد اللّه حمزة 261

عبد اللّه بن حملات 263

عبد اللّه حميرى 264

عبد اللّه بن حواله ازدى 264

عبد اللّه بن خليل 265

عبد اللّه دوريستى 265

عبد اللّه راوندى 267

عبد اللّه بن سعيد بن متوج 268

عبد اللّه بن شاه منصور قزوينى 268

عبد اللّه بن شرفشاه حسينى 269

عبد اللّه شوشترى 270

عبد اللّه شهيد 270

عبد اللّه بن عباس رماحى 270

عبد اللّه بن عبد الكريم قشيرى 271

عبد اللّه بن عبد اللّه قزوينى 272

عبد اللّه بن عبد الواحد 272

عبد اللّه بن عبد الواحد عاملى 273

عبد اللّه بن عثمان طرابلسى 273

عبد اللّه عجمى نحوى 274

عبد اللّه بن علوى حلّى 274

عبد اللّه بن على 275

عبد اللّه بن على بن زهرة حسينى حلبى 276

عبد اللّه بن على طاهرى 277

عبد اللّه بن على كبابكى 277

عبد اللّه بن على مطّلبى 278

عبد اللّه بن عمر طرابلسى 278

عبد اللّه بن عيسى جيرانى اصفهانى(مؤلف كتاب)278

عبد اللّه بن فتح اللّه قمى 283

عبد اللّه بن محمد ابهرى 284

عبد اللّه بن محمد حائرى 284

عبد اللّه بن محمد خراسانى 284

عبد اللّه بن شيخ شرف الدّين 285

عبد اللّه بن محمد تقى 285

عبد اللّه بن حاج محمد تونى بشروئى 286

عبد اللّه بن محمد حسينى بحرانى 288

عبد اللّه بن محمد دعلجى ضبّى 288

عبد اللّه بن محمد صائغ 289

عبد اللّه بن محمد اعرج حسينى 289

عبد اللّه بن محمد بن طاهر 295

عبد اللّه بن محمد طرابلسى 295

عبد اللّه بن محمد عاملى 296

عبد اللّه بن محمد مكى 296

عبد اللّه بن محمد بن هبة اللّه 297

عبد اللّه بن محمود بلدجى 297

عبد اللّه بن محمود شوشترى مشهدى 298

عبد اللّه بن مسيّب مسلمى 303

عبد اللّه بن موسى 303

عبد اللّه بن معمار 304

عبدكى استرآبادى 304

عبد اللطيف بن على بن ابى جامع عاملى 305

عبد اللطيف بن نعمة اللّه عيناثى 305

عبد اللطيف بن على ابن ابى جامع 306

عبيد اللّه بن عبد اللّه حسكانى 306

عبد المطلب بن پادشاه حسينى جوزى حلى 307

عبد محمد بن احمد هجرى 308

عبد المطلب بن احمد اعرج عبيدلى 308

عبد المحسن بن محمد عاملى شامى 315

عبد المطلب بن مرتضى حسينى 319

عبد المطلب بن يحيى طالقانى 320

عبد الملك بن اسحاق قمى 320

عبد الملك بن اسحاق قمى كاشانى 321

عبد الملك عاملى بعلبكى 321

عبد الملك فتحان كاشانى 321

عبد الملك بن محمد ورامينى 321

عبد الملك بن قذه حلبى 322

عبد الملك بن معافى 322

عبد النبى بن احمد عاملى نباطى 322

عبد النبى بن احمد هجرى بحرانى 322

عبد النبى بن سعد جزائرى 323

عبد النبى بن على عاملى نباطى 328

عبد الواحد 328

عبد الواحد بن ابى الجبل عاملى 329

عبد الواحد بن اسماعيل طبرى رويانى 329

عبد الواحد حبشى 333

عبد الواحد بن صفى نعمانى 333

عبد الواحد بن محمد طالقانى 334

عبد الواحد بن محمد بن عبد اللّه 335

عبد الواحد بن محمد نيشابورى 335

عبد الواحد بن محمد تميمى آمدى 336

عبد الواحد بن مهدى 340

عبد الوحيد واعظ گيلانى 340

عبد الوهاب بن حسين استرآبادى 342

عبد الوهاب حسينى تبريزى 342

عبد الوهاب بن ساجى 345

عبد الوهاب بن على حسينى استرآبادى 345

عبد الوهاب بن قليج ارسلان 347

عبيد بن زاكانى قزوينى 349

عبيد بن كثير عامرى 350

عبيد اللّه بن احمد مقرى 351

عبيد اللّه بن حسن بن بابويه قمى رازى 352

عبيد اللّه بن احمد ابن الكوفى 253

عبيد اللّه بن عبد اللّه حسكانى اعور 353

عبيد اللّه بن عبد اللّه سعدآبادى 358

عبيد اللّه بن عبد الواحد نصيبى 361

عبيد اللّه بن على 361

عبيد اللّه بن فضل تيّهانى 363

عبيد اللّه بن محمد بيهقى 364

عبيد اللّه بن محمد شيبانى بزّاز 364

عبيد اللّه بن موسى علوى 364

عبيد اللّه بن موسى بن على الرضا(ع)366

عثمان بن احمد واسطى 366

عثمان دقاق 367

عثمان بن محمد هروى 367

عدنان بن محمد رضى بغدادى 367

عربى بن مسافر عبادى حلّى 371

عز الدّين آملى 373

عز الدّين بن فضل اللّه حسنى راوندى 373

عزيز حسينى جزائرى 374

علاء الملك بن عبد القادر مرعشى 374

عزيز اللّه حسينى اردبيلى 375

عزيزى بن عراقى حسينى 375

عطاء اللّه بن فضل اللّه دشتكى شيرازى 376

عطاء اللّه رودسرى گيلانى 379

عطاء اللّه بن فضل اللّه حسينى 380

عطاء اللّه بن محمود حسينى 380

عطية بن ابراهيم بن على 381

عقيل بن حسين علوى 382

عقيل بن محمد سمرقندى 382

علام 383

علم بن سيف 383

علوى بن اسماعيل حسينى بحرانى 385

على،زين الدّين 385

على آملى 386

على بن ابراهيم 387

على بن ابراهيم ورامينى 387

على بن ابراهيم عريضى حسينى 387

على بن ابراهيم بن ابى جمهور احساوى 388

على بن ابو ابراهيم 389

على بن ابى الحسن العاملى الجبعى 392

على بن قطب الدّين راوندى 394

على بن ابى الرضا علوى حائرى 395

على بن ابى جيّد 395

على بن ابى زيد 395

على بن ابى سعد خيّاط 395

على بن ابى سعد كاشانى 396

على بن ابى سهل قزوينى 397

على بن ابى طالب حسينى آملى 397

على بن ابى طالب خيارى رازى 397

على بن ابى طالب زحنى 397

على بن ابى طالب سيلقى 398

على بن ابى طالب تميمى 398

على بن ابى عبد اللّه هوشمى 400

على بن صدر الدّين 400

على بن ابو الفضل ديباجى 400

على بن ابى القاسم مسكنى 401

على بن ابى قرّه 401

على بن ابى المعالى حسينى 401

على بن احمد بن ابى جيّد 401

على بن احمد بزوفرى 401

على بن احمد گرگانى جوهرى 401

على بن احمد 402

على بن احمد عيناثى 402

على بن احمد كوفى 403

على بن احمد اسدى كوفى 403

على بن احمد رميلى 405

على بن احمد مشغرى 406

على بن احمد مطارآبادى 407

على بن احمد طوسى 409

على بن احمد حانينى 410

على بن احمد برقى 410

على بن احمد مازندرانى 410

على بن احمد علوى 410

على بن احمد فنجكردى نيشابورى 411

على بن احمد،زين الدّين 411

على بن احمد صيداوى 411

على بن احمد مشهدى احسائى 411

على بن احمد عاملى 412

على بن احمد قمى اشعرى 413

على بن احمد فنجكردى نيشابورى 416

على بن احمد سديدى حلّى 419

على بن احمد اصفهانى 419

على بن احمد مزيدى 420

على بن احمد علوى كوفى 420

على بن احمد نحاريرى 427

على خان مدنى شيرازى 429

على بن احمد عاملى نباطى 436

على بن احمد نسوى 437

على بن احمد عيناثى 438

على بن شيخ جمال الدّين احمد 438

على استرآبادى،شرف الدّين 441

على استرآبادى زين الدّين 441

على بن استرآبادى،عماد الدّين 442

على بن بشاره عاملى حنّاط 443

على بن اسحاق معادى 445

على بن اسماعيل 445

على اصغر بن محمد يوسف قزوينى 445

على انجوى شيرازى 446

على بن بلال مهلّبى 447

على بن بندار هوشمى 447

على بن بوقى 447

على بن تاج الدّين كيشكى 447

على شوشترى 448

على تولينى نحاريرى 448

على توابنى 449

على بن ثابت سوراوى 449

على بن جبير 449

على بن جعفر بن دبيسى 449

على بن جعفر نيشابورى 450

على بن جعفر مدائنى علوى 451

على بن جعفر جامعانى 451

على گيلانى هندى 452

على بن ابى سهل قزوينى 453

على بن بلال مهلّبى 455

على بن حبشى 455

على بن حبشى كاتب 456

على بن حجة اللّه شولستانى 457

على بن حسن 463

على بن حسن عريضى 464

على بن حسن بن احمد مظاهر 464

على بن حسن حسينى 465

على بن حسن زوارى 465

على بن حسن سبزوارى 469

على بن حسن شدقم 469

على بن حسن،زين الدّين 469

على بن حسن سرابشنوى 471

على،شرف الدّين 472

على بن حسن شاذان قمى 472

على بن حسن علوى 473

على بن سيّد ابو المكارم 473

على بن محسن قاضى تنوخى 475

على بن حسن بن فضل طبرسى 480

على بن حسن غلاله 482

على بن حسن بن على طبرسى 483

على بن حسن دستگردى 483

على بن حسن طبرى 484

على بن حسن احنفى كاشانى 484

على بن حسن حرّ عاملى 484

على بن حسن استرآبادى 484

على بن حسن خازن حائرى 486

على بن حسن حارثى 488

على بن حسن حلّى 490

على بن حسين موسوى عاملى 490

على بن حسين وارانى 492

على بن حسين جوانى 493

على بن حسين جاستى 493

على بن حسين قرشى 494

على بن حسين خيّاط 495

على حسينى 495

على بن كمال الدّين حسين طبيب 495

على بن حسين حسّنى 497

على بن حسين حسينى خوزى 498

على بن حسين واسطى 500

على بن حسين عبدانى راوندى 501

على بن حسين جاستى 501

على بن حسين شفيهنى 502

على بن حسين رازى 503

على بن حسين مقدادى 503

على بن حسين هذلى 504

على بن حسين بن محمد 508

على بن حسين صائغ عاملى 509

علىّ بن عبد الحسين حلّى 511

على بن حسين كاشفى بيهقى 512

على بن حسين بن على رازى 518

على حسينى خلخالى 519

على بن حسين منجم 519

على بن حسين بن عبد العالى كركى 519

پيوست 545

مقدمۀ مترجم

بسم اللّه الرحمن الرحيم

الحمد لله و سلام على عباده الذين اصطفى و لعنة اللّه على اعدائهم من الآن الى يوم القيامة.

خدا را سپاسگزارم كه موفق شدم مجلد ثانى رياض العلماء تأليف منيف علاّمۀ خبير مرحوم ميرزا عبد اللّه افندى قدّس سره را از عربى به پارسى برگردانيده اينك با كمال ناتوانى و بى‌بضاعتى از عنايات حق‌تعالى و توجهات ائمۀ هدى عليهم صلوات اللّه الملك الاعلى آرزومندم اين حقير را در ترجمۀ مجلد ثالث آن كتاب كه اكنون در صدد ترجمۀ آن برآمده‌ام و ديگر از مجلدات باقيماندۀ آن موفق بدارد.و اين اثر ناچيز و ديگر آثارم را مشمول عواطف رحمانيۀ خويش و ائمۀ طاهرين صلوات اللّه عليهم اجمعين قرار بدهد.

روز دوشنبه سيزدهم رجب 1406 هجرى،ميلاد حضرت مولى امير المؤمنين على عليه السّلام برابر با چهارم فروردين 1365 شمسى،و انا الحقير محمد باقر ساعدى ابن العلم الحجة الشيخ حسين مقدس ادام اللّه بركاته علينا.

«حرف شين»

اشارة

ش ⁽¹⁾

تذكر:مجلد دوّم رياض العلماء [1]از«حسين»تا«سلطان»بوده كه به يارى خدا ترجمه شد و اكنون مجلد سوم آن از«شاذان»تا«على بن الحسين»ترجمه مى‌شود.

در پانوشت اولين مترجم كه ان‌شاءالله ترجمه مى‌شود از حرفهاى ش،ص،ض،ط و ظ در نسخۀ مؤلف بغير از«صدر كبير سيد شريف استرآبادى»در حرف شين و ابو الاسود دئلى(ظالم بن عمر)در حرف«ظ»در ساير حروف شرح حال مستقلى آورده نشده پس آنچه در ضمن حروف يادشده متذكر گرديده است تلفيقى است از كتاب امل الآمل كه تعليقاتى تحت عنوان«اقول»آورده شده آنها را به همان ترتيب ترجمه مى‌نمائيم.

شيخ جليل ثقة ابو الفضل شاذان بن جبرئيل بن اسماعيل قمى

⁽²⁾ معظم‌له عالمى فاضل و فقيهى عظيم الشأن و جليل القدر بود.آثارى دارد چون كتاب ازاحة العلة فى معرفة القبلة ⁽³⁾كه نسخه‌اى از آن نزد ما موجود مى‌باشد و شهيد اول در كتاب ذكرى از آن ياد كرده است.ديگر كتاب تحفة المؤلف الناظم و عمدة المكلف الصائم ⁽⁴⁾است.شيخ حسن صاحب معالم در اجازۀ خود از اين دو اثر

نام برده است و سيد فخار بن معدّ موسوى ⁽¹⁾از وى روايت مى‌كند.و از آثار او:كتاب الفضائل ⁽²⁾كه كتاب ارزنده‌اى است و نسخه‌اى از آن نزد ما موجود است.

مؤلف گويد:شاذان قمى در مدينه مى‌زيست،و از شيخ عماد الدّين محمد بن ابو القاسم طبرى مؤلف بشارة المصطفى روايت مى‌كرده است.از آغاز سند برخى از نسخه‌هاى تفسير امام حسن عسكرى(ع)استفاده مى‌شود؛از سيد محمد بن شراهنك حسنى گرگانى نيز روايت مى‌كرده است.

شاذان معاصر با ابن ادريس بوده است و از سيد ابو المكارم بن زهره حلبى روايت كرده است و كتاب ازاحة العلة يادشدۀ او در بحار الانوار درج شده است و من نسخه‌هايى از آن را ديده‌ام؛او اين كتاب را به خواهش امير الحاج جمال الدّين فرامرز بن على بصرانى گرگانى در سال 558 هجرى تأليف كرده است.اين كتاب مشتمل است بر اخبار ائمۀ طاهرين و مباحث فقهى مفيد و ارزنده‌اى را در خود دارد.

شاذان به توسط شيخ عماد الدّين طبرى از ابو على فرزند شيخ طوسى روايت كرده است.همچنين از شيخ ابو محمد عبد اللّه بن محمد بن عمر طرابلسى و شيخ فقيه ابو محمد ريحان بن عبد اللّه حبشى و ابو عبد اللّه محمد بن عبد العزيز روايت مى‌كرده است و ممكن است اين ابو عبد اللّه همان شيخ محمد بن عبد العزيز بن ابو طالب قمى باشد كه پس از آن به نام و نشان او اشاره مى‌شود.

شيخ شهاب الدّين شاه آور بن محمد

منتجب الدّين ⁽³⁾گويد:وى دانشمندى شايسته بوده است.

سيد امير شرف الدّين حسينى شولستانى

در امل الآمل ⁽¹⁾آمده است:وى دانشمندى بافضيلت و محققى محدث و سراينده‌اى اديب بود و ما به توسط مولانا محمد باقر مجلسى از وى روايت مى‌كنيم.

مؤلف گويد:ممكن است اين سيد همان مير شرف الدّين على بن حجة اللّه حسنى حسينى طباطبائى شولستانى باشد كه متولد شولستان ⁽²⁾و ساكن نجف بوده است.شايد در امل الآمل كه از وى با اين عنوان ياد كرده است يا اشتباه از ناسخ بوده و يا عنوان شرف الدّين شولستانى به دو تن از علما اشاره داشته است.

شولستانى كتابها و آثارى دارد و از افاضل و پرهيزگاران روزگار خود بشمار مى‌رود و فقيهى محدث و متكلمى ماهر بوده است.

از آثار او:شرح ⁽³⁾مبسوطى است بر رسالۀ اثنى‌عشريه فى الصلاة صاحب معالم، و من مجلد دوم آن شرح را به خط خود او در استرآباد ديده‌ام و اثرى بى‌نهايت ارزنده،محققانه و منقّح بوده است و براى مسائل كتاب استدلالهاى كافى ارائه كرده است.

شرحى بر ألفية شهيد به نام كفاية الطالبين به فارسى نگاشته است.رسالۀ نوريه در اصول دين،مختصر و به فارسى تأليف كرده است،و شرحى به فارسى بر نصاب الصبيان نوشته است.اين سه مجلد را در آغاز زندگى به سال 996 هجرى تأليف كرده است؛من همگى آنها را به خط خود او در استرآباد ديده‌ام.

ديگر رساله‌اى در تحقيق قبلۀ بلاد عراق است.من اين رساله را ديده‌ام و نسخه‌اى از آن را در اختيار دارم و همگى اين رسالۀ مختصر را استاد استناد در مجلد مزار بحار الانوار نقل كرده است.

مير مبرور مراتب علمى را از سيد فاضل امير فيض اللّه تفرشى بهره برده است و در نجف اشرف در سال بعد از هزار از هجرت در گذشته است ⁽¹⁾.

بطورى‌كه ملا محمد طاهر فاضل قمى در آخر مقدمۀ كتاب حجة الاسلام فى شرح تهذيب الاحكام تصريح كرده است.شولستانى از ميرزا محمد استرآبادى صاحب رجال هم روايت مى‌كرده است ⁽²⁾.

شيخ شرف الدّين سمّاکى

عالمى فاضل و از معاصران شهيد ثانى است و سه سؤال از شهيد داشته كه شهيد هر سه سؤال او را پاسخ داده و از وى تجليل فرموده است ⁽³⁾.

شيخ شرف الدّين بن على نجفى

در امل الآمل آمده است:شرف الدّين فاضلى محدث و شايسته بود كتاب الآيات الباهرة فى فضل العترة الطاهرة ⁽⁴⁾از آثار اوست و گاهى اين كتاب به كراجكى نسبت داده شده است كه نادرست است،زيرا در اين كتاب از كشف الغمه اربلى و از آثار علاّمه-كه

پس از شرف الدّين بوده‌اند-نقل كرده است و اين كتاب در دو نسخه تدوين شده است.

يكى از آنها كه اضافاتى بر ديگرى دارد از كنز الفوائد كراجكى و از كتاب ما نزل من القرآن فى اهل البيت عليهم السّلام محمد بن عباس معروف به ابن حجام كه از ثقات بوده، روايت كرده است.

مؤلف گويد،استاد استناد در آغاز بحار الانوار ⁽¹⁾مى‌نويسد:سيد فاضل عالم زكى شرف الدّين على حسينى استرآبادى-كه در نجف اشرف مى‌زيسته و مؤلف كتاب الغروية فى شرح الجعفرية است-از شاگردان شيخ اجل نور الدّين على بن عبد العالى كركى بوده است،و حد اكثر مطالب كتاب آيات باهره را از تفسير شيخ جليل محمد بن عباس بن على بن مروان بن مهيار،استفاده كرده است.

بار ديگر استاد استناد در فصل دوم بحار ⁽²⁾مى‌نويسد:گروهى از متأخران از آن كتاب روايت كرده‌اند درعين‌حال در رديف ديگر از كتابها قرار نگرفته است.

من خود نسخه‌اى از آن كتاب را در تبريز ديده‌ام كه در آن از ابن شهرآشوب؛سيد مرتضى،شيخ طوسى،شيخ مفيد و شيخ حسن بن ابى الحسن ديلمى و امثال ايشان روايت كرده است.بنابراين كتاب آيات باهره از آثار كراجكى نمى‌باشد ⁽³⁾.

سيد ابو على شرفشاه بن عبد المطلب بن جعفر حسينى افطسى اصفهانى

منتجب الدّين ⁽⁴⁾گويد:وى عالمى فاضل و نسابه بود.

سيد عز الدّين شرفشاه بن محمد حسينى افطسى نيشابورى معروف به

زياده و مدفون در نجف اشرف

منتجب الدّين ⁽¹⁾گويد:وى عالمى فاضل بود؛نظمى رائق و نثرى لطيف داشت.

مؤلف گويد:در يكى از سندهاى عيون اخبار الرضا چنين آمده است:سيد اوحد فقيه عالم عز الدّين شرف سيادت ابو محمد شرفشاه بن ابى الفتوح محمد بن حسين بن زياده علوى حسنى افطسى نيشابورى-ادام اللّه رفعته-به سال 573 هجرى در مشهد مقدس مولانا امير المؤمنين على بن ابى طالب(صلوات اللّه عليه)كه افتخار مجاورت را داشت،گفت:شيخ فقيه عالم ابو الحسن،على بن عبد الصمد تميمى-رضى اللّه عنه-سال 541 هجرى،در نيشابور در خانه‌اش براى من حديث نقل مى‌كرد.ممكن است اين سيد كه در عيون اخبار الرضا آمده است،همين مترجم باشد.هرچند احتمال مغايرت هم مى‌رود.

عز الدّين از معاصران ابن شهرآشوب بوده و از ابو الحسن على بن ابو الحسن على بن عبد الصمد تميمى روايت داشته است.

سيد جلال الدّين شروانشاه بن حسن بن تاج الدّين حسينى کيسکى

منتجب الدّين ⁽²⁾گويد:وى عالمى واعظ بود.

شيخ موفق الدّين شروانشاه بن محمد رازى حافظ

منتجب الدّين گويد:وى شايسته‌اى ديندار بوده است ⁽³⁾.

شريف معروف به ابن الشريف اکمل بحرينى

در امل الآمل ⁽¹⁾آمده است:بحرينى فاضلى فقيه بوده است و محمد بن محمد بصروى مؤلف كتاب المفيد فى التكليف از وى روايت كرده است.

صدر کبير جليل امير سيد شريف بن امير تاج الدّين على بن امير

مرتضى بن امير تاج الدّين على استرآبادى

⁽²⁾ وى در اصل از مردم استرآباد بود و در شيراز مى‌زيست و از اجلۀ سادات علما بشمار مى‌آمد و از ديگران برتر و مقدم بر همگان بود و از نوادگان سيد شريف علاّمۀ جرجانى كه از دانشوران بنام است بشمار مى‌آيد و از سوى پدر از نوادگان داعى صغير محمد بن زيد،از فرمانروايان مازندران بوده است.

امير مزبور در روزگار شاه اسماعيل صفوى سال 915 هجرى مستقلا از منصب صدارت برخوردار بود و در آن هنگام مقام صدارت ويژۀ سادات بود،پيش از صفويه- بطورى‌كه از تاريخ جهان‌آرا بدست مى‌آيد-مقام صدارت به خاندان غير از سادات هم اختصاص پيدا مى‌كرد.

ممكن است امير مزبور همان كسى باشد كه در جنگ چالدران-كه بين شاه اسماعيل صفوى و سلطان سليم اتفاق افتاد-از پاى درآمد.

بعضى پنداشته‌اند كه امير شريف از طرف پدر فرزند بلافصل مير سيد شريف جرجانى بوده است،به نظر من اين احتمال نادرست است و اين امير شريف غير از امير شريفى است كه كفعمى مراتب علمى را نزد وى كسب كرده است.

در تاريخ جهان‌آرا آمده است:در سال 917 هجرى كه شاه اسماعيل صفوى از جنگ بلخ بازگشت و به شهر قم وارد شد،امير سيد شريف صدر از مقام صدارت استعفا

كرد و عازم عتبات عاليات گرديد و مقام صدارت به عهدۀ امير عبد الباقى كه محبوب ممالك اسلامى بود درآمد.

حسن بيگ در احسن التواريخ گويد:سيد شريف شيرازى از نوادگان سيد شريف علامۀ جرجانى بود و ساليان چندى منصب صدارت و نخست وزيرى شاه اسماعيل صفوى را عهده‌دار بود و در انتشار مذهب حق اثناعشرى كوششى قابل تقدير و تلاشى فراوان داشت و در اهانت كردن به طايفۀ گمراه و حقير شمردن مبالغه كرد تا آنجا كه صفحات روزگار خدمات خداپسندانۀ او را مسطور مى‌دارد و كوششهاى بى‌دريغ او را زبانزد عوام و خواص مى‌گرداند.

سيد شريف صدر در سال 920 هجرى در لشكرگاه شاه اسماعيل صفوى در مصافى كه با سلطان سليم پادشاه روم داشت از پاى درآمد و در آن گيرودار از جمله ساداتى كه به جوار رحمت حق پيوستند امير عبد الباقى و سيد محمد كمونه و جمعى ديگر بودند و اين كارزار يك سال پس از تولد شاه‌تهماسب صفوى اتفاق افتاد و چهارده سال از سلطنت شاه اسماعيل گذشته بود. ⁽¹⁾

تاريخ جهان‌آرا ضمن بيان وقايع سال 915 هجرى مى‌نويسد:در اين سال شاه اسماعيل صفوى منصب صدارت را،بعد از قتل قاضى محمد كاشى مستقلا برعهدۀ امير شريف شيرازى كه از نوادگان دخترى علاّمه بود،گذاشت.

قاضى محمد كاشى-كه داراى مقام صدارت و امارت بود-افراد را بدون جهت مى‌كشت و به انواع فسقها مى‌پرداخت و كشته شدن وى،در نهمين سال سلطنت شاه اسماعيل،قبل از كارزار با خان ازبك بوده است.

در ضمن بيان وقايع سال 917 هجرى نيز مى‌نويسد:در اين سال امير سيد شريف عازم عراق عرب شد و اسماعيل،منصب صدارت را به عهدۀ امير عبد الباقى يزدى-كه از نوادگان امير نعمت اللّه كرمانى بود-گذاشت.

مؤلف گويد:از قرينه پيداست كه مير سيد شريف پس از بازگشت از عتبات،در امور صدارت با امير عبد الباقى مشاركت مى‌نمود.

سيد شمس الدّين بن صقر بصرى

در امل الآمل آمده است:وى فاضلى عارف به عربيت،و سراينده‌اى اديب و از معاصران است ⁽¹⁾.

شيخ شمس الدّين عريضى

در امل الآمل آمده است:وى فقيهى صالح بود و از شاگردان شهيد اول روايت كرده است ⁽²⁾.

شيخ شمس الدّين محمد احسايى ساکن شيراز

در امل الآمل آمده است:وى فاضلى عالم و فقيهى محدث و صالحى جليل و از معاصران است ⁽³⁾.

شيخ شمس الشرف بن ابى شجاع على بن عبد اللّه بن عقيل حسينى سيلقى

منتجب الدّين گويد:وى عالمى محدّث و واعظ بود ⁽⁴⁾.

مؤلف گويد:منتجب الدّين بدون واسطه از وى روايت مى‌كرده است؛بطورى‌كه از فرائد السمطين فى فضائل المرتضى و البتول و السبطين برمى‌آيد:خود شمس الشرف، از شيخ مفيد عبد الرحمن بن احمد بن حسين نيشابورى خزاعى روايت مى‌كرده است، ولى فرائد او را به نام سيد ابو محمد شمس الشرف بن على بن عبد اللّه حسنى سلعى معرفى كرده است و ممكن است هر دو تن يكى باشند.

سيد فخر الدّين شميله بن محمد بن ابو هاشم حسنى امير مکه

⁽¹⁾ منتجب الدّين گويد:وى عالمى صالح بود.كتاب الشهاب قاضى ابو عبد اللّه محمد بن سلامة بن جعفر قضاعى را از او،براى ما روايت كرده است ⁽²⁾.

شيخ شهرآشوب مازندرانى

در امل الآمل آمده است:بطورى‌كه در مناقبش ⁽³⁾ذكر شده است،پسرش على و پسر پسرش محمد بن على(مؤلف مناقب)از وى روايت مى‌كرده‌اند و خود او از فضلاى محدّثان است.

مؤلف گويد:شهرآشوب پسر ابو نصر بن ابو الجيش سروى است و ابن شهرآشوب در مناقب از جدّش اين مراتب را يادآورى كرده است و او از گروهى از اعلام شيعه و سنى روايت مى‌كرده است.از علماى عامّه ابو المظفر عبد الملك سمعانى و از خاصه شيخ طوسى را بايد نام برد.در مناقب نيز يادآورى كرده است.

شهرآشوب مراتب سماع و قرائت و مناوله را از شيخ فراگرفته و از طرف وى نسبت به اكثر

كتابها و روايات شيخ مجاز بوده است.

شيخ شيرزاد بن محمد بن محمد بن بابويه

منتجب الدّين گويد:وى فقيهى صالح بوده است ⁽¹⁾.

«حرف صاد»

اشارة

ص

شيخ صاعد بن ربيعه بن ابى غانم

منتجب الدّين گويد:وى فقيهى ثقه بوده و مراتب قرائت را از شيخ موفق ابو جعفر طوسى فراگرفته است ⁽¹⁾.

شيخ مجد الدّين صاعد بن على آبى

منتجب الدّين گويد:وى فقيهى فاضل و واعظ بوده است ⁽²⁾.

قاضى اشرف الدّين صاعد بن محمد بن صاعد بريدى آبى

منتجب الدّين گويد:وى فاضلى متبحر بود.آثارى دارد:الاغراب فى الاعراب، الحدود و الحقائق،بيان الشرائع،نهج الصواب،معيار المعانى،كتابى در امامت،نقضه و نقض نقضه 3.

مؤلف گويد:شيخ حر عاملى در حاشيۀ اين ترجمه مى‌نويسد:پيش از اين ذيل

نام‌بردارى از سعيد بن هبة اللّه(قطب راوندى)يادآورى شده كه از آثار او الاغراب فى الاعراب است و نسخه‌اى به نام الاغراب فى الاعراب در نزد ما مى‌باشد كه نسخۀ بى‌سابقه‌اى است و مؤلف آن ناشناخته است و ظاهرا يا از قطب راوندى است يا از ديگرى،در اين اثر،آيه‌اى را متذكر شده و هفده وجه از وجوه اعراب را در ذيل آن يادآورى كرده است و بيتى را نوشته است و نود وجه از وجوه اعراب را در ذيل آن شرح داده است و دو بيت را ياد كرده و صد و سى و چهار وجه از وجوه اعراب آن را متذكر شده است و در ذيل بيتى ديگر،بيست و دو وجه و در ذيل بيت ديگر،ده وجه و در ذيل بيتى ديگر،نود و هفت وجه و در ذيل بيتى ديگر،هفتصد و شصت و پنج وجه و در ذيل بيتى ديگر،هزار هزار وجه و هشت هزار وجه از وجوه اعراب آنها را ياد كرده و مفصلا شرح داده است.

مؤلف گويد:من هم نسخه‌اى از آن را ديده‌ام و نزد من هم نسخه‌اى از آن موجود است كه مؤلف آن را نمى‌شناسم.

قاضى صاعد بن منصور بن صاعد مازندرانى

منتجب الدّين گويد:وى فقيهى متدين بوده است.

شيخ صالح بن حسن جزائرى

صاحب امل الآمل ⁽¹⁾گويد:وى فاضلى عالم و صالح بوده،پرسشهايى از شيخ بهائى نموده،شيخ به آنها پاسخ داده،و به او اجازه داده است تا آنها را از وى روايت كند.

شيخ صالح بن سليمان بن محمد عاملى صيداوى

صاحب امل الآمل ⁽²⁾گويد:وى فاضلى عالم،محدّث،زاهد و صالحى عابد بود.

مسافرتى به عراق كرد و در جوار مرقد مقدس حضرت موسى بن جعفر(ع)مجاورت اختيار كرد و از معاصران است ⁽¹⁾

چنين سروده است:

ان الكريم الذى يعطى على قدره يراه ذو اللب احسانا و توفيقا

فذو الجهالة مرزوق ليكمله و ذو النباهة من ذا صار ممحوقا

شيخ صالح در سال 1098 در شيراز درگذشت و در جوار حضرت سيد علاء الدّين حسين

مدفون گرديد(انوار البدرين،ص 127)- [1]م.

شيخ صالح بن عبد الکريم بحرانى

صاحب امل الآمل ⁽²⁾گويد:وى فاضلى عالم و فقيهى محدّث و صالحى زاهد و عابدى معاصر بود و تا زمان حاضر در شيراز زندگى مى‌كند.

مؤلف گويد:سال 1098 هجرى در شيراز درگذشته است.

شيخ صالح بن مشرف عاملى جبعى

صاحب امل الآمل ⁽¹⁾گويد:او جدّ شهيد ثانى و فاضلى عالم و فقيه و از شاگردان علاّمه حلّى است.

شيخ صفى الدّين بن سرايا حلّى

در ذيل نامش عبد العزيز خواهد آمد ⁽²⁾.

شيخ صفى الدّين بن فخر الدّين بن طريح نجفى

صاحب امل الآمل ⁽³⁾گويد:وى فاضلى عالم و صالحى فقيه و معاصرى عابد و پرهيزكارى محقق بود.فخريه پدرش را شرح كرده و رساله‌هاى ديگرى هم دارد.

«حرف ضاد»

اشارة

ض

شيخ ضمرة بن يحيى بن ضمرة شعيبى

منتجب الدّين گويد ⁽¹⁾:وى صالحى فقيه و محدث و از معاصران شيخ طوسى بوده است.

شيخ ابو النجم ضياء بن ابراهيم بن رضا علوى حسنى شجرى

منتجب الدّين گويد ⁽²⁾:ابو النجم فقيهى صالح بود و مراتب قرائت را از شيخ ابو على بن شيخ ابو جعفر طوسى به دست آورده بود.

«حرف طاء»

اشارة

ط

سيد طالب بن على علوى حسينى ابهرى

⁽¹⁾ منتجب الدّين گويد:وى فقيهى صالح و واعظ بوده،و مراتب قرائت را از شيخ محى الدّين بن حسين بن مظفر حمدانى فراگرفته است.

سيد سراج الدّين طالب کيا بن ابى طالب حسينى

⁽²⁾

صدد طلب كتاب برمى‌آيد.حقيقت آن است كه كيا لفظ فارسى است و به‌معناى بزرگ و مالك و دهقان و

امثال آن آمده است.بنابراين طالب‌كيا،كسى است كه طالب بزرگى و زعامت باشد نه به‌معناى طالب

كتاب(همان كتاب ج 2،ص 137 همان فهرست،ص 103)-م.

منتجب الدّين گويد:سراج الدّين و فرزندش عز الدّين ابو القاسم طالب هر دو تن از علما و صلحا بوده‌اند.

شيخ طالب بن محسن بن محمد

منتجب الدّين گويد:وى از فقها و صلحا بوده است.

شيخ طه بن محمد بن فخر الدّين

،جدّ شيخ شهيد محمد بن مكى عالمى ثقه و زاهد بوده است ⁽¹⁾

رسيده است وجود ندارد(امل الآمل،ج 1،ص 105).

طاهر غلام ابو الحبيش

نجاشى ⁽²⁾گويد:وى از متكلمان بوده و در آغاز از استاد ما شيخ مفيد استفاده كرده است.وى از آثار او الكلام فى الفدك را نام مى‌برد.

شيخ طوسى ⁽³⁾گويد:طاهر غلام ابو حبيش از متكلمان است و آثارى دارد.

شيخ بهاء الدّين ابو محمد طاهر بن احمد قزوينى نحوى

يكى از فضلاى روزگار خود بوده و بطورى‌كه ذيل مجمع بن محمد خواهيم گفت،منتجب الدّين از وى روايت مى‌كرده و رافعى هم در كتاب التدوين از وى تجليل كرده است و مى‌گويد:بهاء الدّين آثارى دارد و سال 575 هجرى درگذشته است ⁽⁴⁾.

مؤلف گويد:ممكن است بهاء الدّين از علماى عامه باشد،زيرا شيخ منتجب الدّين در فهرست خود از وى ياد نكرده است.

بهاء الدّين از گروهى از ثقات علما از جمله اديب مجمع بن محمد بن احمد مسكنى روايت مى‌كرده است.

ملک صالح بن رزيک ابو النجيب طاهر جزرى

⁽⁵⁾ ابن شهرآشوب در بين سرايندگانى كه به‌طور علنى به ستايش اهل بيت

مى‌پرداخته‌اند،نام او را نيز ذكر كرده است.

شيخ ابو بکر طاهر بن حسين بن على

منتجب الدّين ⁽¹⁾گويد:وى زاهدى واعظ بوده است.

شيخ طاهر بن زيد بن احمد

منتجب الدّين ⁽¹⁾گويد:وى ثقه‌اى عالم و فقيه و از شاگردان شيخ ابو على فرزند شيخ طوسى بوده است.

ابو محمد طلحة بن عبد اللّه بن محمد بن ابى عون غسّانى معروف به عونى

ابن شهرآشوب در معالم العلماء ⁽²⁾ذيل سرايندگانى كه در مدح اهل بيت عليهم السّلام تظاهر كرده‌اند،از وى نام برده است و مى‌گويد:چكامه‌هاى فراوان در منقبت آل عصمت-صلوات اللّه عليهم اجمعين-سروده است و بيگانگان او را غالى خوانده‌اند ⁽³⁾

است:عونى حدود 350 هجرى در مصر وفات يافته است.احمد بن منير طرابلسى و خود عونى نخستين

سراينده‌اى است كه شعر موسوم به قواديسى را سروده است و بيش از ده هزار بيت در مدح ائمۀ طاهرين

(ع)اشعارى نغز سروده است.از جمله در ستايش از حضرت مولى(ع)مى‌گويد:

ابن لى من كان المقدم فى الوغى بمهجته عن وجد احمد دافعا

ابن لى من فى القوم جندل مرحبا و كان لباب الحصن بالكف قالعا

و من باع منهم نفسه و اقيابها نبى الهدى فى الفرش أفديه يافعا

و قد وقفت طرا بحيث مبيته قريش تهز المهفات القواطعا

و مولاى يقظان يرى كل فعلهم فما كان مجزاعا من القوم فارغا

نجم الدّين طمان بن احمد عاملى

وى فاضلى عالم و محقق بود و از شيخ شمس الدّين محمد بن صالح از سيد فخار بن معد موسوى و از مشايخ ديگر روايت مى‌كرده است.

شيخ حسن بن شهيد ثانى در اجازۀ خود مى‌نويسد:در اجازۀ شيخ شمس الدّين

محمد به شيخ فاضل نجم الدّين طمان بن احمد عاملى،آمده است:شمس الدّين از سيد فخار و شيخ نجيب الدّين بن نما و گروهى ديگر روايت كرده است.

و در ضمن روايت از سيّد فخار مى‌نويسد:شمس الدّين به سال 630 هجرى برسيد فخار در حلّه قرائت كردى و سيد از فقيه محمد بن ادريس و از مشايخ ديگر روايت داشته و در آن سال نيز،سيد فخار درگذشته است.

در ضمن روايت از شيخ نجيب الدّين بن نما مى‌نويسد:نجيب الدّين همگى قرائتها و روايتها و اجازاتى را كه در اختيار داشته،به شمس الدّين اعطا كرده است و او را مأذون در روايت نموده و اين اذن و اجازه در ضمن چند تاريخ اتفاق افتاده كه آخرين آنها سال 637 هجرى بوده است.او همچنين مى‌گويد:نجم الدّين طمان بر سيد بن طاوس قرائت كردى و سال 634 هجرى كه سال رحلت سيّد است به وى اجازه داده است ⁽¹⁾

محاسبة الملائكة الكرام سيد بن طاوس را نزد او خواندم و در هنگام قرائت،جمعى از جمله فرزندم ابراهيم

به سماع مى‌پرداختند و در پايان از وى درخواست كردم تا به من و فرزندانم جعفر،ابراهيم،على اجازه

دهد،و او هم اجازه‌اى به خط خود در ماه جمادى الاولى سال 664 هجرى براى ما مرقوم داشت-م.

شهيد اول در بعضى از اجازاتش مى‌نويسد:پدرم جمال الدّين ابو محمد مكى- رحمة اللّه-از شاگردان شيخ علاّمه فاضل نجم الدّين طمان بوده و در سالى كه به حجاز مى‌رفته پدرم با وى مراوده داشته و نجم الدّين نزديك به سال 727 هجرى در مدينه درگذشته است.

شيخ حسن در حواشى اجازه‌اش مى‌نويسد:از خط شهيد اول در چندين موضع به دست مى‌آيد كه وى را نجم الدّين طمان معرفى كرده است و از خط شمس الدّين محمد بن احمد بن صالح مذكور و جمعى ديگر از بزرگان،چنين استفاده مى‌شود كه وى را نجم الدّين طمّان(با تشديد ميم بر وزن فعال)نوشته‌اند و پس از چندى بر پشت كتابى چنين نوشته بود«يثق بالله الصمد طومان بن احمد»و از اين نوشته چنان برمى‌آيد كه قول شهيد برتر و درست‌تر از ديگران است.

و نيز شيخ حسن گويد:به خط شهيد ديدم كه سيد جليل ابو طالب احمد بن

ابو ابراهيم محمد بن زهره حسينى خبر داده است كه عمويش سيد علاء الدّين،از شيخ امام نجم الدّين طمان بن احمد عاملى به روايت عامه مفتخر گرديده است و كتاب ارشاد بر او خوانده است.

شيخ حسن گويد:از كلام شيخ محمد بن صالح(شمس الدّين)استفاده مى‌شود:

طمان مردى با جلالت بوده است و صورت اجازه‌اش اين است:شيخ اجل عالم فاضل و فقيه مجتهد نجم الدّين طمان بن احمد شامى عاملى،كتاب فقهى نهاية را كه از آثار شيخ ما ابو جعفر محمد بن حسن طوسى است،بر ما قرائت كرده است و قرائت نيكوى،وى دليل بر فضل و دانش اوست،و پس از آن كتاب به قرائت كتاب استبصار كه در مختلفات اخبار است پرداخته و من به قدر توانايى‌ام آنچه را لازم مى‌دانستم از اخبار صحيح و امثال آن، براى او تشريح كردم؛پس از اين به قرائت جزء اول و دوم از مبسوط پرداخته است و فصلهايى چند از جزء سوم آن كتاب را بر من قرائت كرده است و از تحقيقات لازم اين كتاب هم بهره‌ور شده است.

در چند مورد-جز اين اجازه-از آثار ديگر هم،به مدح و ثناى او دست يافتم ⁽¹⁾

اعيان الشيعة،ج 7،ص 402. [1]

سيّد طيّب بن هادى بن زيد حسنى شجرى

منتجب الدّين گويد:وى فقيهى زاهد بود و از شيخ مفيد عبد الجبار رازى مراتب قرائت را فراگرفته است ⁽²⁾.

«حرف ظاء»

اشارة

ظ

شيخ ابو الاسود دئلى ظالم بن عمرو بن جندل بن سفيان بصرى

وى سراينده‌اى بافضيلت و از تابعان است و در بصره مى‌زيست.

ابو الاسود نخستين كسى است كه به تدوين علم نحو پرداخت و سراينده‌اى ماهر بود.سيد داماد در حاشيۀ اختيار رجال كشّى شيخ طوسى گويد:دؤلى،به ضم دال و فتح همزه،منسوب است به دئل،به ضم دال و كسر همزه و گاهى كه كسى را به اين اسم منسوب مى‌دارند،تغييراتى در نسب به وقوع مى‌پيوندد.بيشتر مورخان نام او را ظالم بن عمرو دؤلى گفته‌اند كه منسوب است به دؤل بن بكر بن عبد مناف بن كنانه.

در مغرب گويد،ابو حاتم گفته است،از اخفش شنيدم كه مى‌گفت:دئل،به ضم دال و كسر همزه،جنبندۀ كوچكى است شبيه به موش خرما و اظهار مى‌دارد:در ميان اسمها و صفتها به كلمه‌اى جز آن برنخورده‌ام و قبيلۀ ابو الاسود دؤلى را به اين نام مى‌خوانند.همزۀ دئل را به مناسبت ثقيل بودن كسره بر همزۀ مفتوح خوانده‌اند،مانند نمرى در«نمر»كه بدان منسوب است و دولى به سكون و او بدون همزه.دول بن حنيفه بن لحيم بن صعب كه بنا به قول سير،ثور بن يزيد دولى و سنان بن ابى سنان دؤلى به وى منتسب‌اند و در نفى الارتياب دومى را سنان بن ابى سنان دولى و در متفق ابن جوزى و در باب كنى خنطى او را ابو سنان دؤلى و به قول ديلمى نوشته است.

در جامع الاصول مى‌نويسد:ابو الاسود ظالم بن عمرو بن سفيان و به قولى ظالم بن

عمرو بن جندل بن سفيان و به قول ديگر ظالم بن سارق و به نقلى سارق بن ظالم و به عبارت ديگر عمرو بن ظالم دئلى و يا ديلمى از بزرگان تابعان و اعيان ايشان بوده و به سماع احاديث حضرت مولى عليه السّلام و عمر رسيده است و پسرش ابو حرب بن بريدة از وى روايت كرده است.ابو الاسود در جنگ صفين در ركاب حضرت مولى عليه السّلام شرفياب بوده و والى‌گرى بصره را كه در عهدۀ ابن عباس بود به اختيار درآورد.او نخستين كسى است پس از مولى على عليه السّلام كه به استنباط علم نحو اقدام نمود و در طاعون همگانى سال 67 هجرى پس از عمرى طولانى،در شهر بصره درگذشت.

در صحاح گويد:اسمى كه بر وزن فعل(به ضم فا و كسر عين باشد بجز از دئل نيافته‌ام و ابو الاسود را به كسى كه داراى چنان اسم و چنان وزنى بوده است،نسبت داده‌اند و كسرۀ همزه را طبق رويۀ خودشان-كه توالى دو كسره همراه با ياء نسبت ثقيل است-به فتحه تغيير داده‌اند مانند ياء نسبت در نمر كه آن را نمرى گويند.گاهى وى را ابو الاسود دؤلى مى‌گويند و همزه را به واو بدل سازند،زيرا هرگاه همزۀ مفتوح،پيش از آن ضمه باشد همزه را قلب به واو مى‌كنند چنان‌كه در جؤن جون و در مؤمن مومن گويند.

ابن كلبى گويد:ابو الاسود ديلى چه هرگاه همزه مكسور باشد قلب به ياء مى‌شود،و در صورتى كه ياء مكسور شود،دال مكسور مى‌گردد،تا ياء باقى بماند، چنان‌كه گويند وديع.نام و نسب او از اين قرار است:ظالم بن عمرو بن حلس بن نفاثة بن عدى بن دئل بن بكر بن كنانه.اصمعى گويد:عيسى بن عمرو به اطلاع من رسانيد دئل بن بكر كنانى در اصل دؤل با همزه بوده است كه حجازيها همزه را ناديده گرفته و دول گفته‌اند.

خلاصه آنكه ابو الاسود دولى از برگزيدگان ياران حضرت امير المؤمنين و حسنين و سجاد عليهم السّلام و از اجلاء مردان ايشان بوده است.پايان حاشيۀ سيد داماد(اختيار رجال كشّى).

مؤلف گويد:از كلام سيد داماد به دست آمد كه ابو الاسود از شيعيان خالص‌الولاى اماميه بوده است ولى در كتابهاى رجال اصحاب او را به اين عنوان نيافتم،و سيد خود عالم به آن چيزى است كه نوشته است.

ابو الاسود علم نحو را از حضرت مولى-صلوات اللّه عليه-استفاده كرده و در روزگار خلافت عبد اللّه بن زبير درگذشت و فرزند او به نام ابو حرب بن ابى الاسود- بطورى‌كه از يكى از اسانيد خبرهاى مجالس طوسى به دست مى‌آيد-از ابو ذر غفارى روايت مى‌كرده است.

مؤلف طبقات الادباء و كفعمى در اختصار،او را ظالم بن عمرو بن سفيان،و شيخ طوسى در رجال نيز او را به همين عنوان ذكر كرده است.ولى شيخ طوسى او را بطور اختصار ذكر كرده است و نام برخى از نياى او را كه معمول هم مى‌باشد،حذف نموده است.

كلمۀ ظالم با ظاى منقوط ضبط شده و بعضى كه او را طالم با طاى بى‌نقطه گفته‌اند اشتباه است.

آنچه از كتابها استفاده مى‌شود آن است كه ابو الاسود شيعه بوده است و به نقلى هم پس از حضرت مولى على عليه السّلام با معاويه ارتباط پيدا كرد و از سوى او قاضى بصره شد.نظر به اينكه تشيع وى محرز بوده،ما از او در اين باب ياد كرديم.

سيوطى در طبقات النحاة ذيل حرف ظاى منقوط مى‌نويسد:ظالم بن عمرو بن ظالم و به قولى ابن سفيان بن عمر بن حلس بن نفاثة بن عدى بن دئل[بن بكر بن كنانة ابو الاسود دئلى بصرى].بطورى‌كه ما در آغاز طبقات الكبرى نوشته‌ايم:ابو الاسود نخستين كسى است كه علم نحو را وضع كرد و هم درخصوص اختلاف نخستين واضع و در سبب آن تحقيقات لازم را ايراد كرده‌ايم،بدانجا مراجعه نماييد و همچنين در نام و نسب او اختلاف بسيارى است كه در طبقات متذكر شده‌ايم.

ابو الاسود از بزرگان تابعان بوده است و از كمال انديشه و فكر برخوردار بوده است و شاعرى شيعى و حاضرجواب و در نقل حديث ثقه بوده است و از على(ع)و عمر و ابن عباس و ابو ذر و ديگران روايت مى‌كرده است،و فرزندش ابو حرب و يحيى بن يعمر از وى روايت داشته‌اند.به مصاحبت حضرت امير المؤمنين على بن ابى طالب عليه السّلام مفتخر گرديد و در جنگ صفين در ركاب آن حضرت بوده است.به دربار معاويه رفت و از سوى او اكرام شد و به جايزه‌اى فاخر رسيد و داورى بصره را عهده‌دار

گرديد و نخستين كسى مى‌باشد كه قرآن را نقطه‌گذارى كرده است.

جاحظ گويد:ابو الاسود در طبقات اعلام معدود است و در كليۀ مراتب بر ديگران مقدم بوده و در همگى آنها اثرى ارزنده دارد،به‌طورى‌كه از تابعان،فقيهان،محدثان، سرايندگان،شرافتمندان،سواركاران،اميران،خردمندان،نحويان،حاضرجوابان و از شيعيان بشمار مى‌آيد،و سال 69 هجرى به بيمارى طاعون درگذشت ⁽¹⁾.

شيخ ركن الدّين على بن ابى بكر حديثى در كتاب الركنى فى تقوية كلام النحوى كه كتاب بزرگى در علم نحو است مى‌نويسد:ابو الاسود دولى-كه استاد حسن و حسين عليهما السّلام است ⁽²⁾

هم مانند ديگران علوم و كمالاتش را از مردم عادى فراگرفته است،لذا ابو الاسود را استاد حضرت امام

حسين و امام حسن(ع)مى‌داند-م.

در يكى از روزها دخترش به وى گفت:«ما احسن السماء»به ضم سماء و به عنوان استفهام ادا كرد،يعنى چه چيزى در آسمان خوب است.ابو الاسود گفت:نجومها (ستارگان آن).دختر گفت:منظورم از اين جمله سؤال از چگونگى صفا و طراوت آسمان بود.گفت:اگر نظرت اين بود بايد مى‌گفتى:«ما احسن السماء»احسن را به فتح تلفظ كنى.ابو الاسود به دنبال اين گفتگو باب تعجب و استفهام را وضع كرد.

پس از آن،پنج تن از دانشوران كه دو تن از آنها دو فرزندش عطا و ابو الحارث،و

سه تن ديگر به نامهاى عنبسه و ميمون و يحيى بن نعمان قواعد نحو را از او آموختند.

ابو اسحاق حضرمى و عيسى ثقفى و ابو عمرو بن علاء قواعد اين علم را از ايشان برگرفتند و خليل بن احمد قواعد نحو را از عيسى ثقفى فراگرفت،و در اين رشته بر ديگران تفوق يافت،و سيبويه از خليل بن احمد و اخفش از سيبويه علم نحو را فراگرفتند.

پس از اين نحويها به دو دسته كوفى و بصرى تقسيم شدند.كسائى مراتب نحو را به فرّاء آموخت،و ابو العباس تغلب از فرّاء،و ابن انبارى از تغلب استفاده كرده‌اند؛همگى آنها كوفى‌اند.سيبويه كه از بصريها بود به كرسى تدريس نشست و اخفش با آنكه سالها خدمت خليل را عهده‌دار گرديده بود در محضر سيبويه حضور پيدا مى‌كرد و فنون نحو را از او فرامى‌گرفت و قطرب محمد بن مستنير از سيبويه و اخفش قواعد نحوى را كسب مى‌كرد و صالح جرمى و بكر مازنى شاگردى قطرب را عهده‌دار گرديدند و محمد مبرّد از اين دو تن بهره‌مند گرديدند و ابو اسحاق زجّاج و ابو بكر بن سراج و ابن درستويه و محمد كيسان از مبرّد بهره بردند و ابو على فسوى و ابو سعيد سيرافى و على رمانى از ايشان بهره‌مند شدند و ابو على فارسى از سيرافى و رمانى بهره برد و ابو الفتح جنّى از ابو على فارسى و عبد القاهر جرجانى از ابو الفتح جنّى استفاده كرد.پس از ايشان شخصى كه قابل توجه باشد ظهور نكرد.

مؤلف گويد:ركن الدّين اظهار داشت:«ابو الاسود استاد حضرت امام حسن و امام حسين عليهما السّلام بوده است.».اين اظهاريه بسى باطل است،زيرا حسنين دو تن امام واجب الاطاعة مى‌باشد،چه در حالت قيام و يا صلح و آرامش باشند و اين دو تن بزرگوارى هستند كه به ديگران دانش مى‌آموزند و خود از كسى جز خدا دانش فرانمى‌گيرند.و از اواخر گفتگوى ركن الدّين استفاده مى‌شود كه ابو على فسوى غير از ابو على فارسى است و يكى از اين دو تن مقدم بر ديگرى بوده است و حال‌آنكه چنين نيست بلكه ابو على فسوى،و ابو على فارسى كنيۀ يك نفر بوده است.آرى،ابو على فارسى خواهرزاده‌اى به نام محمد بن حسين داشته است.

و نيز اينكه گفته:«پس از اساطين نحو شخص قابل توجهى ظهور نكرده است» به اين معنى است كه ديگران ناقص‌تر از اساطين نحو بوده‌اند،نه آنكه نحوى بنامى پس

از ايشان ظهور نكرده باشد.

ملا داود در حاشيۀ شرح عوامل عبد القاهر جرجانى-شرح مزبور از آثار يكى از فضلاى متأخرين عامه است-گويد:در شرح مفتاح العلوم سكاكى آمده است:نخستين بزرگى كه علم نحو را استنباط كرده است امير المؤمنين على عليه السّلام است.

ابو سعيد سيرافى در كتاب اخبار النبى گويد:حد اكثر مردم بر اين عقيده‌اند كه نخستين كسى كه علم نحو را تأسيس كرد،ابو الاسود دئلى بود،نامش ظالم بن عمرو بن سفيان است و در بصره مى‌زيست و از مصاحبان على عليه السّلام بوده است.در يكى از روزها شنيد مردى آيۀ «...أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ....» توبه3/ را به جر «رسوله»قرائت مى‌كند.با خود گفت:نمى‌پنداشتم كه زبان‌آورنده‌ترين مردم چنين خطايى مرتكب شود؛به دنبال آن به استخراج علم نحو پرداخت.

در حواشى همان حاشيه گفته است:در اواخر شرح اللباب در ضمن تفصيلى چنين آمده است:«خليل بن احمد نخستين پايه‌گذار علم نحو است.»و بطورى‌كه بعضى از پيشوايان گفته‌اند:فراگيرى علم نحو از جمله واجبات كفايى است.

مؤلف گويد:خليل بن احمد نخستين مستنبط و پايه‌گذار علم نحو نبوده است، بلكه او به تنقيح علم نحو پرداخت و مسائل مربوط به آن را تحرير كرد.در بعضى از كتابها آمده است:نخستين كسى كه علم نحو را تنقيح كرد و زوايد آن را زدود،خليل بن احمد بوده است.

شيخ منتجب الدّين بن بابويه در حكايت چهارم در اواخر كتاب اربعين به اسناد خود از على بن محمد روايت كند كه گفت:به خانۀ ابو الاسود رفتم حلوايى در برابرش بود،دخترش از او تمنا كرد تا مقدارى از آن حلوا به وى بدهد،پدرش گفت:دهانت را باز كن!دختر دهانش را گشود.ابو الاسود به اندازۀ بادامى از آن حلوا در دهان وى گذاشت،سپس به او گفت:اى دختر از خرما استفاده كن كه سودمندتر و سيركننده‌تر است.دختر گفت:حلوا سودمندتر و گواراتر است.ابو الاسود گفت:اين حلوايى است كه معاويه براى ما فرستاده است تا براثر حيله‌اى كه در آن به كار برده است،محبت على را از ما سلب كند.دختر گفت:خدا روى او را سياه كند.او مى‌خواهد با اين حيله ما را از

علاقه‌مندى به سيّد مطهر بازدارد و با حلواى زعفرانى مهر مولا را از دل ما بيرون كند.

پس واى بر آنكه اين حلوا را براى ما فرستاده است؛واى بر خورندۀ آن،سپس دست در دهان خود برده و آنچه را خورده بود قى كرد و گفت:

أبا الشهد المزعفر يا ابن هند نبيع اليك اسلاما و دينا

فلا و اللّه ليس يكون هذا و مولانا امير المؤمنينا

پسر هند حيله‌گر خواهد تا كه اسلام و دين ز دست دهيم

به خدا هيچ‌گاه با حلوا ما ز مهر على ز ره نرهيم

كفعمى-كه از دانشمندان اماميه است-در كتاب مختصر نزهة الالباء فى طبقات الادباء ابن انبارى گويد:ابو الاسود دؤلى نخستين پايه‌گذار علم نحو است و اين فن را ابو الاسود از حضرت على(ع)فراگرفته است.

