تفسیر نور طبع قدیم جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه : قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر نور / تالیف محسن قرائتی.

وضعیت ویراست : ویراست۲.

مشخصات نشر : تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۷-

مشخصات ظاهری : ۱۰ ج.

فروست : کتاب سال جمهوری اسلامی ایران؛ ۷۶.

شابک : دوره: 978-600-5421-10-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱: 978-600-5421-00-2 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال:ج.۲: 978-600-5421-01-9 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۲ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۳: 978-600-5421-02-6 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۴: 978-600-5421-03-3 ؛ ۶۰۰۰۰ریال(ج.۴،چاپ چهارم) ؛ ج.۵: 978-600-5421-04-0 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال ( ج.۵ ، چاپ چهارم ) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶: 978-600-5421-05-7 ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۶، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۶، چاپ سوم: 978-600-5421-10-1 ؛ ۷۰۰۰۰ریال (ج.۶، چاپ ششم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال: ج.۶،چاپ شانزدهم‌964-5652-18-9 : ؛ ۶۰۰۰۰ ریال: ج.۷: 978-600-5421-06-4 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال( ج.۷، چاپ پنجم) ؛ ۳۰۰۰۰ ریال (ج.۷، چاپ چهاردهم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۸: 978-600-5421-07-1 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۸، چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۸، چاپ ششم) ؛ ۴۰۰۰۰ ریال (ج. ۸، چاپ چهاردهم) ؛ ج.۹: 978-600-5421-08-8 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال( ج.۹، چاپ سوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج.۹، چاپ ششم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: ج.۱۰: 978-600-5421-09-5 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰،چاپ دوم) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال(ج.۱۰، چاپ ششم)

یادداشت : چاپ قبلی: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۵( ۱۲ ج.).

یادداشت : ج.۱ -۴، ۶- ۸ ( چاپ اول: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۲ و ۵ ( چاپ چهارم : بهار ۱۳۸۹ ).

یادداشت : ج.۴ (چاپ چهارم: بهار ۱۳۸۹)

یادداشت : ج.۶ و ۹ ( چاپ سوم:زمستان ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۶ (چاپ دوم: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۶ (چاپ شانزدهم: بهار ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۶ (چاپ هشتم : ۱۳۹۱).

یادداشت : ج. ۷ ( چاپ پنجم: ۱۳۸۹).

یادداشت : ج.۷ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۸ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج. ۸ (چاپ چهاردهم: تابستان ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۸ و ۱۰ (چاپ دوم : ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۹ (چاپ ششم: تابستان ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۱۰ (چاپ ششم: ۱۳۹۰).

یادداشت : عنوان دیگر: تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱. سورههای (۱ تا ۳) حمد، بقره و آل عمران.- ج.۲.سوره‌های (۴تا۶) نساء،مائده و انعام.- ج.۴.سوره های (۱۱تا۱۶) هود،یوسف،رعد،ابراهیم،حجر و نحل.- ج.۵.سوره‌های (۱۷-۲۱) اسراء،کهف،مریم،طه و انبیاء.- ج.۶.سوره‌های( ۲۲ تا ۲۷) حج،مومنون،نور،فرقان، شعراء و نحل.- ج.۷. سوره‌های (۲۸ تا ۳۶) قصص، عنکبوت، روم، لقمان، سجده، احزاب، سبا، فاطر و یس.- ج.۸. سوره‌های ( ۳۷ تا ۴۵) صافات، ص، زمر، غافر، شوری، زخرف، دخان و جاثیه.- ج.۹.سوره‌های( ۴۶ تا ۶۱) احقاف، محمد، فتح، حجرات، ق، ذاریات، طور، نجم.....-ج.۱۰.جمعه،منافقون الی فلق،ناس.

عنوان دیگر : تفسیر نور: شیوه‌ای نو در ارایه آسان و روان پیام‌های آیات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۹۸/ق۳۵ت۷ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۰۸۱۲۴

اشاره

مقدّمه ناشر

اشاره

انقلاب اسلامی ایران با رهبری امام خمینی قدس سره و حضور ملّت مسلمان و مبارزات شهدای گرانقدر قبل و بعد از پیروزی،زمینۀ رشد و ترویج فرهنگ اسلامی و خصوصاً قرآن کریم را فراهم آورد.در این راستا دانشمندان درد آشنای حوزه‌های علمیّه،با تألیف کتب مناسب در جهت تبلیغ دین گام‌های بسیاری برداشتند.

کتاب حاضر که بخشی از مجموعه دوازده جلدی«تفسیر نور»می‌باشد،در جهت مهجوریت‌زادیی از قرآن و ارائه پیام‌های انسان‌ساز کلام الهی به شیوه‌ای نو و قلمی شیوا،توسط حجّت الاسلام و المسلمین محسن قرائتی به رشته تحریر درآمده است که در سال 76 به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران معرّفی گردید.

بدنبال چاپ اوّلین مجلدات این تفسیر،نظرات و پیشنهادات بسیاری از سوی فضلای حوزه و دانشگاه طرح گردید که بیانگر علاقه و توجّه قشر فرهنگی جامعه،به شناخت مفاهیم قرآن کریم از طریق این شیوه می باشد.

اکنون به جهت آشنایی با شیوه‌ی کار و چگونگی ارائه تفسیر نور،این موارد به اختصار بیان می شود که خود نیز می تواند راهگشای طلاب جوان در جهت فعالیّت‌های تفسیری باشد.

شیوه کار

پس از انتخاب حد اقل دوازده تفسیر معتبر از مفسّران شیعه و اهل سنّت،از قدما و معاصران،چند تن از طلاب فاضل با مطالعه دقیق آنها،به استخراج نکات و برداشت‌های تفسیری آنها پرداخته و به صورت مکتوب آن را در اختیار مؤلّف قرار می دهند.

ایشان ضمن مطالعه‌ی آن مطالب،خود نیز به تحقیق و تتبّع پرداخته و با توجّه به نیازهای دینی جامعه،پیام‌های راهبردی قرآن را برای نسل امروز که تشنه‌ی دریافت مفاهیم قرآنی هستند،در قالب نکات و پیام‌های آیه،با نثری ساده و روان ارائه می دهند.البتّه در برخی موارد نیز برداشت‌های خود را مورد بحث و تبادل نظر با برخی بزرگان حوزه قرار می‌دهند.

نوشته‌های ایشان پس از ارائه در برنامه آینه وحی رادیو،ویراستاری شده و قبل از چاپ یک بار دیگر توسط خودشان مورد بازبینی نهایی قرار می‌گیرد.

شیوه ارائه

مطالب هر آیه در قالب 5 عنوان ارائه می گردد:

1 متن آیه،که با رسم الخط عثمان طه و با اعراب کامل،تایپ و چندین بار مورد دقّت قرار گرفته است.

2 ترجمه هر آیه،که به صورت گروهی و زیر نظر مؤلّف محترم و با استفاده از بهترین ترجمه‌های موجود،(حد اقل 6 ترجمه)نگارش یافته و به جهت گویایی و روانی آن،مطالب توضیحی مورد لزوم در میان پرانتز آمده است.

3 نکته‌ها،که امور زیر در این قالب عرضه گردیده است:

الف:بیان ریشه و ترجمه‌ی لغات مشکل آیه.

ب:بیان شأن نزول آیه که در فهم محتوای آیه نقش کلیدی داشته است.

ج:بیان آیات مرتبط با آیه که در فهم موضوعی قرآن تأثیر به سزایی دارد.

د:بیان روایات ذیل آیه،که در این بخش با توجّه به گستردگی روایات،تنها به ذکر نمونه‌هایی بسنده شده است.

ه‍:بیان برخی توضیحات برای روشن تر شدن مفهوم آیه.

و:طرح برخی پرسش‌ها و پاسخ‌گویی به آنها.

4 پیام‌ها،که مقصود اصلی مؤلّف از این تفسیر همین بخش بوده است تا نشان دهد قرآن کتاب زندگی بشر در همه‌ی عصرها و برای همه نسل‌هاست.البته مستند برداشت‌های مؤلّف،چنان که در پایان هر پیام آمده است یکی از امور زیر می‌باشد:

الف:مفردات کلمات هر آیه.

ب:عبارتی مرکّب از چند کلمه.

ج:رابطه‌ی صدر و ذیل آیه.

د:رابطه‌ی هر آیه با آیات قبل.

5 پاورقی که نشانی آیات و روایات و کتب تفسیری را باختصار آورده است.همچنین مطالبی مربوط به آیه که در قالب نکته‌ها و پیام‌ها نمی گنجیده،در پاورقی ذکر شده است.

تذکّرات لازم:

1 گاهی تعداد نکته‌ها و پیام‌های یک آیه،از یک مورد تجاوز نکرده است که به جهت حفظ قالب کار،بازهم عنوان نکته‌ها و پیام‌ها به صورت جمع آمده است.

2 در مورد کتب تفسیری،هر جا که مراد،مطالب آن تفسیر در ذیل آیه بوده است،نشانی جلد و صفحه ذکر نشده است.

در پایان از زحمات آقایان سیّد جواد بهشتی،رحمت جعفری،حسن دهشیری و محمود متوسل که در تتبّع و بررسی تفاسیر و آقای علی محمّد متوسلی که در امر مقابله و تصحیح نهایی این جلد نهایت همکاری را داشته‌اند صمیمانه تشکّر می‌گردد.

و همچنین اعلام می‌داریم:با همه‌ی تلاش‌هایی که در جهت حفظ اصول و قواعد فوق و تصحیح اغلاط تایپی صورت گرفته است،یقیناً نواقص و کاستی‌هایی در عرضه این تفسیر وجود دارد که امیدواریم همچون گذشته خوانندگان گرامی بذل محبّت نموده و با ارسال نظرات و پیشنهادات خود،به نشانی:تهران صندوق پستی 14185/586 ما را در جهت اصلاح و تکمیل آن یاری نمایند و پیشاپیش سپاس ما را پذیرا باشند.

مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

مقدّمه مؤلّف

در سال 1378 که برای تجدید چاپ جلد اوّل«تفسیر نور»توسط«مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن»یک بار دیگر آن را با دقّت مطالعه کردم،مطالبی را حذف یا ادغام نموده و مطالب جدیدی را که خداوند به ذهنم انداخت و یا از«تفسیر راهنما»و«نخبة التفاسیر»استفاده می‌شد به مطالب قبلی اضافه کردم.

در یک لحظه به فکر فرو رفتم،نوشته‌ای را که بعد از دو سه سال به دست خودم تغییر می‌دهم،اگر به قیامت برسد و از نظر اولیای خدا و فرشتگان و از همه بالاتر خداوند بگذرد چقدر تغییر خواهد کرد.تازه این اصلاحات و تغییرات به شرطی مفید است که اصل کار با ریا و سُمعه و عُجب،حبط و باطل نشده باشد.

به هر حال زحمت‌ها کشیدم،ولی نمی‌دانم حتّی یک صفحه‌ی آن در قیامت سبب نجاتم خواهد شد یا نه! البتّه قرآن نور است و نقص از کار و نوشته‌های ماست.به هر حال به لطف خداوند امیدوارم تا همانگونه که در گلستان،خاک به گل تبدیل می‌شود،در سایه‌ی آیات نورانی قرآن، نوشته‌های ما نیز به نور تبدیل گردد.

اللّهم آمین محسن قرائتی 78/4/6

[تفسیر سوره آل عمران]

سیمای سوره آل عمران

سوره آل عمران دارای دویست آیه است و آیات آن از یک نظام و هماهنگی خاصّی برخوردارند.این سوره در مدینه نازل شد و نزول آن زمانی بود که ندای دعوت اسلام در جهان آن روز بلند و دشمنان حساس و گوش به زنگ شده بودند.

چنان که در تفسیر المیزان آمده است،عدّه‌ای از مسیحیان منطقه‌ی نجرانِ یمن،برای شنیدن سخنان پیامبر به مدینه آمدند که هشتاد و چند آیه اوّل این سوره برای توضیح معارف اسلام به آنان یک جا نازل گردید و با ماجرای مباهله به انجام رسید.

همچنین ماجرای جنگ احد و دعوت مسلمانان به صبر و پایداری،در این سوره مطرح شده است.نام این سوره بر اساس آیات 33 و 35 آن می‌باشد که ماجرای تولّد مریم فرزند عِمران را بیان می‌دارد.لذا مراد از آل عمران در این سوره،حضرت مریم علیها السلام و حضرت عیسی علیه السلام می‌باشند،گرچه نام پدر حضرت موسی نیز،عمران بوده است.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان

[سوره آل‌عمران (3): آیه 1]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>الم (1)

الف لام میم

نکته‌ها:

در جلد اوّل تفسیر،درباره‌ی آیه «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ» گفته شد که از جایگاه خاصّی برخوردار و خود آیه‌ای مستقل است.گفتن آن در اوّل هر کار سفارش شده و تکرار آن در ابتدای هر سوره،نشانه‌ی اهمیّت آن است. «بِسْمِ اللّٰهِ» مخصوص اسلام نیست و پیامبران دیگر نیز این آیه را با همین عبارت بکار برده‌اند.اینکه «بِسْمِ اللّٰهِ» با حرف«باء»شروع شده که به معنای استمداد و کمک‌خواهی است، نشانه‌ی آن است که بدون خواست و اراده او هیچ کاری صورت نمی‌گیرد.

استعانت از خدا،یعنی کمک گرفتن از تمام صفات او.او رحمن و رحیم است و چشم امید ما به رحمت اوست،رحمتی گسترده و عمومی برای این جهان و آن جهان.آری! دیگران یا رحم ندارند و یا رحمشان محدود به افراد خاص و یا زمان و مکان خاصّی است و هدفشان از رحم کردن بازگشت آن است،نظیر علفی که به حیوان یا دانه‌ای که به مرغ می‌دهند تا از او بهره‌مند شوند.رحمتی گسترده و ابدی برای همه بدون قصد بازگشت مخصوص خداوند است.پس از چنین خدای رحمن و رحیمی استمداد کنیم و بگوییم:« بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ» چنان که در سوره‌ی بقره ذکر شد «الم» از حروف مقطعه است.شاید مشهورترین

و بهترین نظر درباره حروف مقطعه همین باشد که بگوییم رمزی است میان خدا و پیامبرش. ⁽¹⁾و یا اعلام این موضوع باشد که قرآن،کلام الهی نیز از همین حروف الفبا تألیف یافته،ولی با این حال معجزه است.اگر شما هم می‌توانید از همین حروف،کتابی همچون قرآن بیاورید.همان‌گونه که قدرت الهی از خاک،انسان می‌آفریند ولی بشر از خاک،سفال و آجر و کوزه می‌سازد.این تفاوت قدرت الهی با قدرت بشری است.

حروف مقطّعه «الم» در ابتدای شش سوره بقره،آل عمران،عنکبوت،روم، لقمان و سجده آمده است.

[سوره آل‌عمران (3): آیه 2]

اشاره

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ اَلْحَیُّ اَلْقَیُّومُ (2)

خداوند که معبودی جز او نیست،زنده و پاینده است.

نکته‌ها:

« اَلْقَیُّومُ »به کسی گفته می‌شود که خود به دیگری تکیه نداشته باشد،ولی دیگران به او تکیه دارند و یا قوام‌بخش همه چیز است.

خداوند در آفریدن،تدبیر و تسلّط کامل دارد.عوامل و اسباب مادّی وسیله‌ی پیدایش می‌شوند،ولی مستقل نیستند و سبب بودنشان از خودشان نیست.

موجودات دیگر،علم،حیات و قدرت مستقلّی ندارند.تنها او زنده‌ای است که زندگی هر موجود زنده وابسته به اوست.

در دعای جوشن کبیر می‌خوانیم:او قبل از هر زنده‌ای زنده و بعد از هر زنده‌ای زنده است.هیچ زنده‌ای شریک او نیست و به کسی نیاز ندارد.جان همه‌ی زنده‌ها و رزق آنها به دست اوست.او زنده‌ای است که زنده بودن خود را از کسی ارث نبرده است.

پیام‌ها:

1 توحید،سرلوحه‌ی کتب آسمانی است. «لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ» 2 شرط معبود شدن،داشتن کمالات ذاتی است و تنها خداوند است که قائم به ذات خویش و بی‌نیاز مطلق است. «الْحَیُّ الْقَیُّومُ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 3]

اشاره

نَزَّلَ عَلَیْکَ اَلْکِتٰابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ وَ أَنْزَلَ اَلتَّوْرٰاةَ وَ اَلْإِنْجِیلَ (3)

او کتاب را به حقّ بر تو نازل کرد،که تصدیق کننده کتاب‌های پیشین است و (او بود که)تورات و انجیل را فرو فرستاد.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«تورات»،در زبان عِبری به معنای شریعت و قانون است.تورات کنونی دارای پنج بخش به نام‌های:1 سِفر پیدایش 2 سِفر خروج 3 سِفر لاویان 4 سِفر اعداد 5 سِفر تثنیه می‌باشد.از آنجایی که در تورات شرح وفات و دفن حضرت موسی علیه السلام مطرح شده،معلوم می‌شود که این مطالب بعد از حضرت موسی جمع آوری شده است.

کلمه‌ی«انجیل»،ریشه یونانی دارد و به معنای بشارت است.انجیل نام کتاب مسیحیان است و قرآن هر کجا از آن نام برده،به صورت مفرد بیان کرده است، ولی امروزه در میان مسیحیان اناجیل متعدّد وجود دارد که همه پس از حضرت عیسی علیه السلام و بدست یاران و پیروان او نوشته شده‌اند.این اناجیل که به نام خود آنان معروف است،عبارتند از:ا انجیل مَتّی.2 انجیل مرقس.3 انجیل لوقا.

4 انجیل یوحنّا.

پیام‌ها:

1 آمدن کتب آسمانی،جلوه‌ای از قیّومیّت خداست. «الْقَیُّومُ نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ»

2 نزول قرآن بر پیامبر،مربوط به شخصیّت او و تکریم خداوند از اوست. «نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتٰابَ» کلمه« عَلَیْکَ »مقدّم بر کلمه« اَلْکِتٰابَ »است.

3 قرآن از هر گونه باطلی مصونیّت داشته و منطبق با حقیقت است. «بِالْحَقِّ» 4 کتاب‌های آسمانی انبیا،مؤیّد یکدیگرند. «مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیْهِ» 5 تصدیق کتب آسمانی پیشین،عاملی برای وحدت خداپرستان و یکی از شیوه‌های دعوت دیگران است. «مُصَدِّقاً» 6 تصدیق قرآن نسبت به تورات و انجیل،حقّی بزرگ بر ادیان سابق است،و گرنه با خرافاتی که وارد تورات و انجیل شده،آسمانی بودن آنها به کلّی فراموش می‌شد. «مُصَدِّقاً» 7 با آنکه مراحل تربیت الهی،ابزار و دستور العمل‌های آن در هر زمان و شرایط متفاوت بوده‌اند،ولی از آهنگ تکاملی و وحدت در هدف برخوردارند. «مُصَدِّقاً»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 4]

اشاره

مِنْ قَبْلُ هُدیً لِلنّٰاسِ وَ أَنْزَلَ اَلْفُرْقٰانَ إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اَللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ وَ اَللّٰهُ عَزِیزٌ ذُو اِنْتِقٰامٍ (4)

او پیش از این(تورات و انجیل را)برای هدایت مردم(فرو فرستاد)و اینک فرقان را(که وسیله‌ی تمیز حقّ از باطل است)نازل کرد،البتّه برای کسانی که به آیات الهی کفر ورزند،عذاب شدیدی است و خداوند شکست ناپذیر صاحب انتقام است.

نکته‌ها:

یکی از نام‌های قرآن،فرقان است.فرقان،یعنی آنچه مایه‌ی افتراق،جدایی و فرق گذاشتن است.از آنجا که راه تشخیص حقّ از باطل،در همه امور قرآن می‌باشد،لذا به آن فرقان گفته شده است.

عذاب شدید مخصوص آخرت نیست.در این آیه نفرموده که عذاب کفّار مربوط به آخرت است،زیرا گاهی سرگرمی و حرص بر اندوختن مال و غفلت از خداوند

و معنویات خود عذاب است.در آیه 85 سوره توبه می‌فرماید:خداوند به گروهی مال و اولاد می‌دهد تا بدان‌ها عذابشان کند.

امام صادق علیه السلام درباره‌ی «أَنْزَلَ الْفُرْقٰانَ» فرمودند:هر امر محکم،فرقان است و کتاب در «أَنْزَلَ الْکِتٰابَ» ،مجموع قرآن است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 هدایت مردم،یک سنّت همیشگی الهی بوده است. «مِنْ قَبْلُ» 2 مخاطب کتب آسمانی،عموم مردم هستند،نه قبیله و نژاد خاص. «لِلنّٰاسِ» 3 قرآن،وسیله‌ی شناخت حقّ از باطل است. «وَ أَنْزَلَ الْفُرْقٰانَ» 4 هر کجا میان سلیقه‌ها،افکار و عقاید به هر نحو دچار تحیّر شدیم،حرف آخر از آن قرآن است.(حتّی اگر در میان روایات نیز دچار حیرت شدیم،باید به حدیثی توجّه کنیم که مطابق با قرآن باشد.) «الْفُرْقٰانَ» 5 بعد از نزول آن همه کتاب و اسباب هدایت،جزای شخص لجوج عذاب شدید است. «عَذٰابٌ شَدِیدٌ» 6 عذاب الهی،پس از اتمام حجّت بر مردم است. هُدیً لِلنّٰاسِ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَهُمْ عَذٰابٌ شَدِیدٌ» 7 این آیه مایه‌ی دلگرمی و تسلیت خاطر پیامبر و مؤمنان است که خداوند به حساب کفّار سرسخت می‌رسد. «عَزِیزٌ ذُو انْتِقٰامٍ» 8 سرچشمه کیفر و انتقام او،عملکرد ماست،و گر نه او عزیزی است که هیچ کمبودی ندارد. «عَزِیزٌ ذُو انْتِقٰامٍ» 9 کفر مردم در خداوند اثری ندارد. «کَفَرُوا» ، «وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 5]

اشاره

إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَخْفیٰ عَلَیْهِ شَیْءٌ فِی اَلْأَرْضِ وَ لاٰ فِی اَلسَّمٰاءِ (5)

همانا هیچ چیز،نه در زمین و نه در آسمان،بر خداوند پوشیده نمی‌ماند.

نکته‌ها:

در چند آیه‌ی قبل،سخن از قیّوم بودن خداوند بود.در این آیه،آشکار بودن همه چیز برای او مطرح شده،که جلوه‌ای از قیّومیّت اوست.

پیام‌ها:

1 خداوند بر همه چیز آگاه است.ما و همه‌ی هستی هر لحظه در محضر خدا هستیم،در محضر او گناه نکنیم.با توجّه به آیه قبل،استفاده می‌شود که کفر و معصیتِ هیچ کس بر خدا پوشیده نیست. «کَفَرُوا» ، «لاٰ یَخْفیٰ عَلَیْهِ شَیْءٌ» 2 تعدّد افراد،تعدّد اعمال،تعدّد مکان‌ها و زمان‌ها هیچ کدام مسأله‌ای را بر خداوند پنهان نمی‌سازد. «فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 6]

اشاره

هُوَ اَلَّذِی یُصَوِّرُکُمْ فِی اَلْأَرْحٰامِ کَیْفَ یَشٰاءُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (6)

او کسی است که شما را آن گونه که می‌خواهد در رحم‌ها صورت می‌دهد.جز او که مقتدر حکیم است،معبودی نیست.

نکته‌ها:

شکل‌گیری جنین در رحم،نشانه‌ی دیگری از قیّوم بودن خداوند است که در آیات قبل خواندیم.

موضوع صورت‌گیری انسان در رحم مادر،در میان دو آیه‌ی نزول کتاب آمده است،شاید رمز این باشد که خدایی که در رحم مادر به شما سر و سامان می‌دهد،با تشریع قوانین الهی و ارسال کتب آسمانی،به رشد آینده و ابدی شما نیز سامان می‌بخشد.

تأثیر هر یک از عوامل وراثتی،بهداشتی،غذایی و یا روانی در شکل‌گیری صورت

و جسم افراد نیز از سنّت‌های الهی و در مدار قدرت و تدبیر و حکمت اوست.

پیام‌ها:

1 منشأ تکوین و تشریع یکی است.آن که برای هدایت شما کتاب فرستاده، همان است که شما را آفریده است. «هُدیً لِلنّٰاسِ» ، «یُصَوِّرُکُمْ» 2 صورت‌گری انسان در رحم مادر،تنها بدست اوست. «هُوَ الَّذِی یُصَوِّرُکُمْ» 3 اکنون که صورت‌بندی‌ها به دست اوست،یکدیگر را به خاطر شکل و قیافه سرزنش نکنیم. «هُوَ الَّذِی یُصَوِّرُکُمْ» 4 قدرت نمایی او محدود به مکان و زمان خاصّی نیست. «یُصَوِّرُکُمْ فِی الْأَرْحٰامِ» 5 تفکّر در آفرینش خود،عامل ایمان به خداوند است. «یُصَوِّرُکُمْ» ، «لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ» 6 گرچه خداوند به هر کاری قادر است؛ «کَیْفَ یَشٰاءُ» ولی کاری بر خلاف حکمت نمی کند. «هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» 7 صورت‌های گوناگون افراد بشر،نشانه‌ی قدرت و حکمت اوست. «یُصَوِّرُکُمْ» «الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 7]

اشاره

هُوَ اَلَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ اَلْکِتٰابَ مِنْهُ آیٰاتٌ مُحْکَمٰاتٌ هُنَّ أُمُّ اَلْکِتٰابِ وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ فَأَمَّا اَلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ اِبْتِغٰاءَ اَلْفِتْنَةِ وَ اِبْتِغٰاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اَللّٰهُ وَ اَلرّٰاسِخُونَ فِی اَلْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا وَ مٰا یَذَّکَّرُ إِلاّٰ أُولُوا اَلْأَلْبٰابِ (7)

او کسی است که این کتاب را بر تو نازل کرد.بخشی از آن،آیات محکم(روشن و صریح)است که اصل و اساس این کتاب را تشکیل می‌دهد.(و هر گونه ابهامی در آیات دیگر،با مراجعه به این محکمات روشن می‌شود)و بخشی از آن،آیات متشابه است(که احتمالات مختلفی در معنای آیه می‌رود،ولی با

توجه به آیات محکم،تفسیر آنها روشن می‌شود.)امّا کسانی که در دلهایشان انحراف است،به جهت ایجاد فتنه(و گمراه کردن مردم)و نیز به جهت تفسیر آیه به دلخواه خود،به سراغ آیات متشابه می‌روند،در حالی که تفسیر این آیات را جز خداوند و راسخان در علم نمی‌دانند.آنان که می‌گویند:ما به آن ایمان آورده‌ایم همه‌ی آیات از طرف پروردگار ماست(خواه محکم باشد یا متشابه)و جز خردمندان پند نگیرند.

نکته‌ها:

در این آیه،چند سؤال مطرح است:

سؤال:قرآن در یک جا همه‌ی آیات خود را محکم دانسته و فرموده: «کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ» ⁽¹⁾و در جای دیگر همه را متشابه دانسته و فرموده: «کِتٰاباً مُتَشٰابِهاً» ⁽²⁾ولی در این آیه بعضی را محکم و بعضی را متشابه معرّفی نموده است،مسأله چیست؟ پاسخ:آنجا که فرمود:تمام آیاتِ قرآن محکم است،یعنی سخن سست و بی‌اساس در هیچ آیه‌ای نیست و آنجا که فرمود:همه‌ی آیات متشابه هستند،یعنی سیستم و آهنگ آیات قرآن،هماهنگ،یک نواخت و شبیه بهم است.

اما با این حال،از نظر فهم مردم همه‌ی آیات یکسان نیستند،بعضی صریح و روشن و همه کس فهم،ولی بعضی دارای معانی بلند و پیچیده‌اند که همین امر موجب شبهه و اشتباه آنان می‌گردد.

سؤال:چرا در قرآن آیات متشابه به کار رفته است؟ پاسخ:اوّلاً:وجود آیات متشابه زمینه‌ی فکر و تدبّر در آیات است.

ثانیاً:موجب رجوع مردم به رهبران آسمانی می‌شود.آری،اگر همه‌ی درس آسان باشد،شاگرد احساس نیاز به استاد نمی‌کند.

ثالثاً:متشابهات وسیله آزمایش مردم است.گروهی کژاندیش،از لابلای آنها به سراغ

اهداف شوم خود می‌روند و گروهی اندیشمند،به فرموده امام رضا علیه السلام با مراجعه به محکمات،معنای صحیح آیات را کشف می‌نمایند. ⁽¹⁾

سؤال:نمونه آیات متشابه کدام است؟ پاسخ:در قرآن می‌خوانیم: «إِلیٰ رَبِّهٰا نٰاظِرَةٌ» ⁽²⁾در قیامت،چشم‌ها به پروردگارشان می‌نگرند.چون عقل سلیم،جسم بودن را برای خداوند محال می‌داند و در آیات دیگر قرآن نیز می‌خوانیم: «لاٰ تُدْرِکُهُ الْأَبْصٰارُ» ⁽³⁾چشمها او را درک نمی‌کنند،لذا می‌فهمیم که مراد از نگاه به پروردگار،نگاه به لطف و پاداش او در قیامت است.

همچنین مراد از«دست خدا»در آیه‌ی «یَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ» قدرت اوست،چنان که در فارسی نیز می‌گوییم:فلانی در فلان شهر یا اداره دست دارد،یعنی قدرت دارد.

و گر نه خداوند که جسم نیست تا دست و پا داشته باشد.قرآن نیز می‌فرماید:

«لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ» ⁽⁴⁾او همانندی ندارد.

این گونه آیات،سبب انحراف ساده اندیشانی شده که به آیات دیگر توجّه ندارند و از مفسّران واقعی یعنی اهل بیت پیامبر علیهم السلام جدا افتاده‌اند و شاید به جهت همین خطرات باشد که قرآن،خود به ما سفارش نموده است هنگام قرائت قرآن از شرّ شیطان به خداوند پناه ببرید. «فَإِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ» ⁽⁵⁾سؤال:تأویل قرآن به چه معناست؟ پاسخ:مراد از تأویل،اهداف و معارف و اسرار پشت پرده‌ای است که بعد روشن می‌شود.نظیر تعبیر خوابی که حضرت یوسف دید و بعد روشن شد و یا اسراری که در شکستن کشتی توسط خضر و موسی بود که بعد روشن شد.

در روایات می‌خوانیم:آیات ناسخ،از محکمات و آیات منسوخ از متشابهات قرآن است و ائمه معصومین علیهم السلام مصداق بارز راسخون در علم هستند. ⁽⁶⁾

هم چنان که خروج کنندگان بر حاکم اسلامی،کج اندیشانی هستند که به دنبال آیات متشابه می‌روند. ⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه ⁽²⁾از راسخان در علم ستایش می‌کند.آنان که به عجز علمی خود اعتراف دارند و از تعمق در چیزی که ضرورتی ندارد دست باز می‌دارند.

پیام‌ها:

1 هر کس همه‌ی آیات را نمی‌فهمد. «وَ أُخَرُ مُتَشٰابِهٰاتٌ» 2 قلب‌های منحرف،منشأ فساد و فتنه است. «فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مٰا تَشٰابَهَ مِنْهُ ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ» 3 فتنه،تنها آشوب نظامی و فیزیکی نیست،تفسیر به رأی و تحریفِ فرهنگ و معانی آیات،نیز فتنه است. «ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ» 4 گاهی حقّ دستاویز باطل می‌شود. «ابْتِغٰاءَ الْفِتْنَةِ» 5 هدف نهایی و مقصد اعلای آیات الهی را تنها خدا و راسخان در علم می‌دانند. «وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ» 6 نام راسخان در علم در کنار نام مقدّس خداوند آمده و مقامشان بعد از مقام الهی است. «وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ» 7 علم،درجاتی دارد که بالاترین آن آشنا شدن به تأویل و رسیدن به هدف نهایی است. «وَ مٰا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ» 8 عالمان واقعی بی‌تکبّرند. «وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنّٰا بِهِ» 9 گرایش به باطل،مانع از رسوخ علم است. «الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ» در برابر «فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ» قرار داده شده است.

10 هر چه را نمی‌فهمیم انکار نکنیم. «کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا»

11 نزول آیات محکم و متشابه،در مسیر تربیت است. «کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنٰا»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 8]

اشاره

رَبَّنٰا لاٰ تُزِغْ قُلُوبَنٰا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنٰا وَ هَبْ لَنٰا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً إِنَّکَ أَنْتَ اَلْوَهّٰابُ (8)

(راسخان در علم می‌گویند:)پروردگارا! پس از آن که ما را هدایت کردی،دلهای ما را به باطل مایل مگردان و از سوی خود ما را رحمتی ببخش.به راستی که تو خود بسیار بخشنده‌ای.

پیام‌ها:

1 به علم و دانش خود مغرور نشویم،از خداوند هدایت بخواهیم. «رَبَّنٰا لاٰ تُزِغْ قُلُوبَنٰا...» 2 نشانه‌ی علم واقعی و رسوخ در علم،توجّه به خدا و استمداد از اوست. «إِلاَّ اللّٰهُ وَ الرّٰاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ» ، «رَبَّنٰا لاٰ تُزِغْ قُلُوبَنٰا» 3 محور هدایت و گمراهی،قلب و افکار انسانی است. «لاٰ تُزِغْ قُلُوبَنٰا» 4 در خط قرار گرفتن خیلی مهم نیست،از خط خارج نشدن بسیار اهمیّت دارد.

«بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنٰا...»

5 هدیه و هبه‌ی دائمی و بی‌منّت،مخصوص اوست. «إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهّٰابُ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 9]

اشاره

رَبَّنٰا إِنَّکَ جٰامِعُ اَلنّٰاسِ لِیَوْمٍ لاٰ رَیْبَ فِیهِ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُخْلِفُ اَلْمِیعٰادَ (9)

(راسخان علم در ادامه دعا گویند:)پروردگارا! همانا تو مردم را برای روزی که در آن شکی نیست گرد آوری.همانا خداوند وعده‌ی خود را تخلّف نمی‌کند.

نکته‌ها:

کسی که به قیامت ایمان دارد؛ «لِیَوْمٍ لاٰ رَیْبَ فِیهِ» نگران بد عاقبت شدن خود می‌شود و از خداوند استمداد می‌کند.

منشأ خُلف وعده،غفلت،عجز،ترس،جهل و یا پشیمانی است که هیچ کدام از

اینها در ذات مقدّس الهی راه ندارد. «لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ»

پیام‌ها:

1 راسخان در علم،به آینده و قیامت چشم دوخته‌اند. «إِنَّکَ جٰامِعُ النّٰاسِ لِیَوْمٍ...» 2 توجّه به حالات روحی در دنیا؛ «لاٰ تُزِغْ قُلُوبَنٰا» و پاسخگویی به اعمال در آخرت،نشانه‌ی دانشمندان واقعی است. «لِیَوْمٍ لاٰ رَیْبَ فِیهِ» 3 روز قیامت،هم روز جمع است که مردم یک جا برای حسابرسی جمع می‌شوند؛ «جٰامِعُ النّٰاسِ» و هم روز فصل است که بعد از محاکمه،هر یک جداگانه به جایگاه خود می‌روند. «إِنَّ یَوْمَ الْفَصْلِ کٰانَ مِیقٰاتاً» ⁽¹⁾4 راسخان در علم به قیامت یقین دارند، «لاٰ رَیْبَ فِیهِ» چون به وفای خداوند یقین دارند. «لاٰ یُخْلِفُ الْمِیعٰادَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 10]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اَللّٰهِ شَیْئاً وَ أُولٰئِکَ هُمْ وَقُودُ اَلنّٰارِ (10)

همانا کسانی که کفر ورزیدند،نه اموالشان و نه فرزندانشان در برابر(عذاب) خدا(در قیامت)هیچ به کارشان نمی‌آید و آنان خود هیزم و سوخت آتشند.

نکته‌ها:

« وَقُودُ »به معنای مادّه‌ی سوختنی است.وسیله‌ی آتش‌زایی دوزخ دو چیز است:

سنگ‌ها و انسان‌ها؛ «وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ» ⁽²⁾خصلت‌ها و افکار و اعمال،هویّت انسان را دگرگون می‌کند و انسان به سوخت آتش تبدیل و خود عامل سوختن خود می‌شود.

غیر او هیچ کس،نه در دنیا و نه در آخرت،نیازهای واقعی انسان را تأمین نمی‌کند و انسان در هر حال به او نیازمند است.

پیام‌ها:

1 به مال و فرزند مغرور نشوید.دلبستگی به غیر خدا هر چه باشد،محکوم است. «لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ» 2 کفر،انسان را از مدار انسانیّت خارج و در حدّ اشیای مادّی و طبیعی پایین می‌آورد. «أُولٰئِکَ هُمْ وَقُودُ النّٰارِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 11]

اشاره

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا فَأَخَذَهُمُ اَللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ اَللّٰهُ شَدِیدُ اَلْعِقٰابِ (11)

(شیوه کفّار)مانند روش فرعونیان و کسانی است که پیش از آنها بودند، آیات ما را تکذیب کردند،پس خداوند آنها را به(کیفر)گناهانشان بگرفت.و خدا سخت کیفر است.

پیام‌ها:

1 بعد از بیان کلّیات،بیان نمونه‌ها لازم است. «کَفَرُوا» ، «کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ» 2 تکیه بر قدرت مادّی،مال و اولاد،شیوه‌ی فرعون است. «کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ» 3 تاریخ و تجربه‌ی گذشتگان،بهترین درس است. «کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ...» فرعون و آل فرعون که قهرمان قدرت و زور بودند،در برابر قهر خداوند نتوانستند لحظه‌ای مقاومت کنند،شما به این مال و قدرت اندک خود ننازید.

4 گاهی نقش اطرافیان طاغوت از خود طاغوت کمتر نیست. «کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ» 5 گناه بد است،ولی بدتر از آن عادت به گناه و روحیّه‌ی گناه است. «کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ...» 6 خصلت‌ها،شیوه‌ها و اعمال و گناهان مشابه،جزا و پاداش مشابه دارد. «کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ» 7 عامل هلاکت امّت‌ها،گناهان آنان بوده است. «فَأَخَذَهُمُ اللّٰهُ بِذُنُوبِهِمْ» 8 آنجا که گناه جزو روحیّه و عادت شد،عقوبت پروردگار سخت است.

«کَدَأْبِ»

، «شَدِیدُ الْعِقٰابِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 12]

اشاره

قُلْ لِلَّذِینَ کَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَ تُحْشَرُونَ إِلیٰ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ اَلْمِهٰادُ (12)

به کسانی که کافر شدند بگو:به زودی شکست می‌خورید و به سوی جهنّم رانده می‌شوید و چه بد جایگاهی است.

نکته‌ها:

چنان که در تفاسیر مجمع البیان و کبیر و مراغی آمده است:وقتی مسلمانان در سال دوّم هجری در جنگ بدر پیروز شدند،گروهی از یهود گفتند:این پیروزی نشانه‌ی صدق محمّد صلی اللّٰه علیه و آله است،چون در تورات آمده است:او بر دشمنانش پیروز می‌شود.گروهی دیگر از یهود گفتند:عجله نکنید،شاید در جنگ‌های دیگر شکست بخورد.وقتی در سال سوّم،جنگ احد پیش آمد و مسلمانان شکست خوردند،این گروه از یهودیان خوشحال شدند.

آیه نازل شد که زود قضاوت نکنید،در آینده‌ی نزدیک شما شکست می‌خورید.

طولی نکشید که مسلمانان،یهود بنی قریظه و بنی نضیر مدینه را درهم شکستند و در فتح مکّه نیز مشرکان را از بین بردند.

پیام‌ها:

1 دلداری مؤمنان و تهدید کفّار،نشانه رهبری صحیح و ایمان به هدف است.

«قُلْ لِلَّذِینَ کَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ»

2 یکی از معجزات قرآن،پیشگویی‌های صادق آن است. «سَتُغْلَبُونَ» 3 حق،پیروز و کفر،محکوم به شکست است. «سَتُغْلَبُونَ» 4 با شایعات و تبلیغات دشمن،برخورد کنید. «سَتُغْلَبُونَ» 5 از شکست‌هایی نگران باشید که به جهنّم منتهی می‌شود،و الاّ در هر جنگی احتمال شکست وجود دارد. «سَتُغْلَبُونَ وَ تُحْشَرُونَ إِلیٰ جَهَنَّمَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 13]

اشاره

قَدْ کٰانَ لَکُمْ آیَةٌ فِی فِئَتَیْنِ اِلْتَقَتٰا فِئَةٌ تُقٰاتِلُ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ أُخْریٰ کٰافِرَةٌ یَرَوْنَهُمْ مِثْلَیْهِمْ رَأْیَ اَلْعَیْنِ وَ اَللّٰهُ یُؤَیِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ یَشٰاءُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَعِبْرَةً لِأُولِی اَلْأَبْصٰارِ (13)

به یقین در دو گروهی که(در جنگ بدر)با هم روبرو شدند،برای شما نشانه (و درس عبرتی)بود.گروهی در راه خدا نبرد می‌کردند و گروه دیگر که کافر بودند(در راه شیطان و هوس خود.)کفّار به چشم خود مسلمانان را دو برابر می‌دیدند(و این عاملی برای ترس آنان می‌شد)و خداوند هر کس را بخواهد به یاری خود تأیید می‌کند.همانا در این امر برای اهل بینش،پند و عبرت است.

نکته‌ها:

این آیه مربوط به جنگ بدر است که دو گروهِ مسلمانان و کفّار در برابر یکدیگر قرار گرفتند.در این نبرد تعداد مسلمانان سیصد و سیزده نفر بود که هفتاد و هفت نفر آنها از مهاجرین و دویست و سی و شش نفر از انصار بودند.پرچمدار مهاجرین حضرت علی علیه السلام و پرچمدار انصار سعد بن عباده بود.مسلمانان هفتاد شتر،دو اسب،شش زره و هشت شمشیر داشتند،ولی لشکر کفر بیش از هزار رزمنده و صد اسب‌سوار داشت.مسلمانان در آن جنگ با دادن بیست و دو شهید 14 نفر از مهاجرین و 8 نفر از انصار بر دشمن کافر با 70 کشته و 70 اسیر پیروز شدند.

جنگ بدر با پیش بینی قبلی انجام نشد.هدف،مصادره اموال کفّار به تلافی مصادره‌ی اموال مسلمین مهاجر از مکّه بود که به جنگ و برخورد نظامی انجامید.

«فِی فِئَتَیْنِ الْتَقَتٰا»

سؤال:در این آیه می‌خوانیم که کفّار،مسلمانان را دو برابر دیدند؛ «یَرَوْنَهُمْ مِثْلَیْهِمْ» در حالی که در آیه 44 سوره انفال می‌خوانیم:مسلمانان در چشم کفّار کم جلوه کردند؛ «یُقَلِّلُکُمْ فِی أَعْیُنِهِمْ» چگونه چنین چیزی ممکن است؟ پاسخ:در آغاز جنگ،مسلمین را کم دیدند تا جرأت هجوم پیدا کنند و از کفّار مکّه

کمک نخواهند،ولی در هنگام جنگ،آنان را زیادی دیدند و خود را باختند.

بنا بر این کم دیدن و زیاد دیدن در دو مرحله و دو زمان بود،لذا تناقضی نیست. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 هدف جنگ باید خدا و دین خدا باشد. «فِی سَبِیلِ اللّٰهِ» 2 رزمندگان مسلمان دارای یک هدف هستند. «فِئَةٌ تُقٰاتِلُ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ» (ولی رزمندگان کافر هر کدام برای هدفی به جنگ آمده‌اند.) 3 آنجا که خدا بخواهد دیدها،برداشت‌ها و افکار عوض می‌شود.با همین چشم همین جمعیّت را دو برابر می‌بیند. «یَرَوْنَهُمْ مِثْلَیْهِمْ رَأْیَ الْعَیْنِ» 4 یکی از امدادهای غیبی،ایجاد رُعب در دل دشمنان است. «یَرَوْنَهُمْ مِثْلَیْهِمْ» ، «وَ اللّٰهُ یُؤَیِّدُ» 5 جنگ بدر نشان داد که اراده خداوند بر اراده خلق غالب،و تنها امکانات مادّی،عامل پیروزی نیست. «یُؤَیِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ یَشٰاءُ» 6 گرچه خداوند هر کس را بخواهد یاری می‌کند؛ «مَنْ یَشٰاءُ» ولی شرط یاری آن است که مردم در مقام نصرت دین او بپاخیزند. ⁽²⁾«فِی سَبِیلِ اللّٰهِ» 7 هدف از بیان تاریخ باید عبرت و پندگیری باشد. «لَعِبْرَةً» 8 گرچه حوادث برای همه مایه‌ی پند و عبرت است؛ «کٰانَ لَکُمْ آیَةٌ» ولی درس گرفتن از نشانه‌ها،بصیرت و بینش می‌خواهد. «لَعِبْرَةً لِأُولِی الْأَبْصٰارِ» 9 کسانی که از جنگ بدر درس نگیرند،صاحب بصیرت نیستند. «لَعِبْرَةً لِأُولِی الْأَبْصٰارِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 14]

اشاره

زُیِّنَ لِلنّٰاسِ حُبُّ اَلشَّهَوٰاتِ مِنَ اَلنِّسٰاءِ وَ اَلْبَنِینَ وَ اَلْقَنٰاطِیرِ اَلْمُقَنْطَرَةِ مِنَ اَلذَّهَبِ وَ اَلْفِضَّةِ وَ اَلْخَیْلِ اَلْمُسَوَّمَةِ وَ اَلْأَنْعٰامِ وَ اَلْحَرْثِ ذٰلِکَ مَتٰاعُ اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ اَللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ اَلْمَآبِ (14)

عشق و علاقه به زنان و فرزندان پسر و اموال زیاد از طلا و نقره و اسبان ممتاز و چهارپایان و کشتزارها که همه از شهوات و خواسته‌های نفسانی است،در نظر مردم جلوه یافته است،(در حالی که)اینها بهره‌ای گذرا از زندگانی دنیاست و سرانجام نیکو تنها نزد خداوند است.

نکته‌ها:

« اَلْقَنٰاطِیرِ »جمع«قنطار»به معنای مال زیاد است و آمدن کلمه‌ی« اَلْمُقَنْطَرَةِ »به دنبال آن،برای تأکید بیشتر است.نظیر اینکه بگوییم:آلاف و الوف،هزاران هزار.

« اَلْخَیْلِ »به معنای اسب و اسب سوار،هر دو آمده است و« اَلْمُسَوَّمَةِ »یعنی نشاندار.

اسب‌هایی که به خاطر زیبایی اندام و یا تعلیمی که می‌دیدند،دارای برجستگی‌های خاصّی می‌شدند،به آنها« اَلْخَیْلِ الْمُسَوَّمَةِ »می‌گفتند.

جلوه کردن دنیا در نظر انسان،گاهی از طریق خیالات شخصی و گاهی از سوی شیطان و گاهی از جانب اطرافیان متملّق صورت می‌گیرد.از طریق اوهام شخصی:

«یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً» ⁽¹⁾و «فَرَآهُ حَسَناً» ⁽²⁾و از سوی شیطان: «زَیَّنَ لَهُمُ اَلشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ» ⁽³⁾و از طرف اطرافیان متملّق «زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ» ⁽⁴⁾مصادیق جلوه‌های دنیا که در آیه ذکر شده،با توجّه به زمان نزول آیه است و می‌تواند در هر زمانی مصادیق جدیدی داشته باشد.طلا و نقره،کنایه از ثروت اندوزی،و اسب کنایه از مرکب و وسیله‌ی نقلیّه است.

سؤال:با اینکه خداوند زینت بودن مال و فرزند را پذیرفته است؛

«الْمٰالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» ⁽¹⁾پس چرا این آیه در مقام انتقاد است؟ پاسخ:زینت بودن چیزی،غیر از دلبستگی به آن است.در این آیه انتقاد از دلبستگی شدید است که از آن به «حُبُّ الشَّهَوٰاتِ» تعبیر می‌کند.

کلمه‌ی« اَلْبَنِینَ »شامل دختران نیز می‌شود،نظیر اینکه می‌گوییم:عابرین محترم از پیاده‌رو حرکت کنند که شامل زنان عابر نیز می‌شود.

امام صادق علیه السلام با استناد به «حُبُّ الشَّهَوٰاتِ مِنَ النِّسٰاءِ...» فرمودند:مردم در دنیا و آخرت از چیزی بیشتر از زنان لذّت نمی‌برند...اهل بهشت نیز بیش از هر چیز به نکاح تمایل دارند تا خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها. ⁽²⁾

این روایت دلیل تقدّم« اَلنِّسٰاءِ »را بر دیگر موارد بیان می‌کند.

پیام‌ها:

1 علاقه‌ی طبیعی به مادّیات،در نهاد هر انسانی وجود دارد،آنچه خطرناک است فریب خوردن از زینت‌ها و جلوه‌های آن،و عدم کنترل دلبستگی‌هاست.

«زُیِّنَ لِلنّٰاسِ...»

2 جلوه‌ی دنیا برای مردمِ عادّی است،نه افراد فرزانه. ⁽³⁾«زُیِّنَ لِلنّٰاسِ» 3 علاقه‌ی بیش از حدّ به زن و فرزند،بیش از هر چیز مایه‌ی دلبستگی انسان به دنیا می‌گردد. «حُبُّ الشَّهَوٰاتِ مِنَ النِّسٰاءِ وَ الْبَنِینَ» 4 مراقب باشیم که زینت‌ها و جلوه‌های دنیا،مقدّمه‌ی غفلت از آخرت است.

«زُیِّنَ لِلنّٰاسِ»

، «وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ» 5 یکی از عوامل بد عاقبت شدن،شیفتگی و دلبستگی به دنیاست.زیرا عاقبت نیکو تنها نزد خداست. «زُیِّنَ لِلنّٰاسِ» ، «اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ»

6 یکی از شیوه‌های تربیتی،تحقیر مادّیات و بیان عظمت معنویات است. «ذٰلِکَ مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ» 7 بهترین راه برای کنترل علائق مخرّب،مقایسه آن با الطاف جاودانه‌ی الهی است. «وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 15]

اشاره

قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذٰلِکُمْ لِلَّذِینَ اِتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ (15)

بگو:آیا شما را به بهتر از اینها(که محبوب شماست)خبر دهم؟ برای کسانی که تقوا داشته باشند،نزد پروردگارشان باغهایی(بهشتی)است که از زیر(درختان)آن نهرها جاری است.برای همیشه در آنجا (بهره‌مند)هستند و همسرانی پاک(خواهند داشت)و رضا و خشنودی خداوند(شامل حالشان می‌شود)و خداوند به حال بندگان بیناست.

نکته‌ها:

در آخرین جمله از آیه قبل خواندیم که عاقبتِ نیک نزد خداوند است؛ «وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ» این آیه سیمایی از بهشت نیکوکاران را ترسیم می‌کند.

پیام‌ها:

1 در دعوت مردم به حق،آنان را به مقایسه‌ی دنیا و آخرت دعوت کنیم. «قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ...» 2 دوام و ثباتِ بهشت،و رضایت خداوند کجا و لذائذ موقّت و ناپایدار دنیا کجا؟ «ذٰلِکَ مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» ، «قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ» 3 افراد با تقوا،شیفته‌ی زرق و برق دنیا نمی‌شوند.«متقین»در این آیه،در مقابل «لِلنّٰاسِ» در آیه‌ی قبل بکار رفته است.

4 ملاک رسیدن به نعمت‌های آخرت،تقوی است. «لِلَّذِینَ اتَّقَوْا»

5 تشویق باید هماهنگ با خواسته‌های طبیعی و فطری باشد. «الْأَنْهٰارُ» ، «أَزْوٰاجٌ» ، «خٰالِدِینَ» 6 پاکدامنی و پاکیزگی،برترین ارزش است. «أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ» 7 لذّت‌های متّقین تنها محدود به لذایذ مادّی نیست،رضایت الهی بالاترین لذّت معنوی است. «رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ» 8 ادّعای تقوی را کم کنیم،خداوند بصیر و داناست. «وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 16]

اشاره

اَلَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنٰا إِنَّنٰا آمَنّٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ قِنٰا عَذٰابَ اَلنّٰارِ (16)

(پرهیزگاران)کسانی‌اند که می‌گویند:پروردگارا! براستی که ما ایمان آورده‌ایم،پس گناهان ما را ببخش و ما را از عذاب آتش حفظ فرما.

پیام‌ها:

1 متّقین،همواره در انابه و دعا هستند. «یَقُولُونَ» 2 ایمان،زمینه‌ی عفو الهی است. «آمَنّٰا فَاغْفِرْ لَنٰا» 3 عفو،از شئون ربوبیّت و لازمه‌ی تربیت است. «رَبَّنٰا» «فَاغْفِرْ لَنٰا» 4 ترس از قهر و عذاب خداوند،از نشانه‌های تقواست. «قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ» 5 به کارهای خوبتان اعتماد نکنید.با آنکه اهل تقوا هستید،باز هم از قهر الهی باید ترسید. «قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 17]

اشاره

اَلصّٰابِرِینَ وَ اَلصّٰادِقِینَ وَ اَلْقٰانِتِینَ وَ اَلْمُنْفِقِینَ وَ اَلْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحٰارِ (17)

(پرهیزگاران،همان)صابران و راستگویان و فرمان برداران فروتن و انفاق کنندگان و استغفار کنندگان در سحرها هستند.

نکته‌ها:

افراد با تقوی دارای ویژگی‌های ذیل هستند:

1 صبر در برابر مشکلات،صبر بر ترک گناهان و صبر بر انجام واجبات.

2 صداقت در گفتار و رفتار.

3 خضوع و فروتنی در انجام دستورات،بدون غرور و خود برتربینی.

4 انفاق از هر چه خداوند به آنان روزی کرده است.

5 مناجات‌های سحری و آمرزش‌خواهی از خداوند.آری! سحر مناسب‌ترین زمان برای دعاست. ⁽¹⁾

در برخی روایات آمده است:اگر کسی یک سال به طور مداوم،در قنوت نماز شب هفتاد مرتبه استغفار کند،مشمول این آیه می‌شود. ⁽²⁾

ابی بصیر از امام صادق علیه السلام درباره‌ی« اَلْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحٰارِ »پرسید،حضرت فرمودند:رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله در نماز وتر هفتاد مرتبه استغفار می‌کرد. ⁽³⁾

مفضل بن عمر می‌گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم:نماز شب من فوت می‌شود و من بعد از نماز صبح آن را قضا می‌کنم؟ حضرت فرمودند:اشکالی ندارد،ولی آن را برای خانواده‌ات آشکار نکن،چون آن را سنّت می‌پندارند و در این صورت عمل به گفتار خداوند:« اَلْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحٰارِ »را ابطال می‌کند. ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1 هم رسیدگی به خلق،هم عبادت خالق. «وَ الْمُنْفِقِینَ وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحٰارِ» 2 تقوا به معنای انزوا،بی‌خبری و گوشه‌گیری نیست،متّقی باید جامع کمالات باشد. «الصّٰابِرِینَ وَ الصّٰادِقِینَ وَ...»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 18]

اشاره

شَهِدَ اَللّٰهُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ اَلْمَلاٰئِکَةُ وَ أُولُوا اَلْعِلْمِ قٰائِماً بِالْقِسْطِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (18)

خدایی که همواره به عدل و قسط قیام دارد،گواهی داده که معبودی جز او نیست و فرشتگان و صاحبان دانش(نیز به یگانگی او گواهی داده‌اند)جز او که مقتدر حکیم است،معبودی نیست.

نکته‌ها:

خداوند با ایجاد نظام واحد در هستی،بر یگانگی ذات خود گواهی می‌دهد، یعنی هماهنگی و نظم موجود در آفرینش،همه گواه بر حاکمیّت قدرتی یگانه بر هستی است،چنان که در دعای صباح می‌خوانیم:«یا من دل علی ذاته بذاته» آفتاب آمد دلیل آفتاب گر دلیلت باید از وی رُخ متاب امام باقر علیه السلام فرمودند:مراد از« أُولُوا الْعِلْمِ »در آیه،انبیا و اوصیا هستند. ⁽¹⁾

هر کجا تعدّد هست،محدودیّت نیز هست.خانۀ بی‌حدّ نمی‌تواند بیش از یکی باشد.اگر گفتیم:فلان چراغ،نور بی‌نهایت دارد،جایی برای چراغ دوّم باقی نمی‌ماند.خدا بی‌نهایت است،زیرا اگر نهایت داشته باشد به نیستی برمی‌خورد و هیچ بی‌نهایتی قابل تعدّد نیست،لذا خداوند قابل تعدّد نیست واو یکتاست.

پیام‌ها:

1 شهادت عملی،بهترین نوع شهادت است.هماهنگی در میان آفریده‌ها، بهترین نمونه‌ی گواهی بر یکتایی خداست. «شَهِدَ اللّٰهُ أَنَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ» 2 راه ایمان به خدا،علم است و علم واقعی،انسان را با سرچشمه هستی آشنا می‌کند. «وَ أُولُوا الْعِلْمِ» 3 دانشمندان،در کنار فرشتگان قرار می‌گیرند. «وَ الْمَلاٰئِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ» 4 عدل الهی،در کنار توحید مطرح است.بر خلاف دیگر قدرتمندان که هر کجا احساس یکتایی و نداشتن رقیب و شریک کنند،زور می‌گویند،او یکتایی است که به پا دارنده‌ی عدل است. «لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ» ، «قٰائِماً بِالْقِسْطِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 19]

اشاره

إِنَّ اَلدِّینَ عِنْدَ اَللّٰهِ اَلْإِسْلاٰمُ وَ مَا اِخْتَلَفَ اَلَّذِینَ أُوتُوا اَلْکِتٰابَ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ اَلْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ فَإِنَّ اَللّٰهَ سَرِیعُ اَلْحِسٰابِ (19)

همانا دین(مورد پذیرش)نزد خداوند،اسلام(و تسلیم بودن در برابر فرمان خداوند)است و اهل کتاب اختلافی نکردند،مگر بعد از آنکه علم(به حقّانیت اسلام)برایشان حاصل شد،(این اختلاف)از روی حسادت و دشمنی میان آنان بود و هر کس به آیات خداوند کفر ورزد،پس(بداند که)همانا خداوند زود حساب است.

پیام‌ها:

1 ایمان به یگانگی،عدالت،عزّت و حکمت خداوند(که در آیه قبل بود،) زمینه‌ی تسلیم شدن انسان است. «إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللّٰهِ الْإِسْلاٰمُ» 2 لازمه‌ی تسلیم بودن در برابر خداوند،پذیرش اسلام به عنوان آخرین دین الهی است. «إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللّٰهِ الْإِسْلاٰمُ» 3 تجاوز از مرزهای حق،سبب بروز اختلاف است. «وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِینَ» ، «بَغْیاً» 4 سرچشمه‌ی بسیاری از اختلافات مذهبی،حسادت‌ها و ظلم‌هاست؛نه جهل و بی‌خبری. «مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْعِلْمُ» 5 حسد،زمینه‌ی کفر است. «بَغْیاً» ، «وَ مَنْ یَکْفُرْ» 6 کتاب و علم،به تنهایی سبب نجات نمی‌گردند. «أُوتُوا الْکِتٰابَ» ، «جٰاءَهُمُ الْعِلْمُ» ، «مَنْ یَکْفُرْ» 7 کسانی که آگاهانه ایجاد اختلاف می‌کنند،بزودی سیلی می‌خورند. «سَرِیعُ الْحِسٰابِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 20]

اشاره

فَإِنْ حَاجُّوکَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِیَ لِلّٰهِ وَ مَنِ اِتَّبَعَنِ وَ قُلْ لِلَّذِینَ أُوتُوا اَلْکِتٰابَ وَ اَلْأُمِّیِّینَ أَ أَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اِهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ اَلْبَلاٰغُ وَ اَللّٰهُ بَصِیرٌ بِالْعِبٰادِ (20)

(از این رو)پس اگر با تو به گفتگو و ستیز و محاجّه برخاستند،(با آنها مجادله مکن و)بگو:من و پیروانم روی به خدا تسلیم کرده‌ایم.و به اهل کتاب(یهود و نصاری)و امیّین(مشرکان بی‌سواد مکّه)بگو:آیا شما هم(در برابر خدا) تسلیم شده‌اید،پس اگر تسلیم شدند و اسلام آوردند همانا هدایت یافته‌اند،و اگر سرپیچی کردند(نگران مباش،زیرا)وظیفه‌ی تو فقط رساندن دعوت الهی است،(نه اجبار و اکراه)و خداوند به حال بندگان بیناست.

نکته‌ها:

اینکه می‌گویند:سخن کز دل برآید،لا جرم بر دل نشیند،قانون کلّی نیست.زیرا سخن پیامبر از دل بود،ولی بر دل کفّار نمی‌نشست.با آنکه حضرت از عمق دل می‌فرمود: «أَسْلَمْتُ وَجْهِیَ» من با تمام وجود تسلیم خدا هستم،امّا گروهی اعراض می‌کردند؛ «وَ إِنْ تَوَلَّوْا» محور اصلی دین،اسلام به معنای تسلیم حقّ بودن است که در آیه‌ی قبل و این آیه چهار بار مطرح شده است.« اَلْإِسْلاٰمُ» ، «أَسْلَمْتُ» ، «أَسْلَمْتُمْ» ، «أَسْلَمُوا»

پیام‌ها:

1 جدال و محاجّه،از خصلت‌های مخالفان انبیاست. «فَإِنْ حَاجُّوکَ» 2 ابلاغِ رسالت و استدلال آری،ولی ستیز با افراد لجوج ممنوع. «فَإِنْ حَاجُّوکَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ» 3 به مجادلات بی‌نتیجه و بیهوده،پایان دهید. «فَإِنْ حَاجُّوکَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ» 4 در گفتگوها،موضع خود و یاران خود را صریح اعلام کنیم. «فَإِنْ حَاجُّوکَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ» ، «وَ مَنِ اتَّبَعَنِ» 5 پیروان واقعی پیامبر،کسانی هستند که تسلیم خدا باشند. «أَسْلَمْتُ وَجْهِیَ لِلّٰهِ وَ مَنِ اتَّبَعَنِ» 6 آنچه انسان را در برابر گفتگوهای مغرضانه حفظ می‌کند،اتصال به خداوند

است. «أَسْلَمْتُ وَجْهِیَ لِلّٰهِ» 7 انبیا با تمام وجود و با عشق و نشاط به خدا دل بسته‌اند. «وَجْهِیَ لِلّٰهِ» 8 توجّه رهبر،باید هم به افراد با فرهنگ باشد و هم به عوام مردم. «أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ الْأُمِّیِّینَ» 9 کتاب‌های آسمانی،یک سند فرهنگی ارزشمند برای جوامع بشری است.در آیه مردم به دو دسته تقسیم شده‌اند؛فرهنگیان و عوام. «أُوتُوا الْکِتٰابَ وَ الْأُمِّیِّینَ» 10 هدایت واقعی،در سایه‌ی تسلیم بودن در برابر خداوند است. «فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا» 11 انسان در انتخاب راه آزاد است،نه مجبور. «فَإِنْ أَسْلَمُوا» ، «وَ إِنْ تَوَلَّوْا...» 12 علم و کتاب به تنهایی کافی نیست،چه بسا علم باشد،ولی تسلیم نباشد.

«أُوتُوا الْکِتٰابَ»

، «وَ إِنْ تَوَلَّوْا» 13 ما مأمور انجام وظیفه‌ایم،نه ضامن نتیجه. «فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ الْبَلاٰغُ» 14 خداوند از طریق پیامبران،با مردم اتمام حجّت می‌کند. «فَإِنَّمٰا عَلَیْکَ الْبَلاٰغُ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 21]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ یَقْتُلُونَ اَلنَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ یَقْتُلُونَ اَلَّذِینَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ اَلنّٰاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ (21)

براستی کسانی که به آیات خداوند کفر می‌ورزند و پیامبران را به ناحق می‌کشند و کسانی از مردم را که فرمان به عدالت می‌دهند می‌کشند،پس آنان را به عذابی دردناک بشارت ده.

نکته‌ها:

در تفسیر کبیر و مجمع البیان و قرطبی می‌خوانیم:بنی اسرائیل در اول روز آنهم در یک ساعت،چهل و سه نفر از پیامبران الهی و یکصد و دوازده نفر از آمران به معروف را به درجه‌ی شهادت رساندند.

البتّه ناگفته پیداست که در زمان پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله گروهی که انبیا را شهید کنند نبودند،ولی چون زنده‌ها به کار نیاکان خود راضی بودند،خداوند در این آیه، کسانی را که به خاطر رضایت قلبی،شریک جرم نیاکان هستند،با خطاب« فَبَشِّرْهُمْ » مورد انتقاد و تهدید قرار داده است.

سؤال:از شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر آن است که خطری در کار نباشد،ولی در این آیه از کسانی که برای نهی از منکر تا پای جان ایستاده‌اند، ستایش شده است،علّت چیست؟ پاسخ:اوّلاً:شرایط افراد و نوع معروف و منکر تفاوت می‌کند؛گاهی منکر،حکومت یزید است که امام حسین علیه السلام برای نهی از آن به کربلا می‌رود و شهید می‌شود، می‌فرماید:هدف من از این حرکت و قیام،امر به معروف و نهی از منکر است،امّا گاهی منکر در این حدّ نیست،بلکه گناهی است که باید میان خطر و مفسده‌ی گناه و از دست‌دادن مال و جان و آبرو مقایسه و با توجّه به اهمیّت و اولویّت عمل کرد.

ثانیاً:شاید مراد از کسانی که در این آیه مورد ستایش قرار گرفته‌اند آنهایی باشند که خود پیش‌بینی شهادت نمی‌کردند،ولی ستمکاران آنان را به شهادت رساندند.

پیام‌ها:

1 از اعتقادات انحرافی و کفرآمیز،اعمال خطرناکی همانند قتل و کشتار انبیا سر می‌زند. «یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ...» 2 در شرایطی،اظهار حقّ لازم است؛اگرچه به قیمت شهادت انبیا و اولیا باشد.

3 دشمنان برای حق‌پوشی،دست به کشتن پیامبران می‌زنند. «یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ» 4 گاهی طاغوت‌ها برای کشتن فرزانگان با تبلیغات و شایعات و توجیهات،کار خود را حقّ جلوه می‌دهند. «بِغَیْرِ حَقٍّ» 5 نام کسانی که به عدالت دعوت می‌کنند و آمرین به معروف و ناهیان از منکر، در ردیف انبیا برده شده است.لذا کیفر قاتلان آنان نیز همچون قاتلان پیامبران است. «فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 22]

اشاره

أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ (22)

آنان کسانی هستند که اعمالشان در دنیا و آخرت تباه شده و هیچ یاورانی برای آنها نیست.

پیام‌ها:

1 گاهی یک انحراف،تمام اعمال شخص را تباه می‌کند. «حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ» 2 برای گناهانی همچون پیامبرکُشی،شفاعتی در کار نیست. «مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 23]

اشاره

أَ لَمْ تَرَ إِلَی اَلَّذِینَ أُوتُوا نَصِیباً مِنَ اَلْکِتٰابِ یُدْعَوْنَ إِلیٰ کِتٰابِ اَللّٰهِ لِیَحْکُمَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ وَ هُمْ مُعْرِضُونَ (23)

آیا ندیدی کسانی را که از کتاب آسمانی(تورات و انجیل)بهره‌ای داده شدند، چون به کتاب الهی دعوت می‌شوند تا میانشان حکم کند،(و به اختلافات پایان دهد)گروهی از آنان(باعلم و آگاهی)از روی اعراض روی بر می‌گردانند؟

نکته‌ها:

در تفاسیر آمده است که زن و مردی از یهود،با داشتن همسر مرتکب زنا شدند.

آنان می‌بایست طبق قانون تورات سنگسار می‌شدند،ولی چون از اشراف بودند سعی بر این داشتند از اجرای دستور تورات بگریزند.آنها نزد پیامبر اسلام آمدند تا ایشان حکم کنند،آن حضرت نیز فرمان سنگسار داده و فرمودند:حکم اسلام نیز همانند حکم تورات است.آنها منکر حکم تورات شدند.

ابن صوریا که از علمای یهود بود،از فدک به مدینه فراخوانده شد تا تورات را بخواند.ابن صوریا چون از ماجرا با خبر بود،هنگام خواندن آیات تورات،دستش را روی جملاتی می‌گذاشت تا آیه‌ی سنگسار دیده نشود.عبد اللّه بن سلام که در آن روز از علمای یهود بود و در آن جلسه حضور داشت،ماجرا را فهمید و موضوع

را بر ملا کرد. ⁽¹⁾

این آیه هشداری به مسلمانان است که مبادا شما هم مثل یهود به هنگام اجرای قانون قرآن،از دستور الهی رویگردان باشید و میان مردم تبعیض قائل شوید.

پیام‌ها:

1 کتاب قانون و داوری و حکم،کتاب آسمانی است. «یُدْعَوْنَ إِلیٰ کِتٰابِ اللّٰهِ لِیَحْکُمَ» 2 اسلام،دین انصاف و احترام به دیگران است.از علمای دیگر ادیان دعوت می‌کند تا کتاب خودشان را داور قرار دهند. «یُدْعَوْنَ إِلیٰ کِتٰابِ اللّٰهِ لِیَحْکُمَ» 3 همه‌ی علمای اهل کتاب بد نبودند. «یَتَوَلّٰی فَرِیقٌ مِنْهُمْ» 4 خطرناک‌تر از روی‌گردانی،قصد اعراض و لجاجت است. «یَتَوَلّٰی» ، «مُعْرِضُونَ» 5 قانون باید در مورد همه‌ی افراد،بالسّویه اجرا شود.(با توجّه به شأن نزول)

[سوره آل‌عمران (3): آیه 24]

اشاره

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لَنْ تَمَسَّنَا اَلنّٰارُ إِلاّٰ أَیّٰاماً مَعْدُودٰاتٍ وَ غَرَّهُمْ فِی دِینِهِمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ (24)

این(روی گردانی از حکم خدا)برای آن بود که اهل کتاب گفتند:هرگز آتش دوزخ جز چند روزی به ما نمی‌رسد.و این افتراها(و خیالبافی‌ها)آنان را در دینشان فریفته ساخت.

نکته‌ها:

در قرآن،بارها شعارهای پوچ و خیال‌های باطل یهود نقل شده است.آنها می‌گفتند:ما نژاد برتر و محبوب خداییم و در قیامت جز آن چهل روزی که اجداد ما گوساله‌پرست بودند،عذابی به ما نخواهد رسید.و همین خیالها سبب غرور و انحراف آنها شد.اسرائیلِ امروز نیز برتری نژادی خود را باور داشته و برای رسیدن به آن،از هیچ ظلمی خودداری نمی‌کند.

