تفسیر نور طبع قدیم جلد 3

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نور / تالیف محسن قرائتی.

وضعیت ویراست : ویراست۲.

مشخصات نشر : تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۷-

مشخصات ظاهری : ۱۰ ج.

فروست : کتاب سال جمهوری اسلامی ایران؛ ۷۶.

شابک : دوره: 978-600-5421-10-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱: 978-600-5421-00-2 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال:ج.۲: 978-600-5421-01-9 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۲ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۳: 978-600-5421-02-6 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۴: 978-600-5421-03-3 ؛ ۶۰۰۰۰ریال(ج.۴،چاپ چهارم) ؛ ج.۵: 978-600-5421-04-0 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۵ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶: 978-600-5421-05-7 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶، چاپ سوم: 978-600-5421-10-1 ؛ ۷۰۰۰۰ریال (ج.۶، چاپ ششم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال: ج.۶،چاپ شانزدهم‌964-5652-18-9 : ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۷: 978-600-5421-06-4 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال( ج.۷، چاپ پنجم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال (ج.۷، چاپ چهاردهم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-600-5421-07-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ ششم) ؛ ۴۰۰۰۰ ریال (ج. ۸، چاپ چهاردهم) ؛ ج.۹: 978-600-5421-08-8 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۹، چاپ سوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ ششم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱۰: 978-600-5421-09-5 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰،چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰، چاپ ششم)

یادداشت : چاپ قبلی: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۵( ۱۲ ج.).

یادداشت : ج.۱ -۴، ۶- ۸ ( چاپ اول: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۲ و ۵ ( چاپ چهارم : بهار ۱۳۸۹ ).

یادداشت : ج.۴ (چاپ چهارم: بهار ۱۳۸۹)

یادداشت : ج.۶ و ۹ ( چاپ سوم:زمستان ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۶ (چاپ دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۶ (چاپ شانزدهم: بهار ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ هشتم : ۱۳۹۱).

یادداشت : ج. ۷ ( چاپ پنجم: ۱۳۸۹).

یادداشت : ج.۷ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۸ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج. ۸ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۸ و ۱۰ (چاپ دوم : ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۹ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۱۰ (چاپ ششم: ۱۳۹۰).

یادداشت : عنوان دیگر: تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱. سورههای (۱ تا ۳) حمد، بقره و آل عمران.- ج.۲.سوره‌های (۴تا۶) نساء،مائده و انعام.- ج.۴.سوره های (۱۱تا۱۶) هود،یوسف،رعد،ابراهیم،حجر و نحل.- ج.۵.سوره‌های (۱۷-۲۱) اسراء،کهف،مریم،طه و انبیاء.- ج.۶.سوره‌های( ۲۲ تا ۲۷) حج،مومنون،نور،فرقان، شعراء و نحل.- ج.۷. سوره‌های (۲۸ تا ۳۶) قصص، عنکبوت، روم، لقمان، سجده، احزاب، سبا، فاطر و یس.- ج.۸. سوره‌های ( ۳۷ تا ۴۵) صافات، ص، زمر، غافر، شوری، زخرف، دخان و جاثیه.- ج.۹.سوره‌های( ۴۶ تا ۶۱) احقاف، محمد، فتح، حجرات، ق، ذاریات، طور، نجم.....-ج.۱۰.جمعه،منافقون الی فلق،ناس.

عنوان دیگر : تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۹۸/ق۳۵ت۷ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۰۸۱۲۴

اشاره

پیشگفتار

اشاره

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

«الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا محمد و اهل بیته المعصومین» همین که دروس سطح و مقداری از درس خارج را در حوزه علمیه قم گذراندم به فکر آشنایی بیشتر با قرآن افتادم.با تنی چند از دوستانم هر کدام تفسیری را مطالعه و مباحثه می‌کردیم و خلاصه آن را یادداشت می‌کردم،این کار تا پایان چند جزء قرآن ادامه داشت.

در آن ایام شنیدم که آیت اللّه مکارم شیرازی دامت برکاته با جمعی از فضلاء تصمیم دارند تفسیری بنویسند.ایشان نوشته‌های تفسیری مرا دیدند و پسندیدند و من نیز به آن جمع پیوستم.

پانزده سال طول کشید تا تفسیر نمونه در 27 جلد به اتمام رسید و تا حال بارها تجدید چاپ و به چند زبان ترجمه شده است.تقریباً نیمی از تفسیر نمونه تمام شده بود که انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی رضوان اللّه علیه به پیروزی رسید و من از همان روزهای اول بنا به فرمایش مرحوم علامه شهید مطهری به تلویزیون رفتم و الان حدود هفده سال است که هر شب جمعه تحت عنوان درسهایی از قرآن در تلویزیون برنامه دارم.البتّه تا پایان تفسیر نمونه همکاری ادامه داشت و در این بین به فکر افتادم درس تفسیری را در سطح فهم عمومی در رادیو شروع کنم.برای این کار علاوه،بر تفسیر نمونه از ده تفسیر دیگر نیز یادداشت‌هایی برداشتم.الان حدود هشت سال است که هر هفته یک روز در رادیو و در ماه رمضان هر روز بحث تفسیر

تحت عنوان«آئینه وحی»ادامه دارد.

بارها پیشنهاد شده آنچه را که در رادیو می‌گویم به صورت کتاب منتشر کنم.تا اینکه چند جزء از نوشته‌هایم را نزد آیت اللّه حاج سید مهدی روحانی و آیت اللّه مصباح یزدی دامت برکاتهما خواندم و به سبک و برداشت‌های تفسیری خود اطمینان بیشتری پیدا کرد.یادداشت‌ها را برای بازنویسی در اختیار حجة الاسلام محمدیان و حجة الاسلام و حجة الاسلام محدثی قرار دادم.بعد از تدوین آنها را در اختیار مؤسسه در راه حقّ(قم)گذاشتم تا زیر نظر آیت اللّه استادی منتشر و در دسترس علاقمندان قرار گیرد.

همکاران

در چهار جزء اول قرآن کریم حجة الاسلام دهشیری و حجة الاسلام جعفری (که نیمی از هفته را از نطنز به تهران می‌آمدند)در تتبع تفاسیر مرا کمک کردند.

و از جزء پنجم قرآن کریم تا شانزدهم(که تاریخ نوشتن این پیشگفتار است) حجة الاسلام سید جواد بهشتی و حجة الاسلام شیخ محمود متوسل در این کار مقدّس همکاری داشته‌اند.

امتیازات

1 این تفسیر از اصطلاحات فنی،ادبی،فقهی،کلامی،فلسفی که فهم آن مخصوص گروه خاصی است احتراز کرده و تنها درسهایی از قرآن را که قابل ترجمه به زبان‌های زنده‌ی دنیا و به صورت تابلو و پیام باشد آورده است.

2 از تفسیر به رأی احتراز شده و تنها از متن آیات و یا روایاتی که از اهل بیت رسول اللّٰه صلی اللّٰه علیه و آله آمده استفاده شده است.

3 بیشتر پیام‌ها و درسها از متون تفاسیر معتبر شیعه و سنی استفاده شده و گاهی هم نکاتی که یاد شده از بنده یا همکاران عزیز بوده است.

از خداوند می‌خواهم به همه ما اخلاص و توفیق تدبر و عمل و تبلیغ و نشر معارف قرآن را مرحمت فرماید و به ما نیز توفیق اتمام این کار مقدّس را مرحمت کرده و قرآن را نور دنیا و برزخ و قیامت ما قرار دهد.

از مردم عزیز می‌خواهم که به آموزش قرآن تنها در سطح تلاوت و تجوید و ترتیل و تواشیح اکتفاء نکنند و مسأله‌ی اصلی را تدبر و عمل به قرآن قرار دهند.

از علما و فضلا می‌خواهم که در تبلیغ و تدریس،قرآن را در متن و مقصد اعلی قرار دهند و در هر منطقه‌ای در مراکز علمی و فرهنگی و مساجد و مدارس جلسه تفسیر قرآن برپا شود.

از همه کسانی که در آشنایی من با اسلام و قرآن و اهل بیت پیامبر نقش داشته‌اند تشکر می‌کنم و برای آنان به خصوص اساتید و پدر و مادرم از خدای منّان جزای خیر خواهانم.

از کسانی که در تألیف این تفسیر و چاپ و تصحیح و نشر آن کمک کرده‌اند و از افرادی که انتقاد یا پیشنهادهای سازنده و مفیدی برای تکمیل کار داشته باشند نیز تشکّر می‌کنم.

محسن قرائتی 74/8/3 /29جمادی الاول1415/

[تفسیر سوره مائدة]

سیمای سوره مائده

این سوره یکصد و بیست آیه دارد و چند ماه پیش از رحلت پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله نازل شده و هیچ یک از آیات آن نسخ نگشته است.

این سوره به خاطر دعای حضرت عیسی علیه السلام برای نزول مائده‌ی آسمانی که در آیه‌ی 114 آمده،«مائده»نامیده شده است.البتّه به«عهد»و«عقود»نیز نام‌گذاری شده و در مجموع آیاتِ این سوره نسبت به یک پیمان‌شکنی مهم هشدار می‌دهد.

بیشترین خطاب «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» در این سوره است.مثلاً در سوره بقره یازده مرتبه،ولی در این سوره شانزده مرتبه آمده است.

این سوره شامل مسائلی از قبیل:ولایت و رهبری،ردّ عقیده تثلیث،وفای به عهد و پیمان‌ها،گواهی دادن به عدل،تحریم قتل،احکام خوردنی‌ها،احکام وضو،غسل و تیمّم،سفارش به عدالت اجتماعی و احکام وصیّت،قصاص، سرقت،زنا و...می‌باشد.

چون از آخرین سوره‌هایی است که نازل شده،با جمله‌ی« أَوْفُوا بِالْعُقُودِ »در آغاز سوره،سفارش به انجام همه‌ی تعهّدات و پیمان‌ها دارد.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

[سوره المائدة (5): آیه 1]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ اَلْأَنْعٰامِ إِلاّٰ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ غَیْرَ مُحِلِّی اَلصَّیْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اَللّٰهَ یَحْکُمُ مٰا یُرِیدُ (1)

5\1

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! به عقد و پیمان‌ها(ی خود،با خدا و مردم)وفا کنید.(خوردن گوشت)چهارپایان برای شما حلال گشته،مگر آنها که (حکم حرمتش)بر شما خوانده خواهد شد،و در حال احرام شکار را حلال نشمرید،همانا خداوند به هر چه خواهد(و مصلحت بداند)حکم می‌کند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی« بَهِیمَةُ »در اینجا به معنای چهارپا و اعم از« اَلْأَنْعٰامِ »است،« اَلْأَنْعٰامِ »را به گاو و شتر و گوسفند می‌گویند و« بَهِیمَةُ الْأَنْعٰامِ »که سه بار در قرآن آمده به معنای حلال بودن گوشت این چهارپایان است. ⁽¹⁾امام صادق علیه السلام فرمودند:مراد از« بَهِیمَةُ الْأَنْعٰامِ »،جنین حیوان ذبح شده است که تزکیه‌ی مادرش،تزکیه‌ی او نیز به شمار می‌رود. ⁽²⁾مرحوم فیض در تفسیر صافی می‌فرماید:ممکن است این روایت بیان مصداق پنهان آن باشد و یا اینکه از شکم مادر به آنها«بهیمة»گفته می‌شود،بنا بر این منافاتی با تعمیم ندارد. ⁽³⁾

پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله فرمود:«لا دین لمن لا عهد له» ⁽¹⁾،کسی که وفا ندارد،دین ندارد.آری،اگر به پیمان‌ها عمل نشود،اساس جامعه و اعتماد عمومی بهم می‌ریزد و هرج و مرج پیش می‌آید.

قرآن،وفای به پیمان حتّی با مشرکان را لازم می‌داند، «فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلیٰ مُدَّتِهِمْ» ⁽²⁾و طبق حدیثی از امام صادق علیه السلام وفا به پیمان فاجران هم لازم است. ⁽³⁾

بر اساس روایتی دیگر،اگر یک مسلمان حتّی با اشاره،به دشمن کافر امان داد،بر دیگر مسلمانان رعایت این پیمان اشاره‌ای،الزامی است. ⁽⁴⁾

کتب آسمانی،عهد خداوند هستند و باید به آنها وفادار بود،عهد قدیم(تورات)،عهد جدید (انجیل)و عهد اخیر(قرآن).در حدیث می‌خوانیم:«القرآن عهد الله» ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1 مسلمانان باید به همه‌ی پیمان‌ها،(با هر کس و هر گروه،)پایبند باشند،چه قراردادهای لفظی،چه کتبی و چه عملی؛پیمان‌های سیاسی،اقتصادی، اجتماعی و یا خانوادگی؛با قوی یا ضعیف،با دوست یا دشمن،با خدا(مثل نذر و عهد)یا مردم،با فرد یا جامعه،با کوچک یا بزرگ،با کشورهای منطقه یا قراردادهای بین المللی.کلمه‌ی «بِالْعُقُودِ» دارای الف و لام است که شامل همه‌ی قراردادها می‌شود. «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» 2 ایمان،ضامن وفا به عهد و پیمان‌هاست. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» 3 آن گونه که پیمان‌شکنی و ظلم،رمز محرومیّت از نعمت‌ها و الطاف الهی است، ⁽⁶⁾پایبندی به عهد و پیمان،عامل بهره‌گیری از آنهاست. «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ» (آری،خوش قولی،رمز خوش روزی بودن است.در مَثَل است:

آدم خوش حساب،شریک مال مردم است.)

4 حال که خداوند انواع نعمت‌ها را در اختیار ما گذاشته است،پس به پیمان‌های او وفادار باشیم. «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ» 5 یکی از پیمان‌های الهی،توجّه به احکام حلال و حرام در خوردنی‌هاست.

«أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ»

6 اسلام،هم به مسائل اجتماعی و هم به مسائل اقتصادی توجّه دارد.(وفای به عهد،مسئله‌ی اجتماعی و بهره‌گیری از حیوانات،از مسائل اقتصادی است.) «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعٰامِ» 7 مصرف گوشت گاو،شتر و گوسفندی که مرده یا خفه و...شده باشند،حرام است. «إِلاّٰ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ» 8 همه‌ی چهارپایان حلال نیستند. «إِلاّٰ مٰا یُتْلیٰ عَلَیْکُمْ» (بنا بر اینکه جمله،مربوط به انواع چهارپایان باشد.) 9 برای حفظ حرمت احرام باید کمی هم محرومیّت چشید و از شکار،چشم پوشید. «غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ» 10 عمل به محرّمات احرام،از جمله موارد وفای به عهد و پیمان با خداست.

«أَوْفُوا بِالْعُقُودِ»)

... («غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ» 11 احرام،عهد و پیمان با خداوند است. «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ») ... («وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ» 12 احرام،حالتی خاص و ویژه و دارای احترام است. «وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ»

[سوره المائدة (5): آیه 2]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اَللّٰهِ وَ لاَ اَلشَّهْرَ اَلْحَرٰامَ وَ لاَ اَلْهَدْیَ وَ لاَ اَلْقَلاٰئِدَ وَ لاَ آمِّینَ اَلْبَیْتَ اَلْحَرٰامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوٰاناً وَ إِذٰا حَلَلْتُمْ فَاصْطٰادُوا وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعٰاوَنُوا عَلَی اَلْبِرِّ وَ اَلتَّقْویٰ وَ لاٰ تَعٰاوَنُوا عَلَی اَلْإِثْمِ وَ اَلْعُدْوٰانِ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ شَدِیدُ اَلْعِقٰابِ (2)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! حرمت شعائر الهی،و ماه حرام،و قربانی حج و حیواناتی که برای حج علامت‌گذاری شده‌اند و راهیان خانه خدا،که فضل و خشنودی پروردگارشان را می‌طلبند نشکنید،و هر گاه از احرام بیرون آمدید(و اعمال عمره را به پایان رساندید)می‌توانید شکار کنید.و دشمنی با گروهی که شما را از مسجد الحرام بازداشتند،شما را به بی‌عدالتی و تجاوز وادار نکند.و در انجام نیکی‌ها و دوری از ناپاکی‌ها یکدیگر را یاری دهید،و هرگز در گناه و ستم،به هم یاری نرسانید،و از خداوند پروا کنید،که همانا خداوند،سخت کیفر است.

نکته‌ها:

« اَلْهَدْیَ »،حیوان بی‌نشانی است که برای قربانی در حج هدیه می‌شود،و« اَلْقَلاٰئِدَ »حیواناتی هستند که پیش از مراسم حج،با آویختن چیزی به گردن آنها یا داغ زدن،علامت‌دار می‌شوند تا در مناسک حج،قربانی شوند.

خداوند در ابتدای این آیه،احترام به همه شعائر را واجب و هتک حرمت آنها را حرام نموده است،ولی در میان شعائر،چند مورد را به خصوص ذکر کرده است از جمله:چهار ماه رجب، ذیقعده،ذیحجّه و محرّم که جنگ در آنها حرام است و ماه ذیحجّه که حج در آن انجام می‌شود،هَدْی که قربانی بی‌نشان است و قلائد که قربانی نشان‌دار است.

در سال ششم هجری،مسلمانان با طیّ هشتاد فرسخ راه از مدینه به مکّه آمده بودند تا حج بگذارند،ولی کافران مانع شدند و صلح حدیبیه پیش آمد.اکنون که مکّه فتح شده،نباید دست به تجاوز بزنند. «صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ» اگر تحصیل علم یک«بِرّ»است،زمینه‌های آن چون:تأمین مدرسه،کتاب،کتابخانه، آزمایشگاه،وسیله نقلیّه و استاد و...همه«تعاون بر بِرّ»است.

همیاری در نیکی و پاکی

در آیه 177 سوره‌ی بقره،مواردی از«برّ»را بیان کرده است: «لٰکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ وَ الْکِتٰابِ وَ النَّبِیِّینَ وَ آتَی الْمٰالَ عَلیٰ حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبیٰ وَ الْیَتٰامیٰ وَ...» ، «وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ» برّ،ایمان به خدا و قیامت و فرشتگان و کتاب آسمانی و انبیا و رسیدگی به محرومان جامعه و پایبندی به قراردادها و صبر در کارهاست.

در روایات بسیاری به تعاون بر نیکی‌ها و یاری رساندن به مظلومان و محرومان،سفارش شده و از کمک و یاری به ستمگران نهی شده است و ما در اینجا چند حدیث را برای تبرّک ذکر می‌کنیم:

امام صادق علیه السلام فرمود:هر کس برای یاری رساندن به دیگران گامی بردارد،پاداش مجاهد و رزمنده دارد. ⁽¹⁾

تا زمانی که انسان در فکر یاری رساندن به مردم است خداوند او را یاری می‌کند. ⁽²⁾

یاری کردن مسلمان،از یک ماه روزه‌ی مستحبّی و اعتکاف بهتر است. ⁽³⁾

هر کس ظالمی را یاری کند خودش نیز ظالم است. ⁽⁴⁾

حتّی در ساختن مسجد،ظالم را یاری نکنید. ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1 خداوند از مؤمنان،انتظار ویژه‌ای دارد. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا») ...

2 احترام گذاردن به شعائر الهی،وظیفه‌ی اهل ایمان است. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ» 3 هتک حرمت و قداست شعایر الهی،حرام است. «لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ» 4 همه‌ی زمان‌ها یکسان نیستند.برخی روزها مثل أیّام اللّه و برخی ماهها مثل ماهِ حرام،احترام ویژه‌ای دارند. «وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرٰامَ» 5 حیوانی هم که در مسیر هدف الهی قرار گیرد،احترام دارد. «وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلاٰئِدَ» 6 راهیان خانۀ خدا باید مورد احترام قرار گیرند. «وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرٰامَ» (هر برنامه‌ای که به احترام و امنیّت زائران خانه خدا ضربه بزند حرام است، خواه در سفر حج باشد یا عمره.) 7 هدف اصلی در حج،زیارت کعبه است. «آمِّینَ الْبَیْتَ» 8 حج و عمره،راهی برای تحصیل دنیا و آخرت است. «یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوٰاناً» 9 سراغ سود حلال رفتن یک ارزش است.قرآن،فضل پروردگار را که همان سودِ کسب و کار است،در کنار رضوان و قرب الهی قرار داده است. «یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْوٰاناً» 10 هر نوع فعّالیّت اقتصادی و تجاری در مکّه،برای کشورهای اسلامی آزاد است. «یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ» 11 بهره‌های مادّی،تفضّل الهی به انسان و از شئون ربوبیّت اوست. «فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ» 12 دشمنی‌های دیگران در یک زمان،مجوّز ظلم و تجاوز ما در زمانی دیگر

نمی‌شود. «وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ») ... («أَنْ تَعْتَدُوا» 13 بی‌عدالتی و تجاوز از حدّ،حرام است حتّی نسبت به دشمنان. «شَنَآنُ قَوْمٍ») ... («أَنْ تَعْتَدُوا» (در انتقام نیز عدالت را رعایت کنید.) 14 احساسات دینی،بهانه‌ی ظلم نشود. «صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ أَنْ تَعْتَدُوا» 15 وفای به پیمان‌ها و حفظ حرمت و قداست شعائر الهی نیاز به همیاری و تعاون دارد. «لاٰ تُحِلُّوا شَعٰائِرَ اللّٰهِ») ... («وَ تَعٰاوَنُوا» 16 چشم‌پوشی از خطای دیگران،یکی از راه‌های تعاون بر نیکی است.

«لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ»)

... («تَعٰاوَنُوا» 17 حکومت و جامعه‌ی اسلامی،باید در صحنه‌ی بین‌المللی،از مظلوم و کارهای خیر حمایت و ظالم و بدی‌ها را محکوم کند. «تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْویٰ وَ لاٰ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ» 18 برای رشد همه جانبه‌ی فضایل باید زمینه‌ها را آماده ساخت و در راه رسیدن به آن هدف،تعاون داشت. «تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ» 19 به جای حمایت از قبیله،منطقه،نژاد و زبان،باید از«حقّ»حمایت کرد و به «بِرّ»یاری رساند. «تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ» 20 در جامعه‌ی اسلامی،نیکوکار تنها نیست و ستمگر یاور ندارد. «تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ») ... («وَ لاٰ تَعٰاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ» 21 کسانی که قداست شعائر الهی را می‌شکنند و به بدی‌ها کمک می‌کنند،باید خود را برای عقاب شدید الهی آماده کنند. «وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ شَدِیدُ الْعِقٰابِ»

[سوره المائدة (5): آیه 3]

اشاره

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ اَلْمَیْتَةُ وَ اَلدَّمُ وَ لَحْمُ اَلْخِنْزِیرِ وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اَللّٰهِ بِهِ وَ اَلْمُنْخَنِقَةُ وَ اَلْمَوْقُوذَةُ وَ اَلْمُتَرَدِّیَةُ وَ اَلنَّطِیحَةُ وَ مٰا أَکَلَ اَلسَّبُعُ إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ وَ مٰا ذُبِحَ عَلَی اَلنُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ ذٰلِکُمْ فِسْقٌ اَلْیَوْمَ یَئِسَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ دِینِکُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اِخْشَوْنِ اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ اَلْإِسْلاٰمَ دِیناً فَمَنِ اُضْطُرَّ فِی مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (3)

بر شما،(خوردن گوشت)مردار،خون،گوشت خوک و حیوانی که به نام غیر خدا ذبح شود،و حیوانی(حلال گوشت)که بر اثر خفه شدن،یا کتک خوردن،یا پرت شدن،یا شاخ خوردن بمیرد،و نیم خورده درندگان حرام شده است مگر آنکه(قبل از کشته شدن به دست درّنده،)به طور شرعی ذبح کرده باشید.همچنین حرام است حیوانی که برای بت‌ها ذبح شده یا به وسیله‌ی چوبه‌های قمار تقسیم می‌کنید.همه‌ی اینها نافرمانی خداست.

امروز،(روز هجده ذی الحجّه سال دهم هجری که حضرت علی علیه السلام به فرمان خدا به جانشینی پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله منصوب شد)کافران از(زوال) دین شما مأیوس شدند،پس،از آنان نترسید و از من بترسید.امروز دینتان را برای شما کامل کردم،و نعمت خود را بر شما تمام نمودم،و اسلام را به عنوان«دین»برایتان برگزیدم.پس هر که در گرسنگی گرفتار شود،بی‌آنکه میل به گناه داشته باشد،(می‌تواند از خوردنی‌های تحریم شده بهره ببرد.)همانا خداوند،بخشنده و مهربان است.

نکته‌ها:

اشاره

در آیه‌ی اوّل گذشت که بهره‌گیری از گوشت چهارپایان،حلال است،مگر آنچه تحریم آن بعداً بیان شود.این آیه،ده مورد از گوشت‌های حرام را بیان کرده است.

« اَلْمُنْخَنِقَةُ »،حیوانی است که خفه شده باشد،چه به دست انسان یا حیوان،یا خود بخود.

« اَلْمَوْقُوذَةُ »،حیوانی است که با ضرب و شکنجه جان دهد.رسم عرب آن بوده که بعضی حیوانات را به احترام بت‌ها آن قدر می‌زدند تا جان دهد و این کار را نوعی عبادت می‌پنداشتند. ⁽¹⁾« اَلْمُتَرَدِّیَةُ »،حیوان پرت شده از بلندی و« اَلنَّطِیحَةُ »،حیوانی که بر اثر شاخ‌خوردن مرده باشد.

تحریم آنچه که در این آیه مطرح شده است،در سوره‌های انعام و نحل و بقره آمده است ولی در این آیه،نمونه‌های مردار(خفه شده،کتک خورده،شاخ خورده و...بیان شده است.

امام باقر علیه السلام فرمودند:ولایت،آخرین فریضه الهی است سپس آیه‌ی «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ» را تلاوت نمودند. ⁽²⁾

بت‌ها،مجسمه‌هایی بود که شکل داشت،امّا« اَلنُّصُبِ »،سنگ‌های بی‌شکلی بود که اطراف کعبه نصب شده بود و در برابرش قربانی می‌شد و خون قربانی را بر آن می‌مالیدند.

غدیر در قرآن

دو مطلب جدای از هم در این آیه بیان شده است،یک مطلب مربوط به تحریم گوشت‌های حرام،مگر در موارد اضطراری و مطلب دیگر مربوط به کامل شدن دین و یأس کفّار که این قسمت کاملاً مستقلّ است،به چند دلیل:

الف:یأس کفّار از دین،به خوردن گوشت مردار یا نخوردن آن ارتباطی ندارد.

ب:روایاتی که از طریق شیعه و سنی در شأن نزول آیه آمده،در مقام بیان جمله‌ی «الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا» و «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ» است،نه مربوط به جملات قبل و بعد آن، که درباره احکام مردار است.

ج:طبق روایات شیعه و سنّی،این قسمت از آیه: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ...» پس از نصب علیّ بن ابی طالب علیهما السلام به امامت در غدیر خم نازل شده است.

د:غیر از دلائل نقلی،تحلیل عقلی نیز همین را می‌رساند،چون چهار ویژگی مهم برای آن روز بیان شده‌است:1 روز یأس کافران،2 روز کمال دین،3 روز اتمام نعمت الهی بر مردم، 4 روزی که اسلام به عنوان«دین»و یک مذهب کامل،مورد پسند خدا قرار گرفته است.

حال اگر وقایع روزهای تاریخ اسلام را بررسی کنیم،هیچ روز مهمی مانند بعثت،هجرت،فتح مکّه،پیروزی در جنگ‌ها و...با همه‌ی ارزشهایی که داشته‌اند،شامل این چهار صفت مهم مطرح شده در این آیه نیستند.حتّی حجّة الوداع هم به این اهمیّت نیست،چون حج،جزئی از دین است نه همه‌ی دین.

امّا بعثت،اوّلین روز شروع رسالت پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله است که هرگز نمی‌توان گفت روز اوّل بعثت،دین کامل شده است.

امّا هجرت،روز فرار پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله به فرمان خداست،روز حمله‌ی کفّار به خانه پیامبر است نه روز یأس آنان.

امّا روزهای پیروزی در جنگ بدر و خندق و...تنها کفّاری که در صحنه‌ی نبرد بودند مأیوس می‌شدند،نه همه کفار،در حالی که قرآن می‌فرماید:« اَلْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا... »همه کفار مأیوس شدند.

امّا حجّة الوداع که مردم آداب حج را در محضر پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله آموختند،تنها حج مردم با آموزش پیامبر کامل شد،نه همه‌ی دین در حالی که قرآن می‌فرماید:« اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ» امّا غدیر خم روزی است که خداوند فرمان نصب حضرت علی را به جانشینی پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله صادر کرد،تنها آن روز است که چهار عنوان ذکر شده در آیه« أَکْمَلْتُ» ، «أَتْمَمْتُ» ، «رَضِیتُ» ، «یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا »با آن منطبق است.

امّا یأس کفّار،به خاطر آن بود که وقتی تهمت و جنگ و سوء قصد بر ضد پیامبر،نافرجام ماند،تنها امید آنها مرگ پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله بود.نصب علیّ بن ابی طالب علیهما السلام به همه فهماند که اگر آن حضرت پسری می‌داشت،بهتر از علی نبود وبا مرگ او دین او محو نمی‌شود،زیرا

شخصی چون علیّ بن ابی طالب علیهما السلام جانشین پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله و رهبر امّت اسلام خواهد بود.

اینجا بود که همه‌ی کفّار مأیوس شدند.

امّا کمال دین،به خاطر آن است که اگر مقرّرات و قوانین کامل وضع شود،لکن برای امّت و جامعه،رهبری معصوم و کامل تعیین نشود،مقرّرات ناقص می‌ماند.

امّا اتمام نعمت،به خاطر آن است که قرآن بزرگ‌ترین نعمت را نعمت رهبری و هدایت معرّفی کرده است،اگر پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله از دنیا برود و مردم را بی‌سرپرست بگذارد،کاری کرده که یک چوپان نسبت به گله نمی‌کند.چگونه بدون تعیین رهبری الهی نعمت تمام می‌شود.

امّا رضایت خداوند،برای آن است که هر گاه قانون کامل و مجری عادل بهم گره بخورد رضایت پروردگار حاصل می‌شود.

اگر هر یک از اکمال دین،اتمام نعمت،رضایت حقّ و یأس کفّار به تنهایی در روزی اتفاق افتد،کافی است که آن روز از أیّام اللّه باشد.تا چه رسد به روزی مثل غدیر،که همه‌ی این ویژگی‌ها را یک جا دارد.به همین دلیل در روایات اهل بیت علیهم السلام عید غدیر،از بزرگ‌ترین اعیاد به شمار آمده است.

آثار اشیا،گاهی مترتّب بر جمع بودن همه اجزای آن است،مثل روزه،که اگر یک لحظه هم پیش از اذان،افطار کنیم،باطل می‌شود،از این جهت کلمه«تمام»به کار رفته است: «أَتِمُّوا الصِّیٰامَ إِلَی اللَّیْلِ» و گاهی به گونه‌ای است که هر جزء،اثر خود را دارد،مثل تلاوت آیات قرآن،که کمالش در تلاوت همه‌ی آن است و هر قدر هم خوانده شود،ثواب دارد.گاهی بعضی اجزا به گونه‌ای است که اگر نباشد،یک مجموعه ناقص است،هر چند همه‌ی اجزای دیگر هم باشد،مثل خلبان و راننده که هواپیما و ماشین بدون آنها بی‌ثمر و بی‌فایده است.

رهبری و ولایتِ حقّ هم چنین است،چون انسان را با خدا گره می‌زند و بدون آن،آفریده‌ها و نعمت‌ها به نقمت تبدیل می‌شود و انسان را به خدا نمی‌رساند.

در آیه 109 بقره،تمایل کفار نسبت به انحراف مسلمانان از راه خودشان مطرح شده است.

خداوند فرمان داد:شما اغماض کنید تا امر الهی برسد.پس مسلمانان منتظر حکم قاطعی بودند که کفّار را مأیوس سازد،تا اینکه آیه‌ی «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ...» نازل شد.

نگاهی به تغذیه در اسلام

اسلام مکتب عدل است،نه مثل غربی‌ها افراط در مصرف گوشت را توصیه می‌کند،و نه مثل بودایی‌ها آن را حرام می‌داند،و نه مثل چینی‌ها خوردن گوشت هر حیوانی را به هر شکلی جایز می‌داند.در اسلام برای مصرف گوشت،شرایط و حدودی است،از جمله:

الف:گوشت حیوانات گوشتخوار را نخورید و دارای آلودگی‌های مختلف میکربی و انگلی و...

هستند.

ب:گوشت درندگان را نخورید،که روح قساوت و درندگی در شما پیدا می‌شود.

ج:گوشت حیواناتی که موجب تنفر عمومی است،مصرف نکنید.

د:گوشت حیوانی که هنگام ذبح،نام مبارک خدا بر آن گفته نشده، نخورید.

ه‍:گوشت مردار را نخورید.چون هنگام مرگ حیوان،خون پیش از هر چیز دیگر فاسد شده و ایجاد نوعی مسمومیّت می‌کند،از این رو حیواناتی که خفه شده،شاخ خورده،پرت شده، کتک خورده و دریده شده که جان دادنشان همراه با بیرون آمدن کامل خون نیست،در اسلام خوردن آنان حرام است. ⁽¹⁾

از همه‌ی حیوانات حرام گوشت،فقط نام خوک در این آیه آمده،چون مصرف آن رواج داشته است.

امام صادق علیه السلام درباره‌ی گوشت مردار فرمود:کسی به آن نزدیک نشد مگر آنکه ضعف و لاغری و سستی و قطع نسل و سکته و مرگ ناگهانی او را گرفت.

خونخواری رسم جاهلیّت بود.این کار،سبب قساوت قلب و بی‌رحمی می‌شود،تا حدّی که خطر کشتن فرزند یا پدر و مادر را به همراه دارد.خونخوار،رفیق و دوست نمی‌شناسد. ⁽²⁾لذا خوردن خون حرام است،امّا تزریق آن اشکالی ندارد.

سؤال:آیا اجازه‌ی کشتن حیوانات برای مصرف گوشت آنها،با رحمت الهی سازگار است؟ پاسخ:اساس آفرینش بر تبدیل و تحوّل است.خاک،گیاه می‌شود،گیاه،حیوان می‌گردد و

حیوان به انسان تبدیل می‌شود و نتیجه‌ی این تبدیل‌ها،رشد است.

پیام‌ها:

1 اسلام،دینی جامع است و همه‌ی نیازهای طبیعی و روحی انسان را مورد توجّه قرار داده و نظر صریح می‌دهد. «حُرِّمَتْ» 2 نقش غذا در سلامت جسم و روح،به حدّی است که در قرآن،بارها بر آن تأکید شده است. «حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ...» 3 در نظام توحیدی،ذبح حیوان هم باید رنگ الهی داشته باشد،و گر نه حرام می‌شود. «وَ مٰا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللّٰهِ بِهِ» 4 اگر حیوان مضروب یا شاخ خورده،یا پرت شده و دریده شده هنوز رمقی در بدن دارد و آن را ذبح کردید حلال می‌شود. «إِلاّٰ مٰا ذَکَّیْتُمْ» 5 با همه‌ی مظاهر شرک،در هر شکل،باید مبارزه کرد. «وَ مٰا ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ» 6 گرچه گوشتی که از راه تیرها و چوبه‌های قمار تقسیم می‌شود حرام است،ولی به نظر می‌رسد نه گوشت خصوصیّتی دارد و نه وسیله تقسیم و چوبه‌های تیر، بلکه هر درآمدی از راه قمار حرام است. «أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلاٰمِ» 7 مهم‌ترین روزنه‌ی امید کفّار،مرگ پیامبر بود که با تعیین حضرت علی علیه السلام به رهبری،آن روزنه بسته شد. «الْیَوْمَ یَئِسَ...» 8 اگر رهبر غدیر در جامعه باشد،مسلمانان نباید ترسی داشته باشند.

«فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ»

9 اگر دشمن خارجی هم شما را رها کند،دشمن داخلی وجود دارد که باید با خشیت از خدا به مقابله او رفت. «فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ» 10 اگر مسلمانان از خط رهبری غدیر دست برنمی‌داشتند،هیچ خطری،از سوی کفّار متوجّه آنان نمی‌شد. «فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ»

11 کفّار،از دینِ کامل می‌ترسند،نه دینی که رهبرش تسلیم،جهادش تعطیل، منابعش تاراج و مردمش متفرّق باشند. «الْیَوْمَ یَئِسَ») ... («الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ» 12 اگر کفّار از شما مأیوس نشده‌اند،چه بسا نقصی از نظر رهبری در دین شماست. «الْیَوْمَ یَئِسَ») ... («الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ» 13 دین بدون رهبر،کامل نیست. «أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ» 14 قوام مکتب به رهبری صحیح است و تنها با وجود آن،کفّار مأیوس می‌شوند،نه با چیز دیگر. «الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُوا») ... («الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ» 15 همه‌ی نعمت‌ها بدون رهبری الهی ناقص است. «الْیَوْمَ») ... («أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی» 16 نصب علی علیه السلام به امامت،اتمام نعمت است، «أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی» و رها کردن ولایت او کفران نعمت و ناسپاسی نعمت،عواقب سویی دارد. ⁽¹⁾«فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اللّٰهُ لِبٰاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ» 17 اسلام بی‌رهبر،مورد رضای خدا نیست. «رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ» 18 اضطرار غیر اختیاری،مجوّز مصرف حرام است،پس انسان نباید به اختیار خود را مضطر کند. «اضْطُرَّ» (فعل مجهول است.) 19 قانونی کامل است که به همه‌ی حالات و شرایط انسان توجّه داشته باشد، مخصوصاً حالت اضطرار و مخمصه.آری،در احکام اسلام،بن‌بست نیست.

«فَمَنِ اضْطُرَّ»

20 شرایط ویژه‌ی اضطرار،نباید زمینه‌ساز گناه و آزاد سازی مطلق شود،بلکه باید به همان مقدار رفع اضطرار اکتفاء کرد. «غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ» 21 از تسهیلاتی که برای افراد مضطرّ قرار داده می‌شود سوء استفاده نکنیم. «غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ لِإِثْمٍ» امام باقر علیه السلام در تفسیر این جمله فرمودند: «غَیْرَ مُتَجٰانِفٍ» کسی

است که عمداً به سراغ گناه نرود. ⁽¹⁾

[سوره المائدة (5): آیه 4]

اشاره

یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ اَلطَّیِّبٰاتُ وَ مٰا عَلَّمْتُمْ مِنَ اَلْجَوٰارِحِ مُکَلِّبِینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمّٰا عَلَّمَکُمُ اَللّٰهُ فَکُلُوا مِمّٰا أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ وَ اُذْکُرُوا اِسْمَ اَللّٰهِ عَلَیْهِ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ سَرِیعُ اَلْحِسٰابِ (4)

(ای پیامبر!)از تو می‌پرسند:چه چیزهایی برای آنان حلال شده است؟ بگو:تمام پاکیزه‌ها برای شما حلال گشته است،و(نیز صید)سگ‌هایِ شکاری آموزش دیده که در پی شکار گسیل می‌دارید و از آنچه خداوند به شما آموخته،به آنها یاد می‌دهید.پس،از آنچه برای شما گرفته‌اند بخورید و نام خدا را(هنگام فرستادن حیوان شکاری)بر آن ببرید و از خدا پروا کنید،که خداوند سریع الحساب است.

نکته‌ها:

« اَلْجَوٰارِحِ »،جمع«جارحة»،از ریشه‌ی«جرح»،به دو معنای کسب و زخم بکار می‌رود.به حیوان صیّاد،جارحه گویند،چون شکار را زخمی می‌کند،یا آنکه برای صاحبش،شکاری کسب می‌کند.به اعضای بدن هم که وسیله‌ی کسب و تلاش است،جوارح گفته می‌شود.

با عنایت به کلمه‌ی« مُکَلِّبِینَ »از ریشه‌ی«کلب»،به معنای سگ،تنها صید سگ‌های آموزش دیده حلال است،نه صید حیوانات شکاری دیگر آن هم شکاری که سگ،در پی آن گسیل شده و آن را نگهداشته است،نه آنکه برای خودش شکار کرده باشد که خوردن آن حرام است.

پیام‌ها:

1 پیامبران،پاسخگوی سؤال‌ها و نیازهای طبیعی جامعه‌اند. «یَسْئَلُونَکَ» 2 آنچه را نمی‌دانیم،باید از انبیا و وارثانشان بپرسیم. «یَسْئَلُونَکَ» (مسلمین صدر اسلام،نسبت به یادگیری احکام و تکالیف دینی،احساس مسئولیّت داشتند.) 3 سؤال،یک ارزش و نشانه‌ی احساس مسئولیّت است. «یَسْئَلُونَکَ» 4 سؤال،زمینه‌ی نزول تدریجی آیات قرآن است. «یَسْئَلُونَکَ» 5 رابطه‌ی امّت با پیامبر،بی‌واسطه است. «یَسْئَلُونَکَ» 6 اسلام،به مسأله‌ی تغذیه اهمیّت داده است. «یَسْئَلُونَکَ مٰا ذٰا أُحِلَّ لَهُمْ» 7 هر غذایی که حرام شده،به خاطر پلیدی آشکار یا نهان آن است. «أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ» 8 اصل و قانون کلی آن است که همه‌ی چیزهای پاک و دلپسند،حلال باشد.

«أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ»

9 چون اسلام دینی فطری است،آنچه را که دل بپسندد و فسادی نداشته باشد حلال می‌کند. «أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ» (میان تشریع و تکوین هماهنگی است.) 10 آموزش،منحصر به انسان نیست،حیوانات هم قابل تعلیم و تسخیرند.

«تُعَلِّمُونَهُنَّ»

11 دانش،حتّی به سگ ارزش می‌دهد و کارآیی آن را بیشتر می‌کند. «تُعَلِّمُونَهُنَّ» سگ با اندکی آموزش،یک عمر شکار خود را به معلّمش هدیه می‌کند.

«أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ»

ولی بعضی انسان‌ها که همه چیز را از خدا فرا گرفته‌اند، «عَلَّمَکُمُ اللّٰهُ» برای خدا چه می‌کنند؟ 12 قسمتی از گوشتِ شکار،برای حیوان که شکارچی است. «فَکُلُوا مِمّٰا أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ» (حرف« مِنَ »یعنی بخشی از آن را بخورید) 13 هنگام فرستادن سگ شکاری،نام خدا برده شود. «وَ اذْکُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلَیْهِ»

14 رعایت مقرّرات الهی در مصرف گوشت جلوه‌ای از تقواست. «فَکُلُوا») ... («وَ اتَّقُوا» 15 در میان حیوانات وحشی،بعضی حلال گوشت هستند.(شکار،نشانه وحشی بودن حیوان است) «فَکُلُوا مِمّٰا أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ» 16 توجّه به معاد و حسابرسی سریع الهی،یکی از انگیزه‌های تقواست. «اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ سَرِیعُ الْحِسٰابِ»

[سوره المائدة (5): آیه 5]

اشاره

اَلْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ اَلطَّیِّبٰاتُ وَ طَعٰامُ اَلَّذِینَ أُوتُوا اَلْکِتٰابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعٰامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَ اَلْمُحْصَنٰاتُ مِنَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ وَ اَلْمُحْصَنٰاتُ مِنَ اَلَّذِینَ أُوتُوا اَلْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذٰا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ وَ لاٰ مُتَّخِذِی أَخْدٰانٍ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِی اَلْآخِرَةِ مِنَ اَلْخٰاسِرِینَ (5)

امروز،همه‌ی چیزهای پاک و دلپسند برای شما حلال شده است،و طعام اهل کتاب برای شما حلال است و طعام شما نیز برای آنان حلال است.و (ازدواج با)زنان پاکدامن و با ایمان و نیز زنان پاکدامن از کسانی که پیش از شما به آنان کتاب آسمانی داده شده مانعی ندارد.در صورتی که مهریه زنان را بپردازید و پاکدامن باشید نه زناکار،و نه دوست گیرنده‌ی پنهانی(و نامشروع)و هر کس به ایمان خود کفر ورزد،قطعاً عمل او تباه شده و او در آخرت از زیانکاران است.

نکته‌ها:

این آیه می‌فرماید:طعام اهل کتاب برای مسلمین حلال است،ولی با توجّه به اینکه در آیات قبل برای استفاده از گوشت،بردن نام خدا شرط حلال بودن ذکر شده است می‌فهمیم که مراد از حلال بودن طعام یهود و نصارا برای مسلمین،طعام‌های غیر گوشتی است.در

روایات اهل بیت علیهم السلام هم منظور از طعام را گندم،جو و حبوبات دانسته‌اند.برخی لغت‌شناسان مانند ابن أثیر و خلیل نیز گفته‌اند:در فرهنگ حجاز،به گندم هم طعام گفته می‌شود. ⁽¹⁾

چون این آیه،راه را برای رفت و آمد و غذا خوردن و ازدواج با اقلّیت‌های دینی باز کرده و ممکن است مسلمانان برای رسیدن به دختران یهودی و مسیحی هر روز رفت و آمدشان را بیشتر،و کم‌کم تحت تأثیر تفکّر و آداب آنان قرار بگیرند و از راه اسلام جدا شوند،آخر آیه هشدار می‌دهد که هر کس ایمان خود را نادیده بگیرد عمل او تباه است. «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ» « أَخْدٰانٍ »،جمع«خدن»،به معنای دوست است،ولی معمولاً در مورد دوستی‌های پنهانی و نامشروع به کار می‌رود.

در مسأله‌ی غذا،آیه به طرفین مسلمان و اهل کتاب،اجازه می‌دهد که از طعام یکدیگر استفاده کنند، «أُحِلَّ لَکُمُ») ... («حِلٌّ لَهُمْ» ولی در ازدواج،تنها اجازه‌ی زن گرفتن از اهل کتاب را می‌دهد و اجازه‌ی زن دادن را نمی‌دهد، «الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ» (چون معمولاً زنان،به خاطر عواطفشان،تحت تأثیر مردان قرار می‌گیرند،لذا اگر زنان اهل کتاب به اسلام بگروند،رشد است،امّا زن مسلمان اگر به آنان گرایش یابد،سقوط است.از این رو زن دادن به اهل کتاب،جایز نیست.) «محصن»و«محصنة»،به معنای عفیف‌بودن،آزادبودن،همسر داشتن و مسلمان بودن است.

در اینجا مراد از« اَلْمُحْصَنٰاتُ »زنان عفیف است و گر نه ازدواج با زن شوهردار قطعاً حرام است.

مراد از جواز ازدواج با اهل کتاب در این آیه،ازدواج موقّت است، ⁽²⁾به دلیل روایات متعدّد و به خاطر کلمه‌ی« أُجُورَهُنَّ »که بیشتر در مورد مهریه‌ی ازدواج موقّت به کار می‌رود.

کسی که به حقّانیّت چیزی اقرار کند ولی به آن عمل نکند،عملش تباه است.امام صادق علیه السلام ذیل آیه «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ» فرمودند:«ترک العمل الذی اقر به» ⁽³⁾

در روایت دیگری امام صادق علیه السلام فرمودند:کمترین چیزی که شخص به خاطر آن از ایمان خارج می‌شود آن است که نظری را بر خلاف حقّ بیابد و بر همان نظر بنابگذارد و از آن دفاع کند،آن گاه حضرت این آیه را تلاوت کردند: «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمٰانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 در بیان احکام و قوانین،از عنصر زمان نباید غافل بود. «الْیَوْمَ» 2 قوانین تشریع با نظام تکوین هماهنگ است.(آنجا که طبع سلیم می‌پسندد، قانون نیز حلال می‌کند) «أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبٰاتُ» 3 پاکدامنی زن،در هر مذهبی که باشد،یک ارزش است. «وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ» 4 پاکدامنی،هم برای مردان وهم برای زنان،شرط است. «الْمُحْصَنٰاتُ» ، «مُحْصِنِینَ» 5 در انتخاب همسر به اصل ایمان و پاکدامنی توجّه شود. «وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ» 6 اغفال و کلاهبرداری،حتّی نسبت به غیر مسلمان ممنوع است. «آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ» (رعایت حقّ اقتصادی زن گرچه مسلمان نباشد واجب است) 7 زن،حقّ مالکیّت دارد،چه مسلمان و چه غیر مسلمان. «أُجُورَهُنَّ» 8 مهریه را باید به خود زن داد. «آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ» و نفرمود:«آتیتم اجورهنّ» 9 پرداخت اجرت به زن باید به خاطر ازدواج باشد،نه به خاطر زنا و روابط نامشروع. «آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ وَ لاٰ مُتَّخِذِی أَخْدٰانٍ» 10 ابتدا راه حلال را نشان دهید سپس راه انحرافی را ببندید. «وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الْمُؤْمِنٰاتِ») ... («مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ» 11 برقراری روابط نامشروع و پنهانی،حتّی با غیر مسلمان ممنوع است. «وَ لاٰ مُتَّخِذِی أَخْدٰانٍ»

12 خوردن طعام اهل کتاب و گرفتن همسر پاکدامن از آنان حلال است.جمله «أُحِلَّ لَکُمُ») ... («وَ الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ» 13 اختلاط با اهل کتاب و زندگی در میان آنان و سفر به کشورشان،یکی از لغزشگاه‌هاست.از این رو،در این آیه،پس از جواز ارتباط،هشدار می‌دهد که مواظب باشید روابط اقتصادی و خانوادگی،اعتقاد شما را عوض نکند و به خاطر رسیدن به همسر،ایمانتان را از دست ندهید. «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمٰانِ»

[سوره المائدة (5): آیه 6]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی اَلصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی اَلْمَرٰافِقِ وَ اِمْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی اَلْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضیٰ أَوْ عَلیٰ سَفَرٍ أَوْ جٰاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ اَلْغٰائِطِ أَوْ لاٰمَسْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ مٰا یُرِیدُ اَللّٰهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لٰکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (6)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هر گاه به نماز برخاستید،پس صورت و دستهایتان تا آرنج را بشویید و قسمتی از سر و پاهایتان را تا برآمدگی روی پا مسح کنید.و اگر جُنُب بودید،خود را پاک کنید(و غسل نمایید)،و اگر بیمار یا در سفر بودید،یا یکی از شما از محلّ گودی(محل قضای حاجت)آمده یا با زنان تماس گرفتید(و آمیزش جنسی کردید)و آبی(برای غسل یا وضو)نیافتید،با خاک پاک تیمّم کنید، پس(قسمتی از)صورت و دستانتان را از آن خاک(که بر دستانتان مانده)مسح کنید،خداوند نمی‌خواهد که شما را در تنگی قرار دهد،بلکه می‌خواهد شما را پاک کند و نعمتش را بر شما کامل سازد،شاید شما شکرگزار باشید.

نکته‌ها:

در آیه‌ی 43 سوره نساء،به موضوع غسل و تیمّم اشاره شد،در اینجا علاوه بر آن دو،به مسأله‌ی وضو هم اشاره شده است.

واژه‌ی«قیام»،هر گاه با حرف« إِلَی »همراه شود،به معنای اراده کردن است. «إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ» یعنی هر گاه تصمیم به نماز خواندن گرفتید.

کلمه‌ی« جُنُباً »،به زن و مرد،مفرد و جمع،بطور یکسان اطلاق می‌شود.شاید در این آیه، مراد از جنب شدن،تنها احتلام باشد و منظور از لمس زنان،آمیزش جنسی.

مراد از فرمان« فَاطَّهَّرُوا »انجام غسل است.به قرینه اینکه در آیه‌ی 43 نساء به جای « فَاطَّهَّرُوا »، «Bتَغْتَسِلُوا » فرموده است.

قید« إِلَی الْمَرٰافِقِ »،برای بیان محدوده‌ی شستن است،نه جهت شستن.از آنجا که کلمه‌ی «یَد»در زبان عربی،هم به دست،از انگشتان تا مچ و هم به دست،از انگشتان تا آرنج و هم به دست،از انگشتان تا کتف،اطلاق می‌شود این آیه می‌فرماید:در وضو،دست تا آرنج را بشویید،نه کمتر و نه بیشتر.

در تیمّم،روح بندگی نهفته است،چون دست به خاک زدن و مالیدن آن به پیشانی که بلندترین عضو بدن است همراه با قصد قربت،نوعی تواضع و خاکساری در برابر خداست.

آن گونه که آب آلودگی را برطرف می‌کند،خاک پاک هم خاصیّت میکرب کشی دارد.چون در معرض تابش آفتاب و ریزش باران است.

«صعید»،از«صعود»به معنای زمین بلند است.امام صادق علیه السلام در تفسیر« صَعِیداً طَیِّباً » فرمودند:زمین بلندی که آب از آن سرازیر شود. ⁽¹⁾آری،زمین گودی که آب آلوده در آن جمع می‌شود،برای تیمّم مناسب نیست،زیرا شرط تیمّم،خاک پاک است.

در حدیث می‌خوانیم:«لا صلاة الا بطهور» ⁽²⁾،نماز جز با طهارت(وضو یا غسل یا تیمم)صحیح نیست.

در حدیث می‌خوانیم:«ابدأ بما بدء الله» ⁽¹⁾از همانجا آغاز کن که خداوند در قرآن آغاز نموده است.همان گونه که در قرآن اوّل شستن صورت،بعد دست‌ها و بعد مسح سر و بعد مسح پا آمده است،ترتیب وضو نیز همین گونه است.

از امام سؤال شد که چرا در وضو بخشی از سر مسح می‌شود؟ فرمودند:«لمکان الباء»به خاطر حرف«باء»در کلمه‌ی «بِرُؤُسِکُمْ» زیرا معنای آن قسمتی از سر است و اگر آیه «و امسحوا رؤسکم»بود در آن صورت باید همه‌ی سر را مسح می‌کردیم. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:مراد از «لاٰمَسْتُمُ» ،آمیزش جنسی است،ولی خداوند آن را پوشانده و پوشاندن اموری را دوست دارد،لذا آن گونه که شما نام می‌برید،نام نبرده است. ⁽³⁾

امام رضا علیه السلام درباره‌ی فلسفه وضو می‌فرماید:

«یکون العبد طاهرا اذا قام بین یدی الجبار»،زمینه پاکی هنگام ایستادن در برابر خداست.

«مطیعا له فیما أمره»،نشانه‌ی بندگی و اطاعت است.

«نقیا من الادناس و النجاسة»،عامل دوری از آلودگی‌ها و نجاست است.

«ذهاب الکسل و طرد النعاس»،مایه‌ی دوری از کسالت و خواب آلودگی است.

«و تزکیة الفؤاد للقیام»،آماده سازی و رشد روحی برای نماز است. ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1 نظافت و طهارت،لازمه‌ی ایمان است. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا») ... («فَاغْسِلُوا») ... («فَاطَّهَّرُوا» 2 طهارت،شرط نماز است. «فَاغْسِلُوا» 3 هم چنان که تماس با قرآن مخصوص پاکان است، ⁽⁵⁾ارتباط با خدا هم نیاز به طهارت دارد. «فَاغْسِلُوا» 4 آلودگی جسم،مانع قرب به خداست. «إِذٰا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ فَاغْسِلُوا» 5 اصل در کلام،رعایت حیا و عفّت و ادب است،خصوصاً در مسائل زناشویی.

«لاٰمَسْتُمُ النِّسٰاءَ»

البتّه در مسائل حقوقی،برای این که حقّی ضایع نشود،قانون روشن و بی‌پرده بیان می‌شود.مثل آیه «دَخَلْتُمْ بِهِنَّ» ⁽¹⁾که در مورد مهریّه است،یا جمله‌ی «أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا» ⁽²⁾که در مورد رفع اتهام از حضرت مریم است.

6 شرایط و مقدّمات نماز،تخفیف بردار هست،ولی تعطیل بردار نیست. «فَلَمْ تَجِدُوا مٰاءً فَتَیَمَّمُوا» 7 برای پیدا کردن آبِ وضو و غسل باید تلاش کرد،اگر پیدا نشد آن گاه نوبت به تیمّم می‌رسد.(« فَلَمْ تَجِدُوا »در جایی است که انسان تلاش کند ولی نیابد.) 8 با آب یا خاک آلوده،نمی‌توان با خدای پاک،ارتباط برقرار کرد. «صَعِیداً طَیِّباً» 9 هم خوردنی‌ها باید طیّب باشد،که در دو آیه قبل به آن اشاره شد،هم تیمّم باید به خاک طیّب باشد. «صَعِیداً طَیِّباً» 10 در احکام دین،حرج و دشواری نیست. «مٰا یُرِیدُ اللّٰهُ») ... («مِنْ حَرَجٍ» 11 هدف از وضو و غسل و تیمم،طهارت معنوی و آمادگی برای ارتباط با خداوند است. «لِیُطَهِّرَکُمْ» 12 تکالیف الهی،برای انسان نعمت است. «لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ» 13 انجام تکلیف،یکی از مصادیق شکر خداست. «لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 7]

اشاره

وَ اُذْکُرُوا نِعْمَةَ اَللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ مِیثٰاقَهُ اَلَّذِی وٰاثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ (7)

و به یاد آورید نعمتی را که خداوند بر شما عطا کرده و پیمانی را که بطور محکم با شما بست،آن گاه که گفتید:شنیدیم و اطاعت کردیم.و از خداوند پروا کنید،زیرا که خدا از درون سینه‌ها آگاه است.

نکته‌ها:

گرچه موضوع یاد نعمت و رعایت میثاقِ مطرح در آیه،یک هشدار کلّی و عمومی است، ولی ممکن است به دلایلی مسأله‌ی رهبری جامعه اسلامی و اطاعت از او مراد باشد.آن دلایل عبارتند از:

1 رهبری الهی،عهد و میثاق خدایی است.داستان حضرت ابراهیم و درخواست امامت برای نسل خویش و پاسخ خدا که ظالمان به عهد من(امامت)نمی‌رسند،گواه بر این مطلب است. «لاٰ یَنٰالُ عَهْدِی الظّٰالِمِینَ» ⁽¹⁾2 پس از تعیین حضرت علی علیه السلام به امامت در غدیر خم،آیه سوّم همین سوره نازل شد که امروز نعمتم را بر شما تمام کردم.

3 مردم در غدیر خم با علی علیه السلام بیعت کردند و سمعاً و طاعةً گفتند.این آیه بار دیگر مردم را به وفاداری و پایداری نسبت به رهبری فرا می‌خواند.

پیمان بر شنیدن و اطاعت کردن، «سَمِعْنٰا وَ أَطَعْنٰا» شامل همه پیمان‌هایی می‌شود که انسان‌ها بطور طبیعی و فطری به صورت قولی،یا عملی با انبیا داشته‌اند،مثل بیعت‌ها و شهادت‌های آنان به توحید و نبوّت.

پیام‌ها:

1 تأکید این آیه بر مفاهیمی چون نعمت،میثاق،اطاعت،علم به ذات الصّدور، آن هم پس از آیه غدیر خم،می‌تواند اشاره به فراموشی محتوای آیه سوّم و تخلّف از خط غدیر باشد.(چنان که امام باقر علیه السلام فرمود. ⁽²⁾) «وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ...» 2 یاد نعمت‌های الهی لازم است. «وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ» 3 یاد و یادآوری نعمت‌ها،میثاق‌ها،گفته‌ها و علم و آگاهی خدا،عامل و زمینه‌ی تقواست. «وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ...» 4 به فکر پیمان‌شکنی نباشیم که خدا آگاه است. «اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ»

[سوره المائدة (5): آیه 8]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ وَ لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلیٰ أَلاّٰ تَعْدِلُوا اِعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنَّ اَللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ (8)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! همواره برای خدا با تمام وجود قیام کنید و به انصاف و عدالت گواهی دهید و هرگز دشمنی با قومی،شما را به بی‌عدالتی وادار نکند.به عدالت رفتار کنید که به تقوا نزدیکتر است و از خداوند پروا کنید که همانا خدا به آنچه انجام می‌دهید آگاه است.

نکته‌ها:

مشابه این آیه با اندکی تفاوت،در آیه 135 سوره‌ی نساء آمده است، «قَوّٰامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدٰاءَ لِلّٰهِ وَ لَوْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوٰالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ» قیام به عدالت کنید و گواهان برای خدا باشید.هر چند به زیان خود یا والدین و بستگان شما باشد.تفاوت میان این دو آیه آن است که این آیه سفارش می‌کند:کینه‌ها و دشمنی‌ها شما را منحرف نکند،ولی آیه سوره نساء می‌فرماید:علاقه‌ها و وابستگی‌ها شما را از مرز عدالت خارج نکند.آری،عوامل انحراف از عدالت یا بغض و کینه است،یا حبّ و دوستی که هر آیه به یکی از آنها اشاره دارد.

از آنجا که نادیده گرفتن کینه‌های درونی درباره مردم دشوار است،لذا در این آیه چند فرمان و چند تشویق به کار رفته است. «لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ») ... («اعْدِلُوا») ... («هُوَ أَقْرَبُ») ... («اتَّقُوا اللّٰهَ...»

پیام‌ها:

1 عدالت اجتماعی،تنها در سایه ایمان به خدا و معاد استقرار می‌یابد. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا») ... («اعْدِلُوا» 2 عدالت،تنها یک ارزش اخلاقی نیست.فرمان حتمی الهی است. «کُونُوا» 3 اگر انگیزه‌ی انسان کینه‌های او شد،اخلاصی در کار نیست،ولی اگر قیام برای خدا باشد،کینه‌ها در اجرای عدالت بی‌اثر می‌شود. «قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ») ... («لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ»

4 عدالت مستمر به صورت ملکه و عادت،ارزش است،نه عدالت لحظه‌ای.

«کُونُوا»)

... («شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ...» 5 مؤمنان،هم رابطه با خدا دارند. «قَوّٰامِینَ لِلّٰهِ» و هم در رابطه با مردم گواهی به عدل می‌دهند. «شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ» 6 اگر باور کنیم که خدا عملکرد ما را می‌داند،به عدل رفتار خواهیم کرد. «شُهَدٰاءَ بِالْقِسْطِ») ... («إِنَّ اللّٰهَ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ» 7 انسان‌های کینه‌توز و عقده‌ای نمی‌توانند عادل باشند.(برای رسیدن به عدالت باید کینه‌ها را کنترل کرد) «لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ» 8 احساسات باید تحت الشعاع عدالت باشد. «لاٰ یَجْرِمَنَّکُمْ») ... («اعْدِلُوا» 9 کینه‌جویی،از عوامل انحراف از عدالت است. «شَنَآنُ قَوْمٍ عَلیٰ أَلاّٰ تَعْدِلُوا» 10 در سیاستگذاری‌ها و روابط داخلی و خارجی حتّی نسبت به دشمنان هم عادل باشیم. «شَنَآنُ قَوْمٍ» 11 انسان‌های عادل و منصف،به تقوا نزدیکترند. «اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْویٰ»

[سوره المائدة (5): آیات 9 تا 10]

اشاره

وَعَدَ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ (9) وَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلْجَحِیمِ (10)

خداوند تنها به کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، وعده‌ی آمرزش و پاداشی بزرگ داده است.

و آنان که کفر ورزیده و آیات ما را تکذیب نمودند،همانان اهل دوزخند.

نکته‌ها:

در قرآن چند نوع أجر به کار رفته است: «أَجْرٌ عَظِیمٌ» ، «أَجْرٌ کَبِیرٌ» ⁽¹⁾، «أَجْرٍ کَرِیمٍ» ⁽²⁾،

«أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ» ⁽¹⁾.بنا بر این پاداش‌های الهی دارای درجاتی است.

وعده‌های خداوند، «وَعَدَ اللّٰهُ...» تخلّف ناپذیر است: «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ» ⁽²⁾« اَلْجَحِیمِ »به معنای شدّت برافروختگی آتش است.در داستان ابراهیم علیه السلام آمده که او را در جحیم(آتش شعله‌ور)افکندند.« أَصْحٰابُ الْجَحِیمِ »یعنی آنان که پیوسته در دوزخند.

پیام‌ها:

1 ایمان از عمل جدا نیست. «آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ» 2 ایمان و عمل شایسته،هم جبران کننده‌ی گذشته است «لَهُمْ مَغْفِرَةٌ» و هم تأمین کننده آینده. «أَجْرٌ عَظِیمٌ» 3 توجّه به عاقبت کارها،در تصمیم‌های انسان نقش مهمی دارد. «أَجْرٌ عَظِیمٌ») ... («أَصْحٰابُ الْجَحِیمِ» 4 مغفرت،مقدّمه‌ی دریافت پاداش است. «لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ» 5 کیفر کافران و تکذیب کنندگان،دوزخ ابدی است. «وَ الَّذِینَ کَفَرُوا») ... («أَصْحٰابُ الْجَحِیمِ» 6 تشویق،انگیزه‌ی عمل است. «لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ» همان گونه که تهدید،از روشهای تربیتی قرآن است. «أَصْحٰابُ الْجَحِیمِ»

[سوره المائدة (5): آیه 11]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا اُذْکُرُوا نِعْمَتَ اَللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ فَکَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ عَلَی اَللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ اَلْمُؤْمِنُونَ (11)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! نعمت خداوند را بر خودتان یاد کنید،آن گاه که جمعی(از دشمنان)قصد داشتند به سوی شما دست تعدّی دراز کنند

(و شما را نابود سازند)،امّا خداوند دست آنان را از شما کوتاه کرد و از خدا بترسید،و مؤمنان باید تنها بر خداوند توکّل کنند.

نکته‌ها:

در اینکه آیه،ناظر به کدام واقعه‌ی تاریخی است اختلاف است،ولی می‌توان آن را شامل همه مواردی دانست که مسلمانان،در مقابل سوء قصد یا تهاجم دشمن،با تکیه بر خداوند پیروز شده و نجات یافته‌اند.

پیام‌ها:

1 یاد نعمت‌های خدا بر مؤمنین لازم است «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّٰهِ» (زیرا هم نوعی شکر است،هم غرور و غفلت را از انسان دور می‌نماید و هم عشق انسان را به پروردگار می‌افزاید.) 2 دفع خطرات دشمن،از مهم‌ترین نعمت‌های خداست. «فَکَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ» 3 با تقوا و توکّل و ایمان،لطف خدا را به خود جلب،و خطر دشمنان را دفع کنیم. «فَکَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ» (همان گونه که به خاطر گناه،خداوند دشمن را بر انسان مسلط می‌کند،توجّه به خدا هم موجب دفع دشمنان است).

4 دشمنان شما برای دستیابی بر شما در تلاشند. «هَمَّ قَوْمٌ» 5 لازمه‌ی ایمان و تقوا تکیه بر خداست. «وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ» 6 تقوا و توکّل داشتن،اثر یاد خداوند و ایمان است. «اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ») ... («وَ اتَّقُوا اللّٰهَ») ... («فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 12]

اشاره

وَ لَقَدْ أَخَذَ اَللّٰهُ مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اِثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً وَ قٰالَ اَللّٰهُ إِنِّی مَعَکُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ اَلصَّلاٰةَ وَ آتَیْتُمُ اَلزَّکٰاةَ وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلِی وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ وَ أَقْرَضْتُمُ اَللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُکَفِّرَنَّ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ لَأُدْخِلَنَّکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ فَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ اَلسَّبِیلِ (12)

5\12

و به تحقیق خداوند از بنی اسرائیل پیمان گرفت،و از میان آنان دوازده سرپرست(برای دوازده طایفه)برانگیختیم،و خداوند(به آنان)فرمود:من با شمایم،اگر نماز به پا دارید و زکات بپردازید و به پیامبرانم ایمان آورده و یاری‌شان کنید و به خداوند وامی نیکو دهید،قطعاً گناهانتان را می‌پوشانم و شما را به باغ‌هایی وارد می‌کنم که نهرها زیر(درختان)آن جاری است.پس از این،هر کس از شما کافر شود،به راستی از راه راست منحرف گشته است.