ابو الاسود گويد:در يكى از اوقات به حضور مبارك حضرت مولا(ع)شرفياب شدم.رقعه‌اى در دست مباركش مشاهده كردم.پرسيدم يا امير المؤمنين اين رقعه چيست؟در پاسخ گفت:در گفتار مردم درنگ كردم و به اين نتيجه رسيدم كه براثر آميزش با عجمها طرز گفتگوى درست را از دست داده‌اند بر آن شدم كه قانونى را براى آنها پايه‌ريزى كنم تا در هنگام گفتگو بدان رجوع كنند و در درستى سخن گفتن به آن اعتماد نمايند؛سپس آن حضرت آن رقعه به من داد و در آن مرقوم فرموده بود،«كلام» به طور كلى بر سه قسم است،اسم و فعل،حرف.اسم،كلمه‌اى است كه بر مسمى دلالت مى‌كند.فعل،كلمه‌اى است كه از كارى خبر مى‌دهد.حرف،كلمه‌اى است كه دلالت مستقلى بر معنا ندارد.بدان اى ابو الاسود،اسمها بر سه بخش‌اند،ظاهر،ضمير و اسمى كه نه ظاهر است و نه ضمير و تفاوتى كه افراد با يكديگر دارند به بخش سوم مربوط است كه نه ظاهر است و نه مضمر.مراد آن حضرت از اين جمله اسم علم مبهم مى‌باشد.

ابو الاسود گفته است:با راهنمايى حضرت مولى على عليه السّلام،نخستين قاعده‌اى كه بتوسط من استخراج شد،انّ و اخوات آن بود،تنها از لكنّ خاطر كرده بودم، هنگامى كه آنچه را به دست آورده بودم به عرض مبارك رسانيدم،فرمود:چرا از لكنّ خاطر كردى؟عرض كردم:من لكنّ را از آن حروف و حروف مشبهه به افعال ندانستم،

فرمود:چنين نيست بلكه لكنّ هم از آن حروف و«لكنّ»را بدانها ملحق بساز،سپس فرمود:«ما احسن هذا النحو الذى نحوت،چقدر زيباست طريقه‌اى كه من به وجود آوردم».از آن به بعد اين علم به نام نحو ⁽¹⁾

معناى آن در اين دو شعر اشاره شده است.

نحوت نحو دارك يا حبيبى لقيت نحو الف من رقيبى

وجدناهم جياعا نحو كلب تمنو منك نحو امن شريب

اين دو شعر با تغيير الفاظ چنين است.

قصدت قصد دارك يا حبيبى لقيت قدر الف من رقيب

وجدناهم جياعا مثل كلب تمنوا منك قدر امن شريب

گويند:علت اينكه حضرت مولى على عليه السّلام به تدون علم نحو پرداخت آن بود كه شنيد مردى مى‌گويد:«لا يأكله الا الخاطئين».كه بايد مى‌گفته:«الا الخاطئون».و هم شنيد كه مردى آيۀ «...أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ....» توبه3/ را به جر «رسوله»قرائت مى‌كند.به دنبال قرائت مزبور،از عربى شنيد كه مى‌گفت:«و انا و اللّه أبرئ ممن برى اللّه منه،من از كسى كه خدا از او بيزار است متنفرم».در جواب او گفت:

اشتباه از آنجاست كه رسوله را به جر خوانده است نه به رفع.

گفته شده است دختر ابو الاسود به پدرش گفت:«ما احسن السماء،چه چيزى در آسمان خوب است».به طريق استفهام اين جمله را ادا كرد،پدرش گفت:«نجومها، ستارگان آن».دختر گفت:مراد من شگفتى از آسمان بود.در پاسخ گفت:اگر چنين قصدى داشتى بايد مى‌گفتى:«ما احسن السماء»يعنى با صيغۀ تعجب ادا مى‌كردى،اينجا بود كه ابو الاسود علم نحو را تدوين كرد،و اولين قانونى كه تهيه ديد،باب تعجب بود.

ابو الاسود در سال 69 هجرى براثر طاعون همه‌گير درگذشت،و نيز گويند:

ابو الاسود پيش از طاعون و در روزگار خلافت ابو حبيب عبد اللّه بن زبير در سن 85 سالگى درگذشت،و منسوب به دؤل بن بكر بن كنانه است.

دئل بر وزن فعل،به ضم فاء و فتح عين،نام جنبنده‌اى است.سيبويه گويد:در

كلام عرب غير از كلمۀ«دئل»هيچ اسم ديگرى بر وزن فعل،وجود ندارد و دئل بر وزن فعل،در گروه عبد القيس و دوول در جمعيت حنيفة موجود مى‌باشد.

مؤلف گويد:نسب مشهور ابو الاسود-كه بعضى از علما هم در اين مقام يادآورى كرده‌اند-همان دؤلى است و اينكه گفته‌اند:دئل،به ضم دال و كسر همزه،اشتباه است، زيرا وزن فعل،به ضم فا و فتح عين،متداول است و كلمه صرد بدين ضبط از جمله كلماتى است كه همگان از آن باخبرند،بنابراين انكار سيبويه كه وزن مزبور منحصر به دئل است،بى‌اساس خواهد بود.آرى فعل،به ضم فا و كسر عين،كمتر استعمال شده و به‌جز از كلمۀ دئل كلمه‌اى ديگر به اين ضبط خاطرنشان نشده است.

ممكن است بگويند:كفعمى در نسب ابو الاسود كلمۀ دئل را بر وزن فعل،به ضم فا و كسر عين،ضبط كرده است و اين ضبط از ناحيۀ وى اشتباه است،و بر سيبويه ايرادى ديگر وارد است و آن اين است كه دؤل را از همين باب ضبط كرده‌اند و علاوه بر آن مثالهاى ديگرى را كه خواهيم آورد براى اين ضبط آورده‌اند،بنابراين حصرى كه از سوى سيبويه شده است علت درستى نخواهد داشت.

در برابر آنچه گفته شد مى‌توان چنين اعتراض كرد كه امثلۀ باقيه ممكن است از باب خلاف قاعده و نقل بودن و امثال اين‌ها باشد،در پاسخ خواهيم گفت:هرگاه مثالهاى ديگر را از باب خلاف قاعده و نقل بودن بدانيم كلمۀ دؤل نيز از همين باب خواهد بود.

چگونه چنين نباشد و حال‌آنكه بعضى از ادبا كلمۀ مزبور را به‌طورى‌كه خواهد آمد بر سه وجه توجيه كرده‌اند.آرى،ابن حاجب در كتاب شافيه و شارحان ديگر،از آن ياد نكرده‌اند و به‌طورى‌كه خواهد آمد از كلمه رئم و وعل ياد نموده‌اند.

جاربردى ⁽¹⁾

است.سيوطى در بغية الوعاة مى‌نويسد:وى در تبريز مى‌زيست و اديبى فاضل و متدين و نيكوكار و باوقار

بوده است و همواره به فراگيرى دانش و تدريس مى‌پرداخت و از شاگردان قاضى ناصر الدّين بيضاوى

بوده و شرح منهاج قاضى و شرح حاوى در فقه و شرح شافيه ابن حاجب و شرح كشاف زمخشرى از آثار او

بوده است.در ماه رمضان سال 746 هجرى در تبريز درگذشته است-م.

باشد ايراد شده است كه ضبط مزبور منحصر به دئل است و از ايراد مزبور پاسخ داده شده است كه دئل نام قبيله‌اى است و از اعلام منقولى است كه از فعل به اسم نقل داده شده است و اسم ابو الاسود دئلى بوده است و هرگاه احتمال داده شود كه نام جنبنده‌اى است شبيه به موش خرما به‌طورى‌كه همين نظريه را بعضى از ادبا در ذيل شعر كعب بن مالك كه در جنگ مدينه به توصيف لشكر ابو سفيان پرداخته و گويد:

جاءوا بجيش لو قيس معرسه ما كان الا كمعرس الدئل

با لشكرى به جنگ همى‌خاست پور حرب جايش به‌قدر جايگه ابن عرس نيست

پس چرا كلمۀ مزبور را منقول از فعل ندانيم ليكن شاذ و دور از اصطلاح است.

مؤلف گويد:اينكه جاربردى گفته«دئلى اسم ابو الاسود بوده است»نادرست است،بلكه دؤل نام قبيله‌اى است و دئل بر وزن مثل نام جنبنده‌اى شبيه موش خرما.آنچه از پاسخ ايراد معروف است آن است كه دئل منقول از دأل يدأل دألا و دأآلا و كلمه دأل را عرب در هنگام جابجايى و تحرك بكار مى‌برد و مؤلف مناهج گفته است:دئل از اصل دأل يدأل دألا و دألانا به دست آمده و دألا در موقعى استعمال مى‌نمايند كه انسان جورى حركت كند كه گويا بار سنگينى را بر دوش گرفته است و براثر سنگينى آن بار گامها را نزديك به يكديگر برمى‌دارد.

و ممكن است پاسخ از رئم را به همان نحوى داد كه از دئل پاسخ داده شد يعنى از نظر خلاف قاعده و نقل بودن و درعين‌حال بيرون از تأمل نمى‌باشد.

جاربردى پس از اين گفته است:رئم نام نشيمنگاه است و وعل هم لغتى در الوعل (بز كوهى)،و از اين دو هم پاسخ داده شده است كه از اعلام منقول از افعالند از قبيل تنوط و تبشر كه نام دو پرنده‌اند.اصمعى گويد:اين پرنده را ازآن‌جهت تنوط گفته‌اند كه نخهايى از شاخه‌ها مى‌آويزد و سپس لانه خود را به وسيلۀ آنها تنظيم مى‌نمايد و تخم‌گذارى مى‌كند ⁽¹⁾

مشدد مضموم،نام پرنده‌اى است كه اصمعى طرز لانه‌سازى‌اش را ذكر كرده و از خواص اين حيوان

است كه چون شب فرارسد در گوشه‌هاى لانۀ خود چرخ مى‌زند و از بيم جان،تا بامداد قرارى ندارد و-

شيخ ابو الحسن سلامة بن غيّاض بن احمد شامى كه از نحويهاى بنام است ⁽¹⁾

احمد كفرطائى نحوى ابن نجار گفته است:ابو الخير آثارى در نحو دارد:التذكره در ده مجلد،كتاب

ما يلحق فيه العامة فى زمانه و رسالة فى الحص على تعلم العربية.ابو الخير 526 هجرى وارد بغداد شد و

ابن خشاب از وى به فراگيرى پرداخت و خود او مراتب ادب را در مصر از ابو القاسم على بن جعفر بن

قطاع سعدى فراگرفته و سال 533 هجرى درگذشت و از اشعار اوست:

اقنع لنفسك فالقناعة ملبس لا يطمع الاشراف فى تخريقه

فلرب مغرور غدا تغريقه فى حرصه سببا الى تغريقه

سيوطى از كتاب المصباح او ياد نكرده است ولى كشف الظنون از اين كتاب اسم مى‌برد-م.

سخنى نابجا از بعضى از مردم شنيدم و همت گماشتم تا اصولى را تدوين كنم كه مشتمل بر قانون كلام عرب بوده باشد؛ابو الاسود گويد:به عرض رسانيدم هرگاه چنين انديشه‌اى را جامۀ عمل بپوشانيد،گروهى را از هلاكت رهايى بخشيده‌ايد.امام(ع)پس از اين رقعه‌اى را به من اعطا فرمود كه در آن مرقوم داشته بود،كلام عرب به طور كلى بر سه بخش است،اسم و فعل و حرف،اسم كلمه‌اى است كه بر مسمى دلالت مى‌كند.فعل كلمه‌اى است كه بر كار انسان دلالت مى‌كند و حرف كلمه‌اى است كه نه اسم است و نه فعل.

علاوه بر اين قواعد بسيار ديگرى را براى من تقرير فرموده است و من از آن مقام مقدّس استدعا كردم كه اجازه فرمايند تا من هم قواعدى بدان بيفزايم؛پس از آنكه مأذون شدم قواعدى را استخراج كردم پاره‌اى از آنها را نپذيرفت و بخشى را هم خود بدان بيفزود.

در روايتى آمده است حضرت مولى على عليه السّلام مرقومه‌اى در اختيار او گذارد و فرمود:«انح هذا النحو اين‌گونه قواعد عربيت را استخراج كن.»و به همين

مناسبت اين علم را نحو ناميدند.

پس از آنكه قواعد نحو به راهنماييهاى حضرت مولى به دست ابو الاسود استخراج شد عنبسه بن فيل قواعد نحو را از وى فراگرفت.سپس ميمون اقرن از عنبسه و عبد اللّه بن اسحاق حضرمى،از ميمون و عيسى بن عمر،از عبد اللّه حضرمى و خليل بن احمد،از عيسى و سيبويه كه ابو بشر عمرو بن عثمان حارثى ⁽¹⁾

موسى بصرى 3-محمد بن عبد العزيز اصفهانى 4-ابو الحسن على بن عبد اللّه مغربى.

عبد المجيد 2-سعيد بن مسعده كه در بالا نام برده شد 3-على بن سليمان 4- [1]احمد بن عمران 5-احمد بن

محمد موصلى 6-خلف بن عمر 7-عبد اللّه بن محمد 8-عبد العزيز بن احمد 9-على بن محمد مغربى

شاعر 10-على بن اسماعيل فاطمى 11-هارون بن موسى بن شريك-م.

و نيز گويد:ازآن‌پس كه حضرت مولا عليه السّلام حروفى را تدوين نمود تا ابو الاسود آنها را در اختيار مردم درآورد و زبان ازدست‌دادۀ خود را كه براثر اختلاط با

عجمان به طاق نسيان گذارده‌اند،بازيابند،ابو الاسود طبق فرمان حضرت مولا عليه السّلام از هيچ‌گونه كوششى بازنماند و براى تعليم دادن دستور زبان عربى بخلى به خود راه نداد و همواره به كوشش خود مى‌افزود،تا روزى شنيد يكى از قاريهاى قرآن آيه «...أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ....» توبه3/ را به كسر لام قرائت مى‌كند.از شنيدن اين اشتباه با خود گفت بر من است كه آنى مردم را از دست ندهم به دنبال اين انديشه خوشنويسى را به حضور خواند و به او گفت:هرگاه ديدى دهان گرد كنم نقطه بر جانب حرف گذار و چون دهن بگشايم،نقطه بر سر حرف نه و چون دو لب به هم نزديك آرم نقطه در زير حرف بگذار،اگر در حين تلفظ توجه كردى كه صداى حرف از بينى من بيرون آمد ⁽¹⁾دونقطه بر حرف اضافه كن.كاتب طبق دستور او رفتار كرد و در نتيجه اعراب حروف در آن روزگار از نقطه‌ها تشكيل يافت.پس از آن براثر گذشت زمان و لطافت و ظرافتى كه در صنعت نحو به كار برده شد و تهذيب و تنقيحى كه در آن به عمل آمد،در صدد برآمدند تا اعراب حروف را با نشان روشن‌ترى تعيين نمايند،بدين مناسبت همان نقطۀ واحد در برابر حرف را اشباع كرده و واو كوچكى از آن ساختند و آن را تحت عنوان ضمه روى حرف قرار دادند و براى فتحه الف كوچكى تعيين كرده باز آن را روى حرف گذاشتند و براى كسره الف كوچكى قرار داده زير حرف درآوردند تا بدين‌وسيله حالت اشتراك جر و نصب در حروف را از يكديگر جدا سازند و براى حرفى كه خالى از علامت ضم و فتح و كسر باشد آن را به دو نشان ديگر مشخص ساختند يكى(خ)به اين معنى حرف ساكن اخف از حرف متحرك است و ديگرى سر ميم(م)كه انسان بى‌اطلاع آن را (ها)مى‌پنداشته است يعنى حرف ساكن حركت ندارد و علامت تشديد سه‌تا سر سين بوده كه بايد كلمه يا حرف را به شدت تلفظ كرد چه آنكه هر حرف مشدّد از دو حرف ساكن و متحرك تشكيل شده است و تو اين شدت را به ذوق خود درمى‌يابى آنجا كه مى‌گويى «ربّ»؛مى‌بينى پس از حرف«را»دو حرف«ب»وجود دارد؛يكى ساكن است كه در تلفظ آن را در دهان خود متوقف مى‌سازى و لبها را روى هم مى‌گذارى و«ب»متحرك به فتح

است و به‌همين‌جهت گفته مشدّد مفتوح است و اگر«ربّ»به ضم«ب»خوانده شود مشدد مضموم خواهد بود و طبق همين قاعده هر كلمۀ مشددى را بايد در محل خود اعراب‌گذارى كرد و علامت مدّ،اين خط(آ)است و نشانۀ آن است كه بايد كلمه‌اى را كه داراى چنان علامتى است با مدّ و كشيده تلفظ كرد و بدين‌ترتيب هر الفى كه بعد از آن همزه واقع شده است از قبيل سماء و كساء و آنچه بدينها ماند بايد كشيده تلفظ كرد.

و كلمۀ«صل»علامت وصل است،يعنى اين حرف را متصل تلفظ كن و هر الفى كه در خط نوشته شود و در لفظ ثابت نماند در درج كلام ساقط مى‌شود،مانند «سار الغلام»و«قال ابوك»و يا«امراة زيد»و«استخرجت استخراجا»و امثال اين‌ها و علامت همزه«عين»كوچك است،زيرا در ميان حروف تهجى همزه از ديگر حروف به «عين»نزديك‌تر است، به‌همين‌جهت صورت همزه از نظر باطن شباهت به عين پيدا كرده است.اينك هرگاه همزه مضموم باشد به صورت عين كوچك نوشته شده و بالاى آن واو كوچكى مى‌گذارند و اگر مفتوح باشد همزه را به صورت«عين»كوچك نوشته و بالاى آن الف كوچكى قرار مى‌دهند و اگر همزه مكسور باشد بصورت«عين»كوچك نوشته و در زير آن خط ريزى مى‌گذارند و اگر همزه ساكن و بى‌حركت باشد بازهم به صورت «عين»كوچك نوشته مى‌شود و بالاى آن يا حرف«خ»و يا سر«ميم»(م)گذاشته مى‌شود، به همان نحوى كه پيش از اين گذشت و نبايد اين دستورها از خاطر زدوده شود.اگر به ضمه يا كسره يا فتحه تنوينى ملحق شود-اين همان است كه ابو الاسود آن را غنّه خوانده است-يك علامت بصورت دو علامت آورده مى‌شود:اول علامت حركت فتح و ضم و كسر است؛علامت دوم براى تنوين است و همۀ علامتها يا در برابر حرف و يا بالاى آن گذاشته مى‌شود و تنها علامت كسر و تنوين آن است كه در زير حرف قرار مى‌گيرد.

و اين اصل براى شناخت علامت و تعليل آن كافى است و ما به اندك از بسيار اكتفا كرديم(مشت نمونۀ خروار است)و اين صناعت از گذشته و حال ويژۀ اهل آن بود به‌طورى‌كه همين معنى از حال ابو الاسود و آنچه مربوط به او بود،استنباط شده است.

يكى از ادبا شايد شارح كتاب ارشاد النحو-مى‌نويسد:نحو در لغت به‌معناى قصد و آهنگ است و اين فن را هم به منظور اينكه مقصود اصلى بوده است بدين نام خوانده‌اند.

در بعضى از روايات آمده است:ابو الاسود شنيد كه قارى آيۀ «...أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ... توبه3/»به جرّ رسوله تلاوت مى‌كند پس از اين به حضور حضرت مولى على عليه السّلام شرفياب شد و جريان را به عرض رسانيد،فرمود:آرى اين‌گونه اشتباه كارى از آن است كه عرب با عجم اختلاط پيدا كرده است.بدانكه كلمه بر سه قسم است،اسم و فعل و حرف.اسم،كلمه‌اى است كه بر مسمى دلالت مى‌كند.فعل، كلمه‌اى است كه از كارى خبر مى‌دهد.حرف،كلمه‌اى است كه معنايى را در كلمۀ ديگر به وجود مى‌آورد و حد وسط ميان دو كلمه است.فاعل،مرفوع است و جز آن فرع بر آن است.مفعول منصوب است و جز آن فرع بر آن است.مضاف اليه مجرور است و ماسواى آن فرع آن است.و فرمود:اى ابو الاسود«انح هذا النحو اين‌گونه قواعد عربيت را استخراج كن».علم نحو در اصطلاح نحويها علمى است كه به كمك آن مى‌توان به اعراب اواخر كلمات و چگونگى تحولى كه از اين ناحيه در آنها به وجود مى‌آيد پى برد،و به همين منظور،كلمۀ نحو را براى آن برگزيده‌اند و اين علم را بدان نام خوانده‌اند.

گويند:علم نحو را ازآن‌جهت نحو گفته‌اند كه به وسيلۀ آن راهى به تركيبهاى كلمات عرب برده‌اند؛اينك آنچه را آنها معرب گفته‌اند معرب مى‌دانيم و آنچه را مبنى خوانده‌اند مبنى مى‌خوانيم.علم نحو ويژۀ فن بخصوصى نبوده است بلكه بر اعراب و تصريفها و برداشتهايى كه در آثار پيشينيان از نحويها بوده است،اطلاق مى‌شود ليكن در رويۀ متأخران تنها به فن اعراب اطلاق شده است.

گويند:نخستين كسى كه در شهر بصره به تدوين نحو پرداخت،ابو الاسود دؤلى بود.پس يكى بعد از ديگرى به فراگرفتن نحو از وى پرداختند تا فراگيرى اين قانون به ابو عبد الرحمن خليل بن احمد رسيد،به‌طورى‌كه هيچ‌يك از نحويها از گذشته و آينده به پايۀ او نرسيدند و گروهى از ادبا از جمله سيبويه به فراگيرى نحو از خليل اشتغال ورزيد و در ميان اين عده كسى به پايۀ سيبويه نرسيد و ابو الحسن بن سعيد بن مسعده معروف به اخفش از اصحاب بنام او بوده است و ابو عثمان مازنى از اخفش و ابو العباس مبرد،از مازنى و ابو اسحاق زجاج معاصر با مبرد بود و ابو بكر سراج نيز در روزگار او مى‌زيست و ابو على فارسى از اين دو تن به فراگرفتن علم نحو پرداخت.

مؤلف گويد:به خط سيد بن طاوس در بخشى از آنچه به كتاب فتن و ملاحم خويش الحاق كرده بود،در ضمن فصلى چنين مى‌نويسد:در اولين مجلد از كتاب انباء النحات تأليف فاضل على بن يوسف شيبانى نوشته است،به اجماع دانشورانى كه قابل توجه مى‌باشند به درستى پيوسته كه مولانا على(ع)نخستين كسى است كه به آغاز علم نحو پرداخت و پس از شرحى كه ايراد كرده مى‌نويسد:عبد اللّه بن سلام گفته است:

آنگاه كه على(ع)به خلافت رسيد...تا پايان آنچه را سيد نقل كرده است.

مؤلف گويد:در يكى از مدارك آمده است حضرت مولى خطاب به يكى از اصحابش كه ممكن است ابو الاسود دؤلى باشد،فرمود:اسم،كلمه‌اى است كه از مسمى خبر مى‌دهد.فعل،كلمه‌اى است كه از حركت مسمى حكايت مى‌كند،و حرف،كلمه‌اى است كه معنايى را در كلمۀ ديگر به وجود مى‌آورد.رفع،نشان فاعل است و ديگر از مرفوعات فرع بر آن مى‌باشد.نصب،نشان از مفعول است و ديگر از منصوبات فرع بر آن مى‌باشد و جر،نشان مضاف اليه است.سپس خطاب به آن صحابى فرمود:«انح هذا النحو بدين‌طريق ديگر قواعد را تدوين كن.مؤلف گويد:ثبوت اين روايت از نظر من قابل تأمل است.

يكى از شارحان كافيه ابن حاجب مى‌نويسد:شرافت علم يا به شرافت و اهميت بارز آن است مانند علم الهى،و يا اهميت آن به خاطر برهانهاى قاطع آن مى‌باشد،مانند علم هندسه،يا شرافت آن به خاطر فوائد ارزنده و يا موقعيت آن است مانند علم فقه و يا به علت آن جمالى است كه عالم بدان دست مى‌يابد مانند علم اخلاق.علم نحو داراى اكثر اهميتهاى يادشده مى‌باشد چه آنكه كلام اللّه تعالى و كلام رسول او دلالت بر ذات و صفات او دارند و علم فقه نافع براى دنيا و آخرت است و در يادگيرى بايد آن را بر ديگر علوم مقدم دانست.رسول خدا فرمود:قرآن را اعراب گذاريد تا آيات كريمۀ آن را صحيح تلفظ كنيد چه آنكه خدا دوست مى‌دارد آيات او درست خوانده شود.

عمر گفته است:عربيت را فراگيريد تا به خرد و جوانمردى شما بيفزايد.

آنگاه كه كاتب ابو موسى در ضمن نامه‌اى به عمر نوشت:«من ابو موسى»عمر از اشتباهى كه در نامۀ او اتفاق افتاده و ابى موسى را«ابو موسى»نوشته ناراحت شد،در

ضمن نامه‌اى به ابو موسى نوشت:به مجردى كه نامۀ من به تو رسيد كاتبت را تازيانه بزن و او را از ديوان كتابت بيرون ران.

گويند:آنگاه كه حسن گوشۀ انزوا اختيار كرده بود از خدا آمرزش مى‌خواست كسى از وى پرسيد چرا استغفار مى‌گويى؟در پاسخ گفت كسى كه مرتكب خطايى بشود،به عرب افترا زده است و كسى كه دروغ بگويد بدكردارى كرده است و خدا فرموده: «وَ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللّهَ يَجِدِ اللّهَ غَفُوراً رَحِيماً: كسى كه به عمل ناشايستى دست بزند و يا به خود ستم كند سپس از خدا آمرزش بخواهد خدا را آن‌چنان مى‌يابد كه بسيار بخشنده و مهربان است».

از عبد اللّه بن مبارك نقل شده است،گفت:پدرم مرد و شصت هزار درهم ما ترك براى من باقى گذاشت من سى هزار درهم آن را به مصرف فراگيرى فقه و سى هزار درهم آن را براى فراگيرى نحو ادب صرف كردم.اى كاش آن مبلغى را كه در فراگيرى فقه به مصرف رسانيده بودم در راه فراگيرى نحو و ادب خرج مى‌كردم،چه آنكه ترسايان براثر تحريفى كه در كتاب خداى تعالى به عمل آوردند كافر شدند؛آنان در انجيل چنين يافتند:

«انا اللّه ولّدت عيسى من عذراء بتول:من خدايى هستم كه عيسى را از زنى كه دست شوهر به دامن او نرسيده بود متولد ساختم.ترسايان كلمۀ ولّدت را كه با تشديد بوده به تخفيف خواندند و چنين معنا كردند من خدايى هستم كه با ازدواج كردن با زن شوهر نديده‌اى عيسى را متولد ساختم.

بنابراين هرگاه موقعيت نحو به آن پايه‌اى رسد كه خواننده اين علم اقتدار و نيرويى در بيان به دست آورد و با كمك آن بتواند به تفسير و حديث و تأويل پى ببرد آموختن و فرادادن اين علم از واجبات است،زيرا ما مكلفيم اصولى را كه به زبان عرب وارد شده است فرابگيريم و از چگونگى آن اطلاع حاصل كنيم و براى شناختن دقايق كتاب و سنت راهى جز فراگيرى علم نحو نداريم،و در جاى خود ثابت است آنچه مقدمه امر واجب است وجود واجب منحصر به آن باشد و مقدور براى مكلف هم مى‌باشد،تحصيل آن مقدمه واجب خواهد بود،براى آنكه هرگاه مقدمۀ واجب واجب نباشد جايز الترك خواهد بود،و هرگاه ترك شرط تجويز شود ترك مشروط هم تجويز خواهد شد و مقام

نحو از نظر ترتيب پس از لغت و تصريف و فقه و حديث و تفسير و امثال اين علوم است.

و نخستين كسى كه علم نحو را وضع كرد امير المؤمنين على(ع)بود و روش آن حضرت چنان بود كه هيچ‌گاه اقدام به عملى نمى‌كرد مگر اينكه در انجام آن وسائل تقرب به‌سوى خداى تعالى را ايجاد مى‌كرد.

از ابو الاسود استاد حسن و حسين عليهما السّلام روايت شده است،گفت:در يكى از روزها حضور حضرت مولى عليه السّلام شرفياب شدم ديدم حضرتش سر فكرت به زير انداخته.پرسيدم يا امير المؤمنين در چه چيزى انديشه مى‌كنيد؟فرمود:من در شهر شما غلطى شنيدم تصميم دارم تا كتابى در اصول عربيت تنظيم نمايم.پس از اين به حضور مبارك شرفياب شدم مرقومه‌اى به من داد،در آن نوشته بود.به نام خداوند بخشايندۀ بخشايشگر،كلام بر سه گونه است اسم،فعل و حرف.اسم،از مسمى و فعل، از حركت مسمى خبر مى‌دهد و حرف از معنايى كه اسم و فعل نباشد حكايت مى‌كند.

علاوه بر اين بخشى هم از باب تعجب را بدان افزوده بود و فرمود:اين‌گونه قواعد را به دست آور و آنها را جستجو كن و هرچه به خاطرت رسيد بدان بيفزا.و بدان اى ابو الاسود اسمها بر سه گونه‌اند،ظاهر و ضمير و قسمى كه نه ظاهر است و نه ضمير.

ابو الاسود گويد:من مطالبى جمع كردم و به عرض مبارك رسانيدم،از آن جمله، حروف مشبهة به افعال بود كه«لكنّ»را از آنها بشمار نياوردم!فرمود:اى ابو الاسود چرا«لكنّ»را واگذاردى؟در پاسخ گفتم:من«لكنّ»را از آنها ندانستم!فرمود:چنان نيست بلكه«لكنّ»هم از آنها بشمار مى‌آيد.

گويند:در روزگار عثمان زنى به دربار معاويه وارد شد و گفت:«ان ابوى مات و ترك لى مالا:پدرم مرد و ماتركى از خود براى من باقى گذارد،معاويه از طرز بيان آن زن كه«اباى»را«ابوى»خواند،ناراحت شد.

اين خبر به عرض مبارك حضرت مولى على(ع)رسيد؛ابو الاسود را پيش خواند و به وى اعلام كرد تا فن نحو را وضع كند،او هم حسب الامر به وضع علم نحو پرداخت؛نخست باب ان و باب اضافه را تدوين كرد،سپس شنيد مردى آيۀ شريفۀ «...أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ... توبه3/.»را به جرّ رسوله مى‌خواند پس باب عطف و

نعت را تدوين كرد.

به دنبال اين پيشامدها در يكى از روزها دخترش گفت«يا ابت ما احسن السماء»و احسن را به طرز استفهام و به ضم سماء تلفظ كرد.ابو الاسود در پاسخ گفت:ستارگان آن از ديگر موجودات آسمانى بهتر است.دخترك گفت:شگفتى من از آسمان است نه پرسش از خوبى آن،پدرش گفت:اگر منظورت شگفتى آن بود،بايد مى‌گفتى«ما احسن السماء»،به فتح نون مى‌خواندى و دهان را در هنگام گفتن مى‌گشادى،به دنبال آن باب تعجب و استفهام را بياورد.

بارى قواعد نحو را فرزندانش از وى فراگرفتند و ابو اسحاق حضرمى و عيسى ثقفى و ابو عمرو بن علا از آنها آموختند و خليل بن احمد،از عيسى ثقفى و سيبويه و على بن حمزه از خليل،و كسائى از ابو عمرو بن علاء علم نحو را فراگرفتند.

پس از اين اديبان و نحويان به دو دستۀ كوفى و بصرى درآمدند؛كسايى كه از كوفيها بود قواعد نحو را به فراء آموخت،و او به عباس و او به محمد انبارى فراداد و اينان همگى كوفى بودند و سيبويه-كه از بصريها بود-به اخفش و قطرب نحو را بياموخت،و صالح جرمى و بكر مازنى،از قطرب و محمد مبرد از آن دو و ابو اسحاق زجاج و ابو بكر سراج و محمد بن كيسان،از مبرد و ابو على فسوى و ابو سعيد سيرافى و على رمانى،از يادشدگان و ابو على فارسى،از سيرافى و رمانى و ابو الفتح بن حسن از ابو على و عبد القاهر جرجانى،از ابو الفتح قواعد نحو را كسب كردند؛اين همه بصرى بودند و پس از ايشان شخصى كه قابل توجه باشد ظهور نكرد.

مؤلف گويد:به گفتۀ شارح كافيه مى‌توان از چندين نظر ايراد گرفت يكى اينكه ابو الاسود استاد حضرت امام حسن و امام حسين عليهما السّلام نبوده است.دوم آنكه انجيل به تازى نبوده است تا ترسايان در اعراب آن اشتباه كرده باشند،بلكه انجيل در آغاز به زبان عبرى بوده و سپس گروهى در روزگار مأمون و يا نزديك به آن انجيل را به زبان تازى برگردانيدند.سوم آنكه تشديد لام مربوط به لام بتول است و پيوندى با تشديد لام «ولّدت»ندارد و روش ظاهرى هم امتناع از آن دارد كه تشديد مربوط به لام«ولّدت»بوده باشد.چهارم آنكه از آغاز گفتار شارح به دست مى‌آيد:باب تعجب به دست حضرت

مولى تدوين شده و از گفتار پس از آن استفاده مى‌شود:باب تعجب بوسيله ابو الاسود به دست آمده است.

بعضى از شارحان مصباح-كه در نحو بوده-در بخش چهارم گويد:علت تدوين نحو آن بود كه ابو الاسود از قارى شنيد كه آيۀ «...أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ...

توبه3/.»را به جرّ رسوله مى‌خواند.به دنبال آن به حضور مبارك حضرت على عليه السّلام شرفياب شد و جريان را به عرض مبارك تقديم داشت و اظهار كرد اين‌گونه نادانى براثر اختلاط و آميزش عرب با عجم و بسيارى از مولدانى بوده است كه در ميان ما به وجود آمده‌اند.

حضرت در مقام تعليم او فرمود:كلمه بر سه قسم است:اسم،فعل و حرف.

اسم،كلمه‌اى است كه از مسمى خبر مى‌دهد.فعل كلمه‌اى است كه از حركت و كار مسمى خبر مى‌دهد.حرف،كلمه‌اى است كه معنايى در غير خود به وجود مى‌آورد.فاعل مرفوع است و ديگر از مرفوعات فرع آنند و مفعول منصوب است و ديگر از منصوبات فرع آنند.مضاف اليه مجرور است و ماسواى آن فرع آن است.

حضرت مولى(ع)پس از اين به ابو الاسود فرمود:«انح هذا؛اين رويه را از خاطر مبر و به همين مناسبت اين علم را نحو ناميدند و آنچه از آن حضرت ياد كرده شد پايۀ اساسى نحو بود.سپس دانشوران ثابت‌قدم و فاضلان عاليمقام به استنباط نحو پرداختند و كتابهاى فراوانى در اين رشته تأليف نمودند و بحثهاى دامنه‌دارى از آن استخراج كردند و از اين راه موجبات آسانى فراگيرى علم نحو را به وجود آوردند و براى آيندگان خويش تسهيلاتى به دست داده‌اند.

ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغة ⁽¹⁾گفته است:از جمله علومى كه حضرت مولى على عليه السّلام تدوين فرمود علم نحو بود و همگان مى‌دانند حضرت مولى عليه السّلام اين علم را ايجاد و انشاء نمود و اصول جمعى آن را به ابو الاسود آموخت و از آن جمله فرمود:كلام عرب به سه گونه است.اسم،فعل و حرف،و كلمه را به معرفه و نكره و

اقسام اعراب را به رفع و نصب و جزم تقسيم فرمود.اين پديده دست كمى از معجزه ندارد،زيرا نيروى بشرى دسترسى به اين حصر نداشته و نتوانسته چنين استنباطى را بنمايد.

شيخ طوسى در رجال ⁽¹⁾ذيل اصحاب حضرت مولى مى‌نويسد:ظالم بن ظالم و يا ظالم بن عمر و مكنّى به ابو الاسود دولى و در ذيل اصحاب حضرت امام حسن مجتبى عليه السّلام مى‌نويسد:ظالم بن عمرو يا ظالم بن ظالم،مكنّى به ابو الاسود و ذيل اصحاب حضرت امام حسين و امام سجّاد عليهما السّلام مى‌نويسد:ظالم بن عمر و مكنّى به ابو الاسود.

ابن حجر عسقلانى در كتاب التقريب مى‌نويسد:ابن الدولى و يا الديلمى منسوب به دؤل است كه به قولى نام دئل بن بكر بن عبد مناف به كنانه است.

ابو على عنانى در كتاب القارع مى‌نويسد:اصمعى و سيبويه و اخفش و ابن سكيت و ابو حاتم و عدوى و ديگران گفته‌اند كه اصل كلمه دئل به ضم دال و كسر همزه است و در هنگام نسبت،كلمۀ مزبور را به فتح همزه تلفظ مى‌كنند همان‌طور كه ميم«نمر»در «نمرى»و لام سلمه را در سلمى،به فتح ميم و لام،تلفظ كرده‌اند.

اصمعى از عيسى بن عمرو روايت كرده است:وى دئل را در مقام نسبت دئلى آورده است تا از اين راه اصل كلمه را محفوظ داشته باشد و نيز همين رويه را از يونس و ديگرى هم نقل كرده و درعين‌حال اظهار داشته است باقى گذاشتن كلمه در حال نسبت به اصل اولى‌اش شاذ قياسى است.

ابو على از كسائى و ابو عبيده و محمد بن حبيب نقل كرده است،آنان اعتقاد داشتند ابو الاسود منسوب به ديل،به كسر دال و سكون ياء،است.

مؤلف گويد:بعيد نيست كه نام جد ابو الاسود هم ظالم باشد،بنابراين گاهى ابو الاسود به پدر و هنگامى به جد نسبت مى‌دهند ممكن است نام پدرش عمرو و ظالم لقبش بوده باشد و اين احتمالات خالى از تأمل نخواهد بود.

در يكى از كتابها آمده است:نام ابو الاسود ظالم بن عمرو بن سفيان است و در بصره مى‌زيسته است.

ابن حجر در التقريب گويد:ابو الاسود ديلى،به كسر دال و سكون ياء،و يا دئلى، به ضم دال و فتح همزه،از مردم بصره بوده است و نام او ظالم بن ظالم يا ظليم بن ظليم با تصغير است،و هم گويند:نام پدر او عمرو بن عثمان بن عمرو است.وى از افراد مورد وثوق بوده و از دانشورانى مى‌باشد كه جاهليت و اسلام را درك كرده است و در سال 69 هجرى وفات يافته است.

ذهبى در مختصر خود گويد:ابو الاسود در بصره به سمت داورى مشغول بوده است و از افراد موثق بشمار مى‌آيد و علم نحو را او ابداع كرده است و در سال 49 هجرى درگذشته است.

سيد هاشم بحرانى در كتاب روضة العارفين به نقل از كتاب حيات القلوب اشكورى لاهيجى از قول شيخ ابن ميثم بحرانى ⁽¹⁾

عليه السّلام به بخشى از آنچه ترجمه شده است در ذيل«امّا لنحويون»اشاره شده است.

ابو الاسود كه از شنيدن چنين قرائت ناپسندى ناراحت شده بود،گفت:به خدا پناه مى‌برم از نقصان ايمان،ازآن‌پس كه روى به افزايش آورده است و در اين خصوص و براى چاره كار به حضرت مولى على عليه السّلام مراجعه كرد و گفت:تصميم گرفته‌ام تا قانونى براى مردم عرب ايجاد كنم كه زبان خويش را از اشتباه مصون نگه دارند.

حضرت مولى على عليه السّلام به منظور راهنمايى او فرمود:كلمات بر سه گونه‌اند،اسم،فعل و حرف.اسم،كلمه‌اى است كه بر مسمى دلالت كند.فعل،كلمه‌اى است كه بر حركت يا كار مسمى دلالت مى‌نمايد.حرف،كلمه‌اى كه معنايى را در ديگرى به وجود مى‌آورد.فاعل مرفوع است و ديگر مرفوعات فرع آنند و مفعول منصوب است و ديگر منصوبات فرع آن مى‌باشد.مضاف اليه مجرور است و ديگر از مجرورات فرع آنند،اينك اى ابو الاسود بدين رويه رفتار كن و او را با ايراد اصول مزبوره به تدوين نحو

برگماشت و به طريقۀ آن اشاره كرد.

بطورى‌كه سيوطى در طبقات النحات اظهار داشته است:ابو الاسود از بزرگان تابعان بوده است و در انديشه و خرد كاملترين مردم روزگار بشمار آمده است.

ابو الاسود شيعه‌مذهب و سراينده‌اى حاضرجواب،و در گفتارش مورد وثوق بوده و نخستين كسى است كه قرآن را نقطه‌گذارى كرده است.

زمخشرى در ربيع الابرار مى‌نويسد:در يكى از روزها معاويه هداياى چندى از جمله حلوايى براى ابو الاسود فرستاد.چشم دخترش به آنها افتاد،از وى پرسيد اين تحفه‌ها از كجاست؟در پاسخ گفت:اين هديه‌ها را معاويه براى ما فرستاده است تا از راه حيله‌گرى دين ما را از ما بازستاند دخترش اين دو بيت را سرود:

أ بالشهد المزعفر يا ابن حرب نبيع عليك احسابا و دينا

معاذ اللّه كيف يكون هذا و مولانا أمير المؤمنينا

اى پور حرب مى‌خواهى با حلواى زعفرانى كه براى ما گسيل داشته‌اى دين و خاندان خود را به تو بفروشيم،از اين تصميمى كه گرفته‌اى به خدا پناهنده مى‌شويم و چگونه حيلۀ تو در ما اثر نكبت‌بارى به وجود آورد و حال‌آنكه صاحب اختيار ما امير المؤمنين است.

بيهقى گفته است:نحو به‌معناى استوارى و پايدارى است و گويا علم نحو راهى است كه عرب مى‌تواند به وسيلۀ آن لغت خود را پايدار بدارد.

بعضى گفته‌اند:[نحو]به‌معناى مثال است،مثلا مى‌گوييم هذا على نحوه اين چيز همانند آن چيز است.

خليل گفته است:نحو به‌معناى قصد است براى اينكه حضرت على(ع) هنگامى كه شنيد مردى در خواندن اشتباه مى‌كند به ابو الاسود فرمود:براى كلام عرب قانونى تدوين كن چه آنكه نبطيها و تازى شبيهان فراوان گرديده‌اند و آنگاه كه ابو الاسود قانون نحو را وضع كرد حضرت مولى(ع)فرمود:چه زيباست راهى را كه برگزيده‌اى؛ سپس به عرب مانند آن فرمود:به همان آهنگ كه ابو الاسود رفته است رفتار كنيد و راهى را كه او پيموده است بپيماييد.پايان آنچه از روضة العارفين نگاشته شد.

مؤلف گويد:گاهى ابو الاسود اخبارى را از پيامبر بدون واسطه،و زمانى با واسطه

حضرت مولى و ديگران پس از آن حضرت،روايت كرده است.

از جمله ابو بكر حضرمى در كتاب مناقب به روايت مرفوع و به سند خويش از ابو الاسود نقل كرده است:در يكى از اوقات كه به عيادت حضرت مولى عليه السّلام رفتم؛ در ضمن شكوه‌اى كه كرد معروض داشتم يا مولانا با اين شكوه‌اى كه فرموده‌اى ما را بيمناك ساختى؛حضرت مولانا فرمود:برخلاف انتظار،من هيچ‌گونه بيمى به خود راه نمى‌دهم زيرا از رسول خدا شنيدم كه فرمود:بزودى ضربتى بر سر تو وارد مى‌آيد كه براثر ريزش خون از سرت،محاسنت رنگين مى‌گردد و آنكه بر سرت ضربت مى‌زند از بدبخت‌ترين افراد امت من مى‌باشد همان‌طور كه پى‌كننده ناقۀ صالح از بدترين مردم آن روزگار بود.

مؤلف روضة الفضائل نيز به سند مرفوع خود از ابو الاسود،از عمويش نقل كرده است:آنگاه كه آيۀ شريفۀ «فَإِمّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ. آن هنگام كه ترا به‌سوى خويش خوانديم از آن مردم انتقام خواهيم گرفت».رسول خدا در ذيل اين آيه فرمود:

جبرئيل به اطلاع رسانيد كه ما به وسيلۀ على عليه السّلام از آنها انتقام خواهيم گرفت.

قاضى مير حسين ميبدى در شرح ديوان حضرت امير المؤمنين على عليه السّلام مى‌نويسد:مروى است كه ابو الاسود دؤلى از شخصى شنيد كه مى‌خواند «...أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ....» توبه3/ به جرّ رسوله،و چون با مرتضى گفت،فرمود:

بمخالطة العجم يعنى اين‌گونه غلط خواندن براثر آميزش عرب با عجم است،سپس فرمود:

كلام عرب بر سه گونه است:اسم،فعل،حرف.اسم،كلمه‌اى است از مسمى خبر مى‌دهد.

فعل،كلمه‌اى است كه از كار مسمى خبر مى‌دهد.حرف،كلمه‌اى است كه معنايى را در كلمۀ ديگرى به وجود بياورد.فاعل مرفوع است و مرفوعات ديگر فرع آنند.مفعول منصوب است و منصوبات ديگر فرع آنند.در پايان فرمود:اى ابو الاسود بدين رويه رفتار كن.

ملا داود بن عبد الباقى تركستانى در اوائل شرحى كه بر عوامل كبير عبد القاهر جرجانى نوشته از شرح مفتاح نقل كرده است،گويند:نخستين كسى كه علم نحو را استنباط و استخراج كرد،امير المؤمنين على عليه السّلام بوده است.همو از كتاب اخبار النحويين ابو سعيد سيرافى نقل كرده است بيشتر افراد معتقدند كه نخستين كسى كه علم نحو را تدوين كرد،ابو الاسود دؤلى است كه نامش ظالم بن عمرو بن سفيان بوده

است و در بصره مى‌زيست و از ياران على عليه السّلام بوده است.هنگامى از قارى شنيد كه آيۀ «أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ مى‌خواند،از شنيدن آن با خود گفت:نمى‌دانستيم كه كار خوانندگان قرآن بدينجا بكشد؛به دنبال اين انديشه به استخراج علم نحو پرداخت.

ملا داود در حاشيۀ شرح مفتاح خود،نوشته:در يكى از نسخه‌هاى شرح مفتاح «عمد»را كه در آخر جملات يادشده از ملا داود آمده است«فعمد الى استخراج علم النحو» به لفظ مفرد ادا كرده است،بنابراين ضمير مستتر در«عمد»به ابو الاسود بازمى‌گردد يعنى او به تنهايى دست به چنين كارى زد و در نسخۀ ديگر«عمدا»با لفظ تثنيه آورده شده است كه در نتيجه ضمير مستتر در آن به وى و على عليه السّلام بازمى‌گردد.و نيز ملا داود در حاشيۀ همان كتاب به تناسب همين مقام گويد:در اواخر شروح اللباب ضمن مطالب مفصّلى اظهار داشته:از قرائن پيداست كه مستنبط علم نحو خليل بن احمد بوده است.

شيخ حسن بن على طبرسى در كتاب تحفة الابرار ⁽¹⁾

على بن حسن طبرسى به پارسى تأليف شده است.اين كتاب بر يك مقدمه و ده باب تدوين شده است،و در

باب امامت به تفصيل سخن گفته است و با ادلۀ دندان‌شكن از افكارى كه راجع به امامت شده است،پاسخ

داده است و شيخ نجف بن سيف نجفى آن را به عربى برگردانيده است.(الذريعة،ج 3،ص 405)- [1]م.

اساس اولى علم نحو از حضرت امير المؤمنين على عليه السّلام استفاده شده است و از ابن انبارى نقل كرده است،وى در شرح خطبۀ الكتاب سيبويه نوشته است:در يكى از روزها رسول خدا(ص)از قارى شنيد كه آيۀ «...أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ...

توبه3/.»را به جرّ«رسوله»تلاوت مى‌كند.رسول خدا از شنيدن اين قرائت خشمناك شد.توجهى به حضرت مولا على عليه السّلام نمود،فرمود:به تدوين علم نحو بپرداز و قاعده‌اى در اختيار مردم درآور تا بدان وسيله از اشتباه خواندن آيات قرآن بازبمانند.در پى اين امريه،حضرت مولا على عليه السّلام ابو الاسود دؤلى را به حضور خوانده و عوامل و روابط نحوى را به وى فراداد و در ضمن آن به حصر كلام عرب و حصر

حركات اعراب و بناى آن پرداخت.ابو الاسود مردى زيرك و خوش‌فهم بود و براثر راهنمايى‌هائى كه از سوى حضرت مولا على عليه السّلام به وى شد به تأليف نحو اقدام كرد و هرگاه تدوين قاعده‌اى بر او مشكل مى‌شد به حضرت مراجعه مى‌كرد و به حلّ اشكال مى‌پرداخت و در پى امريه مولا على عليه السّلام به ترتيب و تركيب پاره‌اى از تركيبات اقدام كرد و آنها را به عرض حضرت مولا على عليه السّلام رسانيد.حضرت آنها را پسنديد و فرمود:«نعم ما نحوت:چه نيكو آهنگى براى خودت به كار بستى؛پس از آن آيندگان سخن مولا را به فال نيك گرفتند و اين علم را نحو ناميدند.

شاگردان ابو الاسود پس از او به افزايش قواعد ديگر اقدام كردند تا قواعد نحو را در ضمن چهار مجلد تدوين كردند و ازآن‌پس كه اين علم در اختيار خليل قرار گرفت مجلدات آن افزايش بيشترى پيدا كرد و آنگاه كه نوبت به سيبويه رسيد علم نحو به كمال خود رسيد و پس از سيبويه كسى همتاى او نيامد.

مؤلف گويد:در كتابهاى تراجم نحويها راجع به اينكه چه كسى شنيد كه قارى آيۀ «...أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ رسوله مى‌خواند،اختلاف است و از آنچه طبرى نقل كرده پيداست كه لفظ«نحو»نخست از بيان رسول خدا(ص) استفاده شده است نه از بيان حضرت مولا على عليه السّلام.

شيخ محمد بن اسحاق بن محمد حموى كه از علماى اصحاب ما مى‌باشد در كتاب منهج الفاضلين ⁽¹⁾

اسحاق بن محمد حموى معروف به فاضل الدّين ابهرى است،و از آنجا كه لقبش فاضل الدّين بوده است،

اين كتاب را منهج الفاضلين ناميده است.در باب دوم اين كتاب،حقيقت اماميه را ثابت كرده و براهين

عقليه و نقليه براى امامت حضرت على و ائمۀ طاهرين آورده است و سال تأليف آن سال 937 هجرى

است،و ماده تاريخ آن را چنين سروده است:

سال تأليف اين كتاب كريم «منهج مذهب امامى»شد

اين كتاب را به نام شاه‌تهماسب صفوى تأليف كرده است و قصيده‌اى در مدح او سروده و

تخلص او فاضل است(الذريعة،ج 23،ص 112)- [1]م.

مدوّن علم نحو حضرت مولا على عليه السّلام است و علت تدوينش آن بود كه در يكى از روزها رسول خدا(ص)از قارى شنيد كه آيۀ شريفۀ «...أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ رسوله مى‌خواند به حضرت مولا على عليه السّلام دستور داد تا قانونى تدوين كند كه بتواند براثر توجه و يادگيرى آن از اشتباه خواندن،جلوگيرى كند.

حضرت مولا على عليه السّلام بنا به پيشنهاد رسول اكرم(ص)ابو الاسود دؤلى را به حضور طلبيد و عوامل و روابط كلام عرب و حصر حركات اعراب و بناى آن را به وى فراداد.ابو الاسود هم به اشاره و تلقين آن حضرت علم نحو و قواعد نحو را تدوين كرد و آنها را در ضمن جزوه‌هايى گردآورد و به عرض مبارك حضرت مولا على عليه السّلام تقديم داشت؛حضرت امير المؤمنين على عليه السّلام فرمود:«نعم ما نحوت:خوب رويه‌اى را پيش گرفتى»ازآن‌پس بيان آن حضرت را به فال نيك گرفته اين علم را به نام نحو خواندند.

مؤلف گويد:از اينكه جريان تدوين نحو در روزگار حضرت رسول اكرم(ص) اتفاق افتاده باشد خالى از تأمل و بيرون از كلام نمى‌باشد.

ابن جمهور احساوى در كتاب المجلى مى‌نويسد:ابو الاسود دؤلى نخستين كسى است كه علم نحو را تدوين كرده است،چه آنكه او از مردى شنيد كه آيۀ شريفۀ «...أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ«رسوله»قرائت مى‌كرد.

ابو الاسود ناراحت شد و گفت:به خدا پناه مى‌برم از نقصانى كه پس از پيدايش ايمان،به وجود آمده است.بدين مناسبت به حضرت مولا على عليه السّلام مراجعه كرد و جريان را به عرض رسانيد.حضرت مولا على عليه السّلام فرمود:قانونى وضع كن تا مردم بتوانند به كمك آن،زبان خود را از لغزش نگاه بدارند و او را به تدوين علم نحو تشويق كرد و مقدمات آن را به وى فراداد و فرمود:كلام عرب بر محور سه كلمه،اسم و فعل و حرف به گردش درآمده است.در پى آن وجوه اعراب را براى او بيان كرد و فرمود:رفع ويژۀ«فاعل»و نصب مخصوص به«مفعول»،و جرّ مربوط به«مضاف اليه»است.

ابن شهرآشوب در كتاب مناقب مى‌نويسد:واضع علم نحو على عليه السّلام است،زيرا نحويها علم نحو را از خليل بن احمد روايت مى‌كنند و او از عيسى بن عمر ثقفى،از عبد اللّه بن اسحاق حضرمى،از ابو عمرو بن علاء،از ميمون اقرن،از عنبسة بن

فيل،از ابو الاسود دؤلى از حضرت على عليه السّلام روايت كرده‌اند.

و سبب اصلى وضع نحو آن بود كه عربها با نبطيها ازدواج كردند و براثر پيوند با آنها فرزندانى به وجود آمد كه زبان آنان را تباه كردند تا آنجا كه دختر خويلد اسدى كه با يكى از نبطيها ازدواج كرده بود،روزى گفت:«انّ ابوى مات و ترك علىّ مال كثير:پدرم مرد و ما ترك بسيارى از او باقى ماند.در اين جمله«اباى»را«ابوى»و«مالا كثيرا»«مال كثير»بيان كرد.ابو الاسود،چون به اشتباه الفاظ پى برد علم نحو را وضع كرد.

گويند:عربى از يكى از بازاريها شنيد:آيۀ شريفۀ «...أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ مى‌خواند،عرب از شنيدن آن ناراحت شد.سر او را شكست وى از او نزد مولا على عليه السّلام شكايت كرد.حضرت پرسيد چرا سر او را شكستى؟گفت براى اينكه در هنگام قرائت كلام اللّه كافر به خدا شد!حضرت مولا على عليه السّلام فرمود:او در خواندن قرائت تعمدى نداشته و در پى آن به وضع علم نحو اقدام فرمود.

گويند:ابو الاسود دؤلى در بصره به درد چشم گرفتار شده بود.دخترش دست او را گرفته بود و به پيشگاه حضرت مولا على عليه السّلام شرفياب مى‌ساخت،در راه گفت:«يا ابتاه ما اشد حرّ الرمضاء»و كلمه اشدّ را به ضم دالّ تلفظ كرد،يعنى ريگها بسيار گرم است و حال آنكه او مى‌خواست با ايراد اين جمله شگفتى خود را از گرمى ريگها به اطلاع پدرش برساند.ابو الاسود او را از اداى چنان اشتباهى بازداشت و جريان را به عرض مبارك مولا على عليه السّلام تقديم داشت و به راهنمايى آن حضرت به وضع علم نحو اقدام كرد.

در حكايت آمده است كه روزى ابو الاسود در تشييع جنازه‌اى شركت كرده بود، مردى به وى گفت:«من المتوفى»و كلمۀ متوفى را به صورت اسم فاعل ادا كرد.

ابو الاسود پاسخ داد«اللّه»يعنى خداست كه جان مردمان را مى‌گيرد و حال آنكه سؤال او اين بود كه«درگذشته»كيست؟ابو الاسود اشتباه او را به عرض مبارك حضرت مولا تقديم داشت و به فرمان آن حضرت به تدوين علم نحو پرداخت.در هر حال حضرت مولا على عليه السّلام مرقومه‌اى كه مقدمات علم نحو را در آن گرد آورده بود به وى

مرحمت داشت و اضافه فرمود:«چه بس پسنديده است اين‌گونه تدوين»(ما احسن هذا النحو)و ترا مى‌شايد كه مسائل ديگر اين علم را بدان بيفزايى و اين علم را ازآن‌پس علم نحو ناميدند.

ابن سلام گويد:حضرت مولا على عليه السّلام مرقوم فرموده بود؛كلام عرب بر سه گونه است.اسم و فعل و حرف،كه هريك براى بيان چيزى به كار برده شده است.

مثلا اسم،از مسمى خبر مى‌دهد و فعل،حركت مسمى را خبر مى‌دهد و حرف،معنى را در ديگرى به وجود مى‌آورد و در ذيل آن امضا فرموده«على بن ابو طالب».ادبا پس از آن كه امضا را برخلاف قانون ادبى يافته-چرا«ابو طالب»را«ابى طالب ننوشته است-به حيرت افتادند و در تأويل آن اظهاراتى كرده‌اند،از جمله«ابو طالب بااين‌كه كنيه است نام پدر حضرت مولا على عليه السّلام نيز بوده است و نخواسته نام او را تغيير بدهد و اين كلمه مركب،از قبيل دراحنا و حضرموت مى‌باشد.

زمخشرى در الفائق اظهار داشته است: بااين‌كه«ابو طالب»مجرور است به صورت رفع درآمده است،زيرا«ابو طالب»مشهور پدر حضرت مولاست و در واقع به منزلۀ مثلى است كه نبايد در آن تغييرى به عمل آورد.پايان آنچه از مناقب ابن شهرآشوب به دست آمده است.

شيخ حسن بن على طبرسى در كتاب اسرار الامامة گويد:هرگونه علمى كه در اسلام پايه‌گذارى شده است منتسب به حضرت مولا على عليه السّلام مى‌باشد،از آن جمله علم نحو است.

ابن انبارى در خطبه شرح الكتاب سيبويه مى‌نويسد:آنگاه كه رسول اكرم از مردى شنيد كه آيۀ «...أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ«رسوله»قرائت مى‌كند و برخلاف انتظار حضرتش بود به حضرت مولا دستور داد تا قانونى وضع كند كه مردم با توجه بدان قانون بتوانند الفاظ عربى را مطابقه قاعده درست ادا كنند.حضرت مولا بنا به فرمان پيغمبر اكرم(ص)قواعد عربى را گرد آورد و آنها را به ابو الاسود فراداد.

