میراث حوزه اصفهان جلد 2

مشخصات کتاب

شابک : ۳۰۰۰۰ ریال : ج.۱ : 964-92974-9-9 ؛ ۳۰۰۰۰ ریال: ج.۲ : 964-9608-0-4 ؛ ۳۰۰۰۰ ریال: ج.۳ : 964-96108-6-3 ؛ ج.۴ : 964-96567-4-X ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج. ۴) ؛ ۷۰۰۰۰ ریال (ج. ۵) ؛ ۸۰۰۰۰ ریال : ج.۶ 978-600-6146-08-9 : ؛ ج.۷ 978-600-6146-02-7 : ؛ ۱۰۰۰۰۰ ریال : ج.۸ : 978-600-6146-11-9 ؛ ۲۰۰۰۰۰ ریال : ج.۹ 978-600-6146-33-1 : ؛ ج.۱۰ 978-600-6146-42-3 : ؛ ج.۱۱ 978-600-6146-45-4 : ؛ ۳۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲)

شماره کتابشناسی ملی : م‌۸۳-۳۵۱۷۲

عنوان و نام پدیدآور : میراث حوزه اصفهان/ به اهتمام احمد سجادی، رحیم قاسمی؛ [برای] مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان.

مشخصات نشر : قم : موسسه فرهنگی مطالعاتی الزهرا (س)، ۱۳۸۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : مجموعه منشورات ؛ ۲، ۱۴، ۱۷، ۱۸،۲۴، ۲۸، ۳۰

یادداشت : جلد سوم تا دهم به اهتمام محمدجواد نورمحمدی تالیف است.

یادداشت : جلد یازدهم به اهتمام محمدجواد نورمحمدی و سیدمحمود نریمانی تالیف است.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: زمستان ۱۳۸۴).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۸۶) .

یادداشت : ج. ۴ (چاپ اول: زمستان ۱۳۸۶).

یادداشت : ج.۵ (چاپ اول: ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۶ (چاپ اول: ۱۳۸۹) .

یادداشت : ج.۷ (چاپ اول: ۱۳۸۹) (فیپا).

یادداشت : ج.۸ (چاپ اول:۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۹ (چاپ اول: زمستان ۱۳۹۱).

یادداشت : ج.۱۰ (چاپ اول: ۱۳۹۲ (فیپا).

یادداشت : ج.۱۱ (چاپ اول: ۱۳۹۳) (فیپا).

یادداشت : ج.۱۲ (چاپ اول:تابستان ۱۳۹۴).

یادداشت : وضعیت نشر جلد چهارم تا دوازدهم: اصفهان: حوزه علمیه اصفهان، مرکز تحقیقات رایانه ای.

موضوع : اسلام -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

موضوع : فلسفه اسلامی -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

موضوع : کلام -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

موضوع : فقه جعفری -- متون قدیمی تا قرن ۱۴

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۰۴

رده بندی کنگره : BP۱۱/س۳م۹ ۱۳۸۳

سرشناسه : سجادی، احمد، ۱۳۴۴ - ، گردآورنده

شناسه افزوده : قاسمی، رحیم، ۱۳۵۱ -، گردآورنده

شناسه افزوده : حوزه علمیه اصفهان. مرکز تحقیقات رایانه ای

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

اشاره

دربارۀ این مجموعه

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

«میراث حوزۀ اصفهان»مجموعه‌ای است نوپا،با طرحواره‌ای به وسعت عرصۀ:

«رساله‌نگاری در پهنۀ یکهزار سال تلاش علمی،معرفتی دانشیانی که با حوزۀ علمیّۀ اصفهان پیوند داشته‌اند».

مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزۀ علمیّۀ اصفهان-که به امر مرجع عالیقدر حضرت آیة اللّه العظمی مظاهری«مدّ ظله العالی»،تأسیس گردیده-این مجموعه را با هدف ارائۀ محقّقانه،شکیل و شایستۀ متون مورد اشاره،بنا نهاده است و با چشمداشت به لطف حضرت حقّ در این مسیر گام می‌نهد.