نکته‌ها:

« عَزَّرْتُمُوهُمْ »از«عزر»،به معنای یاری کردن همراه با احترام است.

« سَوٰاءَ السَّبِیلِ »،به وسط راه را می‌گویند که انحراف از آن،سقوط را به همراه دارد.

نقبای بنی اسرائیل،وزرای حضرت موسی علیه السلام و سرپرستان دوازده طایفه از آنان بودند.از رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله روایت است که فرمود:خلفای پس از من دوازده نفرند،به تعداد نقبای بنی اسرائیل. ⁽¹⁾مخالفان راه اهل بیت،بسیار کوشیدند که این عدد را بر خلفای راشدین،خلفای بنی امیّه و خلفای بنی عبّاس منطبق سازند،با اینکه با هیچ کدام جور در نمی‌آید.و این تلاش بیهوده در حالی است که دهها حدیث از زبان پیامبر خدا صلی اللّٰه علیه و آله که نام این دوازده تن را در بردارد،در کتب معتبر شیعه و سنّی به چشم می‌خورد که نخستین آنان علی علیه السلام و

آخرینشان حضرت مهدی علیه السلام است.

پیام‌ها:

1 نماز،زکات،یاری انبیا و انفاق،در برنامه‌های ادیان الهی دیگر نیز بوده است.

«مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ...»

2 همراهی خداوند با ما چند شرط دارد:نماز،زکات،ایمان،نصرت انبیا،انفاق.

«إِنِّی مَعَکُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ وَ...»

3 ایمان به انبیا به تنهایی کافی نیست،یاری آنان هم لازم است. «وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ» 4 انجام همه‌ی واجبات کارساز است،نه فقط بعضی از آنها. «لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ») ...

(«وَ أَقْرَضْتُمُ اللّٰهَ»

5 کمک به خلق خدا،کمک به خداست. «أَقْرَضْتُمُ اللّٰهَ» به جای«اقرضتم الناس» 6 قرض دادن باید به شیوه‌ای نیکو باشد.(از مال خوب با نیّت خوب با سرعت و بدون منّت.) «قَرْضاً حَسَناً» 7 قرار گرفتن موضوع قرض در کنار اموری مانند:نماز و زکات و ایمان به رُسل و یاری انبیا،و ترتّب مغفرت و پاداش الهی بر آن،نشانگر اهمیّت فوق العاده‌ی آن است.(قرض،شامل عموم کمک‌ها می‌شود که نمونه‌ی روشن و معمولی آن،وام دادن به مردم است.) 8 رهبر جامعه باید از سوی خدا تعیین شود،و برگزیدگان انبیا هم باید به فرمان خداوند باشند. «بَعَثْنٰا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً» 9 نماز و زکات و انفاق،در کنار پذیرش و یاری رهبران الهی مفهوم دارد. «أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ وَ آتَیْتُمُ الزَّکٰاةَ وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلِی وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ» 10 رهبر،اگر از خود مردم باشد،موفّق است. «بَعَثْنٰا مِنْهُمُ» 11 بهشت را به«بها»دهند،نه بهانه.اگر نماز،زکات،ایمان،امداد و انفاق بود،

بهشت هم هست. «لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاٰةَ») ... («لَأُدْخِلَنَّکُمْ جَنّٰاتٍ» 12 بهشت،جای آلودگان نیست،ابتدا باید پاک شد،آن گاه به بهشت رفت.

«لَأُکَفِّرَنَّ»)

... («لَأُدْخِلَنَّکُمْ» 13 راه دستیابی به عفو خدا،ایمان و عمل صالح است. «لَئِنْ» ، «آمَنْتُمْ») ... («وَ أَقْرَضْتُمُ») ...

(«لَأُکَفِّرَنَّ»

14 بعد از اخذ میثاق و اتمام حجّت و بیان شرایط دریافت الطاف الهی،راه عذر و بهانه برای کسی نیست. «فَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذٰلِکَ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ» 15 هر کس به دستورهای الهی کفر ورزد،از مسیر اعتدال خارج شده است. «فَمَنْ کَفَرَ») ... («فَقَدْ ضَلَّ سَوٰاءَ السَّبِیلِ» (آری،اقامه‌ی نماز،پرداخت زکات،ایمان به انبیا و وفاداری به پیمان‌ها،راه میانه است که نافرمانان آن را گم کرده‌اند.)

[سوره المائدة (5): آیه 13]

اشاره

فَبِمٰا نَقْضِهِمْ مِیثٰاقَهُمْ لَعَنّٰاهُمْ وَ جَعَلْنٰا قُلُوبَهُمْ قٰاسِیَةً یُحَرِّفُونَ اَلْکَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ وَ نَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ وَ لاٰ تَزٰالُ تَطَّلِعُ عَلیٰ خٰائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اِصْفَحْ إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلْمُحْسِنِینَ (13)

پس(بنی اسرائیل را)به خاطر شکستن پیمانشان لعنت کردیم(و از رحمت خویش دور ساختیم)و دل‌هایشان را سخت گردانیدیم.آنان کلمات(الهی) را از جایگاه‌های خود تحریف می‌کنند،و بخشی از آنچه را به آنان تذکّر داده شده بود فراموش کردند،و تو همواره بر خیانتی از آنان آگاه می‌شوی(هر روز توطئه و خیانتی تازه دارند)مگر اندکی از ایشان(که سنگدل و تحریف‌گر و خائن نیستند).پس،از آنان درگذر و از لغزش‌هایشان چشم بپوش.همانا خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد.

نکته‌ها:

در اوّلین آیه‌ی این سوره،وفای به پیمان‌ها،و در آیه‌ی قبل،پیمان خداوند با بنی اسرائیل آمده است.این آیه آثار خلف وعده و پیمان‌شکنی را مطرح می‌کند.

نسیان گاهی به معنای فراموشی غیر اختیاری است که انتقادی بر آن نیست،ولی گاهی به معنای بی‌اعتنایی و بی‌توجّهی است که قابل انتقاد است مانند موردی که در این آیه آمده است. «نَسُوا حَظًّا»

پیام‌ها:

1 از پیمان‌شکنی بنی اسرائیل و عواقب آن عبرت بگیریم. «فَبِمٰا نَقْضِهِمْ») ... («لَعَنّٰاهُمْ» 2 پیمان‌شکنی،عامل محرومیّت از لطف الهی و زمینه‌ی پیدایش سنگدلی است.

«لَعَنّٰاهُمْ»)

... («جَعَلْنٰا قُلُوبَهُمْ قٰاسِیَةً» در آیه 77 سوره‌ی توبه نیز پیمان‌شکنی،سبب پیدایش نفاق است. «فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ» 3 گروهی از بنی اسرائیل،همواره اهل خیانت بودند. «لاٰ تَزٰالُ تَطَّلِعُ عَلیٰ خٰائِنَةٍ مِنْهُمْ» 4 پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله دائماً بر اعمال و رفتار یهود ناظر بودند. «لاٰ تَزٰالُ تَطَّلِعُ» 5 در برخورد با دشمن،انصاف را فراموش نکنیم.(« إِلاّٰ قَلِیلاً »یعنی همه‌ی بنی اسرائیل توطئه‌گر نبودند.) 6 عفو و صفح،از مصادیق احسان است. «فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اصْفَحْ») ... («الْمُحْسِنِینَ» 7 عفو و گذشت از کافر نیز احسان و نیکی است. «فَاعْفُ عَنْهُمْ») ... («إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ» 8 نیکوکار،محبوب خداست. «إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 14]

اشاره

وَ مِنَ اَلَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ اَلْعَدٰاوَةَ وَ اَلْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ اَلْقِیٰامَةِ وَ سَوْفَ یُنَبِّئُهُمُ اَللّٰهُ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ (14)

و از کسانی که گفتند ما مسیحی هستیم پیمان گرفتیم،پس آنان(نیز همچون بنی اسرائیل)بخشی از آنچه را تذکّر داده شده بودند فراموش کردند،پس دشمنی و کینه را تا روز قیامت در میانشان قرار دادیم و خداوند به زودی آنان را به آنچه انجام می‌دهند آگاه خواهد ساخت.

نکته‌ها:

« نَصٰاریٰ »،جمع«نصرانی»است،شاید هم چون شعار یاران حضرت عیسی «نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ» ⁽¹⁾بود،مسیحیان را نصارا گفته‌اند.

« اَلْبَغْضٰاءَ »،دشمنی در قلب،و«عداوت»،بروز ظاهری آن است.

فراموشی بخشی از تذکّرات،این است که مسیحیان از مرز توحید گذشته به تثلیث رسیدند و به جای پذیرش حضرت محمّد صلی اللّٰه علیه و آله نشانه‌های او را کتمان کردند.

« فَأَغْرَیْنٰا »در اصل به معنای چسباندن چیزی است،یعنی مایه اتّصال آنها عداوت است.

پیام‌ها:

1 ادّعا بسیار است،امّا عمل اندک. «قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ») ... («فَنَسُوا حَظًّا مِمّٰا ذُکِّرُوا...» 2 هر کس ادّعایی دارد باید مسئولیّتی را بپذیرد. «قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ» 3 نتیجه‌ی فراموشی تذکّرات الهی و بشارات عَهدَین،تفرقه و عداوت است.

«فَنَسُوا»)

... («فَأَغْرَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ» 4 از پیامدهای تلخ پیمان شکنی دیگران عبرت بگیریم.(از نصارا پیمان گرفتیم،

چون فراموش کردند گرفتار بدبختی شدند). «أَخَذْنٰا مِیثٰاقَهُمْ») ... («فَنَسُوا») ... («فَأَغْرَیْنٰا» 5 یهود و نصارا تا قیامت باقی‌اند و منقرض نمی‌شوند. «إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ» 6 تفرقه و دشمنی،از عذاب‌های الهی است. «فَنَسُوا») ... («فَأَغْرَیْنٰا» 7 همه‌ی کارها زیر نظر خداوند است و پاداش و کیفر خواهد داشت. «یُنَبِّئُهُمُ اللّٰهُ بِمٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 15]

اشاره

یٰا أَهْلَ اَلْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثِیراً مِمّٰا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ اَلْکِتٰابِ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اَللّٰهِ نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ (15)

ای اهل کتاب! همانا پیامبر ما به سویتان آمد،در حالی که بسیاری از آنچه را شما از کتاب(آسمانی)پنهان می‌کردید برای شما بیان می‌کند و از بسیاری(خلاف‌ها یا حقایقی که شما پنهان کرده‌اید و فعلاً نیازی به آنها نیست)درمی‌گذرد.قطعاً از سوی خداوند،نور و کتاب آشکار برایتان آمده است.

نکته‌ها:

بیان مطالب کتمان شده،نشانه‌ی علم غیب و یکی از راه‌های شناخت پیامبر است. «یُبَیِّنُ لَکُمْ») ... («تُخْفُونَ مِنَ الْکِتٰابِ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 اسلام،دینی جهانی است و همه ادیان را به حقّ دعوت می‌کند. «یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا» 2 در ارشاد و دعوت مردم،حتّی از اهل کتاب هم مأیوس نشویم. «یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ»

3 جهان منهای قرآن،تاریک است. «قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ» 3 برخی حقایق تورات و انجیل،کتمان شده است. «کَثِیراً مِمّٰا کُنْتُمْ تُخْفُونَ» 4 از شیوه‌های ارشاد،بیان مطالب به قدر ضرورت است. «وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ» 5 پیامبر و قرآن،بسیار با عظمت هستند.(کلمه‌ی« نُورٌ» ⁽¹⁾و« کِتٰابٌ »،به صورت نکره آمده که نشانه‌ی بزرگی و عظمت است.) «نُورٌ وَ کِتٰابٌ مُبِینٌ»

[سوره المائدة (5): آیه 16]

اشاره

یَهْدِی بِهِ اَللّٰهُ مَنِ اِتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ اَلسَّلاٰمِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ اَلظُّلُمٰاتِ إِلَی اَلنُّورِ بِإِذْنِهِ وَ یَهْدِیهِمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ (16)

خداوند به وسیله‌ی آن(کتاب)کسانی را که بدنبال رضای الهی‌اند،به راه‌های امن و عافیت هدایت می‌کند،و آنان را با خواست خود از تاریکی‌ها به روشنایی درمی‌آورد،و به راه راست هدایت می‌کند.

نکته‌ها:

هدایت دارای مراتبی است:یک مرحله،هدایت عمومی برای همه انسان‌هاست،خواه پیروی کنند یا نکنند و نوع دیگر مخصوص کسانی است که هدایت عمومی را پذیرفته باشند.

این آیه نوع دوّم را بیان می‌کند.

سلام،یکی از نام‌های خداست، «السَّلاٰمُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ»... ⁽²⁾و یکی از نام‌های بهشت هم« دٰارُ السَّلاٰمِ» ⁽³⁾است.پس راه‌های سلام،یعنی راه خدا و بهشت که رسیدن به آن دو از«سبل السلام»و صراط مستقیم می‌گذرد.

« سُبُلَ السَّلاٰمِ »،شامل راه‌های سلامت فرد و جامعه،خانواده و نسل،فکر،روح و ناموس و...می‌شود.

مصداق روشن پیروان رضوان خدا در «مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ» ،پویندگان خط«غدیر خم»اند،

چون آیه‌ی «رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلاٰمَ دِیناً» بعد از نصب علیّ بن ابی طالب علیهما السلام به مقام جانشینی پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله نازل شد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 کسانی قابل هدایتند که در پی تحصیل رضای حقّ باشند،نه دنبال مقام و مال و هوای نفس و انتقام. «یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ» 2 انسان،خود زمینه‌ساز هدایت خویش است. «یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ» 3 هدایت به راه‌های سلامت و سعادت،در گرو کسب رضای خداست و هر کس در پی راضی کردن غیر او باشد،در انحراف است. «یَهْدِی بِهِ اللّٰهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ سُبُلَ السَّلاٰمِ» 4 راه حقّ یکی و راه‌های باطل(شرک،کفر،نفاق و تفرقه و...)متعدّد است.

(کلمه‌ی« اَلنُّورِ »،مفرد ولی« اَلظُّلُمٰاتِ »جمع است.آری،همه‌ی نیکی‌ها و پاکی‌ها در پرتو نور توحید،یک حالت وحدت و یگانگی به خود می‌گیرد،امّا ظلمت همیشه مایه‌ی تفرقه و پراکندگی صفوف است.) 5 هدف،یکی است ولی راه‌های رسیدن به آن متعدّد است. «سُبُلَ السَّلاٰمِ» 6 مکتب وحی،سلامت و سعادت فرد و جامعه و روح و جسم را تضمین کرده است. «سُبُلَ السَّلاٰمِ» 7 بشر در سایه قرآن،به همزیستی و صفا در زندگی می‌رسد. «سُبُلَ السَّلاٰمِ» 8« سُبُلَ السَّلاٰمِ »به« صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ »منتهی می‌شود،و همه‌ی کسانی که با انجام تکالیف گوناگون در شرایط مختلف،در پی کسب رضای خداوند می‌باشند، به صراط مستقیم می‌رسند. «یَهْدِی») ... («سُبُلَ السَّلاٰمِ») ... («یَهْدِیهِمْ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ» 9 برای رسیدن به صراط مستقیم،تنها پیامبر و کتاب کافی نیست،لطف و اراده‌ی

خدا هم لازم است. «بِإِذْنِهِ» 10 نه جبر،نه تفویض بلکه امر بین الامرین.انسان انتخاب‌گر است؛ «اتَّبَعَ رِضْوٰانَهُ» امّا رسیدن به هدف بدون اراده خدا نمی‌شود. «بِإِذْنِهِ» 11 قرآن،داروی شفابخش همه ظلمات است.تاریکی‌های جهل،شرک،تفرقه، توحّش،شبهات،شهوات،خرافات،جنایات و اضطراب‌ها را به نور علم، توحید،وحدت،تمدن،یقین،حقّ،صفا و آرامش تبدیل می‌کند. «یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ»

[سوره المائدة (5): آیه 17]

اشاره

لَقَدْ کَفَرَ اَلَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اَللّٰهَ هُوَ اَلْمَسِیحُ اِبْنُ مَرْیَمَ قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ مِنَ اَللّٰهِ شَیْئاً إِنْ أَرٰادَ أَنْ یُهْلِکَ اَلْمَسِیحَ اِبْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ وَ مَنْ فِی اَلْأَرْضِ جَمِیعاً وَ لِلّٰهِ مُلْکُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (17)

آنان که گفتند:خدا،همان مسیح پسر مریم است،قطعاً کافر شدند.(ای پیامبر! به آنان)بگو:اگر خداوند اراده کند که مسیح پسر مریم و مادرش و هر کس در زمین است،همگی را هلاک کند،چه کسی در برابر(قهر)او از خود چیزی دارد؟ حکومت آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است از آن خداست،هر چه را بخواهد می‌آفریند و خداوند بر هر چیز تواناست.

نکته‌ها:

مسیحیان چند ادّعای بی‌اساس درباره خدا دارند که قرآن به آنها اشاره می‌کند:

1 اعتقاد به خدایان سه گانه. «لاٰ تَقُولُوا ثَلاٰثَةٌ»... ⁽¹⁾

2 اعتقاد به اینکه خدای آفریدگار،یکی از خدایان سه گانه است(خدای پدر).

«قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ»... ⁽¹⁾

3 انحصار الوهیّت در مسیح که این آیه آن را ردّ می‌کند.

«یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ»

به خلقت حضرت عیسی بدون داشتن پدر،و آفرینش حضرت آدم بدون داشتن پدر و مادر اشاره دارد.

اگر حضرت مسیح خداست،پس چگونه(به عقیده‌ی مسیحیان)کشته شد و صلیب،آرم مظلومیّت او گشت؟ خدا که نباید مورد سوء قصد قرار گیرد!

پیام‌ها:

1 اسلام،با کفر،شرک و خرافه در هر مکتبی که باشد مخالف است.(غلوّ هم نوعی کفر است). «کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ» 2 پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله مأمور گفتگوی منطقی با مخالفان است. «قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ...» 3 اگر مسیح خدا باشد،خدا که در شکم زن قرار نمی‌گیرد. «الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ» 4 احتمال فنا و نیست شدن،با خدایی سازگار نیست. «إِنْ أَرٰادَ أَنْ یُهْلِکَ الْمَسِیحَ» 5 عیسی،مادرش و همه مردم زمین در انسان بودن و ناتوان بودن در برابر قدرت خداوند،یکسان می‌باشند. «الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً» 6 ادّعای خدایی برای غیر خدا نظیر مسیح،نشانه عدم شناخت واقعی مسیحیان نسبت به خداوند است. «قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَسِیحُ») ... («وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» 7 قدرت الهی،محدود به نظام خاصی نیست و می‌تواند حتّی بدون پدر هم، فرزند خلق کند. «وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»

[سوره المائدة (5): آیه 18]

اشاره

وَ قٰالَتِ اَلْیَهُودُ وَ اَلنَّصٰاریٰ نَحْنُ أَبْنٰاءُ اَللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ قُلْ فَلِمَ یُعَذِّبُکُمْ بِذُنُوبِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ لِلّٰهِ مُلْکُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ إِلَیْهِ اَلْمَصِیرُ (18)

و یهودیان و مسیحیان گفتند:ما پسران خدا و دوستان(خاص)اوییم.بگو:

پس چرا شما را به(کیفر)گناهانتان عذاب می‌کند؟!(چنین نیست)بلکه شما نیز انسان‌هایی از مخلوقات اویید(و امتیازی ندارید).(خداوند)هر که را بخواهد(و شایسته بداند)می‌آمرزد و هر که را بخواهد عذاب می‌کند، و حکومت آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است از آن خداوند است،و بازگشت و سرانجام تنها به سوی اوست.

نکته‌ها:

هنگامی که رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله جمعی از یهودیان را به اسلام دعوت کرد،گفتند:ما فرزندان و دوستان خداییم. ⁽¹⁾

یهود و نصارا خود را پسران واقعی خدا نمی‌دانستند،بلکه نوعی فرزند خواندگی تشریفاتی برای خود تصوّر می‌کردند.

قتل انبیا،کتمان بشارت‌ها به آمدن پیامبر اسلام،پیمان شکنی،تحریف کتب آسمانی، گوساله‌پرستی،بهانه‌جویی،شکم‌پرستی،نمونه‌هایی از جنایات بنی اسرائیل است و کنده شدن کوه از جای خود،چهل سال آوارگی،مسخ و ذلّت،نمونه‌هایی از کیفر الهی نسبت به آنان است. «یُعَذِّبُکُمْ بِذُنُوبِکُمْ»

پیام‌ها:

1 نژادپرستی،امتیازطلبی و حقّ را منحصر در خود و حزب و گروه خود دانستن،ممنوع است. «بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ» 2 هیچ فرد،قوم،نژاد و امّتی،نباید مطمئن به آمرزش خدا باشد،چنان که نباید از رحمت او مأیوس باشد. «یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ»

[سوره المائدة (5): آیه 19]

اشاره

یٰا أَهْلَ اَلْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ عَلیٰ فَتْرَةٍ مِنَ اَلرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا مٰا جٰاءَنٰا مِنْ بَشِیرٍ وَ لاٰ نَذِیرٍ فَقَدْ جٰاءَکُمْ بَشِیرٌ وَ نَذِیرٌ وَ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (19)

ای اهل کتاب! همانا رسول ما در دورانی که پیامبرانی نبودند به سوی شما آمد تا (حقایق را)برای شما بیان کند،تا مبادا بگویید:ما را بشارت دهنده و بیم‌دهنده‌ای نیامد،براستی بشیر و نذیر برایتان آمد،و خداوند بر هر چیز تواناست.

نکته‌ها:

فترت و فاصله‌ی زمانی میان حضرت مسیح علیه السلام تا حضرت محمد صلی اللّٰه علیه و آله حدود ششصد سال است.البتّه در دوره‌هایی که پیامبری مبعوث نمی‌شود،زمین خالی از حجت خدا نیست، چون اوصیای پیامبران بوده‌اند.به تعبیر حضرت علی علیه السلام:هرگز زمین خالی از حجّت نیست،چه قدرت داشته باشد یا نه،چون راه خدا نباید برای پویندگان مخفی بماند. ⁽¹⁾پس ایّام فترت،به معنای رها کردن مردم نیست.

فترت‌ها و فاصله‌های کوتاه مدت یا دراز مدت،حکمت‌هایی دارد و از برنامه‌های مفید در نظام تربیتی الهی است.نمونه‌هایش در تاریخ،جدا شدن حضرت موسی علیه السلام از مردم، اعتکاف انبیا،قطع وحی از پیامبر و غیبت صغری و کبرای امام مهدی علیه السلام می‌باشد.

پیام‌ها:

1 اسلام اهل کتاب را به سوی ایمان فرا می‌خواند. «یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ قَدْ جٰاءَکُمْ» 2 بیان حقایقی که کتمان یا تحریف و یا فراموش شده‌اند،یکی از رسالت‌های انبیاست. «یُبَیِّنُ لَکُمْ» 3 احکام الهی،نیاز به تبیین پیامبران دارد. «رَسُولُنٰا یُبَیِّنُ لَکُمْ» 4 بعثت،راه عذر و بهانه را به روی انسان می‌بندد. «أَنْ تَقُولُوا مٰا جٰاءَنٰا مِنْ بَشِیرٍ» 5 بشارت و انذار،از شیوه‌های تبلیغی انبیاست. «جٰاءَکُمْ بَشِیرٌ وَ نَذِیرٌ» 6 انسان در انتخاب راه آزاد است،انبیا فقط بشارت و هشدار می‌دهند و اجبار و اکراهی ندارند. «فَقَدْ جٰاءَکُمْ بَشِیرٌ وَ نَذِیرٌ» 7 نمی‌توان گفت که چگونه یک پیامبر درس نخوانده می‌تواند بیانگر معارف کتمان شده و تحریف‌های صورت گرفته در دین باشد،چون خداوند بر هر کاری تواناست. «وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»

[سوره المائدة (5): آیه 20]

اشاره

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ اُذْکُرُوا نِعْمَتَ اَللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیٰاءَ وَ جَعَلَکُمْ مُلُوکاً وَ آتٰاکُمْ مٰا لَمْ یُؤْتِ أَحَداً مِنَ اَلْعٰالَمِینَ (20)

و(به یاد آورید)زمانی که موسی به قوم خود گفت:ای قوم من! نعمت خدا را بر خود یاد آورید،هنگامی که در میان شما پیامبرانی قرار داد و شما را پادشاهان قرار داد(که صاحب اختیار مال و جان و ناموس و حکومت شدید)و به شما چیزهایی داد که به هیچ یک از جهانیان نداده بود.

نکته‌ها:

یاد نعمت‌ها،عامل عشق به خدا،شکر نعمت‌های او و تعبّد و تسلیم در برابر دستورات اوست. «اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ» «ملک»در لغت هم به معنای حاکم و زمامدار و هم به معنای صاحب و مالک آمده است و

در روایتی از پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله نقل شده است:هر کس از بنی اسرائیل که دارای همسر،خدمتکار و مَرکب بود به او ملک می‌گفتند. ⁽¹⁾ضمناً اگر ملوک به معنای سلاطین باشد،همه‌ی مردم نمی‌توانند پادشاه باشند.بنا بر این ملک،به معنای صاحب اختیار است.

نعمت‌هایی چون:عبور از رود نیل،نزول منّ و سلوی و جوشیدن دوازده چشمه‌ی آب از نعمت‌های ویژه‌ی بنی اسرائیل بود که این آیه با جمله‌ی «آتٰاکُمْ مٰا لَمْ یُؤْتِ أَحَداً» به آن اشاره می‌کند.

پیام‌ها:

1 برای دعوت مردم،باید از اهرم عاطفه استفاده کرد. «یٰا قَوْمِ» 2 باید پیش از دستورات الهی،مردم را با ذکر الطاف الهی،آماده کنیم. «اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ»... (در این آیه ذکر نعمت‌هاست و در آیه‌ی بعد یک فرمان مهم صادر شده است) 3 از بزرگ‌ترین نعمت‌ها،نعمت نبوّت،حکومت و قدرت است. «إِذْ جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیٰاءَ وَ جَعَلَکُمْ مُلُوکاً...» 4 از وظایف انبیا،یادآوری نعمت‌های الهی به مردم است. «اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ» 5 قبل از حضرت موسی نیز در میان بنی اسرائیل پیامبرانی وجود داشته که حضرت موسی وجود آنان را به عنوان نعمت یادآوری می‌کند. «جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیٰاءَ» 6 انبیا از زمینه‌سازان حاکمیّت و استقلال بوده‌اند.(جمله« جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیٰاءَ »قبل از جمله« جَعَلَکُمْ مُلُوکاً »آمده است.) 7 از تاریخ عبرت بگیریم.قوم موسی پس از برخورداری از لطف ویژه الهی و رسیدن به حکومت،گرفتار ذلت و مسکنت شدند. «لَمْ یُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعٰالَمِینَ» به

«بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ» ⁽¹⁾تبدیل شد.

[سوره المائدة (5): آیه 21]

اشاره

یٰا قَوْمِ اُدْخُلُوا اَلْأَرْضَ اَلْمُقَدَّسَةَ اَلَّتِی کَتَبَ اَللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَرْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ (21)

(موسی فرمود:)ای قوم من! به سرزمین مقدّسی که خداوند برای شما مقرّر کرده وارد شوید و به پشت سر خود برنگردید که زیانکار می‌گردید.

نکته‌ها:

«ارض مقدس»،یا همه‌ی منطقه‌ی شامات(سوریه،اردن،فلسطین و...)است،یا تنها بیت المقدس می‌باشد.

مراد از «لاٰ تَرْتَدُّوا» ،یا پشت نکردن به فرمان الهی،یا عقب‌نشینی نکردن در مسیر حرکت است.

پیام‌ها:

1 رابطه‌ی رهبر و مردم،باید عمیق و عاطفی باشد. «یٰا قَوْمِ» 2 سرزمین‌های مقدّس را باید از چنگ نااهلان بیرون آورد. «ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ» 3 همه جای زمین یکسان نیست،برخی جاها قداست دارد. «الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ» 4 ممنوعیّت عقب‌نشینی از جنگ،نشانه‌ی روحیّه‌ی عصیان‌گری گروهی از بنی اسرائیل می‌باشد. «لاٰ تَرْتَدُّوا عَلیٰ أَدْبٰارِکُمْ» 5 فرار از جبهه،حرام است. «ادْخُلُوا») ... («وَ لاٰ تَرْتَدُّوا» 6 برخورداری از نعمت‌های الهی،مسئولیّت دارد. «جَعَلَ فِیکُمْ أَنْبِیٰاءَ وَ جَعَلَکُمْ مُلُوکاً») ... («ادْخُلُوا»

7 از مصادیق و نمونه‌های خسارت،محرومیّت از مکان‌های مقدّس است.

«ادْخُلُوا»)

... («وَ لاٰ تَرْتَدُّوا») ... («فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 22]

اشاره

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنَّ فِیهٰا قَوْماً جَبّٰارِینَ وَ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا حَتّٰی یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنْ یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنّٰا دٰاخِلُونَ (22)

(بنی اسرائیل در پاسخ)گفتند:ای موسی! همانا در آن سرزمین گروهی ستمگر وجود دارد و ما هرگز وارد آن نمی‌شویم،تا آنان از آن سرزمین بیرون شوند،پس اگر از آنجا بیرون روند بی‌تردید ما داخل می‌شویم!

نکته‌ها:

«جبار»از«جبر»به معنای اصلاح و جبران چیزی همراه با قهر و فشار است.امّا به هر یک از این دو معنا به تنهایی نیز آمده است:1 جبران کردن 2 قهر و غلبه،و درباره‌ی خداوند به هر دو معنی به کار می‌رود. ⁽¹⁾

« قَوْماً جَبّٰارِینَ »همان عمالقه،از نژاد سامی بودند که در شمال عربستان در صحرای سینا زندگی می‌کردند و به مصر حمله کرده و پانصد سال حکومت داشتند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 بودن نااهلان در جایی،دلیل کناره‌گیری افراد شایسته نیست. «یٰا قَوْمِ ادْخُلُوا») ... (« فَإِنْ یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنّٰا دٰاخِلُونَ» 2 باید دشمن را بیرون کرد،نه آنکه صبر کرد تا خودش بیرون رود. «فَإِنْ یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنّٰا دٰاخِلُونَ» 3 راحت طلبی،ممنوع است باید اقدام کرد و امداد خواست تا دشمن را بیرون راند.(انتقاد قرآن از بنی اسرائیل که گفتند: «إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا»)

4 توقّع پیروزی بدون مبارزه،تفکّری نادرست است. «فَإِنْ یَخْرُجُوا مِنْهٰا فَإِنّٰا دٰاخِلُونَ» 5 بدتر از نافرمانی،جسارت و لجاجت است. «لَنْ نَدْخُلَهٰا» (با توجّه به اینکه در حرف« لَنْ »ایهام جسارت است.)

[سوره المائدة (5): آیه 23]

اشاره

قٰالَ رَجُلاٰنِ مِنَ اَلَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اَللّٰهُ عَلَیْهِمَا اُدْخُلُوا عَلَیْهِمُ اَلْبٰابَ فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ وَ عَلَی اَللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (23)

دو نفر از مردانی که(از خدا)می‌ترسیدند و خدا به آنان نعمت(عقل و ایمان و شهامت)داده بود،گفتند:از دروازه‌ی شهر بر دشمن وارد شوید(و نترسید)پس چون که داخل شدید همانا پیروزید و اگر ایمان دارید بر خدا توکّل کنید.

نکته‌ها:

در تفاسیر آمده است:آن دو نفر از نقبای دوازده‌گانه بنی اسرائیل بودند،به نام‌های:

«یوشع بن نون»و«کالب بن یوفنا»و نامشان در تورات،سِفر تثنیه آمده است. ⁽¹⁾امام باقر علیه السلام فرمودند:این دو نفر،پسر عموی موسی علیه السلام بودند. ⁽²⁾

به گفته علاّمه طباطبایی در تفسیر المیزان:هر گاه کلمه‌ی« نِعْمَتَ »در قرآن بدون قید آمد، مراد نعمت ولایت و نبوّت است.

پیام‌ها:

1 خداترسی،زمینه‌ی فراهم شدن الطاف و نعمت‌های الهی است. «یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ...» 2 آنکه از خدا بترسد،احساس مسئولیّت می‌کند و پیروی از فرمان پیامبر خدا را

واجب می‌داند و در برابر قدرت‌های دیگر تسلیم نمی‌شود. «یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ») ... («ادْخُلُوا» 3 خداترسی،زمینه‌ی شجاعت و جرأت و عمل است. «یَخٰافُونَ») ... («ادْخُلُوا» 4 خداترسی،نعمتی الهی است. «یَخٰافُونَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَیْهِمَا» 5 هنگام حمله،باید به رزمندگان روحیه داد. «فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ» 6 خوف الهی و تقوا،به انسان بصیرت و نیروی تحلیل صحیح و روشن از مسائل می‌دهد. «یَخٰافُونَ») ... («فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ» 7 توکّل،باید مخلصانه و تنها بر خدا باشد. «عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا» 8 اگر اهل ایمان با شهامت وارد شوند،منحرفان میدان را ترک می‌کنند. «فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ» 9 اصل در موفقیّت تنها امکانات مادّی نیست،بلکه ایمان و توکّل،تصمیم و جرأت نیز لازم است. «ادْخُلُوا») ... («وَ عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا» 10 توکّل به تنهایی کافی نیست،بلکه همراه با تلاش ما را به مقصد می‌رساند.

«ادْخُلُوا»)

... («فَتَوَکَّلُوا» 11 توکّل،نشانه‌ی ایمان و کلید نجات از بن‌بست‌ها و ترس‌هاست. «فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ...» 12 از شما حرکت،از خدا برکت و نصرت. «فَإِذٰا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّکُمْ غٰالِبُونَ وَ عَلَی اللّٰهِ فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» 13 توکّل،تنها به لفظ نیست،بلکه روحیّه‌ای برخاسته از ایمان است. «فَتَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 24]

اشاره

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً مٰا دٰامُوا فِیهٰا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ (24)

(بنی اسرائیل)گفتند:ای موسی! تا وقتی که آنها(جباران ستمگر)در آن شهرند،ما هرگز وارد آن نخواهیم شد.پس تو و پروردگارت بروید(و با آنان)بجنگید،ما همانا همین جا نشسته‌ایم.

نکته‌ها:

مکّه و بیت المقدّس،هر دو سرزمین مقدّسند.امّا موسی علیه السلام که به قوم خود فرمود:وارد آن شوید و با دشمن بجنگید،بهانه آورده و از فرمان او تخلّف کردند،ولی مسلمانان در سال ششم هجری که به قصد عمره در رکاب پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله تا نزدیکی مکّه آمدند،اگر ممانعت آن حضرت نبود،به شهر حمله می‌کردند.در این سفر،«صلح حدیبیه»واقع شد.آری هر دو قوم به دروازه دو شهر مقدّس رسیدند،ولی یکی چنان گریزان از جنگ و یکی چنین سلحشور.

سستی بنی اسرائیل در مبارزه با دشمن،چنان مشهور بود که مسلمانان نیز پیش از شروع جنگ بدر(در سال دوّم هجری)و هنگام ورود به مکّه(سال ششم)می‌گفتند:ما همچون بنی اسرائیل نیستیم که« إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ »بگوییم،همواره در رکاب تو آماده‌ی جنگیم.

تلاش رهبران الهی در انجام وظایفی که بر عهده دارند،تنها در صورت همراهی مردم به ثمر می‌رسد.

پیام‌ها:

1 بنی اسرائیل،نمونه‌ی بی‌ادبی،بهانه‌جویی،ضعف و رفاه‌طلبی بودند. «یٰا مُوسیٰ إِنّٰا لَنْ نَدْخُلَهٰا أَبَداً»...

در کلمه« لَنْ نَدْخُلَهٰا »،جسارت آنان در مقابل فرمان خدا آشکار است.

در کلمه‌ی« أَبَداً »،اصرار بر جسارت دیده می‌شود.

در کلمه‌ی« فَاذْهَبْ »،توهین به حضرت موسی مشاهده می‌شود.

در کلمه‌ی« رَبُّکَ »،توهین به ذات پروردگار وجود دارد و نشانگر ضعف ایمان آنان است.

« قٰاعِدُونَ »،رفاه‌طلبی آنان را می‌رساند،نه عزّت‌جویی را.

2 مردم باید خود به اصلاح جامعه بپردازند،نه آنکه تنها از خداوند و رهبران دینی توقّع اصلاح داشته باشند. «فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ» 3 آرزوی پیروزی بدون کوشش،خردمندانه نیست. «فَقٰاتِلاٰ إِنّٰا هٰاهُنٰا قٰاعِدُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 25]

اشاره

قٰالَ رَبِّ إِنِّی لاٰ أَمْلِکُ إِلاّٰ نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ اَلْقَوْمِ اَلْفٰاسِقِینَ (25)

(موسی)گفت:پروردگارا! همانا من جز خود و برادرم،اختیار کسی را ندارم،پس میان ما و قوم فاسق و تبهکار فاصله بینداز.

نکته‌ها:

حضرت موسی علیه السلام،پس از یأس از حرکت بنی اسرائیل،به درگاه خداوند شکایت کرد.

درخواست فاصله افتادن،برای آن بود که آتش قهر الهی یاران موسی را نیز فرا نگیرد و تنها دشمنان به کیفر برسند،یا اینکه درخواست می‌کرد با مرگ کفّار،میان آنان و دشمنان فاصله افتد.

در اینکه چرا حضرت موسی فقط از خود و برادرش یاد می‌کند و از آن دو نفر پرهیزکار که با موسی همصدا شدند و مردم را برای ورود به شهر دعوت کردند یادی نمی‌کند،مفسّران سخنانی دارند،از جمله:

موسی به ثبات قدم آن دو نفر هم اطمینان نداشت. ⁽¹⁾

چون آن دو نفر از سوی مردم به سنگسار تهدید شده بودند،لذا موسی گفت:خدایا! من هیچ قدرتی ندارم،حتّی آن دو نفر در معرض خطرند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 غالب دعاهای قرآنی با استمداد از اسم ربّ است. «قٰالَ رَبِّ...» 2 در حالی همه‌ی مردم از ما بریده‌اند،به نجات دهنده‌ی اصلی متوسّل شویم.

«فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ»)

... («قٰالَ رَبِّ...» 3 شکایت پیامبران به خداوند و نفرین،وقتی است که از ایمان و اطاعت مردم مأیوس شوند. «رَبِّ إِنِّی...» 4 سرپیچی از جهاد،فسق است. «فَافْرُقْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ» 5 یکی از بلاهای اجتماعی دور شدن مردم از اولیای خدا و محروم شدن از فیض وجودشان است. «فَافْرُقْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ» 6 یکی از بلاها و سختی‌های مؤمنان،زندگی با فاسقان و در میان آنان بودن است. «فَافْرُقْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ الْقَوْمِ الْفٰاسِقِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 26]

اشاره

قٰالَ فَإِنَّهٰا مُحَرَّمَةٌ عَلَیْهِمْ أَرْبَعِینَ سَنَةً یَتِیهُونَ فِی اَلْأَرْضِ فَلاٰ تَأْسَ عَلَی اَلْقَوْمِ اَلْفٰاسِقِینَ (26)

(خداوند به موسی)فرمود:به درستی که آن(سرزمین مقدّس)تا چهل سال بر آنان ممنوع شد،(پس به‌خاطر این سستی و تخلّف این مدّت طولانی را)در زمین سرگردان(و از مواهب مادّی و معنوی آن سرزمین مقدّس، محروم)خواهند شد،پس بر این قوم تبهکار و فاسق،تأسّف مخور.

نکته‌ها:

« یَتِیهُونَ »از ریشه‌ی«تیه»به معنای سرگردانی است.و به صحرای سینا،محلّ سرگردانی آن قوم نیز گفته شده است،که چهل سال،در آن منطقه به سر بردند و از برکات زمین محروم ماندند.

داستان تخلّف بنی اسرائیل و قهر الهی و سرگردانی آنان در تیه،در فصل چهارم از سِفر

اعداد،در تورات مطرح شده است.

امام صادق علیه السلام فرمودند:خداوند ورود بنی اسرائیل به بیت المقدس را به جهت تخلّف آنان از فرمان حضرت موسی،بر آنان و فرزندانشان تحریم کرد و بالاخره فرزندان فرزندان آنها موفّق به ورود شدند.(یعنی تا پدران و فرزندان آنان که مورد تحریم قرار گرفته بودند زنده بودند،ورود به ارض مقدّس حاصل نگردید.) ⁽¹⁾در روایات می‌خوانیم:شبیه داستان بنی اسرائیل،برای مسلمانان هم پیش خواهد آمد. ⁽²⁾در عدد اربعین(چهل) «أَرْبَعِینَ سَنَةً» رمزی است،که هم در قهر و هم در لطف الهی به کار می‌رود.حضرت موسی برای گرفتن تورات،چهل شب در کوه طور ماند و مدّت آوارگی قوم یهود چهل سال بود.

گاهی اصلاح نسل جدید،با انقراض نسل قدیم است، «أَرْبَعِینَ سَنَةً یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ» باید خودباختگان نظام فرعونی که قدر موسی را نمی‌دانند از دنیا بروند و نسل جدیدی در فضای آزاد و با مشکلات زندگی صحرایی رشد کنند تا قدر زندگی در شهر و در سایه رهبران آسمانی را بدانند.در حدیث است که آنان در سرزمین«تیه»از دنیا رفتند و فرزندانشان وارد سرزمین مقدّس شدند.

پیام‌ها:

1 کیفر فرار از جنگ،محرومیّت است. «فَإِنَّهٰا مُحَرَّمَةٌ عَلَیْهِمْ» 2 سرگردانی،نوعی عذاب برای فاسقان است. «یَتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ» 3 قاعدین و فراریان از جبهه،باید از بعضی امکانات و مزایا محروم باشند. «فَإِنَّهٰا مُحَرَّمَةٌ عَلَیْهِمْ» 4 انبیا،دلسوز مردمند. «فَلاٰ تَأْسَ» 5 برای فاسقان دلسوزی نکنید. «فَلاٰ تَأْسَ» (تنبیه مجرم،همچون داروی تلخ به نفع سلامت فرد و جامعه است.)

[سوره المائدة (5): آیه 27]

اشاره

وَ اُتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ اِبْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ اَلْآخَرِ قٰالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قٰالَ إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اَللّٰهُ مِنَ اَلْمُتَّقِینَ (27)

(ای پیامبر!)داستان دو پسر آدم را به حقّ بر مردم بازخوان،آن گاه که(هر یک از آن دو)قربانی پیش آوردند،پس از یکی(هابیل)پذیرفته شد و از دیگری(قابیل)قبول نگشت.(قابیل)گفت:حتماً تو را خواهم کشت،(هابیل) گفت:خداوند،تنها از متّقین قبول می‌کند.

نکته‌ها:

شاید مراد از تلاوت به حقّ آن باشد که این ماجرا در تورات تحریف شده و با خرافات، آمیخته است و آنچه در قرآن آمده،حقّ است.

در روایات آمده است که هابیل،دامدار بود و بهترین گوسفند خود را برای قربانی آورد.و قابیل،کشاورز بود و بدترین قسمت زراعت خود را برای انفاق در راه خدا برگزید. ⁽¹⁾قرآن می‌فرماید:هرگز به خیر نمی‌رسید،مگر آنکه از آنچه دوست دارید انفاق کنید. «لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ حَتّٰی تُنْفِقُوا مِمّٰا تُحِبُّونَ» ⁽²⁾امام صادق علیه السلام فرمود:انگیزه قتلِ قابیل،حسادت او نسبت به‌پذیرش قربانی هابیل بود. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 باید تاریخ گذشتگان را برای عبرت گرفتن خواند و بررسی کرد. «وَ اتْلُ» 2 در نقل تاریخ باید به مسائل مهم پرداخت.(« نَبَأَ »یعنی خبر مهم) 3 تاریخ را از افسانه جدا کنیم. «بِالْحَقِّ» (ماجرای قربانی هابیل و قابیل افسانه و داستان بی‌اساس نیست.)

4 اصل،تقرّب به خداوند است نه قربانی،قربانی هر چه که می‌خواهد،باشد.

«إِذْ قَرَّبٰا قُرْبٰاناً»

(« قُرْبٰاناً »نکره آمده است) 5 پسر پیامبر بودن نقشی در ردّ یا قبول اعمال ندارد،بنا بر این از یکی پذیرفته شد و از دیگری پذیرفته نشد. «فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمٰا وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ» 6 تاریخ قتل و خونریزی همزمان با تاریخ انسان است. «نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ») ... («لَأَقْتُلَنَّکَ» 7 گاهی حسادت،تا برادرکشی هم پیش می‌رود. «لَأَقْتُلَنَّکَ» 8 به تهدید کننده به قتل هم باید منطقی جواب داد. «إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ» 9 در قبول یا عدم قبول اعمال،انگیزه‌ها و خصلت‌ها مؤثّرند. «إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ» 10 ملاک پذیرش اعمال،تقواست،نه شخصیّت افراد و نه نوع کار. «إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ» 11 تفاوت در قبول و عدم قبول،بر اساس تقواست،نه تبعیض. «مِنَ الْمُتَّقِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 28]

اشاره

لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَیَّ یَدَکَ لِتَقْتُلَنِی مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ لِأَقْتُلَکَ إِنِّی أَخٰافُ اَللّٰهَ رَبَّ اَلْعٰالَمِینَ (28)

(هابیل به برادرش قابیل گفت:)اگر تو برای کشتن من دستت را به سویم دراز کنی،من هرگز برای کشتن تو دستم را دراز نخواهم کرد،زیرا من از خداوند،پروردگار جهانیان بیم دارم.

نکته‌ها:

هابیل گفت:من قصد کشتن تو را ندارم،نه آنکه از خود هم دفاع نمی‌کنم،چون تسلیم قاتل شدن با تقوا سازگار نیست. «مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ...»

پیام‌ها:

1 در برخورد با حسود،آرام سخن بگوییم و آتش حسد را با نرمش در گفتار، خاموش کنیم. «مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ...» 2 یکی از راه‌های نهی از منکر،آن است که به او اطمینان دهی که به او تجاوز و تعدّی نخواهی کرد. «مٰا أَنَا بِبٰاسِطٍ یَدِیَ...» 3 آنچه ارزش دارد،نکشتن بر اساس خوف از خداست،نه به خاطر ناتوانی و سستی. «إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ» 4 تقوا و خداترسی،عامل بازدارنده از گناه و تعدّی در حساس‌ترین حالات است. «إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ» 5 خوف از خداوند،یکی از آثار ایمان به ربوبیّت همه جانبه اوست. «إِنِّی أَخٰافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعٰالَمِینَ» 6 عالم،مظهر ربوبیّت الهی است. «رَبَّ الْعٰالَمِینَ»

[سوره المائدة (5): آیات 29 تا 30]

اشاره

إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ فَتَکُونَ مِنْ أَصْحٰابِ اَلنّٰارِ وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ اَلظّٰالِمِینَ (29) فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ اَلْخٰاسِرِینَ (30)

همانا من می‌خواهم تو با بار گناه من(که پس از کشتنم بر عهده تو قرار می‌گیرد)و گناه خودت(به سوی خدا)بازگردی و از دوزخیان باشی،و این است کیفر ستمکاران.

پس نفس او(با وسوسه‌ای برخاسته از حسد)کشتن برادرش را برایش آسان و رام ساخت واو را کشت،در نتیجه از زیانکاران گشت.

نکته‌ها:

امام باقر علیه السلام به دنبال تلاوت آیه «فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ» فرمود:ابلیس به قابیل گفت:قربانی تو قبول نشد و قربانی برادرت هابیل قبول شد،اگر او زنده بماند در طول تاریخ نسل او بر نسل تو افتخار خواهند کرد که قربانی پدر ما پذیرفته شد و از پدر شما پذیرفته نشده است، بنا بر این بهتر آن است که او را به قتل برسانی تا نسل تو ذلّت نکشد. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام فرمود:«من قتل مؤمنا متعمدا أثبت الله علی قاتله جمیع الذنوب و برء المقتول منها»،و ذلک قوله تعالی: «إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَبُوءَ...» هر که عمداً مؤمنی را بکشد،خداوند همه گناهان را به حساب قاتل ثبت می‌کند و مقتول را از گناهان پاک می‌کند. ⁽²⁾

معنای آیه،سکوت در مقابل ظالم به امید بخشش گناهان نیست.

در حدیثی از پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله می‌خوانیم که محل حادثه،کوه قاسِیون در دمشق است. ⁽³⁾

امام سجاد علیه السلام فرمودند:نحوه‌ی کشتن را ابلیس به قابیل یاد داد. ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1 گناهان مقتول،به قاتل منتقل می‌شود. «تَبُوءَ بِإِثْمِی» 2 در درگیری‌ها مسئول خسارت آغازگر است. «بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ» 3 برادرکشی همان و دوزخی شدن همان. «فَتَکُونَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ» 4 ایمان به معاد،جزو عقاید اوّلیه انسان‌های روی زمین بوده است. «أَصْحٰابِ النّٰارِ» 5 قاتل،هم به خود ظلم می‌کند،هم به مقتول،هم به خانوادۀ مقتول و هم به جامعه. «الظّٰالِمِینَ» 6 نفس انسان،با وسوسه،تلقین و تزیین،انسان را رام و خام می‌کند و به گناه می‌کشد. «فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ»

7 هوای نفس می‌تواند عواطف برادری را نیز سرکوب کند. «فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ» 8 فطرت پاک انسانی،از آدم کشی بیزار است،ولی نفس،این کار را خوب جلوه داده و انسان را به قتل وامی‌دارد. «فَطَوَّعَتْ» 9 جنگ حقّ و باطل،از آغاز تاریخ زندگی بشر بوده است. «فَقَتَلَهُ» 10 مرگ انسان در زمین،با شهادت آغاز شد. «فَقَتَلَهُ» 11 پیروی از هوای نفس،خسارت است. «فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ» 12 قاتل،هم از درون گرفتار عذاب و جدان است و هم از بیرون مورد انتقاد مردم و هم گرفتار قصاص و عدل می‌شود و کامی نمی‌گیرد. «فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ» 13 تسلّط و غلبه بر مخالف،همیشه نشانه‌ی سرافرازی نیست. «فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخٰاسِرِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 31]

اشاره

فَبَعَثَ اَللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ فِی اَلْأَرْضِ لِیُرِیَهُ کَیْفَ یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ قٰالَ یٰا وَیْلَتیٰ أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هٰذَا اَلْغُرٰابِ فَأُوٰارِیَ سَوْأَةَ أَخِی فَأَصْبَحَ مِنَ اَلنّٰادِمِینَ (31)

پس خداوند،زاغی فرستاد که زمین را می‌کاوید،تا به او نشان دهد که چگونه کشته‌ی برادرش را بپوشاند(و دفن کند.قابیل)گفت:وای بر من! آیا عاجزم از اینکه مانند این زاغ باشم و جسد برادرم را دفن کنم؟ سرانجام او از پشیمانان شد.

نکته‌ها:

قابیل که مرتکب قتل برادر شد،چون دید درّندگان سراغ جسد او می‌آیند،آن را به دوش کشید،امّا سودی ندید و هم چنان متحیّر بود.امّا همین که کار زاغ را در دفن کشته زاغ

دیگری دید،آموخت که جسد برادر را دفن کند.

« اَلْغُرٰابِ »،پرنده‌ای است شبیه به کلاغ،دارای نوک و پاهای سرخ. ⁽¹⁾

انسان‌های اوّلیه بسیار بی‌تجربه بودند،ولی خداوند دائماً لطف خود را از راه‌های گوناگون به انسان سرازیر نموده است.

امام سجاد علیه السلام فرمودند:خداوند دو زاغ فرستاد تا با هم درگیر شوند و یکی دیگری را کشت سپس قاتل با منقار خود گودالی حفر کرده و کشته را دفن نمود. ⁽²⁾

امام سجاد علیه السلام فرمودند:«و الذنوب التی تورث الندم قتل النفس»از گناهانی که سبب ندامت می‌شود،کشتن انسان بی‌گناه است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 گاهی حیوانات مأمور الهی‌اند و حرکت آنان به فرمان او و در مسیری است که او می‌خواهد. «فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً» 2 بسیاری از معلومات بشر،از زندگی حیوانات الهام گرفته است. «فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً یَبْحَثُ») ... («لِیُرِیَهُ» 3 انسان باید همواره در پی‌آموختن باشد.اصل،آموختن و یادگیری است،از هر طریقی،گرچه از طریق حیوانات باشد. «فَبَعَثَ اللّٰهُ غُرٰاباً») ... («لِیُرِیَهُ» 4 خداوند،گاهی انسان را با حیوانات کوچک آموزش می‌دهد تا بفهماند زاغ هم می‌تواند وسیله آموزش انسان باشد،پس نباید مغرور شد. «غُرٰاباً») ... («لِیُرِیَهُ» 5 جسد مرده را باید در زمین دفن کرد(در محفظه قرار دادن،مومیایی کردن، سوزاندن و...صحیح نیست). «فِی الْأَرْضِ») ... («یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ» 6 مرده‌ی انسان نیز کرامت دارد و نباید خوراک حیوانات شود،بلکه باید دفن شود. «یُوٰارِی سَوْأَةَ أَخِیهِ»

7 ندامت،نشانه‌ی حق‌طلبی فطرت‌هاست. «فَأَصْبَحَ مِنَ النّٰادِمِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 32]

اشاره

مِنْ أَجْلِ ذٰلِکَ کَتَبْنٰا عَلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسٰادٍ فِی اَلْأَرْضِ فَکَأَنَّمٰا قَتَلَ اَلنّٰاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیٰاهٰا فَکَأَنَّمٰا أَحْیَا اَلنّٰاسَ جَمِیعاً وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُنٰا بِالْبَیِّنٰاتِ ثُمَّ إِنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذٰلِکَ فِی اَلْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ (32)

به همین جهت،بر بنی اسرائیل نوشتیم که هر کس انسانی را جز به قصاص یا به کیفر فساد در زمین بکشد پس چنان است که گویی همه‌ی مردم را کشته است،و هر که انسانی را زنده کند(و از مرگ یا انحراف نجات دهد)گویا همه‌ی مردم را زنده کرده است و البتّه رسولان ما دلایل روشنی را برای مردم آوردند،امّا(با این همه)بسیاری از مردم بعد از آن (پیام انبیا)در روی زمین اسرافکار شدند.

نکته‌ها:

در این آیه از کشتن یک نفر به منزله‌ی کشتن همه مردم مطرح شده است.برای توضیح این حقیقت چند بیان و معنا می‌توان عرضه کرد:

الف:قتل یک نفر،کیفری همچون قتل همه مردم را دارد.

ب:حرمت قتل یک نفر نزد خداوند،به منزله قتل همه‌ی مردم نزد شماست.

ج:قتل یک نفر،بی‌اعتنایی به مقام انسانیّت است.

ه‍:قتل یک نفر،سلب امنیّت از همه‌ی مردم است.

و:چون انسان‌ها به منزله‌ی اعضای یک پیکرند،پس قتل یکی قتل همه است.

ز:جایگاه دوزخی قاتل یک نفر،جایگاه کسی است که قاتل همه باشد. ⁽¹⁾

ح:قتل یک نفر،زمینه‌ساز قتل همه است.

ط:یک انسان می‌تواند سرچشمه‌ی یک نسل باشد،پس قتل او به منزله‌ی قتل یک نسل است.(به نظر می‌رسد این احتمال بهتر است) در روایات می‌خوانیم:فانی‌شدن تمام دنیا نزد خداوند،از کشتن یک مؤمن آسان‌تر است. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند:کسی که در موضعی که آب یافت نمی‌شود،تشنه‌ای را سیراب کند،مانند کسی است که نفسی را زنده کرده باشد. ⁽²⁾

طبق آیات و روایات،هدایت و ارشاد مردم به راه حقّ،نوعی احیا می‌باشد و گمراه کردن مردم،نوعی قتل است.سوره انفال،آیه 24،دعوت پیامبر را مایه‌ی حیات مردم می‌خواند:

«دَعٰاکُمْ لِمٰا یُحْیِیکُمْ» .

امام صادق علیه السلام نیز فرمودند:«من اخرجها من ضلال الی هدی فکانما أحیاها و من اخرجها من هدی الی الضلال فقد قتلها»هر کس نفس منحرفی را هدایت کند او را زنده کرده و هر کس دیگری را منحرف کند او را کشته است. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند:«نجاها من غرق او حرق او سبع او عدو»مراد از احیای نفس، نجات گرفتاران از غرق و آتش سوزی و درّنده یا دشمن است. ⁽⁴⁾و در روایت دیگر آمده است:کسی که به گرسنه‌ای غذا ندهد،به منزله‌ی کشتن اوست و غذا دادن،به منزله‌ی زنده کردن اوست. ⁽⁵⁾

امام باقر علیه السلام فرمود:مسرفان همان کسانی هستند که حرام‌ها را حلال می‌شمرند و خون‌ها را می‌ریزند. ⁽⁶⁾

پیام‌ها:

1 گاهی حوادث تاریخی،عامل صدور فرمان‌های الهی است. «مِنْ أَجْلِ ذٰلِکَ» 2 انسان‌ها و سرنوشتشان در طول تاریخ به هم پیوند دارند. «مِنْ أَجْلِ ذٰلِکَ کَتَبْنٰا عَلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ» 3 احکام الهی حکمت دارد و گزاف نیست. «مِنْ أَجْلِ ذٰلِکَ» 4 برای جلوگیری از سنگدلی و پرهیز از تکرار حادثه،کیفر و مجازات لازم است.

«مِنْ أَجْلِ ذٰلِکَ کَتَبْنٰا»

5 جان همه‌ی انسان‌ها از هر نژاد و منطقه که باشند،محترم است. «نَفْساً» 6 اعدام مفسد،در قانون بنی اسرائیل نیز بوده است. «کَتَبْنٰا عَلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسٰادٍ فِی الْأَرْضِ» 7 خودکشی و سقط جنین،از نمونه‌های«قتل نفس»و حرام است. «مَنْ قَتَلَ نَفْساً...» 8 جان کسی که در زمین فساد می‌کند یا برای جان مردم ارزشی قائل نیست و آنان را به قتل می‌رساند،بی‌ارزش است و باید از بین برود. «بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسٰادٍ» 9 کشتن انسان در دو مورد جایز است:

الف:به عنوان قصاصِ قاتل. «بِغَیْرِ نَفْسٍ» ب:برای از بین بردن مفسد. «أَوْ فَسٰادٍ» 10 ارزش عمل مربوط به انگیزه و هدف است.کشتن یک نفر به قصد تجاوز،به قتل رساندن یک جامعه است؛ «فَکَأَنَّمٰا قَتَلَ النّٰاسَ جَمِیعاً» امّا کشتن به عنوان قصاص،حیات جامعه است. «وَ لَکُمْ فِی الْقِصٰاصِ حَیٰاةٌ» ⁽¹⁾11 تجاوز به حقوق یک فرد،تهدید امنیّت جامعه است. «فَکَأَنَّمٰا قَتَلَ النّٰاسَ جَمِیعاً»

آنان که کارشان نجات جان انسان‌هاست،مانند پزشکان،پرستاران،مأموران آتش‌نشانی،امدادگران،داروسازان و...باید قدر خود و ارزش کار خویش را بدانند. «فَکَأَنَّمٰا قَتَلَ النّٰاسَ جَمِیعاً» 12 نشان جامعه‌ی زنده،امداد رسانی به گرفتاران و نجات جانهاست. «مَنْ أَحْیٰاهٰا فَکَأَنَّمٰا أَحْیَا النّٰاسَ جَمِیعاً» 13 عدم ایمان و عمل مردم به گفتار رسولان،در طول تاریخ بوده است. «وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُنٰا بِالْبَیِّنٰاتِ ثُمَّ إِنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذٰلِکَ فِی الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ» 14 انسان مختار است،با آمدن پیامبران هم می‌تواند راه خلاف برود. «وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُنٰا بِالْبَیِّنٰاتِ») ... («بَعْدَ ذٰلِکَ فِی الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 33]

اشاره

إِنَّمٰا جَزٰاءُ اَلَّذِینَ یُحٰارِبُونَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی اَلْأَرْضِ فَسٰاداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلاٰفٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ اَلْأَرْضِ ذٰلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی اَلدُّنْیٰا وَ لَهُمْ فِی اَلْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ (33)

همانا کیفر آنان که با خداوند و پیامبرش به محاربه برمی‌خیزند و(با سلاح و تهدید و غارت)در زمین به فساد می‌کوشند،آن است که کشته شوند،یا به دار آویخته شوند،یا دست و پایشان بطور مخالف بریده شود یا آنکه از سرزمین(خودشان)تبعید شوند.این کیفر ذلت بار دنیوی آنان است و در آخرت برایشان عذابی عظیم است.

نکته‌ها:

در شأن نزول آیه آمده است که جمعی از مشرکانِ مکّه به مدینه آمده،مسلمان شدند.ولی چون بیمار بودند به فرمان پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله به منطقه‌ی خوش آب و هوایی در بیرون مدینه

رفته و اجازه یافتند از شیر شترهای زکات بهره ببرند.امّا چون سالم شدند،چوپان‌های مسلمان را گرفته،دست و پایشان را بریدند و چشمانشان را کور کرده،شتران را به غارت بردند و از اسلام هم دست کشیدند.رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله دستور داد آنان را دستگیر کنند و همان کاری را که با چوپانان کرده بودند،بر سر خودشان آوردند.آیه‌ی فوق نازل شد.

کیفرهایی که در آیه آمده،«حقّ اللّٰه»است و از جانب حکومت یا مردم قابل عفو و تبدیل نیست. ⁽¹⁾و در تفسیر المیزان آمده است که انتخاب یکی از چهار کیفر،با امام مسلمین است و اگر اولیای مقتول هم عفو کنند،باید یکی از کیفرها اجرا شود.

کلمه‌ی« جَزٰاءُ »به معنای کیفر و پاداش کافی است یعنی حدود و مجازات‌های چهارگانه برای مجرم عادلانه و کافی است. ⁽²⁾

برای اصلاح جامعه،هم موعظه و ارشاد لازم است،هم شمشیر و برخورد قاطع و انقلابی.

(آیه‌ی قبل،پیام و هشدار به قاتل بود،و این آیه عقوبت افراد محارب و مفسِد را بیان می‌کند) عقوبت باید همراه با عدالت باشد.چون فسادها و خصوصیّات مفسدان متفاوت است، کیفرها هم یکسان نیست.مثلا اگر فساد،فجیعانه بود،کیفرش قتل است ولی اگر سطحی بود،کیفر آن تبعید است.این معنا از روایات فهمیده می‌شود،از جمله آنکه:کیفر قتل،اعدام است،کیفر ارعاب،تبعید است،کیفر راهزنی و سرقت،قطع دست و پا است و کیفر قتل و راهزنی و سرقت مسلحانه،قطع دست و پا و به دار آویختن است. ⁽³⁾

اجرای احکام و حدود الهی،در سایه‌ی برپایی نظام و حکومت اسلامی میسّر است،پس دین از سیاست جدا نیست.

آنان که بر امام و رهبر مسلمین یا حکومت اسلامی خروج کنند،مشمول« یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ » می‌شوند. ⁽⁴⁾

طبق آیه 279 سوره‌ی بقره،رباخوار،«محارب»خدا و پیامبر است، «فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ» چون امنیّت اقتصادی را به هم می‌زند.همچنین در روایات،توهین به مسلمان،

محاربه‌ی با خدا به حساب آمده است:«من أهان لی ولیا فقد بارزنی بالمحاربة». ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 وظیفه‌ی نظام و حکومت،حفظ امنیّت شهرها،روستاها،جاده‌ها و برخورد با متخلّفان است. «إِنَّمٰا جَزٰاءُ...» 2 جنگ با خلق خدا،جنگ با خداست و آنکه با مردم طرف شود،گویا با خداوند طرف است. «یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ» 3 نافرمانی از دستورات پیامبر و مبارزه با آنها،جنگ با خداوند است. «یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ» 4 برای آنان که امنیّت جامعه را بر هم می‌زنند،چند نوع کیفر مقرر شده است:

اعدام،تبعید،قطع دست و پا،به دار آویختن. «یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا...» 5 عقوبت سخت برای ستم‌پیشگان است،نه آنان که به ندرت مرتکب می‌شوند.

«یُحٰارِبُونَ»

، «یَسْعَوْنَ» (فعل مضارع،نشان استمرار کار است) 6 مخالفان ولایت رسول اللّٰه که قصد براندازی دارند و با نظام الهی در جنگند، باید به سخت‌ترین کیفر مجازات شوند. «یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ») ... («أَنْ یُقَتَّلُوا»

[سوره المائدة (5): آیه 34]

اشاره

إِلاَّ اَلَّذِینَ تٰابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَیْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (34)

مگر کسانی که پیش از آنکه بر آنان دست یابید توبه کرده باشند،پس بدانید که خداوند آمرزنده و مهربان است.

نکته‌ها:

چون در روایات به کسی که مسلمانان را تهدید کند و به روی آنان اسلحه بکشد،گرچه قتلی صورت نگیرد نیز مفسد فی الارض گفته شده،این آیه توبه آنان را مطرح می‌کند.بنا بر این

توبه‌ی محارب و مفسد،فقط کیفر تهدید و ارعاب را برمی‌دارد،نه کیفر قتل و سرقت را.

یعنی توبه در«حقّ اللّٰه»اثر دارد،نه«حقّ الناس»،چون حق مردم مربوط به رضایت صاحبان حقّ است.عنوان محارب،حسابی دارد و عنوان قاتل و سارق،حسابی دیگر. ⁽¹⁾یعنی اگر محارب مرتکب قتل شده و توبه کرد،حکم قصاص او باقی است،ولی اگر فقط به تهدید و ارعاب دست زده و توبه کرد،کیفر محارب از او برداشته می‌شود.

مجازات‌های الهی جنبه‌ی تربیتی و اصلاح فرد و جامعه دارد،نه انتقام.از این رو گناهکار باید توبه کند و توبه او هم مؤثّر است.

در رفع عقوبت،احراز توبه‌ی واقعی لازم است.مثلاً از طریق تغییری که در اخلاق و رفتار و گفتار مجرم هویدا می‌شود،یا به گواهی افراد عادل و مانند اینها توبه او ثابت شود.

پیام‌ها:

1 راه توبه به روی همه باز است. «یُحٰارِبُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ») ... («إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا» 2 توبه‌ای اثر دارد که پیش از دستگیری و گرفتار شدن باشد. «مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَیْهِمْ» (در سایر گناهان هم توبه تا قبل از مرگ مفید است. ⁽²⁾) 3 مغفرت خدا را باور کنیم. «فَاعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ» 4 مغفرت خداوند همراه با رحمت است نه توبیخ و تحقیر. «غَفُورٌ رَحِیمٌ»

[سوره المائدة (5): آیه 35]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ اِبْتَغُوا إِلَیْهِ اَلْوَسِیلَةَ وَ جٰاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (35)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خدا پروا کنید و(برای تقرب)به سوی او وسیله بجویید،و در راه او جهاد کنید،باشد که رستگار شوید.