ابو الاسود كه معلم حسنين-عليهما السّلام-مردى هوشمند و زيرك بود،پس از

آنكه مراتب نحو را از حضرت مولا على عليه السّلام فراگرفت به جمع‌آورى حدود و غوامض كلمات عربى پرداخت و يادداشتهاى خويش را كه در ضمن اوراقى گرد آورده بود به اطلاع حضرت مولا على عليه السّلام تقديم داشت.حضرت مولا نتيجۀ زحمات او را تمجيد كرد،و فرمود:«نعم ما نحوت:چه نيكو است آنچه را گرد آورده‌اى فضلاى پس از او جملۀ مباركۀ حضرت مولا على عليه السّلام را به فال نيك گرفتند و آن علم را نحو ناميدند.پس از آن گروهى از ابو الاسود آن علم را فراگرفتند و روز به روز به قواعد و حدود اين علم افزوده مى‌شد تا نوبت به خليل و شاگردش،سيبويه رسيد.

مؤلف گويد:پوشيده نيست آغاز به وجود آمدن نحو به صورتهاى مختلف نقل شده است،به‌طورى‌كه ابن انبارى مسبب اصلى را رسول خدا(ص)نام برده و از حضرت او روايت كرده است و ديگرى نخستين مدوّن آن علم را حضرت مولا على عليه السّلام مى‌داند و از آن جناب روايت مى‌كند و نيز پاره‌اى از مطالب بى‌اساس ديگر را ذكر كرده است كه پيش از اين بدان اشاره كرديم.

بايد توجه داشت،ابو الاسود يكى از سرايندگان شيعه است و از بعضى از مواضع نكوهش از او استفاده مى‌شود و بطورى‌كه به خاطر دارم ممكن است در گواهى دادن به وصايت و خلافت بلافصل حضرت مولا على عليه السّلام كتمان كرده باشد.

آرى مرثيه‌اى كه در سوك حضرت مولا على عليه السّلام سروده است مشهور است و همين سوك سرودۀ او را ابن اثير در كامل و مالكى در الفصول المهمة و ديگران در آثار خود آورده‌اند و اين سوك سروده دليل بر عقيدۀ پسنديده اوست و پاره‌اى از آن در اينجا آورده مى‌شود.

ألا فابلغ معاوية بن حرب فلا قرت عيون الشامتينا

أ في شهر الصّيام فجعتمونا بخير الناس طرا أجمعينا

قتلتم خير من ركب المطايا و رحلها و من ركب السفينا

و من لبس النعال و من حذاها و من قرء المثاني و المئينا

اذا استقبلت وجه ابى حسين رأيت البدر راع الناظرينا

لقد علمت قريش حيث كانت بأنك خيرها حسبا و دينا ⁽¹⁾

403 آورده است و اشعار ديگرى هم از او نقل كرده است:

يقول الارذلون بنى قشير بطول الدهر ما تنسى عليا

احب محمدا و بنيه حقا و عباسا و حمزة و الوصيا

فان يك حبهم رشدا اصبه و لست بمخطئ ان كان غيّا

الا اى معاويه اى پور حرب كه كورانه كوبى بهر سوى درب

به ماه صيام اى بدروزگار به قتل على كرديم داغدار

ربودى ز دست من بينوا تو مر بهترين آفريدۀ خدا

مر آن كس كه پوشيده بهتر فعال به راه خداوند صاحب جلال

مثانى ز قرآن و ز آن پس مئين تلاوت كند آن خدا را امين

چو با شخص حيدر شوى هم‌كلام عيان بينى از وى تو بدر تمام

قريش آنكه برده ز عالم نسب شناسد على را به نيكو حسب

ابو حيان مالكى مغربى در كتاب ارتشاف-كه در نحو تأليف كرده،خود نسخۀ قرائت آن كتاب را كه خط خود ابو حيان هم در آن مشاهده مى‌شد ديده‌ام-مطالبى راجع به ابو الاسود گفته است...

شيخ پيشين ابو حاتم احمد بن حمدان رازى يكى از اعلام اماميه و معاصر على بن بابويه بود،كتابى ⁽²⁾

است به سال 1958 ميلادى،در دو مجلد در مصر چاپ شده است-م.

كازرون موجود مى‌باشد.

شد همگى لغات هم مانند اسباب ديگرى كه ريشۀ آن از ناحيه انبيا و حكما كه به وحى از خداى عز و جل بود،پايان پذيرفته است؛و در جهان بجز از آيين و رسوم آنان،رسم ديگرى برقرار نمانده است.بنابراين در روى زمين به غير از رسوم ايشان رسم ديگرى باقى نخواهد ماند و هرگاه آيين ديگرى هم بوده باشد ريشۀ اساسى آنها از رسوم آنان سرچشمه گرفته است و بر پايۀ آنها بنيان گرديده است.

ولى رسمهايى كه بنا شده و تشابه تمامى با حكمت حكما دارد مستحدثاتى است كه در اين امت به وجود آمده است كه آنها از لغت عربى به دست آمده از قبيل نحو و عروض كه هر دوى آنها معيار كلام عرب مى‌باشد.اين دو بخش تازه از حكماى امت اسلام و ائمۀ هدى عليهم السّلام سرچشمه گرفته است.

چه آنكه نحو قانون مهمى است كه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام آن را تدوين كرد و در اختيار ابو الاسود دؤلى قرار داد.امير المؤمنين حكيم روزگار خود بلكه پس از رسول خدا(ص)رياست حكماى امت اسلامى را بالاستحقاق دارا بود و خداى تعالى استخراج اين علم را به حضرت او الهام فرمود و اين علم تا آن هنگام آشكارا نبود بلكه وديعه‌اى بود كه در آن موقع احداث شد و راهى كه وديعه‌گذاران و احداث‌كنندگان در اين امت،رفته‌اند همان راهى بوده كه پيمبران بزرگوار در ميان ديگر از امتان پيموده‌اند و حكمى كه اين عده از افراد به دست آورده‌اند از وجود اقدس حضرت محمد(ص) استفاده كرده‌اند و على از ميان همگى امت اسلامى از ويژگى خاصى برخوردار گرديده است.پيمبر اكرم(ص)اسرارى را در باطن آن حضرت به وديعت گذارده و بدين‌وسيله او را بر ديگر از پيروان خود برترى داده است و حضرت او هم تا حدى كه لازم دانسته آنچه را كه فراگرفته است به مستحقان آن اعطا كرده است به‌طورى‌كه مطالبى را به اصحاب سرّ خود آموخته از ديگران پوشيده داشته است و برخى از يافته‌هاى خود را به همگان از خاصه و عامه فرا داده است.

علم نحو از جمله علومى است كه شباهت كاملى به حكمت حكما دارد هرچند اين علم از اسباب ديانت بشمار نمى‌آيد.اين علم را حضرت مولا على عليه السّلام از لغت عرب استخراج كرد و آن را براى ابو الاسود تدوين نمود.بنابراين مقدمات اين علم

را ابو الاسود از آن حضرت فراگرفت و طبق راهنماييهاى آن حضرت قواعد ديگر را بر آن افزود.سپس ديگر از دانشمندان مطالب نحوى را از وى فراگرفتند و به قواعد ديگر آن علم اقدام كردند.

فن عروض را خليل بن احمد از مردى از اصحاب حضرت على بن الحسين بن على بن ابى طالب(ع)فراگرفته است و آن حضرت نيز حكيم زمان و پيشواى دوران خود بود.سپس ديگران فن عروض را از خليل بن احمد فراگرفتند و او نيز قواعدى را براى شعرشناسى تدوين كرد و اين دو اصل علوم كه در اين امت رواج پيدا كرد،ريشۀ آن از حكماى دين و ائمۀ هادين فراگرفته شد و به همين نسبت ريشۀ هر حكمتى چه كوچك و چه بزرگ،از پيمبران به دست آمده است و آنان اصول حكمتها را در اختيار حكما و علماى پس از خود درآوردند و آنان هم به تعليم آنها به مردم پرداختند و همچنين اصول لغات و واژه‌هاى مختلف از ناحيۀ ايشان به وجود آمده است.

سيد امير شمس الدّين محمد بن امير سيد شريف جرجانى مشهور،در كتاب الرشاد فى شرح الارشاد كه در نحو بوده و از آثار علامه تفتازانى است به مناسبت نامگذارى علم نحو مى‌نويسد:ابو الاسود دؤلى شنيد كه قارى آيۀ شريفۀ «وَ أَذانٌ مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ «رسوله»قرائت مى‌كند و آن را معطوف به مشركين مى‌خواند و حال آنكه يا بايد «رسوله»به رفع خوانده شود تا معطوف بر محل اسم آن بوده باشد و يا منصوب بخواند كه اسم آن بوده باشد.ابو الاسود آنچه را شنيده بود به عرض حضرت مولا عليه السّلام تقديم داشت امام فرمود:اين‌گونه اشتباه براثر آميزش عرب با عجم است،سپس فرمود.

كلمه بر سه گونه است،اسم و فعل و حرف.اسم،كلمه‌اى كه از مسمى خبر مى‌دهد.

فعل،كلمه‌اى است كه از حركت مسمى خبر مى‌دهد.حرف حد وسط ميان اسم و فعل و رابطۀ آنهاست و فرمود:فاعل مرفوع است و ماسواى آن فرع آن است و مفعول منصوب است و غير آن فرع براى آن است و مضاف اليه مجرور است و غير آن فرع براى آن است و امثال اين‌ها از قواعد كلى ديگر،سپس فرمود:اى ابو الاسود بدين نحو رفتار كن.

شيخ يوسف بن مخزوم اعور واسطى منصورى ناصبى در كتابى كه به منظور

بطلان مذهب تأليف كرده و نزديك به سال هفتصد هجرى مى‌زيسته،چنين نوشته است:

علم نحو منسوب به سيبويه است و از او به اخفش و بصريها و كوفيها پيوسته است و بناى اصلى و فروع آن منتسب به ابو الاسود دؤلى مى‌باشد و زيربناى آنچه را كه اظهار داشته‌اند از على عليه السّلام بوده كه فرموده است:كلام عرب بر سه گونه است:اسم و فعل و حرف.در جايى نديده‌ام بلكه اين نظريه از رافضيان است و از زبان آنها شنيده شده است و خدا گواه است-كه بهترين گواهى است-كه من آنچه را اظهار داشتم در كتابى كهن كه منسوب است به عمر،ديده‌ام.

در پى آنچه ايراد شد بايد بگويم:ملا نجم الدّين خضر بن محمد بن على حبلرودى رازى نجفى كه از شيعيان امامى‌مذهب و از شاگردان سيد شمس الدّين جرجانى بوده است،در كتاب خود توضيح الحجج الواردة لدفع شبه الاعور پس از ايراد الفاظ او مى‌نويسد:بديهى است دانشمندانى بسيار و بزرگانى بى‌همال دربارۀ انتشار قواعد نحو كوشش فراوانى داشته‌اند و همگى آنها اعتراف مى‌كنند كه رهين عنايات حضرت مولا على عليه السّلام بوده‌اند و بدان افتخار مى‌كنند و به انتسابى كه از اين ناحيه به حضرت مولا على عليه السّلام به دست آورده‌اند بر ديگران مباهات مى‌كنند و به تواتر ثابت شده است كه واضع اصلى«نحو»حضرت على عليه السّلام بوده است كه ابو الاسود دولى را به چگونگى تدوين اين علم راهنمايى فرموده است و اين موضوع را دانشوران ديگر در كتابهاى خود ذكر كرده‌اند.

پس از اين به نقل كلمات استاد خود كه پيش از اين ترجمه شد پرداخته و اظهار داشته با تصريحى كه علامۀ استاد كه در بيان،زبانزد ارباب قلم و زبان است و چرخ رياست تدريس شيراز در محور وى به حركت آمده است و بالاتر از آن،در اين روزگار از نظر تدريس سلطان مدرسان بشمار مى‌آيد،چگونه ممكن است بگوييم آنچه را به على عليه السّلام نسبت داده شده در كتابى نيامده است و تنها از زبان رافضيان شنيده شده است،اينجاست كه بايد بگوييم اظهارنظر يوسف واسطى از طريقۀ صواب دور و خود او در جرگۀ ناصبيان منفور است و گواهى او كه«من آنچه را اظهار داشته‌ام در كتاب منتسب به عمر ديده‌ام»،گواهى مردودى بيش نيست،زيرا دشمن هيچ‌گاه گواهى به حق

نمى‌دهد،بلكه او هماره با چشم عناد و كينه‌توزى به آثار ما مى‌نگرد؛گذشته از اين چگونه مى‌توان گواهى شخص واحد را كه جز دروغ،ادعاى ديگرى را ندارد بپذيريم و بگوييم با كورى ظاهر و باطنى كه دارد مطلب نادرستى را از كتاب كهن بى‌اصلى به دست آورده است؛بويژه كه نقيض آن به گفتار عدول از دانشوران بيرون است و با چشم انكار به حقايق مى‌نگرد.مثل او مثل حمار و يهودان بى‌اعتبارى است كه كتابها بر پشت آن حيوان بار كرده و بدون آنكه بهره‌اى از انوار دانش برده باشد از اين‌سوى بدان‌سو مى‌خرامد.

شيخ عز الدّين حسن بن محمد بن على مهلبى-كه معاصر با حبلرودى بوده است- در كتاب الانوار العددية فى كشف شبه القدرية كه اين كتاب نيز در رد ترهات همين اعور ناصبى بوده است پس از نقل كلام او و كلام ابن ابى الحديد گويد:بايد به اين ناصبى قدرى مسلك توجه كرد چگونه مى‌گويد:«در هيچ كتابى ديده نشده است كه واضع اصلى علم نحو على عليه السّلام بوده باشد،بلكه آنچه شهرت يافته از دهان رافضيان بوده است»و حال آنكه خطيب دمشقى شامى و ابن ابى الحديد كه پيشواى معتزليها مى‌باشد چگونگى وضع آن را از مشايخ معتزلى و قدرى كه به دست حضرت مولا على عليه السّلام بنيان شده است ذكر كرده‌اند.

ابن جمهور احساوى در كتاب المجلى فى شرح مرآة المنجى كه هر دوى آن از آثار خود او بوده و در علم كلام است در بحث امامت گويد:از جمله ناپسندكاريهاى عثمان پيش‌آمد قتل هرمزان بود.

هرمزان از بزرگان ايرانيها بود در يكى از كارزارها اسير شد.او را به مدينه آوردند حضرت مولا على عليه السّلام او را در اختيار گرفت.هرمزان به دست آن حضرت مشرف به دين اسلام شد و حضرت مولا على عليه السّلام او را آزاد كرد و ازآنجاكه بشدت تمايل به حضرت مولا على عليه السّلام داشت خليفۀ دوم از سهم غنيمت چيزى به او نمى‌داد و ازآن‌پس كه خليفه در آخر شب كشته شد و قاتل او شناخته نشد عبيد اللّه پسر خليفه از جمعى شنيد كه او را فلان گبر از پاى درآورده است.عبيد اللّه پنداشت مراد آنان هرمزان است،بنابراين عبيد اللّه به قتل او مبادرت كرد و او را پيش از آنكه عمر

بميرد از پاى درآورد.عمر كه از كشته شدن هرمزان اطلاع يافت اظهار داشت:«عبيد اللّه اشتباه كرده است،ضارب من ابو لؤلؤ است و هرگاه زنده بمانم عبيد اللّه را به قصاص قتل هرمزان خواهم كشت چه آنكه على عليه السّلام ديۀ ما را كه به جرم قتل هرمزان بايد تأديه نماييم نمى‌پذيرد.

عمر در پى ضربه‌اى كه ديد از دنيا رخت بربست و به ديار ديگر شتافت و عثمان جانشين او شد.حضرت مولا على عليه السّلام به خونخواهى هرمزان برخاست و عبيد اللّه را كه قاتل هرمزان بود از عثمان طلب كرد و اظهار داشت او آزادشدۀ مرا كشته است و به دست او مظلومانه از پاى درآمده است،و من ولى خون او مى‌باشم.

عثمان گفت:ديروز عمر را كشتند و امروز مى‌خواهند پسر او را بكشند،همان اندوه براى خاندان عمر كافى است و بدين مناسبت بود كه از تسليم عبيد اللّه امتناع ورزيد و از راه ستمگرى حق آن حضرت را ناديده گرفت و عدم تسليم او ايجاب كرد كه حضرت على عليه السّلام فرمود:هرگاه يك روز از دنيا را در اختيار داشته باشم به منظور خون‌بهاى هرمزان عبيد اللّه را خواهم كشت.

آنگاه كه حضرت مولا على عليه السّلام به خلافت ظاهرى رسيد عبيد اللّه كه همواره در بيمناكى به سر مى‌برد به‌سوى شام گريخت و به معاويه پناهنده شد و به كمك او به جنگ صفين رفت و حضرت مولا در اين نبرد او را از پاى درآورد.اينك توجه داشته باشيد كه چگونه عثمان حق على عليه السّلام را ناديده گرفت و با انديشۀ ناستوده‌اش با كتاب خدا و سنت رسول او مخالفت كرد و حال آنكه خداى تعالى فرموده است:

«...وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً...: كسى كه ستم‌ديده كشته بشود،ما ولى او را براى خونخواهى او از دشمنانش چيره ساخته‌ايم»(بنى اسرائيل33/) ⁽¹⁾

حق مولا ازهرجهت ناديده گرفته شده است و هرگاه حق او را در تدوين«نحو»ناديده بگيريد در جهات

ديگر هم حق او را ناديده خواهند گرفت-م.

مؤلف گويد:در پايان برخى از قرآنها كه به خط حضرت امير المؤمنين على عليه السّلام نوشته شده چنين امضا شده«على بن ابو طالب»و ابو طالب با«واو»آمده

است.و در برخى از آنها«على بن ابى طالب»با«يا»آمده است و سيد مرتضى در الفصول مطالبى در ذيل آنچه گفته شد آورده است.

شارح كتاب العوامل-كه در نحو بوده-و از آثار شيخ عبد القاهر جرجانى مى‌باشد در وجه نامگذارى نحو چنين گويد:ابو الاسود دؤلى از قارى شنيد كه آيۀ شريفۀ «...أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ«رسوله»قرائت مى‌كرد.در پى آن با حضرت امير المؤمنين على عليه السّلام ملاقات كرد و جريان را به عرض مبارك تقديم داشت.حضرت امير المؤمنين على عليه السّلام در ضمن راهنمايى وى فرمود:فاعل مرفوع است و ماسواى آن فرع آن است.مفعول،منصوب است و ماسواى آن فرع آن مى‌باشد.

مضاف اليه مجرور است و ماسواى آن فرع آن است.پس از اين راهنمايى به ابو الاسود فرمود:«الخ...:به اين رويه رفتار كن و از خاطر مبر»بدين جهت علم را«نحو»گفتند.

ملا سلطان عابد محمد از علماى عامه در آغاز حاشيه‌اش بر شرح جامى كه شرحى است بر كافيه ابن حاجب چنين مى‌نويسد:گويند نخستين كسى كه به تدوين«نحو»اقدام كرد ابو الاسود دؤلى بود-كه سمت استادى صابران در بلا و خرسندان به قضاء الهى يعنى حسن و حسين شهيد كربلا و نوادۀ آنكه از هواى نفس سخن نگفته و جز به وحى الهى از راه ديگرى به بيان مطلبى نپرداخته محمد مصطفى صلّى اللّه عليه و آله-را داشت و او مقدمات نحو را از على مرتضى عليه السّلام فراگرفته بود و علت وضع نحو آن بود كه در روزگار عثمان زنى بر معاويه وارد شد و گفت:«ان أبى مات و ترك لى مالا:پدرم مرد و ماتركى براى من باقى گذارد.»و كلمۀ مال را به اماله ادا كرد،معاويه از طرز گفتار او ناراحت شد.جريان او كه به عرض حضرت مولا على عليه السّلام رسيد؛ابو الاسود را به تدوين علم«نحو»راهنمايى كرد.وى نخست باب«انّ و اضافه»را پايه‌ريزى كرد و همان هنگام از مردى شنيد كه آيۀ شريفۀ «...أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ...» (توبه3/)را به جرّ«رسوله»مى‌خواند،به ترسيم باب«عطف و نعت»اقدام كرد.روزى،دختر ابو الاسود به وى گفت:«يا أبت ما احسن السماء:چه چيزى آسمان را زيبا ساخته است؟»در اين جمله «ن»احسن را مضموم،و به لفظ استفهام ادا كرد.پدرش گفت:«ستارگانش»دخترك گفت:

منظورم شگفتى از زيبايى آسمان بود.پدرش گفت اگر چنين قصدى داشتى بايد مى‌گفتى:

«ما احسن السماء»يعنى همزۀ سماء را به فتح مى‌خواندى و در هنگام خواندن دهانت را مى‌گشادى.در پى اين پيشامد ابو الاسود باب«تعجب و استفهام»را آغاز كرد.

پس از آنكه قواعد نحو به دست ابو الاسود وضع شد افرادى براى فراگيرى آن پيشقدم شدند،از جمله پنج تن از دانشوران آن روزگار كه عبارت‌اند:از عطا و ابو الحارث غيبسه(عنبسه)و همون(ميمون)و يحيى بن نعمان،اصول و قواعد«نحو»را از وى فراگرفتند و ابو اسحاق حضرمى و عيسى ثقفى و ابو عمرو بن علاء نحوى قارى از آنها استفاده كردند و خليل بن محمد و خليل بن احمد متفقا از عيسى ثقفى استفاده كردند و سيبويه كه در فن نحو شهرتى بى‌مانند دارد و الكتاب در اين فن اثر جاودانه او مى‌باشد، مراتب نحو را از خليل بهره‌ورى نمود و اخفش-كه سالها خدمت خليل را عهده‌دار بود- از سيبويه استفاده كرد،و على بن حمزه كسائى اصول اين فن را از ابو عمرو بن علاء كسب كرد و درعين‌حال الكتاب را هم از اخفش استفاده كرد.

پس از اين اديبان به دو دستۀ كوفى و بصرى تقسيم شدند و فرّاء بغوى مؤلف المصابيح و ملقب به محيى السنه،مراتب نحو را از كسائى فراگرفت ⁽¹⁾

محيى السنه در سال 510 هجرى وفات كرده است و در فقه،تفسير و حديث تبحر داشته است.

معروف‌ترين اثرش مصابيح السنه در حديث است.گويند:مصابيح او مانند من لا يحضره الفقيه حذف اسناد

كرده است و خبر را به اصل راوى نسبت داده است.وى نامش حسين و كنيه‌اش ابو محمد و لقبش

محى الدّين يا محى السنه است،و در اصل از مردم بغشور هرات افغانستان است و فرّاء نحوى مشهور

ابو زكريا يحيى بن زياد ديلمى كوفى است كه از خواص اصحاب كسائى بوده است و در فنون مختلفى

دست داشته است.ثعلب شاگرد او اظهار داشته است:هرگاه فراء نبود،علوم عربيه از كار افتاده بود.از

تأليفات او حدود الاعراب است و سال 207 هجرى در راه مكه درگذشت،فاصله درگذشت بغوى و فراء

303 سال بوده است-م.

محمد بن مستنير معروف به قطرب-كه از شايستگان حرمين بوده است-از سيبويه و اخفش استفاده كرد.ابو عثمان بكر مازنى از اخفش،و محمد مبرد،از قطرب و

مازنى بهره برده است.اسحاق زجاج و ابو بكر سراج و ابن درستويه و محمد بن كيسان از شاگردان مازنى بوده‌اند.ابو على فسوى ابو سعيد سيرافى و على بن عيسى رمانى،از شاگردان مبرد بوده‌اند.ابو على فارسى از سيرافى و رمانى استفاده كرده است و ابو الفتح جنى از ابو على فارسى و شيخ عبد القاهر بن عبد الرحمن جرجانى«نحو»را از ابو الفتح جنى فراگرفته است.بطورى‌كه اظهار شده پس از عبد القاهر اديبى كه مورد توجه باشد به وجود نيامده است.مخدوم معظم من-كه در روزگارش از جلالت قدر و مقام خلت برخوردار گرديده و عصام الملة و الدّين است-از او،و از محمد بن محمد بحرآبادى بهره برده است،و او از علاء الدّين استرآبادى،و او از شرف الدّين عمر تبريزى،و او از علامۀ تفتازانى،و از علامۀ نيشابورى،و او از ابو بكر شيرازى و او از سعد بن احمد بغدادى،و او از قوام الدّين نحوى،و او از ابو سعيد نحوى و او از ابو محمد نحوى شاگرد شيخ عبد القاهر استفاده كرده است.

مؤلف گويد:كلام اين شخص مورد تأمل است.

شيخ عبد القاهر جرجانى در رسالۀ عروض و قوافى گفته است:علوم ادبيه به دوازده صنف(دسته)بخش مى‌شود.1-متن اللغة 2-علم صرف 3-علم اشتقاق 4-علم نحو 5-علم معانى،و اين علمى است كه به كمك آن مى‌توان معناى صحيح را از فاسد بازشناخت 6-علم بيان،و اين علمى است كه به كمك آن مى‌توان،نظم صحيح را از فاسد تشخيص داد و مجموع علم معانى و بيان را علم بديع گويند ⁽¹⁾

مرادش علم بديع به‌معناى لغوى بوده است.

ابو القاسم عبد الرحمن بن اسحاق زجّاج نحوى گفته است:حديث كرد ما را ابو جعفر احمد بن محمد بن رستم طبرى مصاحب ابو عثمان مازنى،از ابو حاتم سجستانى

(سيستانى)از يعقوب بن اسحاق حضرمى،از سعد بن سلم باهلى،گفت:خبر داد مرا پدرم از جدّم از ابو الاسود دؤلى،گفت:به حضور مبارك حضرت امير المؤمنين عليه السّلام شرفياب شدم.حضرتش را در انديشه يافتم؛پرسيدم در چه انديشه‌اى هستيد؟ فرمود:در شهر شما به غلطى برخوردم و اينك تصميم گرفته‌ام تا كتابى در اصول عربيت تدوين نمايم.به عرض رسانيدم اگر اين كار را انجام دهيد ما را زنده كرده‌ايد و زبان تازى در بين ما جاودان مى‌ماند.پس از چند روز ديگر كه شرفياب حضور مبارك شدم، صحيفه‌اى در اختيارم گذاشت كه در آن مرقوم فرموده بود:به نام خداوند بخشندۀ مهربان،كلام بر سه قسم است اسم و فعل و حرف.اسم،از مسمّى و فعل از حركت مسمى و حرف از معنائى كه نه اسم است و نه فعل خبر مى‌دهد.

سپس به من فرمود:كاوش كن و آنچه به فكرت مى‌رسد بر آن بيفزاى،و اشاره كرد، اى ابو الاسود بدان:اسمها بر سه بخش‌اند،ظاهر و ضمير و اسمى كه از هيچ‌يك از اين دو نمى‌باشد و دانشوران به شناخت اسمى كه نه ظاهر باشد و نه ضمير بر يكديگر برترى پيدا مى‌كنند.

ابو الاسود گفت:بنا به راهنمايى حضرت مولى عليه السّلام به گردآورى قوانينى پرداختم و آنها را به عرض حضرتش رسانيدم،از آن جمله حروف ناصبه-انّ،انّ،ليت، لعل،كان-را ياد كرده بودم.و«لكنّ»را يادآورى نكرده بودم.از من پرسيد چرا از«لكنّ» نام نبردى؟معروض داشتم براى آنكه«لكنّ»را از نواصب نمى‌دانم!فرمود:چنان نيست بلكه«لكنّ»هم در شمار آنهاست و بر آنها بيفزا.

زجاج در ذيل فرموده حضرت مولى على عليه السّلام كه اسم يا ظاهر است يا مضمر و يا هيچ‌يك از آنها نمى‌باشد-اظهار داشته است:اسم ظاهر چون رجل و فرس و زيد و عمرو و امثال اينهاست و ضمير مانند انا و انت و انتما و انتم و تاء در فعلت و فعلت و كاف در غلامك و اكرمك و ياى در ثوبى و غلامى و هاء در ثوبه و غلامه و نون و ياء در اكرمنى ⁽¹⁾

ميان نون و ياء،احساس مى‌شود هر دو را به‌عنوان ضمير خوانده باشد-م.

نون در قمن بوده كه اين‌ها را مضمر مى‌گويند و اسمى كه ظاهر و مضمر نبوده اسماء مبهم است چون هذا و هذه و ذه و تى و هاتا كه اين جمله از پيوندهاى هذه بوده و هذان و تان و أولئك و ذلك و تانك و من و ما و الذى و اىّ و كم و حتى و أين و امثال اين‌ها از مبهماتند.

و از آنجا كه بيان حضرت امير المؤمنين عليه السّلام ويژه زبان عرب بوده،فرموده است:زبان عرب بر سه قسم است اسم و فعل،حرف.پس از اين به تعريف هريك از اقسام كلمه پرداخته و به دنبال آن به مشكل‌ترين قاعدۀ عربى كه امور مبهمه باشد اشاره فرموده است،زيرا اسماء ظاهر در مجارى ابواب بدون اشكال مورد توجه قرار مى‌گيرد و اسماء مضمر از حركت اعراب ممنوع گرديده است و تغييرى كه در آنها به وجود مى‌آيد براثر تغيير عامل نبوده است بلكه تغيير آنها مربوط به خود آنها مى‌باشد و همين اسماء مبهمه كه از آنها يادآورى كرديم در حال تثنيه و جمع و تصغير احكام ويژه‌اى دارند از آن جمله احوال متضاده و شروط مختلفى است كه در نحو به آنها اشاره مى‌شود و غرض حضرت مولى-از تفاضلى كه در اين خصوص در ميان علما ديده مى‌شود بيان فرموده- همان بود كه ما بطور اجمال بدان اشاره كرديم.

سيد ظاهر بن ابى المفاخر بن ابى العشائر حسينى افطسى

منتجب الدّين گويد:وى عالمى متدين بوده است ⁽¹⁾.

شيخ ابو سليمان ظفر بن داعى بن ظفر حمدانى قزوينى

منتجب الدّين گويد:وى فقيهى صالح بود و مراتب علمى را از شيخ ابو على فرزند شيخ طوسى استفاده كرده و اشعارى لطيف سروده است ⁽²⁾

است كه شرح حال آن در ترجمۀ رياض العلماء،ج 2،ص 301 و [4]فهرست منتجب الدّين،ص 154 آمده

است.

سيد ابو الفضل ظفر بن داعى بن مهدى علوى عمرى استرآبادى

منتجب الدّين گويد:وى فقيهى ثقه و صالح و از شاگردان شيخ ابو الفتح كراجكى بوده است ⁽¹⁾.

شيخ ظفر بن همام بن سعد اردستانى

منتجب الدّين وى را به‌عنوان پيشواى لغت ستوده است ⁽²⁾.

شيخ ظهير الدّين بن على بن زين الدّين بن حسام عاملى عيناثى

در امل الآمل آمده است:وى فاضلى عابد و فقيه و از اجلاّى مشايخ است ⁽³⁾.

ظهير الدّين،از شيخ على بن احمد عاملى-پدر شهيد ثانى-روايت كرده است.

مؤلف گويد:ظهير الدّين از شيخ مقداد سيورى روايت كرده است.بطورى‌كه از اجازۀ شيخ احمد بن نعمة اللّه عاملى به مولى عبد اللّه شوشترى برمى‌آيد:برادرش شيخ حسين بن حسام از وى روايت داشته است و ناصر بويهى از شاگردان او بوده است و ممكن است ظهير الدّين از شاگردان بويهى بوده باشد ⁽⁴⁾

بويهى به نوشتۀ امل الآمل سال 852 وفات يافته است.بنابراين بويهى از شاگردان ظهير الدّين بوده

است-م.

«حرف عين»

اشارة

ع

سيد امير عادل حسينى

وى از فضلا و علما بوده است و از روزگار او اطلاعى ندارم.در شهر آمل مازندران ترجمۀ آداب المتعلمين خواجه نصير الدّين طوسى را ديدم كه وى آن را به فارسى ترجمه كرده بود.

شيخ ابو الخير عاصم بن حسين بن محمد بن احمد بن ابى حجر

عجلى

منتجب الدّين در فهرست گويد:وى از ثقات فضلا بوده است و در مدح اهل بيت عليهم السّلام اشعارى شيوا سروده است و كتاب التمثيل و شجون الحكايات از آثار اوست.فرزندش ما را از وجود آنها آگاه كرده است ⁽¹⁾.عجلى،به كسر عين بى‌نقطه و سكون جيم،منسوب به بنى عجل است.

شيخ نصر اللّه عالم شاه بن عبد الجليل بن ابى مکارم بن ابى طالب

منتجب الدّين گويد:وى دانشورى صالح و شايسته بوده است ⁽²⁾.

سيد مجد الدّين عباد بن احمد بن اسماعيل حسينى

شيخ معاصر در امل الآمل گويد:وى عالمى بافضيلت و جليل القدر بوده است ⁽¹⁾.

تهذيب الاصول علاّمه حلّى را شرح كرده است ⁽²⁾.

مؤلف گويد:تا حال حاضر به روزگار او-كه در چه قرنى بوده است-دست نيافته‌ام.

شيخ ابو الحسن عبّاس بن عمر بن عباس بن محمد بن عبد الملک فارسى

دهقان کلوذانى کاتب معروف به ابن ابى مروان

وى از مشايخ نجاشى بوده است و از گروهى از جمله ابو الفرج اصفهانى و محمد بن يحيى صولى و على بن بابويه-پدر شيخ صدوق-روايت كرده است.

مؤلف گويد:به گمان من نجاشى با يك واسطه و يا با چند واسطه از وى روايت كرده است،چه آنكه عباس بن ابى مروان از گروهى روايت كند كه همگى آنان از قدماى اعلام بوده‌اند.

سيد رشيد الدّين عباس بن على بن علويه ورامينى

منتجب الدّين گويد:وى واعظى شايسته بوده است ⁽³⁾.

سيد امير عبد الباقى حسينى

وى فاضلى دانشور و مجتهدى معروف است و چنان پندارم كه از معاصران شهيد ثانى بوده باشد و من خود پاره‌اى از نظرات مفيد و فتواهاى او را ديده‌ام.

از جمله از او سؤال شده است هرگاه پدرى ثروتمند،فرزندى بينوا داشته باشد آيا

زكات به ايشان داده مى‌شود يا نه در پاسخ اظهار داشته است:آرى،مى‌تواند ما زاد از نفقه خود را به فرزندش بدهد.

سؤال ديگر هرگاه مردى بتواند هزينۀ سالانۀ خود و زن و فرزند واجب النفقۀ خويش را اداره كند و در ضمن آن هزينۀ گروهى از افراد را هم تبرعا عهده‌دار شود،پس از آن از پرداخت هزينۀ آنها درمانده شود،آيا اسم فقير و مسكين بر چنين فردى اطلاق مى‌شود يا نه؟پاسخ داده است:آرى،اسم فقير و مسكين بر او اطلاق مى‌شود.

سؤال ديگر،هرگاه كسى بتواند هزينۀ سالانه خودش را از انجام نوافل به دست آورد و در طى مدتى از انجام آن كار درمانده شود مى‌تواند زكات بگيرد يا نه در پاسخ گفته است:بر اين شخص لازم است به جاى انجام نوافل از تحصيل علم استفاده كند.

سؤال ديگر،هرگاه ثروتمندى بميرد و بدهكار باشد آيا طلبكاران مى‌توانند طلب خويش را از باب زكات حساب كنند يا نه؟در پاسخ گفته است:آرى جايز است.

مؤلف گويد:از قرائن پيداست،سائل خود امير عبد الباقى است و پاسخ‌دهنده شهيد ثانى مى‌باشد.بنابراين مير عبد الباقى از مجتهدان نبوده است.گذشته از اين پاسخ اخير او درست نيست،زيرا پس از آنكه ما ترك ميت پاسخ‌گوى بديهى‌اش بوده باشد صحيح نيست بدهى او را از باب زكات حساب نمايند.

و ممكن است لفظ لا از قلم ناسخ افتاده باشد،يعنى لا يجوز.

از قرائن استفاده مى‌شود:مير عبد الباقى مترجم حاضر،همان سيد امير عبد الباقى باشد كه هم‌اكنون به نام و نشان او اشاره مى‌شود.

سيد امير عبد الباقى نواده شاه نور الدّين نعمة اللّه ولى مشهور

وى از مشاهير دانشمندان و سرايندگان پارسى‌زبان و منشيان روزگار خود بوده است.

سام ميرزا در تحفۀ سامى به شرح حال،و پاره‌اى از اشعارش اشاره كرده است و اظهار مى‌دارد كه وى ديوان اشعارى به پارسى در غزليات ترتيب داده

است ⁽¹⁾

مسكن شده كوچۀ ملامت ما را ره نيست به وادى سلامت ما را

درويشانيم ترك عالم كرده اين است طريق تا قيامت ما را

و اين شعر كه مصراع اول آن از حافظ است از وى يادآورى كرده است.

تا پريشان نشود كار به سامان نرسد شرط عشق است كه تا اين نشود آن نشود

اميدى تهرانى در چكامه‌اى از وى چنين توصيف كرده است.

گل بستان بنى فاطمه عبد الباقى كايد از نكهت او بوى نبى مرسل

در اوايل ظهور شاه اسماعيل صفوى عهده‌دار وزارت او بود.طولى نكشيد ترقى كرد و وكيل الدولۀ وى گرديد و امور حل و عقد و كليۀ مهمات مردم به عهدۀ او واگذار گرديد.تا آنجا كه همگى امور ملك و مال كه در ايران آن روز به وجود مى‌آمد به تصويب او مى‌رسيد تا آنكه در اوايل رجب سال 920 هجرى در هنگام جنگ شاه اسماعيل با تركيه از پاى درآمد،رحمة اللّه عليه.

همان گونه كه پيش از اين اشاره شد ممكن است اين سيد همان مترجم پيش بوده باشد.

مولاى جليل جمال سالکان عبد الباقى خطاط صوفى تبريزى

عبد الباقى به حسن خط معروف بود و خط نسخ و ثلث را بخوبى مى‌نوشت.او فاضلى عالم و محقق بود.به مرام صوفيه تمايل فراوانى داشت و در روزگار شاه‌عباس اول مى‌زيست.

از اساتيد او اطلاعى ندارم از آثار او:شرح نهج البلاغة-پارسى و مبسوط-به رويۀ ارباب تصوف به انجام رسانيده است.و از قرائن پيداست كه موفق به اتمام آن نشده است.از آثار ديگر او تفسير قرآن مجيد و شرح صحيفۀ كاملۀ سجاديه است كه شرح

مبسوطى است.و اين دو اثر را نيز بر آيين صوفيه تأليف كرده است.

عبد الباقى معاصر با سيد ابراهيم همدانى و فى‌مابين،دوستى برقرار بود و صفا و صدق از قلب هر دو تن آشكار.نامه‌اى از سيد ابراهيم همدانى به فارسى در پاسخ عبد الباقى ديدم،كه اعجاب مرا برانگيخت.چه پسنديده است،پاسخ او را در اينجا ذكر كنم؛پاسخ اين است:

«به حق بيت و به حق صاحب بيت و به حق دلهاى شكسته؛به حق آن كه دلهاى دوستانش را شكسته مى‌دارد كه از قيود امور صوريه و تعيينات اعتباريه خود را خلاص ساختن كار مردان و دليران است و هر جبه و جوشن‌پوش را زور ميدان مردانگى ميسر نيست و ظاهر عبارت«الشفقة على خلق اللّه»سد راه سالكان است،جهت آنكه شفقت بر خلق معنى ديگر است و علاقه با خلق امر ديگر،انداختن ابراهيم خليل اللّه عليه السّلام هاجر و اسماعيل را در وادى غير ذى زرع صحراى مكه و به جانب شام رفتن و با ايشان سخن نگفتن از قبيل ترك علاقه بود نه از قبيل ترك شفقه بر خلق؛چون چنين باشد كه «الشفقة على خلق اللّه»از ايشان ميراث است،و تسليم كردن ابراهيم اسماعيل را بحمايت اللّه تعالى از كمال شفقت ناشى است چرا كه حمايت اللّه تعالى به از حمايت ابراهيم است بلاشك و ريب؛كريمى كه گاو يتيمى را در بيشه ميان سباع حفظ كند و به پرى پوستش به زر بفروشد جهت يتيم به بركت توكل پدرش،اسماعيل را نيز در صحراى مكه حفظ مى‌تواند كرد به بركت توكل ابراهيم.با خلق برآمدن كار صعب است و جمع بين الاضداد از جمله محالات است؛با حق آشنا شدن چندان دشوار نيست چه ارادۀ خود را به اراده واگذاشتن از قبيل ممكنات و انسان را از اين مقام بهره هست و به وقوع پيوسته.

قال ابن الفارض:...

و حصول معنى احدى بنى نوع را دليل امكان حصول اين معنى است براى ديگرى،خدا نصيب فرمايد.

(النتيجه)راه منحصر است در دو يكى به جانب نور وحدت و ديگرى

به جانب ظلمت كثرت و لا ثالث لهما؛اهل كثرت را از نور وحدت يارى نيست چنان‌كه اهل وحدت را از ظلمت كثرت غبارى؛هزار سال اگر كسى اوقات خود را بكلى صرف اهل دنيا كند به صورت و سيرت انسان برنيايد با اين كس رام و مهربان نمى‌شود؛ «لَنْ تَرْضى عَنْكَ الْيَهُودُ وَ لاَ النَّصارى حَتّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ» ⁽¹⁾

-بقره120/. [1]

(الخلاصة)اوليا را اشعار ترك دنيا است هرچه باشد و هركه باشد «القيد كفر و لو كان باللّه».اهل دنيا را مدار بر تحصيل است هرچه باشد و از هركه باشد،اگرچه سد راه و بند پا باشد،«و بينهما بون بعيد».

(الاشارة)با صفات بشريت صفات حق جمع نمى‌شود؛هركدام را كه خواهند اختيار كنند.سخن پوست‌كنده مدت مديد به درگاه حق تضرع كردن و براى طلب هر سهل به مراد نرسيدن به از آن است كه به وسيلۀ مكتوبى و يا به واسطۀ پيغامى از بزرگى صاحب آلاف و الوف شدن چه اول را نور خضوع همراه است و آخر را ظلمت فروتنى و تنزل،در دنبال ابراهيم ادهم از ترك پادشاهى ضررى نكرد فرعون را سلطنت روى زمين فايده نداد،حمالان باربر گردن نه چون سواران سبك‌عنانند،«سيروا قد سبق المفردون».

(الحقيقة)علمى كه به زبان و گوش محتاج باشد علم نيست دردى است،چرا كه سوداگر را از كسادى بازار آتش در جان است و هرچه در حافظه و خيال مخزون است مانع نفس حيوانى است مانند كتابخانه در معرض زوال است،و

آن علمى كه روح را شمع راه است كدام است،«العلم نقطة كثرها الجاهلون».

تمام علم اوليا از مقولۀ شىء من وجه است و علم علماى دنيا از مقولۀ علم به وجه شىء است،و تفاوت بين الامرين بسيار است.بر تقديرى كه معلوم شىء واحد باشد آثار متفاوت است،چه شمع ثانى را از هر بادى ضرر زوال است و شمع اول را باد صرصر معين و ممد شعاع است.

(النكتة)ماهيت علم صورت حاصلى است،چون حق را دانستى علم حاصل كردى،همه را دانسته، «قُلِ اللّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ» ⁽¹⁾.

(المعذرة)من تنگ حوصله و تنگ‌مايه‌ام،با اهل دنيا خلطه نمى‌توانم كرد؛درياآشامان را حال ديگر است،آنچه نوشته‌ام خيال خود را بيان كرده‌ام «الاناء يترشح بما فيه لا انكار لنا لاحد»همه خوبند و همين بد ماييم،«و الفرار من الكثرة ليس الا باطاعة الامر لا بمقتضى العلم».

هركه را ذرۀ وجود بود پيش هر ذره در سجود بود

جهت مختلف طريق انبيا و اوليا صراط مستقيم است و هدايت به طلب منوط است«و اهدنا الصراط المستقيم»تعليم طلب است «وَ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاّ ما سَعى» 2اديب عظيم است،و اطلاع بر سر قدر ما فوق طاقت است،و اطاعت اوليا سرمايۀ نجات است.

(الانصاف)به دست خود تفسيرى بيضاوى نوشته‌ام پايبندم شده است «وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ» 3نه همراه مى‌توانم گرداند نه علاقه مى‌توانم از آن برداشت؛يقين مى‌دانم كه عن قريب در معرض بيع من يريد شىء قليل فروخته خواهد شد،پس علم يقين را در اين راه مرتفعى نبوده است،اللّه تعالى عين اليقين را نصيب طالبين گرداند بحرمة الواصلين الى حق اليقين.

(الرمز)بندبندم مى‌لرزد از تعقل آن چيزى‌ك تمناى صادقان را فرض

عين است «فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ» ⁽¹⁾و مدار بر اغماض عين است با آن كه يقين مى‌دانم كه عاقبت مؤمنان و محبان آل محمد صلّى اللّه عليه و آله به خير است،تعيشم در دنيا مثل تعيش زندانيان و محبوسان است،پس از خلاص شدن از زندان اين چه خوف و اين چه بيم است«رحم اللّه امرأ عرف قدره»اين است حال من و مقدار من.

(المقصود)غرض از نوشتن اين چند كلمه كه زبان‌زد هر بزرگ و كوچك است نه قصد افاده است كه نسبت به ملازمان آن جناب توهم اين داعيه محض كفر است و نه غرض دانش و اظهار معرفت خود است كه قطره را با درياى محيط خودنمايى دليل جهل است،بلكه مطلوب آن است كه خود را بدين‌وسيله بخاطر فيض مآثر آن عالى‌مقدار كه هرگز از خانه محبتم قادر آمده است قدم بيرون ننهاده است:

اى قدم ننهاده هرگز از دل تنگم برون

حيرتى دارم كه چون در هر دلى جا كرده‌اى

برساند و طلب تجديد التفات خاطر آن خورشيد ذره‌پرور نمايد و خود را در سلك محبان و مشتاقان آن درگاه جاى دهد،اگرچه مآثر محبتم را چندان احتياجى باين اظهار نيست لكن«تهادوا تحابوا»وارد است،مرا بهتر از عرض اخلاص هديۀ نبود بدان اكتفا كردم و از آن هم اندكى ذكر كردم كه «الجرعة تدل على الغدير و الجفنة على البيدر الكبير»،اللّه تعالى ملازمت آن جناب را بار ديگر بزودى روزى اين مخلص گرداند بالنبى و آله الامجاد ⁽²⁾

مى‌زيست.در مولوى‌خانه با دده مصطفى ارتباط پيدا كرد.و در حكمت و عربيت استاد بود و تظاهر

نمى‌كرد.خط نسخ و ثلث را ماهرانه مى‌نوشت.شاه‌عباس او را براى نوشتن كتيبۀ مسجد جامع چلپى به

اصفهان خواند.از آمدن خوددارى كرد و سال بعد از فوت شاه‌عباس درگذشت؛از رباعيات اوست:-

شيخ ابو محمد عبد الباقى بن محمد بن عثمان خطيب بصرى

شيخ منتجب الدّين در فهرست گويد:ابو محمد يكى از شيوخ موجّه اصحاب ما و از ثقات ايشان بشمار است.او به رى آمد و مفيد عبد الرحمن نيشابورى به درس او حاضر مى‌شد.آثارى دارد از جمله:الحجج و البراهين فى امامة مولانا امير المؤمنين و اولاده الاحد عشر ائمة الدّين ديگر المذهب فى المذهب و ديگرى رسائل البصرة و كتاب الدلائل ⁽¹⁾.

بصره،به فتح با،مشهور و فصيح‌تر است و در هنگام نسبت به كسر با تلفظ مى‌شود و پس از با،صاد بى‌نقطۀ ساكن و راء مهملۀ مفتوحه و در آخر آن هاء است، بصرى منسوب به بصره مى‌باشد.

شيخ ابو الحسن عبد الجبار بن احمد بن ابو مطيع

شيخ منتجب الدّين گويد:وى فاضلى فقيه بود.كتاب الورع و كتاب الاجتهاد و كتاب القبلة و كتاب الآثار الدينية از تأليفات اوست و ما به روايت از شيخ وجيه الدّين عبد الملك بن سعيد داودى زيدى آثار او را ذكر مى‌كنيم.

مؤلف گويد:ممكن است زيدى منسوب به مذهب زيديه باشد ليكن عبد الجبار شيعه اثناعشرى بوده است.وجيه الدّين از زيديها بوده است،زيرا منتجب الدّين ترجمۀ ويژه‌اى براى او-با آنكه وجيه الدّين شيخ روايتش بوده است-در فهرست تدوين نكرده است ⁽²⁾.

سيد عبد الجبار بحرانى

وى از علماى روزگار امير سيد حسين مجتهد عاملى بوده است و در زمان شاه‌عباس بزرگ مى‌زيست،و آثارى دارد.اين مترجم غير از عبد الجبارى است كه ذيلا

نام برده مى‌شود 1.

سيد عبد الجبار بن حسين حسينى موسوى بحرانى

شيخ معاصر در امل الآمل ⁽¹⁾

-امل الآمل،ج 2،ص 142.

درگذشت و آثار او اشاره‌اى نكرده است.آرى،او از مردم قوبل بحرين بوده است و كتابى در مقتل

امير المؤمنين(ع)نوشته و در اوايل آن«خطبة البيان»را كه منسوب به حضرت مولى است ايراد كرده

است-م.

قاضى زين الدّين ابو على عبد الجبار بن حسين بن عبد الجبار بن محمد طوسى

او برادرزادۀ على بن عبد الجبار طوسى است.

منتجب الدّين گويد:عبد الجبار فقيهى واعظ و از موثقان است ⁽³⁾.

مؤلف گويد:مرادش از على بن عبد الجبار،قاضى جمال الدّين ابو الفتح على بن عبد الجبار بن محمد طوسى است كه در كاشان مى‌زيست.شاذان بن جبرئيل قمى از وى روايت كرده است.شرح حال قاضى ركن الدّين عبد الجبار بن على-عموزاده زين الدّين- پس از اين ايراد خواهد شد.

و همچنين در ذيل ترجمۀ شيخ كمال عبد الرحمن بن محمد بن ابراهيم عتايقى شارح نهج البلاغة خواهيم نوشت.عتايقى از چهار گونه شرحى كه براى تدوين شرح نهج البلاغۀ خود استفاده كرده است،شرح نهج البلاغۀ قاضى عبد الجبار است.

و محتمل است شرح نهج البلاغة از آثار قاضى زين الدّين ابو على عبد الجبار مترجم فعلى بوده باشد و يا از آثار يكى از سه تن قاضى باشد كه پس از اين به نام و نشان آنها اشاره خواهد شد،زيرا تا حال حاضر-كه سال 1108 هجرى بوده است-ندانسته‌ام كه

شرح مزبور از كدام يك از چهار تن قاضى است.

شيخ مفيد ابو الوفا عبد الجبار بن عبد اللّه بن على مقرى نيشابورى رازى

وى فاضلى عالم و كاملى علامه و شاگرد شيخ طوسى و ساير دانشمندان هم‌زمان او مى‌باشد و از ايشان هم روايت داشته است.

ابو الوفا در اصل از مردم نيشابور بود و در رى مى‌زيست.گاهى او را به‌عنوان عبد الجبار مقرى معرفى كرده‌اند بنابراين گمان تعدد در ميان نخواهد بود.

به‌طورى‌كه اظهار شد ابو الوفا از گروهى از جمله شيخ طوسى كه استادش بود روايت كرده است و من بر پشت نسخه‌اى از تبيان شيخ طوسى اجازۀ شيخ طوسى به شيخ ابو الوفا عبد الجبار را كه به خط شريف شيخ طوسى به شرح زير نوشته بود،ديدم و صورت اجازه اين است:«اين جزء كه هفتمين جزء تفسير است شيخ ابو الوفا عبد الجبار بن عبد اللّه رازى-ايد اللّه عزه-نزد من قرائت كرد و هنگام قرائت او شيخ ابو محمد حسن بن حسين بن بابويه و ابو عبد اللّه محمد بن هبة اللّه وراق طرابلسى و فرزندم ابو على حسن بن محمد هم حضور داشتند و به سماع آن نايل آمدند».و ذيل اجازه را چنين امضا كرده است و كتب محمد بن حسن بن على الطوسى و تاريخ آن ماه ذيحجۀ سال 455 هجرى بوده است.

فرزندش شيخ ابو الحسن يا شيخ ابو القاسم على بن عبد الجبار كه پيش از اين به نام او اشاره شد،از وى روايت كرده است.بطورى‌كه از مناقب ابن شهرآشوب استفاده مى‌شود گروه بسيارى از جمله،سيد ابو الفضل داعى بن على حسينى سروى،و شيخ ابو الرضا فضل اللّه بن على بن حسين كاشانى،و عبد الجليل بن عيسى بن عبد الوهاب رازى، و شيخ ابو الفتوح احمد بن على رازى،و محمد و على فرزندان على بن عبد الصمد نيشابورى،و محمد بن حسن شوهانى،و ابو على فضل بن حسن بن فضل طبرى به گفتۀ خود او در اعلام الورى روايت ابو على از عبد الجبار به اجازه بوده است.و ابو جعفر محمد بن على بن حسن حلبى،و مسعود بن على صوابى،و حسين بن احمد بن طحال مقدادى،و على بن شهرآشوب مازندرانى سروى پدر ابن شهرآشوب مشهور-رحمة اللّه

عليهم اجمعين-از وى روايت كرده‌اند.

نظير آنچه را از راويان نوشتيم شيخ نجيب الدّين هم در آخر كتاب الجامع بدان اشاره كرده است،با اين تفاوت كه ابو على محمد بن فضل طبرسى را به جاى ابو على فضل بن حسن بن فضل طبرسى آورده است،و چهار تن پس از او را كه در بالا ذكر كرديم ايراد نكرده است و همچنين عبد الجليل بن عيسى را هم از قلم انداخته است.

پيش از اين ذيل نام‌بردارى از شيخ ابو عبد اللّه جعفر بن محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوريستى ⁽¹⁾،نوشتيم:شيخ مفيد عبد الجبار-مترجم حاضر-از وى روايت كند.

طبرسى در اعلام الورى تصريح مى‌كند:شيخ عبد الجبار از شيخ طوسى و ديگر از اعلام روايت كرده است.

و از اواخر مجمع البيان طبرسى به دست مى‌آيد:وى از مفيد عبد الجبار بن عبد اللّه بن على رازى(مترجم حاضر)روايت كرده است.روايت از او،در ضمن نامه‌اى بوده كه عبد الجبار به خط خود براى او مرقوم داشته است و خود عبد الجبار از شيخ طوسى و از رئيس ابو الجوائز حسن بن على بن محمد كاتب و از شيخ ابو عبد اللّه حسن بن احمد بن حبيب فارسى ⁽²⁾روايت داشته است.

و از اوايل سند احاديث حسن بن ذكوان فارسى ⁽³⁾مصاحب حضرت مولى على عليه السّلام كه من آن را به خط وزيرى فاضل مشهور يافته‌ام،چنان برمى‌آيد:شيخ ابو عبد اللّه حسين بن احمد بن محمد طحال مقدادى،از شيخ مفيد سرور دانشمندان ابو الوفا عبد الجبار بن عبد اللّه بن على رازى،در شعبان 503 هجرى در شهر رى،روايت كرده است.خود ابو الوفا،از رئيس ابو الجوائز حسن بن على بارى روايت كرده است.

شيخ منتجب الدّين در فهرست مى‌نويسد:شيخ مفيد عبد الجبار بن عبد اللّه بن على مقرى رازى از فقهاى اصحاب ما بوده و در شهر رى مى‌زيسته و در روزگار او گروهى بسيار از سادات و دانشوران افتخار شاگردى او را داشتند.خود او از شاگردان شيخ

طوسى بوده است و همگى مصنفات شيخ را بر او قرائت كرده است و نيز سمت شاگردى سلارو ابن براج را داشته است.و آثارى به زبان عربى و پارسى در فقه به يادگار گذاشته است.شيخ امام جمال الدّين ابو الفتوح خزاعى همگى آثار او را به ما اجازه داده است ⁽¹⁾.

مؤلف گويد:ابن شهرآشوب در كتاب مناقب تصريح كرده است كه شيخ عبد الجبار از شاگردان شيخ طوسى بوده است خود ابن شهرآشوب بتوسط سيد ابو الفضل داعى يادشده ،از وى روايت مى‌كرده است.

شيخ عبد الجبار فرزند فاضلى داشته به نام شيخ ابو الحسن على بن عبد الجبار كه بزودى به شرح حال او اشاره خواهد شد.

ابن طاوس در مهج الدعوات گويد:شيخ ابو على فرزند شيخ طوسى-قدس سره- در مشهد امير المؤمنين عليه السّلام به سال 507 هجرى براى ما حديث نقل مى‌كرد.

همچنين شيخ مفيد شيخ الاسلام عين العلماء ابو الوفا عبد الجبار بن عبد اللّه بن على رازى در ماه شعبان سال 503 هجرى در مدرسۀ خودش در شهر رى براى ما حديث نقل مى‌كرد.همچنين سيد عالم التقى نجم الدّين كمال الشرف ذو الحسبين ابو الفضل المنتهى بن ابى زيد بن كاكا ⁽²⁾حسينى در خانه‌اش در جرجان در ماه ذيحجه سال 503 هجرى ما را حديث كرد.همچنين شيخ سعيد امين ابو عبد اللّه محمد بن احمد بن شهريار خازن مشهد امير المؤمنين على عليه السّلام به‌عنوان اجازه در ماه رجب سال 514 هجرى براى ما حديث نقل مى‌كرد،و همگى ايشان گفتند:براى ما حديث نقل مى‌كرد شيخ طوسى در مشهد مقدس غروى ⁽³⁾در ماه رمضان سال 458 هجرى،گفت:براى ما حديث نقل مى‌كرد ابو عبد اللّه حسين بن عبيد اللّه غضائرى و احمد بن عبدون و ابو طالب بن غروى و ابو الحسن صفار و ابو على حسن بن اسماعيل بن اشناس،گفتند:براى ما حديث نقل مى‌كرد ابو الفضل محمد بن عبد اللّه بن مطلب شيبانى،گفت:براى ما حديث نقل مى‌كرد محمد بن يزيد بن ابى الازهر بوشنجى نحوى،گفت:براى ما حديث نقل

مى‌كرد ابو الوضاح محمد بن عبد اللّه بن زيد نهلى،گفت:خبر داد مرا پدرم،گفت:شنيدم از حضرت امام ابو الحسن موسى بن جعفر عليهما السّلام تا به آخر حديث...