پیام‌ها:

1 سرچشمه اعراض،عقائد خرافی و بی‌اساس است. «هُمْ مُعْرِضُونَ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ...» 2 خودبرتربینی،چه بر اساس دین و چه بر اساس نژاد،ممنوع و محکوم است.

«لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ»

3 احساس امنیّت و مصونیّت در برابر کیفر،مایه‌ی گمراهی است. «لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ» 4 یهود،قیامت و دوزخ را قبول و به گناهکاری خود اقرار داشتند. «لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ إِلاّٰ أَیّٰاماً مَعْدُودَةً» 5 همه‌ی مردم در دادگاه الهی یکسان هستند. «لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ» ، «غَرَّهُمْ فِی دِینِهِمْ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 25]

اشاره

فَکَیْفَ إِذٰا جَمَعْنٰاهُمْ لِیَوْمٍ لاٰ رَیْبَ فِیهِ وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ (25)

پس(کسانی که گمان می‌کنند از قهر خداوند دورند،)چگونه خواهد بود حالشان،آن گاه که آنان را در روزی که شکّی در آن نیست،گرد آوریم و به هر کس در برابر آنچه تحصیل کرده،پاداش یا کیفر داده شود و به آنان ستم نخواهد شد.

پیام‌ها:

1 یاد قیامت باشید و خرافات را کنار بگذارید. «لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ» ، «فَکَیْفَ إِذٰا جَمَعْنٰاهُمْ» 2 کیفر و پاداش بر اساس عمل است،نه آرزو و گمان. «لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ» ، «وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ» 3 هیچ عملی محو و نابود نمی‌شود،بلکه به صاحبش برگردانده می‌شود.

«وُفِّیَتْ»

، «مٰا کَسَبَتْ» 4 دادگاه الهی بر اساس عدالت تشکیل می‌شود و هرکس به جزای خود می‌رسد.

«وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ»

، «هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 26]

اشاره

قُلِ اَللّٰهُمَّ مٰالِکَ اَلْمُلْکِ تُؤْتِی اَلْمُلْکَ مَنْ تَشٰاءُ وَ تَنْزِعُ اَلْمُلْکَ مِمَّنْ تَشٰاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشٰاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشٰاءُ بِیَدِکَ اَلْخَیْرُ إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (26)

بگو:خداوندا! تو صاحب فرمان و سلطنتی.به هر کس(طبق مصلحت و حکمت خود)بخواهی حکومت می‌دهی و از هر کس بخواهی حکومت را می‌گیری و هر که را بخواهی عزّت می‌بخشی و هر که را بخواهی ذلیل می‌نمایی،همه خیرها تنها به دست توست.همانا تو بر هر چیز توانایی.

نکته‌ها:

در تفاسیر می‌خوانیم که پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله پس از آنکه مکّه را فتح نمود،وعده‌ی فتح ایران و روم را به مسلمانان داد.در آن موقع منافقان با تعجّب به یکدیگر نگاه می‌کردند که این آیه نازل شد.گروهی از مفسّران،نزول آیه را در موقع حفر خندق دانسته‌اند.آن زمان که پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله کلنگ را بر سنگ زد و از آن جرقه‌ای برخاست، فرمود:من در این جرقه‌ها فتح کاخ‌های مدائن و یمن را از جبرئیل دریافت کردم.

منافقان با شنیدن این سخن،لبخند تمسخر می‌زدند که این آیه نازل شد.

آنچه در این آیه در مورد اعطای عزّت و ذلّت از جانب خداوند آمده،طبق قوانین و سنّت اوست و بدون جهت و دلیل خداوند کسی را عزّت نمی‌بخشد و یا ذلیل نمی‌سازد.مثلاً در روایات می‌خوانیم:هر کس برای خداوند تواضع و فروتنی کند، خداوند او را عزیز می‌کند و هر کس تکبّر نماید،خدا او را ذلیل می‌گرداند. ⁽¹⁾

بنا بر این عزّت و ذلّت از خداست،ولی ایجاد زمینه‌های آن به دست خود ماست.

پیام‌ها:

1 مالک واقعی تمامی حکومت‌ها خداست.مُلک برای غیر خدا،موقّتی و

محدود است. «مٰالِکَ الْمُلْکِ» 2 اکنون که مالک اوست پس دیگران امانتداری بیش نیستند و باید طبق رضای مالک اصلی عمل کنند. «مٰالِکَ الْمُلْکِ» 3 اگر انسان مالک مُلک نیست چرا از داشتن آن مغرور و با از دست دادنش مأیوس شود! «مٰالِکَ الْمُلْکِ» 4 خداوند به هر کس که شایسته و لایق باشد،حکومت می‌دهد.همان گونه که به سلیمان،یوسف،طالوت و ذو القرنین عطا نمود. «تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشٰاءُ» 5 حکومت و حاکمیّت،دلبستگی‌آور است.«نزع»به معنای کندن است و نشانه یک نوع دلبستگی است.

6 عزّت و ذلّت به دست خداست،از دیگران توقّع عزّت نداشته باشیم. ⁽¹⁾«تُعِزُّ مَنْ تَشٰاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشٰاءُ» 7 توحید در دعا و عبادت یک ضرورت است. ⁽²⁾«بِیَدِکَ الْخَیْرُ» 8 آنچه از اوست،چه دادن‌ها و گرفتن‌ها،همه خیر است،گرچه در قضاوت‌های عجولانه‌ی ما فلسفه‌ی آن را ندانیم. «بِیَدِکَ الْخَیْرُ» 9 سرچشمه‌ی بدی‌ها عجز و ناتوانی است.از کسی که بر هر کاری قدرت دارد چیزی جز خیر سر نمی‌زند. «بِیَدِکَ الْخَیْرُ إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 27]

اشاره

تُولِجُ اَللَّیْلَ فِی اَلنَّهٰارِ وَ تُولِجُ اَلنَّهٰارَ فِی اَللَّیْلِ وَ تُخْرِجُ اَلْحَیَّ مِنَ اَلْمَیِّتِ وَ تُخْرِجُ اَلْمَیِّتَ مِنَ اَلْحَیِّ وَ تَرْزُقُ مَنْ تَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ (27)

(خداوندا!)تو شب را به روز و روز را به شب درآوری و زنده را از مرده و مرده را از زنده بیرون آوری و هر که را خواهی بی‌شمار روزی می‌دهی.

نکته‌ها:

این آیه و آیه،قبل دوازده مرتبه نشانه‌های قدرت خدا را نام برده است تا روح توحید را در انسان شکوفا کند.

مراد از داخل کردن شب در روز و یا روز در شب،یا کم و زیاد شدن طول ساعات شب و روز در فصل‌های مختلف است و یا غروب و طلوع تدریجی.البتّه معنای اوّل روشن‌تر است.

نمونه قدرت‌نمایی خداوند در بیرون آوردن زنده از مرده،آفریدن سلّول زنده از مواد غذایی بی‌جان است.

گاهی از کافران مرده دل،فرزندان مؤمن و زنده دل،و از مؤمنان زنده دل، فرزندانی کافر و مرده دل ظاهر می‌شود ⁽¹⁾که این یکی از مصادیق آیه است.

مراد از رزق بی‌حساب،رزق فراوان و بی‌شمار است،نه آنکه حسابش از دست او خارج باشد.و ممکن است مراد آن باشد که رزق او خارج از محاسبات شماست، و او از راهی که گمان نمی‌برید رزق می‌دهد.

تفاوت مردم در رزق،یکی از حکمت‌های الهی است،تا مردم به یکدیگر نیازمند بوده و تشکیل زندگی اجتماعی دهند و صفات سخاوت و ایثار و صبر و قناعت در آنان شکوفا شود.زیرا در صورت یکسان بودن،این صفات شکوفا نمی‌شود.

امّا اگر یکی نعمتی داشت و دیگری کمتر داشت یا نعمتی دیگر داشت،مردم برای جبران کمبودها دور هم جمع می‌شوند و صفات تعاون و سخاوت از طرف دارنده نعمت،و صفات قناعت و عفّت و صبر از سوی نادار شکوفا می‌شود.

پیام‌ها:

1 تغییرات شب و روز و پیدایش فصل‌ها یکی از برکات و الطاف الهی است.

«بِیَدِکَ الْخَیْرُ»

، «تُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهٰارِ»

2 علاوه بر آفرینش،هر گونه تغییر و تدبیر به دست اوست. «تُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهٰارِ» 3 قدرت خداوند محدود نیست.او از مرده،زنده و از زنده،مرده خارج می‌سازد. «تُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ» 4 سرچشمه لطف الهی بی‌انتهاست.رزق بی‌حساب،یعنی برای سرچشمه رزق محدودیّتی نیست. «تَرْزُقُ مَنْ تَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 28]

اشاره

لاٰ یَتَّخِذِ اَلْمُؤْمِنُونَ اَلْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ مِنْ دُونِ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اَللّٰهِ فِی شَیْءٍ إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً وَ یُحَذِّرُکُمُ اَللّٰهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اَللّٰهِ اَلْمَصِیرُ (28)

نباید اهل ایمان،بجای مؤمنان،کافران را دوست و سرپرست خود برگزینند و هر کس چنین کند نزد خدا هیچ ارزشی ندارد،مگر آنکه از کفّار پروا و تقیّه کنید(و به خاطر هدف‌های مهم‌تر،موقّتاً با آنها مدارا کنید)و خداوند شما را از (نافرمانی)خود هشدار می‌دهد و بازگشت(شما)به سوی خداوند است.

نکته‌ها:

با توجّه به قدرت بی‌انتهای الهی در آیات قبل،جایی برای پذیرفتن سلطه کفّار نیست. «بِیَدِکَ الْخَیْرُ» ، «تُولِجُ اللَّیْلَ» ، «لاٰ یَتَّخِذِ...» در این آیه سیمای سیاست خارجی،شیوه‌ی برخورد با کفّار،شرایط تقیّه و جلوگیری از سوء استفاده از تقیّه بیان شده است.

تقیّه،به معنای کتمان عقیده‌ی حقّ از ترس آزار مخالفان و ترک مبارزه با آنان به جهت دوری از ضرر یا خطرِ مهم‌تر است.تقیّه،گاهی واجب و گاهی حرام است.قرآن در آیه 106 سوره نحل،درباره‌ی تقیّه سخنی گفته که شأن نزول آن عمار یاسر است.

پیام‌ها:

1 پذیرش ولایت کفّار از سوی مؤمنان،ممنوع است. «لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ

أَوْلِیٰاءَ»

(اگر مسلمانان جهان تنها به این آیه عمل می‌کردند الآن وضع کشورهای اسلامی این چنین نبود.) 2 در جامعه اسلامی،ایمان شرط اصلی مدیریّت و سرپرستی است. «لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ» 3 ارتباط سیاسی نباید مُنجرّ به سلطه پذیری یا پیوند قلبی با کفّار شود. «لاٰ یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکٰافِرِینَ أَوْلِیٰاءَ» 4 ارتباط یا قطع رابطه باید بر اساس فکر و عقیده باشد،نه بر اساس پیوندهای فامیلی، قومی و نژادی. «الْمُؤْمِنِینَ» ، «الْکٰافِرِینَ» 5 هر کس به سراغ کفّار برود،خداوند او را به حال خود رها و از امدادهای غیبی خود محروم می‌سازد. «وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّٰهِ فِی شَیْءٍ» 6 ارتباط ظاهری با کفّار برای رسیدن به اهداف والاتر،در مواردی جایز است.

«إِلاّٰ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً»

7 تقیّه،برای حفظ دین است.مبادا به بهانه‌ی تقیّه،جذب کفّار شوید و از نام تقیّه سوء استفاده کنید. «یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ» 8 در مواردی که اصل دین در خطر باشد،باید همه چیز را فدا کرد و فقط باید از خدا ترسید. «یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ» 9 یاد معاد،بهترین عامل تقواست. «یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ» 10 مبادا بخاطر کامیابی و رفاه چند روز دنیا،سلطه‌ی کفّار را بپذیرید که بازگشت همه‌ی شما به سوی اوست. «وَ إِلَی اللّٰهِ الْمَصِیرُ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 29]

اشاره

قُلْ إِنْ تُخْفُوا مٰا فِی صُدُورِکُمْ أَوْ تُبْدُوهُ یَعْلَمْهُ اَللّٰهُ وَ یَعْلَمُ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (29)

بگو:اگر آنچه در سینه‌ها دارید پنهان سازید یا آشکارش نمایید،خداوند آن را می‌داند و (نیز)آنچه را در آسمان‌ها و آنچه را در زمین است می‌داند و خدا بر هر چیز تواناست.

نکته‌ها:

آمدن این آیه به دنبال آیه‌ی تقیّه،شاید اشاره به این باشد که مبادا به اسم تقیّه،با کفّار پیوند پنهانی برقرار نمایید،بلکه بدانید خدا بر افکار و نیّات شما آگاه است.

پیام‌ها:

1 به کسانی که به اسم تقیّه در صدد ارتباط با کفّار هستند،هشدار دهید. «قُلْ إِنْ تُخْفُوا» 2 سینه‌ی انسان،صندوق اسرار اوست. «تُخْفُوا مٰا فِی صُدُورِکُمْ» 3 علم خداوند به آشکار و نهان،به زمین و آسمان،یکسان است. «تُخْفُوا» ، «تُبْدُوهُ» ، «یَعْلَمْهُ اللّٰهُ» 4 توجّه به علم خداوند،مایه‌ی زنده شدن و جدان مذهبی و مانع گناه و توجیه آن است. «یَعْلَمْهُ اللّٰهُ» 5 از خدایی که به اسرار تمام آسمان‌ها آگاه است،چه چیز را می‌توان پنهان کرد؟ «یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ» 6 قدرت مطلق خداوند،پشتوانه تهدید او نسبت به مخالفان است. «إِنْ تُخْفُوا» ، «وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 30]

اشاره

یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَ مٰا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَهٰا وَ بَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً وَ یُحَذِّرُکُمُ اَللّٰهُ نَفْسَهُ وَ اَللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ (30)

روزی که هر کس،هر کار نیکی انجام داده حاضر بیابد و هر چه بدی کرده،آرزو می‌کند ای کاش بین آن عمل و او فاصله‌ای دور می‌بود.و خداوند شما را از(مخالفت امرش)بر حذر می‌دارد و(در عین حال)خداوند به بندگان مهربان است.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل،سخن از علم و قدرت خداوند بود،این آیه نمونه‌ای از علم و

قدرت الهی را بیان می‌کند.این آیه شبیه آیه 49 سوره کهف است که می‌فرماید:

در روز قیامت مردم تمام اعمال خود را در برابر خویش حاضر می‌یابند.در تفسیر برهان آمده است که امام سجّاد علیه السلام در هر جمعه در مسجد النبی هنگام موعظه، این آیه را برای مردم تلاوت می‌فرمود.

پیام‌ها:

1 اعمال انسان محو نمی‌شود و در قیامت در برابر او حاضر می‌گردد. «مُحْضَراً» 2 اعتقاد به حضور عمل در قیامت،مانع گناه است. «مُحْضَراً» 3 گنهکاران،در قیامت از اعمال خود شرمنده‌اند،امّا چه سود؟ «تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَهٰا» 4 بسیاری از اعمالی که در دنیا مورد علاقه انسان است،در قیامت مورد تنفّر او قرار خواهد گرفت. «تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَهٰا وَ بَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً» 5 در روز قیامت،پشیمانی سودی ندارد و آرزوها نشدنی است.کلمه( لَوْ )در مورد آرزوهای نشدنی بکار می‌رود. «لَوْ أَنَّ بَیْنَهٰا وَ بَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً» 6 خدا پروایی،مانع گناه است. «یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ» 7 سرچشمه‌ی هشدارهای الهی،محبّت و رأفت اوست. «یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ» 8 بیم و امید در کنار هم نقش تربیتی دارند.امید،به تنهایی سبب غرور،و بیم از تنهایی،سبب یأس می‌شود. «یُحَذِّرُکُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ» ، «وَ اللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ» 9 لطف و رأفت خداوند شامل حال همه‌ی بندگان است. «رَؤُفٌ بِالْعِبٰادِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 31]

اشاره

قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اَللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اَللّٰهُ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (31)

(ای پیامبر!)بگو:اگر خداوند را دوست می‌دارید،پس مرا پیروی کنید،تا خدا نیز شما را دوست بدارد و گناهانتان را بر شما ببخشد و خداوند بسیار بخشنده و مهربان است.

نکته‌ها:

درباره جایگاه پیامبر و لزوم اطاعت از او،در قرآن می‌خوانیم: «مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطٰاعَ اللّٰهَ» ⁽¹⁾هر کس از پیامبر پیروی کند،قطعاً از خدا پیروی کرده است.و در جای دیگر: «إِنَّ الَّذِینَ یُبٰایِعُونَکَ إِنَّمٰا یُبٰایِعُونَ اللّٰهَ» ⁽²⁾بیعت با تو بیعت با خداست.

شخصی به امام صادق علیه السلام عرض کرد:جانم فدایت،ما فرزندان خود را به نام‌های شما و پدرانتان می‌نامیم،آیا برای ما مفید است؟ حضرت فرمودند:مگر دین غیر از محبّت است،خداوند فرموده: «إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی» ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 هر ادّعایی با عمل ثابت می‌شود. ⁽⁴⁾«إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونِی» 2 لازمه‌ی ایمان به خدا،پیروی از اولیای خداست. «فَاتَّبِعُونِی» (آری،اسلام منهای روحانیّت واقعی،محکوم است.) 3 هر کس در عمل سست است،در حقیقت پایه‌ی محبّت او سست است.

«تُحِبُّونَ»

، «فَاتَّبِعُونِی» 4 در راه اصلاح جامعه،از عواطف کمک بگیریم. «إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ» 5 عمل،سخن و سکوت رسول خدا،حجّت و قابل پیروی است. «فَاتَّبِعُونِی» 6 پیامبر معصوم است،زیرا فرمان پیروی عام و بی‌چون و چرا برای غیر معصوم، حکیمانه نیست. «قُلْ» ، «فَاتَّبِعُونِی» 7 اگر می‌خواهید خداوند شما را دوست بدارد،باید از سنّت رسول اللّٰه پیروی کنید. «فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّٰهُ» 8 انسان می‌تواند به جایی برسد که رضای او،رضای خدا و پیروی از او،پیروی از خدا باشد. «فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّٰهُ»

9 امتیاز دین الهی بر قوانین بشری،وجود عنصر محبّت،الگوی عملی و صلاحیّتِ قانون‌گذار است. «تُحِبُّونَ» ، «فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّٰهُ» 10 بهترین پاداش‌ها،پاداشِ معنوی است.محبوبیّت نزد خدا و دریافت مغفرت، بهترین پاداش برای مؤمنان است. «یُحْبِبْکُمُ اللّٰهُ» 11 نشانه‌ی دوستی،سرپوش گذاردن روی بدی‌ها و برخورد با عفو و رحمت است. «یُحْبِبْکُمُ» ، «یَغْفِرْ لَکُمْ» 12 کارهای نیک،مایه‌ی آمرزش گناهان است. «فَاتَّبِعُونِی» ، «یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ» 13 اطاعت و پیروی از پیامبر،موجب دریافت عفو الهی است. «فَاتَّبِعُونِی» ، «یَغْفِرْ لَکُمْ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 32]

اشاره

قُلْ أَطِیعُوا اَللّٰهَ وَ اَلرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ اَلْکٰافِرِینَ (32)

بگو:خدا و رسول را اطاعت کنید.پس اگر سرپیچی کردند،(بدانید که)همانا خداوند کافران را دوست نمی‌دارد.

نکته‌ها:

پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله علاوه بر آیات الهی،دستوراتی حکومتی داشت.دستوراتی که به تناسب زمان و مکان و افراد و شرایط تغییر می‌کرد.البتّه آنها نیز در پرتو وحی الهی بود،ولی در قرآن مطرح نگردیده بود و معنای اطاعت از رسول در کنار اطاعتِ خداوند،عمل به همان دستورات نبوی است.

پیام‌ها:

1 رفتار و گفتار و کردار پیامبر حجّت است،زیرا اطاعت از پیامبر در کنار اطاعت خداست. «أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ» 2 محبوب شدن یا منفور شدن در نزد پروردگار،به دست خود ماست. «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْکٰافِرِینَ» 3 سرپیچی از فرمان پیامبر،برابر با کفر است. «فَإِنَّ اللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ الْکٰافِرِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 33]

اشاره

إِنَّ اَللّٰهَ اِصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْرٰاهِیمَ وَ آلَ عِمْرٰانَ عَلَی اَلْعٰالَمِینَ (33)

براستی که خداوند،آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر جهانیان برگزید.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل،دستور اطاعت از رسول صادر شد،این آیه دلیل آن را گزینشِ خداوند حکیم می‌داند که بر اساس برتری آنان بر دیگر مردم در کمالات است.

برگزیدگی انبیا از طریق وحی،علم،ایمان و عصمت است. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام در باره‌ی« إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ» ، «ذُرِّیَّةً... »فرمودند:ما از آن برگزیدگان و باقیمانده‌ی آن عترت هستیم. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 انسان‌ها همه در یک سطح نیستند و خدای حکیم،بعضی را برگزیده است تا مسئولیّت سنگین رسالت را بر دوش آنان بگذارد. «إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفیٰ» 2 اوّلین انسان،پیامبر خدا بوده تا بشر هیچ گاه بدون هدایت نماند. «اصْطَفیٰ آدَمَ» 3 جریان بعثت،در طول تاریخ بشر استمرار داشته است. «اصْطَفیٰ آدَمَ وَ نُوحاً وَ...» 4 رسالت بعضی از انبیا،جهانی بوده است. «عَلَی الْعٰالَمِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 34]

اشاره

ذُرِّیَّةً بَعْضُهٰا مِنْ بَعْضٍ وَ اَللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (34)

فرزندانی که بعضی از آنان از(نسل)بعضی دیگرند(از پدران برگزیده زاده شده و در پاکی همانند یکدیگرند)و خداوند شنوای داناست.

پیام‌ها:

1 در طول تاریخ،دودمان نبوّت از نسل پاکان بوده است. «اصْطَفیٰ» ، «عَلَی الْعٰالَمِینَ ذُرِّیَّةً...» 2 بعضی از ویژگی‌ها و کمالات از طریق وراثت منتقل می‌شود. «بَعْضُهٰا مِنْ بَعْضٍ» 3 خداوند حتّی بر گفتار و رفتار برگزیدگان خود نظارت دارد. «اصْطَفیٰ» ، «سَمِیعٌ عَلِیمٌ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 35]

اشاره

إِذْ قٰالَتِ اِمْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنْتَ اَلسَّمِیعُ اَلْعَلِیمُ (35)

(بیاد آور)هنگامی که همسر عمران گفت:پروردگارا! همانا من نذر کرده‌ام آنچه را در رحم دارم،برای تو آزاد باشد(و هیچ گونه مسئولیّتی به او نسپارم تا تمام وقت خود را صرف خدمت در بیت المقدس کند،)پس از من قبول فرما،که براستی تو شنوای دانایی.

نکته‌ها:

چنان که در تفاسیر و کتب روایی آمده است:دو خواهر به نام‌های«حَنّه»و «اشیاع»،که اوّلی همسر«عمران»از شخصیّت‌های برجسته بنی اسرائیل،و دوّمی همسر زکریّای پیامبر بود،بچّه‌دار نمی‌شدند.روزی«حَنّه»زیر درختی نشسته بود، پرنده‌ای را دید که به جوجه‌هایش غذا می‌دهد.محبّت مادرانه،آتش عشقِ به فرزند را در وجود او شعله‌ور ساخت،در همان حال دعا کرد و مستجاب شد.از سوی دیگر به شوهرش الهام شد که فرزندش از اولیای خدا خواهد بود و بیماران را شفا و مردگان را زنده خواهد کرد.

وقتی«حَنّه»حامله شد،پیش‌بینی کرد آن فرزندی که کارهای خارق‌العاده انجام دهد،پسر خواهد بود،لذا نذر کرد که فرزندش خدمتکار بیت المقدس شود.امّا چون نوزاد به دنیا آمد،دیدند دختر است.آنها فهمیدند که آن الهام الهی در مورد

خود مریم نبوده است،بلکه درباره فرزند او خواهد بود. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 رشد معنوی زن تا آنجا بالا می‌رود که بعد از سالها انتظار،فرزند خود را نذر خدمت خانه خدا می‌کند. «امْرَأَتُ عِمْرٰانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ» 2 افراد دوراندیش،قبل از تولّدِ فرزند به فکر مسیر خدمات او نیز هستند.

«نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً»

3 از خود بگذریم و تنها در راه خدا صرف کنیم. «نَذَرْتُ لَکَ» 4 خدمت در مسجد به قدری ارزشمند است که اولیای خدا عزیزان خود را قبل از تولّد نذر آن می‌کنند. «نَذَرْتُ لَکَ...» 5 موضوع نذر،تاریخی بس طولانی در ادیان الهی دارد. «رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ» 6 مادر،نوعی ولایت بر فرزند دارد. «نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی» 7 میان گذشت از فرزند و برگزیدگی خداوند رابطه است. «اصْطَفیٰ» ، «آلَ عِمْرٰانَ» ، «نَذَرْتُ لَکَ مٰا فِی بَطْنِی مُحَرَّراً» 8 کسانی در خدمات دینی موفّق‌ترند که تمام وجود خود را صرف خدمت نمایند،نه بخشی از وقت را. «مُحَرَّراً» 9 خدمت فرزند به مادر،حقّ طبیعی مادر و قابل گذشت است. «مُحَرَّراً» 10 اگر عزیزترین و محبوب‌ترین چیزها را می‌دهید،به فکر قبولی آن نیز باشید.

«فَتَقَبَّلْ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 36]

اشاره

فَلَمّٰا وَضَعَتْهٰا قٰالَتْ رَبِّ إِنِّی وَضَعْتُهٰا أُنْثیٰ وَ اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا وَضَعَتْ وَ لَیْسَ اَلذَّکَرُ کَالْأُنْثیٰ وَ إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ وَ إِنِّی أُعِیذُهٰا بِکَ وَ ذُرِّیَّتَهٰا مِنَ اَلشَّیْطٰانِ اَلرَّجِیمِ (36)

پس چون فرزند را به دنیا آورد گفت:پروردگارا! من دختر زاده‌ام در حالی که خداوند به آنچه او زاده داناتر است و پسر مانند دختر نیست و من نامش را مریم نامیدم و من او و فرزندانش را از(شرّ)شیطان رانده شده،در پناه تو قرار می‌دهم.

نکته‌ها:

مادر انتظار داشت فرزندش پسر باشد،تا بتواند خدمتکار بیت المقدس شود،لذا چون نوزاد دختر به دنیا آمد،با حسرت گفت:پروردگارا! فرزند دختری زاده‌ام حال چگونه به نذرم عمل کنم؟ امّا خداوند برای تسلّی خاطر این مادر می‌فرماید:

آن پسری که انتظارش را داشتی به خوبی این دختر نیست،زیرا این دختر دارای کمالاتی است و مادرِ پسری می‌شود که او نیز مایه‌ی برکت خواهد بود،پس بهره‌ی تو از نسل مبارک چندین برابر خواهد شد.

« مَرْیَمَ »به معنای«عابده»و«خادمه»است و این نام 34 مرتبه در قرآن آمده است.

پیام‌ها:

1 تمایلات انسان مهم نیست،مصلحت و خواست خداوند مهم است. «وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا وَضَعَتْ» 2 گاهی دختر در پاکی و پاکدامنی،به جایی می‌رسد که هرگز پسر به آن نمی‌رسد. «لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثیٰ» 3 حضرت مریم مقام والایی دارد. «لَیْسَ الذَّکَرُ کَالْأُنْثیٰ» مراد از« کَالْأُنْثیٰ »زن خاصّی است.

4 برای فرزندان خود،نام نیکو انتخاب نمایید. «إِنِّی سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ» 5 مادر،حقّ نامگذاری فرزند خود را دارد. «إِنِّی سَمَّیْتُهٰا» 6 تغییرات جزیی،شما را از خدا و اهداف عالی دور نکند.با اینکه فرزند بر خلاف تصوّر دختر شد،امّا نام او را مریم که به معنای خادمه است گذاشت.

«سَمَّیْتُهٰا مَرْیَمَ»

7 قبل از هر چیز،به فکر سلامتی فرزند از شرّ شیطان باشید. «أُعِیذُهٰا» 8 تنها فرزندان بلافصل را در نظر نگیرید وبا دوراندیشی،نسل‌های بعدی را نیز در نظر داشته باشید. «أُعِیذُهٰا بِکَ وَ ذُرِّیَّتَهٰا» 9 برای تأمین سعادت فرزند،تنها به تربیت خود متّکی نباشیم،او را به خدا بسپاریم که توانایی‌های ما محدود و عوامل انحراف زیاد است. «أُعِیذُهٰا بِکَ» 10 مادر مریم،جایگاهی خاص دارد.از بیان نذر او،اخلاص او،نام‌گذاری او و استعاذه او این برداشت استفاده می‌شود. «نَذَرْتُ لَکَ» ، «سَمَّیْتُهٰا» ، «أُعِیذُهٰا بِکَ» 11 شیطان،دشمن دیرینه نسل بشر است. «أُعِیذُهٰا» ، «مِنَ الشَّیْطٰانِ الرَّجِیمِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 37]

اشاره

فَتَقَبَّلَهٰا رَبُّهٰا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَ أَنْبَتَهٰا نَبٰاتاً حَسَناً وَ کَفَّلَهٰا زَکَرِیّٰا کُلَّمٰا دَخَلَ عَلَیْهٰا زَکَرِیَّا اَلْمِحْرٰابَ وَجَدَ عِنْدَهٰا رِزْقاً قٰالَ یٰا مَرْیَمُ أَنّٰی لَکِ هٰذٰا قٰالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ (37)

پس پروردگارش او را به پذیرشی نیکو پذیرفت و به رویشی نیکو رویاند و سرپرستی او را به زکریّا سپرد.هر گاه زکریّا در محراب عبادت بر مریم وارد می‌شد،خوراکی(شگفت‌آوری)نزد او می‌یافت.می‌پرسید:ای مریم این(رزق تو)از کجاست؟! مریم در پاسخ می‌گفت:آن از نزد خداست.همانا خداوند به هر کس که بخواهد بی‌شمار روزی می‌دهد.

نکته‌ها:

کسی که در راه خدا گام بر دارد،دنیای او نیز تأمین می‌شود.مادر مریم فرزندش را برای خدا نذر کرد،خداوند در این آیه می‌فرماید:هم جسم او را رشد دادیم و هم سرپرستی مانند زکریّا برای او قرار دادیم و هم مائده آسمانی بر او نازل کردیم.

رزق بی‌حساب،به معنای نداشتن حساب نیست،بلکه به معنای خارج بودن از

محاسبات عمومی است. «یَرْزُقُ مَنْ یَشٰاءُ بِغَیْرِ حِسٰابٍ» حضرت مریم از نظر ظاهری و جسمی،رشد کامل و خوبی داشت. «وَ أَنْبَتَهٰا نَبٰاتاً حَسَناً» مادری همانند مریم،محل تربیتی مثل مسجد و سرپرستی همچون زکریّای پیامبر وبا تغذیه‌ای بهشتی،محصولش فرزندی چون عیسی می‌شود.عوامل مؤثّر در تربیت عبارتند از:

روح پاک مادر. «فَتَقَبَّلَهٰا رَبُّهٰا بِقَبُولٍ حَسَنٍ» جسم سالم. «نَبٰاتاً حَسَناً» تعلیم و تربیت الهی. «کَفَّلَهٰا زَکَرِیّٰا» تغذیه پاک. «وَجَدَ عِنْدَهٰا رِزْقاً» در تاریخ آمده است:زمانی قحطی مدینه را فرا گرفت،روزی حضرت فاطمه علیها السلام مقداری نان و گوشت خدمت پیامبر آورد.پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله پرسید:در زمان قحطی این غذا کجا بوده است؟ حضرت فرمود:« هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ »پیامبر فرمود:خدا را شکر که تورا مانند مریم قرارداد.آن گاه پیامبر،حضرت علی و امام حسن و امام حسین علیهم السلام را جمع کرد و از آن غذا همگی خوردند و به همسایگان نیز دادند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 پذیرش دعا،جلوه‌ای از ربوبیّت الهی است. «فَتَقَبَّلَهٰا رَبُّهٰا» 2 قبولی خداوند درجاتی دارد.خداوند نذر مادر مریم را به بهترین وجه پذیرفت. «بِقَبُولٍ حَسَنٍ» 3 کسی که با اخلاص است،خداوند کارش را به نیکی می‌پذیرد. «بِقَبُولٍ حَسَنٍ» 4 مادر مریم نذر کرد کودکش خادم خانۀ خدا شود،خداوند در پاسخ، پیامبرش را خادم و متکفّل این کودک قرار داد. «کَفَّلَهٰا زَکَرِیّٰا» 5 هر که تحت تکفّل انبیا درآید،از شیطان دور می‌شود. «أُعِیذُهٰا» ، «مِنَ الشَّیْطٰانِ

اَلرَّجِیمِ»

، «وَ کَفَّلَهٰا زَکَرِیّٰا» 6 عبادت،نباید موسمی و مقطعی باشد. «کُلَّمٰا دَخَلَ» 7 شرط تکفّل،نظارت و تفحّص است. «کَفَّلَهٰا» ، «دَخَلَ عَلَیْهٰا» ، «أَنّٰی لَکِ هٰذٰا» 8 عبادت،جنگ با شیطان و محلّ عبادت،مِحراب یعنی محلّ نبرد است. «دَخَلَ عَلَیْهٰا زَکَرِیَّا الْمِحْرٰابَ» 9 رزق پاک در سایه‌ی عبادت است. «الْمِحْرٰابَ وَجَدَ عِنْدَهٰا رِزْقاً» 10 زن می‌تواند بدان مقام رسد که پیامبر خدا را به شگفتی وادارد. «أَنّٰی لَکِ هٰذٰا» 11 صادر شدن کرامت از اولیای الهی،کار مشکلی نیست. «هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ» 12 نعمت‌ها را از او بدانید،نه از تلاش خود. «هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ» 13 خداوند می‌تواند خارج از اسباب مادّی روزی بدهد. «هٰذٰا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ» 14 در شرایط و محیطی سالم،زن و مرد می‌توانند با هم سخن بگویند. «أَنّٰی لَکِ هٰذٰا قٰالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 38]

اشاره

هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا رَبَّهُ قٰالَ رَبِّ هَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً إِنَّکَ سَمِیعُ اَلدُّعٰاءِ (38)

در این هنگام زکریّا(که این همه کرامت و مائده آسمانی را دید)پروردگارش را خواند و گفت:پروردگارا! از جانب خود نسلی پاک و پسندیده به من عطا کن که همانا تو شنونده دعائی.

نکته‌ها:

چنان که قبلاً ذکر شد،مادر مریم با همسر زکریّا خواهر بودند و هر دو عقیم و نازا.

مادر مریم با دیدن صحنه‌ی غذا دادن پرنده به جوجه‌هایش منقلب شد و به درگاه خدا دعا کرد،خداوند نیز به او مریم را عطا کرد.در اینجا هم وقتی حضرت زکریّا مقام و مرتبه‌ی مریم را دید،از خداوند طلب فرزند نمود.

پیام‌ها:

1 حالات انسان و ساعات دعا،در استجابت آن مؤثّر است. «هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا» 2 غبطه خوردن کمال،ولی حسد ورزیدن نقص است.زکریّا علیه السلام با دیدن مقام مریم علیها السلام شیفته شد و غبطه خورد و دست به دعا برداشت. «هُنٰالِکَ دَعٰا» 3 زن می‌تواند پیامبر خدا را تحت تأثیر قرار دهد. «هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا» 4 مشاهده‌ی کمالات دیگران،زمینه‌ی درخواست کمالات و توجّه انسان به خداوند است. «هُنٰالِکَ دَعٰا زَکَرِیّٰا» 5 درخواست فرزند و نسل پاک،سنّت و روش انبیاست. «هَبْ لِی» ، «ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً» 6 ارزش ذریّه و فرزندان،به پاکی آنهاست. «ذُرِّیَّةً طَیِّبَةً» 7 در دعا باید از خداوند تجلیل کرد. «إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعٰاءِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 39]

اشاره

فَنٰادَتْهُ اَلْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی اَلْمِحْرٰابِ أَنَّ اَللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ سَیِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِیًّا مِنَ اَلصّٰالِحِینَ (39)

پس در حالی که زکریّا در محراب به نماز ایستاده بود،فرشتگان او را ندا دادند که خداوند تو را به(فرزندی به نام)یحیی بشارت می‌دهد که تصدیق کننده‌ی (حقّانیت)کلمة اللّٰه(حضرت مسیح)است و سیّد و سرور،و خویشتن‌دار(از زنان)و پیامبری از صالحان است.

نکته‌ها:

در تاریخ آورده‌اند که حضرت یحیی،6 ماه از حضرت عیسی بزرگ‌تر بود و چون در میان مردم به زهد و پارسایی معروف بود،ایمان او به پسر خاله‌ی خود حضرت عیسی،اثر عمیقی در توجّه مردم به مسیح گذاشت.جالب آنکه معنای«عیسی»و «یحیی»یکی و هر دو به معنای«زنده ماندن»است.

بعضی« حَصُوراً »را به معنای ترک ازدواج یحیی به خاطر مسافرت‌های زیاد

دانسته‌اند،ولی امام باقر علیه السلام می‌فرماید:عفّت یحیی باعث شد تا ازدواج نکند و از زنان کناره بگیرد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 دعای خالصانه از قلب پاک مستجاب می‌شود. «دَعٰا زَکَرِیّٰا» ، «فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ» 2 نماز،در ادیان پیشین نیز بوده است. «یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ» 3 مِحراب مسجد،از قداست خاصّی برخوردار است.محل نزول مائده آسمانی؛ «وَجَدَ عِنْدَهٰا رِزْقاً» استجابت دعا. «فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ» ، «فِی الْمِحْرٰابِ» 4 نماز،زمینه‌ی نزول فرشتگان است. «فَنٰادَتْهُ الْمَلاٰئِکَةُ وَ هُوَ قٰائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرٰابِ» 5 اراده‌ی خداوند بر هر چیزی غلبه دارد.پیریِ پدر و عقیمیِ مادر،مانع فرزنددار شدن نیست. «أَنَّ اللّٰهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ» 6 گاهی نامگذاری افراد از طرف خداست. «یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ» 7 فرزند از نعمت‌ها و بشارت‌های الهی است. «یُبَشِّرُکَ بِیَحْییٰ» 8 انبیا یکدیگر را تصدیق می‌کنند. «مُصَدِّقاً بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّٰهِ» 9 حضرت عیسی نشانه‌ای از قدرت خداست،نه فرزند خدا. «بِکَلِمَةٍ مِنَ اللّٰهِ» 10 خداوند از آینده هر کس خبر دارد. «سَیِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِیًّا» 11 عفّت و کنترل تمایلات جنسی،مورد ستایش خداوند است. «حَصُوراً»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 40]

اشاره

قٰالَ رَبِّ أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ وَ قَدْ بَلَغَنِیَ اَلْکِبَرُ وَ اِمْرَأَتِی عٰاقِرٌ قٰالَ کَذٰلِکَ اَللّٰهُ یَفْعَلُ مٰا یَشٰاءُ (40)

(زکریّا)گفت:پروردگارا! چگونه برای من پسری خواهد بود،در حالی که پیریِ من فرا رسیده و همسرم نازاست؟!(خداوند)فرمود:این چنین خداوند هر چه را بخواهد انجام می‌دهد.

پیام‌ها:

1 در نومیدی بسی امید است. «أَنّٰی یَکُونُ لِی غُلاٰمٌ» ، «کَذٰلِکَ اللّٰهُ یَفْعَلُ مٰا یَشٰاءُ» 2 در بیان ضعف‌ها از خود شروع کنیم. «بَلَغَنِیَ الْکِبَرُ وَ امْرَأَتِی عٰاقِرٌ» 3 اراده‌ی خداوند،فوق وسائل و اسباب طبیعی است. «یَفْعَلُ مٰا یَشٰاءُ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 41]

اشاره

قٰالَ رَبِّ اِجْعَلْ لِی آیَةً قٰالَ آیَتُکَ أَلاّٰ تُکَلِّمَ اَلنّٰاسَ ثَلاٰثَةَ أَیّٰامٍ إِلاّٰ رَمْزاً وَ اُذْکُرْ رَبَّکَ کَثِیراً وَ سَبِّحْ بِالْعَشِیِّ وَ اَلْإِبْکٰارِ (41)

(زکریّا)گفت:پروردگارا! برای من نشانه‌ای قرار ده(تا علم من به یقین و اطمینان تبدیل شود.خداوند)فرمود:نشانه‌ی تو آن است که تا سه روز با مردم سخن نگویی،مگر از طریق اشاره.(البتّه به هنگام ذکر خدا زبانت باز می‌شود.پس)پروردگار خود را(به شکرانه‌ی این نعمت)بسیار یاد کن و هنگام شب و صبح او را تسبیح گوی.

پیام‌ها:

1 خدایی که می‌تواند زبان را هنگام تکلّم با مردم ببندد و هنگام ذکر خدا باز کند، می‌تواند از پدری پیر و مادری عقیم نیز فرزندی به دنیا بیاورد. «کَذٰلِکَ اللّٰهُ یَفْعَلُ مٰا یَشٰاءُ» ، «أَلاّٰ تُکَلِّمَ النّٰاسَ» 2 انبیا،به دنبال رسیدن به مقام یقین و شهود هستند. «اجْعَلْ لِی آیَةً» 3 آنجا که خداوند بخواهد،سبب را از کار می‌اندازد و زبان قدرت حرف زدن را از دست می‌دهد. «أَلاّٰ تُکَلِّمَ النّٰاسَ» 4 هر چه لطف الهی بیشتر می‌شود باید یاد او نیز بیشتر شود. «وَ اذْکُرْ رَبَّکَ کَثِیراً» 5 ذکر خدا هر چه بیشتر،بهتر. «وَ اذْکُرْ رَبَّکَ کَثِیراً» 6 در میان ذکرهای خداوند،تسبیح جایگاه خاصّی دارد. «وَ اذْکُرْ رَبَّکَ» ، «وَ سَبِّحْ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 42]

اشاره

وَ إِذْ قٰالَتِ اَلْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اَللّٰهَ اِصْطَفٰاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اِصْطَفٰاکِ عَلیٰ نِسٰاءِ اَلْعٰالَمِینَ (42)

و(بیاد آور)هنگامی را که فرشتگان گفتند:ای مریم! همانا خداوند تو را برگزیده و پاک ساخته و بر زنان جهانیان برتری داده است.

نکته‌ها:

کلمه«اصطفی»،هر جا همراه حرف«علی»باشد،به معنای مقدّم بودن و سرآمدشدن است و هر جا بدون آن باشد،به معنای انتخاب است.

در تفاسیر المنار،قرطبی،مراغی،روح البیان و کبیر می‌خوانیم که سرآمد زنان جهان چهار نفرند:مریم،آسیه،خدیجه و فاطمه علیهم السلام.در روایات اهل بیت علیهم السلام نیز آمده است که مریم سرآمد زنانِ زمان خود بود،ولی فاطمه علیها السلام سرآمد زنان در طول تاریخ است. ⁽¹⁾البتّه خداوند حکیم هر گاه شخصی را بر می‌گزیند،به جهت لیاقت‌ها و قابلیّت‌های ویژه‌ی اوست.

پیام‌ها:

1 فرشتگان،با غیر انبیا نیز سخن می‌گویند. «قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ» 2 زن می‌تواند به مقام ولیّة اللّهی برسد و خداوند برای او پیام بفرستد. «إِنَّ اللّٰهَ اصْطَفٰاکِ» 3 حضرت مریم،هم در کمالات برگزیده شد و هم بر سایر زنان برتری یافت.به همین جهت جمله «اصْطَفٰاکِ» دوباره تکرار شده است.

4 حضرت مریم معصوم بوده است. «طَهَّرَکِ» 5 حضرت مریم الگوی زنان است. «اصْطَفٰاکِ عَلیٰ نِسٰاءِ الْعٰالَمِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 43]

اشاره

یٰا مَرْیَمُ اُقْنُتِی لِرَبِّکِ وَ اُسْجُدِی وَ اِرْکَعِی مَعَ اَلرّٰاکِعِینَ (43)

ای مریم!(به شکرانه این همه نعمت،)برای پروردگارت خضوع کن و سجده بجای آور و با رکوع کنندگان رکوع نما.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل،خداوند سه کمال داده شده به مریم علیها السلام را یاد نمود:گزینش الهی؛ «اصْطَفٰاکِ» تطهیر الهی؛ «طَهَّرَکِ» و سرآمد دیگران شدن؛ «اصْطَفٰاکِ عَلیٰ نِسٰاءِ الْعٰالَمِینَ» در این آیه سه مسئولیّت از او می‌خواهد:قنوت؛ «اقْنُتِی» سجده؛ «اسْجُدِی» و رکوع؛ «ارْکَعِی» پس هر نعمتی مسئولیّتی را بدنبال دارد.

پیام‌ها:

1 افراد برجسته باید تواضع و عبادتشان بیشتر باشد. «یٰا مَرْیَمُ اقْنُتِی...» (برای اولیای خدا،عبادات ویژه‌ای سفارش شده است،همانگونه که برای پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله نماز شب واجب بود.) 2 نماز،رکوع و سجود،بهترین راه شکر است.در آیه قبل برگزیدگی خداوند مطرح شد که سزاوار شکر است. «اصْطَفٰاکِ» ، «اقْنُتِی» 3 عبادت باید تنها برای پروردگار باشد. «لِرَبِّکِ» 4 عبادت،مایه‌ی تربیت انسان است. «لِرَبِّکِ» 5 نماز جماعت و عبادت دسته‌جمعی،قبل از اسلام نیز بوده است. «مَعَ الرّٰاکِعِینَ» 6 حضور زن در اجتماعات عبادی و اجتماعاتی که مردان نیز حضور دارند سفارش شده است. «مَعَ الرّٰاکِعِینَ» به شرط آنکه زنان،مریم‌گونه رفتار نمایند.

7 منتخبین و برگزیدگان،باید همراه توده‌ها و در متن جامعه باشند،نه جدا و منزوی از مردم. «ارْکَعِی مَعَ الرّٰاکِعِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 44]

اشاره

ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ اَلْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یُلْقُونَ أَقْلاٰمَهُمْ أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ وَ مٰا کُنْتَ لَدَیْهِمْ إِذْ یَخْتَصِمُونَ (44)

اینها از خبرهای غیبی است که ما به تو وحی می‌کنیم،حال آنکه تو نزد آنان نبودی،آن گاه که قلم‌های خود را(برای قرعه کشی)می‌افکندند تا(به وسیله قرعه معلوم شود که کدامیک)کفالت مریم را بر عهده بگیرد و نزد آنها نبودی آن گاه که(برای گرفتن سرپرستی مریم)با هم کشمکش می‌کردند.

نکته‌ها:

همانگونه که اشاره شد،پیش از تولّد مریم مادرش نذر کرده بود که فرزندش خادم مسجد بیت المقدس باشد.لذا پس از تولّد،نوزاد را در پارچه‌ای پیچیده به مسجد آورد و به بزرگان بنی اسرائیل گفت:این کودک نذر مسجد است.چون این مادر از خانواده‌ای بزرگ و محترم بود،بر سر گرفتنِ سرپرستی نوزاد،نزاع سختی ⁽¹⁾در گرفت و بنا بر قرعه شد.

پیام‌ها:

1 انبیا از طرف خدا بر گوشه‌ای از غیب آگاه می‌شوند. «مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ» ⁽²⁾2 حکایت‌های قرآن،تنها از طریق وحی برای رسول خدا کشف شد و قبل از آن نه در کتابی بود و نه در سینه‌ای. «مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ» 3 یکی از راههای شناخت تاریخ پیشینیان،وحی است. «ذٰلِکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ» 4 یکی از راههای حلّ اختلاف،قرعه است. «یُلْقُونَ أَقْلاٰمَهُمْ» ⁽³⁾

5 یک گذشت از مادر و این همه کرامت برای فرزند. ⁽¹⁾«نَذَرْتُ» ، «أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ» 6 بزرگان،در قبول مسئولیّت‌های مقدّس با هم رقابت می‌کنند. «أَیُّهُمْ یَکْفُلُ مَرْیَمَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 45]

اشاره

إِذْ قٰالَتِ اَلْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ إِنَّ اَللّٰهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اِسْمُهُ اَلْمَسِیحُ عِیسَی اِبْنُ مَرْیَمَ وَجِیهاً فِی اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةِ وَ مِنَ اَلْمُقَرَّبِینَ (45)

(بیاد آور)آن گاه که فرشتگان گفتند:ای مریم! همانا خداوند تو را به کلمه و نشانه‌ای از سوی خویش به نام مسیح،عیسی پسر مریم،بشارت می‌دهد.او که در دنیا و آخرت آبرومند و از مقرّبان است.

نکته‌ها:

در قرآن،از حضرت عیسی به«کلمة»یاد شده است که در فرهنگ قرآن،به معنای «مخلوق»می‌باشد.نظیر آیه 109 سوره کهف که می‌فرماید: «قُلْ لَوْ کٰانَ الْبَحْرُ مِدٰاداً لِکَلِمٰاتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِمٰاتُ رَبِّی» اگر دریاها برای نوشتن کلمات الهی مُرکّب شوند،دریاها تمام می‌شوند،ولی کلمات الهی به پایان نمی‌رسد.

وصف «وَجِیهاً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ» در قرآن تنها برای حضرت عیسی علیه السلام آمده و در مورد شخص دیگری این صفت گفته نشده است.

پیام‌ها:

1 مقام زن بدانجا می‌رسد که خداوند از طریق فرشتگان با وی سخن می‌گوید.

«إِذْ قٰالَتِ الْمَلاٰئِکَةُ یٰا مَرْیَمُ»

2 فرزند،نعمت است. «یُبَشِّرُکِ» 3 عیسی فرزند خدا نیست،مخلوق خداست،ولی مخلوقی بس بزرگ و

ناشناخته. ⁽¹⁾«بِکَلِمَةٍ مِنْهُ» 4 خداوند برای اولیای خود قبل از تولّدشان نامگذاری می‌کند. «اسْمُهُ الْمَسِیحُ» 5 کسی که از مریم متولّد شده و دوران جنینی را طی کرده است،چگونه می‌تواند فرزند خدا باشد؟ «عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ» 6 وجاهت دنیوی نیز یک ارزش است و کسب آن مانعی ندارد. «وَجِیهاً فِی الدُّنْیٰا»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 46]

اشاره

وَ یُکَلِّمُ اَلنّٰاسَ فِی اَلْمَهْدِ وَ کَهْلاً وَ مِنَ اَلصّٰالِحِینَ (46)

(آن فرزندی که به تو بشارت داده شد)در گهواره،(به اعجاز)و در میان‌سالی (به وحی)با مردم سخن می‌گوید و از شایستگان است.

نکته‌ها:

سخن گفتن در گهواره،هم پیش‌گویی از آینده و هم معجزه‌ی حضرت مسیح است که در گهواره با مردم سخن گفت.گفتگو در بزرگی،پیشگویی دیگری است که او تا بزرگی زنده خواهد بود.همان گونه که خبر از شایستگی و وارستگی او نیز یک پیشگویی و بشارت است.

پیام‌ها:

1 کسی که می‌تواند به مریم،بدون داشتن همسر فرزند دهد،می‌تواند در گهواره، زبان کودک او را به سخن گفتن باز کند. «یُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ» 2 آنجا که خدا بخواهد پاکدامنی را از اتهام پاک نماید،زبان بسته‌ی کودک را باز می‌کند. «یُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ» 3 در کودکی نیز می‌توان پیام الهی را به دیگران رساند. ⁽²⁾«یُکَلِّمُ النّٰاسَ فِی الْمَهْدِ» 4 آنجا که خدا بخواهد،کودک همانند بزرگسالان سخن می‌گوید. «فِی الْمَهْدِ وَ کَهْلاً»

5 از مادری صالحه چون مریم،فرزندی مثل عیسی پدید می‌آید. «مِنَ الصّٰالِحِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 47]

اشاره

قٰالَتْ رَبِّ أَنّٰی یَکُونُ لِی وَلَدٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنِی بَشَرٌ قٰالَ کَذٰلِکِ اَللّٰهُ یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ إِذٰا قَضیٰ أَمْراً فَإِنَّمٰا یَقُولُ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ (47)

(مریم)گفت:پروردگارا! چگونه برای من فرزندی باشد،در حالی که هیچ انسانی با من تماس نداشته است؟ خداوند فرمود:چنین است(کار)پروردگار، او هر چه را بخواهد می‌آفریند.هر گاه اراده کاری کند،فقط به آن می‌گوید:

باش،پس(همان لحظه)موجود می‌شود.

نکته‌ها:

اراده‌ی خداوند سبب پیدایش و آفرینش موجودات است و می‌تواند بدون اسباب و وسیله مادّی نیز بیافریند.او سبب‌ساز و سبب سوز است،گاهی تأثیر چیزی را از آن می‌گیرد و گاهی به چیزی اثر می‌بخشد.پیدایش و بقا و آثار همه چیز بسته به اراده و خواست اوست.

خداوند در پاسخ زکریّا فرمود: «یَفْعَلُ مٰا یَشٰاءُ» و در جواب مریم فرمود: «یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ» شاید رمزش این باشد که فرزند برای بانوی بی‌شوهر شگفت آورتر از فرزند برای پیر مرد باشد.

پیام‌ها:

1 ریشه سؤال و تعجّب،اگر انکار و لجاجت نباشد مانعی ندارد. «أَنّٰی یَکُونُ لِی وَلَدٌ» اولیای خدا نیز اراده خداوند در امور جهان را بر پایه‌ی اسباب و علل طبیعی می‌دانند و لذا اگر بشارت ویژه‌ای بر خلاف آن آمد،چگونگی آن را از خداوند می‌پرسند.

2 آفرینش خداوند از راه غیر معمول،کار تازه‌ای نیست و عوامل طبیعی نیز منحصر در امور شناخته شده نیستند. «کَذٰلِکِ»

3 دست خداوند برای آفرینش باز است.آفریدن از راه اسباب طبیعی و غیر طبیعی برای خداوند یکسان است. «یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ» 4 شرط آفرینش،اراده‌ی حتمی الهی است. «قَضیٰ أَمْراً» ، «کُنْ فَیَکُونُ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 48]

اشاره

وَ یُعَلِّمُهُ اَلْکِتٰابَ وَ اَلْحِکْمَةَ وَ اَلتَّوْرٰاةَ وَ اَلْإِنْجِیلَ (48)

و خداوند به او کتاب و حکمت و تورات و انجیل را می‌آموزد.

نکته‌ها:

در تفاسیر شیعه و سنّی می‌خوانیم که مراد از تعلیم کتاب،آموزش خط و نوشتن است و مراد از حکمت،آگاهی بر مصالح و مفاسد اشیا و افعال و اخلاق و عقاید است،خواه آثار دنیوی باشد،خواه اخروی.

پیام‌ها:

1 یکی از اصول و شرایط رهبری الهی،داشتن آگاهی‌های لازم است.آگاهی بر اساس علم و حکمت و کتب آسمانی. «یُعَلِّمُهُ الْکِتٰابَ وَ...» 2 رهبر هر زمانی باید به حوادث و قوانین گذشته نیز آگاه باشد.خداوند به عیسی علیه السلام،تورات موسی علیه السلام را آموخت. «وَ التَّوْرٰاةَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 49]

اشاره

وَ رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ أَنِّی قَدْ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ اَلطِّینِ کَهَیْئَةِ اَلطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اَللّٰهِ وَ أُبْرِئُ اَلْأَکْمَهَ وَ اَلْأَبْرَصَ وَ أُحْیِ اَلْمَوْتیٰ بِإِذْنِ اَللّٰهِ وَ أُنَبِّئُکُمْ بِمٰا تَأْکُلُونَ وَ مٰا تَدَّخِرُونَ فِی بُیُوتِکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (49)

و(عیسی را به)پیامبری به سوی بنی اسرائیل(فرستاد تا بگوید)که همانا من از سوی پروردگارتان برای شما نشانه‌ای آورده‌ام.من از گل برای شما

(چیزی)به شکل پرنده می‌سازم،پس در آن می‌دمم،پس به اراده و اذن خداوند پرنده‌ای می‌گردد.و همچنین با اذن خدا کور مادرزاد و مبتلایان به پیسی را بهبود می‌بخشم و مردگان را زنده می‌کنم و از آنچه می‌خورید و آنچه در خانه‌هایتان ذخیره می‌کنید به شما خبر می‌دهم،براستی اگر ایمان داشته باشید در این معجزات برای شما نشانه و عبرتی است.

نکته‌ها:

هر جا احساس خطر می‌شود باید توجّه بیشتر در کار باشد.در زنده کردن مردگان، شفا دادن کوران و سایر بیماران،خطر انحراف عقیده و غلوّ وجود دارد،لذا در این آیه دو بار و در آیه 110 سوره مائده،چهار مرتبه مسأله اذن خدا مطرح شده است.

رسالت عیسی علیه السلام که همراه با لطف یا قهر الهی بوده،مخصوص بنی اسرائیل است؛ «رَسُولاً إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ» ولی نبوّت او که مقام تبلیغ و ارشاد بوده،برای تمام مردم است.همانند حضرت موسی که به او خطاب می‌شود: «اذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ» ⁽¹⁾ولی هنگامی که ساحران شهر،معجزه حضرت موسی را می‌بینند به او ایمان می‌آورند.بنا بر این حضرت موسی یک مأموریت ویژه نسبت به شخص فرعون داشت و مأموریت دیگر برای ارشاد عمومی همه‌ی مردم. ⁽²⁾

هر پیامبری باید معجزه‌ای داشته و معجزه‌اش نیز باید متناسب با شرایط و افکار مردم آن عصر باشد.امام رضا علیه السلام فرمود:عیسی علیه السلام در زمانی ظهور کرد که بیماری‌ها شیوع داشته و مردم به طبیب نیاز داشتند. ⁽³⁾لذا معجزات آن حضرت در جهت شفای بیماران بود.

اگر ولیّ خدا از گِل پرنده‌ای می‌سازد،پس زنده شدن مردگان در روز قیامت با قدرت الهی کار مشکلی نیست.

پیام‌ها:

1 معجزه،جلوه‌ای از ربوبیّت خدا و در راستای هدایت و تربیت انسان‌هاست.

«جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ»

2 اولیای خداوند با اذن او قدرت تصرّف و تغییر در نظام آفرینش را دارند. «فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللّٰهِ» 3 انبیا علم غیب دارند و حتی به جزئیات زندگی مردم آگاهند. ⁽¹⁾«أُنَبِّئُکُمْ بِمٰا تَأْکُلُونَ وَ مٰا تَدَّخِرُونَ فِی بُیُوتِکُمْ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 50]

اشاره

وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ اَلتَّوْرٰاةِ وَ لِأُحِلَّ لَکُمْ بَعْضَ اَلَّذِی حُرِّمَ عَلَیْکُمْ وَ جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (50)

(عیسی فرمود:)من تصدیق کننده توراتی هستم که پیش‌روی من است و (آمده‌ام)تا برخی از چیزهایی که بر شما(به عنوان تنبیه)حرام شده بود برایتان حلال کنم.و از جانب پروردگارتان برای شما نشانه‌ای آورم.پس،از خداوند پروا و از من اطاعت کنید.

نکته‌ها:

در این آیه،احترام به قانون قبلی،بشارت به تخفیف تکلیف،تأکید به تقوای الهی و اطاعت از رهبری،مطرح شده است.

در آیه 146 سوره انعام،خداوند می‌فرماید:به خاطر ستم یهودیان،آنان را تنبیه و هر حیوان ناخن‌دار را بر آنان تحریم کردیم و همچنین چربی و پیه گاو و گوسفند را جز مقداری که به استخوان و روده‌ها و کمر آنها چسبیده است،حرام ساختیم.

شاید مراد از حرام‌هایی که در این آیه با آمدن عیسی علیه السلام حلال می‌شود،همین

موارد باشد.

هر کجا بنای اصلاح و ارشاد باشد،باید نکاتی را مراعات کرد:

الف:اصول مشترکه و صحیح دیگران را پذیرفت. «مُصَدِّقاً» ب:حتّی المقدور به مقدّسات آنان احترام گذاشت. «مِنَ التَّوْرٰاةِ» ج:فضای باز و آزادی‌ها را بشارت داد. «لِأُحِلَّ لَکُمْ» د:در چارچوب قوانین الهی حرکت کرد. «فَاتَّقُوا اللّٰهَ»

پیام‌ها:

1 پیامبران،یکدیگر را قبول دارند و تصدیق می‌کنند. «وَ مُصَدِّقاً...» 2 دین،یک جریان است نه یک جرقه،و همه‌ی انبیا دارای هدفی واحد هستند.

«وَ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ»

3 وعده‌ی محرومیّت زدایی،رفع محدودیّت‌ها و اعطای آزادی‌های صحیح و معقول،رمز استقبال مردم است. «لِأُحِلَّ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی حُرِّمَ عَلَیْکُمْ» 4 بعضی از محدودیّت‌ها در ادیان سابق،جریمه‌ی موقّت الهی بوده‌اند،نه حکم دائمی الهی. «لِأُحِلَّ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی حُرِّمَ عَلَیْکُمْ» 5 انبیا همان گونه که دارای ولایت تکوینی هستند و قدرت تصرّف در هستی را دارند؛ «أَخْلُقُ لَکُمْ» صاحب ولایت تشریعی نیز هستند و قانون وضع می‌کنند.

«لِأُحِلَّ لَکُمْ...»

6 تنها کسی حقّ دارد قانون را عوض کند که رسول خدا و دارای معجزه باشد.

بعد از جمله «لِأُحِلَّ لَکُمْ» جمله «جِئْتُکُمْ بِآیَةٍ» آمده است.

7 معجزه از شئون ربوبیّت الهی و برای هدایت و تربیت مردم است. «بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ» 8 هر کس اهل تعصّب و تحجّر باشد و تغییرات بجا را نپذیرد،تقوا ندارد. «لِأُحِلَّ لَکُمْ» ، «فَاتَّقُوا اللّٰهَ» 9 لازمه‌ی تقوا،اطاعت از پیامبر است. «فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 51]

اشاره

إِنَّ اَللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ (51)

به راستی که خداوند،پروردگار من و پروردگار شماست،پس او را بپرستید که این راه مستقیم است.

نکته‌ها:

بر خلاف انجیل‌های تحریف شده کنونی،که از خداوند به عنوان پدر عیسی علیه السلام نام می‌برند،قرآن جمله‌ی «رَبِّی وَ رَبُّکُمْ» را از زبان حضرت عیسی نقل می‌کند،تا با هر گونه تفکّر غلط و ادّعای الوهیّت درباره حضرت عیسی مبارزه کند.زیرا خداوند،پروردگار عیسی و سایر مردم است.

حال که بناست راهی را طی کنیم،راه خدا و بندگی او را بپذیریم که راهی مستقیم و بدون انحراف است.در حالی که راههای دیگران دارای لغزشگاه‌ها، محدودیّت‌ها و تابع هوس‌های درونی طاغوت‌هاست.

پیام‌ها:

1 فلسفه‌ی عبادت ما،ربوبیّت خداوند است. «إِنَّ اللّٰهَ رَبِّی وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ» 2 عیسی علیه السلام در مخلوق بودن و تحت تربیت بودن،همانند سایر مردم است. «رَبِّی وَ رَبُّکُمْ» 3 عبادت و بندگی خدا،راه مستقیم سعادت است. «فَاعْبُدُوهُ هٰذٰا صِرٰاطٌ مُسْتَقِیمٌ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 52]

اشاره

فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ اَلْکُفْرَ قٰالَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اَللّٰهِ قٰالَ اَلْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اَللّٰهِ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ اِشْهَدْ بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ (52)

پس چون عیسی از آنان(بنی اسرائیل)احساس کفر کرد،گفت:کیانند یاران من(در حرکت)به سوی خدا؟ حواریّون(که شاگردان مخصوص او بودند) گفتند:ما یاوران(دین)خدا هستیم که به خداوند ایمان آورده‌ایم،و تو (ای عیسی!)گواهی ده که ما تسلیم(خدا)هستیم.

نکته‌ها:

با اینکه بنی اسرائیل،زنده کردن مردگان و شفا دادن کوران را از حضرت عیسی علیه السلام دیدند،ولی باز هم لجاجت ورزیده و کفر می‌گفتند،به گونه‌ای که به فرموده‌ی امام صادق علیه السلام،عیسی سخنان کفرآمیز آنان را می‌شنید. ⁽¹⁾

« اَلْحَوٰارِیُّونَ »جمع«حواری»به معنای تغییر دهنده مسیر است.حواریّون،کسانی بودند که مسیر انحرافی مردم را رها و به راه حقّ پیوستند. ⁽²⁾تعداد آنان دوازده نفر بود و اسامی آنان در انجیل مَتیٰ و لوقا آمده است.امام رضا علیه السلام فرمود:آنان افرادی بودند که هم خود را پاک و نورانی کردند و هم برای پاک کردن دیگران کوشیدند. ⁽³⁾

در کافی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود:حواریّون عیسی در مرحله عمل او را رها کردند،ولی حواریّون ما انواع بلاها را به جان می‌خرند. ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1 هوشیاری در شناخت افکار و عقاید مردم،شرط رهبری است. «فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ» 2 نفَسِ عیسی،مرده را زنده می‌کند،کور مادر زاد را شفا می‌بخشد،امّا انسان‌های لجوج از آن بهره‌ای نمی‌برند. «فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ...» 3 انبیا،گرفتار کفّار لجوج بودند و یاران اندک داشتند. «أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ» 4 بی تقوایی و عدم اطاعت از رهبری،نوعی کفر است. «فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ» ، «فَلَمّٰا أَحَسَّ عِیسیٰ مِنْهُمُ الْکُفْرَ» 5 شناخت نیروهای وفادار و سازماندهی و تمرکز آنان و جداسازی جبهه‌ی حقّ از باطل،برای رهبری و ادامه حرکت او ضروری است. «مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ» 6 تجدید بیعت با رهبری،ارزش سیاسی،اجتماعی و دینی دارا. «نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ»

7 انبیا،مردم را برای خدا می‌خواهند،نه خود. «مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ» ، «نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ» 8 یاری کردن منادیان الهی،یاری خداوند است. «نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ» 9 سبقت در حمایت از رهبران دینی،دارای ارزش است.با اینکه حضرت عیسی طرفدارانی داشت،ولی خداوند از ایمان حواریّون ستایش نموده،و این به خاطر سبقت و صراحت آنان است. «مَنْ أَنْصٰارِی» ، «نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ» 10 مقام تسلیم در برابر خداوند،پس از مرحله ایمان است. «آمَنّٰا بِاللّٰهِ» ، «مُسْلِمُونَ» 11 انبیا،شاهدان و گواهان در قیامت هستند. «وَ اشْهَدْ بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 53]

اشاره

رَبَّنٰا آمَنّٰا بِمٰا أَنْزَلْتَ وَ اِتَّبَعْنَا اَلرَّسُولَ فَاکْتُبْنٰا مَعَ اَلشّٰاهِدِینَ (53)

پروردگارا! به آنچه نازل کرده‌ای ایمان آورده‌ایم و از پیامبر پیروی نمودیم، پس ما را در زمره گواهان بنویس.

نکته‌ها:

در عبارت« مَعَ الشّٰاهِدِینَ »معنای حمایت است که در عبارت« مِنَ الشّٰاهِدِینَ » نیست.نظیر تفاوت «Bآمَنُوا بِهِ *» و «Bآمَنُوا مَعَهُ *» .چون در آیه‌ی قبل حضرت عیسی به عنوان شاهد مطرح شد،پس با شاهدان بودن یعنی همراه و یاور انبیا بودن.

پیام‌ها:

1 لازمه‌ی ایمان،اطاعت از پیامبر است. «آمَنّٰا» ، «وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ» 2 ایمان به تمام دستورات الهی لازم است. «بِمٰا أَنْزَلْتَ» 3 از خداوند بخواهیم که ایمان ما را تثبیت کرده و ما را از حامیان انبیا قرار دهد.

«فَاکْتُبْنٰا مَعَ الشّٰاهِدِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 54]

اشاره

وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اَللّٰهُ وَ اَللّٰهُ خَیْرُ اَلْمٰاکِرِینَ (54)

و(دشمنان عیسی)تدبیر خود را(برای کشتن او)بکار بستند.خداوند نیز تدبیر خود را(برای حفظ او)بکار برد و خداوند بهترین تدبیر کننده است.

نکته‌ها:

امام رضا علیه السلام فرمود:مراد از مکر خدا،کیفرِ مکر است و گر نه او اهل مکر نیست. ⁽¹⁾

گرچه آیه به یکی از سنّت‌های الهی اشاره دارد،ولی با توجّه به آیات قبل که حضرت عیسی کفر بنی اسرائیل را احساس کرد و با توجّه به آیه بعد که خداوند عیسی علیه السلام را به آسمان بالا برد،استفاده می‌شود که مراد از مکر در اینجا،توطئه‌ی قتل حضرت عیسی است که گروهی در زمان آن حضرت برای خاموش کردن دعوت او نقشه‌ها کشیده و تدبیرها نمودند،حتّی برای حبس و دستگیری و معرّفی او جایزه تعیین و مقدّمات اعدام و به دار آویختن او را فراهم کردند.امّا خداوند نقشه‌ی آنها را نقش بر آب کرد و او را به بهترین شکل نجات داد.

پیام‌ها:

1 خداوند،پشتیبان اولیای خویش است. «وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللّٰهُ» 2 تدبیر و حرکت انسان،مقدّمه‌ی قهر یا لطف خداوند است. «وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللّٰهُ» 3 کیفرهای الهی،با جرم بشر تناسب و سنخیّت دارد. «وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللّٰهُ» 4 اراده و تدبیر خدا،بالاتر از هر تلاش،حرکت و تدبیر است. «وَ اللّٰهُ خَیْرُ الْمٰاکِرِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 55]

اشاره

إِذْ قٰالَ اَللّٰهُ یٰا عِیسیٰ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رٰافِعُکَ إِلَیَّ وَ مُطَهِّرُکَ مِنَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ جٰاعِلُ اَلَّذِینَ اِتَّبَعُوکَ فَوْقَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا إِلیٰ یَوْمِ اَلْقِیٰامَةِ ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأَحْکُمُ بَیْنَکُمْ فِیمٰا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ (55)

(بیاد آور)هنگامی که خداوند فرمود:ای عیسی! من تو را(از زمین)برگرفته و به سوی خود بالا می‌برم و تو را از کسانی که کافر شده‌اند،پاک می‌کنم و تا روز قیامت پیروان تو را بر کافران برتری خواهم داد.سپس بازگشت شما به سوی من است،پس در آنچه اختلاف می‌کردید،میان شما داوری خواهم کرد.