نکته‌ها:

حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:بهترین وسیله‌ای که می‌توان با آن به خدا نزدیک شد ایمان به خداوند و پیامبرش و جهاد در راه او و کلمه‌ی اخلاص و اقامه‌ی نماز و پرداخت زکات و روزه گرفتن ماه رمضان و حج و عمره و صله‌ی رحم و انفاق‌های پنهانی و آشکار و کارهای نیک است. ⁽¹⁾

اهل بیت علیهم السلام همان ریسمان محکم و وسیله‌ی تقرّب به خداوند هستند.«هم العروة الوثقی و الوسیلة الی الله» ⁽²⁾توسّل،موضوعی است که در کتب بسیاری از اهل سنّت مثل«صواعق»ابن حجر،«سنن» بیهقی،«صحیح»دارمی و«وفاء الوفاء»درباره آن روایت نقل شده است.ضمناً آیات 64 نساء،97 یوسف و 114 توبه نیز می‌تواند سند توسّل باشد.

پیام‌ها:

1 ایمان «آمَنُوا» ،تقوا «اتَّقُوا اللّٰهَ» ،شفاعت «وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ» و جهاد «وَ جٰاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ» ،راه سعادت و رستگاری است. «لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» 2 برای رسیدن به فلاح،هم باید گناهان را ترک کرد، «اتَّقُوا اللّٰهَ» هم باید طاعات را انجام داد. «وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ» 3 کارهای خیر همه زمینه و وسیله‌ی سعادتند.(البتّه اگر با گناه خود آن زمینه‌ها را از بین نبریم.) «لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»

[سوره المائدة (5): آیات 36 تا 37]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مٰا فِی اَلْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لِیَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذٰابِ یَوْمِ اَلْقِیٰامَةِ مٰا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (36) یُرِیدُونَ أَنْ یَخْرُجُوا مِنَ اَلنّٰارِ وَ مٰا هُمْ بِخٰارِجِینَ مِنْهٰا وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ (37)

همانا کسانی که کافر شدند،اگر تمام آنچه را در زمین است و همانند آن را دارا باشند تا برای نجات از عذاب روز قیامت فدیه دهند،از آنان پذیرفته نمی‌شود و برای آنان عذابی دردناک است.

آنان می‌خواهند از آتش دوزخ بیرون آیند در حالی که از آن بیرون آمدنی نیستند و برایشان عذابی دائم و پایدار است.

نکته‌ها:

همه‌ی راه‌های نجات در قیامت بسته است،کافران نه از رحمت الهی بهره‌مند می‌شوند، چون مخصوص اهل تقواست. «رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ فَسَأَکْتُبُهٰا لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ» ⁽¹⁾،و نه از شفاعت کامی می‌گیرند،چون شفاعت مخصوص کسانی است که خداوند از آنان راضی باشد. «لاٰ تَنْفَعُ الشَّفٰاعَةُ إِلاّٰ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمٰنُ وَ رَضِیَ لَهُ قَوْلاً» ⁽²⁾،به علاوه از مرگ خبری نیست،زیرا پیوسته در آتشند و درخواست مرگشان پذیرفته نیست. «نٰادَوْا یٰا مٰالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنٰا رَبُّکَ قٰالَ إِنَّکُمْ مٰاکِثُونَ» ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 کارآیی اموال،تنها در دنیاست و در آخرت،ثروت بی ثمر است. «مٰا تُقُبِّلَ...» 2 روز قیامت در دستگاه عدل الهی،فدیه پذیرفته نمی‌شود. «لِیَفْتَدُوا») ... («مٰا تُقُبِّلَ» 3 عامل اصلی سعادت،در درون انسان است(ایمان،تقوا و جهاد)،نه در بیرون

(مال و ثروت). «لَهُمْ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً») ... («مٰا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ» 4 عذاب کافران،نه با فدیه دفع می‌شود،نه با گذشت زمان قطع می‌گردد. «وَ مٰا هُمْ بِخٰارِجِینَ» 5 کسی که در دنیا با آن همه برهان و ارشاد،از ظلمت‌های شرک و جهل بیرون نیاید،در آخرت هم از دوزخ بیرون نخواهد آمد. «لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ»

[سوره المائدة (5): آیه 38]

اشاره

وَ اَلسّٰارِقُ وَ اَلسّٰارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمٰا جَزٰاءً بِمٰا کَسَبٰا نَکٰالاً مِنَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (38)

مرد و زن دزد را به جزای کاری که انجام داده‌اند دستشان را قطع کنید.

این کیفری است از سوی خداوند و خداوند مقتدر حکیم است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «Bنَکٰالَ » به معنای امر بازدارنده است.قوانین جزایی اسلام برای بازدارندگی است، نه انتقام‌جویی. «Bنَکٰالَ » به عقوبتی گفته می‌شود که مایه‌ی عبرت دیگران باشد. ⁽¹⁾

در این آیه ابتدا مرد دزد،سپس زن دزد مطرح شده است،ولی در آیه‌ی دوّم سوره‌ی نور که حکم زنا بیان شده،ابتدا زن زناکار،سپس مرد زناکار یاد شده است،شاید به خاطر آن که در سرقت،نقش مردِ خلافکار بیشتر است و در زنا،نقش زنِ خلافکار.

از مرحوم سید مرتضی علم الهدی(از علمای هزار سال قبل)پرسیدند:چرا دستی که پانصد مثقال طلا دیه دارد،به خاطر یک چهارم مثقال دزدی،قطع می‌شود؟ پاسخ فرمود:

«امانت»،قیمت دست را بالا می‌برد و«خیانت»،ارزش آن را می‌کاهد.

طبق روایات،مقدار قطع دست،چهار انگشت است و باید انگشت شست و کف دست باقی بماند.مقدار مالی هم که به خاطر آن دست دزد قطع می‌شود،باید حد اقل به قیمت یک چهارم دینار(یک چهارم مثقال طلا)باشد.مال هم باید در مکان حفاظت شده باشد،نه در

مثل کاروانسرا،حمّام،مسجد و اماکن عمومی.سارق نیز باید از قانون قطع دست مطلع باشد،و گر نه دست او قطع نمی‌شود.همچنین اگر کسی در سال‌های قحطی از روی اضطرار، مواد غذایی را سرقت کند دستش قطع نمی‌شود.البتّه در تمام مواردی که دست قطع نمی‌شود کیفرهای دیگری در کار است که تفصیل آن در کتب فقهی آمده است. ⁽¹⁾

پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله،بدترین نوع سرقت را سرقت از نماز و ناقص انجام دادن رکوع و سجود دانسته‌اند. ⁽²⁾

اجرای این احکام،نیاز به حکومت و قدرت و نظام و تشکیلات دارد،پس اسلام،دین حکومت و سیاست است.

اسلام،قبل از بریدن دست،بر اهمیّت و لزوم کار و اداره‌ی زندگی فقرا از طریق بیت المال و بستگان نزدیک و قرض الحسنه و تعاون و...تأکید می‌کند،ولی با این حال فقر،بهانه و مجوّز سرقت نیست. ⁽³⁾

سیستم جزایی دنیا،چون تنها به زندان و جریمه‌ی مالی تکیه دارد،از مقابله با سرقت عاجز است.

قطع دست،برای مجرم عامل هشدار دائمی و مایه‌ی جلوگیری از لغزش مجدّد او و دیگران است. «فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمٰا»

پیام‌ها:

1 کیفر زن و مرد دزد یکسان است. «السّٰارِقُ وَ السّٰارِقَةُ» 2 باید امنیّت جامعه را با قاطعیّت حفظ کرد. «فَاقْطَعُوا» 3 جریمه و کیفر سنگین،بازدارنده از دزدی است. «نَکٰالاً» 4 در قوانین کیفری اسلام،علاوه بر تنبیه مجرم،عبرت دیگران هم مطرح است.

«نَکٰالاً»

5 در اجرای حدود الهی،نباید تحت تأثیر عواطف قرار گرفت. «فَاقْطَعُوا»

6 با اینکه قطع دست از طرف قاضی و حاکم است،امّا خداوند به همه مؤمنین خطاب می‌کند، «فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمٰا» تا آنان زمینه اجرای حدود الهی را فراهم کنند.

7 مالکیّت شخصی و امنیّت اجتماعی به قدری مهم است که به خاطر آن،باید دست دزد قطع شود. «فَاقْطَعُوا» 8 اعمال قدرت،باید حساب شده باشد. «عَزِیزٌ حَکِیمٌ» 9 فرمان قطع دست دزد،جلوه‌ای از عزّت و قدرت خداوند است. «فَاقْطَعُوا») ... (« عَزِیزٌ حَکِیمٌ»

[سوره المائدة (5): آیه 39]

اشاره

فَمَنْ تٰابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَ أَصْلَحَ فَإِنَّ اَللّٰهَ یَتُوبُ عَلَیْهِ إِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (39)

پس هر که بعد از ظلمش توبه کند و(کارهای فاسد خویش را)اصلاح نماید، قطعاً خداوند توبه او را می‌پذیرد،همانا خداوند،آمرزنده‌ی مهربان است.

نکته‌ها:

در اسلام،مجازات در کنار ارشاد و تربیت و رحمت است.در آیه‌ی قبل،کیفر سارق بیان شد،اینجا دعوت به توبه به درگاه خدای غفور و اصلاح بدی‌هاست که سبب می‌شود تا خداوند لطفش را به بنده باز گرداند.

اگر سارق پیش از دستگیری توبه کند و مال را پس دهد،هم در دنیا بخشیده می‌شود و هم در آخرت، ⁽¹⁾ولی پس از دستگیرشدن،حد اجرا می‌شود و نقش توبه تنها برای قیامت است.

در حدیث آمده است:سارقی که دستش قطع شده بود،از پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله پرسید:آیا برای من راه توبه باز است؟ فرمود:آری! تو امروز(که حدّ بر تو جاری شد،)مثل همان روزی که از مادر متولّد شدی هستی. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 برای انسان خطاکار،همیشه راه بازگشت و اصلاح،باز است. «فَمَنْ تٰابَ» 2 توبه،تنها یک ندامت درونی نیست،بلکه باید همراه با جبران مفاسد گذشته باشد. «وَ أَصْلَحَ» 3 اگر انسان توبه کند،خداوند هم توبه او را می‌پذیرد. «یَتُوبُ عَلَیْهِ» 4 سرقت،ظلم به خود و جامعه و تجاوز به امنیّت جامعه است. «بَعْدِ ظُلْمِهِ» 5 مجرمان را باید به راه خدا دعوت و امیدوار کرد. «فَإِنَّ اللّٰهَ یَتُوبُ» ، «غَفُورٌ» ، «رَحِیمٌ»

[سوره المائدة (5): آیه 40]

اشاره

أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اَللّٰهَ لَهُ مُلْکُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (40)

آیا ندانستی که حکومت و فرمانروایی آسمان‌ها و زمین تنها از آن خداست،هر که را(طبق حکمت و عدالت خود)بخواهد عذاب می‌کند و هر که را بخواهد می‌آمرزد و خداوند بر هر چیزی تواناست.(محارب و مفسد و سارق را عذاب می‌دهد،و تائب پشیمان را می‌پذیرد و می‌بخشاید).

پیام‌ها:

1 کسی که بر هستی حاکم است،حقّ دارد قوانین هستی را وضع کند. «السّٰارِقُ وَ السّٰارِقَةُ») ... («لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ...» 2 مجرمان بدانند که راه فراری ندارند و باید به سوی خدا بازگردند. «أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» 3 خداوند نیازی به توبه‌ی بندگان ندارد،چون همه‌ی هستی از آن اوست. «لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» 4 انسان باید در حالتی میان بیم و امید باشد. «یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ»

5 عفو یا عذاب،هر دو نمونه‌ای از قدرت اوست. «یُعَذِّبُ») ... («یَغْفِرُ») ... («عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»

[سوره المائدة (5): آیه 41]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ اَلَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی اَلْکُفْرِ مِنَ اَلَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ اَلَّذِینَ هٰادُوا سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ لَمْ یَأْتُوکَ یُحَرِّفُونَ اَلْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ یَقُولُونَ إِنْ أُوتِیتُمْ هٰذٰا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ یُرِدِ اَللّٰهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اَللّٰهِ شَیْئاً أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ لَمْ یُرِدِ اَللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِی اَلدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی اَلْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ (41)

ای پیامبر! کسانی که در کفر شتاب می‌کنند،غمگینت نسازند،(خواه)آن گروه که(منافقانه)به زبان گفتند:ایمان آورده‌ایم،ولی دلهایشان ایمان نیاورده است.(و خواه)از یهودیان آنان که برای دروغ سازی(و تحریف) با دقّت به سخنان تو گوش می‌دهند و همچنین(به قصد جاسوسی)برای قوم دیگری که نزد تو نیامده‌اند،به سخنان تو گوش می‌دهند(و یا گوش به فرمان دیگرانی هستند که نزد تو نیامده‌اند)آنان کلمات(تورات یا پیامبر) را از جایگاه خود تحریف می‌کنند و(به یکدیگر)می‌گویند:اگر این مطلب (که مطابق میل ماست)به شما داده شد بگیرید و بپذیرید،ولی اگر(آنچه طبق خواسته‌ی ماست)به شما داده نشد،دوری کنید.(ای پیامبر!)هر که را خداوند بخواهد آزمایش و رسوایش کند تو هرگز در برابر قهر الهی هیچ کاری نمی‌توانی برایش بکنی.آنان کسانی‌اند که خداوند نخواسته است دل‌هایشان را پاک کند.برای آنان در دنیا ذلّت و خواری،و برایشان در آخرت،عذابی بزرگ است.

نکته‌ها:

از آیه استفاده می‌شود که علمای یهود گروهی از یهودیان و منافقان را نزد پیامبر اسلام فرستادند و خودشان از مقابله و رویارویی دوری می‌کردند «لَمْ یَأْتُوکَ» و هدفشان این بود که شاید دستورات و احکام اسلام مطابق چیزی باشد که آنان از تورات تحریف کرده‌اند و سفارش می‌کردند اگر گفتار پیامبر اسلام مطابق حرف ما بود بگیرید و گر نه رها کنید.منافقان و هیئت اعزامی نزد حضرت آمدند و با دقّت گوش می‌دادند تا بر سخنان حضرت،دروغ و شایعه‌ای ببندند. «سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ»

پیام‌ها:

1 انبیا نسبت به گمراهان دلسوزند. «یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ لاٰ یَحْزُنْکَ» 2 کفر،میدانی دارد که گروهی در آن به سرعت پیش می‌روند و هر لحظه به کفرشان اضافه می‌شود. «یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ» 3 دشمنان،در کفر و نفاق شتاب دارند،چرا مسلمانان در راه حقّ باید سستی کنند؟ «یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ» 4 نفاق،مایه‌ی افزایش کفر است. «یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنَ الَّذِینَ») ... («بِأَفْوٰاهِهِمْ» 5 ایمان،با پذیرش قلبی است،نه اظهار زبانی. «آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ» 6 ایمانی ارزش دارد که در قلب،راسخ باشد. «وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ» 7 قلب،مرکز ایمان است. «لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ» 8 منافقان و یهودیان،در کنار هم یک هدف را تعقیب می‌کنند. «مِنَ الَّذِینَ قٰالُوا آمَنّٰا بِأَفْوٰاهِهِمْ») ... («وَ مِنَ الَّذِینَ هٰادُوا» 9 گوش دادن مهم نیست،انگیزه‌ی آن مهم است. «سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ» 10 کفّار،عوامل نفوذی و جاسوس در میان مسلمانان دارند،مبلّغان دینی نباید همه‌ی شنوندگان را خوش نیّت بپندارند. «سَمّٰاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِینَ» 11 تحریف،خیانت فرهنگی یهود است. «یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ»

12 گزارشگری دور از تقوا،یکی از شغل‌های خطرناک است. «سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ») ... («یُحَرِّفُونَ...» 13 کلمات آسمانی هر یک جایگاه مخصوص دارد. «مِنْ بَعْدِ مَوٰاضِعِهِ» 14 ما باید تسلیم اوامر خدا باشیم،نه آنکه احکام الهی مطابق خواسته‌های ما باشد. «فَخُذُوهُ») ... («فَاحْذَرُوا» ⁽¹⁾15 گناه،انسان را از لیاقت برای هدایت می‌اندازد. «وَ مَنْ یُرِدِ اللّٰهُ فِتْنَتَهُ» 16 منافقان،از شفاعت پیامبر محرومند. «فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً» 17 حتّی رسول اللّٰه برای متعصّبان لجوج و هوسباز،نقشی ندارد. «فَلَنْ تَمْلِکَ» 18 قهر الهی بدنبال سوء رفتار انسان است. «سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ») ... («لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ» 19 قلب سرسخت و لجوج،از دریافت الطاف حقّ محروم است. «لَمْ یُرِدِ اللّٰهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ» 20 عذاب دنیا نسبت به عذاب آخرت چیزی نیست. «فِی الدُّنْیٰا خِزْیٌ وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ» 21 منافقان،هم بدبختی دنیوی دارند،هم عذاب بزرگ قیامت در انتظارشان است. «لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِیمٌ»

[سوره المائدة (5): آیه 42]

اشاره

سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ أَکّٰالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِنْ جٰاؤُکَ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ إِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ یَضُرُّوکَ شَیْئاً وَ إِنْ حَکَمْتَ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلْمُقْسِطِینَ (42)

آنان برای دروغ سازی به دقّت گوش می‌دهند و همواره مال حرام(رشوه و ربا)می‌خورند،پس اگر(برای داوری)نزد تو آمدند،یا میانشان داوری کن یا از آنان روی بگردان.و اگر از آنان روی بگردانی پس هرگز هیچ زیانی به تو نخواهند رساند.و اگر داوری کنی،پس میانشان به قسط و عدل قضاوت کن،همانا خداوند دادگران را دوست دارد.

نکته‌ها:

بعضی از یهود که زنای محصنه کرده بودند،به امید نجات از کیفر سنگسار که در دین یهود نیز آمده است، ⁽¹⁾برای داوری نزد پیامبر آمدند،غافل از آنکه حکم اسلام هم سنگسارکردن زناکار است،چون دیدند حکم اسلام نیز همان است،حاضر به پذیرش حکم پیامبر نشدند.

« لِلسُّحْتِ »طبق روایات،رشوه و هدایایی است که برای انجام کاری داده شود. ⁽²⁾سُحت،در لغت،کار حرامی است که مایه‌ی ننگ صاحبش شود. ⁽³⁾

« سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ »یا به معنای آن است که سخنان را با دقّت می‌شنوند و نیّت دروغ بستن و تحریفِ آن را دارند و یا به معنای آن است که عوام یهود با علم به دروغگویی و تحریف‌گری علمای خود،باز هم سخن آنان را گوش می‌دهند و می‌پذیرند.

آیه خطاب به پیامبر می‌فرماید:گرچه علمای یهود در اندیشه آسیب‌رسانی به تو هستند و تو برای مکتب و جامعه اسلامی دغدغه داری ولی خداوند نوید می‌دهد که اگر مصلحت را در اعراض دانستی دغدغه‌ای نداشته باش. «وَ إِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ یَضُرُّوکَ شَیْئاً»

پیام‌ها:

1 علمای یهود،رشوه‌خوار بودند، «أَکّٰالُونَ لِلسُّحْتِ» و عوامشان مشتاق شنیدن دروغ. «سَمّٰاعُونَ لِلْکَذِبِ» (تکرار« سَمّٰاعُونَ »،در دو آیه پی در پی شاید اشاره باشد به اینکه این روش،کم‌کم خصلت آنان شده است.) 2 همزیستی مسلمانان با اهل کتاب،تا حدّی بود که آنان برای قضاوت،نزد پیامبر اسلام می‌آمدند. «جٰاؤُکَ» 3 پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله غیر از مسئولیّت نبوّت،مسئولیّت حکومت نیز داشت. «فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ» 4 پیامبران،در امر حکومت و داوری،از طرف خداوند اختیاراتی دارند که طبق صلاحدید عمل کنند. «فَاحْکُمْ») ... («أَوْ أَعْرِضْ» 5 شعاع حکومت اسلامی،اهل کتاب را نیز در برمی‌گیرد. «فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ» 6 اگر حاکم اسلامی برای داوری بین کشورهای غیر اسلامی انتخاب شد،باید عدالت،جرأت و صراحت را کاملاً مراعات کند. «فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ» 7 مسائل نژادی،منطقه‌ای،تعصب‌های گروهی،تمایلات شخصی و تهدیدها نباید در قضاوت‌ها تأثیر بگذارد. «فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ» 8 عدالت همیشه و با هر گروه،یک ارزش خداپسند است. «فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 43]

اشاره

وَ کَیْفَ یُحَکِّمُونَکَ وَ عِنْدَهُمُ اَلتَّوْرٰاةُ فِیهٰا حُکْمُ اَللّٰهِ ثُمَّ یَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ (43)

و(یهودیان)چگونه تو را داور قرار می‌دهند،در حالی که تورات نزد ایشان است(و)در آن حکم خداست،پس بعد از آن(که تو موافق آن کتاب حکم کردی)روی می‌گردانند و آنان مؤمن نیستند.

نکته‌ها:

همان گونه که در آیه‌ی قبل گفتیم،دلیل مراجعه یهودیان به پیامبر اسلام،پیدا کردن راهی برای تخفیف مجازات بود و آنان با اینکه به تورات دسترسی داشتند و پاسخگوی نیازهای آنان بود،ولی دنبال قانون ساده‌تری می‌گشتند.

پیام‌ها:

1 همه‌ی تورات تحریف نشده است. «عِنْدَهُمُ التَّوْرٰاةُ فِیهٰا حُکْمُ اللّٰهِ» 2 کاش اهل کتاب،نسبت به احکام کتاب خودشان پایبند بودند. «وَ عِنْدَهُمُ التَّوْرٰاةُ فِیهٰا حُکْمُ اللّٰهِ» 3 آنچه برای گروهی مهم است،تخفیف در قانون است،نه ایمان به قانون و انجام وظیفه.(به همین دلیل با داشتن قانون تورات برای پیدا کردن راه مجازات آسان‌تری نزد پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله می‌آمدند). «ثُمَّ یَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ» 4 علامت ایمان،تسلیم بودن در برابر قانون است. «وَ مٰا أُولٰئِکَ بِالْمُؤْمِنِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 44]

اشاره

إِنّٰا أَنْزَلْنَا اَلتَّوْرٰاةَ فِیهٰا هُدیً وَ نُورٌ یَحْکُمُ بِهَا اَلنَّبِیُّونَ اَلَّذِینَ أَسْلَمُوا لِلَّذِینَ هٰادُوا وَ اَلرَّبّٰانِیُّونَ وَ اَلْأَحْبٰارُ بِمَا اُسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتٰابِ اَللّٰهِ وَ کٰانُوا عَلَیْهِ شُهَدٰاءَ فَلاٰ تَخْشَوُا اَلنّٰاسَ وَ اِخْشَوْنِ وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلْکٰافِرُونَ (44)

همانا ما تورات را نازل کردیم(که)در آن هدایت و نور است.پیامبران الهی که تسلیم فرمان خدا بودند،بر طبق آن برای یهود حکم می‌کردند،و (همچنین)مربّیان الهی و دانشمندان،بر طبق این کتاب آسمانی که حفاظت آن به آنان سپرده شده بود و بر آن گواه بودند،داوری می‌کردند،پس(ای

علما!)از مردم نترسید(و احکام خدارا بیان کنید)و از(مخالفت با)من بترسید و آیات مرا به بهای اندک نفروشید.و کسانی که طبق آنچه خداوند نازل کرده حکم نکنند پس آنان همان کافرانند.

نکته‌ها:

«ربانی»از«ربان»،به معنای تربیت کننده است.به گفته بعضی،«ربانی»کسی است که با «رب العالمین»پیوند خورده،با علم و عمل،خدایی شده و تربیت مردم را بر عهده دارد.

از حضرت علی علیه السلام نقل شده که فرمود:«أنا ربانی هذه الامة»ربّانی این امّت من هستم. ⁽¹⁾امام صادق علیه السلام نیز فرمود: اَلرَّبّٰانِیُّونَ ،اهل بیت پیامبر علیهم السلام می‌باشند. ⁽²⁾

«حبر»به معنای اثر نیک است.چون عالمان در جامعه منشأ اثر نیکند،به آنان حِبْر و احبار گفته می‌شود.به ابن عباس هم لقب«حِبر الاُمّة»داده‌اند.

رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرمود:کسی که حتّی به مقدار دو درهم قضاوت ناحقّ کند،مشمول جمله‌ی آخر این آیه می‌شود. ⁽³⁾«هُمُ الْکٰافِرُونَ»

پیام‌ها:

1 ضمن توجّه به تحریف تورات موجود،باید از اصل کتب آسمانی تجلیل کرد.

«فِیهٰا هُدیً وَ نُورٌ»

2 گرچه تورات بر موسی علیه السلام نازل شد،ولی همه‌ی انبیا و علمای پس از او مأمور بودند طبق آن حکم کنند. «یَحْکُمُ بِهَا النَّبِیُّونَ» 3 قوانین مستند بر وحی را باید پذیرفت.(لازمه‌ی وجوب قضاوت بر انبیا و علما،قبول کردن مردم است) «یَحْکُمُ بِهَا النَّبِیُّونَ...» 4 انبیا،از پیش خود حکمی ندارند،بلکه تسلیم حکم خدایند. «أَسْلَمُوا»

5 اسلام(تسلیم خدا بودن)،دین همه‌ی موحّدان است،انبیای بنی اسرائیل هم با جمله‌ی« أَسْلَمُوا »توصیف شده‌اند. «النَّبِیُّونَ الَّذِینَ أَسْلَمُوا» 6 علمای هر امت،مسئول اجرای احکام الهی در میان مردم هستند.(ولایت فقیه، ریشه در تمام ادیان دارد) «یَحْکُمُ بِهَا النَّبِیُّونَ») ... («وَ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ» 7 سلسله مراتب باید مراعات شود.ابتدا انبیا،سپس امامان و آن گاه علما.

«النَّبِیُّونَ»)

... («وَ الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ» 8 یهود،انبیای متعدّد داشتند. «یَحْکُمُ بِهَا النَّبِیُّونَ...» 9 تورات،قوانین قضایی و حکومتی دارد و محور قضاوت بوده است. «یَحْکُمُ بِهَا النَّبِیُّونَ...» 10 نور و هدایت زمانی در جامعه جریان پیدا می‌کند که بر اساس کتاب آسمانی، قضاوت و حکومت شود. «فِیهٰا هُدیً وَ نُورٌ یَحْکُمُ بِهَا» 11 راه حفظ کتب آسمانی،عمل و قضاوت و حکومت بر طبق آن است. «یَحْکُمُ بِهَا») ... («بِمَا اسْتُحْفِظُوا» (بنا بر اینکه مراد از استحفاظ،حفاظت همه جانبه آن باشد) 12 علما باید محافظ مکتب باشند. «بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتٰابِ اللّٰهِ» 13 قضاوت،مسئولیّت عالمان است. «یَحْکُمُ بِهَا») ... («الرَّبّٰانِیُّونَ وَ الْأَحْبٰارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتٰابِ اللّٰهِ» 14 عالمان و قضات،دو رسالت بزرگ بر دوش دارند:

الف:حکم خدا را از ترس مردم تغییر ندهند. «فَلاٰ تَخْشَوُا النّٰاسَ» ب:به طمع مال دنیا،دچار کتمان و لغزش نشوند. «وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً» 15 انحراف در قضاوت،کفر است. «وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ» 16 در قضاوت،صراحت،جرأت و قاطعیّت لازم است و نباید تحت تأثیر تهدید و جوّسازی‌ها قرار گرفت. «فَلاٰ تَخْشَوُا النّٰاسَ» 17 خشیت الهی،ضامن قضاوت عادلانه است. «یَحْکُمُ») ... («فَلاٰ تَخْشَوُا النّٰاسَ وَ اخْشَوْنِ»

18 تحریف،سکوت،کتمان و حکم به غیر فرمان خدا،اگرچه به قیمت بدست آوردن همه‌ی دنیا باشد خسارت است. «وَ لاٰ تَشْتَرُوا») ... («ثَمَناً قَلِیلاً») ... («فَأُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ» (چون کلّ دنیا«متاع قلیل»است) ⁽¹⁾19 با داشتن قانون آسمانی،سراغ قوانین شرق و غرب رفتن کفر است و چنین قوانینی اعتباری ندارد. «وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ» 20 کسی که شرایط قضاوت به حقّ برایش فراهم شود،ولی خود را منزوی کند کفر ورزیده است. «وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ» 21 سکوت و کتمان در برابر طاغوت‌ها،دین فروشی در برابر سرمایه‌داران و عوام‌فریبی،از خطراتی است که علما را تهدید می‌کند. «فَلاٰ تَخْشَوُا النّٰاسَ») ... («وَ لاٰ تَشْتَرُوا...» 22 علمای ترسو و حریص،در دینداری و حفاظت از کتاب آسمانی سست هستند. «فَلاٰ تَخْشَوُا النّٰاسَ») ... («وَ لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی ثَمَناً قَلِیلاً» 23 درآمد حاصل از قضاوت ناحقّ،درآمدی نامشروع است. «لاٰ تَشْتَرُوا بِآیٰاتِی...» 24 ترس و حرص سبب انحراف در قضاوت و انحراف در قضاوت سبب کفر است. «فَلاٰ تَخْشَوُا») ... («وَ لاٰ تَشْتَرُوا») ... («.فَأُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 45]

اشاره

وَ کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ فِیهٰا أَنَّ اَلنَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ اَلْعَیْنَ بِالْعَیْنِ وَ اَلْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَ اَلْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَ اَلسِّنَّ بِالسِّنِّ وَ اَلْجُرُوحَ قِصٰاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ کَفّٰارَةٌ لَهُ وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ (45)

و در آن(تورات)برایشان مقرر کردیم که(در قصاص)جان در برابر جان و چشم در برابر چشم و بینی در برابر بینی و گوش در برابر گوش و دندان در برابر دندان باشد و همه‌ی زخمها را(نیز به همان ترتیب و اندازه)قصاص است.پس هر که آن را صدقه دهد،کفّاره‌ی گناهانش محسوب شود و کسانی که به آنچه خدا نازل فرموده حکم نکنند،پس آنان همان ستمگرانند.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل گفته شد که تورات هدایت و نور است،در این آیه،قانون قصاص مطرح شده و شاید نشان آن باشد که قانون قصاص در جامعه،سبب نور و هدایت است.همان‌گونه که در آیه دیگر می‌خوانیم: «وَ لَکُمْ فِی الْقِصٰاصِ حَیٰاةٌ» ⁽¹⁾برای شما در قصاص حیات و زندگی است.

نام بردن از چشم و گوش در قانون قصاص از باب نمونه است و گر نه آسیب به هر عضوی قصاص دارد. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام درباره‌ی این آیه فرمود:خداوند به اندازه آنچه از قصاص عفو شود،از گناهان او می‌بخشد. ⁽³⁾

در تورات،«دیه»نیست،مجرم یا قصاص می‌شود یا عفو.امّا در اسلام،دیه به عنوان راه سوّم مطرح است. ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1 همه‌ی انسان‌ها،از هر نژاد و قبیله،فقیر و غنی،در مقابل قانون یکسانند،و خون کسی رنگین‌تر از دیگری نیست. ⁽¹⁾«النَّفْسَ بِالنَّفْسِ» 2 قصاص،در ادیان پیشین هم بوده است. ⁽²⁾«کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ فِیهٰا» (اسلام و ادیان دیگر،قوانین مشابهی دارند.) 3 صدقه،تنها انفاق مالی نیست،عفو و گذشت از مجرم هم نوعی صدقه است.

«فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ»

4 عفو ما از مجرم،عفو الهی را بدنبال دارد. «فَهُوَ کَفّٰارَةٌ لَهُ» (شاید هم مراد این باشد که عفو ما،کفاره گناه مجرم باشد و او در قیامت،به خاطر عفو ما گرفتار عذاب نشود) ⁽³⁾5 در اسلام همراه مسائل کیفری،مسائل اخلاقی هم مطرح است. «وَ کَتَبْنٰا عَلَیْهِمْ فِیهٰا») ... («قِصٰاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ» 6 جریمه‌ی مالی و حبس،به تنهایی نمی‌تواند عاملی برای بازداشتن مجرم از جرم باشد. «النَّفْسَ بِالنَّفْسِ» 7 اگر حکم خدا جاری نشود،ظلم جامعه را فرا می‌گیرد. «وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 46]

اشاره

وَ قَفَّیْنٰا عَلیٰ آثٰارِهِمْ بِعِیسَی اِبْنِ مَرْیَمَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ اَلتَّوْرٰاةِ وَ آتَیْنٰاهُ اَلْإِنْجِیلَ فِیهِ هُدیً وَ نُورٌ وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ اَلتَّوْرٰاةِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ (46)

و به دنبال آنان(پیامبران پیشین)عیسی پسر مریم را آوردیم در حالی که تورات را که پیش از او بود تصدیق می‌کرد و به او انجیل دادیم،که در آن هدایت و نور است و تصدیق کننده‌ی تورات قبل از آن است و برای پرواپیشگان مایه‌ی هدایت و موعظه است.

نکته‌ها:

هم قرآن،هدایت کننده متّقین است، «هُدیً لِلْمُتَّقِینَ» ⁽¹⁾هم انجیل مایه‌ی هدایت و موعظه اهل پرواست. «هُدیً وَ مَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِینَ» در این آیه دو بار کلمه‌ی« هُدیً »آمده است،یک بار هدایت برای عموم و یک بار بهره گرفتن از هدایت که مخصوص متّقین است.

کلمه‌ی« قَفَّیْنٰا »از«تقفیه»،به معنای چیزی را به دنبال چیزی آوردن است.

ممکن است معنای« مُصَدِّقاً »این باشد که خصوصیّات شخصی حضرت عیسی علیه السلام با نشانه‌هایی که در تورات درباره‌ی او آمده،منطبق است،پس خود حضرت عیسی و نشانه‌ها، یکدیگر را تصدیق می‌کنند.

در انجیل متّی،(فصل 5،آیه 17)آمده است:گمان نکنید که آمده‌ام تا تورات یا صحف انبیا را باطل سازم،بلکه تا تمام کنم.

تورات،انجیل و قرآن،هر سه«نور»به حساب آمده‌اند.خداوند در آیه 15 این سوره، فرمود:قرآن نور است. «قَدْ جٰاءَکُمْ مِنَ اللّٰهِ نُورٌ» در آیه 44 فرمود:تورات،نور است «إِنّٰا أَنْزَلْنَا التَّوْرٰاةَ فِیهٰا هُدیً وَ نُورٌ» و در این آیه،انجیل را نور دانسته است.

«آتَیْنٰاهُ الْإِنْجِیلَ فِیهِ هُدیً وَ نُورٌ»

پیام‌ها:

1 انبیا و کتاب‌های آنان،همه از یک سرچشمه و برای یک هدفند و یکدیگر را تصدیق می‌کنند. «مُصَدِّقاً» 2 گرچه انبیا و کتاب‌های آسمانی برای هدایت همه مردمند،ولی تنها اهل پروا و تقوا در پرتو این نور،هدایت می‌شوند. «هُدیً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 47]

اشاره

وَ لْیَحْکُمْ أَهْلُ اَلْإِنْجِیلِ بِمٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ فِیهِ وَ مَنْ لَمْ یَحْکُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلْفٰاسِقُونَ (47)

و اهل انجیل،به آنچه خداوند در آن کتاب نازل کرده حکم کنند.و کسانی که به آنچه خداوند نازل کرده حکم نکنند.پس آنان همان فاسقانند.

نکته‌ها:

درباره کسانی که طبق قانون الهی حکم نمی‌کنند،در چند آیه پیاپی،تعبیر «Bظٰالِمُونَ *» ، « فٰاسِقُونَ »و «Bکٰافِرُونَ *» به کار رفته است.چون چنین کسانی،از جهت زیر پا گذاشتن قانون خدا کافرند،و به خاطر خروج از مرز مسئولیّتشان فاسقند و به علّت آنکه در حقّ متّهمین ستم می‌کنند،ظالمند.

آیه 44 و 45 خطاب به یهود است،که چون قانون خدا را تحریف می‌کنند،دین را به بهای اندک می‌فروشند و به جای خداترسی،از مردم می‌ترسند،آنان را ظالم و کافر می‌شمارد، «أُولٰئِکَ هُمُ الْکٰافِرُونَ» و به حقوق افراد جامعه ظلم می‌کنند. «أُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ» ولی این آیه درباره نصاری است که تنها طبق انجیل حکم نمی‌کردند،(نه سکوت در قصاص و نه دین‌فروشی،)از این رو فاسقند،چون از مرز حقّ بیرون رفته‌اند.

پیام‌ها:

1 معیار شناخت حقّ و باطل در ادیان الهی،آن چیزی است که از جانب خدا نازل شده است. «وَ لْیَحْکُمْ أَهْلُ الْإِنْجِیلِ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فِیهِ» 2 در انجیل قوانین حکومتی وجود دارد. «وَ لْیَحْکُمْ أَهْلُ الْإِنْجِیلِ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ فِیهِ» 3 هر کس به هر انگیزه‌ای بر اساس قانون الهی حکم نکند و یا از داوری حقّ کناره‌گیری نماید فاسق است. «مَنْ لَمْ یَحْکُمْ» ... «فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 48]

اشاره

وَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ اَلْکِتٰابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ اَلْکِتٰابِ وَ مُهَیْمِناً عَلَیْهِ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ عَمّٰا جٰاءَکَ مِنَ اَلْحَقِّ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهٰاجاً وَ لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وٰاحِدَةً وَ لٰکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مٰا آتٰاکُمْ فَاسْتَبِقُوا اَلْخَیْرٰاتِ إِلَی اَللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ (48)

و ما کتاب(قرآن)را به حقّ بر تو نازل کردیم،در حالی که کتب آسمانی پیشین را تصدیق می‌کند و حاکم و حافظ آنها است.پس به آنچه خداوند نازل کرده،میان آنان حکم کن و(با دور شدن)از حقّی که برای تو آمده،از هوا و هوس آنان پیروی مکن،ما برای هر یک از شما آیین و طریقه‌ی روشنی قرار دادیم،و اگر خداوند می‌خواست،همه‌ی شما را یک امّت قرار می‌داد(و همه یک قانون و آیین داشتید).ولی(خداوند می‌خواهد)تا شما را در آنچه به شما داده بیازماید،پس در کارهای نیک سبقت بگیرید،(و بدانید که)بازگشت همه‌ی شما به سوی خداست،پس او شما را به آنچه در آن اختلاف می‌کردید آگاه خواهد ساخت.

نکته‌ها:

« شِرْعَةً »،راهی است که به نهر آب منتهی شود.« مِنْهٰاجاً »،راه روشن است.ابن عباس می‌گوید:« شِرْعَةً »،احکامی است که در قرآن آمده،و« مِنْهٰاجاً »سنّت پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله است. ⁽¹⁾کلمه« مُهَیْمِناً »به معنای مراقب و محافظ است.

تصدیق آسمانی بودن کتاب تورات و انجیل،به معنای ابقای آنها برای همیشه نیست،بلکه به معنای همسویی و هماهنگی محتوای همه کتب آسمانی است. «مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ» اصول همه ادیان یکی،ولی«شرایع»آنها متعدّد است،مثل دریایی که نهرهای ورودی به آن متعدّد است.دین و شریعت،راهی است که ما را به حیات واقعی و انسانی می‌رساند،ولی در هر زمان تنها یک شریعت پذیرفته است.

پیام‌ها:

1 قرآن،سراسر حقّ و پیراسته از هر باطلی است. «الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ» 2 قرآن در عصر پیامبر نیز به صورت مکتوب بوده است. «الْکِتٰابَ» 3 قرآن،حافظ اصول کتاب‌های آسمانی دیگر است. «مُهَیْمِناً عَلَیْهِ» 4 می‌توان میان اهل کتاب،طبق قرآن حکم کرد. «فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ» 5 خطری که رهبران را تهدید می‌کند،پیروی از تمایلات مردم و نادیده گرفتن حقّ است. «وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ» 6 یکی از ابزار آزمایش الهی،آمدن شریعت جدید است،تا روشن شود چه کسی ایمان می‌آورد و چه کسی کفر و تعصّب می‌ورزد. «لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مِنْکُمْ شِرْعَةً» ...

«لِیَبْلُوَکُمْ»

7 انسان در طول تاریخ به راهنمایی انبیا نیازمند بوده است. «لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَ مِنْهٰاجاً»

8 به جای سرسختی‌های منفی،و پیش از آنکه فرصت را از دست بدهیم در کارهای خیر سبقت بجوییم. «فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرٰاتِ» 9 محور و هدف مسابقات،باید امور خیر و معنوی باشد. «فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرٰاتِ» 10 ایمان به معاد،عامل رفع اختلافات و سبقت در نیکی‌هاست. «فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرٰاتِ» ... «فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 49]

اشاره

وَ أَنِ اُحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ وَ اِحْذَرْهُمْ أَنْ یَفْتِنُوکَ عَنْ بَعْضِ مٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ إِلَیْکَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمٰا یُرِیدُ اَللّٰهُ أَنْ یُصِیبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ اَلنّٰاسِ لَفٰاسِقُونَ (49)

و اینکه میان آنان طبق آنچه خداوند نازل کرده حکم کن،و از هوسهای آنان پیروی مکن،و بر حذر باش از این که تو را از برخی از آنچه خداوند بر تو نازل کرده منحرف سازند.پس اگر آنان(از حکم و داوری تو) روی‌گرداندند،پس بدان که خداوند می‌خواهد آنان را به خاطر پاره‌ای از گناهانشان مجازات کند،بی شک بسیاری از مردم فاسقند.

نکته‌ها:

مراد از فتنه در «یَفْتِنُوکَ» ،توطئه‌چینی برای انحراف پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله است.

در شأن نزول آیه گفته‌اند:جمعی از دانشمندان یهود،به رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله گفتند:اگر در فلان مسأله‌ی اختلافی میان ما و دیگران،به نفع ما داوری کنی،ما ایمان می‌آوریم و در پی ما همه‌ی یهود نیز ایمان خواهند آورد.این آیه نازل شد و پیامبر را از این توطئه آگاه ساخت.

پیام‌ها:

1 داوری و قضاوت از شئون پیامبری است. «وَ أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ» 2 اساس قضاوت و حکومت،قانون خداست. «وَ أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ»

3 پیامبر اسلام علاوه بر مسلمانان،بر یهود و نصارا نیز ولایت دارد. «وَ أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ» ...

4 در مسائل مهم و حیاتی،تکرار تذکّر ضروری است.(تنها به حکم خدا داوری کن و از هوس‌های مردم پیروی مکن»در این آیه و آیه قبل تکرار شده است) 5 توجّه به خواسته‌های نفسانی مردم یکی از خطرهای بزرگ برای قاضی و حاکم است. «وَ لاٰ تَتَّبِعْ أَهْوٰاءَهُمْ» 6 هشدارهای الهی،عامل مصونیّت و عصمت انبیاست. «وَ احْذَرْهُمْ» 7 مراقب نفوذ فرهنگی دشمنان باشیم. «وَ احْذَرْهُمْ أَنْ یَفْتِنُوکَ» 8 وقتی رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله باید از توطئه‌های کفّار در بیم باشد،تکلیف دیگران روشن است. «وَ احْذَرْهُمْ أَنْ یَفْتِنُوکَ» 9 حتّی دست‌برداشتن از بعضی احکام الهی نشانه‌ی پیروی از هوسهای مردم است. «أَنْ یَفْتِنُوکَ عَنْ بَعْضِ...» 10 مخالفان هم بعضی از دستورهای الهی را می‌پسندند.خطر اعراض و تحریف در بعضی احکام است. «عَنْ بَعْضِ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ» 11 باید طبق وحی داوری کنیم،گرچه احتمال اعراض مردم را بدهیم. «وَ أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ» ... «فَإِنْ تَوَلَّوْا» 12 هدف وسیله را توجیه نمی‌کند.نباید به خاطر مسلمان شدن گروهی،از داوری و قضاوت ناروا کمک گرفت.(با توجّه به شأن نزول) 13 هشدارهای تند همچون «لاٰ تَتَّبِعْ،» «احْذَرْهُمْ،» «یَفْتِنُوکَ» ...نشان صداقت پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله در ابلاغ وحی الهی است و گر نه کسی به خودش این همه تند خطاب نمی‌کند.

14 روی‌گردانی از داوری پیامبر،عامل سقوط و سبب عذاب الهی است. «أَنْ یُصِیبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ» 15 ریشه‌ی اعراض کافران فسق است،و گر نه در آیین الهی نقصی نیست. «فَإِنْ

تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ»

... «لَفٰاسِقُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 50]

اشاره

أَ فَحُکْمَ اَلْجٰاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اَللّٰهِ حُکْماً لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ (50)

آیا آنان حکم جاهلیّت را می‌طلبند؟ برای اهل ایمان و یقین،داوری چه کسی از خدا بهتر است؟

نکته‌ها:

بهترین قانون،آن است که قانون‌گذار شرایط زیر را داشته باشد:

از تمام اسرار هستی و انسان،در حال و آینده آگاه باشد.

هیچ هدف انتفاعی نداشته باشد.

هیچ لغزش عمدی و سهوی نداشته باشد.

از هیچ قدرتی نترسد.

خیر خواه همه باشد.

این شرایط،تنها در خداوند متعال وجود دارد،لذا قرآن می‌فرماید: «مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّٰهِ حُکْماً» و هر قانون بشری که خلاف حکم خدا باشد،جاهلانه است. «أَ فَحُکْمَ الْجٰاهِلِیَّةِ» (چون این قانون‌ها غالباً بر اساس هوا و هوس،ترس،طمع،جهل،خطا و خیال و محدودیّت علمی وضع شده است)

پیام‌ها:

1 بعضی از مردم(مشرکان،اهل کتاب)خواستار داوری پیامبر بر اساس قوانین جاهلیّت بودند. «أَ فَحُکْمَ الْجٰاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ» 2 فسق و گناه،انسان را به سوی فرهنگ جاهلی سوق می‌دهد. «وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ لَفٰاسِقُونَ» ... «أَ فَحُکْمَ الْجٰاهِلِیَّةِ» 3 آنان که با داشتن احکام الهی از آن روی می‌گردانند و سراغ قوانین بشری می‌روند،در مسیر جاهلیّت گام برمی‌دارند. «فَإِنْ تَوَلَّوْا» ... «أَ فَحُکْمَ الْجٰاهِلِیَّةِ یَبْغُونَ»

4 زمان جاهلیّت،مخصوص یک دوران نیست،هر گاه که مردم از خدا جدا شوند،دوران جاهلیّت است. «أَ فَحُکْمَ الْجٰاهِلِیَّةِ» ...

5 عقل و و جدان بهترین داور و دادگاه است. «وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّٰهِ حُکْماً» 6 آنان که تنها چشم به قوانین بشری دوخته‌اند و آن را راه کمال می‌دانند،در ایمان و یقین خود شک کنند. «لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 51]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا اَلْیَهُودَ وَ اَلنَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِینَ (51)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید؟ یهودیان و مسیحیان را سرپرست و یاور نگیرید،(زیرا)بعضی از آنان یار و یاور بعض دیگرند و هر کس از شما که آنان را ولیّ خود قرار دهد پس قطعاً از آنان است.همانا خداوند،قوم ستمگر را هدایت نمی‌کند.

نکته‌ها:

ذکر یهود و نصاری در آیه،از باب نمونه است،و گر نه شکّی نیست که ولایت هیچ کافری را هم نباید پذیرفت.

از آیات دیگر قرآن استفاده می‌شود که بهره‌گیری از غذاهای غیر گوشتی اهل کتاب،یا ازدواج موقّت با آنان،یا داد و ستد و زندگی مسالمت‌آمیز با آنان جایز است.و هیچ یک از این مسائل به معنای سلطه‌پذیری آنان نیست.

پیام‌ها:

1 خداوند از بندگان مؤمنش،انتظارات خاصّی دارد. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا...»

2 تبرّی از دشمن،از شرایط ایمان است. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا...» 3 اسلام،دین سیاست است و تنها به احکام فردی نمی‌پردازد. «لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ» 4 وقتی یاری گرفتن از کفّار مورد نهی قرآن است،قطعاً در روابط و سیاست خارجی،پذیرش ولایت و سلطه اهل کتاب و کفّار ممنوع است. «لاٰ تَتَّخِذُوا» 5 ولایت کفّار و دشمنان را نپذیریم،چون آنان تنها به فکر هم مسلکان خویشند.

«بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ»

6 با وجود اختلافات شدید میان یهود و نصاری،پیوندشان به خاطر نابودی اسلام است. «بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ» 7 کفّار تنها نسبت به تعهّدات میان خودشان وفادارند،ولی نسبت به تعهّدات با مسلمانان پایبند نیستند. «لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصٰاریٰ أَوْلِیٰاءَ») ... («بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ»...

8 آن دولت‌های اسلامی که ولایت و سلطه کفّار را پذیرفته‌اند،از کفّار محسوب می‌شوند. «فَإِنَّهُ مِنْهُمْ» (دوستی با هر کس و گروه،انسان را جزو آنان می‌سازد.) 9 نه کفّار را«ولیّ»خود گردانید و نه با آنان که ولایت کفّار را پذیرفته‌اند،رابطه ولایت داشته باشید. «فَإِنَّهُ مِنْهُمْ» 10 نتیجه‌ی پذیرش ولایت کفّار،قطع ولایت خداست. «فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ» 11 تکیه بر کفّار،ظلم است. «لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ»

[سوره المائدة (5): آیات 52 تا 53]

اشاره

فَتَرَی اَلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ یَقُولُونَ نَخْشیٰ أَنْ تُصِیبَنٰا دٰائِرَةٌ فَعَسَی اَللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَیُصْبِحُوا عَلیٰ مٰا أَسَرُّوا فِی أَنْفُسِهِمْ نٰادِمِینَ (52) وَ یَقُولُ اَلَّذِینَ آمَنُوا أَ هٰؤُلاٰءِ اَلَّذِینَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَیْمٰانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خٰاسِرِینَ (53)

(با آن همه توصیه به نپذیرفتن ولایت کفّار)بیماردلان را می‌بینی که در دوستی با آنان(کافران)،سبقت می‌گیرند(و در توجیه کارشان)می‌گویند:می‌ترسیم که حادثه‌ای بد برایمان پیش آید(و ما نیازمند کمک آنان باشیم)پس امید است که خداوند،پیروزی یا امر دیگری را از جانب خود(به نفع مسلمین)پیش آورد،آن گاه آنان از آنچه در دل پنهان داشته‌اند پشیمان شوند.

و کسانی که ایمان آوردند(هنگام پیروزی مسلمین و رسوایی منافقان با تعجّب،به یکدیگر)می‌گویند:آیا اینان همان‌هایی هستند که با تأکید،به خدا قسم می‌خوردند که ما با شماییم؟ پس(چرا کارشان به اینجا کشید؟) اعمالشان نابود شد و زیانکار شدند.

نکته‌ها:

بیماردلان کسانی هستند که نسبت به حقّانیّت پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله و یا برخی از معارف دینی در شک بوده و ایمانی ضعیف دارند. ⁽¹⁾

در مورد معنای آیه،سه احتمال وجود دارد:

الف:در هنگام پیروزی مسلمین و رسوایی منافقان،مؤمنان با تعجّب می‌گویند:آیا این یهود و نصاری بودند که سوگند جدّی بر یاری کردن شما مؤمنین خوردند؟ ب:برخی از مؤمنین واقعی بعد از پیروزی به یکدیگر می‌گویند:آیا این بیماردلان بودند که با سوگند می‌گفتند ما با شما هستیم و دیدید که نبودند؟ ج:این بیماردلان که سوگند یاد کردند ما با یهود و نصاری هستیم،آیا توانستند به شما اهل کتاب کمکی کنند؟

پیام‌ها:

1 پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله شاهد تلاش‌های آشکار و شتابزده افراد سست ایمان برای پیوستن به یهود و نصاری است. «فَتَرَی الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ» 2 نمونه‌ی روشن کسانی که از هدایت الهی محرومند،بیماردلانی هستند که با سرعت برای پیوستن به کفّار تلاش می‌کنند. «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ») ... («الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» (حرف«فاء»نشانه آن است که ظالمین آیه قبل،بیماردلان این آیه هستند) 3 بیماردلان سست ایمان،با سرعت به سراغ طرح دوستی با دشمنان کافر می‌روند. «فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ» 4 افراد سست ایمان و منافق،می‌خواهند که جزو کفّار باشند. «یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ» ، نه«الیهم».

5 در برابر نص و فرمان صریح خداوند نباید اجتهاد و مصلحت‌اندیشی کرد.

«لاٰ تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ»)

... («أَوْلِیٰاءَ») ... («یَقُولُونَ نَخْشیٰ» 6 انگیزه‌ی پذیرش رابطه‌ی ذلّت‌بار با ابرقدرت‌ها،ضعف ایمان و وحشت از غیر خداست. «یَقُولُونَ نَخْشیٰ» 7 مسلمانان،به پیروزی و گسترش اسلام و افشای منافقان امیدوار باشند. «فَعَسَی اللّٰهُ أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ...» 8 عزّت سیاسی،قدرت اقتصادی و پیروزی نظامی همه از طرف خدا و در دست اوست. «أَنْ یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ» 9 با کفّار رابطه ولایت نداشته باشید،تا امدادهای غیبی خدا به سوی شما سرازیر شود. «لاٰ تَتَّخِذُوا») ... («یَأْتِیَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ» 10 پایان نفاق و وابستگی به کفّار،حبط و رسوایی و شرمندگی است. «نٰادِمِینَ» 11 هر سوگندی نشانه‌ی صداقت نیست،فریب سوگندها را نخورید.

«أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ

، «إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ» 12 وابستگی به بیگانگان،مورد ملامت مؤمنان است. «وَ یَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا أَ هٰؤُلاٰءِ») ...

(«إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ»

13 نشانه‌ی خسران انسان،از بین بردن کارهای نیک است. «حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خٰاسِرِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 54]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اَللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی اَلْکٰافِرِینَ یُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ لاٰ یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ ذٰلِکَ فَضْلُ اَللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ (54)

5\54

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هر کس از شما که از دین خود برگردد(به خدا ضرری نمی‌زند،چون)خداوند در آینده قومی را خواهد آورد که آنان را دوست دارد و آنان نیز خدا را دوست دارند.آنان نسبت به مؤمنان نرم و فروتن و در برابر کافران سرسخت و قاطعند،در راه خدا جهاد می‌کنند و از ملامت هیچ ملامت‌کننده‌ای نمی‌هراسند.این فضل خداست که به هر که بخواهد(و شایسته ببیند)می‌دهد و خداوند وسعت بخش بسیار داناست.

نکته‌ها:

در روایت است:چون این آیه نازل شد،پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله دست به شانه سلمان فارسی زد و فرمود:هموطنان تو مصداق این آیه‌اند. ⁽¹⁾

در آیات قبل،خطر سلطه کفار و منافقان مطرح بود،اینجا سخن از ارتداد است.شاید اشاره به این باشد که نفاق و دوستی و رابطه با کفّار و پذیرش سلطه آنان،به ارتداد می‌انجامد.

امام باقر علیه السلام درباره‌ی« یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ »فرمود:مراد علیّ علیه السلام و شیعیان اویند. ⁽¹⁾

در روایات شیعه و سنّی آمده است که پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله در جنگ خیبر،پس از ناکامی فرماندهان در فتح قلعه‌های دشمن فرمود:به خدا سوگند فردا پرچم را به دست کسی می‌دهم که خدا و رسول او را دوست دارند،او هم،خدا و رسول را دوست دارد و پیروزی را به ارمغان می‌آورد.آن گاه پرچم را به دست علی علیه السلام داد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 مؤمن باید به فکر عاقبت خود باشد،چه بسا مؤمنانی که مرتدّ شوند. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ» 2 رهبر روشن ضمیر،باید احتمال ارتداد و برگشت پیروان خود را بدهد. «مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ» 3 کفر یا ارتداد گروهی از مؤمنان،ضربه به راه خدا نمی‌زند. «فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ...» 4 ارتداد،ثمره‌ی نداشتن معرفت و محبّت نسبت به دین و خداست. «یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ» 5 خداوند،نیازی به ایمان ما ندارد. «فَسَوْفَ یَأْتِی اللّٰهُ» 6 در راه ایمان و شکستن سنّت‌ها و عادات جاهلی نباید از سرزنش‌ها و هوچی‌گری‌ها و تبلیغات سوء دشمن ترسی داشت و تسلیم جوّ و محیط شد.

«لاٰ یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ»

7 رفتار مسلمان،نرمش با برادران دینی و سرسختی در برابر دشمن است و هیچ یک از خشونت و نرمش،مطلق نیست. «أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ» 8 فضل خدا تنها مال و مقام نیست،محبّت خدا و جهاد در راه او و قاطعیّت در دین هم از مظاهر لطف و فضل الهی است. «ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ»

9 دوستی متقابل میان بنده و خدا،از کمالات بشر است. «یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ» 10 با نوید جایگزینی دیگران،جلو یأس و ترس را بگیرید. «مَنْ یَرْتَدَّ») ... («فَسَوْفَ یَأْتِی») ... («وَ لاٰ یَخٰافُونَ» 11 مؤمن واقعی کسی است که هم عاشق و هم محبوب خدا باشد. «یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ» 12 کسی که ایمان واقعی دارد،هرگز در برابر کافران احساس حقارت نمی‌کند.

«أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ»

13 دلی که از محبّت خدا خالی شد بیمار و وابسته به کفّار می‌شود،ولی دلی که از مهر خدا پر است هرگز وابسته نمی‌شود. «فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ») ... («یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ») ... («أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ» 14 اسلام رو به گسترش است،تنها به ریزش‌ها نگاه نکنیم به رویش‌ها نیز نگاه کنیم. «مَنْ یَرْتَدَّ») ... («یَأْتِی اللّٰهُ» 15 پرچم اسلام را در آینده کسانی بدست خواهند گرفت که عاشق خدا و مجاهد و با صلابت باشند. «یَأْتِی اللّٰهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ») ... («أَعِزَّةٍ عَلَی الْکٰافِرِینَ یُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ» 16 جنگ روانی،در مؤمنین واقعی اثری ندارد. «لاٰ یَخٰافُونَ لَوْمَةَ لاٰئِمٍ» 17 فضل خداوند،محدود نیست و به هر کس به قدر لیاقتش عالمانه عطا می‌کند.

«وَ اللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ»

18 اگر خداوند به شخصی لطفی کرد،آگاهانه است. «وٰاسِعٌ عَلِیمٌ»

[سوره المائدة (5): آیه 55]

اشاره

إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا اَلَّذِینَ یُقِیمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ اَلزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ (55)

ولیّ و سرپرست شما،تنها خداوند و پیامبرش و مؤمنانی هستند که نماز را برپا می‌دارند و در حال رکوع،زکات می‌دهند.

نکته‌ها:

در شأن نزول آیه آمده است:سائلی وارد مسجد رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله شد و از مردم درخواست کمک کرد.کسی چیزی به او نداد.حضرت علی علیه السلام در حالی که به نماز مشغول بود،در حال رکوع،انگشتر خود را به سائل بخشید.در تکریم این بخشش،این آیه نازل شد.

ماجرای فوق را ده نفر از اصحاب پیامبر مانند ابن عباس،عمّار یاسر،جابر بن عبد اللّه،ابو ذر، أَنس بن مالک،بلال و...نقل کرده‌اند و شیعه و سنّی در این شأن نزول،توافق دارند. ⁽¹⁾عمّار یاسر می‌گوید:پس از انفاق انگشتر در نماز و نزول آیه بود که رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرمود:

«من کنت مولاه فعلی مولاه». ⁽²⁾

پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله در غدیر خم،برای بیان مقام حضرت علی علیه السلام این آیه را تلاوت فرمود. ⁽³⁾و خود علی علیه السلام نیز برای حقّانیّت خویش،بارها این آیه را می‌خواند. ⁽⁴⁾ابو ذر که خود شاهد ماجرا بوده است،در مسجد الحرام برای مردم داستان فوق را نقل می‌کرد. ⁽⁵⁾

کلمه‌ی«ولی»در این آیه،به معنای دوست و یاور نیست،چون دوستی و یاری مربوط به همه مسلمانان است،نه آنان که در حال رکوع انفاق می‌کنند.

امام صادق علیه السلام فرمودند:منظور از «الَّذِینَ آمَنُوا...» ،علی علیه السلام و اولاد او،ائمّه علیهم السلام تا روز قیامت هستند.پس هر کس از اولاد او به جایگاه امامت رسید با این ویژگی مثل اوست،آنان صدقه می‌دهند در حال رکوع. ⁽⁶⁾

مرحوم فیض کاشانی در کتاب نوادر،حدیثی را نقل می‌کند که بر اساس آن سایر امامان معصوم نیز در حال نماز و رکوع به فقرا صدقه داده‌اند که این عمل با جمع بودن کلمات «یُقِیمُونَ» ، «یُؤْتُونَ» ، «رٰاکِعُونَ» سازگارتر است.

امام باقر علیه السلام فرمود:خداوند پیامبرش را دستور داد که ولایت علی علیه السلام را مطرح کند و این آیه را نازل کرد. ⁽¹⁾

بهترین معرّفی آن است که اوصاف و خصوصیّات کسی گفته شود و مخاطبان،خودشان مصداق آن را پیدا کنند.(آیه بدون نام بردن از علی علیه السلام،اوصاف و افعال او را برشمرده است) امام صادق علیه السلام فرمود:علی علیه السلام هزاران شاهد در غدیر خم داشت،ولی نتوانست حقّ خود را بگیرد،در حالی که اگر یک مسلمان دو شاهد داشته باشد،حقّ خود را می‌گیرد! ⁽²⁾ولایت فقیه در راستای ولایت امام معصوم است.در مقبوله‌ی عمر بن حنظله از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:بنگرید به آن کس که حدیث ما را روایت کند و در حلال و حرام ما نظر نماید و احکام ما را بشناسد.پس به حکومت او راضی باشید که من او را بر شما حاکم قرار دادم.«فانی قد جعلته علیکم حاکما...». ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 اسلام،هم دین ولایت است و هم دین برائت.هم جاذبه دارد و هم دافعه.

آیات قبل،از پذیرش ولایت یهود و نصاری نهی کرد،این آیه می‌فرماید:خدا و رسول و کسی را که در رکوع انگشتر داد،ولیّ خود قرار دهید. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا») ... («إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ...» 2 از اینکه به جای«اولیائکم»، «وَلِیُّکُمُ» آمده ممکن است استفاده شود که روح ولایت پیامبر و علی علیهما السلام،شعاع ولایت الهی است. «وَلِیُّکُمُ» 3 معمولاً در قرآن نماز و زکات در کنار هم مطرح شده است،ولی در این آیه،هر

دو به هم آمیخته‌اند.(دادن زکات در حال نماز) «الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ» 4 کسانی که اهل نماز و زکات نیستند،حقّ ولایت بر مردم را ندارند. «إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ»... إِنَّمٰا ،نشانه‌ی انحصار ولایت در افراد خاصّ است) 5 برای توجّه به محرومان،نماز هم مانع نیست. «یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ» (آری،فقیر نباید از جمع مسلمانان دست خالی برگردد.) 6 ولایت از آنِ کسانی است که نسبت به اقامه‌ی نماز و پرداخت زکات پایدار باشد. «یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ»... یُقِیمُونَ و یُؤْتُونَ نشانه دوام است) 7 هر گونه ولایت،حکومت و سرپرستی که از طریق خدا و رسول و امام نباشد، باطل است. «إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ»... (کلمه« إِنَّمٰا »علامت حصر است) 8 توجّه به خلق برای خدا در حال نماز،با اقامه نماز منافات ندارد. «یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ» 9 کسی که نسبت به فقرا بی‌تفاوت باشد،نباید رهبر و ولیّ شما باشد. «إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ») ... («وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ» 10 کارهای جزئی(مثل انفاق انگشتر)نماز را باطل نمی‌کند. «یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ هُمْ رٰاکِعُونَ» 11 در فرهنگ قرآن،به صدقه مستحبّی هم«زکات»گفته می‌شود. «یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ» 12 ولایت‌ها در طول یکدیگرند،نه در برابر یکدیگر.ولایت بر مسلمین،ابتدا از آنِ خداست،سپس پیامبر،آن گاه امام. «إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا...» 13 حضرت علی علیه السلام در زمان خود پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله نیز ولایت داشته است. «إِنَّمٰا وَلِیُّکُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ» (ظاهر ولایت،ولایت بالفعل است،نه ولایت بالقوّه.زیرا ولایت در آیه یک بار بکار برده شده که یا همه بالفعل است و یا همه بالقوّه می‌باشد)

[سوره المائدة (5): آیه 56]

اشاره

وَ مَنْ یَتَوَلَّ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اَللّٰهِ هُمُ اَلْغٰالِبُونَ (56)

و هر کس که خدا و پیامبرش و چنان مؤمنانی را(که در آیه قبل بیان شد) ولیّ خود بگیرد(از حزب خداست)همانا حزب خدا پیروز است.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل بیان شد که مراد از «الَّذِینَ آمَنُوا» ،حضرت علی علیه السلام و امامان معصوم علیهم السلام پس از او هستند.

اوصاف حزب اللّٰه در سوره‌ی مجادله آیه 22 چنین بیان شده است:

1 به مبدأ و معاد ایمان دارند.

2 با دشمن خدا،دوستی نمی‌کنند.

این آیه که لزوم پذیرش ولایت خدا و رسول و امامان را بیان می‌کند،می‌فهماند که مراد از «وَلِیُّکُمُ» در آیه قبل،سرپرست و حاکم است نه دوست و یاور،چون تعبیر«حزب اللّٰه»و غالب بودن آنان،اشاره به نظام قدرتمند و حکومت دارد.

« حِزْبَ »،در لغت به معنای گروه با قدرت و با صلابت است. ⁽¹⁾

چون پیروزی،بدون تشکیلات،مدیریّت،قدرت،وحدت،جرأت و...امکان ندارد،پس «حزب اللّه»برای حاکمیّت و غلبه باید این صفات را داشته باشند.

حزب اللّٰه نه تنها غالب و پیروزند،بلکه رستگار نیز هستند. «حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغٰالِبُونَ» ، «حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» ⁽²⁾در آیه‌ی 52 همین سوره خواندیم که گروهی از ترس حوادث،کفّار را ولّی خود می‌گیرند،در این آیه می‌فرماید:حزب اللّٰه غالب است یعنی وابستگان به کفّار مغلوبند،پس به سراغ آنان نروید. «فَتَرَی الَّذِینَ») ... («یُسٰارِعُونَ فِیهِمْ...» ، «وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّٰهَ») ... («هُمُ الْغٰالِبُونَ»

پیام‌ها:

1 حزب اللّٰه،تنها کسانی‌اند که ولایت خدا،پیامبر و اهل بیت علیهم السلام را پذیرفته باشند. «وَ مَنْ یَتَوَلَّ اللّٰهَ») ... («فَإِنَّ حِزْبَ اللّٰهِ» 2 غلبه‌ی نهایی با کسانی است که ولایت خدا،پیامبر و اهل بیت علیهم السلام را بپذیرند.