قاضى رکن الدّين عبد الجبار بن على بن عبد الجبار بن(محمد ظ)طوسى

کاشانى

شيخ منتجب الدّين او را به‌عنوان فقيه موجّه ستوده است ⁽¹⁾.

مؤلف گويد:ممكن است ركن الدّين پسرعموى قاضى زين الدّين ابو على عبد الجبار بن حسين بن عبد الجبار طوسى بوده باشد كه بزودى از وى نام برده شده است.

بلكه ظاهرا وى پسر قاضى جمال الدّين على بن عبد الجبار بن محمد طوسى كاشانى است كه در باب عين بى‌نقطه به نام او اشاره خواهد شد.

شيخ عبد الجبار بن على نيشابورى مقرى

شيخ معاصر در امل الآمل ⁽²⁾مى‌نويسد:وى فاضلى عالم و شايسته و از شاگردان شيخ طوسى بوده است.

مؤلف گويد:به گمانم مترجم حاضر،همان شيخ مفيد ابو الوفا عبد الجبار بن عبد اللّه بن على مقرى رازى است كه پيش از اين از وى ياد كرديم،زيرا عبد الجبار در اصل از مردم نيشابور بود و در رى مى‌زيست و علت اتحاد اين دو نام،روزگار،لقب و نام جد مى‌باشد و حذف نام پدر و انتساب به جد در شرح حال اشخاص شايع مى‌باشد.

قاضى عبد الجبار بن فضل اللّه بن مسکن

منتجب الدّين در فهرست گويد:وى فقيهى صالح بوده است 3.

مؤلف گويد:نام فرزندش على كه از علما بوده است پس از اين يادآورى خواهد شد.

عبد الجبار بن محمد طوسى

شيخ معاصر در امل الآمل مى‌نويسد:وى از فضلا بوده و از شيخ ابو جعفر طوسى روايت كرده است ⁽¹⁾.

مؤلف گويد:از اجازۀ شيخ محمد،سبط شهيد ثانى به ملا محمد امين استرآبادى برمى‌آيد:فرزندش قاضى جمال الدّين على بن عبد الجبار-كه پس از اين ترجمۀ او خواهد آمد-از وى روايت كرده است.و از نواده‌اش عبد الجبار بن على بن عبد الجبار پيش از اين نام‌بردارى شده است.

و نيز گفته است:بعيد نيست كه عبد الجبار طوسى،همان قاضى ركن الدّين عبد الجبارى باشد كه پيش از اين از او ذكرى به ميان آمده است و در اينجا اختصار در نسبت رعايت گرديده است.

سيد عبد الجبار بن معيه حسنى نسابه

وى از اجلاّى دانشوران بوده است و ظاهرا از سلسلۀ ابن معيۀ مشهور بوده باشد و خواهرزاده‌اش سيد ابو البركات عمر كه در كوفه به شريف عمر معروف بوده است از وى روايت كرده است.

بطورى‌كه از كتاب انساب سيد احمد بن على بن حسين حسنى نسّابه شاگرد سيّد تاج الدّين بن معيّه به دست مى‌آيد سيد ابو البركات دانشورى بوده و عمرى دراز يافته و در روايت اخبارى كه ديگرى در آن مشاركت نداشته است منحصربه‌فرد بوده است.

شيخ عبد الجبار مقرى

پيش از اين به‌عنوان شيخ مفيد ابو الوفا عبد الجبار بن عبد اللّه بن على مقرى نيشابورى رازى نام برده شده است بنابراين مغايرتى بين اين دو نام نيست.

قاضى عبد الجبار بن منصور

منتجب الدّين در فهرست گويد:وى فاضلى فقيه بوده است ⁽¹⁾

-امل الآمل،ج 2،ص 143؛ [1]فهرست منتجب الدّين،ص 129،132. [2]

شيخ واعظ نصير الدّين عبد الجليل بن ابو الحسين بن فضل قزوينى

منتجب الدّين در فهرست گويد:وى دانشورى زبان‌آور و متدين بوده است 2.كتاب بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضائح الروافض ⁽²⁾كتاب البراهين فى امامة امير المؤمنين عليه السّلام كتاب السؤالات و الجوابات در هفت مجلد كتاب مفتاح التذكير كتاب تنزيه عائشة از آثار او مى‌باشد.

مؤلف مى‌گويد:از بعضى از مواضع نسب وى به شكل ديگر استفاده مى‌شود.و من خود بر پشت كتاب المثالب پيش‌يادشده توصيف او را چنين ديده‌ام:اين كتاب را صدر امام نصير الدّين ركن الاسلام سلطان العلماء ملك الوعاظ عبد الجليل بن حسين بن ابو الفضل قزوينى تأليف كرده است.

و از كتاب نقض الفضائح او برمى‌آيد:وى واعظى بلندپايه بوده است.

و نيز از كتاب مثالب وى استفاده مى‌شود:رسالۀ مختصرى در جواب ملحدان و شبهه‌هاى آنان داشته كه يك سال پيش از مثالب تأليف كرده است.

پوشيده نيست مراد از تنزيه العائشة كه قزوينى تأليف نمود در اين است كه وى منزه از زنا بوده است نه آنكه معصوم و منزه از معاصى بوده باشد،زيرا شيعه او و همگى همسران پيغمبر اكرم(ص)و همسران ساير انبياء را منزه از زنا مى‌داند و اخبارى هم كه در اختيار دارد حاكى از تنزه آنان از بدعملى است.شگفت از علماى عامه با تعصبى كه به‌عنوان ام‌المؤمنين نسبت به وى دارند،معتقدند كه علماى خاصه به او نسبت زنا داده‌اند،با آنكه خود آنها در بعضى از تفسيرهاشان وى را زناكار قلمداد كرده‌اند و علماى خاصه كه همسران پيغمبر(ص)را پاكيزه از چنان عملى مى‌داند[تا جايى كه در

قدرت قلمى ايشان بوده است.]نسبتى را كه آنان به وى داده‌اند،انكار كرده‌اند.

قاضى نور اللّه در مجالس المؤمنين گويد:شيخ اجل عبد الجليل قزوينى رازى از اذكياى علماى اعلام و اتقياى مشايخ جليل القدر بوده و در زمان خود به علوّ فطرت وجودت طبع بر ساير اقران امتياز داشته تا آنكه چون بعضى معاصران او از غلات سنيان شهر رى و ناصبيان وادى ضلالت و غىّ مجموعه‌اى در رد مذهب شيعه تأليف نمود علماى شيعه كه در رى و آن نواحى بودند به اتفاق‌نظر دادند كه شيخ عبد الجليل اولى و احق است به آنكه متصدى دفع و نقض آن شود و آخر او تأليف كتابى شريف در نقض آن مجموعه توفيق يافت و عنوان آن را به نام نامى و اسم سامى حضرت صاحب الزمان امام محمد بن الحسن المهدى صاحب الامر مزين ساخت ⁽¹⁾.

پس از اين،عبارتى از اوّل كتاب و خطبۀ آن را متذكر شده است.در پى آن،پاره‌اى از فوائد و لطايف آن كتاب را در ذيل ترجمه او ايراد كرده است و متصرفاتى از آن را در مطاوى كتاب مجالس المؤمنين يادآورى كرده است و مى‌نويسد:«و چون وجود آن نسخه به غايت نادر است و مع هذا آنچه از نسخ آن به نظر اين قاصر رسيده به غايت سقيم است.

لاجرم ذكر شطرى از لطايف او را كه بعد از تأمل و فكر بسيار تصحيح نموده يا محصل از آن را فهميده مغتنم دانسته به آن اشتغال مى‌نمايد.»

مؤلف گويد:طى پاره‌اى از حكايات او كه در مجلس اندرزش ايراد نموده به دست مى‌آيد:عبد الجليل در سال 550 هجرى ⁽²⁾

او در كتاب مذكور آن است كه گفته:در شهور خمسين و خمسمائة،مرا در روز آدينه به مدرسۀ بزرگ خود

مجلس وعظ بود.»-م.

اوايل پنجم هجرى بوده است و ظاهرا وى برادر حسين بن ابى الحسين پيش‌يادشده بوده باشد.او پس از-

و كتاب مثال النواصب كه در امامت تأليف شده كتابى لطيف و مشتمل بر نكات مفيد بسيار مى‌باشد و نسخۀ كهنى از آن،هم‌اكنون در اختيار من مى‌باشد.و نسخه‌هايى چند،از جمله نسخۀ كهنى از آن را در نزد ملا ذو الفقار ديده‌ام.

از اوايل اين كتاب روشن مى‌شود كه عبد الجليل آن را پس از سال 556 هجرى به درخواست امير نقيب شرف الدّين ملك النقباء سلطان عترت طاهره ابو الفضل محمد بن على المرتضى در قزوين تأليف كرده است.

شيخ محقق رشيد الدّين ابو سعيد عبد الجليل بن ابى الفتح بن مسعود بن

عيسى متکلم رازى

رشيد الدّين در فن كلام و اصول استاد علماى عراق بوده است.

منتجب الدّين گويد:رشيد الدّين در فن مناظره،مهارتى به كمال و دانشورى حاذق بوده است ⁽¹⁾.

رشيد الدّين آثارى دارد:نقض التصفح ابو الحسين بصرى،الفصول فى الاصول على مذهب آل الرسول،جوابات على بن ابو القاسم استرآبادى معروف به بلقمران جوابات شيخ مسعود صوابى،مسألة فى المعجز،مسألة فى الامامة،مسألة فى المعدوم،مسألة فى الاعتقاد،مسألة فى نفى الرؤية.

منتجب الدّين گويد:من او را ديده‌ام و برخى از آثارش را بر او قرائت كردم.

مؤلف گويد:در ذيل نام‌بردارى از شيخ فقيه ثقه معين الدّين أمير كابن ابو اللجيم بن أميره المصدرى العجلى ⁽²⁾يادآور شديم كه معين الدّين استاد شيخ امام رشيد الدّين عبد الجليل

رازى است كه از محققان بوده است و گويا مراد از عبد الجليل رازى،مترجم حاضر بوده است.

پس از اين ذيل نام‌بردارى از شيخ عالم ابو سعيد عبد الجليل بن عيسى بن عبد الوهاب رازى خواهيم گفت كه ممكن است ابو سعيد همين مترجم فعلى بوده باشد بلكه از نظر من ظاهرا اين دو تن همان شيخ نصير الدّين عبد الجليل بن ابو الحسين بن فضل قزوينى است كه پيش از اين به شرح حال او اشاره كرديم.

شيخ رشيد الدّين عبد الجليل بن ابى المکارم بن ابى طالب

منتجب الدّين در فهرست او را به‌عنوان واعظ معرفى كرده است ⁽¹⁾

-امل الآمل،ج 2،ص 144.

مؤلف گويد:مناسب است اين مترجم را با رشيد الدّين ابو سعيد كه در بالا نام برده شده است يكى ندانيم هرچند ابو سعيد هم واعظ بوده است.

آرى بعيد نيست كه مترجم حاضر همان عبد الجليل مؤلف نقض الفضائح بوده باشد كه قاضى نور اللّه در مجالس المؤمنين از وى نام برده است.

سيد امير عبد الجليل حسينى قارى

وى فاضلى صالح بود و در قرائت قرآن مهارتى ويژه داشت و من در شهر رشت -از بلاد گيلان-رسالۀ فارسى علم القراءة از آثار او را ديده‌ام و ممكن است از دانشوران روزگار صفويه بوده باشد.

شيخ عبد الجليل بن عبد محمد

وى برادر شيخ عبد الغفار است كه در آينده به نام و نشان او اشاره خواهيم كرد.

شيخ معاصر در امل الآمل گويد:وى شيخى با جلالت و شايسته‌اى باكمال بوده است آثارى دارد:از جمله بيطارنامه كتاب قولنامه حاشيه على الهندى 2.

مؤلف گويد:گمان ندارم عبد الجليل ⁽¹⁾

گويد:شيخ عبد الجليل،معاصر با شيخ حر عاملى بوده است و شيخ در امل الآمل او را به فضيلت ستوده

است و همين كتاب را از وى ياد كرده است،ليكن همان گونه كه در بالا هم ملاحظه مى‌شود،صاحب

رياض مقام فضل او و برادرش را انكار نموده است.شيخ عبد الجليل فرزندى داشته به نام عبد محمد كه

سيد عبد اللّه در اجازه‌اش از وى نام مى‌برد.

اين اجازه را جناب حجة الاسلام آقاى حاج سيد محمد على روضاتى دام عزه كه به خط خود

مرقوم داشته،براى اينجانب مرحمت داشته‌اند،در آنجا مى‌نويسد:عبد محمد فرزند شيخ عبد الجليل،

فاضلى هوشمند و منشى اديب و خوش‌نويس و انديشمندى بامتانت بود،ولى بيشتر اوقاتش را به تعطيلى

مى‌گذراند.وى در اصل از حويزه بود و بسيارى از اوقات را در ديگر از بلاد خوزستان به سر مى‌برد و

گاهى هم به شوشتر مى‌آمد و همراه پسرعمويش قاضى عبد الحسن بن عبد الغفار زيست داشت.در اواخر

عمر به اصفهان رفت و همان‌جا در سال 1128 هجرى درگذشت-م.

شيخ عالم رشيد الدّين ابو سعيد عبد الجليل بن عيسى بن عبد الوهاب رازى

منتجب الدّين گويد:وى متكلمى فقيه و متبحر و استاد دانشوران عصرش بوده است.با مخالفان مناظرات و گفتگوهاى مشهورى دارد و در فن كلام آثارى به وجود آورده است.شيخ معاصر در امل الآمل پس از يادآورى كلام منتجب الدّين مى‌نويسد:

ابو سعيد بزرگوارى جليل القدر و از مشايخ ابن شهرآشوب مى‌باشد و از ابو على(فرزند شيخ طوسى)روايت كرده است.خود ابن شهرآشوب در معالم العلماء مى‌نويسد:شيخ رشيد عبد الجليل بن عيسى بن عبد الوهاب رازى آثارى دارد،از جمله مراتب الافعال،نقض كتاب التصفح ابو الحسين ليكن اين كتاب را به اتمام نرسانيده است.

مؤلف گويد:ابن شهرآشوب در باب القاب از معالم از وى نام برده است كه رشيد از القاب مشهور او مى‌باشد ⁽¹⁾

مناسبت رشيد الدّين-كه لقب مشهور او بوده است-در باب القاب به‌عنوان«شيخى»از او ياد كرده

است.معالم العلماء،ص 145 و [1]امل الآمل،ج 2،ص 144.

مؤلف امل الآمل گويد:پيش از اين نقض كتاب التصفح را در ذيل آثار عبد الجليل بن ابو الفتح ياد كرديم و ممكن است هر دو تن كتابى در نقض كتاب ابو الحسين نوشته باشند،زيرا با اطلاعاتى كه ابن شهرآشوب از آثار استادش داشته است و همچنين توجهى كه منتجب الدّين به آثار اعلام داشته نمى‌توان گفت اشتباهى براى اين دو دانشور مطلع صورت گرفته باشد و ممكن است هر دو نام عبد الجليل اسم شخص واحد بوده باشد كه در اينجا به‌عنوان جدّ و در آنجا به نام پدر معرفى شده باشد.با اين تصور جا ندارد كه منتجب الدّين از او با دو عنوان ياد كند و با فاصلۀ كمى از آنها به دو گونه شناسايى ياد كرده باشد و دليل بر اين احتمال آن است كه از هر دو تن با يك كنيه و يك نسبت و يك كتاب و امثال اين‌ها ياد نموده است.

مؤلف گويد:ابن شهرآشوب در مناقب تصريح كرده است كه عبد الجليل از

مشايخ او بوده است و از شيخ ابو الوفا عبد الجبار بن على مقرى رازى روايت كرده است.

و سپس مى‌افزايد:نظر من آن است كه هر دو تن عبد الجليل يكى بوده‌اند و شگفت اينجاست كه ابن شهرآشوب در معالم العلماء در باب القاب از وى ياد كرده،با آنكه در آنجا به نامش تصريح نموده و او را به لقب رشيد معرفى كرده است.

ازاين‌پس در باب ميم خواهد آمد:سيد امام شهاب الدّين محمد بن تاج الدّين بن محمد بن حسين بن محمد حسينى كيسكى از مترجم حاضر روايت كرده است.

مؤلف گويد:مترجم حاضر با شيخ واعظ نصير الدّين عبد الجليل بن ابو الحسين بن فضل قزوينى كه پيشتر ذكرش رفت يكى بوده است،بلكه مترجم حاضر با شيخ عبد الجليل قزوينى رازى كه قاضى نور اللّه شوشترى،در بسيارى از مواضع مجالس المؤمنين از كتاب او مطالبى نقل كرده است يكى مى‌باشد.

شيخ عبد الحسين بن عجرش عاملى

شيخ معاصر در امل الآمل گويد:عاملى از فضلاى باشخصيت عصرش بوده و از معاصران شهيد ثانى و فرزندش(صاحب معالم)مى‌باشد و از هر دو بزرگوار پرسشهايى داشته كه من هر دو بخش سؤال و جواب را ديده‌ام.كتابهايى به خط او،كه تاريخ كتابت برخى از آنها سال 924 هجرى بوده است،ديده‌ام ⁽¹⁾

امل الآمل(ج 1،ص 107)974 مى‌باشد.

ملا عبد الحکيم بن شمس الدّين سيالکوتى هندى مدرس شاه جهان آباد

وى از بزرگان علما و از مشاهير فضلاى سرزمينهاى هندوستان بوده است و در آن سرزمين در كمال عظمت مى‌زيسته و سلطان آنجا هم از وى كمال تجليل را به عمل مى‌آورده است.او در روزگار خودش داناى عصر و علامۀ دهر بشمار مى‌آمده و در

كليۀ علوم آن زمان مهارت داشته و در روزگار ما درگذشته ⁽¹⁾و حواشى و تأليفات پسنديده و مشهورى داشته كه همگى آنها مورد استفادۀ دانشوران قرار گرفته است.

قابل توجه است كه مردم روزگارش او را از علماى اهل سنت بشمار مى‌آوردند.

بطورى‌كه وصيت او را به فرزندش(ابو الهادى)از يكى از موثقان اهل يزد-كه به شهرهاى هند سفر كرده بود-شنيدم كه دليل بر تشيع و حسن عقيدۀ او بوده است.از قرينۀ اين وصيت به دست مى‌آيد:كه وى تمام عمرش را در هندوستان به تقيه مى‌گذراند، و كتابهاى شيعه را در صندوقى سربسته كه بر آن قفلى زده بود محفوظ داشته و كليد آن صندوق در دست خودش بوده است.و از جملۀ آنها كتب اربعۀ شيعه و ديگر از آثار شهيد از مشهور و غير مشهور بوده است.در آن صندوق زير همۀ آن كتابها،رسالۀ مجزايى از آثار او بوده كه مجلّد نبوده و در نهايت زيبايى ترتيب يافته بوده است.اين رساله كه نزديك به سه‌هزار بيت است كه در امامت تأليف شده و مشتمل بر ادله‌اى است كه شيعه در اثبات امامت اقامه نموده است و در ضمن آن به ابطال ادلۀ اهل سنت اشاره كرده است و در ضمن وصيت به فرزندش ابو الهادى گوشزد كرده تا بدان رساله توجه دقيق پيدا كند و مضامين آن را مورد عمل خود قرار دهد.

همان شخص موثق نقل كرد كه آن رساله را ديده است و همان رساله را فاضل جليل القدر ميرزا معزّ الدّين محمد بن ميرزا فخر الدّين محمد مشهدى در شهر اكبرآباد هندوستان به خط خود استنساخ نموده است.

از آثار او حاشيۀ تفسير بيضاوى است كه حاشيۀ مبسوطى است كه بر تفسير بيضاوى تعليق نموده است و در نهايت ارزندگى تأليف يافته است و من مجلدى از آغاز آن را در شهر هرات ديده‌ام،و اين بخش از حواشى اوست كه بر جزء اوّل قرآن كريم تدوين كرده است.اين حواشى را بنا به درخواست سلطان شاه جهان محمد پادشاه هند تنظيم كرده و آن‌چنان‌كه پيداست بيشتر از اين مقدار به تأليف آن توفيق حاصل نكرده است.

و از آثار او حاشيه‌اى است بر... ⁽¹⁾

او پرداخته‌اند،آثار او را اين‌چنين نام برده‌اند:تكملۀ حاشيۀ عبد الغفور بر شرح جامى،ترجمۀ فارسى

غنيه الطالبين عبد القادر گيلانى،حاشيۀ مقدمات اربعه،تلويح،حاشيۀ مطول،حاشيۀ شرح مواقف،حاشيۀ

شرح تفتازانى،حاشيۀ شرح عقائد دوانى،حاشيه بر حاشيه خيالى،حاشيه شرح شمسيه،حاشيه شرح مطالع،

الدرر الثمينة در اثبات واجب،حاشيه بر حاشيه شرح حكمة العين،حاشيه بر حاشيۀ ميبدى،حاشيه بر حاشيه

راح الارواح،معروف‌ترين آثار او در حال حاضر حاشيۀ مطول است كه مجزا و همراه مطول به طبع رسيده

است و از كتابهاى ريحانة الادب و [1]نزهة النواظر و خلاصة الآثار و امثال آنها روشن مى‌شود:وى از مردم

سيالكوت پنجاب هند بوده و از شاگردان ملا كمال الدّين كشميرى است.به شيخ احمد سربندى ارادت

مى‌ورزيد و از سوى او به آفتاب پنجاب ملقب گرديده است.جهانگير شاه كه علاقه‌اى به وى داشته دوبار

او را در ترازو گذارده و هم‌وزن او نقره كشيده و به وى داده است،و هر ماه يك لك روپيه مشاهره براى او

معين كرده بود.شصت سال بر كرسى تدريس تكيه زده و در 18 ربيع الاول سال 1068 هجرى در

سيالكوت درگذشته و همان‌جا مدفون شده است.

مؤلف خزينة الاصفيا در تاريخ خود گويد:

چو عبد الحكيم آن ولى خدا ز دنياى دون شد به جنت مقيم

ندا شد پى سال تاريخ او «ولى مخزن علم عبد الحكيم»

سيد عبد الحميد حسينى نجفى جدّ سيد بهاء الدّين على بن سيد

غياث الدّين عبد الکريم حسينى نجفى

وى فاضلى عالم و كامل بوده و روايات بسيارى نقل كرده است و نواده‌اش بهاء الدّين در كتاب الدر النضيد فى تعازى الامام الشهيد و ديگر از آثارش از وى روايت كرده است.

در پى آنچه نوشته شد بعيد نيست مترجم حاضر با يكى از دو تن سيدى كه ذيلا ياد كرده مى‌شوند يكى باشد،بلكه حقيقت هم همين است.

باز يادآورى مى‌شود:سيد على بن عبد الكريم بن عبد الحميد در كتاب

الانوار المضيئة از جدّش سعيد حميد روايت مى‌كند و مرادش همين مترجم است.

سيد جلال الدّين عبد الحميد بن عبد اللّه بن تقى حسنى نسّابه

⁽¹⁾

كه مؤلف اين كتاب بر آن تعليقه نوشته است،چنين آمده است:«سيد جلال الدّين بن عبد الحميد بن ثقفى»

و ما نسب او را بدين‌طريق تصحيح كرديم،سيد جلال الدّين بن عبد الحميد بن عبد اللّه بن تقى حسنى

نسّابه-م.

وى از بزرگان دانشوران اماميه است و از شريف ابو تمام محمد بن هبة اللّه بن عبد السميع هاشمى روايت مى‌كند.

شيخ معاصر در امل الآمل گويد سيد جلال الدّين بن عبد الحميد بن ثقفى از صلحاى فاضل بوده است و فخار بن معدّ از وى روايت كرده است.

مؤلف گويد:ظاهرا جلال الدّين همان بزرگوارى است كه ابن فهد حلى از فرزندش(سيد مرتضى بهاء الدّين على بن سيد عبد الحميد نسّابه)روايت كرده است.

مرادم از فرزند وى،سيد مرتضى علم الدّين على بن عبد الحميد بن فخار بن معدّ حسينى موسوى نمى‌باشد.بلكه معتقدم كه سيد جلال الدّين عبد الحميد(مترجم حاضر)با سيد جلال الدّين عبد الحميد-كه ترجمۀ او خواهد آمد-يكى است.

يادآورى مى‌شود،در يكى از مواضع مزار كبير محمد بن جعفر مشهدى چنين آمده است:سيد اجلّ عالم عبد الحميد بن تقى عبد اللّه بن اسامه علوى حسينى-رضى اللّه عنه- در ماه ذيقعدۀ سال 580 هجرى درحالى‌كه در جامعين حلّه بر او قرائت كرده‌ام،مرا خبر داد و گفت خبر داد ما را شيخ مقرى ابو الفرج احمد بن حشش قرشى،از ابو الغنائم محمد بن على بن ميمون قرشى،از شريف ابو عبد اللّه محمد بن على بن حسن بن عبد الرحمن علوى،از ابو تمام عبد اللّه بن احمد بن عبيد اللّه انصارى،از عبيد اللّه بن كثير عامرى،از محمد بن اسماعيل احمسى،از محمد بن فضيل،از محمد بن سوقه از ابراهيم نخعى از علقمة بن اسود،از عبد اللّه بن اسود،از عبد اللّه بن مسعود.تا آخر سند...

مؤلف گويد:حقيقت آن است كه عبد الحميد در اين سند،با عبد الحميد مترجم حاضر يكى است،تنها اسامة به نسّابه و يا نسّابه به اسامه تصحيف شده است.

سيد نسّابه و زينت سرير نقابت جلال الدّين عبد الحميد بن سيد

شمس الدّين شيخ الشرف ابو على فخار بن معد بن فخار بن احمد علوى حسينى

موسوى حائرى حلّى

وى از دانشوران باجلالت و بزرگان باكفايت است نسب او را به شرح زير ذكر كرده‌اند:سيّد امام و نسب‌شناس روزگار خودش جلال الدّين عبد الحميد بن فخار بن معدّ بن فخار بن احمد بن محمد بن ابو القاسم ⁽¹⁾

ابى الغنائم آمده است.

مى‌باشد-م.

در پى آنچه اظهار شد در بعضى از مواضع كتاب حموينى نيز چنين آمده است:

خبر داد مرا سيّد نسّابه جلال الدّين احمد بن عبد الحميد بن فخار بن معدّ موسوى،از نقيب شرف الدّين عبد الرحمن بن عبد الشمس هاشمى.حقيقت آن است كه لفظ«احمد»و«ابن» زائد باشد و يا اصل آن ابو احمد عبد الحميد بوده و تصحيف شده است.

در جاى ديگر از فرائد السمطين آمده است:جلال الدّين فخار بن سعد موسوى، بطور كتابت از عبد الرحمن بن عبد السميع به طريق اجازه روايت كرده است.

مؤلف گويد:در كتاب مزار شيخ طوسى در آغاز سند يكى از زيارتهاى حضرت سيد الشهداء عليه السّلام،اين عبارت آمده است:براى من حديث نقل مى‌كرد سيد اجل عالم اوحد جلال الدّين سيد الشرف ذو الحسبين عبد الحميد بن تقى-كه خدا سايه‌اش را پاينده بدارد و به بقاى او بيفزايد و مرتبه‌اش را عالى گرداند-گفت:حديث كرد ما را ست العشيره دختر احمد بن سعيد بن محمد بصرى مهلّبى در كوفه در منزل خودش،روز سه‌شنبه سيزدهم شوال سال 566 هجرى،گفت:براى من حديث كرد جدّ پدرى‌ام حافظ ابو الغنائم محمد بن على بن ميمون برسى-كه خدا دوامش را طولانى فرمايد-از لفظ خودش و من مى‌شنيدم در تاريخ جمادى الاولى سال 510 هجرى،گفت:خبر داد ما را ابو الفرج احمد بن على بن مشيش القرشى بطورى‌كه بر او قرائت شد،گفت:خبر داد ما را حافظ محمد بن على بن ميمون برسى به‌عنوان اجازه،گفت:خبر داد ما را شريف ابو عبد اللّه محمد بن على بن حسن بن عبد الرحمن علوى-رضى اللّه عنه-گفت:خبر داد ما را ابو الحسين محمد بن حسين بن جعفر حارثى بطورى‌كه بر او قرائت شد،گفت:خبر داد ما را ابو جعفر محمد بن عماد بن محمد بن عطار،گفت:براى من نقل مى‌كرد على بن حسين بن كعب،گفت:حديث كرد مرا اسماعيل بن صبيح يشكرى،از حسن بن سعيد احمسى،از جابر بن جعفى،از ابو عبد اللّه عليه السّلام تا به آخر روايت...

بارى،سيد علم الدّين مرتضى على بن عبد الحميد،از پدرش عبد الحميد روايت مى‌كرده و خود عبد الحميد از پدرش فخار از نقيب عبد الرحمن بن عبد السميع هاشمى واسطى بطور اجازه،از شاذان بن جبرئيل بن اسماعيل قمى روايت مى‌كرده و من اين سند را در چند موضع ديده‌ام:از جملۀ آنها سندى بوده كه در بعضى از روايتها به مشاهدۀ من رسيده است.

سيد فخار پدر عبد الحميد و فرزندش سيد علم الدّين مرتضى على بن عبد الحميد از بزرگان فقها و مشاهير ايشان مى‌باشد و بزودى شرح حال آنها خواهد آمد.همان گونه كه ذكر گرديد پسرش علم الدّين از وى روايت كرده است.

سيد جلال الدّين عبد الحميد استاد سيد عبد الكريم بن احمد بن طاوس حسنى

مؤلف فرحة الغرى بوده است و من صورت اجازه‌اى كه سيد عبد الحميد به وى داده است در پشت كتاب المجدى تأليف سيد شريف ابو الحسن على بن محمد بن على علوى عمرى نسابه،در شهر تبريز ديده‌ام.و از آن اجازه چنين برمى‌آيد:سيد جلال الدّين از پدرش سيد فخار بن معدّ روايت كرده است.

علاوه بر ابن طاوس،سيد فخر الدّين على بن سيد عز الدّين محمد بن محمد بن على بن اعرج حسينى عبيدلى جد سيد ابو عبد اللّه عميد الدّين عبد المطلب بن سيد مجد الدّين ابو الفوارس محمد بن سيد فخر الدّين على يادشده از وى روايت كرده است.

از اجازۀ ملا حاج حسين نيشابورى به ملا نوروز تبريزى،استفاده مى‌شود:شيخ سديد الدّين يوسف پدر علامۀ حلّى از سيد عبد الحميد،از سيد جليل فخار بن معد موسوى روايت كرده است.ظاهرا مراد ملا حاج حسين از سيد عبد الحميد مترجم حاضر بوده است.درعين‌حال،گفتار حاجى مزبور از دو جهت مورد نظر است،يكى آنكه پدر علامه بدون واسطه از خود سيد فخار پدر عبد الحميد روايت كرده است.دوم آنكه ظاهر سياق كلام ملا حاجى آن است كه معتقد نبود سيد عبد الحميد فرزند سيد فخار بوده باشد، با آنكه معظم‌له فرزند سيد فخار است.

به دنبال آنچه گفته شد استاد استناد ما-قدس اللّه روحه-در مجلد دوم از كتاب صلاة بحار الانوار از عتيقى چنين نقل كرده است:خبر داد مرا سيد اجل عبد الحميد بن فخار بن معدّ علوى حسينى حائرى در سال 767 هجرى،گفت:خبر داد مرا پدرم- رضى اللّه عنه-از تاج الدّين حسن بن على بن دربى،از محمد بن عبد اللّه بحرانى،از ابو محمد حسن بن على،از على بن اسماعيل،از يحيى بن كثير،از محمد بن على قرشى،از احمد بن سعيد،از على بن حكم،از ربيع بن محمد سلمى،گفت:قرائت كردم بر عبد اللّه بن سليمان،گفت:از حضرت صادق عليه السّلام شنيدم،تا آخر حديث...

و در اواخر كتاب مزار بحار نيز از كتاب عتيقى چنين نقل كرده است:خبر داد مرا سيد عبد الحميد بن فخار بن معدّ حسينى به قرائتى كه بر او شد و با اصل سماعش كه به خط پدرش بود مقابله گرديد،گفت خبر داد مرا پدرم،از حسن بن على دربى،از محمد بن عبد اللّه شيبانى،از ابو محمد حسن بن على،از على بن اسماعيل،از زكريا بن يحيى بن كثير،

از محمد بن على قرشى،از احمد بن سعيد،از على بن حكم،از ربيع بن محمد،از ابن سليم از حضرت صادق عليه السّلام.

مؤلف گويد:گفتۀ استاد استناد ما:«كتاب عتيق يادشده،همان كتاب مجمع الدعوات ابو الحسن محمد بن هارون بن موسى تلّعكبرى بوده باشد ⁽¹⁾.»محل تأمل است،زيرا پسر تلّعكبرى از معاصران مفيد و همتايان او بوده است و بطورى‌كه پيش از اين گفته شد مؤلف كتاب عتيق سالها پس از شيخ مفيد مى‌زيسته و از متأخران است.

شيخ معاصر در امل الآمل مى‌نويسد:سيد جلال الدّين عبد الحميد بن فخار بن معد بن فخار موسوى فاضلى محدث و كثير الرواية بوده و از شاگردان ابن شهرآشوب از وى روايت مى‌كرده و اثرى دارد كه حسن بن سليمان بن خالد حلّى در مختصر البصائر از وى روايت كرده است.

مؤلف گويد در اينكه جلال الدّين با يك واسطه از ابن شهرآشوب روايت مى‌كرده محل تأمل است ولى به اين طريق-كه پدرش سيد فخار از شاذان بن جبرئيل روايت كرده و شاذان هم‌درجۀ با ابن شهرآشوب بوده است-مى‌توان دفع اشكال كرد.

بعيد نيست كه نقيب عبد الرحمن يادشده برادرزادۀ هبة اللّه بن عبد السميع هاشمى باشد كه نام فرزندش محمد را در ذيل شرح حال سيد جلال الدّين عبد الحميد پيش‌يادشده متذكر شديم ليكن روايت كردن سيد عبد الكريم بن طاوس از سيد جلال الدّين آن هم با يك واسطه خالى از تأمل نبوده است.

يادآورى مى‌شود كه سيد جلال الدّين نسّابه(مترجم حاضر)با سيد جلال الدّين عبد الحميد سابق الذكر يكى بوده است.

اكنون دراين‌باره اشكالى به نظر مى‌رسد كه شهيد ثانى در ذيل برخى از سندهايى كه منتهى به صحيفۀ كامله مى‌شود مى‌نويسد:«سيد تاج الدّين بن معيه صحيفه مباركه را از گروهى از جمله جلال الدّين بن كوفى،از نجم الدّين بن سعيد و از علم الدّين مرتضى على بن عبد الحميد بن محمد از پدرش عبد الحميد و همگى از فخار،از شيخ محمد بن

محمد بن هارون معروف به ابن كمال،از ابو طالب حمزه بن شهريار روايت كرده‌اند».

به گفتۀ شهيد ثانى:«همگى از فخار روايت كرده‌اند»،يعنى نجم الدّين بن سعيد و عبد الحميد از وى روايت كرده‌اند.اشكالى محتمل آن است كه آيا مراد وى از سيد علم الدّين مرتضى فرزند سيد جلال الدّين عبد الحميد مترجم حاضر است؟در اين صورت نام جدّ او محمد نبوده است.اشكال دوّم آنكه از ظاهر سياق عبارت وى به دست مى‌آيد كه فخار جدّ علم الدّين نباشد.اشكال سوم آن است كه شهيد ثانى وى را به عنوان سيادت معرفى نكرده است و هرگاه بگوييم مرادش آن است كه علم الدّين فرزند سيد عبد الحميد نباشد و اين تصور اشكال ديگرى به وجود مى‌آورد كه ما به عالم ديگرى دست نيافته‌ايم كه هم‌درجه با او بوده باشد.

سيد نظام الدّين ابو طالب عبد الحميد

رجال سيد على بن عبد الحميد حسينى نجفى مى‌نويسد:وى از اجلّۀ علما بوده و روزگارش نزديك به روزگار علاّمه حلّى است.ظاهر سياق عبارت رجال مزبور حاكى از آن نيست كه سيد عبد الحميد پدر مؤلف اين رجال بوده باشد و ممكن است يكى از اعلامى باشد كه در ذيل اين ترجمه به نام آنها اشاره مى‌شود.

عبد الحميد بن محمد

بطورى‌كه از يكى اسانيد شهيد ثانى كه منتهى به صحيفۀ كامله شده است برمى‌آيد:عبد الحميد از فخار از شيخ محمد بن محمد بن هارون معروف به ابن كمال روايت كرده و فرزندش علم الدّين مرتضى على بن عبد الحميد از وى روايت داشته است.

پيش از اين يادآور شديم و حق آن است كه مترجم حاضر با سيد جلال الدّين عبد الحميد يكى باشد.

از يكى از اجازات امير شرف الدّين على شولستانى چنين استفاده مى‌شود:از شيخ سديد الدّين يوسف از سيد فاضل عبد الحميد از سيد جليل فخار بن معدّ موسوى از شيخ جليل شاذان بن جبرئيل قمى.تا به آخر...

و حقيقت آن است كه منظور از سيد عبد الحميد همين مترجم باشد بلكه به درستى همان فرزند سيد فخار ياد شده است.هرچند از كلام شولستانى برنمى‌آيد كه سيد فخار پدر سيد عبد الحميد بوده باشد.

ابو محمد عبد الحميد بن محمد مقرى نيشابورى

شيخ معاصر در امل الآمل مى‌نويسد:علامه حلّى در خلاصة الرجال وى را از مشايخ شيخ طوسى بشمار آورده است ⁽¹⁾.

مؤلف گويد:علامه در اواخر اجازۀ بنى زهره از وى نام برده است.

سيد نور الدّين عبد الحميد کرکى

وى از شهيد ثانى روايت مى‌كرده و شيخ محمد بن مكى بن عيسى بن حسن عاملى از وى روايت داشته است و من نام و نشان او را در امل الآمل نيافتم.آرى،استاد استناد ما- قدس سرّه-در آغاز كتاب اربعين خود از وى ياد مى‌كند.

شيخ عبد الحميد نيلى

شيخ معاصر در امل الآمل ⁽²⁾گويد:وى فاضلى صالح و فقيه بوده و احمد بن فهد حلّى از وى روايت كرده است.

مؤلف گويد:ابن فهد از فرزندش شيخ نظام الدّين ابو القاسم على بن عبد الحميد نيلى روايت مى‌كرده نه از خود او و اصحاب اجازات هم بدين موضوع تصريح كرده‌اند.بويژه خود ابن فهد در اجازاتش و بخصوص در«اجازۀ شيخ نظام الدّين به ابن فهد»تصريح شده است و بزودى در ضمن معرفى نظام الدّين بدين معنى اشاره خواهد شد.

آرى،در«اجازۀ شيخ نعمت اللّه بن خاتون عاملى به سيد بن شدقم»مدنى نقل شده

است كه شيخ عبد الحميد نيلى از شيخ فخر الدّين فرزند علاّمه حلّى و از سيد عميد الدّين عبد المطلب اعرج حسينى روايت كرده است،و اصولا بيان نكرده است كه چه كسى از عبد الحميد روايت نموده است.

يكى از شاگردان شيخ على كركى در رسالۀ اسامى مشايخ مى‌نويسد:و از ايشان است،شيخ عبد الحميد نيلى كه از مشايخ احمد بن فهد است.

سيد نقيب جلال الدّين عبد الحميد بن عبد الحميد علوى

ابن ابى الحديد معتزلى در شرح نهج البلاغة از وى نقل مى‌كند و ظاهرا از علماى شيعه،بلكه يكى از پيشينيان ايشان بوده است و به روزگار محقق حلّى و هم‌طرازان او مى‌زيسته است.

شيخ عبد حيدر بن محمد جزائرى

سيد نعمت اللّه شوشترى در تعليقات امل الآمل گويد:وى عالمى فاضل و فقيهى محدث بود و از فنون نحو و عربيت اطلاع داشته است.

عبد حيدر در جزاير نشو و نما يافت و با ما در اصفهان و شيراز شريك درس بود و دانشورى پرهيزكار و ثقه‌اى پارسا بود و پس از جنگ جزاير و قسطنطنيه از جزاير به حويزه كوچ كرد و نزد سلطان آنجا موقعيتى ويژه به دست آورد تا اينكه در دهۀ 1090 هجرى وفات يافت.

سيد امير نظام الدّين عبد الحى بن امير عبد الوهاب بن على حسينى اشرقى

جرجانى

وى فاضلى عالم و فقيهى متكلم و اديب،و از افراد بنام روزگارش بوده به روزگار شاه‌تهماسب صفوى مى‌زيست.

عبد الحى آثارى دارد و من در قصبۀ كوهبنان كرمان اجازه‌اى به دستخط شريف او كه دستخط متوسطى داشت و در ماه جمادى الاول سال 949 هجرى براى يكى از

شاگردانش بر كتاب ارشاد علامه نوشته بود،ديدم و نسب خود را در آن اجازه به خط خود چنين مرقوم داشته است:امير عبد الحى بن عبد الوهاب بن على حسينى از بازماندگان ابو على احمد صوفى اشرقى ⁽¹⁾

كه به قلم عبد الحى ترجمه شده،لقب او را اشرقى،با قاف يافتم.مصحح گويد:ظاهرا كلمه اشرفى،با فا

منسوب به اشرف يكى از شهرهاى مازندران بوده باشد.

من پاره‌اى از تحقيقات را كه مربوط به علوم عربيه بوده و از كتاب او كه تاريخ تأليفش ماه شوال 930 هجرى بوده است ديده‌ام.

و از فحواى شرح الفيه شهيد او چنين برمى‌آيد كه معظم‌له وجود امام يا نائب او را در وجوب نماز جمعه در روزگار امام عليه السّلام شرط مى‌داند.

در شهر اردبيل و استرآباد يكى از تأليفاتش را به نام رسالۀ معضلات كه در خصوص اشكالهاى علوم حكميه و فقهيه و امثال اين‌ها بوده است يافتم و تاريخ فراق از تأليف آن،چهاردهم ذيحجۀ سال 595 هجرى بوده است.

بنابراين او از دانشوران روزگار شاه اسماعيل و پسرش و شاه‌تهماسب صفوى بوده است.

امير عبد الحى در آغاز كار در استرآباد و سپس در هرات زندگى مى‌كرده پس از چندى به خاطر ترس از دشمنان و مخالفان ازآنجا بيرون آمده و در قصبۀ كوهبنان كرمان اقامت گزيده و در آنجا به تأليف اشتغال ورزيده است.

و از آثار او حاشيۀ تصورات شرح شمسيه قطب شيرازى و حاشيه بر حاشيه مير سيد شريف جرجانى-كه در نزد ما موجود است-و حاشيۀ بر تصديقات شرح شمسيه و حاشيۀ بر تمام المشترك و ترجمۀ الفيه شهيد كه به پارسى است و به درخواست يكى از اميران ترجمه شده است و آثار مفيد و تحقيقاتى ديگر دربارۀ نماز و زكات و نكاح و امثال اين‌ها بدان ضميمه كرده است و مطالب ارزنده‌اى را در آن ايراد نموده است و من اين رساله را در كوهبنان ديده‌ام.و از آثار او حاشيه بحث علل الاربع شرح شمسيه است.حواشى ياد

شده در مجموعه‌اى به خط يكى از شاگردانش نوشته شده است و اكثر آنها نزد او قرائت شده است.از آن جمله حاشيه تصورات شرح شمسيه يادشده و حاشيه تصديقات آن شرح بر وى قرائت شده است و تاريخ قرائت و كتابت آن سال 957 هجرى بوده است.

و از آثار او شرح مبسوط و دامنه‌دارى است بر الفيۀ شهيد(شرح كبير)،و ديگرى شرح ارزنده و متوسطى بر الفيۀ شهيد(شرح متوسط)است شرح دومين را پس از شرح اول بنا به درخواست يكى از شاگردانش در زمان شاه‌تهماسب صفوى تأليف كرده است.

من اين شرح را در قصبۀ كوهبنان از بلاد كرمان ديده‌ام و شرحى است ارزنده و مشتمل بر تحقيقات گرانبهايى است كه دليل بر نهايت مهارت او در علوم متعدّد و بويژه استادى او در فقه است.

و كتابى در«خطب»گردآورده است،و دو شرح پيش‌يادشده به انضمام كتاب خطبه‌هاى او در شهر كرمان به‌ويژه در شهرك كوهبنان شايع و مورد استفادۀ همگان مى‌باشد.

و از آثار او رساله‌اى است بسيار ارزنده در پاره‌اى از مسائل علوم از قبيل منطق و كلام و فقه كه مشتمل است بر دو مقاله و يك خاتمه،كه به سال 959 هجرى تأليف كرده است و من آن را در كوهبنان ديده‌ام.

از آثار اوست:حاشيه بر شرح شمسيه و بر حاشيه سيد شريف كه من آن حاشيه را در كوهبنان ديده‌ام.از آثار او حاشيه شرح هدايۀ اثيريه كه شرح از ميبدى است و امير فخر الدّين سمّاكى در حاشيۀ خود بر شرح ميبدى به حاشيۀ وى اشاره نموده است.

خواندمير در تاريخ حبيب السير ⁽¹⁾گويد:امير عبد الحى بن امير عبد الوهاب استرآبادى گرگانى هروى به سال 930 از شهر استرآباد به هرات رفت و تمام اوقات خود را در آنجا به فراگرفتن تحصيل علوم عقلى و نقلى سپرى كرد تا آنكه براثر جودت ذهن و تيزطبعى در اندك زمانى بر هم‌طرازان خود برترى يافت و در بين دانشوران به مهارت در علوم مشهور شد.ازاين‌رو،مورد توجه سلطان حسين ميرزا بايقرا قرار گرفت و از طرف سلطان به تدريس

مدرسۀ گوهرشاد بيگم منصوب گشت و او همچنان به لوازم افاده و تدريس مشغول بود تا آنكه شاه اسماعيل صفوى،خراسان را تسخير كرد.پس از آن،كار سيد امير نظام بالا گرفت و فرمانداران خراسان ازهرجهت رعايت حال او را مى‌نمودند و ازآن‌پس كه سيد سعيد شهيد امير غياث الدّين محمد بن امير يوسف از پست قضاوت خراسان استعفا كرد،آن جناب متعهد منصب قضاوت شد و چندين سال با كمال استقلال بر كرسى قضاوت تكيه زد و هم‌اكنون كه سال 930 هجرى مصادف با سال درگذشت شاه اسماعيل صفوى مى‌باشد بر آن مسند تكيه دارد و همچنان با كمال استقلال به قضاوت مشغول است.

سيد امير نظام در شهر هرات زندگى مى‌كند و در كمال عزت و احترام به سر مى‌برد و به نشر مسائل علوم دينيه و روشن ساختن پوشيدگيهاى معارف يقينيه اشتغال مى‌ورزد و در واقع او در اين روزگار به مزيد علم و دانش بر اكثر سرشناسان خراسان برترى پيدا كرده است و به نوك قلم و زبان به اظهار انواع حقايق و دقايق علوم مى‌پردازد و چرخ كارهاى قضاوت شرعى و فتاواى دينى بر محور او به حركت درمى‌آيد.

ليس كلامى يفى بنعت كماله صلّ الهى على النّبى و آله

كلامم كجا بر كمالش وفا كند تا كنم مدح آن مقتدا

به وصفش همين بس كه گويم ز جان به احمد و آلش درود خدا

مؤلف گويد:گويند پس از آنكه شيخ على كركى رحلت كرد،امير نظام الدّين به ملاقات شاه اسماعيل صفوى رفت و از وى رياست علما و مجتهدان را-كه شيخ على كركى به عهده داشت-درخواست كرد؛او نپذيرفت و اظهار داشت:مى‌خواهم مجتهدى از جبل عامل جايگزين او باشد.

امير نظام الدّين به سن هفتادسالگى در كرمان درگذشت و شرح حال پدر و فرزندش را كه از مشاهير علما بوده‌اند خواهيم نگاشت و در ذيل نام سيد امير عبد الحى بن عبد الوهاب حسينى استرآبادى خواهيم گفت كه وى با مترجم حاضر يكى است.

و من در اردوباد،ترجمۀ فارسى كتاب مكارم الاخلاق طبرسى را كه به قلم وى تأليف شده است به خط شريفش ديده‌ام و خطش نيكو بود.

عبد الخالق بن کره رودى معروف به قاضى زاده کره رودى

كره‌رودى فاضلى عالم و محققى متكلم و سراينده‌اى منشى و صوفى و از دانشوران روزگار شاه‌عباس بزرگ صفوى و از شاگردان شيخ بهائى است.

رساله‌اى به فارسى در امامت تأليف كرده كه معروف است.در اين رساله مناظرۀ خود با قاضى‌زاده ماوراءالنهرى در مجلس شاه‌عباس را ذكر كرده است.و علاوه بر آن مشتمل بر مطالب مفيد و تحقيقات بسيارى است و از آن رساله برمى‌آيد كه او رغبت زيادى به گفتار صوفيه داشته و متمايل به ارباب تصوف بوده است و در همين رساله، به رسالۀ بزرگى كه در موضوع امامت تأليف كرده،اشاره كرده است و شايد اين رساله هم به پارسى تأليف شده باشد ⁽¹⁾

نام تحفۀ شاهى است،كه به نام شاه‌عباس تأليف كرده است و در نزد ما موجود مى‌باشد كه از بهترين

كتابهايى است كه در اين رشته تأليف شده است و بيش از ده هزار بيت است و مذهب شيعه را به بهترين

وجهى تنقيح نموده است(روضات الجنات،ذيل احمد خوارزمى.و در،الذريعة،ج 2،ص 328، [1]الامامة؛

در الذريعة،ج 2،ص 228، [2]اعتقادية و در الذريعة،ج 3،ص 443، [3]تحفة شاهيه آمده است.

قاضى عبد الخالق غير از قاضى‌زاده كره‌رودى است كه محقق با غنوى نظرهاى او را در حاشيۀ شرح حكمة العين آورده و مورد انتقاد قرار داده است و اين شخص از نظر زمان،مقدم بر مترجم حاضر مى‌باشد.

و چنان‌كه مى‌دانيم گروهى از دانشوران به‌عنوان قاضى‌زاده كره‌رودى شناخته شده‌اند.

كره‌رودى منسوب به كره‌رود است كه ديهى يا شهركى است بين همدان و اصفهان و من به آنجا رفته‌ام و در حال حاضر آبادان است.

و در همان رساله كتاب ديگرى از آثار خود را نام مى‌برد.

سيد جليل عبد الرءوف بن حسين حسينى موسوى بحرانى

شيخ معاصر در امل الآمل،جلد دوم،صفحه 146 گويد:وى فاضلى عالم و ماهرى شاعر و معاصرى اديب و منشى بود.در ضمن نامه‌اى كه داراى انشايى بسيار استادانه بوده و بخوبى و به بهترين طرزى از عهدۀ آن برآمده است،ابيات زير را سروده و ارسال داشته است.

إليك على بعد المزار تحيتى و صفو و دادى و الثناء المحقق

و أنهى الى المولى المكرّم أنّنى لرؤيته و العالم اللّه شيّق

فلا أقفرت تلك الديار التى بها العفاة و طلاب الحوائج أحدقوا

هنالك لا وجه السّماح مقطّب لديه و لا باب المكارم مغلق

و أنت فدم يا واحد الدهر سالما قرين العلى تبقى و أنت موفق

-با آنكه محل ديدار تو دور است،درعين‌حال بهترين و خالص‌ترين درود و ارادتمندى خود را به حضور تو تقديم مى‌دارم.

-در ضمن اظهار دوستى به اطلاع تو مى‌رسانم كه خداى مى‌داند بى‌اندازه به ديدار تو اشتياق دارم.

-آرزومندم سرزمينى كه نيازمندان به تو در آنجا گرد ترا فراگرفته‌اند هميشه سبز و خرم باشد و به خشكسالى گرفتار نگردد.

-در آنجاست كه رخسارۀ بخشش تو عبوس نمى‌گردد و در خانۀ احسان تو بسته نمى‌شود.

-تو كه يكتاى روزگارى پيوسته پايدار و سلامت باشى و از مقامى عالى برخوردار گردى و همه‌گونه موجبات وصول به خيرات براى تو فراهم گردد.

و از آثار نظمى اوست:

ما كريم من لا يقيل عثار الكريم و يستر العوراء

انّما الحرّ من يجرّ على الز لات منه ذيلا و يغضى حياء

-شخص باكرامت آن كسى است كه از لغزشهاى كريم درگذرد و عيبهاى او را بپوشاند.

-آزادمرد،آن كسى است كه لغزشهاى ديگران را پرده‌پوشى نمايد و براثر حيايى كه دارد از زشتيهاى آنان چشم‌پوشى كند.

صاحب امل الآمل گويد:اگر بيم آن نبود كه سخن به درازا كشد بخشى از نامۀ او را ذكر مى‌كردم.وى را در بحرين ملاقات كردم و حالات شگفت‌آورى از او مشاهده نمودم و در آن هنگام در دو درياى علم و ادب غرق شدم ⁽¹⁾

و يكى از بزرگانى است كه معروف بود و همگى خويهاى پسنديده را به كمال داشت و شيخ الاسلام

شهرهاى بحرين،و از بزرگان و رؤساى زمان خود بود.در اصل از مردم جدّ حفص بحرين است كه قريۀ

مشهورى است.او در سال 1013 هجرى متولد شد و در 1060 هجرى در سن چهل و هفت‌سالگى

وفات كرد،و در مقبرۀ شيخ راشد مدفون گرديده است.(انوار البدرين،ص 102)- [1]م.

شيخ عبد الرحمن بن ابراهيم عتايقى

پس از اين به‌عنوان شيخ كمال الدّين عبد الرحمن بن محمد بن ابراهيم عتايقى حلّى خواهد آمد و برطبق نظر مشهور نسبت عبد الرحمن به ابراهيم-كه جدّ اوست-مى‌رسد.

شيخ قوام الدّين عبد الرحمن بن ابى الغنائم ماهيانى اسدى

منتجب الدّين گويد:وى فقيهى صالح و شايسته بوده است.

شيخ عبد الرحمن بن احمد بن ابى البرکات

شيخ طوسى از وى روايت مى‌كرده است و او هم از عبد العزيز بن اخضر حنبلى روايت مى‌نموده است.

سيد عبد الكريم بن طاوس حسنى در كتاب فرحة الغرى گويد:از خط شيخ طوسى نقل كرده‌ام:خبر داد مرا عبد الرحمن بن احمد بن ابى البركات از عبد العزيز بن اخضر حنبلى، از محمد بن ناصر،از ميمون برسى،از شريف ابو عبد اللّه محمد بن على بن حسن،از محمد بن عبد اللّه جعفى و محمد بن حسن بن غزال،از احمد بن محمد بن سعيد از

يحيى بن حسن علوى،گفت:براى من حديث نقل مى‌كرد يعقوب بن يزيد از ابن ابو عمير ثقفى از حسين بن حلاّل،از جدّش از حضرت امام حسن مجتبى عليه السّلام.

مؤلف گويد:ظاهرا مراد سيد عبد الكريم،از طوسى همان شيخ طوسى است.

و از قرائن ظاهرى به دست مى‌آيد:شيخ عبد الرحمن از علماى خاصه است،هرچند جمعى از افرادى كه در سند حديث او آورده شده‌اند از علماى عامه باشند.

سيد عبد الكريم در جاى ديگر از فرحة الغرى گويد:عبد الرحمن بن احمد حربى،از عبد العزيز بن اخضر از ابو الفضل بن ناصر،از محمد بن على بن ميمون،از محمد بن على بن حسين،از جعفر بن محمد بن عيسى جعفرى،از پدرش از جعفر بن مالك،از محمد بن حسين صائغ از عبد اللّه بن عبيد بن زيد از حضرت صادق عليه السّلام.

مؤلف گويد:اكثر كسانى كه نامشان در اين سند ذكر شده با اندك تغييرى همان كسانى هستند كه پيشتر ذكرشان رفت.

شيخ عبد الرحمن بن احمد جزائرى ساکن بصره

شيخ معاصر در امل الآمل گويد:شيخ عبد الرحمن فاضلى محقق و صالح بود و از علوم عربيه اطلاع كامل داشت و از سرايندگان معاصر بشمار مى‌آمد،شرح قصائد ابن ابى الحديد و امثال آن از آثار او بشمار است.

شيخ ابو سعيد عبد الرحمن بن ابى القاسم حصرى

پس از اين،به‌عنوان شيخ ابو سعيد عبد الرحمن بن ابى القاسم عبد اللّه بن عبد الرحمن حصرى بصير يادآورى خواهد شد.

حصرى از مشايخ شيخ منتجب الدّين بن بابويه مى‌باشد و از او به‌عنوان قرائت روايت مى‌كند و خود او از قاضى ابو المحاسن عبد الواحد بن اسماعيل رويانى روايت مى‌كرده و شيخ منتجب الدّين در سند بعضى از احاديث كتاب اربعينش به روايت مزبور اشاره كرده است و درعين‌حال در كتاب فهرست از وى نام نبرده است و به همين مناسبت مى‌توان گفت:حصرى از مشايخ عامۀ او بوده باشد.

منتجب الدّين در يكى از اسانيد كتاب اربعين گويد:خبر داد ما را شيخ ابو سعد عبد الرحمن بن عبد اللّه بن عبد الرحمن حصرى بصير به قرائتى كه بر او كردم گفت:خبر داد مرا ابو على بن حسن بن احمد جلاّد،گفت:خبر داد ما را احمد بن عبد اللّه بن احمد حافظ،حديث كرد ما را سليمان بن احمد،از هارون بن سليمان بصرى،از سفيان بن بشر كوفى،از عبد الرحيم بن سليمان،از يزيد بن ابى زياد از اسحاق بن كعب بن عجره،از پدرش از رسول اكرم(ص)تا به آخر حديث...

شيخ مفيد حافظ ابو محمد عبد الرحمن بن شيخ ابو بکر احمد بن

حسين بن احمد نيشابورى خزاعى رازى

وى فاضلى عالم و كامل و جليل القدر و عموى اعلى يا ادناى شيخ ابو الفتوح رازى مفسر مشهور و شاگرد سيد مرتضى و هم‌طرازان اوست.