نکته‌ها:

نمونه عینی و عملی تدبیر الهی در برابر مکر دشمنان،در این آیه بیان شده است.

امام باقر علیه السلام فرمود:معراج حضرت عیسی علیه السلام،در شب 21 ماه مبارک رمضان بوده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 برای سایر انبیا نیز معراج بوده است. «رٰافِعُکَ إِلَیَّ» 2 زندگی در میان کفّار،مایه‌ی آلودگی،و دوری از آنها،مایه‌ی پاکی و طهارت است. «مُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا» 3 پیشگویی غیبی غلبه‌ی مسیحیّت بر یهود،از معجزات قرآن است. «جٰاعِلُ الَّذِینَ اتَّبَعُوکَ فَوْقَ الَّذِینَ کَفَرُوا» 4 پیروی از انبیا،رمز پیروزی است. «جٰاعِلُ الَّذِینَ اتَّبَعُوکَ فَوْقَ الَّذِینَ کَفَرُوا» 5 جهانی بودن اسلام،منافاتی با وجود اقلیّت‌های مذهبی در پناه اسلام ندارد.از عبارت «إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ» استفاده می‌شود که یهود و نصاری تا قیامت می‌باشند.

6 بازگشت همه به سوی خداست و او داور بی‌چون و چراست. «إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ»

[سوره آل‌عمران (3): آیات 56 تا 57]

اشاره

فَأَمَّا اَلَّذِینَ کَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً فِی اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ (56) وَ أَمَّا اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ اَللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ اَلظّٰالِمِینَ (57)

و امّا گروهی که کافر شدند،در دنیا و آخرت به عذابی سخت عذابشان می‌کنم و برای آنها هیچ یاورانی نیست.

3\57 وَ أَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الظّٰالِمِینَ

و امّا کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند،پاداش‌های آنها را(خدا)بطور کامل خواهد داد و خداوند ستمگران را دوست نمی‌دارد.

نکته‌ها:

در تفسیر أطیب البیان،نمونه‌ای از عذاب‌های دنیوی بنی اسرائیل،این گونه آمده است:37 سال پس از حضرت مسیح،شخصی به نام طیطوس که از قیصرهای روم بود،بر یهود مسلّط شد و میلیون‌ها نفر از آنان را کشته و هزاران نفر را به اسارت گرفت.او دستور داد اموال آنان را به آتش کشیده و یا غارت کنند و اسیران آنها را طعمه‌ی درندگان کند.

در کنار تهدید کفّار،تشویق اهل ایمان لازم است،چنان که در کنار ایمان،انجام کارهای نیک لازم است.

پیام‌ها:

1 سروکار کفّار با خودِ خداست. «فَأُعَذِّبُهُمْ» 2 هر چه اتمام حجّت بیشتر باشد،قهر خدا بر انکار کنندگان بیشتر خواهد بود.

کسانی که زنده کردن مرده را از عیسی می‌بینند،ولی ایمان نمی‌آورند،مستحق هر نوع عذابی هستند. «فَأُعَذِّبُهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً» 3 گاهی خداوند در این دنیا نیز مجازات می‌دهد. «فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ» 4 در برابر قهر خدا،هیچ قدرتی نمی‌تواند مانع باشد. «وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 58]

اشاره

ذٰلِکَ نَتْلُوهُ عَلَیْکَ مِنَ اَلْآیٰاتِ وَ اَلذِّکْرِ اَلْحَکِیمِ (58)

3\58

(ای پیامبر!)آنچه بر تو می‌خوانیم،آیه‌ها و اندرز حکمت آمیز است.

پیام‌ها:

1 برای رهبری صحیح و قاطع،نشانه‌های الهی و بیان محکم و مستدل لازم است. «الْآیٰاتِ وَ الذِّکْرِ الْحَکِیمِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 59]

اشاره

إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اَللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ قٰالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ (59)

همانا مَثلِ(آفرینش)عیسی نزد خداوند،همچون مَثلِ(آفرینش)آدم است که او را از خاک آفرید و سپس به او فرمود:باش،پس موجود شد.

نکته‌ها:

گروهی از نصاری وارد مدینه شده و به حضور پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله رسیدند.آنان در گفتگو با پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله ولادت عیسی علیه السلام را بدون داشتن پدر،نشانه و دلیل الوهیّت او عنوان کردند.این آیه نازل شد و جواب آنان را چنین بیان نمود:اگر تولّد بدون پدر، دلیل خدا یا فرزند خدا بودن است،خلقت حضرت آدم که مهم‌تر است،چون نه پدر داشت و نه مادر.پس چرا شما آدم را خدا یا فرزند خدا نمی‌دانید؟!

پیام‌ها:

1 مخالفان را از همان راهی که پذیرفته‌اند،به حقّ دعوت کنیم.مسیحیان پذیرفته‌اند که آدم مخلوق خداست،با اینکه پدر و مادر نداشت. «مَثَلَ عِیسیٰ» ، «کَمَثَلِ آدَمَ» 2 استناد به تاریخ و تجربه‌های گذشته و ارائه نمونه‌های عینی بهترین راه دعوت است. «إِنَّ مَثَلَ عِیسیٰ عِنْدَ اللّٰهِ کَمَثَلِ آدَمَ» 3 قدرت خداوند در خلقت،محدود نیست. «کُنْ فَیَکُونُ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 60]

اشاره

اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلاٰ تَکُنْ مِنَ اَلْمُمْتَرِینَ (60)

حق،همان است که از جانب پروردگار توست،پس از تردید کنندگان مباش.

نکته‌ها:

کلمه‌ی« اَلْمُمْتَرِینَ »از«مریة»به معنای شک و تردید است.عین این آیه در سوره‌ی بقره آیه 147 نیز آمده است.با این آیه روشن می‌شود که سخن حقّ و پایدار تنها از

جانب خدایی است که خود حقّ و ثابت است و گر نه از انسان‌هایی که در طوفان هوسها و غرایز ثباتی ندارند،قانون و سخن پایدار را نمی‌توان انتظار داشت.

پیام‌ها:

1 بیان حق،رمز ربوبیّت و تربیت است. «الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ» 2 ثبات و حقّانیت،جز در راه خدا،کلام خدا و قانون خداوند،وجود ندارد.

«الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ»

3 تعداد زیاد مخالفان،تلاش و فعّالیت آنان،و ثروت و تبلیغاتشان،نباید در حقّانیّت راه و عقاید ما تأثیر گذارد. «فَلاٰ تَکُنْ مِنَ الْمُمْتَرِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 61]

اشاره

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ اَلْعِلْمِ فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ أَبْنٰاءَنٰا وَ أَبْنٰاءَکُمْ وَ نِسٰاءَنٰا وَ نِسٰاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنٰا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اَللّٰهِ عَلَی اَلْکٰاذِبِینَ (61)

پس هر که با تو،بعد از علم و دانشی که به تو رسیده است،درباره او(عیسی) به ستیز و محاجّه برخیزد(و از قبول حقّ شانه خالی کند)بگو:بیائید پسرانمان و پسرانتان و زنانمان و زنانتان و خودمان را(کسی که به منزله خودمان است)و خودتان را بخوانیم،سپس(به درگاه خدا)مباهله و زاری کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.

نکته‌ها:

واژه‌ی« نَبْتَهِلْ »از ریشه‌ی«ابتهال»به معنای بازکردن دست‌ها و آرنج‌ها برای دعا، به سوی آسمان است و این آیه به دلیل این واژه،به آیه‌ی مباهله معروف گشته است.مباهله،یعنی توجّه و تضرّع دو گروه مخالف یکدیگر،به درگاه خدا و تقاضای لعنت و هلاکت برای طرف مقابل که از نظر او اهل باطل است. ⁽¹⁾

در تفاسیر شیعه و سنی و برخی کتب حدیث و تاریخ می‌خوانیم که در سال دهم هجری،افرادی از سوی رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله مأمور تبلیغ اسلام در منطقه نجران از بلاد یمن شدند.مسیحیانِ نجران نیز هیئتی را به نمایندگی از سوی خود برای گفتگو با پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله به مدینه گسیل داشتند.با وجود گفتگوهایی که میان آنان و پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله ردّ و بدل شد،باز هم آنان بهانه‌جویی کرده و در حقّانیّت اسلام ابراز تردید می‌کردند.این آیه نازل شد و خطاب به پیامبر فرمود:به کسانی که با تو محاجّه و جدال کرده،و از قبول حقّ شانه خالی می‌کنند،بگو:بیایید با فراخواندن فرزندان و زنان و خودمان،خدا را بخوانیم و با حالت تضرّع و ابتهال بر دروغگویان نفرین کنیم و هر نفرینی که دامن گروه مقابل را گرفت،معلوم می‌شود که راه او باطل است و با این وسیله به این گفتگو و جدال پایان دهیم.

هنگامی که نمایندگان مسیحیان نجران،پیشنهاد مباهله را از رسول اکرم صلی اللّٰه علیه و آله شنیدند،به یکدیگر نگاه کرده و متحیّر ماندند.آنان مهلت خواستند تا در این باره فکر و اندیشه و مشورت کنند.بزرگِ نصاری به آنها گفت:شما پیشنهاد را بپذیرید و اگر دیدید که پیامبر با سر و صدا و جمعیّتی انبوه برای نفرین می‌آید،نگران نباشید و بدانید که خبری نیست،ولی اگر با افراد معدودی به میدان آمد،از انجام مباهله صرف نظر و با او مصالحه کنید.

روز مباهله،آنها دیدند که پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله همراه با دو کودک و یک جوان و یک زن بیرون آمدند.آن دو کودک،حسن و حسین علیهما السلام و آن جوان،علیّ بن ابی طالب علیهما السلام و آن زن فاطمه‌ی زهرا علیها السلام دختر پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله بودند.

اسقف مسیحیان گفت:من چهره‌هایی را می‌بینم که اگر از خداوند بخواهند کوه از جا کنده شود،کنده می‌شود.اگر این افراد نفرین کنند،یک نفر مسیحی روی زمین باقی نمی‌ماند.لذا از مباهله اعلام انصراف کرده و حاضر به مصالحه شدند. ⁽¹⁾

این ماجرا،علاوه بر تفاسیر شیعه،در منابع معتبر اهل سنّت نیز آمده است. ⁽¹⁾

روز مباهله،بیست و چهارم یا بیست و پنجم ماه ذی الحجّه بوده و محل آن در روزگار پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله در بیرون شهر مدینه بوده که اکنون داخل شهر قرار گرفته و در آن محل،مسجدی به نام«مسجد الاجابة»ساخته شده است.فاصله‌ی این مسجد تا مسجد النّبی تقریباً دو کیلومتر است.«اللهم ارزقنا زیارته و شفاعته» بر اساس روایتی در تفسیر المیزان،دعوت به مباهله مخصوص نصاری نبوده و پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله از یهودیان نیز برای مباهله دعوت کردند.

مباهله،خاصّ زمان پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله نبوده است،بلکه بر اساس برخی از روایات،دیگر مؤمنان نیز می‌توانند مباهله کنند.امام صادق علیه السلام در این باره دستوراتی داده‌اند. ⁽²⁾

سؤال:در این ماجرا تنها فاطمه زهرا علیها السلام حضور داشت،پس چرا قرآن کلمه‌ی جمع «نِسٰاءَنٰا» را بکار برده است؟ پاسخ:در قرآن مواردی است که خداوند از یک نفر به صورت«جمع»یاد می‌کند، مانند آیه 181 سوره آل عمران که یک نفر از روی توهین گفت:خدا فقیر است، ولی آیه به صورت جمع می‌فرماید: «الَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ فَقِیرٌ» چنان که قرآن درباره حضرت ابراهیم علیه السلام می‌فرماید:ابراهیم یک امّت است،با آنکه یک نفر بیشتر نبود.

گرچه پیامبر می‌توانست خود شخصاً نفرین کند و کاری به علیّ،فاطمه،حسن و حسین علیهم السلام نداشته باشد،ولی خدا و رسول،با این عمل به ما فهماندند که این

افراد،یاران و شریکان رسول خدا در دعوت به حقّ و هدف او هستند و همراه او آماده‌ی استقبال از خطر بوده و تداوم‌گر حرکت او می‌باشند.

پیام‌ها:

1 اگر انسان ایمان به هدف داشته باشد،حاضر است خود و نزدیک‌ترین بستگانش را در معرض خطر قرار دهد. «مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ» 2 آخرین برگ برنده و سلاح برنده مؤمن،دعاست. «فَقُلْ تَعٰالَوْا نَدْعُ» 3 فرزند دختری،همچون فرزند پسری،فرزند خود انسان است. «أَبْنٰائِنٰا» بنا بر این امام حسن و امام حسین علیهما السلام فرزندان پیامبرند.

4 زن و مرد در صحنه‌های مختلف دینی،در کنار همدیگر مطرحند. «نِسٰاءَنٰا» 5 در دعا،حالات اهل دعا مهم است،نه تعداد آنها.گروه مباهله کننده پنج نفر بیشتر نبودند. «أَبْنٰاءَنٰا» ، «نِسٰاءَنٰا» ، «أَنْفُسَنٰا» 6 علیّ بن ابی طالب علیهما السلام،جان رسول اللّٰه صلی اللّٰه علیه و آله است. «أَنْفُسَنٰا» 7 در مجالس دعا،کودکان را نیز با خود ببریم. «أَبْنٰاءَنٰا» 8 اهل بیت پیامبر علیهم السلام مستجاب الدعوة هستند. «أَبْنٰاءَنٰا» ، «نِسٰاءَنٰا» ، «أَنْفُسَنٰا» 9 استمداد از غیب،پس از بکارگیری توانایی‌های عادّی است. «نَبْتَهِلْ» 10 کسی که منطق و استدلال و معجزه،او را به پذیرش حقّ تسلیم نمی‌کند،باید با او مباهله کرد. «تَعٰالَوْا» ، «نَبْتَهِلْ» 11 اگر مؤمنان محکم بایستند،دشمن به دلیل باطل بودنش عقب نشینی می‌کند.

«نَدْعُ»

، «نَبْتَهِلْ» 12 استدلال را باید با استدلال پاسخ داد،ولی مجادله و لجاجت باید سرکوب شود. «لَعْنَتَ اللّٰهِ عَلَی الْکٰاذِبِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیات 62 تا 63]

اشاره

إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ اَلْقَصَصُ اَلْحَقُّ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اَللّٰهُ وَ إِنَّ اَللّٰهَ لَهُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (62) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اَللّٰهَ عَلِیمٌ بِالْمُفْسِدِینَ (63)

به راستی،داستانِ درستِ(زندگی مسیح)همین است و هیچ معبودی جز خداوند نیست و همانا خداست مقتدر حکیم.

3\63

پس اگر از حقّ روی گردان شدند،همانا خداوند به(کار و حال)مفسدین آگاه است.

نکته‌ها:

داستان‌هایی که بر سر زبان‌هاست،بر سه نوعند:

1 رمان‌ها،افسانه‌ها و اساطیری که بر پایه خیال بوده و غیر واقعی هستند.

2 داستان‌های تاریخی که گاهی راست و مستند و گاهی آمیخته با دروغ و امور نادرست هستند.

3 رویدادهایی که از زبان وحی به ما رسیده‌اند،بر اساس حقّ هستند.داستان‌های قرآنی،همه از این نوع هستند و در آنها وهم،خیال،دروغ و نادرستی راه ندارد.

پیام‌ها:

1 اگر قرآن نبود،چهره‌ی واقعی حضرت مسیح،آلوده با خرافات و مشوّه باقی می‌ماند. «إِنَّ هٰذٰا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ» 2 تکرار شعار توحید و پایداری در برابر خرافات،لازم است. «مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ» 3 هر داستانی درباره پیامبران،که با توحید منافات داشته باشد،ساختگی و باطل است. «لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَ مٰا مِنْ إِلٰهٍ إِلاَّ اللّٰهُ» 4 روی‌گردانی انسان از کلام حق،نشانه‌ی اختیار اوست. «فَإِنْ تَوَلَّوْا» 5 اعراض از حق،نمونه‌ای از فساد است،و اعراض کننده مفسد می‌باشد.

«تَوَلَّوْا»

، «بِالْمُفْسِدِینَ» 6 علم خداوند به کارهای مفسدان،بزرگ‌ترین هشدار است. «عَلِیمٌ بِالْمُفْسِدِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 64]

اشاره

قُلْ یٰا أَهْلَ اَلْکِتٰابِ تَعٰالَوْا إِلیٰ کَلِمَةٍ سَوٰاءٍ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمْ أَلاّٰ نَعْبُدَ إِلاَّ اَللّٰهَ وَ لاٰ نُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً وَ لاٰ یَتَّخِذَ بَعْضُنٰا بَعْضاً أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اَللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اِشْهَدُوا بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ (64)

بگو:ای اهل کتاب! به سوی سخنی بیایید که میان ما و شما مشترک است.جز آنکه خداوند را نپرستیم و چیزی را شریک او قرار ندهیم و بعضی از ما بعضی دیگر را بجای خدا ارباب نگیرد.پس اگر(از این پیشنهاد)سرباز زدند، بگویید:گواه باشید که ما مسلمان و تسلیم خدائیم.

نکته‌ها:

دعوت به سوی توحید و حقّ،لازم است.خواه با استدلال،خواه با مباهله و خواه از طریق دعوت به مشترکات.

در تفسیر مراغی آمده است:عدیّ بن حاتم بعد از اسلام آوردن،به پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله عرض کرد:ما زمانی که مسیحی بودیم،هرگز یکدیگر را«ربّ»خود قرار نمی‌دادیم،پس مراد از جمله‌ی« لاٰ یَتَّخِذَ بَعْضُنٰا بَعْضاً أَرْبٰاباً »چیست؟ پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله فرمودند:آیا علمای شما احکام خدا را تغییر نمی‌دادند؟ گفت:چرا! فرمودند:

پیروی از عالمی که قانون خدا را تغییر دهد،یک نوع بندگی و بردگی اوست.

پیام‌ها:

1 مسلمانان باید بر سر مشترکات،با اهل کتاب به توافق برسند. «قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ تَعٰالَوْا إِلیٰ کَلِمَةٍ...» 2 باید در دعوت به وحدت،پیش قدم بود. «قُلْ یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ» 3 اگر به تمام اهدافِ حقّ خود دست نیافتید،از تلاش برای رسیدن به بعضی از آن خودداری نکنید. «تَعٰالَوْا إِلیٰ کَلِمَةٍ...» 4 یکی از مراحل تبلیغ،دعوت به مشترکات است. «کَلِمَةٍ سَوٰاءٍ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمْ» قرآن می‌تواند محور مشترک خوبی برای دعوت باشد،زیرا هم تاریخ انبیا را دارد و

هم از تحریف به دور بوده است.

5 در تبلیغ و دعوت دیگران،باید به عقاید حقّه و مقدّسات طرف مقابل،احترام گذارد. «کَلِمَةٍ سَوٰاءٍ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکُمْ» 6 یگانه پرستی و بیزاری از شرک،از مشترکات تمام ادیان آسمانی است. «کَلِمَةٍ سَوٰاءٍ» ، «أَلاّٰ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّٰهَ» 7 توحید،سبب تعالی انسان است.« تَعٰالَوْا »در جایی بکار می‌رود که دعوت به رشد و بالا آمدن باشد. «تَعٰالَوْا» ، «أَلاّٰ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّٰهَ» 8 اطاعت بی‌چون و چرا از دیگر انسان‌ها،نشانه‌ی پذیرش نوعی ربوبیّت برای آنها ویک نوع عبودیّت برای ماست.در حالی که همه‌ی انسان‌ها با یکدیگر مساوی هستند. «لاٰ یَتَّخِذَ بَعْضُنٰا بَعْضاً أَرْبٰاباً» 9 اندیشه‌ی آزاد و شخصیّت مستقل،شعار قرآن است. «لاٰ یَتَّخِذَ بَعْضُنٰا بَعْضاً أَرْبٰاباً» 10 اعراض و سرپیچی مخالفان نباید در اراده و ایمان ما اثر بگذارد. «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ» 11 هر مبلّغی باید سرپیچی و اعراض مردم را پیش بینی کند تا مأیوس نشود.

«فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا...»

12 پس از استدلال و برهان،جَدل را قطع کنید. «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا...» 13 بندگی خدا،نفی شرک و طرد حاکمیّت غیر خداوند،از ویژگی‌های یک مسلمان واقعی است. «اشْهَدُوا بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 65]

اشاره

یٰا أَهْلَ اَلْکِتٰابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِی إِبْرٰاهِیمَ وَ مٰا أُنْزِلَتِ اَلتَّوْرٰاةُ وَ اَلْإِنْجِیلُ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِهِ أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ (65)

ای اهل کتاب! چرا درباره‌ی ابراهیم گفتگو و نزاع می‌کنید؟(و هر کدام او را پیرو آیین خود می‌دانید،)در حالی که تورات و انجیل،پس از او نازل شده است،چرا تعقّل نمی‌کنید؟

نکته‌ها:

هر یک از یهود و نصاری،ابراهیم علیه السلام را از خود می‌دانستند و به قدری بازار این ادّعا داغ بود که قرآن در دو آیه‌ی بعد می‌فرماید: «مٰا کٰانَ إِبْرٰاهِیمُ یَهُودِیًّا وَ لاٰ نَصْرٰانِیًّا» این آیه برای پوچی ادّعای آنها می‌گوید:چگونه شما ابراهیم را که قبل از تورات و انجیل بوده،تابع آن دو کتاب می‌دانید؟ کتابی که هنوز نازل نشده است،پیرو ندارد.آیا حاضر نیستید این مقدار هم فکر کنید که لا اقل حرف شما با تاریخ منطبق باشد.

پیام‌ها:

1 هنگام موعظه،از القاب متین و عناوین فرهنگی مخاطبین استفاده شود. «یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ» 2 علم و کتاب،از چنان ارزشی برخوردارند که منسوبین به آن نیز محترمند.

اهل کتاب،اهل قلم،اهل علم. «یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ» 3 سعی نکنید با انتساب شخصیّت‌ها به خود،حقّانیت خود را اثبات کنید.

«لِمَ تُحَاجُّونَ فِی إِبْرٰاهِیمَ»

به جای نزاع در انتساب شخصیّت‌های والا،از فکر آنان پیروی کنید.

4 ادّعاهای خود را مستند و هماهنگ با منطق و فطرت و تاریخ قرار دهید. «وَ مٰا أُنْزِلَتِ التَّوْرٰاةُ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 66]

اشاره

هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ حٰاجَجْتُمْ فِیمٰا لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِیمٰا لَیْسَ لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ (66)

هان(ای اهل کتاب!)شما همانان هستید که درباره(حضرت عیسی و)آنچه بدان علم داشتید محاجّه و نزاع کردید،پس چرا درباره(ابراهیم و)آنچه بدان علم ندارید نزاع می‌کنید؟ در حالی که خداوند می‌داند و شما نمی‌دانید.

نکته‌ها:

این آیه تذکّر و هشداری است به اهل کتاب،که شما در مورد آنچه بدان علم و آگاهی دارید،اشکال‌تراشی و سؤالات بی‌جا می‌کنید.با آنکه شما زندگی طبیعی حضرت عیسی و نیاز او به غذا و مسکن و لباس را دیده‌اید،ولی باز هم در مورد او به گفتگو نشسته‌اید.گروهی او را دروغگو و گروهی فرزند خدا می‌پندارید. ⁽¹⁾و یا در شناخت محمّد صلی اللّٰه علیه و آله که نشانه‌هایش در تورات و انجیل آمده و برای شما شناخته شده است،به بحث و گفتگو می‌پردازید. ⁽²⁾شما که درباره معلومات،اهل جدال و بحث هستید و به نقطه‌ی توافقی نمی‌رسید،دیگر چه کار به مسأله‌ای دارید که در مورد آن علم ندارید؟ مثل اینکه مذهب حضرت ابراهیم چه بوده است؟

پیام‌ها:

1 افراد مغرور و لجوج را تحقیر کنید. «هٰا أَنْتُمْ هٰؤُلاٰءِ» 2 افراد لجوج،حتّی در امور روشن به نزاع می‌نشینند. «حٰاجَجْتُمْ فِیمٰا لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ» 3 اگر سرچشمه‌ی مباحثات،تحقیق باشد ارزش دارد،ولی اگر برای طفره رفتن باشد،مورد انتقاد است. «حٰاجَجْتُمْ فِیمٰا لَکُمْ بِهِ عِلْمٌ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 67]

اشاره

مٰا کٰانَ إِبْرٰاهِیمُ یَهُودِیًّا وَ لاٰ نَصْرٰانِیًّا وَ لٰکِنْ کٰانَ حَنِیفاً مُسْلِماً وَ مٰا کٰانَ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ (67)

(بر خلاف ادّعای یهودیان و مسیحیان،)ابراهیم نه یهودی بود و نه نصرانی، بلکه او فردی حق‌گرا و تسلیم خدا بود و هرگز از مشرکان نبود.

نکته‌ها:

«حنف»،به معنای گرایش به حقّ است و در مقابل آن واژه‌ی«جنف»،معنی گرایش و تمایل به باطل را می‌دهد.بنا بر این«حنیف»به کسی گفته می‌شود که در مسیر

باشد،ولی بت‌پرستان آن را در مورد خود بکار می‌بردند و مشرکان نیز«حنفاء» خوانده می‌شدند.

این آیه،با آوردن کلمه‌ی «مُسْلِماً» در کنار کلمه‌ی «حَنِیفاً» ،هم دامن ابراهیم را از لوث شرک پاک کرده است و هم دامن این کلمه‌ی مقدّس را از لوث مشرکان. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام در تفسیر عبارت «حَنِیفاً مُسْلِماً» فرمودند:«خالصا مخلصا لیس فیه شیء من عبادة الاوثان»یعنی ابراهیم شخصی خالص و برگزیده بود که در او ذره‌ای از پرستش بت‌ها نبود. ⁽²⁾

[سوره آل‌عمران (3): آیه 68]

اشاره

إِنَّ أَوْلَی اَلنّٰاسِ بِإِبْرٰاهِیمَ لَلَّذِینَ اِتَّبَعُوهُ وَ هٰذَا اَلنَّبِیُّ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ اَللّٰهُ وَلِیُّ اَلْمُؤْمِنِینَ (68)

همانا سزاوارترین افراد به ابراهیم،کسانی هستند که از او پیروی کردند و (نیز)این پیامبر و کسانی که(به او)ایمان آورده‌اند،و خداوند سرور و سرپرست مؤمنان است.

نکته‌ها:

از این آیه معلوم می‌شود که نسبت ایمانی،فراتر و محکم‌تر از نسبت خویشاوندی است و افرادی که همفکر و هم خط و هم هدف باشند،به همدیگر نزدیک‌تر از کسانی هستند که در ظاهر قوم و خویشند،ولی به لحاظ فکری و اعتقادی از همدیگر جدایند.امام صادق علیه السلام به یکی از یاران با وفایش فرمود:

«انتم و الله من آل محمد»به خدا سوگند که شما از آل محمّد صلی اللّٰه علیه و آله هستید.و سپس آیه فوق را تلاوت فرمود. ⁽³⁾رسول اکرم صلی اللّٰه علیه و آله نیز در مورد سلمان فارسی فرمودند:«سلمان منا اهل البیت» ⁽⁴⁾

با اینکه آیه فرمود:نزدیک‌ترین مردم به ابراهیم،پیروان او هستند،لکن نام پیامبر اسلام و مسلمانان را جداگانه برد،تا بهترین نمونه‌ی پیروی را در وجود حضرت محمّد صلی اللّٰه علیه و آله و مسلمانان،به دنیا نشان دهد.

در روایتی آمده است:«ان ولی محمد من اطاع الله و ان بعدت لحمته،و ان عدو محمد من عصی الله و ان قربت قرابته» ⁽¹⁾دوست و طرفدار محمّد صلی اللّٰه علیه و آله کسی است که خدا را اطاعت کند،هر چند به لحاظ فامیلی از او دور باشد و دشمن پیامبر کسی است که خدا را نافرمانی کند،هر چند با پیامبر نسبت و نزدیکی داشته باشد.

امام صادق علیه السلام فرمود:مراد از« اَلَّذِینَ آمَنُوا »در آیه،امامان و پیروان آنها هستند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 پیوند مردم با رهبر،پیوند مکتبی است،نه پیوند قبیله‌ای،زبانی،منطقه‌ای و نژادی. «إِنَّ أَوْلَی النّٰاسِ بِإِبْرٰاهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ» 2 ملاک قُرب به انبیا،اطاعت از آنان است. «أَوْلَی النّٰاسِ بِإِبْرٰاهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ» 3 پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله و مسلمانان،در خط ابراهیم و هم مرام و هم هدف با او هستند. «أَوْلَی النّٰاسِ بِإِبْرٰاهِیمَ» ، «وَ هٰذَا النَّبِیُّ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 69]

اشاره

وَدَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ اَلْکِتٰابِ لَوْ یُضِلُّونَکُمْ وَ مٰا یُضِلُّونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ وَ مٰا یَشْعُرُونَ (69)

گروهی از اهل کتاب دوست دارند که شما را گمراه کنند،ولی جز خودشان را گمراه نمی‌کنند و(این را)نمی‌فهمند.

نکته‌ها:

سیمای تهاجم فرهنگی و توطئه‌های دشمن برای بی‌دین کردن مسلمانان را در این آیه و سه آیه بعد می‌بینیم.این آیه خبر از کینه‌های مکتبی،آیه بعد خبر از

لجاجت و کفر،آیه هفتاد و یکم خبر از شیوه حق‌پوشی و کتمان آگاهانه،و آیه هفتاد و دوّم خبر از تاکتیک فریبنده‌ی دشمن می‌دهد که مجموعاً یک تهاجم فرهنگی برخاسته از باطن تاریک،بکارگیری شیوه‌های کتمان،زیر سؤال بردن و تضعیف و تزلزل عقاید توده‌ی مردم است.

پیام‌ها:

1 خداوند،نقشه‌های دشمنان دین را افشا و آنان را رسوا می‌کند. «وَدَّتْ طٰائِفَةٌ...» 2 شناخت دشمن و برنامه‌های او،لازمه‌ی در امان ماندن از آسیب‌های احتمالی است. «وَدَّتْ طٰائِفَةٌ...» 3 خطر تهاجم فکری و فرهنگی،جدّی است. «وَدَّتْ طٰائِفَةٌ...» 4 به اظهاراتِ منافقانه‌ی مخالفان اعتماد نکنید،آنها قلباً خواستار انحراف شما هستند. «وَدَّتْ طٰائِفَةٌ...» 5 در قضاوت‌ها،انصاف را فراموش نکنید.گروهی از اهل کتاب،چنین آرزویی دارند،نه همه‌ی آنها. «وَدَّتْ طٰائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ» 6 باید کاری کنید که دشمن آرزوی انحراف شما را به گور ببرد.کلمه« لَوْ »در موارد ناشدنی بکار می‌رود. «لَوْ یُضِلُّونَکُمْ» 7 کسانی که در صدد انحراف دیگران هستند،ابتدا خود مرتکب حیله،نفاق، کینه،تهمت و توطئه می‌شوند. «وَ مٰا یُضِلُّونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ» 8 میل به انحراف دیگران،خود یک انحراف بزرگ اخلاقی است. «وَدَّتْ» ، «وَ مٰا یُضِلُّونَ إِلاّٰ أَنْفُسَهُمْ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 70]

اشاره

یٰا أَهْلَ اَلْکِتٰابِ لِمَ تَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (70)

ای اهل کتاب چرا به آیات خداوند(و نشانه‌های نبوّت رسول خدا)کفر می‌ورزید،در حالی که خود(به درستی آن)گواهید.

نکته‌ها:

ظاهراً این آیه به بشارت‌هایی نظر دارد که اهل کتاب در تورات و انجیل درباره حضرت محمد صلی اللّٰه علیه و آله خوانده بودند،ولی به خاطر حفظ موقعیّت اجتماعی و منافع مادّی،همه‌ی آن نشانه‌های الهی را نادیده گرفتند.

پیام‌ها:

1 سؤال از و جدان،بهترین راه دعوت است. «لِمَ تَکْفُرُونَ...» 2 دانستن تنها کفایت نمی‌کند،پذیرفتن نیز لازم است. «تَکْفُرُونَ» ، «تَشْهَدُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 71]

اشاره

یٰا أَهْلَ اَلْکِتٰابِ لِمَ تَلْبِسُونَ اَلْحَقَّ بِالْبٰاطِلِ وَ تَکْتُمُونَ اَلْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (71)

ای اهل کتاب! چرا حقّ را به باطل مشتبه می‌سازید و(یا)حقّ را کتمان می‌کنید، در حالی که خود(به حقّانیت آن)آگاهید.

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام درباره‌ی« وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ »فرمودند:یعنی اهل کتاب به صفات ذکر شده برای پیامبر در تورات آگاهند،(ولی آن را کتمان می‌کنند). ⁽¹⁾

بسیاری از تحریف‌گران،با نام اسلام‌شناس،مستشرق،مورّخ و جهانگرد،در کتاب‌ها و ثبت مکان‌ها و زمان‌های تاریخی تصرّف کردند و در دائرة المعارف‌ها به عنوان محقّق چنان سیمایی از اسلام ترسیم کردند که خواننده به فکر ایمان و تأمّل در عقاید اسلامی نیفتد.

پیام‌ها:

1 تلبیس،مشتبه کردن و کتمان حق،دو اهرم نیرومند دشمن برای ایجاد انحراف

در بین مؤمنان است.در دو آیه قبل فرمود: «یُضِلُّونَکُمْ...» در این آیه می‌فرماید: «تَلْبِسُونَ» ، «تَکْتُمُونَ» 2 کتمان حقّ،حرام و اظهار آن واجب است. «تَکْتُمُونَ الْحَقَّ...»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 72]

اشاره

وَ قٰالَتْ طٰائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ اَلْکِتٰابِ آمِنُوا بِالَّذِی أُنْزِلَ عَلَی اَلَّذِینَ آمَنُوا وَجْهَ اَلنَّهٰارِ وَ اُکْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ (72)

و گروهی از اهل کتاب گفتند:به آنچه بر مؤمنان نازل شده است،در آغاز روز ایمان آورید و در پایان روز کافر شوید،شاید(با این حیله آنها از اسلام)باز گردند.

نکته‌ها:

دوازده نفر از دانشمندان یهود،تصمیم گرفتند برای ایجاد تزلزل و تردید در مسلمانان،صبحگاهان نزد حضرت محمّد صلی اللّٰه علیه و آله آمده و اظهار ایمان کنند،ولی در آخر روز از اسلام برگردند و بگویند:ما محمّد و آیین او را دیدیم،ولی با آنچه در تورات و انجیل آمده است،مطابقت ندارد.آنها با این نقشه‌ی ماهرانه می‌خواستند به هم‌کیشان خود این طور وانمود کنند که اگر اسلام مکتب خوبی بود،اهل علم و کتاب از آن دست برنمی‌داشتند،با این کار هم در مسلمانان تردید بوجود آورند و هم سایر یهودیان را از مسلمان شدن بازدارند.خداوند متعال نیز با نزول این آیه، نقشه‌ی آنان را برملا ساخت.

در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است:وقتی رسول خدا علیه السلام فرمان تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه را در هنگام نماز ظهر ابلاغ کردند،یهود گفتند:به آنچه در آغاز روز بوده ایمان آورید،ولی بدانچه در پایان روز آمده(تغییر قبله)کفر ورزید تا آنان از آن قبله بازگردند و به طرف بیت المقدس نماز بخوانند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 دشمنان برای انحراف مسلمانان،برنامه‌ریزی می‌کنند.در آیه 69 خواندیم که اهل کتاب دوست دارند شما را منحرف سازند،این آیه به نقشه‌ی آنان برای رسیدن به آن هدف می‌پردازد. «یُضِلُّونَکُمْ» ، «قٰالَتْ طٰائِفَةٌ» 2 چه بسا گروهی با نام اسلام،در صفوف مسلمانان نفوذ کرده و از پشت خنجر بزنند،لذا باید هشیار بود. «آمِنُوا» ، «وَ اکْفُرُوا» ، «لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» 3 مسلمان نباید ساده اندیش و زودباور بوده و به هر اظهار ایمانی،اعتماد کند.

«آمِنُوا»

، «وَ اکْفُرُوا» 4 خداوند در مراحل حسّاس،از اسرار و توطئه‌های دشمنان پرده برمی‌دارد.

«آمِنُوا»

، «وَ اکْفُرُوا» 5 باید در مرحله‌ای از ایمان قرار بگیریم که بازگشت برخی مسلمانان از دین، مایه‌ی تزلزل ما نگردد. «وَ اکْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» 6 یکی از سیاست‌های دشمن،ایجاد ارتباط و سپس قطع آن،به منظور ایجاد تزلزل در جامعه است. «لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 73]

اشاره

وَ لاٰ تُؤْمِنُوا إِلاّٰ لِمَنْ تَبِعَ دِینَکُمْ قُلْ إِنَّ اَلْهُدیٰ هُدَی اَللّٰهِ أَنْ یُؤْتیٰ أَحَدٌ مِثْلَ مٰا أُوتِیتُمْ أَوْ یُحٰاجُّوکُمْ عِنْدَ رَبِّکُمْ قُلْ إِنَّ اَلْفَضْلَ بِیَدِ اَللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ وٰاسِعٌ عَلِیمٌ (73)

(بزرگان یهود،برای جلوگیری از گرایش یهود به اسلام،به آنان می‌گفتند:)جز به کسی که آیین شما را پیروی کند،ایمان نیاورید.(زیرا دینِ حقّ منحصر به ماست.ای پیامبر! به آنان)بگو:راه سعادت راهی است که خدا بنماید(و مانعی ندارد)که به امّتی دیگر نیز همانند آنچه(از کتاب و شریعت)به شما داده شده،داده شود،تا در نزد پروردگار با شما احتجاج کنند.(همچنین ای پیامبر! به آنان)بگو:فضل و رحمت بدست خداست،او به هر که بخواهد عطا می‌کند و خداوند دارای رحمت وسیع و علم بی‌انتهاست.

نکته‌ها:

اهل کتاب،از گرایش یهود به اسلام نگران بودند و برای پیشگیری از آن تبلیغ می‌کردند. «لاٰ تُؤْمِنُوا إِلاّٰ لِمَنْ تَبِعَ دِینَکُمْ»

پیام‌ها:

1 دشمنان اسلام،در توطئه‌های خود سفارش به پنهان کاری می‌کنند و به غیر خود نیز اعتماد ندارند. «لاٰ تُؤْمِنُوا إِلاّٰ لِمَنْ تَبِعَ دِینَکُمْ» ⁽¹⁾2 هدایت الهی،یک جریان مستمر در طول تاریخ بوده است و اختصاص به قوم خاصّی ندارد. «إِنَّ الْهُدیٰ هُدَی اللّٰهِ» 3 تعصّب و خودبرتربینی،یکی از آفت‌های دینداری است. «إِلاّٰ لِمَنْ تَبِعَ دِینَکُمْ» 4 الطاف پروردگار،در انحصار گروه خاصّی نیست.نبوّت و هدایت،فضل الهی است که به هر کس بخواهد می‌دهد. «إِنَّ الْفَضْلَ بِیَدِ اللّٰهِ» 5 گزینش پیامبران از سوی خداوند،بر اساس علم اوست. «وٰاسِعٌ عَلِیمٌ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 74]

اشاره

یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ ذُو اَلْفَضْلِ اَلْعَظِیمِ (74)

(خداوند)هر که را بخواهد به رحمت خویش اختصاص دهد و خداوند صاحب فضل بزرگ است.

نکته‌ها:

این آیه،تصوّر غلط یهود را که خداوند هیچ قومی را مانند یهود مورد لطف خویش قرار نمی‌دهد،نفی کرده و می‌فرماید:خداوند بهتر می‌داند چه کسی را عهده‌دار رسالت خویش بگرداند.او در میان بندگانش لایق‌ترین فرد را انتخاب نموده و مورد لطف خاص خویش قرار می‌دهد.خداوند،هم لطفش توسعه دارد و هم حکمتش انتخابگر است.

[سوره آل‌عمران (3): آیه 75]

اشاره

وَ مِنْ أَهْلِ اَلْکِتٰابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطٰارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِینٰارٍ لاٰ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ إِلاّٰ مٰا دُمْتَ عَلَیْهِ قٰائِماً ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قٰالُوا لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی اَلْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ وَ یَقُولُونَ عَلَی اَللّٰهِ اَلْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ (75)

و از اهل کتاب کسانی هستند که اگر او را بر اموال بسیاری امین گردانی،به تو باز می‌گرداند و بعضی از آنان(به قدری نادرستند که)اگر او را بر دیناری امین گردانی،آن را به تو برنمی‌گرداند،مگر آنکه(برای مطالبه آن)دائماً بالای سر او بایستی،این(خیانت در امانت،)به جهت آن است که گفتند:درباره‌ی امّیّین(غیر اهل کتاب)هر چه کنیم بر ما گناهی نیست،در حالی که آنها آگاهانه بر خداوند دروغ می‌بندند.

نکته‌ها:

در روایات آمده است که امانت را به صاحبش برگردانید،حتّی اگر صاحب امانت،فاسق باشد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 در مورد مخالفانِ خود،انصاف را مراعات کنید و همه را خائن ندانید. «مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ» ، «یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ» 2 امانتداری،ملاکی برای ارزشیابی افراد است. «یُؤَدِّهِ» ، «لاٰ یُؤَدِّهِ» 3 ارزشهای اخلاقی،ثبات دارند.حفظ امانت،در نزد همه نیکو،و خیانت در آن،نسبت به هر کسی باشد زشت است.ردّ امانت،یک ارزش است،گرچه از یهود باشد. «یُؤَدِّهِ» ، «لاٰ یُؤَدِّهِ» 4 قیام و مقاومت،برای گرفتن حقّ لازم است. «لاٰ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ إِلاّٰ مٰا دُمْتَ عَلَیْهِ قٰائِماً»

5 استثمار،استحمار و نژادپرستی،ممنوع است. «لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ» 6 یهود و نصاری،خود را اندیشمند،و مسلمانان را بی‌سواد و امّی می‌پنداشتند.

«لَیْسَ عَلَیْنٰا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ»

7 بالاتر از گناه،توجیه گناه است.یهود اموال مردم را به ناحق می‌خوردند و می‌گفتند:خداوند به این کار راضی است. «یَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 76]

اشاره

بَلیٰ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ وَ اِتَّقیٰ فَإِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلْمُتَّقِینَ (76)

آری،هر کس به عهد خویش وفا کند و تقوا داشته باشد،پس بی‌گمان خداوند پرهیزکاران را دوست می‌دارد.

نکته‌ها:

وفای به عهد در تمام موارد زیر لازم است:

الف:عهدی که خداوند از طریق فطرت یا انبیا با انسان‌ها بسته است. ⁽¹⁾

ب:عهدی که انسان با خدا می‌بندد. ⁽²⁾

ج:عهدی که انسان با مردم می‌بندد. ⁽³⁾

د:عهد رهبر با امّت و بالعکس. ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1 در برابر تفکّرات غلط،موضع بگیرید. «بَلیٰ» ⁽⁵⁾2 تقوی،انسان را از دروغ بستن به خدا و ضایع کردن حقّ مردم بیمه می‌کند.

«یَقُولُونَ»

، «الْکَذِبَ» ، «بَلیٰ مَنْ أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ وَ اتَّقیٰ»

3 شعار،کار ساز نیست،عمل و تقوا لازم است. «أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ وَ اتَّقیٰ» 4 وفای به عهد،از نشانه‌های تقواست. «أَوْفیٰ بِعَهْدِهِ وَ اتَّقیٰ» 5 وفای به عهد و تقوا،ملاک محبوبیّت است،نه اهل کتاب بودن. «یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 77]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اَللّٰهِ وَ أَیْمٰانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ فِی اَلْآخِرَةِ وَ لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اَللّٰهُ وَ لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ وَ لاٰ یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ ÙΙęЙʙř̠(77)

همانا کسانی که پیمان خدا و سوگندهای خودشان را به بهای ناچیزی می‌فروشند،آنان برایشان نصیبی در آخرت نیست و خداوند در قیامت با آنها سخن نمی‌گوید و به آنان نیز نظر(لطف)نمی‌کند،آنها را(از گناه)پاک نمی‌سازد و برای آنان عذابی دردناک است.

نکته‌ها:

این آیه،کسانی را که پیمان شکنی می‌کنند،به پنج نوع قهر الهی تهدید می‌کند:

بی‌بهرگی در آخرت،محرومیّت از خطاب الهی،محرومیّت از نظر لطف الهی، محرومیّت از پاکی از گناه و گرفتاری به عذاب دردناک.

در روایات شیعه و سنّی آمده است که رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرمودند:«لا ایمان لمن لا أمان له و لا دین لمن لا عهد له»کسی که مراعات امانت نکند،ایمان ندارد و آن کسی که به عهد خویش وفادار نباشد بی‌دین است. ⁽¹⁾

در بعضی روایات آمده است که مراد از« بِعَهْدِ اللّٰهِ »،حقایق مربوط به پیامبر اسلام در تورات است که به دست عالمان یهود تحریف گشته است.

مقایسه کنیم وضع کسانی را که از جانب خداوند به آنها سلام داده می‌شود؛ «سَلاٰمٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ» ⁽²⁾با کسانی که خدا هیچ سخنی با آنان نگوید؛ «لاٰ یُکَلِّمُهُمُ

اَللّٰهِ»

و اگر ناله‌ای سر دهند با جمله‌ی «اخْسَؤُا فِیهٰا وَ لاٰ تُکَلِّمُونِ» ⁽¹⁾خفه می‌شوند.

پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله فرمودند:هر کس با سوگند،مال و ثروت برادرش را به ناحق بخورد،مورد غضب الهی است.سپس این آیه را تلاوت نمودند. ⁽²⁾

حضرت علی علیه السلام فرمودند:مراد از نگاه خداوند در قیامت؛ «لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ» نگاه رحمت است،(نه نگاه با چشم). ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 امانت مردم نزد انسان،عهد الهی است.در آیات قبل خواندیم که بعضی امانت مردم را بر نمی‌گردانند،در این آیه به جای امانت مردم،کلمه‌ی «بِعَهْدِ اللّٰهِ» بکار رفته است.

2 پیمان شکنی،از گناهان کبیره است.این نوع تهدید پی در پی،در باره هیچ گناهی در قرآن مطرح نشده است. «یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّٰهِ» ، «لاٰ خَلاٰقَ لَهُمْ...» 3 سوگند دروغ،سبب محرومیّت در قیامت می‌شود. «یَشْتَرُونَ» ، «أَیْمٰانِهِمْ» 4 دنیاپرستی،ریشه‌ی پیمان شکنی است. «ثَمَناً» 5 بهای پیمان شکنی هر چه باشد،کم است. «ثَمَناً قَلِیلاً» 6 کیفرهای قیامت،متناسب با عملکرد خود ماست.بی‌اعتنایی ما به تعهّدات الهی،سبب بی‌اعتنایی خدا به ماست. «لاٰ یُکَلِّمُهُمُ» ، «لاٰ یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ» ، «لاٰ یُزَکِّیهِمْ» 7 عذاب‌های اخروی،هم جسمی است و هم روحی.هم تحقیر است؛ «لاٰ یُکَلِّمُهُمُ اللّٰهُ» و هم شکنجه و مجازات. «وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 78]

اشاره

وَ إِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِیقاً یَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْکِتٰابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ اَلْکِتٰابِ وَ مٰا هُوَ مِنَ اَلْکِتٰابِ وَ یَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ وَ مٰا هُوَ مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ وَ یَقُولُونَ عَلَی اَللّٰهِ اَلْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ (78)

و همانا از ایشان(اهل کتاب)گروهی هستند که زبان خود به خواندن کتاب(و دست نوشته‌ی خودشان چنان)می‌چرخانند که شما گمان کنید آن از کتاب آسمانی است،در حالی که از کتاب نیست و می‌گویند:آن(چه ما می‌خوانیم)از جانب خداست،در حالی که از جانب خدا نیست و آنها آگاهانه بر خداوند دروغ می‌بندند.

نکته‌ها:

گناه علما و دانشمندانِ بی‌تقوا چند برابر است،زیرا:

الف:مردم را به اشتباه می‌اندازند. «لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْکِتٰابِ» ب:به خداوند دروغ می‌بندند. «هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ» ج:تمام این حرکت‌ها را آگاهانه انجام می‌دهند. «وَ هُمْ یَعْلَمُونَ»

پیام‌ها:

1 در قضاوت‌ها،انصاف داشته باشیم و همه را به یک دید نگاه نکنیم. «وَ إِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِیقاً...» 2 حضور دانشمندان خائن در میان اهل کتاب،قطعی است. «لَفَرِیقاً» 3 عوام فریبی و لفّاظی،از گناهان دانشمندان است. «یَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ» 4 نطق خوب،اگر در مسیر حقّ نباشد،وسیله‌ای برای انحراف است. «یَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ» 5 گمراه کنندگان،مقدّسات مذهبی و کتب آسمانی را دستاویز خود قرار می‌دهند. «بِالْکِتٰابِ» 6 التقاط،یکی از حربه‌های زهرآگین فرهنگی دشمن است. «لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْکِتٰابِ» 7 اگر دشمن زمینه‌ی پذیرش انحراف را در شما ببیند،ادّعاهای خطرناک‌تری مطرح می‌کند. «لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْکِتٰابِ» ، «یَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ» 8 بزرگ‌ترین خیانت به فرهنگ و عقیده‌ی انسان،تحریفِ آگاهانه و مغرضانه‌ی علما و خواصّ است. «یَقُولُونَ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 79]

اشاره

مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُؤْتِیَهُ اَللّٰهُ اَلْکِتٰابَ وَ اَلْحُکْمَ وَ اَلنُّبُوَّةَ ثُمَّ یَقُولَ لِلنّٰاسِ کُونُوا عِبٰاداً لِی مِنْ دُونِ اَللّٰهِ وَ لٰکِنْ کُونُوا رَبّٰانِیِّینَ بِمٰا کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ اَلْکِتٰابَ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (79)

هیچ(پیامبر و)بشری که خداوند به او کتاب و حکم و نبوّت داده است،حقّ ندارد به مردم بگوید:به جای خدا،بندگان من باشید.بنا بر این(شما دانشمندان اهل کتاب به طریق اولی چنین حقّی ندارید،بلکه باید)به خاطر سابقه‌ی آموزش کتاب و تدریسی که دارید،ربّانی باشید.

نکته‌ها:

امتیاز پیامبران بر دیگران آن است که هر قدر بر تعداد یاران و مقدار قدرتشان افزوده شود،مردم را بیشتر به بندگی خدا دعوت می‌کنند،و هرگز راه توحید را عوض نمی‌کنند و تأکید و هشدارشان بیشتر می‌شود.امّا دعوت کننده‌های سودجو،در ابتدا با قیافه‌ای مقدّس مآبانه و دلسوزانه کار را شروع می‌کنند،ولی پس از رسیدن به مسند قدرت،استبداد و خودمحوری را پی‌ریزی می‌نمایند.

در روایات آمده است که به بردگان خود،«عبدی»نگویید،بلکه«فتی»بگویید و بردگان نیز به مولای خود«ربی»نگویند،بلکه«سیدی»بگویند. ⁽¹⁾

اگر انبیا نباید پرستش بشوند،حساب دیگران روشن است.اگر مواهب معنوی عامل عبودیّت نشود،حساب زرق و برق مادّی روشن است.

« رَبّٰانِیِّینَ »جمع«ربانی»به کسی گفته می‌شود که پیوند او با خدا محکم باشد و در فکر اصلاح و تربیت دیگران باشد.

رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرمودند:درباره من دو گروه هلاک شدند:1 پیروان افراطی،که مرا از حدّ بشری بالا بردند.2 دشمنان بی‌انصاف،که پیامبری مرا قبول ندارند و من از هر دو گروه بیزارم.حضرت عیسی علیه السلام نیز این هشدار را برای پیروان خود

گوشزد کرده بود و نظیر این معنا را در نهج البلاغه از حضرت علی علیه السلام نیز شاهد هستیم.همچنین فرمودند:«لا ترفعونی فوق حقی فان الله تعالی اتخذنی عبدا قبل ان یتخذنی نبیا»مرا از آنچه هستم بالاتر نبرید،همانا خداوند پیش از آنکه مرا پیامبر قرار دهد،بنده آفریده است.سپس این آیه را تلاوت فرمودند. ⁽¹⁾

رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله درباره‌ی این آیه فرمودند:هیچ مرد وزن مسلمان،آزاد یا بنده‌ای نیست مگر آنکه حقّ واجبی از خداوند بر گردن اوست و آن اینکه قرآن را فراگیرد و در آن تفکّر کند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 سوء استفاده از موقعیّت،محبوبیّت و مسئولیّت،ممنوع است. «مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ» 2 کتاب و حکمت و نبوّت،انسان را از بشر بودن خارج نمی‌کند. «مٰا کٰانَ لِبَشَرٍ» 3 هدف انبیا،تنها نجات بشر از شرک نیست،بلکه رشد او تا مرحله‌ی ربّانی شدن است. «کُونُوا رَبّٰانِیِّینَ» 4 راه ربّانی شدن،علمِ دین و درس کتاب است،نه تصوّف و چلّه نشینی. ⁽³⁾«رَبّٰانِیِّینَ بِمٰا کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ...» 5 اگر تعلیم و تعلّم و درس،انسان را ربّانی نکند،در واقع آن علم،علم نبوده است. ⁽⁴⁾«رَبّٰانِیِّینَ بِمٰا کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ...» 6 علمای ربّانی،مفسّران واقعی قرآن هستند. «کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتٰابَ وَ بِمٰا کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ» 7 تعلیم و تدریس کتب آسمانی،باید همیشگی باشد. «کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ» ، «تَدْرُسُونَ» 8 معلّمی،شغل انبیاست. «تُعَلِّمُونَ الْکِتٰابَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 80]

اشاره

وَ لاٰ یَأْمُرَکُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا اَلْمَلاٰئِکَةَ وَ اَلنَّبِیِّینَ أَرْبٰاباً أَ یَأْمُرُکُمْ بِالْکُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (80)

و(خداوند)به شما فرمان نمی‌دهد که فرشتگان و انبیا را ارباب خود قرار دهید، آیا ممکن است پس از آنکه تسلیم خدا شدید،او شما را به کفر فرمان دهد؟

پیام‌ها:

1 هر گونه دعوت به شرک از سوی هر کس که باشد،ممنوع است. «وَ لاٰ یَأْمُرَکُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا...» 2 کفر،تنها انکار خدا نیست؛بلکه پذیرش هر گونه ربّ و مستقل دانستن هر مخلوقی،کفر است. «تَتَّخِذُوا الْمَلاٰئِکَةَ وَ النَّبِیِّینَ أَرْبٰاباً أَ یَأْمُرُکُمْ بِالْکُفْرِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیات 81 تا 82]

اشاره

وَ إِذْ أَخَذَ اَللّٰهُ مِیثٰاقَ اَلنَّبِیِّینَ لَمٰا آتَیْتُکُمْ مِنْ کِتٰابٍ وَ حِکْمَةٍ ثُمَّ جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قٰالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلیٰ ذٰلِکُمْ إِصْرِی قٰالُوا أَقْرَرْنٰا قٰالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ اَلشّٰاهِدِینَ (81) فَمَنْ تَوَلّٰی بَعْدَ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلْفٰاسِقُونَ (82)

و(بیاد آور)هنگامی که خداوند از پیامبرانِ(پیشین)پیمان گرفت که هر گاه به شما کتاب و حکمتی دادم،سپس پیامبری به سوی شما آمد که آنچه را با شماست تصدیق می‌کرد،باید به او ایمان آورید واو را یاری کنید.(سپس خداوند)فرمود:آیا به این پیمان اقرار دارید و بار سنگین پیمان مرا(بر دوش) می‌گیرید؟(انبیا در جواب)گفتند:(بلی)اقرار داریم،(خداوند)فرمود:خود شاهد باشید و من هم با شما از جمله گواهانم.

پس کسانی که بعد از این(پیمان محکم،)روی برگردانند،آنان همان فاسقانند.

نکته‌ها:

تفاوت مکتب انبیا،مانند تفاوت برنامه‌ی دو استاد یا دو استاندار است که در اصول مسائل علمی و سیاسی،دارای جهت واحدی هستند،ولی در مسائل جزئی،به جهت تفاوت‌های فردی دانش آموزان یا شرایط منطقه‌ای،برنامه‌های گوناگون ارائه می‌دهند. ⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام فرمودند:خداوند از انبیای پیشین پیمان گرفت که مردم را به بعثت پیامبر اسلام و صفات او خبر و بشارت دهند و به آنان فرمان تصدیق آن حضرت را بدهند. ⁽²⁾امام صادق علیه السلام فرمود:مراد از «جٰاءَکُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ» پیامبر اسلام است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 در مدیریّت الهی،لازمه‌ی سپردن مسئولیّت‌ها،گرفتن پیمان است. «أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ» 2 هر جا کار سخت است،پیمان گرفتن لازم است.دست برداشتن از آئین و سنّت موجود،و ایمان و حمایت از شخص نوظهور،ساده نیست.لذا خداوند میثاق می‌گیرد. «أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ...» 3 آمدن پیامبر خاتم صلی اللّٰه علیه و آله قطعی است،لذا از همه‌ی انبیا پیمان گرفته شده،نه بعضی از آنها. «مِیثٰاقَ النَّبِیِّینَ» ، «جٰاءَکُمْ رَسُولٌ» 4 جریان نبوّت،مایه‌ی وحدت است،نه اسباب تفرقه و انشعاب. «رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ» 5 انبیا دارای هدفی مشترک هستند.لذا پیامبران قبلی،آمدن انبیای بعدی را بشارت می‌دادند و نسبت به آنان پیمانِ ایمان و نصرت دارند،و پیامبران بعدی، انبیای قبل را تصدیق می‌کردند. «مُصَدِّقٌ لِمٰا مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ»

6 قدیمی‌ها،جدیدی‌ها را تحویل بگیرند،آنها را به مردم معرّفی کنند و زمینه‌ی رشد بعدی‌ها را فراهم آورند. «لَتُؤْمِنُنَّ» ، «لَتَنْصُرُنَّهُ» 7 ایمان به تنهایی کفایت نمی‌کند،بلکه حمایت نیز لازم است. «لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ» 8 در میان انبیا،سلسله مراتب است و خاتم النبیّین اشرف آنهاست،زیرا همه‌ی انبیا باید مؤمن به او و حامی او باشند. «لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ» 9 وقتی انبیای پیشین موظّف به ایمان و حمایت از پیامبر اسلام هستند،پس پیروان آنها نیز باید به او ایمان آورده و از او اطاعت کنند. «لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ» 10 حمایتی ارزشمند است که از ایمان سرچشمه گرفته باشد. «لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ» 11 مهم،داشتن روح تسلیم و پذیرفتن حقّ است،چه بسا در عمل،شرایط لازم به وجود نیاید.انبیای قبل،زمان پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله را درک نکردند،ولی این روحیه را داشتند. ⁽¹⁾«لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ» 12 پیمان‌شکن فاسق است. «فَمَنْ تَوَلّٰی» ، «هُمُ الْفٰاسِقُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 83]

اشاره

أَ فَغَیْرَ دِینِ اَللّٰهِ یَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ (83)

پس آیا آنها جز دین خدا(دینی)می‌جویند؟ در حالی که هر که در آسمان‌ها و زمین است، خواه ناخواه فقط تسلیم اوست و به سوی او بازگردانده می‌شوند.

نکته‌ها:

موجودات آسمان‌ها و زمین،همگی تسلیم خدایند.حتّی اگر در حال عادّی این سرسپردگی را کتمان کنند،در حال احساس خطر به ناچار دل به او می‌سپارند.

مؤمنان با میل و رغبت تسلیم او هستند،ولی همگان در زمان احساس خطر یا مرگ یا مغلوب شدن در جنگ و یا درماندن در استدلال،تسلیم او می‌شوند.همه ذرّات عالم،از کوچک‌ترین اتم تا بزرگ‌ترین کرات،همه تابع همان قانونی هستند که خداوند بر آنها حاکم کرده است و هر لحظه می‌تواند آن را تغییر دهد. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام در مورد این آیه فرمودند:زمانی که قائم علیه السلام قیام کند،تمام سرزمین‌ها شهادت«لا إله الا الله و محمد رسول الله»سر خواهند داد ⁽²⁾.

پیام‌ها:

1 انتخاب راه غیر خدا،با حرکت هستی سازگار نیست. «أَ فَغَیْرَ دِینِ اللّٰهِ یَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ» 2 حقیقت دین،تسلیم است. «أَ فَغَیْرَ دِینِ اللّٰهِ یَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ...» 3 انسان،دائماً در جستجوی راه و روشی است و گرایش به مکتب در نهاد او قرار دارد.(جمله «یَبْغُونَ» دلالت بر خواست و تمایل دائمی دارد.) 4 اگر هستی تسلیم اوست،چرا ما تسلیم نباشیم؟ «لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» 5 در آسمان‌ها موجودات با شعور هستند. «مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ» ⁽³⁾6 اگر پایان کار ما اوست،چرا از همان اوّل رو به سوی او نکنیم؟ «إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 84]

اشاره

قُلْ آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ عَلَیْنٰا وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ وَ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ اَلْأَسْبٰاطِ وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ وَ عِیسیٰ وَ اَلنَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (84)

بگو:به خدا و آنچه بر ما نازل شده و آنچه بر ابراهیم و اسماعیل و اسحق و یعقوب و اسباط(پیامبران از نسل یعقوب)نازل گردیده و آنچه به موسی و عیسی و پیامبران دیگر،از طرف پروردگارشان داده شده(به همه‌ی آنها)ایمان آورده‌ایم و میان هیچ یک از آنها فرقی نمی‌گذاریم و ما تنها تسلیم(فرمان)او هستیم.

نکته‌ها:

این آیه،به غیر از یکی دو کلمه،کاملاً شبیه آیه 136 سوره بقره است.

شکل کار اصل نیست،بلکه اصل،آن هدف غایی و نهایی است.در هر زمانی ممکن است شکل کار و دعوت انبیا فرق کند،مثلاً حضرت موسی به سراغ فرعون برود و یا حضرت سلیمان،فرمانروایی مانند بلقیس را دعوت کند،ولی هدف نهایی یکی است.درست مانند حرکت‌های گوناگون امامان معصوم علیهم السلام.

اگر از انبیای گذشته برای معرّفی و یاری پیامبر آینده پیمان گرفته شده،پیامبر آینده نیز مأمور است به نمایندگی از تمام پیروانش،ایمان خود را نسبت به پیامبران گذشته اعلام نماید.

پیام‌ها:

1 ایمان خود را اظهار کنید. «قُلْ» 2 ایمان به انبیا،در کنار ایمان به خداوند است. «آمَنّٰا بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ» ، «وَ النَّبِیُّونَ» 3 خدمات پیشینیان را نادیده نگیریم. «وَ مٰا أُنْزِلَ عَلیٰ إِبْرٰاهِیمَ» ، «وَ مٰا أُوتِیَ مُوسیٰ» 4 آمدن انبیا،جلوه‌ای از ربوبیّت الهی است. «وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ»

5 دین و هدایت الهی،همواره همراه بشر بوده است.انبیا همچون معلّمان یک مدرسه‌اند که به طور زنجیره‌ای مأمور ارشاد مردم هستند. «إِبْرٰاهِیمَ وَ إِسْمٰاعِیلَ» 6 تمام انبیا،دارای هدف واحد هستند. «لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ» 7 برتری بعضی از انبیا بر برخی دیگر؛ «فَضَّلْنٰا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلیٰ بَعْضٍ» ⁽¹⁾هرگز مانع ایمان ما به همه‌ی آنها نیست. «لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ» 8 پیامبر اسلام،با اظهار ایمان خود به سایر انبیا،پیروان آنها را به وحدت دعوت می‌کند. «لاٰ نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ» 9 پیامبر اسلام،تسلیم مطلق حقّ است. «نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ» 10 کسی که میان انبیا فرق بگذارد،در حقیقت تسلیم خدا نیست. «لاٰ نُفَرِّقُ» ، «نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ» 11 مؤمنان،هماهنگ با تمام موجودات،تسلیم خدا هستند. «لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» ، «وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 85]

اشاره

وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ اَلْإِسْلاٰمِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی اَلْآخِرَةِ مِنَ اَلْخٰاسِرِینَ (85)

و هر کس غیر از اسلام به سراغ دینی دیگر برود،پس هرگز از او قبول نمی‌شود و او در قیامت از زیانکاران خواهد بود.

نکته‌ها:

از جمله‌ی «یَبْتَغِ» ،استفاده می‌شود که مراد آیه،کسانی هستند که اسلام به گوش آنها رسیده،ولی آن را رها کرده و به سراغ دیگر مکاتب رفته‌اند.این افراد در قیامت زیانکارند و دین آنها مورد پذیرش نیست.

با توجّه به آیه 81،پذیرش دین اسلام،میثاق خداوند از همه‌ی پیامبران پیشین

است و لذا با آمدن پیامبر اسلام،غیر آن مورد قبول نیست. «فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ» در آیات گذشته،سیمایی از اصول مکتب اسلام ترسیم شد که خطوط کلّی آن عبارتند از:

1 از تمام انبیای پیشین پیمان گرفته شده تا به پیامبر بعدی ایمان آورند.

2 تمام هستی تسلیم خداست و نمی‌توان غیر دین الهی را پذیرفت.

3 پیروان اسلام،به تمام انبیا و کتب آسمانی ایمان دارند.

و در این آیه با صراحت اعلام می‌کند:هر کس غیر این دین را بپذیرد،قابل قبول نیست.آری،بعد از دعوت،استدلال،مباهله و اعلام همسویی با عقاید و کتب آسمانی دیگر،جای صراحت و بی‌پرده سخن گفتن است.

پیام‌ها:

1 اسلام،ناسخ همه ادیان پیشین است. «وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلاٰمِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ» 2 رها کردن مکتبی جامع،مایه خسارتی ابدی است. «مَنْ یَبْتَغِ» ، «مِنَ الْخٰاسِرِینَ» 3 آخرت،جلوگاه خسارت‌های واقعی است. «فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخٰاسِرِینَ» 4 انتخاب اسلام،رمز و نشانه دوراندیشی انسان است. «فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخٰاسِرِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 86]

اشاره

کَیْفَ یَهْدِی اَللّٰهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ اَلرَّسُولَ حَقٌّ وَ جٰاءَهُمُ اَلْبَیِّنٰاتُ وَ اَللّٰهُ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِینَ (86)

چگونه خداوند هدایت کند گروهی را که بعد از ایمان و گواهی بر حقّانیت رسول و آمدن معجزات و دلایل روشن بر ایشان،باز هم کافر شدند،و خداوند گروه ستمکاران را هدایت نمی‌کند.

پیام‌ها:

1 هر چه دلایل هدایت،بیشتر و روشن‌تر باشد،کفر و بی‌اعتنایی به آنها خطرناک‌تر است. «کَیْفَ یَهْدِی» ، «لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ»

2 ایمان اوّلیه کافی نیست،تداوم ایمان و حسن عاقبت لازم است.زیرا خطر ارتداد،همواره انسان را تهدید می‌کند. «کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ» 3 گروهی از مسلمانان،در زمان پیامبر اکرم مرتدّ شدند. «کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ» 4 پشت کردن به حقّ،منطق و عقل،رسول و بیّنه،ظلم است و سبب خارج شدن از مدار الطاف الهی می‌گردد. «لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ» 5 سنّت خدا آن است که ظالمان را هدایت نکند. «وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ» (جمله« لاٰ یَهْدِی »نشانه استمرار و سنّت الهی است.) 6 توبه و بازگشت،برای مرتدّ بسیار مشکل است. «کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ» ، «وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی...» 7 کافران ناآگاه،به هدایت نزدیک‌تر از کفّارِ آگاهند. «جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ» 8 برخورداری از هدایت الهی و یا محروم شدن از آن،بدست خودماست.

«لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیات 87 تا 88]

اشاره

أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اَللّٰهِ وَ اَلْمَلاٰئِکَةِ وَ اَلنّٰاسِ أَجْمَعِینَ (87) خٰالِدِینَ فِیهٰا لاٰ یُخَفَّفُ عَنْهُمُ اَلْعَذٰابُ وَ لاٰ هُمْ یُنْظَرُونَ (88)

آنان(که با آن همه دلایل روشن و سابقه‌ی ایمان،مرتدّ شدند،)کیفرشان آن است که لعنت خدا و فرشتگان و عموم مردم بر آنان باشد.

آنها همواره مورد لعن(خدا و فرشتگان و مردم)هستند،نه عذاب از آنان کاسته شود و نه به آنها مهلت داده شود.

نکته‌ها:

شاید نفرین تمام مردم حتّی کفّار،به افراد مرتدّ،بدان جهت باشد که وجدان‌های آگاه و فطرت‌های سالم،این اعراض و کفر آگاهانه را محکوم می‌کند.شاید هم از

آن رو باشد که شعاعِ کفرِ آگاهانه،به نسلها و عصرها سرایت کرده و افراد زیادی را در آتش خود می‌سوزاند.

مشابه این لعنت خدا و فرشتگان و مردم را در آیه‌ی 159 سوره بقره نسبت به دانشمندانی که حقایق را کتمان می‌کنند،می‌خوانیم.بنا بر این گناه عالمی که کتمان حق کند و مرتدّی که آگاهانه دست از ایمان بردارد،یکسان است.

پیام‌ها:

1 ملائکه در برابر افکار و اعمال زشت انسان،واکنش نشان می‌دهند. «عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللّٰهِ وَ الْمَلاٰئِکَةِ...» 2 مردم باید در برابر افراد مرتدّ و منحرف،عکس العمل نشان بدهند. «عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ» ، «النّٰاسِ» 3 علم و آگاهی در مقدار و کیفیّت عذاب الهی مؤثر است. «شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ» ، «لاٰ یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذٰابُ وَ لاٰ هُمْ یُنْظَرُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 89]

اشاره

إِلاَّ اَلَّذِینَ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا فَإِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (89)

مگر کسانی که پس از آن،(از کفر و ارتداد)توبه نمایند و(کردار و افکار خود را)اصلاح نمایند،که همانا خداوند آمرزنده و مهربان است.

نکته‌ها:

اگر شخص کافری مسلمان شود،قانونِ«الاسلام یجب ما قبله»تمام گذشته‌ها را پاک می‌کند،ولی اگر مرتدّی توبه کند و بار دیگر مسلمان شود،باید همه‌ی وظایف بجا مانده را جبران کند و افکار و اعمال خود را اصلاح نماید،و نمازها و روزه‌های ترک شده را قضا کرده و بجای آورد.