در توضیح این مطلب اشاره به نکاتی چند بایسته است:

الف)هرچند عنوان«رساله»عنوانی است عام و ریخته‌های قلمی خرد و کلان را به یکسان دربر می‌گیرد،امّا در اینجا،به اقتفای متأخّران و معاصران،این کلمه به معنای «نگاشته‌های کم برگ»به کار رفته است.

ب)«رساله‌نگاری»،مفهومی است عام و مراد از آن،همان معنای اصیل عامّش می‌باشد،بدین‌ترتیب تألیف،ترجمه،تحشیه و دیگر ساحت‌های تلاش علمی قلمزنان می‌تواند در حیطۀ این مجموعه قرار گیرد.

ج)حوزۀ زمانی این مجموعه،به هیچ دورۀ خاصّی محصور نمی‌باشد.امروزه،از سابقۀ یکهزار سالۀ حوزۀ علمیّۀ اصفهان آگاهی داریم،رساله‌هایی که در این مجموعه عرضه می‌شود،می‌تواند سراسر این پهنۀ وسیع را در برگیرد.

د)پر واضح است که اگر در این شهر ابن سیناها،صاحب بن عبادها و علاّمۀ مجلسی‌ها قدّس سرّهم به تلاش علمی مشغول بوده‌اند،شیخ بهایی‌ها،میردامادها و

حکیم صهباها قدّس سرّهم نیز در کنار تلاش علمی بس ارجمندشان به ذوق‌ورزی و تکاپوهای گرانقدر در زمینه‌هایی که نشانگر عالی‌ترین هیجانات روح انسانی است، هم می‌پرداخته‌اند.از اینرو،مجموعۀ حاضر دو حیطۀ«تلاش علمی و تکاپوی ذوقی»را همزمان در کنار هم عرضه خواهد کرد.

ه)پیوند با«فضای علمی و معرفتی»حوزۀ علمیّۀ اصفهان،شرط اجتناب‌ناپذیر ورود نگاشته‌ها به این مجموعه است.گذشته از علمی بودن آثار،تطابق آن با«فضای معرفتی»حوزه‌ای،که اقیانوس‌های ناپیدا کرانه‌ای همچون مجلسی،شیخ بهایی، میرداماد،محقّق خوانساری،فاضل هندی،صدر المتألّهین،حکیم نوری،حکیم سبزواری قدّس سرّهم را در خود پرورانده است،شرطی است که این مجموعه بر حصول آن تأکید دارد.

و)هدف این مجموعه،«ارائۀ محقّقانه،شکیل و شایستۀ این متون»می‌باشد.این عنوان می‌تواند مادّه و صورت مجموعۀ حاضر را مشخص سازد؛زیرا ارائۀ«محقّقانۀ» این نگاشته‌ها،نشانگر مادّۀ مجموعه و ارائۀ«شکیل»آن،نشان‌دهندۀ صورت آن است.به باور ما،ارائۀ«شایسته»نیز ارائه‌ای است که هم زمان دو قید«محقّقانه»و «شکیل»بودن را به همراه داشته باشد.

بدین‌ترتیب،این مجموعه،می‌کوشد با استمداد از عنایات حضرت حقّ،متون فاخری،که شرایط مذکور را حائز باشد،منتشر نموده و صفحات خود را بدان،زیور بخشد و در این راه،همدلی و همراهی همۀ محقّقان ارجمند را امید می‌برد.