خزاعى كثير الرواية بوده است و از مشايخى بسيار از خاصه و عامه روايت مى‌كرده و بسيارى از اعلام هم از او روايت كرده‌اند.بطورى‌كه از اربعين منتجب الدّين برمى‌آيد،جمعى بسيار از جمله شيخ ابو على تيمان بن حيدر بن حسين[حسن،خ ل]بن ابى عدى كاتب بيّع و ابو الفتح احمد بن عبد الوهّاب حسن بن حسن صرّاف بردينى به طريق املاء و على بن حسن بن على و سيد ابو محمد شمس الشرف بن على بن عبد اللّه سيلقى از وى روايت كرده‌اند.

و از كتاب فرائد السمطين فى فضائل مرتضى و بتول و سبطين كه از آثار يكى از فضلاى اصحاب ما بوده است ⁽¹⁾

حاضر)نوشته است:اين كتاب«از آثار يكى از فضلاى اصحاب ما مى‌باشد»،در ذيل عبد الرحمن هاشمى

(كه بزودى خواهد آمد)از كتاب فرائد السمطين حموينى«كه از علماى عامه است»چند بار مطالبى ياد

كرده است و از اينكه مؤلف رياض [3]گاهى كتاب را به نام يكى از فضلاى اصحاب و هنگامى آن را بنام

حموينى ياد نموده است،استفاده مى‌شود كه«فرائد»نام دو كتاب بوده است،و حموينى كتابش را به

دو سمط بخش كرده است و جمعا داراى 142 باب مى‌باشد و خواجه نصير الدّين طوسى در سال 672-

حسين سعيد قمى كه در بغداد مى‌زيسته اجازه داشته و به توسط او از شيخ على بن محمد بن على خزّاز روايت مى‌كرده است.

و از بعضى از اسانيد احاديث كتاب اربعين منتجب الدّين روشن مى‌شود كه منتجب الدّين توسط سيد ابو محمد شمس الشرف بن على بن عبد اللّه حسنى سيلقى از خزاعى روايت داشته است.

و از كتاب فرائد يادشده استفاده مى‌شود:خزاعى از جمعى از اعلام از جمله ابو على محمد بن محمد بن حسن ويرى به طريق قرائت روايت مى‌كرده و ممكن است ابو على و يرى از علماى عامه بوده باشد.ديگرى ابو طاهر محمد بن احمد بن على بن حمدان اموى است كه بر او قرائت داشته و اين شخص هم از علماى عامه است.ديگرى سيد ابو ابراهيم جعفر بن محمد ظفر حسينى است كه از اعلام خاصه است و ديگرى ابو محمد حسين بن محمد بن ابو ذهابه و از اين شخص در طرابلس روايت داشته است و ظاهرا ابو محمد،از علماى عامه بوده است.ديگرى ابو العباس احمد بن محمد بن عمر بن احمد بن مسرور زاهد.ديگرى ابو طاهر محمد بن احمد جعفرى بوده كه از اين عالم هم به طريق قرائت استفاده كرده است.ديگرى محمد بن على بن محمد نحوى است كه از اين شخص هم در خانه‌اش از راه قرائت بهره برده است.ديگرى حسن بن احمد بن حسن خطيب است كه در ماه ذيقعدۀ سال 437 هجرى از راه قرائت از وى اجازه داشته است.ديگرى سيّد ابو المعالى اسماعيل بن حسن بن محمد حسنى نقيب نيشابورى كه بر او قرائت داشته است.

ديگرى ابو بكر محمد بن عبد العزيز جرمى كرامى است.ديگرى شيخ محمد بن احمد است كه ممكن است يكى از افراد فوق الذكر بوده باشد ديگرى سيد ابو الفتح عبد اللّه بن موسى بن احمد بن رضا عليه السّلام است ⁽¹⁾.ديگرى محمد بن زيد بن على طبرى ابو طالب بن

ابى شجاع زيدى است كه در شهر آمل مراتب قرائت را از وى استفاده كرده است.

پيش از اين ذيل احوال سيد اسماعيل بن حيدر علوى عباسى يادآور شديم كه شيخ عبد الرحمن نيشابورى(مترجم حاضر)از وى روايت مى‌كرده است و نيز در معرفى سيد ابو شمس الشرف بن ابى شجاع على بن عبد اللّه بن عقيل حسنى سليقى[سيلقى]نوشتيم كه او از شيخ عبد الرحمن(مترجم حاضر)روايت مى‌كرده و شيخ منتجب الدّين توسط شمس الشرف از وى روايت داشته و به اين سند در فرائد السمطين پيش يادشده اشاره كرده است.

شيخ منتجب الدّين در فهرست گويد:شيخ مفيد ابو محمد عبد الرحمن بن احمد بن حسين نيشابورى خزاعى از مشايخ اصحاب ما در رى بود و دانشورى حافظ و واعظى مورد وثوق بود.

خزاعى سفرهايى به‌سوى شرق نمود و از موافق و مخالف به سماع حديث نايل آمد و آثارى دارد:از جملۀ آنها سفينة النجاة فى مناقب اهل البيت العلويات الرضويات، الامالى،عيون الاخبار و مختصراتى در مواعظ و زواجر و ما از طريق عده‌اى از اعلام از وى روايت مى‌كنيم از آن جمله است:سيد مرتضى و سيد مجتبى فرزندان داعى حسنى و برادرزاده‌اش شيخ امام ابو الفتوح خزاعى رحمهم اللّه.

مفيد نيشابورى از شاگردان سيد مرتضى علم الهدى و برادرش سيد رضى و شيخ ابو جعفر طوسى و شيخ سلاّر و ابن براج و كراجكى رحمهم اللّه بوده است ⁽¹⁾.

مؤلف گويد:در اينكه ابو الفتوح رازى برادرزادۀ مفيد نيشابورى بوده باشد بايد تأمل كرد زيرا نام پدر شيخ ابو الفتوح،على و نام جدّ قريبش محمد است و حال آنكه نام پدر مفيد نيشابورى،احمد است ممكن است ابو الفتوح نوادۀ برادرش باشد كه عموى اعلاى ابو الفتوح است و بزودى در معرفى شيخ عادل بن حسين بن احمد نيشابورى خزاعى خواهيم گفت:شيخ محسن عموى شيخ مفيد عبد الرحمن نيشابورى است.

ابن شهرآشوب در باب كنى از معالم العلماء مى‌نويسد:ابو عبد اللّه نيشابورى شيخ مفيد،از آثار او امالى و مناقب الرضا عليه السّلام است.

مؤلف گويد:مراد وى از ابو عبد اللّه مترجم حاضر است و اختلاف در كنيه منافاتى با وحدت مترجم حاضر ندارد،زيرا بسيار اتفاق افتاده است كه كنيه اعلام متعدد بوده است و درعين‌حال اظهار وى از نظر من خالى از تأمل نخواهد بود و بزودى در معرفى حاكم ابو عبد اللّه محمد بن عبد اللّه بن محمد بن حمدويه بن نعيم نبتى طهمانى نيشابورى حافظ معروف به ابن البيع مطالب مستندى را كه لازم است اظهار خواهيم داشت.

سيد صفى الدّين عبد الرحمن حسينى سينى

وى از فضلا و علما بوده است از روزگار او اطلاعى ندارم و پاره‌اى از تحقيقات را كه از او نقل كرده‌اند،ديده‌ام و ظاهرا از متأخران بوده است و احتمال دارد وى از اعلام اهل سنت بوده باشد.

شيخ ابو سعد عبد الرحمن بن ابو القاسم عبد اللّه بن عبد الرحمن حصرى

بصير

حصرى از مشايخ شيخ منتجب الدّين است به همين مناسبت گاهى از وى به عنوان ابو سعد بن حصرى و گاهى به‌عنوان ابو سعيد عبد الرحمن بن ابو القاسم حصرى تعبير مى‌كند و پيش از اين او را معرفى كرديم و واضح است كه هر دو عنوان به شخصى واحد متعلق است.

حصرى از گروهى روايت مى‌كند،از جمله آنها ابو على حسن بن احمد مقرى كه

از حافظ ابو نعيم اصفهانى،از ابو بكر بن خلا در روايت مى‌كرده.تا آخر سند...

سيد نقيب شرف آل ابى طالب عبد الرحمن بن عبد السميع هاشمى واسطى

وى فاضلى عالم و از مشايخ بزرگوار اصحاب ما بوده است.بطورى‌كه از فرائد السمطين حموينى به دست مى‌آيد او از گروهى از اعلام شيعه و سنى روايت كرده است از جمله ابو عبد اللّه احمد بن على از على بن ابراهيم،از پدرش از جدش از طبرانى روايت مى‌كرده است.با توجهى كه مؤلف فرائد به وى اظهار داشته،پيداست كه نقيب از علماى عامه بوده است و چنان‌كه پس از اين هم ذكر مى‌شود سيد نقيب از شاذان بن جبرئيل قمى روايت مى‌كرده و روايت او به طريق قرائت بوده است كه در ماه صفر سال 581 هجرى به اخذ اجازۀ قرائتى از وى نايل آمده است.

و چنان‌كه از سند برخى از اخبار و از كتاب فرائد السمطين حموينى كه از عامه بوده است ⁽¹⁾

اماميه است و ديگرى كه معروف و مطبوع مى‌باشد از حموينى از رجال اهل سنت است به همين مناسبت

مؤلف او را به‌عنوان عامه معرفى كرده است-م.

بعيد نيست،سيد نقيب از بستگان شريف ابو تمام محمد بن هبة اللّه بن عبد السميع هاشمى كه در باب ميم نام برده مى‌شود بوده باشد.

پس از اين به معرفى شيخ ابو طالب عبد الرحمن بن محمد بن عبد السميع هاشمى واسطى خواهيم پرداخت،و در آنجا خواهيم گفت كه ابو طالب با مترجم حاضر يكى است و چه‌بسا شيخ ابو طالب تصحيف،شرف آل ابو طالب و يا شرف آل ابو طالب تصحيف شرف الدّين ابو طالب بوده باشد.و مؤيد احتمال اخير آن است كه در يكى از مواضع كتاب فرائد السمطين چنين آمده است:خبر داد مرا عبد الحميد بن فخار،از ابو طالب بن عبد السميع به طريق اجازه،از شاذان بن جبرئيل به‌عنوان قرائت از محمد بن

عبد العزيز،از محمد بن احمد بن على از ابو منصور محمود بن اسماعيل بن محمد صيرفى، از ابو الحسين بن ناشاه،از سليمان بن احمد،تا به آخر سند...

در جاى ديگر مى‌نويسد:خبر داد مرا احمد بن ابراهيم بن عمر به طريق اجازه،از عبد الرحمن بن عبد السميع به اجازۀ قرائتى،از شاذان بن جبرئيل،از محمد بن عبد العزيز قمى،از حاكم الدّين محمد بن احمد بن على ابى عبد اللّه،تا به آخر سند...

در جاى ديگر از فرائد مى‌نويسد:خبر داد مرا عبد الصمد بن احمد بن عبد القادر به‌طور اجازه از على بن ابى طالب بن عبد السميع واسطى به اجازه قرائتى از شاذان قمى،از محمد بن عبد العزيز،از محمد بن احمد بن على نطنزى،تا به آخر سند...

در اين سند آمده است كه على بن ابى طالب فرزند عبد السميع است ظاهرا تصحيفى در اين سند به وجود آمده است و يا مراد اين است كه على بن ابى طالب،از عبد السميع پدر عبد الرحمن مترجم حاضر روايت كرده است ⁽¹⁾

غير مترجم حاضر.

در جاى ديگر از آن كتاب مى‌نويسد:خبر داد مرا به طريق كتابت،سيد نسّابه عبد الحميد بن فخار موسوى كه خبر داد ما را نقيب ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السميع واسطى به طريق اجازۀ قرائتى از شاذان بن جبرئيل قمى،از ابو عبد اللّه بن عبد العزيز قمى،تا آخر...

در جاى ديگر گفته است:خبر داد مرا در شهر حلّه افتخار اساتيد بزرگ ما نسّابه روزگار و پيشواى سادات و نقيبان در شهر خودش سيّد جلال الدّين عبد الحميد فخار بن معدّ موسوى و خبر داد به ما باقيماندۀ ارباب سند و شيخ راويان شهاب الدّين ابو عبد اللّه محمد بن يعقوب بن ابو الفرج حنبلى و خبر داد ما را مجد الدّين عبد الصمد بن احمد بن عبد القادر حنبلى و خبر داد ما را در شهر واسط،بزرگ آن سرزمين كه همگان در امور دينى و دنياوى بدو رجوع دارند داراى فضائل شريفه و مراتب عاليه عز الدّين احمد بن ابراهيم بن عمرو فاروقى ⁽²⁾واسطى و خبر داد ما را در ضمن نامه‌اى كه خطيب

امام صاحب سند شام قطب الدّين عبد المنعم بن يحيى بن ابراهيم بن على كه از فرزندان عبد الرحمن بن عوف قرشى زهرى است از قدس شريف براى من نوشته بود و همگى يادشدگان به من اجازه دادند تا كتاب خصايص علوى را به توسط ايشان روايت كنم و آنان هم همين كتاب را به سند خود از نقيب عباسيها شرف الدّين ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السميع هاشمى روايت كرده و او به اجازۀ قرائتى كه از شيخ سديد الدّين ابو عبد اللّه شاذان بن جبرئيل قمى داشته،گفته است:خبر داد ما را امام ابو عبد اللّه محمد بن احمد بن على نطنزى مؤلف كتاب خصايص علوى ⁽¹⁾

مؤلف الذريعة گويد:با آنكه نطنزى از علماى قرن ششم است درعين‌حال در اصول رجالى از

وى نام برده نشده است.آرى،علامه و ابن داود از وى ياد كرده‌اند و در بعضى از نسخه‌هاى معالم العلماء

نام او موجود است و حموينى در فرائد السمطين [1]از وى ياد كرده است.و منتجب الدّين با آنكه از

ابو عبد اللّه محمد بن عبد العزيز قمى-كه از نطنزى اجازه دارد-اسم برده است،از خود نطنزى محمد بن

احمد ياد ننموده و گويا علتش آن است كه او را از اعلام اهل سنت مى‌دانسته و ما بقى مطالب در الذريعة

جلد 7،ملاحظه فرماييد-م.

در جاى ديگر از آن كتاب مى‌نويسد:خبر داد مرا احمد بن ابراهيم فاروقى به اجازه از عبد الرحمن بن عبد السميع به اجازۀ قرائتى از شاذان قمى،از محمد بن عبد العزيز،از محمد بن احمد بن على،از سيد عباد بن محمد بن محسن جعفرى،از ابو سعيد صفار،تا به آخر سند...

در جاى ديگر از آن كتاب آمده است:خبر داد ما را سيد جلال بن فخار نسّابه از شرف بن سميع واسطى به اجازۀ قرائتى از شاذان بن جبرئيل،از محمد بن عبد العزيز،از محمد بن احمد نطنزى تا به آخر سند...

در جاى ديگر از آن كتاب مى‌نويسد:خبر داد ما را عبد المنعم بن يحيى بن ابراهيم، از نقيب عبد الرحمن بن عبد السميع،به قرائت از شاذان قمى،از ابو عبد اللّه بن عبد العزيز، تا به آخر سند...

و در جاى ديگر از آن كتاب آمده است:خبر داد مرا عبد الحميد موسوى به اجازه از ابو طالب هاشمى،گفت:خبر داد مرا به قرائت از شاذان قمى،گفت خبر داد مرا محمد بن عبد العزيز،تا به آخر سند...

در جاى ديگر گفته است:خبر داد مرا ابو عبد اللّه بن يعقوب حنبلى،گفت:خبر داد مرا عبد الرحمن بن عبد السميع به قرائت از شاذان بن جبرئيل،گفت:خبر داد مرا محمد بن عبد العزيز بن ابى طالب،تا به آخر سند...

در محل ديگر از آن كتاب آمده است:خبر داد مرا به اجازه عبد المنعم بن يحيى بن ابراهيم زهرى از نقيب هاشميهاى واسط ابو طالب بن عبد السميع،گفت:خبر داد مرا شاذان بن جبرئيل به قرائتى كه بر او داشتم از محمد بن عبد العزيز قمى،تا به آخر سند...

در محل ديگر از آن كتاب يادآورى كرده است:خبر داد مرا شيخ عز الدّين احمد بن ابراهيم بن عمر از نقيب شرف الدّين عبد الرحمن بن عبد السميع به اجازۀ قرائتى از شاذان بن جبرئيل قمى،گفت:خبر داد مرا شيخ ابو عبد اللّه عزيز بن ابى طالب قمى،تا به آخر سند...

در جاى ديگر از آن كتاب آمده است:خبر داد مرا عبد الحميد از شرف بن عبد السميع هاشمى به قرائت بر او از محمد بن عبد العزيز.در اين سند چندين افتادگى ديده مى‌شود ⁽¹⁾

عبد الرحمن بن عبد السميع به قرائت بر شاذان بن جبرئيل از محمد بن عبد العزيز قمى(فرائد السمطين،ج

1،ص 102)-م.

در جاى ديگر گفته است:خبر داد مرا ابو عبد اللّه بن يعقوب بن ابى فرج به اجازه از ابن ابى طالب هاشمى به اجازۀ قرائتى از شاذان قمى،گفت:خبر داد مرا محمد بن عبد العزيز قمى.در اين سند اشتباهى به وقوع پيوسته است ⁽²⁾.

و در آغاز يكى از سندهاى اخبار كتاب فرائد السمطين يادشده به اين مضمون آمده است:خبر داد مرا شيخ عبد الصمد بن احمد بن عبد القادر،گفت:خبر داد مرا شريف شرف الدّين عبد الرحمن بن عبد السميع به اجازه گفت:خبر داد ما را به قرائتى كه بر شاذان قمى داشتيم،گفت:خبر داد ما را محمد بن عبد العزيز،تا آخر سند...

و پس از اين خواهيم گفت:كه عبد السميع پدر عبد الرحمن از دانشوران بوده است.ذكر اين نكته لازم است كه از سيد ابو طالب به عنوانهاى متعددى تعبير شده است و تعدد عناوين موجب آن است كه صاحب عنوانها افراد چندى باشند و حال‌آنكه همۀ عناوينى كه ذيلا آورده مى‌شود،به يك شخص مربوط است.

از آن جمله شرف بن عبد السميع و گاهى ابو طالب هاشمى و هنگامى عبد الرحمن بن عبد السميع و وقتى ابو طالب عبد الرحمن هاشمى و زمانى نقيب شرف الدّين ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السميع و موقعى ابو طالب هاشمى واسطى ابن عبد السميع و بعضى ابو طالب عبد الرحمن هاشمى نقيب عباسيها در واسط و برخى نقيب عبد الرحمن بن عبد السميع و بعضى نقيب ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السميع هاشمى و موقعى نقيب ابو طالب واسطى هاشمى و زمانى شيخ ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السميع و هنگامى چنين آمده است از على ابو طالب از عبد السميع واسطى كه اين جمله از اشتباهات ناسخ است و زمانى نقيب شرف الدّين ابو طالب شرف الدّين بن عبد السميع،اين جمله بيرون از تأمل نمى‌باشد.درحقيقت بايد گفته شود:شريف شرف الدّين و موقعى نقيب شرف الدّين ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السميع هاشمى واسطى و گاهى شرف الدّين عبد الرحمن بن عبد السميع و زمانى ابو طالب بن عبد السميع و موقعى شريف شرف الدّين عبد الرحمن بن عبد السميع و وقتى نقيب عباسيها در واسط ابو طالب بن عبد السميع و هنگامى شريف ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السميع هاشمى و وقتى ابو طالب هاشمى واسطى و موقعى ابو طالب شريف هاشمى ابن عبد السميع و هنگامى شرف الدّين ابو طالب عبد الرحمن بن عبد السميع واسطى و زمانى ابو طالب بن عبد السميع هاشمى واسطى و موقعى نقيب شرف الدّين عبد الرحمن بن عبد السميع هاشمى و موقعى نقيب عباسيها ابو طالب بن عبد السميع و وقتى ابو طالب عبد الرحمن هاشمى و در بعضى از مواضع هم آمده است:خبر داد ما را عبد الصمد بن احمد از عبد الرحمن بن عبد السميع.

شيخ عبد الرحمن بن عبد اللّه جزائرى

شيخ معاصر در امل الآمل گويد:جزائرى فاضلى عالم و صالحى اديب و

سراينده‌اى معاصر بود ⁽¹⁾.

شيخ عبد الرحمن بن عتايقى

پس از اين،به‌عنوان شيخ كمال الدّين عبد الرحمن بن محمد بن ابراهيم عتايقى حلّى نام برده خواهد شد.

شيخ جليل امين الدّين عبد الرحمن بن على بن حسن جزائرى

⁽²⁾ وى در اصل از مردم الجزائر بوده و در موصل مى‌زيسته است.

شيخ معاصر در امل الآمل گويد:امين الدّين عالمى فاضل بود و تمام كتاب كشف الغمه از مؤلفش على بن عيسى سماع كرده و به اجازۀ روايت آن از وى نايل آمده است و من اجازه‌اى را از او به خط يكى از فضلاى خود ديده‌ام.

شيخ عالم علامه کمال الدّين عبد الرحمن بن محمد بن ابراهيم بن عتايقى

حلّى

وى فاضلى عالم و فقيه بوده و معروف به ابن عتايقى است.شرح نهج البلاغة و ديگر تأليفات از آثار او مى‌باشد.

ابن عتايقى تمايلى به حكمت و تصوف داشت و از مقايسۀ شرح نهج البلاغة ابن عتايقى با شرح ابن ميثم به دست مى‌آيد:ابن عتايقى مطالب شرح نهج‌البلاغه‌اش را از ابن ميثم استفاده كرده و در شرح مزبور از وى پيروى نموده است.

در آخر مجلد سوم از شرح نهج البلاغة در نسخه‌اى كهن چنين آمده است:و او [...]شيخ و مخدوم و مقتداى ما[...]ابن على بن محمد بن محمد بن على بن رشيد الدّين [...]در ماه جمادى اول سال 786[...]مدرّس غروى.

چندين موضع از آن ضايع گرديده و من نمى‌دانم نسب مزبور از آن ابن عتايقى است كه شاگرد كاتبش آن را كتابت كرده است و يا نسب يكى از علماى معاصر.

با ابن عتايقى است و يا نسب يكى از علماى معاصر با ابن عتايقى است و يا نسب يكى از شاگردان او مى‌باشد و همان نسب را كاتبى كه نسخه را به امر او كتابت كرده است در پايان مجلد سوم شرح نهج البلاغة آورده است.

ابن عتايقى هم روزگار شهيد اول بلكه از هم‌عصران اساتيد شهيد بوده است.از ابن عتايقى گاهى به عبد الرحمن بن عتايقى و هنگامى به عبد الرحمن بن محمد عتايقى و زمانى به عبد الرحمن بن ابراهيم عتايقى تعبير شده است و از قرائن پيداست تعبيرهاى يادشده به يك شخص مربوط مى‌باشد و نسب او را به‌طورى‌كه ذكر كرديم به دستخط شريف او در آخر مجلد سوم شرح نهج البلاغة خود او ديده‌ايم ⁽¹⁾

ابراهيم بن محمد بن ابراهيم بن يوسف،معروف به ابن عتايقى است.

و در باب ميم به ترجمۀ عتايقى ديگرى خواهيم پرداخت و او شيخ محمد بن على بن احمد بن ابو الحسن عتايقى است و ظاهرا شيخ محمد از بستگان مترجم حاضر مى‌باشد،بنابراين توجه داشته باشيد كه يكى از اين دو با ديگرى اشتباه نشود.

ابن عتايقى از اساتيد سيد بهاء الدّين عبد الحميد نجفى مى‌باشد ⁽²⁾

عبد الحميد از ابن عتايقى روايت مى‌كرده است نه خود عبد الحميد.

كفعمى در كتاب مجموعة الغرائب از وى نام برده است و كتاب اختيار حقايق الخلل فى دقايق الحيل را به وى نسبت داده است.

مؤلف گويد اصل كتاب حقايق الخلل از مؤلف ديگرى است و چنان‌كه پيداست ابن عتايقى آن را خلاصه نموده است.

و بسيار اتفاق افتاده است كفعمى در مصباح و حواشى آن از كتاب ابن عتايقى

مطالبى را نقل كرده و نام كتابش را متذكر نشده است و تاريخ پاره‌اى از حكايات را كه از آن نقل كرده است سال 762 هجرى مى‌باشد.

كفعمى از كتاب مجموعة الغرائب و امثال آن كتاب شرح نهج البلاغة را به وى نسبت داده است و مطالبى را از آن بيان مى‌كند.به نظر من بعيد نيست كه ابن عتايقى علاوه بر كتاب اختيار حقايق الخلل و شرح نهج البلاغة آثار ديگرى هم داشته باشد.

و از آثار او مختصر الاوائل است كه خلاصۀ جزء دوم كتاب الاوائل ابو هلال عسكرى است كه نسخه‌اى از آن در نزد ما مى‌باشد.اين كتاب اثر مختصرى است كه نخستين پيشامد هر واقعه‌اى كه اتفاق افتاده است متذكر گرديده است و كتاب جالب و ارزنده‌اى است و تاريخ پايان تأليف آن سال 753 هجرى بوده است.

در حواشى بلد الامين كفعمى تاريخ يكى از پيشامدهايى كه ابن عتايقى به نقل آن پرداخته است سال 766 هجرى مى‌باشد و از اين تاريخ برمى‌آيد كه ابن عتايقى پس از آن زنده بوده است ⁽¹⁾

در اعيان الشيعة،جلد 7،صفحۀ 465 [1] آمده است:از آثار او كتاب الارشاد است كه شرحى بر

كتاب خواجه نصير طوسى مى‌باشد و در عصر روز چهارشنبه بيستم محرم الحرام سال 788 هجرى،از

تأليف آن فارغ گرديده است و نسخه‌اى از آن در كتابخانۀ آستان قدس علوى موجود مى‌باشد.

و از آثار ابن عتايقى كتاب الاعمار است و اين كتاب را كفعمى در حواشى بلد الامين به وى نسبت داده است و از آن نقل نموده است.

و از آثار او كتاب الاضداد در لغت است و ظاهرا اين كتاب به عينه همان كتاب پيشين او بوده باشد.

كفعمى در مصباح وى را به دين مضمون ستوده است:عالم عامل و فاضل كامل سيد بهاء الدّين على بن عبد الحميد نجفى پيش يادشده،استاد ابن فهد حلّى در كتاب السلطان المفرّج عن اهل الايمان از ابن عتايقى ياد كرده و او را به سرحد كمال ستوده است و چنين گفته است:از جمله در ماه صفر سال 759 هجرى مولاى بزرگوار و عاليقدر عالم

فاضل و پيشواى كامل محقق مدقق مجمع فضائل و مرجع افاضل افتخار دانشمندان كمال ملت و دين عبد الرحمن بن عتايقى در ضمن گفتگويى كه با من به ميان آورد و همچنين طى نامه‌اى كه مرقوم داشت و اكنون عين خط شريف او حاضر است،چنين نگاشته است:

بندۀ نيازمند به رحمت خداى تعالى عبد الرحمن بن ابراهيم عتايقى گويد:حلۀ سيفيه شنيده بودم كه مولاى بزرگوار عظيم الشأن،جمال الدّين شيخ اجل يكتا فقيه قارى نجم الدّين جعفر بن زهدرى به بيمارى فلج گرفتار شده بود و جدۀ پدرى‌اش او را معالجه كرد.

سپس سيد بهاء الدّين عبد الحميد يادشده پيش‌آمد معالجۀ او را به‌طورى‌كه ما در باب جيم در ذيل معرّفى ابن زهدرى آورديم دنبال كرده است ⁽¹⁾

مجلسى(قدس سره)در مجلد سيزدهم بحار ذيل باب ذكر من راه عليه السّلام از كتاب«السلطان المفرج»نقل

مى‌كند:در ماه صفر سال 759 هجرى از خط عبد الرحمن عتايقى(كه در مجلد سيزدهم قبائقى آمده)

روايت كرده،زهدرى پس از درگذشت پدرش به بيمارى فلج گرفتار شد.جدۀ پدرى‌اش او را معالجه كرد

بهره‌اى حاصل نشد و طبيبهاى عراق هم از معالجۀ وى سودى نبردند و سرانجام مقرر شد او را در تحت

قبۀ شريفۀ مقام صاحب الزمان در حلّه برده و بيتوته نمايد.به دستور عمل كردند و از بركات عنايات شريفۀ

حضرت بقية اللّه بهبودى كامل به دست آورد.عبد الرحمن گويد:در ملاقاتى كه با زهدرى دست داد،

چنين گفت:به بيمارى فلج گرفتار شدم تا آنجا كه اطبا از معالجۀ من درمانده شدند و مرا به مقام حضرت

بقية اللّه بردند.در آنجا بيتوته كردم؛حضرت بقية اللّه را زيارت كردم،فرمود:برخيز،معروض خاطر

داشتم مدت دو سال است قادر به حركت نمى‌باشم،فرمود:به فرمان خدا از جا برخيز و با دست عنايت

خود مرا از جاى حركت داد.به فرمان آن مقام اقدس،از جاى برخاستم درحالى‌كه اثرى از فلج در من

وجود نداشت.مردم كه از بهبودى من مطلع شدند به‌سوى من هجوم آوردند.تا اينكه نزديك بود از

هجوم آنان از پاى درآيم لباسهاى مرا براى تبرك قطعه‌قطعه كردند.زهدرى تا زنده بود،در هر مجلسى كه

از او سؤال مى‌شد،محض سپاسگزارى از عنايت حضرت بقية اللّه حكايت شفاى خود را شرح مى‌داد.

حلّه و جوانها و فرزندان افراد باشخصيت گرد مى‌آمدند.ابن عتايقى گويد:حكايت شفاى او را در همان-

مؤلف گويد:در اصفهان به نسخه‌اى از مجلد سوم شرح نهج البلاغة ابن عتايقى(مترجم حاضر)دست يافتم كه آن را يكى از شاگردانش بر وى قرائت كرده بود و در همان نسخه به خط شريف خود،اجازه‌اى مرقوم داشته تا خوانندگان اجازۀ نقل آثار او را داشته باشند و دستخط وى چندان تعريفى ندارد.تاريخ دستخط شريف او بيستم ماه مبارك رمضان سال 786 هجرى و تاريخ انجام آن ماه شعبان سال 780 هجرى است.شرح مزبور كتاب بزرگى است كه متجاوز از چهار مجلد مى‌باشد و از چهار شرح استخراج شده است:شرح كبير ابن ميثم و شرح قطب الدّين كيدرى و شرح قاضى عبد الجبار و شرح ابن ابى الحديد ⁽¹⁾

را عبد العزيز نوشته است و حال آنكه نام وى عبد الحميد است،سهو القلمى افتاده است.در اين طبع

چنان‌كه ملاحظه مى‌شود نام ابن ابى الحديد برده نشده است-م.

كه آثارى بسيار دارد و نظريه‌هاى او در كتابها آورده شده است و از اساتيد سيد رضى بوده و صاحب عباد به

علم و فضل او اعتراف داشته و در حديث غدير با شيخ مفيد مباحثاتى داشته است و به امر صاحب از بغداد

براى تدريس به رى رفته است تنزيه القرآن او در قاهره به طبع رسيده است و سال 415 درگذشته است.

قاضى ابو على عبد الجبار بن عبد اللّه طوسى و ابو الوفا عبد الجبار بن عبد الله نيشابورى و عبد الجبار بن

منصور و عبد الجبار بن فضل اللّه بن مسكن كه همگى از علما و فضلا و قضات وقت خود بوده‌اند-م.

آرى از مطاوى شرح ابن عتايقى چنين برمى‌آيد:كه وى بيشتر اوقات از شرح ابن ميثم و ابن ابى الحديد استفاده كرده باشد،زيرا نام اين دو شارح را بيشتر ذكر كرده است.گاهى هم از قطب رازى مطالبى نقل مى‌كند و بندرت از امام ابو الحسن قطب الدّين كيدرى مطالبى ايراد كرده است.گاهى هم توضيح و تحليل برخى از عبارات بخشى از خطبه‌ها را از سيد فضل اللّه راوندى استفاده كرده است.ظاهرا سيد فضل اللّه شرحى بر نهج البلاغة تدوين نكرده،بلكه پاره‌اى از مواضع ويژۀ نهج البلاغة را توضيح داده است ⁽¹⁾

آنها را در اينجا ذكر مى‌كنيم.اماقى در شرح ايلاقى فيلسوف زين الدّين ابو حفص سهلان،اين شرح را از

ابن عتايقى در 11 ذيحجۀ سال 754 هجرى آغاز كرده است و انجام آن روز يكشنبه 28 محرم سال 755

هجرى بوده است.ديگر شرح ديوان متنبى و صفوة المعارف در شرح منظومه سعد خطيرى در كلام كه

سال 786 هجرى از آن فارغ شده است.ديگر الحدود النحويه،البسط و البيان فى شرح تجويد الميزان-م.

برخى از دانشمندان كلمۀ كيدرى را به كاف ضمه‌دار و سكون يا كه بعد از آن دال ضمه‌دار باشد ضبط كرده‌اند.

شيخ عبد الرحمن بن محمد بن على بن حلوانى

حلوانى از بزرگان دانشوران بوده است و تحفة المؤمن كه به‌عنوان التحفة هم خوانده مى‌شود از آثار او مى‌باشد.اين كتاب را سيد بن طاوس در اقبال و كفعمى در حواشى بلد الامين به وى نسبت داده‌اند و هر دو تن برخى اخبار را از حضرت مولا على عليه السّلام از وى نقل مى‌كند و ظاهرا حلوانى از دانشوران متقدم ما مى‌باشد.

شيخ امام ابو الفضل عبد الرحيم بن احمد بن اخوت بغدادى

شيخ معاصر در امل الآمل ⁽²⁾گويد:وى فاضلى جليل و از مشايخ شيخ قطب الدّين راوندى است ⁽³⁾.

شيخ عبد الرحمن معروف به کثيّر عزّت

⁽¹⁾

حرف كاف ذكر كند،نه در حرف عين.كثير،به ضم كاف و فتح ثا و تشديد يا ضبط شده و عزّت،به فتح

عين و تشديد زا،نام معشوقۀ او بوده است و از آنجا كه وى مشابهت زيادى به معشوقه‌اش داشته به نام

عزّت خوانده شده است.

وى سراينده‌اى عاشق‌پيشه و از سرايندگان بنام است.آنچه را در معرفى از او نوشتيم طبق يادداشتهايى است كه در پاره‌اى از مسوّدات خود تهيه كرده بوديم،بنابراين كثير لقب اوست و بطورى‌كه پس از اين خواهد آمد،و در تاريخ ابن خلكان بدان اشاره شده است كثير نام او و عبد الرحمن نام پدر او مى‌باشد.

گويند:كثير از شيعيان بوده است ⁽¹⁾

هرگاه مى‌خواست مطلب يا شعرى از او بپرسد كه پاسخ صحيح از وى بشنود خطاب به وى مى‌گفته

است:به حق على بن ابى طالب فلان مطلب يا شعر را براى من بيان كن.

در اعيان الشيعة،جلد 9، [1]آمده است:آنگاه كه عبد الملك به جنگ با مصعب بن زبير عزيمت كرد در

ميان افراد خود مشاهده كرد كه كثيّر با حال اندوهناكى در ميان لشگريان حركت مى‌كند،وى را پيش

خوانده گفت:هرگاه آنچه هم‌اكنون در خاطر تو مى‌گذرد به تو اطلاع دهم درستى سخن مرا تصديق

خواهى كرد؟كثيّر گفت:آرى،عبد الملك گفت:سوگند به ابو تراب ياد كن كه مرا تصديق خواهى كرد.

كثيّر به خدا سوگند ياد كرد كه سخن تو را تصديق خواهم كرد.عبد الملك گفت:نه چنين است بلكه

ناچارى سوگند به ابو تراب(على)ياد كنى.كثيّر سوگند به ابو تراب ياد كرد.عبد الملك گفت:در خاطر تو

مى‌گذرد كه دو تن از قريش به جنگ با يكديگر قيام كرده‌اند و قاتل و مقتول در آتشند و من هرگاه در اين

جنگ كشته شوم از آنها خواهم بود.كثيّر سخن او را تصديق كرد.عبد الملك جايزه‌اى به وى داد و گفت:

هم‌اكنون باز گرد.

گويند:زمانى عبد الملك را مدح كرده و او را به شير تشبيه كرده و شجاع خوانده بود.در ملاقاتى

كه با حضرت امام محمد باقر(ع)داشت،حضرت فرمود:چگونه حاضر شدى دشمن ما را ستايش كنى و

او را دلاورى چون شير بخوانى؟معروض داشت:مراد من از شجاع مار بود و مقصودم از اسد(شير)

سگ است،حضرت لبخندى زد.

گويند:در روز مرگ او عكرمه هم از دنيا رفت،مردم گفتند:فقيه‌ترين مردم و سراينده‌ترين آنها از

دنيا رفتند-م.

ابن خلكان در تاريخ خود مى‌نويسد:ابو صخر كثير بن عبد الرحمن بن ابى جمعه اسود بن عامر بن عويمر خزاعى يكى از عاشقان مشهور عرب است.كثيّر تصغير كثير است و اين اسم تصغير، ازآنجا نام او گفتند كه در كمال خردى و كوچكى بود.

در قاموس و در ديگر كتابها آمده است:عزّت با عين بى‌نقطه و مفتوح و زاى منقوط نام برّه آهوى ماده است و عزت را به همان نام خوانده‌اند.

مؤلف گويد:گاهى هم عزّت را به كسر عين ضبط كرده‌اند.

از عبارت اوائل تاريخ ابن خلدون اندلسى به دست مى‌آيد:كثير به امامت محمد بن حنفيه اعتقاد داشته و او را زنده مى‌دانسته كه نمرده است و هم‌اكنون در كوه رضوى از سرزمين حجاز به سر مى‌برد.بلكه ابن خلدون او را از غاليها شمرده است چه آنكه مى‌گويد:در ميان شيعه گروهى وجود دارند كه آنها را غالى مى‌گويند.اينان در اعتقاد به خدايى پيشوايان از حدود عقل و ايمان تجاوز مى‌كنند و آنان را انسانهايى مى‌دانند كه به صفات خدايى متّصفند و همان خدايند كه به لباس بشريت آراسته شده‌اند و اين همان معناى«حلول»است كه ترسايان دربارۀ عيسى عليه السّلام به آن اعتقاد داشتند و حضرت على عليه السّلام كسانى را كه معتقد به اين عقيده بودند سوزانيد.آنگاه كه محمد حنفيه متوجه شد كه مختار بن ابى عبيده ثقفى هم از اين مرام پيروى مى‌كند وى را مورد بى‌مهرى خود قرار داد و او را لعنت كرده،از وى بيزارى جست و همچنين حضرت صادق عليه السّلام آنها را لعنت كرد و از ايشان متبرى گرديد.

برخى از شيعه مردمى هستند كه مى‌گويند:كمال امام عليه السّلام در اختيار غير امام قرار نمى‌گيرد بلكه به مجردى كه بميرد روح او منتقل به امام ديگر مى‌شود و همان كمال از اين ناحيه در اختيار او درمى‌آيد.اين نظريه همان قول به تناسخ است.

از جمله غاليها كسانى هستند كه به وجود امامى اكتفا مى‌كنند و به امام پس از او كه متعين براى امامت شده است اعتنايى ندارند و اينان«واقفيه»اند.

برخى از غاليها مى‌گويند:امام نمى‌ميرد،بلكه از چشم مردم غايب مى‌شود و براى اثبات عقيدۀ خود به قضيه خضر و زنده بودن او استشهاد مى‌كنند.همين عقيده را درباره على عليه السّلام ابراز مى‌دارند كه على عليه السّلام در ميان ابر قرار گرفته است و رعد صداى او و برق هم‌صداى تازيانۀ اوست.و نيز همين نظر را دربارۀ محمد حنفيه ابراز مى‌دارند كه او در كوه رضوى در سرزمين حجاز به سر مى‌برد و كثير سراينده آنها چنين مى‌گويد:

ألا ان الائمه من قريش ولاة الحق أربعة سواء

على و الثلاثة من بنيه هم الاسباط ليس بهم خفاء

فسبط سبط ايمان و بر و سبط غيبته كربلا

و سبط لا يذوق الموت حتى يقود الجيش يقدمه اللواء

يغيب لا يرى فيهم زمانا به رضوى عنده عسل و ماء

-پيشوايان حقيقت چهار تن‌اند كه همگى آنها از مردم قريشند.

-على و سه فرزند اوست كه بدون شبهه از اسباط پيمبرند.

-يكى سبط ايمانى و نيكوكارى،و سبط ديگر كه سرزمين كربلا او را در خود فراگرفته است.

-ديگرى شربت مرگ را نمى‌نوشد مگر آنكه همراه لشگرى با به اهتزاز درآوردن بر چشم حقيقت‌جويى قيام نمايد.

-اين سبط روزگارى از ديدگان،غيبت مى‌نمايد و در محل رضوى به سر مى‌برد و از آب و عسل ارتزاق مى‌نمايد.

مؤلف گويد:و ممكن است مراد از كثير كه ابن خلدون بدو اشاره كرده است،غير از كثيرى باشد كه ما به نام و نشان او اشاره كرديم.

شيخ ابو طالب عبد الرحمن بن محمد بن عبد السميع هاشمى واسطى

واسطى از بزرگان دانشوران روزگارش بوده است.و از اواخر كتاب احتجاج بحار استاد استناد ما قدّس سره به نقلى كه از خط شيخ محمد بن على جبّايى جدّ شيخ بهائى «ره»از خط شهيد اول«قدس سرّه»نموده است به دست مى‌آيد:سيد اجل شمس الدّين ابو على فخار بن معدّ احاديثى كه مستند به حضرت رضا(ع)بوده است در ماه ذيحجۀ سال 614 هجرى در منزل شيخ ابو طالب واقع در قراى واسط روايت مى‌كرده است.

و خود شهيد از ابو الحسن على بن ابى سعيد محمد بن ابراهيم خبّار ازجى طبق قرائتى كه بر وى داشته در دهم صفر سال 557 هجرى روايت مى‌كرده و او از شيخ ابو عبد اللّه حسين بن عبد الملك بن حسين خلاّل به قرائتى كه ديگرى بر او داشته و او در روز جمعه چهارم صفر سال 513 هجرى به سماع آن رسيده،روايت نموده است.و او از شيخ ابو احمد حمزة بن فضاله بن محمد هروى در هرات،از شيخ ابو اسحاق ابراهيم بن محمد بن عبد اللّه بن يزداد بن على بن عبد اللّه رازى بخارى در بخارا در صفر 397 هجرى به قرائتى

كه در خانه‌اش داشته،روايت كرده و گفته است:براى ما حديث نقل مى‌كرد ابو الحسن على بن محمد بن مهرويه قزوينى در قزوين؛گفت:براى ما حديث نقل مى‌كرد داود بن سليمان بن يوسف بن احمد غازى،گفت:براى ما حديث نقل مى‌كرد حضرت على بن موسى الرضا،از پدر بزرگوارش،از پدران ذى مقدارش عليه السّلام كه نامهاى شريف هريك از اين بزرگواران در هر طبقه از اين سند آورده شده است از رسول اكرم(ص)كه فرمود:ايمان اقرار به زبان و شناخت به دل و عمل به اركان است[گفتار،كردار و پندار].

على بن مهرويه گويد:ابو حاتم محمد بن ادريس رازى گفته:ابو صلت عبد السّلام بن صالح هروى اظهار داشته هرگاه اين سندها را بر ديوانه‌اى بخوانند بهبودى يابد.

شيخ ابو اسحاق گويد:از عبد الرحمن بن ابى حاتم رازى شنيدم كه مى‌گفت:در شام همراه پدرم بودم به مرد مصروعى برخورد كردم به ياد سند حديث يادشده افتادم با خود گفتم اينك مناسب است اين سند را در بوتۀ آزمايش قرار دهم تا ببينم آيا آنچه دربارۀ آن گفته‌اند درست است يا خير؟به مجردى كه سند حديث را بر وى خواندم آن مصروع از جاى برخاست و گرد و خاك را از جامۀ خود پاك كرد و رفت.

مؤلف گويد:ظاهرا يادشدگان در سند حديث بايد از علماى عامه باشند.

يادآورى مى‌شود:جملۀ«هرگاه سند اين حديث بر مجنون خوانده شود»به فخر رازى و علماى ديگر هم نسبت داده شده است.

قابل توجه است كه خبرهاى متصل به حضرت رضا عليه السّلام بى‌كم‌وكاست همان اخبار صحيفة الرضا عليه السّلام مى‌باشد.

پيش از اين به نام و نشان سيد نقيب شرف آل ابى طالب عبد الرحمن بن عبد السميع هاشمى واسطى اشاره شده و درحقيقت هر دو عنوان يكى است.

شيخ ابو محمد عبد الرحمن بن محمد بن شجاع

منتجب الدّين در فهرست گويد:وى فقيهى ثقه و واعظ بود ⁽¹⁾.

شيخ ابو فراس عبد الرحيم تميمى عنبرى

⁽¹⁾

احمد بن سليمان بن حيان بن جعفر تميمى عنبرى.

وى از بزرگان فضلا و علما بود،از روزگار او اطلاعى ندارم و اثر او منبع الغرر و مجمع الدرر است كه گروهى از علما از آن اثر روايت مى‌كنند و سيد حسين عاملى مجتهد در كتاب دفع المناواة عن التفضيل و المساواة از وى روايت مى‌نمايد.و ظاهرا ابو فراس از علماى اماميه بوده باشد.

سيد عبد الرحيم بن سيد عبد اللّه بن سيّد پادشاه حسينى

ظاهرا سيد عبد الرحيم از متأخران علماى عامه بوده و روزگارش نزديك به زمان فلان پادشاه بوده است و در مكّۀ مشرفه مى‌زيسته و از آثار او كتاب تحفة النجباء فى مناقب اهل العبا كه كتابى بس نيكوست.اين كتاب را سيد عبد الرحيم براى يكى از افراد شريف مكّه تأليف كرده است و اين كتاب مشتمل بر اخبار تازه و ارزشمندى كه در آن گردآورده است و علاوه بر آن پاره‌اى از اخبار را كه علماى عامه در مناقب اهل بيت روايت كرده‌اند،ايراد نموده است.و اين كتاب در حال حاضر نزد ملا ذو الفقار كتابفروش موجود مى‌باشد.

جدّ سيد عبد الرحيم يعنى سيد پادشاه كتاب فصل الخطاب فى فضائل الآل و الاصحاب نگاشتۀ خواجه محمد پارسا ⁽²⁾

است وى از خواص و از جمله مشايخ محمد نقشبند است.شرح حال او در كتابهاى ترجمه و تذكره‌هاى

عرفانى آمده است و احوال مفصل او در آغاز كلمات قدسيه كه نگاشتۀ خود اوست آورده شده است.

خواجه در حدود سال 749 هجرى در بخارا زاده شد و از طرف خواجه محمد نقشبنديه به لقب پارسا

خوانده شده است و از نزديكان خواجه محمد بود و در سفر و حضر با او همراه بود،و در طريقۀ-

عبد الرحيم بدان ترجمه در كتاب تحفة اشاره نموده است.

ممكن است اين مترجم،همان امير عبد الرحيم گرگانى باشد در ذيل نام برده مى‌شود ⁽¹⁾.

امير عبد الرحيم بن محمد حسينى گرگانى

وى از دانشوران دولت صفويه و هم‌عصر شاه‌تهماسب صفوى بوده است.از آثار او رسالۀ التحفة الشاهية را در هرات ديده‌ام.اين رساله مشتمل بر پنج باب و يك خاتمه مى‌باشد.باب اول در«طهارت».دوم در«صلات»،سوم در«امان كفار»،چهارم در احكام اسيران،پنجم در«لقطه(پيدا شده)»و خاتمۀ آن هم مشتمل بر مسائل لقطه است.

اين رساله،كه در كمال آراستگى تأليف شده و داراى تحقيقاتى ارزنده مى‌باشد،و مآخذ مسائل نيز در آن گنجانيده شده است و سال 978 در روضه حضرت عبد العظيم حسنى عليه السّلام پايان يافته است.اين نسخه به خط شريف خود او بوده و خطش نيكوست و ما نام و تاريخ تأليفش را مطابق با خط مؤلف كه در آخر آن رساله نوشته شده است، يادآور شديم.اين رساله در ضمن مسائل يادشدۀ اقوال شيخ على كركى را متذكر گرديده است.

بعيد نيست،امير عبد الرحيم همان سيد عبد الرحيم-كه پيشتر ذكرش رفت-باشد.

شيخ ابو منصور عبد الرحيم بن مظفر بن عبد الرحيم حمدونى

ابو منصور از مشايخ شيخ منتجب الدّين بن بابويه و از او به‌عنوان قرائت روايت

مى‌كرده است و بطورى‌كه از سند بعضى احاديث كتاب اربعين منتجب الدّين به دست مى‌آيد:ابو منصور از ابو طاهر محمد بن عبد العزيز بن ابراهيم اصم،از حسن بن على بن حسن صفار،از ابو الحسن عبد الجبار بن احمد قاضى،از ابو بكر محمد بن ابراهيم بن احمد بن يونس بن معاذ معروف به حسنى،از ابو القاسم جعفر بن محمد بن حسن مهرقانى، از عبد الرحمن بن عمير،از حسين بن عيسى بن ميسره،از مسلمة بن فضل انصارى، از محمد بن اسحاق،از محمد بن ابراهيم بن حرث،از عبد الرحمن بن سهل بن ابى خيثمه، از پدرش،از رسول اكرم(ص)روايت كرده است.و از آنجا كه منتجب الدّين نام او را در فهرست ذكر نكرده است،پيداست كه ابو منصور از علماى عامه بشمار مى‌رود.امّا اين احتمال محل تأمل است،زيرا سلسلۀ حمدونيها همگى از علماى شيعه بوده‌اند.

بعيد نيست،منظور از ابو الحسن عبد الجبار بن احمد قاضى كه در اين سند آمده است همان قاضى عبد الجبار معتزلى مشهور بوده باشد.

شيخ ملا عبد الرحيم بن معروف

وى فاضلى عالم و فقيه بود از روزگار او به‌درستى اطلاعى ندارم تنها از آثار او كتاب فقهى نيل المرام است كه به پارسى تأليف شده و معروف است.من اين كتاب را در طسوج تبريز و ديگر شهرها ديده‌ام.مؤلف اين كتاب را براى جلال الدّين كه يكى از شاهزادگان معاصرش بوده تأليف كرده است و گمان من آن است كه فرد يادشده پادشاه حيدرآباد هند باشد كه در عصر صفويان بر آن ملك،حكومت مى‌كرده است.

بطورى‌كه در آغاز نيل المرام آمده است:براى تهيۀ تحقيقات مسائل اين كتاب و تدوين آنها از كتاب شرايع محقق حلّى و ارشاد،تبصرۀ علاّمۀ حلّى استفاده كرده است و در همان كتاب مى‌نويسد:عمويى داشته به نام و نشان قاضى رضى الدّين كه مؤلف از شاگردان او و ديگر از علما و فضلاى آن زمان بوده است.و تاريخ استنساخ برخى از نسخه‌هاى كتاب نيل المرام را كه من ديده‌ام 1041 هجرى بوده است.

شيخ جليل عبد الرحيم بن يحيى بن حسين بحرانى

بحرانى از بزرگان دانشوران متأخرين بوده است كه پس از شيخ ابن فهد حلّى مى‌زيسته است.من در يزد در كتابخانۀ ملا عبد الباقى به يكى از آثار او به نام جامع السعادات فى فنون الدعوات دست يافتم و بطورى‌كه از نام اين كتاب برمى‌آيد كتاب جامع و پرفايده‌اى است كه مشتمل بر ادعيه و اعمال غريبه بوده است و بيشتر مطالب مفيد آن را از كتابهاى ابن طاوس از جمله النجاح و السعادات و المهمات و التتمات و از كتاب المصابيح[المصباح]شيخ طوسى و كتابهاى ديگران كه در ادعيه و اعمال تأليف كرده‌اند گرفته است ⁽¹⁾

رضوى موجود است و ممكن است از مصباح كفعمى متوفاى سال 905 هجرى استفاده كرده باشد و

همچنين از نهج القويم شيخ ليث بحرانى كه خود او در جوامع به نام كتاب او اشاره كرده است بهره برده

باشد و از هر دو متأخر است و مؤلف رياض گفته است:شيخ ليث از متأخران علماى بحرين است.در

تكملۀ امل مى‌نويسد:شيخ عبد الرحيم از ابن فهد روايت مى‌كند،ممكن است مراد وى آن است كه

عبد الرحيم از كتابهاى ابن فهد روايت مى‌نمايد،زيرا ملا عبد الرحيم سالها پس از ابن فهد مى‌زيسته

است-م.

گمان مى‌كنم نسخه‌اى را كه در يزد ديده‌ام به خط مؤلف بوده باشد و دستخط شريف او،خط نسبتا خوبى بوده است و الحاقات و تغييرات زيادى هم در آن نسخه به نظر مى‌آيد.

مؤلف گويد:شيخ معاصر بحرانى-ايّده اللّه-در رديف اعلام بحرين كه به نام‌بردارى از آنها پرداخته است از وى نامى نبرده است.

ملا عبد الرزاق بن على بن حسين لاهيجى گيلانى قمى

لاهيجى فاضلى دانشور و حكيمى به كمال رسيده و محققى مدقق و صوفى مشرب و سراينده‌اى توانا و نگارنده‌اى دانا بود.

لاهيجى از شاگردان ملا صدر الدّين محمد شيرازى(ملا صدرا)بشمار است و با

ملا محسن كاشانى و ملا محمد يوسف الموتى و شيخ حسين تنكابنى و امثال ايشان كه از عشرۀ مبشرۀ شاگردان وى به حساب مى‌آيند در مدرس عظيم صدر المتألهين(ره) همدرس بوده‌اند.

لاهيجى مدرس مهمى داشت و گروهى از دانشوران،از جمله فرزند خلفش ميرزا حسن كه پيش از اين نام برده شده و همچنين حكيم محمد سعيد قمى كه در ضمن شرح حال ملا رجب على تبريزى از او نام برده شده است افتخار شاگردى او را داشتند.

ملا عبد الرزاق در مدرسۀ آستانۀ مباركۀ حضرت معصومۀ قم-صلوات اللّه عليها و على اخيها و على ابيها-تدريس مى‌كرد و تا آخر عمر تدريس در آنجا مايۀ فخر بود ⁽¹⁾

ريحانة الادب،جلد 4،صفحۀ 361 آمده است:با توجه به اينكه ملا عبد الرزاق كتاب گوهر مراد را به نام

شاه‌عباس ثانى تأليف كرده و سرمايۀ ايمان را پس از آن تدوين نموده است،بايد گفت معظم‌له از سال

1072 هجرى درگذشته و در قم مدفون شده است-م.

شيخ معاصر در امل الآمل گويد ملا عبد الرزاق گيلانى فاضل حكيم و متكلم بود و شرح الهياكل فى حكمة الاشراق از آثار اوست.

مؤلف گويد:از ظاهر كلام شيخ معاصر استفاده مى‌شود مراد وى از ملا عبد الرزاق همان مترجم حاضر است،اما نشنيده‌ام كه شرح مزبور از آثار او بوده باشد ⁽²⁾

پيروى از آن بوده است.

آرى،از آثار او كتاب شرح تجريد خواجه نصير طوسى است كه شرحى مبسوط بوده و به نام مشارق الالهام فى شرح تجريد الكلام تأليف شده و داراى تحقيقات ارزنده‌اى است و شايد به انجام نرسيده باشد و تنها شرح بحث امور عامۀ آن پايان يافته باشد.

ديگرى حاشيۀ شرح اشارات خواجه است كه آن هم به اتمام نرسيده است.ديگر حاشيه بر حاشيه خفرى بر الهيات شرح تجريد.ديگر گوهر مراد كتابى است به پارسى در مسائل حكمت و كلام؛او در اين كتاب مسألۀ امامت را در طى كلامى طولانى را مورد بحث قرار داده است و بخوبى از عهده برآمده است.سرمايۀ ايمان،رساله‌اى است

به پارسى كه گزيدۀ كتاب گوهر مراد است و به خواهش يكى از شاگردانش تأليف كرده است.از آثار او شوارق الالهام در حكمت است ⁽¹⁾

طبع رسيده است.دو جلد اول آن،از آغاز كتاب تجريد تا مسألۀ نهم كه مربوط به بعضى از احوال علت

معدّه است شرح شده و جلد دوم آن از اول جواهر و اعراض.مسأله ششم كه مربوط به كلام خداست به

شرح رسيده است و نام اين شرح،بطورى‌كه خود در آغاز آن اظهار داشته است شوارق الالهام فى شرح

تجريد الكلام است كه در فن كلام بوده نه در حكمت و كتاب نخستين آنكه بازهم در شرح تجريد است

و به نام مشارق الانوار خوانده شده و تا مبحث امور عامه را دارد معروف نمى‌باشد.

صدر المتألهين به وى اعطا شده است،همان گونه كه لقب ملا محسن كاشانى را فيض داده است و

حكايتى درخصوص فيض و فياض دارد كه در كتابهاى ديگر شرح داده است.نصرآبادى در تذكره

مى‌نويسد:ديوانش نزديك به دوازده هزار بيت است و فياض تخلص دارد گزيده‌اى از اشعارش را ايراد

كرده است.از جمله اين رباعى:

آن خاتم انبياء نبى مرسل بر جمله مقدم است در روز ازل

هرچند نتيجه است آخر ز قياس در قصد چو بنگرند باشد اول

لاهيجى منسوب به لاهيجان است.در تقويم البلدان آمده است:لاهجان،به ضم لام و پس از آن الف و بعد از آن‌ها و جيم كه هر دو مفتوحند و پس از آن الف و نون،از اقليم چهارم و شهرى از شهرهاى ديلمان و گيلان است و ابريشم آنجا معروف است كه به ديگر شهرها صادر مى‌گردد.

مؤلف گويد:محل مزبور در حال حاضر به نام لاهيجان،با ياى دونقطه زيرين كه واقع ميان هاء مكسور و جيم مى‌باشد،خوانده مى‌شود.

ملا عبد الرزاق بن ملا ميرگيلانى رانکوئى شيرازى

وى در اصل از مردم شيراز بوده و در زادگاهش هم مى‌زيسته و از بزرگان

متكلمان نزديك به روزگار ما بوده است.كتاب قواعد العقائد خواجه نصير الدّين محقق طوسى را كه در فن كلام بوده به شرح مزجى درآورده و تحرير القواعد الكلامية فى شرح الرسالة الاعتقادية ⁽¹⁾

بوده است و سال 1077 هجرى از تأليف آن فارغ شده است،ديده‌ام-م.

و ظاهرا عبد الرزاق رانكوئى غير از عبد الرزاق لاهيجى كه ذكرش رفت، مى‌باشد.