پیام‌ها:

1 راه توبه،بر همگان حتّی از دین برگشتگان باز است. «کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ» ، «إِلاَّ الَّذِینَ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا» 2 نشانه‌ی توبه واقعی،اصلاح مفاسد است. «تٰابُوا» ، «وَ أَصْلَحُوا» 3 خداوند نه تنها توبه را می‌پذیرد و گناهان را می‌بخشد،بلکه توبه کننده را نیز دوست می‌دارد و مورد رحمت قرار می‌دهد. «غَفُورٌ رَحِیمٌ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 90]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ ثُمَّ اِزْدٰادُوا کُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلضّٰالُّونَ (90)

البتّه کسانی که پس از ایمان آوردن،کافر شدند و سپس بر کفر خود افزودند، هرگز توبه‌ی آنها پذیرفته نخواهد شد و آنها همان گمراهانند.

نکته‌ها:

مرتدّین و از دین برگشتگان دو نوعند:

الف:مرتدّ ملّی،که پدر و مادر او هنگام انعقاد نطفه او کافر باشند،بعد از بلوغ اظهار کفر کند و سپس اسلام بیاورد و پس از آن مجدداً از اسلام دست بردارد.

چون این شخص مسلمان زاده نیست،مجازاتش خفیف و سبک است.

ب:مرتدّ فطری،که هنگام انعقاد نطفه او پدر یا مادرش مسلمان باشند،بعد از بلوغ اظهار اسلام کند و سپس از دین و آیین خویش دست بردارد و به اسلام پشت کند.این چنین شخصی مجازات سنگینی همانند اعدام را در پیش رو دارد.

گرچه راه توبه بر احدی بسته نیست،امّا نباید گروهی از این توبه‌ی مقدّس سوء استفاده کنند.کسانی که از ایمان خود دست برداشته و دائماً بر کفر و لجاجت خود می‌افزایند و جز لحظه‌ی مرگ یا غلبه‌ی مسلمین،حاضر به توبه نیستند،توبه این گونه افراد قابل قبول نخواهد بود،زیرا توبه آداب و شرایط و شیوه‌ای دارد که شامل حال اینها نمی‌شود.

پیام‌ها:

1 ایمانی ارزش دارد که تا پایان عمر تداوم داشته باشد.ایمانی که با کفر پایان پذیرد،کارساز نیست. «کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ» 2 انسان مختار است،می‌تواند ایمان آورد و یا کفر ورزد.می‌تواند بر ایمان خود پایدار و یا در کفر خود پافشاری کند.می‌تواند توبه کند یا بر گناه اصرار بورزد.

«کَفَرُوا بَعْدَ إِیمٰانِهِمْ»

3 هر یک از کمالات و یا انحرافات،قابل افزایش و یا کاهش است.ازدیاد علم مانند: «زِدْنِی عِلْماً» ⁽¹⁾افزایش هدایت: «زٰادَهُمْ هُدیً» ⁽²⁾افزایش گمراهی: «ازْدٰادُوا کُفْراً» 4 خداوند توبه پذیر است،ولی گروهی زمینه‌ها را از دست داده‌اند.جرّاح هر چقدر هم لایق باشد،تا زمینه‌ی پیوند در مریض نباشد کاری پیش نمی‌برد.

«لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ»

5 اصرار و تداوم کفر،سبب محرومیّت از پذیرفته شدن توبه است. «ازْدٰادُوا کُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 91]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ اَلْأَرْضِ ذَهَباً وَ لَوِ اِفْتَدیٰ بِهِ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ (91)

همانا کسانی که کفر ورزیدند و در حال کفر(بدون توبه)مردند،اگر چه زمین را پر از طلا کرده و به عنوان فدیه و باز خرید(از عذاب)بدهند،هرگز از هیچ یک از آنان پذیرفته نمی‌شود.آنان را عذابی دردناک است و برایشان هیچ یاوری نیست.

نکته‌ها:

دنیا و آخرت تفاوت‌هایی دارند،از جمله:

1 غم و اندوه در دنیا از انسان به دیگران سرایت می‌کند،ولی در آخرت چنین نیست.

2 در دنیا،انسان می‌تواند با عذر یا کفّاره یا دروغ یا حیله یا توبه یا ناله مشکلش را حل کند،امّا در آخرت چنین نیست.

3 تلخی‌های دنیا قابل تخفیف است و اگر انسان با آن انس گرفت،از تلخی آن کاسته می‌شود،ولی در آخرت چنین نیست.

پیام‌ها:

1 کافر مردن،بزرگ‌ترین خطر است. «مٰاتُوا وَ هُمْ کُفّٰارٌ» و مسلمان مردن،آرزوی پیامبران است. «تَوَفَّنِی مُسْلِماً» 2 در قیامت،مال دنیا بی‌ارزش است و ذرّه‌ای کارآیی ندارد.گرچه از جنس طلا و مقدار آن به اندازه ظرفیّت زمین باشد،باز هم پشیزی ارزش ندارد. «مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً» 3 ایمان،ارزشی فراتر از تمام مادّیات دارد.در قیامت تنها ایمان است که می‌تواند انسان را نجات دهد. «مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً» 4 مرگ در حال کفر،زمینه‌ی شفاعت را از بین می‌برد. «مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 92]

اشاره

لَنْ تَنٰالُوا اَلْبِرَّ حَتّٰی تُنْفِقُوا مِمّٰا تُحِبُّونَ وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فَإِنَّ اَللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ (92)

هرگز به نیکی دست نمی‌یابید،مگر آنکه از آنچه دوست دارید،(در راه خدا) انفاق کنید و بدانید هر چه را انفاق کنید،قطعاً خداوند به آن آگاه است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی« اَلْبِرَّ »به خیر و برکت گسترده،و زمینی که برای کشت و زراعت و یا سکونت

مهیّاست،گفته می‌شود.همچنین به گندم که غذای عموم انسان‌ها و انواع حیوانات است،«بر»گفته می‌شود.

با توجّه به اشتقاق لغوی«بر»که به معنای توسعه در خیر است؛در قرآن،ایمان و عمل صالح و جهاد و نماز و وفای به عهد،از نمونه‌های بِرّ معرفی شده‌اند. ⁽¹⁾همگان توصیه شده‌اند که در انجام«برّ»همدیگر را یاری کنند. «تَعٰاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ» ⁽²⁾و در این آیه نیز می‌فرماید که شما هرگز به این گوهر گرانبها نمی‌رسید،مگر آنکه از آنچه دلپسند شماست و آن را دوست می‌دارید،انفاق کنید.

نمونه‌هایی از انفاق مؤمنان

1 ابو طلحه انصاری،بیشترین درختان خرما را در مدینه داشت و باغ او محبوب‌ترین اموالش بود.این باغ که روبروی مسجد پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله واقع شده بود،آب زلالی داشت.رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله گاه و بی‌گاه وارد آن باغ می‌شد و از چشمه‌ی آن می‌نوشید.

این باغِ زیبا و عالی،درآمد کلانی داشت که مردم از آن سخن می‌گفتند.وقتی آیه نازل شد که «لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ حَتّٰی...» او خدمت پیامبر رسید و عرض کرد:محبوب‌ترین چیزها نزد من این باغ است،می‌خواهم آن را در راه خدا انفاق کنم.پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله فرمود:تجارت خوبی است،آفرین بر تو،ولی پیشنهاد من آن است که این باغ را به فقرای فامیل و بستگان خویش دهی.او قبول کرد و باغ را بین آنان تقسیم نمود. ⁽³⁾

2 مهمانی بر ابو ذر وارد شد،ابو ذر گفت:چون من گرفتاری دارم،شما خودتان یکی از شتران مرا نحر و غذا تهیه کنید.آنها شتر لاغری را انتخاب کردند.ابو ذر ناراحت شد و پرسید:چرا شتر فربه و چاق را نیاوردید؟ گفتند:آن را برای نیاز آینده تو

گذاشتیم.ابو ذر فرمود:روز نیاز من روز قبر من است. ⁽¹⁾

3 وقتی فاطمه زهرا علیها السلام را در شب عروسی به خانه شوهر می‌بردند،فقیری از حضرت پیراهن کهنه‌ای خواست.فاطمه زهرا علیها السلام به یاد این آیه «لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ...» همان پیراهن نوی عروسیش را انفاق کرد.

4 عبد اللّه بن جعفر،غلام سیاهی را دید که در باغی کارگری می‌کند،به وقت غذا سگی وارد باغ شد و در برابر غلام نشست.غلام لقمه‌ای به او داد،باز سگ با نگاه خود تقاضای غذا کرد،غلام غذای خود را لقمه لقمه به او داد تا تمام شد.از او پرسید:خودت چه می‌خوری؟ گفت:من امروز سهمی ندارم.پرسید:چرا این کار را کردی؟ گفت:این سگ از راه دور آمده و گرسنه بود.عبد اللّه از فتوّت این غلام تعجّب کرد.آن باغ و غلام را خرید،غلام را آزاد کرد و باغ را به او بخشید. ⁽²⁾

در احادیث ذیل این آیه می‌خوانیم که راه رسیدن به برّ،کمک به والدین است قبل از درخواست آنان،گرچه بی‌نیاز باشند. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام به مفضل بن عمر فرمود:از پدرم شنیدم که می‌فرمود:کسی که سال بر او بگذرد و از مال خود،کم یا زیاد به ما نرساند،خداوند روز قیامت به او نظر نمی‌کند،مگر آنکه او را ببخشد.ای مفضل! این تکلیفی است که خداوند آن را بر شیعیان لازم کرده آن گاه که در کتاب خود می‌فرماید: «لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ...» پس ما برّ و تقوی و راه هدایت هستیم. ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1 یگانه راه رسیدن به مقام نیکوکاران،انفاق خالصانه از امور مورد علاقه است، نه فقط ذکر و دعا. «لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ...» 2 در مکتب اسلام،هدف از انفاق تنها فقرزدایی نیست،بلکه رشد انفاق کننده

نیز مطرح است.دل کندن از محبوب‌های خیالی و شکوفا شدن روح سخاوت،از مهم‌ترین آثار انفاق برای انفاق کننده است. «لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ» 3 دلبستگی به دنیا سبب محروم شدن از رسیدن به مقام برّ است. «لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ» 4 سعادتِ فرد در سایه نگاه اجتماعی و کریمانه اوست. «لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ حَتّٰی تُنْفِقُوا» 5 بهترین چیز دوست داشتنی برای انسان«جان»است.پس شهدا که جان خود را در راه خدا می‌دهند،به بالاترین مقام بِرّ می‌رسند. «تُنْفِقُوا مِمّٰا تُحِبُّونَ» 6 آنچه را که خود دوست می‌داری انفاق کن،نه آنچه را که بینوایان دوست می‌دارند.زیرا ممکن است فقرا به جهت شدّت فقر،به اشیای ناچیز نیز راضی باشند. «مِمّٰا تُحِبُّونَ» ،نه«مما یحبون» 7 انسانی که تربیت الهی یافته،اسیر مال و ثروت نیست،بلکه حاکم بر آنهاست.

«تُنْفِقُوا مِمّٰا تُحِبُّونَ»

8 در انفاق،اصل کیفیّت است،نه کمیّت. «مِمّٰا تُحِبُّونَ» 9 اسلام،مکتب انسان دوستی است نه مال دوستی. «تُنْفِقُوا مِمّٰا تُحِبُّونَ» 10 در انفاق نه افراط و نه تفریط،تنها بخشی از آنچه را دوست داری،انفاق کن.

«مِمّٰا تُحِبُّونَ»

11 محبّت به مال در نهاد هر انسانی هست: «مِمّٰا تُحِبُّونَ» آنچه خطرناک است، شدّت محبّت است که مانع انفاق شود. «وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ» ⁽¹⁾12 مهم انفاق است حتّی اگر اندک باشد. «وَ مٰا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ» آری یک برگ زرد روی آب،می‌تواند کشتی صدها مورچه شود.

13 حال که خداوند انفاق ما را می‌بیند،چرا در کمّ و کیف آن کوتاهی کنیم؟ بیایید بهترین‌ها را انفاق کنیم. «فَإِنَّ اللّٰهَ بِهِ عَلِیمٌ»

جُزْءٌ 4

[سوره آل‌عمران (3): آیات 93 تا 94]

اشاره

کُلُّ اَلطَّعٰامِ کٰانَ حِلاًّ لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ إِلاّٰ مٰا حَرَّمَ إِسْرٰائِیلُ عَلیٰ نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ اَلتَّوْرٰاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرٰاةِ فَاتْلُوهٰا إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (93) فَمَنِ اِفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ اَلْکَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ (94)

3\93

همه‌ی غذاها و خوارکی‌ها برای بنی اسرائیل حلال بود،مگر آنچه را اسرائیل (یعقوب)پیش از نزول تورات بر خود حرام کرده بود،بگو:اگر راست می‌گویید(که اینها از قبل در تورات حرام بوده است،)تورات را بیاورید و آن را تلاوت کنید(تا ببینید بسیاری از چیزها را بدون نزول وحی از پیش خود، بر خودتان حرام کرده‌اید).

3\94

پس بعد از این،هر کسی بر خدا به دروغ افترا ببندد،آنان ستمگران هستند.

نکته‌ها:

در تفاسیر آمده است که بنی اسرائیل به پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله اشکال می‌کردند که اگر تعالیم او موافق تعالیم انبیای پیشین همچون ابراهیم،موسی و عیسی علیهم السلام است، پس چرا گوشت و شیر شتر را حرام نمی‌داند؟! این آیه در جواب آنها نازل شد،که تمام غذاها برای بنی اسرائیل حلال بوده است و تنها حضرت یعقوب بعضی از غذاها را بر خود تحریم نموده بود.و دلیل این تحریم نیز چنان که در بعضی تفاسیر آمده،آن است که وقتی حضرت یعقوب گوشت شتر را استفاده می‌نمود،موجب ناراحتی جسمی او می‌شد،او از این غذا پرهیز می‌کرد ⁽¹⁾و بنی اسرائیل گمان می‌بردند که این یک تحریم شرعی و ابدی است.

« اَلطَّعٰامِ »به چیزی گفته می‌شود که به ذائقه‌ی انسان طعم دارد و کلمه‌ی« حِلاًّ »در برابر«عقد»،به معنای آزادی و رهایی است.

پیام‌ها:

1 حلال بودن غذاها،یک اصل ثابت در ادیان آسمانی است. «کُلُّ الطَّعٰامِ کٰانَ حِلاًّ» 2 بدون دلیل و تحریم شرعی،حلال‌ها را حرام نپندارید. «حَرَّمَ إِسْرٰائِیلُ عَلیٰ نَفْسِهِ» 3 بهترین نوع استدلال،استدلال بر اساس عقاید و کتاب آسمانی طرف مقابل است. «فَأْتُوا بِالتَّوْرٰاةِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 95]

اشاره

قُلْ صَدَقَ اَللّٰهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً وَ مٰا کٰانَ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ (95)

(ای پیامبر!)بگو:خداوند راستگو است،پس از آیین ابراهیم حقگرا پیروی کنید که او از مشرکان نبود.

نکته‌ها:

«حنیف»کسی است که از گمراهی فاصله گرفته و به هدایت و راه راست، روی آورده است.

پیام‌ها:

1 اهل کتاب که خود را پیرو ابراهیم می‌دانند،باید موحّد باشند،زیرا او مشرک نبود. «فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ» ، «وَ مٰا کٰانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ» 2 حق‌گرایی ابراهیم،آیین او را پایدار و استوار ساخت. «فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرٰاهِیمَ حَنِیفاً»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 96]

اشاره

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبٰارَکاً وَ هُدیً لِلْعٰالَمِینَ (96)

همانا اوّلین خانه‌ای که برای(عبادت)مردم مقرّر شد،همان است که در سرزمین مکّه است،که مایه‌ی برکت و هدایت جهانیان است.

نکته‌ها:

« بِبَکَّةَ »به معنای محلّ ازدحام و اجتماع مردم است.

یکی از ایرادهای بنی اسرائیل این بود که چرا مسلمانان با توجّه به قدمت بیت المقدس که هزار سال قبل از میلاد توسط حضرت سلیمان ساخته شده است،آن را کنار گذاشته و کعبه را قبله‌ی خود قرار داده‌اند.این آیه در پاسخ آنان می‌فرماید:کعبه از روز نخستین،اوّلین خانۀ عبادت بوده و قدمت آن بیشتر از هر جای دیگر است.

امام صادق علیه السلام با توجّه به جمله‌ی «أَوَّلَ بَیْتٍ» فرمودند:چون مردم مکّه بعد از کعبه گرد آن جمع شده‌اند،پس حقّ اولویّت با کعبه است و لذا برای توسعه‌ی مسجد الحرام می‌توان خانه‌های اطراف کعبه را به نفع حرم خراب کرد. ⁽¹⁾

تفسیر المیزان می‌گوید:روایات«دحو الارض» ⁽²⁾بسیار است و هیچ دلیل علمی که مغایر آن باشد،پیدا نشده و با قرآن نیز مخالفتی ندارد.

حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه خطبه 192 می‌فرماید:خداوند تمام مردم را از آدم علیه السلام تا آخرین نفر با همین سنگ‌های کعبه آزمایش می‌کند.امام باقر علیه السلام فرمود:

حضرت آدم و سلیمان و نوح علیهم السلام نیز دور همین کعبه،حج انجام داده‌اند. ⁽³⁾

در قرآن،از کعبه تعابیر متعدّدی شده است که برخی از آنها را بازگو می‌کنیم:

1 کعبه،اوّلین خانه است. «أَوَّلَ بَیْتٍ» 2 مرکز پایداری و قیام مردم است. «قِیٰاماً لِلنّٰاسِ» ⁽⁴⁾3 خانه آزاد بدون مالک است. «بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ» ⁽⁵⁾4 محل تجمّع و خانه امن مردم است. «مَثٰابَةً لِلنّٰاسِ وَ أَمْناً» ⁽⁶⁾

پیام‌ها:

1 کعبه،اوّلین خانه‌ای است که برای عبادت و نیایش مردم بنا نهاده شده است.

«أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ»

2 سابقه تاریخی معابد،یکی از ملاک‌های ارزشی آن است. «إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ...» 3 خیر و برکت کعبه،تنها برای مؤمنان یا نژاد خاصّی نیست،بلکه برای همگان است. «وُضِعَ لِلنّٰاسِ» 4 مردمی بودن برای کعبه،یک ارزش است. «وُضِعَ لِلنّٰاسِ» 5 کعبه،مایه‌ی هدایت مردم است. «هُدیً لِلْعٰالَمِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 97]

اشاره

فِیهِ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ مَقٰامُ إِبْرٰاهِیمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً وَ لِلّٰهِ عَلَی اَلنّٰاسِ حِجُّ اَلْبَیْتِ مَنِ اِسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اَللّٰهَ غَنِیٌّ عَنِ اَلْعٰالَمِینَ (97)

در آن(خانه)نشانه‌های روشن،(از جمله)مقام ابراهیم است و هر کس به آن درآید،در امان است و برای خدا بر عهده‌ی مردم است که قصد حج آن خانه را نمایند،(البتّه)هر که توانایی این راه را دارد.و هرکس کفر ورزد(وبا داشتن توانایی به حج نرود،بداند که)همانا خداوند از همه‌ی جهانیان بی‌نیاز است.

نکته‌ها:

مکّه و کعبه،نمایشگاهی از قدرت و نشانه‌های الهی،و تاریخ آن مملوّ از خاطرات و سرگذشت‌هایی است که توجّه به آنها درس‌آموز و عبرت‌انگیز می‌باشد.در ساختن آن ابراهیم علیه السلام بنّایی،و اسماعیل علیه السلام کارگری می‌کرده‌اند.سپاهیان فیل‌سوار ابرهه که به قصد ویرانی آن آمده‌اند،به قدرت الهی توسط پرندگان ابابیل نابود شده‌اند.دیوار آن به هنگام تولّد علیّ علیه السلام برای مادرش شکافته می‌شود تا در داخل آن،نوزادی متولد شود که در آینده‌ای نه چندان دور،بت‌های داخل آن را فرو ریزد.بلال،برده سیاهپوست حبشی،در برابر چشمان حیرت زده

اشراف مکّه بر بالای آن اذان می‌گوید و روزی نیز می‌رسد که آخرین حجّت الهی به دیوار آن تکیه زده و ندای نجات انسان‌ها را سر می‌دهد و عالم را به اسلام دعوت می‌کند.

مکّه،شهر أمن الهی است که هر کس در آن وارد شود،در امان است.حتّی اگر جنایتکار وارد مسجد الحرام شود،نمی‌توان متعرّض او شد،تنها می‌توان او را در مضیقه قرار داد تا خود مجبور به خارج شدن شود. ⁽¹⁾

در کنار کعبه،مقام ابراهیم است.به گفته روایات،مقام ابراهیم سنگی است که به هنگام ساختن کعبه و بالا بردن دیوارهای آن،زیر پای ابراهیم علیه السلام قرار داشت و اثر پای آن حضرت بر روی آن مانده است.بقای این سنگ و اثر پا روی آن،از قرن‌ها پیش از عیسی و موسی علیهما السلام با آن همه تغییر و تحوّلی که در کعبه و اطراف آن در اثر حمله‌ها،سیل‌ها و خرابی‌ها بوجود آمده،خود نشانه‌ای از قدرت الهی است.

« حِجُّ »به معنای قصد همراه با حرکت است و«محجة»به راه صاف و مستقیم می‌گویند که انسان را به مقصد می‌رساند.حج در اسلام به معنای قصد خانه خدا و انجام اعمال مربوط به آن است.

پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله به علیّ علیه السلام فرمود:«تارک الحج و هو مستطیع کافر»هر توانمندی که حج را انکار و ترک کند،کافر است.و کسی که امروز و فردا کند تا بمیرد،گویا یهودی و نصرانی از دنیا رفته است. ⁽²⁾

استطاعت مالی برای حج،لازم نیست از خود انسان باشد،بلکه اگر کسی دیگری را میهمان کند،یا هزینه‌ی حجّ او را بپردازد،او مستطیع شده و حج بر او واجب است. ⁽³⁾

امام صادق علیه السلام درباره‌ی« آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ »فرمودند:مقصود مقام ابراهیم، حجر الاسود و حجر اسماعیل است.و از آن حضرت پرسیدند مراد از« مَنْ دَخَلَهُ »

کعبه است یا حرم؟ حضرت فرمودند:حرم. ⁽¹⁾

شخصی از امام صادق علیه السلام درباره‌ی« مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً »سؤال کرد:حضرت فرمودند:کسی که این خانه را قصد کند و بداند که این همان خانه‌ای است که خداوند رفتن به آن را فرمان داده،و اهل بیت علیهم السلام را نیز آن گونه که باید بشناسد،او در دنیا و آخرت در امان خواهد بود. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 در خانۀ خدا،نشانه‌های روشن بسیار است.نشانه‌های قداست و معنویّت، خاطرات انبیا از آدم تا خاتم،مطاف بودن برای انبیا و قبله‌گاه برای همه‌ی نمازگزاران. «فِیهِ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ» 2 ابراهیم علیه السلام مقامی دارد که جای پای او،به مکّه ارزش داده است. «مَقٰامُ إِبْرٰاهِیمَ» 3 بر خلاف تفکّر وهابیّت،اگر جماد در جوار اولیای خدا قرار گیرد،قداست می‌یابد. «مَقٰامُ إِبْرٰاهِیمَ» 4 از امتیازات اسلام آن است که یک منطقه از زمین را منطقه‌ی امن قرار داده،تا ضعیف و قوی در کنار یکدیگر مجتمع شوند. «مَنْ دَخَلَهُ کٰانَ آمِناً» 5 واجبات،یک نوع تعهّد الهی بر گردن انسان است. «وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ» 6 حج،باید خالصانه و تنها برای خدا باشد. «لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ» 7 تکلیف و وظیفه،به مقدار توان است.توان فرد از نظر مالی و بدنی،و فراهم بودن شرایط بیرونی. «مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً» 8 استطاعت شرط حج است. ⁽³⁾«مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً» 9 انکار حج و ترک آن،سبب کفر است. «وَ مَنْ کَفَرَ» 10 فایده‌ی انجام دستورات الهی،به خود انسان برمی‌گردد و گر نه خداوند نیازی به اعمال ما ندارد. «فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ»

11 خداوند دعوت می‌کند،ولی منّت نمی‌کشد. «وَ لِلّٰهِ عَلَی النّٰاسِ حِجُّ الْبَیْتِ» ، «وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 98]

اشاره

قُلْ یٰا أَهْلَ اَلْکِتٰابِ لِمَ تَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ شَهِیدٌ عَلیٰ مٰا تَعْمَلُونَ (98)

بگو:ای اهل کتاب،چرا به آیات خداوند کفر می‌ورزید،با آنکه خداوند بر اعمال شما گواه است.

پیام‌ها:

1 سؤال همراه با توبیخ ولی با لحنی مؤدّبانه،بهترین شیوه‌ی هشدار است. «یٰا أَهْلَ الْکِتٰابِ لِمَ تَکْفُرُونَ» 2 اگر خداوند را شاهد اعمال خود بدانیم،دست از مخالفت او بر می‌داریم.

«لِمَ تَکْفُرُونَ»

، «وَ اللّٰهُ شَهِیدٌ» 3 اهل کتاب،فعّالیت‌های پنهانی علیه مسلمانان داشتند. «وَ اللّٰهُ شَهِیدٌ عَلیٰ مٰا تَعْمَلُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 99]

اشاره

قُلْ یٰا أَهْلَ اَلْکِتٰابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ أَنْتُمْ شُهَدٰاءُ وَ مَا اَللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ (99)

بگو:ای اهل کتاب! چرا کسانی را که ایمان آورده‌اند از راه خدا باز می‌دارید و می‌خواهید که آن(طریقه‌ی الهی)کج باشد،در حالی که خود شما گواهید(که راه آنان درست است)و خداوند از آنچه انجام می‌دهید غافل نیست.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل،سؤال از کفر ورزی اهل کتاب بود؛ «لِمَ تَکْفُرُونَ» و در این آیه،انتقاد از اینکه اگر خودتان ایمان نمی‌آورید و به آیات الهی کفر می‌ورزید،به چه دلیل مانع رفتن دیگران در راه خدا می‌شوید؟! «لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ»

پیام‌ها:

1 اهل کتاب برای پیشرفت اسلام،مانع‌تراشی و اخلال‌گری می‌کنند. «لِمَ تَصُدُّونَ» 2 کج‌نشان دادن اسلام،از راههای مبارزه با اسلام است. «تَبْغُونَهٰا عِوَجاً» 3 دشمنان،هر لحظه برای انحراف شما تلاش می‌کنند. «تَبْغُونَهٰا عِوَجاً» 4 دشمنان،بر حقّانیت آیین شما آگاه و گواهند. «وَ أَنْتُمْ شُهَدٰاءُ» 5 سرچشمه‌ی فتنه،دانشمندان منحرفند. «وَ أَنْتُمْ شُهَدٰاءُ» 6 اگر بدانیم که لحظه‌ای از ما و رفتار ما غفلت نمی‌شود،دست از خطاکاری برمی‌داریم. «مَا اللّٰهُ بِغٰافِلٍ عَمّٰا تَعْمَلُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 100]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا فَرِیقاً مِنَ اَلَّذِینَ أُوتُوا اَلْکِتٰابَ یَرُدُّوکُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ کٰافِرِینَ (100)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر از گروهی از اهل کتاب اطاعت کنید،شما را بعد از ایمانتان به کفر باز می‌گردانند.

نکته‌ها:

در تفاسیر ⁽¹⁾می‌خوانیم:شخصی از یهودیان به نام شاس بن قیس،وقتی صفا و صمیمیّت مسلمانان مدینه مخصوصاً دو قبیله اوس و خزرج را دید بسیار ناراحت شد و با خود گفت:این دو قبیله روزگاری با هم جنگ می‌کردند،ولی حالا در سایه رهبری و مدیریّت محمّد صلی اللّٰه علیه و آله در کنار هم به صلح وصفا زندگی می‌گذرانند،اگر این وضع ادامه داشته باشد،کیان یهود در خطر است.او با برنامه‌ریزی،گروهی را با خود همراه و جوانی را در میان مسلمانان مأمور کرد تا با یادآوری خاطرات درگیری‌های«بغاث»محلّی که بین دو قبیله جنگ واقع شده بود آنان را تحریک کند.این جوان با اجرای این برنامه،عواطف آنان را تحریک نموده و نزدیک بود که

نزاع و درگیری سختی شعله‌ور شود.رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله با سخنان آرامش بخش خویش به آنان هشدار داد و آنها را از توطئه‌ی دشمن با خبر ساخت.آنها سلاح را بر زمین گذاشته،یکدیگر را در آغوش گرفته و از عمل خود پشیمان شدند.به گفته‌ی مفسّران،در این حادثه این آیه و دو آیه قبل نازل شد که متضمّن توبیخ و سرزنش اهل کتاب و هشدار به مسلمانان است.

پیام‌ها:

1 پیروی از دانشمندان منحرف،سبب ارتداد است. «إِنْ تُطِیعُوا فَرِیقاً» ، «یَرُدُّوکُمْ» 2 عمل،در عقیده اثر می‌گذارد.اطاعت از منحرفان،سر از انحراف عقیده در می‌آورد. «إِنْ تُطِیعُوا فَرِیقاً» ، «یَرُدُّوکُمْ» 3 چون اطاعت از کفّار منجر به کفر می‌شود،پس تبرّی و برائت از آنان لازم است. «إِنْ تُطِیعُوا فَرِیقاً» ، «یَرُدُّوکُمْ» 4 نتیجه پیروی از بیگانگان،کفر و سوء عاقبت است. «یَرُدُّوکُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ کٰافِرِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 101]

اشاره

وَ کَیْفَ تَکْفُرُونَ وَ أَنْتُمْ تُتْلیٰ عَلَیْکُمْ آیٰاتُ اَللّٰهِ وَ فِیکُمْ رَسُولُهُ وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّٰهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ (101)

و چگونه شما کفر می‌ورزید،در حالی که آیات خدا بر شما تلاوت می‌شود و رسول او در میان شماست و هر کس به(دین و کتاب)خدا تمسّک جوید،پس قطعاً به راه مستقیم هدایت شده است.

پیام‌ها:

1 زمینه‌های انحراف و کفر،یا فقدان راه است و یا فقدان راهنما.امّا با وجود کتاب و سنّت و قوانین و رهبر الهی دیگر انحراف چرا؟ «کَیْفَ تَکْفُرُونَ وَ...» 2 وجود قانون به تنهایی برای جلوگیری از کفر و انحراف کفایت نمی‌کند،رهبر نیز لازم است. «وَ فِیکُمْ رَسُولُهُ...»

3 تکیه و توکّل به خداوند و استمداد از او،رمز مصونیّت از تمام وسوسه‌ها و انحرافات است. «مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّٰهِ فَقَدْ هُدِیَ» 4 راه اعتصام به خداوند،به روی هر کسی باز است. «وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّٰهِ...» 5 رو کردن به هر کس و هر مقامی غیر از خداوند،انحراف است. «وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّٰهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ» 6 آنچه مهم‌تر از حرکت است،پیدا کردن راه مستقیم و حرکت در آن است.

«هُدِیَ إِلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ»

7 هدایت،نتیجه‌ی قطعی اعتصام به خداوند است. «فَقَدْ هُدِیَ» 8 اعتصام به خداوند،یک حرکت جدّی توأم با انتخاب آگاهانه است که لازمه‌ی آن رهسپاری با اولیای خداست. ⁽¹⁾«مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللّٰهِ فَقَدْ هُدِیَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 102]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ وَ لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (102)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خداوند پروا کنید آن گونه که سزاوار تقوای اوست و نمیرید مگر اینکه مسلمان باشید.

نکته‌ها:

هر کمالی مثل ایمان،علم و تقوا دارای مراحلی است.مرحله‌ی ابتدایی و مراحل بالاتر،تا مرحله کمال مطلق.در قرآن می‌خوانیم: «رَبِّ زِدْنِی عِلْماً» ⁽²⁾خدایا! دانش مرا زیاد کن.و یا در دعای مکارم الاخلاق می‌خوانیم:«بلغ بایمانی اکمل الایمان» خداوندا! ایمان مرا به کمال برسان.در این آیه نیز می‌خوانیم: «اتَّقُوا اللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ» عالی‌ترین درجه تقوا را پیشه کنید.

پیام‌ها:

1 مؤمن،هر روز باید مرحله‌ی بالاتری را بپیماید. «آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ» 2 تقوای واقعی،در سایه ایمان به مبدأ و معاد است. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ» 3 تقوا،رمز حسن عاقبت است. «اتَّقُوا اللّٰهَ» ، «تَمُوتُنَّ» ، «مُسْلِمُونَ» 4 ایمان آوردن کافی نیست،با ایمان ماندن لازم است.شروع کار خیلی مهم نیست،پایان کار مهم‌تر است. «لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» 5 اسلام،نه تنها چگونه زیستن را به ما می‌آموزد،بلکه چگونه مردن را نیز به ما آموزش می‌دهد. «لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» 6 انسان در سرنوشت و عاقبت خود نقش دارد. «لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» 7 اسلام،هم به کیفیّت تقوا توجّه دارد وهم به تداوم آن تا پایان عمر. «حَقَّ تُقٰاتِهِ وَ لاٰ تَمُوتُنَّ إِلاّٰ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 103]

اشاره

وَ اِعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اَللّٰهِ جَمِیعاً وَ لاٰ تَفَرَّقُوا وَ اُذْکُرُوا نِعْمَتَ اَللّٰهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً وَ کُنْتُمْ عَلیٰ شَفٰا حُفْرَةٍ مِنَ اَلنّٰارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهٰا کَذٰلِکَ یُبَیِّنُ اَللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ (103)

و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت خدا را بر خود یاد کنید، آن گاه که دشمنان یکدیگر بودید،پس خداوند میان دلهایتان الفت انداخت و در سایه نعمت او برادران یکدیگر شدید،و بر لب پرتگاهی از آتش بودید،پس شما را از آن نجات داد.این گونه خداوند آیات خود را برای شما بیان می‌کند،شاید هدایت شوید.

نکته‌ها:

حضرت علیّ علیه السلام می‌فرماید:قرآن،حبل اللّٰه است. ⁽¹⁾و از امام صادق علیه السلام نقل

شده است که فرمود:«نحن حبل الله»ما اهل بیت،حبل اللّٰه هستیم. ⁽¹⁾و در روایت دیگری آمده است:علیّ بن ابی طالب علیهما السلام حبل اللّٰه است. ⁽²⁾

تألیف دلها تنها به دست خداست. «فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ» قرآن خطاب به پیامبر می‌فرماید: «لَوْ أَنْفَقْتَ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً مٰا أَلَّفْتَ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ» اگر همه‌ی سرمایه‌های زمین را خرج کنی نمی‌توانی بدون خواست او بین دلها ایجاد الفت نمایی. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 وحدت و دوری از تفرقه،یک وظیفه‌ی الهی است. «وَ اعْتَصِمُوا» 2 محور وحدت باید دین خدا باشد،نه نژاد،زبان،ملّیت،و.... «بِحَبْلِ اللّٰهِ» 3 از برکات و خدمات اسلام غافل نشوید. «إِذْ کُنْتُمْ أَعْدٰاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ» 4 وحدت،عامل اخوّت است. «فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوٰاناً» 5 اتّحاد،نعمت بزرگ الهی است. ⁽⁴⁾«فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ» 6 تفرقه و عدوات،پرتگاه و گودال آتش است. «شَفٰا حُفْرَةٍ مِنَ النّٰارِ» 7 نعمت‌های خداوند،آیات او هستند. «وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ» ، «یُبَیِّنُ اللّٰهُ لَکُمْ آیٰاتِهِ» 8 یادآوری نعمت‌های الهی عامل عشق و زمینه‌ساز هدایت است. «وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ» ، «لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 104]

اشاره

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی اَلْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ (104)

و از میان شما باید گروهی باشند که(دیگران را)به خیر دعوت نمایند و امر به معروف و نهی از منکر کنند و آنها همان رستگارانند.

نکته‌ها:

قرار گرفتن آیه مربوط به امر به معروف و نهی از منکر در میان دو آیه‌ای که دستور اتّحاد و یکپارچگی می‌دهد،شاید از آن رو باشد که در نظام اجتماعیِ متفرّق و از هم پاشیده،یا قدرت دعوت به خیر و معروف وجود ندارد و یا اینکه چنین دعوت‌هایی مؤثّر و کارساز نیست.

امر به معروف و نهی از منکر،به دو صورت انجام می‌شود:

1 به عنوان وظیفه‌ای عمومی و همگانی که هر کس به مقدار توانایی خود باید به آن اقدام نماید.

2 وظیفه‌ای که یک گروه سازمان یافته و منسجم آن را به عهده دارد و با قدرت، آن را پی‌می‌گیرد.چنان که اگر راننده‌ای در خیابان خلاف کند،هم سایر رانندگان با چراغ و بوق به او اعتراض می‌کنند و هم پلیس راهنمایی برای برخورد قاطع با متخلّف وارد صحنه می‌شود.

درباره امر به معروف و نهی از منکر،روایات بسیاری آمده که از نقل آنها صرف نظر و به این مقدار بسنده می‌کنیم که علی علیه السلام فرمود:اگر امر به معروف و نهی از منکر ترک شود،کارهای نیک و خیر تعطیل و اشرار و بَدان مسلّط می‌شوند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 در جامعه اسلامی،باید گروهی بازرس و ناظر که مورد تأیید نظام هستند،بر رفتارهای اجتماعی مردم نظارت داشته باشند. «وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ» 2 اصلاح جامعه و جلوگیری از فساد،بدون قدرتِ منسجم و مسئول مشخّص امکان ندارد. «مِنْکُمْ أُمَّةٌ» 3 دعوت‌کننده‌ی به خیر و معروف باید اسلام‌شناس،مردم‌شناس و شیوه شناس باشد.لذا بعضی از امّت این وظیفه را به عهده دارند،نه همه آنها. «مِنْکُمْ أُمَّةٌ»

4 دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر،باید به صورت دائمی باشد،نه موسمی و موقّتی. ⁽¹⁾«یَدْعُونَ» ، «یَأْمُرُونَ» ، «یَنْهَوْنَ» 5 امر به معروف،بر نهی از منکر مقدّم است.اگر راه معروف‌ها باز شود،زمینه برای منکر کم می‌گردد. «یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ» 6 کسانی که برای رشد و اصلاح جامعه دل می‌سوزانند،رستگاران واقعی هستند و گوشه‌گیرانِ بی‌تفاوت را از این رستگاری سهمی نیست. «أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» 7 فلاح و رستگاری،تنها در نجات و رهایی خود خلاصه نمی‌شود،بلکه نجات و رشد دیگران نیز از شرایط فلاح است. «یَأْمُرُونَ» ، «یَنْهَوْنَ» ، «أُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 105]

اشاره

وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اِخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ اَلْبَیِّنٰاتُ وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ (105)

و مانند کسانی نباشید که بعد از آنکه دلایل روشن برایشان آمد،باز هم اختلاف کرده و پراکنده شدند و آنان برایشان عذابی بزرگ است.

پیام‌ها:

1 از تاریخِ تلخِ اختلافات پیشینیان،درس بگیریم. «وَ لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ...» 2 همیشه ریشه‌ی اختلافات جهل نیست،هوس‌ها نیز اختلاف برانگیز است.

«وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَهُمُ الْبَیِّنٰاتُ»

3 اختلاف و تفرقه،نه تنها قدرت شما را در دنیا می‌شکند،بلکه در قیامت نیز گرفتار عذاب جهنّم می‌سازد. «لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ»

[سوره آل‌عمران (3): آیات 106 تا 107]

اشاره

یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا اَلَّذِینَ اِسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ فَذُوقُوا اَلْعَذٰابَ بِمٰا کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ (106) وَ أَمَّا اَلَّذِینَ اِبْیَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِی رَحْمَتِ اَللّٰهِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (107)

(قیامت)روزی(است)که صورت‌هایی سفید و نورانی،و صورت‌هایی سیاه می‌شوند.پس کسانی که روسیاه شدند،(از آنان سؤال می‌شود:)آیا بعد از ایمانتان کفر ورزیدید؟ پس به خاطر کفرتان عذاب الهی را بچشید.

و امّا آنان که روسفید شدند،غرق در رحمت خدا شده و در آن جاودانه‌اند.

نکته‌ها:

روسفیدی و روسیاهی در قیامت،در حقیقت تجسّم همان حالات و روحیّات انسان در دنیاست.کسانی که در دنیا ولایت خدا را پذیرفته‌اند،خداوند آنها را از ظلمات به نور می‌برد و در آن روز با چهره‌ای نورانی حاضر می‌شوند،ولی آنان که به ولایت طاغوت گردن نهاده‌اند،طاغوت‌ها آنان را از نور به ظلماتِ هوس و تفرقه و شرک و جهل سوق می‌دهند و در قیامت در سیاهی و تاریکی محشور می‌شوند.

در قرآن شانزده مرتبه کفرِ بعد از ایمان،دو بار کفرِ بعد از اسلام،سه‌بار گوساله پرستی بعد از خداپرستی،و بیست و هفت مرتبه انکار بعد از علم و بیّنه،مطرح شده که همه‌ی این موارد نشان‌دهنده خطر ارتداد برای همه ما،و هشداری جدّی است.

[سوره آل‌عمران (3): آیات 108 تا 109]

اشاره

تِلْکَ آیٰاتُ اَللّٰهِ نَتْلُوهٰا عَلَیْکَ بِالْحَقِّ وَ مَا اَللّٰهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعٰالَمِینَ (108) وَ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ إِلَی اَللّٰهِ تُرْجَعُ اَلْأُمُورُ (109)

اینها آیات خداوند است که ما آن را به حقّ بر تو می‌خوانیم و خداوند هیچ ستمی را بر جهانیان نمی‌خواهد.

و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است،از آن خداست و بازگشت همه امور تنها به سوی خداست.

نکته‌ها:

نزول آیات الهی بر پیامبر،بدون کم و کاست و براساس حقّ و حقیقت است.

همچنین عمل‌ها و عکس العمل‌ها،پاداش‌ها و کیفرهای امّت‌ها،مطابق یک سری اصول و سنّت‌های پایدار است.خداوند،نه بر بندگان تکلیفِ فوق طاقت می‌کند و نه در کیفر و پاداش،شرایط و استعدادها و توان افراد را یکسان می‌بیند،که اینها موجب ظلم می‌گردد.

ظلم را کسی روا می‌دارد که یا کمبود داشته باشد و یا نتواند از راه حقّ به مقصود خود نایل شود و یا از بدی و زشتی ستم غافل باشد،و بر خداوند سبحان هیچ یک از این موارد صادق نیست.خداوندی که همه چیز از اوست و بازگشت همه چیز نیز به سوی اوست،چه نیازی به ظلم کردن دارد؟!

پیام‌ها:

1 نزول وحی بر پیامبر،حقّ است،نه ساخته‌ی ذهن و خیال او. «آیٰاتُ اللّٰهِ نَتْلُوهٰا عَلَیْکَ بِالْحَقِّ» 2 روسفیدی و روسیاهی در قیامت،بازتاب عقاید و افکار و اعمال خود انسان‌هاست،نه ظلم خداوند. «وَ مَا اللّٰهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعٰالَمِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 110]

اشاره

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ اَلْکِتٰابِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ مِنْهُمُ اَلْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ اَلْفٰاسِقُونَ (110)

شما بهترین امّتی هستید که برای مردم ظاهر(و گزیده)شده‌اید.به خوبی‌ها فرمان می‌دهید و از بدی‌ها و زشتی‌ها،نهی می‌کنید و به خدا ایمان دارید.و اگر اهل کتاب(نیز به چنین آئین درخشانی)ایمان آورده بودند،قطعاً برایشان بهتر بود.برخی از آنان مؤمنند،ولی بیشترشان فاسق‌اند.

نکته‌ها:

در آیه‌ی 104 همین سوره،مرحله‌ی خاصّی از امر به معروف و نهی از منکر که توسط گروه ویژه و رسمی صورت می‌گرفت،بیان شد.در این آیه به مرحله عمومی که یک وظیفه همگانی است اشاره می‌شود.

پیام‌ها:

1 بهترین امّت بودن با شعار نیست،با ایمان و امر به معروف و نهی از منکر است. «کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ» ، «تَأْمُرُونَ...» 2 در امّتِ ساکت و ترسو خیری نیست. «خَیْرَ أُمَّةٍ» ، «تَأْمُرُونَ» ، «تَنْهَوْنَ» 3 امر به معروف و نهی از منکر به قدری مهم است که انجام آن معیار امتیاز امّت‌هاست. «کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ» 4 امر به معروف و نهی از منکر،در صورتی محقّق می‌شود که مسلمانان به شکل یک امّت باشند،یعنی حاکمیّت داشته باشند. «کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ» 5 مسلمانان مسئول اصلاح تمام جوامع بشری هستند. «أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ» 6 سفارش به خوبی‌ها بدون مبارزه با فساد،کم نتیجه است. «تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ» 7 هر یک از افراد امّت باید امر به معروف و نهی از منکر کند.(یک دختر 9 ساله نیز حقّ امر به معروف و نهی از منکر رئیس جمهور را دارد) «تَأْمُرُونَ» ، «تَنْهَوْنَ» 8 در امر به معروف،سنّ،منطقه،نژاد،سواد و موقعیّت اقتصادی و اجتماعی نقشی ندارد. «خَیْرَ أُمَّةٍ» ، «تَأْمُرُونَ» ، «تَنْهَوْنَ» 9 مسلمان باید از موضع قدرت امر و نهی کند،نه از روی خواهش و التماس.

«تَأْمُرُونَ»

10 امر به معروف،مقدّم بر نهی از منکر است. «تَأْمُرُونَ» ، «تَنْهَوْنَ» 11 امر و نهیی می‌تواند مؤثّر باشد که از ایمان مایه گرفته باشد. «تَأْمُرُونَ» ، «تَنْهَوْنَ» ، «تُؤْمِنُونَ»

12 خداوند اهل کتاب را به اسلام دعوت می‌کند. «وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتٰابِ» 13 اسلام،ناسخ تمام ادیان است. «وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتٰابِ» 14 انسان،در انتخاب راه آزاد است. «مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفٰاسِقُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 111]

اشاره

لَنْ یَضُرُّوکُمْ إِلاّٰ أَذیً وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ اَلْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ (111)

آنها(اهل کتاب)جز آزاری اندک،هرگز به شما زیانی نخواهند رسانید و اگر با شما بجنگند،به شما پشت کرده و بگریزند،آن گاه هیچ یاری نشوند.

نکته‌ها:

این آیه،بشارت و تسلّی برای مسلمانان است که شما در سایه‌ی ایمان،وحدت و امر به معروف بیمه می‌شوید.از تهدیدات دشمن نترسید که پیروزی با شماست و دشمن خوار و زبون است.

پیام‌ها:

1 روحیّه‌ها را باید تقویت کرد. «لَنْ یَضُرُّوکُمْ» 2 مسلمانان،در سایه‌ی ایمان بیمه هستند. «لَنْ یَضُرُّوکُمْ» 3 مخالفین شما برای نابودی شما تلاش می‌کنند،لکن تنها به گوشه‌ای از اهداف ایذایی خود می‌رسند. «إِلاّٰ أَذیً» 4 کسی که ایمان ندارد،روحیّه‌ی مقاومت ندارد. «یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ» 5 قرآن،فرار و ضعف اهل کتاب در برابر مسلمانان را پیشگویی می‌کند. «إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ» 6 کسانی پیروز می‌شوند و دشمن را فراری می‌دهند که در ایمان و امر به معروف ثابت قدم باشند. «کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ» ، «وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ» 7 فسق،زمینه‌ی ضعف در جبهه‌های جنگ است. «أَکْثَرُهُمُ الْفٰاسِقُونَ» ، «وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ

یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ»

8 توان دشمن را تحقیر کنید. «وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 112]

اشاره

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ اَلذِّلَّةُ أَیْنَ مٰا ثُقِفُوا إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ حَبْلٍ مِنَ اَلنّٰاسِ وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ اَلْمَسْکَنَةُ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ یَقْتُلُونَ اَلْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ (112)

(دشمنان شما به قدری ترسو و زبون هستند که)هر کجا یافت شوند،مُهر ذلّت بر آنها خورده است،مگر آنکه به ریسمان(امان)الهی چنگ زنند(و از انحراف و فسق دست برداشته،ایمان آورند)و با مردم پیوندی برقرار کنند.آنها گرفتار خشم خدا گشتند و مُهر بیچارگی بر آنها زده شد.این به خاطر آن بود که به آیات خدا کفر می‌ورزیدند و پیامبران را به ناحق می‌کشتند.این بدان سبب بود که عصیان ورزیده و تجاوز می‌کردند.

نکته‌ها:

چنان که در روایات آمده،این آیه در مورد قوم یهود است که به جهت نافرمانی حکم خدا و پیامبران،دچار غضب الهی گردیده و مُهر ذلّت و مسکنت بر آنان زده شد.از جمله گناهان آنان کشتن پیامبران بوده است که طبق روایات،مراد از آن، کشتن با شمشیر نیست،بلکه افشای اخبار و اسرار آنان بوده که موجب سلطه‌ی قدرت‌های ستمگر و قتل آنان می‌گردیده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 نتیجه‌ی کفر و پیامبرکشی،ذلّت و مسکنت است. «ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ»

2 یهود همیشه ذلیل است.گرچه گاهی سرنخ تبلیغات و اقتصاد و سیاست را به دست می‌گیرد،امّا از نظر کرامت و عزّت و محبوبیّت و امنیّت،بدترین جایگاه را دارد.(مثل افراد دزد و چاقوکشی که ایجاد دلهره کرده و درآمدهای کلانی به دست می‌آورند،ولی هرگز از جایگاه والایی برخوردار نیستند.) «ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ» 3 روحیّه‌ی مؤمنان را با بیان وضع نکبت‌بار مخالفان تقویت کنید. «ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ» 4 رمز عزّت دو چیز است:ایمانی از درون به قدرت الهی،ارتباطات حسنه‌ای از بیرون با امّت‌ها و ملّت‌ها. «بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ» 5 راه نجات یهود،یا ایمان آوردن به اسلام است؛ «بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ» یا عقد قرارداد با مسلمانان. «حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ» 6 عقیده،در عمل اثر دارد. «ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ» 7 برای قوم یهود انبیای متعدّدی آمدند.«النبیین» 8 نسبت به بزرگ‌ترین شخصیّت‌ها نیز معیارها را فراموش نکنید.با اینکه پیامبرکشی بزرگ‌ترین جنایت است،امّا کلمه« بِغَیْرِ حَقٍّ »رمز آن است که معیار، باطل است،نه شخص پیامبر. «یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقٍّ» 9 گناه و تجاوز،زمینه‌ساز گناهان بزرگ‌تری همچون کفر و پیامبرکشی می‌گردد.

«ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا...»

10 آنچه از تجاوز و کفر بدتر است،اصرار بر کفر و تجاوز است. «کٰانُوا یَعْتَدُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 113]

اشاره

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ اَلْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اَللّٰهِ آنٰاءَ اَللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ (113)

اهل کتاب همه یکسان نیستند،طایفه‌ای از آنها(به طاعت خدا)ایستاده، آیات الهی را در دل شب تلاوت می‌کنند و سر به سجده می‌نهند.

نکته‌ها:

این آیه و آیه بعد،صفات خوب گروهی از اهل کتاب را بیان می‌دارد که عبارت است از قیام به اطاعت خدا،تلاوت کتاب آسمانی،سجده،امر به معروف و نهی از منکر و سرعت در کارهای خیر.شاید همین اعمال،بیانگر« بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ »در آیه قبل باشد.

همانگونه که تلاوت قرآن برای مسلمین به همراه اقامه نماز مورد ستایش الهی است، ⁽¹⁾تلاوت کتب آسمانی،همراه با عبادت و سجده برای اهل کتاب نیز مورد ستایش است. «یَتْلُونَ» ، «یَسْجُدُونَ» خداوند در این آیه به ارزش علم،عمل،تداوم،نشاط و عشق و جهت داشتن اشاره کرده است.با کلمه «یَتْلُونَ» به علم،با کلمه «یَسْجُدُونَ» به عمل،با عبارت «آنٰاءَ اللَّیْلِ» به تداوم و با کلمه «قٰائِمَةٌ» به عشق و نشاط و با عبارت «آیٰاتِ اللّٰهِ» به جهت اشاره کرده است.

پیام‌ها:

1 خوبی و کمال را از هر گروه و طایفه‌ای که باشد،بپذیریم و بدان اقرار کنیم.در کنار انتقاد از دیگران،از خوبی‌های آنان غافل نشویم. «مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ» 2 یکی از راههای جذب و دعوت دیگران،اقرار و اعتراف به کمالاتِ آنان است. «مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ» 3 عبادت،نیاز به همّت،جدّیت،عشق و آمادگی دارد. «أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ» 4 تلاوت آیات خدا و سجده‌های شبانه،موجب ستایش خداوندی است.

«یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ»

5 تلاوت آیات الهی و سجده به درگاه او،قیام به امر الهی است. «قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ» 6 شب و بالاخص سحر،بهترین وقت برای مناجات است. «آنٰاءَ اللَّیْلِ»

7 عالی‌ترین حالات عبادت،سجده است. «وَ هُمْ یَسْجُدُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیات 114 تا 115]

اشاره

یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ یُسٰارِعُونَ فِی اَلْخَیْرٰاتِ وَ أُولٰئِکَ مِنَ اَلصّٰالِحِینَ (114) وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ (115)

آنان به خدا و روز قیامت ایمان دارند و امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند و در کارهای خیر شتاب می‌ورزند و آنان از افراد صالح و شایسته هستند.

و آنچه از خیر انجام دهند،هرگز درباره آن ناسپاسی نبینند و خداوند به (حال)پرهیزکاران داناست.

نکته‌ها:

همان گونه که در سوره‌ی بقره آیه 3،در کنار ایمان،نماز مطرح شده است، «الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ» در این آیه نیز در کنار ایمان،امر به معروف و نهی از منکر آمده است. «یُؤْمِنُونَ» ، «یَأْمُرُونَ» شیوه‌ی قرآن آن است که امر به معروف را قبل از نهی از منکر می‌آورد.آری،اگر درهای معروف باز شود،راه منکر بسته می‌شود.ازدواج آسان،جلو فحشا را می‌گیرد.نماز،انسان را از فحشا و منکر باز می‌دارد.اشتغالِ صحیح می‌تواند مانع فسادهای اجتماعی گردد.شخصیّت دادن به افراد،آنان را از سقوط به ابتذال باز می‌دارد.

صالحان کسانی‌اند که همگان آرزوی ملحق شدن به آنان را دارند: «أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ» ⁽¹⁾و هر مسلمانی در هر روز،پنج مرتبه به آنان سلام می‌کند.«السلام علینا و علی عباد الله الصالحین» در بینش الهی،هیچ عمل صالحی ضایع نمی‌شود. «فَلَنْ یُکْفَرُوهُ» البتّه چنان که در

قرآن می‌خوانیم: «إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ» ⁽¹⁾شرط قبولی،ایمان و تقواست،لذا در اینجا می‌فرماید:ما خود می‌شناسیم که متّقین چه کسانیند که باید عملشان مورد قبول واقع شود.

پیام‌ها:

1 امر به معروف و نهی از منکر،در ادیان دیگر نیز مطرح بوده است.

«أَهْلِ الْکِتٰابِ»

، «یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ» 2 سجده‌های سحر باید همراه با امر و نهی در روز باشد. «یَسْجُدُونَ» ، «یَأْمُرُونَ» 3 سرعت در کار خیر،ارزش آن را بیشتر می‌کند. «یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ» 4 سبقت و سرعت صالحان در نیکی‌ها،موسمی نیست دائمی است. «یُسٰارِعُونَ» 5 افراد صالح،کسانی هستند که با نشاط و شتاب،به سراغ هر کار خیری می‌روند،نه فقط بعضی از کارها. «الْخَیْرٰاتِ» 6 ایمان،عبادت،تلاوت،امر به معروف و نهی از منکر و سرعت در کار خیر انسان را در زمره صالحان می‌برد. «أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیات 116 تا 117]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اَللّٰهِ شَیْئاً وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (116) مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ فِی هٰذِهِ اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا کَمَثَلِ رِیحٍ فِیهٰا صِرٌّ أَصٰابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَکَتْهُ وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اَللّٰهُ وَ لٰکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ (117)

همانا کسانی که کافر شدند،هرگز اموالشان و اولادشان چیزی از(عذاب)خدا را از آنان دفع نخواهد کرد و آنها همدم آتشند،همواره در آن ماندگار.

مَثَل آنچه در این زندگی دنیا انفاق می‌کنند،چون مَثل بادی است که در آن سرما و یا گرمای شدیدی باشد،بر کشتزار قومی که بر خود ستم کرده‌اند بوزد،پس آن را از بین ببرد.خداوند به آنان ستم نکرده است،بلکه آنان به خویشتن ستم می‌کنند.

نکته‌ها:

بارها قرآن اعلام کرده که نه مال،نه فرزند،نه خویشان،نه همسر،نه دوست،نه مولا و نه هیچ چیز دیگر،در برابر قهر خدا ذرّه‌ای کارساز نیست.

کلمه‌ی« صِرٌّ »،به معنای گرما و سرمای سوزان است. ⁽¹⁾

بودجه‌هایی که کفّار در راه باطل صرف می‌کنند،همچون بذرپاشی در کشتزاری است که با یک باد سوزان نابود می‌شود.از ابتدای اسلام تا کنون،هر گونه توطئه، تهاجم و تبلیغات علیه اسلام با شکست روبرو شده و دین الهی هر روز رشد و گسترش یافته است و سرانجام پیروزی با اسلام است.

پیام‌ها:

1 عقیده،در عمل مؤثر است.کفر،سبب محرومیّت از برکات انفاق می‌گردد.

«إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا»

، «مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ» 2 یکی از عوامل حوادث و بلایای طبیعی،گناهان بشر است. «رِیحٍ فِیهٰا صِرٌّ أَصٰابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا» 3 گناه،کارهای نیک را نابود می‌کند. «ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَکَتْهُ» 4 قهر خداوندی ظلم نیست،بلکه بازتاب عملکرد خود انسان‌هاست. «وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اللّٰهُ وَ لٰکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 118]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ اَلْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ اَلْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (118)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از غیر خودتان همراز نگیرید.آنان در تباهی شما کوتاهی نمی‌کنند،آنها رنج بردن شما را دوست دارند.همانا کینه و دشمنی از(گفتار)دهانشان پیداست و آنچه دلهایشان در بردارد،بزرگتر است.به تحقیق ما آیات(روشنگر و افشاگر توطئه‌های دشمن)را برای شما بیان کردیم اگر تعقّل کنید.

نکته‌ها:

کلمه‌ی« بِطٰانَةً »به لباس زیر گفته می‌شود که به«بطن»و شکم می‌چسبد.این کلمه، کنایه از مَحرم اسرار است.کلمه‌ی« خَبٰالاً »به معنای نابودی فکر و عقل است.

کلمه‌ی«عنت»به معنی سختی و رنج،و کلمه‌ی«یألون»به معنی کوتاهی کردن در انجام کاری است.

دشمن برای ما چه آرزو می‌کند؟

اگر به واژه‌ی«ود»در قرآن بنگریم،آرزوهای دشمنان را درباره خود در می‌یابیم:

1 او می‌خواهد ما از سلاح و سرمایه‌ی خود غافل باشیم. «وَدَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِکُمْ وَ أَمْتِعَتِکُمْ» ⁽¹⁾2 او از ما سازش و نرمش می‌خواهد. «وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُونَ» ⁽²⁾3 او برای ما رنج و فشار و زحمت می‌خواهد. «وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ» 4 او برای ما ارتداد و بازگشت از دین را می‌خواهد. «وَدَّ کَثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إِیمٰانِکُمْ کُفّٰاراً» ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 بیگانگان را مَحرم اسرار خویش قرار ندهیم. «لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ» وجود مستشاران خارجی در کشورهای اسلامی،ممنوع است.

2 رازداری،یک وظیفه‌ی قطعی است. «لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ» 3 هر مسلمانی هم که مصداق «دُونِکُمْ» باشد،نباید محرم اسرار قرار گیرد،زیرا در میان مسلمانان نیز افراد فتنه‌جو و جاسوس،کم نیستند. «لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ...» 4 ملاک دوستی و روابط صمیمانه‌ی مسلمانان با سایر جوامع باید ایمان باشد.

«لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ»

5 جامعه‌ی اسلامی،برتر از جامعه‌ی غیر اسلامی است.« دُونِکُمْ »بجای«غیرکم» نشان آن است که غیر مسلمانان،دون و پائین‌اند. «مِنْ دُونِکُمْ» 6 اوّلین حرکت و خطر دشمن،تهاجم فرهنگی است.دشمن در ضربه زدن به فکر و اندیشه کوتاهی نمی‌کند. «لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً» 7 دشمنان با روشهای گوناگون با ما برخورد می‌کنند:1 فساد. «لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً» 2 فشار. «وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ» 3 نفاق. «مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ» 8 دشمنان خود را بشناسید و هشیار باشید،آنان ذرّه‌ای در توطئه و فتنه علیه شما کوتاهی نمی‌کنند. «لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ» 9 اوامر و نواهی الهی،دلیل و فلسفه دارد.اگر شما را از روابط صمیمانه با دشمنان نهی می‌کند،به خاطر آن است که آنان در توطئه علیه شما کوتاهی نمی‌کنند. «لاٰ تَتَّخِذُوا» ، «لاٰ یَأْلُونَکُمْ» 10 از کوزه همان برون تراود که در اوست.از دشمن انتظاری جز بغض و کینه نیست. «قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ» 11 دشمنان خود را از تبلیغات آنان بشناسید. «قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ» 12 روابط صمیمی با دشمنِ توطئه‌گر،نشانه‌ی بی‌عقلی است.برخورد با صفا،با

افراد بی‌صفا، کم عقلی است. «مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ» ، «إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ» 13 خداوند به درون همه آگاه است و نقشه‌های دشمنان اسلام را افشا می‌کند.

«وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ»

14 دشمنان شما منافق هستند،ظاهر و باطنشان یکی نیست. «مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ» 15 خداوند با معرّفی روحیات دشمن،با شما اتمام حجّت کرده است. «قَدْ بَیَّنَّا الْآیٰاتِ» 16 مؤمن بودن مسأله‌ای است و عاقل بودن مسأله دیگر،لذا در این آیه خداوند به مؤمنان می‌فرماید:کفّار را محرم اسرار خود قرار ندهید،اگر عقل دارید. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» ، «إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 119]

اشاره

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ اَلْأَنٰامِلَ مِنَ اَلْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ (119)

هان(ای مسلمانان)! این شمایید که آنان را دوست می‌دارید،ولی آنها شما را دوست نمی‌دارند،در حالی که شما به همه‌ی کتاب‌ها(ی آسمانی)ایمان دارید (ولی آنها به کتاب شما ایمان نمی‌آورند.)و هر گاه با شما دیدار کنند(منافقانه) می‌گویند:ما ایمان آوردیم،و چون(با هم)خلوت کنند،از شدّت خشم بر شما، سر انگشتان خود را می‌گزند.بگو:به خشمتان بمیرید،همانا خداوند به درون سینه‌ها آگاه است.

پیام‌ها:

1 تشخیص روحیات دشمن و انگیزه‌های حقیقی خود،بسیار دقیق است،به همین جهت در صدر آیه،کلمه‌ی «هٰا» برای هشدار و تنبیه آمده است.

2 دوستی باید دو جانبه باشد و گر نه مایه‌ی ذلّت و خودباختگی و احساس

حقارت است. «تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ» 3 مسلمان به تمام کتب آسمانی پیشین ایمان دارد،گرچه دیگران به قرآن ایمان نیاورند. «تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ» 4 به هر اظهار ایمانی اطمینان نکنید. «قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا...» 5 گمان نکنید محبّت شما،دشمنان کینه‌توز را نسبت به شما دلگرم می‌کند.

«تُحِبُّونَهُمْ»

، «عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ» 6 انگیزه‌های درونی،بازتاب بیرونی دارد.در آیه قبل: «قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ» در این آیه «عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ» 7 دشمن نسبت به شما غضب ندارد،غیظ دارد.غیظ در مواردی بکار می‌رود که ظرف انسان از غضب پر شده باشد. «مِنَ الْغَیْظِ» 8 یکی از امدادهای الهی،افشای روحیه‌های دشمن برای مسلمانان است،تا اغفال نشوند و هوشیار باشند. «وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ» ، «وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ...» 9 دشمنان خود را تحقیر کنید. «مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ» 10 گاهی مسائل روانی چون حسد و کینه،انسان را تا سرحد مرگ پیش می‌برد.

«مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ»

11 برخورد اسلام با منافقانِ موذی،شدیدتر از کافران یک رنگ است. «إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا» ، «مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ» 12 گاهی اعلان نفرت و نفرین لازم است.کافران کینه‌توز و منافقان حیله‌گر شایسته‌ی نابودی هستند. «مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ» 13 به بهانه‌ی جذب کفّار،به آنها محبّت نکنید،زیرا گاهی انگیزه‌ی واقعی محبّت،طمع یا ترس و یا خودباختگی است. «إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ» 14 خداوند به اسرار دلها آگاه است. «عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ» اگر باور کنیم که خداوند همه چیز را می‌داند،کمتر دست به حیله و فریب

می‌زنیم.منافقان توطئه‌گر نیز بدانند که خداوند عملکرد آنان را می‌داند و به موقع پاسخ خواهد داد.

[سوره آل‌عمران (3): آیه 120]

اشاره

إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکُمْ سَیِّئَةٌ یَفْرَحُوا بِهٰا وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً إِنَّ اَللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ (120)

اگر خوبی به شما رسد،آنان را غمگین سازد و اگر بدی به شما رسد،آنها بدان شادمان می‌شوند و اگر(در برابرشان)صبر کنید و پرهیزکار باشید،حیله‌ی بدخواهانه‌ی آنان هیچ آسیبی به شما نرساند.همانا خداوند به آنچه انجام می‌دهند احاطه دارد.

نکته‌ها:

این آیه راه شناختِ دوست و دشمن را بیان می‌کند،که بهترین راه آن،توجّه به روحیات و عکس العمل آنها در مواقع کامیابی و یا ناکامی مسلمانان است.در سیاست خارجی نیز توجّه به محکوم کردن‌ها،تأییدها،تبریک و تکذیب‌ها،و انواع کمک‌ها و تبلیغات،لازم است.

در آیات قبل،به مسلمانان سفارش نمود که دشمنان را نه همراه بگیرند و نه دوست.این آیه می‌فرماید:این برخورد ممکن است تاوان سختی داشته باشد و آنان بر علیه شما توطئه کنند،بنا بر این شما باید اهل صبر و تقوا باشید،تا حیله‌های آنان ضربه‌ای به شما نزند.

پیام‌ها:

1 حسادتِ دشمنان به قدری است که اگر اندک خیری به شما برسد،ناراحت می‌شوند. «إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ» 2 راه نفوذ دشمن،یا ترس و طمع ماست و یا بی‌پروایی و بی‌تقوایی ما،که صبر

و تقوا،راه خنثی کردن آنهاست. «إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ یَضُرُّکُمْ» 3 در برابر حسودانی که از رشد ما ناراحتند،چاره‌ای جز صبر و تقوا نیست. «إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ یَضُرُّکُمْ» 4 خداوند با افشای روحیّات دشمن،به مسلمانان هم روحیّه می‌دهد و هم بیدار باش. «إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ» ، «لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 121]

اشاره

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ اَلْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ وَ اَللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (121)

و(بیادآر)هنگامی که بامدادان(برای جنگ احد)از نزد خانواده‌ات بیرون شدی(تا)مؤمنان را در مراکزی برای جنگیدن جای دهی،و خداوند(به گفتار و کردار شما)شنوا و داناست.

نکته‌ها:

سیمایی از جنگ احُد سال دوّم هجری،کفّار قریش با دادن هفتاد کشته و هفتاد اسیر در جنگ بدر شکست خورده و به مکّه بازگشتند.ابو سفیان گفت:بر کشته‌ها گریه نکنید،تا عقده‌ها خالی نشود و کینه‌ها باقی بماند.همگی شعارِ انتقام سر دهید و من نیز تا انتقام نگیرم با همسرم همبستر نخواهم شد.

سال بعد،کفّار مکّه با سه هزار سوار و دو هزار پیاده و تجهیزات کامل به قصد جنگ با مسلمین به سوی مدینه حرکت کردند.عبّاس عموی پیامبر که تا آن روز اسلام نیاورده بود و در مکّه زندگی می‌کرد،به خاطر علاقه و محبّت زیادی که به پیامبر داشت،ماجرای حرکت و حمله‌ی کفّار را در نامه‌ای محرمانه توسّط مردی از قبیله بنی غفّار نزد پیامبر فرستاد.همین که رسول گرامی اسلام صلی اللّٰه علیه و آله از ماجرا با خبر شد،گروهی را از مدینه برای کسب اطلاعات بیشتر به سوی مکّه فرستاد.

مأموران در بازگشت،حرکت قوای کفّار به سرکردگی ابو سفیان را تأیید کردند.

پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله در روز جمعه جلسه‌ای تشکیل داده و با مسلمانان در این مورد مشورت فرمودند.در این جلسه دو نظریّه مطرح شد:

1 در مدینه بمانیم و در کوچه‌ها سنگر بگیریم تا همه بتوانند به ما کمک کنند.

2 از مدینه خارج شده و در بیرون شهر بجنگیم.

نظریّه‌ی دوّم که همراه با حماسه و اظهار شجاعت بود،جوانان را جذب و طرفداران بیشتری پیدا کرد و در نتیجه رأی بر آن شد که از شهر خارج شوند.با اینکه نظر مبارک شخص پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله ماندن در شهر بود،ولی به احترام احساسات جوانان،از رأی خود صرف نظر کرد.پس پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله همراه یک نفر برای آماده کردن اردوگاه از شهر مدینه خارج شده و محلی را در دامنه کوه احد که شرایط نظامی خوبی داشت،برگزید.آن گاه پیامبر در خطبه‌های نماز جمعه مردم را از ماجرا مطلع فرموده و پس از نماز با هزار نفر از مهاجرین و انصار رهسپار اردوگاه جنگ شدند.فرمانده این جنگ شخص رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله بودند.حضرت چند پرچم را برافراشتند که بعضی بدست مهاجرین و بعضی بدست انصار سپرده شد.