«وَ مَنْ یَتَوَلَّ»)

... («هُمُ الْغٰالِبُونَ» 3 چون خداوند غالب است، «وَ اللّٰهُ غٰالِبٌ عَلیٰ أَمْرِهِ» ⁽¹⁾،وابستگان به او هم غالبند. «حِزْبَ اللّٰهِ هُمُ الْغٰالِبُونَ» 4 با وعده‌های الهی،حزب اللّٰه به آینده‌ی خود مطمئن است. «هُمُ الْغٰالِبُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 57]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا اَلَّذِینَ اِتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ اَلَّذِینَ أُوتُوا اَلْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ اَلْکُفّٰارَ أَوْلِیٰاءَ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (57)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از کسانی که دین شما را به مسخره و بازی می‌گیرند،آنان که پیش از شما کتاب(آسمانی)داده شده‌اند و(نیز)کفّار را ولیّ خود نگیرید و از خدا بپرهیزید،اگر ایمان دارید.

پیام‌ها:

1 کیفر دنیویِ توهین و استهزای دین خدا و مقدّسات مذهبی،قطع رابطه است.

«لاٰ تَتَّخِذُوا»...

(در روابط با دیگران،احترام مقدّسات یک شرط ضروری است) 2 شرط ایمان،داشتن غیرت دینی و تبری از نااهلان است. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا» 3 استهزای دین،(با جنگ سرد و روانی)یکی از شیوه‌های مبارزاتی دشمنان

است. «اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً» 4 تقوای الهی ایجاب می‌کند از دشمنان نترسیم و آنان را ولیّ خود قرار ندهیم.

«لاٰ تَتَّخِذُوا»)

... («أَوْلِیٰاءَ وَ اتَّقُوا اللّٰهَ...»

[سوره المائدة (5): آیه 58]

اشاره

وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی اَلصَّلاٰةِ اِتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ (58)

و هر گاه که شما(به وسیله‌ی اذان،مردم را)به نماز فرا می‌خوانید آن را به مسخره و بازی می‌گیرند.این به خاطر آن است که آنان گروهی هستند که نمی‌اندیشند.

نکته‌ها:

در شأن نزول آیه‌ی فوق آمده است که جمعی از یهود و بعضی از نصاری،صدای مؤذّن را که می‌شنیدند و یا قیام مسلمانان را به نماز می‌دیدند،شروع به مسخره و استهزای آنان می‌کردند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 از رابطه و دوستی با کسانی که اذان(و شعائر دینی)را مسخره می‌کنند بپرهیزید. «لاٰ تَتَّخِذُوا») ... («وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ...» 2 نماز،چهره و مظهر دین است.(در آیه قبل،استهزای دین مطرح شد و در این آیه استهزای نماز،یعنی نماز سیمای دین است) «اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُواً») ... («وَ إِذٰا نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً» 3 برای نماز،باید ندا سر داد تا همه جمع شوند. «نٰادَیْتُمْ» (نماز باید علنی باشد) 4 در جامعه‌ی اسلامی،باید برای نماز،فریاد زد و تبلیغ کرد و هیچ کس نباید مانع آن گردد. «نٰادَیْتُمْ إِلَی الصَّلاٰةِ»

5 شیوه‌ی عاقلان،برخورد منطقی است ولی بی‌خردان،اهل استهزا هستند.

«ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْقِلُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 59]

اشاره

قُلْ یٰا أَهْلَ اَلْکِتٰابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَ أَنَّ أَکْثَرَکُمْ فٰاسِقُونَ (59)

بگو:ای اهل کتاب! آیا جز این بر ما خورده و عیب می‌گیرید که به خداوند و به آنچه بر ما نازل شده و به آنچه از پیش(بر پیامبران گذشته)نازل گردیده،ایمان آورده‌ایم؟ همانا بیشتر شما از مرز حقّ بیرون رفته و فاسقید.

نکته‌ها:

« تَنْقِمُونَ »از ماده«نقمت»،به معنای انکار چیزی است؛با زبان باشد یا به وسیله‌ی قهر و کیفر و برخورد. ⁽¹⁾

اهل کتاب به مضامین تورات و انجیل وفادار نماندند،لذا شایستگی آن را ندارند که کتب آسمانی به آنها انتساب داده شود. «وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ»

پیام‌ها:

1 با مخالفان هم باید جدالی نیکو داشت.استدلال آمیخته با سؤال‌های عاطفی.

«هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا»

2 دشمنی دشمنان با مؤمنان،فقط به خاطر ایمان آنهاست. «هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ» 3 ایمان مسلمانان به تمامی کتب آسمانی،از عوامل کینه و عداوت اهل کتاب با آنان است. «هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ» 4 دشمنی اهل کتاب با مسلمانان،تاریخی وبا سابقه است. «هَلْ تَنْقِمُونَ مِنّٰا»

5 در برابر سختگیری‌های دشمن،عدالت و انصاف را از کف ندهیم و همه را یکسان و فاسق مپنداریم. «أَکْثَرَکُمْ فٰاسِقُونَ» 6 انکار حقّ و آزار پیروان حقّ،فسق است. «فٰاسِقُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 60]

اشاره

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اَللّٰهِ مَنْ لَعَنَهُ اَللّٰهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ اَلْقِرَدَةَ وَ اَلْخَنٰازِیرَ وَ عَبَدَ اَلطّٰاغُوتَ أُولٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَوٰاءِ اَلسَّبِیلِ (60)

بگو:آیا شما را به بدتر از(صاحبان)این کیفر در پیشگاه خدا خبر دهم؟ کسانی که خداوند آنها را لعن و بر آنها غضب کرده و افرادی از آنان را به شکل بوزینه‌ها و خوک‌ها درآورده و طاغوت را پرستیدند(و اطاعت کردند)،جایگاه آنان نزد خداوند بدتراست و از راه راست گمراه‌ترند.

نکته‌ها:

« مَثُوبَةً »و«ثواب»در اصل به معنای رجوع و بازگشت به حالت اوّل است و به هر گونه سرنوشت یا جزا نیز گفته می‌شود،ولی غالباً در مورد پاداشهای نیک به کار می‌رود. ⁽¹⁾

آنان که دین و اسلام و نماز مسلمانان را مسخره می‌کنند و مسلمین را به خاطر ایمانشان می‌آزارند،چرا به گذشته تاریک و ننگین خود نگاه نمی‌کنند که با قهر الهی مسخ شدند و رسوا گشتند.گرچه یهودِ زمان پیامبر،به صورت خوک و میمون نبودند،ولی چون بنی اسرائیل خود را قوم واحد و دارای هویّت جمعی می‌دانستند و افتخارات گذشته را به خود نسبت می‌دادند،بیان رسوایی‌های پیشین،غرور آنان را می‌شکند.

بسیاری از مفسّران معتقدند،یهودیانی که با حیله‌های شرعی قداست روز شنبه را شکستند،به میمون تبدیل شدند و مسیحیانی که مائده آسمانی عیسی را منکر شدند،به

خوک تبدیل گشتند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 کیفرهای الهی عادلانه است و اگر گروهی به میمون و خوک تبدیل می‌شوند سزای عملکردشان است. «مَثُوبَةً» 2 اطاعت کنندگان از طاغوت،هم ردیف مسخ شدگانند. «وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنٰازِیرَ وَ عَبَدَ الطّٰاغُوتَ» 3 بیان سرنوشت شوم بدکاران تاریخ یکی از روش‌های ارشاد و تبلیغ قرآن است. «جَعَلَ مِنْهُمُ...» 4 حرمت شکن،حرمت ندارد. «أُولٰئِکَ شَرٌّ مَکٰاناً وَ أَضَلُّ...» 5 عقوبت سنگین برای انحراف سنگین است. «بِشَرٍّ مِنْ ذٰلِکَ مَثُوبَةً») ... («أَضَلُّ عَنْ سَوٰاءِ السَّبِیلِ»

[سوره المائدة (5): آیه 61]

اشاره

وَ إِذٰا جٰاؤُکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ قَدْ دَخَلُوا بِالْکُفْرِ وَ هُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَ اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا کٰانُوا یَکْتُمُونَ (61)

و هر گاه(منافقان یا بعضی از اهل کتاب)نزد شما آیند،می‌گویند:ایمان آوردیم،در حالی که آنان با کفر بر شما وارد می‌شوند و با همان کفر بیرون روند و خداوند به آنچه کتمان می‌کردند آگاه‌تر است.

پیام‌ها:

1 اظهار ایمان افراد،شما را فریب ندهد. «قٰالُوا آمَنّٰا») ... («وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ» اظهار ایمان با زبان،نشانه‌ی رسوخ ایمان در قلب نیست.

2 خداوند،از خود انسان‌ها هم به ضمیرشان آگاه‌تر است. «اللّٰهُ أَعْلَمُ»

3 کسانی که منافقانه اظهار ایمان می‌کنند،بدانند که خداوند از درون آنان آگاه است. «قٰالُوا آمَنّٰا وَ قَدْ دَخَلُوا بِالْکُفْرِ») ... («وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ...»

[سوره المائدة (5): آیه 62]

اشاره

وَ تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یُسٰارِعُونَ فِی اَلْإِثْمِ وَ اَلْعُدْوٰانِ وَ أَکْلِهِمُ اَلسُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (62)

و بسیاری از آنان(مدعیان ایمان)را می‌بینی که در گناه و ظلم و حرام‌خواری شتاب می‌کنند.به‌راستی چه زشت است آنچه انجام می‌دهند.

نکته‌ها:

در آیه‌ی گذشته،سخن از روحیّه‌ی کفر و نفاق اهل کتاب بود،در اینجا بیان فسادهای اخلاقی و اجتماعی و اقتصادی آنان است.

« اَلسُّحْتَ »در اصل به معنای جدا کردن پوست و نیز به معنای شدّت گرسنگی است،سپس به هر مال نامشروع مخصوصاً رشوه گفته شده است،زیرا این گونه اموال،صفا و طراوت و برکت را از اجتماع انسانی می‌برد.همان طور که کندن پوستِ درخت باعث پژمردگی یا خشکیدن آن می‌گردد.بنا بر این« اَلسُّحْتَ »معنای وسیعی دارد و اگر در بعضی روایات مصداق خاصّی از آن ذکر شده،دلیل اختصاص نیست. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 در انتقاد از منحرفان،باید انصاف داشت. «کَثِیراً مِنْهُمْ» (نه تمام آنها) 2 سیمای جامعه اسلامی،سبقت در خیرات است، «یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ» ⁽²⁾ولی سیمای جامعه کفر و نفاق،سبقت در فساد است. «یُسٰارِعُونَ فِی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ» 3 بدتر از فساد اخلاقی«اثم»و فساد اجتماعی«عدوان»و فساد اداری«سُحت»، عادت به فساد و سرعت در آن است. «یُسٰارِعُونَ فِی الْإِثْمِ...» (« یُسٰارِعُونَ »،دلالت

بر استمرار دارد) 4 چه بسا مدّعیان ایمان که به گناه،تجاوز و حرام‌خواری شتاب می‌کنند. «تَریٰ») ... («یُسٰارِعُونَ...» 5 بدتر از آلودگی به گناه،غرق شدن در گناه است. «فِی الْإِثْمِ» 6 با اینکه تجاوز و عدوان و حرام‌خواری از نمونه‌های اثم و گناه است،ولی نام این دو به خاطر اهمیّت و خطر و یا به خاطر شیوع در میان اهل کتاب، جداگانه آورده شده است. «یُسٰارِعُونَ فِی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوٰانِ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ»

[سوره المائدة (5): آیه 63]

اشاره

لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ اَلرَّبّٰانِیُّونَ وَ اَلْأَحْبٰارُ عَنْ قَوْلِهِمُ اَلْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ اَلسُّحْتَ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ (63)

چرا علمای نصاری و یهود آنان را از سخنان گناه آلود و خوردن مال حرام بازنمی‌دارند؟ چه بد است آنچه انجام می‌دهند.

نکته‌ها:

حضرت علی علیه السلام در اواخر خطبه«قاصعه» ⁽¹⁾می‌فرماید:خداوند اقوام پیشین را مورد لعن قرار نداد مگر بخاطر ترک امر به معروف و نهی از منکر.خداوند عوام را به خاطر ارتکاب معاصی و دانشمندان را به‌خاطر ترک نهی از منکر لعنت کرد.

منظور از« اَلرَّبّٰانِیُّونَ »علمای مسیحی و منظور از« اَلْأَحْبٰارُ »علمای یهود است.

امام حسین علیه السلام ذیل این آیه فرمود:دلیل سکوت علما و رها کردن امر به معروف و نهی از منکر،یا طمع به منافع ستمگران است و یا ترس از آنان«رغبة فیما کانوا ینالون منهم او رهبة مما یحذرون» ⁽²⁾آیه‌ی قبل درباره گناهکاران،جمله‌ی« مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ »را آورد،ولی اینجا درباره‌ی سکوت علما جمله‌ی« مٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ »را بکار می‌برد.مرحوم فیض کاشانی می‌گوید:فرق میان

« یَعْمَلُونَ »و« یَصْنَعُونَ »این است که صانع،کسی است که با تجربه و زبر دستی کارآزموده شده و کار برای او به صورت خصلت و ملکه در آمده باشد.

پیام‌ها:

1 مسئولیّت امر به معروف و نهی از منکر،در درجه اوّل متوجّه علماست.

«لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ الرَّبّٰانِیُّونَ...»

2 سکوت و بی‌تفاوتی علما،زمینه‌ی ترویج فساد است. «تَریٰ») ... («یُسٰارِعُونَ فِی الْإِثْمِ») ... («لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ...» 3 علما باید قدرت داشته باشند تا بتوانند علاوه بر موعظه و دعوت،جلوی مفاسد را بگیرند. «لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ» 4 اگر نهی از منکر،جلوی گناه را نگیرد،لا اقل جلوی سرعت آن را می‌گیرد.

«یُسٰارِعُونَ فِی الْإِثْمِ»)

... («لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ» 5 علمای اهل کتاب،حتّی به حد اقل وظیفه هم عمل نکردند.(در آیه قبل،اثم و عدوان و حرام‌خواری،به عنوان گناه آنان شمرده شد.در اینجا کلمه عدوان نیامده،شاید اشاره باشد به اینکه اگر علمای اهل کتاب،قدرت جلوگیری از عدوان را ندارند،چرا جلوی اثم و سحت را نگرفتند)؟! 6 زیبایی علم،در اظهار آن و زشتی‌اش در سکوت و کتمان است. «لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ» 7 سکوت عالم،بدتر از گناه خلافکار است. «لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَصْنَعُونَ» 8 تظاهر به گناه،کثرت گناهکار،سرعت در گناه،تنوّع در گناه و...هیچ یک دلیل بر سکوت علما نیست. «تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یُسٰارِعُونَ فِی الْإِثْمِ وَ» ، «لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ» (کلمه « تَریٰ »رمز تظاهر به گناه،کلمه« کَثِیراً »رمز جمعیّت زیاد،کلمه« یُسٰارِعُونَ »رمز سرعت در گناه و کلمه« اَلْإِثْمِ »،« اَلْعُدْوٰانِ »و« اَلسُّحْتَ »،رمز تنوع گناه است)

[سوره المائدة (5): آیه 64]

اشاره

وَ قٰالَتِ اَلْیَهُودُ یَدُ اَللّٰهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِمٰا قٰالُوا بَلْ یَدٰاهُ مَبْسُوطَتٰانِ یُنْفِقُ کَیْفَ یَشٰاءُ وَ لَیَزِیدَنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ طُغْیٰاناً وَ کُفْراً وَ أَلْقَیْنٰا بَیْنَهُمُ اَلْعَدٰاوَةَ وَ اَلْبَغْضٰاءَ إِلیٰ یَوْمِ اَلْقِیٰامَةِ کُلَّمٰا أَوْقَدُوا نٰاراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اَللّٰهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی اَلْأَرْضِ فَسٰاداً وَ اَللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ اَلْمُفْسِدِینَ (64)

و یهود گفتند:دست خدا بسته است.دستهایشان بسته باد و به سزای این گفتار،از لطف خدا دور شوند.بلکه دو دست(قدرت)خدا گشوده است، هر گونه بخواهد انفاق می‌کند و البتّه آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده،کفر و طغیان بسیاری از آنان را می‌افزاید و ما تا روز قیامت دشمنی و کینه در میانشان افکندیم.هر بار که برای جنگ،آتش افروزی کردند،خداوند آن را خاموش ساخت.آنان همواره در زمین،به فساد و تبهکاری می‌کوشند،و خداوند مفسدان را دوست نمی‌دارد.

نکته‌ها:

آیه قبل،اشاره به سخنان خلاف و نامربوط یهود «قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ» و جلوگیری نکردن علما از آنها بود، «لَوْ لاٰ یَنْهٰاهُمُ...» در این آیه نمونه‌ای بیان شده که یهود می‌گفتند:دست خدا بسته است و دیگر نمی‌تواند به ما قدرت و شوکت بدهد،آن گونه که در گذشته قدرت داشتیم.

در روایات آمده است که این آیه،عقیده‌ی یهود را نسبت به قضا و قدر و سرنوشت بیان می‌کند.چون یهود می‌پنداشتند در آغاز آفرینش دست خدا باز بود،امّا پس از آنکه همه چیز را آفرید،دست او بسته شد.

امام صادق علیه السلام در توضیح این آیه فرمود:عقیده‌ی یهود این بود که خداوند بعد از آفرینش، از تدبیر امور کناره‌گیری کرده است و چیزی را کم یا زیاد نمی‌کند.«قد فرغ من الامر فلا یزید

و لا ینقص». ⁽¹⁾

در زبان عربی کلمه‌ی« یَدُ »و در فارسی کلمه‌ی«دست»،کنایه از قدرت و نفوذ است.مثلاً می‌گوییم:فلانی در منطقه یا اداره دست دارد.دست فلانی قطع شد.دست ما به فلانی نمی‌رسد.در روایات هم آمده است که اولیای خدا دست خدایند.یعنی واسطه لطف او نسبت به مردمند.

امام باقر علیه السلام درباره‌ی« کُلَّمٰا أَوْقَدُوا نٰاراً... »فرمودند:هر گاه جبّاری بخواهد آل محمّد علیهم السلام را نابود کند،خداوند او را درهم می‌شکند. ⁽²⁾

به گفته علامه طباطبایی:هر گاه فقر،گرسنگی و قحطی پیش می‌آمد،یا آیات قرض دادن به خداوند نازل می‌شد،می‌گفتند:این قحطی و این سفارش به قرض الحسنه،نشانه‌ی بسته بودن دست خداست.

پیام‌ها:

1 رضایت به گناه دیگران،شرکت در آن است. «قٰالَتِ الْیَهُودُ» (گرچه بعضی از یهود،نسبتِ دست بسته بودن به خدا می‌دادند،ولی چون دیگران هم راضی بودند،این تفکّر انحرافی به همه نسبت داده شده است.) 2 بی‌لیاقتی و نااهلی خود را توجیه نکنیم.(شیطان،تکبّر خود را به اغوای الهی نسبت داد). «رَبِّ بِمٰا أَغْوَیْتَنِی»... ⁽³⁾،یهود هم محرومیّت‌های خود را با بخیل بودن خدا توجیه می‌کردند. «یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ» 3 پاسخِ شبهه را باید قوی‌تر از شبهه داد. «یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ» ، «یَدٰاهُ مَبْسُوطَتٰانِ» (آنان گفتند:دست خدا بسته است.آیه می‌فرماید:بلکه هر دو دست خدا باز است، یعنی کمال قدرت دارد) 4 توبیخ باید مناسب با عمل باشد. «یَدُ اللّٰهِ مَغْلُولَةٌ،غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ»

5 همان گونه که قرآن برای افراد متّقی،نور و هدایت است،برای افراد لجوج، طغیان و کفر می‌آورد. «وَ لَیَزِیدَنَّ») ... («طُغْیٰاناً وَ کُفْراً» 6 طغیان و کفر،زمینه‌ساز دشمنی و کینه است. «وَ أَلْقَیْنٰا بَیْنَهُمُ الْعَدٰاوَةَ...» 7 یهودیان،همواره فتنه می‌کنند،ولی شکست می‌خورند. «کُلَّمٰا أَوْقَدُوا نٰاراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللّٰهُ» 8 هم القای کینه و دشمنی به عنوان کیفر از جانب خداست،هم خاموش ساختن آتش جنگ از اوست. «أَلْقَیْنٰا» ، «أَطْفَأَهَا اللّٰهُ» 9 دست‌یابی به محبّت یا قهر الهی،در اثر عملکرد ماست. «وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 65]

اشاره

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ اَلْکِتٰابِ آمَنُوا وَ اِتَّقَوْا لَکَفَّرْنٰا عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأَدْخَلْنٰاهُمْ جَنّٰاتِ اَلنَّعِیمِ (65)

و اگر اهل کتاب(یهودیان و مسیحیان)ایمان آورده و تقوا پیشه می‌کردند قطعاً ما گناهانشان را می‌بخشیدیم و آنان را به باغهای پر نعمت بهشت، وارد می‌کردیم.

پیام‌ها:

1 اهل کتاب در عصر پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله مردمی بی‌ایمان و بی‌تقوی بودند. «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتٰابِ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا» 2 ایمان و تقوا،کیفر انحراف‌هاست و مسائل قبلی را محو می‌کند. «لَکَفَّرْنٰا» (در حدیث آمده است:«الاسلام یجب ما قبله» ⁽¹⁾3 ایمان منهای تقوا،کارساز نیست. «آمَنُوا وَ اتَّقَوْا» 4 برای دریافت الطاف الهی،باید ابتدا از گناهان پاک شد. «لَکَفَّرْنٰا» ، «أَدْخِلْنٰا»

5 خداوند،علاوه بر عفو،لطف هم دارد. «لَکَفَّرْنٰا» ، «أَدْخِلْنٰا»

[سوره المائدة (5): آیه 66]

اشاره

وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقٰامُوا اَلتَّوْرٰاةَ وَ اَلْإِنْجِیلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَکَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ سٰاءَ مٰا یَعْمَلُونَ (66)

و اگر آنان(یهود و نصارا)تورات و انجیل و آنچه را از سوی پروردگارشان بر آنان نازل شده،برپا می‌داشتند،از بالای سرشان (آسمان)و از زیر پاهایشان(زمین)روزی می‌خوردند.بعضی از آنان میانه‌رو هستند،ولی بسیاری از آنان آنچه انجام می‌دهند بد است.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل،نقش ایمان در سعادت معنوی و اخروی مطرح بود،در این آیه نقش آن در سعادت دنیوی و رفاه اقتصادی بیان شده است.

اگر پیروان کتب آسمانی دیگر در برابر قرآن تسلیم می‌شدند و تسلیم در مقابل قرآن را تسلیم نژاد بنی اسرائیل در برابر نژاد عرب نمی‌پنداشتند و می‌دانستند که اصول تعالیم انبیا یکی است و ایمان به آنچه پس از تورات و انجیل نازل شده،راه یافتن به کلاس بالاتر است نه باطل ساختن دستورهای پیشین،در این صورت،علاوه بر بهره‌های اخروی در قیامت،در همین دنیا نیز انواع نعمت‌ها به سویشان سرازیر می‌شد.

در آیه‌ی قبل،از عقیده‌ی یهود در مورد بسته بودن دست خدا صحبت شد،در این آیه می‌فرماید:شما به کتاب‌های آسمانی روی آورید،سپس قضاوت کنید که دست خدا بسته است یا نه.اگر عظمت شما به ذلّت تبدیل شده،به خاطر کفر و پشت کردن شما به دستورهای آسمانی است،نه به خاطر عجز و دست بسته بودن خداوند.

آیه 96 سوره‌ی اعراف نیز مشابه این آیه است: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ» و اگر ساکنان آبادی‌ها ایمان آورند و تقوا پیشه کنند،

همانا درهای برکات آسمان و زمین را بر آنها می‌گشاییم.

سؤال:آیا به پا داشتن کتب آسمانی،سبب توسعه‌ی رزق است؟ پاسخ:یا خداوند به خاطر پاداش،رزق و روزی را توسعه می‌دهد یا در خود کتب آسمانی راه‌های طبیعی توسعه‌ی رزق آمده است که اگر آنان کتاب آسمانی را بر پا دارند به آن راه‌ها دست خواهند یافت.

پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله فرمود:یهود 71 فرقه و نصاری 72 فرقه می‌شوند که تنها یک فرقه آنان بهشتی هستند،هر گاه حضرت علی علیه السلام این حدیث را از رسول اکرم صلی اللّٰه علیه و آله نقل می‌فرمود،این آیه را نیز تلاوت می‌کردند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 اهل کتاب،به همه‌ی کتب آسمانی ایمان ندارند. «وَ لَوْ أَنَّهُمْ» (کلمه« لَوْ »برای امتناع است) 2 کتب آسمانی(تحریف نشده)،قانون اساسی و محور و راهنمای همه حرکت‌هاست و مانند پرچم باید همواره برپا داشته شود. «أَقٰامُوا» 3 برای دعوت دیگران به اسلام،به اعتقادات و مقدّسات صحیح آنان لطمه نزنیم. «أَقٰامُوا التَّوْرٰاةَ...» 4 تنها تلاوت کتاب آسمانی کافی نیست،اقامه‌ی آن نیز لازم است. «أَقٰامُوا التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ» 5 همه‌ی کتب آسمانی،محترم است. «أَقٰامُوا التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ» 6 قرآن،برای همه‌ی امّت‌هاست،نه فقط مسلمانان. «مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ» 7 اسلام،به رفاه مردم نیز توجّه دارد. «لَأَکَلُوا» 8 توجّه به دستورهای دینی،زندگی مادی را هم سروسامان می‌دهد. «لَوْ أَنَّهُمْ» ، «لَأَکَلُوا...»

9 در نظام هستی،ایمان افراد،در حاصلخیزی زمین و بارش باران و رشد کشاورزی و محصولات،نقش دارد. ⁽¹⁾«أَقٰامُوا التَّوْرٰاةَ») ... («لَأَکَلُوا» 10 جامعه‌ی فاسد،انسان را مجبور به فساد نمی‌کند.در میان انبوه بدکاران، گروهی هم معتدلند. «مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ» 11 در اقامه‌ی کتب آسمانی،اعتدال لازم است،نه افراط و تفریط. «مُقْتَصِدَةٌ» 12 هیچ گاه همه‌ی افراد یک مجموعه،نژاد،منطقه و مذهب را تخطئه نکنیم.

«مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ»

13 کثرت جمعیّت،نشانه‌ی حقّانیّت نیست. «کَثِیرٌ مِنْهُمْ سٰاءَ مٰا یَعْمَلُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 67]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلرَّسُولُ بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ وَ اَللّٰهُ یَعْصِمُکَ مِنَ اَلنّٰاسِ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلْکٰافِرِینَ (67)

ای پیامبر! آنچه را از سوی پروردگارت به تو نازل شده است(در مورد ولایت و جانشینی حضرت علی)اعلام کن و اگر چنین نکنی،رسالت الهی را نرسانده‌ای و(بدان که)خداوند تو را از(شرّ)مردم(و کسانی که تحمّل شنیدن این پیام مهم را ندارند)حفظ می‌کند.همانا خداوند گروه کافران را هدایت نمی‌کند.

نکته‌ها:

این آیه به دلایلی که خواهد آمد مربوط به جانشینی حضرت علی علیه السلام و نصب او به ولایت در غدیر خم به هنگام برگشت پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله از سفر حج در سال دهم هجری است.جالب

اینکه این آیه در میان دو آیه‌ای قرار گرفته که مربوط به اقامه کتاب آسمانی است و شاید اشاره به این باشد که میان رهبر معصوم و اقامه‌ی کتاب آسمانی،پیوند محکمی برقرار است.آری،امام است که می‌تواند کتاب آسمانی را به پا دارد و این کتاب خداست که می‌تواند امام واقعی را معرّفی کند.

همه‌ی مفسّران شیعه به اتکای روایات اهل بیت علیهم السلام و نیز بعضی از مفسّران اهل سنت به عنوان یکی از مصادیق،آیه را مربوط به نصب حضرت علی علیه السلام در غدیر خم به ولایت و امامت دانسته‌اند. ⁽¹⁾جالب آنکه صاحب تفسیر المنار از مسند احمد و ترمذی و نسایی و ابن ماجه،حدیثِ«من کنت مولاه فعلی مولاه»را با سند صحیح و موثّق بیان کرده است و سپس با دو جمله به خیال خود در آن تشکیک نموده است:اوّل اینکه مراد از ولایت،دوستی است.(غافل از آنکه دوستی نیاز به بیعت گرفتن و تبریک گفتن و آن همه تشریفات در غدیر خم نداشت)دوّم آنکه اگر حضرت علی علیه السلام امام و رهبر بعد از رسول اکرم صلی اللّٰه علیه و آله بود،چرا فریاد نزد و ماجرای نصب خود را در غدیر نگفت؟!(غافل از آنکه در سراسر نهج البلاغه و کلمات حضرت علی علیه السلام ناله‌ها و فریادها مطرح است،ولی صاحب المنار گویا آن ناله‌ها و فریادها را نشنیده است. ⁽²⁾

در تمام قرآن تنها در این آیه است که پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله نسبت به کتمان پیام،تهدید شده که اگر نگویی،تمام آنچه را که در 23 سال رسالت گفته‌ای هدر می‌رود.پس باید دید چه پیام مهمی است که این گونه بیان می‌شود؟ پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله به حضرت علی علیه السلام فرمود:«لو لم ابلغ ما امرت به من ولایتک لحبط عملی» اگر آنچه درباره ولایت تو است به مردم نرسانم تمام اعمال من محو می‌شود. ⁽³⁾

در این آیه چند نکته است که جهت‌گیری محتوایی آن را روشن می‌کند:

1 سوره مائده،در اواخر عمر شریف پیامبر نازل شده است.

2 در این آیه،بجای«یا أیها النبی»،تعبیر «یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ» آمده است،که نشانه‌ی یک رسالت مهم است.

3 به جای فرمان«أبلغ»،فرمان «بَلِّغْ» آمده که نشانه‌ی ابلاغ قطعی و رسمی و مهم است.

4 پیامبر نسبت به نرساندن یک پیام مهم تهدید شده که اگر نگوید،همه‌ی زحماتش به هدر می‌رود.

5 رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله از عواقب کاری هراس دارد که خداوند او را دلداری می‌دهد که ما تو را از شر مردم نگه می‌داریم.

6 پیامبر،از جان خود نمی‌ترسد.زیرا در روزگار تنهایی که با بت‌ها مبارزه می‌کرد و در جنگ‌ها که با مشرکین درگیری نظامی داشت،از خطرها نمی‌ترسید.(در حالی که سنگباران می‌شد،و یارانش شکنجه می‌شدند،حالا در اواخر عمر و در میان این همه یار بترسد؟!) 7 در آیه،پیامی است که به لحاظ اهمیّت،با همه پیام‌های دوران نبوّت و رسالت،برابر است که اگر این پیام به مردم نرسد،گویا همه‌ی پیام‌ها محو می‌شود.

8 محتوای پیام،باید مسأله‌ای اساسی باشد،و گر نه در مسائل جزئی و فردی،این همه تهدید و دلداری لازم نیست.

9 پیام آیه،مربوط به توحید و نبوّت و معاد نیست،چون این اصول،در روزهای اوّل بعثت در مکّه بیان شده و نیازی به این همه سفارش در اواخر عمر آن حضرت ندارد.

10 پیام آیه،مربوط به نماز،روزه،حج،زکات،خمس و جهاد هم نیست،چون اینها در طول 23 سال دعوت پیامبر بیان شده و مردم نیز به آن عمل کرده‌اند و هراسی در کار نبوده است.

پس،محتوای این پیام مهم که در اواخر عمر شریف پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله نازل شده چیست؟ روایات بسیاری از شیعه و سنّی،ما را از تحیّر نجات داده و راه را نشان می‌دهد.روایات می‌گوید:آیه مربوط به هجدهم ذیحجه سال دهم هجری در سفر حجة الوداع پیامبر اسلام است،که آن حضرت در بازگشت به سوی مدینه،در مکانی به نام«غدیر خم»به امر الهی فرمان توقّف داد و همه در این منطقه جمع شدند.مکانی که هم آب و درخت داشت و در گرمای حجاز،کارساز بود و هم محلّ جدا شدن کاروان‌های زائران مکّه بود و اهل یمن،

عراق،شام،مدینه و حبشه از هم جدا می‌شدند.

در آنجا،پیامبر خدا در میان انبوه یاران،بر فراز منبری از جهاز شتران قرار گرفت و خطبه‌ای طولانی خواند.ابتدای خطبه،توحید،نبوّت و معاد بود که تازگی نداشت.سخن تازه از آنجا بود که پیامبر،خبر از رحلت خود داد و نظر مسلمانان را نسبت به خود جویا شد.همه نسبت به کرامت و عظمت و خدمت و رسالت او در حد اعلا اقرار کردند.وقتی مطمئن شد که صدایش به همه‌ی مردم،در چهار طرف می‌رسد،پیام مهم خود را نسبت به آینده بیان کرد.

و فرمود:«من کنت مولاه فعلی مولاه»هر که من مولای اویم،این علیّ مولای اوست و بدین وسیله جانشینی حضرت علی علیه السلام را برای پس از خود به صراحت اعلام داشت.امّا پس از وفاتش،وقتی حضرت زهرا علیها السلام به در خانه‌های مردم می‌رفت و می‌گفت:مگر نبودید و نشنیدید که رسول خدا در غدیر خم چه فرمود؟ می‌گفتند:ما در غدیر خم،در فاصله دوری بودیم و صدای پیامبر را نمی‌شنیدیم!! اللّٰه اکبر از کتمان،از ترس،از بی‌وفایی و از دروغ گفتن به دختر پیامبر خدا.

آری،مردم با دو شاهد،حقّ خود را می‌گیرند،ولی حضرت علی علیه السلام با وجود ده‌ها هزار شاهد،نتوانست حقّ خود را بگیرد.امان از حبّ دنیا،حسادت و کینه‌های بدر و خیبر و حنین که نسبت به حضرت علیّ علیه السلام در دل داشتند.

امام باقر علیه السلام فرمودند:«بنی الاسلام علی خمس علی الصلاة و الزکاة و الصوم و الحج و الو لآیة و لم یناد بشیء کما نودی بالو لآیة فاخذ الناس باربع و ترکوا هذه»،اسلام بر پنج چیز استوار است:بر نماز،زکات،روزه،زکات و ولایت اهل بیت و چیزی به اندازه‌ی ولایت مورد توجّه نبود،امّا مردم چهارتای آن را پذیرفتند و ولایت را ترک کردند! ⁽¹⁾امام رضا علیه السلام فرمود:بعد از نزول این آیه که خداوند ضامن حفظ رسول اکرم صلی اللّٰه علیه و آله شد، «وَ اللّٰهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّٰاسِ» پیامبر هر نوع تقیّه را از خود دور کرد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 نوع خطاب،باید با نوع هدف،هماهنگ باشد.چون هدف،رسالت و پیام رسانی است،خطاب هم «یٰا أَیُّهَا الرَّسُولُ» است.

2 انتخاب رهبر اسلامی(امام معصوم)باید از سوی خداوند باشد. «بَلِّغْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ» 3 گاهی ابلاغ پیام الهی باید در حضور مردم و مراسم عمومی و با بیعت گرفتن باشد،ابلاغ ولایت با سخن کافی نیست،بلکه باید با عمل باشد. «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ» به جای«ان لم تبلغ» 4 احکام و پیام‌های الهی،همه در یک سطح نیست.گاهی کتمان یک حقیقت،با کتمان تمام حقایق برابر است. «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ» 5 اگر رهبری صحیح نباشد،مکتب نابود و امّت گمراه می‌شود. «فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ» 6 رکن اصلی اسلام،امامت و حکومت است. «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمٰا بَلَّغْتَ رِسٰالَتَهُ» 7 انکار ولایت،نوعی کفر است. «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ» 8 عنصر زمان و مکان،دو اصل مهم در تبلیغ است.(با توجّه به اینکه این آیه در هجدهم ذی الحجّه و در محل جدا شدن کاروان‌های حج نازل شد)

[سوره المائدة (5): آیه 68]

اشاره

قُلْ یٰا أَهْلَ اَلْکِتٰابِ لَسْتُمْ عَلیٰ شَیْءٍ حَتّٰی تُقِیمُوا اَلتَّوْرٰاةَ وَ اَلْإِنْجِیلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ وَ لَیَزِیدَنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ طُغْیٰاناً وَ کُفْراً فَلاٰ تَأْسَ عَلَی اَلْقَوْمِ اَلْکٰافِرِینَ (68)

بگو:ای اهل کتاب! هیچ ارزشی ندارید مگر آنکه تورات و انجیل و آنچه را از سوی پروردگارتان نازل شده برپا دارید و همانا آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده،طغیان و کفر بسیاری از آنان را خواهد افزود،پس بر کافران(و مخالفت آنان)تأسف مخور.

نکته‌ها:

گرچه کتاب آسمانی قرآن وسیله‌ی هدایت است،ولی گروهی به خاطر روحیه‌ی لجاجت و عناد هر چه قرآن بیشتر بر آنان خوانده می‌شود،پلیدی باطنی آنان بیشتر ظاهر می‌شود.

امام باقر علیه السلام درباره« لَیَزِیدَنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ... »فرمود:آنچه موجب طغیان و کفر بسیاری می‌گردد،ولایت امیر المؤمنین حضرت علی علیه السلام است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 اهل کتاب باید به همه‌ی کتب آسمانی ایمان داشته باشند. «تُقِیمُوا التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ» 2 ادّعای ایمان کافی نیست،قیام و اقدام عملی لازم است. «حَتّٰی تُقِیمُوا» 3 قوانین آسمانی باید محور عمل باشد و بر کرسی قدرت بنشیند. «تُقِیمُوا» 4 شخصیّت و ارزش افراد،به میزان تعهّدات مذهبی آنان بستگی دارد. «لَسْتُمْ عَلیٰ شَیْءٍ حَتّٰی تُقِیمُوا» 5 در تبلیغ،ابتدا به معتقداتِ درست دیگران احترام بگذاریم،سپس راه خود را نشان دهیم. «تُقِیمُوا التَّوْرٰاةَ وَ الْإِنْجِیلَ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ...» 6 طغیان،زمینه و مقدّمه‌ی کفر است. «طُغْیٰاناً وَ کُفْراً» 7 طغیان و کفر،قابل کم و زیاد شدن است. «لَیَزِیدَنَّ...» 8 گروه کمی از اهل کتاب،در خط صحیح هستند. «لَیَزِیدَنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ» 9 غصّه خوردن برای افراد لجوج و کافران روا نیست. «لَیَزِیدَنَّ») ... («فَلاٰ تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 69]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ اَلَّذِینَ هٰادُوا وَ اَلصّٰابِئُونَ وَ اَلنَّصٰاریٰ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ (69)

همانا کسانی که ایمان آوردند و مؤمنان و یهودیان و صابئان و مسیحیان، هر کدام به خدا و روز قیامت ایمان آورده و کار شایسته انجام دهند،بیم و اندوهی بر آنان نیست.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«صابئین»که سه بار در قرآن و در کنار یهود و نصاری آمده است،به کسانی گفته می‌شود که پیرو یکی از ادیان آسمانی بوده،ولی به مرور زمان انحرافاتی در آنان پیدا شده است،از جمله اعتقاد به تأثیر ستارگان و کناره‌گیری از معاشرت با مردم و داشتن آداب مخصوصی در زندگی.

پیروان ادیان مختلف،پس از آمدن دین جدید،باید به آن ایمان آورند،و گر نه بعثت انبیای بعدی بیهوده خواهد بود.یهود و نصاری و صابئان، هر کدام مثل مسلمانان به پیامبر اسلام ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند،بیم و اندوهی نخواهند داشت.

از میان همه‌ی ادیان گذشته،نام یهود و نصاری و صابئین برده شده،چون از ادیان الهی هستند که از سایرین برای قبول دعوت حقّ سزاوارترند.

پیام‌ها:

1 از اصول مشترک همه ادیان آسمانی،ایمان به خدا و قیامت و رسالت انبیا است. «مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ...» 2 ملاک سعادت در همه ادیان آسمانی،ایمان و عمل صالح است،نه ادّعا و نام.

«مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ...»

3 ایمان از عمل جدا نیست. «آمَنَ») ... («وَ عَمِلَ»

4 آرامش واقعی،در سایه‌ی ایمان و عمل صالح است. «مَنْ آمَنَ») ... («وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 70]

اشاره

لَقَدْ أَخَذْنٰا مِیثٰاقَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمْ رُسُلاً کُلَّمٰا جٰاءَهُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُهُمْ فَرِیقاً کَذَّبُوا وَ فَرِیقاً یَقْتُلُونَ (70)

همانا ما از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم و پیامبرانی به سوی آنان فرستادیم.

(امّا)هر گاه پیامبری برایشان سخن و پیامی آورد که دلخواهشان نبود، گروهی را تکذیب کرده و گروهی را کشتند.

نکته‌ها:

شاید مراد از میثاقِ بنی اسرائیل،همان محتوای آیه‌ی قبل یعنی ایمان به خدا و معاد و عمل صالح باشد و شاید مراد پیروی از انبیایی باشد که در خود این آیه با کلمه« رُسُلاً » مطرح شده و شاید همان پیمانی باشد که در آیات 93 سوره‌ی بقره و 81 سوره آل عمران گذشت.یعنی عمل به آنچه خدا بر آنها نازل کرده بود.

در آیه‌ی قبل گفتیم که صِرف وابستگی به ادیان آسمانی برای نجات از قهر خدا کافی نیست بلکه ایمان و عمل صالح لازم است.این آیه نمونه‌ای برای آیه‌ی قبل است که بنی اسرائیل با اینکه وابسته به دین آسمانی بودند چه کارها که نکردند؟! اینکه این سوره با جمله‌ی« أَوْفُوا بِالْعُقُودِ »آغاز شده و ماجرای غدیر در آیه 67 مطرح شده و در این آیه پیمان‌شکنی و کشتن اولیای خدا و تکذیب آنان مطرح شده،می‌تواند ضمن افشاگری از حالات بنی اسرائیل،مایه‌ی عبرت و زنگ خطری برای مسلمین باشد تا پیام و پیمان غدیر خم را نادیده نگیرند.

پیام‌ها:

1 بنی اسرائیل،علاوه بر حضرت موسی،پیامبران دیگری نیز داشتند. «أَرْسَلْنٰا إِلَیْهِمْ رُسُلاً»

2 راه انبیا مطابق تمایلات نفسانی نیست. «جٰاءَهُمْ رَسُولٌ بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُهُمْ» 3 ریشه‌ی تکذیب و کشتن انبیا،هوای نفس بنی اسرائیل است. «بِمٰا لاٰ تَهْویٰ أَنْفُسُهُمْ فَرِیقاً کَذَّبُوا» 4 پیمان‌شکنی،پیامبرکشی،تکذیب و لجاجت،از صفات بنی اسرائیل است.

«فَرِیقاً کَذَّبُوا وَ فَرِیقاً یَقْتُلُونَ»

5 در جامعه‌ی فاسد،یا شخصیّت مردان خدا ترور می‌شود(تکذیب)،یا شخص آنان(قتل). «فَرِیقاً کَذَّبُوا وَ فَرِیقاً یَقْتُلُونَ» 6 انبیا در راه خدا تا پای جان پیش می‌رفتند. «فَرِیقاً یَقْتُلُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 71]

اشاره

وَ حَسِبُوا أَلاّٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَ صَمُّوا ثُمَّ تٰابَ اَللّٰهُ عَلَیْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَ صَمُّوا کَثِیرٌ مِنْهُمْ وَ اَللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ (71)

(یهودیان چون خود را برتر از مردم و اولیای خدا می‌پنداشتند)گمان کردند کیفر و آزمایشی(برایشان)نخواهد بود،پس(از دیدن حقایق)کور و(از شنیدن حقایق)کر شدند.سپس خداوند(لطف خویش را بر آنان باز گرداند و)توبه‌شان را پذیرفت.دگر بار بسیاری از آنان(از دیدن و شنیدن آیات الهی)کور و کر شدند و خداوند به آنچه می‌کنند،بیناست.

نکته‌ها:

« فِتْنَةٌ »در آیه،یا به معنای آزمون و یا به معنای عذاب است.

بنی اسرائیل می‌پنداشتند آزمایش‌ها یا قهر و عذاب الهی،مربوط به دوران حضرت موسی علیه السلام بوده و شامل آنان نمی‌شود.از این رو سرگرم زندگی مادّی،رفاه‌طلبی و بی‌تفاوتی نسبت به آیات الهی شدند.

امام صادق علیه السلام درباره‌ی«و حسبوا ان لا تکون فتنة»فرمود:مقصود زمانی است که پیامبر در بین آنان نبود،« فَعَمُوا وَ صَمُّوا »زمانی است که پیامبر از دنیا رفت،« ثُمَّ تٰابَ اللّٰهُ »زمانی

است که امیر المؤمنین علیه السلام به خلافت رسید و« ثُمَّ عَمُوا وَ صَمُّوا »تا روز قیامت است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 آزمایش الهی عمومی است،هرگز از فتنه‌ها غافل نشویم. «حَسِبُوا أَلاّٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ» 2 عقائد نباید بر اساس حدس و گمان باشد. «حَسِبُوا...» 3 برای مدّتی در خط مستقیم بودن مهم نیست،مهم حسن عاقبت است. «ثُمَّ تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَ صَمُّوا» « ثُمَّ عَمُوا »نشان آن است که بنی اسرائیل بعد از بازگشت لطف خداوند،تا مدّتی در خط صحیح بودند،ولی دوباره منحرف شدند.

4 غرور و خودبرتربینی و گمان و وهم،انسان را کور و کر و از شناخت صحیح، محروم می‌سازد. «وَ حَسِبُوا») ... («فَعَمُوا وَ صَمُّوا» 5 کسی توقّع نداشته باشد که بی‌امتحان،به جایی برسد. «حَسِبُوا أَلاّٰ تَکُونَ فِتْنَةٌ» 6 لطف الهی تا حدّی است که حتّی بدون عذرخواهی انسان،به سوی او سرازیر می‌شود. «فَعَمُوا وَ صَمُّوا ثُمَّ تٰابَ اللّٰهُ» 7 خداوند مهربان است،ولی انسان‌ها لجوج‌اند. «تٰابَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ ثُمَّ عَمُوا» 8 کثرت رهرو نشانه حقّانیّت راه نیست. «ثُمَّ عَمُوا وَ صَمُّوا کَثِیرٌ مِنْهُمْ» 9 ایمان به نظارت خداوند در زندگی انسان نقش مهمی دارد. «وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ»

[سوره المائدة (5): آیه 72]

اشاره

لَقَدْ کَفَرَ اَلَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اَللّٰهَ هُوَ اَلْمَسِیحُ اِبْنُ مَرْیَمَ وَ قٰالَ اَلْمَسِیحُ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اَللّٰهُ عَلَیْهِ اَلْجَنَّةَ وَ مَأْوٰاهُ اَلنّٰارُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ (72)

همانا کسانی که گفتند:خداوند،همان مسیح پسر مریم است،قطعاً کافر شدند.(چگونه چنین می‌گویند)در حالی که مسیح خود می‌گفت:ای

بنی اسرائیل! خدا را بپرستید که پروردگار من و شماست،یقیناً هر کس به خداوند شرک ورزد،خداوند بهشت را بر او حرام کرده و جایگاهش دوزخ است و ستمگران را هیچ یاوری نیست.

نکته‌ها:

در تفسیر مجمع البیان آمده است:فرقه‌ی یعقوبیّه از مسیحیان می‌گویند:خداوند با مسیح در ذات متّحد شد و یک چیز گشتند.

این آیه عقیده بعضی از مسیحیان را بیان می‌کند که خداوند را همان مسیح می‌دانند و آیه بعد عقیده گروه دیگری را نقل می‌کند که تثلیث را پذیرفته‌اند.لازم به ذکر است که در انجیل مرقس،(باب 12 آیه 29)عیسی علیه السلام مردم را به توحید دعوت کرده و می‌فرماید:

خدای ما خداوند واحد است.در انجیل متّیٰ نیز(باب 6 آیه 24)چنین آمده است:محال است که انسان دو آقا و دو محبوب داشته باشد.هم خدا را خدمت کند،هم دیگری را.

امام صادق علیه السلام در بیان گناهان کبیره فرمودند:بزرگ‌ترین گناهان کبیره،شرک به خداست و سپس این آیه را تلاوت فرمودند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 در برابر انحرافات بزرگ،باید قاطعیّت نشان داد. «لَقَدْ کَفَرَ» 2 عقیده به حلول خداوند در افراد حتّی در بهترین انسان‌ها،کفر است. «لَقَدْ کَفَرَ» 3 کسی که از مادر متولّد شده است،چگونه می‌تواند خدا باشد؟ «الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ» 4 درباره‌ی اولیای خدا و پاکان و نیکان،غلوّ نکنیم.خود عیسی به خداپرستی دعوت می‌کرد. «وَ قٰالَ الْمَسِیحُ...» 5 مشرک،هرگز به بهشت نمی‌رود. «فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ...» 6 آنان که حضرت عیسی را خدا می‌دانند،کافر،مشرک،ظالم و از بهشت

محرومند. «لَقَدْ کَفَرَ») ... («مَنْ یُشْرِکْ») ... («مَأْوٰاهُ النّٰارُ») ... («مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ» 7 شرک به خدا،ظلم است. «لِلظّٰالِمِینَ» 8 در قیامت شفاعت هست،ولی برای مشرکین نیست. «مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ»

[سوره المائدة (5): آیه 73]

اشاره

لَقَدْ کَفَرَ اَلَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اَللّٰهَ ثٰالِثُ ثَلاٰثَةٍ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاّٰ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا عَمّٰا یَقُولُونَ لَیَمَسَّنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (73)

همانا آنان که گفتند:خداوند،یکی از سه تاست،کافر شدند.جز خدای یکتا خدایی نیست.و اگر از آنچه می‌گویند دست برندارند،به کافران از اهل کتاب آنها قطعاً عذابی دردناک خواهد رسید.

نکته‌ها:

آیه‌ی قبل،اعتقاد انحرافی حلول خداوند در مسیح را ردّ کرد،این آیه انحراف عقیده به تثلیث را بیان می‌کند،چون هر دو شرک است و باید با آن مبارزه شود.

در عقیده به تثلیث،خدا،مسیح و روح القدس(أب و ابن و روح القدس)،هر سه خدا محسوب می‌شوند،البتّه اخیراً گروهی از دانشمندان مسیحی می‌گویند:عقیده به تثلیث، اعتبار علمی ندارد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 اسلام در برابر انحراف پیروان دیگر ادیان آسمانی،بی‌تفاوت نیست. «لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قٰالُوا...» 2 شرک و چند خدایی(تثلیث)،کفر است. «لَقَدْ کَفَرَ» 3 همه‌ی کسانی که قائل به تثلیث بوده‌اند،گرفتار عذاب الهی نخواهند شد.

«کَفَرُوا مِنْهُمْ»

(می‌توان گفت:آنها که بر عقیده به تثلیث باقی ماندند و بعد از

دعوت قرآن،به توحید بازنگشتند،در عذاب خواهند بود) 4 قبل از عذاب،هشدار لازم است. «وَ إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا» 5 پیامد کفر و شرک،عذاب است. «عَذٰابٌ أَلِیمٌ»

[سوره المائدة (5): آیه 74]

اشاره

أَ فَلاٰ یَتُوبُونَ إِلَی اَللّٰهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَهُ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (74)

آیا توبه نمی‌کنند و از او آمرزش نمی‌طلبند؟ در حالی که خداوند، آمرزنده‌ی مهربان است.

پیام‌ها:

1 از عقاید انحرافی باید توبه کرد. «أَ فَلاٰ یَتُوبُونَ» 2 منحرفان را با بیان عفو و رحمت الهی،به راه صحیح دعوت کنیم. «وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ» 3 حتّی کفر و شرک،با توبه و اعتقاد به توحید،بخشیده می‌شود. «لَقَدْ کَفَرَ») ... («وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ» 4 خداوند هم گذشته را می‌بخشد وهم مورد رحمت قرار می‌دهد. «غَفُورٌ رَحِیمٌ» 5 در کنار عذاب در آیه‌ی قبل،رحمت برای توبه کنندگان مطرح است. «إِنْ لَمْ یَنْتَهُوا») ... («عَذٰابٌ أَلِیمٌ») ... («وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ»

[سوره المائدة (5): آیه 75]

اشاره

مَا اَلْمَسِیحُ اِبْنُ مَرْیَمَ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ اَلرُّسُلُ وَ أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ کٰانٰا یَأْکُلاٰنِ اَلطَّعٰامَ اُنْظُرْ کَیْفَ نُبَیِّنُ لَهُمُ اَلْآیٰاتِ ثُمَّ اُنْظُرْ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ (75)

مسیح پسر مریم،فرستاده‌ای بیش نیست که پیش از او نیز پیامبرانی بودند و مادرش بسیار راستگو و درست کردار بود،آن دو(همچون سایر انسان‌ها)غذا می‌خوردند.(پس هیچ کدام خدا نیستند،)بنگر که چگونه آیات را برای مردم بیان می‌کنیم،پس بنگر که این مردم چگونه(از حقّ) روی‌گردان می‌شوند.

نکته‌ها:

در این آیه،خداوند سه دلیل می‌آورد که عیسی علیه السلام خدا نیست:

1 از مادر متولد شده و پسر مریم است.

2 پیامبرانی مثل او نیز بوده‌اند و او بی همتا نیست.

3 او هم مانند دیگران نیاز به غذا داشته و قدرتش را از لقمه نانی به دست می‌آورده،پس از خود قدرت ندارد تا خدا باشد.آری،آنکه نیاز به غذا دارد،نمی‌تواند خالق باشد.اینها بیان روشن و عمومی و همه فهم قرآن است.

«صدیق»کسی است که بسیار راستگو باشد و راستگویی خود را با کردار درستش ثابت کند.

در آیه‌ی دیگر،صدّیقه بودن حضرت مریم چنین بیان شده است که او کلمات الهی را تصدیق می‌کرد و از عابدان بود. «صَدَّقَتْ بِکَلِمٰاتِ رَبِّهٰا وَ کُتُبِهِ وَ کٰانَتْ مِنَ الْقٰانِتِینَ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 داشتن برخی امتیازات و امور استثنایی،دلیل بر الوهیّت نیست.حضرت آدم هم بدون پدر و مادر بود و کسی او را خدا نپنداشت. «قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ»

2 مریم،از اولیای خداست.قرآن از او تجلیل می‌کند و او را«صدّیقه» می‌شمارد. «أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ» 3 مرگ،برای همه‌ی انبیا قطعی است. «قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ» بنا بر این عیسی فناپذیر است و خدا نیست.

4 اگر عناد به میان آید،روشن‌ترین برهان‌ها و دلایل هم کارساز نخواهد بود.

«کَیْفَ نُبَیِّنُ»)

... («أَنّٰی یُؤْفَکُونَ» 5 زن می‌تواند به بالاترین درجات معنوی برسد تا آنجا که خداوند ثناگویش شود. «وَ أُمُّهُ صِدِّیقَةٌ» 6 آشنایی با تاریخ گذشته و ریشه‌یابی آن،برای آیندگان مفید است. «ثُمَّ انْظُرْ...»

[سوره المائدة (5): آیه 76]

اشاره

قُلْ أَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ مٰا لاٰ یَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً وَ اَللّٰهُ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْعَلِیمُ (76)

5\76

(ای پیامبر! به مردم)بگو:آیا غیر از خدا،چیزی را که برای شما هیچ سود و زیانی ندارد می‌پرستید؟ در حالی که خداوند همان شنوای داناست.

نکته‌ها:

در این آیه،گروهی از مسیحیان به خاطر شرک و غلوّ درباره‌ی عیسی علیه السلام مورد توبیخ خدا قرار گرفته‌اند. «قُلْ أَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ...»

پیام‌ها:

1 در بطلان راه شرک،به عقل و و جدان خود مراجعه کنید. «أَ تَعْبُدُونَ» 2 محور و ریشه پرستش،جلب منفعت و یا دفع ضرر است و غیر خداوند نمی‌تواند ضرری را دفع و منفعتی را جلب کند. «لاٰ یَمْلِکُ لَکُمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً...» 3 تنها خداوند،شنوای درخواست‌ها و آگاه به سود و زیان انسان‌هاست،نه

معبودهای دیگر. «وَ اللّٰهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ»

[سوره المائدة (5): آیه 77]

اشاره

قُلْ یٰا أَهْلَ اَلْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ اَلْحَقِّ وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَوٰاءِ اَلسَّبِیلِ (77)

(ای پیامبر!)بگو:ای اهل کتاب! در دین خود به ناحقّ غلوّ نکنید و از هوسهای گروهی که پیش از این گمراه شدند و بسیاری را گمراه کردند و (اکنون نیز)از راه حقّ منحرفند،پیروی نکنید.

نکته‌ها:

شاید بتوان از این آیه استفاده کرد که خدا دانستن مسیح،نوعی غلوّ برگرفته از افکار شرک آلود جمعیّت‌های قبلی است.چنان که در آیه 30 سوره‌ی توبه می‌خوانیم: «وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ» یهود گفتند:عزیر فرزند خداست و نصاری گفتند:مسیح فرزند خداست،این غلوّ و سخنان بی‌اساس،شبیه سخنان کفّار پیشین است.

پیام‌ها:

1 در همه‌ی ادیان،باید مرزهای فکری و عقیدتی حفظ شود و درباره شخصیّت‌ها غلوّ ممنوع است. «یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لاٰ تَغْلُوا» 2 غلوّ درباره رهبران الهی،غلوّ در دین است.(با توجّه به آیات قبل که مسیح را خدا می‌دانستند) «لاٰ تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ» 3 اگر در دین خدا و نسبت به اولیای الهی غلوّ ممنوع است،درباره دیگران هم مبالغه روا نیست. «لاٰ تَغْلُوا») ... («غَیْرَ الْحَقِّ» 4 تقلید کورکورانه ممنوع است. «وَ لاٰ تَتَّبِعُوا أَهْوٰاءَ قَوْمٍ»

5 غلوّ،تنها درباره عیسی علیه السلام نبود.بعضی از یهود هم درباره«عُزَیر»غلوّ کرده، او را پسر خدا می‌دانستند. «ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ» 6 علوم و هنرهای باستانی ارزش دارد،ولی افکار و عقاید کهن نیاکان که بر اساس هوس‌هاست و پایه‌ای ندارد،بی ارزش است و نباید پیروی نمود.

«وَ لاٰ تَتَّبِعُوا»)

... («.ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ» 7 گمراهی مراحلی دارد:ابتدا انسان خود گمراه می‌شود، «ضَلُّوا» سپس دیگران را گمراه می‌کند، «أَضَلُّوا» کم کم از هدایت به حقّ برای همیشه باز می‌ماند.

«ضَلُّوا»)

... («أَضَلُّوا») ... («ضَلُّوا»

[سوره المائدة (5): آیه 78]

اشاره

لُعِنَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ عِیسَی اِبْنِ مَرْیَمَ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ (78)

کسانی از بنی اسرائیل که کافر شدند،به زبان داود و عیسی پسر مریم لعنت شدند.این(لعن و نفرین،)بدان سبب بود که آنان عصیان کرده و از فرمان خدا تجاوز می‌کردند.

نکته‌ها:

حضرت داود علیه السلام،بنی اسرائیل را به خاطر تخلّف از حکم تعطیلی روزهای شنبه لعنت کرد.

و حضرت عیسی علیه السلام بدان جهت که بنی اسرائیل پس از خوردن مائده‌ی آسمانی که با دعای آن حضرت و برای اطمینان قلبی آنها نازل شده بود،باز کفر ورزیدند،آنان را لعنت کرد. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام فرمود:نفرین حضرت داود،آنان را خوک و نفرین حضرت عیسی،آنان را میمون کرد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 گروهی از بنی اسرائیل،مورد لعن پیامبران خود قرار گرفتند. «لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا» 2 عصیان و تجاوز،انسان را به کفر می‌کشاند. «کَفَرُوا») ... («بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ» 3 انبیا،همیشه شفیع نیستند،گاهی هم نفرین می‌کنند. «لُعِنَ») ... («عَلیٰ لِسٰانِ دٰاوُدَ وَ...» 4 گناه و تجاوز،لعنت پیامبران را به دنبال دارد. «لُعِنَ») ... («بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ» 5 تجاوز و قانون‌شکنی،شیوه‌ی بنی اسرائیل است. «کٰانُوا یَعْتَدُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 79]

اشاره

کٰانُوا لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ (79)

آنان یکدیگر را از کارهای زشتی که انجام می‌دادند باز نمی‌داشتند(و نهی از منکر نمی‌کردند).به راستی چه بد است آنچه انجام می‌دادند.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:این دسته از بنی اسرائیل که خداوند از آنها در این آیه مذمّت کرده است،کسانی بودند که در جلسات گناه وارد نمی‌شدند،لیکن در برخورد با گنهکاران با لبخند و انس برخورد می‌کردند. ⁽¹⁾

در روایت دیگری از حضرت علی علیه السلام چنین آمده است:چون بنی اسرائیل از ظالمان،منکر را می‌دیدند ولی به جهت منافعی که از آنان می‌بردند،نهی از منکر نمی‌کردند،(تا منافعشان به خطر نیافتد و یا خطری متوجّه آنان نشود،)خداوند از آنان به بدی یاد کرده است. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 کسی که نسبت به فساد،بی تفاوت باشد،ملعون انبیاست. «لُعِنَ») ... («لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ» 2 نهی از منکر،مخصوص دین اسلام نیست. «کٰانُوا لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ» 3 نهی از منکر،یک وظیفه‌ی همگانی و عمومی است. «لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ»

4 در جامعه‌ی بنی اسرائیل و یهود،فساد رواج داشته است. «مُنکَرٍ فَعَلُوهُ» 5 ترک امر به معروف،زمینه‌ساز کفر است. «لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا») ... («کٰانُوا لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ...»

[سوره المائدة (5): آیه 80]

اشاره

تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَبِئْسَ مٰا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اَللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ فِی اَلْعَذٰابِ هُمْ خٰالِدُونَ (80)

بسیاری از آنان(بنی اسرائیل)را می‌بینی که با کافران دوستی می‌ورزند،(و آنان را سرپرست خود می‌گیرند.)چه اعمال بدی از پیش فرستادند(که در نتیجه،) خداوند بر آنان خشم نموده و در عذاب،همانان جاوید خواهند بود.

نکته‌ها:

در این آیه،دلیل دیگر نفرین شدن بنی اسرائیل بیان شده است که آنان با کافران،طرح دوستی دائمی و آشکارا داشتند.(کلمه‌ی« تَریٰ »نشانگر آشکار بودن و کلمه‌ی« یَتَوَلَّوْنَ » نشانگر دائمی بودن آن است) امام باقر علیه السلام در توضیح این آیه فرمود:این دسته کسانی بودند که:«یتولون الملوک الجبارین و یزینون لهم اهواءهم لیصیبوا من دنیاهم»جبّاران را دوست داشتند و اعمال هوس‌آلود آنان را در نظرشان زیبا جلوه می‌دادند تا از دنیایشان بهره گیرند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 دوستی با کفّار،عامل خشم و غضب الهی است. «یَتَوَلَّوْنَ الَّذِینَ کَفَرُوا») ... («سَخِطَ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ» 2 اهل کتاب،سلطه و دوستی کافران را می‌پذیرفتند،ولی با مسلمانان کنار نمی‌آمدند. «یَتَوَلَّوْنَ الَّذِینَ کَفَرُوا» 3 خداوند حتّی برای اهل کتاب استقلال می‌خواهد و وابستگی و ولایت پذیری

از مشرکین را مورد مذمّت قرار می‌دهد. «تَریٰ کَثِیراً مِنْهُمْ یَتَوَلَّوْنَ» 4 یکی از منکرات مهمّی که در بنی اسرائیل از آن نهی نمی‌شد،رابطه‌ی ولایی با کفّار(و مشرکان مکّه)بود. «لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ») ... («تَریٰ» 5 هر گناه،مقدّمه‌ی انجام گناهان بزرگتر می‌شود.(در آیات قبل سه گناه «عَصَوْا») ... («یَعْتَدُونَ») ... («لاٰ یَتَنٰاهَوْنَ» مطرح شد و اینها مقدّمه قبول سلطه‌ی کفّار می‌شود. «تَریٰ») ... («یَتَوَلَّوْنَ»

[سوره المائدة (5): آیه 81]

اشاره

وَ لَوْ کٰانُوا یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ اَلنَّبِیِّ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مَا اِتَّخَذُوهُمْ أَوْلِیٰاءَ وَ لٰکِنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ (81)

و اگر به خداوند و پیامبر و آنچه بر او نازل شده ایمان می‌آوردند،هرگز آنان(کافران)را(سرپرست و)دوست خود نمی‌گرفتند،ولی بسیاری از آنان فاسقند.

نکته‌ها:

در معنای این آیه،چند احتمال داده‌اند،از جمله:

الف:اگر یهود مسلمان می‌شدند،کفّار را ولیّ خود قرار نمی‌دادند. ⁽¹⁾

ب:اگر یهود،به موسی علیه السلام و تورات ایمان داشتند،هرگز مشرکان را ولیّ خود نمی‌گرفتند. ⁽²⁾

ج:اگر کفّار و مشرکان مسلمان می‌شدند،یهود آنان را دوست خود انتخاب نمی‌کرد. ⁽³⁾

ظاهر آیه با توجّه به آیات قبل،احتمال اوّل را تقویت می‌کند.

پیام‌ها:

1 ایمان آوردن اهل کتاب،چنان بعید است که به یک آرزو می‌ماند. «وَ لَوْ کٰانُوا یُؤْمِنُونَ...» (کلمه‌ی« لَوْ »،در موردی به کار می‌رود که کار نشدنی باشد،مانند

پیر مردی که بگوید:اگر جوان می‌شدم!) 2 کسی که به خدا و پیامبر ایمان قلبی داشته باشد،حاضر نیست ولایت غیر الهی را بپذیرد. «لَوْ کٰانُوا یُؤْمِنُونَ») ... («مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِیٰاءَ» (راه رسیدن به استقلال واقعی و رهایی از سلطه‌ی کفّار،ایمان است) 3 فسق و بی‌ایمانی،سبب پذیرش سلطه‌ی کفّار است. «لَوْ کٰانُوا یُؤْمِنُونَ») ... («مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِیٰاءَ» 4 ایمان،با ولایت کفار سازگار نیست.سلطه‌پذیر سازشکار،بی‌دین و فاسق است. «لَوْ کٰانُوا یُؤْمِنُونَ») ... («وَ لٰکِنَّ کَثِیراً مِنْهُمْ فٰاسِقُونَ» 5 فسق،با ایمان در تعارض است. «لَوْ کٰانُوا یُؤْمِنُونَ») ... («وَ لٰکِنَّ») ... («فٰاسِقُونَ»

جزء«7»

[سوره المائدة (5): آیه 82]

اشاره

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ اَلنّٰاسِ عَدٰاوَةً لِلَّذِینَ آمَنُوا اَلْیَهُودَ وَ اَلَّذِینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِینَ آمَنُوا اَلَّذِینَ قٰالُوا إِنّٰا نَصٰاریٰ ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ (82)

قطعاً سرسخت‌ترین مردم را در دشمنی نسبت به اهل ایمان،یهودیان و مشرکان خواهی یافت،و نزدیک‌ترینشان را از نظر دوستی با مؤمنان، کسانی خواهی یافت که می‌گویند:ما نصرانی هستیم.این(دوستی)به آن جهت است که برخی از آنان کشیشان و راهبانند و آنان تکبّر نمی‌ورزند.