سيد امير عبد الرزاق کاشانى

امير عبد الرزاق فاضلى عالم و جليل القدرى عابد و عارفى پارسا و پرهيزكارى معروف است.وى از اعلام روزگار ما و از شاگردان وزير كبير خليفه سلطان بوده است و با پدر من-رحمة اللّه عليه-در درس وزير مشاركت داشته است.امير عبد الرزاق علوم عقليه را از محضر امير ابو القاسم فندرسكى حكيم كسب كرده است ⁽²⁾

شرح منازل السائرين و متوفاى 730 هجرى آمده است:ملا عبد الرزاق كاشانى متوفاى 730 هجرى و

مؤلف تحفة الاخوان فى خصايص الفتيان و بيان حقايق الايمان كه آن هم رساله‌اى در فتوت است و پس از

اين به نقل كلمات رياض كه در بالا ترجمه كرديم پرداخته و از ظاهر نقلى كه از كلام صاحب رياض نموده

است چنان برمى‌آيد كه وى ملا عبد الرزاق كاشانى را از معاصران شارح منازل السائرين دانسته و توجهى

به آنكه او از شاگردان ميرفندرسكى و همدرس پدر صاحب رياض بوده،نداشته است.

شيخ عبد الرشيد بن حسين بن محمد استرآبادى

وى از بزرگان علماى ما بوده است و از آثار او كتاب تأويل الآيات التى تتعلق بها اهل الضلال است.اين كتاب را ابن طاوس در كتاب سعد السعود به وى نسبت داده است

و پاره‌اى از اخبار را در ذيل لفظ«يس»به انضمام پاره‌اى از تحقيقات ديگر از آن كتاب نقل مى‌كند و از ميان آن نشانه‌هاى بزرگوارى و دانشمندى او هويدا مى‌شود.

مؤلف گويد:از چگونگى روزگار او اطلاعى ندارم و پيداست كه از پيشينيان اصحاب ما مى‌باشد و گاهى هم از محمد بن عبد اللّه بن جعفر حميرى روايت مى‌كند.سياق روايت چنين تقاضا دارد كه از كتاب حميرى روايت مى‌كند نه از خود او.

از كلام ابن طاوس در سعد السعود به دست مى‌آيد كه محتمل است عبد الرشيد كتاب ديگرى به نام مناقب النبى و الائمه عليهم السّلام تأليف كرده باشد.

سيد عبد الرضا بن عبد الصمد حسينى بحرانى

شيخ معاصر در امل الآمل به نقل از سلافة سيد على بن ميرزا احمد مى‌نويسد:وى از علما و فضلا و ادبا و از افراد شايسته بوده است و از وى ستايش نموده و ابيات نيكويى از وى ايراد كرده است ⁽¹⁾.

مؤلف گويد:بنابراين سيد بحرانى از معاصران مى‌باشد.

ملا عبد الرشيد شوشترى

وى از فضلاى اوايل روزگار ما بوده است و در شوشتر به علم و فضل و پارسايى مشهور مى‌باشد و من برخى از آثار و پاره‌اى از تحقيقات او را ديده‌ام.

سيد نعمت اللّه شوشترى در تعليقاتى كه بر امل الآمل دارد مى‌نويسد:عبد الرشيد عالمى فاضل و محدثى فقيه و پرهيزكارى پارسا و از معاصران است.از آثار او شرحى است بر اوايل استبصار و تعليقاتى و حواشى است بر كتابهاى حديث و فقه.ما نخست در شيراز و پس از آن در شوشتر به ملاقات او رسيديم و دانشمندى خوش‌برخورد و باصفا

بود و در فنون علوم با وى گفتگو مى‌كرديم ⁽¹⁾

منزوى بود.در آغاز حال به هندوستان رفت و در آنجا با پدر سيد على خان شارح صحيفه و ديگران آشنا

شد و كمك مالى زيادى به او كردند به ايران بازگرديد،تابستان را در شيراز و زمستان را در شوشتر به سر

مى‌برد و جمعى از دوستان از سرمايۀ او تجارت مى‌كردند و منافع آن را به وى مى‌دادند و او با آن مال

گذران مى‌كرد و حكايت خراب شدن خانه و تأخير درآوردن نمك را در آنجا متذكر شده است و فرزندى

داشته به نام ملا محسن كه شاگرد فيض بوده و در جوانى درگذشته و از آثار او علاوه بر شرح استبصار،

سوانح البال را نام برده است.در نابغۀ فقه و حديث،از ميان آثار او از مجالس الامامية نام مى‌برد و سال

تولدش را 1079 هجرى نوشته است-م.

شيخ ابو احمد عبد السّلام بن حسين بن محمد بن عبد اللّه اديب بصرى

ابو احمد از مشايخ نجاشى بوده است و از ابو القاسم بن محمد خلاّل روايت مى‌كرده است.يكى از فضلا گويد:ابو احمد از محمد بن عمران و ابو بكر دورى هم روايت داشته است.

مؤلف گويد:ترجمۀ مستقلى از او در كتابهاى رجال نديده‌ام.آرى نجاشى در ذيل معرّفى يعقوب بن اسحاق سكّيت و ديگران از وى ياد مى‌كند.و محمد بن عمران همان ابو عبد اللّه مرزبانى معروف است كه استاد سيد مرتضى و ديگر از اعلام آن روزگار بوده است.

يادآورى مى‌شود كه ابو احمد غير از شيخ عبد السّلام سرايندۀ معروف به ديك الجن است،زيرا ديك الجن در روزگار هارون الرشيد مى‌زيسته و نام او به اصح اقوال ابو اسحاق ابراهيم بن اسحاق است نه عبد السّلام و ما بزودى در باب القاب به نام و نشان او اشاره خواهيم كرد.

و گاهى اتفاق افتاده است كه در نسب مترجم رعايت اختصار شده است و او را شيخ عبد السّلام بن حسين اديب بصرى گفته‌اند،بنابراين نبايد گمان كرد كه آنان افراد مختلفى بوده‌اند.

شيخ عبد السّلام بن سرخاب

منتجب الدّين در فهرست گويد:وى فقيهى بس ديندار بود ⁽¹⁾.

شيخ عبد السّلام بن محمد حرّ عاملى مشغرى

شيخ معاصر در امل الآمل ⁽²⁾گويد:وى عموى مؤلف اين كتاب و جدّ مادرى او و دانشورى بزرگ‌مقام و بزرگوار و پارسايى عابد و پرهيزكارى فقيه و محدثى ثقه بوده و در روزگارى كه مى‌زيست در پارسايى و بندگى خدا همتايى نداشته است.

عبد السّلام مراتب علمى را از پدرش محمد و از برادرش شيخ على و از شيخ حسن بن شهيد ثانى و از سيد محمد بن ابى الحسن عاملى و ديگر از اعلام فراگرفته است.

از آثار او رساله‌اى است به نام ارشاد المنصف البصير الى طريق الجمع بين اخبار التعصير و رساله‌اى در المقنطرات و رساله‌اى ديگر در جمعه و امثال اين‌ها از رساله‌ها و تحقيقات ويژه‌اى كه داشته است.

عبد السّلام در فقه و عربيت مهارت داشته و من در سن ده‌سالگى نزد او به فراگيرى از او پرداختم و از مراتب علمى او بهره‌ور گرديدم.تقريرى بس نيكو و پسنديده داشت و از علوم جارى نكته‌هاى فراوانى آموخته بود.عبد السّلام در سن هشتادسالگى نابينا شد و در همين دوران موفق به حفظ قرآن كريم گرديد؛پس از آن درحالى‌كه بيش از نود سال از سنش گذشته بود درگذشت و من سوگنامۀ طويلى در رثاى او سروده‌ام:

مضى طود حلم بحر علم لفقده تكاد الجبال الراسيات تزعزع

ففاضت بحار العلم يوم وفاته و فاضت عليه للمكارم أدمع

فمن ذا الذي يرد الريا بظبى التقى اذا عد يوما خاشعا متخشع

و من ذا الذي يحيى الليالي بعده و بالصوم و الاوراد من يتطوع

و من ذا الذي يبنى المعالي اذ عفت لهن رسوم دارسات و أربع

لقد كان فردا في جميع خصاله و كل مزايا الفضل فيه تجمع

فيا ليت أن الموت يقبل فدية او أن الردى بالخيل و الرجل يدفع

اذا لحمى عبد السّلام عصابة بها يحرس الثغر المخوف و يمنع

لئن سر فيك الشامتون جهالة و نعشك من فوق المناكب يرفع

فان لهم غيظا بسبطك كافلا لهم بغليل حره ليس ينقع

-كوه بردبارى و درياى دانش درگذشت و با فقدان او كوههاى سر به آسمان كشيده،به لرزه درآمدند.

-در روز مرگ او،درياها به خروش آمد و اشكها از ديدگان جارى گرديد.

-در هنگامى كه سخن از خاشعان به ميان آيد چه كسى جز او مى‌تواند با جامۀ تقوا از رياكارى جلوگيرى نمايد.

-چه كسى پس از او خواهد بود كه شب و روزش را به روزه و عبادت بگذراند.

-چه كسى به‌جز او مى‌تواند خانه‌هاى عظمت و بزرگى را پس از ويرانى بر بنايى عالى برقرار بدارد.

-او در داشتن تمام خويهاى شايسته بى‌بديل بود و از هرگونه فضيلتى برخوردار بود.

-اى كاش مرگ فدايى مى‌پذيرفت و اى كاش مى‌توانستم با پا و به كمك اسبها مرگ را از وى دور سازم.

-آرى در قرقگاه عبد السّلام كسانى هستند و بستگانى وجود دارند بخوبى مى‌توانند از دروازه‌هاى آن محافظت كنند و مانع از ورود هر عامل خطرناكى شوند.

-آنگاه كه جنازۀ تو بر روى دوش مردم تشييع مى‌شد مخالفان و ملامتگران كه از حقيقت تو اطلاعى نداشتند از درگذشت تو اظهار خرسندى مى‌كردند.

-با چشم كينه‌توزى به نوادۀ تو مى‌نگريستند درحالى‌كه هرگز آتش كينه‌شان فرونمى‌نشست.

و در ضمن سوگنامۀ طولانى‌تر در مرثيۀ او گفته‌ام:

آه مما جنت يد الموت في أكمل أهل العلى و خير الانام

زاهد عابد تقي نقي طاهر النفس عالم علام

كان بدرا قدتم في فلك التق وى فأزرى بكل بدر تمام

حلّ في ذروة المكارم لما أعجز الناس نيل ذاك المقام

كان يدعى عبد السّلام فأضحى سيدا مالكا لدار السّلام

كان بحرا في العلم و الفضل عذبا و هو طام يروى به كل ظام

ليت شعري من للعلى بعد ما اغتالته قسرا حوادث الايام

من يجلي العلوم بعد خفاء و اشتباه منها على الافهام

من لعلم الحديث ان أعوز الناظر فيه مدارك الاحكام

من لعلم الفقه الذي اختلفت نحو حماه مسالك الافهام

من لعلم الاصول يبدي خفايا ه جميعا و من لعلم الكلام

من يزيل الاستار بالفكر منه عن محيا شرائع الاسلام

قد بكاه القرآن اذ فقد التالي آياته بجنح الظلام

و يكاد المحراب يرثيه و المنبر لو أحسنا فصيح الكلام

قدس اللّه روحه و سقاه من غمام الرضوان غيث السّلام

-او پارسايى بود عبادت‌پيشه و پرهيزكار و پاك‌باطن.

-دانشورى بس دانا در فلك پرهيزكارى،ماه بدرى بود كه نور ماه شب چهارده را تحت الشعاع خود قرار داده بود.

-به پايه‌اى از فضيلت رسيده بود كه ديگران از رسيدن بدان عاجز بودند.

-نامش عبد السّلام بود و بزرگى بود كه دارالسّلام در اختيار درآورده بود.

-درياى خوشگوار فضيلت بود و ديگران از درياى خوشگوار او سيراب مى‌گرديدند.

-اى كاش مى‌دانستم پس از آنكه روزگار با حيله‌گرى خود او را از ما گرفت،چه كسى مى‌توانست مقام عالى او را احراز نمايد.

-يا چه كسى پس از او نور علم را تجلى دهد و اشتباهات مردم را برطرف گرداند.

-هرگاه مردم مدارك الاحكام ⁽¹⁾را از دست بدهند چه كسى علم حديث را احيا نمايد.

-چه كسى علم فقه را با همۀ اختلافى كه دارد توضيح و تشريح نمايد،و مسالك الافهام ⁽²⁾

966 هجرى)مى‌باشد.

-چه كسى از عهده برآيد تا مطالب پنهانى علم اصول و علم كلام را آشكارا بسازد

-چه كسى با انديشۀ خويش پرده از مشكلات شرايع الاسلام ⁽³⁾برگيرد و غوامض آن را برطرف گرداند.

-قرآن كريم كه در دلهاى شب به وسيلۀ او تلاوت مى‌شد در فقدان او گريست.

-محراب و منبر هم در فقدان او گريستند و با كلام فصيح در فقدان او نوحه‌سرايى كردند.

-خداى تعالى روح او را پاكيزه گرداند و او را از باران بخشش و سلامتى خويش سيراب سازد.

عبد السّلام شعر كم و گزيده مى‌گفت و پدر من برخى از آثار منظوم او را نقل مى‌كرد و من در حال حاضر از آثار منظوم او سروده‌اى به خاطر ندارم و همگى مرويات او را به وسيلۀ وى از مشايخ يادشده‌اش روايت مى‌كنم.

سيد نقيب اجل ابو طالب نقيب هاشميها در واسط عبد السميع هاشمى

واسطى

وى از بزرگان سادات علماى ما مى‌باشد و فرزندى فاضل به نام عبد الرحمن بن عبد السميع داشته كه پيش از اين به نام و نشان او اشاره شد.

از كتاب فرائد السمطين فى فضائل المرتضى و البتول و السبطين تأليف حموينى كه از علماى عامه بوده است برمى‌آيد كه عبد السميع از شاذان بن جبرئيل قمى طبق قرائتى كه

داشته،از وى روايت مى‌كرده است.عبد المنعم بن يحيى بن ابراهيم زهرى كه از علماى عامه بوده،به طريق اجازه از وى روايت كرده است و حموينى يادشده به وسيلۀ زهرى از نقيب هاشمى روايت مى‌كرده است.

و پس از اين ضمن معرفى شريف ابو تمّام محمد بن هبة اللّه بن عبد السميع هاشمى خواهيم گفت كه شريف ابو تمّام درحقيقت نوادۀ عبد السميع از فرزند ديگرش هبة اللّه است و پيش از اين ضمن معرّفى فرزندش عبد الرحمن تا حدى به چگونگى احوال عبد السميع اشاره كرديم.

شيخ عبد السميع اسدى

پس از اين،از وى به‌عنوان شيخ عبد السميع بن فياض اسدى حلّى ياد خواهد شد.

شيخ عبد السميع بن فياض اسدى حلّى

وى فقيهى فاضل و عالمى متكلم و جليل القدر و از شاگردان بزرگ ابن فهد حلّى بوده است.

در قزوين نسخه‌اى بسيار قديمى از اثر او به نام تحفة الطالبين فى معرفة اصول الدّين را يافتم كه بسيار مفيد و ارزنده بود.در آغاز اين اثر آمده است كتاب تحفة الطالبين فى معرفة اصول الدّين از آثار شيخ فاضل امام عالم عامل كامل پيشواى فقها و متكلمان شيخ عبد السميع بن فياض اسدى-قدّس اللّه سره و نوّر ضريحه-مى‌باشد.امّا در اصل كتاب از نويسنده و نام كتاب ذكرى به ميان نيامده است و ممكن است تحفة الطالبين از آثار برادرش عبد العلى بن شيخ فياض حلّى باشد كه پس از اين به نام و نشان او اشاره خواهد شد ⁽¹⁾

هجرى بود.كتاب تحفه را در سال 905 هجرى نوشت و تنقيح الرائغ را در سال 918 هجرى استنساخ

نمود.شرح حال عبد السميع مؤلف الفوائد الباهرة كه شرح حالش به دنبال خواهد آمد و شاگرد ابن فهد

بود،از علماى قرن نهم هجرى است-م.

يكى از علما در رسالۀ اسامى مشايخ مى‌نويسد:از ايشان است شيخ عبد السميع اسدى مؤلف الفوائد الباهرة كه مراتب علمى را از شيخ احمد بن فهد كسب كرده است.

مؤلف گويد:در سيستان به خط يكى از علما كه فهرست كتابهايى را كه در امامت تأليف شده است نوشته بود چنين يافتم كه الفوائد الباهرة را به شيخ عبد السميع اسدى نسبت داده بوده و در حقيقت مراد وى همين مترجم حاضر مى‌باشد.

شيخ عبد السّلام بن(رغبان)معروف به ديک الجن

وى سراينده‌اى شيعه و امامى مذهب بوده است.

ابن شهرآشوب در پايان معالم العلماء وى را در رديف سرايندگان آورده است ⁽¹⁾

نام پدرش رغبان و شهرتش ديك الجن است.در ريحانه،جلد دوم آمده است:اصلش از موته و موطنش

حمص بوده و از شعراى عباسيان است و در سال 235 يا 236 هجرى درگذشته است(ر ك:

معالم العلماء،ص 150)-م.

مؤلف گويد:همواره به باده‌گسارى مى‌پرداخته است خدا او را بيامرزاد.

شيخ بهائى در كشكول مى‌نويسد:سرايندۀ مشهور به ديك الجن نامش عبد السّلام است و از سرايندگان شيعه است و به سال 235 هجرى در سن هفتاد و اندى درگذشته است.

ديك الجن،كنيز و غلامى در نهايت فريبايى داشت و علاقۀ شديدى به آنها نشان مى‌داد.در يكى از روزها متوجه شد كه آن دو در زير يك رختخواب در كنار يكديگر آرميده‌اند.از اين عمل سخت ناراحت شد و هر دو را كشت و جسدشان را سوزانيد و خاكستر آنها را با كمى خاك ممزوج نمود و از آن،دو كوزۀ شراب ساخت و هرگاه كه به بزم باده‌گسارى مى‌نشست يكى از آن دو كوزه را در جانب راست و ديگرى را در جانب چپ مى‌گذارد.گاهى كوزه‌اى را كه از خاكستر كنيزك ساخته بود،مى‌بوسيد و مى‌گفت:

يا طلعة طلع الحمام عليها فجنى لها ثمر الردى بيديها

رويت من دمها الثرى و لطالما روى الهوى شفتى من شفتيها

-اى مظهر زيبايى و اى آنكه ستارۀ تاريك مرگ بر او طلوع كرد و با دست جنايتكار خود ميوۀ او را چيد.

-از خون او زمين را سيراب ساختم،با آنكه همواره لبانش به لبهايم طراوت مى‌بخشيد.و گاهى كوزۀ ديگر را كه از خاكستر غلام ساخته شده بود،مى‌بوسيد و مى‌گفت:

قبلته و به على كرامة فلى الحشا و له الفؤاد بأسره

عهدى به ميتا كأحسن نائم و الحزن يسفح أدمعى فى حجره

-او را كه مطلوب دل‌پسندم بود مى‌بوسم و يقين دارم كه او احشاى من،و من دل او بوده‌ام.

-او را كه مرده است بهترين آرميده مى‌دانم و اندوه من اشك چشم مرا در دامن او فرومى‌ريزد.

مؤلف گويد:ديك الجن غير از عبد السّلام بن حسين اديب مصرى است كه از مشايخ نجاشى بوده است و پيش از اين به نام و نشان او اشاره كرديم.

شيخ عبد الصمد بن احمد

از فرحة الغرى سيد عبد الكريم بن طاوس مى‌توان دريافت كه وى از حافظ،از ابو الفرج بن جوزى،از اسماعيل بن احمد سمرقندى،از ابو منصور،از عبد العزيز عكبرى،از حسين،از نشوان،از ابو الحسن اشنانى،از ابو بكر بن ابى الدنيا روايت مى‌كرده است و من اين سند را از نسخه‌اى كهن كه طبقات فراوانى را در آن نقل كرده است و هم‌اكنون در نزد من حاضر است نقل كرده‌ام،گفته است:خبر داد ما را عمر،از عبد اللّه،از پدرش،از هشام بن محمد،از ابو بكر بن عيّاش گفت:از ابو حصين و اعمش و ديگران شنيدم،تا آخر حديث...

شيخ عبد الصمد بن احمد بن عبد القادر بن ابى الجيش

وى از فضلا و علما و فقها و از مشايخ فاطمه دختر شيخ محمد بن احمد بن

عبد اللّه بن خادم عكبرى بوده است كه مشار اليها از مشايخ اجازه سيد تاج الدّين محمد بن معيّه حسينى بشمار مى‌آيد و سيد از مشايخ اجازه شهيد اوّل-قدّس اللّه ارواحهم-به حساب مى‌آيد،امّا من به اثرى از آثار شيخ عبد الصمد دست نيافتم.

شيخ ابو تراب عبد الصمد بن شيخ عز الدّين حسين بن شيخ

شمس الدّين محمد حارثى همدانى عاملى جبعى خراسانى هروى

ابو تراب فاضلى جليل القدر و برادر شيخ بهائى است و از پدرش شيخ حسين روايت مى‌كرده است و معظم‌له در اجازۀ واحده‌اى به او و برادرش شيخ بهائى اجازه داده است و در ذيل شرح حال شيخ بهائى به اجازه مزبور اشاره خواهد شد ⁽¹⁾

ثانى-كه به شيخ حسين داده است-مرقوم داشته و تاريخ آن در روز سه‌شنبه دوم ماه رجب سال 971

هجرى در مشهد مقدس رضوى بوده است.در فوائد الرضويه از خط پدرش نقل شده است:ابو تراب در

روز سه‌شنبه نه روز باقى‌مانده از ماه محرم سال 855 هجرى متولد شده است و از آثار او حواشى است

كه بر اربعين برادرش شيخ بهائى مرقوم داشته است.در لؤلؤة مى‌نويسد:ابو تراب در سال 1020

هجرى كه از مكّه بازمى‌گشته در حوالى مدينۀ منوره درگذشته و جنازۀ او را به نجف اشرف حمل كرده‌اند

(پايان).ظاهرا يكى از دو تاريخ يادشده اشتباه است مگر آنكه سال ميلاد او را 955 هجرى بدانيم و در

اين صورت مدت عمرش 65 سال بوده و ده سال هم زودتر از شيخ بهائى درگذشته است(ر ك:

امل الآمل،ج 1،ص 109)-م.

شيخ معاصر در امل الآمل گويد:شيخ عبد الصمد بن حسين بن عبد الصمد عاملى جبعى حارثى برادر شيخ بهائى است.وى فاضلى بزرگوار بود و به‌طورى كه خود شيخ در آغاز كتاب صمديه كه در نحو است اشاره مى‌كند برادرش شيخ بهائى اين كتاب را به نام او تأليف كرده است.

مؤلف گويد:من پاره‌اى از تحقيقات ابو تراب را ديده‌ام.مثلا تعليقات او بر رسالۀ فرائض خواجه نصير طوسى را كه بخشى از آن به خط شريف ابو تراب و بخش ديگر آن به خط فرزندش شيخ حسين بن عبد الصمد بوده در سيستان ديده‌ام و خط هر دو تن مشابه

خط شيخ بهائى بوده است.

يادآورى مى‌شود كه فرزندش شيخ حسين بن عبد الصمد نيز از دانشمندان آن روزگار بشمار مى‌آمده و در هرات مى‌زيسته و در همان‌جا منصب داورى را عهده‌دار بوده و فرزندان و نوادگان بسيارى داشته است كه سلسلۀ حسب و نسب آنها تا بدين زمان اتصال يافته و هم‌اكنون در آن شهر و برخى شهرهاى ديگر وجود دارند و امور شرعى هرات را عهده‌دار مى‌باشند ⁽¹⁾

به شيخ عبد الصمد برادر شيخ بهائى بوده باشند نه خود شيخ،زيرا شيخ بهائى اولادى نداشته است

و علماى بزرگى از اين خاندان به ظهور رسيده‌اند،از جمله شيخ عبد الصمد جد شيخ بهائى

كه استاد شهيد ثانى بوده و ديگرى شمس الدّين محمد كه از شاگردان شهيد ثانى بوده است كه در ورع و

تقوا به كمال رسيده و شهيد ثانى وى را در رديف اولياء اللّه بشمار مى‌آورده و شهيد او را براى امور شرعى

به مصر گسيل داشته و در همان‌جا درگذشته است.ديگرى شيخ نورى برادرزادۀ شيخ بهائى است كه

شيخ الاسلام هرات بوده و اشعارى به زبان پارسى سروده است.-م.

مؤلف گويد:پاره‌اى از تحقيقات شيخ حسين حاضر را كه به خط خود او بوده است ديده‌ام،از جمله تحقيقاتى است كه بر رسالۀ مواريث خواجه نصير الدّين طوسى تدوين نموده است،و اين شيخ حسين از نظر كمال و ديگر جهات شباهت زيادى به جدش شيخ حسين بن عبد الصمد داشته است.

شيخ حسين مانند افراد ديگر خانواده‌اش سراينده‌اى ماهر بوده و در علوم رياضى استادى باكمال بشمار مى‌آمده است و من منظومه‌اى پارسى در فن جبر و مقابله از او ديده‌ام.

سيد عبد الصمد بن عبد القادر حسينى بحرانى

شيخ معاصر در امل الآمل مى‌نويسد:وى عالمى فاضل و صالحى عابد و سراينده‌اى اديب و بزرگوارى ماهر و از معاصران است ⁽²⁾.

رئيس عبد الصمد بن فخرآور شجرى

⁽¹⁾

منتجب الدّين گويد:وى از فضلا بوده است.

شيخ عبد الصمد بن محمد تميمى

وى از دانشمندان بزرگ اصحاب ما بوده است ⁽²⁾.

از بشارة المصطفى مى‌توان چنين برداشت كرد كه عبد الصمد از ابو الحسين بن ابى الطيّب بن سعيد،از احمد بن قاسم هاشمى روايت مى‌كرده و او از شيخ صدوق هم روايت داشته است.و از آن كتاب نيز استنباط مى‌شود كه فرزندش ابو الحسن على و دو نواده‌اش ابو جعفر محمد بن ابى الحسن على و ابو الحسن على بن ابى الحسن على و ديگر از خانواده‌اش از مشايخ اصحاب ما بوده‌اند و ما شرح حال هريك را در جاى خود ذكر نموده‌ايم.

و فرزندش ابو الحسن على و گروهى ديگر از اعلام از وى روايت مى‌كرده‌اند و خود او از طريقۀ املا و ديگر از طرق روايت،از جمعى از جمله ابو الحسن محمد بن قاسم فارسى، از ابو القاسم عبد اللّه بن احمد بن محمد بن عمر بن حفص زاهد،از محمد بن ابى اسماعيل علوى روايت كرده است بنابراين شيخ عبد الصمد هم‌درجه با شيخ مفيد-قدس سره-بوده است.

و بطورى‌كه از بشارة المصطفى استنباط مى‌شود:عبد الصمد بن محمد تميمى (مترجم حاضر)از گروهى چند روايت مى‌كرده است از آن جمله است شيخ صدوق،ديگر ابن سهل سعيد بن ابى سعيد است كه از احمد بن محمد بن بطة روايت مى‌كند.به همين ترتيب ابو سعيد احمد بن محمد بن سعيد مؤدّب از ابو احمد محمد بن سليمان بن فارس،ابو منصور اصباهان ⁽³⁾

واعظ آمده است.

مكائى ⁽¹⁾،ابو محمد عبد اللّه بن محمد بن عبد اللّه بن دينار از اسماعيل بن محمد صفار،در بغداد روايت مى‌كند.همچنين ابراهيم بن احمد از محمد بن قيص عسبانى،ابو محمد عبد بن احمد شعرانى از ابو الحسن على بن حسين بن يعقوب بن حرث كوفى،ابو الحسين بن ابى الطيّب بن شعيب از احمد بن قاسم قرشى محمد بن عبد اللّه واعظ از حسن بن عبد اللّه بن شاذان عمانى،در مدينة السّلام روايت مى‌كند.علاوه بر اين‌ها،ابو جعفر احمد بن عيسى عجلى از محمد بن احمد بن عبد اللّه بن زياد عرزمى،ابو حسين محمد بن عبد اللّه بن محمد بن حملان القرار از ابو نعيم عبد الملك بن محمد بن عدى،ابو محمد عبد اللّه بن محمد بن عبد اللّه بن دينار از پدرش محمد بن عبد اللّه و محمد بن اسماعيل علوى،از احمد بن على بن مهدى بن صدق سوقى،از پدرش،از حضرت رضا(ع)روايت مى‌كند.اين سند خالى از تأمل نمى‌باشد.

و باز از ايشان است ابراهيم بن احمد كه از ابو بكر بن ابى داود روايت مى‌كند.

ابو على حسين بن على بخارى و عبد اللّه بن محمد بن عبد اللّه بن احمد بن حرب كه از عبد اللّه بن احمد بن حسين روايت مى‌كند؛همچنين ابو الحسين بن ابى طيب بن شعيب كه از محمد بن فضيل،و نصر بن عبد اللّه بن حفص بن عبد اللّه قرشى عبسى از حماد بن سلمه و ابو الحسين بن ابو طيب بن سعيد از احمد بن قاسم هاشمى روايت مى‌كند.از همين جمله است ابو الحسن محمد بن قاسم فارسى كه از ابو العباس محمد بن احمد دقاق و از عبد اللّه بن ابو حامد بن جعفر و از ابو القاسم عبد اللّه بن احمد بن محمد بن عمر بن حفص زاهد و از محمد بن ابو اسماعيل علوى و از مشايخ ديگر امثال ايشان روايت مى‌كند.

از ايشان است ابو الحسين احمد بن محمد عطريبى كه از حسين بن محمد بن هارون روايت مى‌كند و ابو عبد اللّه حسين بن على بن جعفر رازى از عبد اللّه بن محمد بن حيّان، ابو سهل بن محمد كه از على بن احمد بن منصور و ابو سعيد محمد بن فضل واعظ كه از ابو جعفر هاشمى در بغداد روايت مى‌كند.همچنين از ايشان است سعيد بن محمد بن

فضل واعظ كه از على بن احمد گرگانى روايت مى‌كند.

مؤلف گويد:حقيقت آن است كه اين شخص،غير ابو سعيد است كه پيش از اين شخص از او نام برده شده و اشتباه از ناحيۀ ناسخان است.

و نيز از ايشان است ابو سهل سعيد بن جعفر بن ابى كه از محمد بن احمد بن روايت مى‌كند.ابو الحسن على بن حسن بن احمد قطّان بلخى كه از محمد بن رمحه،ابو محمد عبد اللّه بن احمد بن محمد بن حسن صفّار بخارى كه از عبد اللّه بن محمد بن يعقوب و ابو بكر محمد بن عبد اللّه كه از حسن بن سفيان روايت مى‌كند.از همين جمله است ابو الحسين بن ابو طيب بن شعيب كه از احمد بن ابو القاسم قرشى،ابو على احمد بن ابو جعفر هيبقى ⁽¹⁾

«بيهقى»آمده است.

مؤلف گويد:ممكن است كرمينسى عربى كرمانشاه بوده باشد.

از ايشان است ابو الحسن محمد بن محمد بن اسحاق حربى مؤذن كه از ابو القاسم عبيد اللّه بن احمد بن عبد اللّه بلخى،ابو نصر احمد بن حسين بن مروان بن احمد كه از موسى بن عباس جوينى،ابو الفضل محمد بن عبد اللّه بن على سيستانى مروزى كه از احمد بن عبد اللّه بن داود ابو الحسين احمد بن محمد بن عبّاد رازى كه از ابو جعد جعفر بن محمد بن احمد رازى فقيه و از محمد بن احمد مدائنى روايت مى‌كند.و بالاخره از ايشان است ابو سهل بشر بن احمد كه از محمد بن عبد بن على،ابراهيم بن احمد دهقانى كه از ابو بكر بن ابى داود،ابو بكر محمد بن احمد بن يحيى فارسى از ابو بكر محمد بن عبد اللّه بن يزداد رازى،و ابو على عقبه كه از احمد بن محمد مؤدّب،در بغداد روايت مى‌كند و از ايشان است ابو على احمد بن ابى جعفر بيهقى ⁽²⁾

154 و 159«بيهقى»آمده است.

شيخ رشيد الدّين عبد الصمد بن محمد رازى دوعى

منتجب الدّين مى‌نويسد كه وى از فقها بوده است ⁽¹⁾.

شيخ عبد الصمد بن شيخ شمس الدّين محمد بن على بن حسين عاملى

حارثى همدانى جبعى

وى فاضلى عالم و سراينده‌اى بزرگوار و معروف پدر شيخ عز الدّين حسين بن عبد الصمد،و جدّ شيخ بهائى است.

شيخ معاصر در امل الآمل گويد وى فاضلى عالم بوده است و پيش از اين،ضمن معرّفى فرزندش،تمجيدى را كه شهيد ثانى از وى نموده است ذكر كرديم ⁽²⁾.

مؤلف گويد مرادش تمجيدى است كه در«اجازۀ شهيد ثانى به شيخ عز الدّين حسين بن عبد الصمد»در شرح حال وى آمده است:«الشيخ الصالح العالم المتقن المتفنن خلاصة الاخيار الشيخ عبد الصمد بن شيخ...».

در ضمن معرفى صهرشتى به نقل از خط شيخ بهائى در ضمن حواشى فهرست منتجب الدّين اظهار داشته است كه كتاب قبس المصباح صهرشتى را جدش شيخ عبد الصمد به خط خود استنساخ نموده است.

مؤلف گويد:من هم در هرات كتابهايى را به خط وى ديده‌ام،از جمله كتاب التحصين ابن فهد حلى است و خط وى چندان تعريفى نداشت و تاريخ استنساخ آن سال 912 هجرى بوده است.

و باز مجموعه‌اى تحقيقى را به خط اين شيخ بزرگوار ديدم كه تاريخ انجام برخى از آن تحقيقات سال 893 هجرى و تاريخ انجام برخى ديگر 889 هجرى بوده است و از تاريخ تأليف آن مجموعه چنين برمى‌آيد كه شيخ عبد الصمد معاصر با كفعمى معروف

بوده است و در آن مجموعه،رساله‌اى در سوك بوده و اشعارى بسيار از خود او در آن مجموعه ضميمه شده است ⁽¹⁾

از محرم مانده در سال 855 هجرى متولد شده است و بطورى‌كه شاگردش اظهار داشته در نيمۀ ربيع الثانى

935 هجرى در سن 80 سالگى درگذشته است و چهار فرزند پسر به نامهاى على،محمد،حسن،حسين

و يك دختر به نام فاطمه داشته است و حسين كه پدر شيخ بهائى است كوچك‌ترين فرزندان او بشمار آمده

است.از آثار او حاشيه‌اى است بر فرائض خواجه نصير طوسى(ر ك:ترجمۀ رياض،ج 2،ص 119)- [2]م.

شيخ عبد العالى عاملى ميسى

وى پدر شيخ على ميسى است كه از علماى بنام بوده است و بزودى به شرح حال او اشاره خواهيم كرد.

شيخ معاصر در امل الآمل،ج 1 ص 110 گويد:وى دانشمندى فاضل بود و شيخ على بن عبد العالى عاملى كركى در اجازه‌اى كه به فرزند او داده است در ضمن معرفى وى را چنين ستوده است:«المرحوم المبرور المقدس المتّوج المحبور الشيخ الاجل العالم الكامل تاج الملة و الحق و الدّين عبد العالى الميسى ⁽²⁾».

مؤلف گويد:عبد العالى و فرزندش شيخ على ميسى و نوادۀ فاضلش شيخ لطف اللّه بن عبد الكريم بن ابراهيم بن شيخ على بن عبد العالى ميسى عاملى معروف-به نام و نشانش اشاره خواهيم كرد-از دانشمندان بزرگ اماميه بوده‌اند.

شيخ حسين بن عبد العالى کرکى جد شيخ على بن حسين بن عبد العالى

عاملى کرکى

⁽³⁾

شيخ حسين مانند نواده‌اش شيخ على از بزرگان فقها بوده است.از اجازۀ شيخ

نعمة اللّه بن خاتون عاملى به سيد بن شدقم مدنى مشخص مى‌شود كه شيخ على بن هلال جزائرى استاد شيخ على محقق كركى،از شيخ حسين-شخصيت مورد بحث ما-و خود او از يكى از دو فرزند شهيد اول از شهيد-قدّس سره-روايت مى‌كرده است.

مؤلف گويد:عبارت اجازۀ شيخ نعمة اللّه خالى از تناقض و آشفتگى نبوده است زيرا ابن خاتون در آن اجازه مى‌نويسد كه شيخ على بن هلال جزائرى از جد شيخ ما شيخ حسين بن عبد العالى از يكى از دو فرزند شهيد روايت مى‌كرده است.بنابراين هرگاه مراد از جد،پدر پدر محقق كركى باشد،خالى از اشكال نبوده است،زيرا شيخ حسين والد محقق كركى است نه جدّ او هرچند در زبانهاى ارباب علم و اجازه از محقق كركى به‌عنوان«على بن عبد العالى»تعبير مى‌شود،ليكن درحقيقت،و بطورى‌كه در شرح حال محقق كركى خواهيم گفت شيخ حسين والد او مى‌باشد و جدش عبد العالى است و نسبتى كه در اين اجازه آمده است به‌عنوان جدّات با توجه به اينكه ابن خاتون نسب شيخ على محقق كركى را در آن اجازه،به‌عنوان«على بن الحسين بن عبد العالى كركى»آورده است و هرگاه بگويد كلمۀ«شيخنا»در آن اجازه،اشاره به شيخ حسين است بازهم خالى از اشكال نمى‌باشد،زيرا شيخ و استاد على بن هلال شيخ على محقق است نه شيخ حسين،و اشارۀ به ما سبق نشده است.

و اگر بگوييم مراد وى از اين جمله اشاره به ما سبق نمى‌باشد بلكه منظورش آن است كه،شيخ على بن هلال از جد شيخ حسين بن عبد العالى روايت مى‌كرده،چنين فردى سابقۀ ذكرى ندارد و نام جديدى است و ارتباطى به ما قبل ندارد؛گذشته از اين با استبعادى كه در كار است و با توجه به اينكه چنان مردى كه به نام حسين خوانده شده باشد وجود ندارد،چرا نام جد محقق را كه مورد نياز بوده است ذكر نكرده زيرا صرفا ذكر اين نكته كه على بن هلال از جد محقق روايت مى‌كرده،كافى نبوده است.

درعين‌حال بايد گفت كه هرگاه مراد از جد يادشده شيخ حسين باشد،ايراد اخير وارد نخواهد بود و ممكن است بگوييم اشتباه از سوى ناسخ به وجود آمده باشد و اصل

نسخه چنين بوده است،«جد شيخ ما شيخ عبد العالى بن الحسين»؛بنابراين نام جدّ اعلاى محقق كركى حسين بوده است،همان‌طور كه نام پدرش هم حسين مى‌باشد و امثال آن از تغييراتى كه در نسخه اتفاق افتاده است و يا بگوييم نسخه صحيح است و مراد وى از جدى كه على بن هلال از وى روايت مى‌كرده،جد اعلاى محقق كركى باشد كه نامش حسين بن عبد العالى است،بنابراين عبد العالى نام جد اعلا و ادناى محقق كركى است.و يا گفته شود كلمۀ جد اشتباه ناسخ است و مراد از آن پسر اوست.

شيخ عبد العالى بن شيخ نور الدّين على بن حسين بن عبد العالى عاملى

کرکى

⁽¹⁾ وى فاضلى عالم و فقيهى بزرگوار فرزند فقيه جليل القدر شيخ على كركى شارح قواعد است.كركى كه پس از درگذشت پدرش پناه شيعه و اشاعه‌دهندۀ شريعه و رئيس اماميه و دايى سيد داماد بود و بطورى‌كه ذكر شد جد و پدرش از علما بوده‌اند.

شيخ معاصر در امل الآمل(ج 1،ص 110)مى‌گويد:شيخ عبد العالى بن شيخ نور الدّين على بن عبد العالى عاملى كركى فاضلى فقيه و محقق و متكلم و محدثى پارسا و از بزرگان مشايخ است.از پدرش و از ديگر علماى روزگارش روايت مى‌كرده است و امير محمد باقر حسينى داماد از وى روايت مى‌كرده است.رسالۀ لطيفى راجع به قبله عموما و در باب قبله خراسان خصوصا تأليف كرده است و نسخه‌اى از آن در نزد ما موجود است ⁽²⁾.

مؤلف گويد:بطورى‌كه از خاتمۀ وسائل الشيعة شيخ معاصر برمى‌آيد كه شيخ يونس جزائرى و قاضى معزّ الدّين حسين اصفهانى قاضى اصفهان و شيخ بهائى-قدة-از وى روايت مى‌كرده‌اند.

سيد امير مصطفى در رجال ⁽³⁾خود ذيل معرفى او مى‌نويسد:فردى جليل القدر و

عظيم‌الشان و عالى‌مقام و پاكيزه‌سخن و كثير الحافظه و از شاگردان پدرش بود؛به خدمتش تشرف يافتم.

مؤلف گويد كه عبد العالى برادر فاضل ديگرى داشته به نام شيخ حسن بن شيخ على،مؤلف كتاب عمدة المقال فى كفر اهل الضلال كه نام و نشانش پيش از اين ذكرست ⁽¹⁾.

سيد داماد در حواشى فارسى كتاب شارع النجاة،شرح ارشاد را به دايى‌اش نسبت داده است،ممكن است مراد وى شيخ عبد العالى-شخص مورد بحث ما-بوده باشد و مؤيد اين احتمال آن است كه به خط يكى از فضلا چنان يافتم:شرح ارشاد عبد العالى تا كتاب نكاح آن تدوين شده است و پس از اين در شرح حال شيخ عبد النبى بن سعد جزائرى بدان اشاره خواهيم كرد.و از آثار او رساله‌اى است در عدم وجوب صلات جمعۀ عينى در زمان غيبت و اين اثر رسالۀ مختصرى است و نسخه‌اى از آن در اختيار ما مى‌باشد.

فاضل هندى در پشت كتاب شرح ارشاد شهيد ثانى نوشته است كه فرزند شيخ على كركى حواشى بر شرح ارشاد تدوين نموده است و من اين حواشى را-كه از شيخ عبد العالى بن شيخ على بوده است-نزد فاضل هندى ديده‌ام.

و از آثار او حاشيه بر الفيۀ شهيد است كه نزد فاضل هندى ديده‌ام.

همان‌طور كه اشاره كرديم عبد العالى دايى سيد داماد ياد شده است،چه آنكه يكى از دو دختر شيخ على كركى به همسرى ميرزا سيد حسن فرزند امير سيد حسين مجتهد و ديگرى به ازدواج پدر سيد داماد درآمده بود و از همين كريمۀ معظم،سيد داماد متولد شد و بدين مناسبت است كه امير محمد باقر به‌عنوان داماد شهرت يافته است،بنابراين شهرت او داماد است نه آنكه خود مير محمد باقر داماد شيخ على بوده باشد و حال‌آنكه برخى خود مير را داماد شيخ على معرفى كرده‌اند با توجه بدانچه نوشته شد كلمۀ داماد از باب اضافه است نه از باب توصيف و به همين مناسبت است هركجا سيد داماد از شيخ على كركى نظريه‌اى ياد مى‌كند وى را به‌عنوان جد قمقام(مهتر)يعنى جد مادرى‌اش مى‌ستايد و با توضيحى كه داديم برخلاف نظر برخى كه امير محمد باقر را داماد سلطان

دانسته‌اند،وى داماد سلطان هم نبوده است.

يادآورى مى‌شود كه عبد العالى معاصر با ميرزا مخدوم شريفى سنّى مؤلف كتاب نواقض الروافض است و با يكديگر مناظرات و مباحثاتى راجع به امامت و امثال آن داشته‌اند.

عبد العالى در سال 993 هجرى درگذشت و در مادۀ تاريخش گفته شد(ابن مقتداى شيعه ⁽¹⁾

معرفى كرده است-در شب جمعه 19 ذيقعدۀ سال 926 متولد و در سال 993 ه.درگذشته است و در

زاويۀ منسوب به حضرت سجاد(ع)در اصفهان مدفون شده است پس از سى سال،باقيماندۀ جسد او و

شيخ فقيه على بن هلال كركى را به مشهد مقدس رضوى برده،و در دارالسيادۀ مباركه مدفون ساختند-م.

عبد العالى علاوه بر آثارى كه از وى ياد كرديم بر تعدادى از كتابها و رساله‌ها حواشى نوشته،كه از جمله تعليقاتى است كه بر رسالۀ شيخ على بن هلال كركى عاملى شاگرد پدرش مرقوم داشته است؛اين حواشى بر بخش طهارت بوده كه مطالب ارزشمندى را متذكر گرديده است و من آن رساله را همراه با همان تعليقات در اردبيل در نسخه‌اى كهن ديده‌ام و در نزد ما نيز نسخه‌اى از آن رساله به انضمام همان تعليقات موجود است.

از رسالۀ فارسى شرح حال شيخ بهائى،تأليف[...؟]يكى از شاگردان شيخ بهائى چنين استنباط مى‌شود پس از آنكه اسماعيل ميرزاى صفوى به جاى پدرش شاه‌تهماسب به تخت سلطنت نشست و شهرهاى ايران را به تصرف خود درآورد.به خاطر علاقه‌مندى به آيين تسنن،درصدد برآمد تا شيخ عبد العالى كركى و امير سيد حسين كركى را كه در قزوين مى‌زيستند مسموم كند.شيخ عبد العالى پس از اطلاع اين موضوع،از قزوين به همدان رفت و از حيله‌گرى او رهايى يافت،ليكن امير سيد حسين با تشويش خاطر و با ناراحتى در قزوين ماندگار شد تا هنگامى كه امير اسماعيل در قزوين مرد و به جايگاه اصلى خويش رسيد ⁽²⁾.

ما به وقايعى كه ميان اين سيد و اسماعيل اتفاق افتاد،پيش از اين در همين بخش در باب«ح»در شرح حال امير سيد حسين اشاره كرده‌ايم ⁽¹⁾.

مؤلف تاريخ عالم‌آرا(ج 2،ص 342)،ضمن صحبت از موضوع درگذشت سيد حسين مجتهد كه در اواخر سال 1001 هجرى اتفاق افتاده مى‌نويسد:جناب شيخ المحققين شيخ عبد العالى فرزند شيخ على كركى مجتهد مرتبۀ بلند اجتهاد يافته كه جميع علما به اجتهاد او اذعان كرده‌اند.

و در مجلد اول(ص 118)مى‌نويسد:شيخ عبد العالى مجتهد فرزند شيخ على بن عبد العالى است در علوم معقول و منقول سرآمد روزگار،بسيار نيكومنظر و صاحب اخلاق بود و من حيث الاستقلال و الاستعداد بر مسند اجتهاد تمكن داشت و اكثر علماى عصر اذعان اجتهاد آن جناب مى‌نمودند و اكثر اوقات در بلدۀ طيبۀ كاشان اقامت نموده به درس و افاده اشتغال مى‌نمود و جمعى را به فيصلۀ قضاياى شرعيه و اصلاح بين الناس مى‌گماشت و به نفس شريف نيز گاهى اجراى احكام شريعت غرّا متوجه فيصل قضايا مى‌گشت و هرگاه به لشكرگاه شاه‌تهماسب وارد مى‌شد شاه در تعظيم و توقير آن جناب نهايت مبالغه مى‌فرمودند و هميشه باب سعادت تابش،خواه در اردوى معلى و خواه در كاشان مرجع علما و دانشمندان عصر بود و اكثر علما در اصول و فروع به قول او عمل مى‌نمودند و اجتهادات آن جناب به تصديق اكثر علما مقرون بود و الحق ذات ملك صفاتش در آن حين آرايش ملك ايران و جهانيان بود.

شيخ عبد العباس بن عماره جزائرى

شيخ معاصر در امل الآمل مى‌نويسد:وى عابدى فاضل و صالح و از شاگردان

شيخ على بن عبد العالى كركى است ⁽¹⁾.

شيخ فرج اللّه در رجال خود گويد كه عبد العباس بن عماره جزائرى از ممدوحان و شاگردان شيخ على بن عبد العالى كركى است.

مؤلف گويد:فرزندش جار اللّه بن عبد العباس از وى روايت مى‌كرده است و پيش از اين به نام و نشان او اشاره كرديم ⁽²⁾.

شيخ عزّ الدّين عبد العزيز بن ابى کامل طرابلسى قاضى

شيخ معاصر در امل الآمل ج 2،ص 149 گويد:وى فاضلى عالم و محققى فقيه و پارسا بود.آثار او عبارتند:المهذب،الصلاح ⁽³⁾

افندى در نسخه‌اى از امل كه به خط خود تصحيح كرده است نام اين كتاب را خط زده است.(امل الآمل،

ج 2،ص 149؛ر ك:اعلام الشيعة،سدۀ 5،ص 106).

عز الدّين از ابو الصلاح حلبى و ابن برّاج و شيخ طوسى و سيد مرتضى روايت كرده است.

مؤلف گويد:بطورى‌كه در ترجمۀ شيخ ابو محمد عبد اللّه بن عبد الواحد و در معرّفى افراد ديگر خواهيم گفت عز الدّين از قاضى ابو الفتح كراچكى هم روايت مى‌كرده و شيخ ابو محمد عبد اللّه بن محمد بن عمر طرابلسى و ديگران از وى روايت داشته‌اند.كتاب المهذب را سيد بن طاوس در كتاب فتح الابواب فى الاستخارات به وى نسبت داده است.

مؤلف گويد:قاضى عز الدّين(مترجم حاضر)غير از قاضى عبد العزيز بن براج طرابلسى مشهور است هرچند داراى وجوه مشتركى هستند و حتى هم‌عصر مى‌باشند؛ بعضى كه دقت بيشترى نداشته‌اند قاضى عز الدّين را همان ابن براج دانسته‌اند و بزودى به ترجمۀ ابن براج اشاره خواهيم كرد و در آنجا به پاره‌اى از آنچه مربوط به قاضى عز الدّين است خواهيم پرداخت.طرابلسى به فتح طاء بى‌نقطه است.

از اجازۀ شيخ على كركى به شيخ على ميسى چنين استنباط مى‌شود كه شيخ

ابو محمد عبد اللّه بن عمر طرابلسى از قاضى عبد العزيز بن ابى كامل طرابلسى(مترجم حاضر)از شيخ ابو صلاح حلبى روايت مى‌كرده،بنابراين شيخ عبد العزيز بن ابى كامل طرابلسى و عبد العزيز بن براج هر دو قاضى بوده‌اند و در ضمن معرفى ابن براج بدانچه وابسته به اين مقام است اشاره خواهيم كرد.

شيخ صفى الدّين عبد العزيز بن سرايا حلّى

وى فاضلى دانشمند و اديبى بليغ و سراينده‌اى ماهر و فصيحى بنام است ⁽¹⁾.

پس از اين به يارى خدا گزارش مفصّل احوال او را تحت عنوان شيخ صفى الدّين عبد العزيز بن محاسن بن سرايا بن على بن ابو القاسم حلّى سراينده قصيده بديعيه و امثال آن ايراد خواهيم كرد.

شيخ صائن ابو القاسم عبد العزيز امامى نيشابورى

⁽²⁾

ص 106.

منتجب الدّين در فهرست گويد:در عصر خودش او بزرگ اصحاب و فقيه آنان بشمار مى‌آمد و آثارى در اصول دين و اصول فقه دارد.خبر داد ما را به آثار او شيخ امام ابو الفتوح حسين بن على خزاعى از پدرش از جدش از خود او رحمهم اللّه.

قاضى عبد العزيز بن برّاج

بعد از اين به‌عنوان قاضى سعد الدّين و يا عزّ الدّين ابو القاسم عبد العزيز بن نحرير بن عبد العزيز بن برّاج طرابلسى شاگرد شيخ ابو جعفر طوسى و جانشين او ايراد خواهد شد.

شيخ عبد العزيز بن حسن بن على بن احمد عاملى حانينى

شيخ معاصر در امل الآمل مى‌نويسد:وى فاضلى اديب و حافظى جليل القدر بوده است.

مراتب علمى را از پدرش و از شيخ زين العابدين بن سليمان عاملى و امثال ايشان فراگرفته است و در سال 1067 هجرى درگذشته و از معاصران است ⁽¹⁾.

شيخ صفى الدّين عبد العزيز بن محاسن بن سرايا بن على بن ابو القاسم حلّى

وى فاضلى دانشمند و اديبى بليغ و سراينده‌اى توانا و فصيح و بنام است و در كتابهاى تاريخ و شرح حال از وى به‌عنوان صفى الدّين حلّى و صفى حلّى و ابن سراياى حلى و ابن ابى سراياى حلّى ياد شده است.

همان‌طور كه نوشتيم سراينده‌اى بنام و گويندۀ قصيدۀ بديعيۀ مشهور و شاگرد محقق حلّى مؤلف كتاب شرايع و امثال او بوده است و سيد تاج الدّين بن معيه ديباجى از شاگردان او مى‌باشد ⁽²⁾

محقق حلى بوده باشد،زيرا محقق در سال 676 هجرى درگذشته و صفى الدّين در سال 677 يعنى يك

سال پس از رحلت او به دنيا آمده است،بلكه حق آن است كه صفى الدّين محمد بن شيخ نجيب الدّين حلّى

از شاگردان محقق باشد.ما هم در رساله‌اى كه يك سال پيش از اين در شرح حال محقق نوشته‌ايم بدين

موضوع اشاره كرده‌ايم بنابراين ابن معيه هم از شاگردان صفى الدّين محمد خواهد بود-م.

شيخ معاصر در امل الآمل ⁽³⁾مى‌نويسد شيخ صفى الدّين عبد العزيز بن سرايا حلّى دانشمندى فاضل و سراينده‌اى منشى و اديب بود و از شاگردان شيخ محقق نجم الدّين جعفر بن حسن حلّى بشمار مى‌آيد و قصيدۀ بديعيۀ او كه يك‌صد و چهل و پنج بيت است مشتمل بر صد و پنجاه نوع از انواع بديع مى‌باشد و خود او هم آن قصيده را شرح كرده است.

از آثار او ديوان شعر صغير و كبير است و چكامه‌هايى محبوكات الطرفين دارد كه بيست و هشت چكامه بوده و بخوبى از عهده برآمده است ⁽¹⁾

چكامه‌هايى است كه حرف اول از مصراع اول با حرف آخر از مصراع ديگر برابر باشد،مثلا هرگاه حرف

اول«الف»است و حرف آخر هم«الف»بوده باشد و به همين ترتيب تا به آخر چكامه؛مثلا خود

صفى الدّين گفته است:

الوصال مخالفة الرقباء و اتتك تحت مدارع الظلماء

تا آخر كه بيست و نه چكامه را به همين كيفيت سروده است و هر قصيده هم مشتمل بر بيست و نه بيت

شعر بوده است همان‌طور كه او گفته است تسع و عشرون

تسع و عشرون قد عدت قصائدها و مثلها عدد الابيات فى النسق

و اين قصايد را صفى الدّين در مدح ملك منصور پادشاه مارتين-كه معروف به بنى ارتق بوده-سروده و

آنها را ارتقيات خوانده است.پادشاهان ارتق مردم ترك‌زبان بودند و درعين‌حال از شعر عربى بسيار لذت

مى‌بردند.صفى الدّين در سرودن اين نوع از شعر منحصربه‌فرد نبوده است بلكه پيش از او ابو زيد

عبد الرحمن اندلسى و ابو عبد اللّه محمد وترى-كه هر دو پيش از ولادت صفى الدّين بوده‌اند-به سرودن

اين نوع شعر اقدام كرده‌اند و اين بخش از شعر را بعدها روضه خوانده‌اند و اشعارى سروده‌اند.در زبان

فارسى هم به اين نوع شعر توجه شده است-م.

از اشعار اوست:

و ليس صديقا من اذا قلت لفظة توهّم من اثناء موقعها امرا

و لكنه من ان قطعت بيانه تيقنه قصدا لمصلحة اخرى

-دوست آن كسى نيست كه هرگاه سخنى به او گفتى از شنيدن آن خيال باطلى در دل خود راه بدهد.-بلكه دوست آن كسى است كه هرگاه از سخن گفتن او جلوگيرى كردى يقين كند كه جلوگيرى كردن از او به سود او مى‌باشد.

از سروده‌هاى اوست:

سوابقنا و النقع و السمر و الظبى و احسابنا و الحلم و البأس و الكبر

هبوب الصبا و الليل و البرق و القضاء و شمس الضحى و الطود و النار و الجمر

اگر از سابقۀ ما سؤال كنيد خواهيم گفت سابقۀ ما در سيراب كردن تشنگان و در افسانه‌سرايى شب و در شكار خلاصه مى‌شده و از مفاخر خاندان ما بردبارى و چيرگى بر دشمن و بزرگ‌منشى بوده است وزش باد صبحگاهى و درآمد شب و جهش برق و داورى و خورشيد روز و كوه سربه‌فلك‌كشيده و آتش و آتشدان است.

از اوست:

لا يمتطى المجد من لا يركب الخطرا و لا ينال العلى من قدم الحذرا

و من اراد العلى عفوا بلا تعب قضى و لم يقض من ادراكها و طرا

لا بدّ للشهد من نحل يمنّعه لا يجتنى النفع من لا يحمل الضررا

كسى كه بر مركب ناراحتى سوار نشود راه بزرگوارى را نمى‌پيمايد و كسى كه از ناراحتى احتراز كند به مقام عالى نايل نمى‌آيد و كسى كه بدون زحمت طالب مقام عالى باشد به مقصود نمى‌رسد؛عسل بدون نيش زنبور به دست نمى‌آيد و سود بدون تحمل كردن زيان حاصل نمى‌گردد.

صفى الدّين در ستايش از اهل بيت طاهرين چكامه‌هاى زيادى دارد از جمله

يا عترة المختار يا من بهم يفوز عبد يتولاهم

اعرف فى الناس بحبى لكم اذ يعرف الناس بسيماهم

اى خاندان پيمبر برگزيده‌شده و اى كسانى كه هرگاه بنده‌اى آنان را دوست بدارد رستگار مى‌شود در ميان مردم به علاقه‌مندى به شما شناخته شده‌ام آرى مردمان به سيمايشان شناخته مى‌شوند.