حرکت از مدینه تا اردوگاه احد پیاده بود و رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله از اصحاب در طیّ حرکت سان می‌دیدند و صفوف را منظّم می‌فرمودند.پیامبر در بازدید از صفوف، افراد تازه‌ای را دیده و سؤال فرمودند:شما کیستید؟ گفتند:ما از یهودیانِ مدینه هستیم که برای کمک به شما آمده‌ایم.حضرت با کمی تأمّل فرمودند:برای جنگ با مشرک،از مشرک کمک نمی‌گیریم.و به همین دلیل از هزار نفر لشگر اسلام سیصد نفر کم شدند.البتّه بعضی گفته‌اند که همه‌ی این سیصد نفر،یهودی نبودند بلکه مسلمانانی مانند عبد اللّه بن ابیّ هم بودند که چون حرکت مسلمانان با رأی آنان مبنی بر سنگر گرفتن در شهر موافق نشده بود،در میان راه جدا شدند. ⁽¹⁾

پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله نماز صبح را با هفتصد نفر در احد اقامه کردند،و عبد اللّه بن جبیر را

با پنجاه نفر از تیراندازان ماهر،مأمور حفظ دهانه‌ی حسّاس کوه قرار داده و سفارش فرمودند که هرگز این منطقه را خالی نکنید.

ابو سفیان نیز خالد بن ولید را همراه با دویست نفر سرباز مأمور نمود تا هر گاه نگهبانان از دهانه کوه غفلت نمایند،از پشت سر به سپاه اسلام حمله ور شوند.

سرانجام دو لشگر در برابر یکدیگر صف آرایی کردند.ابو سفیان به نام بت‌ها و زنان زیبا،و رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله به نام خداوند متعال،سپاه خود را تشویق می‌کردند.

از لشگر مسلمانان فریاد اللّٰه اکبر،و از سپاه کفر صدای دُفّ و نی بلند بود.

جنگ که شروع شد،مسلمانان با یک حمله‌ی سریع لشگر قریش را درهم شکستند و سپاه کفر پا به فرار گذاشته و مسلمانان آنها را تعقیب نمودند.بعضی از مسلمانان به خیال شکست قطعی کفّار سرگرم جمع‌آوری غنائم شدند و نگهبانانِ دهانه‌ی کوه نیز بر خلاف سفارشات اکید رسول اللّٰه صلی اللّٰه علیه و آله به طمع جمع آوری غنائم،منطقه‌ی تحت حفاظت خود را رها کردند.در این هنگام خالد بن ولید با دویست نفر سپاه خود که در کمین بودند،از فرصت استفاده نموده و از پشت به سپاه اسلام حمله کردند.

ناگهان مسلمانان خود را در محاصره کفّار دیدند.حمزه عموی گرامی پیامبر شهید شد و جز افراد معدودی که پروانه‌وار گرد وجود مبارک رسول الله بودند، بقیه مسلمانان پا به فرار گذاشتند.

در این جنگ نقش علیّ بن ابی طالب علیهما السلام از همه‌ی افراد بیشتر بود،به نحوی که شمشیر آن حضرت شکست و پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله شمشیر خود را که ذو الفقار نام داشت به آن حضرت داد و علی علیه السلام از ایشان حفاظت می‌کرد.در این جنگ شصت ضربه و زخم بر پیکر مبارک علی علیه السلام وارد شد.امام صادق علیه السلام فرمود:پیامبر اکرم صلی اللّٰه علیه و آله جبرئیل را در میان زمین و آسمان دید که می‌گوید:«لا فتی الا علی لا سیف الا ذو الفقار» یکی از کفّار مکّه به نام ابن قمعه،سرباز فداکار اسلام مَصعب را به خیال اینکه او پیامبر است،شهید کرد و فریاد زد:به لات و عزّی سوگند که محمّد کشته شد.کفّار

به شهادت رسول خدا مطمئن شده و راه مکّه را در پیش گرفته و جنگ را رها کردند و عملاً این شعار به نفع مسلمانان تمام شد.در این میان مسلمانان نیز با شنیدن شایعه شهادت رسول خدا با ترس و وحشت پا به فرار گذاشته و بعد از با خبر شدن از زنده بودن پیامبر بازگشته و از آن حضرت عذرخواهی کردند.در این جنگ هفتاد تن از مسلمانان شهید و عدّه‌ی زیادی نیز مجروح شدند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 روزهای حسّاس گذشته را فراموش نکنیم و به عنوان سند تجربه،بیاد آوریم.

«وَ إِذْ غَدَوْتَ...»

2 در آستانه جنگ باید از خانواده دل کند. «وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ...» 3 برنامه‌ریزی‌های فنّی،جغرافیایی و طبیعی عملیات نظامی،باید قبل از حمله‌ی دشمن صورت گیرد. «وَ إِذْ غَدَوْتَ» ، «تُبَوِّئُ» 4 فرماندهی جنگ و انتخاب پایگاه‌ها و مناطق استراتژیک دفاعی،به عهده‌ی شخص پیامبر و رهبر مسلمانان است. «تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 122]

اشاره

إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ وَ اَللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا وَ عَلَی اَللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ اَلْمُؤْمِنُونَ (122)

آن گاه که دو گروه از شما بر آن شدند که(در جنگ)سستی نمایند،امّا خداوند ولیّ آنان بود(و به آنان کمک کرد که از این فکر باز گردند،)پس مؤمنان تنها به خدا توکّل کنند.

نکته‌ها:

دو گروه از مسلمانان به نام‌های«بنو سلمه»از قبیله‌ی اوس و«بنو حارثه»از قبیله‌ی خزرج،تصمیم گرفتند که از شرکت در جنگ احد خودداری کنند.دلیل سستی

این دو گروه را عوامل متعدّدی ذکر کرده‌اند:

1 ترس از دشمن که بیش از مسلمانان بودند.

2 ناراحتی از اینکه چرا در مقام مشورت به رأی ما توجّه نشد و به جای دامنه احد،در شهر سنگر نگرفته‌اند.

3 ایراد به اینکه چرا پیامبر اجازه نداد یهودیانِ هم پیمان،به آنان کمک کنند.ولی خداوند با لطف خود این دو گروه را از افتادن به دام گناه و فرار از میدان جنگ نگهداشت و آنان را در ولایت خود حفظ کرد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 خداوند از تصمیمات ما آگاه است و پیامبرش را از افکار مردم آگاه می‌سازد.

«إِذْ هَمَّتْ»

2 روزهای سخت و تجربه از آنها را فراموش نکنید. «إِذْ هَمَّتْ» 3 همه‌ی کسانی که به جبهه جنگ می‌روند یکسان نیستند. «طٰائِفَتٰانِ» ، «أَنْ تَفْشَلاٰ» 4 وجود عناصر سست بنیاد در جبهه‌ها،عامل شکست و خطر است. «تَفْشَلاٰ» 5 اگر انسان تحت ولایت خدا نباشد،سست می‌شود. «أَنْ تَفْشَلاٰ وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا» 6 خداوند مؤمنان را به حال خود رها نمی‌کند و در مواقع حساس دست آنان را می‌گیرد. «وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا» 7 فکر گناه،اگر به مرحله‌ی عمل نرسد،انسان را از تحت ولایت الهی خارج نمی‌کند. «هَمَّتْ» ، «وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا» 8 یگانه داروی سستی،توکّل بر خداست.که این دارو تنها در دست مؤمنان است. «وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ» 9 توکّل بر خداوند،عامل پیروزی است. «هَمَّتْ» ، «أَنْ تَفْشَلاٰ وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 123]

اشاره

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اَللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اَللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (123)

و همانا خداوند شما را در جنگ بدر در حالی که ناتوان بودید یاری کرد،پس از خداوند پروا کنید،باشد که سپاس گزاری نمائید.

نکته‌ها:

کلمه« أَذِلَّةٌ »یا به معنی کمبود نیروی انسانی مؤمنان در بدر است و یا به معنای کمبود ساز و برگ جنگی و تدارکات است.یادآوری کمبودها در بدر،اشاره به توانمندی آنان در مقایسه با جنگ احد است.

در سه آیه قبل خواندیم که صبر و تقوا،انسان را بیمه می‌کند و در این آیه نمونه عملی آن را مجاهدان بدر معرفی می‌کند.در آیه‌ی قبل نیز سخن از توکّل بود و مجاهدان بدر نمونه عملی توکّل هستند.این آیه خطاب به مسلمانان می‌فرماید:

شما که در بدر نصرت خدا را دیدید،چرا در احد به فکر سستی افتادید؟!

پیام‌ها:

1 امدادهای غیبی را در میدان‌های کارزار فراموش نکنید. «نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ» 2 نصرت الهی،نشانه‌ی ولایت الهی بر مؤمنان است. «وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا» ، «وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ» 3 به خداوند توکّل کنیم که نصرت او را در صحنه‌های جنگ دیده‌ایم. «وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ» ، «نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ» 4 امدادهای الهی سرنوشت جنگ را معیّن می‌کند،نه عوامل طبیعی. «نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ» 5 هر کس طالب نصرت الهی است،باید تقوا پیشه کند. «نَصَرَکُمُ اللّٰهُ» ، «فَاتَّقُوا اللّٰهَ» 6 شکر امدادهای الهی آن است که تقوای الهی پیشه کنیم. «فَاتَّقُوا اللّٰهَ» ، «تَشْکُرُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 124]

اشاره

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ اَلْمَلاٰئِکَةِ مُنْزَلِینَ (124)

و(بیاد آور)هنگامی که به مؤمنان می‌گفتی:آیا شما را کفایت نمی‌کند که پروردگارتان شما را به سه هزار فرشته‌ی فرود آمده یاری کند؟

پیام‌ها:

1 یکی از وظایف رهبری،امیدوار کردن مردم و توجّه دادن آنها به امدادهای غیبی است. «إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ» 2 امیدواری به لطف خداوند برای یک رزمنده ضروری است. «أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ» 3 ملائکه به فرمان خداوند در خدمت مؤمنان قرار می‌گیرند. «یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ» 4 در جهان بینی الهی،زندگی انسان‌ها با جهان فرشتگان مرتبط است. «یُمِدَّکُمْ...» 5 امدادهای الهی،بر اساس ربوبیّت اوست. «یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ» 6 یکی از اسباب امدادهای الهی در جبهه‌ها،نزول فرشتگان است. «یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 125]

اشاره

بَلیٰ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هٰذٰا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ اَلْمَلاٰئِکَةِ مُسَوِّمِینَ (125)

البتّه اگر صبر و مقاومت کنید و پرهیزگاری نمایید(گرچه)دشمنان با خشم و خروش بر شما بتازند،پروردگارتان شما را با پنج هزار فرشته مخصوص مدد می‌رساند.

نکته‌ها:

در آیه‌ی قبل،سخن از نزول سه هزار فرشته‌ی امدادرسان بود و در این آیه،سخن از پنج هزار فرشته‌ی مخصوص،و این در صورتِ صبر و تقوای رزمندگان است.

ذکر تعداد فرشتگان،نشان می‌دهد که قدرت آنان محدود است.همان گونه که از

کلمه‌ی« مُنْزَلِینَ »فهمیده می‌شود که فرشتگان تحت امر خدا هستند و از پیش خود کاری انجام نمی‌دهند.و از کلمه« مُسَوِّمِینَ »استفاده می‌شود که فرشتگان امدادی،نیروهای ویژه‌ای هستند.در صحیفه‌ی سجّادیه،امام زین العابدین علیه السلام در سلام خود به فرشتگان،برای هر دسته از فرشتگان،مأموریّت خاصّی را بیان می‌کند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 استقامت و تقوا،عامل نزول فرشتگان و امدادهای غیبی است. «إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا» ، «یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ» 2 امدادهای الهی،اختصاص به زمان پیامبر ندارد. «إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا» ، «یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ» 3 مقاومت همراه با تقوا ارزش دارد و گر نه لجاجت و یکدندگی است. «إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا» 4 از دشمن غافل نشویم که هجوم او خشمگینانه و خروشان است. «یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ» 5 هر گاه هجوم دشمن بر اهل تقوا شدید باشد،خداوند نیز برامدادهای خود می‌افزاید. «یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ» ، «بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 126]

اشاره

وَ مٰا جَعَلَهُ اَللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ لَکُمْ وَ لِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُکُمْ بِهِ وَ مَا اَلنَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ اَلْعَزِیزِ اَلْحَکِیمِ (126)

و خداوند این(نزول فرشتگان)را جز مژده و بشارتی برای شما قرار نداد،تا دلهای شما بدان آرام گیرد و(بدانید که)هیچ پیروزیی نیست مگر از جانب خداوند عزیز و حکیم.

پیام‌ها:

1 آرامش و امید،نیاز رزمندگان در جبهه‌هاست. «بُشْریٰ لَکُمْ وَ لِتَطْمَئِنَّ» 2 تمام مقدّمات مادّی،علمی،روانی و انسانی،بدون اراده‌ی خداوند کاری از

پیش نمی‌برند. «وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ» 3 قدرت خداوند همراه با حکمت اوست.لذا ممکن است در مواردی به دلایل خاصّی مسلمانان نیز شکست بخورند. «اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 127]

اشاره

لِیَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا أَوْ یَکْبِتَهُمْ فَیَنْقَلِبُوا خٰائِبِینَ (127)

(امدادهای الهی برای آن بود)تا بعضی از کفّار را ریشه کن کند یا ناکام و ذلیلشان گرداند که ناامید برگردند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی «طَرَفاً» به معنای انتهای یک چیز است،نه گوشه‌ی آن.بنا بر این آیه می‌فرماید:امدادهای غیبی ما برای آن است که ریشه‌ی بعضی از کفّار قطع شود.

البتّه بعضی مفسّران،« طَرَفاً »را به معنای اشراف گرفته‌اند.یعنی هدف جنگ بدر، نابودی اشراف کفّار بود.نظیر آیه‌ی «فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ» ⁽¹⁾ناامیدی بر دو گونه است؛اگر کسی از اوّل ناامید باشد می‌گویند:«یأس»دارد، ولی اگر بعد از امیدواری،ناامید شود می‌گویند:«خائب»است. ⁽²⁾

جنگ در اسلام،گاه دفاعی است و برای خنثی کردن تهاجم دشمن و گاه ابتدایی و آغازگرانه است.

پیام‌ها:

1 سران کفر،یا باید به کلّی ریشه‌کن شوند و یا خوار و ذلیل و مأیوس گردند.با برخوردهای ضعیف و موسمی و موضعی که به ریشه‌ی کفر لطمه نمی‌زند، دل خوش نباشید. «لِیَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا» 2 وحدت و قدرت و سیاست و مدیریّت مسلمانان،باید به نوعی باشد که دشمن به ناامیدی کشیده شود. «فَیَنْقَلِبُوا خٰائِبِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 128]

اشاره

لَیْسَ لَکَ مِنَ اَلْأَمْرِ شَیْءٌ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ أَوْ یُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظٰالِمُونَ (128)

هیچ امری(از هدایت یا کیفر مردم)در اختیار تو نیست.(تنها خداوند است که) یا لطف خود را بر آنها برمی‌گرداند یا عذابشان می‌کند،زیرا آنان ستمکارند.

نکته‌ها:

وقتی رهبری امّت صداقت کامل دارد،اینگونه عمل می‌کند که حتّی آیاتی را که از او سلب مسئولیّت می‌کند،با کمال صداقت و شهامت برای مردم باز می‌خواند، که خداوند فرمود:تو کاره‌ای نیستی.در تفاسیر شیعه و سنّی می‌خوانیم که در جنگ احد هنگامی که دندان پیامبر شکست و خون جاری شد،حضرت فرمود:

چگونه این مردم رستگار خواهند شد؟ آیه نازل شد که تو مسئول رستگاری مردم نیستی،ممکن است در آینده مورد عفو قرار بگیرند و ممکن است به حال خود رها شده و مجازات شوند.

پیام‌ها:

1 عفو یا عذاب بدست خداوند است.شفاعتِ اولیا هم بدون اذن او صورت نمی‌گیرد و هرگز پیامبران از پیش خود در برابر خداوند استقلالی ندارند.

«لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ»

2 راه توبه حتّی برای فراریان از جبهه حقّ و یا کفّاری که بزرگ‌ترین صدمه را به مسلمانان زده‌اند،بسته نیست. «أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ» 3 عذاب مردم بخاطر ظلم و ستم خودشان است. «یُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظٰالِمُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 129]

اشاره

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (129)

و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است،از آنِ اوست.او(طبق حکمت خود) هر کس را بخواهد می‌بخشد و هر کس را بخواهد عذاب می‌کند و خداوند بخشنده‌ی مهربان است.

نکته‌ها:

این آیه تأکیدی بر آیه قبل است که مجازات یا عفو،تنها به دست خداوند است.

زیرا آفرینش و حاکمیّت تمام هستی در دست اوست.جالب اینکه در آیه،افرادِ مورد قهر یا لطف معیّن نمی‌شوند،تا غرور یا یأس برای کسی پیدا نشود و همه در حالت خوف و رجا باشند.ناگفته پیداست که عفو یا عذاب،بر اساس حکمت الهی و وابسته به زمینه‌هایی است که انسان در خود و یا جامعه بوجود می‌آورد.

پیام‌ها:

1 حقّ عفو یا کیفر،تنها بدست کسی است که حاکمیّت آسمان‌ها و زمین برای اوست. «لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ» ، «یَغْفِرُ» ، «وَ یُعَذِّبُ» 2 در نظام الهی،اصل بر عفو و مغفرت است. «یَغْفِرُ» بر «یُعَذِّبُ» مقدّم شده است.

[سوره آل‌عمران (3): آیه 130]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا اَلرِّبَوا أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (130)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! ربا(و بهره‌ی پول)را با افزودن‌های مکرّر نخورید،از خدا روا کنید تا شاید رستگار شوید.

نکته‌ها:

این آیه همراه با هشت آیه‌ی بعد،در میان آیات جنگ احد قرار گرفته است.

شاید این امر به این جهت باشد که مسائل اخلاقی و اقتصادی،در یک نظام دفاعی مؤثّر است.جامعه‌ای که افرادش اهل اخلاص و ایثار،و سبقت در کارهای خیر،و اطاعت از رهبر باشند،در جنگ هم موفّق خواهند بود،ولی جامعه‌ی پول

پرست و بخیل و نافرمان و مصرّ بر ارتکاب گناه،یقیناً شکست خواهد خورد.

آیات تحریم ربا،در چند مرحله و به صورت تدریجی نازل شده است.گام اوّل، انتقاد از رباخواری یهود بود: «وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ» ⁽¹⁾گام دوّم این آیه است که منع از ربای چندین برابر می‌کند و در گام سوّم،اسلام حتّی یک درهم ربا را تحریم و به منزله‌ی جنگ با خدا معرّفی کرده است.

پیام‌ها:

1 ایمان،زیر بنای عمل به دستورات است. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا» 2 قبل از تحریم ربا،نمونه‌های زشت و برجسته آن تحریم شد. «أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً» 3 رعایت تقوی در مسائل اقتصادی بشدّت لازم است. «لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا» ، «اتَّقُوا اللّٰهَ» 4 رستگاری با رباخواری بدست نمی‌آید،بلکه با تقوا حاصل می‌شود. «لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا» ، «وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» 5 رباخوار،نه در دنیا رستگار است،(به خاطر تشدید اختلافات طبقاتی که منجر به تفرقه و کینه‌ی محرومان و انفجار آنها می‌شود)و نه در آخرت.(به خاطر گرفتاری به قهر خداوند). «لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا» ، «لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 131]

اشاره

وَ اِتَّقُوا اَلنّٰارَ اَلَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ (131)

و از آتشی که برای کافران آماده شده است.بپرهیزید.

پیام‌ها:

1 رباخواری یک نوع کفر است. «لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا» ، «أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ» 2 مسلمان رباخوار،همان عذابی را می‌بیند که برای کافر فراهم شده است.

«أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ»

3 دوزخ،برای کافران فراهم شده و اگر مسلمانانی گرفتار آن شوند،بخاطر تشابه

عملی آنان با کفّار است. «أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ» 4 دوزخ هم اکنون موجود است. «أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ» همانگونه که بهشت برای نیکوکاران آماده است. «وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ» ⁽¹⁾

[سوره آل‌عمران (3): آیه 132]

اشاره

وَ أَطِیعُوا اَللّٰهَ وَ اَلرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ (132)

و خدا و رسول را اطاعت کنید،شاید مورد رحمت قرار گیرید.

نکته‌ها:

دلیل شکست مسلمانان در جنگ احد،نافرمانی از دستور رسول اکرم صلی اللّٰه علیه و آله بود.

زیرا آن حضرت فرموده بود که منطقه حفاظتی واقع در میان درّه‌های کوه احد را رها نکنند،ولی دسته محافظان بخاطر طمع ورزی و جمع آوری غنائم جنگی بر خلاف دستور،منطقه را رها کردند و دشمن از همان منطقه به مسلمانان ضربه زد.

پیام‌ها:

1 دستورات و فرامینِ حکومتی پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله،همچون فرمان خدا واجب الاطاعة است. «وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ» 2 رباخواری،عصیان و طغیان در برابر خدا و رسول است. «لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا» ، «وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ» 3 کسی که بخاطر اطاعت از فرمان خدا و رسول،دست از رباخواری بر دارد و به مردم رحم کند،مورد رحمت قرار خواهد گرفت. «أَطِیعُوا» ، «تُرْحَمُونَ» 4 پیروی از خدا و رسول،رمز نجات از دوزخ است. «اتَّقُوا النّٰارَ» ، «وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ» 5 نتیجه‌ی پیروی از خدا و رسول،به خود انسان برمی‌گزیند گردد،نه به خدا و رسول.

«لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»

6 اطاعت از خدا،بی‌پاداش نیست،بلکه وسیله و بستر دریافت رحمت اوست.

«أَطِیعُوا»

، «لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 133]

اشاره

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا اَلسَّمٰاوٰاتُ وَ اَلْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ (133)

برای نیل به آمرزشی از پروردگارتان و بهشتی که وسعت آن به قدر آسمان‌ها و زمین است و برای پرهیزکاران آماده گردیده،بشتابید.

نکته‌ها:

گروهی از دانشمندان اسلامی،عقیده دارند که بهشت و دوزخ هم اکنون وجود دارند و یکی از دلایل آنان همین آیات« أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ »یا« أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ »است.

آمرزش گناه،کار الهی است و مراد از سرعت به سوی مغفرت،سرعت به سوی کاری است که مغفرت را بدنبال داشته باشد.

در این آیه،کلمه‌ی«عرض»به معنای وسعت است،نه کلمه‌ای در برابر طول.

حضرت علی علیه السلام در تفسیر این آیه فرمودند:«سارعوا الی اداء الفرائض»به انجام تکالیف الهی سرعت کنید. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 سرعت در کار خیر،ارزش آن را بالا می‌برد. «سٰارِعُوا» 2 اوّل بخشیده شدن،سپس بهشت رفتن. «مَغْفِرَةٍ» ، «جَنَّةٍ» 3 آمرزش گناه مردم،از شئون ربوبیّت الهی است. «مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ» 4 سرعت در توبه،لازم است. «سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ» 5 لازمه‌ی سرعت به سوی بهشت متّقین،قرار گرفتن در زمره‌ی متّقین است.

«جَنَّةٍ»

، «أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 134]

اشاره

اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی اَلسَّرّٰاءِ وَ اَلضَّرّٰاءِ وَ اَلْکٰاظِمِینَ اَلْغَیْظَ وَ اَلْعٰافِینَ عَنِ اَلنّٰاسِ وَ اَللّٰهُ یُحِبُّ اَلْمُحْسِنِینَ (134)

(متّقین)کسانی هستند که در راحت و رنج انفاق می‌کنند و خشم خود را فرو می‌برند و از(خطای)مردم می‌گذرند،و خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد.

نکته‌ها:

این آیه،بدنبال محکوم کردن ربا در آیات قبل،از انفاق و عفو و گذشت و تعاون تمجید می‌کند.

یک واقعه‌ی تاریخی

آورده‌اند:روزی یکی از خدمتکاران امام سجاد علیه السلام در موقع شستشوی سر و صورت آن حضرت،ظرف آب از دستش افتاد و سر امام علیه السلام را زخمی کرد.امام به او نگاهی کرد.او دریافت که امام ناراحت شده است.بلافاصله گفت:« وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ »،امام فرمود:من خشم خود را فرو بردم.او دوباره گفت:« وَ الْعٰافِینَ عَنِ النّٰاسِ »،امام فرمود:ترا عفو کردم.او گفت:« وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ »امام فرمود:تو در راه خدا آزاد هستی. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:هیچ بنده‌ای نیست که خشم خود را فرو ببرد،مگر آنکه خداوند عزّت او را در دنیا و آخرت فزونی بخشد.خداوند فرمود: «وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ» ، «وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ» این پاداش فروبردن آن خشم است. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 تقوا،از انفاق جدا نیست. «أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ...» 2 انفاق،سخاوت می‌خواهد نه ثروت. «فِی السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ» 3 نه در حال رفاه از محرومان غافل باشیم،و نه در تنگدستی بگوییم که ما خود

گرفتاریم. «فِی السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ» 4 متّقین محکوم غرایز نیستند،آنان حاکم و مالک خویشتن‌اند. «الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ» 5 تقوا،از سعه‌ی صدر جدا نیست. «وَ الْعٰافِینَ عَنِ النّٰاسِ» 6 متّقی،منزوی نیست،بلکه با مال و اخلاق خوب خود،با مردم معاشرت می‌کند. «یُنْفِقُونَ» ، «الْکٰاظِمِینَ» ، «الْعٰافِینَ» 7 در عفو خطاکار،ایمان او شرط نیست. «وَ الْعٰافِینَ عَنِ النّٰاسِ» 8 کسی که می‌خواهد محبوب خدا شود باید از مال بگذرد و خشم و غضب را فرو برد. «وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ» 9 انفاق به محرومان و گذشت از خطای مردم،از مصادیق احسان و نیکوکاری است. «یُنْفِقُونَ» ، «الْکٰاظِمِینَ» ، «الْعٰافِینَ» ، «الْمُحْسِنِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 135]

اشاره

وَ اَلَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اَللّٰهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ اَلذُّنُوبَ إِلاَّ اَللّٰهُ وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلیٰ مٰا فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ (135)

(افراد با تقوا)کسانی هستند که هر گاه کار زشتی انجام دهند و یا به خویشتن ستم کنند،خدا را یاد کرده و برای گناهان خود استغفار می‌کنند.و جز خدا کیست که گناهان را ببخشد؟ و(متّقین)چون به زشتی گناه آگاهند بر انجام آنچه کرده‌اند،پافشاری ندارند.

نکته‌ها:

بعضی مفسّران،مراد از« فٰاحِشَةً »را زنا و مراد از«ظلم»را سایر گناهان دانسته‌اند و بعضی دیگر مراد از« فٰاحِشَةً »را گناهان کبیره و«ظلم»را گناهان صغیره دانسته‌اند.

در روایات می‌خوانیم که بی‌توجّهی به گناهان گذشته و ترک توبه از آنها،به

منزله‌ی اصرار بر گناه است. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند:وقتی این آیه نازل شد،ابلیس همه‌ی یاران خود را جمع کرد و چاره‌جویی نمود.شیاطین پیشنهاداتی دادند که پذیرفته نشد،وسواس خنّاس گفت:من چاره می‌کنم! گفتند:چگونه؟ گفت:به آنها وعده می‌دهم و به آرزوها گرفتارشان می‌کنم تا دچار گناه شوند و وقتی گرفتار شدند،استغفار را از یاد آنها می‌برم. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 گاهی از افراد متّقی نیز گناه صادر می‌شود. «لِلْمُتَّقِینَ» ، «الَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً» 2 خطرناک‌تر از انجام گناه،غفلت از گناه و بی‌توجّهی به زشتی آن است.متّقین اگر هم گناه کنند،بلافاصله استغفار می‌نمایند. «إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً» ، «ذَکَرُوا اللّٰهَ فَاسْتَغْفَرُوا» 3 نشانه‌ی تقوا،توبه فوری از گناه است. «إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً» ، «ذَکَرُوا اللّٰهَ فَاسْتَغْفَرُوا» 4 یاد خدا،رمز توبه است. «ذَکَرُوا اللّٰهَ فَاسْتَغْفَرُوا» 5 تا یاد خدا در دل گناهکار زنده است،می‌تواند در مدار متقین وارد شود. «إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً» ، «ذَکَرُوا اللّٰهَ» 6 گناه،ظلم به خویشتن است. «ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ» 7 تنها خداوند است که گناهان را می‌بخشد. «وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّٰهُ» 8 متّقی کسی است که اصرار بر گناه نداشته باشد.زیرا اصرار بر گناه،نشانه‌ی سبک شمردن آن و غفلت از یاد خداست. «وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلیٰ مٰا فَعَلُوا» 9 اصرار آگاهانه بر گناه،سبب محرومیّت از مغفرت الهی است. «وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ لَمْ یُصِرُّوا»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 136]

اشاره

أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ نِعْمَ أَجْرُ اَلْعٰامِلِینَ (136)

پاداش آنان(متّقین)از طرف پروردگارشان،مغفرت و باغ‌هایی است که از زیر درختان آنها نهرها جاری است و برای همیشه در آن(باغ‌ها)هستند و چه نیکوست پاداش اهل عمل.

نکته‌ها:

آمدن کلمات« لِلْمُتَّقِینَ »،« اَلْمُحْسِنِینَ »و« اَلْعٰامِلِینَ »در پایانِ سه آیه پی در پی،نشانگر آن است که تقوا یک حالت انزوا و عزلت و تنها کیفیّت روحی نیست،بلکه حضور در صحنه،همراه با عمل و احسان است.

پیام‌ها:

1 تا انسان از گناه پاک نشود،شایستگی ورود به بهشت را ندارد. «مَغْفِرَةٌ» ، «جَنّٰاتٌ» 2 عفو و مغفرت خداوند،برای تربیت انسان است. «مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ» 3 تنها با آرزو نمی‌توان به الطاف خداوند رسید،بلکه کار و عمل لازم است.

«نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 137]

اشاره

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ فَسِیرُوا فِی اَلْأَرْضِ فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُکَذِّبِینَ (137)

به یقین پیش از شما سنّت‌هایی بوده(و سپری شده)است.پس در روی زمین گردش کنید و بنگرید که سرانجام تکذیب کنندگان چگونه بوده است.

نکته‌ها:

این آیه به اهمیّت جامعه‌شناسی و کشف اصول عزّت و ذلّت جوامع اشاره دارد.

سنّت‌هایی که در اقوام پیشین وجود داشته،از این قبیل است:

الف:حقّ پذیری و نجات آنها.

ب:تکذیب حقّ و هلاک آنها.

ج:آزمایشات الهی برای آنها.

د:امدادهای غیبی برای اهل حق.

ه‍:فرصت و مهلت به ستمگران.

و:مقاومت مردان خدا و رسیدن به اهداف.

ز:توطئه کفّار و خنثی سازی آن از جانب خداوند.

پیام‌ها:

1 قوانین و سنّت‌های ثابتی بر تاریخ بشر حاکم است که شناخت آن،برای امروز بشر مفید است. «قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ» 2 تاریخ گذشتگان،چراغ راه زندگی آیندگان است. «فَسِیرُوا» ، «فَانْظُروا» 3 جهانگردیِ هدفدار و بازدیدِ توأم با اندیشه،بهترین کلاس برای تربیت انسان‌هاست. «فَسِیرُوا» ، «فَانْظُروا» 4 شما با سایر امّت‌ها فرقی ندارید.عوامل عزّت یا سقوط همه یکسان است.

«فَسِیرُوا»

، «فَانْظُروا» 5 شناخت رفتار و پایان‌کار پیشینیان در انتخاب راه مفید است. «فَسِیرُوا» ، «فَانْظُروا» 6 با آگاهی از تاریخ گذشته،می‌توانید آینده‌ی راه خود را پیش‌بینی کنید.

«فَسِیرُوا»

، «فَانْظُروا» 7 حفظ آثار باستانی برای عبرت آیندگان،لازم است. «فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ» 8 بررسی و تحقیق در تحولات تاریخ،لازم است. «فَسِیرُوا» ، «فَانْظُروا» 9 در مطالعه‌ی تاریخ جلوه‌ها مهم نیست،پایان کار مهم است. «فَسِیرُوا» ، «فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ» 10 کیفرهای الهی تنها مربوط به قیامت نیست،گاهی در همین دنیا قهر الهی به سراغ گردنکشان می‌آید. «عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 138]

اشاره

هٰذٰا بَیٰانٌ لِلنّٰاسِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ (138)

این(قرآن)برای همه‌ی مردم بیانی روشنگر،ولی برای متّقین(وسیله‌ی) هدایت و پندآموزی است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی« هٰذٰا »یا اشاره به آیات 130 تا 137 است و یا اشاره به سنّت‌ها و عبرت‌های تاریخ در آیه‌ی قبل است.

پیام‌ها:

1 قرآن،قابل فهم برای همه‌ی مردم،در هر عصری است. «بَیٰانٌ لِلنّٰاسِ» 2 قرآن،برای همه‌ی مردم،در همه زمان‌ها و مکان‌هاست. «لِلنّٰاسِ» 3 جهانگردی هدفدار،از عوامل هدایت است. «فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ» ، «هُدیً» 4 با آنکه قرآن برای عموم مردم است،ولی تنها افراد پرهیزگار و متّقی پند پذیر هستند. «مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ» 5 روحیّه‌ی افراد در استفاده و بهره از آیات الهی مؤثّر است. «لِلْمُتَّقِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 139]

اشاره

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ اَلْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (139)

و اگر مؤمن هستید،سستی نکنید و غمگین مباشید که شما برترید.

نکته‌ها:

بعد از جنگ احد که به خاطر عدم اطاعت از فرماندهی،بر قوای اسلام شکست وارد شد،مسلمانان روحیّه خود را از دست دادند،این آیه نازل شد که مبادا با شکست خود را ببازید، بلکه با ایمان خود را تقویت کنید که برتری با شماست.

پیام‌ها:

1 شکستِ موضعی در یک جنگ،نشانه‌ی شکست نهایی مسلمانان نیست.

«وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ»

2 رهبر باید روحیه‌ها را تقویت کند. «وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ...» 3 اگر به ایمان و اطاعت برگردید،در جنگ‌ها به پیروزی خواهید رسید. «وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» 4 در سایه‌ی ایمان،می‌توان بر همه جهان غالب شد. «أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» 5 پیروزی و شکست ظاهری ملاک نیست،برتری به خاطر عقاید صحیح و تفکّر سالم اصل است. «وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» 6 در جهان بینی مادّی،عامل پیروزی سلاح و تجهیزات است،ولی در بینش الهی،عامل پیروزی ایمان است. «إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 140]

اشاره

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ اَلْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ اَلْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ اَلنّٰاسِ وَ لِیَعْلَمَ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ وَ اَللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ اَلظّٰالِمِینَ (140)

اگر(در جنگ احد)به شما جراحتی می‌رسد،پس قطعاً به گروه کفّار نیز(در جنگ بدر)زخمی همانند آن رسیده است.و ما روزها(ی شکست و پیروزی)را در میان مردم می‌گردانیم تا خداوند(با امتحان)کسانی را که ایمان آورده‌اند، معلوم دارد و از شما گواهانی(بر دیگران)بگیرد و خداوند ستمگران را دوست نمی‌دارد.(گرچه گاهی به ظاهر پیروز شوند)

نکته‌ها:

این آیه ضمن دلداری به مسلمانان،واقعیّتی را بیان می‌کند و آن اینکه اگر شما به منظور حقّ و برای هدفی الهی متحمّل ضرر جانی شده‌اید،دشمنان شما نیز کشته و مجروح داده‌اند.اگر شما امروز در احد پیروز نشده‌اید،دشمنان شما نیز دیروز در بدر شکست خورده‌اند،پس در سختی‌ها بردبار باشید.

گرچه معمولاً کلمات« شُهَدٰاءَ »، «Bشَهِیدٌ *» و «Bشٰاهِدٌ *» در قرآن به معنای«گواه»است،

لکن به دلیل شأن نزول و مسأله جنگ و موضوع زخم و جراحت در جبهه،اگر کسی کلمه‌ی« شُهَدٰاءَ »را در این آیه به«کشته شدگان در راه خدا»معنی کند،راه دوری نرفته است.

مسلمانان با توجّه به موارد ذیل باید روحیّه داشته باشند:

الف: «أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ» شما بلند مرتبه‌اید.

ب: «فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ» دشمنان شما نیز زخمی شده‌اند.

ج: «تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا» این روزهای تلخ سپری می‌شود.

د: «وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا» خدا مؤمنان واقعی را از منافقان باز می‌شناساند.

ه‍: «وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ» خداوند از شما گواهانی را برای آینده تاریخ می‌گیرد.

و: «وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الظّٰالِمِینَ» خداوند مخالفان شما را دوست ندارد.

امام صادق علیه السلام درباره‌ی این آیه فرمودند:از روزی که خداوند آدم را آفرید، قدرت و حکومت خدایی و شیطانی در تعارض با یکدیگر بوده‌اند،امّا دولت کامل الهی با ظهور حضرت قائم علیه السلام تحقّق می‌یابد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 مسلمانان نباید در صبر و بردباری از کفّار کمتر باشند. «فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ» 2 حوادث تلخ و شیرین،پایدار نیست. «تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ» 3 در جنگ‌ها و فراز و نشیب‌های زندگی،اهل ایمان از مدّعیان ایمان باز شناخته می‌شوند. «لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا» 4 خداوند از شما شهیدانی،کشته‌ی راه حقّ گرفت تا به آسانی از دین خدا دست برندارید. «وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ» 5 خداوند از خود شما گواهانی گرفت که چگونه نافرمانی از رهبری موجب شکست می‌شود. «وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ»

6 پیروزی موقّت کفّار،نشانه محبّت خداوند به آنان نیست. «اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الظّٰالِمِینَ» 7 حرکت و جریان‌های تاریخی به اراده‌ی خداوند است. «نُدٰاوِلُهٰا»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 141]

اشاره

وَ لِیُمَحِّصَ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ اَلْکٰافِرِینَ (141)

و(فراز و نشیب‌های جنگ برای آن است)تا خداوند افراد مؤمن را پاک و خالص،و کافران را(به تدریج)محو و نابود گرداند.

نکته‌ها:

کلمه‌ی«تمحیص»به معنای پاک نمودن از هر گونه عیب،و« یَمْحَقَ »به معنای کم شدن تدریجی است.

گویا خداوند در احد می‌خواست نقاط ضعف مسلمانان را به آنان نشان دهد تا به فکر اصلاح و جبران نقایص بیفتند و برای حرکت‌های بعدی آمادگی لازم را داشته باشند.گاهی شکست‌های سازنده و بیدارگر،از پیروزی‌های خواب آور مطلوب‌تر است.

پیام‌ها:

1 جنگ،میزانی است برای شناسایی افراد پاک از اشخاص پوک. «لِیُمَحِّصَ اللّٰهُ» 2 برای اهل ایمان،شکست یا پیروزی سعادت است.زیرا یا شهادت،یا تجربه، یا غلبه بر دشمن را به دست می‌آورد. «لِیُمَحِّصَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا» 3 رشد و شکوفایی ایمان،محو و سرنگونی کفر،به مرور زمان و در طول تاریخ به دست می‌آید. ⁽¹⁾«لِیُمَحِّصَ» ، «یَمْحَقَ» 4 آینده‌ی تاریخ به سوی محو و نابودی کفر است. «یَمْحَقَ الْکٰافِرِینَ» 5 شکست امروز مهم نیست،پایان کار اصل است. «وَ یَمْحَقَ الْکٰافِرِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 142]

اشاره

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا اَلْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ اَلصّٰابِرِینَ (142)

آیا گمان دارید که(با ادّعای ایمان)وارد بهشت شوید،در حالی که هنوز خداوند مجاهدان از شما و صابران را معلوم نساخته است؟

نکته‌ها:

این آیه،به جهاد و صبر و مقاومت مؤمنان اشاره می‌کند.زیرا راه بهشت از طریق صبر و جهاد است.قرآن می‌فرماید: «سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ بِمٰا صَبَرْتُمْ» ⁽¹⁾سلام بر شما اهل بهشت،بخاطر صبر و مقاومتی که داشتید.در این تعبیر لطفی است،نمی‌گوید سلام بر شما بخاطر حج و روزه و یا خمس و زکات،زیرا انجام هر عملی نیازمند صبر و پایداری است.

پیام‌ها:

1 از امیدها و آرزوهای باطل دست برداریم. «أَمْ حَسِبْتُمْ» 2 ایمانِ قلبی کافی نیست،تلاش و عمل نیز لازم است.بهشت را به بها دهند نه بهانه. «أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ...» 3 کلید بهشت،صبر و جهاد است.صبر در برابر مصیبت،معصیت و انجام عبادت و حضور در جبهه‌ی جهاد اکبر و جهاد اصغر. «وَ یَعْلَمَ الصّٰابِرِینَ» 4 صبر و مقاومت،همراه با جهاد لازم است.زیرا شروع جنگ و ادامه‌ی آن و عوارض و آثار بعد از جنگ،همه و همه نیازمند صبر و بردباری است.

«جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصّٰابِرِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 143]

اشاره

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ اَلْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (143)

همانا شما مرگ(و شهادت)را(پس از جنگ بدر)پیش از آنکه با آن روبرو شوید سخت آرزو می‌کردید،پس آن را(در جنگ احد)دیدید،ولی(ناخوشایند به آن)نگاه می‌کردید.

نکته‌ها:

در شأن نزول این آیه آورده‌اند:پس از جنگ بدر که مسلمانان پیروز شدند و عدّه‌ای نیز به شهادت رسیدند،برخی از افراد می‌گفتند:ای کاش ما نیز در جنگ بدر در راه خدا به شهادت می‌رسیدیم.ولی همانها در سال بعد در جنگ احد پا به فرار گذاشتند که در این آیه مورد انتقاد و سرزنش قرار گرفته‌اند.

در زیارت شهدای کربلا می‌گوییم:ای کاش ما با شما بودیم و به شهادت می‌رسیدیم.هیچ فکر کرده‌ایم که در مقام عمل،ما چه می‌کنیم؟! خوش بود گر محَک تجربه آید به میان تا سیه روی شود هر که در او غش باشد

پیام‌ها:

1 فریب آرزوهای خود را نخورید و به هر شعار و شعاردهنده‌ای اطمینان نکنید.

«وَ لَقَدْ کُنْتُمْ»

، «فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ...» 2 در میدان عمل،مردان آزموده می‌شوند. «رَأَیْتُمُوهُ» ، «وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 144]

اشاره

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ اَلرُّسُلُ أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ اِنْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلیٰ عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اَللّٰهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اَللّٰهُ اَلشّٰاکِرِینَ (144)

و محمّد جز پیامبری نیست که پیش از او نیز پیامبران(دیگری آمده و)در گذشته‌اند.(بنا بر این مرگ برای انبیا نیز بوده و هست،)پس آیا اگر او بمیرد و یا کشته شود،شما به(آئین)گذشتگان خود بر می‌گردید؟ و هر کس به عقب

برگردد،پس هرگز هیچ ضرری به خداوند نمی‌زند و خداوند بزودی پاداش شاکران را خواهد داد.

نکته‌ها:

در تفاسیر آمده است:وقتی در جنگ احد از سوی کفّار سنگی بر پیشانی پیامبر اصابت کرد و خون جاری شد،صدایی بلند شد که محمّد کشته شد.برخی نیز به اشتباه شهادت مَصعب را شهادت پیامبر پنداشتند.این شایعه موجب شادی و روحیه گرفتن کفّار شد و جمعی از مسلمانانِ متزلزل پا به فرار گذاشتند.برخی نیز به فکر گرفتن امان از ابو سفیان فرمانده کفّار افتادند.در برابر این گروه،مسلمانانی با صدای بلند فریاد می‌زدند:اگر محمّد هم نباشد راه محمّد و خدای محمّد باقی است،فرار نکنید. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:حساب قتل از مرگ جداست،و هر شهیدی در آینده تاریخ برگشته و دوباره خواهد مرد.زیرا قرآن می‌فرماید: ⁽²⁾«کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ» ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 وظیفه پیامبر،ابلاغ پیام خداست.ما هستیم که باید راهش را ادامه دهیم. «وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ» 2 مگر با مرگِ انبیای قبل،پیروانشان از دین برگشتند؟! «قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ...» 3 جامعه‌ی اسلامی باید چنان تشکّل و انسجامی داشته باشد که حتّی رفتن رهبر به آن ضربه‌ای نزند. «أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ»

4 پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله نیز تابع سنّت‌های الهی و قوانین طبیعی همچون مرگ و حیات است. «أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ» 5 انتشار شایعه،از حربه‌های دشمن است. «مٰاتَ أَوْ قُتِلَ» (با توجّه به شأن نزول) 6 عمر پیامبر محدود است،نه راه او. «أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ» 7 فردپرستی ممنوع.راه خدا که روشن شد،آمد و رفت افراد نباید در پیمودن خط الهی ضربه وارد کند. «أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ» 8 ایمان خود را چنان ثابت و استوار سازید که حوادث تاریخ آن را نلرزاند.

«أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ»

9 دست برداشتن از خط انبیا،سقوط و عقب‌گرد است. «انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ» 10 کفر مردم،ضرری برای خداوند ندارد. «فَلَنْ یَضُرَّ اللّٰهَ» 11 مقاومت در راه حق،بهترین نوع شکر عملی است که پاداشش با خداست.

«سَیَجْزِی اللّٰهُ الشّٰاکِرِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 145]

اشاره

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اَللّٰهِ کِتٰاباً مُؤَجَّلاً وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ اَلدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ اَلْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ سَنَجْزِی اَلشّٰاکِرِینَ (145)

هیچ کس جز به فرمان خدا نمی‌میرد،(و این)سرنوشتی است تعیین شده.و هر کس پاداش دنیا را بخواهد از آن به او می‌دهیم،و هر کس پاداش آخرت را بخواهد از آن به او می‌دهیم،و بزودی سپاسگزاران را پاداش خواهیم داد.

پیام‌ها:

1 با فرار از جنگ،از مرگ نمی‌توانید فرار کنید. «انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ» ، «مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ» 2 مرگ،به دست ما نیست، «کِتٰاباً مُؤَجَّلاً» ولی اراده و هدف به دست ماست.

«وَ مَنْ یُرِدْ...»

3 حال که دنیا و آخرت در برابر ماست،مسیر ابدیّت و رضای خالق را ادامه دهیم. «مَنْ یُرِدْ» ، «نُؤْتِهِ مِنْهٰا» 4 هر نوع انگیزه و عملی بازتاب و عکس العمل مخصوصی دارد.در هر مسیری گام نهیم به مقصدی خاص خواهیم رسید. «مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا» ، «وَ مَنْ یُرِدْ...»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 146]

اشاره

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ مٰا ضَعُفُوا وَ مَا اِسْتَکٰانُوا وَ اَللّٰهُ یُحِبُّ اَلصّٰابِرِینَ (146)

و چه بسیار پیامبرانی که همراه آنان خداپرستان بسیاری جنگیدند،پس برای آنچه در راه خدا به آنان رسید،نه سستی کردند و نه ناتوان شدند و تن به ذلّت ندادند و خداوند صابران را دوست دارد.

نکته‌ها:

« رِبِّیُّونَ »جمع«ربی»بر وزن«ملّی»به کسی گفته می‌شود که ارتباط و پیوند او با خدا محکم و در دین،دانشمند و مقاوم و با اخلاص باشد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 تاریخ انبیا همراه با مبارزه است. «وَ کَأَیِّنْ...» 2 هنگام احساس ضعف،از زندگی راد مردان تاریخ و مقاومت آنان درس بگیرید. «وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ» 3 جنگ و جهادی حقّ است که زیر نظر رهبر الهی باشد. «قٰاتَلَ مَعَهُ» ⁽²⁾4 تعداد مجاهدان عالم و عارف در تاریخ بسیار است. «کَأَیِّنْ» ، «رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ» 5 گرچه همه‌ی مجاهدان عزیزند،ولی رزمندگان عارف و عالم حساب دیگری دارند. «رِبِّیُّونَ»

6 ایمان به خدا،سرچشمه‌ی مقاومت است. «رِبِّیُّونَ» ، «فَمٰا وَهَنُوا» 7 مشکلات نباید عامل سستی و ضعف شود،بلکه باید عامل حرکت و تلاش جدیدی گردد. «فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ» 8 آنچه به انسان روحیّه می‌دهد و تحمّل مشکلات را آسان می‌کند،در راه خدا بودن آنهاست. «فِی سَبِیلِ اللّٰهِ» 9 فشارها،مردان خدا را وادار به تسلیم نمی‌کند. «وَ مَا اسْتَکٰانُوا» 10 هر چند در بدر پیروز شدید،ولی راه آینده‌ی شما مسلمانان،راه جهاد و مبارزه است،پس باید صبور و مقاوم باشید.(با توجّه به آیات قبل و بعد) 11 رزمندگانِ بصیر،نه از درون روحیّه خود را می‌بازند؛ «فَمٰا وَهَنُوا» و نه توان رزمی خود را از دست می‌دهند؛ «وَ مٰا ضَعُفُوا» و نه در اثر فشارها تسلیم می‌شوند. «وَ مَا اسْتَکٰانُوا» 12 انجام وظیفه و پایداری بر حقّ مهم است،پیروز بشویم یا نشویم.آیه می‌فرماید: «وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الصّٰابِرِینَ» و نفرمود:«یحب الفاتحین»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 147]

اشاره

وَ مٰا کٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اِغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ إِسْرٰافَنٰا فِی أَمْرِنٰا وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ اُنْصُرْنٰا عَلَی اَلْقَوْمِ اَلْکٰافِرِینَ (147)

و کلام آنها(رزمندگان مخلص و آگاه)جز این نبود که گفتند:«پروردگارا گناهانمان و زیاده روی‌هایمان را در کارمان ببخش و گامهای ما را استوار بدار و ما را بر گروه کافران یاری ده.

پیام‌ها:

1 یکی از عوامل شکست در جنگ،گناه و اسراف است.رزمندگان مخلص،با استغفار این موانع پیروزی را از بین می‌برند. «اغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ إِسْرٰافَنٰا» 2 شکستِ خود را به قضا و قدر و یا دیگران نسبت ندهید،به قصورها و تقصیرهای خود نیز توجّه داشته باشید. «ذُنُوبَنٰا وَ إِسْرٰافَنٰا»

3 اوّل استغفار،بعد استنصار.ابتدا طلب آمرزش کنید،سپس از خداوند پیروزی بخواهید. «اغْفِرْ لَنٰا» ، «وَ انْصُرْنٰا» 4 بجای تسلیم در برابر دشمن،در پیشگاه خداوند اظهار ذلّت نمایید. «وَ مَا اسْتَکٰانُوا» ، «رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا...» 5 صحنه‌های جهاد و جنگ،انسان را به سوی دعا و استغفار می‌کشاند. «وَ مٰا کٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا» 6 مردان خدا،نصرت و یاری خدا را برای نابودی کفر می‌خواهند،نه برای کسب افتخار خود. «وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ» 7 بر لطف خداوند تکیه کنید،نه بر نفرات خود. «رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ» ، «رَبَّنَا» ، «انْصُرْنٰا»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 148]

اشاره

فَآتٰاهُمُ اَللّٰهُ ثَوٰابَ اَلدُّنْیٰا وَ حُسْنَ ثَوٰابِ اَلْآخِرَةِ وَ اَللّٰهُ یُحِبُّ اَلْمُحْسِنِینَ (148)

پس خداوند پاداش دنیا و پاداش نیک آخرت را به آنان عطا کرد و خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد.

نکته‌ها:

ممکن است مراد از پاداش دنیویِ رزمندگان،ثابت قدمی و پیروزی،و مراد از ثواب اخروی آنان،مغفرتِ گناهان باشد.

پیام‌ها:

1 میان پاداش‌های دنیوی و اخروی تفاوت فراوان است. «وَ حُسْنَ ثَوٰابِ الْآخِرَةِ» در بهره‌های دنیوی،تلخی‌هایی نیز وجود دارد،ولی ثواب آخرت،به تمامی نیکی و خیر است.

2 دعا،جهاد،صبر،استغفار،ایمان و توکّل به خداوند که در آیات قبل آمده بود، از عوامل محبوبیّت نزد خداوند است. «وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 149]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا اَلَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ (149)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر از کسانی که کفر ورزیدند اطاعت کنید،شما را به آئین گذشتگانِ کافرتان بر می‌گردانند،پس به خسارت و زیانکاری بازخواهید گشت.

نکته‌ها:

در شأن نزول این آیه می‌خوانیم که در جنگ احد،وقتی که مسلمانان شکست خوردند،رهبر منافقان عبد اللّٰه بن ابیّ فریاد زد:به برادران مشرک ملحق شوید و همان بت‌پرستی را ادامه دهید. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 خطر ارتداد و انحراف در کمین مؤمنان است. «الَّذِینَ آمَنُوا» ، «یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ» 2 در فراز و نشیب‌ها،مراقب تبلیغات و وسوسه‌های دشمن باشید،مبادا کم‌کم به آنان گرایش پیدا کنید. «إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا» 3 کفر پس از ایمان،ارتجاع و سقوط است. «عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ» ، «خٰاسِرِینَ» 4 خسارت واقعی،به هدر دادن سرمایه‌های ایمانی،فکری و روحی است،از دست دادن بهشت و گرفتن دوزخ است. «فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ» 5 شکست در میدان جنگ خسارت نیست،شکست اعتقادی و ارتداد، خسارتی بس بزرگ است. «فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 150]

اشاره

بَلِ اَللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ اَلنّٰاصِرِینَ (150)

(از آنها که دوستدار شما نیستند پیروی نکنید،)بلکه خداوند مولای شماست و او بهترین یاوران است.

نکته‌ها:

در آیه قبل سخن از اطاعت کفّار بود،نه مولی گرفتن آنان،که این آیه می‌گوید:

خداوند مولای شماست،پس معلوم می‌شود هر کس کفّار را اطاعت کند،در حقیقت آنان را مولی گرفته است.

انگیزه‌ی ارتداد و اطاعت از کفّار،کسب عزّت و قدرت است.قرآن در این آیه و آیاتی نظیر آن،این خیال واهی را رد می‌کند و می‌فرماید: «أَنَّ الْقُوَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً» ⁽¹⁾و «فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلّٰهِ جَمِیعاً» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 ولایت و اطاعت،در خداوند منحصر است. «بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ» 2 ولیّ گرفتن خداوند،سبب پیروزی شماست. «مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 151]

اشاره

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ اَلَّذِینَ کَفَرُوا اَلرُّعْبَ بِمٰا أَشْرَکُوا بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً وَ مَأْوٰاهُمُ اَلنّٰارُ وَ بِئْسَ مَثْوَی اَلظّٰالِمِینَ (151)

بزودی در دلهای کسانی که کفر ورزیدند،بیم خواهیم افکند،زیرا چیزی را با خدا شریک کرده‌اند که بر(حقّانیّت)آن(خداوند)دلیلی نازل نکرده است و جایگاه آنان آتش دوزخ است و چه بد است جایگاه ستمگران.

نکته‌ها:

پس از شکست مسلمانان در احد،ابو سفیان و لشکریانش که هنوز در اطراف مدینه بودند،گفتند:مسلمان‌ها نابود شدند و باقیمانده آنان گریختند،خوب است بازگردیم و آنها را ریشه‌کن کنیم.ولی خداوند آن چنان رعبی در دل آنان افکند که مانند شکست‌خوردگان به مکّه بازگشتند،چون نگران حمله مسلمانان بودند. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 خداوند،مسلمانان را با القای ترس بر قلب دشمن یاری می‌کند. «سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ» 2 تکیه به غیر خدا،شرک و عامل ترس است.همان گونه که ایمان و یاد خدا عامل اطمینان می‌باشد. «الرُّعْبَ بِمٰا أَشْرَکُوا» 3 مشرک،بر ادّعای شرک برهان ندارد. «مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً» 4 اصول عقاید باید بر اساس منطق و استدلال باشد. «لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً» 5 برهان،نوری الهی است که بر دلها نازل می‌شود و مشرکین این نور را ندارند.

«لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً»

6 شرک،ظلم است.لذا پایان آیه می‌فرماید: «بِئْسَ مَثْوَی الظّٰالِمِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 152]

اشاره

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اَللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی اَلْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ اَلدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ اَلْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اَللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ (152)

و قطعاً خداوند وعده‌ی خود را(مبنی بر پیروزی شما در جنگ احد)محقّق گرداند،زیرا که دشمن را با خواست او می‌کشتید،تا آنکه سست شدید و در کار(جنگ و تقسیم غنائم)به نزاع پرداختید و از(دستور پیامبر)نافرمانی کردید،با آنکه خداوند(پیروزی و)آنچه را(از غنائم)که محبوب شما بود به شما نشان داده بود.برخی از شما خواهان دنیایند(و غنائم جنگی،)و برخی خواهان آخرت(و شهادت در راه خدا).پس آن گاه خداوند شما را از(تعقیب) آنان منصرف ساخت(و پیروزی شما به شکست انجامید،)تا شما را بیازماید، ولی از(خطای)شما درگذشت و همانا خداوند نسبت به مؤمنان،صاحب فضل و بخشش است.

نکته‌ها:

مسلمانان در سال دوّم هجری،در جنگ بدر پیروز شدند و خداوند وعده داده بود که در جنگ‌های آینده نیز پیروز می‌شوند.در سال بعد که جنگ احد واقع شد،پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله پنجاه نفر مسلح را برای حفاظت از درّه‌ها و کوه‌ها نصب کرد.چون جنگ شروع شد،در آغاز مسلمانان حمله کرده و نفس دشمن را گرفته و آنها را شکست دادند،اما متأسّفانه در بین آن پنجاه نفر که مسئول حفاظت از کوه بودند، اختلاف شد،عدّه‌ای گفتند:پیروزی ما قطعی است،پس به سراغ جمع غنائم برویم و عدّه‌ی کمی هم چنان سنگرها را حفظ کردند.دشمنِ شکست خورده،از همان منطقه‌ای که بدون محافظ مانده بود حمله کرد و این بار مسلمان‌ها ضربه‌ی سنگینی خوردند و شهدای بسیاری دادند،تا آنجا که جان پیامبر در معرض خطر قرار گرفت و بسیاری از مسلمانان پا به فرار گذاشتند.

پس از پایان جنگ،مسلمانان از پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله انتقاد می‌کردند که مگر خدا به ما وعده‌ی پیروزی نداده بود،پس چرا شکست خوردیم؟ این آیه پاسخ می‌دهد که وعده‌ی خدا راست بود،ولی سستی و نزاع و نافرمانی عاملِ شکست شما شد.

پیام‌ها:

1 معنای تحقق وعده‌های خدا،نادیده گرفتن سنّت‌های الهی نیست.نصرت خداوند تا زمانی است که شما به وظیفه عمل کنید. «لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ» ، «إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ» 2 از جمله عوامل شکست،سستی،نزاع و عدم اطاعت از فرماندهی است.

«فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ»

، «وَ عَصَیْتُمْ» 3 افراد برای هدف‌های متفاوت جنگ می‌کنند.بعضی برای دنیا می‌جنگند و بعضی برای آخرت. «مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ» 4 پایداری در نبرد،حفظ وحدت و اطاعت،نشانه‌ی آخرت خواهی رزمندگان است. «مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ»

5 جزای کسی که بجای شکر نعمت پیروزی،به اختلاف و نافرمانی و سستی دامن زند،شکست است. «صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ» 6 عامل شکست‌های بیرونی،درونی است.شما در درون سست و نافرمان شدید،لذا در بیرون شکست خوردید. «فَشِلْتُمْ» ، «صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ» 7 شکست‌ها،وسیله‌ی آزمایش الهی هستند. «لِیَبْتَلِیَکُمْ» 8 هنگام تخلّف و شکست نیز از لطف خدا مأیوس نشوید. «عَفٰا عَنْکُمْ» 9 ایمان،بستر و زمینه‌ی دریافت فضل خاص خداوند است. «عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ» 10 مؤمن را به خاطر یک خلاف نباید از صفوف اهل ایمان خارج دانست،بلکه باید از یک سو هشدار داد و از سوی دیگر با تشویق دلگرمش کرد. «عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 153]

اشاره

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ وَ اَلرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرٰاکُمْ فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِکَیْلاٰ تَحْزَنُوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ مٰا أَصٰابَکُمْ وَ اَللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ (153)

(به خاطر بیاورید)هنگامی که(در جنگ احد به هنگام فرار،از کوه)بالا می‌رفتید و به هیچ کس توجّه نمی‌کردید،(در حالی که)پیامبر شما را از پشت سرتان فرا می‌خواند(که به جای خود برگردید).پس به سزای آن،خداوند غمی بر غم‌هایتان افزود تا دیگر بر آنچه(از غنائم)از کفتان رفته یا(از آسیب و زخم)بر سرتان آمد،اندوه نخورید و(بدانید که)خداوند به آنچه انجام می‌دهید،آگاه است.

نکته‌ها:

درباره جمله‌ی «فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ» تفسیرهای گوناگونی مطرح شد است از جمله:

1 خداوند به لطف خود،غم پسندیده‌ی پیروزی کفّار بر مسلمانان را جایگزین

غم ناپسندِ از دست دادن غنائم ساخت.

2 خداوند به سزای غمی که بر دل پیامبر وادار کردید،شما را دچار غم و اندوه فراوان کرد.

3 خداوند به سزای فرار از جنگ و نافرمانی پیامبر،غم‌های فراوانی را یکی پس از دیگری بر شما وارد کرد.

بر اساس روایات،تسلّط خالد بن ولید بر مسلمانان موجب افزایش اندوه آنان از شکست در جنگ احد گردید. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 نتیجه‌ی سستی،اختلاف و عدم اطاعت از فرماندهی؛فرار و سراسیمگی در جبهه‌ی نبرد است. «حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ» ، «إِذْ تُصْعِدُونَ» 2 یاد نقاط ضعف،مایه‌ی بهره‌گیری از تجربه‌هاست. «إِذْ تُصْعِدُونَ» 3 هنگام خطر،انسان عادّی جز خودش به‌فکر دیگری نیست. «لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ» 4 فریاد رهبر،در افراد ترسو و سست ایمان تأثیرگذار نیست. «وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ» 5 اظهار علاقه،در روز آسایش مهم نیست؛همدلی و همراهی در روزهای سختی نشانه‌ی دوستی واقعی است. «وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ...» 6 آنجا که همه فرار می‌کنند،رهبر باید در صحنه بماند و فراریان را فرابخواند.

«وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ...»

7 یک لحظه غفلت و کوتاهی در انجام وظیفه،موجب هجوم ناگواری‌های پی در پی می‌شود. «غَمًّا بِغَمٍّ» 8 از ناگواری‌های گذشته درس بگیرید و دیگر بر از دست‌دادن اموال دنیا و یا چشیدن مصیبت‌ها،اندوه نخورید. «لِکَیْلاٰ تَحْزَنُوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ مٰا أَصٰابَکُمْ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 154]

اشاره

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ اَلْغَمِّ أَمَنَةً نُعٰاساً یَغْشیٰ طٰائِفَةً مِنْکُمْ وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ اَلْحَقِّ ظَنَّ اَلْجٰاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنٰا مِنَ اَلْأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ قُلْ إِنَّ اَلْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ اَلْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ اَلَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ اَلْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ وَ لِیَبْتَلِیَ اَللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ (154)

سپس(خداوند)به دنبال آن غم،آرامشی(به گونه‌ی)خوابی سبک بر شما فرو فرستاد که گروهی از شما را فراگرفت(و با آن،خستگی و اضطراب از تن شما بیرون رفت.این آرامش برای کسانی بود که از فرار خود در احد ناراحت و تائب بودند)،ولی گروه دیگر که همّتشان(حفظ)جان خودشان بود و به(وعده‌های)خدا همچون دوران جاهلیّت گمان ناحق داشتند،(به طعنه)می‌گفتند:آیا چیزی از امر(نصرت الهی)با ماست؟ بگو:

براستی که امر(پیروزی)همه‌اش بدست خداست.آنها در دل‌های خود چیزی را مخفی می‌کنند که برای تو آشکار نمی‌کنند،می‌گویند:اگر در تصمیم‌گیری(برای شیوه جنگ،) حقّی برای ما بود،ما در اینجا کشته نمی‌شدیم.(به آنان)بگو:اگر در خانه‌هایتان نیز بودید،آنهایی که کشته شدن بر آنها مقرّر شده بود،به سوی قتلگاه خود روانه می‌شدند و(حادثه احد)برای آن است که آنچه را در سینه‌های شماست،خدا بیازماید و آنچه را در دل دارید،پاک و خالص گرداند و خداوند به آنچه در سینه‌هاست داناست.

پیام‌ها:

1 خداوند به خاطر تخلّفات و اختلافات در جنگ احد،شما را تنبیه کرد،ولی رها نکرد. «ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ» ، «أَمَنَةً» 2 خداوند در اوج حوادث تلخ،به‌دلهای مؤمنان آرامش می‌بخشد. «بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً»

3 خواب،مایه‌ی آرامش و هدیه‌ای الهی است. «أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ» ، «نُعٰاساً» 4 روحیات،اعتقادات،باورها و تحلیل‌های همه‌ی رزمندگان یکسان نیست.

«طٰائِفَةً»

، «وَ طٰائِفَةٌ...» 5 در بند خود بودن،مایه‌ی بد گمانی به وعده‌های الهی است. «أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ» 6 حتّی در شرایط بحرانی و شکست‌ها نیز به خدا و وعده‌های او سوء ظن نبرید.

«وَ طٰائِفَةٌ»

، «یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ» 7 سوء ظنّ به وعده‌های خدا،از عقاید جاهلیّت است و حقیقت ندارد. «یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ» 8 خودمحوری و رفاه‌طلبی،انسان را از مدار رضای خداوند خارج می‌کند. «قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ» 9 پندار اینکه مسلمانان حتّی در صورتِ سستی و اختلاف و نافرمانی نباید شکست بخورند،پنداری جاهلانه است. «ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ» 10 افراد ضعیف الایمان،شکست خود را به عدم نصرت الهی نسبت می‌دهند.

«یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا»

11 طرح سؤالاتی که موجب تضعیف روحیه‌ی رزمندگان می‌شود،ممنوع است.

«هَلْ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ»

12 در برابر ایجاد وسوسه‌ها و تردیدها،قاطعیّت لازم است. «قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ» 13 مسلمانان رفاه طلب و خود محور،دائماً در درون نگرانند. «یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ» 14 آنهایی که به خود فکر می‌کنند،توقّعِ قبول نظراتشان را در تصمیم‌گیری‌ها دارند. «أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ» ، «یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ...» 15 از مقدّرات حتمی،امکان فرار نیست. «لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ...» 16 اعتقاد به مقدّرات حتمی پروردگار،به انسان آرامش می‌دهد. «لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ

عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ»

17 حوادث تلخ و شکست در جبهه‌ها،یکی از راههای شناسایی روحیه‌ها و درجات ایمان در افراد است. «لِیَبْتَلِیَ اللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ» 18 حوادث تلخ و شیرین،صحنه‌ای برای تجلّی روح و فکر شماست،و گر نه خداوند همه‌ی روحیه‌ها و افکار را از قبل می‌داند. «وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 155]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ یَوْمَ اِلْتَقَی اَلْجَمْعٰانِ إِنَّمَا اِسْتَزَلَّهُمُ اَلشَّیْطٰانُ بِبَعْضِ مٰا کَسَبُوا وَ لَقَدْ عَفَا اَللّٰهُ عَنْهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ (155)

همانا کسانی از شما که روز برخورد دو سپاه(در احد،از جنگ)روی برگرداندند(و فرار کردند،)جز این نبود که شیطان به خاطر بعضی از کردار (ناپسند)شان آنها را لغزانید و البتّه خداوند از آنها گذشت،براستی که خداوند آمرزنده‌ی بردبار است.

نکته‌ها:

آیه در مورد فرار بعضی از مسلمانان در جنگ احد است.چنان که در تفاسیر آمده است؛در جنگ احد جز سیزده نفر که پنج نفر آنان از مهاجرین و هشت نفر از انصار بودند،همه فرار کردند.در مورد نام این سیزده نفر،جز علی علیه السلام اختلاف است که چه کسانی بودند.

در جنگ احد مسلمانان چهار گروه شدند:1 شهدا 2 صابران 3 فراریان که مورد عفو قرار گرفتند 4 منافقان.

پیام‌ها:

1 یکی از علل فرار از جنگ،گناه است. «تَوَلَّوْا» ، «بِبَعْضِ مٰا کَسَبُوا» 2 گناه،میدان را برای وسوسه‌های شیطان باز می‌کند. «اسْتَزَلَّهُمُ» ، «بِبَعْضِ مٰا کَسَبُوا» 3 خطاکار را نباید برای همیشه طرد کرد و در کیفر او شتاب کرد. «عَفَا اللّٰهُ عَنْهُمْ»

4 خداوند گنهکاران را می‌بخشد،پس شما آنان را ملامت نکنید. «عَفَا اللّٰهُ عَنْهُمْ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 156]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ إِذٰا ضَرَبُوا فِی اَلْأَرْضِ أَوْ کٰانُوا غُزًّی لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا لِیَجْعَلَ اَللّٰهُ ذٰلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ وَ اَللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ (156)

ای کسانی که ایمان آوردید! مانند کسانی که کفر ورزیدند نباشید که درباره‌ی برادران خود،که به سفر رفته یا رزمنده بودند،گفتند:اگر نزد ما بودند نمی‌مردند و کشته نمی‌شدند.(بلکه با دلگرمی به جبهه بروید)تا خداوند آن (شجاعت و شهادت‌طلبی شما)را در دلهای کفّار(و منافقان)مایه‌ی حسرت (رسیدن به هدفشان)قرار دهد و خداوند(است که)زنده می‌کند و می‌میراند و خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست.

پیام‌ها:

1 دشمن پس از پایان جنگ،دست به شایعات دلسرد کننده می‌زند. «لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا» اگر رزمندگان نزد ما می‌ماندند کشته نمی‌شدند.

2 دشمن در لباس دلسوزی و حسرت،سمپاشی می‌کند. «لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا» 3 کسی که زندگی مادّی هدف او است،مرگ و شهادت را خسارت می‌داند. «لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا» 4 منافق کافر است،چون گویندگان این سخنان منافقان بودند،ولی قرآن از آنها به «کَالَّذِینَ کَفَرُوا» یاد می‌کند.

5 مرگ و حیات،از مقدّرات الهی است،نه آنکه مربوط به جنگ و سفر باشد.

«وَ اللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ»

6 ایمان به مقدّرات الهی،هراس انسان را برطرف می‌کند.مبادا به امید زنده

ماندن،از زیر بار جهاد شانه خالی کنید.چه بسیار افرادی که در جنگ‌ها بوده‌اند،ولی زنده مانده‌اند و بر عکس کسانی که به جبهه نرفته و جوان مرگ شده‌اند. «وَ اللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ» 7 خداوند بصیر و آگاه است،مواظب حالات و افکار و اعمال خود باشید. «وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 157]

اشاره

وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اَللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ (157)

و اگر در راه خدا کشته شوید و یا بمیرید(زیان نکرده‌اید،زیرا)آمرزش و رحمت خداوند از آنچه(آنان در طول عمر خود)جمع می‌کنند،بهتر است.