نکته‌ها:

«قسیس»،به معنای کشیش است و به عالمان دینی که عهده‌دار ریاست مذهبی مسیحیان هستند،گفته می‌شود.و« رُهْبٰاناً »به معنی تَرسا به عابدان مسیحی گفته می‌شود.

شأن نزول این آیه تا آیه‌ی 85،خوشرفتاری نجاشی،پادشاه حبشه و مسیحیان آن کشور را با مسلمانان مهاجری گفته‌اند که به ریاست جعفر بن ابی طالب علیهما السلام در سال پنجم بعثت از مکّه به آن دیار هجرت کردند و در حمایت نجاشی،از تعرّض مشرکان و فرستادگانشان به حبشه مصون ماندند.در همان حال که یهودیان مدینه با دیدن معجزات و اخلاق والای پیامبر،ایمان نمی‌آوردند و در توطئه‌ها علیه مسلمانان شرکت می‌کردند،پیمان می‌شکستند و فتنه بر می‌انگیختند،روحانیون مسیحی در حبشه،با شنیدن آیات سوره‌ی مریم،گریستند و از مسلمانان جانبداری کردند. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام پس از تلاوت این آیه فرمود:«اولئک کانوا قوما بین عیسی و محمد و ینتظرون محمد صلی الله علیه و آله»این علمای مسیحی و راهبان گروهی بودند که در زمانی میان حضرت عیسی علیه السلام و حضرت محمّد صلی اللّٰه علیه و آله زندگی می‌کردند و منتظر آمدن پیامبر اسلام بودند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 دشمنی یهود با مسلمانان،تاریخی و ریشه‌دار است. «لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً») ... («الْیَهُودَ» 2 با دشمنان اسلام و غیر مسلمانان،باید با هر یک برخوردی مناسب با رفتار خودشان شود. «أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً») ... («أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً» 3 دوستان و دشمنان خود را همراه با تحلیل صحیح و عوامل روحی و اجتماعی آنان بشناسیم. «أَشَدَّ النّٰاسِ عَدٰاوَةً») ... («أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً...» 4 زمینه‌های رشد در جامعه،سه چیز است:دانشمند بودن،خداترسی و نداشتن روحیّه‌ی استکباری. «قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ» 5 عالمان دینی و عابدان خداترس در اصلاح عقائد و اخلاق جامعه،نقش مؤثر دارند. «ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ» 6 اگر علم و عبادت و اخلاق به هم پیوند خورد انسان حق‌گرا می‌شود و تعصب را کنار می‌گذارد. «ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ» 7 اسلام تعصّب نابجا ندارد و از علمای سایر ادیان که خدا ترس و با انصاف باشند،منصفانه تمجید می‌کند. «ذٰلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبٰاناً وَ أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ» 8 تبلیغ اسلام در بین مسیحیان مؤثّرتر است. «أَنَّهُمْ لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ» (با آنکه مسیحیان،عقیده‌ی انحرافی«تثلیث»دارند،ولی به خاطر روحیه سالم‌تر، آمادگی بیشتری برای حقّ پذیری دارند.)

[سوره المائدة (5): آیه 83]

اشاره

وَ إِذٰا سَمِعُوا مٰا أُنْزِلَ إِلَی اَلرَّسُولِ تَریٰ أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ اَلدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ اَلْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا مَعَ اَلشّٰاهِدِینَ (83)

و(آن مسیحیان)هر گاه آیاتی را که بر پیامبر نازل شده می‌شنوند، می‌بینی که چشمانشان از اینکه حقّ را شناخته‌اند از اشک لبریز می‌شود و می‌گویند:پروردگارا! ما ایمان آوردیم،پس نام ما را در زمره‌ی گواهی‌دهندگان(به حقّ)بنویس.

نکته‌ها:

نمونه‌ی اشک شوق مسیحیان،یکی هنگامی بود که جعفر بن ابی طالب علیهما السلام آیات سوره‌ی «مریم»را در حبشه برای نجاشی خواند،یکی هم آن گاه که جمعی از مسیحیان همراه جعفر، به مدینه آمدند و آیات سوره‌ی«یس»را شنیدند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 نشان افراد دل آماده و متواضع آن است که به مجرد شنیدن حقّ،منقلب می‌شوند.(ولی نااهلان،با دیدن حقّ هم تکان نمی‌خورند.) «لاٰ یَسْتَکْبِرُونَ وَ إِذٰا سَمِعُوا») ... («تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ») ... («یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا» 2 اشک،اگر همراه معرفت باشد،نشانه‌ی کمال است. «تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمّٰا عَرَفُوا» 3 روح و فطرت انسان،شیفته‌ی حقیقت است و چون به معشوق رسید،اشک شوق می‌ریزد. «تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ» 4 ایمان و اقرار باید بر اساس شناخت باشد. «مِمّٰا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا...» 5 در دعا،از کلمه‌ی مقدّس«ربّنا»استمداد کنیم. «رَبَّنٰا آمَنّٰا...» 6 شناخت و معرفت،اشک و اعتراف به نواقص خود،نشانه‌ی رشد و تربیت

معنوی است. «عَرَفُوا») ... («یَقُولُونَ رَبَّنٰا آمَنّٰا» 7 دعا،در کنار اقرار و ایمان اثر دارد. «آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا» 8 ایمان موقّت کارساز نیست،باید دائمی،تثبیت شده و با حسن عاقبت همراه گردد. «آمَنّٰا فَاکْتُبْنٰا» 9 ره صد ساله را یک شبه رفتن،ارزش است.شنیدن «سَمِعُوا» ،شناختن «عَرَفُوا» ، اقرار کردن «آمَنّٰا» ،ملحق شدن. «مَعَ الشّٰاهِدِینَ» 10 اهل ایمان باید برای رسیدن به مراحل بالاتر دعا کنند.(ابتدا ایمان،سپس مرحله‌ی بالاتر که شهود است. «فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ»

[سوره المائدة (5): آیات 84 تا 86]

اشاره

وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ اَلْحَقِّ وَ نَطْمَعُ أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ اَلْقَوْمِ اَلصّٰالِحِینَ (84) فَأَثٰابَهُمُ اَللّٰهُ بِمٰا قٰالُوا جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ اَلْمُحْسِنِینَ (85) وَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلْجَحِیمِ (86)

و(می‌گویند:)چرا به خداوند و حقّی که(از سوی او)برای ما آمده ایمان نیاوریم؟ در حالی که امید داریم پروردگارمان ما را همراه صالحان وارد (بهشت)سازد.

پس خداوند به پاس این سخن(و گواهی‌شان)به ایشان باغهایی که از پای (درختانش)نهرها جاری است پاداش داد،همواره در آن ماندگارند و این است پاداش نیکوکاران.

و کسانی که کافر شدند و آیات ما را تکذیب کردند،آنان اهل دوزخند.

نکته‌ها:

کسانی که پس از فهمیدن حقّ،شجاعانه و صریح وبا صداقت به آن اقرار کنند و از جوّ وهم کیشان نهراسند،از بهترین نیکوکارانند.چون هم به خود نیکی کرده و خویشتن را از عذاب دوزخ رهانده‌اند،هم با اقرارشان،راه را برای دیگران گشوده‌اند.

پیام‌ها:

1 بعد از شناخت حقّ، «مِمّٰا عَرَفُوا» هیچ عذری برای ردّ آن نیست. «وَ مٰا لَنٰا...» 2 هم نشینی با صالحان،آرمانی مقدّس است. «مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ» 3 نشانه‌ی آرزوی صحیح،ایمان و اقدام عملی است. «وَ مٰا لَنٰا لاٰ نُؤْمِنُ») ... («وَ نَطْمَعُ» 4 ایمان به خداوند،از ایمان به وحی جدا نیست. «نُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْحَقِّ» 5 پاداش ایمان،بهشت است. «أَنْ یُدْخِلَنٰا رَبُّنٰا مَعَ الْقَوْمِ الصّٰالِحِینَ» (بنا بر اینکه مفعول محذوف در« یُدْخِلَنٰا »کلمه«الجنة»باشد) 6 یکی از راه‌های کمال،بازگشت به و جدان خویش و سؤال از خود است. «وَ مٰا لَنٰا») ... («فَأَثٰابَهُمُ اللّٰهُ بِمٰا قٰالُوا» در آیه دیگر می‌خوانیم: «وَ مٰا لِیَ لاٰ أَعْبُدُ الَّذِی فَطَرَنِی»... ⁽¹⁾

7 اقرار زبانی به توحید،رسالت پیامبر و حقّانیّت قرآن،امری ضروری است.

«فَأَثٰابَهُمُ اللّٰهُ بِمٰا قٰالُوا...»

[سوره المائدة (5): آیه 87]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحَرِّمُوا طَیِّبٰاتِ مٰا أَحَلَّ اَللّٰهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَعْتَدُوا إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ اَلْمُعْتَدِینَ (87)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! چیزهای پاکیزه‌ای را که خدا برای شما حلال کرده است،بر خود حرام نکنید و از حد نگذرید که خداوند تجاوزگران را دوست نمی‌دارد.

نکته‌ها:

روزی رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله از قیامت و صحنه‌های محشر سخن می‌گفت.مردم چنان منقلب شده و گریستند که بعضی تصمیم گرفتند دیگر غذای خوب نخورند و آسایش را بر خود حرام سازند،روزه بگیرند،همسران خود را ترک کنند،شبها کمتر بخوابند و بر این تصمیم،سوگند خوردند.پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله که مطلع شد،مردم را در مسجد جمع کرد و فرمود:من غذا می‌خورم، شبها می‌خوابم و همسرانم را رها نمی‌کنم.دین ما آیین انزوا و رهبانیّت نیست،رهبانیّت امّت من جهاد است،هر کس بر خلاف روش من برود مسلمان نیست. ⁽¹⁾

برخی گفتند:نسبت به سوگندهایی که خوردیم چه کنیم؟ آیات بعدی نازل شد.

حرام دانستن حلال‌ها یا همراه با اعتقاد به حرمت است که بدعت و حرام می‌باشد و یا بدون عقیده به حرمت است که تنها خود بهره نمی‌گیرد که باز هم مورد نهی است.

مسلمان،تسلیم فرمان الهی است،نه حلال‌ها را از پیش خود حرام می‌سازد،نه نسبت به حرام‌ها چنین است.

پیام‌ها:

1 اهل ایمان باید از چیزهای پاکیزه و طیّبات استفاده کنند. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» به جای«یا ایها الناس» 2 ایمان،با تغییر و دست بردن در احکام الهی سازگار نیست. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُحَرِّمُوا...» 3 اسلام،آیین فطرت است و فطرت کشی ممنوع است. «لاٰ تُحَرِّمُوا طَیِّبٰاتِ» (کلمه‌ی«طیب»در جایی بکار می‌رود که مطابق طبع و فطرت انسان باشد) 4 خوردنی‌ها،پوشیدنی‌ها و لذایذ حلال،برای انسان آفریده شده است. «لَکُمْ» 5 ایمان،با افراط و تفریط سازگار نیست. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا») ... («لاٰ تَعْتَدُوا...»

6 در مکتب اسلام،انزوا،رهبانیّت،افراط و تفریط ممنوع است. «لاٰ تُحَرِّمُوا طَیِّبٰاتِ») ... («وَ لاٰ تَعْتَدُوا» 7 محروم‌کردن خود از طیّبات،یک تعدّی و تجاوز است. «لاٰ تَعْتَدُوا» 8 در بهره‌گیری از حلال‌ها،اسراف و زیاده روی نکنیم. «لاٰ تَعْتَدُوا» 9 افراط و تفریط،سبب محروم شدن از محبّت خداست. «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 88]

اشاره

وَ کُلُوا مِمّٰا رَزَقَکُمُ اَللّٰهُ حَلاٰلاً طَیِّباً وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ اَلَّذِی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ (88)

و از آنچه خداوند،روزی حلال و پاکیزه به شما بخشیده بخورید،و از خدایی که به او ایمان دارید،پروا کنید.

نکته‌ها:

معمولاً فرمان« کُلُوا »در قرآن،همراه با دستور دیگری آمده است،مانند:

«کُلُوا») ... («وَ اشْکُرُوا» ⁽¹⁾بخورید و شکر کنید.

«کُلُوا») ... («وَ لاٰ تَطْغَوْا» ⁽²⁾بخورید و طغیان نکنید.

«کُلُوا») ... («وَ اعْمَلُوا» ⁽³⁾بخورید و کار شایسته انجام دهید.

«فَکُلُوا») ... («وَ أَطْعِمُوا» ⁽⁴⁾بخورید و بخورانید.

«کُلُوا») ... («وَ لاٰ تُسْرِفُوا» ⁽⁵⁾بخورید و اسراف نکنید.

«کُلُوا») ... («وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّیْطٰانِ» ⁽⁶⁾بخورید و دنباله‌رو شیطان مباشید.

در حدیث آمده است:خداوند،رزق مردم را از حلال معین کرده است.هر کس که به حرام روی آورد،از سهم حلال او کم خواهد شد. ⁽⁷⁾

پیام‌ها:

1 بهره‌گیری از امکانات مادی حلال با ایمان منافات ندارد. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا») ... («وَ کُلُوا» کسانی که تقوا را رها کردن مادّیات می‌دانند در توهّم به سر می‌برند.

2 در مسائل تغذیه دقّت کنیم. «حَلاٰلاً،طَیِّباً،وَ اتَّقُوا» (هم شیوه‌ی کسب،حلال باشد و هم شیوه‌ی مصرف آن) 3 رزق همه به دست اوست،پس عجله و حرص و حرام‌خواری نداشته باشیم.

«رَزَقَکُمُ اللّٰهُ حَلاٰلاً طَیِّباً»

4 تقوا،لازمه‌ی ایمان است. «وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 89]

اشاره

لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اَللّٰهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمٰانِکُمْ وَ لٰکِنْ یُؤٰاخِذُکُمْ بِمٰا عَقَّدْتُمُ اَلْأَیْمٰانَ فَکَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَةِ مَسٰاکِینَ مِنْ أَوْسَطِ مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ کَفّٰارَةُ أَیْمٰانِکُمْ إِذٰا حَلَفْتُمْ وَ اِحْفَظُوا أَیْمٰانَکُمْ کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اَللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (89)

خداوند،شما را به خاطر سوگندهای لغو و بیهوده بازخواست نمی‌کند،لیکن برای شکستن سوگندهایی که(از روی اراده)بسته‌اید،مؤاخذه می‌کند،پس کفاره آن (شکستن سوگند)طعام دادن به ده بینواست،از نوع متوسط آنچه به خانوادۀ خود می‌خورانید،یا پوشاندن ده فقیر است،یا آزاد کردن برده‌ای.پس کسی که (غذا و لباس برای ده فقیر نداشت و برده‌ای)نیافت،سه روز روزه بگیرد.این کفاره‌ی سوگندهای شماست،هر گاه که سوگند خوردید،(و آن را شکستید)و سوگندهایتان را مراقبت کنید،این گونه خداوند آیات خود را برای شما بیان می‌کند،تا او را شکر کنید.

نکته‌ها:

سوگندهای لغو،آنهاست که بدون قصد و توجّه یا بی‌هدف و از روی عادت یا در حال هیجان و غضب،یا بر پایه‌ی مطالب نادرست،یا برای انجام کارهای خلاف باشد.اینها کفّاره ندارد.ولی سوگند از روی قصد و برای کار مفید،الزام‌آور است و باید طبق آن عمل کرد، و گر نه کفاره دارد.

امام صادق علیه السلام در تفسیر واژه« بِاللَّغْوِ »در سوگند فرمود:گفتن«لا و الله»و«بلی و الله»بدون آنکه قصد جدّی داشته باشد،سوگند لغو است. ⁽¹⁾

کلمه‌ی« أَوْسَطِ »را برخی به بهترین نوع غذا تفسیر کرده‌اند.نظیر آیه‌ی سوره‌ی قلم که «قٰالَ أَوْسَطُهُمْ» یعنی بهترین و برترینشان چنین گفت.

لباس پوشاندن به محرومان که در کفّاره‌ی قسم است،شامل هر نوع پوشش زمستانی، تابستانی،زنانه و مردانه می‌شود.

یک آئین جهانی و همیشگی باید مقرّرات و مجازاتش قابل توسعه باشد،مثل آزادکردن برده،یا اطعام فقیر،یا پوشاندن بینوا که هر زمان برای هر فردی در هر جا قابل عمل است.

امام صادق علیه السلام فرمود:بعضی بیش از ده سیر غذا می‌خورند و بعضی کمتر از ده سیر بنا بر این حد وسط برای مقدار یک غذا را ده سیر(یک مُد)حساب کنید. ⁽²⁾

امام کاظم علیه السلام در توضیح آیه فوق فرمود:کسی که بیش از قوت عیال خود ندارد مصداق جمله «لَمْ یَجِدْ» است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 برداشتن جریمه از سوگندهای بی‌هدف،یک تفضّل و لطف الهی است.

«لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ...»

(ما نیز برای جسارت‌های مردم که در حال عصبانیّت

به ما می‌کنند حسابی باز نکنیم) 2 اسلام،دین آسان است و برای سوگندهای غیر جدّی کفّاره قرار نداده است.

«لاٰ یُؤٰاخِذُکُمُ...»

(ملاک در گفته‌ها و کردارها قصد و نیّت است) 3 در اسلام،جریمه‌ی مالی هم وجود دارد. «إِطْعٰامُ») ... («أَوْ کِسْوَتُهُمْ...» 4 قوانین اسلام در مسیر فقرزدایی است و احکام فردی اسلام با مصالح جامعه هماهنگ است.(اطعام یا پوشاندن یا برده آزاد کردن) «فَکَفّٰارَتُهُ إِطْعٰامُ عَشَرَةِ مَسٰاکِینَ...» 5 میانه روی و عدالت،در همه جا حتّی در نوع جریمه،یک ارزش است. «مِنْ أَوْسَطِ...» (بنا بر اینکه مراد از« أَوْسَطِ »متوسط باشد نه بهترین) 6 جریمه باید با وضع مالی افراد متناسب باشد. «مٰا تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ» 7 انجام تکلیف منوط به توان و قدرت است. «فَمَنْ لَمْ یَجِدْ...» 8 در جریمه و کفاره،باید حد وسط زندگی روزمرّه و معمولی افراد را به حساب آورد،نه روزهای استثنایی. «مِنْ أَوْسَطِ» (بنا بر اینکه مراد از« أَوْسَطِ » متوسّط باشد) 9 در پرداخت کفّاره،روحیّه و شخصیّت فقرا را نشکنیم و آنان را مانند خانوادۀ خود حساب کنیم. «تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ» 10 جرأت سوگند شکنی خود را با سختی روزه یا پرداخت جریمه،جبران کنید.

(پرداخت جریمه و کفاره در اسلام،یک برنامه‌ی خودسازی است.) «فَکَفّٰارَتُهُ...» 11 اسلام از هر فرصتی برای آزادی بردگان استفاده کرده است. «تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ» (حتّی برای جبران و کفّاره‌ی برخی اعمال،دستور به آزادی برده داده است.) 12 برای نام مقدّس خداوند،حریم قائل شویم.یا سوگند نخوریم،یا حتماً عمل کنیم یا با پرداخت کفّاره جبران کنیم. «وَ احْفَظُوا أَیْمٰانَکُمْ»

13 بعضی خیال نکنند که حقّ دارند هر لحظه قسم بخورند و جریمه بپردازند.

«وَ احْفَظُوا أَیْمٰانَکُمْ»

(ما در برابر سوگندهایمان مسئولیم) 14 کسی که توان مالی ندارد،باید از توانایی جسمی خود مایه بگذارد. «فَصِیٰامُ ثَلاٰثَةِ أَیّٰامٍ» 15 باز بودن راه جبران کوتاهی‌ها،نعمتی الهی و شایسته سپاسگزاری است.

«ذٰلِکَ کَفّٰارَةُ أَیْمٰانِکُمْ»)

... («یُبَیِّنُ اللّٰهُ») ... («لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» 16 عمل به احکام بهترین شکر است. «لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» (از اینکه به جای« یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ »فرمود: «لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» ،استفاده می‌شود که عمل بهترین شکر است.)

[سوره المائدة (5): آیه 90]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا اَلْخَمْرُ وَ اَلْمَیْسِرُ وَ اَلْأَنْصٰابُ وَ اَلْأَزْلاٰمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ اَلشَّیْطٰانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (90)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! همانا شراب و قمار و بت‌ها و تیرهای قرعه، پلید و از کارهای شیطان است،پس از آنها بپرهیزید،تا رستگار شوید.

نکته‌ها:

عرب،به شعر و شراب،علاقه‌ی شدید داشت،به همین جهت تحریم شراب به صورت تدریجی انجام گرفت.در ابتدا آیه آمد که از خرما و انگور می‌توان هم رزق خوب تهیه کرد، هم شرابی مست کننده، ⁽¹⁾در آیه‌ای دیگر به منافع قمار و شراب و بیشتر بودن گناه آن از منافعش اشاره کرد. ⁽²⁾بعداً آیه آمد که در حال مستی نماز نخوانید. ⁽³⁾سپس آیه‌ی فوق نازل شد که آن را پلید و عملی شیطان دانسته و دستور اجتناب از آن را صادر کرد.

«خمر»،به معنای پوشاندن با کلمه‌ی«خِمار»از یک ریشه است.به مقنعه‌ی زنان خِمار

می‌گویند،چون موی سر را می‌پوشاند.شراب را هم خَمر می‌گویند،چون عقل را می‌پوشاند.

« اَلْمَیْسِرُ »از«یسر»،به معنای آسانی است.چون در قمار،افراد بدون زحمت،پول به دست می‌آورند،به آن مَیسر گویند.

کلمه« اَلْأَنْصٰابُ »جمع«نصب»،به معنای سنگ‌هایی بوده که اطراف کعبه نصب کرده و روی آن قربانی می‌کردند و به آنها تبرّک می‌جستند. ⁽¹⁾و یا مراد خود قربانی است که روی سنگ‌ها ذبح می‌کردند.در حدیث می‌خوانیم که رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله در معنای انصاب فرمود:

چیزی است که مشرکان برای بت‌ها قربانی می‌کنند.«ما ذبحوه لآلهتهم» ⁽²⁾« اَلْأَزْلاٰمُ »،نوعی قرعه‌کشی و قمار با چوب بوده که در جاهلیّت رواج داشته است.

امام باقر علیه السلام درباره‌ی خمر فرمود:«کل مسکر»...اذا اخمر فهو حرام» ⁽³⁾هر چیزی که انسان را مست کند،حرام است.

رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرمود:قمار به هر وسیله‌ای باشد حتّی گردو،حرام است. ⁽⁴⁾

در حدیث آمده است:«شارب الخمر کعابد الوثن» ⁽⁵⁾شرابخوار،مثل بت‌پرست است.

در شراب،هر نوع همکاری در تولید،توزیع و مصرف آن حرام است.امام باقر علیه السلام از پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله نقل می‌کند که آن حضرت ده گروه را که به نحوی در شرابخواری مؤثّرند،لعنت کرد:«غارسها و حارسها و عاصرها و شاربها و ساقیها و حاملها و المحمول الیه،بایعها و مشتریها و آکل ثمنها» ⁽⁶⁾آنکه نهال انگور را می‌کارد،آنکه به ثمر می‌رساند،سازنده،نوشنده،ساقی،حمل کننده،دریافت کننده،فروشنده و خریدار و هر کس که به نحوی از درآمد آن بهره‌مند می‌شود،ملعون است.

پیام‌ها:

1 ایمان،با شراب‌خواری و قماربازی سازگاری ندارد. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ») ... («فَاجْتَنِبُوهُ...»

2 شراب و قمار،در ردیف بت‌پرستی است. «الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصٰابُ» (بنا بر اینکه مراد از انصاب،بت‌ها باشد) 3 اسلام از پلیدی‌ها نهی می‌کند. «رِجْسٌ») ... («فَاجْتَنِبُوهُ» 4 نه تنها شراب نخورید،گرد آن هم نروید. «فَاجْتَنِبُوهُ» ،به جای آنکه بگوید:

«لا تشربوا الخمر».

5 لقمه‌ی حلال و دوری از حرام‌خواری،در سعادت و رستگاری انسان مؤثّر است. «فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 91]

اشاره

إِنَّمٰا یُرِیدُ اَلشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ اَلْعَدٰاوَةَ وَ اَلْبَغْضٰاءَ فِی اَلْخَمْرِ وَ اَلْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اَللّٰهِ وَ عَنِ اَلصَّلاٰةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ (91)

همانا شیطان می‌خواهد به وسیله شراب و قمار،میان شما دشمنی و کینه بیفکند و شما را از یاد خدا و نماز باز دارد.پس(با این همه مفاسد)آیا دست برمی‌دارید؟

نکته‌ها:

با آن که طبق آماری که ارائه می‌شود،بسیاری از قتل‌ها،جرائم،تصادفات،طلاق‌ها، امراض روانی،کلیوی و...ناشی از شراب است،امّا قرآن در این آیه بیان فلسفه‌ی تحریم، روی دو نکته تأکید دارد:یکی ضرر اجتماعی یعنی کینه و عداوت،و دیگری ضرر معنوی یعنی غفلت از نماز و یاد خدا.

این آیه برجسته‌ترین اثر شراب و قمار را بازداشتن از یاد خدا و نماز دانسته است،اکنون جای این سؤال است که اگر کارهای عادّی مثل تجارت،ورزش،تحصیل و مطالعه و امثال آن نیز ما را سرگرم کرده و از یاد خدا و نماز بازدارد،آیا مانند شراب و قمار است؟ آری،هر چه ما را از خدا غافل کند،مانند شراب و قمار ناپسند است،گرچه اسلام به خاطر لطف و آسان

گرفتن،آن را حرام نکرده باشد.

پیام‌ها:

1 هر کس که عامل کینه و عداوت در میان مردم شود،مانند شیطان است. «إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ...» 2 تحریکات شیطان دائمی است. «إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ» (فعل مضارع،رمز دوام و استمرار است.) 3 جامعه‌ای که در آن عداوت باشد،شیطانی است. «إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ...» 4 از الفت و وحدت پاسداری کنیم و با هر چه آنها را از بین می‌برد مبارزه کنیم.

«إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ»

5 الفت و مهربانی بین اهل ایمان،مورد عنایت خاص خداوند است. «إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ» 6 قمار و شراب،ابزار کار شیطان برای ایجاد کینه و دشمنی است. «إِنَّمٰا یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ») ... («فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ» 7 نماز برترین سمبل یاد خداست.(با اینکه نماز ذکر خداست،نام آن جداگانه آمده است) «عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ عَنِ الصَّلاٰةِ» 8 بیان فلسفه‌ی احکام،یکی از عوامل تأثیر کلام در دیگران است. «الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ») ... («فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ» 9 با تمام عواملی که باعث ایجاد کینه و دشمنی می‌شود باید مبارزه کرد. «یُرِیدُ الشَّیْطٰانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدٰاوَةَ وَ الْبَغْضٰاءَ») ... («فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ» 10 برخی از مسلمانان در صدر اسلام که علی رغم تحریم شراب و قمار،باز بدان مشغول بودند،مورد توبیخ خداوند قرار گرفتند. «فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 92]

اشاره

وَ أَطِیعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُوا اَلرَّسُولَ وَ اِحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا اَلْبَلاٰغُ اَلْمُبِینُ (92)

و خدا را اطاعت کنید و پیامبر را فرمانبردار باشید و(از نافرمانی) بپرهیزید.پس اگر روی گردان شدید(و اطاعت نکردید)بدانید که وظیفه‌ی رسول ما تنها ابلاغ آشکار است.

پیام‌ها:

1 فرمان‌های حکومتی رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله همانند فرمان‌های الهی،اطاعتش واجب است. «أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ» (تکرار کلمه‌ی« أَطِیعُوا »،نشانه‌ی دو نوع دستور می‌باشد؛دستورات ثابت الهی و دستورات حکومتی پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله) 2 از خطر سرپیچی فرمان خدا و رسول بترسیم. «وَ احْذَرُوا» 3 انسان در انتخاب راه،آزاد است. «فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ» 4 با تخلّف و روی‌گردانی،به کسی جز خود لطمه نمی‌زنیم. «فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ») ... («أَنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ» 5 شرط ابلاغ احکام الهی پذیرش مردم نیست،ما باید اتمام حجّت کنیم. «فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ») ... («عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ» 6 وظیفه‌ی پیامبر،تنها ابلاغ رسالت است،نه اجبار و تحمیل. «أَنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ»

[سوره المائدة (5): آیه 93]

اشاره

لَیْسَ عَلَی اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ جُنٰاحٌ فِیمٰا طَعِمُوا إِذٰا مَا اِتَّقَوْا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ ثُمَّ اِتَّقَوْا وَ آمَنُوا ثُمَّ اِتَّقَوْا وَ أَحْسَنُوا وَ اَللّٰهُ یُحِبُّ اَلْمُحْسِنِینَ (93)

بر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند،در آنچه(قبل

از تحریم شراب)خورده‌اند باکی نیست،هر گاه که اهل پروا و ایمان و کارهای شایسته باشند.سپس(از محرّمات)پرهیز نمایند(و به تحریم آن) ایمان آورند و آن گاه(نیز از حرام)بپرهیزند و کار نیک کنند و خداوند نیکوکاران را دوست دارد.

نکته‌ها:

پس از نزول آیه‌ی تحریم شراب،بعضی از مسلمانان نسبت به کیفر شرابخواری کسانی که پیش از آن از دنیا رفته بودند پرسیدند،آیه‌ی فوق نازل شد.

در این آیه،دو بار ایمان و عمل صالح،دو بار تقوا و ایمان و یک بار تقوا و احسان مطرح شده است.به گفته‌ی بعضی مفسّران،چون موارد و مراحل و درجات ایمان و تقوا و عمل صالح متفاوت است،تکرار شده است. ⁽¹⁾بعضی می‌گویند:تکرار،برای استمرار ایمان و تقوا می‌باشد. ⁽²⁾و بعضی تکرار را برای تأکید دانسته‌اند،نظیرِ «کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ. ثُمَّ کَلاّٰ سَیَعْلَمُونَ» ⁽³⁾تقوا،در امور مختلف زندگی انسان نقش دارد:

در مصرف و رفتار. «طَعِمُوا إِذٰا مَا اتَّقَوْا» در مکتب و اعتقاد. «ثُمَّ اتَّقَوْا وَ آمَنُوا» در خدمت و اخلاق. «ثُمَّ اتَّقَوْا وَ أَحْسَنُوا»

پیام‌ها:

1 خلاف‌های پیشین مؤمنان به شرط عدم تکرار و رعایت تقوا در آینده،قابل عفو و بخشش است. «لَیْسَ») ... («جُنٰاحٌ») ... («إِذٰا مَا اتَّقَوْا» 2 اگر بعد از شنیدن حکم الهی باز هم گناه کنند خداوند بر گناهان قبلی هم مؤاخذه می‌کند. «لَیْسَ») ... («جُنٰاحٌ فِیمٰا طَعِمُوا إِذٰا مَا اتَّقَوْا» 3 احسان و نیکوکاری،بالاترین مرحله‌ی کمال و سبب محبوبیّت نزد خداوند

است.کلمه‌ی« أَحْسَنُوا »بعد از« آمَنُوا وَ عَمِلُوا») ... («ثُمَّ اتَّقَوْا... »و به دنبال آن محبوبیّت نزد خداوند مطرح شده است. «وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 94]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لَیَبْلُوَنَّکُمُ اَللّٰهُ بِشَیْءٍ مِنَ اَلصَّیْدِ تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ وَ رِمٰاحُکُمْ لِیَعْلَمَ اَللّٰهُ مَنْ یَخٰافُهُ بِالْغَیْبِ فَمَنِ اِعْتَدیٰ بَعْدَ ذٰلِکَ فَلَهُ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (94)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خداوند شما را با چیزی از شکار که دستها و نیزه‌هایتان به آن می‌رسد می‌آزماید تا خداوند معلوم گرداند چه کسی در باطن از او بیم دارد(و تسلیم فرمان اوست و از شکار می‌گذرد)پس بعد از این هر که تجاوز کند،او را عذابی دردناک است.

نکته‌ها:

در ایّام حج و حالت احرام،حاجی حقّ شکار ندارد.همان ایّام گاهی شکار تا نزدیکی انسان می‌آید و می‌توان به راحتی به آن دست یافت،ولی آزمایش الهی به این است که دست به شکار نزنیم.در حدیث می‌خوانیم:در عمره‌ی حُدیبیه حیوانات شکاری فراوانی برای مسلمانان ظاهر شدند که مسلمانان می‌توانستند به راحتی آنان را صید کنند. ⁽¹⁾

در قرآن،مسأله‌ی شکم و غذا،به عنوان یکی از اسباب آزمایش الهی مطرح شده است،به نمونه‌های زیر توجّه کنید:

الف:آدم و حوا در مسأله‌ی غذا شکست خوردند. «لاٰ تَقْرَبٰا هٰذِهِ الشَّجَرَةَ» ⁽²⁾ب:بنی اسرائیل در تحریم صید ماهی در شنبه‌ها،شکست خوردند. «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ» ⁽³⁾ج:یکی از فرماندهان بنی اسرائیل هنگام عبور سربازانش از یک منطقه و رسیدن به نهر،

فرمان داد که از آب آن ننوشند،ولی یارانش جز اندکی،خوردند. «فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّٰ قَلِیلاً» ⁽¹⁾د:روزه گرفتن،خود یک آزمایش بزرگ است.

ه‍:نزدیک آمدن شکار به حجاج در حالت احرام،که حقّ صید ندارند. «تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ» سؤال:انسان که چیزی را آزمایش می‌کند،برای اطلاع و علم است،امّا خداوند که همه چیز را می‌داند چرا آزمایش می‌کند؟ پاسخ:حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه می‌فرماید:آزمایشات الهی برای آن است تا انسان در برابر حوادث تلخ و شیرین عکس العمل نشان دهد و در برابر آن،استحقاق کیفر یا پاداش داشته باشد. ⁽²⁾آری،خداوند بر اساس عمل،کیفر و پاداش می‌دهد نه بر اساس علم خود،همان گونه که ما نیز به خاطر علم به هنر و کارآیی فردی به او پاداش نمی‌دهیم،بلکه باید برای ما کاری از خود نشان دهد تا مزد بگیرد.

سؤال:آیا مهمان و زائر خانه خدا،به خاطر شکار حیوانی باید به عذاب دردناک گرفتار شود؟ پاسخ:خود شکارکردن،عذاب دردناک ندارد،بلکه عذاب به خاطر شکستن قداست حرم و احرام و قانون‌شکنی اوست. «فَمَنِ اعْتَدیٰ بَعْدَ ذٰلِکَ فَلَهُ عَذٰابٌ أَلِیمٌ»

پیام‌ها:

1 آزمایش مؤمنان،یک سنّت قطعی پروردگار است. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَیَبْلُوَنَّکُمُ» (حرف«لام»و فعل مضارع و نون تأکید،نشانه‌ی قطعی بودن است) 2 خداترسی آنجا آشکار می‌شود که زمینه‌ی گناه فراهم باشد و انسان خطا نکند.

«تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ»

3 نعمت‌های در دسترس،وسیله‌ی آزمایشند. «لَیَبْلُوَنَّکُمُ اللّٰهُ بِشَیْءٍ») ... («تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ» 4 هر چیزی که دست ما به آن می‌رسد،رزق و حلال نیست. «تَنٰالُهُ أَیْدِیکُمْ» 5 ملاک تقوا،خوف باطنی است،نه تنها حیای ظاهری. «یَخٰافُهُ بِالْغَیْبِ» 6 تکلیف و مسئولیّت،بعد از ابلاغ است. «بَعْدَ ذٰلِکَ»

7 حاجی که فرسنگ‌ها در بیابان‌ها به عشق حقّ می‌رود،گاهی یک شکارکوچک او را از پا در می‌آورد و به نافرمانی می‌کشد که نتیجه‌ی آن عذاب الهی است.

«فَمَنِ اعْتَدیٰ بَعْدَ ذٰلِکَ فَلَهُ عَذٰابٌ أَلِیمٌ»

[سوره المائدة (5): آیه 95]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا اَلصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ مِنَ اَلنَّعَمِ یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بٰالِغَ اَلْکَعْبَةِ أَوْ کَفّٰارَةٌ طَعٰامُ مَسٰاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً لِیَذُوقَ وَبٰالَ أَمْرِهِ عَفَا اَللّٰهُ عَمّٰا سَلَفَ وَ مَنْ عٰادَ فَیَنْتَقِمُ اَللّٰهُ مِنْهُ وَ اَللّٰهُ عَزِیزٌ ذُو اِنْتِقٰامٍ (95)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! در حال احرام،شکار را نکشید،و هر کس از شما به عمد،شکاری را بکشد،کیفر و کفّاره‌اش کشتن نظیر آن حیوان از چهارپایان است که(به این نظیر بودن)دو شاهد عادل از میان خودتان حکم کنند.(این حیوان قربانی)هدیه‌ای است که به کعبه برسد(و آنجا ذبح شود)یا(به جای قربانی)برای جبران آن(به شصت)فقیر طعام بدهد یا برابر آن روزه بگیرد.(این کفّاره‌های سه‌گانه)برای آن است که جزای کار خود را بچشد.خداوند از گذشته‌ی شما(که قانون کفّاره نیامده بود) گذشت.و هر کس این کار را تکرار کند،خداوند از او انتقام می‌گیرد،و خداوند،شکست‌ناپذیر و انتقام گیرنده است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی« حُرُمٌ »به معنای کسی است که برای حج یا عمره،مُحرم شده است.

کلمه‌ی« اَلنَّعَمِ »که جمع آن«انعام»است،به شتر،گاو و گوسفند گفته می‌شود.

کلمه‌ی« مَسٰاکِینَ »از«سکن»،به کسی گفته می‌شود که به خاطر تهی‌دستی و فقر،از

مسکن خود خارج نمی‌شود و به اصطلاح فقر او را از پا در آورده و خانه‌نشین کرده است.

امام صادق علیه السلام فرمود:کفّاره‌ی شترمرغ،شتر و کفّاره‌ی الاغ وحشی،گاو و کفّاره‌ی آهو، گوسفند و کفّاره‌ی گاو وحشی،گاو اهلی است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 خداوند،از مؤمنان انتظار ویژه‌ای دارد. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَقْتُلُوا...» 1 امنیّت در حال احرام،حتّی برای حیوانات نیز باید حفظ شود. «لاٰ تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ» 2 فلسفه‌ی تحریم یا حلال ساختن،همیشه ذاتی و مربوط به خود موارد نیست، بلکه گاهی به اقتضای شرایط زمانی و مکانی است،پس زمان و مکان،تاریخ و جغرافیا،در حکم الهی تأثیر دارد. «وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ» 3 اسلام برای حالات خاص،دستورات ویژه‌ای دارد. «وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ» 4 قوانین اسلام برای همه است. «وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ» 5 خطرناکتر از عمل و تخلّف،انگیزه و هدف و سوء قصد آگاهانه است. «مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّداً» 6 کیفر،باید عادلانه باشد. «مِثْلُ مٰا قَتَلَ» 7 پرداخت کیفر و جریمه باید دقیق باشد. «یَحْکُمُ بِهِ ذَوٰا عَدْلٍ» 8 اسلام به عدالت در همه جا توجّه دارد. «ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ» 9 اسلام به هر مناسبتی به مسئله‌ی گرسنگان و فقرزدایی توجّه دارد. «طَعٰامُ مِسْکِینٍ» 10 حیواناتی که در مکّه ذبح می‌شوند،هدیه هستند. «هَدْیاً بٰالِغَ الْکَعْبَةِ»

11 دست مجرم را در انتخاب نوع جریمه(قربانی،اطعام،روزه)باز بگذاریم و شرایط مالی و توان جسمی او را نادیده نگیریم. «فَجَزٰاءٌ مِثْلُ مٰا قَتَلَ») ... («أَوْ عَدْلُ ذٰلِکَ صِیٰاماً» 12 کیفر قانون‌شکنی به قدری سنگین است که اطعام شصت فقیر یا گرفتن شصت روزه تنها گوشه‌ای از آن است،نه تمام آن. «لِیَذُوقَ» 13 اجرای قوانین،پس از ابلاغ رسمی آنهاست. «عَفَا اللّٰهُ عَمّٰا سَلَفَ» قانون موارد قبلی را شامل نمی‌شود.

14 در تکرار شکار،علاوه بر جریمه،انتقام و قهر الهی نیز وجود دارد. «وَ مَنْ عٰادَ فَیَنْتَقِمُ اللّٰهُ» 15 اصرار بر گناه و تکرار آن،بسیار خطرناک و عقوبت سختی در پی دارد. «وَ مَنْ عٰادَ فَیَنْتَقِمُ اللّٰهُ مِنْهُ وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ ذُو انْتِقٰامٍ» 16 تهدیدات الهی را جدّی بگیریم. «فَیَنْتَقِمُ اللّٰهُ») ... («عَزِیزٌ ذُو انْتِقٰامٍ»

[سوره المائدة (5): آیه 96]

اشاره

أُحِلَّ لَکُمْ صَیْدُ اَلْبَحْرِ وَ طَعٰامُهُ مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِلسَّیّٰارَةِ وَ حُرِّمَ عَلَیْکُمْ صَیْدُ اَلْبَرِّ مٰا دُمْتُمْ حُرُماً وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ اَلَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ (96)

(البتّه)شکار دریا و خوراک آن برای شما حلال شده که توشه‌ای برای شما و کاروانیان است،ولی تا وقتی مُحرم هستید،صید صحرایی بر شما حرام است.و از خداوندی که به سوی او محشور می‌شوید،پروا کنید.

نکته‌ها:

تفسیر مجمع البیان و برخی تفاسیر دیگر و کتب فقهی،از این آیه استفاده کرده‌اند که در حال احرام،صید حیوانات دریایی و مصرف آن حلال است،امّا حیوانات صحرایی،شکار و مصرفشان حرام است.

البتّه مراد از حیوان دریایی،آبزیان و حیواناتی است که در آب زندگی می‌کنند،گرچه در

رودخانه باشد.

امام صادق علیه السلام درباره‌ی« وَ طَعٰامُهُ مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِلسَّیّٰارَةِ »فرمودند:مقصود ماهی نمک‌زده‌ای است که می‌خورند. ⁽¹⁾(که برای مدّت طولانی و در سفرها به وسیله‌ی نمک زدن مانع فاسد شدن آن می‌شدند.)

پیام‌ها:

1 برای افراد محرم،همه‌ی راه‌ها بسته نیست.(خداوند در کنار منع شکار صحرایی،شکار دریایی را جایز دانسته است.) «أُحِلَّ») ... («حُرِّمَ» 2 شکار آن گاه حلال است که برای تغذیه باشد نه تفریح و لغو. «مَتٰاعاً لَکُمْ» 3 منافع و فرآورده‌های دریایی،تنها مخصوص ساحل‌نشینان نیست. «مَتٰاعاً لَکُمْ وَ لِلسَّیّٰارَةِ» 4 ساحل نشینان،در بهره‌گیری از دریا اولویّت دارند. «لَکُمْ وَ لِلسَّیّٰارَةِ» (کلمه « لَکُمْ »قبل از کلمه« لِلسَّیّٰارَةِ »آمده است) 5 صید حیوانات صحرایی یا خوردن آن در حال احرام،بی‌تقوایی است. «حُرِّمَ عَلَیْکُمْ صَیْدُ الْبَرِّ مٰا دُمْتُمْ حُرُماً وَ اتَّقُوا اللّٰهَ» 6 به متخلّفان باید هشدار داد. «وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ» 7 ایمان به قیامت و محاسبه‌ی اعمال،عامل بازدارنده از گناه است. «وَ اتَّقُوا اللّٰهَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 97]

اشاره

جَعَلَ اَللّٰهُ اَلْکَعْبَةَ اَلْبَیْتَ اَلْحَرٰامَ قِیٰاماً لِلنّٰاسِ وَ اَلشَّهْرَ اَلْحَرٰامَ وَ اَلْهَدْیَ وَ اَلْقَلاٰئِدَ ذٰلِکَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ أَنَّ اَللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ (97)

خداوند،کعبه‌ی بیت الحرام را وسیله‌ی سامان‌بخشی و قوام مردم قرار داده و نیز ماه حرام و قربانی‌های بی‌نشان و نشان‌دار را(وسیله‌ی برپایی مردم قرار داده است)این برای آن است که بدانید خداوند آنچه(از اسرار) در آسمان‌ها و زمین است می‌داند و خداوند به هر چیز آگاه است.

نکته‌ها:

« قِیٰاماً »،وسیله‌ی پایدار بودن است،مانند ستون ساختمان و عمود خیمه. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:خانۀ خدا را بیت الحرام می‌نامند،به خاطر آن که ورود کفّار به آنجا حرام است. ⁽²⁾

« اَلْهَدْیَ »،قربانی بی‌نشان است و« اَلْقَلاٰئِدَ »،قربانی‌های نشاندار.

مرکزیّت،امنیّت،قداست،عبادت،قدمت،وحدت،سیاست و برائت،معرفت،سادگی،صفا، خلوص و دوری از جدال،شهوت و فسوق در حج است.

ماههای حرام عبارتند از:رجب،ذیقعده،ذیحجّه و محرّم که جنگ در آنها ممنوع است.

اجتماع میلیونی مسلمانان در مکّه،بدون تشریفات و امتیازات و بدون جدال لفظی و نزاع عملی در مکانی مقدّس،از امتیازات اسلام است و اگر به منافع گوناگونی که در پرتو مراسم حج حاصل می‌شود از قبیل:حلالیّت طلبیدن هنگام رفتن،دید و بازدید،رونق تجاری، پرداخت خمس و زکات،آشنایی با معارف و امّت‌ها،قرار گرفتن در قدیمی‌ترین مرکز توحید، هم‌ناله شدن با انبیا و پا جای پای آنها قرار دادن،توبه کردن در صحرای عرفات و مشعر،به یاد قیامت افتادن،مانور سیاسی و برائت از کفّار و سایر برکات را در نظر بگیریم،می‌فهمیم

که این برنامه‌های حج برخاسته از علم بی‌نهایت خدایی است که بر همه چیز هستی آگاه است و هرگز علم محدود نمی‌تواند دستوری به این جامعیّت و جذّابیّت صادر کند.

پیام‌ها:

1 حج،مایه‌ی ثبات و قوام است. «قِیٰاماً لِلنّٰاسِ» 2 سامان‌بخشی امور،نیاز به تجمّع،وحدت،عبادت،احترام و حرمت، «الْبَیْتَ الْحَرٰامَ» و آرامش و امنیّت «الشَّهْرَ الْحَرٰامَ» ،و کارهای پنهان و بی‌نشان و با نشان «الْهَدْیَ وَ الْقَلاٰئِدَ» و تأمین غذای مورد نیاز دارد. «قِیٰاماً لِلنّٰاسِ» 3 کسی حقّ قانونگذاری دارد که از تمام هستی آگاه باشد. «یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ» 4 مسجد و مسلخ،وسیله‌ی قوام دین و دنیای مردم است. «الْکَعْبَةَ») ... («الْهَدْیَ وَ الْقَلاٰئِدَ» امام صادق علیه السلام فرمود:«جعلها الله لدینهم و معیشتهم» ⁽¹⁾5 حجّی که سبب قوام جامعه نباشد حج واقعی نیست. «الْکَعْبَةَ») ... («قِیٰاماً لِلنّٰاسِ» 6 اگر جامعه ثبات داشته باشد،زمینه‌ی خداشناسی در آن رشد می‌کند. «قِیٰاماً») ... (« لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ...»

[سوره المائدة (5): آیات 98 تا 99]

اشاره

اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ شَدِیدُ اَلْعِقٰابِ وَ أَنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (98) مٰا عَلَی اَلرَّسُولِ إِلاَّ اَلْبَلاٰغُ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا تَکْتُمُونَ (99)

بدانید که خداوند،سخت کیفر است،و همانا خداوند آمرزنده مهربان است.

بر پیامبر،جز ابلاغ(احکام الهی)نیست و خداوند،آنچه را آشکار یا کتمان می‌کنید می‌داند.

نکته‌ها:

اگر این آیه را در ادامه‌ی آیه‌ی قبل بدانیم،می‌توان گفت که شکستن احترام کعبه و ماه‌های حرام و مخالفت با قربانی و احکام حج و بی‌هدف پنداشتن مناسک حج،عقاب شدید به دنبال دارد،چنان که احترام کعبه و ماه‌های حرام و انجام دادن قربانی و مناسک حج،مغفرت و رحمت الهی را به دنبال دارد.(البتّه می‌توان آیه را به طور مستقل و بدون نظر به آیه قبل معنا کرد که همان ترجمه می‌شود).

پیام‌ها:

1 تشویق و تهدید باید در کنار هم باشد. «شَدِیدُ الْعِقٰابِ» ، «غَفُورٌ رَحِیمٌ» (انسان باید میان بیم و امید باشد و به خاطر خلاف یا شکستن حُرمت کعبه به کلّی مأیوس نشود و به خاطر رفتار و کردار خوب نیز مغرور نشود) 2 وظیفه‌ی پیامبر،تنها ابلاغ دین است،نه اجبار و تحمیل به آن. «مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ» 3 استقبال یا اعراض مردم،ضرری به پیامبر نمی‌زند. «مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ» چنان که در آیه 20 سوره‌ی آل عمران می‌خوانیم: «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ الْبَلاٰغُ» 4 چون علم الهی فراگیر است،پس کتمان یا آشکار سازی،نزد او یکسان است.

«یَعْلَمُ مٰا تُبْدُونَ وَ مٰا تَکْتُمُونَ...»

[سوره المائدة (5): آیه 100]

اشاره

قُلْ لاٰ یَسْتَوِی اَلْخَبِیثُ وَ اَلطَّیِّبُ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ اَلْخَبِیثِ فَاتَّقُوا اَللّٰهَ یٰا أُولِی اَلْأَلْبٰابِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (100)

(به مردم)بگو:پلید و پاک،یکسان نیست،گرچه عدد ناپاکان تو را به تعجّب وادارد.پس ای صاحبان خرد! از خدا پروا کنید،باشد که شما رستگار شوید.

نکته‌ها:

طیّب و خبیث،شامل هر نوع پاکی و پلیدی در انسان‌ها،اموال،درآمدها،غذاها و اشیای گوناگون می‌شود.

پیام‌ها:

1 ملاک در ارزش‌ها،حقّ و باطل است،نه کثرت و قلّت. «وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ» 2«اکثریّت»و فراوانی،فریب دهنده است،مواظب باشیم. «أَعْجَبَکَ» (اکثریّت،نه نشانه‌ی حقّانیّت است و نه نشانه‌ی برتری) 3 منطقِ«خواهی نشوی رسوا،همرنگ جماعت شو»قرآنی نیست. «وَ لَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَةُ الْخَبِیثِ» 4 بی‌تقوایی،نشان بی‌خردی است. «فَاتَّقُوا اللّٰهَ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ» 5 شناخت پاک از ناپاک و تقوا داشتن و تسلیم موج و هیاهوی جمعیّت نشدن، تنها کار خردمندان است. «فَاتَّقُوا اللّٰهَ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ» 6 رستگاری علاوه بر عقل و خرد،به تقوای الهی نیاز دارد. «فَاتَّقُوا اللّٰهَ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»

[سوره المائدة (5): آیات 101 تا 102]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیٰاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ وَ إِنْ تَسْئَلُوا عَنْهٰا حِینَ یُنَزَّلُ اَلْقُرْآنُ تُبْدَ لَکُمْ عَفَا اَللّٰهُ عَنْهٰا وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ حَلِیمٌ (101) قَدْ سَأَلَهٰا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهٰا کٰافِرِینَ (102)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از اموری که اگر برایتان آشکار شود ناراحتتان می‌کند نپرسید،و اگر هنگام نزول قرآن از آنها سؤال کنید، برایتان روشن می‌شود.خداوند از سؤال‌های نابجای شما گذشت و خداوند آمرزنده بردبار است.

همانا(از این گونه سؤالها)گروهی از پیشینیان نیز پرسیدند(و چون طاقت عمل نداشتند)نسبت به آن منکر و کافر شدند.

نکته‌ها:

اشاره

پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله با مردم درباره‌ی حج سخن می‌گفت.کسی پرسید:آیا حج،همه ساله واجب است یا در تمام عمر تنها یک بار؟ پیامبر پاسخ نداد.او چند بار پرسید،رسول خدا فرمود:این همه اصرار برای چیست؟ اگر بگویم هر سال،کار بر شما سخت می‌شود، ⁽¹⁾تا موضوعی را مطرح نکرده‌ام،شما هم نپرسید،یکی از عوامل هلاکت امّت‌های گذشته سؤال‌های نابجای آنان بود. ⁽²⁾

گرچه آنچه را نمی‌دانیم،باید از اهلش بپرسیم، «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ» ⁽³⁾،امّا برخی سؤال‌هاست که اگر جوابش روشن شود،به زیان فرد یا جامعه است،مثل سؤال از عیوب دیگران،یا اسرار نظامی.

نمونه‌ها و مصادیق

مسئولین،بعضی از مطالبی را که می‌دانند،نباید در اختیار عموم بگذارند.نظیر مسائل اقتصادی مانند کمبود گندم و یا...

صداقت خوب است،ولی صراحت،همه جا مفید نیست.

اخبار و اطّلاعات،باید رده‌بندی و طبقه‌بندی شود.(جابرِ جُعفی،هزاران حدیث از امام باقر علیه السلام می‌دانست که حقّ گفتن آن را برای همه مردم نداشت. ⁽⁴⁾) برخی از اخبار،نباید از رسانه‌ها و جراید،پخش شود،چون به زیان مردم است(گاهی سکوت و بیان نکردن،عاقلانه لازم است) «إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ» معلّمان و گویندگان باید در سخن،ظرفیّت شنوندگان را حساب کنند.

در برخی موارد،باید به شیوه‌ی تقیّه،عقاید را کتمان کرد و برخی سؤال‌ها را جواب نداد.

«إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ»

انسان حقّ ندارد اسرار مردم و اسرار نظامی را فاش سازد.

پیام‌ها:

1 دانستن هر چیزی،نه لازم است،نه مفید،بلکه باید سراغ دانش‌های مفید رفت. «لاٰ تَسْئَلُوا» (حسّ کنجکاوی باید تعدیل شود و نباید در پی اطلاعاتی رفت که سبب ایجاد کدورت،مشکلات و اختلال نظام جامعه می‌شود.) 2 مکلّف نساختن مردم به پاره‌ای از احکام،پرتوی از عفو و گذشت الهی است.

«لاٰ تَسْئَلُوا»)

... («عَفَا اللّٰهُ عَنْهٰا» 3 خداوند به بندگان مهلت توبه می‌دهد. «غَفُورٌ حَلِیمٌ» 4 اگر مردم ظرفیّت نداشته باشند،بیان پاره‌ای حقایق،سبب کفر آنها می‌شود.

«قَدْ سَأَلَهٰا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهٰا کٰافِرِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 103]

اشاره

مٰا جَعَلَ اَللّٰهُ مِنْ بَحِیرَةٍ وَ لاٰ سٰائِبَةٍ وَ لاٰ وَصِیلَةٍ وَ لاٰ حٰامٍ وَ لٰکِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا یَفْتَرُونَ عَلَی اَللّٰهِ اَلْکَذِبَ وَ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ (103)

5\103

خداوند،درباره‌ی هیچ بحیره(حیوان گوش شکافته)و هیچ سائبه(حیوانی که به خاطر زاد و ولد زیاد او را آزاد کرده‌اند)و هیچ وصیله(حیوان نری که متّصل به ماده،دو قلو به دنیا آمده باشد)و هیچ حام(شتر نری که ده بار برای جفت گیری از آن استفاده شده باشد)حکمی نکرده است(و شما را از استفاده‌ی گوشت و بارکشی آن منع نفرموده و این ممنوعیّت‌ها خرافات زمان جاهلی است)،ولی کافران بر خدا دروغ می‌بندند و بیشتر آنان اهل تعقّل نیستند.

نکته‌ها:

قرب به خداوند باید از راه‌های صحیح و معقول باشد.با هر نذری یا از هر راهی نمی‌توان به خدا نزدیک شد.

مردم جاهلی می‌پنداشتند با رها کردن حیوانات یاد شده،به خدا یا بتان نزدیک می‌شوند.

نظیر این احترام به حیوانات را هنوز در کشور هند درباره‌ی گاو مشاهده می‌کنیم.

در روایت آمده است که«بحیرة»به شتری می‌گویند که پنج شکم زاییده باشد،اگر پنجمی ماده بود،گوشش را چاک می‌زدند و خوردن گوشت آن را حرام می‌دانستند. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:در زمان جاهلیت اگر شتر دو قلو می‌زایید می‌گفتند:«وصلیة»و ذبح و خوردن گوشت آن شتر را حرام می‌دانستند و اگر شتر ده شکم می‌زایید می‌گفتند:«سائبة» است و در این صورت سوار شدن و خوردنش را حرام می‌دانستند و«حام»،شتری بود که به عنوان«فحل»از آن استفاده می‌کردند که ذبح آن را نیز حلال نمی‌دانستند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 دین را باید از خرافات و بدعت‌ها پاک نمود. «مٰا جَعَلَ اللّٰهُ» 2 تا از سوی خدا،قانونی نسبت به تحریم حیوانات وضع نشده،اصل حلال بودن آنهاست. «مٰا جَعَلَ اللّٰهُ» 3 اتلاف مال و رها کردن حیوان نوعی افترا به خدا و حرام است. «یَفْتَرُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ» (رها کردن و بلا استفاده گذاردن حیوان جایز نیست،چه رسد به رها شدن انسان).

4 بدعت در دین،کفر است. «لٰکِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یَفْتَرُونَ...» کافر،تنها کسی نیست که منکر خدا باشد،کسانی که خدا را قبول دارند و به او افترا می‌بندند نیز کافرند.

5 ریشه‌ی احکام الهی مصالح واقعی است،امّا خرافات،ریشه در جهل و

بی‌عقلی دارد. «لاٰ یَعْقِلُونَ» 6 اگر اکثریّت جامعه اهل تعقّل باشند،بدعت‌ها رشد نمی‌کند. «أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 104]

اشاره

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اَللّٰهُ وَ إِلَی اَلرَّسُولِ قٰالُوا حَسْبُنٰا مٰا وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا أَ وَ لَوْ کٰانَ آبٰاؤُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ لاٰ یَهْتَدُونَ (104)

و هر گاه به آنان گفته شود:به سوی آنچه خداوند نازل کرده و به سوی پیامبر بیایید،گویند:آنچه پدرانمان را بر آن یافتیم،ما را بس است.آیا هر چند پدرانشان چیزی نمی‌دانستند و(به حقّ)هدایت نشده بودند(و بیراهه می‌رفتند،باید راه آنان را ادامه دهند؟)

نکته‌ها:

شاید آیه مربوط به خرافه‌هایی باشد که در آیه‌ی قبل آمده بود که هر گاه به آنان گفته شود دست از این خرافات بردارید می‌گویند: «وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا»

پیام‌ها:

1 قرآن،مردم را به پیروی از دستوراتِ خدا و رسول فرامی‌خواند. «تَعٰالَوْا إِلیٰ...» 2 پذیرفتن دعوت اسلام،سبب تعالی و رشد است.(کلمه« تَعٰالَوْا »به معنای حرکت به سمت عُلوّ و رشد است) 3 اصل،فرهنگ الهی است،نه فرهنگ پیشینیان. «مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ» 4 قرآن به تنهایی کافی نیست،سنّت و سیره و حکومت رسول اللّه هم ملاک عمل است. «تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ وَ إِلَی الرَّسُولِ» 5 اهل خرافات و افراد مرتجع و واپسگرا،حاضر به شنیدن حقّ نیستند. «قٰالُوا حَسْبُنٰا»

6 نه سنّت‌گرایی اصل است و نه نوگرایی،اصل،علم و هدایت است. «لاٰ یَعْلَمُونَ» ، «لاٰ یَهْتَدُونَ» 7 و جدان خود را حاکم کنیم. «أَ وَ لَوْ کٰانَ آبٰاؤُهُمْ...» 8 ادب و احترام به گذشتگان آری،پیروی از افکار جاهلانه‌ی آنان و وفاداری نابجا خیر. «أَ وَ لَوْ کٰانَ آبٰاؤُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ» 9 تقلید کورکورانه،نشانه‌ی بی‌عقلی است. «لاٰ یَعْقِلُونَ» در آیه‌ی قبل،و تعصب روی نیاکان در این آیه.

10 تقلید جاهل از جاهل بی‌معناست. «وَجَدْنٰا عَلَیْهِ آبٰاءَنٰا») ... («آبٰاؤُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ» 11 جاهل هدایت‌پذیر،بی‌خطر است.خطر آنجاست که جاهلان،هدایت‌پذیر نباشند. «لاٰ یَعْلَمُونَ» ، «لاٰ یَهْتَدُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 105]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لاٰ یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اِهْتَدَیْتُمْ إِلَی اَللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (105)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! بر شما باد(حفظ)خودتان.چون شما هدایت یافتید،آن که گمراه شد زیانی به شما نمی‌رساند.بازگشت همه‌ی شما به سوی خداست،و او شما را به آنچه می‌کردید،آگاه می‌سازد.

نکته‌ها:

بعضی این آیه را دستاویز قرار داده و می‌گویند:وظیفه‌ی هر کس تنها حفظ خود است،و ما مسئول گناه دیگران و امر و نهی آنان نیستیم! در پاسخ آنان می‌گوییم:با وجود آیات و روایات متعدّد که همه نشان از وجوب امر به معروف و نهی از منکر دارد،باید گفت:مراد این آیه رها کردن این دو وظیفه نیست،بلکه مراد آن است که اگر امر و نهی صورت گرفت،ولی

اثر نکرد شما دیگر وظیفه‌ای جز حفظ خود ندارید. ⁽¹⁾علاوه بر آنکه حفظ جامعه از گناه به وسیله‌ی امر به معروف و نهی از منکر،یکی از مصادیق«حفظ خویشتن»است.

پیام‌ها:

1 در راه حقّ،از تنهایی نترسیم. «عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لاٰ یَضُرُّکُمْ» 2 اگر حریف دیگران نمی‌شویم،حریف نفس خود باشیم. «عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ...» 3 انحراف جامعه،مجوز گناه کردن افراد نیست. «عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لاٰ یَضُرُّکُمْ...» 4 در قیامت،هر کس مسئول کار خویش است. «عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ» 5 در پی کشف و افشای عیوب دیگران نباشیم. ⁽²⁾«عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ» 6 اوّل خودسازی،سپس جامعه سازی. «عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ» 7 اهل ایمان بر رفتار و کردار ناروای گمراهان و عقائد باطل آنان مؤاخذه نخواهند شد. «عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ» 8 در راه نجات دیگران،خودتان غرق نشوید. «عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لاٰ یَضُرُّکُمْ» 9 چنان باید تربیت شویم که فساد محیط و جامعه در ما تأثیر نگذارد. «لاٰ یَضُرُّکُمْ» 10 از خارج،کسی به شما آسیب نمی‌زند.اگر شکست بخورید،از خودتان است. «عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لاٰ یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ» 11 روحیّه‌ی خود را به خاطر انحراف دیگران از دست ندهیم. «عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لاٰ یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ» 12 راه اسلام چنان منطقی و استوار است که شبهه و انحراف دیگران به آن خلل نمی‌رساند. «لاٰ یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ» 13 گرچه منحرفان در کمین هستند،امّا راه مصونیّت یافتن،هدایت پذیری

است. «لاٰ یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ» 14 ایمان به معاد،عامل خودسازی است. «إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ» 15 پیروی از نیاکان و تقلید کورکورانه از دیگران،در قیامت نجات‌بخش انسان نیست،بلکه هر کس باید پاسخگوی راه و عمل خویش باشد. «عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ») ... («فَیُنَبِّئُکُمْ» 16 رفتار و کردار انسان در دنیا،فرجام او را در قیامت روشن می‌کند. «فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 106]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا شَهٰادَةُ بَیْنِکُمْ إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ اَلْمَوْتُ حِینَ اَلْوَصِیَّةِ اِثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَیْرِکُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِی اَلْأَرْضِ فَأَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةُ اَلْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ اَلصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ اِرْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ وَ لاٰ نَکْتُمُ شَهٰادَةَ اَللّٰهِ إِنّٰا إِذاً لَمِنَ اَلْآثِمِینَ (106)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هر گاه(نشانه‌های)مرگ یکی از شما فرا رسد،از میان خود دو نفر عادل را هنگام وصیّت به شهادت و گواهی فرا خوانید.و اگر در مسافرت بودید و مصیبت مرگ به سراغ شما آمد(و شاهد مسلمانی نبود)دو تن از غیر(همکیشان)تان را به گواهی بطلبید و اگر(در صداقت آنان)شک کردید،پس از نماز آن دو را نگاهدارید تا به خداوند قسم یاد کنند که ما حاضر نیستیم حقّ را به هیچ قیمتی بفروشیم، هر چند در مورد فامیل باشد و هرگز شهادت الهی را پنهان نمی‌کنیم،که در این صورت از گنهکارانیم.