از سروده‌هاى اوست:

فو اللّه ما اختار الإله محمدا حبيبا و بين العالمين له مثل

كذلك ما اختار النّبى لنفسه عليّا وصيّا و هو لابنته بعل

و صيّره دون الانام اخا له و صنوا و فيهم من له دونه الفضل

به خدا سوگند خداى تعالى محمد را تنها حبيب خود قرار نداد و حال‌آنكه در ميان مردم بى‌همتا نبود و همچنين پيمبر اكرم على(ع)را براى وصايت خود برنگزيد بدان خاطر كه وى شوهر دخترش مى‌باشد و او را از ميان مردم به برادرى خود انتخاب نكرد و

داماد خود قرار نداد و حال آنكه در ميان افراد كسانى بودند كه فضيلتشان كمتر از او بود پس گزينش خدا به جهتى و گزينش پيمبر هم به سبب موضوع ديگرى بوده است.

شيخ معاصر مى‌نويسد:هنگامى كه ديوان صفى الدّين را مورد مطالعه قرار دادم در آنجا اشعار بسيارى ديدم كه مطالع آنها را با عشق ورزيدن به مغ‌بچه و غلام امرد آغاز كرده بود و همچنين به اشعارى برخوردم كه به توصيف شراب پرداخته است.درحالى‌كه از او به خاطر شعرش احساس ناراحتى مى‌كردم ابيات زير را در ضمن چكامه‌اى طولانى كه در ستايش اهل بيت عليهم السّلام سرودم؛در نكوهش از او گفتم:

يا صاح طال تعجبى من شاعر يرضى التغزل فى غلام امردا

لو يقرأ التوراة و الانجيل و الفر قان لم يبرح حراما سرمدا

و الغادة الحسنى تحلّ بلفظه مع انها احلى و اعذب موردا

و لقد عجبت لمن تغزل جاهلا بالخمر و اختار الضلال على الهدى

من ذا الذى يرضى الجنون لنفسه غرضا و يرضى بالفضيحة مقصدا

و من ابتغى نيل الحرام فقد غوى و المبتغى نيل الحلال قد اهتدى

هلاّ تغزل و يحد فى غائط فالخمر اعظم مأثما و توعدا

أ ترى جنونك علة غائية للفعل لا ترضى بربك مرشدا

مدح المليحة و الوصى كلاهما حسن لمن انشا القريض و انشدا

هذا نعيم عاجل لذوى الهوى يرجى و ذا ذخر لنا ينجى غدا

اى دوست بسى در شگفتم از سراينده‌اى كه حاضر مى‌شود چكامۀ خودش را به ستايش از مغبچه‌اى آغاز كند و مرتكب حرام شود و حال آنكه اگر تورات و انجيل و قرآن را خوانده بود به چنين كار حرامى دست نمى‌زد و با ستايش از مغبچه‌اى زيبامنظر شعر خود را آلوده نمى‌كرد و به مضمونى زيباتر و شيرين‌تر از آن مى‌پرداخت و باز از سراينده‌اى در شگفتم كه در كمال نادانى شعر خود را با ستايش از شراب آغاز كرده و گمراهى را به جاى هدايت براى خود برگزيده است.آرى اين عمل دليل بر ديوانگى است و چه كسى ديوانگى را براى خود اختيار مى‌نمايد و تن به رسوايى مى‌دهد و شكى نيست كسى كه به راه حرام درآيد گمراه است كسى كه در راه حلال گام نهد به هدايت

رسيده است چرا چنين كسى از فضلۀ آدمى ستايش مى‌كند بلكه شراب گناهش بزرگتر و وعدۀ عذابش بيشتر است.آيا ممكن است كسى باشد كه ديوانگى را علت غايى كار خود قرار بدهد!آرى تو آن كسى هستى كه دست به چنين كارى زدى و به ارشاد پروردگارت گردن ننهادى؛از طرف ديگر ستايش از نمكين روى و موى و نيايش از وصى براى هركسى كه شعر بسرايد خوب است ليكن بايد متوجه بود كه ستايش از چنان مليحه‌اى براى اهل هوا خوب است و ما فقط ستايش از مولى را وسيلۀ عاقبت به خير شدن در آخرت و رهايى از عذاب روز قيامت مى‌دانيم.

مؤلف گويد:قصيدۀ بديعيه به نام«الكافية البديعية»خوانده شده است ⁽¹⁾

البديع»موسوم مى‌باشد.گويا سهو القلمى رخ داده باشد،زيرا اين نام به شرح سيد عليخان كبير مربوط

است كه در شرح قصيدۀ خودش مى‌باشد كه به طبع رسيده است و مؤلف اعيان در همين ترجمه مطالبى با

همين نام از آن نقل مى‌نمايد.-م.

من شرح آن را در قصبۀ طسوج از متعلقات تبريز و در قزوين و در قسطنطنيۀ روم ديده‌ام و گروه ديگر از ادبا نيز اين قصيده را شرح كرده‌اند.

يادآورى مى‌شود كه منظوم ساختن صنايع بديع به دست اين فاضل ابداع شده است و پس از او گروهى از ادباى خاصه و عامه اين ابتكار را از او وام گرفتند و به منظوم ساختن صنايع بديعيه پرداختند و به شرح قصايد خويش اقدام نمودند ⁽²⁾

بديع پرداخته است صفى الدّين حلى است تا اينكه به شرح حال شيخ على بن عثمان اربلى دست يافتم

كه لاميه‌اى در انواع بديع سروده بود.دانستم صفى الدّين اولين كسى نيست كه به نظم انواع بديع

پرداخته باشد،زيرا اربلى در سال 670 هجرى وفات يافته و صفى الدّين در سال 677 هجرى يعنى

هفت سال پس از مرگ او متولد شده است و اما براى من مسلم نيست كه نخستين كسى كه به اين-

كفعمى در فرج الكرب گويد:بدر الدّين قصيدۀ صفى حلّى را در ضمن بديعيۀ خويش تخميس نموده است و از قراين ظاهرى پيداست كه بدر الدّين از فضلاى شيعه بوده است ⁽¹⁾

نام گروهى از آنها در جلد سوّم الذريعة و به نام 35 تن از آنها در الغدير در ضمن شرح حال مفصلى كه از

وى ذكر كرده،اشاره شده است،از جمله بدايع‌نگار مشهدى آن را به نام«بدائع الاسحار»شرح كرده

است و اينجانب هم قصيده‌اى در 160 بيت در مدح رسول ا [1]كرم از ديگر قصايد بديعيه اقتباس كرده‌ام و

آن را«توريه»ناميده‌ام-م.

نسخه‌اى از ديوان صفى الدّين در نزد ما موجود مى‌باشد؛اين ديوان در مدح ملك منصور بوده است و همان نسخۀ ويژۀ كتابخانه ملك منصور استنساخ شده است و خط اين شيخ جليل بر پشت آن كتاب ديده مى‌شود.

و از آثار صفى الدّين حلّى منظومه‌اى است در علم عروض و من بخشى از آن منظومه را ميان مجموعه‌اى كه به خط يكى از علماى جبل عامل بوده است در شهر اردبيل ديده‌ام ⁽²⁾

اين ترجمه ياد شده است اسامى آثار ديگر او العاطل الحالى و الخدمة الجليلية و رسالة الدار و الرسالة

المهملة و الرسالة الثوميه و امثال اين‌ها از ديوانها و نوشته‌هاى ديگرى كه داشته است از قبيل الدر النفيس

فى اجناس التجنيس.در الغدير،ج 6 آمده است:مورخان متفق‌القولند كه صفى الدّين در 5 ربيع الآخر سال

677 هجرى متولد شده است و در سال 750 يا 752 هجرى در بغداد وفات يافته است.در پانوشت

مؤلف مى‌نويسد:در سال 750 هجرى در قاهره وفات يافته است-م.

مؤلف گويد:همان گونه كه در آغاز اين شرح حال نوشته‌ايم نسب صفى الدّين به همان ترتيبى بوده است كه به خط يكى از فضلا ديده‌ام و ليكن نسب نامه‌اى را كه به خط شريف او بر پشت ديوان يادشده‌اش ديده‌ام بدين شكل است عبد العزيز بن سرايا بن قاسم حلّى كه در حلّه متولد شده و در سنبس يا سنكبس مى‌زيسته است.

مؤلف گويد ممكن است در اين شرح نسب اختصارى به كار رفته باشد و قاسم جد اعلاى او بوده باشد و يا لفظ ابو در ابو القاسم كه در آغاز شرح حال آمده است زايد و از اضافات ناسخ بشمار بيايد.

از پاره‌اى از اشعار او كه در دوران خردسالى سروده چنين استنباط مى‌شود كه او برادرى هم داشته است و پس از آنكه از مصر بازگرديده و مورد توجه قرار گرفته است ابياتى چند براى برادرش سروده است و همچنين از ابيات او برمى‌آيد كه دايى‌اش صفى بن محاسن از ارباب فضل و كمال بوده و او را در مسجدش كشتند و خونبهاى او را بزور گرفتند.

مؤلف در پايان شرح حال صفى الدّين مى‌نويسد دانشمندان فن بديع و كسانى كه دربارۀ علم بديع آثارى به جاى گذارده‌اند و يا در مطلق علم بلاغت صاحب اثر بوده‌اند گروه بسيارى از خاصه و عامه‌اند و نام جمعى از آنان را كفعمى در ضمن مطالبى كه از ايشان نقل كرده،ايراد نموده است از جمله ابن مخزوم كه همان شيخ بدر الدّين حسن بن مخزوم طحان مؤلف بديعيه است كه پيش از اين به نام او اشاره شد؛ديگرى شيخ تقى الدّين بن حجه است و ابن ميثم هم از ايشان است و تجريد البلاغة از آثار او مى‌باشد و ديگر شيخ مقداد است كه تجريد البلاغة را به نام تجويد البراعة شرح كرده است و از ايشان است ابو سعيد شعبان بن محمد قرشى مؤلف بديعيۀ عميان كه پيش از اين به نامش اشاره شد و از ايشان است زكى الدّين بن ابى الاصبغ كه كتاب تحرير از آثار اوست و ديگرى ابن منقذ كه كتابى در اين فن تأليف نموده است و ديگرى ابن وشيق كه كتاب العمدة از آثار اوست و امثال ايشان.

قاضى سعد الدّين يا عزّ الدّين عزّ امير المؤمنين ابو القاسم عبد العزيز بن

نحرير بن عبد العزيز بن براج طرابلسى

عالمى فاضل و فقيهى جليل معروف به ابن برّاج است.

ابن براج بويژه در كتابهاى شهيد گاه به‌عنوان قاضى و گاه به‌عنوان قاضى بن برّاج خوانده شده است و اشهر در اختصار،بطورى‌كه از اوايل فقه المعالم شيخ حسن استنباط مى‌شود:قاضى سعد الدّين بن براج است.

ابن براج از شاگردان سيد مرتضى و شيخ طوسى و حتّى از شاگردان شيخ مفيد است.شيخ منتجب الدّين در فهرست مى‌نويسد:قاضى سعد الدّين عزّ امير المؤمنين ⁽¹⁾

نحرير بن عبد العزيز ابن البراج آمده است(ر ك:امل الآمل،ج 2،ص 152؛ [2]اعلام الشيعة،سدۀ 5،ص 107).

ابن شهرآشوب،در معالم العلماء مى‌نويسد:ابو القاسم عبد العزيز بن نحرير بن عبد العزيز معروف به ابن برّاج،از شاگردان جوان سيد مرتضى-رضى اللّه عنه-بوده، آثارى در اصول و فروع دارد،از جمله آثار فروع او الجواهر و المعالم و المنهاج و الكامل و روضة النفس در احكام عبادات خمس،المقرب،المهذب،التعريف و شرح جمل العلم و العمل سيد مرتضى رحمة اللّه عليه ⁽²⁾.

سيد مصطفى در رجال خود از وى نام برده است و از او بزرگداشت نموده و گفته است،فقيه الشيعة و ملقب به قاضى كه در طرابلس قضاوت داشته است ⁽³⁾.

مؤلف گويد:از كلام استاد استناد-ايّده اللّه-در فهرست بحار برمى‌آيد كه قاضى عبد العزيز بن براج طرابلسى،از شاگردان قاضى ابو الفتح كراچكى است.به گمان من قاضى عبد العزيز بن ابى كامل طرابلسى كه پيش از اين ذكرش رفت بايد شاگرد كراجكى بوده باشد،نه ابن براج.آرى ابن براج و كراچكى با يكديگر هم‌طراز بوده و در يك عصر مى‌زيسته و عبد العزيز بن ابى كامل،از هر دو تن روايت كرده است.

در اجازۀ شيخ احمد بن نعمة اللّه عاملى به ملا عبد اللّه شوشترى و ديگر اجازات آمده است كه امام دانشمند با دقت قاضى عز الدّين عبد العزيز بن برّاج در شهرهاى شام

جانشينى شيخ ابو جعفر طوسى(ره)را به عهده داشته است و شيخ ابو جعفر محمد بن على بن حسن حلبى از وى روايت مى‌كرده است.

يكى از علما مى‌نويسد:ابن براج،شاگرد شيخ طوسى است و علت آنكه به طرابلسى ملقب شده،آن بوده است كه قاضى شهر طرابلس-شهرى است در ساحل شام-بوده است و مدت بيست سال به اين كار اشتغال داشته و اصل او از آنجا نبوده است.

ابن براج امر قضاوت آن شهر را بدان جهت پذيرفته است تا از اين راه از خود و ديگران دفع ضرر نمايد و هم با كمال آسودگى به تأليف آثار خود بپردازد و همين پذيرش موجب گرايش مردم آن سرزمين به آيين تشيع گرديد.

بطورى‌كه از خط شيخ بهائى از خط شهيد اول نقل شده است ابن براج مدت بيست سال يا سى سال منصب قضا را در طرابلس در اختيار داشته است و شيخ طوسى از روزگارى كه از محضر سيد مرتضى استفاده مى‌كرده هر ماه دوازده دينار و ابن براج هر ماه هشت دينار مستمرى داشته و معمول سيد آن بوده كه هرماهه به همگى شاگردان خويش مستمرى مى‌داده است.

مؤلف گويد ابن فهد نيز در آغاز المهذب مى‌نويسد كه ابن براج مدت بيست سال در شهر طرابلس صاحب منصب قضا بوده است.

يكى از فضلا اظهار داشته است كه ابن براج در سالهاى 429 هجرى از محضر سيد مرتضى بهره‌مند مى‌شده و تا روزگار وفات او از مدرس او استفاده مى‌كرده است و پس از رحلت سيد مرتضى به محضر شيخ طوسى حضور مى‌يافته و مراتب كمال را از حضرت او بهره‌ور گرديده است و سال 438 هجرى به طرابلس بازگشته و در آنجا اقامت نموده تا در شب جمعه نهم شعبان سال 481 هجرى در سنّ بيش از هشتاد رحلت كرده است؛مولد و منشأش مصر بوده است و آثار او بسيار و مشهور است.

مؤلف گويد:به گمان من پاره‌اى از احوال قاضى سعد الدّين عبد العزيز بن براج با پاره‌اى از احوال قاضى عز الدّين بن ابى كامل طرابلسى كه پيش از اين ذكرش رفت و بويژه در تلقب او به عز الدّين و همچنين برخى از تصانيف ابن براج به آثار قاضى عز الدّين مشتبه گرديده است.

مؤلف گويد:ابن براج را به عز امير المؤمنين ملقب ساخته‌اند و علت تلقب وى آن

بوده كه در پيشگاه خليفۀ عباسى يا يكى از خلفاى مصر و شام از موقعيت عزت برخوردار بوده است و يكى از دو خليفه او را بدان لقب موسوم ساخته‌اند.

از بعضى از تعليقات او چنين استنباط مى‌شود كه ابن براج براثر عزتى كه نزد خليفۀ عباسى داشت به‌عنوان عز امير المؤمنين شهرت پيدا كرد،بنابراين مى‌توان گفت عز الدّين تصحيف عز امير المؤمنين بوده باشد.

همچنين از بعضى از مواضع برمى‌آيد كه نام پدر ابن براج جرير بوده است و همان‌طور كه ذكر شد از بعضى ديگر چنين برمى‌آيد كه نام او نحرير مى‌باشد.

و اما راجع به آثار او بايد بگوييم كتاب الروضة را كه در فقه تأليف كرده است همان روضة النفس در احكام عبادات است و الجواهر هم همان جواهر الفقه است و من نسخه‌اى از آن را در شهر سارى از شهرهاى مازندران ديده‌ام و كتاب لطيفى است و نسخه ديگرى از آن را در اصفهان در نزد فاضل هندى ديده‌ام.

ابن براج در اين كتاب مسائل ارزنده و غريب‌نما ⁽¹⁾

يعنى غريب‌نما و گويا اصل كتاب صحيح باشد.

متذكر شده است در جلد پنجم الذريعة آمده است:نسخه‌اى از آنكه گويا به خط ابن ادريس باشد موجود

است و هم نسخۀ ديگرى در كتابخانه شيخ محمد سماوى موجود بوده كه قطب راوندى به خط خود

اجازه‌اى براى فرزندش نصير الدّين حسين كه پيش از 575 هجرى شهيد شده است چنين مى‌نويسد:

كتاب الجواهر فى الفقه تأليف القاضى ابى القاسم عبد العزيز بن نحرير بن البراج الطرابلسى-رضى اللّه عنه--

پس از اين مرقوم داشته است كتابهاى شيخ جليل ابن برّاج مانند نويسندۀ آنها در

نهايت ارزش و اعتبار است.پايان ملخصى از نظر مجلسى ره.

از چندين موضع از شرح ارشاد شهيد اول از جمله در تعريف طهارت و در كتاب الشهادة و در كتاب الديات چنين استنباط مى‌شود كه قاضى ابن براج علاوه بر كتاب المهذب و كتاب الروضة كتاب ديگرى هم به نام الموجز داشته است و از آن كتابها در شرح ارشاد نقل مى‌نمايد و در كتاب ديات مى‌نويسد:ابن براج شاگرد شيخ طوسى و از مختصان او بوده است و ممكن است مراد شهيد از اينكه ابن براج شاگرد شيخ طوسى است آن است كه موجز از آثار ابن براج مى‌باشد.

از اجازۀ شيخ على كركى به شيخ على ميسى و مواضع ديگر چنين استنباط مى‌شود كه شيخ ابو جعفر محمد بن محسن حلبى از قاضى عبد العزيز بن براج روايت مى‌كرده و مراتبى از نظريات او را نقل مى‌نموده است ⁽¹⁾

ابن براج روايت مى‌كرده است.-م.

و در آن اجازه در بزرگداشت ابن براج چنين فرموده است:الشيخ السعيد الفقيه الحبر العلاّمة عز الدّين عبد العزيز بن براج قدّس سرّه.

كلمۀ برّاج بنا بر مشهور به ضم باء يك نقطه و تشديد راء مهمله پس از آن الف و در آخرش جيم ضبط شده و از بعضى از فضلا نقل شده برّاج را به فتح باء خوانده است.

يادآورى مى‌شود،شيخ نعمت اللّه بن خاتون عاملى در اجازه‌اى كه به سيد بن شدقم مدنى داده است مى‌نويسد:فقيه عبد اللّه بن عمر عمرى طرابلسى از قاضى عبد العزيز بن ابى كامل نحرير براج از قاضى ابو الفتح كراجكى همگى كتابهايش را روايت مى‌كند.

همان‌طور كه پيداست در كلام ابن خاتون،اشتباه و اختلاط و تلفيقى به وجود آمده است، براى اينكه ابن خاتون نسب قاضى ابن براج و نسب عز الدّين عبد العزيز بن ابى كامل طرابلسى را كه پيش از اين نام برديم در يكديگر آميخته،علاوه بر اين لفظ«ابن»را از بين

نحرير و براج حذف نموده است و ممكن است اين‌گونه اشتباه از ناحيۀ نسخه‌برداران به وجود آمده باشد،زيرا صدور چنين اشتباهى از مانند ابن خاتون نادرست است.

در پى آنچه آورده شد مى‌گوييم شيخ على كركى در ضمن اجازه‌اى كه به شيخ برهان الدّين ابو اسحاق ابراهيم بن على داده است در بزرگداشت از ابن براج مى‌نويسد:

الشيخ السعيد خليفة الشيخ الامام ابى جعفر محمد بن المحسن الطوسى بالبلاد الشامية عزّ الدّين عبد العزيز بن نحرير البراج قدّس اللّه روحه.

در اين تعريف نيز لفظ«ابن»از ميان نحرير و براج از قلم ناسخ افتاده است.يكى از شاگردان شيخ على كركى كه در رساله‌اى كه به منظور ثبت اسامى مشايخ اصحاب ما تأليف كرده مى‌نويسد:از ايشان است شيخ عبد العزيز بن براج طرابلسى و كتابهاى ارزشمندى تأليف كرده است.از آن جمله است المهذب و الكامل و الموجز و الاشراق و الجواهر و او شاگرد شيخ محمد بن حسن طوسى است.

مؤلف گويد:در هيچ‌يك از مدارك ديده نشده است كه كتاب الاشراق از آثار ابن براج بوده باشد و تنها همين فاضل در اين رساله كتاب مزبور را به وى نسبت داده است و ممكن است در نسخه‌بردارى تصحيفى رخ داده باشد و يا كتاب الاشراق همان كتاب الاشراف«با فا»باشد و آن هم از آثار شيخ مفيد است و مؤلف رساله آن را از آثار ابن برّاج دانسته است.

ملا نظام الدّين قرشى در نظام الاقوال مى‌نويسد:ابو القاسم عبد العزيز بن براج از بزرگان اصحاب ما بوده است و در سال 429 هجرى به درس سيد مرتضى حاضر مى‌شده و پس از رحلت سيد ما بقى مراتب علمى را از محضر شيخ طوسى بهره‌مند گرديده است.

برخى از علما از قبيل شهيد اول در دروس و امثال آن از وى به قاضى تعبير كرده‌اند و اين تعبير ازآن‌جهت بوده است كه ابن براج مدت بيست سال يا سى سال داورى طرابلس را عهده‌دار مى‌شده و در شب جمعه نهم ماه شعبان سال 481 هجرى وفات يافته است و محمد بن على بن حسن حلبى از او روايت مى‌كرده و خود او از سيد مرتضى و شيخ طوسى و محمد بن عثمان كراجكى و تقى بن نجم ابو الصلاح حلبى

روايت مى‌كرده است.

شيخ شهيد در يكى از يادداشتهايش كه در بعضى از مجموعه‌هايش گرد آورده است ضمن معرفى شاگردان سيد مرتضى مى‌نويسد:از ايشان است ابو القاسم عبد العزيز بن نحرير بن براج.وى قاضى طرابلس بوده و منصب قضاوت از ناحيۀ قاضى جلال الملك-رحمه اللّه-به وى اعطا شده است و خود او استاد ابو الفتح صيداوى و ابن رزخ كه از اصحاب ما مى‌باشند بوده است.

مؤلف گويد:در نام پدر ابن براج اختلاف است مشهور آن است كه نام پدرش نحرير بدون الف و لام و با نون ساكن ⁽¹⁾

خردمند است به كسر نون ضبط شده است.-م.

در جاهاى ديگر الجرير يعنى با الف و لام تعريف و جيم مفتوح در اول پس از آن دو راى بى‌نقطه با فاصلۀ ياى ساكنه.

و خود به خط شيخ على نواده شهيد ثانى ديده‌ام كه به نقل از خط شهيد اول از يكى از مجموعه‌هايش و همان‌طورى هم كه ما اشاره كرديم،نام او را نحر بدون الف و لام و با نون اول و حاى بى‌نقطه ساكن و راى بى‌نقطه در آخر ضبط كرده است.

سيد کمال الدّين عبد العظيم حسنى ابهرى

وى در قوهدۀ عليا مى‌زيسته و شيخ منتجب الدّين او را فقيهى صالح معرفى كرده است.

سيد عماد الدّين عبد العظيم بن حسين بن على ابو شرف حسنى

وى نقابت و رياست سادات قزوين را به عهده داشته است.

منتجب الدّين ⁽¹⁾مى‌نويسد:عماد الدّين فقيهى فاضل و باصلاحيت بود.مردم گيلان به امامت او قايل بودند و با آنكه عماد الدّين گروه بسيارى را تحت‌الحمايۀ خود داشت از گيلان گريخت ⁽²⁾

است؛پس از ايراد آنچه را كه در بالا از فهرست منتجب الدّين،ص 122 نقل كرديم اظهار مى‌دارد،چون وى

عالمى زاهد و دلاورى سخاوتمند بوده مردم گيلان او را به امامت برگزيدند و پس از فصل مشبعى دربارۀ

زيديها مى‌نويسد،علت فرار او-با آنكه مردم از او اطاعت مى‌كردند و گروهى هم گرد او را فراگرفته

بودند-براى احتياطى بوده كه راضى نمى‌شده مردم اعتقاد خلاف واقع را در حق او داشته باشند و خود را

از اين راه به دشوارى آخرت گرفتار بسازد و بالاخره آخرت را بر دنيا برترى داد.ر ك:امل الآمل،ج 2،

ص 153؛موارد الاتحاف،ج 2،ص 78؛اعلام الشيعة،سدۀ 6،ص 159؛معجم رجال الحديث،

ص 10.

سيد جليل نبيل امير عبد العظيم حسينى ساروى مازندرانى

وى فاضلى عالم و عاملى عابد و پرهيزكارى شايسته و پارسا و از معاصران است.

در همين اوقات در يكى از شهرهاى مازندران درگذشته است و من به اثرى از او دست نيافتم.آرى تعليقات او را بر كتابهاى ديگران كه در اختيار داشته است در شهر سارى ديده‌ام.در شهرهاى مازندران مردم از بركات وجود او بهره‌ور مى‌شدند و من او را نديده‌ام.

سيّد عبد العظيم بن سيد عباس

وى از شاگردان بزرگ شيخ بهائى(ره)بوده است و بطورى‌كه سيد هاشم بن سليمان بحرانى معروف به علاّمه در آخر كتاب تفسير الهادى و مصباح النادى خود مى‌نويسد:در مشهد مقدس رضوى از وى به اخذ اجازه نايل آمده و بدين‌وسيله از وى روايت مى‌كند و در توصيف از او گفته است:السيّد الفاضل التقى و السند الزّكى.

سيد صدر الدّين ابو القاسم عبد العظيم بن عبد اللّه بن احمد بن محمد

جعفرى قزوينى

آقاى رضى الدّين محمد قزوينى در كتاب ضيافة الاخوان ⁽¹⁾

على بن عبد اللّه بن احمد بن حمزه جعفرى قزوينى از نوادگان جعفر بن ابى طالب(ع)بوده پس از معرفى

چند تن از اعلام كه از نوادگان جعفر بن ابى طالب بوده‌اند اشاره كرده است.ر ك:فهرست منتجب الدّين،

ص 116؛امل الآمل،ج 2،ص 153؛ [1]اعلام الشيعة، [2]سدۀ 6،صص 159،160.

شيخ جليل عبد على بن جمعه عروسى منتمى

معظّم‌له در حويزه متولد شده و در شيراز مى‌زيسته و فاضلى عالم و محدثى معروف و مؤلف تفسير نور الثقلين و برخى آثار ديگر است.

شيخ معاصر در امل الآمل ⁽²⁾مى‌نويسد:وى عالمى فاضل و فقيهى محدث و ثقه‌اى پرهيزكار و سراينده‌اى اديب و جامع علوم و فنون و از معاصران است.كتاب نور الثقلين در تفسير قرآن در چهار مجلد از آثار اوست.حويزى در تأليف اين تفسير بخوبى از عهده برآمده است و احاديث نبى اكرم و ائمۀ طاهرين-عليهم السّلام-را در ذيل تفسير آيات از بسيارى از كتابهاى حديث ايراد كرده است و مطالب ديگران در ذيل تفسير آيات نقل نموده است و من اين تفسير را به خط خود او ديدم و استنساخ نمودم ⁽³⁾

كه در شيراز از محضر استاد مؤلف تفسير نور الثقلين استفاده مى‌كردم و او به تأليف آن تفسير اشتغال

داشت پس از آنكه از تأليف آن آسوده شد به شيخ عبد اللّه بن صالح يا سيد ماجد بحرانى گفتم اگر تفسير-

لامية العجم و امثال آن است.

مؤلف گويد:صاحب نور الثقلين،مؤلف حواشى كتاب مغنى اللبيب و شرح شواهد آن نمى‌باشد گرچه بعضى آنها را از آثار وى دانسته‌اند.آرى حواشى و شواهد يادشده از آثار شيخ عبد على بن ناصر بن رحمة بحرانى است كه در بصره مى‌زيسته و پس از اين به نام و نشان او اشاره خواهد شد.گذشته از اين به گمان من آنكه شرح لامية العجم هم از دومى مى‌باشد ⁽¹⁾

اين مطلع آغاز شده:

اصالة الرأى صانتنى عن الخطل حلية الفضل زانتنى لدى الحطل

اين قصيده ساختۀ طبع مؤيد الدّين ابو اسماعيل حسين بن على اصفهانى طغرائى از جملۀ فاضلان-

سيد نعمة اللّه شوشترى كه از اعلام معاصر است و از شاگردان همين مترجم بشمار مى‌آيد چه آنكه در آغاز تحصيل در شيراز از درس وى بهره‌ورى داشته است.در رسالۀ منبع الحيات مى‌نويسد:در مسجد جامع شيراز حضور داشتم در زمان حيات استاد مجتهد شيخ جعفر بحرانى و شيخ محدث كه صاحب جوامع كلام بود و از هر در سخنى مى‌گفت در مسألۀ جواز اخذ احكام از قران كريم با يكديگر گفتگو مى‌كردند تا سخن بدينجا رسيد كه فاضل مجتهد از شيخ عبد على(مترجم حاضر)دربارۀ معناى قل هو اللّه احد پرسيد كه

آيا فهميدن معناى آن نيازى به حديث دارد كه بايد معناى آن را از حديث استفاده كرد يا نه؟ وى در پاسخ گفت:آرى،فهميدن معناى آن نيازمند به حديث است،زيرا ما به‌معناى احديت پى نمى‌بريم و نمى‌دانيم فرق ميان احديت و واحديت چيست و امثال اين‌ها.

مؤلف گويد:مراد وى از شيخ محدّث همان شيخ عبد على مترجم حاضر است و از اينكه نوشته است وى«صاحب جوامع الكلم»است از باب نكوهش است نه آنكه وى كتابى به اين نام داشته است ⁽¹⁾

محدث قمى و علاّمه امين هم به تبع او نامش را على ذكر كرده‌اند.آرى محدث قمى در الكنى على و در

فوائد الرضويه عبد على نوشته و در اعيان الشيعة عبد على آمده است و صاحب نابغۀ فقه سال فوتش را به

احتمال بين 1089 و 1097 هجرى دانسته است-م.

شيخ عبد على بن حسين جزائرى

شيخ معاصر در امل الآمل،ج 2،ص 154 گويد:وى از فضلا بوده است و كتاب المقلة العبراء فى تظلم الزهراء از آثار اوست و كتاب ارزنده‌اى است و جز اين آثار ديگرى هم دارد.

مؤلف گويد:شيخ معاصر در كتاب الهداة(ج 1،ص 29)از اين كتاب نام برده است و آن را در رديف كتابهايى قرار داده كه از آنها روايت نموده است.

مؤلف گويد:از اين كتاب در بحار الانوار ياد نشده است.

شيخ عبد على بن رحمة حويزى

شيخ معاصر در امل الآمل مى‌نويسد:عبد على از فضلا بوده و در شناخت علوم عربيت و عروض و امثال آنها مهارت داشته است و سراينده‌اى اديب و نگارنده‌اى بليغ بشمار مى‌آمده و ديوان شعر خوبى دارد در آن ديوان از گروهى از بزرگان عصر ستايش و نكوهش كرده است ⁽¹⁾.

آثار او عبارت است از كلام الملوك ملوك الكلام در ادب و حاشيه‌اى بر تفسير بيضاوى و شرح شواهد مطول و كتابى در نحو و كتابى در حكمت و كتابى در عروض و رساله‌اى در رمل و قطر الغمام در ادب و كتابى در موسيقى و سه ديوان شعر به تازى و پارسى و تركى.

عبد على مراتب علمى را از شيخ بهائى و ديگران كسب كرده است.

ابيات ذيل منتخبى از يكى از چكامه‌هاى اوست:

لمن العيس بنجد تترامى ⁽²⁾تركتها شقق البين سهاما

كلما برقّها ريح الصبا لبست من أحمر الدمع لثاما

يا بنى عذرة هل من آخد بدم المسفوك من حلّ الخياما

قمر لو لم ير البدر دجى ما هوى البدر كمالا و تماما

ايها الظاعن عينى و فى مهجتى برىء ربعا و مقاما

عاقب اللّه بادهى صمم اذنى ان سمعت فيك ملاما

-اين شتران تيرخورده در بيابان نجد كه مرگ آنها را از يكديگر جدا ساخته است

از آنچه كسى است؟

-شترانى كه هرگاه باد صبحگاهى بوزد از اشك خونين آنها روبندى بر رويشان كشيده مى‌شود.

-اى پوزش‌خواهان آيا از آنها كه خيمه‌ها را واگذاردند كسى هست كه خونبهاى آنها را بگيرد.

-ماه اگر در تاريكى شب صورت بدرى به خود نگيرد به كمال نرسيده است.

-اى كسى كه از چشم من دور مى‌شوى و در دل من قرار نمى‌گيرى.

-از خدا مى‌خواهم كه هرگاه گوش من ملامت ترا بشنود آن گوش به ناپسندترين كرى گرفتار گردد.

مؤلف گويد:پس از اين به نام و نشان شيخ عبد على بن ناصر بن رحمة بحرانى كه به گمان من با مترجم حاضر يكى است،خواهد آمد.

همچنين در آنجا خواهد آمد كه كتاب قطر الغمام در ادب با كتاب كلام الملوك در ادب يكى است و چنان‌كه خواهيم گفت كتاب قطر الغمام در شرح كتاب كلام الملوك ملوك الكلام است و حقيقت هم همين است.بنابراين شيخ معاصر اين كتاب را نام دو كتاب پنداشته است و اشتباه است.

شيخ عبد العلى مشهور به ابن مفلح عاملى ميسى

شيخ معاصر در امل الآمل مى‌نويسد:ابن مفلح فاضلى عالم و صالح بود و با اجازه‌اى كه از شيخ محمد بن محمد بن مؤذّن عاملى جزّينى پسرعموى شهيد اول داشت، از وى روايت مى‌كرد.من اجازۀ شيخ محمد را كه به ابن مفلح داده بوده به خط يكى از علماى خودمان ديده‌ام ⁽¹⁾.

مؤلف گويد:ممكن است ابن مفلح فرزند شيخ مفلح مؤلف شرح شرايع يا نوادۀ او باشد ليكن اين موضوع دور از حقيقت است.

شيخ عبد العلى بن شيخ فياض حلّى

وى فاضلى دانشمند بوده است؛پاره‌اى از تحقيقات را كه از وى نقل شده است ديده‌ام و در حال حاضر از چگونگى روزگار او اطلاعى ندارم و ظاهرا از متأخرين علما بوده باشد و ممكن است برادر شيخ عبد السميع بن فياض اسدى باشد كه پيش از اين به نام و نشانش اشاره شد.

شيخ عبد على قطيفى

شيخ معاصر در امل الآمل مى‌نويسد:وى فاضلى صالح بوده و كتابى دارد ⁽¹⁾

-امل الآمل،ج 2،ص 155.

مؤلف گويد:خود شيخ معاصر در كتاب الهداة فى النصوص و المعجزات مى‌نويسد:

كتاب شيخ عبد على قطيفى مطالع الانوار نام دارد و از آن نقل مى‌كند.

ملا عبد العلى بن محمد معروف به حافظ صالح معلم صفوى تبريزى

وى فاضلى عالم و اديب بود.از روزگار او اطلاعى ندارم،ليكن در قصبۀ طسوج تبريز از آثار او شرح تصريف زنجانى را كه به پارسى نوشته بوده ديده‌ام.بنابراين وى از متأخران علما مى‌باشد و ظاهرا وى از علماى اماميه بوده،بلكه از نوادگان شيخ صفى اردبيلى مى‌باشد و در تبريز مى‌زيسته است.

شيخ عبد العلى بن محمود خادم جاپلقى

وى دايى شيخ محمد بن على بن خاتون عاملى است.

شيخ معاصر در امل الآمل 2مى‌نويسد:جاپلقى فاضلى عالم و فقيه بود.او ألفية شهيد اول را به پيشنهاد سلطان حيدرآباد شرح كرده و من آن شرح را در كتابخانۀ آستانۀ مباركۀ حضرت رضا-عليه السّلام-ديده‌ام و امير محمد باقر داماد از وى روايت

مى‌كرده است ⁽¹⁾

از همان جاپلقى به فارسى،نسخه‌ها:گوهرشاد 978/1(فهرست:314)آستان قدس 2484(فهرست

2:85).به نقل از مدرسى طباطبائى،حسين،مقدمه‌اى بر فقه شيعه،ترجمۀ محمد آصف فكرت،ص 145. [1]

مؤلف گويد:مراد از شيخ محمد بن على بن خاتون همان اهل علمى است كه شاگرد شيخ بهايى بود و اربعين او را به پارسى شرح كرده است و او نيز در حيدرآباد مى‌زيسته است.

محتمل است شخص مورد بحث ما با عبد العلى كه شرح زندگى‌اش در ذيل آورده مى‌شود يكى باشد.

شيخ عبد العلى بن محمود بن زين العابدين

وى از دانشمندان بزرگ متأخر است و از آثار او كتاب تكملة الدرر فى حاشية المختصر است كه تعليقه‌اى بر مختصر النافع محقق حلى مى‌باشد.و اين حاشيۀ مفصل در دو مجلد تأليف شده است و مشتمل بر تحقيقات ارزنده مى‌باشد و آن را به نام اميركبير جليل سيد ابراهيم تأليف كرده است و از آغاز تا انجام كتاب تكميل يافته و در واقع حاشيۀ شيخ على كركى را بر آن كتاب كه به اتمام آن توفيق نيافته به پايان رسانده است.برخلاف انتظار نسخه‌اى از اين حاشيه را كه در شهرك كوبنان(كوهبنان)كرمان ديده‌ام،از اول كتاب تا آخر كتاب اقرار را دارا بود و تاريخ كتابت نسخۀ آن سال 976 هجرى بوده است.

مؤلف گويد:بعيد نيست كه اين شخص با جاپلقى كه پيش از اين ذكر شده يكى باشد.

شيخ عبد على بن ناصر بن رحمة بحرانى

⁽²⁾ شيخ معاصر در امل الآمل گويد:سيد على بن ميرزا احمد در سلافة العصر فى

محاسن اعيان العصر از وى نام برده و او را به علم و فضل و ادب ستوده است و آثار ذيل را از تأليفات وى ياد كرده است:المعول فى شرح شواهد المطوّل و قطر الغمام فى شرح كلام الملوك ملوك الكلام و ديوان شعر عربى و شعر فارسى و تركى هم دارد و اشعار منتخبى از او را ياد كرده است.

مؤلف گويد كه وى-شخص مورد بحث ما-معاصر با شيخ عبد على بن رحمة حويزى ⁽¹⁾

همان عبد على بن ناصر بن رحمة بحرانى است كه مترجم فوق باشد؛در اينجا مى‌نويسد مترجم حاضر

معاصر با حويزى بوده و اتحادى با او ندارد ممكن است شايد اين اختلاف از آنجا ناشى شده باشد كه

شيخ حر عاملى از وى تحت دو عنوان ياد كرده يكى با عنوان حويزى و ديگرى با عنوان بحرانى و شايد

آنچه را پيش از اين نوشته-كه هر دو عنوان به شخص واحدى مربوط مى‌شود-از خاطر برده باشد.مؤلف

در پانوشت مى‌نويسد:بلكه مترجم حاضر همان ابن رحمة پيشين است و در آنجا نوشته است قطر الغمام

از آثار اوست و سه ديوان شعر به عربى و فارسى و تركى دارد.و بعضى اظهار داشته‌اند لفظ«بحرانى»

غلط است و صحيح آن«حويزاوى»است.در پانوشت امل الآمل طبع جديد هم مرقوم فرموده دليل آن

است كه اين دو عنوان يكى است و اينكه كلمۀ بحرانى خطاست آن است كه صاحب سلافه كه در بالا

ذكر شد از وى در عداد علماى بحرين ياد نكرده بلكه نام او را در رديف علماى عراق ذكر كرده است-م.

بارى شخصيت مورد بحث ما در بصره مى‌زيسته و از گروهى از اعلام عرب و عجم بهره‌ورى كرده است و از آنهاست ملا حسنعلى فرزند ملا عبد اللّه شوشترى معروف.

شيخ عبد على آيتى در هوشمندى و كمال بوده و نيروى به كمالى در انشا و علوم عربى داشته است.از آثار او شرحى است بر مغنى اللبيب ابن هشام و در آن شرح به

توضيح شواهد آن نيز پرداخته و تحقيقات ارزنده‌اى در آن ذكر نموده است و نسخه‌اى از آن در نزد ما موجود مى‌باشد.

و ديگر احوال و آثار او را بايد از سيد نعمة اللّه حويزاوى(شوشترى)كه از معاصران است جويا شد.ان‌شاءالله تعالى.

شيخ عبد على بن نجده

شيخ معاصر در امل الآمل مى‌نويسد:وى عالمى فاضل بوده و شهيد اول به دو فرزندش اجازه داده و در ضمن آن از وى تجليل كرده است.

مؤلف گويد:در يكى از مواضع عبد العالى به جاى عبد على آورده شده است و دو فرزندش شيخ شمس الدّين محمد و شيخ...الدّين ⁽¹⁾

770 هجرى بوده نام ابن نجده عبد العلى آمده است و از پدر شمس الدّين چنين تعريف كرده است:الشيخ

الامام العالم الزاهد العابد تاج الدّين ابى محمد عبد العلى بن نجده،و كتابهايى را كه شمس الدّين نزد شهيد

خوانده است نام برده و اجازۀ مفصلى از طرف خود كه منتهى به شيعه و سنى مى‌شده به وى داده و او را

به‌عنوان شمس الدّين ابو جعفر محمد معرفى كرده و او را كاملا ستوده است.ظاهرا شهيد به اين فرزند

اجازه داده كه صورت آن در بحار [1]آمده و در الذريعة اول هم به همان اكتفا نموده و در اين اجازه نامى از

برادرش كه در بالا نام او معلوم نيست برده نشده و نظر به اينكه مجلد اوّل كتاب حاضر مفقود شده است،

معلوم نيست مطالبى كه مؤلف ذيل نوادۀ ابن نجده نوشته چه بوده است-م.

سيد مرتضى جلال الدّين عبد على بن محمد بن ابو هاشم بن زکى الدّين

يحيى بن محمد بن على بن ابو هاشم حسينى

ما بقى نسب او در ضمن اجازه‌اى كه در همين اثر آورده‌ايم ذكر خواهد شد.

جلال الدّين فاضلى عالم و فقيهى محقق بود و روزگار او نزديك به عصر شيخ على بن هلال بوده است و جلال الدّين از شاگردان سيد حسن بن حمزة بن محسن حسينى موسوى نجفى است و من در شهر تبريز در پشت كتاب تحرير علامه به اجازه‌اى دست يافتم كه سيد حسن آن را به خط خود براى جلال الدّين نوشته بود و در آن اجازه از وى تجليل كرده است و خط و نسخه هر دو داراى قدمت زيادى هستند و برخى از مواضع آنها مندرس گرديده و ما با تخمين آنها را اصلاح كرده‌ايم و صورت اجازه اين است:

الحمد للّه واجب الوجود فى حقيقته،و مفيض الجود على كافة خليقته،و رافع العلماء فى الشرق الى اعلى ذروته،و الباعث على تحصيل العلم و طلبته،و المثيب على نقله و روايته،و الصلاة على اكمل بريته محمد و آله الطاهرين من عترته.

اما بعد:فان المولى السيد الفاضل الكامل العالم العامل المحقق المدقق الورع جامع الفروع و الاصول مدرس المعقول و المنقول خلاصة اولاد الرسول شرف ذرية البتول السيد المرتضى جلال الدنيا و الدّين عبد على بن المرحوم السعيد محمد بن ابو هاشم بن زكى الدّين يحيى بن محمد بن على بن ابو هاشم(كه بزرگ خاندان بوده است)ابن ابو الحسن محمد بن خالد زين الشرف بن غابان ابو المكارم بن محمد ابو الفتح(كه نقابت كوفه را عهده‌دار مى‌شده)بن عبد اللّه بن ابو الفتح محمد الاصغر(معروف به صخره)بن محمد الاشتر(امير كوفه)بن عبد اللّه الثالث بن على بن ابو الحسن بن عبيد اللّه الثانى بن على ابو الحسن الاصغر بن عبد اللّه الاعرج بن الحسين الاصغر بن الامام زين العابدين بن الحسين بن على بن ابى طالب مفترض الطاعة على كافة الانام-عليهم السّلام-كه خدا سيادت و روزگار جلال الدّين را پايدار بدارد و نعمتهاى خويش را بر او فراوان بسازد.

كتاب تحرير الاحكام الشرعية را كه طبق آئين مذهب گروه اثنى‌عشريۀ اماميه تأليف شده از آغاز تا انجامش را نزد من قرائت كرد و بخوبى از عهده برآمد و شاهد بر فضيلت و فراوانى دانش او بود و در هنگام مباحثه مشكلات آن كتاب را كه در آن پنهان بود از من مى‌پرسيد و به اندازه‌اى كه فهمم اجازه مى‌داد و از اساتيدم شنيده بودم به وى پاسخ مى‌دادم و درعين‌حال بهره‌گيرى من از او بيشتر از آن بود كه او از من كامياب مى‌گردد به وى اجازه دادم تا همۀ آنچه را از معقول و منقول و كتابهاى مشايخ و علماى ما را كه در

اجازه مدخليت دارد از من از شيخ بزرگوارم كه پارساتر و داناتر و پرهيزكارتر و عالم‌تر از ديگران است اعنى زين الملة و الحق و الدنيا و الدّين على بن حسن بن محمد استرآبادى طاب ثراه است از مشايخ او-رضوان اللّه عليهم اجمعين-روايت نمايد.

از ايشان است سيّد امام مجتهدان رضى الملة و الدّين حسن بن عبد اللّه-بن محمد بن على اعرج حسينى مكّنى به ابو سعيد،از استادش مولى امام اعظم فخر الملة و الدّين ابو طالب محمد،از پدرش جمال الحق و الدّين ابو منصور حسن بن مطهّر،مصنف اين كتاب كه خداوند ضريحش را از باران بخشايش شاداب فرمايد گروهى از اعلام كه بزرگشان و پيشواشان اعلم افقه نجم الدّين ابو القاسم بن سعيد،از گروهى افضل آنها شيخ نجيب الدّين محمد بن نما است،از جماعتى كه امثل ايشان ابو عبد اللّه محمد بن منصور بن ادريس است،از عربى بن مسافر عبادى از حسين بن رطبه و محمد بن طحال مقدادى،از شيخ ابو على،از پدر بزرگوارش ابو جعفر محمد بن حسن طوسى روايت مى‌كند.

و باز به او اجازه دادم تا اين كتاب و همگى آنچه مداخلۀ در روايت دارد از من از استاد و مولايم زين الدّين على بن حسن استرآبادى-رضى اللّه عنه-از استادش مولى و سيّد خاتمه مجتهدان جمال الدّين محمد بن مولى سيد عميد الدّين ابو عبد اللّه عبد المطلب بن محمد اعرج حسينى حائرى زيست و حلّى ولادت،از پيشواى پيشوايان ابو منصور حسن بن يوسف بن مطهر حلّى تا آخر سند به نحوى كه در بالا ذكر شد از شيخ ابو جعفر طوسى-قدس اللّه روحه-روايت نمايد و چنان‌كه مى‌دانيم هر روايتى طريق خاصى دارد كه در محل خود ذكر شده است و در كتب متداوله و امثال آن در اختيار اعلام قرار گرفته است و با سند معين و راويان متعين از ائمه-عليهم السّلام-روايت شده است و با او كه خدا روزگارش را دراز فرمايد و كردارش را بپذيرد همان شرط را مقرر مى‌دارم كه با من مقرر شده است و بر اوست كه احتياط لازم را از دست ندهد و طلب رحمت براى من را از خاطر نبرد و مرا در مظان استجابت دعوات از بركات انفاس خويش محروم نسازد.

بديهى است قرائت كتاب مزبور در چندين جلسه به وقوع پيوسته است و آخرين قرائت آن روز پنجشنبه غره ماه ربيع الثانى چهارمين ماه سال 862 هجرى بوده است پايان اجازه را اين‌چنين خاتمه داده است.

و كتب العبد الفقير الى اللّه الغنى حسن بن حمزة بن محسن الحسينى الموسوى النجفى كه خدا من و او ديگر از مرد و زن مؤمن و مؤمنه و مسلم و مسلمه را بيامرزاد.

مؤلف گويد:آنچه را كه در ظهر نسخۀ تحرير به دست آوردم بدينجا پايان مى‌پذيرد.پس از اين در آخر همان نسخه در طرف ديگرش به خط همان سيد چنين يافتم:

اعلام مى‌دارم او كه خدا روزگارش را دراز بدارد و سيادتش را پاينده و طايفۀ شيعه را به پاى مردى او بهره‌ور بسازد بحق محمد و خير آله.قرائت اين كتاب را از راه مباحثه و مذاكره در چندين جلسه بخوبى به پايان آورد و آخرين جلسه‌اش روز سه‌شنبه چهاردهم ماه مبارك رمضان سال 836 هجرى بوده و چنين امضا كرده است:و كتب العبد الفقير الى اللّه الغنى الحسن بن حمزة بن محسن الحسينى الموسوى عفى اللّه عنهم.

و در طرف ديگر از همان نسخه به خط خود چنين مرقوم داشته است:اعلام مى‌دارد او كه خداى متعال سيادت و سعادت وى را پايدار بدارد و مسلمانها را از زندگى او برخوردار بسازد.اين كتاب را از طريق خواندن و گفتگو كردن و درخواست توضيحات نمودن و بررسى كامل از مطالب آن نمودن به حدى كه بهره‌گيرى من از او بيشتر از كاميابى او از من بود.در جلسات متعددى به پايان آورد و آخرين جلسه‌اش غره ماه ربيع الثانى چهارمين ماه سال 862 هجرى بود؛درود خدا بر سرور ما محمد و خاندان پاك‌نهاد او باد و چنين خاتمه داده است:و كتب العبد حسن بن حمزة بن محسن الحسينى الموسوى النجفى عفى اللّه عنهم.

از قرائن پيداست كه سيد جلال الدّين كتاب تحرير را دو بار نزد سيد حسن قرائت كرده باشد ليكن با فاصلۀ بيست و شش سال كه در ميان دو قرائت وجود داشته اين احتمال را مستبعد مى‌شمارد و ممكن است قرائت‌كنندۀ آخرين ديگرى از سادات بوده باشد ليكن حسن نجّار كه كاتب نسخه است و نام او به دنبال خواهد آمد،نبوده است زيرا حسن كاتب سيّد نمى‌باشد.

در آخر همان نسخه چنين آمده است:فراغت از استنساخ آن در بيست و پنجم ربيع الآخر سال 833 هجرى به دست عبد،حسن بن على بن حسن نجار اتفاق افتاد.

مؤلف گويد:همان‌طور ملاحظه مى‌شود در چند جاى از اين اجازه لفظ«ابو فلان»

در محل جرّ آورده شده است و آوردن كلمه ابو در محل جر كه بايد«ابى»گفته مى‌شد حاكى از آن است كه اين كلمه با همين لفظ نام شخصى بوده است؛بنابراين در حالات سه‌گانۀ رفع و نصب و جر تغييرى در آن ايجاد نمى‌شود و گروهى هم از دانشمندان علوم عربيت به صحّت آن اعتراف كرده‌اند؛از آن جمله نظريه ايشان راجع به ابو طالب است كه آن را علم دانسته و تغييرى در آن روا نداشته‌اند.

من خود در كتابخانۀ آستانۀ مقدسه رضويه-على صاحبها آلاف الثناء و التحية- چندين قرآن به خطّ ائمه طاهرين-عليهم السّلام-ديده‌ام كه به خط كوفى مرقوم فرموده‌اند.از جمله قرآنى است به خط حضرت مولى على عليه السّلام كه در پايان يكى از آنها مرقوم فرموده«كتبه على بن ابو طالب»و در پايان نسخۀ ديگرى مرقوم داشته‌اند «كتبه على بن ابى طالب»از اين دو مقدمه برمى‌آيد كه هر دو قسم رفع و جر درست است و عمل امام-عليه السّلام-بهترين دليل درستى ضبط مزبور است.

سيد شريف عبد الغفار بن عبد اللّه حسينى واسطى

وى از دانشمندان عصر تلّعكبرى بوده است.

و از سند دعاى جوشن صغير مذكور در كتاب كنوز النجاح طبرسى-قدّس سرّه- چنين استنباط مى‌شود شريف ابو محمد حسن بن احمد بن قاسم محمدى از وى روايت مى‌كرده است.

ملا عبد الغفار بن محمد بن يحيى رشتى گيلانى

وى فاضلى دانشمند و حكيمى فقيه بود و تمايلى هم به تصوف داشت و از علماى زمان شاه‌عباس كبير صفوى و از شاگردان سيد داماد بوده و فرزند فاضلى داشته است به نام ملا ابو الفتوح.

عبد الغفار تحقيقات و رساله‌ها و آثار و تعليقات و حواشى بر كتابهاى منطق و حكمت و كلام و ديگر از علوم داشته است و من آنها را به خط خود او در شهر رشت در نزد يكى از نوادگانش ديده‌ام و آثار تدوين‌شدۀ او عبارت است از رساله‌اى در

آداب مناظره و رساله‌اى به نام المسائل فى الحكمة به پارسى نوشته است،و حاشيه بر حاشيۀ قديمۀ ملا جلال بر شرح تجريد مى‌باشد.گويا اين حاشيه به اتمام نرسيده است،و حاشيه بر صحيفه كاملۀ سجاديه و حاشيه بر اوائل شرح شمسيه با حاشيۀ سيد شريف كه ناتمام مانده است و حاشيه بر شرح حكمة العين و حاشيه بر حاشيۀ خفريه بر الهيات شرح تجريد كه ناتمام مانده است و حاشيه بر كتاب تقديسات استادش سيد داماد و حاشيه بر كتاب ايقاظات استادش سيد داماد و حاشيه بر افق المبين سيد داماد،و حاشيه بر الهيات شفا كه ناتمام مانده است،و رساله در تحقيق معقولات ثانيه،و رساله در تحقيق علم اللّه تعالى به جزئيات،رسالۀ در كيفيت آفرينش جدّۀ ما حوا-عليها السّلام-و رسالۀ مختصرى در اصول دين به فارسى؛ممكن است اين رساله از فرزندش ابو الفتوح بوده باشد و مجموعه‌اى كشكول مانند شامل مطالب متنوع مفيد در مورد بسيارى از علوم كه خوب تأليف شده است.

رساله در گفتگوهايى كه ميان ملا مراد تفريشى و يكى از فضلاى آن عصر اتفاق افتاده است كه گويا محقق داماد-قدّس سرّه-بوده باشد.اين گفتگوها راجع به پاره‌اى از مسائل حكميه و فقهيه بوده كه ملا عبد الغفار آنها را در اين رساله گرد آورده و به محاكمۀ فى‌مابين آنها پرداخت و حقيقت را بيان كرده است،و رسالۀ مجالس قرائح الاخوان و مائدة طبائع الاصحاب در شرح پاره‌اى از مسائل و روايات و تفسير برخى از آيات.اين رساله در دوازده مجلس يا بيشتر تدوين شده است و رساله‌اى بس مفيد و ارزنده است.

علاوه بر آنها تحقيقات متفرقۀ ديگرى در مسائل حكمت و امثال آن دارد.

ملا عبد الغفور بن شاه مرتضى بن شاه محمود کاشانى

وى فاضلى عالم و فقيه و برادر ملا محسن كاشانى مشهور و معاصر است.

ملا عبد الغفور مراتب علمى را از دايى‌اش ملا نور الدّين كاشانى و از سيد ماجد بحرانى كبير و از برادر ارجمندش ملا محسن كسب كرده است.

و از فرزندان او ملا محمد بن عبد الغفور ملقب به مؤمن است كه فاضلى دانشمند است و هم‌اكنون در شهر اشرف مازندران به تدريس اشتغال دارد و مراتب علمى را از

عمويش ملا محسن فراگرفته است.

سيد جليل امير عبد القادر بن امير صدر الدّين محمّد بن امير محمد باقر بن

امير عبد القادر هيبة اللّه حسينى استرآبادى

وى عالمى فاضل و كاملى صالح و متقى و مدققى محقق و پارسايى پرهيزكار و زاهدى جليل القدر و با كمال و از معاصران است.تقريبا در سال 1090 هجرى در استرآباد درگذشته است.به اثر مدوّنى از او دست نيافتم ليكن پاره‌اى از تحقيقات و تعليقات او را بر حواشى كتابها ديده‌ام.

پدرش امير صدر الدّين محمد از علما و محققان و مدققان و فقها و محدثان و فضلا بشمار مى‌آمده است.

اديب فخر الدّين عبد القاهر بن احمد بن على قمى طبعى

شيخ منتجب الدّين در فهرست او را به‌عنوان فاضل معرفى كرده است ⁽¹⁾

ص 160.

شيخ ابو طالب عبد القاهر بن حمويه قمى

شيخ معاصر در امل الآمل مى‌نويسد:وى عالمى جليل القدر بود و شاذان بن جبرئيل قمى از وى روايت مى‌كرده است ⁽²⁾.

شيخ عبد القاهر بن حاج عبد بن رجب بن مخلص

وى اصلا از مردم عباده(آبادان)بوده و در حويزه مى‌زيسته.

شيخ معاصر در امل الآمل ⁽³⁾گويد:وى فاضلى عالم و متكلمى فقيه و ماهرى جامع

و جليل القدر و سراينده‌اى عابد بود.داراى آثار چندى است،از جمله در علم كلام كتاب العقائد الدينية عن البراهين العقلية و كتاب المستمسكات القطعية اليقينيه و در اصول صفو صفوة الاصول و نفى هفوة الفضول و در فروع كتاب رياض الجنان و حدائق الغفران و رساله‌اى به نام نيلوفريه كه ناتمام مانده است،و كتاب الفرائد الصافية على الفوائد الوافيه:كه حاشيه‌اى است بر شرح جامى و كتاب رفع الغواية[يا دفع الغواية خ ل]بشرح الهداية و كتاب خبر الزائر المبتلى بالبلاء فى طريق النجف و الكربلاء،و تعليقاتى بر آيات الاحكام شيخ جواد(فاضل جواد)به نام سلوك مستأكد المرام[سلوك مسالك المرام،خ ل]فى مسلك مسالك الافهام و تعليقاتى بر تفسير بيضاوى،و ديوان شعر و امثال اين‌ها از آثار ديگر.ابياتى از يكى از چكامه‌هاى او:

عرب بشرع الهوى قتلى بهم يجب و كلّما خطروا فى خاطرى يجب

حكيت يا دمع مذ انفقت عين دمى تلك الثغور و لكن فاتك الشنب

و فيك خدى مذ أصبحت منتشرا من فوقه البحر لكن درّه الحبب

كسانى السقم ثوبا غزل مقلته فأحبب لذيل قميص منه ينسحب

-كشتن من طبق آيين عشق واجب مى‌شود و هر خاطره‌اى كه از آنها به خاطرم مى‌رسد به مرحلۀ وقوع مى‌پيوندند.