نکته‌ها:

خداوند با بیان دو نکته،به شایعات دلسرد کننده‌ی منافقان که در آیه‌ی قبل مطرح شد پاسخ می‌دهد:

الف:مرگ و حیات بدست اوست.جبهه نرفتن،طول عمر را کم نمی‌کند.

ب:کسی که در راه خدا گام بردارد،بمیرد یا شهید شود،برنده است.زیرا او عمر داده،ولی مغفرت و رحمت گرفته است،پس چیزی را نباخته است.

کسانی که در راه سفر به جبهه،یا در راه تحصیل علم،یا سفر برای حج و زیارت، تبلیغ و ارشاد و سایر اهداف مقدّس از دنیا بروند،مشمول رحمت و مغفرت الهی خواهند بود.

پیام‌ها:

1 در جهان بینی الهی،مرگ و شهادت در راه خدا،از همه‌ی دنیا و جمع کردنی‌های آن بهتر است. «وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوْ مُتُّمْ...» 2 مهم در راه خدا بودن است،خواه به شهادت بیانجامد یا مرگ. «قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ

اَللّٰهِ أَوْ مُتُّمْ...»

3 اوّل باید بخشیده شد،سپس رحمت الهی را دریافت نمود.کلمه‌ی« لَمَغْفِرَةٌ »قبل از کلمه« رَحْمَةٌ »آمده است.

4 مغفرت و رحمت نتیجه‌ای ابدی دارد،ولی مال و ثروت آثارش موقّت است.

«لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 158]

اشاره

وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اَللّٰهِ تُحْشَرُونَ (158)

و اگر بمیرید یا کشته شوید،قطعاً به سوی خداوند برانگیخته می‌شوید.

نکته‌ها:

در این آیه عبارت« فِی سَبِیلِ اللّٰهِ »نیامده است،تا بگوید:محشور شدن همه‌ی کسانی که بمیرند یا کشته شوند در هر راهی که باشند،به سوی خداست.اکنون که مرگ برای همه حتمی است و حشرِ همه در محضر خداوند نیز حتمی است،پس چرا بهترین نوع رفتن را با رضایت پذیرا نباشیم؟ اگر مرگ و شهادت،هر دو بازگشت به سوی خداست،پس دیگر نگرانی از شهادت چرا؟ امام حسین علیه السلام می‌فرمایند: فان تکن الأبدان للموت انشئت فقتل امرء فی اللّٰه بالسّیف افضل اگر بدنها برای مرگ آماده شده‌اند،پس شهادتِ مرد در راه خدا با شمشیر بهترین مرگ است. ⁽¹⁾

[سوره آل‌عمران (3): آیه 159]

اشاره

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اَللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ اَلْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی اَلْأَمْرِ فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلْمُتَوَکِّلِینَ (159)

(ای رسول ما!)پس به خاطر رحمتی از جانب خدا(که شامل حال تو شده،)با مردم مهربان گشته‌ای و اگر خشن و سنگدل بودی،(مردم)از دور تو پراکنده می‌شدند.پس از(تقصیر)آنان درگذر و برای آنها طلب آمرزش کن و در امور با آنان مشورت نما،پس هنگامی که تصمیم گرفتی(قاطع باش و)بر خداوند توکّل کن.براستی که خداوند توکّل کنندگان را دوست می‌دارد.

نکته‌ها:

گرچه محتوای آیه دستورات کلّی است،لکن نزول آیه درباره‌ی جنگ احد است.

زیرا مسلمانانی که در جنگ احد فرار کرده و شکست خورده بودند،در آتش افسوس و ندامت و پشیمانی می‌سوختند.آنان اطراف پیامبر را گرفته و عذرخواهی می‌نمودند،خداوند نیز با این آیه دستور عفو عمومی آنان را صادر نمود.

کلمه‌ی«شور»در اصل به معنی مکیدن زنبور،از شیره‌ی گل‌هاست.در مشورت کردن نیز انسان بهترین نظریه‌ها را جذب می‌کند.مولوی می‌گوید: کاین خردها چون مصابیح،انور است بیست مصباح،از یکی روشنتر است.

پیام‌ها:

1 نرمش با مردم،یک هدیه‌ی الهی است. «فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ» 2 افراد خشن و سختگیر نمی‌توانند مردم‌داری کنند. «لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ» 3 نظام حکومتی اسلام،بر مبنای محبّت و اتصال به مردم است. «حَوْلِکَ» 4 رهبری و مدیریّت صحیح،با عفو و عطوفت همراه است. «فَاعْفُ عَنْهُمْ» 5 خطاکارانِ پشیمان و گنهکاران شرمنده را بپذیرید و جذب کنید. «فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ» 6 ارزش مشورت را با ناکامی‌های موسمی نادیده نگیرید. ⁽¹⁾«وَ شٰاوِرْهُمْ»

7 در مشورتِ پیامبر،تفقّد از نیروها،شکوفایی استعدادها،شناسایی دوستان از دشمنان،گزینش بهترین رأی،ایجاد محبّت و علاقه و درس عملی برای دیگران نهفته است. «وَ شٰاوِرْهُمْ» 8 ظلمی را که به تو کردند،عفو کن؛ «فَاعْفُ عَنْهُمْ» برای گناهی که نسبت به خدا مرتکب شدند،طلب آمرزش کن؛ «وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ» در مسائل سیاسی اجتماعی، آنان را طرف مشورت خود قرار ده. «وَ شٰاوِرْهُمْ» 9 استغفارِ پیامبر درباره‌ی امّتش،به دستور خداست.پس مورد قبول نیز هست.

«وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ»

10 مشورت،منافاتی با حاکمیّت واحد و قاطعیّت ندارد. «وَ شٰاوِرْهُمْ» ، «فَإِذٰا عَزَمْتَ» 11 در کنار فکر و مشورت،توکّل بر خدا فراموش نشود. «فَتَوَکَّلْ» 12 ابتدا مشورت و سپس توکّل،راه چاره‌ی کارهاست،خواه به نتیجه برسیم یا نرسیم. «شٰاوِرْهُمْ» ، «فَتَوَکَّلْ» ، «إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 160]

اشاره

إِنْ یَنْصُرْکُمُ اَللّٰهُ فَلاٰ غٰالِبَ لَکُمْ وَ إِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا اَلَّذِی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَ عَلَی اَللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ اَلْمُؤْمِنُونَ (160)

اگر خداوند شما را یاری کند،هیچ کس بر شما غالب نخواهد شد و اگر شما را خوار کند،پس چه کسی است که بعد از آن بتواند شما را یاری کند؟(بنا بر این) مؤمنان فقط باید بر خداوند توکّل کنند.

نکته‌ها:

در آیه قبل سفارش به توکّل شد و در این آیه،دلیل توکّل بر خدا را چنین مطرح می‌کند که عزّت و ذلّت تنها به دست اوست.

در حدیث آمده است که رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله از جبرئیل پرسید:توکّل بر خدا چیست؟ گفت:اینکه بدانی مخلوق،سود و زیانی به تو نمی‌رساند و از غیر خدا

کاملاً مأیوس شوی.اگر انسان به این درجه رسید،جز برای خدا کار نمی‌کند و از غیر خدا نمی‌هراسد و جز به خدا امید ندارد و این حقیقت توکّل است. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند:هر گاه میان انسان و گناه،مانعی حائل نشد و انسان گرفتار معصیت گردید،این خذلان الهی است. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 پیروزی‌های طبیعی تحت الشعاع عوامل دیگر واقع می‌شوند،امّا نصرت و امداد الهی تحت الشعاع قرار نمی‌گیرد. «إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللّٰهُ فَلاٰ غٰالِبَ لَکُمْ» 2 پیروزی و شکست هر دو با اراده‌ی خداوند است. «یَنْصُرْکُمُ» ، «یَخْذُلْکُمْ» 3 ایمان،از توکّل بر خدا جدا نیست. «فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 161]

اشاره

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ ثُمَّ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ (161)

و هیچ پیامبری را نسزد که خیانت کند و هر کس خیانت کند،آنچه را که(در آن)خیانت نموده روز قیامت به همراه آورد،سپس به هر کس پاداشِ کاملِ آنچه کسب کرده،داده شود و آنها ستم نبینند.

نکته‌ها:

شاید این آیه،پاسخی به آنان باشد که به خاطر جمع غنایم،منطقه حفاظتی احد را رها کردند.آنها به گمان اینکه از سهم غنیمت محروم نشوند،هشدارهای فرمانده خود را که می‌گفت:سهم شما محفوظ است و از نظر رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله دور نخواهد بود،نادیده گرفتند.این آیه می‌فرماید:پیامبر در سهم شما از غنیمت خیانت نخواهد کرد،پس مطمئن باشید و به وظیفه‌ی خود عمل کنید.

امام باقر علیه السلام فرمودند:جنسِ به سرقت رفته،در دوزخ در برابر چشم خائن

مجسّم،و به او گفته می‌شود به آتش داخل شو و آن را خارج کن. ⁽¹⁾

غشّ،تقلّب،غصب و خیانت از موارد« غَلَّ »است.شخصی که مسئول جمع‌آوری زکات بود،خدمت رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله رسید و گفت:این مقدار از اموالی که جمع کرده‌ام زکات است و مربوط به شماست و این مقدار نیز هدایای مردم به خود من است.حضرت بالای منبر رفت و فرمود:آیا اگر این شخص در خانه‌اش می‌نشست کسی به او هدیه می‌داد؟! به خدا سوگند او با همین اموال حرام در قیامت محشور خواهد شد. ⁽²⁾

آنجا که به انبیا بدبین می‌شوند،شما چه انتظاری نسبت به خودتان دارید؟! از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود:رضایت مردم به دست نمی‌آید و زبانشان قابل کنترل نیست. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 نه تنها پیامبر اسلام،بلکه همه‌ی انبیای الهی امین هستند. «وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ...» نبوّت با خیانت سازگار نیست.کسی که می‌خواهد امین تربیت کند باید خود اهل خیانت نباشد.گرچه در بین رهبران غیر الهی،اهل خیانت کم نیست.

2 هیچ کس حتّی انبیا،از سوء ظنّ مردم به دور نیست. «مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ» (ضعف ایمان از یک سو و حبّ دنیا از سوی دیگر،انسان را وادار می‌کند به انبیا سوء ظنّ ببرد.) 3 از حریم انسان‌های پاک و اولیای خدا دفاع کنید. «وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ...» 4 آوردن مال حرام در قیامت،نوعی مجازات است.و چه سخت است که در قیامت،در برابر انبیا،شهدا و همه‌ی مردم،انسان را همراه با مالی که خیانت کرده بیاورند. «یَأْتِ بِمٰا غَلَّ» 5 یاد قیامت،بازدارنده از خیانت است. «یَأْتِ بِمٰا غَلَّ»

6 خیانت،خیانت است و مقدار آن مهم نیست.کلمه«ما»در جمله‌ی« یَأْتِ بِمٰا غَلَّ »شامل کم و زیاد هر دو می‌شود.

7 قیامت صحنه‌ای است که نیکان،حسنات خود را می‌آورند، «جٰاءَ بِالْحَسَنَةِ» ⁽¹⁾و خائنین خیانت‌های خود را به همراه دارند. «یَأْتِ بِمٰا غَلَّ» 8 خداوند عادل است.هم جزا را کامل می‌دهد و هم ذرّه‌ای افراط نمی‌کند.

«وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیات 162 تا 163]

اشاره

أَ فَمَنِ اِتَّبَعَ رِضْوٰانَ اَللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ اَلْمَصِیرُ (162) هُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ (163)

آیا کسی که در پی خشنودی خداوند است،مانند کسی است که به خشم و غضب خدا دچار گشته و جایگاه او جهنّم است؟ و چه بد بازگشتگاهی است.

آنان نزد خداوند(دارای)درجاتی هستند و خداوند به آنچه انجام می‌دهند،بیناست.

نکته‌ها:

در شأن نزول این آیه آمده است که وقتی رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله دستور حرکت به سوی احد را صادر کردند،منافقان به بهانه‌های مختلف در مدینه ماندند و گروهی از مسلمانان ضعیف الایمان نیز از آنها پیروی کرده و در جبهه حاضر نشدند.

در آیه‌ی 155 خواندیم که خداوند کسانی را که از جبهه فرار کرده و پشیمان شدند می‌بخشد،امّا این آیه می‌فرماید:مرفّهان و منافقان بهانه‌گیر را نمی‌بخشد.

در آیاتی از قرآن این تعبیر آمده است که برای مؤمنان درجاتی است: «لَهُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ» ⁽²⁾، «لَهُمُ الدَّرَجٰاتُ الْعُلیٰ» ⁽³⁾امّا در این آیه می‌فرماید:خود مؤمنان

درجات می‌شوند.همان‌گونه که انسان‌های پاک همچون علیّ بن ابی طالب علیهما السلام ابتدا طبق میزان حرکت می‌کنند و سپس خود آنان میزان می‌شوند،ابتدا دور محور می‌گردند،سپس خود آنان محور حقّ می‌شوند.

پیام‌ها:

1 هدف مجاهدان واقعی،بدست آوردن رضای خداست،نه پیروزی و غنائم و خودنمایی. «أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ...» 2 در جامعه اسلامی،نباید مجاهدان و مرفّهان یکسان دیده شوند.(با توجّه به شأن نزول) «أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ» ، «کَمَنْ بٰاءَ...» 3 روی گردانی از جبهه و جنگ،بازگشت به غضب خداست. «کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ» 4 خشنودی یا خشم الهی باید تنها ملاک عمل یک مسلمان باشد. «رِضْوٰانَ اللّٰهِ» ، «بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 164]

اشاره

لَقَدْ مَنَّ اَللّٰهُ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ اَلْکِتٰابَ وَ اَلْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (164)

همانا خداوند بر مؤمنان منّت گذاشت که در میان آنها پیامبری از خودشان برانگیخت،تا آیات او را بر آنها تلاوت کند و ایشان را پاک کرده و رشد دهد و به آنان کتاب و حکمت بیاموزد،هر چند که پیش از آن،قطعاً آنها در گمراهی آشکار بودند.

نکته‌ها:

«من»،به معنای سنگی است که برای وزن کردن اشیا بکار می‌رود.و اعطای هر نعمت سنگین و گرانبهایی را منّت گویند.امّا سنگین و بزرگ جلوه دادنِ نعمت‌های کوچک،ناپسند است.بنا بر این بخشیدن نعمت بزرگ،نیکو ولی بزرگ

جلوه دادن نعمت‌های کوچک،ناپسند است. ⁽¹⁾

بعثت انبیا از میان مردم دارای برکاتی است:

الف:مردم سابقه او را می‌شناسند و به او اعتماد می‌کنند.

ب:الگوی مردم در اجرای دستورات و فرامین الهی هستند.

ج:درد آشنا و شریک در غم و شادی مردمند.

د:در دسترس مردم هستند.

هم چنان که از فرمایشات حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه استفاده می‌شود،در دوره جاهلیّت مردم نه فرهنگ سالم داشتند و نه از بهداشت بهره‌مند بودند.

برادر ایشان،جعفر طیّار نیز در هجرت به حبشه،در برابر نجاشی اوضاع دوره جاهلی را چنین ترسیم می‌کند:«کنا اهل الجاهلیة نعبد الاصنام و نأکل المیتة و نأتی الفواحش و نقطع الارحام و نسیء الجوار،یأکل القوی منا الضعیف حتی بعث الله رسولا...»ما بت‌پرستانی بودیم که در آن روزها مردارخوار و اهل فحشا و فساد بودیم،با بستگان قطع رابطه و با همسایگان بد رفتاری می‌کردیم،قدرتمندان ما حقوق ناتوانان را پایمال می‌کردند تا اینکه خداوند پیامبرش را مبعوث کرد.... ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 بعثت انبیا،بزرگ‌ترین هدیه‌ی آسمانی و نعمت الهی است. «لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ» 2 گرچه بعثت برای همه‌ی مردم است،ولی تنها مؤمنان شکرگزار این نعمت هستند و از نور هدایت بهره می‌گیرند. «لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ» 3 انبیا،مردمی بودند. «مِنْ أَنْفُسِهِمْ» 4 تلاوت آیات قرآن،وسیله‌ی تزکیه و تعلیم است. «یَتْلُوا» ، «یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ» 5 تزکیه بر تعلیم مقدّم است. «یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ» 6 تزکیه و تعلیم در رأس برنامه‌های انبیاست. «یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ»

7 رشد و خودسازی باید در سایه‌ی مکتب انبیا و آیات الهی باشد.(ریاضت‌ها و رهبانیّت‌هایی که سرچشمه‌اش آیات الهی و معلّمش انبیا نباشند،خود یک انحراف است). «یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ» 8 برای شناخت بهتر نعمت بعثت انبیا،به تاریخِ مردمان قبل از آنان باید مراجعه کرد. «إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ» 9 در محیطهای گناه‌آلود و گمراه نیز می‌توان کار کرد. «یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ» ، «وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ» 10 در مکتب انبیا،پرورش روحی و آموزش فکری،در کنار بینش و بصیرت مطرح است. «یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 165]

اشاره

أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا قُلْتُمْ أَنّٰی هٰذٰا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ إِنَّ اَللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (165)

آیا چون مصیبتی(در جنگ احد)به شما رسید که دو برابرش را(در جنگ بدر) به آنها(دشمن)وارد ساخته بودید،گفتند:این مصیبت از کجاست؟(و چرا به ما رسید؟)بگو:آن از سوی خودتان است.قطعاً خداوند بر هر کاری تواناست.

نکته‌ها:

مسلمانان که در احد هفتاد کشته دادند و شکست خوردند،از پیامبر می‌پرسیدند:چرا ما شکست خوردیم؟ خداوند خطاب به پیامبرش می‌فرماید که به آنها بگو:شما دو برابر این تعداد را در سال قبل،در جنگ بدر،به دشمن ضربه وارد کردید.شما از آنها هفتاد کشته و هفتاد اسیر گرفتید،به علاوه شکست امسال به خاطر تفرقه و سستی و اطاعت نکردن خودتان از فرماندهی بوده است.

پیام‌ها:

1 هنگام قضاوت،تلخی‌ها و شیرینی‌ها را با هم در نظر بگیرید.تنها شکست

احد را نبینید،پیروزی بدر را هم یاد کنید. «قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا» 2 در جستجوی عوامل شکست،ابتدا به سراغ عوامل درونی و روحی و فکری خود بروید،سپس عوامل دیگر را پیگیری کنید. «قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ» 3 خداوند بر هر چیزی قادر است،ولی ما باید شرایط لازم و لیاقت بهره‌برداری را به دست آوریم. «هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ...إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ» 4 گمان نکنید که تنها مسلمان بودن برای پیروزی کافی است،تا در هر شکستی کلمه‌ی«چرا و چطور»را بکار ببرید،بلکه علاوه بر ایمان،رعایت اصول و قوانین نظامی و سنّت‌های الهی لازم است. «قُلْتُمْ أَنّٰی هٰذٰا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 166]

اشاره

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ یَوْمَ اِلْتَقَی اَلْجَمْعٰانِ فَبِإِذْنِ اَللّٰهِ وَ لِیَعْلَمَ اَلْمُؤْمِنِینَ (166)

و آنچه روز مقابله‌ی دو گروه(کفر و ایمان در احد)به شما وارد شد،به اذن خدا بود(تا شما را آزمایش کند)و مؤمنان را مشخّص کند.

نکته‌ها:

خداوند برای هر کاری،علّتی را مقرّر کرده است و هر یک از شکست و پیروزی دلیلی دارند.علّت شکست شما در احد این بود که سست شده و ناهماهنگی کردید و برای جمع آوری غنائم حرص ورزیدید،که در آیه قبل فرمود: «هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ» این آیه می‌فرماید:هر یک از انتخاب‌های شما،میان اتحاد یا تفرقه، جدّی بودن یا سست شدن،در مدار اراده‌ی الهی است.اوست که به شما قدرت انتخاب می‌دهد و هر راهی برگزینید،به همان نتیجه‌اش می‌رسید. «مٰا أَصٰابَکُمْ» ، «فَبِإِذْنِ اللّٰهِ»

پیام‌ها:

1 شکست‌ها و پیروزی‌ها،به اراده‌ی خداوند محقّق می‌شود که همان سنّت‌های اوست. «فَبِإِذْنِ اللّٰهِ»

2 حوادث تلخ و شیرین،میدان آزمایش و شناسایی انسان‌هاست. «لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 167]

اشاره

وَ لِیَعْلَمَ اَلَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ أَوِ اِدْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ (167)

و چهره‌ی منافقان معلوم شود،(کسانی که چون)به آنها گفته شد:بیایید شما (هم مثل دیگران)در راه خدا بجنگید و یا(لا اقل از حریم خود)دفاع کنید،گفتند:

اگر(فنون)جنگی را می‌دانستیم،حتماً از شما پیروی می‌کردیم.آنها در آن روز،به کفر نزدیک‌تر بودند تا به ایمان.با دهانشان چیزی می‌گویند که در دلشان نیست و خداوند به آنچه کتمان می‌کنند آگاه‌تر است.

نکته‌ها:

برای جمله‌ی «لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً» سه معنا شده است:

الف:حرکت شما برای احد در خارج از شهر،جنگ برابر نیست،بلکه یک نوع خودکشی است و لذا ما این را جنگ نمی‌دانیم و شرکت نمی‌کنیم.

ب:ما اگر فنون نظامی می‌دانستیم شرکت می‌کردیم.

ج:ما یقین داریم که جنگی رخ نخواهد داد و لذا شرکت در جبهه ضرورتی ندارد.

پیام‌ها:

1 جبهه‌ی جنگ،چهره منافقان را افشا می‌سازد. «وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا» 2 رهبر باید مردم را برای مقابله با دشمن بسیج کند. «تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا» 3 جهاد،گاهی ابتدایی و برای برداشتن طاغوت‌هاست و گاهی دفاعی و برای حفظ جان و مال مسلمانان است. «قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا» 4 انگیزه‌ها و درجات و ارزش آنها متفاوت است. «قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا»

5 دفاع از وطن و جان،یک ارزش است. «أَوِ ادْفَعُوا» 6 منافقان،موضع‌گیری‌های خودشان را توجیه می‌کنند. «لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ» 7 سر باز زدن از جبهه،نشانه‌ی کفر است. «هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ» 8 ایمان انسان در شرایط و زمان‌های مختلف فرق می‌کند. «هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ» 9 همه‌ی اصحاب پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله عادل نبودند. «هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ» 10 خداوند در باره‌ی منافقان،هم تهدید می‌کند و هم افشاگری. «هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ» ، «یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ» 11 آنچه در احد برای همه کشف شد،گوشه‌ای از نفاق بود،بخش بیشترش را خدا می‌داند. «وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 168]

اشاره

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ اَلْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (168)

منافقان کسانی هستند که(بعد از پایان جنگ احد،دست به تبلیغات یأس آور زده و در حالی که خود از جنگ سر باز زده و در خانه‌های)خود نشسته‌اند و در حقّ برادران خود گفتند:اگر از ما پیروی می‌کردند کشته نمی‌شدند.به آنان بگو:اگر راست می‌گویید،مرگ را از خودتان باز دارید.

پیام‌ها:

1 منافقان به هنگام حرکت مردم به جبهه‌ها،در خانه‌ها می‌نشینند. «وَ قَعَدُوا» 2 منافقان،روحیه‌ی خانواده‌های شهدا را تضعیف می‌کنند. «لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا» 3 منافقان،خود را رهبر فکری دیگران می‌دانند. «لَوْ أَطٰاعُونٰا» 4 در جهان‌بینی منافقان،اصالت با زندگی مادّی و رفاه است. «وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا» 5 ایمان به مقدّر بودن مرگ،سبب شجاعت و پذیرش رفتن به جبهه است و در

بینش منافقان،شهادت و سعادت اخروی جایگاه ندارد. «لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا» 6 باید با تبلیغات سوء منافقان برخورد کرد. «قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ» 7 انسان نمی‌تواند مرگ را از خود دفع کند. «فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ» 8 مرگ به دست خداست،جبهه یا خانه در مرگ نقش اصلی را ندارند. «فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 169]

اشاره

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اَلَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ (169)

و هرگز گمان مبر آنها که در راه خدا کشته شده‌اند،مردگانند؛بلکه آنها زندگانی هستند که نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند.

نکته‌ها:

ما بر مبنای قرآن که شهیدان را زنده می‌داند،به شهدای راه اسلام و خصوصاً شهدای کربلا سلام کرده،با آنان حرف می‌زنیم و توسل می‌جوییم.

ابو سفیان در پایان جنگ احد با صدای بلند فریاد می‌زد:این هفتاد کشته‌ی مسلمانان در احد،به عوض هفتاد کشته‌ی ما در جنگ بدر.ولی رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرمود:کشته‌های ما در بهشت جای دارند،ولی کشتگان شما در دوزخند. ⁽¹⁾

نکاتی پیرامون شهید و شهادت

1 در روایات آمده است که شهید،هفت ویژگی اعطایی از جانب خداوند دارد:

اوّلین قطره‌ی خونش،موجب آمرزش گناهانش می‌گردد.سر در دامن حورالعین می‌نهد.به لباس‌های بهشتی آراسته می‌گردد.معطّر به خوش بوترین عطرها می‌شود.جایگاه خود را در بهشت مشاهده می‌کند.اجازه‌ی سیر و گردش در تمام بهشت به او داده می‌شود.پرده‌ها کنار رفته و به وجه خدا نظاره می‌کند. ⁽²⁾

2 پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله از شخصی شنید که در دعا می‌گوید:«اسئلک خیر ما تسئل»خدایا! بهترین چیزی که از تو درخواست می‌شود به من عطا کن،فرمود:اگر این دعا مستجاب شود،در راه خدا شهید می‌شود. ⁽¹⁾

3 در روایت آمده است:بالاتر از هر نیکی،نیکوتری هست،مگر شهادت که هر گاه شخصی شهید شود،بالاتر از آن خیری متصوّر نیست. ⁽²⁾

4 در روز قیامت،شهید مقام شفاعت دارد. ⁽³⁾

5 از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود:در قیامت لغزش‌های شهید به خودش نیز نشان داده نمی‌شود. ⁽⁴⁾

6 شهدای صف اوّلِ حمله و خط شکن،مقامشان برتر است. ⁽⁵⁾

7 مجاهدان از درب مخصوص وارد بهشت می‌شوند ⁽⁶⁾و قبل از همه به بهشت می‌روند ⁽⁷⁾و در بهشت جایگاه مخصوصی دارند. ⁽⁸⁾

8 تنها شهید است که آرزو می‌کند به دنیا بیاید و دوباره شهید شود. ⁽⁹⁾

9 بهترین و برترین مرگ‌ها،شهادت است. ⁽¹⁰⁾

10 هیچ قطره‌ای محبوب‌تر از قطره‌ی خونی که در راه خدا ریخته شود،در نزد خداوند نیست. ⁽¹¹⁾

11 در قیامت،شهید سلاح به دست،با لباس رزم و بوی خوش به صحنه می‌آید و فرشتگان به او درود می‌فرستند. ⁽¹²⁾

12 امامان ما شهید شدند.بسیاری از انبیا و رهروان و پیروان آنان نیز شهید شدند.

«وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ» ⁽¹³⁾

، «یَقْتُلُونَ النَّبِیِّینَ بِغَیْرِ حَقٍّ» ⁽¹⁴⁾

13 حضرت علی علیه السلام با داشتن دهها فضیلت اختصاصی،تنها وقتی که در آستانه‌ی شهادت قرار گرفت فرمود:«فزت و رب الکعبة»او اوّل کسی بود که ایمان آورد، جای پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله خوابید،برادر پیامبر شد،تنها خانۀ او به مسجد پیامبر درب داشت،پدر امامان و همسر زهرا علیها السلام بود.بت‌شکن بود،ضربت روز خندق او،از عبادت ثقلین افضل شد.امّا در هیچ یک از موارد مذکور نفرمود:«فزت» 14 علی علیه السلام می‌فرمود:قسم به خدایی که جان فرزند ابو طالب در دست اوست، تحمّل هزار ضربه شمشیر در راه خدا،آسان‌تر از مرگ در رختخواب است. ⁽¹⁾

15 علی علیه السلام در جنگ احد ناراحت بود که چرا به شهادت نرسیده است تا اینکه مژده شهادت در آینده را از پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله دریافت نمود.

16 شهید مطهری در کتاب حماسه حسینی می‌نویسد:سخاوتمند،هنرمند و عالم؛مال،هنر و علم خود را که بخشی از وجود اوست جاودانه می‌کند،امّا شهید،خودش را جاودانه می‌کند. ⁽²⁾

17 در عالم حیوانات نیز گوسفندِ مرده بی‌ارزش است،گوسفندی که به سوی قبله و با نام خدا ذبح شود،ارزش دارد.

18 همان گونه که کور،مفهوم بینایی را درک نمی‌کند،زندگان دنیا حیات شهدا را درک نمی‌کنند.

19 وقتی انفاق مال در راه خدا،قابلیّت رشد تا هفتصد برابر و بیشتر را دارد،دادن خون و جان،در راه خدا چگونه است؟

پیام‌ها:

1 شهادت،پایان زندگی نیست،آغاز حیات است.بسیاری از زندگان مرده‌اند، ولی کشتگان راه خدا زنده‌اند. «بَلْ أَحْیٰاءٌ» 2 شهادت،باختن و از دست دادن نیست؛بلکه یافتن و به دست آوردن است.

«بَلْ أَحْیٰاءٌ»

، «یُرْزَقُونَ» 3 کشته شدن،آن گاه ارزشمند است که در راه خدا باشد. «قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ» 4 تصوّر هلاکت و یا خسارت برای شهید،تفکّری انحرافی است که باید اصلاح شود. «لاٰ تَحْسَبَنَّ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 170]

اشاره

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اَللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ (170)

آنان بخاطر آنچه خداوند از فضلش به آنها داده،شادمانند و به کسانی که به دنبال ایشانند،ولی هنوز به آنها ملحق نشده‌اند،مژده می‌دهند که نه ترسی بر آنها است و نه غمی خواهند داشت.

نکته‌ها:

در روایات آمده است:مؤمنان واقعی که قرآن و اهل بیت پیامبر علیهم السلام را با هیچ کتاب و رهبر دیگری عوض نمی‌کنند،مشمول بشارت این آیه هستند.همچنین استفاده می‌شود که زندگی برزخی یک زندگی واقعی دارای رزق و حیات و شادی و بشارت است.و مراد از آن تنها باقی ماندن نام نیک در تاریخ نیست.

پیام‌ها:

1 شادی شهدا به الطاف الهی است،نه عملکرد خودشان. «فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ» 2 شهدا الطاف الهی را تفضّل الهی می‌دانند،نه پاداش خون خود. «مِنْ فَضْلِهِ» 3 شهدا از همرزمان خود دل نمی‌کنند و آینده خوب را به آنها بشارت می‌دهند.

«یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ»

4 شهدا زندگی جمعی دارند،به یکدیگر ملحق می‌شوند و در انتظار ملحق شدن دیگران هستند. «یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ» 5 علاقه به سعادت دیگران و ملحق شدن آنان به کاروان عزّت و شرف،یک

ارزش است. «وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا» 6 کامیابی شهدا،همیشگی است و هرگز غم از دست دادن نعمتی را ندارند.

«أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 171]

اشاره

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ اَلْمُؤْمِنِینَ (171)

به نعمت و فضل خدا و اینکه خداوند پاداش مؤمنان را تباه نمی‌کند،(آیندگان را)مژده می‌دهند.

پیام‌ها:

1 در عالم برزخ،بشارت و شادمانی وجود دارد. «یَسْتَبْشِرُونَ» 2 شهدا به نعمت و فضلی می‌رسند که برای ما شناخته نیست.کلمه «بِنِعْمَةٍ» و «فَضْلٍ» نکره آمده است.

3 پاداش عملکرد مؤمنان،بیمه شده است. «لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ» 4 وعده‌ی تضمین پاداش،انگیزه عمل است. «لاٰ یُضِیعُ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 172]

اشاره

اَلَّذِینَ اِسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ اَلرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ اَلْقَرْحُ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اِتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ (172)

آنان که دعوت خدا و رسول را(برای شرکتِ دوباره در جهاد علیه کفّار) پذیرفتند،با آنکه جراحاتی به آنان رسیده بود،برای نیکوکاران و پرهیزکارانِ آنها،پاداش بزرگی است.

نکته‌ها:

کفّار قریش،پس از پیروزی در احد بسوی مکّه بازگشتند.در بین راه به این فکر افتادند که چه بهتر است به مدینه بازگردیم و باقیمانده مسلمانان را نیز از بین

ببریم،تا کار اسلام یکسره شود.این خبر به پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله رسید.آن حضرت فرمان بسیج داد و فرمود:شرکت کنندگان در احد حرکت کنند.مسلمانان آماده شدند.

ابو سفیان وقتی از بسیج عمومی مسلمانان آگاه شد،گمان کرد که لشکر تازه نفسی مهیّا شده است تا شیرینی پیروزی احد را بر کام آنان تلخ کند،لذا از حمله‌ی مجدّد منصرف شد و به سرعت به طرف مکّه حرکت نمود.

در تاریخ می‌خوانیم که در جنگ احد حضرت علی علیه السلام بیش از شصت زخم و جراحت برداشت،ولی لحظه‌ای دست از یاری پیامبر برنداشت.در تفسیر کنز الدقائق آمده است که این آیه درباره‌ی حضرت علی علیه السلام و نه نفر دیگر نازل شده است.

پیام‌ها:

1 مؤمنان واقعی،در سخت‌ترین شرایط نیز دست از یاری اسلام برنمی‌دارند.

«اسْتَجٰابُوا»

، «مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ» 2 شرکت مجروحان در جبهه،مایه‌ی تشویق و تقویت روحیّه افراد سالم است.

«اسْتَجٰابُوا»

، «مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ» 3 اطاعت از رسول خدا،همچون اطاعت از خداست. «اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ» 4 شرکت مجروحان در جبهه،نشانه‌ی وفاداری و عشق و معرفت کامل آنان به مکتب و رهبر و هدف است. «مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ» 5 گاهی شرایط جنگ به گونه‌ای است که حتّی مجروحان نیز باید حاضر شوند.

«اسْتَجٰابُوا»

، «مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ» 6 هر چه عمل دشوارتر باشد،قابل ستایش بیشتری است. «اسْتَجٰابُوا» ، «مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ» 7 حضور در جبهه و مجروح شدن،اگر همراه با تقوی نباشد بی‌ارزش است.

«لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا»

8 برخی از اصحاب پیامبر که در جبهه هم شرکت کرده‌اند،از سلامت فکر و

تقوی دور شدند. «لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا» 9 رزمنده‌ای قابل ستایش است که:

الف:از جنگ خسته نشود. «اسْتَجٰابُوا» ، «مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ» ب:اهل کار نیک باشد. «لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ» ج:از فرمان خدا و رسول تخلّف نکند. «وَ اتَّقَوْا»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 173]

اشاره

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ اَلنّٰاسُ إِنَّ اَلنّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اَللّٰهُ وَ نِعْمَ اَلْوَکِیلُ (173)

مؤمنان کسانی هستند که(چون)مردم(منافق)به ایشان گفتند:بی شک مردم (کافر مکّه)بر ضد شما گرد آمده(و بسیج شده)اند،پس از آنان بترسید،(آنها به جای ترس)بر ایمانشان بیافزود و گفتند:خداوند ما را کفایت می‌کند و او چه خوب نگهبان و یاوری است.

نکته‌ها:

عوامل تبلیغاتی دشمن و برخی از مردمان ساده اندیش و ترسو،به رزمندگان و مجاهدان تلقین و نصیحت می‌کنند که دشمن قوی است و کسی نمی‌تواند حریف آنان بشود،پس بهتر است درگیر جنگ نشوید.امّا مسلمانان واقعی،بدون هیچ ترس و هراسی،با آرامش خاطر و با توکّل به خداوند،به آنان پاسخ می‌گویند.

امام صادق علیه السلام فرمودند:تعجّب می‌کنم از کسی که می‌ترسد،چرا به گفته‌ی خداوند« حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ »پناه نمی‌برد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 در برابر تبلیغاتِ توخالی دشمن نهراسید. «فَاخْشَوْهُمْ فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً» 2 در جبهه‌ها،مواظب افراد نفوذی دشمن باشید. «فَاخْشَوْهُمْ»

3 قوی‌ترین اهرم در برابر تهدیدات دشمن،ایمان و توکّل به خداست. «حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ» 4 مؤمن وقتی در گرداب بلا قرار می‌گیرد،توکّل و اتصال خود را با خدا بیشتر می‌کند. «فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً» 5 هم حرکت و تلاش لازم است،هم ایمان و توکّل. «اسْتَجٰابُوا» ، «حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 174]

اشاره

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اِتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ (174)

پس(این مجروحینی که برای بار دوّم آماده دفاع شدند؛بدون رخ دادن عملیاتی)با نعمت و فضل خداوند(به مقرّ خود)بازگشتند،در حالی که هیچ گزندی به آنها نرسید و(هم چنان)از رضای پروردگار پیروی کردند و خداوند صاحب فضل بزرگی است.

نکته‌ها:

پس از آنکه مجروحان جنگ احد،به فرمان رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله بار دیگر برای دفاع از اسلام بسیج شده و تا منزلگاه حمراءالاسد در تعقیب دشمن رفتند،دشمنان از آمادگی و روحیّه‌ی مسلمانان به هراس افتاده،از هجوم مجدّد منصرف شده و بازگشتند.این آیه در تقدیر از رزمندگان مجروح و مخلص جنگ احد است.

پیام‌ها:

1 حرکت در مسیر انجام وظیفه،همراه با توکّل به خدا،سبب تبدیل مشکلات به آسانی می‌شود. «فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ....» 2 چه بسیار کسانی که در راه خدا،به استقبال خطر رفته و سالم برگشته‌اند. «لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ» 3 برای مردان خدا اصل رضایت الهی است،نه شهادت. «لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا

رِضْوٰانَ اللّٰهِ»

4 فضلِ بزرگ خدا،نصیب شرکت کننده در جبهه است. «وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 175]

اشاره

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ اَلشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ وَ خٰافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (175)

این شیطان است که دوستان خویش را(از قدرت کفّار)می‌ترساند،پس اگر ایمان دارید از آنان نترسید و فقط از(مخالفت)من بترسید.

پیام‌ها:

1 هر گونه شایعه‌ای که مایه‌ی ترس و یأس مسلمانان گردد،شیطانی است. «إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ» 2 شیوه‌ی ارعاب و تهدید،سیاست دائمی قدرت‌های شیطانی است. «یُخَوِّفُ» 3 افراد ترسوی میدان‌های نبرد،یار شیطان و تحت نفوذ شیطانند. «یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ» 4 مؤمنان شجاع،از ولایت شیطان دورند. «الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ» 5 ترس از خدا،زمینه‌ی فرمان‌پذیری و ترس از غیر خدا،زمینه‌ی فرمان‌گریزی است. «فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ وَ خٰافُونِ» (با توجّه به آیات قبل) 6 مؤمن واقعی از غیر خدا نمی‌ترسد و می‌داند که ایمان از شجاعت جدا نیست.

«وَ خٰافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 176]

اشاره

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ اَلَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی اَلْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اَللّٰهَ شَیْئاً یُرِیدُ اَللّٰهُ أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی اَلْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ (176)

و(ای پیامبر!)کسانی که در کفر می‌شتابند،ترا اندوهگین نکنند.آنان هرگز به خداوند ضرری نمی‌زنند.خداوند خواسته است که برای آنها هیچ بهره‌ای در قیامت قرار ندهد و برای آنان عذابی بزرگ است.

نکته‌ها:

گویا شرکت کنندگان در جنگ احد،از همدیگر می‌پرسیدند:حال که ما شکست خوردیم و کفّار پیروزمندانه به مکّه برگشتند،چه خواهد شد؟ آیه در پاسخ آنان می‌فرماید:ناراحت نباشید،این مهلت الهی است تا پیمان کفرشان پر شود و دیگر حظّی در آخرت نداشته باشند.

پیام‌ها:

1 آرامش خود را حفظ کنید،که تلاش‌های کفّار در محو اسلام بی‌اثر است.

«لاٰ یَحْزُنْکَ»

، «إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ» 2 کفر انسان‌ها،اندک ضرری به ساحت قدس خدا نمی‌زند. «لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً» 3 حضور در میدان کفر،انسان را از قابلیّت توبه و دریافت رحمت الهی محروم می‌کند. «أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ» 4 مهلت دادن به کفّار،سنّت الهی است،نه آنکه نشانه‌ی ناآگاهی و یا ناتوانی خداوند باشد. «یُرِیدُ اللّٰهُ أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ» 5 محرومیّت انسان در آخرت،ناشی از عملکرد او در دنیاست. «یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ» ، «أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ» 6 هم فضل الهی بزرگ است و هم قهر او.(در دو آیه قبل،نسبت به مجروحانی که به فرمان رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله به جبهه رفتند،از فضل عظیم الهی بشارت داد و در این آیه نسبت به کفّار سرسخت،عذاب عظیم را یادآور می‌شود). «لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 177]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ اِشْتَرَوُا اَلْکُفْرَ بِالْإِیْمٰانِ لَنْ یَضُرُّوا اَللّٰهَ شَیْئاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (177)

قطعاً کسانی که ایمان را با کفر معامله کردند،هرگز به خداوند ضرری نمی‌رسانند و برای آنان عذاب دردناکی است.

نکته‌ها:

در قرآن مسأله‌ی خرید و فروش و سود و زیان سرمایه عمر،بارها تکرار شده است.قرآن،دنیا را بازار می‌داند و مردم را فروشنده و عقاید و اعمال انسان را در طول عمر،کالای این بازار.در این بازار،فروش اجباری است ولی انتخاب مشتری با انسان است.یعنی ما نمی‌توانیم آنچه را داریم،از قدرت و عمل و عقیده رها بگذاریم،ولی می‌توانیم مسیر عقاید و کردار را سودبخش یا زیان آور قرار دهیم.

در قرآن از عدّه‌ای ستایش شده که جان خود را با خدا معامله می‌کنند و در عوض بهشت و رضوان می‌گیرند،و از عدّه‌ای انتقاد شده که بخاطر انحراف و انتخاب سوء یا سودی نمی‌برند؛ «فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ» ⁽¹⁾و یا دچار خسارت می‌شوند؛ «إِنَّ الْإِنْسٰانَ لَفِی خُسْرٍ» و در بعضی از آیات همچون آیه‌ی فوق،کسانی که ایمان خود را با کفر معامله می‌کنند،تحقیر می‌شوند و در مقابل به مؤمنان دلداری داده می‌شود که ارتداد آنها،به خدا و راه خدا هیچ ضرری نمی‌زند.

پیام‌ها:

1 سرمایه اصلی انسان،ایمان و یا زمینه‌های فطری ایمان است. «اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمٰانِ» 2 در یک انقلاب عقیدتی و فرهنگی،از ریزش‌های جزئی نگران مباشید.

«اشْتَرَوُا الْکُفْرَ»

، «لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 178]

اشاره

وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدٰادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ (178)

و کسانی که کافر شدند،مپندارند مهلتی که به آنان می‌دهیم برایشان خوب است،همانا به آنان مهلت می‌دهیم تا بر گناه(خود)بیفزایند و برای آنان عذابی خوارکننده است.

نکته‌ها:

قرآن،واژه‌ی«گمان نکنید»را بارها خطاب به کفّار و منافقین و افراد سست ایمان بکار برده،و این بخاطر آن است که این افراد از واقع‌بینی و تحلیل درست و روشن ضمیری لازم محرومند.آنها آفرینش را بیهوده،شهادت را نابودی،دنیا را پایدار، عزّت را در گرو تکیه به کفّار و طول عمر خود را مایه‌ی خیر و برکت می‌پندارند که قرآن بر همه‌ی این پندارها قلم بطلان کشیده است.

اهل کفر،داشتن امکانات،بدست آوردن پیروزی‌ها و زندگی در رفاه خود را نشان شایستگی خود می‌دانند،در حالی که خداوند آنان را به دلیل آلودگی به کفر و فساد،مهلت می‌دهد تا در تباهی خویش غرق شوند.

در تاریخ می‌خوانیم که وقتی یزید امام حسین علیه السلام را به شهادت رساند،خاندان آن حضرت را همراه زینب کبری علیها السلام به اسارت به شام بردند.یزید در مجلس خود با غرور تمام خطاب به حضرت زینب گفت:«دیدید که خدا با ماست»،حضرت در پاسخ او،این آیه را خواند و فرمود:من ترا پست و کوچک و شایسته هر گونه تحقیر می‌دانم.هر آنچه می‌خواهی انجام بده،ولی به خدا سوگند که نور خدا را نمی‌توانی خاموش کنی.آری،برای چنین افراد خوشگذرانی،عذاب خوار کننده آماده شده، تا عزّت خیالی و دنیایی آنان،با خواری و ذلّت در آخرت همراه باشد.

مجرمان دوگونه‌اند:گروهی که قابل اصلاحند و خداوند آنها را با موعظه و حوادث تلخ و شیرین،هشدار داده و بیدار می‌کند،و گروهی که قابل هدایت نیستند،خداوند آنها را به حال خویش رها می‌کند تا تمام قابلیّت‌های آنان بروز کند.به همین جهت امام باقر علیه السلام ذیل این آیه فرمود:مرگ برای کفّار یک نعمت است،زیرا هر چه بیشتر بمانند زیادتر گناه می‌کنند. ⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام درباره‌ی «إِنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدٰادُوا إِثْماً» فرمود:چه بسیارند کسانی که

احسان به آنان(از جانب خداوند)،استدراج و به تحلیل بردن آنان است و چه بسیارند کسانی که به خاطر پوشانده شدن گناه و عیوبشان،مغرورند و چه بسیارند افرادی که به خاطر گفته‌های خوب درباره آنان مفتون شده‌اند.خداوند هیچ بنده‌ای را به چیزی همانند«املاء»مبتلا نکرده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 کفر،مانع شناخت حقیقت است. «لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا...» 2 کوتاه یا بلند بودن عمر و زمان رفاه،بدست خداست. «نُمْلِی لَهُمْ» ، «نُمْلِی لَهُمْ» 3 همه‌ی انسان‌ها دنبال خیر هستند،لکن بعضی در مصداق اشتباه می‌کنند.

«لاٰ یَحْسَبَنَّ»

، «خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ» 4 مهلت‌های الهی،نشانه‌ی محبوبیّت نیست. «لاٰ یَحْسَبَنَّ» ، «خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ» 5 نعمت‌ها به شرطی سودمند هستند که در راه رشد و خیر قرار گیرند،نه شرّ و گناه. «إِنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدٰادُوا إِثْماً» 6 طول عمر مهم نیست،بهره از عمر مهم است. «أَنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ» امام سجاد علیه السلام در دعای مکارم الاخلاق چنین می‌فرماید:خدایا! اگر عمر من چراگاه شیطان خواهد شد،آن را کوتاه بگردان.

7 زود قضاوت نکنید،پایان کار و آخرت را نیز به حساب بیاورید. «أَنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ» ، «وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ» 8 رفاه و حاکمیّت ستمگران،نشانه‌ی رضای خداوند از آنان نیست.چنان که دلیلی بر سکوت ما در برابر آنان نمی‌باشد. «نُمْلِی لَهُمْ» ، «لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ» 9 عذاب‌های آخرت،انواع و مراحل متعدّد دارد. «عَذٰابٌ أَلِیمٌ» در آیه قبل،و «عَذٰابٌ مُهِینٌ» در این آیه.

[سوره آل‌عمران (3): آیه 179]

اشاره

مٰا کٰانَ اَللّٰهُ لِیَذَرَ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلیٰ مٰا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّٰی یَمِیزَ اَلْخَبِیثَ مِنَ اَلطَّیِّبِ وَ مٰا کٰانَ اَللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی اَلْغَیْبِ وَ لٰکِنَّ اَللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشٰاءُ فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُمْ أَجْرٌ عَظِیمٌ (179)

خداوند بر آن نیست که(شما)مؤمنان را بر آن حالی که اکنون هستید رها کند،مگر اینکه(با پیش آوردن آزمایش‌های پی در پی،)ناپاک را از پاک جدا کند.و خداوند بر آن نیست که شما را بر غیب آگاه سازد،ولی از پیامبرانش،هر که را بخواهد(برای آگاهی از غیب)بر می‌گزیند،پس به خدا و پیامبرانش ایمان آورید و(بدانید)اگر ایمان آورده و تقوا پیشه کنید،پس برای شما پاداش بزرگی خواهد بود.

نکته‌ها:

این آیه،آخرین آیه درباره‌ی جنگ احد است که می‌فرماید:جهان یک آزمایشگاه بزرگ است و چنین نیست که هر کس ادّعای ایمان کند رها شود و در جامعه به طور عادّی زندگی کند،بلکه شکست‌ها و پیروزی‌ها،برای شناخته شدن نهان انسان‌هاست.بعضی مؤمنان خواستار آگاهی از غیب و نهان انسان‌ها بودند و می‌خواستند از طریق غیب منافقان را بشناسند،نه از طریق آزمایش که این آیه می‌فرماید:راه شناخت،آزمایش است نه غیب،و شناسایی خوب و بد،از طریق آزمایش‌های تدریجی صورت می‌گیرد.چون اگر به علم غیب،افراد بد و خوب شناخته شوند،شعله‌ی امید خاموش و پیوندهای اجتماعی گسسته و زندگی دچار هرج و مرج می‌شود.

پیام‌ها:

1 خداوند،کفّار را به حال خود رها می‌کند؛ «نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدٰادُوا إِثْماً» ولی مؤمنان را رها نمی‌کند. «مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ»

2 جداسازی پاک از پلید،از سنّت‌های الهی است. «حَتّٰی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ» 3 ایمان و کفر افراد،از امور درونی و غیبی است که باید از طریق آزمایش ظاهر شود،نه علم غیب. «حَتّٰی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ» 4 زندگی با مردم باید بر اساس ظاهر آنان باشد،آگاهی بر اسرار مردم،زندگی را فلج می‌کند. «وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ» 5 علم غیب،مخصوص خداست و فقط به بعضی از پیامبران برگزیده‌اش،آن هم در حدّ اطلاع بر غیب نه تمام ابعاد آن،بهره‌ای داده است. «لِیُطْلِعَکُمْ» 6 هر چند زندگی باید به نحو عادّی سپری شود،ولی خدا به افرادی علم غیب را عطا می‌کند. «وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ» 7 درجات انبیا یکسان نیست. «یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ مَنْ یَشٰاءُ» 8 خداوند علم غیب را به کسانی می‌دهد که از جانب او صاحب رسالتی باشند.

«وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ یَجْتَبِی مِنْ رُسُلِهِ»

9 ایمان قلبی باید همراه با تقوای عملی باشد. «تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا» 10 طیب و پاکی اصالت داشته و پایدار است،ولی خبث عارضی و رفتنی است.

«یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ»

جدا کردن ناپاک از پاک،نشانه عارضی بودن ناپاک است.

[سوره آل‌عمران (3): آیه 180]

اشاره

وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ اَلَّذِینَ یَبْخَلُونَ بِمٰا آتٰاهُمُ اَللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَیْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَیُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ وَ لِلّٰهِ مِیرٰاثُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ (180)

و کسانی که نسبت به(انفاق)آنچه خداوند از فضلش به آنان داده،بخل می‌ورزند،گمان نکنند که(این بخل)برای آنان بهتر است،بلکه آن برایشان بدتر است.به زودی آنچه را که بخل کرده‌اند در روز قیامت،(به صورت) طوقی بر گردنشان آویخته می‌شود.و میراث آسمان‌ها و زمین مخصوص خداست و خداوند به آنچه انجام می‌دهید آگاه است.

پیام‌ها:

1 واقع بین باشید و از خیال و گمان انحرافی دوری کنید. «لاٰ یَحْسَبَنَّ» 2 مال که از آنِ تو نیست،پس بخل چرا؟ «آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ» 3 سرچشمه‌ی بخل،ناآگاهی و تحلیل غلط از خیر و شرّ است. «لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَبْخَلُونَ» ، «خَیْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ» 4 یکی از وظایف انبیا،اصلاح بینش و تفکّر انسان‌هاست. «لاٰ یَحْسَبَنَّ» ، «هُوَ خَیْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ» 5 حبّ دنیا،شرور را نزد انسان خیر جلوه می‌دهد. «لاٰ یَحْسَبَنَّ» ، «هُوَ خَیْراً» 6 در قیامت،برخی جمادات نیز محشور می‌شوند. «سَیُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا» 7 معاد،جسمانی است. «سَیُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا» 8 قیامت،صحنه‌ی ظهور خیر و شرّ واقعی است. «هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَیُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا» 9 انسان،در تصرّف اموال خود آزاد مطلق نیست. «سَیُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا» 10 قیامت،صحنه‌ی تجسّم عمل است. «سَیُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا» در حدیث آمده است:هر کس زکات مال خود را ندهد،در قیامت اموالش به صورت مار و طوقی بر گردنش نهاده می‌شود. ⁽¹⁾

11 زمان برپایی قیامت،دور نیست. «سَیُطَوَّقُونَ» 12 اسیر مال شدن در دنیا،موجب اسارت در آخرت است. «سَیُطَوَّقُونَ» 13 بدترین نوع شکنجه،شلاق‌خوردن از دست محبوب‌هاست.آنچه را در دنیا بخل ورزیده‌ایم،همان مایه‌ی عذاب ما می‌شود. «سَیُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا» 14 خداوند هم صاحب میراث ماندگار دنیاست و هم نیازمند انفاق ما نیست.

پس دستور انفاق،برای سعادت خود ماست. «وَ لِلّٰهِ مِیرٰاثُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» 15 وارث واقعی همه چیز و همه کس خداست.ما با دست خالی آمده‌ایم و با

دست خالی می‌رویم،پس بخل چرا؟ «وَ لِلّٰهِ مِیرٰاثُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیات 181 تا 182]

اشاره

لَقَدْ سَمِعَ اَللّٰهُ قَوْلَ اَلَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اَللّٰهَ فَقِیرٌ وَ نَحْنُ أَغْنِیٰاءُ سَنَکْتُبُ مٰا قٰالُوا وَ قَتْلَهُمُ اَلْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ وَ نَقُولُ ذُوقُوا عَذٰابَ اَلْحَرِیقِ (181) ذٰلِکَ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ وَ أَنَّ اَللّٰهَ لَیْسَ بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِیدِ (182)

همانا خداوند سخن کسانی را که گفتند:خدا فقیر است و ما توانگریم،شنید.به زودی این سخن آنان،و به ناحق کشتن آنان پیامبران را،خواهیم نوشت و به آنان خواهیم گفت:بچشید عذاب آتش سوزان را.

آن(عذاب)به سبب دست آورد قبلی خودتان است و همانا خداوند نسبت به بندگان،ستمگر نیست.

نکته‌ها:

در تفاسیر می‌خوانیم که رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله نامه‌ای به یهود بنی قینقاع نوشت و آنان را به ایمان،نماز،زکات و انفاق،دعوت کرد.وقتی این نامه به دست دانشمند یهودیان به نام«فتحاص»در محل تدریس او رسید،رو به شاگردان و حاضران کرد و با استهزا گفت:طبق این دعوت،خدا فقیر است و ما غنی هستیم.او از ما قرض می‌خواهد و وعده‌ی ربا و اضافه می‌دهد! یهودیان زمان رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله چون به رفتار نیاکان خود در مورد قتل انبیا راضی بودند،خداوند نسبت قتل را به آنان نیز می‌دهد. «وَ قَتْلَهُمُ الْأَنْبِیٰاءَ» امام باقر علیه السلام درباره‌ی این آیه فرمودند:کسانی که امام را نسبت به آنچه به او می‌دهند فقیر می‌دانند،نظیر کسانی هستند که می‌گویند: «إِنَّ اللّٰهَ فَقِیرٌ» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 خدا همه‌ی گفته‌ها را می‌شنود،پس هر حرفی را بر زبان نیاوریم. «لَقَدْ سَمِعَ اللّٰهُ» 2 جهل و غرور،مرز و نهایت ندارد،تا آنجا که بشر ناتوان نیازمند می‌گوید:

خداوند فقیر است و ما غنی هستیم. «إِنَّ اللّٰهَ فَقِیرٌ وَ نَحْنُ أَغْنِیٰاءُ» 3 احساس غنا و بی‌نیازی،زمینه‌ی سرپیچی از فرامین الهی و استهزای آنهاست.

«نَحْنُ أَغْنِیٰاءُ»

4 برخی کوته‌فکر،گمان می‌کنند ریشه‌ی دستورات الهی نیاز است. «إِنَّ اللّٰهَ فَقِیرٌ» 5 همه‌ی گفتارها و کردارها ثبت می‌شود. «سَنَکْتُبُ مٰا قٰالُوا وَ قَتْلَهُمُ» 6 گناهِ یاوه گویی درباره‌ی خداوند،هم سنگِ گناه کشتن انبیاست. «قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ فَقِیرٌ» ، «وَ قَتْلَهُمُ الْأَنْبِیٰاءَ» 7 ملاک ارزیابی گفتار و کردار،از هر کس که باشد،حقّ است.حتّی کشتن پیامبران چون ناحق است مورد کیفر واقع می‌شود. «قَتْلَهُمُ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ» 8 انسان در انجام عمل آزاد است،لذا کارها به خود او نسبت داده می‌شود.

«قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ»

9 پاداش و کیفر الهی،بر طبق عدالت و بر اساس اعمال آزادانه و آگاهانه خود انسان است. «ذٰلِکَ بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ» 10 کیفرهای الهی،ظلم خدا بر بشر نیست،بلکه ظلم بشر بر نفس خویشتن است. «أَنَّ اللّٰهَ لَیْسَ بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِیدِ» 11 اگر خداوند افراد بخیل و قاتلان انبیا را مجازات نکند،به فقرا و انبیا ظلم کرده است. «أَنَّ اللّٰهَ لَیْسَ بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِیدِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 183]

اشاره

اَلَّذِینَ قٰالُوا إِنَّ اَللّٰهَ عَهِدَ إِلَیْنٰا أَلاّٰ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتّٰی یَأْتِیَنٰا بِقُرْبٰانٍ تَأْکُلُهُ اَلنّٰارُ قُلْ قَدْ جٰاءَکُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِی بِالْبَیِّنٰاتِ وَ بِالَّذِی قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (183)

کسانی که گفتند:همانا خداوند از ما پیمان گرفته که به هیچ پیامبری ایمان نیاوریم،مگر آنکه(به صورت معجزه)یک قربانی برای ما بیاورد،که آتش (صاعقه آسمانی)آن را بخورد! بگو:(این حرف‌ها بهانه است،)بی‌گمان پیامبرانی پیش از من،با دلائلی روشن و(حتی)با همین(پیشنهادی)که گفتید، برای شما آمدند،پس اگر راست می‌گویید چرا آنان را کشتید؟

نکته‌ها:

برخی برای فرار از قبول اسلام،بهانه تراشی نموده و می‌گفتند:خداوند از ما تعهّد گرفته تنها به پیامبری ایمان بیاوریم که حیوانی را قربانی کند و صاعقه‌ی آسمانی آن قربانی را در برابر چشم مردم بسوزاند،تا به پیامبری او یقین کنیم.این آیه نازل شد تا پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله به آن بهانه تراشان لجوج بگوید:اگر شما راست می‌گویید،چرا به پیامبران قبل از من که علاوه بر انواع معجزات،آنچه را شما درخواست می‌کنید به شما عرضه کردند،ایمان نیاوردید؟ امام صادق علیه السلام پس از تلاوت این آیه فرمود:میان یهودیانِ بهانه‌جوی زمان پیامبر اسلام و یهودیانی که انبیا را می‌کشتند،پانصد سال فاصله بوده است،امّا به خاطر رضایت آنان بر قتل نیاکان،خداوند نسبت قتل را به آنان نیز داده است. ⁽¹⁾

در تورات،کتاب اوّل پادشاهان،باب 18 جمله 3 و 4،ماجرای به شهادت رساندن انبیای بنی اسرائیل آمده است.همچنین در سِفر لاویان،باب 9 جمله‌ی دوّم، موضوع قربانی قوچ آمده است.

پیام‌ها:

1 فرار از پذیرش حقّ را با عناوین مذهبی توجیه نکنید. «إِنَّ اللّٰهَ عَهِدَ إِلَیْنٰا أَلاّٰ نُؤْمِنَ» 2 یهود،موسی را آخرین پیامبر نمی‌دانستند،بلکه می‌گفتند:عهد خدا با ما آن بوده است که پیامبر بعدی،چنین و چنان باشد. «عَهِدَ إِلَیْنٰا» ، «یَأْتِیَنٰا بِقُرْبٰانٍ»

3 انسانی که روحیه‌ی استکباری پیدا کرد،هم به خدا تهمت می‌زند؛ «إِنَّ اللّٰهَ عَهِدَ إِلَیْنٰا» و هم تسلیم هیچ پیامبری نمی‌شود؛ «أَلاّٰ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ» و هم توقّع دارد که معجزه‌ها،مطابق تمایلات و خواست‌های او باشد. «حَتّٰی یَأْتِیَنٰا بِقُرْبٰانٍ» 4 قربانی حیوان،تاریخی بس طولانی دارد. «...بِقُرْبٰانٍ» 5 سوابق هر گروه و ملّتی،بهترین گواه بر صدق یا کذب ادّعای آنهاست.

«جٰاءَکُمْ»

، «بِالْبَیِّنٰاتِ وَ بِالَّذِی قُلْتُمْ» 6 بهانه‌تراشی مخالفان،در طول تاریخ شبیه هم است. «وَ بِالَّذِی قُلْتُمْ» 7 استدلال و احتجاج پیامبر با یهود،به تعلیم خداوند بود. «قُلْ قَدْ جٰاءَکُمْ» 8 گاهی برای اثبات یا حقّانیت یک امر یا مصلحت مهم‌تر باید اموالی فدا شود.

آری،اگر مالی آتش گرفت ولی چشمی بیدار و یا دلی روشن شد،اسراف نخواهد بود. «قَدْ جٰاءَکُمْ رُسُلٌ» ، «بِالَّذِی قُلْتُمْ...» 9 رضایت بر گناهِ نیاکان،سبب شریک شدن در جرم آنان است. «فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 184]

اشاره

فَإِنْ کَذَّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ جٰاؤُ بِالْبَیِّنٰاتِ وَ اَلزُّبُرِ وَ اَلْکِتٰابِ اَلْمُنِیرِ (184)

(بنا بر این)پس اگر تو را تکذیب کردند(چیز تازه‌ای نیست،زیرا)انبیای قبل از تو نیز که همراه با معجزات و نوشته‌ها و کتاب روشنگر آمده بودند،تکذیب شدند.

پیام‌ها:

1 آشنایی با تاریخ گذشتگان،روحیه‌ی صبر و مقاومت را در انسان بالا می‌برد.

«فَإِنْ کَذَّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ»

2 تمام انبیا،مخالفانی داشته‌اند. «کُذِّبَ رُسُلٌ» 3 حرکت انبیا در طول تاریخ،یک حرکت فرهنگی،فکری و اعتقادی بوده است. «بِالْبَیِّنٰاتِ وَ الزُّبُرِ وَ الْکِتٰابِ» 4 معجزات پیامبران متنوّع بوده‌اند،ولی اصول همه‌ی ادیان یکی بوده است.

کلمه‌ی «بِالْبَیِّنٰاتِ» جمع،ولی «الْکِتٰابِ» مفرد آمده است.

[سوره آل‌عمران (3): آیه 185]

اشاره

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ اَلْمَوْتِ وَ إِنَّمٰا تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ اَلنّٰارِ وَ أُدْخِلَ اَلْجَنَّةَ فَقَدْ فٰازَ وَ مَا اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا إِلاّٰ مَتٰاعُ اَلْغُرُورِ (185)

هر کسی چشنده‌ی مرگ است.و بی گمان روز قیامت پاداش‌های شما به طور کامل پرداخت خواهد شد.پس هر کس از آتش بر کنار شد و به بهشت وارد گشت،قطعاً رستگار است و زندگانی دنیا،جز مایه‌ی فریب نیست.

نکته‌ها:

این آیه به پیامبر و دیگر مصلحان که مورد آزار و اذیّت و تکذیب کفّار قرار می‌گیرند،روحیه‌ی صبر و مقاومت می‌بخشد،زیرا می‌فرماید:همه می‌میرند و لجاجت‌ها موقّتی است و پاداش تحمّل این مشکلات را خداوند بی‌کم و کاست عطا می‌کند.

امام صادق علیه السلام درباره‌ی «کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ» فرمودند:همه‌ی اهل زمین و آسمان می‌میرند و فقط ملک الموت و حاملان عرش و جبرئیل و میکائیل باقی می‌مانند،سپس ملک الموت مأمور می‌شود که روح آنان را نیز بگیرد و تنها خود باقی می‌ماند و خداوند به او خطاب می‌کند که بمیر،او نیز می‌میرد. ⁽¹⁾و همچنین آن حضرت فرمودند:کسی که مرگ را نچشیده و کشته شده،به دنیا برگردانده می‌شود تا مرگ را بچشد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 مرگ در راه است،پس این همه لجاجت و استکبار در برابر حق،برای چه؟ «کَذَّبُوکَ» ، «کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ»

2 مرگ،عدم نیست،یک امر وجودی است که قابل چشیدن است،راه انتقال از دنیا به آخرت است. «ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ» 3 گناهان و عوامل سوق دهنده به دوزخ،دارای جاذبه‌هایی است که باید انسان با نیروی ایمان و عمل صالح خود را برهاند. «زُحْزِحَ عَنِ النّٰارِ» 4 جزای کامل در آخرت است،و پاداش‌های دنیوی بی‌ارزش. «تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ» ، «مَا الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ مَتٰاعُ الْغُرُورِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 186]

اشاره

لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ وَ لَتَسْمَعُنَّ مِنَ اَلَّذِینَ أُوتُوا اَلْکِتٰابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ مِنَ اَلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَذیً کَثِیراً وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذٰلِکَ مِنْ عَزْمِ اَلْأُمُورِ (186)

قطعاً شما در اموال و جان‌های خویش آزمایش خواهید شد و از کسانی که پیش از شما کتاب(آسمانی)داده شده‌اند و از کسانی که شرک ورزیده‌اند، آزار بسیاری می‌شنوید و اگر صبوری و پرهیزگاری پیشه کنید،پس قطعاً آن (صبر،نشانه‌ی)عزم استوار شما در کارهاست.

نکته‌ها:

وقتی مسلمانان از مکّه به مدینه مهاجرت کردند،مشرکان دست تجاوز به اموال آنان گشودند،چنان که به هر کس نیز دست می‌یافتند،او را مورد آزار قرار می‌دادند.

از طرف دیگر،در مدینه هم یهودیان به آنها زخم زبان می‌زدند و حتّی برخی با کمال بی‌شرمی برای زنان و دختران مسلمان،غزل سرایی کرده و یا آنها را هَجو می‌نمودند.سردمداری این جریان با شخصی به نام کعب بن اشرف بود که رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله دستور قتل وی را صادر نمود.این آیه ضمن تسلّی خاطر دادن به مسلمانان،از آنان می‌خواهد در برابر آزار دشمنان صبر و تقوی پیشه کنند که مایه‌ی استواری آنان در ایمان می‌گردد.

امام رضا علیه السلام پرداخت زکات را یکی از مصادیق آزمایش در اموال دانستند که در

این آیه مطرح گردیده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 آزمایش،یک سنّت جدّی الهی است،خود را آماده کنیم.(حرف لام در اوّل و حرف نون مشدّد در آخرِ «لَتُبْلَوُنَّ» نشانه‌ی جدّی بودن مسئله است.) 2 یاد مرگ و زودگذری دنیا،مسائل را برای انسان آسان می‌کند. «کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ» ، «لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوٰالِکُمْ» 3 بیشترین ابزار آزمایش،مال و جان است. «أَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ» 4 علاوه بر پذیرش خطر جان و مال،باید خود را برای شنیدن انواع نیش‌ها و تحقیرها آماده کرد. «وَ لَتَسْمَعُنَّ...» 5 شنیدن تحقیر و هجو،و آزار دیدن از دشمن،یکی از وسایل آزمایش است.

«لَتُبْلَوُنَّ»

، «وَ لَتَسْمَعُنَّ» ، «أَذیً کَثِیراً» 6 برای رسیدن به اهداف مقدّس،گاهی باید همه گونه سختی را تحمّل کرد.

ضربه به مال،جان،حیثیّت و آبرو. «أَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ وَ لَتَسْمَعُنَّ» ، «أَذیً کَثِیراً» 7 انتظار زخم زبان از مخالفان،سبب آمادگی مسلمانان است. «لَتَسْمَعُنَّ...» 8 مخالفان اسلام در ضربه زدن به مسلمان‌ها،وحدت در هدف و گاهی وحدت در شیوه دارند. «لَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ» ، «وَ مِنَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا» 9 دشمن به کم قانع نیست. «أَذیً کَثِیراً» 10 صبر و تقوی در کنار هم رمز موفقیّت است.استقامت بدون تقوا،در افراد لجوج نیز پیدا می‌شود. «تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا» 11 صبر و تقوی،ملازم یکدیگرند.کلمه‌ی «ذٰلِکَ» مفرد است،در حالی که به صبر و تقوی که دو چیزند،اشاره دارد.

[سوره آل‌عمران (3): آیه 187]

اشاره

وَ إِذْ أَخَذَ اَللّٰهُ مِیثٰاقَ اَلَّذِینَ أُوتُوا اَلْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَکْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرٰاءَ ظُهُورِهِمْ وَ اِشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَبِئْسَ مٰا یَشْتَرُونَ (187)

و(به یاد آور)زمانی که خداوند از کسانی که به آنان کتاب(آسمانی)داده شد، پیمان گرفت که حتماً باید آن را برای مردم بیان کنید و کتمانش نکنید،پس آنها آن(عهد)را پشت سر خویش انداختند و به بهای کمی مبادله کردند،پس چه بد معامله‌ای کردند.

نکته‌ها:

امام باقر علیه السلام درباره این آیه فرمودند:خداوند از اهل کتاب پیمان گرفت که آنچه درباره‌ی حضرت محمّد صلی اللّٰه علیه و آله در تورات و انجیل آمده است برای مردم بگویند و کتمان نکنند. ⁽¹⁾

اگر امروز میلیون‌ها مسیحی،یهودی و مجوسی در دنیا هست،همه به سبب سکوت نابجای دانشمندان آنهاست.به گفته‌ی صاحب تفسیر أطیب البیان،بیش از شصت مورد بشارت اسلام و پیامبر اسلام صلی اللّٰه علیه و آله در عهدین آمده است،ولی دانشمندان اهل کتاب همه را رها کرده‌اند.