نکته‌ها:

مسلمانی به نام«ابن ابی ماریه»همراه دو مسیحی به نام‌های تمیم و عدی که برادر بودند، به سفر تجاری رفتند.مسلمان بیمار شد،وصیّت نامه‌ای نوشت و آن را میان وسایل خود پنهان کرد و اموال خود را به آن دو مسیحی داد که به وارثان بدهند.پس از مرگش،آن دو نفر در میان اثاثیه‌ی او اجناس گرانبهایی دیده،و برداشتند،پس از مراجعت به مدینه،باقی آنها را به وارثان دادند.ورثه،وصیت‌نامه را در میان وسایل دیدند که صورت همه‌ی اثاثیه در آن ثبت شده بود.چون مطالبه کردند،آن دو مسیحی انکار کردند،شکایت را نزد پیامبر بردند،در این هنگام بود که آیه‌ی فوق نازل شد. ⁽¹⁾

طبق حدیثی از اصول کافی،پیامبر از آن دو سوگند گرفت و تبرئه‌شان کرد،ولی چون دروغشان از طریق نامه کشف شد،حضرت بار دیگر آن دو را احضار کرد.وارثان سوگند یاد کردند که اجناس دیگری هم بوده و آنها را پس گرفتند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 آستانه‌ی مرگ،آخرین فرصت برای وصیّت کردن است. «إِذٰا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ حِینَ الْوَصِیَّةِ» 2 مرگ،برای همه‌ی مردم یکسان است. «حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ» 3 هنگام وصیّت،مؤمن باید دقّت‌های لازم را به کار بندد. «حِینَ الْوَصِیَّةِ اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ مِنْکُمْ» 4 برای ادای حقّ مردم،دو شاهد عادل بگیرید. «اثْنٰانِ ذَوٰا عَدْلٍ» 5 برای ادای حقّ مردم،اگر مسلمان حضور نداشت،با غیر مسلمان کار را محکم کنید. «غَیْرِکُمْ» (لکن غیر مسلمانی که خداوند را قبول داشته باشد تا بتواند به نام مقدّس او سوگند یاد کند) «فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ»

6 مراعات حقوق مردم همه‌جا مهم است و مکان بردار نیست. «ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ» 7 برای پرداخت حقّ،هر گونه شک را دفع کنید. «تَحْبِسُونَهُمٰا») ... («إِنِ ارْتَبْتُمْ» 8 سوگند،یکی از راه‌های شک‌زدایی است. «فَیُقْسِمٰانِ» 9 تنها سوگند به نام«اللّٰه»ارزشمند و معتبر است. «فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ» 10 برای ادای حقّ از صحنه‌های مذهبی و ملکوتی و مکان‌ها و زمان‌های مقدّس کمک بگیریم. ⁽¹⁾«مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰةِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ» 11 از بهترین فرصت‌ها برای ادای حقّ باید بهره گرفت. «بَعْدِ الصَّلاٰةِ» (نماز در پاکی و پرهیز از دروغ نقش دارد) 12 یکی از عوامل انحراف،رسیدن به پول است. «لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً» 13 یکی از عوامل انحراف،محبّت و علاقه‌های فامیلی است. «لاٰ نَشْتَرِی بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ کٰانَ ذٰا قُرْبیٰ» 14 تنها موردی که متن«سوگندنامه»از طریق وحی،دیکته شده است،«حقّ الناس»است. «لاٰ نَشْتَرِی...» 15 کتمان حقّ و خیانت در گواهی،عادل را فاسق می‌کند و در همه ادیان الهی، حرام شمرده شده است.(« ذَوٰا عَدْلٍ »،می‌شود« لَمِنَ الْآثِمِینَ »)

[سوره المائدة (5): آیه 107]

اشاره

فَإِنْ عُثِرَ عَلیٰ أَنَّهُمَا اِسْتَحَقّٰا إِثْماً فَآخَرٰانِ یَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا مِنَ اَلَّذِینَ اِسْتَحَقَّ عَلَیْهِمُ اَلْأَوْلَیٰانِ فَیُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ لَشَهٰادَتُنٰا أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا وَ مَا اِعْتَدَیْنٰا إِنّٰا إِذاً لَمِنَ اَلظّٰالِمِینَ (107)

پس اگر معلوم شد که آن دو شاهد(غیر مسلمان در سفر)گناه و خیانت کرده‌اند (و سوگندشان ناحقّ بوده)،دو نفر دیگر که(مسلمان هستند و شهادت بر ضررشان تمام شده و به میّت نزدیک‌ترند)برخاسته و به خدا سوگند یاد نمایند که قطعاً گواهی ما(وارثان مسلمان)از گواهی آن دو(غیر مسلمانی که خیانتشان آشکار شده)به حقّ نزدیک‌تر است(و بگویند)ما(از حدّ و حقّ)تجاوز نکرده‌ایم که اگر چنین کنیم قطعاً از ستمکارانیم.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«عثور»به معنای آگاهی بدون تجسّس است. ⁽¹⁾

مخفی نماند که گواهی و سوگند اولیای میّت،بر اساس اطلاعی است که از قبل،درباره‌ی اموال او هنگام سفر یا غیر سفر داشته‌اند.

برای کلمه« اَلْأَوْلَیٰانِ »در آیه دو معنا می‌توان کرد:

الف:دو نفر وارث که گواهی بر ضررشان داده شده ولی بخاطر وارث بودن به میّت نزدیک‌تر و اولی هستند.

ب:مراد همان دو گواهی هستند که میّت از آنان درخواست گواه شدن کرده و لحظه مرگ حاضر بوده‌اند و به خاطر همین حضور یا درخواست،اولویّت پیدا کرده‌اند.بنا بر این ترجمه چنین می‌شود:اگر معلوم شد که دو نفر اوّل مرتکب گناه شدند پس دو نفر دیگر به جای آنان به گواهی دادن قیام کنند که آن دو نفر از کسانی باشند که دو شاهد نخست علیه آنان مرتکب گناه شده‌اند.

شهادت و گواهی باید از هر دو نفر و با اسم مبارک اللّٰه باشد و محتوای سوگند همان باشد که در آیه آمده است که اولاً سوگند ما راست است و ما قصد تجاوز به حقوق مردم را نداریم ثانیاً اگر سوگند ما دروغ بود اقرار به ستمگری خود داریم.

پیام‌ها:

1 شما حقّ تجسّس و کنجکاوی ندارید،ولی اگر اطلاعی پیدا شد،وظیفه عوض می‌شود. «فَإِنْ عُثِرَ...» 2 شهادت دروغ،نوعی تجاوز و ظلم به‌حقوق مردم است. «اعْتَدَیْنٰا») ... («لَمِنَ الظّٰالِمِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 108]

اشاره

ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ یَأْتُوا بِالشَّهٰادَةِ عَلیٰ وَجْهِهٰا أَوْ یَخٰافُوا أَنْ تُرَدَّ أَیْمٰانٌ بَعْدَ أَیْمٰانِهِمْ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ وَ اِسْمَعُوا وَ اَللّٰهُ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلْفٰاسِقِینَ (108)

این(روش به صواب)نزدیکتر است برای اینکه شهادت را به نحو درست ادا کنند و یا بترسند که بعد از سوگند خوردنشان سوگندهایی(به وارثان میّت)برگردانده شود(و جای سوگند آنان را بگیرد).و از خداوند پروا کنید و(فرمان‌های او را)گوش کنید و خداوند،گروه فاسق را هدایت نمی‌کند.

نکته‌ها:

این آیه،فلسفه سختگیری و دقّت در امر شهادت و شاهد گرفتن را که در آیات قبل مطرح بود بیان می‌کند و اینکه سوگند بعد از نماز در حضور مردم،سبب می‌شود که شهادت‌ها واقعی باشد،چون اگر سوگند و شهادت آنان پذیرفته نشود،آبروی آنان در جامعه می‌رود.

پیام‌ها:

1 مراسم و تشریفاتی که عامل حفظ و تثبیت حقّ مردم شود،ارزشمند است.

«ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَنْ...»

2 یکی از عوامل بازدارنده از گناه،نگرانی از رسوایی در جامعه است. «أَوْ یَخٰافُوا أَنْ تُرَدَّ أَیْمٰانٌ» 3 چنان زندگی کنیم که نااهلان عادل‌نما نتوانند با سوگند دروغ،زحمات ما را

هدر دهند و بدانند که اظهارات نادرستشان توسط گروه بهتری ردّ می‌شود.

«أَنْ تُرَدَّ أَیْمٰانٌ بَعْدَ أَیْمٰانِهِمْ»

4 در امر وصیّت،سوگند و شهادت،تقوا داشته باشیم. «وَ اتَّقُوا اللّٰهَ» 5 شهادت ناحقّ،نشانه‌ی فسق است. «وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 109]

اشاره

یَوْمَ یَجْمَعُ اَللّٰهُ اَلرُّسُلَ فَیَقُولُ مٰا ذٰا أُجِبْتُمْ قٰالُوا لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ اَلْغُیُوبِ (109)

روزی(فرا رسد)که خداوند،پیامبران را گرد آورد پس بگوید:به دعوت شما چه پاسخی داده شد؟ گویند:ما علمی(به حقیقت امر)نداریم،همانا دانای غیب‌ها تویی تو.

نکته‌ها:

امام باقر علیه السلام در باره‌ی تأویل این آیه فرمود:پرسش خداوند از پیامبران،پرسش درباره‌ی اوصیای آنهاست که جانشین انبیا بودند،رسولان الهی نیز پاسخ می‌دهند:ما درباره آنچه پس از ما درباره‌ی اوصیای ما کردند،خبر نداریم. ⁽¹⁾

علم حقیقی از آنِ خداست و هر که علمی دارد از او دارد،همان گونه که غیب را تنها او می‌داند و علم آن را به هر کس بخواهد می‌دهد.

پیام‌ها:

1 در قیامت از انبیا سؤال می‌شود که رفتار مردم نسبت به آنان چگونه بوده است.

«مٰا ذٰا أُجِبْتُمْ»

2 علم انبیا نسبت به علم الهی هیچ است. «لاٰ عِلْمَ لَنٰا»

[سوره المائدة (5): آیه 110]

اشاره

إِذْ قٰالَ اَللّٰهُ یٰا عِیسَی اِبْنَ مَرْیَمَ اُذْکُرْ نِعْمَتِی عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ إِذْ أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ اَلْقُدُسِ تُکَلِّمُ اَلنّٰاسَ فِی اَلْمَهْدِ وَ کَهْلاً وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ اَلْکِتٰابَ وَ اَلْحِکْمَةَ وَ اَلتَّوْرٰاةَ وَ اَلْإِنْجِیلَ وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ اَلطِّینِ کَهَیْئَةِ اَلطَّیْرِ بِإِذْنِی فَتَنْفُخُ فِیهٰا فَتَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِی وَ تُبْرِئُ اَلْأَکْمَهَ وَ اَلْأَبْرَصَ بِإِذْنِی وَ إِذْ تُخْرِجُ اَلْمَوْتیٰ بِإِذْنِی وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَقٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ (110)

زمانی که خداوند فرمود:ای عیسی پسر مریم! نعمتم را بر تو و بر مادرت یاد کن.آن گاه که تورا با«روح القدس»(جبرئیل)تأیید کردم.در گهواره(به اعجاز)و در بزرگسالی(به وحی)با مردم سخن گفتی،و آن گاه که کتاب و حکمت و تورات و انجیل به تو آموختم،و(فراموش مکن زمانی را که)به اذن من از گِل(چیزی)به صورت پرنده ساختی و در آن دمیدی،پس با اذن من پرنده‌ای شد،و با اذن من کور مادرزاد و پیسی گرفته را شفا می‌دادی، و آن گاه که به اذن من،مردگان را(زنده)از گور بیرون می‌آوردی،و(به یاد آور)زمانی که(دست ظلم)بنی اسرائیل را از تو کوتاه کردم،آن گاه که تو دلایل روشن برایشان آوردی،پس کافران از ایشان(درباره‌ی معجزات تو)گفتند:این،چیزی جز سحر آشکار نیست.

نکته‌ها:

از این آیه تا آخر سوره،درباره حضرت عیسی علیه السلام است.

در این آیه،انواع لطف الهی،و در آغاز همه،تأیید به روح القدس درباره حضرت مسیح بیان شده است.

در آغاز آیه می‌فرماید:ای عیسی! یاد کن از نعمت‌هایی که به تو و به مادرت دادم،ولی آنچه از نعمت‌ها در آیه به چشم می‌خورد همه‌ی نعمت‌ها مربوط به حضرت عیسی است (نه مادرش)،شاید به خاطر آن که نعمت به فرزند در حقیقت نعمت به مادر است.شاید هم مراد آیه،نعمت‌هایی باشد که در سوره آل عمران درباره‌ی حضرت مریم آمده است. ⁽¹⁾

شاید مراد از کتاب،کتب غیر تورات و انجیل باشد و نام تورات و انجیل با آنکه آن دو نیز کتابند به خاطر اهمیّت برده شده است.

از حضرت علی علیه السلام پرسیدند:آن حیوانی که بدون قرار گرفتن در رحم(یا تخم)پیدا شد چیست؟ فرمود:پرنده‌ای که حضرت عیسی با دمیدن در مجسمه به وجود آورد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 یاد الطاف خدا به اولیایش،مایه‌ی دلگرمی برای رهروان حقّ است. «إِذْ» 2 پیامبران هم نباید از یاد نعمت‌های خدا غافل شوند. «یٰا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ...» 3 زن به مقامی می‌رسد که دوش به دوش پیامبر مطرح می‌شود. «عَلَیْکَ وَ عَلیٰ وٰالِدَتِکَ» ،بلکه یک زن و فرزند پیامبرش،با هم یک آیه شمرده می‌شوند. «وَ جَعَلْنٰاهٰا وَ ابْنَهٰا آیَةً» ⁽³⁾4 حضرت عیسی،با تکلّم در گهواره،هم نبوّت خویش و هم عفت و عصمت مادرش را ثابت کرد. «تُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ» 5 سخنان عیسی در گهواره نمایی از وحی بود. «أَیَّدْتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُکَلِّمُ...» 6 اراده‌ی الهی،نیاز به تجربه،قدرت و گذشت زمان را حل می‌کند و حضرت عیسی،بدون تجربه و تمرین و صرف زمان،در کودکی همان حرف‌های صحیح را می‌گوید که در پیری می‌زند،نه حرف کودکانه. «فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً» 7 پیامبران،هم باید علم داشته باشند «الْکِتٰابَ» ،هم بینش «الْحِکْمَةَ» ،هم گفته‌های

پیشینیان را بدانند «التَّوْرٰاةَ» ،و هم پیام جدید داشته باشند. «الْإِنْجِیلَ» 8 تعبیر آفرینش و خلق،به غیر خدا هم نسبت داده می‌شود. «إِذْ تَخْلُقُ» 9 اذن خداوند،مجوّز ساختن مجسّمه پرندگان بوده است. «تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ بِإِذْنِی» 10 اولیای خاص خدا،ولایت تکوینی دارند. (جملات« تَخْلُقُ» ، «فَتَنْفُخُ» ، «تُبْرِئُ» ، «تُخْرِجُ » به حضرت عیسی خطاب شده است).

11 در اعجاز عیسی علیه السلام،هم نفس مسیحایی او و هم هنر مجسمه ساختن نقش داشته است. «کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ») ... («فَتَنْفُخُ» 12 نفس مسیحایی،جماد را پرواز داد،ولی دلهای بنی اسرائیل را نه. «فَتَنْفُخُ فِیهٰا فَتَکُونُ طَیْراً» 13 آنجا که خطر شرک زیاد است،تکرار توحید لازم است.(تکرار «تَخْلُقُ») ... (« بِإِذْنِی») ... («تُبْرِئُ») ... («بِإِذْنِی») ... («تُخْرِجُ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِی» 14 وقتی خداوند،قدرت احیاگری و شفا دادن را به انبیا می‌دهد،توسّل و استمداد مردم نیز باید جایز باشد. «تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ») ... («فَتَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِی وَ تُبْرِئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِی وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتیٰ بِإِذْنِی» (مگر می‌شود خداوند به کسی قدرت بدهد،امّا مردم را از توجّه به آن منع کند؟!) 15 زنده شدن مردگان و«رجعت»،در همین دنیا صورت گرفته است. «تُخْرِجُ الْمَوْتیٰ» 16 سوء قصد بنی اسرائیل به حضرت عیسی علیه السلام،از سوی خدا دفع شد. «کَفَفْتُ بَنِی إِسْرٰائِیلَ عَنْکَ»

[سوره المائدة (5): آیه 111]

اشاره

وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی اَلْحَوٰارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی قٰالُوا آمَنّٰا وَ اِشْهَدْ بِأَنَّنٰا مُسْلِمُونَ (111)

و(به یاد آور)زمانی که به حواریّون(یاران مخصوص حضرت عیسی) وحی فرستادم که ایمان آورید،گفتند:ایمان آورده‌ایم،و شاهد باش که ما مسلمان و تسلیم هستیم.

نکته‌ها:

مراد از وحی به حواریّون،ممکن است الهام به قلب خود آنها باشد نه پیام وحی از طریق حضرت عیسی علیه السلام.چنان که امام صادق علیه السلام درباره‌ی این وحی فرمود:«الهموا»یعنی به آنان الهام شد. ⁽¹⁾

تعداد حواریّون به فرموده امام رضا علیه السلام دوازده نفر بود و سبب نامگذاری آنان به حواریّون، پاک بودن آنان از درون و پاک کردن جامعه از گناهان از طریق موعظه و تذکّر بود. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 گاهی خداوند به دل‌های آماده الهام می‌کند. «أَوْحَیْتُ إِلَی الْحَوٰارِیِّینَ» 2 ایمان به خدا،از ایمان به رسول جدا نیست. «آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی» 3 وقتی هدایت،باطنی و الهی شد،عمیق و سریع اثر می‌کند. «أَوْحَیْتُ») ... («قٰالُوا آمَنّٰا» 4 ارشاد بدون نور الهی از درون،یا بی اثر،یا کم‌اثر یا ناپایدار است. «أَوْحَیْتُ») ... («آمَنّٰا وَ اشْهَدْ بِأَنَّنٰا مُسْلِمُونَ» 5 الهامات الهی به مردم،در مسیر تأیید وحی انبیاست،نه در برابر آنها.

«أَوْحَیْتُ»)

... («آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی» 6 نشان ایمان باطنی،اظهار و اقرار زبانی است،آن گونه که ایمان قلبی، پشتوانه‌ی شعارهای ظاهری است. «وَ اشْهَدْ بِأَنَّنٰا مُسْلِمُونَ»

[سوره المائدة (5): آیات 112 تا 113]

اشاره

إِذْ قٰالَ اَلْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی اِبْنَ مَرْیَمَ هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ أَنْ یُنَزِّلَ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ اَلسَّمٰاءِ قٰالَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (112) قٰالُوا نُرِیدُ أَنْ نَأْکُلَ مِنْهٰا وَ تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنٰا وَ نَعْلَمَ أَنْ قَدْ صَدَقْتَنٰا وَ نَکُونَ عَلَیْهٰا مِنَ اَلشّٰاهِدِینَ (113)

(یاد آور)زمانی که حواریون گفتند:ای عیسی بن مریم! آیا پروردگارت می‌تواند(با دعای تو)از آسمان،خوانی(از غذا)برای ما فرود آورد؟ عیسی گفت:اگر مؤمنید،از خدا پروا کنید!

گفتند:(ما نظر بدی نداریم و بهانه جو نیستیم بلکه)می‌خواهیم از آن بخوریم و دلهایمان اطمینان یابد و بدانیم که به ما راست گفته‌ای و بر آن مائده‌ی آسمانی از گواهان باشیم.

نکته‌ها:

نام گذاری این سوره به«مائده»،به خاطر همین درخواست مائده‌ی آسمانی است.

« مٰائِدَةً »هم به معنای غذاست،هم سفره‌ای که در آن غذا باشد.

چون حواریّون شیوه‌ی سؤالشان از عیسی علیه السلام کمی بی‌ادبانه بود،به جای«یا رسول اللّٰه»، گفتند:«یا عیسی»و به جای«آیا خدا لطف می‌کند»گفتند:«آیا می‌تواند؟»و به جای «پروردگار ما»،گفتند:«پروردگارت»،جواب «اتَّقُوا اللّٰهَ» شنیدند.

پیام‌ها:

1 ای پیامبر! از مردم خیلی توقّع نداشته باش! حواریّون عیسی هم با آنکه به آنان الهام می‌شد و اقرار به ایمان و اسلام داشتند،باز معجزهای دلخواهشان را می‌خواستند. «إِذْ قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ...» 2 تردید در قدرت خداوند «هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ» با دیدن آن همه معجزه از حضرت

عیسی در گهواره و زنده کردن مرده و درخواست معجزه‌ی مجدّد،در شأن حواریّون نبود. «اتَّقُوا اللّٰهَ» 3 اگر سوء نیّت هم نداشته باشیم،باید در خطاب‌ها و گفتگوها حریم افراد را حفظ کنیم. «اتَّقُوا اللّٰهَ» 4 مؤمن،نباید خدا را آزمایش کند. «هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ») ... («اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» 5 تقوا،نشانه‌ی ایمان است. «اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» 6 اطمینان قلبی،مرحله‌ای بالاتر از ایمان است. «اتَّقُوا اللّٰهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ قٰالُوا نُرِیدُ أَنْ نَأْکُلَ مِنْهٰا وَ تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنٰا» حضرت ابراهیم نیز در پاسخ سؤال خداوند که فرمود:

«أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ» ،می‌فرماید: «بَلیٰ وَ لٰکِنْ لِیَطْمَئِنَّ قَلْبِی» ⁽¹⁾

[سوره المائدة (5): آیه 114]

اشاره

قٰالَ عِیسَی اِبْنُ مَرْیَمَ اَللّٰهُمَّ رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا مٰائِدَةً مِنَ اَلسَّمٰاءِ تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا وَ آیَةً مِنْکَ وَ اُرْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ اَلرّٰازِقِینَ (114)

عیسی بن مریم گفت:خداوندا،پروردگارا! مائده‌ای از آسمان بر ما فرو فرست که برای نسل کنونی و آیندگان ما عید و نشانه‌ای از تو باشد و ما را روزی ده،که تو بهترین روزی دهندگانی.

نکته‌ها:

معمولاً دعاهای قرآن با اسم«رب»آغاز می‌شود،ولی در این آیه با دو کلمه‌ی« اَللّٰهُمَّ رَبَّنٰا »آمده است.شاید به خاطر اهمیّت این حادثه و پیامدهای آن باشد.

پیام‌ها:

1 توسّل به اولیای خداوند برای قضای حوائج،جایز است. «قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ یٰا عِیسَی») ... («.قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ اللّٰهُمَّ...» 2 برای پیامبران،مردم تاریخ و نسل‌ها مطرح‌اند. «لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا» 3 از نشانه‌های الهی،باید برای همیشه درس گرفت. «وَ آیَةً مِنْکَ» 4 عید و جشن مذهبی از نظر قرآن کار صحیحی است. «تَکُونُ لَنٰا عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا» (میلاد اولیای خدا و بعثت پیامبر،کمتر از نزول مائده آسمانی نیست) 5 حضرت عیسی،در دعا به جای مسأله‌ی خوردن،به الهی بودن مائده توجّه می‌کند. «آیَةً مِنْکَ» 6 تعبیرات موهن دیگران را به صورت اصلاح شده نقل کنیم.(سؤال آنان چنین بود که «هَلْ یَسْتَطِیعُ رَبُّکَ» ؟ ولی در دعا حضرت عیسی علیه السلام قاطعانه و برای هدفی والاتر مائده خواست و آنچه را نشانه‌ی شک و وهن بود،حذف کرد).

7 در دعا،خدا را با ادب کامل و با صفت مناسب با خواسته،صدا بزنیم.ابتدای آیه« اَللّٰهُمَّ رَبَّنٰا »و آخر آیه« خَیْرُ الرّٰازِقِینَ» 8 به درخواست‌های مادی جهت معنوی دهیم.(حواریّون اوّلین هدف خود را خوردن و سپس اطمینان داشتن «نَأْکُلَ مِنْهٰا وَ تَطْمَئِنَّ» بیان کردند،ولی حضرت عیسی ابتدا برجا گذاشتن نشانه سرور برای تاریخ «عِیداً لِأَوَّلِنٰا وَ آخِرِنٰا» سپس نشانه قدرت خداوند «وَ آیَةً مِنْکَ» و در مرحله سوّم مسئله رزق را مطرح فرمود «وَ ارْزُقْنٰا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ» و بدین گونه به همه فهماند که مسائل معنوی و اجتماعی بر مسائل گروهی و اقتصادی مقدّم است.

9 به خدا توجّه کنیم و به سراغ دیگران نرویم. «وَ أَنْتَ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ»

[سوره المائدة (5): آیه 115]

اشاره

قٰالَ اَللّٰهُ إِنِّی مُنَزِّلُهٰا عَلَیْکُمْ فَمَنْ یَکْفُرْ بَعْدُ مِنْکُمْ فَإِنِّی أُعَذِّبُهُ عَذٰاباً لاٰ أُعَذِّبُهُ أَحَداً مِنَ اَلْعٰالَمِینَ (115)

خداوند فرمود:من آن(مائده)را بر شما نازل می‌کنم،امّا هر کدام از شما بعد از آن کفر ورزد،او را چنان عذاب خواهم کرد که هیچ یک از جهانیان را آن گونه عذاب نکنم.

نکته‌ها:

داستان نزول مائده به صورتی که در قرآن آمده است،در انجیل نیامده است. ⁽¹⁾

بعضی گفته‌اند حواریّون با شنیدن تهدید الهی،تقاضای خویش را پس گرفتند و مائده نازل نشد،ولی این،بر خلاف ظاهر آیه و گفته‌ی روایات است.عبارت« إِنِّی مُنَزِّلُهٰا »نزول حتمی است نه وعده‌ی نزول. ⁽²⁾

در روایات آمده است:پس از نزول مائده،برخی کافر شده و به صورت خوک درآمدند. ⁽³⁾در بعضی روایات می‌خوانیم که آنچه نازل شد نان و گوشت بود. ⁽⁴⁾

اگر برای یاران عیسی علیه السلام غذای آسمانی نازل شد،طبق روایات،برای رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله هم میوه بهشتی نازل گردید که منشأ پیدایش فاطمه‌ی زهرا علیها السلام شد. ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1 دعای پیامبران مستجاب می‌شود. «رَبَّنٰا أَنْزِلْ عَلَیْنٰا») ... («إِنِّی مُنَزِّلُهٰا» 2 آنان که به علم و یقین و شهود می‌رسند،مسئولیّت سنگین‌تری دارند و کیفر تخلّفشان هم سخت‌تر است. «فَمَنْ یَکْفُرْ بَعْدُ مِنْکُمْ...» پس کسانی که به مقام علم و شهود دست نیافته‌اند،از قهر خداوند دورترند.

3 عذاب خداوند،درجاتی دارد. «عَذٰاباً لاٰ أُعَذِّبُهُ أَحَداً»

4 آن که توقّع بیشتری دارد و مائده‌ی آسمانی می‌خواهد،باید تعهّد بیشتری هم داشته باشد. «مٰائِدَةً مِنَ السَّمٰاءِ») ... («عَذٰاباً لاٰ أُعَذِّبُهُ أَحَداً»

[سوره المائدة (5): آیه 116]

اشاره

وَ إِذْ قٰالَ اَللّٰهُ یٰا عِیسَی اِبْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنّٰاسِ اِتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ قٰالَ سُبْحٰانَکَ مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی وَ لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ اَلْغُیُوبِ (116)

و زمانی که خداوند گفت:ای عیسی بن مریم! آیا تو به مردم گفتی:به غیر از خدا،من و مادرم را به عنوان دو معبود بگیرید؟(عیسی)گفت:(خدایا!) تو پاک و منزّهی،مرا نشاید که حرف ناروایی که سزاوار من نیست بگویم، اگر چنین گفته بودم،تو آن را می‌دانستی(زیرا)تو آنچه را در دل و جان من است می‌دانی،امّا من از آنچه در ذات توست بی‌خبرم،همانا،دانای تمام غیب‌ها تویی تو.

نکته‌ها:

در آیه 109 همین سوره خواندیم که خداوند پیامبران را در قیامت جمع کرده و از آنان می‌پرسد:از مردم چه پاسخی شنیدید؟ این آیه،گفتگوی خدا و حضرت عیسی را در آن روز بیان می‌کند.

گرچه مسیحیان،امروز مریم را خدا نمی‌دانند،ولی چون گروهی از آنان در آن زمان عقیده به خدا بودن مریم داشتند و یا به خاطر آنکه عبادت در برابر مجسّمه او به منزله‌ی معبود قرار دادن اوست،تعبیر به«اله»شده است. «اتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلٰهَیْنِ» « دُونِ اللّٰهِ »،نشانه‌ی شرک است،نه نفی خدا،یعنی علاوه بر خدا،عیسی و مریم را معبود دانستن شرک است.البتّه تثلیث فعلی مسیحیان،اب و ابن و روح القدس است.

امام رضا علیه السلام فرمود:درباره‌ی من دو گروه هلاک می‌شوند و من تقصیری ندارم:یکی

علاقمندان افراطی،دیگری کینه توزان بی‌جهت. ⁽¹⁾

تسبیح حضرت مسیح،خود نشانه دیگری است که خداوند منزّه از هر گونه شریکی است.

در آیات دیگر آمده است: «وَ قٰالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمٰنُ وَلَداً سُبْحٰانَهُ» ⁽²⁾، «وَ یَجْعَلُونَ لِلّٰهِ الْبَنٰاتِ سُبْحٰانَهُ» ⁽³⁾که خدا را از داشتن هر گونه فرزند،چه دختر چه پسر،منزّه می‌شمارد.

پیام‌ها:

1 گاهی سؤال و توبیخ یک بی‌گناه،برای هشدار به دیگران است. «أَ أَنْتَ قُلْتَ» گاهی به در می‌گویند تا دیوار بشنود.

2 ادّعای الوهیّت برای انسان،گرچه پیامبر باشد،ادّعایی باطل است. «مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ» 3 انبیا معصومند. «مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ» 4 انبیا از غلوّ پیروان خود بیزارند. «إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ» 5 همه‌ی گفته‌های انسان و اسرار درونش برای خداوند روشن و معلوم است.

«فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی»

6 تسبیح و تنزیه خدا از هر نسبت ناروا،لازم است. «سُبْحٰانَکَ» 7 علم انبیا محدود است. «لاٰ أَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِکَ» و کسی که علمش محدود است، شایسته‌ی خدایی نیست.

8 افکار و اسرار مردم از امور غیبی است که خدا بدان آگاه است. «تَعْلَمُ مٰا فِی نَفْسِی») ... («إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ» 9 آگاهی کامل و گسترده بر همه‌ی حقایق مخصوص خداست. «إِنَّکَ أَنْتَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ»

[سوره المائدة (5): آیه 117]

اشاره

مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً مٰا دُمْتُ فِیهِمْ فَلَمّٰا تَوَفَّیْتَنِی کُنْتَ أَنْتَ اَلرَّقِیبَ عَلَیْهِمْ وَ أَنْتَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ (117)

(حضرت عیسی به خداوند گفت:)من،به آنان نگفتم مگر آنچه مرا به آن فرمان دادی که بپرستید خداوندی را که پروردگار من و پروردگار شماست،و تا زمانی که در میان آنان بودم،شاهد و ناظر بر آنان بودم، پس چون مرا(از میانشان)باز گرفتی،تو خود بر آنان مراقب بودی و تو بر هر چیز گواهی.

نکته‌ها:

«توفی»به معنای اخذ و گرفتن تمام و کمال است و مرگ یکی از مصادیق آن است.خداوند حضرت عیسی علیه السلام را از میان قومشان برداشته و تا زمان قیام امام زمان علیه السلام زنده نگه می‌دارد و همراه آن حضرت ظهور خواهد کرد.

پیام‌ها:

1 پیامبران معصومند و جز فرمان خدا،کاری را انجام نمی‌دهند و در وحی هیچ تغییر و تصرّفی نمی‌کنند. «مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ» 2 حضرت عیسی،خود را همچون دیگران،دست پرورده‌ی خدا می‌داند. «رَبِّی وَ رَبَّکُمْ» 3 انبیا،ناظر بر افعال مردمند. «کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً» 4 دعوت به یکتاپرستی،مهم‌ترین وظیفه‌ی انبیاست. «أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ» (با اینکه مأموریّت عیسی تنها توحید نبوده،امّا آیه فقط توحید را مطرح می‌کند) 5 دلیل و ملاک پرستش خدا،ربوبیّت اوست. «أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ»

[سوره المائدة (5): آیه 118]

اشاره

إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبٰادُکَ وَ إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّکَ أَنْتَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (118)

(عیسی گفت:خدایا!)اگر عذابشان کنی،پس آنان بندگان تو هستند و اگر آنان را بیامرزی،پس همانا تو خود توانمند و حکیمی.

نکته‌ها:

حضرت عیسی در پاسخ خداوند که فرمود:آیا تو به مردم گفتی من و مادرم را خدا بگیرد؟ با جدا کردن خود از مرد و اینکه تنها خداوند مالک آنان است،فرمود:در گرایشهای شرک‌آلود امّت خود نقشی نداشته است.

به روایت ابو ذر،پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله شبی تا صبح در رکوع و سجود این آیه را تلاوت می‌نمود.

از آن حضرت سؤال کردم چگونه بود که تا صبح این آیه را تلاوت فرمودید.حضرت فرمود:

از خداوند طلب شفاعت برای امّتم می‌کردم و خداوند سرانجام آن را به من داد و امّتم در صورتی که شرک نورزند،به آن نائل خواهند شد. ⁽¹⁾

در روایتی دیگر آمده است وقتی حضرت این آیه را تلاوت فرمود،دستان مبارک را بلند کرده و با حال گریه فرمود:«اللهم امتی»و به امّت خود دعا می‌کرد.خداوند جبرئیل را بر حضرت فرستاد و فرمود:«انا سنرضیک فی امتک و لا نسوؤک»ما تو را خشنود خواهیم کرد و نمی‌گذاریم ناراحت شوی. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 انبیا،تسلیم پروردگارند. «إِنْ تُعَذِّبْهُمْ») ... («وَ إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ» از کار خدا نمی‌توان سؤال کرد: «لاٰ یُسْئَلُ عَمّٰا یَفْعَلُ» ⁽³⁾2 عذاب و یا آمرزش مشرکان بدست خداست. «إِنْ تُعَذِّبْهُمْ») ... («وَ إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ» 3 انبیا،مقام شفاعت دارند،ولی گاهی گناه و جرم در حدّی است که آنان نیز پای

خود را کنار می‌کشند. «إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبٰادُکَ» 4 قهر یا مهر خداوند،بر اساس عزّت و حکمت است. «أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ»

[سوره المائدة (5): آیات 119 تا 120]

اشاره

قٰالَ اَللّٰهُ هٰذٰا یَوْمُ یَنْفَعُ اَلصّٰادِقِینَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً رَضِیَ اَللّٰهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذٰلِکَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ (119) لِلّٰهِ مُلْکُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا فِیهِنَّ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (120)

خداوند فرمود:این،روزی است که راستگویان را صداقتشان سود دهد، برایشان باغهایی است که زیر درختانش نهرها جاری است،همیشه در آن ماندگارند،خداوند از آنان راضی است،آنان نیز از او راضی‌اند،این رستگاری بزرگ است.

ملک و حکومت آسمان‌ها و زمین و آنچه در آنهاست تنها از آن خداست،و او بر هر چیز تواناست.

نکته‌ها:

در آیات قبل،سخنان عیسی علیه السلام در محضر خداوند مطرح شد که:

1 من جز حقّ نمی‌گویم. «مٰا یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ مٰا لَیْسَ لِی بِحَقٍّ» 2 اگر ناحقّی گفته‌ام تو می‌دانی. «إِنْ کُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ» 3 جز یکتاپرستی که مرا امر کردی،به مردم چیزی نگفتم. «مٰا قُلْتُ لَهُمْ إِلاّٰ مٰا أَمَرْتَنِی بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللّٰهَ» 4 تا بودم مراقب و ناظر مردم بودم که منحرف نشوند. «کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهِیداً» در این آیه خداوند می‌فرماید:همه‌ی سخنان عیسی صحیح و راست است و امروز روزی است که راستی راستگویان نجات‌بخش است.

پیام‌ها:

1 مؤمنان،اگر به خاطر صداقتشان،مشکلاتی را در دنیا تحمّل کنند،این راستی و صداقت در آخرت برای آنان کارساز است. «یَنْفَعُ الصّٰادِقِینَ صِدْقُهُمْ» 2 تنها صادقان نفع می‌برند،نه مدّعیان،شعاردهندگان و ریاکاران. «یَنْفَعُ الصّٰادِقِینَ...» 3 بهشت در کنار رضایت خداوند،فوز بزرگ و رستگاری است. «جَنّٰاتٌ») ... («رَضِیَ اللّٰهُ») ... («ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ» 4 عبادت کسی شایسته است که سلطنت عالم و قدرت مطلقه‌ی هستی در اختیار اوست،نه دیگران،گرچه پیامبر باشند. «لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

[تفسیر سوره انعام]

سیمای سوره‌ی انعام

این سوره،یکصد و شصت و پنج آیه دارد و همه‌ی آیاتش یک جا در مکّه و با تشریفات خاصّی نازل شده است.جبرئیل،این سوره را با بدرقه‌ی هفتاد هزار فرشته بر پیامبر خدا صلی اللّٰه علیه و آله نازل کرد.

پیام اصلی آیات این سوره،مبارزه با شرک و دعوت به توحید است.از آنجا که مشرکان جزیرة العرب به اعتقاد خود،بعضی چهارپایان را حلال و برخی را حرام می‌دانستند،قرآن در مقام مبارزه با اینگونه خرافات و باورهای غلط،از آیه‌ی 136 این سوره به بعد،احکامی را در مورد چهارپایان بیان می‌دارد که بدین جهت این سوره،«انعام»نام گرفته است.

روایاتی درباره‌ی فضیلت این سوره و نیز برآورده شدن حاجت به واسطه‌ی تلاوت این سوره آمده است.از جمله از امام صادق علیه السلام نقل شده که هر کس چهار رکعت نماز(با دو سلام)بخواند،آن گاه این سوره و سپس دعایی را قرائت کند،حاجاتش برآورده می‌شود. ⁽¹⁾

در هیچ سوره‌ای به اندازه‌ی این سوره،کلمه‌ی« قُلْ »نیامده است.تکرار 44 بار این خطاب به پیامبر،شاید به خاطر آن است که در این سوره،عقائد باطل و انحراف‌ها و توقّعات بی جای مشرکان بیان شده و لازم است قاطعیّت در کار باشد.این مطلب بیانگر آن است که پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله مأمور است متن وحی را بی‌کم و کاست بگوید.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان

[سوره الأنعام (6): آیه 1]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ جَعَلَ اَلظُّلُمٰاتِ وَ اَلنُّورَ ثُمَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ (1)

6\1

ستایش مخصوص خداوندی است که آسمان‌ها و زمین را آفرید و تاریکی‌ها و روشنی را قرار داد،امّا کافران(دیگران را)با پروردگارشان برابر و همتا می‌گیرند.

نکته‌ها:

در تمام قرآن،واژه‌ی« اَلنُّورَ »مفرد و واژه‌ی« اَلظُّلُمٰاتِ »به صورت جمع آمده است.اصولاً حقّ،یکی و راههای باطل بسیار است.آری نور،نشانه‌ی وحدت و ظلمات،نشانه‌ی پراکندگی است.« یَعْدِلُونَ »از«عدل»،به معنای همتاست.

اوّلین آیه‌ی این سوره،به«آفرینش نظام هستی»،دوّمین آیه به«آفرینش انسان»و سوّمین آیه به نظارت بر«اعمال و رفتار انسان»اشاره دارد.

به فرموده‌ی حضرت علی علیه السلام:این آیه،پاسخ به سه گروه از منحرفان است:

الف:«مادّیون»که منکر آفرینش الهی و حدوث خلقتند. «خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ...» ب:«دوگانه پرستان»که برای نور و ظلمت دو مبدأ قائلند. «جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ» ⁽¹⁾

ج:«مشرکین»که برای خداوند،شریک و شبیه قائلند. «ثُمَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ» ⁽¹⁾امام موسی بن جعفر علیهما السلام درباره‌ی... («بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ» فرمودند:یعنی کافران،ظلمات و نور و جور و عدل را یکسان می‌شمارند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 خداوند هم از عدم به وجود آورده است،هم در موجودها،کیفیّات جدید و نوآوری‌هایی قرار می‌دهد.(آفرینش ابتدایی «خَلَقَ» آفرینش تَبَعی «جَعَلَ») 2 شریک دانستن برای خدا،نوعی انکار خدا و کفر به اوست. «الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ یَعْدِلُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 2]

اشاره

هُوَ اَلَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ طِینٍ ثُمَّ قَضیٰ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ (2)

او کسی است که شما را از گل آفرید،پس از آن أجلی را(برای زندگی شما در دنیا)قرار داد و أجلی معیّن(که مربوط به آخرت یا غیر قابل تغبیر در دنیاست)نزد اوست.پس(با وجود این)شما شک و شبهه می‌کنید؟

نکته‌ها:

در آیه‌ی پیش،مسائل آفاقی و خلقت آسمان‌ها و زمین مطرح شده،اینجا خلقت انسان و حیات محدود او در این دنیا آمده است.

در قرآن،21 مرتبه از«أجل مسمّی»سخن به میان آمده است.

خداوند برای عمر انسان دو نوع زمان‌بندی قرار داده:یکی حتمی که اگر همه‌ی مراقبت‌ها هم به عمل آید،عمر(مانند نفت چراغ)تمام می‌شود.و دیگری غیر حتمی که مربوط به

کردار خودمان است،مثل چراغی که نفت دارد،ولی آن را در معرض طوفان قرار دهیم.

در روایات،کارهایی چون صله‌ی رحم،صدقه،زکات و دعا سبب طول عمر و اعمالی چون قطع رحم و ظلم،سبب کوتاه شدن عمر دانسته شده است. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام در مورد« أَجَلاً وَ أَجَلٌ »فرمود:آنها دو أجل هستند:یکی محتوم و قطعی و دیگری موقوف(یعنی مشروط و معلّق). ⁽²⁾

به نقل ابن عباس،خداوند برای انسان دو أجل قرار داده:یکی از تولّد تا مرگ،دیگری از مرگ تا قیامت.انسان با اعمال خود،گاهی از یکی می‌کاهد و به دیگری می‌افزاید.پس پایان أجل هیچکس قابل تغییر نیست. «وَ مٰا یُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لاٰ یُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ» ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 مدّت عمر و پایان زندگی،به دست ما نیست. «هُوَ الَّذِی») ... («.قَضیٰ أَجَلاً» 2 تنها خداوند بر أجل مسمّی(أجل قطعی)،آگاه است. «أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ» 3 با آنکه آفرینش و پایان کار انسان،همه از خدا و به دست اوست،پس چرا در مبدأ و معاد شک کنیم؟ «ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 3]

اشاره

وَ هُوَ اَللّٰهُ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ فِی اَلْأَرْضِ یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ وَ یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُونَ (3)

و اوست که در آسمان‌ها و در زمین خداوند است.نهان و آشکار شما را می‌داند،و هر چه را به دست می‌آورید(نیز)می‌داند.

نکته‌ها:

در پاسخ به عقیده‌ی انحرافی چند خدایی(خدای باران،خدای جنگ،خدای صلح،خدای

زمین و...)این آیه می‌فرماید:خدای همه چیز و همه جا یکی است.

امام صادق علیه السلام درباره این آیه فرمود:او به تمام مخلوقات از نظر علم و قدرت و سلطه و حاکمیّت احاطه دارد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 منطقه‌ی فرمانروایی خداوند،تمام هستی است. «فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ فِی الْأَرْضِ» 2 خداوند چون حاکم است،آگاه است. «هُوَ اللّٰهُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ فِی الْأَرْضِ یَعْلَمُ...» 3 آشکار و نهان انسان نزد خداوند یکسان است. ⁽²⁾«یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ» 4 ایمان به احاطه علمی خداوند،هم انگیزه برای کار نیک است و هم بازدارنده از کار بد. «یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ» 5 خداوند،از آینده‌ی کارهای انسان آگاه است. «وَ یَعْلَمُ مٰا تَکْسِبُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیات 4 تا 5]

اشاره

وَ مٰا تَأْتِیهِمْ مِنْ آیَةٍ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِمْ إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهٰا مُعْرِضِینَ (4) فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ فَسَوْفَ یَأْتِیهِمْ أَنْبٰاءُ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (5)

و هیچ نشانه و آیه‌ای از نشانه‌های پروردگارشان برای آنها نمی‌آمد،جز آنکه(به جای تصدیق و ایمان)از آن اعراض می‌کردند.

پس همین که حقّ برای آنان آمد،آن را تکذیب کردند،پس به زودی خبرهای مهم(و تلخ درباره‌ی کیفر)آنچه را به مسخره می‌گرفتند به سراغشان خواهد آمد.

نکته‌ها:

شاید مراد از«خبرهای بزرگ»در آیه،خبر فتح مکّه یا شکست مشرکین در جنگ بدر و امثال آن باشد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 برای لجبازان،نوع دلیل و آیه تفاوتی ندارد،آنها همه را رد می‌کنند. «آیَةٍ مِنْ آیٰاتِ رَبِّهِمْ» 2 لجوجان و کافران،حاضر به شنیدن و تفکّر و تحقیق کردن نیستند،همین که حقی آمد،تکذیب می‌کنند. «فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُمْ» 3 هم باید به مؤمنان دلگرمی داد که راهشان حقّ است، «بِالْحَقِّ» و هم کافران را تهدید کرد که خبرهای تلخ برایتان خواهد آمد. «فَسَوْفَ یَأْتِیهِمْ» 4 استهزا،شیوه‌ی همیشگی کفّار است. «کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ» 5 سقوط انسان سه مرحله دارد:اعراض،تکذیب و استهزا.در این دو آیه به هر سه مورد اشاره شده است. «مُعْرِضِینَ» ، «کَذَّبُوا» ، «یَسْتَهْزِؤُنَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 6]

اشاره

أَ لَمْ یَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَکَّنّٰاهُمْ فِی اَلْأَرْضِ مٰا لَمْ نُمَکِّنْ لَکُمْ وَ أَرْسَلْنَا اَلسَّمٰاءَ عَلَیْهِمْ مِدْرٰاراً وَ جَعَلْنَا اَلْأَنْهٰارَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ (6)

آیا ندیدند که چه بسیار امت‌های پیش از آنان را هلاک کردیم،با آنکه در زمین به آنان جایگاه و توانی داده بودیم که به شما نداده‌ایم؟ و(باران و برکت)آسمان را پی در پی برایشان فرستادیم و نهرهای آب از زیر پاهایشان جاری ساختیم،پس آنان را به کیفر گناهانشان هلاک کردیم و نسل دیگری پس از آنان پدید آوردیم.

نکته‌ها:

« قَرْنٍ »به امّتی گفته می‌شود که یکپارچه هلاک شده باشند. ⁽¹⁾به مردمی هم که در یک زمان زندگی می‌کنند،قرن گفته می‌شود و چون معمولاً یک نسل،از 60 تا 100 سال طول می‌کشد،از این رو به 60 یا 80 یا 100 سال یک قرن می‌گویند. ⁽²⁾

کلمه« مِدْرٰاراً »به معنای ریزش فراوان و پی در پی باران و به مقدار نیاز است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 افرادی که از تاریخ پند نمی‌گیرند،توبیخ می‌شوند. «أَ لَمْ یَرَوْا» 2 کفّار صدر اسلام از تاریخ امّت‌های پیشین آگاه بودند و می‌توانستند درس بگیرند. «أَ لَمْ یَرَوْا» 3 توجّه به زوال نعمت‌ها و سرنگونی گنهکاران،از عوامل غفلت‌زدایی است.

«أَ لَمْ یَرَوْا»)

... («فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ» 4 تمدّن‌هایی قبل از اسلام وجود داشته و سپس منقرض شده‌اند. «أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ» 5 از روشهای تربیتی قرآن است که داستان‌های واقعی و آموزنده را برای عبرت مردم نقل می‌کند. «أَهْلَکْنٰا مِنْ قَبْلِهِمْ» 6 کیفر آنان که از امکانات خداداد استفاده سوء کنند،نابودی است. «کَمْ أَهْلَکْنٰا» 7 به جای«أرسلنا من السماء»،فرمود: «أَرْسَلْنَا السَّمٰاءَ» (آسمان را برای شما فرستادیم)تا نهایت لطف الهی را بیان کند.

8 عملکرد مردم،عامل تحوّلات و حوادث تاریخی است. «فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ» 9 هلاکت مردم به سبب گناهانشان،از سنّت‌های الهی است. «فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ»

10 خداوند،علاوه بر عذاب آخرت،در این دنیا هم کیفر می‌دهد. «فَأَهْلَکْنٰاهُمْ» 11 اگر امکانات در دست صالحان باشد،نماز را برپا می‌دارند. «إِنْ مَکَّنّٰاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ» ⁽¹⁾ولی اگر در دست نااهلان بی ایمان باشد،فساد و گناه می‌کنند. «مَکَّنّٰاهُمْ») ... («فَأَهْلَکْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ» 12 امکانات مادّی،مانع قهر و عذاب الهی نیست. «مَکَّنّٰاهُمْ») ... («فَأَهْلَکْنٰاهُمْ» آن گونه که کافران خیال می‌کردند: «نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ» ⁽²⁾13 امکانات مادّی،رمز کامیابی نیست. «مَکَّنّٰاهُمْ») ... («فَأَهْلَکْنٰاهُمْ» چنان که در جای دیگر می‌خوانیم: «إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَیَطْغیٰ أَنْ رَآهُ اسْتَغْنیٰ» ⁽³⁾14 دو نوع مرگ داریم:طبیعی،که با رسیدن أجل است و غیر طبیعی که به خاطر کیفر الهی و با حوادث غیر منتظره است. «بِذُنُوبِهِمْ» 15 قدرتمندان گنهکار فکر نکنند دنیا همیشه به کامشان است،خداوند دیگران را جایگزین آنان می‌کند. «فَأَهْلَکْنٰاهُمْ») ... («وَ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِینَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 7]

اشاره

وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ کِتٰاباً فِی قِرْطٰاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَیْدِیهِمْ لَقٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ (7)

وَ لَوْ نَزَّلْنٰا عَلَیْکَ کِتٰاباً فِی قِرْطٰاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَیْدِیهِمْ لَقٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ

و(کافران لجوج که در پی بهانه جویی‌اند حتی)اگر نوشته‌ای را در کاغذی بر تو نازل می‌کردیم که آن را با دست‌های خود لمس می‌کردند،باز هم کافران می‌گفتند:این،جز جادویی آشکار نیست.

نکته‌ها:

گروهی از مشرکان می‌گفتند:ما در صورتی ایمان می‌آوریم که نوشته‌ای بر کاغذ،همراه با فرشته‌ای بر ما نازل کنی.ولی دروغ می‌گفتند و در پی بهانه جویی بودند.

« قِرْطٰاسٍ »چیزی است که بر روی آن بنویسند،چه کاغذ،چه چوب،یا پوست و سنگ، ولی امروز به کاغذ گفته می‌شود.

پیام‌ها:

1 وقتی پای لجاجت در کار باشد،هیچ دلیلی کارساز نیست،حتّی محسوسات را منکر می‌شوند. «فَلَمَسُوهُ بِأَیْدِیهِمْ») ... («إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ» 2 نسبت سحر،از رایج‌ترین نسبت‌هایی بود که مشرکان به پیامبر می‌دادند. «إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ»

[سوره الأنعام (6): آیه 8]

اشاره

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ وَ لَوْ أَنْزَلْنٰا مَلَکاً لَقُضِیَ اَلْأَمْرُ ثُمَّ لاٰ یُنْظَرُونَ (8)

و(کافران بهانه‌جو)گفتند:(اگر محمّد،رسول است)چرا فرشته‌ای بر او نازل نشده(تا او را در دعوت کمک کند)،در حالی که اگر فرشته‌ای نازل می‌کردیم(باز هم لجاجت خواهند کرد و)کار آنان پایان می‌یافت و هیچ مهلتی به آنان داده نمی‌شد.

نکته‌ها:

نزول فرشته‌ی مورد تقاضای کفّار،اگر به صورت انسان باشد که مانند همان پیامبر خواهد بود و اگر به صورت واقعی‌اش جلوه کند،طاقت دیدن آن را ندارند و با مشاهده‌ی آن،جان خواهند داد. ⁽¹⁾

روحیّه‌ی شیطانی تکبّر،اجازه نمی‌دهد انسان از بشری همانند خود پیروی کند.گاهی می‌گوید:چرا انبیا مثل ما غذا می‌خورند و در بازارها راه می‌روند و همچون ما لباس می‌پوشند؟ «وَ قٰالُوا مٰا لِهٰذَا الرَّسُولِ یَأْکُلُ الطَّعٰامَ وَ یَمْشِی فِی الْأَسْوٰاقِ» ⁽²⁾گاهی به یکدیگر

می‌گفتند:اگر از پیامبری مثل خودتان اطاعت کنید،زیان کرده‌اید. «وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 کفّار بهانه‌گیر،انسان را شایسته مقام رسالت نمی‌دانستند و تقاضای دیدن فرشته را داشتند. «لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ مَلَکٌ» 2 سنّت الهی چنین است که اگر معجزه‌ای به درخواست مردم انجام شود و انکار کنند،هلاکت قطعی سراغشان خواهد آمد. ⁽²⁾«لَقُضِیَ الْأَمْرُ» (شیوه دعوت‌های الهی،بر اساس آزادی،تفکّر،انتخاب و مهلت داشتن است.

تقاضای راه دیگری مانند نزول فرشته یا غذای آسمانی،فرصت و مهلت را می‌گیرد و در این صورت تنها راه،پذیرش دعوت است و گر نه هلاکت.)

[سوره الأنعام (6): آیه 9]

اشاره

وَ لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً لَجَعَلْنٰاهُ رَجُلاً وَ لَلَبَسْنٰا عَلَیْهِمْ مٰا یَلْبِسُونَ (9)

و اگر(پیامبر را)فرشته قرار می‌دادیم،حتماً او را به صورت مردی در می‌آوردیم(که باز هم می‌گفتند این انسانی همانند خود ماست و همان شبهه را تکرار می‌کردند بنا بر این)کار را بر آنان مشتبه می‌ساختیم همان طور که آنان(با ایرادهای خود)کار را بر دیگران مشتبه می‌سازند.

نکته‌ها:

کلمه «Bلَبْسٍ » (بر وزن درس)به معنای پرده پوشی و اشتباه کاری است ولی کلمه «Bلَبْسٍ » (بر وزن قفل)به معنای پوشیدن لباس است. ⁽³⁾

اگر پیامبر و الگوی انسان‌ها فرشته باشد،چگونه می‌تواند پیشوای انسان‌هایی باشد که

دچار طوفان غرائزند و شکم و شهوت دارند؟ ممکن است معنی آیه چنین باشد:اگر پیامبر،فرشته می‌شد،باید به صورت مردی ظاهر شود که او را ببینند،و این سبب به اشتباه افتادن مردم می‌شد که آیا او انسان است یا فرشته. «لَلَبَسْنٰا عَلَیْهِمْ»

پیام‌ها:

1 سنّت‌های الهی حکیمانه است و با تمایلات این و آن عوض نمی‌شود. «لَوْ جَعَلْنٰاهُ مَلَکاً» (حرف« لَوْ »نشانه آن است که ما کار خودمان را می‌کنیم و کاری به تقاضاهای بیجا نداریم.) 2 برای تربیت و دعوت،باید الگوهای بشری ارائه داد،که در دعوت و عمل پیشگام باشند. «لَجَعَلْنٰاهُ رَجُلاً» 3 پیامبران از میان مردم انتخاب می‌شوند. «لَجَعَلْنٰاهُ رَجُلاً»

[سوره الأنعام (6): آیه 10]

اشاره

وَ لَقَدِ اُسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (10)

و قطعاً پیامبرانی پیش از تو هم استهزا شدند،پس عذابی که به استهزای آن می‌پرداختند بر مسخره‌کنندگان از ایشان فرود آمد.

نکته‌ها:

این آیه،تسکینی برای پیامبر اسلام است،که اوّلاً:پیامبران پیشین هم مورد استهزا قرار گرفته‌اند.ثانیاً:نه تنها عذاب اخروی،بلکه قهر دنیوی هم دامنگیر استهزا کنندگان می‌شود.

پیام‌ها:

1 یاد مشکلات دیگران،صبر انسان را زیاد می‌کند و مبلغ دین نباید از استهزای مخالفان دلتنگ شود. «لَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ»

2 استهزا،یکی از جنگ‌های روانی دشمن و برای تضعیف روحیه‌ی رهبران است که باید در برابر آن مقاومت کرد. «اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِکَ» 3 مسخره کنندگان،عاقبت ذلیل می‌شوند و استهزا،دامن خودشان را می‌گیرد.

«فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا»

4 استهزای دین،یکی از گناهان کبیره است که وعده‌ی عذاب بر آن داده شده است. «فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا...» 5 خداوند حامی انبیاست و استهزا کنندگان را هلاک می‌کند. «فَحٰاقَ بِالَّذِینَ سَخِرُوا...» 6 استهزا شیوه دائمی کفّار است. «کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 11]

اشاره

قُلْ سِیرُوا فِی اَلْأَرْضِ ثُمَّ اُنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُکَذِّبِینَ (11)

(ای پیامبر! به آنان)بگو:در زمین بگردید،سپس بنگرید که سرنوشت تکذیب کنندگان چگونه شد؟

نکته‌ها:

فرمان« سِیرُوا فِی الْأَرْضِ »شش بار در قرآن آمده است.متأسّفانه کافران بیش از ما به این دستور عمل کردند و وجب به وجب کشورهای اسلامی را کاوش کردند و از منابع،ذخایر، نقاط قوّت و ضعف،آثار فرهنگی،کتب خطی و هنرهای مسلمانان آگاه شده و آنها را غارت کردند و مسلمانان در خواب غفلت ماندند.

پیام‌ها:

1 سفرهای علمی و آموزنده و عبرت‌آور،ستوده و نیکوست. «سِیرُوا») ... («ثُمَّ انْظُرُوا» 2 شکست و سقوط مخالفان حقّ حتمی است،اگر شک دارید،تاریخشان را بخوانید و با سفر،آثارشان را ببینید و عبرت بگیرید. «سِیرُوا») ... («ثُمَّ انْظُرُوا»

3 عوامل عزّت یا سقوط جوامع،قانونمند است.اگر عواملی مثل انکار و تکذیب حقّ در زمانی سبب هلاکت شد،در زمان دیگر هم سبب می‌شود.

«سِیرُوا»)

... («انْظُرُوا» 4 یکی از عوامل سقوط تمدّن‌ها،تکذیب انبیا است. «عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ» 5 جلوه‌های گذرا مهم نیست،پایان کار مهم است. «عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 12]

اشاره

قُلْ لِمَنْ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ قُلْ لِلّٰهِ کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ اَلرَّحْمَةَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ إِلیٰ یَوْمِ اَلْقِیٰامَةِ لاٰ رَیْبَ فِیهِ اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ (12)

بگو:آنچه در آسمان‌ها و زمین است برای کیست؟ بگو:برای خداوند است که بر خود،رحمت را مقرّر کرده است.او قطعاً شما را در روز قیامت که شکّی در آن نیست جمع خواهد کرد.کسانی که خود را باختند(و با هدر دادن استعدادها،به جای رشد،سقوط کردند)همانان ایمان نمی‌آورند.

نکته‌ها:

موضوع وجوب رحمت بر خدا،در قرآن دو بار آنهم در این سوره(آیات 12 و 54)آمده است.

جمله‌ی« لاٰ رَیْبَ فِیهِ »،هم درباره‌ی قرآن آمده است،هم درباره‌ی قیامت.

خداوند همان گونه که بر ما تکالیفی واجب کرده است،وظایفی را هم بر خود مقرّر فرموده؛ از جمله:هدایت کردن: «إِنَّ عَلَیْنٰا لَلْهُدیٰ» ⁽¹⁾،رزق دادن: «عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا» ⁽²⁾،لطف کردن: «کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ» ⁽³⁾و پیروزی و غلبه‌ی دین خدا: «کَتَبَ اللّٰهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِی» ⁽⁴⁾ولی شرط بهره‌مند شدن از رحمت الهی،رحم به بندگان است.چنان که در حدیث

آمده است:«من لا یرحم لا یرحم» ⁽¹⁾سلمان از پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله نقل کرده که فرمود:رحمت خداوند،صد درجه است،یک درجه‌ی آن،منشأ همه‌ی الطاف الهی در دنیا شده است،خداوند در قیامت،با همه‌ی صد درجه رحمت خود با مردم معامله خواهد کرد. ⁽²⁾

قرآن،رحمت الهی را بر همه چیز شامل می‌داند: «رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ» ⁽³⁾و این رحمت،مصداق‌های فراوان دارد،از جمله:

باران: «یُنَزِّلُ الْغَیْثَ مِنْ بَعْدِ مٰا قَنَطُوا وَ یَنْشُرُ رَحْمَتَهُ» ⁽⁴⁾باد: «یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ» ⁽⁵⁾شب و روز: «وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ» ⁽⁶⁾پیامبر: «وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ إِلاّٰ رَحْمَةً لِلْعٰالَمِینَ» ⁽⁷⁾قرآن: «هٰذٰا بَصٰائِرُ لِلنّٰاسِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةٌ» ⁽⁸⁾تورات: «کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً» ⁽⁹⁾آزادی: «فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا» ⁽¹⁰⁾علاقه به همسر: «وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً» ⁽¹¹⁾گیاهان و میوه‌ها: «فَانْظُرْ إِلیٰ آثٰارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ کَیْفَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا» ⁽¹²⁾پذیرش توبه: «لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ» ⁽¹³⁾

پیام‌ها:

1 یکی از شیوه‌های تبلیغی که پیامبر مأمور به آن است،طرح سؤال و جواب

است. «قُلْ لِمَنْ») ... («قُلْ لِلّٰهِ» 2 هستی بر اساس رحمت است و رحمت الهی بر همه چیز و همه جا گسترده است. «کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ» 3 همان گونه که آفریده‌های خدا در دنیا(مثل باد،باران،روز و شب،گیاهان) رحمت است،معاد هم رحمت است. «لَیَجْمَعَنَّکُمْ» 4 دلیل بر پا شدن قیامت،برخورداری مردم از رحمت است. «کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ» 5 گرچه رحمت الهی گسترده و لازم است،لکن گروهی خود را محروم می‌کنند. «خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ» 6 به جای استدلال،در پی هوا و هوس بودن و به جای اولیای خدا،سراغ طاغوت رفتن و به جای ایمان و اعتقاد به آخرت،کفر ورزیدن و به جای تسلیمِ نور،تسلیمِ نار شدن،خسارت عظیم کفّار است.(تمام آیه)

[سوره الأنعام (6): آیه 13]

اشاره

وَ لَهُ مٰا سَکَنَ فِی اَللَّیْلِ وَ اَلنَّهٰارِ وَ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْعَلِیمُ (13)

و تنها برای اوست آنچه در شب و روز قرار گرفته و او شنوای داناست.

نکته‌ها:

شب و روز،مانند گهواره،انسان و موجودات را در دامن خود آرامش می‌بخشد.برخی موجودات در شب،و بعضی در روز استراحت می‌کنند.

پیام‌ها:

1 هم کلّ نظام از خداوند است؛ «وَ لَهُ مٰا سَکَنَ» ،هم نظارت و کنترل از آنِ اوست.

«هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ»

[سوره الأنعام (6): آیه 14]

اشاره

قُلْ أَ غَیْرَ اَللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا فٰاطِرِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ هُوَ یُطْعِمُ وَ لاٰ یُطْعَمُ قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَ لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ (14)

بگو:آیا غیر از خدا را سرپرست خود بگیرم در حالی که او آفریدگار آسمان‌ها و زمین است او همه را طعام می‌دهد،ولی کسی به او طعام نمی‌دهد.بگو:همانا من مأمورم که اوّلین کسی باشم که تسلیم فرمان اوست.و(به من گفته شده که)هرگز از مشرکان مباش.

نکته‌ها:

در شأن نزول آیه آمده است که جمعی از اهل مکّه به پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله گفتند:تو به خاطر فقر،از بت‌ها دست کشیده‌ای،ما حاضریم تو را بی‌نیاز کنیم تا با ما مخالفت نکنی.این آیه نازل شد و به آنان پاسخ داده شد.

پیام‌ها:

1 یکی از شیوه‌های تبلیغ و هدایت که پیامبر برای برانگیختن عقل مردم مورد استفاده قرار می‌دهد،بیان دلیل در قالب سؤال است. «قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ» 2 انسان به دلیل نیازها و محدودیّت‌ها به‌طور فطری به سراغ سرپرست و پناهگاه می‌رود،لکن بحث اصلی بر سر آن است که به سراغ چه کسی برویم. «قُلْ أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ...» 3 خداوند آسمان و زمین را بدون الگوی قبلی آفرید. «فٰاطِرِ السَّمٰاوٰاتِ» فاطر، یعنی آفریننده مبتکر.

4 تأمین نیازها از شئون ولایت الهی است. «وَلِیًّا») ... («یُطْعِمُ» 5 جز خداوند،همه‌ی معبودها و مخلوقات نیازمندند. «لاٰ یُطْعَمُ»

6 چون خداوند هم خالق بشر و هم رازق اوست و نیازهایش را برطرف می‌کند،به این دلیل انسان باید نسبت به خدا تعبّد و ولایت‌پذیری داشته باشد. «فٰاطِرِ») ... («وَ هُوَ یُطْعِمُ») ... («إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ» 7 پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله مأمور به اظهار موضع عقیدتی خود می‌باشد. «قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ...» 8 رهبر باید پیشگام در آیین باشد و بالاترین درجه‌ی اخلاص و تسلیم را داشته باشد. «أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ» 9 پذیرش ولایت غیر خدا،شرک است. «أَ غَیْرَ اللّٰهِ أَتَّخِذُ وَلِیًّا») ... («لاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِینَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 15]

اشاره

قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ (15)

بگو:همانا اگر پروردگارم را نافرمانی کنم،از عذاب روزی بزرگ بیمناکم.

نکته‌ها:

خوف و ترس دو گونه است:

الف:ناپسند،مثل ترس از جهاد.

ب:پسندیده،مانند خوف از عذاب الهی.

پیام‌ها:

1 قانون الهی برای همه یکسان است،پیامبر خدا هم اگر معصیت کند،باید از گرفتاری آن بترسد. «أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی» 2 ترس اولیای خدا،از قهر الهی است،نه از طاغوت‌ها و مردم. «أَخٰافُ») ... («رَبِّی» 3 توجّه به ربوبیّت خداوند،مقتضی پرهیز از معصیت اوست. «إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی» 4 ترس از کیفر،از عوامل بازدارنده از انحراف و خطاست. «أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ» 5 اظهار ترس رسول خدا از قیامت،نقش سازنده برای دیگران دارد. «قُلْ إِنِّی

أَخٰافُ»)

... («عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ» 6 در برابر تطمیع و وعده‌های دیگران،از اهرم حساب قیامت استفاده کنید.(با توجّه به شأن نزول آیه‌ی قبل که پیشنهاد کردند ما تو را بی‌نیاز می‌کنیم،تو از تبلیغ دست بردار،پیامبر می‌فرماید:من از قیامت می‌ترسم.) «إِنِّی أَخٰافُ») ... («عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ»

[سوره الأنعام (6): آیه 16]

اشاره

مَنْ یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَ ذٰلِکَ اَلْفَوْزُ اَلْمُبِینُ (16)

در آن روز،از هر کس عذاب الهی برداشته شود،قطعاً مشمول رحمت الهی شده و این است رستگاری آشکار.

نکته‌ها:

رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرمود:سوگند به خدایی که جانم در دست اوست،هیچ کس در قیامت با عمل خود به بهشت نمی‌رود.پرسیدند:حتّی شما یا رسول اللّٰه؟ فرمود:حتّی من،مگر آنکه فضل و رحمت خدا مرا دریابد.سپس دستان مبارک خود را روی سر نهاد و این آیه را تلاوت کرد. ⁽¹⁾البتّه بدیهی است که رحمت الهی تنها به اعمال صالح و افراد نیکوکار تعلّق می‌گیرد.

پیام‌ها:

1 خطر،متوجّه همه است و نجات از عذاب الهی،لطف ویژه می‌طلبد. «مَنْ یُصْرَفْ») ... («فَقَدْ رَحِمَهُ» 2 تسلیم خدا شدن،زمینه‌ی دریافت رحمت الهی است. «إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ» ، «مَنْ یُصْرَفْ عَنْهُ») ... («فَقَدْ رَحِمَهُ» 3 تنها رحم الهی قهر او را برمی‌گرداند،قبول اعمال ما و شفاعت اولیای خدا هم پرتوی از رحمت اوست. «مَنْ یُصْرَفْ») ... («فَقَدْ رَحِمَهُ»

[سوره الأنعام (6): آیه 17]

اشاره

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اَللّٰهُ بِضُرٍّ فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ وَ إِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ فَهُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (17)

و اگر خداوند(برای آزمایش و رشد،یا کیفر اعمال)تو را با(اسباب)زیان و آسیب درگیر کند،جز خودش هیچ کس برطرف کننده آن نیست و اگر خیری به تو برساند،پس او بر هر چیز تواناست.