-اى اشك از آن هنگام كه خون ديدگان مرا ريختى از آن دندانها و تيزى آنها به خاطر آوردم و ليكن تو از تيزى آنها بى‌خبر ماندى.

-گونۀ من از فراق تو حالت پراكندگى به خود گرفته است و در بالاى آن دريايى است كه گوهر آن حبابهاى آن آب است.

-بيمارى من جامه‌اى است كه از بافتۀ مژه‌هاى او بر اندام من پوشانيده شده است اينك پايين دامنى را دوست بدار كه از آن مژه‌ها بافته شده و به زمين كشيده مى‌شود.

در ضمن چكامه‌اى از ديوان مولى على بن خلف ⁽¹⁾

احوالش ذكر شده است و ديوانش به خير جليس و نعم انيس مرسوم مى‌باشد.-م.

نظام هو الدّر المنظّم لفظه و معناه سحر للبيان يترجم

نعم لفظه كالآي تلقاه معجزا و معناه منه سحر هاروت يفهم

تكاد معاينه اللطيفة قبل أن تعلم بالالفاظ بالقصد تعلم

و كم فيه نثر باللئالى مرصّع و فى وشي ألفاظ القريض مسهم

و كم بنت فكر قد ترقّت ملاحة و رقّت كلاما فاسترق متيم

-ديوانى كه لفظ آن مانند گوهرى به رشته كشيده شده است و معناى آن حقيقت سحر بيان را به زبان ترجمان ايراد مى‌نمايد.

-لفظ آن مانند آيه‌هاى معجزه‌آساست و معناى آن جادوگرى هاروت را به ياد مى‌آورد.

-معانى لطيف آن به سرحدى است كه پيش از آنكه آنها را از الفاظ آن به دست بياورى خود آنها را از طريق نيت حاصل مى‌توانى كرد.

-نثرهاى بسيارى در آن ديده مى‌شود كه به زيور گوهرها درآمده است و به الفاظ شعرى آراسته گرديده است.

-چه بسيار دختر انديشه‌اى در آن ديده مى‌شود كه از حسن و نمكينى ترقى كرده و كلام دقيقى عاشق‌پسند كه آن را دلباخته آن در اختيار آورده است.

و در چكامه‌اى به رويه سلوك گفته است:

سفرت شموس خواط الاشواق فسرت شموس خواطر العشّاق

و تلألات تلك العيون أهلّة فكنوزها تزكو على الانفاق

-خورشيدهاى خاطره‌هاى اشتياق به حركت درآمد و خورشيدهاى خاطرات دلباختگان را شادمان ساخت.

-آن ديدگان بودند كه ماههاى شب اول هر ماه را منوّر ساختند و گنجينه‌هاى آنها براثر انفاق به ديگران رو به تزايد مى‌گذارد و فناپذير نمى‌باشد.

شيخ معاصر گويد:من او را در مشهد مقدس ديدار كردم ⁽¹⁾.

ملا عبد الکاظم بن عبد على گيلانى تنکابنى

وى فاضلى عالم و حكيمى محقق و اصولى متكلم و مدققى جامع و معاصر با شيخ بهائى و سيد داماد بود و همواره با سيد بزرگوار مناقشه مى‌نمود.

آثار او:رسالة اللوح المحفوظ،و رسالۀ انموذج العلوم به نام اثنى‌عشريه.

اين رساله را در كتابخانه آستانۀ حضرت عبد العظيم ديده‌ام.در اين رساله مسائل دشوار چندى را در علوم مختلف مطرح كرده و در چگونگى آنها با سيد داماد مناقشه نموده و در طى آنها در نكوهش و ستايش از سيد داماد پرداخته است و از آنجا كه مسائل مزبور در ضمن دوازده مسأله در تفسير و كلام و اصول و حديث و فقه و عربى و منطق و هيئت و الهى و طبيعى و هندسه و حساب بوده است به‌عنوان رسالۀ اثنى‌عشريه موسوم گرديده است.

يادآورى مى‌شود از نسخه‌اى كه از آن رساله در كتابخانۀ حضرت عبد العظيم(ع) ديده‌ام چنين استنباط مى‌شود كه مؤلفش ملا محمد كاظم بن عبد العلى آملى است كه در تنكابن متولد شده است و تاريخ تأليف آن 1015 هجرى در مشهد الرضا(ع)اتفاق افتاده است و حال آنكه در همين رساله آمده است كه مؤلف آن را در روزگار شاه‌عباس كبير تأليف كرده است.

نسخه‌اى ديگر از انموذج العلوم از همين مؤلف را در شهر هرات به نام عشرۀ كامله ديدم كه نام مؤلفش ملا عبد الكاظم بن عبد العلى تنكابنى بود و آن را براى امير جليل عبد الرحيم خان ملقب به خاقان النبى از اميران هند تأليف كرده است و مى‌پندارم مؤلف، رساله انموذج را نخست در هند يا در ايران تأليف كرده باشد سپس آن را براى امير مذكور

فرستاده و رسالۀ مزبور را به نام وى توشيح كرده و عشرۀ كامله ناميده باشد،زيرا مؤلف در اين رساله از مسائل فقه و حديث بحثى به ميان نياورده و از اين نظر رعايت حال اهل سنّت و جماعت را كرده باشد و ازآن‌پس كه مناسبت ايجاب كرد تا آن رساله را به پادشاه صفوى تقديم بدارد نخست نام خود را تغيير داده و به‌عنوان محمد كاظم نوشته و پس از آن به تغيير ديباچه اقدام نموده است و نام سلطان را عوض كرده و مسائل فقه و حديث را به آن افزوده باشد و طريقۀ حقۀ شيعه را اشاعه داده و آن را اثنى‌عشريه خوانده و يا برعكس نخست به نام شاه ايران نوشته پس از آن به نام امير هند كرده و چنان و چنين انجام داده باشد.

بارى،اين كار در ميان مصنفان معمول بوده و ما همين نحوۀ اتفاق را از علماى روزگار خويش مشاهده كرده‌ايم.از جمله همين قضيه را در اين اواخر از استاد علامه شيروانى-قدّس سرّه-به نظر آورديم آنگاه كه شاه سليمان صفوى وى را از نجف اشرف به ايران دعوت كرد نسبت به پاره‌اى از تأليفات خويش همين رفتار را انجام داد.بالاخره با توجه به آنچه گفتيم مى‌توانيم بسيارى از اشتباهات تاريخى را كه از اين قبيل بوده باشد برطرف سازيم.

پس از اين در تبريز به نسخه‌اى از اثر فخر الدّين رازى دست يافتيم كه شخصيت مورد بحث ما با خط خود تعليقاتى-كه خالى از تحقيق و تدقيق نبوده-بر آن نوشته بوده.

در خاتمه بايد بگويم پس از اين در باب ميم شرح حال ديگرى از اين شخصيت به عنوان ملا محمد كاظم بن عبد العلى ذكر خواهيم كرد و در آنجا پاره‌اى از مطالب مفيد را كه مناسب با آن شرح حال باشد متذكر خواهيم شد.

شيخ عبد الکاظم کاظمى

وى از فضلا و علما و محدثان و فقهاى روزگار شاه‌عباس صفوى و پادشاهان پس از او بود و از شاگردان شيخ حسين بن حسن عاملى مشغرى بشمار مى‌آيد ⁽¹⁾.من در

شهرك دهخوارقان تبريز بر پشت كتاب من لا يحضره الفقيه اجازه‌اى به خط استاد يادشده‌اش براى او ديدم كه در آنجا كمال بزرگداشت را از وى به عمل آورده بوده و مضمون اجازه‌اش اين است:

كتاب من لا يحضره الفقيه كه اثر تاج اخباريها محمد بن على بن حسين بن موسى بن بابويه قمى-قدس سره-باشد بر من عرضه داشت و به مذاكره و مباحثه و قرائت از آغاز تا انجام آن پرداخت و دقت تمام و تحقيق و تفتيش ما لا كلام در قرائت آن به كار برد الشيخ الاجل و الكهف الاظل عمدة الفضلاء فى زمانه و صفوة العلماء فى اوانه الشيخ عبد الكاظم كاظمى- وفقه‌اللّه اللّه تعالى لمرضاته-و همچنين بخش مهمى از كتاب كافى رئيس محدثان محمد بن يعقوب كلينى-طاب ثراه-و بخشى از كتاب تهذيب الاحكام مرجع شريعه و رئيس شيعه شيخ طائفه حقه محمد بن حسن طوسى-طيّب اللّه تعالى مرقده-را و اين شيخ جليل و مولاى نبيل را از آنجائى كه شايسته براى افاده و وفاكننده به و جاده ⁽¹⁾

از عربى كه مورد وثوق در عربيت باشد شنيده نشده است و عبارت از آن است كه شخصى كتاب يا روايتى

را به خط يكى از معاصران ديده باشد و بدون آنكه آن كتاب را از وى شنيده يا اجازه داشته باشد بگويد به

خط فلانى چنين يافتم و يا به خط او چنين قرائت كردم و اين نحوه روايت سابقۀ زيادى دارد و در رديف

مرسلات است در عين حالى كه احتمال اتصالى هم در آن احساس مى‌شود-م.

محفوظ بدارد و آنچه را فراگرفته است به مستحقانش بذل نمايد و امثال اين‌ها از آنچه در اجازات من در ضمن اجازات اعلام كه مرا بدانها مفتخر داشته‌اند كاملا رعايت نمايد.

و من آن نيازمند به خداى بى‌نياز حسين بن حسن عاملى مشغرى محدث اهل بيت پيغمبر كه خدا به حقيقت نبى و ولى و پيشوايان پس از ايشان تا هادى مهدى با اين فقير به لطف خفى خود رفتار فرمايد و تاريخ آن اجازه اواخر ماه ربيع الاول از اوايل سدۀ يازدهم از هجرت خاتم پيمبران و سيد رسولان صلوات اللّه عليه و عليهم اجمعين.در پايان مرقوم داشته اين اجازه را در مشهد مقدس رضوى مرتضوى على مشرفه الف الف الف صلاة و تحيه به كتابت و منصّۀ تحرير درآورده است.

مؤلف گويد:بدينجا اجازۀ معظم‌له را كه به خط وى ديده‌ام پايان يافته است و من به اثرى از تأليفات كاظمى دست نيافتم ⁽¹⁾

كرديم-م.

سيد غياث الدّين ابو المظفر عبد الکريم بن جمال الدّين ابى الفضائل

احمد بن موسى بن جعفر بن محمّد بن محمّد بن احمد بن محمّد بن احمد بن

محمّد بن طاوس العلوى الحسنى

باقيمانده از نسب شريفش كه به حضرت امام مجتبى-عليه السّلام-منتهى مى‌شود،در شرح حال پدر ارجمندش ذكر شده است ⁽²⁾و من اين نسب را از خط شريفش كه بر پشت كتاب الفتن و الملاحم عمويش رضى الدّين على بن طاوس-قدّس سرّه- مرقوم داشته است در اينجا نقل كردم.

چنان‌كه وى پيشوايى عالم و فاضل و علامه‌اى فقيه و كامل و جامعى بسيار آگاه و مؤلف كتاب فرحة الغرى ⁽³⁾

در آغاز آن به اجمال به شرح حال او اشاره شده است-م.

ابن طاوس سراينده‌اى منشى و اديبى بليغ بود.شهيد ثانى در اجازه‌اى كه به شيخ حسين بن عبد الصمد والد شيخ بهائى داده است از وى بخوبى ياد كرده از جمله مى‌نويسد:وى صاحب مقامات و كرامات بوده است.

ابن طاوس فرزندى داشته به نام سيد ابو الفضل محمّد و در حال حاضر نمى‌دانم وى از علما بوده يا خير و به خط خود مترجم كه خط نسبتا خوبى است در پشت كتاب فتن و ملاحم تأليف سيد رضى الدّين على بن طاوس كه به خط خود مؤلف بوده است چنين مى‌نويسد:فرزند مبارك قدمم ابو الفضل محمّد بن عبد الكريم پس از طلوع آفتاب روز دوشنبه سلخ محرم الحرام سال 670 هجرى در بغداد متولد شد خدا او را وسيلۀ بركت قرار بدهد و اين نام را جدش كه خدا او را پايدار بدارد براى او مقرر داشته است و اين نبشته تاريخ در باب المراتب اتفاق افتاده است.

و نيز به خط شريف شخصيت مورد بحث ما بر پشت همان كتاب چنين به دست آوردم:

مالك اين كتاب كه به خداى تعالى اتكا دارد عبد الكريم بن احمد بن موسى بن جعفر بن محمد بن محمد بن احمد بن محمد بن احمد بن محمد الطاووس بن اسحاق بن الحسن بن محمد بن سليمان بن داود بن حسن المثنى بن الحسن السبط بن على بن ابى طالب-عليهم السّلام-كتبه در تاريخ 670،پايان.

و اين بزرگوار بر پشت آن كتاب خطهاى بسيارى نوشته است.

مؤلف گويد:اين نسبى را كه به خط او ديدم مخالف با نسبى است كه پيش از اين در معرّفى پدر بزرگوارش نوشتيم و همچنين مخالف است با نسبى كه پس از اين به مناسبت شرح حال عمويش رضى الدّين على خواهيم نوشت.

باز به خط شريف خود بر پشت همان كتاب چنين نوشته است:از خط سيد شمس الدّين فخار موسوى-قدّس سرّه-اين شعر كه از ابن حجّاج شاعر است نقل شده است:

جاءنى يوم جمعة شيخان رافضى و آخر عثمانى

روز جمعه دو پيرمرد رافضى و عثمانى نزد من آمدند تا آخر ابيات.

ابن طاوس فرزند فاضلى داشته به نام سيد رضى الدّين ابو القاسم على بن سيد غياث الدّين عبد الكريم و نام و نشان او پس از اين ذكر مى‌شود.

ابن طاوس از محضر گروهى از فضلاى عصرش استفاده كرده است و عده‌اى از علماى زمانش از وى كامياب گرديده‌اند.

اينك اساتيد او عبارتند از پدرش ابو الفضائل احمد و عمويش سيّد رضى الدّين على مؤلف اقبال و امثال ايشان.

ابن طاوس از مشايخ عامه هم استفاده كرده است.از شيخ حسين بن اياز اديب نحوى كه از مشايخ علاّمه حلى هم بوده است و علامه هم در بعضى از اجازاتش به نام وى اشاره كرده است و من اجازه‌اى كه شيخ حسين به مترجم حاضر داده است در پشت مفصّل زمخشرى ديده‌ام و مترجم ما همين كتاب را نزد او خوانده است و علاّمه در يكى از اجازاتش به ابن زهره اظهار مى‌دارد:حسين بن اياز در علوم عربيه اعلم از ديگران بوده است.

ابن طاوس از محقق خواجه نصير طوسى اجازه داشته است و بطورى‌كه خود او در كتاب اجازاتش مى‌نويسد:مراتب علمى را از شيخ ابو القاسم محقق حلّى مؤلف شرايع و سيد عبد الحميد بن فخار موسوى حائرى و شيخ نجيب الدّين يحيى بن سعيد حلّى و ديگر از شيوخش فراگرفته و از آنها به اخذ اجازه نايل آمده است.

از شاگردان او شيخ احمد بن داود حلّى مؤلف رجال معروف و شيخ على بن حسين بن حماد ليثى واسطى را مى‌توان نام برد.

بعضى از علما كتاب فرحة الغرى او را تلخيص كرده و آن را الدلائل البرهانية فى تصحيح الحضرة الغروية ناميده‌اند و من اين تلخيص را در تهران ديده و از چگونگى حال ملخصش اطلاعى ندارم.

علاوه بر آن بعضى از فضلا كتاب حدّ الغرى را تأليف نموده و من اين كتاب را هم ديده‌ام و از حال مؤلفش اطلاعى ندارم و نمى‌دانم كه آيا مترجم ما مقدم بر اين مؤلف بوده است و يا مؤخر از او.

در پى مطالب يادشده مى‌گويم:بر پشت كتاب المجدى كه در انساب طالبيها

تأليف شده و نسخه در كمال قدمت و از تأليفات شريف ابو الحسن على بن محمد بن على علوى عمرى نسّابه مى‌باشد،صورت اجازه‌اى كه سيّد عبد الحميد فخار به وى داده بود، از خط وى چنين نقل شده است:قرائت كرد در نزد من سيد امام علامه بارع پيشواى محقق مدقق با حسب و نسب فقيه كامل و نقيب طاهر غياث الدّين جلال المله پادشاه سيادت و مفتى فرقه‌ها علم الهدى دارندۀ دو حسب و نسب ابو المظفر عبد الكريم بن مولى سيد سعيد امام علامه فقيه اهل البيت جمال الدّين ابو الفضائل احمد بن موسى بن جعفر بن محمد بن محمد بن طاوس علوى حسنى زاد اللّه فى شرفه و أحيا بفضائله ذكر سلفه از آغاز تا انجام المجدى را قرائتى پاكيزه از نقيصه كه دليل بر فضائل فراوان او و حاكى از ويژگيهايى بوده كه خدا به وى ارزانى داشته است كه بى‌نياز از دليل و حاكى از حلّ مشكلات است.و در آن موقع بود كه مشكلات آن كتاب را از من مى‌پرسيد و از دقايق اشارات و حقايق معضلات آن سؤال مى‌كرد من هم به همان اندازه كه از فضلا شنيده بودم و يا در آن اثنا به خاطرم مى‌رسيد براى او توضيح مى‌دادم و قبول و ردّ آن را براى وى بيان مى‌كردم و به او و فرزند پاكيزه گوهر و مبارك پى و باعظمت وى رضى الدّين ابو القاسم على كه خدا او را از زندگى دراز برخوردار سازد اجازه دادم.

تا از من از پدرم-قدّس اللّه روحه-به سند متصلى كه در اجازه جامعه‌اى كه براى او مسطور داشتم و صورت آن را در كتاب اجازاتش نگاشتم از مصنف المجدى- رحمة اللّه عليه-روايت نمايند.

و باز به آن دو اجازه دادم تا هرآنچه را كه روايت آن صحيح است از آثار منظوم و منثور از محفوظ و منقول و متأول به حسب اختلافى كه دارند از من روايت نمايند و احتياط كامل را از دست ندهند.

در پايان اين اجازه كه از خط سيد بن فخار نقل شده است مى‌نويسد:اين اجازه را از خط سيّد امام علامه شيخ الشرف نسّابه اهل البيت جلال الدّين عبد الحميد بن فخار موسوى-زيد شرفه-در اينجا صورت‌بردارى كرديم و اين صورت خط كه با اصل آن مقابله شده همگى آن درست است و در پايان آن چنين امضا شده است و كتب عبد الحميد بن فخار الموسوى الحائرى فى تاريخه حامدا مصليا مستغفرا.

مؤلف گويد:تحقيقات و تعليقات چندى از شخصيت مورد بحث ما بر حواشى آن كتاب ديده‌ام و بر پشت آن از خط ايشان چنين نقل شده است:روايت نوادۀ بزرگوارش ابو عبد اللّه جعفر بن ابى هاشم،از مؤلف اين كتاب(المجدى)روايت شريف ابو تمام محمد بن هبة اللّه بن عبد السميع هاشمى،از او روايت سيد جلال الدّين بن عبد الحميد بن عبد اللّه التقى حسنى نسّابه،از او روايت سيد شمس الدّين فخار بن معدّ بن فخار موسوى نسّابه،از او روايت سيد جلال الدّين بن عبد الحميد فرزند شمس الدّين به قرائت بر او،از او روايت نيازمند به خداى تعالى عبد الكريم بن احمد بن طاوس حسنى به قرائت بر عبد الحميد،از پدرش از مؤلف المجدى و بر حواشى آن كتاب نيز مطالبى ايراد كرده است از جمله اين كتاب را از همين‌جا از نسخۀ پدرم بر شيخ خود جلال الدّين عبد الحميد بن فخار موسوى-ادام اللّه شرفه-قرائت كردم و خط جلال الدّين عبد الحميد التقى استاد پدرش بر آن بوده است و چنين امضا كرده،و كتب عبد الكريم بن احمد بن طاوس در مشهد شريف كاظمين در غره ربيع الآخر سال 682 هجرى.

ابن داود در رجال ⁽¹⁾خود مى‌نويسد:سيد و امام بزرگوار ما ابو المظفر غياث الدّين -قدس اللّه روحه-فقيهى نسّابه و نحوى عروضى و زاهدى پارسا بود.رياست سادات و نواميس نبويه به عهدۀ او نهاده شده بود و در عصر خود بى‌همتا بود.

سيد استاد در حائر شريف حسينى-عليه السّلام-متولد شده و در شهر حله رشد نموده و در بغداد مراتب علمى را به پايان آورده و در كاظمين رحلت نموده است.در ماه شعبان در سال 648 هجرى متولد شده و در ماه شوال سال 693 هجرى در سن 45 سال و چند ماه و چندروزگى درگذشته است.

من و او از خردسالى با يكديگر پرورش يافتيم و تا روزگار وفاتش مفارقتى فى‌مابين به وجود نيامد و چه پيش از او و چه پس از وى كسى را به اخلاق و آداب و خوش‌معاشرتى مانند او نديدم.همچنين در هوشمندى و قوۀ حافظه براى او همتايى نيافتم،زيرا سيد ما در قوۀ حافظه به سرحدى بود كه هرچه را در ذهن مى‌آورد هيچ‌گاه

فراموش نمى‌كرد.

سيد ما در مدت كوتاهى يعنى در سنين يازده‌سالگى قرآن را از حفظ كرد و در ظرف چهل روز در سن چهارده‌سالگى از نوشتن و حضور شخص معلم بى‌نياز گرديد و بالاخره مناقب و فضائل او بى‌نهايت است و آثارى دارد،از جمله الشمل المنظوم فى مصنفى العلوم.اين اثرى است كه تأليف آن در اصحاب ما بى‌سابقه است و از آن جمله است كتاب فرحة الغرى بصرحة القرى و امثال اين‌ها.

برخى اظهار داشته‌اند كتاب الاجازات نيز از آثار او بوده است.گمان مى‌كنم براى اين گوينده اشتباهى رخ داده باشد،زيرا كتاب اجازات از آثار عمويش سيد رضى الدّين على بن طاوس است ⁽¹⁾

دو جا از آن در همين ترجمه ياد كرده است يكى در ذيل مشايخش كه مى‌نويسد الى غير ذلك من شيوخه

المذكورة فى كتاب اجازاته،ديگرى ذيل اجازۀ سيد عبد الحميد فخار كه مى‌نويسد بالسند المتصل المذكور

فى الاجازة الجامعة التى سطرتها له فى كتاب اجازاته و مؤلف الذريعة هم در مجلد اول از كتاب اجازات

او نام برده است و از كتاب اجازات عمويش مستقلا اسم مى‌برد و مى‌نويسد كتاب الاجازات لكشف

طرق المفازات و شرح مفصلى ذيل آن مرقوم داشته است-م.

استاد استناد-ايده اللّه-در آغاز بحار الانوار ⁽²⁾مى‌نويسد:كتاب فرحة الغرى از آثار سيد بزرگوار غياث الدّين فقيه نسّابه عبد الكريم بن احمد بن موسى بن جعفر بن محمد بن الطاووس است.

شيخ معاصر در امل الآمل ⁽³⁾پس از آنكه كلام ابن داود را كه پيش از اين نوشتيم نقل كرده است مى‌نويسد:سيد مذكور سراينده‌اى منشى و اديب بود.من اجازه‌اى از او را كه به خط خودش بوده و تاريخ آن سال 686 هجرى مى‌باشد ديده‌ام.

مؤلف گويد:منظورش از آن اجازه،اجازۀ غياث الدّين به شيخ كمال الدّين على بن حسين بن حماد واسطى ليثى است و يا اجازۀ ديگرى است كه غياث الدّين براى فرد

ديگرى از علما نوشته باشد.

يادآورى مى‌شود كه مشايخ غياث الدّين از علماى خاصه و عامه فراوانند.از گروهى از آنها در سند منقولات خود در فرحة الغرى نام برده است.

مشايخ خاصۀ او علاوه بر كسانى را كه ياد كرديم،شيخ احمد بن محمد بن سعيد و شيخ فقيه مفيد محمد بن على بن جهم حلّى ربعى و شيخ قاضى عالم فاضل مدرس پاك‌دامن ربيع بن محمد كوفى بوده و ممكن است اين شخص از علماى عامه باشد.

باز مى‌گويم:غياث الدّين در تأليف كتاب فرحة الغرى گوى سبقت را از ديگران نبرده است.بلكه پيش از او سيد ابو عبد اللّه محمد بن على بن حسن بن عبد الرحمن حسنى به چنين اثرى اقدام كرده است و كتابى كه مشتمل بر حكايات و روايات بوده تأليف كرده است و سيد رضى الدّين على بن طاوس عموى غياث الدّين در اواخر كتاب اقبال در ذيل بحث از مدفن حضرت مولى على(ع)و ديگر از مطالب مربوط به آن از آن كتاب ياد مى‌كند و ما هم بزودى در معرفى سيد ابو عبد اللّه يادشده بدان اشاره خواهيم كرد.شگفت اينجاست كه چگونه سيد عبد الكريم بدان كتاب دست نيافته و مطلبى از آن نقل نكرده است.

يكى از معاصران گويد:از آثار سيد غياث الدّين كتاب تحرير الطاووسى در رجال است كه مشتمل بر سه‌هزار بيت مى‌باشد.

درحقيقت مؤلف رجال پدر او(احمد)است نه خود او و تحرير الطاووسى هم نام كتاب شيخ حسن بن شهيد ثانى مؤلف معالم است كه كتاب رجال جمال الدّين احمد بن طاوس پدر غياث الدّين را از حشو و زوائد تهذيب نموده است.چنان‌كه پيداست كتاب تحرير در فن رجال تأليف شده و همان اختيار كتاب رجال كشّى مى‌باشد.

به دنبال آنچه ذكر شد مى‌گويم مطالب مفيد و تحقيقات چندى از غياث الدّين بر پشت كتاب الفتن و الملاحم عمويش رضى الدّين على بن طاوس ديده‌ام و خطش نسبتا نيكو بوده است و كتاب الفتن يادشده به خط عمويش بوده كه كاملا ناخواناست و از پاره‌اى از مطالب آن چنين استنباط مى‌شود كه غياث الدّين فرزندى داشته به نام ابو الفضل محمد بن عبد الكريم كه در هنگام درآمدن آفتاب روز دوشنبه سلخ محرم الحرام سال 670 هجرى در بغداد متولد شده و جدش يعنى جمال الدّين احمد او را بدين نام خوانده

است و از اين عبارت كاملا روشن مى‌شود كه پدر غياث الدّين و جدّ محمد تا آن تاريخ زنده بوده است ⁽¹⁾

670 درگذشته است يا پس از آن و حال آنكه ابن داود سال فوت او را 673 و بعضى 672 هجرى

نوشته‌اند-م.

در اولين سند حديث اوايل غوالى اللئالى ابن جمهور احساوى چنين آمده است:

از ابو العباس يعنى ابن فهد حلّى،از سيد بهاء الدّين على بن عبد الحميد نسابه حسينى،از سيد تاج الدّين محمد بن معيه حسينى،از على بن الحسين بن حماد،از سيد عبد الكريم بن طاوس حسنى،از سيد عالم محقق پسرعموى شمس الدّين محمد بن سيد اجل و پسرعموى عالم فاضل نسّابه جلال الدّين عبد الحميد بن محمد بن عبد الحميد بن تقى نسّابه،از پدرش كه ذكرش رفت،از پدرش سيد سعيد محدث عالم پارساى بارع (متفوق بر ديگران)عبد الحميد بن تقى نسابه يادشده،از سيد شريف ابو الشمس على بن احمد بن محمد بن عمير علوى حسينى زيدى عيسوى،از ثقه ابو بكر عبد اللّه بن محمد بن احمد بن منصور،تا آخر رجال زيديها...

مؤلف گويد:اكثر موارد يادشده از تناسب صحيحى برخوردار نمى‌باشد و ممكن است سهوى از سوى ناسخ باشد و بايد با نسخۀ صحيحى مقابله شود ⁽²⁾

كه در اوايل فصل ثالث كتاب غوالى آمده برابر است،مؤلف تنها برخى از اوصافى را كه در غوالى آمده در

اينجا متذكر است و در نسخۀ مطبوع از رياض [1]فعلى عبد الكريم بن طاوس را حسنى نوشته است و در

نسخه غوالى حسينى نوشته است و مشايخ ديگر زيدى را چنين نامبرده از ابو الحسين مبارك بن عبد الجبار

بن احمد صوفى،از ابو الحسن على بن احمد حربى قزوينى،از ابو بكر احمد بن ابراهيم حسن بن شاذان بزاز،

از ابو القاسم عبد اللّه بن احمد بن عامر بن سلمان طائى از پدرش احمد،از امام على بن موسى الرضا(ع)

عن اب الامام موسى الكاظم عن ابيه الامام جعفر الصادق عن ابيه الامام محمد الباقر عن ابيه الامام على

زين العابدين عن ابيه الامام الحسين السبط الشهيد عن ابيه الامام المفترض الطاعة على سائر الانام

على بن ابى طالب-عليه و عليهم افضل الصلات و السّلام-تا آخر حديث-م.

پيش از اين گفتيم كه سيد غياث الدّين از گروه زيادى از اعلام شيعه و سنى روايت مى‌كند.اينك مشايخ او را بطورى‌كه خود او در مطاوى كتاب فرحة الغرى نام برده است در ذيل ترجمه او ذكر مى‌كنيم.

خبر داد مرا عبد الصمد بن احمد،از ابو الفرج بن جوزى گفت:به خط ابو الوفاء بن عقيل خواندم كه وى گفته بود در كتابى ديدم از حسن بن حسين بن طحال مقدادى،تا به آخر...روايت كرده ابو عبد اللّه محمد بن على بن حسن بن عبد الرحمن علوى حسينى در كتاب فضل الكوفة،تا به آخر...

محمد بن احمد بن داود قمى در كتابش گفته است:خبر داد ما را محمد بن على بن فضل گفت خبر داد مرا على بن حسين بن يعقوب به قرائتى كه در بنى خزيمه بر او داشتم.

گفت حديث كرد براى ما جعفر بن احمد بن يوسف ازدى،گفت حديث كرد براى ما على بن بزرك جاحظ،گفت حديث كرد براى ما عمرو بن اليسع،گفت سعد اسكاف پيش من آمد،تا به آخر...

و باز گفته است:حديث كرد براى ما سلامه گفت خبر داد به ما محمد بن جعفر مؤدّب از محمد بن احمد بن يحيى،تا به آخر...

فقيه محمد بن معد موسوى گفت در يكى از كتابهاى كهن ديدم حديث كرد براى ما ابو جعفر محمد بن عبد العزيز بن عامر دهان،گفت حديث كرد براى ما على بن عبد اللّه انبارى از محمد بن احمد بن عيسى.

جعفر بن مبشّر در نسخه‌اى كهن كه در نزد من موجود مى‌باشد گفته است:مدائنى روايت كرده است از ابو زكريا از ابو بكر همدانى.تا به آخر...

ابن بابويه روايت كرده است،گفت:حديث كرد براى ما حسن بن محمد بن سعيد هاشمى كوفى گفت:حديث كرد براى ما فرات بن ابراهيم بن فرات كوفى،تا به آخر...

خبر داد به من ابو القاسم رضى الدّين على بن طاوس در ماه صفر در سال 663 هجرى،از سيد محمد بن عبد اللّه بن زهره حسينى،از محمد بن حسن بن حارث علوى،از قطب راوندى،از ذو الفقار بن معبد،از شيخ مفيد محمد بن نعمان.تا به آخر...

خبر داد به من وزير نيكبخت خاتم دانشمندان نصير الدّين طوسى از پدرش از سيّد

امام فضل اللّه حسنى راوندى،از ذو الفقار بن معبد از طوسى.تا به آخر...

و باز از خط طوسى نقل مى‌كنم:خبر داد مرا عبد الرحمن،از احمد بن ابى البركات حنبلى حربى،از عبد العزيز بن اخضر حنبلى،از محمد بن ناصر السلامى حنبلى،گفت خبر داد مرا ابو الغنائم احمد بن ميمون برسى،گفت:خبر داد به ما شريف ابو عبد اللّه محمد بن على بن حسن بن على بن حسين بن عبد الرحمن شجرى،گفت:خبر داد به ما ابو عبد اللّه محمد بن عبد اللّه جعفى و ابو الحسن محمد بن حسن بن غزال وراق حارثى،تا به آخر...

خبر داد به من پدرم از فقيه محمد بن نما،از فقيه محمد بن ادريس،از عربى بن مسافر،از الياس بن هشام حائرى،از ابو على از طوسى،از مفيد.تا به آخر...

و به همين اسناد خبر داد به من فقيه نجيب الدّين يحيى بن سعيد كه خدا احسان خود را شامل حال او گرداند،از محمد بن عبد اللّه بن زهره حسنى،از محمد بن حسن حسينى،از سعيد بن هبة اللّه قطب راوندى،از ذو الفقار بن معبد از مفيد.تا به آخر...

و خبر داد به من نجم الدّين فقيه ابو القاسم جعفر بن سعيد از حسن بن ذربى،از شاذان بن جبرئيل،از جعفر دوريستى،از جدش از جدش،از مفيد،تا به آخر...

و سعيد رضى الدّين ⁽¹⁾

رضى الدّين،يا رضى الدّين آوى است و يا عمويش على بن طاوس و مراد از ابن ابى قره،همان سيدى

است كه كفعمى در مصباح بسيارى از مطالب را از وى نقل كرده است.مترجم گويد:از ظاهر كتاب فرحة

الغرى كه مطبوع است به دست مى‌آيد كه مراد از رضى الدّين عموى مترجم است،زيرا مى‌نويسد:«و

ذكر العم السعيد...»و ممكن است در نسخۀ مؤلف«كلمة العم»از قلم افتاده و كتاب مزبور را در فرحة

الغرى المسره نوشته است و عنانى را كه در بالا آمده قنانى با قاف ضبط كرده است و در الذريعة،مجلد

18،كتاب مزبور را المسترة نوشته است-م.

و خبر داد به من والدم،از فقيه محمد بن ابى غالب احمد،از سيد فقيه صفى محمد بن معدّ موسوى.

و خبر داد به من عمويم رضى الدّين على بن طاوس،از سيّد صفى الدّين بدون واسطه،از محمد بن معدّ موسوى،از احمد بن ابى المظفر محمد بن عبد اللّه بن جعفر بن

محمد طبق قرائتى كه بر او داشت در خانه‌اى كه در آن ساكن بود،در درب الدواب در كنار نهر معلى شرقى بغداد،در آخر روز پنجشنبه در هشتم صفر سال 616 هجرى.

خبر داد به من عبد الصمد بن احمد بن ابى الجيش حنبلى،از ابو الفرج بن جوزى حنبلى و عبد الكريم بن على سندى.

و خبر داد به ما استاد ما عبد الحميد بن فخار،از برهان احمد بن على غزنوى، همگى آنها از عبد اللّه بن احمد بن احمد بن خشّاب حنبلى،گفت قرائت كردم بر ابو منصور محمد بن عبد الملك بن خيرون مقرى در روز شنبه بيست و پنجم محرم سال 531 هجرى از اصل او كه به خط عمويش بوده در روز جمعه شانزدهم شعبان سال 484 هجرى گفت خبر داد به شما ابو الفضل احمد بن حسن پس اقرار بدان نمود گفت:خبر داد به ما ابو على حسن بن حسين بن عباس بن فضل بن روما در ماه رجب در سال 428 هجرى در حالى كه بر او قرائت مى‌كرد و من هم سماع مى‌نمودم گفت:خبر داد به ما ابو بكر احمد بن نصر بن عبد اللّه بن فتح ذارع نهروانى درحالى‌كه بر او قرائت مى‌كرد و منهم به سماع آن اشتغال داشتم و تاريخ آن سال 365 هجرى بوده گفت خبر داد به ما حرب بن محمد مؤدّب گفت حديث كرد براى ما حسن بن جمهور عمى قصرى گفت حديث كرد براى من پدر من گفت حديث كرد براى ما محمد بن حسين از محمد بن سنان تا به آخر...

خبر داد به من شيخ عبد الرحمن بن احمد خزّى،از عبد العزيز بن اخضر در سال 604 هجرى،از حافظ ابو الفضل بن ناصر،گفت خبر داد به ما محمد بن على بن ميمون هريسى كه معروف است به ابى ⁽¹⁾[...]گفت خبر داد به ما شريف ابو عبد اللّه محمد بن على بن حسين بن على بن حسين بن عبد الرحمن بصرى بن قاسم بن محمد بطحائى بن قاسم بن حسن بن زيد بن حسن بن على بن ابى طالب حسنى،گفت خبر داد به من جعفر بن عيسى بن على بن محمد جعفرى،تا به آخر...

ثقفى در مقتل امير المؤمنين عليه السّلام مى‌نويسد:حديث كرد براى ما محمد گفت حديث كرد براى ما حسن و نام اين دو تن پيش از اين ذكر شده است؛گفت حديث

كرد براى ما ابراهيم ثقفى مؤلف كتاب مقتل،گفت حديث كرد براى ما ابراهيم بن يحيى ثورى گفت خبر داد به ما صفوان بن مهران جمّال،تا به آخر...

به همان سند از شريف ابو عبد اللّه گفت خبر داد به ما ميمون بن على بن حميد تا به آخر...

و همين حديث را روايت كرده‌ام از عمويم از حسين بن ذربى از محمد بن على بن شهرآشوب از جدش از شيخ طوسى از مفيد تا به آخر...

و خبر داد به من وزير نصير الدّين،از پدرش از فضل اللّه از ذو الفقار از طوسى از مفيد تا به آخر...

خبر داد به ما احمد بن محمد بن سعيد،از عبد اللّه بن محمد بن خالد تا به آخر...

به سند اول از شريف ابو عبد اللّه گفت:خبر داد به ما ابو عبد اللّه محمد بن عبد اللّه بن حسين جعفى و محمد بن حسين بن غزال تا به آخر...

همين سند را سيّد صفى الدّين محمد بن معد موسوى يادآورى كرده است.به سند ديگر از شريف ابو على،گفت:خبر داد به ما ابو عبد اللّه محمد بن عبد اللّه جعفى تا به آخر...

و خبر داد به من عمويم و فقيه نجم الدّين ابو القاسم بن سعيد هر دو تن از حسن بن ذربى،از محمد بن على بن شهرآشوب از جدش از طوسى از مفيد تا آخر...

و از طوسى از احمد بن محمد بن داود از محمد بن تمام تا به آخر...

به سند مزبور از طوسى از محمد بن احمد بن داود از محمد بن على تا به آخر...

محمد بن احمد بن داود گفته است:خبر داد به ما حسن بن محمد بن علا از حميد بن زياد تا به آخر...

ابو جعفر حسن بن محمد بن جعفر تميمى معروف به ابن نجار در كتاب تاريخ كوفه كه به المنصف موسوم است گفته است:خبر داد به ما ابو بكر دارمى،تا آخر...

محمد بن معدّ موسوى گفته است:در يكى از كتابهاى حديث ديدم.حديث كرد براى ما ابو جعفر محمد بن عبد العزيز بن عامر دهّان،گفت:خبر داد به ما على بن عبد اللّه انبارى تا به آخر...

خبر داد به من پدرم و عمويم از فقيه محمد بن نما از محمد بن ادريس از عربى بن

مسافر تا به آخر...

و خبر داد به من فقيه مقتدا نجيب الدّين يحيى بن سعيد از محمد بن ابو البركات بن ابراهيم صنعانى،از حسين بن رطبه از ابو على از طوسى از مفيد،تا به آخر...

محمد بن احمد بن داود قمى در مزارش مى‌نويسد:خبر داد مرا محمد بن على كوفى تا به آخر...

فقيه صفى الدّين بن معدّ اظهار داشته:در مزار فقيه ما ابو الحسن محمد بن على بن فضل بن تمام بن سكين بن بندار بن داود بن مهر بن فرخ‌زاد بن آذرماه بن شهريار اصغر و جدش سكين را به واسطۀ موقعيتى كه داشته است بدين نام خوانده‌اند.ابو الحسن محمد مؤلف مزار از اعيان ثقات بوده است و از اعتقادى صحيح برخوردار بوده و آثارش مورد توجه است.او كه خدايش بيامرزاد گفته است:اين زيارت را(كه در اصل كتاب آمده است)از كتابهاى عموهايم-رحمهم اللّه-استنساخ كردم و همگى نسخه زيارت به خط عمويم حسين بن فضل بن تمام بوده است،گفته است:حديث كرد براى من حسين بن محمد بن مصعب زارع و خبر داد به من ابو الحسين زيد بن على بن محمد بن يعقوب تا به آخر ⁽¹⁾...

محمد بن جعفر مشهدى در مزار خود گويد:حديث كرد براى ما و حسن بن محمد،از بعضى از روات از سعد بن عبد اللّه اشعرى،تا آخر...

خبر داد به من فقيه ابو القاسم بن سعيد،از سيد شمس الدّين فخار موسوى،از شاذان بن جبرئيل،از محمد بن ابو القاسم طبرى،از ابو على طوسى،از شيخ طوسى،از شيخ مفيد تا به آخر...

از نسخه‌اى كه در سال 446 هجرى بر جعفر بن محمد بن احمد دوريستى قرائت شده است نقل كرده‌ام:كه به خط ابو يعلى جعفرى داماد شيخ مفيد و جانشين او در سال 463 هجرى چنين خواندم تا به آخر...

به خط شريف ابو يعلى داماد شيخ مفيد در كتابش تا به آخر...

خبر داد به من فقيه مفيد محمد بن على بن جهم حلّى ربعى،از سيد فقيه فخار بن

على موسوى،از عبد الحميد بن تقى نسّابه جليل القدر،از سيد ابو الرضا فضل اللّه بن، احمد بن عبيد اللّه حسينى جعفرى،از ذو الفقار بن معبد ابو صمصام مروزى،از احمد بن على بن احمد نجاشى گفت خبر داد به ما ابو الحسن احمد بن محمد بن موسى بن جراح جندى،گفت حديث كرد ما را ابو على بن همّام به كتاب الانوار تا به آخر ⁽¹⁾

336 هجرى وفات يافته است و ميلاد او در روز دوشنبه شش روز گذشته از ماه ذيحجه در سال 258

هجرى اتفاق افتاده است-م.

خبر داد به من پدرم و عمويم،از محمد بن نما،از محمد بن جعفر بن شاذان بن جبرئيل قمى،از فقيه عماد محمد بن ابو القاسم طبرى تا به آخر...

به خط سيد شريف فاضل ابو يعلى جعفرى خواندم كه براى من حديث نقل كرد احمد بن محمد بن سهل تا به آخر...

خبر داد به ما شيخ مقتدا نجيب الدّين يحيى بن سعيد-ابقاه اللّه-از محمد بن عبد اللّه بن زهره،از محمد بن على بن شهرآشوب،از جدش از طوسى.

و خبر داد مرا مقرى عبد الصمد بن عبد القادر حنبلى،از حافظ از ابو الفرج بن جوزى حنبلى،از اسماعيل بن احمد سمرقندى،تا به آخر...

به استاد پيشين كه منتهى به شريف ابو عبد اللّه مى‌شود،گفت:خبر داد به ما محمد بن جعفر تميمى نحوى،گفت:خبر داد به ما محمد بن على بن شاذان،تا به آخر...

خبر داد به من عبد الصمد بن احمد بن عبد القادر،از محمد بن احمد بن ابو الحرب بن عبد الصمد برسى به طريق سماع،از ابو الفتح محمد بن عبد الباقى بن احمد بن سلمان معروف به نسيب بن بطى به اجازۀ سماعى از محمد بن فتوح اندلسى حميدى،از ابو عمر يوسف بن عبد البر در كتاب استيعاب،تا به آخر...

خبر داد به من عبد الصمد بن احمد،از ابو الفرج جوزى در كتاب المنتظم؛گفت:

خبر داد به من شيخ ابو بكر بن عبد الباقى،گفت:از ابو الغنائم بن برسى شنيدم،تا آخر...

غياث الدّين گويد:آنچه گفته شد ابراهيم بن على بن محمد بن بكروس دينورى در

كتاب نهاية الطلب و غاية المسئول فى مناقب آل الرسول متذكر شده است،تا آخر...

و ياقوت بن عبد اللّه كه از اعيان علماى عامه است در كتاب معجم البلدان آن را متذكر شده است،تا آخر...همچنين صاحب الدار محمد بن على شلمغانى هم آن را متذكر شده است.

از خط سيد على بن عرام حسينى نقل شده است،از سال ميلاد سيد پرسيدم،پاسخ داد در سال 577 هجرى متولد شده است.و در سال 671 يا 677 هجرى درگذشته است.

وى گفته است:رياض نوبيه كنيزك ابو نصر محمد بن ابو على بن طوسى،تا به آخر...

به خط شيخ ابو عبد اللّه بن محمد بن برسى معروف به ابن طبرسى ⁽¹⁾

رحمة اللّه المجاور بمشهد الغرى سلام اللّه على صاحبه»؛بنابراين كنيۀ محمد ابو عبد اللّه است نه آنكه

محمد پسر ابو عبد اللّه باشد و نام پدرش سرى است به‌معناى شريف و شهرتش ابن برسى است نه اين

طبرسى و ممكن است در صورتى كه نام پدرش سرى باشد ابن سرى باشد نه ابن برسى و نه ابن طبرسى-م.

و به دست ابو الحسن علوى و ابو القاسم بن اخى عايد و ابو بكر بن يسار،تا آخر...

پدرم خبر داد به من از استاد سعادتمندش شمس الدّين فخار بن معد موسوى از محمد بن على بن شهرآشوب،تا به آخر...

خبر داد به من پدرم،از سيد فخار،از شاذان بن جبرئيل قمى،از فقيه محمد بن حسن،از على بن على بن عبد الصمد تميمى،از پدرش،از سيد ابو البركات،از على بن محمد بن على قمى خزّاز،گفت:خبر داد به ما محمد بن عبد اللّه بن مطلب شيبانى،گفت:

خبر داد به ما محمد بن حسين بن جعفر خثعمى،تا به آخر...

خبر داد به من عمويم و فقيه نجم الدّين ابو القاسم بن سعيد و فقيه مقتدا باقى‌ماندۀ مشايخ نجيب الدّين يحيى بن سعيد-ادام اللّه بركاتهم-همگى آنها از فقيه محمد بن عبد اللّه بن زهره حسينى،از حسن علوى حسينى ساكن در مشهد كاظم-عليه السّلام- [كاظمين]از قطب راوندى،از محمد بن على بن حسن علوى،از طوسى از مفيد،تا به آخر...

شريف ابو عبد اللّه محمد بن على بن حسن بن على بن حسين بن عبد الرحمن شجرى

به سند مقدم گفته است:حديث كرد براى من ابو الحسن محمد بن احمد بن عبد اللّه جواليقى،گفت:خبر داد به ما ابو جعفر محمد بن محمد بن حسين بن هارون از طريق اجازه،تا به آخر...

فقيه صفى الدّين محمد بن معدّ گفته است:به خط ابو يعلى محمد بن حمزه جعفرى داماد شيخ مفيد در كتابش ديدم،تا آخر...

محمد بن احمد بن داود قمى بر پشت كتاب مزارش اجازه‌اى به اين مضمون نوشته است:اين كتاب را كه نخستين كتاب زيارات از تأليفات و روايات من است به محمد بن عبد اللّه بن عبد الرحمن بن سميع-اعزه اللّه-اجازه دادم سپس اين‌چنين امضا كرده است.و كتب محمد بن احمد بن داود قمى در ماه ربيع الآخر سال 306 هجرى ⁽¹⁾تا به آخر...

خبر داد به من عبد الرحمن حربى حنبلى،از عبد العزيز اخضرى،از محمد بن ناصر السلامى،از ابو الغنائم محمد بن على بن ميمون برسى،تا به آخر...

به خط پدرم خواندم از شهاب الدّين بندار بن ملكدار قمى،شنيدم مى‌گفت:حديث كرد براى من كمال الدّين شرف المعالى بن غياث المعالى قمى،تا به آخر...

و همين حديث را سيد محمد بن شرفشاه حسينى از شهاب الدّين بندار روايت كرده است تا به آخر...

از عمويم از شيخ حسين عبد الكريم غروى و از پدرم شنيدم از شيخ حسين بن عبد الكريم غروى اين حكايت را شنيدم تا به آخر...

در كتابى كه از شيخ حسن بن حسين بن طحال مقدادى نقل شده است گفت:خبر داد به من پدرم از پدرش از جدش تا به آخر...

ابن طحال گفته است:پس از اين به سيد نقيب سعادتمند شمس الدّين على بن مختار خبر دادم تا به آخر...

مضمون اين حكايت را قاضى عالم فاضل مدرس پاك‌دامن ربيع بن محمد كوفى،

از قاضى زاهد على بن زيد همدانى ⁽¹⁾،از عباس مذكور در سال 688 هجرى تا به آخر آن به ما خبر داد.

غياث الدّين گويد:از يكى از موثقان شنيدم از بعضى از فقها نقل مى‌كرد:قاضى بن زيد همدانى كه از زيديهاى صالح و متعهد بود،در ماه رجب سال 663 هجرى درگذشته و در سهله مدفون گرديده است تا به آخر...

شيخ ابو ذرعه عبد الکريم بن اسحاق بن سهلويه

وى از مشايخ منتجب الدّين بن بابويه بوده و از قرائت بر او استفاده مى‌كرده ⁽²⁾

ابو زرعه از مشايخ منتجب الدّين است-م.

از بعضى از سندهاى اربعين شيخ منتجب الدّين برمى‌آيد:ابن سهلويه از ابو القاسم عبد الرحمن بن حسن بن مليك،از ابو سعد احمد بن محمد بن حفص مالينى حافظ،از ابو الحسن احمد بن على بن محمد بن احمد الرفاء،از ابو عمرويه حسين بن محمد بن مورد و از مسيّب بن واضح،از نقبة بن وليد،از ثور بن يزيد،از خالد بن معدان،از معاذ بن جبل از رسول خدا-صلّى اللّه عليه و آله-روايت مى‌كند.

ليكن منتجب الدّين در كتاب فهرست ترجمه‌اى براى او تدوين ننموده است و به همين مناسبت مى‌توان گفت:وى از علماى عامه است.

سيد حسيب نسيب نقيب غياث الدّين عبد الکريم بن عبد الحميد حسينى

نجفى

وى فاضلى عالم و بزرگوار بود و او پدر سيد اجل نقيب النقباء بهاء الدّين على مؤلف آثار عديده و استاد ابن فهد حلّى است.

و عبد الحميد از اكابر علما بوده و نواده‌اش بهاء الدّين على در كتاب الدر النضيد

فى تعازى الامام الشهيد مطالب بسيارى از وى نقل كرده است.

شيخ ابو الحسين عبد الکريم بن عبد اللّه بن نصر بزّاز

وى از بزرگان پيشينيان اصحاب ما بوده است و از كلينى روايت داشته و ابن عبدون از وى روايت مى‌كرده و علماى رجال ترجمۀ مستقلى براى او منعقد نساخته‌اند ليكن شيخ طوسى در آخر استبصار و در كتاب فهرست ذيل ترجمه محمد بن يعقوب كلينى از وى نام برده است و خود شيخ تصريح كرده است كه از طريق ابو عبد اللّه احمد بن عبدون از احمد بن ابراهيم صيمرى و ابو الحسين عبد الكريم بن عبد اللّه بن نصر بزاز در تفليس و بغداد از ابو جعفر محمد بن يعقوب كلينى همگى آثار و روايات او را روايت مى‌كرده است ⁽¹⁾.

مؤلف گويد:ظاهرا تفليس و بغداد متعلق به بزاز مى‌باشد،يعنى عبد الكريم يا عبد اللّه در اين دو شهر بزازى داشته‌اند،نه آنكه ابن عبدون در اين دو شهر از وى روايت كرده باشد و مؤيد آن اينكه شيخ طوسى در آخر استبصار مى‌نويسد:خبر داد به ما محمد بن عبدون از احمد بن ابى رافع و ابو الحسين عبد الكريم بن عبد اللّه بن نصر بزاز در شوشتر و بغداد همگى آثار و احاديث كلينى را به طريق سماع و اجازه در بغداد در باب الكوفه و درب السلسلة در سال 327 هجرى روايت كرده است.

سيد عبد الکريم بن على بن يحيى بن محمد بن على بن عبد الحميد بن

عبد اللّه بن اسامة النسّابة بن احمد بن على بن محمد بن عمر بن يحيى بن الحلّى

النقيب بن احمد بن عمر بن يحيى بن الحسين بن زيد الشهيد بن على بن الحسين

السبط بن على بن ابى طالب عليهم السّلام.

وى از علماى اصحاب ما بوده است و نسب او را بطورى‌كه ذكر كرديم آن‌چنان است كه در پشت كتاب الملاحم و الفتن سيد رضى الدّين على بن طاوس حسنى ديده‌ام و اين كتاب به خط خود ابن طاوس و از متملكات سيد عبد الكريم يعنى شخصيت مورد

بحث ما بوده است و صورت خطش بر پشت كتاب مزبور بدين مضمون است:اين كتاب را عبد الكريم بن على بن يحيى به بيع صحيح شرعى ابتياع نموده و پس از آن به شرح نسب خود بطورى‌كه نوشتيم،پرداخته و تاريخ آن يادداشت سال 705 هجرى بوده است.

يادآورى مى‌شود پيش از اين شرح حال سيد غياث الدّين عبد الكريم بن عبد الحميد حسينى نجفى را نوشتيم.ممكن است سيد عبد الكريم مورد بحث ما همان غياث الدّين يا يكى از بستگان او بوده باشد.

و همچنين پيش از اين،نام و نسب سيد جلال الدّين عبد الحميد بن عبد اللّه التقى الحسينى نسابه و شرح حال سيد جلال الدّين عبد الحميد بن عبد الحميد علوى و شرح حال سيد عبد الحميد حسينى نجفى و نزديكان ايشان را ذكر كرديم و ظاهرا همگى آنها از نزديكان او مى‌باشند.

و پس از اين نام و نشان سيد على بن عبد الكريم بن على بن محمد بن على بن عبد الحميد حسينى نجفى را متذكر خواهيم شد و محتمل است كه بگوييم اين شخص فرزند سيد عبد الكريم مورد بحث ماست ليكن اين احتمال خالى از اشكال نخواهد بود.

يادآورى مى‌شود كه شخصيت مورد بحث فرزند و نواده‌اى هم داشته است، ليكن در حال حاضر نمى‌دانم اين دو تن از علما بوده‌اند يا خير و من خود بر پشت كتاب الملاحم مذكور پس از خط يادشده كه والدش نوشته بود چنين يافتم:اين كتاب در سال 750 هجرى در ملك فرزندش عبد الرحيم بن عبد الكريم بن محمد بن على بن عبد الحميد نسّابه قرار گرفت.

و نواده‌اش نوشته است:اين كتاب به ملك فرزندش لطف اللّه بن عبد الحميد حسينى غفر له قرار يافت.

اين دو خط نبشته،براى انتساب اين دو تن به شخصيت مورد بحث ما خالى از اشكال نيست،زيرا عبد الرحيم برخى از انسابش را به اختصار ذكر نموده است.

در صورتى كه نسبى را كه عبد الرحيم ارائه داده است درست باشد،بايد اسم يحيى كه در آغاز معرفى شخصيت مورد بحث ما آمده است،درست نباشد و همچنين سيد لطف اللّه در ذكر نسبش كمال اختصار را مرعى داشته است و تنها به نام جد اعلايش كه

از مشاهير بوده است اكتفا كرده و اين نحوۀ اختصارنويسى بسيار ديده مى‌شود چنان‌كه در نسب انتساب خود را به طاوس و مطهر و نما كه جد اعلايند يادآور مى‌شوند و مى‌گويند:ابن طاوس و ابن مطهر و ابن نما.ممكن است سيد لطف اللّه فرزند سيد عبد الحميد مذكور بوده باشد چه آنكه به خط عبد الحميد چنين يافتم كه نواده و پدرش را خوار مى‌خوانند و ممكن است نسبت جعفر خوارى فرزند حضرت موسى بن جعفر-عليه السّلام-به همين كلمه منتهى شده باشد.

شيخ ابو بصير عبد الکريم بن محمد ديباجى معروف به سبط ابى الحجّام

بطورى‌كه يكى از شاگردان شيخ على كركى كه در رساله‌اى كه به منظور اسامى مشايخ تأليف كرده است مى‌نويسد:وى از مشايخ اصحاب ما و از شاگردان شريف است ⁽¹⁾.

مؤلف گويد:ممكن است مرادش از شريف،همان سيد مرتضى بوده باشد.

شيخ عبد اللّه...

وى فاضلى دانشمند بوده و در فن رجال هم مهارتى داشته است.از چگونگى روزگار او اطلاعى ندارم و همين اندازه مى‌دانم،كتابى در علم رجال تأليف كرده است.من پاره‌اى از تحقيقات را كه از وى نقل شده است ديده‌ام و ظاهرا از علماى متاخر بوده است ⁽²⁾.به نظر مى‌آيد كه به احتمال بسيار ضعيف اين شخص،همان ملا عبد اللّه شوشترى معروف بوده باشد.

شيخ عبد اللّه بن ابراهيم بن احمد بن حسن بن على بغدادى

وى از بزرگان علما و ادباى اصحاب ما بوده است.خط او را در ضمن اجازه‌اى كه در آخر كتاب الفصيح المنظوم تأليف ثعلب كه نظم آن از ابن ابى الحديد معتزلى است،

ديده‌ام و تاريخ آن اجازه 704 هجرى بوده است.

در آخر همان نسخه نيز خط ابن داود ديده مى‌شود و تاريخ خط ابن داود، بطورى‌كه پس از اين،ذيل احوال سيد رضى الدّين ابو القاسم على بن عبد الكريم بن طاوس حسنى خواهيم نوشت،701 هجرى بوده است.