پیام‌ها:

1 خداوند برای هدایت مردم،از دانشمندان پیمان مخصوص گرفته است. «أَخَذَ اللّٰهُ مِیثٰاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ» 2 بیان حقایق باید به نوعی باشد که چیزی برای مردم مخفی نماند. «لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ وَ لاٰ تَکْتُمُونَهُ» 3 وظیفه‌ی دانشمندان،تبیین کتاب آسمانی برای مردم است. «لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّٰاسِ»

4 انگیزه‌ی سکوت دانشمندان از بیان حق،رسیدن به مال و مقام و یا حفظ آن است. «وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً» 5 علم به تنهایی برای سعادت و نجات کافی نیست،بی‌اعتنایی به مال و مقام نیز لازم است. «أُوتُوا الْکِتٰابَ» ، «اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً» 6 هر چه در برابر کتمان آیات الهی گرفته شود اندک است. «...اِشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً» 7 عمل به دین و تعهّدات الهی ارزش والا دارد.اگر به هر مقام و مالی برسیم، ولی آن را از دست بدهیم باخته‌ایم. «ثَمَناً قَلِیلاً فَبِئْسَ مٰا یَشْتَرُونَ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 188]

اشاره

لاٰ تَحْسَبَنَّ اَلَّذِینَ یَفْرَحُونَ بِمٰا أَتَوْا وَ یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِمٰا لَمْ یَفْعَلُوا فَلاٰ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفٰازَةٍ مِنَ اَلْعَذٰابِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (188)

گمان مبر کسانی که به آنچه کرده‌اند،شادمانی می‌کنند و دوست دارند برای آنچه نکرده‌اند ستایش شوند،مپندار که آنها از عذاب الهی رسته‌اند،(زیرا) برای آنها عذابی دردناک است.

نکته‌ها:

مردم سه دسته‌اند:

1 گروهی که کار می‌کنند و انتظار پاداش یا تشکّر از مردم ندارند. «لاٰ نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزٰاءً وَ لاٰ شُکُوراً» ⁽¹⁾2 گروهی که کار می‌کنند تا مردم بدانند و ستایش کنند. «رِئٰاءَ النّٰاسِ» ⁽²⁾3 گروهی که کار نکرده،انتظار ستایش از مردم دارند. «یُحْمَدُوا بِمٰا لَمْ یَفْعَلُوا...» از مواردی که غیبت جایز است،در مورد کسی است که ادّعای مقام یا تخصّص یا مسئولیّتی را می‌کند که صلاحیّت آن را ندارد. «یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا بِمٰا لَمْ یَفْعَلُوا» برای اینکه این تمایل نابجا ستایش بدون عمل کور شود،در اسلام هر گونه

تملّق و چاپلوسی منع شده است.

پیام‌ها:

1 رذایل اخلاقی،همچون عُجب و غرور و انتظار تملّق از مردم،هلاکت قطعی را به دنبال دارد. «یَفْرَحُونَ» ، «یُحِبُّونَ» ، «فَلاٰ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفٰازَةٍ» 2 قرآن،هر گونه تحلیل و تفسیر نابجا را نسبت به هر کس و هر موردی محکوم می‌کند. ⁽¹⁾«لاٰ تَحْسَبَنَّ» ، «فَلاٰ تَحْسَبَنَّهُمْ» 3 خداوند نه تنها برای رفتار،بلکه برای خواسته‌های خیر و شرّ انسان نیز حساب باز می‌کند. ⁽²⁾«یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا» ، «لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ» 4 آنچه خطرش بیشتر است،توقّع حمد است،نه توقّع شکر و مدح.زیرا در حمد،نوعی ستایش آمیخته با پرستش نهفته است. «یُحِبُّونَ أَنْ یُحْمَدُوا» 5 گنهکار ممکن است پشیمان شده،توبه کند و نجات یابد،ولی افراد مغرور، حتی در صدد توبه برنمی‌آیند،لذا امیدی به نجات آنان نیست. «فَلاٰ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفٰازَةٍ مِنَ الْعَذٰابِ» 6 کسانی که در دنیا گرفتار اوهامِ خودپرستی و اسیر زندان«منیّت»هستند،در قیامت نیز اسیر و گرفتار عذاب الهی‌اند. «وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 189]

اشاره

وَ لِلّٰهِ مُلْکُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (189)

و حکومت آسمان‌ها و زمین برای خداست و خداوند بر هر کاری تواناست.

نکته‌ها:

حکومت خداوند نسبت به جهان،حقیقی است نه اعتباری،چون وجود و بقای

هر چیز تنها بدست اوست.برای ایجاد می‌فرماید: «کُنْ فَیَکُونُ» ⁽¹⁾و برای محو می‌فرماید: «إِنْ یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِیدٍ» ⁽²⁾حکومت خداوند دائمی و همیشگی است،ولی حکومت‌های غیر الهی چند صباحی بیش نیست. «تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ» ⁽³⁾آری،این نوع حکومت حقیقی و دائمی تنها در انحصار خداوند است. «وَ لِلّٰهِ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ»

پیام‌ها:

1 در قرآن هر جا سخن از حاکمیّت الهی است،آسمان‌ها قبل از زمین مطرح شده و این نشانگر وسعت و عظمت آسمان‌هاست. «مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» 2 بسیارند افرادی که حکومت در دست آنهاست،ولی نمی‌توانند به خواسته‌های خود جامه‌ی تحقّق بپوشانند،ولی خداوند هم حکومت دارد و هم بر هر کاری قادر است. «مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ» ، «عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 190]

اشاره

إِنَّ فِی خَلْقِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اِخْتِلاٰفِ اَللَّیْلِ وَ اَلنَّهٰارِ لَآیٰاتٍ لِأُولِی اَلْأَلْبٰابِ (190)

همانا در آفرینش آسمان‌ها و زمین و در پیِ یکدیگر آمدن شب و روز، نشانه‌هایی(از علم،رحمت،قدرت،مالکیّت،حاکمیّت و تدبیر خداوند)برای خردمندان است.

نکته‌ها:

در تفاسیر فخر رازی،قرطبی و مراغی آمده است:از عایشه پرسیدند:بهترین خاطره‌ای که از رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله به یاد داری چیست؟ گفت:تمام کارهای پیامبر شگفت‌انگیز بود،امّا مهم‌تر از همه برای من،این بود که رسول خدا شبی در منزل من استراحت می‌کرد،هنوز آرام نگرفته بود که از جا برخاست،وضو گرفت و به

نماز ایستاد و بقدری گریه کرد که جلو لباسش تر شد،بعد به سجده رفت و به اندازه‌ای گریه کرد که زمین تر شد.صبح که بلال آمد سبب این همه گریه را پرسید، فرمود:دیشب آیاتی از قرآن بر من نازل شده است.آن گاه آیات 190 تا 194 سوره آل عمران را قرائت کرد و فرمود:وای بر کسی که این آیات را بخواند و فکر نکند.

در تفسیر کبیر فخر رازی و مجمع البیان از حضرت علی علیه السلام نقل شده است که فرمود:رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله همواره قبل از نماز شب این آیات را می‌خواند.و در احادیث سفارش شده است که ما نیز این آیات را بخوانیم.

در تفسیر نمونه از«نوف بکّالی»صحابه‌ی خاصّ حضرت علی علیه السلام نقل شده است که شبی خدمت حضرت علی علیه السلام بودم.امام از بستر بلند شد و این آیات را خواند.سپس از من پرسید:خوابی یا بیدار؟ عرض کردم بیدارم.فرمود:خوشا به حال کسانی که آلودگی‌های زمین را پذیرا نگشتند و در آسمان‌ها سیر می‌کنند.

کلمه« اَلْأَلْبٰابِ »جمع«لب»به معنای عقل خالص و دور از وهم و خیال است.

پیام‌ها:

1 آفرینش جهان،هدفدار است. «خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ» ، «لَآیٰاتٍ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ» 2 هستی‌شناسی،مقدّمه‌ی خداشناسی است. «خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ» ، «لَآیٰاتٍ» برگ درختانِ سبز،در نظر هوشیار هر ورقش دفتری است،معرفت کردگار 3 اختلاف ساعات شب و روز در طول سال،در نظر خردمندان تصادفی نیست.

«وَ اخْتِلاٰفِ اللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ لَآیٰاتٍ»

4 قرآن،مردم را به تفکّر در آفرینش ترغیب می‌کند. «خَلْقِ» ، «لَآیٰاتٍ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ» 5 هر که خردمندتر است باید نشانه‌های بیشتری را دریابد. «لَآیٰاتٍ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ» 6 آفرینش،پر از راز و رمز،و ظرافت و دقّت است که تنها خردمندان به درک آن راه دارند. «لَآیٰاتٍ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 191]

اشاره

اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اَللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً سُبْحٰانَکَ فَقِنٰا عَذٰابَ اَلنّٰارِ (191)

(خردمندان)کسانی هستند که ایستاده و نشسته و(خوابیده)بر پهلو یاد خدا می‌کنند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین اندیشه می‌کنند(و از عمق جان می‌گویند:)پروردگارا! این هستی را باطل و بی هدف نیافریده‌ای،تو(از کار عبث)پاک و منزّهی،پس ما را از عذاب آتش نگهدار.

نکته‌ها:

به فرموده‌ی امام باقر علیه السلام،افراد سالم،نماز را ایستاده و افراد مریض،نشسته و افراد عاجز،به پهلو خوابیده،به جا آورند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 نشانه‌ی خردمندی،یاد خدا در هر حال است. «لِأُولِی الْأَلْبٰابِ اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّٰهَ قِیٰاماً وَ قُعُوداً وَ عَلیٰ جُنُوبِهِمْ» 2 اهل فکر،باید اهل ذکر باشند. «لِأُولِی الْأَلْبٰابِ اَلَّذِینَ یَذْکُرُونَ» ، «وَ یَتَفَکَّرُونَ» 3 ایمان بر اساس فکر و اندیشه ارزشمند است. «یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً» 4 ایمان و اعتراف با تمام وجود ارزش دارد.نباید به اعتراف زبانی اکتفاء کرد.

«یَتَفَکَّرُونَ»

، «رَبَّنٰا مٰا خَلَقْتَ...» 5 ذکر و فکر،همراه یکدیگر ارزش است.متأسفانه کسانی ذکر می‌گویند،ولی اهل فکر نیستند و کسانی اهل فکر هستند،ولی اهل ذکر نیستند. «یَذْکُرُونَ» ، «یَتَفَکَّرُونَ» 6 آنچه سبب رشد و قرب است،ذکر و فکر دائمی است نه موسمی. «یَذْکُرُونَ» و

«یَتَفَکَّرُونَ»

فعل مضارع‌اند که نشان استمرار است.

7 شناختِ حسّی طبیعت کافی نیست،تعقّل و تفکّر لازم است. «یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» 8 کسی که در آفرینش آسمان‌ها و زمین فکر کند،پی می‌برد که خالق هستی، پروردگار ما نیز هست. «یَتَفَکَّرُونَ» ، «رَبَّنٰا» 9 آفرینش بیهوده نیست،گرچه همه اسرار آن را درک نکنیم. «مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً» 10 اوّل تعقّل و اندیشه،سپس ایمان و عرفان،آن گاه دعا و مناجات. «یَتَفَکَّرُونَ» ، «رَبَّنٰا» ، «فَقِنٰا» 11 اگر هستی بیهوده و باطل نیست،ما هم نباید بیهوده و باطل باشیم. «مٰا خَلَقْتَ هٰذٰا بٰاطِلاً» ، «فَقِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ» 12 هستی هدفدار است،پس هر چه از هدف الهی دور شویم به دوزخ نزدیک می‌شویم. «فَقِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ» 13 قبل از دعا،خدا را ستایش کنیم. «سُبْحٰانَکَ فَقِنٰا...» 14 ثمره‌ی عقل و خرد،ترس از قیامت است. «لِأُولِی الْأَلْبٰابِ» ، «فَقِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 192]

اشاره

رَبَّنٰا إِنَّکَ مَنْ تُدْخِلِ اَلنّٰارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ (192)

پروردگارا! هر که را تو(بخاطر اعمال بدش)به دوزخ افکنی،پس بی شک او را خوار و رسوا ساخته‌ای و برای ستمگران هیچ یاورانی نیست.

نکته‌ها:

از امام باقر علیه السلام درباره‌ی «وَ مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ» سؤال کردند،حضرت فرمودند:

یعنی آنها امامانی ندارند تا آنان را به نام بخوانند،(و از آنان شفاعت کنند). ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 آتش قیامت سخت است،امّا نزد اولوا الالباب که خواهان کرامت انسان هستند خواری و رسوایی قیامت،دردناک‌تر از آن است. «مَنْ تُدْخِلِ النّٰارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ» 2 ستمگران،از شفاعتِ دیگران محروم هستند. «مٰا لِلظّٰالِمِینَ مِنْ أَنْصٰارٍ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 193]

اشاره

رَبَّنٰا إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّکُمْ فَآمَنّٰا رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ کَفِّرْ عَنّٰا سَیِّئٰاتِنٰا وَ تَوَفَّنٰا مَعَ اَلْأَبْرٰارِ (193)

پروردگارا! همانا ما دعوت منادی ایمان را شنیدیم که(می‌گفت:)به پروردگارتان ایمان بیاورید،پس ایمان آوردیم.پروردگارا! پس گناهان ما را بیامرز و زشتی‌های ما را بپوشان و ما را با نیکان بمیران.

نکته‌ها:

شاید مراد از«ذنوب»گناهان کبیره باشد و مراد از«سیئات»گناهان صغیره،چنان که در آیه‌ی شریفه «إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبٰائِرَ مٰا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ...» ⁽¹⁾«سیئات»در برابر«کبائر»آمده است.و ممکن است مراد از«سیئات»آثار گناه باشد.

در برابر خردمندانی که دعوت ایمان را اجابت کرده و می‌گویند:« سَمِعْنٰا »،افرادی هستند که نسبت به این دعوت بی‌اعتنایی می‌کنند و در قیامت با حسرت تمام می‌گویند: «لَوْ کُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مٰا کُنّٰا فِی أَصْحٰابِ السَّعِیرِ» ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 خردمندان،آماده‌ی پذیرش حقّ هستند و در کنار پاسخگویی به ندای فطرت، به ندای انبیا،علما و شهدا پاسخ می‌دهند. «إِنَّنٰا سَمِعْنٰا مُنٰادِیاً یُنٰادِی لِلْإِیمٰانِ...» 2 استغفار و اعتراف،نشانه‌ی عقل است. «لِأُولِی الْأَلْبٰابِ» ، «رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا»

3 از آداب دعا که زمینه‌ی عفو الهی را فراهم می‌کند،توجّه به ربوبیّت الهی است. «رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا» 4 ایمان،زمینه‌ی دریافت مغفرت است. «فَآمَنّٰا رَبَّنٰا فَاغْفِرْ لَنٰا» 5 دیگران را در دعای خود شریک کنیم. «فَاغْفِرْ لَنٰا» 6 پرده‌پوشی و عفو،از شئون ربوبیّت و از شیوه‌های تربیت است. «رَبَّنٰا» ، «کَفِّرْ عَنّٰا» 7 مرگِ انسان با اراده الهی است. «تَوَفَّنٰا» 8 خردمندانِ دوراندیش،مرگ با نیکان را آرزو می‌کنند و به فکر حسن عاقبت هستند. «تَوَفَّنٰا مَعَ الْأَبْرٰارِ» 9 ابرار مقامی دارند که خردمندان آرزوی آن را می‌کند. «لِأُولِی الْأَلْبٰابِ» ، «تَوَفَّنٰا مَعَ الْأَبْرٰارِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 194]

اشاره

رَبَّنٰا وَ آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ وَ لاٰ تُخْزِنٰا یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ إِنَّکَ لاٰ تُخْلِفُ اَلْمِیعٰادَ (194)

(خردمندان می‌گویند:)پروردگارا! آنچه را به واسطه‌ی پیامبرانت به ما وعده داده‌ای،به ما مرحمت فرما و ما را در روز قیامت خوار مساز،که البتّه تو خلاف وعده انجام نمی‌دهی.

نکته‌ها:

در این چند آیه،خداوند متعال مسیر رشد خردمندان و اولوا الالباب را این گونه ترسیم می‌کند:یاد خدا،فکر،رسیدن به حکمت،تسلیم انبیا شدن،استغفار، خوب مردن،در انتظار الطاف الهی و نجات از رسوایی و خواری.

در آیات قبل ایمان خردمندان به خداوند و قیامت مطرح بود و در این آیه ایمان به نبوّت نیز مطرح شده است. «مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ» تکرار« رَبَّنٰا »در سخنان اولوا الالباب،نشان شیفتگی آنان به ربوبیّت الهی است.

اولوا الالباب،هم عزّت دنیا را می‌خواهند و هم عزّت آخرت را.جمله‌ی «آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ» مربوط به دنیاست که خداوند وعده نصرت به اهل حقّ داده

است: «إِنّٰا لَنَنْصُرُ رُسُلَنٰا» ⁽¹⁾و جمله‌ی« وَ لاٰ تُخْزِنٰا »مربوط به عزّت در آخرت است.

پیام‌ها:

1 وفای به وعده،از شئون ربوبیّت الهی است. «رَبَّنٰا وَ آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا» 2 گرچه خداوند به وعده‌های خود وفا می‌کند،لکن ما نیز باید دعا کنیم. «آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا» 3 خردمندان به همه‌ی انبیا و همه وعده‌های الهی ایمان دارند. «مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ» 4 نهایت آرزوی خردمندان،رسیدن به الطاف الهی و نجات از دوزخ و رسوایی در قیامت است. «آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا عَلیٰ رُسُلِکَ وَ لاٰ تُخْزِنٰا یَوْمَ الْقِیٰامَةِ» 5 بیم و امید باید در کنار هم باشد. «آتِنٰا مٰا وَعَدْتَنٰا» ، «وَ لاٰ تُخْزِنٰا»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 195]

اشاره

فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِینَ هٰاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ وَ أُوذُوا فِی سَبِیلِی وَ قٰاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ ثَوٰاباً مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ اَلثَّوٰابِ (195)

پس پروردگارشان دعای آنان را مستجاب کرد(و فرمود:)که من عمل هیچ صاحب عملی از شما را،خواه مرد یا زن،(گرچه)همه از یکدیگرید،تباه نمی‌کنم(و بی‌پاداش نمی‌گذارم).پس کسانی که هجرت کرده و از خانه‌هایشان رانده شده و در راه من آزار و اذیّت دیده،جنگیده و کشته شدند،قطعاً من لغزش‌هایشان را می‌پوشانم و در باغ‌هایی که نهرها از زیرشان جاری است،واردشان می‌کنم.(این)پاداشی است از طرف خدا،و پاداش نیکو تنها نزد خداست.

پیام‌ها:

1 دعای قلبی،استجابت قطعی دارد.دعایی که همراه با یاد دائمی خدا؛ «یَذْکُرُونَ» فکر؛ «یَتَفَکَّرُونَ» و ستایش خدا باشد، «سُبْحٰانَکَ» قطعاً مستجاب می‌شود. «فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ» 2 دعای اهل فکر و ذکر،سریعاً مستجاب می‌شود. «فَاسْتَجٰابَ» 3 استجابت دعا،جلوه‌ای از ربوبیّت الهی است. «فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ» 4 در جهان‌بینی الهی،هیچ عملی بدون پاداش نیست. «لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ» 5 دعائی مستجاب می‌شود که همراه با عمل و تلاش دعا کننده باشد،گرچه خود دعا نیز نوعی عمل است. «فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ» ، «لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ» 6 عمل و عامل هر دو مورد توجّهند.حُسن فعلی و حُسن فاعلی هر دو مدّ نظر هستند. «لاٰ أُضِیعُ عَمَلَ عٰامِلٍ» 7 پاداش عمل تنها به مؤمنان داده می‌شود،چرا که اعمال کفّار حبط می‌گردد.

«عَمَلَ عٰامِلٍ مِنْکُمْ»

8 در بینش الهی،مرد و زن در رسیدن به مقام والای انسانی برابر هستند. «مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ» 9 جنس مرد برتر از زن نیست. «مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثیٰ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ» 10 در جامعه اسلامی،همه‌ی مسلمانان از یکدیگرند. «بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ» 11 تا گناهان و عیوب محو نشود،کسی وارد بهشت نمی‌شود. «لَأُکَفِّرَنَّ» ، «لَأُدْخِلَنَّهُمْ» 12 هجرت،جهاد،تبعید و متحمّل آزار شدن در راه خدا؛وسایل عفو خداوند هستند. «هٰاجَرُوا» ، «أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ» ، «لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ...» 13 علاقه به وطن،یک حقّ پذیرفته شده قرآنی است و گرفتن این حق،ظلم است. «أُخْرِجُوا مِنْ دِیٰارِهِمْ» 14 در پیمودن راه خدا؛هجرت،تبعید،شکنجه و جهاد و شهادت لازم است.

«فِی سَبِیلِی»

15 گرچه شهادت بالاترین مرتبه است،ولی مقاومت در برابر آزار و أذیّتهای دشمن،نیاز به صبر بیشتری دارد،لذا کلمه‌ی «فِی سَبِیلِی» در کنار «أُوذُوا» آمده است.آری،جانبازان معلولین جبهه،بیش از شهدا باید صبر و تحمّل کنند.

16 به خاطر بعضی لغزشها،افراد را طرد نکنیم.در این آیه،خردمندانی که حتّی از اولیای خدا و اهل بهشتند،سابقه‌ای از لغزش دارند،ولی خداوند آنها را می‌پوشاند. «لَأُکَفِّرَنَّ» 17 عنایت و توجّه مخصوص خداوند،برای خردمندان مؤمن است. «لاٰ أُضِیعُ» ، «لَأُکَفِّرَنَّ» ، «لَأُدْخِلَنَّهُمْ...» همه‌ی این فعلها به صیغه متکلم وحده آمده است.به علاوه کلمه‌ی «رَبُّهُمْ» نشانه‌ی عنایت خاص خداوند به اولوا الالباب است.

18 در وعده‌های خداوند،ذرّه‌ای شک و تردید نکنید.تمام وعده‌ها با تأکید بیان شده است. «أَنِّی» ، «لَأُکَفِّرَنَّ» ، «لَأُدْخِلَنَّهُمْ» 19 هر پاداشی ممکن است با تغییر مکان و زمان ارزش خود را از دست بدهد، اما پاداش‌های الهی مطابق فطرت و خلقت انسان است و هرگز از ارزش آن کاسته نمی‌شود. «جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ...» 20 نهرهای بهشت،هم از پای درختان آن جاری است؛ «جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا» و هم از زیر جایگاه مسکونی بهشتیان. «مِنْ تَحْتِهَا» 21 مغفرت و بهشت،ثوابی عمومی است،ولی آن ثوابی که در شأن لطف خدا و مؤمنان است،ثواب دیگری است که فقط نزد خداست و ما از آن خبر نداریم.

«وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوٰابِ»

22 پاداش‌های الهی برای مردم به طور کامل قابل وصف نیست،همین اندازه بدانیم که از هر پاداشی بهتر است. «وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوٰابِ» 23 پاداش‌های الهی،همراه با انواع کرامت‌هاست. «وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوٰابِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیات 196 تا 197]

اشاره

لاٰ یَغُرَّنَّکَ تَقَلُّبُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا فِی اَلْبِلاٰدِ (196) مَتٰاعٌ قَلِیلٌ ثُمَّ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ اَلْمِهٰادُ (197)

رفت و آمد کفّار در شهرها ترا فریب ندهد.

(بهره‌ی آنها از این رفت و آمدها)متاع ناچیزی است،سپس جایگاه ابدی آنان جهنّم است که بد جایگاهی است.

نکته‌ها:

مشرکان مکّه و یهودیان مدینه به خاطر مسافرت‌های تجارتی،سر و سامان داشتند،ولی مسلمانان به خاطر هجرت به مدینه و رها کردن مال و دارایی و زندگی خود در مکّه،و همچنین محاصره‌ی اقتصادی،در فشار و تنگنا بودند.این آیه مایه‌ی تسلّی آنهاست.

در روایتی از حضرت علی علیه السلام آمده است:«ما خیر بخیر بعدها النار» ⁽¹⁾خیر و خوشی‌هایی که به دنبال آن آتش باشد،ارزشی ندارند.لذّت‌های کوتاه مدّت و عذاب ابدی برای کافران،ولی سختی‌های موقّت و آرامش و آسایش ابدی از آنِ مؤمنان است.

پیام‌ها:

1 انبیا نیز نیاز به هشدار دارند،تا در معرض تأثیر پذیری قرار نگیرند. «لاٰ یَغُرَّنَّکَ» 2 اعزام هیأت‌های سیاسی،اقتصادی،نظامی،تشکیل جلسات و مصاحبه‌ها از سوی دشمن،شما را فریب ندهد. «لاٰ یَغُرَّنَّکَ تَقَلُّبُ الَّذِینَ کَفَرُوا» 3 کامیابی‌های مادّی هر اندازه باشد،محدود و ناچیز است. «مَتٰاعٌ قَلِیلٌ» 4 کامیابی‌های کافران،نشانه‌ی حقّانیت و محبوبیّت آنان نیست. «مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 198]

اشاره

لٰکِنِ اَلَّذِینَ اِتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ وَ مٰا عِنْدَ اَللّٰهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرٰارِ (198)

لکن برای کسانی که نسبت به پروردگارشان پروا داشته باشند،باغ‌هایی است که نهرها از زیر درختانش جاری است.آنان برای همیشه در آنجا هستند و این پذیرایی(اوّلیه)از جانب خداوند است،ولی آنچه در نزد خداست برای نیکان بهتر است.

نکته‌ها:

واژه‌ی« نُزُلاً »به نخستین چیزی که با آن از مهمان پذیرایی می‌کنند،اطلاق می‌شود.مانند شربت و میوه.گویا با این تعبیر می‌فرماید:در برابر رفت و آمدهای تجاری کفّار،شما از مدار تقوی و ایمان خارج نشوید،زیرا باغ‌های بهشت، مقدّمه‌ی پذیرایی شما خواهد بود،نه اصل آن.

پیام‌ها:

1 نعمت‌های دنیوی نسبت به نعمت‌های اخروی بی‌ارزش است. «مَتٰاعٌ قَلِیلٌ» ، «مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ» 2 تلاش و رفت و آمد برای کسب دنیا،با حفظ تقوی و توجّه به منافع اخروی مانعی ندارد. «لاٰ یَغُرَّنَّکَ تَقَلُّبُ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی الْبِلاٰدِ» ، «.لٰکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا» 3 توجّه به نعمت‌های بهشتِ جاودان،سبب گرایش به تقوی و فریفته نشدن به بهره‌های قلیل دنیاست. «اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنّٰاتٌ» 4 مقام ابرار بالاتر از متّقین است. «اتَّقَوْا» ، «لَهُمْ جَنّٰاتٌ» ، «وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرٰارِ»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 199]

اشاره

وَ إِنَّ مِنْ أَهْلِ اَلْکِتٰابِ لَمَنْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ خٰاشِعِینَ لِلّٰهِ لاٰ یَشْتَرُونَ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً أُولٰئِکَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اَللّٰهَ سَرِیعُ اَلْحِسٰابِ (199)

و همانا بعضی از اهل کتاب،کسانی هستند که به خداوند و آنچه به شما نازل شده و آنچه به خودشان نازل شده،خاشعانه ایمان می‌آورند.آیات الهی را به بهای اندک معامله نمی‌کنند.آنها هستند که برایشان نزد پروردگارشان پاداش است.همانا خداوند سریع الحساب است.

نکته‌ها:

برخی مفسّران معتقدند که این آیه درباره کسانی از اهل کتاب نازل شده است که به اسلام گرویدند.آنها عبارت بودند از چهل نفر از اهل نجران،سی و دو نفر از حبشه و هشت نفر از روم. ⁽¹⁾امّا بعضی دیگر از مفسّران گفته‌اند که آیه درباره‌ی نجاشی،پادشاه حبشه است که در سال نهم هجری در ماه رجب وفات یافت.

وقتی رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله مطلع شد،به مردم فرمود:یکی از برادران شما در خارج از حجاز وفات یافته،حاضر شوید تا به پاس خدمات او بر وی نماز بخوانیم.

پرسیدند:او کیست؟ فرمود:نجاشی.آن گاه مسلمانان به همراه رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله به قبرستان بقیع رفته بر او نماز گزاردند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 باید انصاف را مراعات کرد و از خوبان اهل کتاب ستایش نمود. «وَ إِنَّ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَمَنْ یُؤْمِنُ...» 2 هر مکتبی،ریزش و رویش دارد.اگر گروهی ایمان نمی‌آورند و حقایق را کتمان می‌کنند،در عوض گروهی با خشوع ایمان می‌آورند. «إِنَّ مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ لَمَنْ یُؤْمِنُ» 3 ایمانی ارزش دارد که خاشعانه، «خٰاشِعِینَ» و جامع باشد. «مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْهِمْ» و پایدار بوده و با مادّیات تغییر نیابد. «لاٰ یَشْتَرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً»

4 هر بهایی در برابر دین‌فروشی پرداخت شود،کم و ناچیز است. «لاٰ یَشْتَرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً»

[سوره آل‌عمران (3): آیه 200]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا اِصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (200)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید!(در برابر مشکلات و هوسها)استقامت کنید و (در برابر دشمنان نیز)پایدار باشید(و دیگران را به صبر دعوت کنید)و از مرزها مراقبت کنید و از خداوند پروا داشته باشید،شاید که رستگار شوید.

نکته‌ها:

این آیه،صبر در برابر انواع حوادث و مصائب را توصیه می‌کند؛ در مرحله‌ی اوّل در برابر ناگواری‌های شخصی و هوسها صبر کنید. «اصْبِرُوا» در مرحله‌ی دوّم در برابر فشارهای کفّار،مقاومت بیشتر کنید. «صٰابِرُوا» در مرحله‌ی سوّم در حفظ مرزهای جغرافیایی از هجوم دشمن،حفظ مرزهای اعتقادی و فکری،از طریق مباحثات علمی و حفظ مرز دلها،از هجوم وسوسه‌ها بکوشید. «رٰابِطُوا» کلمه‌ی« رٰابِطُوا »از ریشه‌ی «Bرِبٰاطِ » به معنای بستن چیزی در مکانی است.به کاروانسرا نیز به این دلیل رُباط می‌گویند که کاروان‌ها در آنجا اتراق کرده و مال التجاره و اسب و شترها را در آنجا نگه می‌دارند.همچنین به قلبی که محکم و بسته به لطف خدا باشد،رُباط گفته می‌شود.کلماتِ«ارتباط»،«مربوط»و«رباط» ریشه‌ی واحدی دارند.

در روایات،« رٰابِطُوا »به معنای انتظار اقامه‌ی نماز آمده است. ⁽¹⁾گویا مسلمانان دل و جان خود را با پیوندی که در نماز ایجاد می‌کنند،محکم می‌سازند.

امام صادق علیه السلام فرمود:

«اصبروا علی الفرائض»در برابر واجبات صبر کنید.

«صابروا علی المصائب»در برابر مشکلات صبر کنید.

«و رابطوا علی الأئمه»از پیشوایان خود دفاع کنید. ⁽¹⁾

رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرمودند:«اصبروا علی الصلوات الخمس و صابروا علی قتال عدوکم بالسیف و رابطوا فی سبیل الله لعلکم تفلحون»بر نمازهای شبانه روزی پایداری کنید و در جهاد با دشمن،فعّال و در راه خدا با یکدیگر هماهنگ باشید تا رستگار شوید. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 در سایه‌ی ایمان،به کمالات می‌رسید. «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صٰابِرُوا...» 2 تا در مشکلات فردی صابر نباشید،نمی‌توانید در برابر دشمنان دین مقاومت کنید.ابتدا «اصْبِرُوا» سپس «صٰابِرُوا» 3 از دیگران عقب نمانید،اگر کفّار در کفر خود مقاومت می‌کنند،کشته می‌دهند و مال خرج می‌کنند،شما نیز در راه خدا با جان و مال پایداری کنید. «صٰابِرُوا» 4 مسلمانان باید مشکلات یکدیگر را تحمل کنند،و یکدیگر را به صبر سفارش کنند. «صٰابِرُوا» 5 اسلام،دین ارتباط است.ارتباط با مردم،خدا و پیامبران. «رٰابِطُوا» 6 صبر و مصابره و مرابطه باید جهت‌دار باشد و در مسیر تقوی و رضای الهی قرار گیرد،و گر نه کفّار هم این امور را دارند. «صٰابِرُوا وَ رٰابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّٰهَ» 7 اسلام دین جامعی است،صبر و تقوی در کنار توجّه به مرزها بیان شده است.

«اصْبِرُوا»

، «رٰابِطُوا» 8 تقوی،مرتبه‌ای بالاتر از ایمان است. «آمَنُوا» ، «وَ اتَّقُوا» 9 صبر،زمینه‌ی رسیدن به سعادت و پیروزی است. «لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»

[تفسیر سوره نساء]

سیمای سوره نساء

این سوره یکصد و هفتاد و شش آیه دارد و در مدینه نازل شده است.محتوای آن،دعوت به ایمان و عدالت،عبرت از امّت‌های پیشین،قطع رابطه‌ی دوستانه با دشمنان خدا،حمایت از یتیمان،احکام ازدواج و ارث،لزوم اطاعت از رهبر الهی،هجرت،جهاد در راه خدا و...است.و از آنجا که سی و پنج آیه‌ی اوّل این سوره،پیرامون مسائل خانوادگی است،به سوره‌ی نساء (زنان)نام‌گذاری شده است.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ

به نام خداوند بخشنده مهربان

[سوره النساء (4): آیه 1]

اشاره

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ<br/>یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ اِتَّقُوا رَبَّکُمُ اَلَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً کَثِیراً وَ نِسٰاءً وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ اَلَّذِی تَسٰائَلُونَ بِهِ وَ اَلْأَرْحٰامَ إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ عَلَیْکُمْ رَقِیباً (1)

4\1

ای مردم! از پروردگارتان پروا کنید،آن کس که شما را از یک نفس آفرید و همسرش را نیز از(جنس)او آفرید و از آن دو،مردان و زنان بسیاری را(در روی زمین)پراکنده ساخت و از خدایی که(با سوگند)به او از یکدیگر درخواست می‌کنید،پروا کنید.و(نسبت)به ارحام نیز تقوا پیشه کنید(و قطع رحم نکنید)که خداوند همواره مراقب شماست.

نکته‌ها:

امیر المؤمنین علی علیه السلام فرمودند:صله‌ی رحم کنید،گرچه با سلام دادن باشد، خداوند فرمود: «وَ اتَّقُوا اللّٰهَ» ، «وَ الْأَرْحٰامَ...» ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 آغاز سوره‌ی خانواده،با سفارش به تقوا شروع شده است،یعنی بنیان خانواده،بر تقواست و مراعات آن بر همه لازم است. «یٰا أَیُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا» 2 خلقت و تربیت انسان،هر دو به دست خداست،پس پروا و اطاعت هم باید

از او باشد. «اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ» 3 همه‌ی انسان‌ها از یک نوعند،پس هر نوع تبعیض نژادی،زبانی،اقلیمی و...

ممنوع است. «خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ» 4 زن و مرد در آفرینش وحدت دارند و هیچکدام از نظر جنسیّت بر دیگری برتری ندارند. «خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا» 5 همه‌ی انسان‌ها در طول تاریخ،از یک پدر و مادرند. «بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً...» روایات درباره‌ی ازدواج فرزندان آدم دو نوع است،آنچه با قرآن هماهنگ است،روایاتی است که می‌گوید فرزندان آدم با یکدیگر ازدواج کردند. ⁽¹⁾

6 در مسائل تربیتی،تکرار یک اصل است. «اتَّقُوا رَبَّکُمُ» ، «اتَّقُوا اللّٰهَ» 7 رعایت حقوق خانواده و خویشاوندان،لازمه‌ی تقواست. «اتَّقُوا اللّٰهَ» ، «وَ الْأَرْحٰامَ» امام باقر علیه السلام فرمود:قرابت دلبستگان پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله را باید با مودّت مراعات کرد. ⁽²⁾

[سوره النساء (4): آیه 2]

اشاره

وَ آتُوا اَلْیَتٰامیٰ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَتَبَدَّلُوا اَلْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ وَ لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَهُمْ إِلیٰ أَمْوٰالِکُمْ إِنَّهُ کٰانَ حُوباً کَبِیراً (2)

و اموال یتیمان را به آنان(باز)دهید و اموال بد(خودتان)را با اموال خوبِ (یتیمان)تبدیل نکنید و اموال آنان را با اموال خود نخورید،همانا این (تصرّفاتِ ظالمانه)گناهی بزرگ است.

پیام‌ها:

1 اموال یتیمان را باید به آنان پس داد،هر چند خود ندانند یا فراموش کنند. «آتُوا الْیَتٰامیٰ أَمْوٰالَهُمْ» 2 اسلام،حامی طبقه‌ی محروم و ضعیف است. «الْیَتٰامیٰ»

3 کودکان یتیم،حقّ مالکیّت دارند. «أَمْوٰالَهُمْ» 4 ممانعت،تبدیل و کاستن از مال یتیم،گناه بزرگ است. «إِنَّهُ کٰانَ حُوباً کَبِیراً» 5 گناهان،کبیره و صغیره دارند. «حُوباً کَبِیراً»

[سوره النساء (4): آیه 3]

اشاره

وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تُقْسِطُوا فِی اَلْیَتٰامیٰ فَانْکِحُوا مٰا طٰابَ لَکُمْ مِنَ اَلنِّسٰاءِ مَثْنیٰ وَ ثُلاٰثَ وَ رُبٰاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تَعْدِلُوا فَوٰاحِدَةً أَوْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ذٰلِکَ أَدْنیٰ أَلاّٰ تَعُولُوا (3)

و اگر می‌ترسید که عدالت را درباره‌ی(ازدواج با)دختران یتیم مراعات نکنید، (از ازدواج با آنان صرف نظر نمایید و)با زنان دلخواه(دیگر)ازدواج کنید، دو تا،سه‌تا،یا چهار تا.پس اگر ترسیدید که(میان همسران)به عدالت رفتار نکنید،پس یک همسر(کافی است)یا(به جای همسر دوّم از)کنیزی که مال شماست(کام بگیرید،گرچه کنیز هم حقوقی دارد که باید مراعات شود)این نزدیک‌تر است که ستم نکنید.

نکته‌ها:

بعضی مردان،دختران یتیم را برای تکفّل و سرپرستی به خانه می‌بردند،بعد هم با آنان،با مهریه‌ی کم ازدواج کرده و به آسانی هم آنان را طلاق می‌دادند.آیه نازل شد که اگر از بی‌عدالتی بیم دارید،با زنان دیگر ازدواج کنید.آیه‌ی قبل،درباره‌ی رعایت عدالت در اموال یتیمان بود،این آیه،فرمان عدالت در ازدواج با دختران یتیم است.

درباره‌ی حکمتِ تعدّد زوجات،می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

الف:تلفات مردها در جنگ‌ها و حوادث بیشتر است و زنانی بیوه می‌شوند.

ب:جوانان،کمتر حاضرند با بیوه ازدواج کنند.

ج:همه‌ی زنان بیوه و بی‌همسر،تقوای کافی و قدرت کنترل خود را ندارند.

د:زنان در هر ماه،مدّتی عذر دارند و مسائل زناشویی تعطیل است.

نتیجه آنکه برای حفظ حقوق بیوه‌ها طبق شرایطی مرد می‌تواند همسر دوّم بگیرد تا مشکل هر دو طرف حل شود.

سؤال:در این آیه مسئله‌ی بی‌عدالتی به صورت مشکوک بیان شده است: «إِنْ خِفْتُمْ أَلاّٰ تُقْسِطُوا» ،امّا در آیه 129 همین سوره می‌فرماید: «لَنْ تَسْتَطِیعُوا» که شما قدرت آن را ندارید،این دو آیه را چگونه می‌توان جمع نمود؟ پاسخ:در مسائل مادّی مانند لباس،مسکن،خوراک و هم‌خوابی باید عادل باشید و اگر می‌ترسید عادل نباشید برنامه دیگری را برای خود تنظیم کنید،ولی در آیه 129 می‌فرماید:شما هرگز قدرت بر عدالت ندارید که مراد عدالت در علاقه و تمایلات قلبی است چون علاقه در اختیار انسان نیست تا بتواند آن را یکسان تقسیم کند.این پاسخ با استفاده از حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌باشد. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 اسلام،حامی محرومان،به ویژه یتیمان و بالاخص دختران یتیم است،آن هم در مسأله‌ی عفّت و زناشویی و پرهیز از سوء استفاده از آنان. «...فِی الْیَتٰامیٰ» 2 لازم نیست برای ترک ازدواج با یتیمان،یقین به بی‌عدالتی داشته باشیم، احتمال و ترس از آن هم کافی است. «إِنْ خِفْتُمْ» 3 در انتخاب همسر،می‌توان سراغ ایتام رفت،مگر آنکه خوف بی‌عدالتی باشد.

«إِنْ خِفْتُمْ»

، «فَانْکِحُوا» 4 در انتخاب همسر،تمایل قلبی یک اصل است. «طٰابَ لَکُمْ» 5 اسلام،با تعدّد همسر برای مرد،فی الجمله موافق است. «فَانْکِحُوا» ، «مَثْنیٰ وَ ثُلاٰثَ وَ رُبٰاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ» ، «فَوٰاحِدَةً» 6 تعدّد زوجات،هم محدود به چهار همسر است و هم مشروط به مراعات.ه است. ⁽²⁾«فَانْکِحُوا» ، «رُبٰاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ» ، «فَوٰاحِدَةً»

[سوره النساء (4): آیه 4]

اشاره

وَ آتُوا اَلنِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً (4)

و مهر و کابین زنان را به صورت هدیه و با رغبت بدهید و اگر با میل و رغبت خویش چیزی از آن را به شما بخشیدند،آن را حلال و گوارا مصرف کنید.

نکته‌ها:

کلمه‌ی« نِحْلَةً »به گفته‌ی راغب اصفهانی،از«نحل»به معنای زنبور عسل است.

چون زنبور عسل به مردم عسل می‌بخشد و توقّعی هم ندارد،به هدیه هم« نِحْلَةً » گفته می‌شود.البتّه بعضی مفسّرین«نحلة»را به معنای«دَین»گرفته‌اند.یعنی مهریّه،دَین و بدهی قطعی مرد است.

در حدیث است:بهترین اموال خویش را برای سه مصرف قرار دهید:

1 مهریّه.2 حج.3 کفن.اگر بهترین اموال را صرف مهریّه کنید،فرزندان شما صالح می‌شوند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 پرداخت مهریّه به زن حقّ او و الزامی است. «وَ آتُوا النِّسٰاءَ...» 2 مهریّه،نرخ زن نیست،بلکه نشانه‌ی صداقت مرد در علاقه و دوستی به همسر است. «صَدُقٰاتِهِنَّ» 3 زن،مالک مهریه‌ی خود است.پدر و بستگان زن،حقّ گرفتن مهریه‌ی او را برای خود ندارند. ⁽²⁾«آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ» 4 مهریّه،بهای زن نیست،بلکه هدیه‌ی مرد به همسرش می‌باشد. «نِحْلَةً»

5 زن،در گرفتن یا بخشیدن مهریه،آزاد و مستقل است. «فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ» 6 مال گوارا،مالی است که صاحبش آن را با طیب خاطر و رضایت ببخشد. «فَإِنْ طِبْنَ» ، «هَنِیئاً» 7 رضایت ظاهری کافی نیست.رضایت قلبی لازم است.بخشش‌های اکراهی، اجباری و یا رودربایستی اعتبار ندارد. «طِبْنَ» ، «نَفْساً» 8 مهر و هبه،از اسباب مالک شدن است. «صَدُقٰاتِهِنَّ» ، «فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْءٍ» 9 زنان تحت تأثیر عواطف همه‌ی مهر خود را نبخشند. «شَیْءٍ مِنْهُ»

[سوره النساء (4): آیه 5]

اشاره

وَ لاٰ تُؤْتُوا اَلسُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ اَلَّتِی جَعَلَ اَللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً وَ اُرْزُقُوهُمْ فِیهٰا وَ اُکْسُوهُمْ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً (5)

و اموال خود را که خداوند وسیله‌ی برپایی زندگی شما قرار داده،به دست سفیهان ندهید(ولی)رزق و مخارج آنان را از درآمد آن بدهید و آنان را بپوشانید و با آنان سخن شایسته و نیکو بگویید.

نکته‌ها:

در روایات،افراد شرابخوار و فاسق،سفیه خوانده شده‌اند. ⁽¹⁾پس اموال عمومی نباید در دست چنین افرادی قرار گیرد،زیرا مال،قوام جامعه است و سپردن هر گونه مقام و مسئولیتِ مالی به این افراد،خیانت به جامعه است.

امام صادق علیه السلام به شخصی فرمودند:مال خود را حفظ کن،چون مال موجب قوام دین تو است.و آن گاه این آیه را تلاوت فرمودند. «وَ لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً...» ⁽²⁾امام باقر علیه السلام درباره‌ی معنای «السُّفَهٰاءَ» فرمودند:مقصود کسی است که به او اطمینان نداری. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 سفیه،از تصرّف در مال خود ممنوع است. «لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ» 2 مالی که سبب برپا ماندن جامعه است،نباید در اختیار سفیه باشد. «أَمْوٰالَکُمُ الَّتِی» ، «قِیٰاماً» 3 حاکم شدن سفیه حتّی بر اموال خود،ضربه‌ی اقتصادی به جامعه است و جامعه نست به اموال شخصی افراد حقّ دارد. «أَمْوٰالَکُمُ» به جای«اموالهم» 4 در برخوردها،به مصالح اقتصادی جامعه و رشد فکری افراد باید توجّه کرد، نه عواطف و ترحّم‌های گذرا. «لاٰ تُؤْتُوا السُّفَهٰاءَ أَمْوٰالَکُمُ» 5 مال و ثروت،قوام زندگی و اهرم نظام است. «جَعَلَ اللّٰهُ لَکُمْ قِیٰاماً» 6 سرمایه نباید راکد بماند.اموال یتیمان و سفیهان هم،باید در مدار تولید و سوددهی قرار گیرد و از درآمدش زندگی آنان بچرخد،نه از اصل مال.

«وَ ارْزُقُوهُمْ فِیهٰا»

به جای«منها» 7 به ابعاد روحی و شخصیّت محرومان باید توجّه کرد. «قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً» 8 ممنوع کردن افراد از تصرّف در اموالشان،واکنش دارد.چاره‌ی آن برخورد و سخن نیکوست. «قَوْلاً مَعْرُوفاً»

[سوره النساء (4): آیه 6]

اشاره

وَ اِبْتَلُوا اَلْیَتٰامیٰ حَتّٰی إِذٰا بَلَغُوا اَلنِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ وَ لاٰ تَأْکُلُوهٰا إِسْرٰافاً وَ بِدٰاراً أَنْ یَکْبَرُوا وَ مَنْ کٰانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ کٰانَ فَقِیراً فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذٰا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوٰالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ حَسِیباً (6)

و یتیمان را بیازمایید،تا هنگامی که به(سنّ بلوغ و ازدواج)برسند،پس اگر در آنان رشدی(فکری)یافتید،اموالشان را به ایشان برگردانید و آن را به اسراف و شتاب،از(بیم)اینکه بزرگ شوند(و اموالشان را از شما بگیرند) مصرف نکنید.و هر(قیّم و سرپرستی)که بی‌نیاز است،عفّت به خرج دهد(و از

گرفتن حق الزّحمه‌ی امور یتیمان چشم بپوشد)و آن که نیازمند است،به مقدار متعارف(در برابر نگهداری از مال یتیم)می‌تواند ارتزاق کند.پس هر گاه اموالشان را به آنان ردّ کردید،(افرادی را)بر آنان گواه و شاهد بگیرید.(این گواهی برای حفظ حقوق یتیمان است،و گر نه)خدا برای محاسبه کافی است.

پیام‌ها:

آیین نامه‌ی پرداخت اموال یتیمان 1 یتیمان را پیش از بلوغ،از نظر رشد اقتصادی،آزمایش کرده و با کارآموزی و یاددادن روش دادوستد آنان را رشد دهید. «وَ ابْتَلُوا الْیَتٰامیٰ...» 2 یتیم،زیر نظر ولیّ خود،حقّ تصرّف در مال خود را دارد.لازمه‌ی عمل به « وَ ابْتَلُوا »،آن است که یتیم زیر نظر ولیّ خود تصرّف کند،تا آزمایش شود.

3 برای در اختیار داشتن سرمایه،علاوه بر بلوغ جنسی،بلوغ اقتصادی و اجتماعی هم لازم است. «إِذٰا بَلَغُوا النِّکٰاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً» امام صادق علیه السلام فرمودند:مراد از «آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً» این است که بتواتند مال خود را حفظ کند. ⁽¹⁾

4 در سپردن اموال یتیم به او،حدس و گمان کافی نیست.باید اطمینان به رشد داشته باشید. «آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً» 5 مالکیّت،همواره همراه با جواز تصرّف نیست.یتیم مالک هست،امّا تا رشد نیابد،حقّ تصرّف ندارد. «فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً» 6 افراد متمکّن،خدمات اجتماعی را بدون چشمداشت انجام دهند. «مَنْ کٰانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ» 7 در گرفتن حقّ الزّحمه،حدّ متعارف را در نظر بگیرید. «فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ» امام صادق علیه السلام فرمودند:مراد از «فَلْیَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ» به مقداری است که شکم

خود را سیر کند. ⁽¹⁾

8 هم اموال یتیمان را حفظ کنید،هم با شاهد گرفتن و جلوگیری از اختلافات و تهمت‌های آینده،آبروی خود را حفظ کنید. «فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ» 9 گواهی مردم،برای حفظ عزّت دنیاست و گواهی خدا برای عزّت آخرت.

«وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ حَسِیباً»

10 گواه گرفتن در جامعه،نزاع را خاتمه می‌دهد، ولی حساب قیامت هم چنان پابرجاست. «وَ کَفیٰ بِاللّٰهِ حَسِیباً»

[سوره النساء (4): آیه 7]

اشاره

لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمّٰا تَرَکَ اَلْوٰالِدٰانِ وَ اَلْأَقْرَبُونَ وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمّٰا تَرَکَ اَلْوٰالِدٰانِ وَ اَلْأَقْرَبُونَ مِمّٰا قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثُرَ نَصِیباً مَفْرُوضاً (7)

برای مردان،از آنچه پدر و مادر و نزدیکان،(پس از مرگ)بر جای گذاشته‌اند سهمی است،و برای زنان(نیز)از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان بر جای گذاشته‌اند،سهمی است،خواه(مقدار مال)کم باشد یا زیاد،سهمی معیّن و مقرّر است.

پیام‌ها:

1 زنان همانند مردان حقّ ارث دارند و دین،حافظ حقوق آنان است. «لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ» ، «لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ» 2 ارث،از اسباب مالکیّت است. «لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ» 3 خویشاوندی که نزدیک‌تر است،در ارث مقدّم‌تر است. «الْأَقْرَبُونَ» 4 تقسیم عادلانه‌ی میراث،مهمّ است،نه مقدار آن. «قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثُرَ» 5 سهم ارث،تغییر ناپذیر است. «نَصِیباً مَفْرُوضاً»

[سوره النساء (4): آیه 8]

اشاره

وَ إِذٰا حَضَرَ اَلْقِسْمَةَ أُولُوا اَلْقُرْبیٰ وَ اَلْیَتٰامیٰ وَ اَلْمَسٰاکِینُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً (8)

و اگر هنگام تقسیم(ارث)خویشاوندانی(که ارث نمی‌برند)و یتیمان و مستمندان حاضر شدند،پس چیزی از آن مال به آنان روزی دهید و با آنان پسندیده سخن بگوئید.

نکته‌ها:

از اینکه کلمه‌ی« أُولُوا الْقُرْبیٰ »در کنار« اَلْیَتٰامیٰ »و« اَلْمَسٰاکِینُ »آمده،معلوم می‌شود که مراد از بستگان،بستگانی هستند که فقیرند و به طور طبیعی ارث نمی‌برند،و سفارش عاطفی آخر آیه نیز این معنا را تأیید می‌کند.

پیام‌ها:

1 به نگاه‌ها،حضورها و توقّعات طبیعی محرومان توجّه کنید. «وَ إِذٰا حَضَرَ الْقِسْمَةَ» 2 اموال ارثی را مخفیانه تقسیم نکنید،تا امکان حضور دیگران هم باشد. «حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبیٰ» 3 در تقسیم ارث،علاوه بر افرادی که سهم مشخّص دارند،به فکر محرومان و یتیمان نیز باشید. «نَصِیباً مَفْرُوضاً» ، «فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ» 4 با هدایای مالی و زبان شیرین،از کینه‌ها و حسادت‌ها،پیشگیری و پیوندهای خانوادگی را مستحکم‌تر کنید. «فَارْزُقُوهُمْ» ، «قُولُوا» 5 هدایای مادّی،همراه با محبّت و عواطف معنوی باشد. «قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً»

[سوره النساء (4): آیه 9]

اشاره

وَ لْیَخْشَ اَلَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعٰافاً خٰافُوا عَلَیْهِمْ فَلْیَتَّقُوا اَللّٰهَ وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً (9)

و کسانی که اگر پس از خود فرزندان ناتوانی به یادگار بگذارند،بر(فقر آینده)آنان می‌ترسند،باید(از ستم درباره یتیمان مردم نیز)بترسند.از خداوند پروا کنند و سخنی استوار گویند.

نکته‌ها:

به گفته‌ی روایات،خوردن مال یتیم،هم بازتاب دنیوی دارد و هم اخروی.در دنیا خسارت به اولاد می‌رسد،که در این آیه مطرح شده و در آخرت،عذاب دوزخ دارد که در آیه‌ی بعد مطرح شده است. ⁽¹⁾

ممکن است مراد آیه،نهی از انفاق و وصیت‌های غیر متعادل باشد،بدین معنا که:مبادا با داشتن کودکان خردسال و ضعیف،همه‌ی اموال خود را وقف یا انفاق کنید و پس از مرگ،اولاد خود را در فقر و بدبختی رها سازید. ⁽²⁾و ممکن است خطاب آیه به کسانی باشد که فرزندان عقب افتاده دارند،تا آینده‌ی آنان را با برنامه ریزی تأمین کنند. ⁽³⁾

در رسیدن به خیر یا شرّ،میان نسل‌ها ارتباط است،زیرا آثار عمل محدود به عمر ما نیست،شرّ کار پدر به فرزند می‌رسد و به عکس،اولاد از آثار کار نیک پدر بهره‌مند می‌شود.داستان موسی و خضر و مرمّت دیواری که گنج یتیم را در خود داشت،از نمونه‌های آن است که قرآن درباره آن می‌فرماید: «کٰانَ أَبُوهُمٰا صٰالِحاً» ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1 باید خود را جای دیگران گذاشت،تا دردها را بهتر درک کرد.با یتیمان مردم چنان رفتار کنیم که دوست داریم با یتیمان ما آن گونه رفتار شود. «تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعٰافاً» 2 هر که آتشی روشن کند،دودش به چشم خودش می‌رود.ظلم امروز به ایتام مردم،به صورت سنّت در جامعه در می‌آید و فردا دامن یتیمان ما را هم می‌گیرد. «وَ لْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا...» 3 در شیوه‌های تبلیغی،باید از عواطف و فطریّات هم استفاده کرد. «ذُرِّیَّةً ضِعٰافاً»

4 نه خیانت در اموال یتیمان،نه خشونت در گفتار با آنان. «فَلْیَتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْیَقُولُوا...» 5 یتیمان،در کنار لباس و خوراک،به محبّت و عاطفه و ارشاد هم نیاز دارند.

«وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدِیداً»

[سوره النساء (4): آیه 10]

اشاره

إِنَّ اَلَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ اَلْیَتٰامیٰ ظُلْماً إِنَّمٰا یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نٰاراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیراً (10)

همانا،آنان که اموال یتیمان را به ستم می‌خورند،در حقیقت،آتشی را در شکم خود فرو می‌برند و بزودی در آتشی افروخته وارد خواهند شد.

نکته‌ها:

علامه طباطبایی این آیه را دلیل بر تجسّم اعمال در قیامت دانسته است،زیرا قرآن می‌فرماید:مال یتیم به صورت آتش می‌شود و خورنده‌ی آن را می‌سوزاند.

پیام‌ها:

1 چهره‌ی واقعی خوردن مال یتیم در دنیا،به صورت خوردن آتش در قیامت آشکار خواهد شد. «یَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ الْیَتٰامیٰ» ، «یَأْکُلُونَ» ، «نٰاراً» 2 حضور در منزل ایتام و خوردن از مال آنان،در صورتی که مایه‌ی ضرر و زیان به آنان نباشد،اشکالی ندارد. «یَأْکُلُونَ» ، «ظُلْماً»

[سوره النساء (4): آیه 11]

اشاره

یُوصِیکُمُ اَللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ اَلْأُنْثَیَیْنِ فَإِنْ کُنَّ نِسٰاءً فَوْقَ اِثْنَتَیْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثٰا مٰا تَرَکَ وَ إِنْ کٰانَتْ وٰاحِدَةً فَلَهَا اَلنِّصْفُ وَ لِأَبَوَیْهِ لِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا اَلسُّدُسُ مِمّٰا تَرَکَ إِنْ کٰانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوٰاهُ فَلِأُمِّهِ اَلثُّلُثُ فَإِنْ کٰانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ اَلسُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِی بِهٰا أَوْ دَیْنٍ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ لاٰ تَدْرُونَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ لَکُمْ نَفْعاً فَرِیضَةً مِنَ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً (11)

خداوند درباره(ارث)فرزندانتان به شما سفارش می‌کند،برای پسر مانند سهم دو دختر است،پس اگر وارثان از جنس زن و بیش از دو نفر باشند،دوسوّم میراث،سهم آنان است و اگر یکی باشد،نصف میراث از آنِ اوست.و برای هر یک از پدر و مادرِ (میّت)،یک ششم میراث است،اگر میّت،فرزندی داشته باشد.امّا اگر فرزندی نداشته و پدر و مادر،تنها وارث او باشند،مادر یک سوّم می‌برد(و باقی برای پدر است)و اگر متوفّی برادرانی داشته باشد،مادرش یک ششم می‌برد.(البتّه تقسیم ارث)پس از عمل به وصیّتی است که او(متوفّی)سفارش کرده یا پرداخت بدهی اوست.شما نمی‌دانید پدران و پسرانتان،کدامیک برایتان سودمندترند.این احکام،از سوی خدا واجب شده است،همانا خداوند دانا و حکیم است.

نکته‌ها:

گرچه دریافتی ارث زن نصف مرد است،ولی بهره‌گیری‌اش دو برابر مرد است.

فرض کنید مقدار موجودی 30 باشد که دختر 10 و پسر 20 می‌برد،ولی دختر به خاطر آنکه تعهّدی ندارد،سهم خود را پس‌انداز می‌کند و برای مخارج زندگی از سهم پسر که 20 بود بهره‌مند می‌شود.پس نیاز خود را از سهم مرد تأمین کرده و سهم خود را ذخیره دارد.بنا بر این دختر در گرفتن نصف می‌گیرد،ولی در بهره‌گیری کاملاً تأمین است.

در حدیثی از امام جواد علیه السلام آمده است:هیچگونه هزینه فردی و اجتماعی بر عهده زن نیست،علاوه بر آنکه هنگام ازدواج مهریه می‌گیرد،ولی مرد هم مهریه می‌دهد،هم خرج زن را عهده‌دار است.زن بی‌هیچ مسئولیّتی سهم ارث دریافت می‌کند و حقّ پس‌انداز دارد ولی در بهره‌گیری،از همان سهم مرد بهره می‌گیرد. ⁽¹⁾

احکام ارث،در تورات نیز بیان شده ⁽²⁾و در انجیل آمده است که مسیح گفت:من نیامده‌ام تا احکام تورات را تغییر دهم.

عرب جاهلی،زنان و کودکان را از ارث محروم می‌کرد،ولی اسلام برای هر یک از فرزند و همسر،متناسب با نیازهای آنان سهم الارث قرار داد.

رسیدن ارث به فرزند،انگیزه‌ی فعّالیت بیشتر است.اگر انسان بداند که اموالش به فرزندش نمی‌رسد،چندان تحرّک از خود نشان نمی‌دهد.در فرانسه،هنگامی که قانون ارث لغو شد،فعّالیت‌های اقتصادی ضعیف شد.

بیشتر بودن سهم فرزندان متوفّی از والدین او،شاید برای آن است که والدین، سال‌های پایانی عمر را می‌گذرانند و نیاز کمتری دارند.اگر متوفّی برادر نداشت، سهم مادر یک سوّم،و اگر داشت یک ششم،و باقی برای پدر است.شاید بدان جهت که مخارج برادران متوفّی معمولاً به عهده‌ی پدر است،نه مادر.

امام صادق علیه السلام فرمود:پرداخت بدهی میّت بر انجام وصیّت او مقدّم است ⁽¹⁾چنان که اگر وصیّت او خلاف شرع باشد نباید عملی شود. ⁽²⁾

شخصی از اینکه زنش دختر زاییده بود،نگران بود.امام صادق علیه السلام این قسمت از آیه را برای او تلاوت فرمود که: «لاٰ تَدْرُونَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ لَکُمْ نَفْعاً» ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 اسلام،آیین فطرت است.آن گونه که وجود فرزند،تداوم وجود والدین است و خصوصیّات و صفات جسمی و روحی آنان به فرزند منتقل می‌شود،اموال هم باید به فرزندان منتقل گردد. «یُوصِیکُمُ اللّٰهُ فِی أَوْلاٰدِکُمْ» 2 وصیّت که حقّ خود انسان است،بر حقوق وارثان مقدّم است. «مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ» 3 حقوق مردم،بر حقوق وارثان و بستگان مقدّم است. «مِنْ بَعْدِ» ، «دَیْنٍ» 4 در تفاوت سهم ارثِ بستگان،حکمت‌هایی نهفته است که ما نمی‌دانیم.سهم ارث،بر اساس مصالح واقعی بشر استوار است،هر چند خود انسان بی‌توجّه

باشد. «لاٰ تَدْرُونَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ لَکُمْ نَفْعاً» 5 علم و حکمت،دو شرط ضروری برای قانونگذاری است.احکام ارث،بر علم و حکمت الهی استوار است. «فَرِیضَةً مِنَ اللّٰهِ» ، «عَلِیماً حَکِیماً»

[سوره النساء (4): آیه 12]

اشاره

وَ لَکُمْ نِصْفُ مٰا تَرَکَ أَزْوٰاجُکُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَکُمُ اَلرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ لَهُنَّ اَلرُّبُعُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ وَلَدٌ فَإِنْ کٰانَ لَکُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ اَلثُّمُنُ مِمّٰا تَرَکْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ وَ إِنْ کٰانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلاٰلَةً أَوِ اِمْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ وٰاحِدٍ مِنْهُمَا اَلسُّدُسُ فَإِنْ کٰانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذٰلِکَ فَهُمْ شُرَکٰاءُ فِی اَلثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصیٰ بِهٰا أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَارٍّ وَصِیَّةً مِنَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ حَلِیمٌ (12)

و برای شما(مردان)نصف ارثی است که همسرانتان به جا گذاشته‌اند،اگر آنان فرزندی نداشته باشند،(هر چند از شوهر دیگر)،ولی اگر برای آنان فرزندی باشد، سهم شما یک چهارم از میراث است،البتّه پس از عمل به وصیّتی که کرده‌اند یا ادای دَینی که دارند و(امّا اگر شوهر از دنیا رفت)سهم زنان یک چهارم از چیزی است که به جا گذاشته‌اید،البتّه اگر فرزندی نداشته باشید،ولی اگر فرزندی داشته باشید(اگر چه از همسر دیگر)سهم همسران یک هشتم از چیزی است که بر جای نهاده‌اید.(این تقسیم)پس از عمل به وصیّت یا پرداخت دینی است که دارید و اگر مرد یا زنی که از او ارث می‌برند کلاله باشد(یعنی والدین و فرزندی نداشته باشد)و برای او برادر و خواهر باشد،برای هر یک از آنان یک ششم است و اگر آنان(خواهر و برادر)بیش از یکی باشند،همه آنان در یک سوّم،به تساوی شریکند،(البتّه)پس از انجام وصیّتِ میّت یا ادای دینِ او،بی‌آنکه وصیّت،ضرر به وارث داشته باشد.این،سفارشی از سوی خداست و خداوند،دانا و بردبار است.

نکته‌ها:

در آیه گذشته،ارث فرزندان و والدین مطرح بود،در این آیه،ارث زن و شوهر و برادر و خواهر مادری مطرح است.البتّه احکام ارث را باید به کمک روایات اجرا کرد،چون فروع و شاخه‌های زیادی دارد،که در آیات قرآن نیامده است.

لفظ« کَلاٰلَةً »دو بار در قرآن آمده است؛یکی در این آیه و دیگری در آخرین آیه‌ی همین سوره.این کلمه در لغت به معنای احاطه است،فامیلی که انسان و فرزند انسان را احاطه کرده‌اند.«اکلیل»،نیز تاجی است که سر را احاطه می‌کند.کُلّ، عددی است که اعداد دیگر را احاطه کرده است.

این کلمه در بحث ارث دو معنی دارد:

1 برادران و خواهرانِ مادری میّت،که در این آیه به کار رفته است.

2 برادران و خواهرانِ پدر و مادری یا پدریِ میّت،که مراد آیه آخر است.

گرچه پرداخت بدهی،بر انجام وصیّت مقدّم است،لکن چون در عمل،انجام وصیّت سخت‌تر است،خداوند در آیه،اوّل عمل به وصیّت را آورده،بعد پرداخت بدهی را. ⁽¹⁾

در حدیث آمده است:وصیّت به ثلث مال،زیاد است،سعی کنید وارثان شما بهره‌ی بیشتری از ارث ببرند،تا همه بی‌نیاز باشند.و ضرر رسانی در وصیّت از گناهان کبیره است.و عمل به وصیّتی که به ضرر وارث باشد الزامی نیست. ⁽²⁾

اگر مردی چند همسر داشت،یک هشتم یا یک چهارم ارث،میان آنان به طور یکسان تقسیم می‌شود.

دیون و بدهی‌های متوفّی،هم شامل دیون الهی است،مثل حج،خمس،زکات و کفّاره،و هم شامل دیون مردمی است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 پرداخت بدهی مردم،آن قدر مهم است که در این دو آیه،چهار بار مطرح شده است. «مِنْ بَعْدِ وَصِیَّةٍ» ، «أَوْ دَیْنٍ» ⁽¹⁾2 داشتن فرزند اگر چه از همسر دیگر سهم هر یک از زن و شوهر را به نصف کاهش می‌دهد،تا فرزندان نیز از متوفّی سهم ببرند،خواه فرزند دختر باشد یا پسر. «فَإِنْ کٰانَ لَهُنَّ وَلَدٌ» 3 در وصیّت برای خود،باید حال وارثان را مراعات کرد،تا به آنان زیان نرسد.

«غَیْرَ مُضَارٍّ»

4 اسلام،نه فقط ضرر رسانی در زندگی،بلکه زیان رساندن پس از مرگ را نیز مردود می‌داند. «غَیْرَ مُضَارٍّ» 5 تقسیم الهی ارث،هم عالمانه است و هم اگر تخلّف کردید،خداوند در قهر خود حلیم است و شتابی ندارد. «وَصِیَّةً مِنَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَلِیمٌ»

[سوره النساء (4): آیه 13]

اشاره

تِلْکَ حُدُودُ اَللّٰهِ وَ مَنْ یُطِعِ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ (13)

آن(چه گفته شد،)حدود و مقرّرات الهی است و هرکس از خدا و رسولش پیروی کند خداوند او را به باغهایی وارد می‌کند که از زیر درختانش نهرها جاری است،آنان همیشه در آن می‌مانند،و این است کامیابی و رستگاری بزرگ.

پیام‌ها:

1 احکام ارث،از حدود الهی است،پس نباید از مرز آن گذشت. «تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ» 2 اطاعت از رسول خدا به منزله‌ی اطاعت از خداست. «یُطِعِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ»

3 سعادت و رستگاری،در گرو حرکت در مسیر الهی است،نه کام‌گیری بیشتر از ارث. «ذٰلِکَ الْفَوْزُ»

[سوره النساء (4): آیه 14]

اشاره

وَ مَنْ یَعْصِ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَتَعَدَّ حُدُودَهُ یُدْخِلْهُ نٰاراً خٰالِداً فِیهٰا وَ لَهُ عَذٰابٌ مُهِینٌ (14)

و هر کس خدا و رسولش را نافرمانی کند و از حدود الهی تجاوز نماید،خدا او را وارد آتشی می‌کند که همیشه در آن می‌ماند و برای او عذابی خوارکننده است.

پیام‌ها:

1 آنان که به وصیّت‌نامه عمل نمی‌کنند،یا بدهی متوفّی را نمی‌پردازند،یا با انکار حقّ یا ندادن سهم بعضی وارثان،سعی در تصاحب اموال می‌کنند،برای همیشه در عذاب و قهر الهی‌اند. «تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ» ، «یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ» 2 ملاک سعادت و شقاوت،اطاعت یا نافرمانی نسبت به خدا و رسول اوست،نه چیز دیگر. «مَنْ یُطِعِ اللّٰهَ» ، «وَ مَنْ یَعْصِ اللّٰهَ» 3 نافرمانی رسول خدا،نافرمانی خداست. «یَعْصِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ» 4 نافرمانی مستمرّ،سبب خلود است. «مَنْ یَعْصِ اللّٰهَ» ، «یُدْخِلْهُ نٰاراً خٰالِداً فِیهٰا» « یَعْصِ » فعل مضارع و رمز استمرار است.

5 متجاوزان به حقوق دیگران،در ردیف کفّار،گرفتار عذاب جاویدان می‌شوند. «خٰالِداً فِیهٰا» 6 قهر خدا،هم عذاب جسمی دارد،هم خواری روحی. «عَذٰابٌ مُهِینٌ»

[سوره النساء (4): آیه 15]

اشاره

وَ اَللاّٰتِی یَأْتِینَ اَلْفٰاحِشَةَ مِنْ نِسٰائِکُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَیْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْکُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی اَلْبُیُوتِ حَتّٰی یَتَوَفّٰاهُنَّ اَلْمَوْتُ أَوْ یَجْعَلَ اَللّٰهُ لَهُنَّ سَبِیلاً (15)

و از زنان شما کسانی که مرتکب زنا شوند،پس چهار نفر از میان شما(مردان مسلمان)را بر آنان شاهد بگیرید،پس اگر شهادت دادند،آن زنان را در خانه‌ها (ی خودشان)نگاه دارید،تا مرگشان فرا رسد،یا آنکه خداوند،راهی برای آنان قرار دهد(و قانون جدیدی بیاورد).