پیام‌ها:

1 سرچشمه‌ی همه‌ی امور یکی است،نه آنکه خیرات از منبعی و شرور از منبع دیگر سرچشمه گیرد. «وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ») ... («وَ إِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ» 2 باید همه‌ی امیدها به خدا و همه‌ی خوف‌ها از او باشد. «فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ» 3 قوانین الهی استثنا بردار نیست،پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله نیز در مواجهه با حوادث تلخ و شیرین،باید متوجّه خدا باشد. «وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ») ... («وَ إِنْ یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ فَهُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»

[سوره الأنعام (6): آیه 18]

اشاره

وَ هُوَ اَلْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ وَ هُوَ اَلْحَکِیمُ اَلْخَبِیرُ (18)

اوست که بر بندگان خود قاهر و مسلط است و اوست حکیم آگاه.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«قهر»،به آن نوع غلبه‌ای گفته می‌شود که مقهور،ذلیلِ در برابر قاهر باشد.

در آیه‌ی 14،ولایت و رزّاقیّت خدا مطرح بود: «وَلِیًّا») ... («وَ هُوَ یُطْعِمُ» در آیه‌ی 15،قهر و قیامت الهی: «إِنِّی أَخٰافُ») ... («عَذٰابَ» در آیه‌ی 16،نجات و رحمت خدایی: «...فَقَدْ رَحِمَهُ» در آیه‌ی 17،حلّ مشکلات و رسیدن به خیرات: «فَلاٰ کٰاشِفَ لَهُ إِلاّٰ هُوَ» و در این آیه،قدرت مطلقه‌ی خدا مطرح است: «وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ»

پیام‌ها:

1 از دیگران هراسی نداشته باشیم که قدرت خدا فوق همه‌ی قدرت‌هاست. «وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ» 2 قدرت و قهاریّت خدا،همراه با حکمت و علم اوست. «الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ» 3 نفع و ضرر رساندن خداوند،بر اساس حکمت و آگاهی اوست. «یَمْسَسْکَ اللّٰهُ بِضُرٍّ») ... («یَمْسَسْکَ بِخَیْرٍ») ... («وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ»

[سوره الأنعام (6): آیه 19]

اشاره

قُلْ أَیُّ شَیْءٍ أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اَللّٰهُ شَهِیدٌ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا اَلْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ أَ إِنَّکُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اَللّٰهِ آلِهَةً أُخْریٰ قُلْ لاٰ أَشْهَدُ قُلْ إِنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ وَ إِنَّنِی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ (19)

بگو:چه موجودی در گواهی برتر و بزرگتر است؟ بگو:خداوند میان من و شما گواه است.و این قرآن به من وحی شده تا با آن شما را و هر که را که این پیام به او برسد هشدار دهم.آیا شما گواهی می‌دهید که با خداوند، خدایان دیگری هست؟ بگو:من گواهی نمی‌دهم.بگو:همانا او خدای یکتاست و بی تردید من از آنچه شما شرک می‌ورزید،بیزارم.

نکته‌ها:

مشرکان مکّه،از پیامبر اسلام برای رسالتش شاهد می‌طلبیدند و نبوّت آن حضرت را نمی‌پذیرفتند و می‌گفتند:حتّی یهود و نصارا تو را پیامبر نمی‌دانند.این آیه در زمان غربت اسلام،خبر از آینده‌ای روشن و رسالت جهانی اسلام می‌دهد.

حضرت علی علیه السلام در تفسیر عبارت« إِنَّمٰا هُوَ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ »فرمودند:اگر خدایان دیگری بودند،

آنها هم پیامبرانی می‌فرستادند. ⁽¹⁾

عدّه‌ای را به عنوان اسیر نزد پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله آوردند،حضرت از آنان پرسید:آیا تا کنون دعوت به اسلام شده‌اید؟ گفتند:نه،حضرت فرمود:همه را به محل امن برسانند و آزادشان کنند،زیرا کسی که هنوز ندای اسلام را نشنیده است نباید اسیر نمود،سپس این آیه را تلاوت فرمود: «لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ» ⁽²⁾امام صادق علیه السلام فرمودند:انذار همیشگی باید همراه با منذر همیشگی باشد.پس امامت و رهبری الهی نیز تا ابد باید همراه قرآن باشد. ⁽³⁾

معمولاً در انسان‌ها انگیزه‌ی دفع ضرر،قوی‌تر از جلب منفعت است.لذا قرآن،به مسأله‌ی انذار تأکید کرده است. «لِأُنْذِرَکُمْ» در آیات دیگر نیز می‌خوانیم: «إِنْ أَنْتَ إِلاّٰ نَذِیرٌ» ⁽⁴⁾، «إِنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ» ⁽⁵⁾در احادیث متعدّدی« مَنْ بَلَغَ »به ائمّه معصومین علیهم السلام تفسیر شده است. ⁽⁶⁾

امام صادق علیه السلام نیز درباره« مَنْ بَلَغَ »فرمودند:مقصود کسی است که وظیفه امامت به او رسیده است و او همانند پیامبر،مردم را با قرآن انذار می‌کند. ⁽⁷⁾

پیام‌ها:

1 برای حقّانیت پیامبر اسلام،گواه بودن خداوند کافی است. «قُلِ اللّٰهُ شَهِیدٌ» 2 طرح و بیان حقایق به شکل سؤال و جواب از شیوه‌های تبلیغی قرآن است.

«قُلْ أَیُّ شَیْءٍ»)

... («قُلِ اللّٰهُ» 3 غفلت و سهو و فراموشی و محدودیّت،هم قدرت خبرگیری انسان را کم می‌کند،هم قدرت گواه بودن او را،و چون خدا از این عوارض دور است، پس بزرگ‌ترین شاهدها خداوند است. «أَکْبَرُ شَهٰادَةً قُلِ اللّٰهُ»

4 قرآن،بزرگ‌ترین گواه بر رسالت پیامبر است.«الله شهید بینی و...هذا القرآن» 5 برای مردم غافل،سخن گفتن از زاویه‌ی انذار مؤثّرتر است. «لِأُنْذِرَکُمْ» 6 رسالت حضرت محمد صلی اللّٰه علیه و آله جهانی و جاودانی و برای همه‌ی مردم در همه‌ی عصرها و نسل‌هاست. «لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ» 7 تا قانون به مردم ابلاغ نشود،توبیخ و مسئولیّتی در کار نیست. «وَ مَنْ بَلَغَ» و به اصطلاح علم اصول،عِقاب بدون بیان،قبیح است.

8 از جمله شرایط لازم برای رهبر آسمانی:ایمان به مکتب: «أُوحِیَ إِلَیَّ هٰذَا الْقُرْآنُ» ،امید به آینده «وَ مَنْ بَلَغَ» ،صلابت «قُلْ لاٰ أَشْهَدُ» و برائت از شرک است. «إِنَّنِی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 20]

اشاره

اَلَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ اَلْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمُ اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ (20)

کسانی که به آنان،کتاب(آسمانی)دادیم(یهود و نصاری)،محمّد را همانند فرزندان خود می‌شناسند(و بشارت‌های انبیا و کتب آسمانی پیشین را منطبق بر آن حضرت می‌بینند،ولی حاضر به پذیرفتن آن نیستند)پس کسانی که به(فطرت و رشد و سعادت آینده)خودشان زیان زدند،ایمان نمی‌آورند.

نکته‌ها:

این آیه،مشابه آیه‌ی 146 سوره‌ی بقره است.

هم نام و نشان پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله در تورات و انجیل بوده و علمای اهل کتاب،او را به عنوان پیامبر موعود به مردم بشارت می‌دادند،و هم اخلاقیّات حضرت و یارانش در کتب آنان بوده است: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّٰاءُ عَلَی الْکُفّٰارِ رُحَمٰاءُ بَیْنَهُمْ») ... («ذٰلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرٰاةِ وَ

مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کَزَرْعٍ»... ⁽¹⁾

شناخت فرزند،اصیل‌ترین و قدیمی‌ترین شناخت‌هاست.چون او را از هنگام تولّد می‌شناسند،ولی شناخت برادر و پدر و مادر برای انسان،ماه‌ها پس از تولّد است چنان که شناخت همسر نیز پس از ازدواج می‌باشد.از این رو آیه می‌فرماید:آنان پیامبر را مانند فرزندان خود می‌شناسند.

پیام‌ها:

1 خداوند بر اهل کتاب حجّت را تمام کرده و آنان پیامبر اسلام را به خوبی می‌شناختند. «الَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یَعْرِفُونَهُ» 2 پیامبر باید به گونه‌ای شناخته شود که هیچ شکّی در او نباشد. «یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمُ» 3 تنها شناخت و علم،مایه‌ی نجات انسان نیست،چه بسیار خداشناسان و پیامبرشناسان و دین‌شناسان که به خاطر عناد و لجاجت از زیان‌کارانند.

«یَعْرِفُونَهُ کَمٰا یَعْرِفُونَ أَبْنٰاءَهُمُ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ»

4 کتمان حقّ،سبب سوء عاقبت و خسارت است. «خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ یُؤْمِنُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 21]

اشاره

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ اِفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیٰاتِهِ إِنَّهُ لاٰ یُفْلِحُ اَلظّٰالِمُونَ (21)

و کیست ستمکارتر از آن کس که به خداوند دروغ بندد،یا آیات الهی را تکذیب کند؟ همانا ستمگران رستگار نمی‌شوند.

نکته‌ها:

در قرآن پانزده مرتبه تعبیر« مَنْ أَظْلَمُ »آمده که در مورد افترا بر خدا،بازداشتن مردم از مسجد و کتمان شهادت و حقّ است.این می‌رساند که ظلم فرهنگی و بازداشتن مردم از رشد و فهم،بدترین ظلم به جامعه است.

پیام‌ها:

1 هر چیز که عزیزتر و مقدّس‌تر باشد،خطر ظلم درباره‌ی آن بیشتر است.از این رو ظلم به خدا و افترا بر ذات مقدس الهی،بدترین ظلم‌هاست. «وَ مَنْ أَظْلَمُ» 2 ظلم به تفکر و فرهنگ انسان‌ها،بدترین ستم‌هاست.شرک،افترا به خدا، ادّعای نبوّت دروغین،بدعت،تفسیر به رأی،همه نمونه‌ای از این گونه ظلم‌هاست. «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِآیٰاتِهِ»

[سوره الأنعام (6): آیه 22]

اشاره

وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ اَلَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (22)

و روزی که آنان را یکسره محشور می‌کنیم،سپس به کسانی که شرک ورزیدند گوییم:کجایند شریکان شما که بر ایشان گمان(خدایی)داشتید؟

نکته‌ها:

بازخواست ذلّت‌بار مشرکین در قیامت،نشانه‌ی محرومیّت آنان از رستگاری است،همان محرومیّتی که در آیه‌ی قبل به آن اشاره شده است.

گرچه آیه،به شرک نظر دارد،ولی آنان هم که رهبری غیر اولیای خدا را بپذیرند و با اولیای معصوم الهی به مخالفت و جنگ برخیزند،به نوعی مشرکند.در زیارت جامعه‌ی کبیره می‌خوانیم:«و من حاربکم مشرک» ⁽¹⁾و در حدیث آمده است:«الراد علینا کالراد علی الله و

هو علی حد الشرک بالله» ⁽¹⁾کسی که کلام و راه ما را رد کند،همچون کسی است که کلام خدا را نپذیرد و چنین شخصی به منزله‌ی مشرک است.

پیام‌ها:

1 دادگاه قیامت،علنی است. «نَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ نَقُولُ» 2 قبل از هر عقیده و عشق و پرستشی،آماده‌ی پاسخگویی در روز قیامت باشیم.

«وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ»)

... («أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ» 3 قیامت روز ظهور حقّ بودن توحید،حتّی برای مشرکان است. «أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ» 4 شرک،خیالی بیش نیست. «تَزْعُمُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیات 23 تا 24]

اشاره

ثُمَّ لَمْ تَکُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا وَ اَللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ (23) اُنْظُرْ کَیْفَ کَذَبُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ (24)

پس(از آن همه فریفتگی به بتان،در پیشگاه خداوند)عذری نیابند جز آنکه (از بتان بیزاری جسته و)بگویند:سوگند به خدا! پروردگارمان،ما هرگز مشرک نبوده‌ایم.

بنگر که چگونه علیه خود دروغ گفتند و(تمام بت‌ها و شریکان که همواره می‌ساختند از نزد آنان محو شد و)آنچه به دروغ و افترا به خدا نسبت می‌دادند از دستشان رفت.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام فرمود:مراد از«فتنه»در« لَمْ تَکُنْ فِتْنَتُهُمْ »،معذرت‌خواهی مشرکان می‌باشد. ⁽²⁾

«ضل الشیء»به معنای ضایع شدن،هلاکت و نابودی چیزی است. ⁽¹⁾

دروغگویان به مقتضای خصلتی که در دنیا کسب کرده‌اند،در قیامت نیز دروغ می‌گویند.

«وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ»

،چنان که در جای دیگر می‌خوانیم: «یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ لَهُ کَمٰا یَحْلِفُونَ لَکُمْ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلیٰ شَیْءٍ أَلاٰ إِنَّهُمْ هُمُ الْکٰاذِبُونَ» ⁽²⁾حضرت علی علیه السلام در ذیل آیه در حدیثی می‌فرماید:بعد از این دروغ،بر لبشان مهر زده می‌شود و سایر اعضای آنان حقّ را بازگو می‌کنند. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:روز قیامت خداوند آن چنان عفو و بخشش می‌کند که به ذهن هیچ کس حتّی خطور نمی‌کند،تا آن اندازه که مشرکان نیز می‌گویند:ما مشرک نبودیم،(تا مشمول عفو الهی شوند). ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1 قیامت،آن چنان حتمی است که گویا هم اکنون نیز حاضر است. «انْظُرْ» و نفرمود:«ستنظر».(پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله در دنیا نیز می‌تواند با چشم ملکوتی،شاهد صحنه‌های قیامت باشد.) 2 تکیه‌گاه‌های غیر الهی نابود خواهد شد. «ضَلَّ عَنْهُمْ» 3 در دادگاه الهی،نه دروغ انسان کارساز است،نه سوگند او. «ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ» 4 آن همه اصرار بر تکیه‌گاه‌های غیر الهی،خیالی بیش نیست. «وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 25]

اشاره

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ إِلَیْکَ وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا بِهٰا حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُکَ یُجٰادِلُونَکَ یَقُولُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ اَلْأَوَّلِینَ (25)

بعضی از آنها کسانی هستند که(به ظاهر)به سخن تو گوش می‌دهند، ولی ما بر دلهایشان پرده‌هایی قرار داده‌ایم تا آن را نفهمند و در گوشهایشان(نسبت به شنیدن حقّ)سنگینی قرار دادیم و آنان به قدری لجوجند که اگر هر آیه و معجزه‌ای را ببینند،باز هم به آن ایمان نمی‌آورند تا آنجا که چون نزد تو آیند با تو جدال می‌کنند و کسانی که کافر شدند می‌گویند:این نیست جز افسانه‌های پیشینیان.

نکته‌ها:

در شأن نزول این آیه آمده است که ابو سفیان،ولید بن مغیره،عتبه،شیبه و نضر بن حارث، در کنار کعبه به تلاوت قرآن پیامبر گوش می‌دادند،به نضر گفتند:چه می‌خواند؟ گفت:به خدای کعبه نمی‌فهمم چه می‌خواند،ولی چیزی جز افسانه‌ها و داستان‌های پیشینیان نیست،من مشابه این داستان‌ها را برای شما گفته‌ام.سپس این آیه نازل شد.

« أَکِنَّةً »جمع«کن»یا«کنان»به معنای پرده است.« وَقْراً »به معنای سنگینی و« أَسٰاطِیرُ » جمع«اسطوره»به معنای مطالب پی در پی و خیالی است که شنیدن آن جاذبه دارد.

پرده‌افکنی بر دل و سنگینی گوش،به خاطر روحیّه‌ی لجاجت مشرکان است.قرآن می‌فرماید: «فَلَمّٰا زٰاغُوا أَزٰاغَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ» ⁽¹⁾از اینکه در آیه‌ی قبل،سخن از مشرکین بود ولی در این آیه درباره همان گروه تعبیر به «الَّذِینَ کَفَرُوا» نموده است معلوم می‌شود مشرکین همان کفّارند.

پیام‌ها:

1 پیامبران و رهبران الهی باید از روحیات کفّار و مخالفین و ترفندهای آنان آگاه باشند. «وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُ» 2 از همه‌ی کفّار مأیوس نباشید،بعضی از آنان لجوجند. «وَ مِنْهُمْ» 3 شنیدن صوت قرآن،آن گاه ارزش دارد که در دل اثر کند. «أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ» 4 کفّار بر انکار خود اصرار دارند و پرده افکنی خداوند بر دل کفار،به خاطر همین عناد و اصرار خود آنان است. «إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا» 5 لجاجت،درد بی درمان است و مثل آینه‌ی موج دار،بهترین صورت‌ها را هم زشت نشان می‌دهد. «إِنْ یَرَوْا کُلَّ آیَةٍ لاٰ یُؤْمِنُوا» 6 اگر کسی به قصد جدال و با سوء ظن و روح منفی و موضعگیری قبلی،حتّی با پیامبر هم ملاقات کند،بهره‌ای نخواهد برد. «جٰاؤُکَ یُجٰادِلُونَکَ...» 7 کفّار هیچ راه صحیح و منطقی برای مقابله با پیامبر اسلام نداشتند.(پناه به جدال و تهمت نشانه عجز آنان از منطق است) «یُجٰادِلُونَکَ...» 8 قرآن،برای کافران و مشرکان نیز جذّاب است. «یَقُولُ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِیرُ الْأَوَّلِینَ» (« أَسٰاطِیرُ »،به معنای سخن زیباست. ⁽¹⁾)

[سوره الأنعام (6): آیه 26]

اشاره

وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ یَنْأَوْنَ عَنْهُ وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ (26)

و آنان،مردم را از آن(پیامبر و قرآن)باز می‌دارند و خود نیز از آن دور و محروم می‌شوند،(ولی بدانند که)جز خودشان را هلاک نمی‌سازند، و(لی)نمی‌فهمند.

نکته‌ها:

« یَنْأَوْنَ »از ریشه‌ی«نأی»،به معنای دور کردن است.

برخی از اهل سنت،در تفسیر خود این آیه را درباره ابو طالب دانسته و گفته‌اند که وی مردم را از آزار پیامبر نهی می‌کرد ولی خودش ایمان نمی‌آورد و از مسلمان شدن دوری می‌جست و برخی آیات دیگر را هم در این باره می‌دانند(مثل توبه 113،قصص 56)،ولی به نظر پیروان مکتب اهل بیت،ابو طالب از بهترین مسلمانان است و دلایل ایمان ابو طالب پدر عزیز حضرت علی علیه السلام بسیار است که به بعضی از آنها اشاره می‌کنم:

1 جملاتی که شخص پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام درباره ایمان او فرموده‌اند،بهترین دلیل بر ایمان اوست.

2 حمایت‌های بی‌دریغ وی از پیامبر در شرائط بسیار سخت.

3 اقرارهای ابو طالب که در اشعار خود نسبت به پیامبر و رابطه خود با خدا دارد.

4 سفارش‌های او به همسر و فرزند و برادرش حمزه که از اسلام و نماز و پیامبر حمایت کنند.

5 حزن و اندوه فراوانی که برای پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله به خاطر فوت ابو طالب پیدا شد.

6 ابو بکر و عباس گواهی دادند که ابو طالب هنگام مرگ،کلمات«لا إله الاّ اللّه و محمّد رسول اللّٰه»می‌گفت.

7 رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله بالای منبر برای ابو طالب دعا کرد و جنازه‌ی او را تشییع نمود و به حضرت علی علیه السلام دستور کفن کردن او را داد.تنها بر او نماز گذاشته نشد زیرا تا آن روز نماز میّت واجب نشده بود،چنان که بر خدیجه هم نماز گزارده نشد.

8 حضرت علی علیه السلام در نامه‌ای به معاویه نوشتند که بسیار فرق است میان پدر من ابو طالب با پدر تو ابو سفیان.

9 رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرمود:من در قیامت،شفیع پدر و مادر و عمویم ابو طالب هستم.

10 در حدیث می‌خوانیم که خداوند به رسول خود وحی کرد که آتش بر پدر و مادر و کفیل تو حرام است.

11 در مسلمان بودن فاطمه بنت اسد علیها السلام که از زنان خوش سابقه و مهاجر است،شکّی نیست

و اگر ابو طالب مسلمان نبود،هرگز رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله اجازه نمی‌داد که شوهر این زن،مردی بی‌ایمان باشد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 کفّار و مشرکان،همواره در تلاش برای کارشکنی و بازداشتن مردم از گوش‌دادن به قرآن بودند. «وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ...» 2 دوری از پذیرفتن حق،سبب به هلاکت انداختن خود انسان می‌شود. «وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ» 3 شعور واقعی،یافتن راه حقّ است و گم کردن راه حقّ و رهبر حقّ،از سوی هر که باشد،بی‌شعوری است. «وَ مٰا یَشْعُرُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 27]

اشاره

وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَی اَلنّٰارِ فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ وَ لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا وَ نَکُونَ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ (27)

و اگر آنان را،آن هنگام که بر لبه‌ی آتش(دوزخ)نگه داشته شده‌اند ببینی، پس می‌گویند:ای کاش(بار دیگر به دنیا)بازگردانده شویم و آیات پروردگارمان را تکذیب نکنیم و از مؤمنان(واقعی)باشیم.

نکته‌ها:

طبق آیات قرآن،آرزوی برگشت به دنیا،هم در لحظه‌ی مرگ است،و هم در قبر و هم در قیامت، «رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صٰالِحاً» ⁽²⁾، «رَبَّنٰا أَخْرِجْنٰا مِنْهٰا فَإِنْ عُدْنٰا فَإِنّٰا ظٰالِمُونَ» ⁽³⁾در آیه 23،مشرکین شرک خود را انکار می‌کردند،ولی در این آیه،اعتراف و تقاضای برگشت و جبران می‌کنند.

پیام‌ها:

1 کفّار هنگام عرضه بر آتش،وحشت‌زده و ذلّت‌بار ناله می‌زنند. «إِذْ وُقِفُوا عَلَی النّٰارِ فَقٰالُوا» مراحل و مواقف قیامت متعدّد است،در بعضی از مراحل گنهکاران ناله می‌زنند و در بعضی مواقف مهر سکوت بر دهانشان می‌خورد.

2 تکذیب آیات الهی،موجب پشیمانی در آخرت است. «إِذْ وُقِفُوا») ... («فَقٰالُوا یٰا لَیْتَنٰا» 3 تا فرصت دنیا باقی است ایمان آوریم،چون در آخرت مجال برگشت نیست.

«یٰا لَیْتَنٰا نُرَدُّ»

از آرزوها و حسرت‌های کافران در قیامت،برگشت به دنیا و ایمان و اطاعت است. «وَ لاٰ نُکَذِّبَ») ... («وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 28]

اشاره

بَلْ بَدٰا لَهُمْ مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا لِمٰا نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ (28)

(چنین نیست،)بلکه آنچه(از کفر و نفاق)قبلاً(در دنیا)پنهان می‌کردند، (در آن روز)برایشان آشکار شده و اگر آنان(طبق خواسته و آرزویشان) به دنیا بازگردانده شوند،بی‌گمان باز هم به آنچه از آن نهی شده‌اند بازمی‌گردند.و آنان قطعاً دروغگویانند.

نکته‌ها:

روز قیامت،روز آشکار شدن اسرار پنهانی مردم است و قرآن بارها به این حقیقت اشاره کرده است.از جمله: «وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا عَمِلُوا» ⁽¹⁾، «وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 در قیامت،همه‌ی اسرار و رازها کشف و نهان و درون انسان‌ها آشکار

می‌شود. «بَلْ بَدٰا لَهُمْ مٰا کٰانُوا یُخْفُونَ» 2 برگشتن از آخرت به دنیا،محال است. «وَ لَوْ رُدُّوا» 3 بعضی هرگز امیدی به خوب شدن و اصلاحشان نیست و با فرصت دادن(که خودشان خواستار آنند)باز هم همانند که بودند. «لَوْ رُدُّوا لَعٰادُوا» (آری انسان بارها در دنیا به هنگام برخورد با شداید و تلخی‌ها،تصمیم‌هایی می‌گیرد،ولی چون به آسایش رسید،همه چیز را فراموش می‌کند).

4 وقتی دروغگویی خصلت انسان شد،در قیامت هم دروغ می‌گوید. «وَ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ» چنان که در آیه 23 خواندیم که مشرکین در قیامت به دروغ قسم می‌خورند و می‌گویند: «وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ»

[سوره الأنعام (6): آیات 29 تا 30]

اشاره

وَ قٰالُوا إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا اَلدُّنْیٰا وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ (29) وَ لَوْ تَریٰ إِذْ وُقِفُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ قٰالَ أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ قٰالُوا بَلیٰ وَ رَبِّنٰا قٰالَ فَذُوقُوا اَلْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ (30)

و گفتند:جز زندگی دنیوی ما،هیچ زندگی دیگری نیست و ما(پس از مرگ) برانگیحته نمی‌شویم.

و اگر ببینی آن گاه که در برابر پروردگارشان بازداشته شده‌اند،(خدا) می‌فرماید:آیا این(رستاخیز)حقّ نیست؟ می‌گویند:بلی،به پروردگارمان سوگند(که حقّ است).او می‌فرماید:پس به کیفر کفرورزی‌ها و کفران‌هایتان،عذاب را بچشید.

نکته‌ها:

در آیه 27 و 30،دو بار کلمه‌ی «وَ لَوْ تَریٰ» تکرار شده است تا صحنه‌های سخت قیامت را ترسیم و گامی برای هدایت مردم باشد.

طبق آیه‌ی 30 خداوند با مجرم سخن می‌گوید.ولی بعضی آیات،سخن گفتن خدارا با آنان نفی می‌کند. «لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ» ،این مطلب یا اشاره به مواقف و صحنه‌های مختلف در قیامت است،و یا آنکه مراد آن است که خداوند با آنان کلام طیّب و دلشادکننده نمی‌گوید.

در آیه‌ی 22،خداوند کفّار را در برابر نفی توحید مؤاخذه نمود: «أَیْنَ شُرَکٰاؤُکُمُ» و در آیه 27 به خاطر تکذیب نبوّت مؤاخذه کرد: «لاٰ نُکَذِّبَ بِآیٰاتِ رَبِّنٰا» و در آیه 30 به سبب انکار قیامت مؤاخذه می‌کند. «أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ» اسلام برای انسان‌ها چند نوع حیات را ترسیم می‌کند:

1 حیات دنیا. «زَهْرَةَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» ⁽¹⁾2 حیات برزخی. «مِنْ وَرٰائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلیٰ یَوْمِ یُبْعَثُونَ» ⁽²⁾3 حیات معنوی و هدایت. «دَعٰاکُمْ لِمٰا یُحْیِیکُمْ» ⁽³⁾4 حیات اجتماعی. «وَ لَکُمْ فِی الْقِصٰاصِ حَیٰاةٌ» ⁽⁴⁾5 حیات طیبه(در سایه‌ی قلب آرام و قناعت). «فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیٰاةً طَیِّبَةً» ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1 مشرکین،افرادی سطحی‌نگر و مادّی هستند و محدوده‌ی حیات را تنها در همین دنیا می‌بینند و منکر رستاخیزند. «إِنْ هِیَ إِلاّٰ حَیٰاتُنَا الدُّنْیٰا» (اگر در جای دیگر قرآن مشرکین بت را شفیع خود می‌دانند: «هٰؤُلاٰءِ شُفَعٰاؤُنٰا» ⁽⁶⁾مرادشان شفاعت در دنیاست. ⁽⁷⁾) 2 خداوند،پیامبرش را تسلیت و دلجویی می‌دهد که همه‌ی لجاجت‌ها بی‌پاسخ نخواهد ماند. «وَ لَوْ تَریٰ» 3 مجرمان،همانند اسیران ذلیل،بازداشت و نگه‌داشته می‌شوند. «إِذْ وُقِفُوا»

4 در قیامت قاضی و بازپرس در درجه‌ی اوّل خود خداوند است. «قٰالَ أَ لَیْسَ هٰذٰا بِالْحَقِّ» 5 اعترافات کفّار و مشرکان در قیامت،سودی ندارد. «قٰالُوا بَلیٰ») ... («فَذُوقُوا» 6 کفّار،در قیامت بارها سوگند یاد می‌کنند. «وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ» ، «قٰالُوا بَلیٰ وَ رَبِّنٰا» 7 کیفرهای قیامت،به خاطر مداومت در کفر و انکار معاد در دنیاست. «وَ مٰا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ») ... («فَذُوقُوا الْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 31]

اشاره

قَدْ خَسِرَ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِلِقٰاءِ اَللّٰهِ حَتّٰی إِذٰا جٰاءَتْهُمُ اَلسّٰاعَةُ بَغْتَةً قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا عَلیٰ مٰا فَرَّطْنٰا فِیهٰا وَ هُمْ یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ عَلیٰ ظُهُورِهِمْ أَلاٰ سٰاءَ مٰا یَزِرُونَ (31)

قطعاً کسانی که دیدار خداوند(در قیامت)را تکذیب کردند زیانکار شدند، همین که ساعت موعود ناگهان به سراغشان آید،در حالی که بار سنگین گناهان خویش را بر پشتشان می‌کشند،گویند:دریغا از آن کوتاهی‌ها که در دنیا کرده‌ایم،آگاه باشید که چه بد باری است آنچه به دوش می‌کشند.

نکته‌ها:

مراد از« بِلِقٰاءِ اللّٰهِ »،ملاقات معنوی و شهود باطنی در قیامت است،چون در قیامت همه‌ی وابستگی‌های انسان به مال و مقام و بستگان قطع می‌شود و با روبرو شدن با پاداش و کیفر الهی،حاکمیّت مطلقه‌ی الهی را درک می‌کند.

حسرت،برای از دست دادن منافع است و ندامت برای پیش آمدن ضررها. ⁽¹⁾

به قیامت،«ساعت»می‌گویند،چون در ساعتی و لحظه‌ای برق‌آسا ایجاد می‌شود.(در

آیه‌ی 77 سوره نحل آمده است: «وَ مٰا أَمْرُ السّٰاعَةِ إِلاّٰ کَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ» ،برپایی قیامت،مانند چشم به هم زدن یا نزدیک‌تر از آن است).

در حدیثی از پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله آمده است:اهل آتش،جایگاه خود(آن جایگاهی که خداوند برای هر شخصی در بهشت قرار داده است،)را در بهشت می‌بینند و می‌فهمند زیان کرده‌اند می‌گویند:« یٰا حَسْرَتَنٰا ». ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 کسی که قیامت را نپذیرد،هستی خود را با دنیای فانی معامله کرده و این بزرگ‌ترین خسارت است. «قَدْ خَسِرَ» 2 قیامت،ناگهانی فرا می‌رسد و کسی از زمان آن آگاه نیست،پس باید همیشه آماده بود. «جٰاءَتْهُمُ السّٰاعَةُ بَغْتَةً» 3 روز قیامت،روز حسرت است. «یٰا حَسْرَتَنٰا» 4 اعتراف و حسرت،نشانه‌ی آزادی انسان در عمل است زیرا می‌توانست خوب عمل کند و نکرد. «یٰا حَسْرَتَنٰا» 5 قیامت روز حسرت و افسوس خوردن است،امّا حسرت‌ها در آن روز بی‌نتیجه است. «قٰالُوا یٰا حَسْرَتَنٰا») ... («وَ هُمْ یَحْمِلُونَ...» 6 گناهان،در قیامت تجسّم یافته و بر انسان بار می‌شوند. «یَحْمِلُونَ أَوْزٰارَهُمْ» 7 تکذیب یا فراموشی قیامت،سبب ارتکاب گناهانی است که در قیامت،وزر و وبال انسان می‌گردد. «کَذَّبُوا» ، «أَوْزٰارَهُمْ»

[سوره الأنعام (6): آیه 32]

اشاره

وَ مَا اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا إِلاّٰ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدّٰارُ اَلْآخِرَةُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ (32)

و زندگی دنیا جز بازی و سرگرمی نیست و البتّه خانۀ آخرت،برای تقوا پیشگان بهتر است.آیا نمی‌اندیشید؟

نکته‌ها:

اگر دنیا مزرعه‌ی آخرت قرار نگیرد،بازیچه می‌شود و مردم مانند کودکانی که سرگرم به اسباب بازی‌هایی چون مال و مقام و مانند آن شده‌اند.مثل صحنه‌ی نمایش که یکی لباس شاه می‌پوشد،دیگری نقش نوکر را بازی می‌کند و سوّمی وزیر می‌شود،ولی ساعتی بعد که همه‌ی لباسها و نقش‌ها کنار می‌رود،می‌فهمند که همه‌ی عناوین،خیالی بیش نبود.

خیر بودن آخرت به خاطر آن است که هم لذّت‌هایش آمیخته به رنج نیست و هم زودگذر و موهوم و خیالی نیست.

با توجّه به آیات دیگر قرآن،نباید این آیه را دعوت به رهبانیّت و ترک دنیا دانست.

کلمه‌ی« لَعِبٌ »به کاری گفته می‌شود که قصد صحیحی در آن نباشد و کلمه‌ی« لَهْوٌ »به کاری گفته می‌شود که انسان را از کارهای مهم و اصلی باز دارد. ⁽¹⁾

شباهت دنیا به لهو و لعب از جهاتی است:

الف:دنیا مثل بازی،مدّتش کوتاه است.

ب:دنیا مثل بازی،تفریح و خستگی دارد و آمیخته‌ای از تلخی و شیرینی است.

ج:غافلان بی‌هدف،بازی را شغل خود قرار می‌دهند.

د:دنیاگرایی مثل بازی،انسان را از اهداف مهم باز می‌دارد.

پیام‌ها:

1 دنیا محوری،فکری کودکانه و پوچ است.(لهو و لعب معمولاً کار کودکان است و سرگرم شدن به دنیا انسان را از آخرت باز می‌دارد) «لَهْوٌ وَ لَعِبٌ» 2 راه نجات از حسرت آخرت،فکر و تعقّل است. «یٰا حَسْرَتَنٰا») ... («أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ»

3 خردمند،فریب دنیا را نمی‌خورد. «وَ لَلدّٰارُ الْآخِرَةُ خَیْرٌ») ... («أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ» 4 بکار نگرفتن اندیشه،زمینه توجّه به دنیا و غفلت از آخرت است. «أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ» 5 غفلت از آخرت،سبب توبیخ است. «أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ» 6 تعقّل و تقوا،ملازم یکدیگرند. «یَتَّقُونَ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 33]

اشاره

قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ اَلَّذِی یَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ اَلظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ یَجْحَدُونَ (33)

البتّه ما می‌دانیم که آنچه می‌گویند،تو را اندوهناک می‌کند،(ولی غم مخور و بدان که)آنان(در واقع)تو را تکذیب نمی‌کنند،بلکه(این)ستمگران آیات خدا را انکار می‌کنند.

نکته‌ها:

در شأن نزول آیه آمده است که:دشمنان پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله آن حضرت را امین و صادق می‌دانستند،ولی می‌گفتند:اگر او را تصدیق کنیم،قبیله و موقعیّت ما تحقیر می‌شود.گاهی هم می‌گفتند:او صادق است ولی خیال می‌کند به او وحی شده،از این روی،این گونه آیات الهی را تکذیب می‌کردند.

امام صادق علیه السلام درباره‌ی« لاٰ یُکَذِّبُونَکَ »فرمود:یعنی آنان نمی‌توانند گفتار و مدّعای تو را ابطال کنند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 رهبر نباید از تکذیب مخالفان محزون شود.به همین دلیل،خداوند پیامبرش را دلداری می‌دهد و حمایت می‌کند. «قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ» 2 خداوند به حالات درونی انسان آگاه است. «قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَیَحْزُنُکَ»

3 تکذیب پیامبر،تکذیب خداست،همان‌گونه که بیعت با پیامبر،بیعت با خداوند است. «لاٰ یُکَذِّبُونَکَ وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ» 4 با توجّه به مشکلات و تکذیب و جسارت‌های بزرگتر به دیگران،مشکل خود را آسان بدانیم. «لاٰ یُکَذِّبُونَکَ») ... («بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ» 5 مخالفان رسول خدا،با مکتب طرفند،نه با شخص. «لاٰ یُکَذِّبُونَکَ») ... («بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ» 6 تکذیب آیات الهی،هم ظلم به خود است،هم ظلم به رسول اللّٰه،هم ظلم به مکتب و هم ظلم به نسل‌های بعد. «وَ لٰکِنَّ الظّٰالِمِینَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ یَجْحَدُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 34]

اشاره

إِلاَّ اَلَّذِینَ تٰابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَیْهِمْ فَاعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (34)

و همانا پیش از تو نیز پیامبرانی تکذیب شدند،لیکن در برابر آنچه تکذیب شدند و آزار دیدند صبر کردند،تا یاری ما به آنان رسید.(تو نیز چنین باش زیرا)برای کلمات(و سنّت‌های)خداوند،تغییر دهنده‌ای نیست.قطعاً از اخبار پیامبران برای تو آمده است(و با تاریخ آنان آشنایی).

نکته‌ها:

« لِکَلِمٰاتِ »،به معنای سنّت‌های الهی است: «وَ لَقَدْ سَبَقَتْ کَلِمَتُنٰا لِعِبٰادِنَا الْمُرْسَلِینَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَ إِنَّ جُنْدَنٰا لَهُمُ الْغٰالِبُونَ» ⁽¹⁾تاریخ،سرچشمه و منبعی پذیرفته شده برای شناخت حوادث است.از صبر انبیای پیشین و نابودی اقوامی چون قوم هود و صالح و لوط و...که تکذیب کردند،باید عبرت گرفت،سنّت و

برنامه الهی،فرستادن رسولان و آزادی مردم در انتخاب است.کافران را به کیفر می‌رساند و رسولان را در راه دعوت،امداد می‌کند.

در آیات متعدّدی از قرآن خداوند یاری و پیروزی رهبران و مؤمنان صابر را بر خود لازم دانسته است از جمله:

«کَتَبَ اللّٰهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِی» ⁽¹⁾

«وَ کٰانَ حَقًّا عَلَیْنٰا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ» ⁽²⁾

«إِنّٰا لَنَنْصُرُ رُسُلَنٰا» ⁽³⁾

«وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّٰهُ مَنْ یَنْصُرُهُ» ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1 راه حقّ،هیچگاه هموار نبوده و تحققّ آرمان انبیا همراه با تحمّل مشکلات بوده است. «فَصَبَرُوا عَلیٰ مٰا کُذِّبُوا» 2 یکی از بهترین اهرم‌های مقاومت در برابر شداید،بیان امدادهای الهی است.

«فَصَبَرُوا»)

... («حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا» 3 رهبران،انتظار اطاعت همه را نداشته باشند. «کُذِّبُوا» 4 شرط اصلی پیروزی،صبر است. «فَصَبَرُوا») ... («حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا» (خداوند به صابران،نوید پیروزی می‌دهد) 5 دشمنان از هیچ تلاشی علیه حق،کوتاهی نمی‌کنند،خواه تکذیب باشد و خواه آزار. «کُذِّبُوا» ، «أُوذُوا» 6 صبر مستمر،زمینه‌ساز نزول نصرت و رحمت الهی است. «فَصَبَرُوا») ... («حَتّٰی أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا»

7 حقّ،پیروز است. «أَتٰاهُمْ نَصْرُنٰا» 8 سنّت‌های الهی تغییر ناپذیر است و خداوند خلف وعده نمی‌کند. «لاٰ مُبَدِّلَ لِکَلِمٰاتِ اللّٰهِ» 9 هر کس باید نمونه‌های مشابه خود را در تاریخ بشناسد.خداوند خطاب به پیامبر می‌فرماید: «وَ لَقَدْ جٰاءَکَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِینَ» 10 از زحمات و رنج‌های پیشینیان باید یاد و قدردانی کرد. «وَ لَقَدْ جٰاءَکَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِینَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 35]

اشاره

وَ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکَ إِعْرٰاضُهُمْ فَإِنِ اِسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِیَ نَفَقاً فِی اَلْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِی اَلسَّمٰاءِ فَتَأْتِیَهُمْ بِآیَةٍ وَ لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی اَلْهُدیٰ فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ اَلْجٰاهِلِینَ (35)

و اگر اعراض و بی‌اعتنایی آنان(کافران)بر تو سنگین است(و می‌خواهی به هر وسیله آنان را به راه آوری،ببین)اگر بتوانی سوراخی در زمین یا نردبانی در آسمان بجویی،تا آیه‌ای(دیگر)برایشان بیاوری(پس بیاور ولی بدان که باز هم ایمان نخواهند آورد)و اگر خدا خواسته بود همه‌ی آنان را بر هدایت گرد می‌آورد(ولی سنّت الهی بر هدایت اجباری نیست) پس هرگز از جاهلان مباش.

نکته‌ها:

در شأن نزول آیه آمده است:کفّار به رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله می‌گفتند:ما هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد،مگر آنکه زمین را شکافته برایمان چشمه‌ای جاری سازی: «لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتّٰی تَفْجُرَ لَنٰا مِنَ الْأَرْضِ یَنْبُوعاً» ⁽¹⁾،یا به آسمان روی: «أَوْ تَرْقیٰ فِی السَّمٰاءِ» ⁽²⁾شاید آیه

اشاره به نوع درخواست‌های نابجای آنان باشد که اگر زمین را بکاوی یا نردبان به آسمان بگذاری و خود را به آب و آتش بزنی سودی ندارد.در دعوت تو نقصی نیست،اینان لجوجند،پس برای ارشادشان این همه دلسوزی نکن.

پیام‌ها:

1 پیامبر،برای هدایت مردم،دلسوز و نسبت به از اعراضشان غمگین بود. «وَ إِنْ کٰانَ کَبُرَ عَلَیْکَ إِعْرٰاضُهُمْ» 2 پیامبر باید روحیّات مخاطبان خود را بشناسد و بداند که گروهی از هر معجزه‌ای که برایشان آورده شود روی گردانند. «إِعْرٰاضُهُمْ» 3 پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله می‌خواست به هر طریق مردم هدایت شوند،امّا اشکال در روحیّه‌ی لجوج کفّار است که خداوند هشدار می‌دهد. «تَبْتَغِیَ نَفَقاً فِی الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِی السَّمٰاءِ» 4 خداوند می‌تواند همه را هدایت کند،ولی حکمت او اقتضا می‌کند که انسان آزاد باشد. «وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدیٰ» 5 ارضای خواسته‌های بهانه‌جویان و بی‌صبری مبلّغان،جهل است. «فَلاٰ تَکُونَنَّ مِنَ الْجٰاهِلِینَ» (ریشه‌ی بسیاری از توقّعات نابجا،جهل است)

[سوره المائدة (5): آیه 36]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مٰا فِی اَلْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لِیَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذٰابِ یَوْمِ اَلْقِیٰامَةِ مٰا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (36)

تنها کسانی(دعوت تو را)می‌پذیرند که گوش شنوا دارند و(کافران که نمی‌گروند،)مردگانی هستند که روز قیامت خداوند آنان را برمی‌انگیزد و سپس همه به سوی او بازگردانده می‌شوند.

نکته‌ها:

قرآن،بارها با تعبیر مرده و کر،از ناباوران یاد کرده است.در آیه‌ی 80 سوره‌ی نمل و 52 سوره‌ی روم می‌خوانیم: «فَإِنَّکَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتیٰ وَ لاٰ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعٰاءَ إِذٰا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ»

پیام‌ها:

1 انسان در انتخاب راه،آزاد است. «إِنَّمٰا یَسْتَجِیبُ...» 2 شنیدن و پذیرفتن حقّ،نشانه‌ی حیات معنوی و زنده دلی است.

(آری کسی که حیات معنوی ندارد و حقّ پذیر نیست،مرده است.چون حیات به معنای خوردن و خوابیدن را حیوانات هم دارند.) «وَ الْمَوْتیٰ...» 3 دل‌های حق‌جو به عهده‌ی تو و کفّار به عهده‌ی من،تا پس از رستاخیز به حسابشان برسیم. «وَ الْمَوْتیٰ یَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ»

[سوره الأنعام (6): آیه 37]

اشاره

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اَللّٰهَ قٰادِرٌ عَلیٰ أَنْ یُنَزِّلَ آیَةً وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ (37)

و گفتند:چرا بر او(محمّد)معجزه‌ای(که ما می‌خواهیم)از سوی پروردگارش نازل نشده؟ بگو:بی تردید خداوند قادر است که نشانه و معجزه‌ای(که می‌خواهید)بیاورد،ولی بیشتر(این بهانه‌جویان)نمی‌دانند.

نکته‌ها:

در شأن نزول آیه گفته‌اند:برخی از رؤسای قریش،دست به تبلیغات سوء و جوسازی زده و از روی بهانه جویی به پیامبر اسلام می‌گفتند که تنها قرآن به عنوان معجزه کافی نیست بلکه باید معجزاتی چون معجزات عیسی و موسی و صالح و...بیاورد. ⁽¹⁾

البتّه پیامبری که یادآور معجزات انبیای پیشین است،حتماً خودش هم می‌تواند نظیر آنها را

بیاورد،و گر نه مردم را به یاد آن معجزات نمی‌اندازد تا تقاضای امثال آن را داشته باشند.به علاوه،طبق روایات شیعه و سنّی،پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله معجزات دیگری غیر از قرآن هم داشته است.

هدف از آوردن معجزه،اعلام رابطه خاص میان خدا و رسول،و نشان قدرت بی‌انتهای الهی است،نه برآوردن تمایلات بی پایان مردم لجوج.البتّه گاهی برای اتمام حجّت، معجزه‌ی درخواستی مردم را می‌آورده‌اند.

به شهادت تاریخ،معجزات پیاپی،سبب هدایت لجوجان نشده،بلکه موجب قهر و عقاب الهی گشته است.قرآن می‌فرماید:اگر ما فرشتگان را بر مردم نازل کنیم،یا مردگان با آنان سخن بگویند،باز گروهی از لجوجان ایمان نمی‌آوردند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 به بهانه‌جویی‌های مخالفان پاسخ دهید. «قٰالُوا») ... («قُلْ» 2 خداوند قادر است،ولی حکیم هم می‌باشد و قدرتش آن گاه جلوه می‌کند که کار و تقاضا حکیمانه باشد. «إِنَّ اللّٰهَ قٰادِرٌ») ... («أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ»

[سوره المائدة (5): آیه 38]

اشاره

وَ اَلسّٰارِقُ وَ اَلسّٰارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمٰا جَزٰاءً بِمٰا کَسَبٰا نَکٰالاً مِنَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (38)

و هیچ جنبنده‌ای در زمین و هیچ پرنده‌ای که با دو بال خود پرواز می‌کند، نیست مگر اینکه آنها هم امّت‌هایی چون شمایند.ما در این کتاب(قرآن یا لوح محفوظ)هیچ چیز را فرو گذار نکردیم،سپس همه نزد پروردگارشان گرد می‌آیند.

نکته‌ها:

اشاره

قرآن توجّه خاصّی به زندگی حیوانات دارد و از یادآوری خلقت،شعور و صفات آنها در راه

هدایت مردم استفاده می‌کند. «وَ فِی خَلْقِکُمْ وَ مٰا یَبُثُّ مِنْ دٰابَّةٍ آیٰاتٌ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ» ⁽¹⁾در روایات و تجارب انسانی هم نمونه‌های فراوانی درباره‌ی شعور و درک حیوانات به چشم می‌خورد و برای یافتن شباهت‌ها و آشنایی با زندگی حیوانات،باید اندیشه و دقّت داشت. ⁽²⁾«أُمَمٌ أَمْثٰالُکُمْ» مراد از« اَلْکِتٰابِ »در آیه،یا قرآن است یا«لوح محفوظ»که در واقع کتاب خلقت است.

در آیات دیگر هم تعبیراتی چون: «تِبْیٰاناً لِکُلِّ شَیْءٍ» ⁽³⁾، «کُلٌّ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ» ⁽⁴⁾آمده که نشانه‌ی کامل بودن قرآن است.

امام باقر علیه السلام فرمود:نشان کمال قرآن این است که ریشه و سرچشمه‌ی همه سخنان رسول اللّٰه و ائمّه علیهم السلام است،پس هر گاه حدیثی گفتیم،سند قرآنی آن را از ما بخواهید.

در حدیثی پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله از قیل و قال و فساد مال و سؤالات پی در پی،نهی می‌کند.از امام باقر علیه السلام سند قرآنی آن را پرسیدند،فرمود:سند نهی از قیل و قال،آیه «لاٰ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوٰاهُمْ إِلاّٰ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاٰحٍ بَیْنَ النّٰاسِ» ⁽⁵⁾است.سند فساد مال،آیه «وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً» ⁽⁶⁾و سند سؤال نابجا این آیه است: «لاٰ تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیٰاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ» ⁽⁷⁾

شعور حیوانات

از آیات و روایات و تجارب برمی‌آید که شعور،ویژه انسان نیست.به نمونه‌هایی توجّه کنید:

1 حضرت سلیما همراه با سپاهیانش از منطقه‌ای عبور می‌کردند،مورچه‌ای به سایر مورچگان گفت:فوری به خانه‌هایتان بروید،تا زیر پای ارتش سلیمان له نشوید. ⁽⁸⁾شناخت دشمن،جزو غریزه‌ی مورچه است،ولی اینکه نامش سلیمان و همراهانش ارتش اویند،این بالاتر از غریزه است.

2 هدهد در آسمان از شرک مردم زمینی مطلع شده و نزد سلیمان گزارش می‌دهد که مردم منطقه‌ی سبأ،خداپرست نیستند.آن گاه مأموریّت ویژه‌ای می‌یابد.شناخت توحید و شرک و زشتی شرک و ضرورت گزارش به سلیمان پیامبر و مأموریّت ویژه‌ی پیام‌رسانی،مسأله‌ای بالاتر از غریزه است. ⁽¹⁾

3 این که هدهد در جواب بازخواست حضرت سلیمان از علّت غایب بودنش،عذری موجّه و دلیلی مقبول می‌آورد،نشانه شعوری بالاتر از غریزه است. ⁽²⁾

4 اینکه قرآن می‌گوید:همه موجودات،تسبیح گوی خدایند ولی شما نمی‌فهمید، ⁽³⁾تسبیح تکوینی نیست،زیرا آن را ما می‌فهمیم،پس قرآن تسبیح دیگری را می‌گوید.

5 در آیات قرآن،سجده برای خدا،به همه موجودات نسبت داده شده است. «وَ لِلّٰهِ یَسْجُدُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ»... ⁽⁴⁾

6 پرندگان در مانور حضرت سلیمان شرکت داشتند. «وَ حُشِرَ لِسُلَیْمٰانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ وَ الطَّیْرِ» ⁽⁵⁾7 حرف زدن پرندگان با یکدیگر و افتخار سلیمان به اینکه خداوند،زبان پرندگان را به او آموخته است. «عُلِّمْنٰا مَنْطِقَ الطَّیْرِ» ⁽⁶⁾8 آیه‌ی «وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ» ⁽⁷⁾،محشور شدن حیوانات را در قیامت مطرح می‌کند.

9 آیه‌ی «وَ الطَّیْرُ صَافّٰاتٍ کُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاٰتَهُ وَ تَسْبِیحَهُ» ⁽⁸⁾،نشانه‌ی شعور و عباد آگاهانه‌ی حیوانات است.

10 وجود وفا در برخی حیوانات،از جمله سگ نسبت به صاحبخانه و فرزندانش.

11 تعلیم سگ شکاری و سگ پلیس برای کشف قاچاق،یا خرید جنس،نشانه‌ی آگاهی خاصّ آن حیوان است.

12 اسلام از ذبح حیوان در برابر چشم حیوان دیگر،نهی کرده است که این نشانه‌ی شعور

حیوان نسبت به ذبح و کشتن است.

پیام‌ها:

1 قدرت الهی در آفرینش و هدف‌داری خلقت،نسبت به همه‌ی موجودات یکسان است. «مِنْ دَابَّةٍ») ... («وَ لاٰ طٰائِرٍ...» 2 نظم و زندگی اجتماعی،مخصوص انسان‌ها نیست،بلکه در زندگی حیوانات هم مشاهده می‌شود. «أُمَمٌ أَمْثٰالُکُمْ» 3 انسان‌ها و حیوانات،همه نیاز به تدبیر الهی دارند.خداوند،طبق مصلحت به آنها شعور می‌دهد،و همه دارای نظم و نظامی هستند. «أُمَمٌ أَمْثٰالُکُمْ» 4 قرآن کریم،جامع‌ترین و کامل‌ترین کتاب آسمانی است. «مٰا فَرَّطْنٰا فِی الْکِتٰابِ مِنْ شَیْءٍ» 5 آنچه سبب هدایت،تربیت و رشد انسان‌هاست،در قرآن آمده است.(قرآن در اثبات حقانیّت پیامبر اسلام و هدایت مردم هیچ گونه کاستی ندارد) «مٰا فَرَّطْنٰا فِی الْکِتٰابِ» 6 در حقّ حیوانات هم ظلم یا کوتاهی نکنیم،آنها هم مثل ما حقّ حیات دارند. ⁽¹⁾«أُمَمٌ أَمْثٰالُکُمْ» 7 معاد و حشر،تنها مخصوص انسان‌ها نیست. «وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ») ... («ثُمَّ إِلیٰ رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ» 8 حرکت همه موجودات به سوی خداوند یک حرکت تکاملی و جلوه‌ای از ربوبیّت الهی است. «إِلیٰ رَبِّهِمْ یُحْشَرُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 39]

اشاره

وَ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی اَلظُّلُمٰاتِ مَنْ یَشَأِ اَللّٰهُ یُضْلِلْهُ وَ مَنْ یَشَأْ یَجْعَلْهُ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ (39)

و کسانی که آیات ما را تکذیب کردند،کر و لال‌هایی هستند در تاریکی‌ها.

خداوند،هر که را بخواهد(و مستحق باشد)گمراهش کند و هر که را بخواهد(و شایسته بداند)بر راه راست قرارش می‌دهد.

نکته‌ها:

گرچه هدایت و ضلالت به دست خداست،ولی خداوند برای انسان نیز اراده و اختیار قرار داده است و کار خدا بر اساس حکمت است.مثلاً جهادِ انسان در راه خدا،زمینه‌ی هدایت الهی نسبت به او است: «وَ الَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنٰا» ⁽¹⁾همان گونه که ستم به انسان‌ها سبب گمراهی است: «یُضِلُّ اللّٰهُ الظّٰالِمِینَ» ⁽²⁾تکذیب آیات الهی سبب اراده خداوند به گمراه کردن انسان می‌شود. «کَذَّبُوا») ... («یُضْلِلْهُ»

پیام‌ها:

1 کفر و عناد،تاریکی و ظلمتی است که سبب محروم شدن انسان از بهره‌گیری از ابزار شناخت می‌شود. «کَذَّبُوا») ... («صُمٌّ وَ بُکْمٌ فِی الظُّلُمٰاتِ» 2 تکذیب و کتمانِ حقّ،«گنگی»و نشنیدن حقّ،«کری»است. «وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا») ... («صُمٌّ وَ بُکْمٌ» 3 نتیجه‌ی تکذیب آیات الهی،اضلال و قهر الهی است. «کَذَّبُوا») ... («یُضْلِلْهُ» 4 حرکت در راه مستقیم،گوش شنوا و زبان حقگو و روشنایی درون می‌خواهد.

«یَجْعَلْهُ عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ»

[سوره الأنعام (6): آیه 40]

اشاره

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اَللّٰهِ أَوْ أَتَتْکُمُ اَلسّٰاعَةُ أَ غَیْرَ اَللّٰهِ تَدْعُونَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (40)

بگو:اگر راست می‌گویید چه خواهید کرد آن گاه که عذاب خدا در دنیا بیاید یا قیامت فرا رسد،آیا غیر خدا را می‌خوانید؟

نکته‌ها:

انسان در حال رفاه و زندگی عادّی معمولاً غافل است،ولی هنگام برخورد با سختی‌ها پرده‌ی غفلت کنار رفته و فطرت خداجویی و یکتاپرستی انسان ظاهر می‌شود.

پیام‌ها:

1 یکی از شیوه‌های تبلیغ و تربیت،پرسش از مخاطب است. «قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ...» 2 تجربه نشان می‌دهد که در همه‌ی انسان‌ها(گرچه به ظاهر کفر ورزند،)فطرت خداجویی هست و به هنگام حوادث در انسان جلوه می‌کند و پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله مأمور است مردم را به این فطرت خفته توجّه دهد. «قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ...» 3 هنگام حوادث و سختی‌ها،پرده‌ها کنار رفته و انسان فقط به خدا توجّه می‌کند و توجّه نکردن به معبودهای دیگر،نشانه‌ی پوچی آنهاست. «أَ غَیْرَ اللّٰهِ تَدْعُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 41]

اشاره

بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ مٰا تَدْعُونَ إِلَیْهِ إِنْ شٰاءَ وَ تَنْسَوْنَ مٰا تُشْرِکُونَ (41)

بلکه(در هنگامه‌های خطر)فقط او را می‌خوانید،پس اگر بخواهد آن رنجی که خدا را به خاطر آن می‌خوانید بر طرف می‌کند،و آنچه را برای خداوند شریک می‌پنداشتید(در روز قیامت)فراموش می‌کنید.

نکته‌ها:

برداشتن عذاب،یا برای اتمام حجّت است،یا به خاطر تغییر حالات قوم.چنان که در آیه 98 سوره‌ی یونس می‌فرماید: «لَمّٰا آمَنُوا کَشَفْنٰا عَنْهُمْ عَذٰابَ الْخِزْیِ» چون ایمان آوردند،عذاب خواری و ذلّت را از آنان برداشتیم.

پیام‌ها:

1 همه معبودهای خیالی به هنگام برخورد انسان با حوادث فراموش می‌شوند.

«بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ»)

... («وَ تَنْسَوْنَ مٰا تُشْرِکُونَ» آنان نه تنها فراموش،بلکه انکار می‌شوند.چنان که در آیه‌ی دیگر می‌خوانیم: «وَ اللّٰهِ رَبِّنٰا مٰا کُنّٰا مُشْرِکِینَ» ⁽¹⁾مشرکان در قیامت با سوگند شرک خود را انکار می‌کنند.

2 دعای خالصانه،همراه استجابت است. «بَلْ إِیّٰاهُ تَدْعُونَ فَیَکْشِفُ» 3 یأس از غیر خدا،سبب سرعت در استجابت دعاست.(حرف«فاء»در کلمه‌ی «فَیَکْشِفُ») 4 استجابت دعا،در اراده و مشیّت حکیمانه‌ی خداوند است. «فَیَکْشِفُ») ... («.إِنْ شٰاءَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 42]

اشاره

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ اَلضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ (42)

و همانا به سوی امّت‌های پیش از تو(نیز پیامبرانی)فرستادیم،(و چون سرپیچی کردند)آنان را به تنگدستی و بیماری گرفتار کردیم.باشد که تضرّع کنند.

نکته‌ها:

« بِالْبَأْسٰاءِ »به معنای جنگ،فقر،قحطی،سیل،زلزله و امراض مُسری و« اَلضَّرّٰاءِ »به معنای غم،غصّه،آبروریزی،جهل و ورشکستگی است.

حضرت علی علیه السلام فرمود:اگر هنگام ناگواری‌ها مردم صادقانه به درگاه خدا ناله کنند،مورد لطف خدا قرار می‌گیرند. ⁽¹⁾مولوی در ترسیم این حقیقت می‌گوید: پیش حقّ یک ناله از روی نیاز

پیام‌ها:

1 بعثت انبیا در میان مردم،یکی از سنّت‌های الهی در طول تاریخ بوده است.

«لَقَدْ أَرْسَلْنٰا إِلیٰ أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ»

2 تاریخ گذشتگان،عبرت آیندگان است. «قَبْلِکَ» 3 در تربیت و ارشاد،گاهی فشار و سخت‌گیری هم لازم است. «فَأَخَذْنٰاهُمْ بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ» 4 مشکلات،راهی برای بیداری فطرت و توجّه به خداوند است. «یَتَضَرَّعُونَ» 5 هر رفاهی لطف نیست و هر رنجی قهر نیست. «لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ» 6 همه‌ی افراد لجوج،با فشار و در تنگنا و سختی قرار گرفتن هم رام نمی‌شوند.

«لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 43]

اشاره

فَلَوْ لاٰ إِذْ جٰاءَهُمْ بَأْسُنٰا تَضَرَّعُوا وَ لٰکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ اَلشَّیْطٰانُ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (43)

پس چرا هنگامی که ناگواری‌های ما به آنان رسید،توبه و زاری نکردند؟ آری(حقیقت آن است که)دل‌های آنان سنگ و سخت شده و شیطان کارهایی را که می‌کردند،برایشان زیبا جلوه داده است.

پیام‌ها:

1 تضرّع به درگاه خداوند،سبب رشد و قرب به او و ترک آن نشانه‌ی سنگدلی و فریفتگی است. «فَلَوْ لاٰ») ... («تَضَرَّعُوا» 2 انسان فطرتاً زیبایی را دوست دارد تا آنجا که شیطان نیز از همین غریزه،او را اغفال می‌کند. «زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ» 3 برای لجوجان،نه تبلیغ مؤثّر است،نه تنبیه. «قَسَتْ قُلُوبُهُمْ» 4 ریشه‌ی غرور و ترک تضرّع،مفتون شدن به تزیینات شیطانی است. «فَلَوْ لاٰ») ... («تَضَرَّعُوا») ... («زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ»

[سوره الأنعام (6): آیه 44]

اشاره

فَلَمّٰا نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّٰی إِذٰا فَرِحُوا بِمٰا أُوتُوا أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً فَإِذٰا هُمْ مُبْلِسُونَ (44)

پس چون اندرزهایی را که به آنان داده شده بود فراموش کردند،درهای هر گونه نعمت را به رویشان گشودیم(و در رفاه و مادیات غرق شدند)تا آن گاه که به آنچه داده شدند دلخوش کردند،ناگهان آنان را(به عقوبت) گرفتیم پس یکباره محزون و نومید گردیدند.

نکته‌ها:

« مُبْلِسُونَ »از«ابلاس»،به معنای حزن و اندوه همراه با یأس است.حالتی که مجرمان، هنگام پاسخ نیافتن در دادگاه پیدا می‌کنند. ⁽¹⁾

در دو آیه‌ی قبل فرمود:ما افرادی را گرفتار می‌کنیم تا تضرّع کنند،در این آیه می‌فرماید:

برخی در لحظه‌های گرفتاری هم خدا را فراموش می‌کنند. «نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا...» در قرآن می‌خوانیم: «وَ عَسیٰ أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ» ⁽²⁾،چه بسا چیزی را دوست

دارید،در حالی که برای شما شرّ است و حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:«اذا رأیت سبحانه یتابع علیک نعمه و أنت تعصیه فاحذره» ⁽¹⁾اگر دیدی خداوند نعمت‌هایش را بر تو مدام می‌دهد،ولی تو گناه می‌کنی،پس به هوش باش،چه بسا این لطفها عاقبت خوشی ندارد.

دنیا و بهره‌هایش،هم می‌تواند برای انسان نعمت باشد،هم نقمت.در آیه مورد بحث،دنیا نقمت به حساب آمده است.امّا ایمان و تقوی،برکات آسمان و زمین را برای اهلش به دنبال دارد،چنان که در آیه 96 سوره اعراف آمده است: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ» ،بنا بر این غفلت،درهای خیر را بر روی انسان می‌بندد.

پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله فرمودند:«اذا رأیت الله یعطی علی المعاصی فان ذلک استدراج منه»،اگر مشاهده کردی که دنیا به کام گنهکاران است خوشحال مباش،زیرا این استدراج الهی و به تدریج هلاکت کردن اوست. ⁽²⁾و آن گاه حضرت این آیه را تلاوت فرمودند.

امام باقر علیه السلام در تأویل آیه فرمودند:چون مردم ولایت علی بن ابی طالب علیهما السلام را ترک کردند و حال آنکه به آن امر شده بودند،« فَلَمّٰا نَسُوا... »،دولت آنان را در دنیا بسط دادیم،« فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ... »تا حضرت قائم علیه السلام قیام کند،« حَتّٰی») ... («أَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً ». ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 همیشه رفاه زندگی،علامت رحمت نیست،گاهی زمینه‌ی عقوبت است.

«نَسُوا»

، «فَتَحْنٰا» 2 مهلت دادن به مجرمان و سرگرم شدن خلافکاران،یکی از سنّت‌های الهی است. «فَلَمّٰا نَسُوا») ... («فَتَحْنٰا» 3 قهر خداوند بعد از اتمام حجّت است. «نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا») ... («أَخَذْنٰاهُمْ» 4 تنگناها و گشایش‌ها به دست خداست. «أَخَذْنٰاهُمْ») ... («فَتَحْنٰا»

5 مرگ و قهر الهی،ناگهانی می‌آید،پس باید همیشه آماده بود. «بَغْتَةً» 6 شادی عیّاشان،ناگهان به ناله‌ی مأیوسانه تبدیل خواهد شد. «فَرِحُوا» ، «مُبْلِسُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 45]

اشاره

فَقُطِعَ دٰابِرُ اَلْقَوْمِ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا وَ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (45)

پس ریشه‌ی گروه ستمکاران بریده شد و سپاس،مخصوص خداوندی است که پروردگار جهانیان است.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام فرمود:کسی که دوست داشته باشد ظالم باقی باشد،در واقع دوست دارد که خداوند معصیت و نافرمانی شود،همانا خداوند خویشتن را به جهت هلاک کردن ظالمان ستوده است. «فَقُطِعَ») ... («وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 ستم،ماندنی نیست. «فَقُطِعَ» 2 ظلم،در نسل هم مؤثر است. «دٰابِرُ» 3 انقراض و نابودی ستمگران،حتمی است.(ظلم تمدّن‌ها را ریشه‌کن می‌کند) «فَقُطِعَ دٰابِرُ» چنان که در جای دیگر می‌فرماید: «فَهَلْ تَریٰ لَهُمْ مِنْ بٰاقِیَةٍ» ⁽²⁾4 بی توجّهی به هشدار انبیا ظلم است. «نَسُوا مٰا ذُکِّرُوا») ... («الَّذِینَ ظَلَمُوا» 5 گاهی رفاه فراوان،زمینه‌ی ظلم است. «فَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ أَبْوٰابَ کُلِّ شَیْءٍ») ... («الَّذِینَ ظَلَمُوا» 6 در تاریخ اقوامی بوده‌اند که هیچ اثری از آنان نیست. «فَقُطِعَ دٰابِرُ» 7 نابود کردن ستمکار،کاری پسندیده است. «وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ» 8 هنگام نابودی ستمگران،باید خدا را شکر کرد. «فَقُطِعَ») ... («وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ» 9 هلاکت ظالمان،عامل تربیت دیگران است. «رَبِّ الْعٰالَمِینَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 46]

اشاره

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَخَذَ اَللّٰهُ سَمْعَکُمْ وَ أَبْصٰارَکُمْ وَ خَتَمَ عَلیٰ قُلُوبِکُمْ مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اَللّٰهِ یَأْتِیکُمْ بِهِ اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ اَلْآیٰاتِ ثُمَّ هُمْ یَصْدِفُونَ (46)

بگو:چه فکر می‌کنید،اگر خداوند،شنوایی و بینایی شما را بگیرد و بر دل‌های شما مهر بزند،جز خداوند،کدام معبودی است که آنها را به شما باز دهد؟ ببین که ما چگونه آیات را به گونه‌های مختلف بیان می‌کنیم،امّا آنان(به جای ایمان و تسلیم)روی بر می‌گردانند.

نکته‌ها:

از ابتدای سوره تا اینجا حدود ده بار خداوند با طرح سؤال،مخالفان را دعوت به تفکّر کرده است.زیرا تفکّر در نعمت‌ها و تصوّر و فرضِ تغییر و تحوّل آنها،زمینه‌ی خداشناسی است.

اگر درختان سبز نشوند، «لَوْ نَشٰاءُ لَجَعَلْنٰاهُ حُطٰاماً» ⁽¹⁾اگر آبها تلخ و شور شوند، «لَوْ نَشٰاءُ جَعَلْنٰاهُ أُجٰاجاً» ⁽²⁾اگر آبها به زمین فرو روند، «إِنْ أَصْبَحَ مٰاؤُکُمْ غَوْراً» ⁽³⁾اگر شب یا روز،همیشگی باشد، «إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ اللَّیْلَ سَرْمَداً») ... («إِنْ جَعَلَ اللّٰهُ عَلَیْکُمُ النَّهٰارَ سَرْمَداً» ⁽⁴⁾و اگر چشم و گوش و عقل انسان از کار بیفتد، «إِنْ أَخَذَ اللّٰهُ سَمْعَکُمْ وَ أَبْصٰارَکُمْ وَ...» ⁽⁵⁾امام باقر علیه السلام فرمود:اگر خداوند هدایت شما را بگیرد،کیست که دوباره شما را هدایت کند؟ و سپس این آیه را تلاوت فرمود. ⁽⁶⁾

پیام‌ها:

1 یکی از روشهای تبلیغی و تربیتی قرآن،سؤال از وجدان‌هاست. «أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللّٰهُ») ... («مَنْ إِلٰهٌ» 2 برای خداوند،پس گرفتن نعمت‌هایی که داده آسان است،پس بهوش باشیم.

«أَخَذَ اللّٰهُ سَمْعَکُمْ...»

3 هم آفرینش از آنِ خداوند است،هم کارآیی لحظه به لحظه‌ی آنها نعمت پروردگار است. «أَخَذَ اللّٰهُ سَمْعَکُمْ» 4 گوش و چشم و عقل،ابزار شناخت انسان و از مهم‌ترین نعمت‌های الهی است. «سَمْعَکُمْ وَ أَبْصٰارَکُمْ») ... («قُلُوبِکُمْ» 5 معبودهای خیالی،نه توان آفریدن و نه توان برگرداندن نعمت‌های از دست رفته را دارند «مَنْ إِلٰهٌ غَیْرُ اللّٰهِ یَأْتِیکُمْ» (آری،کسی لایق پرسش است که هم بتواند نعمتی را بدهد و هم بتواند بازستاند) 6 با آن همه تنوّع در استدلال،توجّه مشرکان به غیر خداوند،شگفت‌آور است.

«انْظُرْ کَیْفَ...»

7 برای انسان‌های لجوج،هر نوع بیانی بی‌اثر است. «نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ ثُمَّ هُمْ یَصْدِفُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 47]

اشاره

قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ إِنْ أَتٰاکُمْ عَذٰابُ اَللّٰهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ یُهْلَکُ إِلاَّ اَلْقَوْمُ اَلظّٰالِمُونَ (47)

بگو:چه خواهید کرد اگر عذاب خداوند،به طور پنهان و ناگهانی یا آشکارا به سراغ شما آید،آیا جز گروه ستمگران هلاک خواهند شد؟

نکته‌ها:

شاید مراد از« بَغْتَةً »به هنگام خواب در شب و مراد از« جَهْرَةً »به هنگام کار در روز باشد.

مثل آیه‌ی «أَتٰاهٰا أَمْرُنٰا لَیْلاً أَوْ نَهٰاراً» ⁽¹⁾،شاید مراد از« بَغْتَةً »،عذاب‌های بی‌مقدّمه باشد و مقصود از« جَهْرَةً »،عذاب‌هایی که آثارش از روز اوّل آشکار شود،مثل ابرهای خطرناک که بر سر قوم عاد فرود آمد.چنان که در جای دیگر می‌خوانیم: «قٰالُوا هٰذٰا عٰارِضٌ مُمْطِرُنٰا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِیحٌ فِیهٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ» ⁽²⁾سؤال:این آیه می‌گوید:تنها ظالمین از عذاب الهی هلاک می‌شوند،در آیه‌ای دیگر «وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لاٰ تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً» ⁽³⁾فراگیری فتنه و شعله‌های عذاب نسبت به همه بیان شده و هشدار داده شده است،چگونه مفهوم این دو آیه قابل جمع است؟ پاسخ:در تفسیر کبیر فخر رازی و مجمع البیان آمده است:هر فتنه‌ای هلاک نیست.در حوادث تلخ،آنچه به ظالمان می‌رسد هلاکت و قهر است،و آنچه به مؤمنان می‌رسد،آزمایش و رشد است.

پیام‌ها:

1 پیامبر برای بیداری وجدان‌ها،مأمور به سؤال و پرسش از آنان است. «قُلْ أَ رَأَیْتَکُمْ» 2 از سرکشی خود و مهلت الهی مغرور نشوید،شاید عذاب خدا ناگهانی فرارسد. «بَغْتَةً» 3 وقتی عذاب خدا آید،هلاکت قطعی است،نه خودشان و نه دیگران قدرت دفاع ندارند. «عَذٰابُ اللّٰهِ» ، «یُهْلَکُ» 4 کیفرهای الهی،به خاطر ظلم مردم و عادلانه است. «یُهْلَکُ») ... («الظّٰالِمُونَ» 5 اعراض از دعوت انبیا،ظلم است. «هُمْ یَصْدِفُونَ» ، «الظّٰالِمُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیات 48 تا 49]

اشاره

وَ مٰا نُرْسِلُ اَلْمُرْسَلِینَ إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ (48) وَ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا یَمَسُّهُمُ اَلْعَذٰابُ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ (49)

و ما پیامبران را جز به عنوان بشارت دهنده و بیم دهنده نمی‌فرستیم،پس کسانی که ایمان آورند و(کار خود را)اصلاح کنند،پس بیمی بر آنان نیست و اندوهگین نمی‌شوند.

و کسانی که آیات ما را تکذیب کردند،عذاب الهی به خاطر فسق و گناهشان،دامنگیر آنان می‌شود.

نکته‌ها:

سؤال:با اینکه در آیات متعددی نسبت به اولیای الهی آمده است که ترسی بر آنان نیست، «فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ» پس چرا از ویژگی‌های اولیای الهی،بیم از خدا مطرح شده است، «إِنّٰا نَخٰافُ مِنْ رَبِّنٰا...؟») پاسخ:اوّلاً گاهی بیمار،از عمل جراحی و مداوا می‌ترسد،ولی پزشک به او اطمینان می‌دهد که جای نگرانی و ترس نیست.جای نگرانی نبودن،منافاتی با دلهره‌ی خود بیمار ندارد.

ثانیاً:معنای« فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ »آن است که ترس بر آنان حاکم نمی‌شود.(حرف«عَلیٰ»به معنای استعلا و غلبه است)نه اینکه اصلاً ترسی ندارند و« یَحْزَنُونَ »یعنی اندوه دائم ندارند (فعل مضارع رمز تداوم است)نه اینکه برای لحظه‌ای هم نگران نیستند.

پیام‌ها:

1 محدوده‌ی کار انبیا را تنها خدا تعیین می‌کند. «وَ مٰا نُرْسِلُ») ... («إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ...» 2 مسئولیّت انبیا،بشارت و هشدار است،نه اجبار مردم. «إِلاّٰ مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ» 3 شیوه‌ی کلّی کار انبیا،یکسان بوده است. «مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ»

4 ارشاد و تربیت،بر دو پایه‌ی بیم و امید و کیفر و پاداش استوار است. «مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ» 5 ایمان و عمل صالح،جدای از هم نیستند و عمل منهای ایمان هم کارساز نیست. «آمَنَ وَ أَصْلَحَ» 6 کارهای مؤمن،همیشه باید در جهت اصلاح باشد. «آمَنَ وَ أَصْلَحَ» 7 صالح بودن کافی نیست،مصلح بودن لازم است. «أَصْلَحَ» 8 ایمان و عمل،انسان را از بیماری‌های روحی چون ترس و اندوه بیمه می‌کند.

«آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ»

(بهداشت روان،در سایه‌ی ایمان و عمل صالح است) 9 دستاورد جامعه‌ی نبوی،نظامی متعادل و آرام و با امنیّت است. «فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلاٰ خَوْفٌ...» 10 انسان فطرتاً خواهان آرامش و امنیّت است. «فَلاٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ» 11 مداومت بر فسق،زمینه‌ساز عذاب الهی است. «یَمَسُّهُمُ الْعَذٰابُ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 50]

اشاره

قُلْ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اَللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ اَلْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ إِنِّی مَلَکٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی اَلْأَعْمیٰ وَ اَلْبَصِیرُ أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ (50)

(ای پیامبر! به مردم)بگو:من ادّعا نمی‌کنم که گنجینه‌های خداوند نزد من است و من غیب هم نمی‌دانم و ادّعا نمی‌کنم که من فرشته‌ام،من جز آنچه را به من وحی می‌شود پیروی نمی‌کنم.بگو:آیا نابینا و بینا برابرند؟ آیا نمی‌اندیشید؟

نکته‌ها:

گویا مردم بی ایمان خیال می‌کردند کسی می‌تواند پیامبر باشد که خزائن الهی در اختیارش باشد،یا انتظار داشتند تمام کارهای خود را از مسیر علم غیب حل کند،پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله در این آیه مأمور می‌شود با صراحت جلوی توقّعات نابجا و پندارهای غلط آنان را بگیرد و محدوده‌ی وظائف خود را بیان کند و بگوید:معجزات من نیز در چهارچوب وحی الهی است، نه تمایلات شما و بدانید که هر کجا به من وحی شد معجزه ارائه خواهم داد،نه هر کجا و هر چه شما هوس کنید.

در این آیه،غیب دانستن پیامبر به صورت مستقل نفی شده،ولی گاهی آگاهی‌هایی از غیب به پیامبر عطا شده است.خداوند بارها درباره‌ی تاریخ حضرت یوسف و مریم و نوح و...به پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله فرموده است: «ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ» این قصه‌ها، اطلاعات غیبی است که به تو می‌دهیم.در آخر سوره‌ی جنّ هم فرموده است:خداوند علم غیب دارد و آن را جز به اولیای خویش عطا نمی‌کند.پس علم غیب مخصوص خداست و اگر بخواهد گوشه‌ای از آن را در اختیار اولیای خود قرار می‌دهد.

برخورد همه‌ی انبیا با مردم یکسان بوده است.همین سخنان را حضرت نوح هم به مردم خود می‌گفت. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 صداقت انبیا،تا آنجاست که اگر فاقد قدرتی باشند،به مردم اعلام می‌کنند.

«قُلْ لاٰ أَقُولُ»

2 از کارهای انبیا،مبارزه با خرافه‌گرایی و شخصیّت‌سازی کاذب است. «لاٰ أَقُولُ») ... («لاٰ أَعْلَمُ» 3 از پیامبران،توقعات بیجا نداشته باشید. «لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ»

4 زندگی،اهداف و شیوه‌ی کار رهبر باید صریح و روشن برای مردم بیان شود.

«قُلْ لاٰ أَقُولُ...»

5 نگذارید مردم،شما را بیش از آنچه هستید بپندارند.(شخصیّت‌ها اگر القاب کاذب را از خود نفی کنند،جلوی غلوها و انحرافات گرفته می‌شود). «لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ...» 6 انبیا،با پول و تهدید و تطمیع کار نمی‌کردند،تا دیگران از روی ترس و طمع، دور آنان جمع نشوند و خیال نکنند که اگر با پیامبر باشند،از علم غیب یا خزانه‌ی الهی مشکلاتشان حل خواهد شد. «قُلْ لاٰ أَقُولُ...» 7 پیامبر برای زندگی شخصی یا اداره‌ی حکومت،همچون دیگران از مسیر عادّی اقدام می‌کند و از علم غیب و خزانه‌ی الهی استفاده شخصی نمی‌کند، گرچه برای اثبات نبوّت لازم است استفاده کند. «لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ» 8 گرچه پیامبر خزائن الهی و علم غیب ندارد،ولی چون به او«وحی»می‌شود باید از او پیروی کرد. «یُوحیٰ إِلَیَّ» 9 کار پیامبر،نه بر اساس خیال و سلیقه است،نه بر اساس تمایلات اجتماعی یا محیط زدگی،بلکه تنها بر اساس پیروی از وحی است. «إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ» 10 رفتار و گفتار پیامبران،برای ما حجّت است،چون بر مبنای وحی است. «إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّٰ مٰا یُوحیٰ إِلَیَّ» 11 پیروی از انبیا،بصیرت و اعراض از آنان،نابینایی است. «قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمیٰ وَ الْبَصِیرُ» 12 فکر صحیح،انسان را به پیروی از انبیا وامی‌دارد و بهانه‌ها و توقعات را کنار می‌گذارد. «أَ فَلاٰ تَتَفَکَّرُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 51]

اشاره

وَ أَنْذِرْ بِهِ اَلَّذِینَ یَخٰافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ لَیْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ (51)

و به وسیله‌ی آن(قرآن)کسانی را که از محشور شدن نزد پروردگارشان بیم دارند هشدار ده(زیرا)غیر از خداوند،برای آنان یاور و شفیعی نیست، شاید که پروا نمایند.

نکته‌ها:

در قرآن بارها خداوند به پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله فرموده است که هشدار تو تنها در دل خداترسان اثر می‌کند،مثل: «إِنَّمٰا تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکْرَ وَ خَشِیَ الرَّحْمٰنَ» ⁽¹⁾و «إِنَّمٰا تُنْذِرُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیْبِ» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 آمادگی افراد،شرط تأثیر گذاری هدایت انبیا است. «الَّذِینَ یَخٰافُونَ» 2 عقیده به معاد،کلید تقوی است. «یَخٰافُونَ أَنْ یُحْشَرُوا») ... («لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 52]

اشاره

وَ لاٰ تَطْرُدِ اَلَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ اَلْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَکُونَ مِنَ اَلظّٰالِمِینَ (52)

و کسانی را که بامداد و شامگاه پروردگارشان را می‌خوانند،در حالی که رضای او را می‌طلبند،از خود مران.چیزی از حساب آنان بر عهده‌ی تو نیست،و از حساب تو نیز چیزی بر عهده آنان نیست که طردشان کنی و در نتیجه از ستمگران شوی.

نکته‌ها:

در شأن نزول این آیه آمده است جمعی از کفّار پولدار،چون دیدند فقیرانی مانند عمار و بلال و خباب و...دور پیامبر را گرفته‌اند،پیشنهاد کردند که آن حضرت،اینان را طرد کند تا آنان گرد او جمع آیند.به نقل«تفسیر المنار»خلیفه‌ای دوّم گفت:به عنوان آزمایش،طرح را بپذیریم،آیه‌ی فوق نازل شد.مشابه این مطلب در سوره‌ی کهف،آیه 28 نیز آمده است.

در تفسیر قُرطبی آمده است: پیامبر خدا صلی اللّٰه علیه و آله پس از نزول این آیه،از مجلس فقرا بر نمی‌خاست تا آنکه اوّل فقیران برخیزند.

منظور از خواندن خدا در صبح و شب،ممکن است نمازهای روزانه باشد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 حفظ نیروهای مخلص و فقیر و مجاهد،مهم‌تر از جذب سرمایه‌داران کافر است. «لاٰ تَطْرُدِ» 2 هدف،وسیله را توجیه نمی‌کند.برای جذب سران کفر،نباید به مسلمانان موجود اهانت کرد. «لاٰ تَطْرُدِ» 3 اسلام،مکتب مبارزه با تبعیض،نژاد پرستی،امتیاز طلبی و باج خواهی است.

(با توجّه به شأن نزول) 4 اغلب طرفداران انبیا،پابرهنگان بوده‌اند.(با توجّه به شأن نزول) 5 بهانه گیران،اگر از رهبر و مکتب نتوانند عیب بگیرند،از پیروان و وضع اقتصادی آنان عیب‌جویی می‌کنند.(با توجّه به شأن نزول) 6 هیچ امتیازی با«ایمان»برابری نمی‌کند. «یُرِیدُونَ وَجْهَهُ» 7 میزان،حال فعلی اشخاص است.اگر مؤمنان فقیر،خلاف قبلی داشته باشند، حسابشان با خداست. «مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ»

8 حساب همه با خداست،حتّی رسول اکرم نیز مسئول انتخاب و عمل دیگران نیست، «مٰا عَلَیْکَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ» و خود نیز حساب و کتاب دارد. «وَ مٰا مِنْ حِسٰابِکَ عَلَیْهِمْ مِنْ شَیْءٍ» 9 طرد پابرهنگان و محرومان مخلص،ظلم است. «فَتَکُونَ مِنَ الظّٰالِمِینَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 53]

اشاره

وَ کَذٰلِکَ فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هٰؤُلاٰءِ مَنَّ اَللّٰهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنٰا أَ لَیْسَ اَللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ (53)

و این گونه بعضی از مردم را به وسیله‌ی بعضی دیگر آزمایش کردیم،تا (از روی استهزا)بگویند:آیا اینانند آنها که خداوند،از میان ما بر آنها منّت نهاده است؟ آیا خداوند به حال شاکران داناتر نیست؟

نکته‌ها:

بارها قرآن،بلند پروازی و پر توقّعی سرمایه‌داران را مطرح و محکوم کرده است.آنان توقّع داشتند وحی و قرآن بر آنان نازل شود،از جمله: «أَ أُلْقِیَ الذِّکْرُ عَلَیْهِ مِنْ بَیْنِنٰا» ⁽¹⁾آیا در میان ما وحی بر او نازل شد؟! «لَوْ لاٰ نُزِّلَ هٰذَا الْقُرْآنُ عَلیٰ رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ» ⁽²⁾چرا وحی بر مرد بزرگی از آن دو قریه نازل نشد؟! مؤمن واقعی،شاکر نعمت ایمان است.شخصی نزد امام کاظم علیه السلام از فقر خود شکایت کرد.

حضرت فرمود:غنی‌ترین افراد به نظر تو کیست؟ گفت:هارون الرشید.پرسید:آیا حاضری ایمان خود را بدهی و ثروت او را بگیری؟ گفت:نه.فرمود:پس تو غنی‌تری،چون چیزی داری که حاضر به مبادله با ثروت او نیستی. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 تفاوت‌های اجتماعی،گاهی وسیله‌ی آزمایش و شکوفا شدن خصلت‌ها و رشد آنهاست.اغنیا،با فقرا آزمایش می‌شوند. «فَتَنّٰا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ» 2 اغنیا،فقرا را تحقیر می‌کنند و خود را ارزشمند می‌پندارند. «أَ هٰؤُلاٰءِ») ... («مِنْ بَیْنِنٰا» 3 فقرای با ایمان،برگزیدگان خدایند. «مَنَّ اللّٰهُ عَلَیْهِمْ» 4 پاسخ توهین‌های کافران،با نوازش و مهر الهی به مؤمنان داده می‌شود.

«أَ هٰؤُلاٰءِ»)

... («بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ» 5 منّت الهی بر فقیران،نتیجه‌ی شکر آنان است. «مَنَّ اللّٰهُ») ... («بِالشّٰاکِرِینَ» 6 خداوند طبق حکمتش عمل می‌کند،نه توقّع مردم. «أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ» 7 انبیا،نمونه بارز شاکرین هستند. «بِالشّٰاکِرِینَ» (فقرایی هم که هدایت انبیا را پذیرفته‌اند،شاکر نعمت هدایت هستند.) «بِأَعْلَمَ بِالشّٰاکِرِینَ»

[سوره الأنعام (6): آیات 54 تا 55]

اشاره

وَ إِذٰا جٰاءَکَ اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلیٰ نَفْسِهِ اَلرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (54) وَ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ اَلْآیٰاتِ وَ لِتَسْتَبِینَ سَبِیلُ اَلْمُجْرِمِینَ (55)

و هر گاه کسانی که به آیات ما ایمان دارند نزد تو آیند،پس بگو:سلام بر شما! پروردگارتان بر خودش رحمت را مقرّر کرده است که هر کس از شما از روی نادانی کار بدی انجام دهد و پس از آن توبه کند و خود را اصلاح نماید،پس قطعاً خداوند،آمرزنده و مهربان است.

و ما بدین گونه آیات را(برای مردم)به روشنی بیان می‌کنیم،(تا حقّ آشکار)و راه و رسم گناهکاران روشن شود.

نکته‌ها:

در شأن نزول آیه آمده است،جمعی گنهکار،خدمت پیامبر آمده و گفتند:ما خلاف‌های زیادی کرده‌ایم.حضرت ساکت شد.این آیه نازل شد.

در این سوره،خداوند دو بار جمله: «کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ» گفته است،یکی برای دلگرم کردن مؤمنان در همین دنیا(همین آیه)،یکی هم در آیه 12 که برای معاد است. «کَتَبَ عَلیٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَیَجْمَعَنَّکُمْ» جهالت،گاهی در برابر علم است و گاهی در برابر عقل،و در آیه 54 در برابر عقل است.

یعنی از روی جهل و بی‌خردی به گناه کشیده شده‌اند،نه آنکه نمی‌دانستند.

پیام‌ها:

1 ایمان زائر پیامبر خدا،از شرایط دریافت لطف الهی است. «وَ إِذٰا جٰاءَکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِآیٰاتِنٰا فَقُلْ...» 2 زیارت پیامبر،راه دریافت لطف خداست. «جٰاءَکَ») ... («فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ کَتَبَ» 3 رابطه‌ی رهبر و مردم،بر پایه‌ی انس و محبّت است. «إِذٰا جٰاءَکَ») ... («فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ» 4 بهترین عبارت تحیّت،«سلام علیکم»است. «فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ» 5 تحقیر شدن مؤمنان را جبران کنید.(در آیه‌ی 53 متکبّران با لحن تحقیرآمیزی می‌گفتند:« أَ هٰؤُلاٰءِ... »ولی در آیه 54 خداوند آن تحقیر را جبران می‌کند و به پیامبرش دستور سلام کردن به مؤمنان را صادر می‌کند.) «فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ» 6«سلام»،شعار اسلام است.بزرگ نیز به کوچک،سلام می‌کند. «فَقُلْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ» 7 مربّی و مبلّغ،باید با برخوردی محبّت‌آمیز با مردم،به آنان شخصیّت دهد.

«سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ»

8 اگر گناه از روی لجاجت و استکبار نباشد،قابل بخشش است.(جهالت، عذری قابل قبول برای بخشش و گذشت از خطاکاران است.) «مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهٰالَةٍ» 9 خداوند،رحمت را بر خویش واجب کرده،ولی شرط دریافت آن، عذرخواهی و توبه است. «کَتَبَ») ... («ثُمَّ تٰابَ» 10 توبه،تنها یک لفظ نیست،تصمیم و اصلاح هم می‌خواهد. «تٰابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ» 11 توبه‌ی مؤمن حتماً پذیرفته می‌شود، «عَمِلَ مِنْکُمْ» آغاز توبه،بعد از گناه است. «مِنْ بَعْدِهِ» 12 عفو الهی همراه با رحمت است. «غَفُورٌ رَحِیمٌ» (گناهکار نباید مأیوس شود) 13 روشنگری نسبت به سیمای مجرمان و راه خطاکاران و اهل توطئه،از اهداف مکتب است. «لِتَسْتَبِینَ سَبِیلُ الْمُجْرِمِینَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 56]

اشاره

قُلْ إِنِّی نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ اَلَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ قُلْ لاٰ أَتَّبِعُ أَهْوٰاءَکُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذاً وَ مٰا أَنَا مِنَ اَلْمُهْتَدِینَ (56)

6\56

بگو:من از پرستش آنها که به جای خدا می‌خوانید نهی شده‌ام.بگو:من از هوسهای شما پیروی نمی‌کنم،که در این صورت گمراه شده و از هدایت یافتگان نخواهم بود.

پیام‌ها:

1 در پاسخ به تمایلات نابجای مشرکین مبنی بر پذیرش بت‌ها و روش آنان، باید با صراحت جواب نفی داد. «نُهِیتُ» ، «لاٰ أَتَّبِعُ» ، «ضَلَلْتُ» (آری شرک،در هیچ قالبی مجاز نیست) 2 برخورد و موضع‌گیری‌های پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله،از وحی سرچشمه می‌گیرد. «قُلْ» ، «قُلْ»

3 برائت از شرک،جزو اسلام است. «نُهِیتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ» 4 ریشه‌ی شرک،هواپرستی است. «لاٰ أَتَّبِعُ أَهْوٰاءَکُمْ» 5 مبلّغ،نباید در پی ارضای هوسهای مردم باشد. «لاٰ أَتَّبِعُ أَهْوٰاءَکُمْ» 6 هواپرستی،زمینه‌ی هدایت را در انسان از بین می‌برد. «لاٰ أَتَّبِعُ أَهْوٰاءَکُمْ») ... («مٰا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِینَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 57]

اشاره

قُلْ إِنِّی عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ کَذَّبْتُمْ بِهِ مٰا عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ اَلْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ یَقُصُّ اَلْحَقَّ وَ هُوَ خَیْرُ اَلْفٰاصِلِینَ (57)

بگو:همانا من از طرف پروردگارم بر دلیل آشکاری هستم،ولی شما آن را دروغ پنداشتید.آنچه را شما(از عذاب الهی)با شتاب می‌طلبید به دست من نیست فرمان جز به دست خدا نیست که حقّ را بیان می‌کند و او بهترین (داور و)جدا کننده‌ی حقّ از باطل است.

نکته‌ها:

« بَیِّنَةٍ »از کلمه‌ی«بینونة»(جدایی)،به دلیلی گفته می‌شود که به طور کامل و روشن،حق و باطل را از هم جدا می‌کند.دلائل و معجزات پیامبران،نه ثقیل بود نه مبهم،همه می‌فهمیدند و اگر لجاجت نمی‌کردند،از جان و دل می‌پذیرفتند،به همین خاطر پیامبران خود را دارای«بیّنه»معرّفی می‌کردند.

کفّار می‌گفتند:اگر راست می‌گویی،چرا قهر خدا بر ما نازل نمی‌شود؟ «تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ» نظیر آیه‌ای که می‌گفتند:اگر این مطلب راست است،خدایا بر ما سنگ بباران، «فَأَمْطِرْ عَلَیْنٰا حِجٰارَةً مِنَ السَّمٰاءِ» ⁽¹⁾«استعجال»و عذاب خواهی در اقوام دیگر هم بوده و به حضرت هود و صالح و نوح هم می‌گفتند:اگر راست می‌گویی عذاب موعود را سریعاً برای ما بیاور.

«فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 دعوت انبیا بر اساس«بینه»است،نه خیال و تقلید کورکورانه «عَلیٰ بَیِّنَةٍ» 2 اعطای بیّنه به پیامبر،پرتوی از ربوبیّت خداوند است. «بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی» 3 انبیا باید بیّنه‌ی الهی داشته باشند،نه آنکه طبق تقاضای روزمرّه‌ی مردم کار کنند. «بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی» (قرآن،بیّنه و دلیل روشن و گواه حقانیّت پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله است) 4 پیامبر اسلام بر قرآن که بیّنه‌ی اوست،احاطه‌ی کامل دارند.(« عَلیٰ بَیِّنَةٍ »به معنای استعلا و احاطه بر مفاهیم قرآن است) 5 کافران،بیّنه‌ی پیامبر را تکذیب می‌کنند،ولی انتظار دارند او از هواهای نفسانی آنان پیروی کند. «لاٰ أَتَّبِعُ أَهْوٰاءَکُمْ» ، «کَذَّبْتُمْ بِهِ» 6 با بهانه جویان،صریح حرف بزنید. «مٰا عِنْدِی» 7 پیامبر،تنها فرستاده‌ای همراه با منطق و بیّنه است و نظام هستی به دست خداست.(با تقاضای نزول سریع قهر الهی از پیامبر،قلع و قمع خود یا نابودی هستی را نخواهید). «مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ» 8 آیه،هم تهدید کافران است،هم دلداری پیامبر. «وَ هُوَ خَیْرُ الْفٰاصِلِینَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 58]

اشاره

قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِیَ اَلْأَمْرُ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِالظّٰالِمِینَ (58)

بگو:اگر آنچه که درباره آن شتاب می‌کنید نزد من بود(و به درخواست شما عذاب نازل می‌کردم،)قطعاً کار میان من و شما پایان گرفته بود،ولی خداوند به حال ستمگران آگاه‌تر است(و به موقع مجازات می‌کند).

پیام‌ها:

1 عجله‌ی مردم،حکمت خدا را تغییر نمی‌دهد. «تَسْتَعْجِلُونَ») ... («وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ» 2 کیفرها به دست خداوند است،امّا اگر او به درخواست کفّار در عذاب خود عجله کند،هیچ کس باقی نمی‌ماند. «لَقُضِیَ الْأَمْرُ» چنان که در آیه 11 سوره‌ی یونس آمده است: «وَ لَوْ یُعَجِّلُ اللّٰهُ لِلنّٰاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجٰالَهُمْ بِالْخَیْرِ لَقُضِیَ إِلَیْهِمْ أَجَلُهُمْ» 3 خدا طبق حکمت و سنّت خود،به ظالمان مهلت می‌دهد. «قُلْ لَوْ أَنَّ عِنْدِی مٰا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِیَ») ... («وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِالظّٰالِمِینَ» 4 تأخیر در قهر و عذاب الهی سبب نشود که کافران خیال کنند کفرشان از یاد رفته است. «وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِالظّٰالِمِینَ» 5 اعراض از ایمان و عجله در عذاب،ظلم است. «بِالظّٰالِمِینَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 59]

اشاره

وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ اَلْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ وَ مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاّٰ یَعْلَمُهٰا وَ لاٰ حَبَّةٍ فِی ظُلُمٰاتِ اَلْأَرْضِ وَ لاٰ رَطْبٍ وَ لاٰ یٰابِسٍ إِلاّٰ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ (59)

و گنجینه‌های غیب،تنها نزد خداست و جز او کسی آن را نمی‌داند و آنچه را در خشکی و دریاست می‌داند،و هیچ برگی از درخت نمی‌افتد جز آنکه او می‌داند و هیچ دانه‌ای در تاریکی‌های زمین و هیچ تر و خشکی نیست،مگر آنکه(علم آن)در کتاب مبین ثبت است.

نکته‌ها:

« مَفٰاتِحُ »،یا جمع«مفتح»به معنای گنجینه و خزانه است،یا جمع«مفتاح»به معنای کلید است،ولی معنای اوّل مناسب‌تر است. ⁽¹⁾

کلمه‌ی تر و خشک،کنایه از همه‌ی چیزهایی است که مقابل همند،مثل مرگ و حیات، سلامتی و مرض،فقر و غنا،نیک و بد،مجرّد و مادّی.این مطلب در آیه‌ی «وَ کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْنٰاهُ فِی إِمٰامٍ مُبِینٍ» ⁽¹⁾نیز بیان شده است.

شاید مراد از سقوط برگ‌ها،حرکات نزولی و مراد از دانه‌های در حال رشد زیر زمین، حرکات صعودی باشد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 دلیل آنکه عذاب عجولانه‌ای که کفّار تقاضا می‌کنند فرا نمی‌رسد،علم خداوند به اسرار هستی است. «مٰا تَسْتَعْجِلُونَ») ... («وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ» 2 احکام الهی بر اساس آگاهی او بر غیب و شهود است. «إِنِ الْحُکْمُ إِلاّٰ لِلّٰهِ» ، «وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ» 3 دامنه‌ی علم غیب،گسترده‌تر از علوم عادّی است.(زیرا قرآن درباره آن تعبیر انحصاری دارد.) «لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ» 4 بر خلاف کسانی که می‌گویند خداوند تنها به کلیّات علم دارد،خداوند به همه چیز دانا و از همه‌ی جزئیّات هستی آگاه است.پس باید مواظب اعمال خود باشیم. «مٰا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ...» 5 جز خداوند،هیچکس از پیش خود علم غیب ندارد. «وَ عِنْدَهُ مَفٰاتِحُ الْغَیْبِ لاٰ یَعْلَمُهٰا إِلاّٰ هُوَ» 6 در جهان،مرکزیّتی برای اطلاعات وجود دارد. «فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ» 7 نظام هستی،طبق برنامه‌ی پیش بینی شده‌ای طراحی شده است. «کِتٰابٍ مُبِینٍ»

[سوره الأنعام (6): آیه 60]

اشاره

وَ هُوَ اَلَّذِی یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ وَ یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ فِیهِ لِیُقْضیٰ أَجَلٌ مُسَمًّی ثُمَّ إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ ثُمَّ یُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (60)

و او کسی است که(روح)شما را در شب(به هنگام خواب)می‌گیرد و آنچه را در روز انجام می‌دهید می‌داند،سپس شما را از خواب برمی‌انگیزد تا مدّت معیّن(عمر شما)سپری شود.عاقبت بازگشت شما به سوی اوست پس شما را به آنچه انجام می‌دهید خبر می‌دهد.

نکته‌ها:

« جَرَحْتُمْ »از«جارحة»به معنای عضو است،عضوی که با آن کار و کسب می‌شود و سپس به خودِ کار و عمل گفته شده است.

با اینکه خداوند به هنگام خواب روح انسان را می‌گیرد،ولی می‌فرماید:ما شما را می‌گیریم، پس معلوم می‌شود روح انسان تمام حقیقت اوست.

پیام‌ها:

1 خواب،یک مرگ موقتی است و هر بیداری نوعی رستاخیز. «یَتَوَفّٰاکُمْ» ، «یَبْعَثُکُمْ» 2 قانون طبیعی آن است که شب برای خواب و روز برای کار باشد. «یَتَوَفّٰاکُمْ بِاللَّیْلِ» ، «جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ» 3 هر روز عمر،یک فرصت و بعثت جدید است. «یَبْعَثُکُمْ» 4 زندگی ما،تاریخ و برنامه و مدّت معیّن دارد. «أَجَلٌ مُسَمًّی» 5 خود را برای پاسخگویی قیامت آماده کنیم. «إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ» 6 خداوند با اینکه کار بد ما را می‌داند ولی باز هم به ما مهلت داده و روح گرفته را به بدن برمی‌گرداند. «یَعْلَمُ مٰا جَرَحْتُمْ بِالنَّهٰارِ ثُمَّ یَبْعَثُکُمْ»

7 قیامت،روز روشن شدن حقیقت اعمال است. «یُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 61]

اشاره

وَ هُوَ اَلْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَةً حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَحَدَکُمُ اَلْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا وَ هُمْ لاٰ یُفَرِّطُونَ (61)

و تنها اوست که قهر و اقتدارش ما فوق بندگان است و نگهبانانی بر شما می‌فرستد،تا آنکه چون مرگ یکی از شما فرا رسد،فرستادگان ما (فرشتگان)جان او را بازگیرند و در کار خود،هیچ کوتاهی نکنند.

نکته‌ها:

گرفتن روح در شب و برگرداندن آن در روز یکی از نمونه‌های قاهر بودن خدا بر انسان است.

مسأله‌ی قبض روح،در قرآن هم به خداوند نسبت داده شده «اللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ» ،هم به ملک الموت و هم به فرشتگان.این اختلاف تعبیر شاید به خاطر آن باشد که جان افراد عادی را فرشتگان می‌گیرند و جان افراد برجسته را ملک الموت که فرشته برتری است و جان اولیای خدا را ذات مقدّس او می‌گیرد.

و شاید به این دلیل باشد که ابتدا فرشتگان،روح مردم را می‌گیرند و سپس تحویل ملک الموت می‌دهند و آن گاه ملک الموت(عزرائیل)روح‌های گرفته شده را به خداوند تحویل می‌دهد و به همین دلیل گرفتن روح مردم هم کار فرشتگان و هم کار ملک الموت و هم کار خداوند به شمار می‌رود.

ممکن است مراد از فرشتگان محافظ،آنان باشند که مراقب و نگهدار انسان از حوادثند، ⁽¹⁾«لَهُ مُعَقِّبٰاتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ» ⁽²⁾و ممکن است مراد از حفظه،فرشتگانی باشند که مأمور ثبت و ضبط اعمال انسانند. «رُسُلُنٰا لَدَیْهِمْ یَکْتُبُونَ» ⁽³⁾ایمان به مراقبت فرشتگان از انسان،عامل شکر از خداست،همان گونه که ایمان به ثبت اعمال توسّط فرشتگان عامل حیا و تقواست.

پیام‌ها:

1 خداوند،قدرت و سلطه‌ی کامل دارد و اگر ما را آزاد گذاشته،به خاطر مهلتی است که از روی لطف اوست. «وَ هُوَ الْقٰاهِرُ...» 2 تسلّط خدا بر بندگان چنان است که کسی را تاب مقاومت نیست. «وَ هُوَ الْقٰاهِرُ فَوْقَ عِبٰادِهِ» 3 در دستگاه آفرینش،انواع مراقبت‌ها وجود دارد. «حَفَظَةً» 4 فرستادن فرشتگان محافظ،دائمی است. «یُرْسِلُ» (فعل مضارع نشانه‌ی دوام و استمرار است) 5 هر دسته از فرشتگان،مأموریّت خاصّی دارند. «حَفَظَةً» ، «تَوَفَّتْهُ» 6 برای قبض روح یک نفر چند فرشته حاضر می‌شوند. «إِذٰا جٰاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنٰا» 7 فرشتگان در انجام مأموریّت،سهل‌انگاری ندارند و معصومند. «لاٰ یُفَرِّطُونَ» چنان که در آیه دیگر آمده است: «لاٰ یَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ» ⁽¹⁾

[سوره الأنعام (6): آیه 62]

اشاره

ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اَللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ اَلْحَقِّ أَلاٰ لَهُ اَلْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ اَلْحٰاسِبِینَ (62)

سپس مردم به سوی خداوند،مولای حقّشان بازگردانده می‌شوند،آگاه باشید که دادرسی و داوری تنها از آنِ خداوند است و او سریع‌ترین حسابرسان است.

نکته‌ها:

در روایات آمده است که خداوند،حساب بندگانش را به اندازه‌ی دوشیدن شیر یک گوسفند

و در زمانی بسیار کوتاه،انجام می‌دهد. ⁽¹⁾

از امام علی علیه السلام سؤال شد:«کیف یحاسب الله الخلق علی کثرتهم؟ فقال:کما یرزقهم علی کثرتهم.فقیل:کیف یحاسبهم و لا یرونه؟ فقال:کما یرزقهم و لا یرونه» ⁽²⁾چگونه خداوند با وجود مخلوقین زیاد به حساب آنان رسیدگی می‌کند؟ حضرت فرمودند:همان گونه که آنان را روزی می‌دهد.سؤال شد:چگونه حسابرسی می‌کند در حالی که او را نمی‌بینند؟ فرمودند:

همان گونه که روزی‌شان می‌دهد،ولی او را نمی‌بینند.

سؤال:با این همه آیات و روایات بر حسابرسی سریع الهی،پس طولانی بودن روز قیامت برای چیست؟ پاسخ:بلندی روز قیامت،نوعی عقوبت است،نه به خاطر فشار کار و ناتوانی از محاسبه‌ی سریع. ⁽³⁾(بشر که مخلوق الهی است،در دنیای امروز به وسیله‌ی کامپیوتر،در کمتر از یک دقیقه بزرگ‌ترین محاسبات را انجام داده و مثلا انبارها و کالاهای آن و امور مالی مربوط به آن را بررسی و محاسبه می‌نماید).

پیام‌ها:

1 بازگشت همه به سوی خداست و او یگانه قاضی قیامت است. «رُدُّوا إِلَی اللّٰهِ») ... («لَهُ الْحُکْمُ» 2 مولای حقیقی کسی است که آفریدن،نظارت کردن،خواب و بیداری،مرگ و بعثت،داوری و حسابرسی به دست او باشد، «إِلَی اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ» 3 همه‌ی مولاها یا باطلند،یا مجازی،مولای حقیقی تنها خداوند است. «اللّٰهِ مَوْلاٰهُمُ الْحَقِّ» و ولایت انبیا و اولیا،پرتوی از ولایت الهی است.

4 سرعت حسابرسی خداوند،از هر نوع و هر وسیله‌ی حسابرسی سریعتر

است. «وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحٰاسِبِینَ» 5 سرعت حسابرسی و رسیدگی به امور،یک ارزش و روش الهی است. «وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحٰاسِبِینَ»

[سوره الأنعام (6): آیات 63 تا 64]

اشاره

قُلْ مَنْ یُنَجِّیکُمْ مِنْ ظُلُمٰاتِ اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً لَئِنْ أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ لَنَکُونَنَّ مِنَ اَلشّٰاکِرِینَ (63) قُلِ اَللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ مِنْهٰا وَ مِنْ کُلِّ کَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ (64)

بگو:چه کسی شما را از تاریکی‌های خشکی و دریا(به هنگام درماندگی) نجات می‌دهد؟ وقتی که او را آشکارا و پنهان می‌خوانید(و می‌گویید:)اگر خداوند از این ظلمت ما را رهایی دهد،از شکرگزاران خواهیم بود.

بگو:خداوند شما را از این ظلمت‌ها و از هر ناگواری دیگر نجات می‌دهد، باز شما(به جای سپاس)،شرک می‌ورزید.

نکته‌ها:

کلمه‌ی« تَضَرُّعاً »به معنای دعای آشکار و کلمه‌ی« خُفْیَةً »به معنای دعای پنهان است.

پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله فرمودند:بهترین دعا،دعای با صدای آهسته و خُفیه است و از جمعی که با صدای بلند دعا می‌خواندند،انتقاد کرد و فرمود:خداوند شنوا و نزدیک است. ⁽¹⁾

در آیه 12 سوره‌ی یونس نیز آمده است:انسان هنگام خطر،به یاد خدا می‌افتد و او را می‌خواند،امّا «فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنٰا إِلیٰ ضُرٍّ مَسَّهُ» همین که مشکلش حل شد،سرش را پایین انداخته و می‌رود،گویا ما را اصلاً صدا نزده است.

شداید برای انسان،چهار حالت به وجود می‌آورد:احساس نیاز،تضرّع،اخلاص و التزام به

شکرگزاری.آری،شداید و سختی‌ها و قطع شدن اسباب مادّی،روح خداجویی را شکوفا می‌کند و انسان در مشکلات،دست خدا را می‌بیند.

پیام‌ها:

1 یکی از شیوه‌های تبلیغ و موعظه،سؤال از و جدان مردم است. «مَنْ یُنَجِّیکُمْ» 2 یادآوری و توجّه‌دادن انسان به خلوص او در دعا به هنگام شداید،از بهترین روشهای خداشناسی است. «تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً» 3 انسان در سختی‌ها و شداید،دست از کفر و شرک برداشته و موحّد می‌شود.

«تَدْعُونَهُ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً»

4 برای هر کس،مشکل خودش،بزرگ‌ترین مشکل است. «أَنْجٰانٰا مِنْ هٰذِهِ» 5 انسان به تعهّدات خود در برابر خدا بی‌وفاست. «ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ» 6 بدترین نوع ناسپاسی،شرک است. «لَنَکُونَنَّ مِنَ الشّٰاکِرِینَ») ... («ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ» 7 راحتی و احساس رهایی و بی‌نیازی،زمینه‌ی غفلت از خدا و شرک به اوست.

«قُلِ اللّٰهُ یُنَجِّیکُمْ مِنْهٰا وَ مِنْ کُلِّ کَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیات 65 تا 66]

اشاره

قُلْ هُوَ اَلْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذٰاباً مِنْ فَوْقِکُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً وَ یُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ اُنْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ اَلْآیٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ (65) وَ کَذَّبَ بِهِ قَوْمُکَ وَ هُوَ اَلْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ (66)

بگو:او تواناست که از بالای سرتان یا از زیر پایتان عذابی بر شما بفرستد یا شما را به صورت گروه‌های گوناگون با هم درگیر کند،و طعم تلخ جنگ و خونریزی را توسط یکدیگر به شما بچشاند.بنگر که چگونه آیات را گونه‌گون بازگو می‌کنیم،باشد که بفهمند.

و قوم تو این قرآن را تکذیب کردند،با آنکه سخن حقّی است،بگو:من وکیل و عهده‌دار ایمان آوردن شما نیستم.

نکته‌ها:

«لبس»به معنای آمیختن،و«شیع»جمع«شیعه»،به معنای گروه است.

در آیه‌ی قبل،قدرت نجات‌بخش الهی مطرح شد،اینجا قدرت قهر و عذاب او.

امام باقر علیه السلام فرمودند:مراد از عذاب آسمانی،دود و صیحه و مراد از عذاب زمینی، فرورفتن در آن و مراد از« یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً »،تفرقه در دین و بدگویی و کشتن یکدیگر است. ⁽¹⁾شاید آن حضرت در مقام بیان بعضی از نمونه‌ها بوده‌اند نه تمام مصادیق،زیرا مثلا عذاب فوق شامل فشار طاغوت‌ها که حاکم بر مردمند و عذاب تحت شامل قهری بدنبال نافرمانی مردم از رهبر حقّ که از مردم و در مردم و هم سطح آنان است نیز می‌شود.

تعابیر گوناگونی در قرآن خطاب به پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله،این مضمون را بیان می‌کند که پیامبر مسئولِ ابلاغ دین خداست،نه اجبار مردم به ایمان آوردن.از جمله: «مٰا جَعَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً» ⁽²⁾، «لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ» ⁽³⁾، «مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِجَبّٰارٍ» ⁽⁴⁾، «مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ» ⁽⁵⁾، «أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النّٰاسَ» ⁽⁶⁾، «لاٰ إِکْرٰاهَ فِی الدِّینِ» ⁽⁷⁾، «إِنْ أَنْتَ إِلاّٰ نَذِیرٌ» ⁽⁸⁾و «قُلْ لَسْتُ عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ».

پیام‌ها:

1 یکی از وظایف پیامبر،یادآوری قدرت بی‌مانند خداوند است. «قُلْ هُوَ الْقٰادِرُ» 2 شرک،زمینه‌ساز دریافت انواع عذاب‌هاست. «ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِکُونَ قُلْ هُوَ الْقٰادِرُ...»

3 خداوند،هم نجات‌بخش است،هم عذابگر،آنکه آگاهانه سراغ غیر خدا می‌رود،باید منتظر عذاب باشد. «قُلْ هُوَ الْقٰادِرُ عَلیٰ أَنْ یَبْعَثَ...» 4 تفرقه و تشتّت،از عذاب‌های الهی و در کنار عذاب آسمانی و زمینی مطرح شده است. «یَلْبِسَکُمْ شِیَعاً» 5 گاهی مردم،به وسیله‌ی مردم و با دست یکدیگر عذاب و تنبیه می‌شوند.

«یُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ»

6 مبلّغان دینی باید از روشهای گوناگون برای ارشاد مردم بهره‌گیرند. «انْظُرْ کَیْفَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ» 7 اگر مفهومی را در قالب‌های متنوّع ارائه دادیم،به تأثیرات بیشتری امیدوار باشیم. «نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ» 8 چون راه شما حقّ است،از تکذیب مردم نگران نباشید. «وَ هُوَ الْحَقُّ» 9 تو مسئول وظیفه هستی،ضامن نتیجه نیستی. «لَسْتُ عَلَیْکُمْ بِوَکِیلٍ»

[سوره الأنعام (6): آیه 67]

اشاره

لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ (67)

برای هر خبری(که خداوند یا پیامبرش به شما می‌دهد)وقتی مقرّر است (که در آن واقع می‌شود)و به زودی خواهید دانست.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل گفته شد:خداوند قدرت دارد از هر سو بر شما عذاب نازل کند،این آیه می‌فرماید:اگر عذابی بر کفّار لجوج نازل نشد،عجله نکنید،زیرا برای تحقّق هر خبری زمانی معیّن است.

پیام‌ها:

1 تحقّق همه‌ی خبرها و برنامه‌های الهی،قطعی و بر اساس حکمت و

زمان‌بندی معیّن است.(هیچ حادثه‌ای بدون برنامه و هدف و تصادفی نیست) «لِکُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ» 2 گرچه مجبور به ایمان‌آوردن نیستید،ولی فکر عاقبت و فرجام کار خودتان باشید. «وَ سَوْفَ تَعْلَمُونَ» 3 زود قضاوت نکنید و مهلت دادن‌های الهی را نشانه‌ی غفلت خدا از خودتان نپندارید. «سَوْفَ تَعْلَمُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 68]

اشاره

وَ إِذٰا رَأَیْتَ اَلَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ وَ إِمّٰا یُنْسِیَنَّکَ اَلشَّیْطٰانُ فَلاٰ تَقْعُدْ بَعْدَ اَلذِّکْریٰ مَعَ اَلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِینَ (68)

و هر گاه کسانی را دیدی که در آیات ما(به قصد تخطئه،)کندوکاو می‌کنند،از آنان روی بگردان تا(مسیر سخن را عوض کرده)وارد مطلب دیگری شوند و اگر شیطان تو را به فراموشی انداخت،پس از توجّه،(دیگر) با این قوم ستمگر منشین.

نکته‌ها:

«خوض»به معنای کندوکاو و گفتگو به قصد تمسخر و تحقیر است،نه برای فهم و درک حقیقت. ⁽¹⁾

« بَعْدَ الذِّکْریٰ »ممکن است به معنای تذکّر دادن دیگری،یا به معنای متذکّر شدن خود انسان باشد.

سؤال:پیامبران الهی معصوم هستند،پس چگونه در آیه سخن از نفوذ شیطان در پیامبر مطرح شده است؟ «یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطٰانُ»

پاسخ:تأثیر شیطان در به فراموشی کشاندن،مسأله‌ای فرضی است،مثل آیه‌ی «لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ» ⁽¹⁾یا آیه «وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنٰا بَعْضَ الْأَقٰاوِیلِ» ⁽²⁾یعنی اگر مشرک شوی،یا اگر به ما نسبتی ناروا بدهی،نه اینکه چنین شده است.

و ممکن است مراد اصلی آیه،پیروان پیامبرند،نه خود ایشان،همان گونه که در فارسی ضرب المثلی است که«به در می‌گوییم که دیوار بشنود».

مشابه این مطلب،در سوره‌ی نساء آیه 140 نیز آمده است: «إِذٰا سَمِعْتُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ یُکْفَرُ بِهٰا وَ یُسْتَهْزَأُ بِهٰا فَلاٰ تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ...» اگر شنیدید که به آیات الهی کفر می‌ورزند یا مسخره می‌کنند با آنان منشینید تا سخن را عوض کنند.

در روایات متعدّدی از پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله و ائمّه معصومین علیهم السلام از همنشینی با اهل گناه،یا شرکت در جلسه‌ای که گناه می‌شود و انسان قدرت جلوگیری از آن را ندارد نهی شده است،حتّی اگر آنان از بستگان انسان باشند.حضرت علی علیه السلام به فرزندش وصیّت کرد:خداوند بر گوش واجب کرده که راضی به شنیدن گناه و غیبت نشود. ⁽³⁾

رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله با استناد به این آیه فرمودند:کسی که ایمان به خدا و روز قیامت دارد،در مجلسی که در آن امامی سبّ می‌شود و یا از مسلمانی عیب‌جویی می‌گردد نمی‌نشیند. ⁽⁴⁾

حضرت علی علیه السلام«مجالسة الاشرار تورث سوء الظن بالاخیار»همنشینی با بدان،سبب سوء ظنّ به نیکان می‌شود. ⁽⁵⁾

پیام‌ها:

1 غیرت و تعصّب دینی خود نسبت به مقدّسات را به دشمنان نشان دهید. «إِذٰا رَأَیْتَ الَّذِینَ یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ» 2 اعراض از بدی‌ها و مبارزه‌ی منفی با زشتکاران،یکی از شیوه‌های نهی از منکر است. «فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ»

3 توجّه و گوش دادن به سخنان باطل(و دیدن و خواندن کتب و برنامه‌های گمراه‌کننده)نکوهیده است. ⁽¹⁾«یَخُوضُونَ فِی آیٰاتِنٰا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ» البتّه در مواردی که برای آگاهی و ردّ و پاسخ دادن توسط اهل فن باشد،منعی ندارد.

4 به جای هضم شدن در جامعه،یا گروه و مجلس ناپسند،وضع آن را تغییر دهید. «حَتّٰی یَخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیْرِهِ» 5 اعلام برائت و محکوم کردن لفظی کافی نیست،باید به شکلی برخورد کرد.

«فَأَعْرِضْ»)

... («فَلاٰ تَقْعُدْ» 6 مجالست با ظالمان نارواست،پس پرهیز کنیم. «فَلاٰ تَقْعُدْ» 7 شرط تکلیف،توجّه و آگاهی است. «إِمّٰا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطٰانُ» (فراموشی،عذر پذیرفته‌ای است) 8 سخن گفتن به ناحقّ درباره‌ی آیات قرآن،(از طریق استهزا،تفسیر به رأی، بدعت و تحریف)ظلم است. «الظّٰالِمِینَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 69]

اشاره

وَ مٰا عَلَی اَلَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ وَ لٰکِنْ ذِکْریٰ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ (69)

کسانی که پروا پیشه کردند،به گناه ستمکاران بازخواست نخواهند شد، ولی باید آنان را پند دهند تا شاید پرهیزکار شوند.

نکته‌ها:

آیه‌ی تحریم همنشینی با یاوه گویان و مسخره کنندگان که نازل شد،عدّه‌ای گفتند:پس به مسجد الحرام هم نباید برویم و طواف نیز نکنیم،چون دامنه‌ی استهزاشان تا آنجا هم کشیده شده است.این آیه نازل شد که حساب مسلمانانِ با تقوی که به مقدار توان تذکّر

می‌دهند جداست،آنها مسجد الحرام را ترک نکنند. ⁽¹⁾

شرکت در جلسه‌ی اهل گناه به قصد نهی از منکر و ارشاد،مانعی ندارد،البتّه برای آنان که با تقوا و نفوذ ناپذیرند،و گر نه بسیاری برای نجات غریق می‌روند و خود غرق می‌شوند. شد غلامی که آب جو آرد آب جو آمد غلام ببرد

پیام‌ها:

1 رعایت اهمّ و مهمّ در مسائل،از اصول عقلی و اسلامی است.شنیدن موقّتی یاوه‌ها به قصد پاسخگویی یا نجات منحرفان،جایز است. «وَ مٰا عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ مِنْ حِسٰابِهِمْ مِنْ شَیْءٍ» 2 تقوا وسیله‌ی حفاظت و بیمه‌ی انسان در مقابل گناه است.(مثل لباس ضد حریق،برای مأموران آتش نشانی) «وَ مٰا عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ» 3 از همنشینی با یاوه‌سرایان پرهیز کنیم و سخنانشان را استماع نکنیم،ولی اگر به ناچار چیزی به گوش ما،رسید مانعی ندارد. «مٰا عَلَی الَّذِینَ یَتَّقُونَ») ... («مِنْ شَیْءٍ» 4 علاوه بر تقوای خود،باید به فکر متّقی کردن دیگران نیز باشیم. «وَ لٰکِنْ ذِکْریٰ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 70]

اشاره

وَ ذَرِ اَلَّذِینَ اِتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمٰا کَسَبَتْ لَیْسَ لَهٰا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ وَ إِنْ تَعْدِلْ کُلَّ عَدْلٍ لاٰ یُؤْخَذْ مِنْهٰا أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ أُبْسِلُوا بِمٰا کَسَبُوا لَهُمْ شَرٰابٌ مِنْ حَمِیمٍ وَ عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْفُرُونَ (70)

و کسانی را که دین خود را به بازی و سرگرمی گرفتند و زندگی دنیا مغرورشان کرده است،رها کن و به وسیله‌ی قرآن پندشان ده تا مبادا به کیفر آنچه کسب کرده‌اند به هلاکت افتند،در حالی که جز خدا هیچ یاور و شفیعی ندارند،و اگر(انسان در آن روز)هر گونه عوضی(برای کیفر) بپردازد از او پذیرفته نمی‌شود،آنان کسانی هستند که به سزای آنچه کسب کرده‌اند به هلاکت افتادند برای آنان شرابی از آب سوزان و عذابی دردناک به کیفر کفر شان خواهد بود.

نکته‌ها:

مراد از رها کردن منحرفان در جمله‌ی «ذَرِ الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ...» ،اظهار تنفّر و قطع رابطه کردن با آنان است،که گاهی هم به نبرد با آنها می‌انجامد،نه اینکه تنها به معنای ترک جهاد با آنان باشد.

کلمه‌ی« تُبْسَلَ »به معنای محروم شدن از خوبی و به هلاکت رسیدن است.

به بازی گرفتن دین،هر زمانی به شکلی خود را نشان می‌دهد،گاهی با اظهار عقائد خرافی،گاهی با قابل اجرا ندانستن احکام،گاهی با توجیه گناهان و گاهی با بدعت و تفسیر به رأی و پیروی از متشابهات و...است.

پیام‌ها:

1 غیرت دینی،سبب طرد افراد بی‌دین و بایکوت کردن مخالفان مکتب در جامعه است. «ذَرِ الَّذِینَ...» چنان که در آیات دیگری نیز می‌خوانیم: «فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ» ⁽¹⁾، «ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا» ⁽²⁾و «لاٰ تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ» ⁽³⁾2 دلبستگی و فریفته شدن به دنیا،زمینه‌ی به بازی گرفتن دین است. «الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَعِباً») ... («غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا»

3 تذکّر و موعظه،سبب نجات از قهر و عذاب الهی است. «وَ ذَکِّرْ بِهِ» 4 در تذکّر و هشدار باید از قرآن بهره‌گرفت. «وَ ذَکِّرْ بِهِ» 5 به دنیا مغرور نشویم که در قیامت جز خداوند چیزی به کمک ما نمی‌آید.

«لَیْسَ لَهٰا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَلِیٌّ وَ لاٰ شَفِیعٌ»

6 عامل بدبختی‌های انسان،خود او و عملکرد اوست. «بِمٰا کَسَبَتْ») ... («بِمٰا کَسَبُوا») ... («عَذٰابٌ أَلِیمٌ بِمٰا کٰانُوا یَکْفُرُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیات 71 تا 72]

اشاره

قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ مٰا لاٰ یَنْفَعُنٰا وَ لاٰ یَضُرُّنٰا وَ نُرَدُّ عَلیٰ أَعْقٰابِنٰا بَعْدَ إِذْ هَدٰانَا اَللّٰهُ کَالَّذِی اِسْتَهْوَتْهُ اَلشَّیٰاطِینُ فِی اَلْأَرْضِ حَیْرٰانَ لَهُ أَصْحٰابٌ یَدْعُونَهُ إِلَی اَلْهُدَی اِئْتِنٰا قُلْ إِنَّ هُدَی اَللّٰهِ هُوَ اَلْهُدیٰ وَ أُمِرْنٰا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (71) وَ أَنْ أَقِیمُوا اَلصَّلاٰةَ وَ اِتَّقُوهُ وَ هُوَ اَلَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ (72)

بگو:آیا غیر خداوند،چیزی را بخوانیم که سود و زیانی برای ما ندارد و پس از آنکه خداوند هدایتمان کرد،به عقب باز گشته(و کافر)شویم؟ همچون کسی که شیاطین او را در زمین از راه به در برده‌اند و سرگردان مانده است در حالی که برای او یارانی(دلسوز)است که او را به هدایت دعوت کرده(و می‌گویند:)نزد ما بیا(و حقّ را بپذیر ولی او گوشش بدهکار نیست).بگو هدایتی که از سوی خدا باشد هدایت واقعی است و ما مأموریم که برای خدای جهانیان تسلیم باشیم.

و(به ما امر شده که)نماز برپا دارید و از خداوند پروا کنید،و اوست آنکه همگان نزدش محشور می‌شوید.

نکته‌ها:

در آیه‌ی 72،از میان همه‌ی وظایف به«نماز»،و از میان همه‌ی عقائد به«معاد»اشاره شده است و این اهمیّت آنها را می‌رساند.

در یکتاپرستی،آرامش و تمرکز است،ولی در شرک و چندتا پرستی،گیجی و تحیّر. «أَ أَرْبٰابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ» ⁽¹⁾آیا چند ارباب گوناگون بهتر است یا یک خدای قهّار؟ خداوند هم یکی است: «قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ» و هم زود راضی می‌شود«یا سریع الرضا»،ولی غیر خدا هم زیادند و هم هر کدام توقّعات گوناگونی دارند و زود راضی نمی‌شوند.

پیام‌ها:

1 با سؤال وجدان‌ها را تحریک کنید. «قُلْ أَ نَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ» 2 شرک،غیر منطقی است،چون انگیزه‌ی پرستش،کسب سود یا دفع ضرر است و بت‌ها قادر به هیچ نفع و ضرر رساندن نیستند. «لاٰ یَنْفَعُنٰا وَ لاٰ یَضُرُّنٰا» 3 از غریزه‌ی منفعت‌خواهی مردم،در راه تبلیغ و تربیت آنان استفاده کنیم.

«لاٰ یَنْفَعُنٰا وَ لاٰ یَضُرُّنٰا»

4 شرک،نوعی عقب‌گرد و ارتجاع اعتقادی است. «نُرَدُّ عَلیٰ أَعْقٰابِنٰا» 5 شرک،مایه‌ی سرگردانی و تحیّر است. «حَیْرٰانَ» 6 در برابر انحرافات،باید موضع‌گیری صریح و مکرّر داشت. «قُلْ أَ نَدْعُوا») ... («قُلْ إِنَّ هُدَی اللّٰهِ...» 7 تسلیم خدا شدن،مایه‌ی رشد خودماست. «لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعٰالَمِینَ» 8 نماز،همراه تقوی کارساز است. «أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ اتَّقُوهُ» 9 ایمان به معاد و رستاخیز،عامل پیدایش تقوی در انسان است. «وَ اتَّقُوهُ وَ هُوَ الَّذِی إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ»

[سوره الأنعام (6): آیه 73]

اشاره

وَ هُوَ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ یَوْمَ یَقُولُ کُنْ فَیَکُونُ قَوْلُهُ اَلْحَقُّ وَ لَهُ اَلْمُلْکُ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی اَلصُّورِ عٰالِمُ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ وَ هُوَ اَلْحَکِیمُ اَلْخَبِیرُ (73)

6\73

و او کسی است که آسمان‌ها و زمین را به حقّ آفرید و روزی که بگوید:

موجود شو،بی درنگ موجود می‌شود،سخن او حقّ است.(و روز قیامت) روزی که در«صور»دمیده می‌شود،حکومت تنها از اوست،دانای غیب و شهود است و اوست حکیم و آگاه.

نکته‌ها:

در قرآن دو نوع دمیدن در صور آمده است:یکی ویرانگر و دیگری برانگیزنده‌ی مردم برای رستاخیز.در این آیه،یک بار آن مطرح شده است،امّا در آیه 68 سوره‌ی زمر،دمیدن در دو صور مطرح است: «وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ» اگر در آیات قبل،سخن از تسلیم بودن در برابر خدا و اقامه‌ی نماز بود،اینجا علّت آن ذکر شده که آفرینش به دست اوست،او آگاه و حکیم است و از هر چیز با خبر است.

امام صادق علیه السلام درباره‌ی« عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ »فرمودند:غیب آن است که هنوز نیامده و شهادت آنچه که بوده است می‌باشد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 آفرینش،حکیمانه و هدفدار است. «بِالْحَقِّ» البتّه به این نکته در آیات متعدّدی اشاره شده است،از جمله: «وَ مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاءَ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا بٰاطِلاً» ⁽²⁾2 برای اراده‌ی خداوند،هیچ مانعی نیست. «کُنْ فَیَکُونُ»

3 غیب و شهود،نهان و آشکار،برای خداوند یکسان است. «عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ» 4 مبنای حکومت الهی بر حکمت و علم است. «لَهُ الْمُلْکُ») ... («وَ هُوَ الْحَکِیمُ الْخَبِیرُ» 5 در قیامت،جلوه و نمود قدرت الهی بر همه آشکار می‌شود،چون آنجا اسباب و وسائل کارساز نیست. «لَهُ الْمُلْکُ»

[سوره الأنعام (6): آیه 74]

اشاره

وَ إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ أَ تَتَّخِذُ أَصْنٰاماً آلِهَةً إِنِّی أَرٰاکَ وَ قَوْمَکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (74)

و(یاد کن)آن هنگام که ابراهیم به پدرش آزر گفت:آیا بتان را خدایان می‌گیری؟ بی شک تو و قومت را در گمراهی آشکار می‌بینم.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«أب»بطور طبیعی به معنای پدر است،ولی به معنای جدّ مادری،عمو و مربّی هم گفته می‌شود.چنان که فرزندان یعقوب به پدران و عموی پدر خود حضرت اسماعیل نیز اب گفتند: «نَعْبُدُ إِلٰهَکَ وَ إِلٰهَ آبٰائِکَ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ» ⁽¹⁾و پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله نیز فرمود:«أنا و علی أبوا هذه الامة» ⁽²⁾،من و علی،پدران این امّتیم.آزر،عموی ابراهیم بود،نه پدرش.پدران ابراهیم همه موحّد بوده‌اند.

از علمای اهل سنّت نیز،طبری،آلوسی و سیوطی می‌گویند:آزر پدر ابراهیم نبوده است.به علاوه،ابراهیم به پدر و مادر خویش دعا کرد: «رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوٰالِدَیَّ»... ⁽³⁾در حالی که مسلمان حقّ ندارد برای مشرک طلب مغفرت کند،هر چند فامیل او باشد.

از مجموع اینها برمی‌آید که«أب»در این آیه به معنای پدر نیست.به علاوه نام پدر ابراهیم علیه السلام در کتب تاریخ،«تارخ»ذکر شده است،نه آزر. ⁽⁴⁾

استغفار حضرت ابراهیم برای عمویش آزر نیز قبل از روشن شدن روحیّه‌ی کفر او و به خاطر وعده‌ای بود که به او داده بود،و چون فهمید که حق‌پذیر نیست،از او تبرّی جست و جدا شد. «فَلَمّٰا تَبَیَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّٰهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 خویشاوندی،مانع نهی از منکر نیست. «إِذْ قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ...» 2 ملاک در برخورد،حقّ است نه سنّ و سال. «قٰالَ إِبْرٰاهِیمُ لِأَبِیهِ» (حضرت ابراهیم به عموی خود که سن بیشتر داشته،آشکارا حقّ را بیان کرده و هشدار داده است.) 3 در شیوه‌ی دعوت به حق،باید از بستگان نزدیک شروع کرد. «لِأَبِیهِ» و باید از مسائل اصلی سخن گفت. «أَ تَتَّخِذُ أَصْنٰاماً آلِهَةً» 4 سابقه‌ی شرک و بت‌پرستی،به پیش از رسالت حضرت ابراهیم بازمی گردد.

«أَ تَتَّخِذُ أَصْنٰاماً»