نکته‌ها:

امام صادق علیه السلام فرمود:مراد از راه دیگر که خداوند قرار می‌دهد،حدود الهی و سنگسار و شلاق است. ⁽¹⁾

بعضی آیه را شامل مساحقه و همجنس‌گرایی زنان نیز گرفته و از مجمع البیان روایتی را از پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله نقل کرده‌اند که مؤیّد آن است. ⁽²⁾

در روایتی می‌خوانیم که مسئله‌ی حبس در خانه نسبت به زن زناکار،در جاهلیّت نیز بوده و اسلام در آغاز آن را پذیرفته است،ولی بعد از تقویت اسلام مسئله از حبس به اجرای حدّ تبدیل شده است. ⁽³⁾

پیام‌ها:

1 برای حفظ آبرو و شرف دیگران،اسلام برای اثبات زنا،چهار شاهد مقرّر کرده است،و حتّی اگر سه شاهد گواهی دهند،هر سه شلاّق می‌خورند،ولی برای اثبات قتل،دو شاهد کافی است. «أَرْبَعَةً مِنْکُمْ» 2 شاهد بر زنا،هم باید مرد باشد و هم مسلمان،تا در اثبات جرم،دقّت لازم صورت گیرد. «أَرْبَعَةً مِنْکُمْ» 3 گواهی بر زنا واجب نیست. «فَإِنْ شَهِدُوا» 4 در قضاوت به علم خود قناعت نکنیم،گواهی لازم است. «فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِکُوهُنَّ» 5 کیفر زن زناکار،حبس در«خانه»است،نه زندان‌های عمومی،که ممکن است

فساد بیشتر بیاموزد. «فَأَمْسِکُوهُنَّ فِی الْبُیُوتِ» 6 حبس زن در خانه،برای آنست که افراد جامعه را فاسد نکند و از ازدواج محروم بماند و میدانی برای لذّت پیدا نکند. «فَأَمْسِکُوهُنَّ» 7 برای سالم سازی و پاکسازی جامعه،حبس مجرم لازم است. «فَأَمْسِکُوهُنَّ» 8 حبس ابد،کیفر زنان شوهرداری بوده است که مرتکب زنا شده‌اند. «حَتّٰی یَتَوَفّٰاهُنَّ الْمَوْتُ» البتّه این حکم موقّت بوده تا کیفر تازیانه و سنگسار کردن مطرح شود. «أَوْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لَهُنَّ سَبِیلاً»

[سوره النساء (4): آیه 16]

اشاره

وَ اَلَّذٰانِ یَأْتِیٰانِهٰا مِنْکُمْ فَآذُوهُمٰا فَإِنْ تٰابٰا وَ أَصْلَحٰا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمٰا إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ تَوّٰاباً رَحِیماً (16)

و آن دو نفری از شما که سراغ فحشا و زنا روند(زن یا مرد زناکار و بدون همسر)هر دو را آزار دهید(و بر آنان حدّ جاری کنید).پس اگر توبه کرده و خود را اصلاح کردند،از آنان درگذرید(زیرا)خداوند توبه‌پذیرِ مهربان است.

نکته‌ها:

برای این آیه در تفاسیر،معانی گوناگونی گفته شده است،ولی معنای فوق،از تفسیر نمونه گرفته شده است.البتّه معنای دیگری نیز به ذهن می‌رسد و آن اینکه:

هر گاه دو مرد تصمیم به انجام فاحشه(لواط)بگیرند،ولی فقط کارهای مقدّماتی را انجام دهند،به نحوی که اطمینان به انجام آن در آینده است،شما از باب نهی از منکر،آن دو را تنبیه و تعزیر و تهدید کنید.اگر شرمنده شده و دست کشیدند و گذشته را جبران کردند،شما هم از آنان بگذرید،که خدا توبه‌پذیر و رحیم است.

طبق این معنی کلمه‌ی «الَّذٰانِ» به معنای دو مرد آمده،نه یک مرد ویک زن که از باب تغلیب باشد،و «فَآذُوهُمٰا» به معنای آزار و تنبیه است،نه اجرای حدّ.توبه و اصلاح هم به معنایِ صرف نظر واقعی است،نه اینکه قبل از صدور حکم قاضی توبه کنند. «یَأْتِیٰانِهٰا» را هم می‌توان به معنای انجام مقدّمات قریب الوقوع فحشا

گرفت و این در عرف رایج است که کاری را به کسی نسبت دهند که در آستانه‌ی انجام آن است.مثل اینکه به شخصی که افراد را به مهمانی دعوت کرده و مشغول تهیه مقدّمات است،می‌گویند فلانی مهمانی می‌کند،یا مهمان دارد.(و الله العالم) توبه‌ی زناکار و صرف نظر نمودن از اجرای حد درباره او،تا وقتی است که کار به دادگاه و اقامه‌ی شهود و صدور حکم نرسیده باشد،و گر نه پس از صدور حکم، توبه مانع اجرای آن نمی‌شود.

[سوره النساء (4): آیه 17]

اشاره

إِنَّمَا اَلتَّوْبَةُ عَلَی اَللّٰهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ اَلسُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَأُولٰئِکَ یَتُوبُ اَللّٰهُ عَلَیْهِمْ وَ کٰانَ اَللّٰهُ عَلِیماً حَکِیماً (17)

بی گمان(پذیرش)توبه بر خدا،برای کسانی است که از روی جهالت کار بد می‌کنند،سپس زود توبه می‌کنند.پس خداوند توبه‌ی آنان را می‌پذیرد و خداوند،دانا و حکیم است.

نکته‌ها:

این آیه به گوشه‌ای از شرایط قبولی توبه اشاره می‌کند.از جمله آنکه:

الف:گناه،از روی نادانی و بی‌توجّهی به عواقب گناه باشد،نه از روی کفر و عناد.

ب:زود توبه کند،پیش از آنکه گناه او را احاطه کند،یا خصلت او شود،یا قهر و عذاب الهی فرا رسد.

امام صادق علیه السلام فرمود:هر گناهی که انسان مرتکب شود گرچه آگاهانه باشد در حقیقت جاهل است،زیرا خود را در خطر قهر الهی قرار داده است. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 پذیرفتن توبه‌ی واقعی،از حقوقی است که خداوند برای مردم،بر عهده‌ی خودش قرار داده است. «التَّوْبَةُ عَلَی اللّٰهِ»

2 علمی که در برابر هوس‌ها و غرائز پایدار نباشد،جهل است. «یَعْمَلُونَ» ، «بِجَهٰالَةٍ» 3 تا گناه زیاد نشده،توبه آسان است.در این آیه می‌خوانیم: «یَعْمَلُونَ السُّوءَ» که مراد انجام یک گناه است،ولی در آیه‌ی بعد می‌خوانیم: «یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ» که مراد گناهان زیاد است که توبه از آن مشکل است.

4 خداوند،گناهکاران را به توبه‌ی فوری تشویق می‌کند. «یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ» 5 سرعت در توبه،کلید قبولی آن است. «یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ» 6 توبه باید واقعی باشد،اگر تظاهر به توبه کنیم خدا می‌داند. «کٰانَ اللّٰهُ عَلِیماً» 7 پذیرش عذر گناهکاران بی‌عناد،مطابق با حکمت است. «عَلِیماً حَکِیماً»

[سوره النساء (4): آیه 18]

اشاره

وَ لَیْسَتِ اَلتَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ اَلسَّیِّئٰاتِ حَتّٰی إِذٰا حَضَرَ أَحَدَهُمُ اَلْمَوْتُ قٰالَ إِنِّی تُبْتُ اَلْآنَ وَ لاَ اَلَّذِینَ یَمُوتُونَ وَ هُمْ کُفّٰارٌ أُولٰئِکَ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً (18)

و پذیرش توبه،برای کسانی که کارهای زشت می‌کنند تا وقتی که مرگ یکی از آنان فرا رسد،آن گاه می‌گوید:همانا الآن توبه کردم،نیست.و نیز برای آنان که کافر بمیرند،بلکه برای آنان عذاب دردناک مهیّا کرده‌ایم.

پیام‌ها:

1 توبه در حال اختیار و آزادی ارزش دارد،نه در حال اضطرار یا مواجهه با خطر. «إِذٰا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قٰالَ إِنِّی تُبْتُ الْآنَ» 2 اصرار بر گناه،توفیق توبه را از انسان می‌گیرد.کلمه‌ی «یَعْمَلُونَ» نشانه استمرار و کلمه‌ی «السَّیِّئٰاتِ» به معنای تعدّد و تکرار گناه است.

3 توبه را نباید به تأخیر انداخت.چون زمان مرگ معلوم نیست و توبه هنگام معاینه‌ی مرگ،پذیرفته نمی‌شود. «إِذٰا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ...» 4 هنگام خطر و مرگ،فطرت خداشناسی انسان آشکار می‌شود. «إِنِّی تُبْتُ الْآنَ»

5 کافر مردن و بد عاقبتی،همه‌ی اعمال نیک و از جمله توبه را تباه و حبط می‌کند. «یَمُوتُونَ وَ هُمْ کُفّٰارٌ»

[سوره النساء (4): آیه 19]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَرِثُوا اَلنِّسٰاءَ کَرْهاً وَ لاٰ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مٰا آتَیْتُمُوهُنَّ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ وَ عٰاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ کَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ یَجْعَلَ اَللّٰهُ فِیهِ خَیْراً کَثِیراً (19)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! برای شما حلال نیست که زنان را به اکراه به ارث برید و بر آنان سخت نگیرید تا بعضی از آنچه را به آنان بخشیده‌اید، خود ببرید،مگر آنکه مرتکب فحشاء آشکار شوند و با آنان به نیکویی رفتار کنید و اگر از همسرانتان خوشتان نیامد چه بسا شما چیزی را خوش نداشته باشید،ولی خداوند،خیر فراوان در آن قرار داده باشد.

نکته‌ها:

بر خلاف سنّت جاهلیّت،که گاهی زن نیز به ارث برده می‌شد،ممکن است آیه اشاره به این باشد که تنها اموال قابل ارث است و همسرِ متوفّی،ارثِ کسی نیست.او خودش می‌تواند بعد از فوت شوهرش،همسر دیگری انتخاب کند.

پیام‌ها:

1 اسلام،مدافع حقوق زن است. «لاٰ یَحِلُّ لَکُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسٰاءَ کَرْهاً» 2 باز پس‌گرفتن مهریه با زور،حرام است. «لاٰ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مٰا آتَیْتُمُوهُنَّ» 3 تنها در صورتی که زن در معرض بی‌عفّتی باشد،مرد حقّ سخت‌گیری دارد.

«لاٰ تَعْضُلُوهُنَّ»

، «إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ» 4 با زنان باید خوش رفتاری کرد. «عٰاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ» 5 مرد،سنگ زیرین آسیای زندگی است و باید با خوشرفتاری،بر سختی‌ها

شکیبا باشد.خطاب آیه به مرد است «لاٰ تَعْضُلُوهُنَّ» ، «عٰاشِرُوهُنَّ» 6 بسیاری از خیرات،در لابلای ناگواری‌های زندگی است. «یَجْعَلَ اللّٰهُ فِیهِ خَیْراً...» 7 حلّ مشکلات خانواده و داشتن حلم و حوصله،برای سعادت فرزندان،بهتر از جدایی و طلاق است. «فِیهِ خَیْراً کَثِیراً» 8 همیشه خیر و شرّ ما همراه با تمایلات ما نیست،چه بسا چیزی را ناخوشایند داریم،ولی خداوند خیر زیاد در آن قرار داده باشد.زیرا انسان به همه‌ی مصالح خویش آگاه نیست. «فَعَسیٰ أَنْ تَکْرَهُوا» ، «فِیهِ خَیْراً کَثِیراً»

[سوره النساء (4): آیه 20]

اشاره

وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اِسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ وَ آتَیْتُمْ إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً مُبِیناً (20)

و اگر خواستید همسری بجای همسری انتخاب کنید و مال فراوانی به آنان داده باشید،از او چیزی مگیرید.آیا می‌خواهید با بهتان و گناه آشکار،آن را بازپس گیرید؟!

نکته‌ها:

« قِنْطٰاراً »به معنای مال زیاد است که مانند پل و قنطره وسیله‌ی بهره‌برداری است.

در دوران جاهلیّت،بعضی که می‌خواستند همسر دیگری بگیرند،به همسر اوّل تهمت می‌زدند تا او در فشار قرار گیرد و مهر خود را ببخشد تا شوهر طلاقش دهد، سپس شوهر از همان مهرِ برگردانده شده،همسر دیگری می‌گرفت.آیه،این سنّت جاهلی را نکوهش می‌کند.

پیام‌ها:

1 ازدواج مجدّد از نظر اسلام مجاز است. «اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ مَکٰانَ زَوْجٍ» 2 طلاق،به دست مرد است. «أَرَدْتُمُ اسْتِبْدٰالَ زَوْجٍ» 3 مهریه زیاد،اشکالی ندارد،گرچه سفارش به مهریه کم شده است. «آتَیْتُمْ

إِحْدٰاهُنَّ قِنْطٰاراً»

4 مالکیّت انسان در چهارچوب قوانین الهی محدودیّت ندارد. «قِنْطٰاراً» 5 اسلام،حامی حقوق زن است و ازدواج دوّم را به قیمت ضایع کردن حقّ همسر اوّل منع می‌کند. «فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً» 6 زن،حقّ مالکیّت دارد و مهریّه،بی‌کم و کاست باید به او تحویل شود.

«فَلاٰ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیْئاً»

7 اگر شخصی به حقّ،مالک شد،نمی‌توان مالش را اگرچه زیاد باشد از او گرفت. «فَلاٰ تَأْخُذُوا...» 8 یکی از بدترین انواع ظلم،گرفتن مال مردم،همراه با توجیه کردن و تهمت زدن و بردن آبروی آنان است. «أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتٰاناً وَ إِثْماً»

[سوره النساء (4): آیه 21]

اشاره

وَ کَیْفَ تَأْخُذُونَهُ وَ قَدْ أَفْضیٰ بَعْضُکُمْ إِلیٰ بَعْضٍ وَ أَخَذْنَ مِنْکُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً (21)

و چگونه آن مال را پس می‌گیرید،در حالی که هر یک از شما از دیگری کام گرفته‌اید و همسرانتان از شما(هنگام ازدواج،برای پرداخت مهریه)پیمان محکم گرفته‌اند!

پیام‌ها:

1 در نهی از منکر باید از عواطف انسانی هم بهره گرفت.شما که مدّتها با همسر خود روابط کامل داشته و کامیاب شده‌اید چرا اکنون مهریه او را به ناحقّ پس می‌گیرید. «قَدْ أَفْضیٰ بَعْضُکُمْ إِلیٰ بَعْضٍ» 2 هنگام ناراحتی‌های زندگی،باید به یاد لذّت‌های قبل آن بود. «قَدْ أَفْضیٰ...» 3 در بیان امور مربوط به زناشویی،ادب را مراعات کنیم. «أَفْضیٰ» 4 مهریّه حقّی است برای زنان که در برابر هم‌خوابی تعیین شده است. «قَدْ أَفْضیٰ» 5 عقد ازدواج،یک میثاق محکم است. «مِیثٰاقاً غَلِیظاً» 6 پس گرفتن مهریه پیمان شکنی است. «وَ کَیْفَ تَأْخُذُونَهُ» ، «وَ أَخَذْنَ مِنْکُمْ مِیثٰاقاً غَلِیظاً»

[سوره النساء (4): آیه 22]

اشاره

وَ لاٰ تَنْکِحُوا مٰا نَکَحَ آبٰاؤُکُمْ مِنَ اَلنِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ مَقْتاً وَ سٰاءَ سَبِیلاً (22)

و با زنانی که پدرانتان به ازدواج خود در آورده‌اند،ازدواج نکنید،مگر آنچه در گذشته(پیش از نزول این حکم)انجام شده است.همانا این گونه ازدواج، بسیار زشت و مایه‌ی دشمنی و راه بدی است.

نکته‌ها:

از رسوم جاهلی آن بود که هر گاه شخصی از دنیا می‌رفت،فرزندان او با نامادری خود(همسر پدر)ازدواج می‌کردند.یکی از انصار به نام ابو قیس از دنیا رفت.

فرزندش به نامادری خود پیشنهاد ازدواج کرد.آن زن گفت:باید از پیامبر کسب تکلیف کنم.چون پرسید این آیه نازل شد و ازدواج با«زن پدر»را ممنوع کرد.

پیام‌ها:

1 اسلام دین فطرت است.چون انسان طبعاً از ازدواج با مادر و نامادری متنفّر است،در اسلام حرام شده است. «لاٰ تَنْکِحُوا مٰا نَکَحَ آبٰاؤُکُمْ» 2«زن پدر»ها به منزله‌ی مادرند.پس به جای کینه و ناسازگاری،باید نسبت به فرزندان«مادری»کنند. «لاٰ تَنْکِحُوا مٰا نَکَحَ آبٰاؤُکُمْ» 3 فرزندان باید حریم پدر را در ازدواج حفظ کنند. «لاٰ تَنْکِحُوا مٰا نَکَحَ آبٰاؤُکُمْ» 4 فرزندان،به زن پدر،به دید«مادر»بنگرند. «مٰا نَکَحَ آبٰاؤُکُمْ» 5 اسلام از گذشته‌ها چشم می‌پوشد. ⁽¹⁾ازدواج‌های پیش از این حکم،با نامادری،مورد عفو است. «إِلاّٰ مٰا قَدْ سَلَفَ» 6 برای گفتار،باید بطور اجمال یا تفصیل،دلیل و برهان آورد. «إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ مَقْتاً وَ سٰاءَ سَبِیلاً»

7 ازدواج با نامادری،راه ازدواج با سایر محارم را نیز باز می‌کند. «سٰاءَ سَبِیلاً»

[سوره النساء (4): آیه 23]

اشاره

حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ أُمَّهٰاتُکُمْ وَ بَنٰاتُکُمْ وَ أَخَوٰاتُکُمْ وَ عَمّٰاتُکُمْ وَ خٰالاٰتُکُمْ وَ بَنٰاتُ اَلْأَخِ وَ بَنٰاتُ اَلْأُخْتِ وَ أُمَّهٰاتُکُمُ اَللاّٰتِی أَرْضَعْنَکُمْ وَ أَخَوٰاتُکُمْ مِنَ اَلرَّضٰاعَةِ وَ أُمَّهٰاتُ نِسٰائِکُمْ وَ رَبٰائِبُکُمُ اَللاّٰتِی فِی حُجُورِکُمْ مِنْ نِسٰائِکُمُ اَللاّٰتِی دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَکُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ وَ حَلاٰئِلُ أَبْنٰائِکُمُ اَلَّذِینَ مِنْ أَصْلاٰبِکُمْ وَ أَنْ تَجْمَعُوا بَیْنَ اَلْأُخْتَیْنِ إِلاّٰ مٰا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ غَفُوراً رَحِیماً (23)

بر شما حرام شده است(ازدواج با)مادرانتان و دخترانتان،و خواهرانتان و عمّه‌هایتان و خاله‌هایتان و دختران برادر و دختران خواهر و آن مادرانتان که به شما شیر داده‌اند و خواهران رضاعی(شیری)شما و مادران همسرانتان و دختران همسرانتان(از شوهر قبلی)که در دامن شما تربیت یافته‌اند،به شرط آنکه با مادرانشان،همبستر شده باشید،پس اگر آمیزش نکرده‌اید مانعی ندارد(که با آن دختران ازدواج کنید)و(همچنین حرام است ازدواج با) همسران پسرانتان که از نسل شمایند(نه پسر خوانده‌ها)و(حرام است در ازدواج)جمع بین دو خواهر،مگر آنچه پیشتر انجام گرفته است.همانا خداوند بخشنده و مهربان است.

نکته‌ها:

در این آیه گروه‌هایی از زنان که به انسان محرمند و ازدواج با آنان حرام است،ذکر شده است.محرمیّت و حرمت ازدواج از سه راه حاصل می‌شود:

1 ولادت(ارتباط نسبی)2 ازدواج(ارتباط سببی)3 شیرخواری(ارتباط رضاعی)

تحریم ازدواج با محارم در ادیان پیشین نیز بوده است. ⁽¹⁾

ازدواج با غیر محارم،عامل گسترش ارتباط خانواده‌ها است.

ازدواج همزمان با دو خواهر،معمولاً آنان را به حسادت و رقابت شخصی و جنسی می‌کشاند و علاقه‌هایشان به عداوت می‌انجامد.شاید نهی به این خاطر باشد. «وَ أَنْ تَجْمَعُوا بَیْنَ الْأُخْتَیْنِ...»

پیام‌ها:

1 اختیار حرام و حلال کردن همه چیز(مأکولات،مشروبات،معاملات و منکوحات...)تنها برای خداست. «حُرِّمَتْ عَلَیْکُمْ» 2 شیر مادر،همچون تولّد از مادر،یکی از اسباب محرمیّت است.در انتخاب دایه دقّت کنیم. «أُمَّهٰاتُکُمُ اللاّٰتِی أَرْضَعْنَکُمْ وَ أَخَوٰاتُکُمْ مِنَ الرَّضٰاعَةِ» 3 به دخترانی که از شوهر قبلیِ زن شما هستند و در خانه شما زندگی می‌کنند،به چشم دختر خود نگاه کنید و مربّی آنان باشید. «وَ رَبٰائِبُکُمُ اللاّٰتِی فِی حُجُورِکُمْ» 4 قانون عطف به ما سبق نمی‌شود. «إِلاّٰ مٰا قَدْ سَلَفَ» (کسانی که قبل از تحریم،دو خواهر را به عقد خود در آورده‌اند،کیفری ندارند گرچه بعد از اعلام این قانون باید یکی از خواهران را نگاه و دیگری را رها کند.)

[سوره النساء (4): آیه 24]

اشاره

وَ اَلْمُحْصَنٰاتُ مِنَ اَلنِّسٰاءِ إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ کِتٰابَ اَللّٰهِ عَلَیْکُمْ وَ أُحِلَّ لَکُمْ مٰا وَرٰاءَ ذٰلِکُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوٰالِکُمْ مُحْصِنِینَ غَیْرَ مُسٰافِحِینَ فَمَا اِسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِیضَةً وَ لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا تَرٰاضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ اَلْفَرِیضَةِ إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً حَکِیماً (24)

و(ازدواج با)زنان شوهردار(نیز بر شما حرام شده است،)مگر آنان که(به حکم خداوند،در جنگ با کفّار)مالک شده‌اید.(این احکام،)نوشته و قانون خدا بر شماست.و جز اینها(که گفته شد،)برای شما حلال است که(زنان دیگر را) به وسیله‌ی اموال خود،به قصد پاکدامنی و نکاح،نه به قصد زنا،طلب کنید.

پس هر گاه از آن زنان،(به نکاح موقّت)کام گرفتید،مهرشان را به عنوان یک واجب بپردازید و پس از تعیین مهر،در(تغییر مدّت عقد یا مقدار مهر)آنچه با یکدیگر توافق کنید،بر شما گناهی نیست.همانا خداوند دانا و حکیم است.

نکته‌ها:

کلمه‌ی« اَلْمُحْصَنٰاتُ »از نظر لغوی،یعنی آنچه در حِصن و حریم باشد و از دسترسی دیگران منع شود.ریشه این کلمه در قرآن،در مورد سه گروه استعمال شده است:

1 زنان عفیف و پاکدامن.چنان که خداوند درباره حضرت مریم می‌فرماید: «الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا» ⁽¹⁾2 زنان شوهردار.زیرا شوهر نقش حفاظت از عفت زن را به عهده دارد.مراد از «الْمُحْصَنٰاتُ مِنَ النِّسٰاءِ» در آیه مورد بحث،همین معنی است.

3 زنان آزاده که اسیر جنگی نبوده و کنیز نیستند.زیرا اسارت سبب پاره شدن پرده‌های عفّت و حیای زن می‌گردد و بی‌عفّتی در میان کنیزان شایع بوده است.

مراد از «الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ» در آیه بعد،این معناست.

کلمه‌ی« مُسٰافِحِینَ »از«سفاح»به معنای زنا می‌باشد.

اسارت برای زنان کافر،به منزله‌ی طلاق آنان از شوهران است.مثل ایمان آوردن زن،که اگر شوهرش به کفر ادامه دهد،ایمان آوردن او را از شوهر جدا می‌کند.

ازدواج با زن شوهردار،از نظر اسلام حرام است،از هر مذهب و ملت که باشد.

ولی چون اسارت به منزله‌ی طلاق است،زن اسیر،پس از اسارت به مدّت یک بار

قاعده شدن،و اگر باردار است تا وضع حمل باید عده نگهدارد و در مدّت عده هیچ گونه ارتباط زناشویی با او جایز نیست.این طرح زناشویی بعنوان همسر یا کنیز،از طرح بازگرداندن به کفّار یا رها کردن و بی‌سرپرست گذاشتن،بهتر است.

کلمه‌ی«متعة»همچون کلمه‌ی حج،صلوة،ربا و غنیمت،دارای معنای شرعی است،نه لغوی.بنا بر این به قول علامه در تفسیر المیزان شکّی در آن نیست که مراد از جمله‌ی «اسْتَمْتَعْتُمْ» مُتعه است.

پرداخت اجر، «فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ» در مُتعه مربوط به استمتاع است، «فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ» در حالی که اگر مراد آیه نکاح دائم باشد،با خواندن عقد مهریه لازم است،خواه استمتاع بشود یا نشود،لکن قبل از آمیزش اگر طلاق صورت گرفت،نصف مهریه پرداخت می‌شود.

جمله‌ی «فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ» به فرموده اهل بیت علیهم السلام ⁽¹⁾و اکثر تفاسیر اهل سنّت،مربوط به ازدواج موقّت است که خلیفه دوّم آن را حرام کرد،با آنکه کسی حقّ تحریم حکم خدا را ندارد.و اگر حرام نمی‌شد به گفته روایات، ⁽²⁾کسی مرتکب زنا نمی‌شد مگر افراد شقیّ.ازدواج موقّت یک طرح صحیح است و دنیا بخاطر نداشتن آن،زنا را آزاد کرده است.ازدواج موقّت یک ضرورت اجتماع است و در روایات اهل سنّت می‌خوانیم،جواز مُتعه به خاطر دوری از همسر و بروز جنگ‌ها بوده که الآن نیز همان شرایط موجود است.مُتعه طرحی برای حل این مشکل اجتماعی و جلوگیری از فساد است و تا قیامت هم جنبه شرعی دارد.

دستاویز بعضی این است که در قرآن موضوع عدّه و ارث و حفظ فروج،نسبت به ازدواج مطرح است و متعه ازدواج نیست.ولی پاسخ ما این است:

اوّلاً نام ازدواج به متعه هم گفته می‌شود،و ثانیاً در متعه هم عدّه لازم است و فقط قانون ارث زن از مرد یا بالعکس،در متعه استثنا شده است.

چند پرسش:

1 آیا ازدواج موقّت نقابی بر چهره‌ی فحشا نیست؟ پاسخ:خیر،زیرا:

الف:در ازدواج موقّت زن فقط در اختیار یک نفر است.

ب:حد اقل چهل و پنج روز باید عدّه نگاه دارد.

ج:مولود مُتعه همچون مولود همسر دائمی است.

2 آیا مردان هوسباز از این قانون سوء استفاده نمی‌کنند؟ پاسخ:ممکن است از هر قانون مفید و ضروری افرادی سوء استفاده کنند.مگر از انگور شراب نمی‌سازند؟ مگر زمانی که بعضی از سفر حج سوء استفاده کردند، باید منکر سفر حج شد؟ 3 تکلیف فرزندان مُتعه چیست؟ پاسخ:در حقوق و ارث و امثال آن،هیچ فرقی با فرزندان همسر دائم ندارند.

پیام‌ها:

1 برای ازدواج،نباید سراغ زنان شوهردار رفت. «وَ الْمُحْصَنٰاتُ» 2 زنان اسیر در جنگ با کفّار،نباید بی‌سرپرست بمانند،یا به کفّار برگردانده شوند،بلکه به عنوان همسر یا کنیز،با مسلمانان رابطه‌ی شرعی داشته باشند.

«إِلاّٰ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ»

3 حرام بودن ازدواج با محارم و زنان شوهر دار و جمع میان دو خواهر،از احکام ثابت،قطعی و تغیرناپذیر الهی است. «حُرِّمَتْ» ، «کِتٰابَ اللّٰهِ عَلَیْکُمْ» 4 صرف بودجه در مسیر بی‌عفّتی و فحشا حرام است. «تَبْتَغُوا بِأَمْوٰالِکُمْ» ، «غَیْرَ مُسٰافِحِینَ» 5 ازدواج موقّت،شرعی است و مهریه زن باید پرداخت شود. «فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ» ، «فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ» 6 در مهریه،رضایت طرفین شرط است. «فِیمٰا تَرٰاضَیْتُمْ بِهِ»

7 بعد از پایان مدّت در ازدواج موقّت،می‌توان مدّت یا مهریه را با رضایت طرفین تمدید و اضافه کرد. «لاٰ جُنٰاحَ عَلَیْکُمْ فِیمٰا تَرٰاضَیْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِیضَةِ» 8 ازدواج موقّت و احکام و قوانین ازدواج،برخاسته از علم و حکمت خداوند است. «عَلِیماً حَکِیماً» 9 علم و حکمت دو شرط لازم برای قانون‌گذار است. «کِتٰابَ اللّٰهِ» ، «عَلِیماً حَکِیماً» «جُزْءٌ 5»

[سوره النساء (4): آیه 25]

اشاره

وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً أَنْ یَنْکِحَ اَلْمُحْصَنٰاتِ اَلْمُؤْمِنٰاتِ فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ فَتَیٰاتِکُمُ اَلْمُؤْمِنٰاتِ وَ اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِکُمْ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنٰاتٍ غَیْرَ مُسٰافِحٰاتٍ وَ لاٰ مُتَّخِذٰاتِ أَخْدٰانٍ فَإِذٰا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَیْنَ بِفٰاحِشَةٍ فَعَلَیْهِنَّ نِصْفُ مٰا عَلَی اَلْمُحْصَنٰاتِ مِنَ اَلْعَذٰابِ ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ اَلْعَنَتَ مِنْکُمْ وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَیْرٌ لَکُمْ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (25)

و هر کس از شما،که توانایی مالی ندارد تا با زنان آزادِ باایمان ازدواج کند،پس از کنیزانِ با ایمانی که شما مالک آنید،(به زنی بگیرد)و خداوند به ایمان شما داناتر است.

همه از یکدیگرید،پس(نگویید:که من آزادم و تو کنیز.و)با اذن صاحبانشان آن کنیزان را به همسری درآورید و مهریه نیکو و به‌طور شایسته به آنان بدهید،به شرط آنکه پاکدامن باشند،نه اهل فحشا و نه اهل دوست گرفتن‌های پنهانی.پس آن گاه که کنیزان، صاحب همسر شدند،اگر مرتکب زنا شوند،کیفرشان نصف کیفر زنانِ آزاد است.این (نوع از ازدواج،)برای کسانی از شما رواست که از(رنج و فشار بی‌همسری و)افتادن به گناه و زنا بر خود بترسد،با این همه،صبر کردن(و ازدواج نکردن با کنیزان)برایتان بهتر است و خداوند بخشنده و مهربان است.

نکته‌ها:

چنان که در نکته‌های آیه قبل گفته شد،مراد از «الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ» در این آیه، زنان آزاد است.زیرا در مقابل آن، «فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ» بکار رفته که به معنای کنیزان است.قرآن در جای دیگر نیز در مورد کنیزان،واژه‌ی«فتیات»را بکار برده و می‌فرماید: «لاٰ تُکْرِهُوا فَتَیٰاتِکُمْ عَلَی الْبِغٰاءِ» ⁽¹⁾کنیزان خود را برارتکاب زنا اجبار نکنید.

کلمه‌ی« أَخْدٰانٍ »،جمع«خدن»به معنای دوست و رفیق است،امّا معمولا در مورد کسانی به کار می‌رود که ارتباط با آنها به صورت پنهانی و برای امور نامشروع است.

این کلمه در مقابلِ« مُسٰافِحٰاتٍ »بکار رفته که به معنای کسانی است که زنای آشکار و علنی دارند.

کلمه‌ی« طَوْلاً »به معنای توانایی و داشتن امکانات است و کلمه‌ی« اَلْعَنَتَ »به معنای سختی و رنج و مشکلات است.

کسانی که مالک کنیز می‌شوند،بدون آنکه نیازی به عقدِ ازدواج باشد،حقّ آمیزش با او را دارند.لذا مراد از ازدواج با کنیزان که در این آیه مطرح شده است، ازدواج با کنیز دیگران است که باید با اجازه‌ی صاحبان آنها باشد.

گرچه ازدواج با کنیزان نکوهیده است،امّا در میان آنها زنان برجسته‌ی بسیاری بوده‌اند که صاحب کمالات بوده و به همین جهت برخی اولیای خدا آنان را به همسری گرفته و از آنان صاحب فرزندانی بزرگ شده‌اند.

پیام‌ها:

1 در اسلام،برای موضوع ازدواج،بن‌بست نیست. «وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ» 2 قانونگذار باید به نیازهای طبیعی افراد جامعه از یک سو و فشارهای اقتصادی آنان از سوی دیگر توجّه داشته باشد. «وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ....» 3 ازدواج با کنیز را تحمّل کنید،ولی ننگ گناه را هرگز. «فَمِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ»

4 از ازدواج با زن آزاد می‌توان صرف نظر کرد،ولی از شرط ایمان نمی‌توان گذشت. «فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ» 5 ایمان،شرط اساسی در هر ازدواجی است. «الْمُحْصَنٰاتِ الْمُؤْمِنٰاتِ» ، «فَتَیٰاتِکُمُ الْمُؤْمِنٰاتِ» 6 ایمان ظاهری برای ازدواج کافی است،ما مأمور به باطن نیستیم. «وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِإِیمٰانِکُمْ» 7 ازدواج با کنیز،حقارت نیست. «بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ» 8 رضایتِ مالک کنیز در ازدواج،مانند اذن پدرِ دختر،شرط است. «بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ» 9 مالکان بدانند که کنیزان از اهل خودشانند. «أَهْلِهِنَّ» 10 به کنیزان نیز مثل زنان آزاد،باید مهریه نیکو داد. «آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ» 11 مهریه را به خود کنیز بدهید.حقوق اقتصادی و اجتماعی بردگان باید مراعات شود. «آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ» 12 میزان مهریه باید بر اساس عُرف و شئون زن باشد. «بِالْمَعْرُوفِ» 13 شرطِ بقای ازدواج،پاکدامنی،دوری از فحشا و روابط نامشروع است.

«مُحْصَنٰاتٍ غَیْرَ مُسٰافِحٰاتٍ...»

14 مجازات زن بدکار اگر کنیز باشد،به خاطر کنیز بودن و محرومیّت‌های آن،به نصف کاهش می‌یابد. «فَعَلَیْهِنَّ نِصْفُ مٰا عَلَی الْمُحْصَنٰاتِ» 15 فراهم آوردن ازدواج‌های سهل و آسان در جامعه،راه جلوگیری از مفاسد جنسی است. «ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ الْعَنَتَ» 16 سالم‌سازی روانی از اهداف اسلام است. «ذٰلِکَ لِمَنْ خَشِیَ الْعَنَتَ» 17 صبر و خودداری،از ازدواج با کنیز بهتر است. «وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَیْرٌ لَکُمْ»

[سوره النساء (4): آیه 26]

اشاره

یُرِیدُ اَللّٰهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ وَ یَهْدِیَکُمْ سُنَنَ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (26)

خداوند می‌خواهد(با این قوانین،راه سعادت را)برای شما آشکار سازد و شما را به سنّت‌های(خوب)پیشینیانتان راهنمایی کند و شما را(با بیان احکام)از گناه پاک سازد و خداوند،دانا و حکیم است.

پیام‌ها:

1 سنّت خداوند،هدایت،بیان و ابلاغ است. «لِیُبَیِّنَ لَکُمْ وَ یَهْدِیَکُمْ» 2 از سنّت‌های خوب گذشتگان باید تبعیّت و تقلید کرد. «سُنَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ» 3 احکام و مقرّرات اسلام درباره‌ی ازدواج،همانند احکام سایر ادیان آسمانی گذشته است. «سُنَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ» 4 خداوند،لطف خویش را به انسان برمی‌گرداند. «یَتُوبَ عَلَیْکُمْ» 5 موارد مجاز یا ممنوع ازدواج،بر اساس علم و حکمت و مصلحت است. «وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ»

[سوره النساء (4): آیه 27]

اشاره

وَ اَللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ یُرِیدُ اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ اَلشَّهَوٰاتِ أَنْ تَمِیلُوا مَیْلاً عَظِیماً (27)

و خداوند می‌خواهد شما را ببخشد(و از آلودگی پاک سازد،)ولی کسانی که از هوسها پیروی می‌کنند،می‌خواهند که شما به انحرافی بزرگ تمایل پیدا کنید.

نکته‌ها:

آزادی‌های جنسی در دید اوّل،نوعی لذّت و کامجویی است،لیکن با توجّه به عوارض فردی و اجتماعی آنها،بزرگ‌ترین سقوط و انحراف است.بی‌بند و باری، جسم را ذوب،فکر را مشغول،اموال را تباه و اطمینان را سلب می‌کند.میل به تشکیل خانواده را از بین می‌برد،فرزندان نامشروع به جامعه تحویل می‌دهد،

امراض مقاربتی و روانی به ارمغان می‌آورد و در یک کلمه،آزادی جنسی، بزرگ‌ترین اسارت‌ها را به دنبال دارد.

پیام‌ها:

1 محدودیّت‌ها و قیودی که در ازدواج مطرح است،رمز لطف خدا به انسان و جامعه‌ی بشری است. «وَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ» 2 در مسیر شهوترانان گام ننهید و از آنان تقلید نکنید،که دشمن شمایند. «یُرِیدُ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَوٰاتِ...» 3 هوسبازان بی‌بند و بار،به چیزی جز غرق شدن شما در شهوات،قانع نمی‌شوند و می‌خواهند شما رفیق راهشان باشید. «أَنْ تَمِیلُوا مَیْلاً عَظِیماً» 4 اخلاق جنسی در اسلام،معتدل و دور از افراط و تفریط است،ولی هوس‌پرستان راه افراطی را برای شما می‌خواهند. «مَیْلاً عَظِیماً» 5 در انتخاب راه دقّت کنیم.در آیه دو بار کلمه «یُرِیدُ» به کار رفته است؛یک اراده از خدای علیم حکیم و یک اراده از هوسبازان بدخواه.به سراغ کدام اراده‌ها می‌رویم. «وَ اللّٰهُ یُرِیدُ» ، «یُرِیدُ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَوٰاتِ»

[سوره النساء (4): آیه 28]

اشاره

یُرِیدُ اَللّٰهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ وَ خُلِقَ اَلْإِنْسٰانُ ضَعِیفاً (28)

خداوند می‌خواهد(با آسان کردن قوانین ازدواج،بار تکلیف)شما را سبک کند.

و انسان،ضعیف آفریده شده است.

نکته‌ها:

در این سه آیه اخیر،گوشه‌ای از الطاف خداوند در امر ازدواج پی در پی نقل شده است.خداوند احکام را برای شما بیان می‌کند، «لِیُبَیِّنَ لَکُمْ» راه نشان می‌دهد، «یَهْدِیَکُمْ» لطف خود را به شما برمی‌گرداند، «یَتُوبَ عَلَیْکُمْ» و بر شما آسان می‌گیرد، «یُخَفِّفَ عَنْکُمْ» و این همه به خاطر آن که انسان در برابر طوفان غرایز، ناتوان،و قدرت صبر و خودداری او اندک است.

پیام‌ها:

1 اسلام،دین آسانی است و بن‌بست ندارد. «یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ» 2 تکالیف دینی،بر اساس توان و طاقت انسان است. «یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ» 3 مشکل‌تراشی در ازدواج،خلاف خواست خداست. «یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُخَفِّفَ» 4 پیروی و پایبندی شما در احکام ازدواج،زمینه‌ی سبکباری و دورماندن جامعه از آفات و مشقات است. «یُرِیدُ اللّٰهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ» 5 انسان در برابر غریزه‌ی جنسی ضعیف است. «خُلِقَ الْإِنْسٰانُ ضَعِیفاً» 6 میان تکوین و آفرینش انسان،و تشریع و احکام الهی هماهنگی است.

«یُخَفِّفَ»

، «ضَعِیفاً»

[سوره النساء (4): آیه 29]

اشاره

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبٰاطِلِ إِلاّٰ أَنْ تَکُونَ تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ بِکُمْ رَحِیماً (29)

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اموال یکدیگر را در میان خود به باطل نخورید، مگر اینکه تجارتی با رضایت یکدیگر باشد.و خود(و یکدیگر)را نکشید،همانا خداوند نسبت به شما همواره مهربان بوده است.

نکته‌ها:

رمز اینکه نهی از قتل، «لاٰ تَقْتُلُوا» بدنبال نهی از حرام‌خوری، «لاٰ تَأْکُلُوا» آمده است،شاید آن باشد که سیستم اقتصادی ناسالم،زمینه‌ی قیام محرومان علیه زراندوزان و بروز درگیری‌ها و پیدایش قتل و هلاکت جامعه است.

امام صادق علیه السلام به هنگام تلاوت این آیه فرمود:کسی که قرض بگیرد و بداند که نمی‌تواند بازپرداخت کند،مال باطل خورده است. ⁽¹⁾امام باقر علیه السلام در ذیل آیه

فرمود:ربا،قمار،کم‌فروشی و ظلم از مصادیق باطل است. ⁽¹⁾

رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله درباره وضو و غسل با آب سرد،آنجا که خطر جانی دارد فرمود:

« وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ بِکُمْ رَحِیماً ». ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:اگر مسلمانی به تنهایی وارد منطقه کفّار شد و کشته شد، خودکشی کرده است. ⁽³⁾

کشتن رهبران معصوم یکی از مصادیق خودکشی و به هلاکت انداختن جامعه است،امام صادق علیه السلام درباره‌ی «لاٰ تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ» فرمودند:یعنی اهل بیت پیامبر خود را نکشید. ⁽⁴⁾

پیام‌ها:

1 مالکیّت فردی محترم است و تصرّف در اموال دیگران،جز از راه معاملات صحیح و بر اساس رضایت،حرام است. «لاٰ تَأْکُلُوا» ، «إِلاّٰ» ، «تِجٰارَةً عَنْ تَرٰاضٍ» 2 جامعه،دارای روح واحد و سرنوشت مشترک است.اموال دیگران را همچون اموال خودتان محترم بدانید. «أَمْوٰالَکُمْ بَیْنَکُمْ» 3 هر نوع تصرّفی که بر مبنای«حقّ»نباشد،ممنوع است. «لاٰ تَأْکُلُوا» ، «بِالْبٰاطِلِ» 4 داد و ستدها باید با رضایت طرفین باشد،نه با اجبار و اکراه. «عَنْ تَرٰاضٍ مِنْکُمْ» 5 جان انسان محترم است،لذا خودکشی و یا دیگرکشی حرام است. «لاٰ تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ» 6 احکام و مقرّرات اسلام پرتوی از رحمت خداوند است. «کٰانَ بِکُمْ رَحِیماً»

[سوره النساء (4): آیه 30]

اشاره

وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ عُدْوٰاناً وَ ظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِیهِ نٰاراً وَ کٰانَ ذٰلِکَ عَلَی اَللّٰهِ یَسِیراً (30)

و هر کس از روی تجاوز و ستم چنان کند(و دست به مال و جان مردم دراز کرده،یا خودکشی و خونریزی کند)به زودی او را در آتشی(عظیم)وارد سازیم و این کار،بر خداوند آسان است.

نکته‌ها:

شاید تفاوت«عدوان»و«ظلم»این باشد که عدوان،تجاوز به دیگران است،ظلم،شامل ستم بر خویش هم می‌شود.

کلمه‌ی«صلو»به معنای ورود در رحمت و کلمه‌ی«صلی»به معنای ورود در دوزخ است،بنا بر این کلمه« نُصْلِیهِ »به معنای آن است که او را در آتش وارد می‌کنیم.

امام صادق علیه السلام فرمود:هر کس به عمد خودکشی کند،برای همیشه در دوزخ است.آن گاه این آیه را تلاوت فرمودند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 کارهایی که از سر ظلم و عدوان از انسان سر نزند،قهر الهی ندارد. «وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ عُدْوٰاناً وَ ظُلْماً...» 2 قصد و انگیزه،نقش اصلی را در کیفر یا پاداش دارد. «مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ عُدْوٰاناً وَ ظُلْماً»

[سوره النساء (4): آیه 31]

اشاره

إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبٰائِرَ مٰا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلاً کَرِیماً (31)

اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی می‌شوید پرهیز کنید،گناهان کوچکتان را بر شما می‌پوشانیم و شما را در جایگاهی ارجمند وارد می‌کنیم.

نکته‌ها:

از این آیه استفاده می‌شود که گناهان،دو نوعند:صغیره و کبیره.در آیه‌ی 49 سوره‌ی کهف نیز می‌خوانیم که مجرمان در قیامت،با دیدن پرونده‌ی اعمال خود می‌گویند:این چه نامه‌ی عملی است که هیچ گناه کوچک و بزرگی را فروگذار نکرده است. «لاٰ یُغٰادِرُ صَغِیرَةً وَ لاٰ کَبِیرَةً» از امام کاظم علیه السلام سؤال شد که در این آیه خداوند وعده‌ی مغفرت صغائر را در صورت اجتناب از کبائر داده است،پس شفاعت برای کجاست؟ امام فرمودند:

شفاعت برای اهل کبائر امّت است. ⁽¹⁾

گناه کبیره،طبق روایات،آن است که خداوند وعده‌ی آتش به انجام دهنده‌اش داده است. ⁽²⁾شاید وعده آتش در آیه قبل برای قتل یا خودکشی و تجاوز به مال مردم اشاره به همین باشد که نمونه گناهان کبیره‌ای که وعده عذاب داده شده، تجاوز به مال و جان مردم است.

تعداد گناهان کبیره در روایات،متعدّد و مختلف است و این به خاطر آن است که کبائر نیز درجاتی دارند و به بعضی از گناهان«اکبر الکبائر»گفته شده است.

پیام‌ها:

1 کسانی که اصول فکری و عملی آنان صحیح است،باید نسبت به تخلّفات جزئی آنان،گذشت کرد. «إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبٰائِرَ» ، «نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ» 2 پاداش کسانی که گناهان بزرگ را ترک می‌کنند،آن است که خداوند از گناهان کوچکشان بگذرد. «إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبٰائِرَ» ، «نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ» 3 تا از گناهان کبیره و صغیره پاک نشویم،به بهشت نخواهیم رفت. «نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلاً کَرِیماً»

[سوره النساء (4): آیه 32]

اشاره

وَ لاٰ تَتَمَنَّوْا مٰا فَضَّلَ اَللّٰهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ مِمَّا اِکْتَسَبُوا وَ لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ مِمَّا اِکْتَسَبْنَ وَ سْئَلُوا اَللّٰهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً (32)

و آنچه را که خداوند سبب برتری بعضی از شما بر بعضی دیگر قرار داده آرزو نکنید.برای مردان از آنچه بدست آورده‌اند بهره‌ای است و برای زنان نیز از آنچه کسب کرده‌اند بهره‌ای می‌باشد و(به جای آرزو و حسادت)از فضل خداوند بخواهید،که خداوند به هر چیزی داناست.

نکته‌ها:

آیات قبل،از حرام خواری نهی فرمود،این آیه به ریشه‌ی حرام‌خواری اشاره می‌کند که طمع،آرزو و رقابت است.

عدالت،غیر از تساوی است.عدالت همه جا ارزش است،ولی تساوی گاهی ارزش است و گاهی ظلم.مثلاً اگر پزشک به همه مریض‌ها یک نوع دارو بدهد،یا معلّم به همه شاگردان یک نوع نمره بدهد،تساوی هست،امّا عدالت نیست.

عدالت،آن است که به هر کس بر اساس استحقاقش بدهیم،گرچه موجب تفاوت شود،زیرا تفاوت گذاشتن بر اساس لیاقت‌ها و کمالات حقّ است،امّا تبعیض باطل است.تبعیض آن است که بدون دلیل و بر اساس هوای نفس یکی را بر دیگری ترجیح دهیم،ولی تفاوت آن است که بر اساس معیارها یکی را بر دیگری ترجیح دهیم.بنا بر این باید آرزوی عدالت داشت،ولی تمنّای یکسان بودن همه چیز و همه کس نابجاست.اعضای یک بدن و اجزای یک ماشین از نظر جنس و شکل و کارایی متفاوتند،امّا تفاوت آنها حکیمانه است.اگر خداوند،همه را یکسان نیافریده،طبق حکمت اوست.بنا بر این در اموری که به دست ما نیست، مثل جنسیّت،زیبایی،استعداد،بیان،هوش،عمر و...باید به تقسیم و تقدیر الهی راضی بود.ما که خدا را عادل و حکیم می‌دانیم،اگر در جایی هم دلیل و حکمت

چیزی را نفهمیدیم نباید قضاوت عجولانه و جاهلانه همراه با سوء ظن یا توقّع نابجا به خداوند حکیم داشته باشیم و یا بر دارندگان این نعمت‌ها حسد ورزیم، چرا که با فزونی هر نعمتی،مسئولیّت بیشتر می‌شود و با آمدن هر نعمتی،غم از دست دادنش همراه است.این حقیقت را در نهج البلاغه می‌خوانیم.

در موارد اختیاری،باید با کوشش و تلاش و پرهیز از کسالت و تنبلی،در رقابتی سالم به قوّت و کثرت و استقلال رسید و اجازه‌ی استثمار و استعمار به دیگران نداد و در مواردی که بدست ما نیست،باید تفاوتها را دلیل رشد و آزمایش و تحرک و تعاون و پیوستگی جامعه دانست،زیرا که اگر همه مردم دارای امکانات یکسان باشند،صفات انسانی از قبیل سخاوت،شجاعت و ایثار در انسان رشد نمی‌کند.انسان در لابلای فراز و نشیب‌ها خود را نشان می‌دهد،حرکت می‌کند و با دیگران به خاطر نیازش پیوند می‌خورد.

امام صادق علیه السلام در پاسخ از آیه فرمودند:کسی به همسر و فرزند دیگران چشم داشت نداشته باشد،ولی همانند آن را از خداوند بخواهد. ⁽¹⁾

زمانی که این آیه نازل شد،اصحاب پیامبر اکرم گفتند:مقصود از فضل در «وَ سْئَلُوا اللّٰهَ مِنْ فَضْلِهِ» چیست؟ قرار شد تا علی علیه السلام این موضوع را از پیامبر سؤال کند.

پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله در پاسخ فرمودند:خداوند ارزاق را در میان مردم از طریق حلال تقسیم کرده و حرام را نیز عرضه کرده است.کسی که حرام را تحصیل کند،به همان اندازه از رزق حلال خود کاسته است و بر حرام مورد محاسبه قرار می‌گیرد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 به داده‌های الهی راضی باشیم و حسودانه،آرزوی برتریهای دیگران را نداشته باشیم. «وَ لاٰ تَتَمَنَّوْا» 2 در اسلام مسائل اقتصادی و اخلاقی بهم آمیخته است. «لاٰ تَأْکُلُوا» ، «بِالْبٰاطِلِ» ، «وَ لاٰ تَتَمَنَّوْا»

3 تبعیض‌ها و برتری‌های استثمارگرانه و ظالمانه،از حساب برتری‌های خداداد،جداست. «فَضَّلَ اللّٰهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلیٰ بَعْضٍ» 4 تفاوت‌های زن و مرد از نظر خلقت و طبیعت،از نمونه‌های برتری دادن خداوند در آفرینش است. «فَضَّلَ اللّٰهُ» ، «لِلرِّجٰالِ» ، «لِلنِّسٰاءِ» 5 هر یک از زن و مرد،نسبت به دستاوردهای خود به طور مساوی مالکند.

«لِلرِّجٰالِ نَصِیبٌ»

، «لِلنِّسٰاءِ نَصِیبٌ» 6 به جای تمنّای آنچه دیگران دارند،در پی کسب و تلاش باشیم. «نَصِیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا...» 7 انسان،تنها مالک بخشی از دست رنج خود است.« مِمَّا اکْتَسَبُوا »بخش دیگر سهم فقرا و حکومت اسلامی است.

8 هم کار،هم دعا. «اکْتَسَبُوا» ، «وَ سْئَلُوا اللّٰهَ» 9 به جای چشمداشت به داشته‌های دیگران به فضل و لطف خدا چشم داشته باشید. «وَ لاٰ تَتَمَنَّوْا» ، «وَ سْئَلُوا اللّٰهَ» 10 به خصلت‌ها جهت صحیح بدهیم.آرزو در انسان هست،امّا جهت این آرزو را درخواست نعمت از خدا قرار دهیم،نه سلب نعمت از دیگران. «لاٰ تَتَمَنَّوْا» ، «وَ سْئَلُوا اللّٰهَ مِنْ فَضْلِهِ» 11 اگر خداوند،چیزی به کسی داد یا از او گرفت،حکیمانه و آگاهانه است.

«بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیماً»

(ایمان به علم خداوند سبب بازداشتن انسان از طمع و چشم داشت است.)

[سوره النساء (4): آیه 33]

اشاره

وَ لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِیَ مِمّٰا تَرَکَ اَلْوٰالِدٰانِ وَ اَلْأَقْرَبُونَ وَ اَلَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً (33)

و از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان و کسانی که با آنان پیمان بسته‌اید،برجا گذاشته‌اند،برای هر یک وارثانی قرار داده‌ایم،پس سهم آنان را(از ارث) بپردازید،زیرا که خداوند بر هر چیز،شاهد و ناظر است.

نکته‌ها:

« مَوٰالِیَ »جمع«مولی»دارای معانی مختلفی است،ولی در اینجا مراد وارثان است.

جمله‌ی «عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ» اشاره به قراردادهای است که پیش از اسلام،میان دو نفر برقرار می‌شد و اسلام،با اندکی تغییر،آن را پذیرفت و نامش در کتب فقهی، «ضمان جریره»است.متن قرارداد به این صورت بوده که دو نفر پیمان ببندند در زندگی،همدیگر را یاری کنند و در پرداخت غرامت‌ها،کمک هم باشند و از هم ارث برند.(چیزی شبیه قرارداد بیمه در امروز)،که اگر خسارتی بر یکی وارد شد، هم‌پیمان او،دیه‌ی آن را بپردازد.اسلام این قرارداد را پذیرفت،ولی ارث بردن از دیگری را مشروط به آن کرد که انسان وارثی نداشته باشد.

امام رضا علیه السلام درباره‌ی معنای «وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ» فرمودند:مقصود پیمانی است که مردم با رهبران الهی و معصوم بسته‌اند. ⁽¹⁾

پیام‌ها:

1 تعیین میزان ارث،به فرمان خداست. «لِکُلٍّ جَعَلْنٰا مَوٰالِیَ» 2 خویشان نزدیک‌تر،در ارث بردن اولویّت دارند. «الْأَقْرَبُونَ» 3 انسان حقّ دارد در شرایطی مالکیّت خود را از طریق پیمان و قرارداد به دیگری واگذار کند. «عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ» 4 تعهّدات انسان در زمان حیاتش،پس از مرگ،محترم است. «وَ الَّذِینَ عَقَدَتْ أَیْمٰانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ» 5 وفای به پیمان و عهد،واجب است. «فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ» 6 بدهکاران باید برای پرداخت بدهی،به سراغ طلبکاران بروند. «فَآتُوهُمْ نَصِیبَهُمْ» 7 ایمان به حضور خداوند،رمز تقوی و هشدار به کسانی است که وفادار به پیمان‌های خود نیستند. «إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ شَهِیداً»

[سوره النساء (4): آیه 34]

اشاره

اَلرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی اَلنِّسٰاءِ بِمٰا فَضَّلَ اَللّٰهُ بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ بِمٰا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوٰالِهِمْ فَالصّٰالِحٰاتُ قٰانِتٰاتٌ حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ بِمٰا حَفِظَ اَللّٰهُ وَ اَللاّٰتِی تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اُهْجُرُوهُنَّ فِی اَلْمَضٰاجِعِ وَ اِضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ عَلِیًّا کَبِیراً (34)

مردان دارای ولایت بر زنانند از آن جهت که خدا بعضی از ایشان(مردان)را بر بعضی(زنان)برتری داده(قدرت بدنی،تولیدی و اراده بیشتری دارند)و از آن جهت که از اموال خود نفقه می‌دهند،پس زنانِ شایسته،فرمان بردارند و نگهدار آنچه خدا(برای آنان)حفظ کرده،(حقوق و اسرار شوهر،)در غیاب اویند.و(امّا)زنانی که از سرپیچی آنان بیم دارید،پس(نخست)آنان را موعظه کنید و(اگر مؤثّر نشد)در خوابگاه از آنان دوری کنید و(اگر پند و قهر اثر نکرد،)آنان را بزنید(و تنبیه بدنی کنید)،پس اگر اطاعت شما را کردند،بهانه‌ای بر آنان(برای ستم و آزار)مجویید.همانا خداوند بزرگوار و بزرگ مرتبه است.

نکته‌ها:

«قوام»به کسی گفته می‌شود که تدبیر و اصلاح دیگری را بر عهده دارد.

«نشوز»از«نشز»به‌معنای زمین بلند و به سرکشی و بلندپروازی نیز گفته می‌شود.

شرط سرپرستی و مدیریّت،لیاقت تأمین و اداره زندگی است و به این جهت، مردان نه تنها در امور خانواده،بلکه در امور اجتماعی،قضاوت و جنگ نیز بر زنان مقدّمند، «بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ» ، «وَ بِمٰا أَنْفَقُوا» و به این خاطر نفرمود:«قوامون علی ازواجهم»، زیرا که مسئله‌ی زوجیّت مخصوص زناشویی است و خدا این برتری را مخصوص خانه قرار نداده است.

گرچه برخی زنان،در توان بدنی یا درآمد مالی برترند،ولی در قانون و برنامه، باید عموم را مراعات کرد،نه افراد نادر را.

برای جمله «حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ بِمٰا حَفِظَ اللّٰهُ» معانی گوناگونی است:

الف:زنان،آنچه را خدا خواهان حفظ آن است،حفظ نمایند.

ب:زنان،حقوق شوهران را حفظ کنند،همان‌گونه که خدا حقوق زنان را در سایه تکالیفی که بر مرد نهاده،حفظ کرده است.

ج:زنان حافظ هستند،ولی این توفیق را از حفظ الهی دارند.

وقتی راههای مسالمت آمیز سود نبخشید،یا باید دست از انجام وظیفه کشید،یا باید در صورت تأثیر نداشتن موعظه و قهر،خشونت به خرج داد.به گفته‌ی روانشناسان،بعضی افراد،حالت مازوشیسم(آزاد طلبی)پیدا می‌کنند که تنبیه مختصر بدنی،برایشان همچون مرهم است.در تنبیهات بدنی هم،اسلام سفارش کرده که نباید به مرحله‌ی کبودی جسم یا زخمی شدن بدن برسد.به علاوه،مرد متخلّف هم گاهی توسط قاضی تنبیه بدنی می‌شود.

رسول خدا صلی اللّٰه علیه و آله فرمود:کتک شما نباید به نحوی باشد که اثر آن در جسم زن نمودی داشته باشد،یا کتک نشانه خودنمایی و اظهار قدرت مرد باشد که زهره چشمی بگیرد.«ضربا غیر مبرج» ⁽¹⁾امام صادق علیه السلام فرمودند:نشوز زن آن است که در فراش(همبستر شدن)از شوهر تبعیت نکند و مقصود از« اِضْرِبُوهُنَّ »،زدن با چوب مسواک و شبیه آن است،زدنی که از روی رفق و دوستی باشد. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 در یک اجتماع دو نفری هم،یکی باید مسئول و سرپرست باشد.مدیر خانه مرد است. «الرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ» 2 در اداره امور زندگی،باید تعقّل و تدبیر،بر احساسات و عواطف حاکم باشد.

«الرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ»

3 نظام حقوقی اسلام با نظام تکوین و آفرینش هماهنگ است.حقّ مدیریّت مرد،به خاطر ساختار جسمی و روحی اوست. «الرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ عَلَی النِّسٰاءِ» 4 برتری‌های طبیعی فضل الهی است. «بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ» 5 هزینه زندگی،بر عهده مرد است. «بِمٰا أَنْفَقُوا» 6 قانونگذار باید در وضع قانون،به تفاوت‌های طبیعیِ زن و مرد در آفرینش، توجه داشته باشد. «الرِّجٰالُ قَوّٰامُونَ» ، «بِمٰا فَضَّلَ اللّٰهُ» 7 نشانه شایستگی زن اطاعت و تواضع او نسبت به شوهر است. «قٰانِتٰاتٌ» 8 نشانه همسر شایسته،حفظ خود در غیاب شوهر است. «حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ» 9 اطاعت زن از شوهر و حفظ حقوق وی،مشروط به تأمین زندگی او از سوی مرد است. «بِمٰا أَنْفَقُوا» ، «فَالصّٰالِحٰاتُ قٰانِتٰاتٌ حٰافِظٰاتٌ» 10 علاج واقعه را قبل از وقوع باید کرد.پیش از آنکه زن ناشزه شود،چاره‌ای بیندیشید. «تَخٰافُونَ نُشُوزَهُنَّ» 11 مرد هیچ حقّی در آزار همسر مطیع خود ندارد. «فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ سَبِیلاً» 12 سه مرحله موعظه،ترک هم‌خوابی و تنبیه،برای مطیع کردن زن است.پس اگر از راه دیگری زن مطیع می‌شود،مرد حقّ برخورد ندارد.جمله‌ی «فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ» نشانه آن است که هدف اطاعت است،گرچه از طریق دیگری باشد.

13 تواضع زن،ضعف نیست،ارزش است. «فَالصّٰالِحٰاتُ قٰانِتٰاتٌ» 14 نشانه‌ی همسر شایسته،رازداری،حفظ مال و آبرو و ناموس شوهر در غیاب اوست. «فَالصّٰالِحٰاتُ» ، «حٰافِظٰاتٌ لِلْغَیْبِ» 15 برخورد با منکرات باید گام به گام و مرحله به مرحله باشد.موعظه،قهر تنبیه. «فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ...» 16 تا موعظه مؤثر باشد،قهر و خشونت ممنوع و تا قهر و جدایی موقت اثر کند، تنبیه بدنی ممنوع است. «فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ» ، «وَ اضْرِبُوهُنَّ»

17 برخورد خشن و تنبیه،تنها برای انجام وظیفه است،نه انتقام و کینه و بهانه.

«فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاٰ تَبْغُوا عَلَیْهِنَّ»

18 برتری مردان،نباید سبب غرور شود،چون خدا از همه برتر است. «إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیًّا کَبِیراً» 19 توجّه به برتری خداوند،کلید تقوی و پرهیز از ستم بر همسران است. «إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیًّا»

[سوره النساء (4): آیه 35]

اشاره

وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقٰاقَ بَیْنِهِمٰا فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا إِنْ یُرِیدٰا إِصْلاٰحاً یُوَفِّقِ اَللّٰهُ بَیْنَهُمٰا إِنَّ اَللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً خَبِیراً (35)

و اگر از(ناسازگاری و)جدایی میان آن دو(زن و شوهر)بیم داشتید،پس داوری از خانوادۀ شوهر،و داوری از خانوادۀ زن برگزینید(تا به اختلاف آن دو رسیدگی کنند)اگر این دو بنای اصلاح داشته باشند خداوند میان آن دو را به توافق می‌رساند،زیرا خداوند،(از نیّات همه)با خبر و آگاه است.

نکته‌ها:

این آیه،برای رفع اختلاف میان زن و شوهر،و پیشگیری از وقوع طلاق،یک دادگاه خانوادگی را با امتیازات زیر مطرح می‌کند:

1 داوران،از هر دو فامیل باشند تا سوز،تعهّد و خیرخواهی بیشتری داشته‌باشند.

2 این دادگاه،نیاز به بودجه ندارد.

3 رسیدگی به اختلاف در این دادگاه،سریع،بدون تراکم پرونده و مشکلات کارِ اداری است.

4 اسرار دادگاه به بیگانگان نمی‌رسد و مسائل اختلافی در میان خودشان می‌ماند.

5 چون داوران از خود فامیلند،مورد اعتماد طرفین می‌باشند.

برای حل همه مشکلات،انتخاب داور جایز است.امام باقر علیه السلام در پاسخ اعتراضی که به پذیرش حکمیّت در صفّین برای حضرت علی علیه السلام بود این آیه را

تلاوت فرمودند. ⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام درباره‌ی «فَابْعَثُوا حَکَماً...» سؤال شد،حضرت فرمود:حَکمین نمی‌توانند به طلاق و جدایی حکم کنند،مگر آنکه از طرفین اجازه داشته‌باشند. ⁽²⁾

پیام‌ها:

1 علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد.نگرانی از شقاق و جدایی کافی است تا اقدام به گزینش داوران شود. «إِنْ خِفْتُمْ» 2 قبل از نگرانی از شقاق،در زندگی مردم دخالت نکنیم. «وَ إِنْ خِفْتُمْ» 3 طلاق و جدایی،سزاوار ترس و نگرانی است. «خِفْتُمْ شِقٰاقَ» 4 زن و شوهر،یک روح در دو پیکرند.کلمه «شِقٰاقَ» در جایی بکار می‌رود که یک حقیقت به دو قسمت تقسیم شود.

5 اقدام برای اصلاح میان زن و شوهر باید سریع باشد.حرف«فاء»در جمله «فَابْعَثُوا» برای تسریع است.

6 جامعه در برابر اختلافات خانواده‌ها،مسئولیّت دارد. «وَ إِنْ خِفْتُمْ» ، «فَابْعَثُوا» 7 بستگان،در رفع اختلاف خانواده‌ها،مسئولیّت بیشتری دارند. «مِنْ أَهْلِهِ» 8 زن و مرد در انتخاب داور،حقّ یکسان دارند. «حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا» 9 در جامعه به افرادی اعتماد کنیم و داوری آنان را بپذیریم. «فَابْعَثُوا حَکَماً...» 10 مشکلات مردم را با کمک خود مردم حل کنیم. «فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ» 11 از آشتی دادن ناامید و مأیوس و نسبت به آن بی‌تفاوت نباشیم. «فَابْعَثُوا» 12 بیش از نگرانی،موج ایجاد نکنیم،یک داور برای هر یک کافی است. «حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا» 13 اسلام به مسائل شورایی و کدخدامنشی توجّه دارد. «حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ» ، «أَهْلِهٰا» 14 همه مسائل را به قاضی و دادگاه نکشانید،خودتان درون‌گروهی حل کنید.

«فَابْعَثُوا حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ»

15 هر جا سخن از حقّ و حقوق است،طرفین باید حضور داشته باشند. «حَکَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکَماً مِنْ أَهْلِهٰا» 16 باید زن و شوهر،داوری داوران انتخاب شده را بپذیرند.(لازمه انتخاب داور،اطاعت از حکم اوست.) 17 در انتخاب داور باید به آگاهی،رازداری و اصلاح طلبی آنان توجّه کرد. «إِنْ یُرِیدٰا إِصْلاٰحاً» 18 هر جا حسن نیّت و بنای اصلاح باشد،توفیق الهی هم سرازیر می‌شود. «إِنْ یُرِیدٰا إِصْلاٰحاً یُوَفِّقِ اللّٰهُ بَیْنَهُمٰا» 19 دلها بدست خداست. «یُوَفِّقِ اللّٰهُ بَیْنَهُمٰا» 20 به عقل و تدبیر خود مغرور نشوید،توفیق را از خداوند بدانید. «یُوَفِّقِ اللّٰهُ» 21 طرح قرآن برای اصلاح خانواده برخاسته از علم و حکمت الهی است.

«عَلِیماً خَبِیراً»

22 باید حسن نیّت داشت،چرا که خداوند،به انگیزه‌های همه آگاه است. «إِنَّ اللّٰهَ کٰانَ عَلِیماً خَبِیراً»

[سوره النساء (4): آیه 36]

اشاره

وَ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ وَ لاٰ تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً وَ بِذِی اَلْقُرْبیٰ وَ اَلْیَتٰامیٰ وَ اَلْمَسٰاکِینِ وَ اَلْجٰارِ ذِی اَلْقُرْبیٰ وَ اَلْجٰارِ اَلْجُنُبِ وَ اَلصّٰاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ اِبْنِ اَلسَّبِیلِ وَ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُحِبُّ مَنْ کٰانَ مُخْتٰالاً فَخُوراً (36)

و خدا را بپرستید و هیچ چیز را شریک او قرار ندهید و به پدر و مادر نیکی کنید و به بستگان و یتیمان و بینوایان و همسایه‌ی نزدیک و همسایه‌ی دور و یار هم‌نشین و در راه مانده و زیردستان و بردگانتان(نیز نیکی کنید.) همانا خداوند،هر که را متکبّر و فخرفروش باشد،دوست نمی‌دارد.

نکته‌ها:

این آیه،از حقّ خدا «وَ اعْبُدُوا اللّٰهَ» تا حقّ بردگان «مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ» را بیان کرده و این نشانه‌ی جامعیّت اسلام است.

«الْجٰارِ ذِی الْقُرْبیٰ وَ الْجٰارِ الْجُنُبِ»

،شامل همسایه‌ی فامیل و غیر فامیل،هم عقیده و غیر هم عقیده نیز می‌شود.به گفته‌ی روایات تا چهل خانه از هر طرف، همسایه‌اند. ⁽¹⁾یعنی در مناطق کوچک،همه همسایه‌اند.

«الصّٰاحِبِ بِالْجَنْبِ»

،شامل رفقای دائمی یا موقّت،رفقای سفر،یا آنان که به امید نفعی سراغ انسان می‌آیند،می‌شود.

«ابْنِ السَّبِیلِ»

،ممکن است در وطن خود متمکن باشد و ما شناختی از او و بستگانش نداشته باشیم،فقط بدانیم که درمانده‌ی در سفر و فرزند راه است که باید مورد حمایت قرار گیرد.

«مُخْتٰالاً»

،کسی است که در دنیای خیال،خود را بزرگ می‌پندارد و تکبر می‌کند.

اگر به اسب هم«خیل»می‌گویند چون متکبّرانه راه می‌رود.

احسان به پدر و مادر،شامل محبّت،خدمت،کمک مالی،علمی،عاطفی و مشورت با آنان می‌شود.

شرط احسان به والدین خوب بودن آنان نیست،ولی اطاعت از والدین در صورتی است که آنان به امری بر خلاف رضای خدا فرمان ندهند.

امام صادق علیه السلام فرمودند:پیامبر صلی اللّٰه علیه و آله و علی علیه السلام پدران این امّت هستند،زیرا در قرآن آمده: «اعْبُدُوا اللّٰهَ» ، «وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً» ⁽²⁾