و اللّه ولیّ التوفیق مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزۀ علمیۀ اصفهان

تقدیم به:

دو اقیانوس ناپیداکرانۀ دانش اصول فقه:

علاّمه شیخ محمّد تقی رازی اصفهانی نجفی-صاحب هدایه- علاّمه شیخ محمّد حسین رازی اصفهانی حائری-صاحب فصول- و سایر اعاظم علمی خاندان شریف نجفی اصفهانی

فهرست

عنوان صفحه

سرآغاز 13

دربارۀ این دفتر 19

مصاحبۀ حضرت آیة اللّه العظمی مظاهری 54-23

قبلة البلدان(علاّمه شیخ عبّاسعلی ادیب)101-55

مقدّمۀ محقّق(مجید هادیزاده)55

مقدّمه 60

افق 61

تفاوت قوس النهار و قوس اللیل 62

نصف النهار 63

طول 63

در بیان حرکت انتقالی زمین 64

مطلب اوّل(طرق تعیین وقت ظهر)68

مطلب دوّم(در تعیین قبله)77

وضع کعبه و اطراف آن 81

قاعدۀ پیدا کردن اختلاف شب و روز در هر نقطه 81

جداول 82

قبض الوقف(شیخ منیر الدّین بروجردی)128-103

مقدّمۀ محقّق(مهدی باقری)103

المقام الاوّل 105

المقام الثّانی 109

المقام الثّالث 109

المقام الرابع 114

المقام الخامس 114

المقام السادس 116

المقام السابع 116

المقام الثامن 119

المقام التاسع 119

المقام العاشر 120

المقام الحادی عشر 120

المقام الثانی عشر(و الثالث عشر)121

المقام الرابع عشر 123

المقام الخامس عشر 124

المقام السادس عشر 124

المقام السابع عشر 125

المقام الثامن عشر 125

شرح خطبۀ متّقین(علاّمه محمّد تقی مجلسی)238-129

پیشگفتار مصحّح(جویا جهانبخش)129

متن خطبه 135

شرح خطبه 141

پاره‌ای از منابع و مأخذ تصحیح 233

اجازات خاندان روضاتیان(علاّمه سیّد محمّد باقر چهارسوقی)283-239

مقدّمۀ مصحّح(سیّد جعفر اشکوری)239

اجازته للسید عبد الغفار بن محمّد حسین الحسینی التویسرکانی 241

اجازته للمیرزا محمّد بن عبد الوهّاب الهمدانی 251

اجازته للسید محمّد مهدی بن محمد الحسینی البروجردی 254

اجازته لشیخ الشریعة فتح اللّه بن محمّد جواد الاصفهانی الشیرازی 260

اجازته لمحمّد حسین بن محمّد باقر الیزدی الأردکانی 270

اجازته لولده السید محمّد مسیح بن محمّد باقر الموسوی 273

اجازته الاخری للمیرزا محمّد بن عبد الوهّاب الهمدانی 275

مکارم الآثار/زندگینامۀ شیخ الرئیس(علاّمه محمّد علی معلم حبیب‌آبادی)390-285

مقدّمۀ محقّق(مجید هادیزاده)285

تکفیر شیخ الرئیس 342

تألیفات شیخ الرئیس در بخارا 354

تألیفات شیخ الرئیس در خوارزم 354

تألیفات شیخ الرئیس در جرجان 356

تألیفات شیخ الرئیس در ری 356

تألیفات شیخ الرئیس در همدان 356

تألیفات شیخ الرئیس در اصفهان 365

تألیفاتی که محل آنها تصریح نشده 369

تحقیق در تاریخ تولّد ابو علی ابن سینا 388

گل گلشن(منتخب گلشن راز)(آیة اللّه مجد الدین نجفی اصفهانی)431-391

پیشگفتار مصحّح(جویا جهانبخش)391

آغاز کتاب گل گلشن 395

خاتمۀ کتاب گل گلشن 426

کتابنامه 430

سرآغاز

(1)

دفتر اوّل از«میراث حوزۀ اصفهان»-که عرضه‌کنندۀ ذخایر نفیس گنجینۀ تراث علمی حوزۀ علمیۀ اصفهان است-به لطف و عنایت پروردگار سبحان،در اواخر سال پیشین،انتشار یافت و با استقبال و تشویق اصحاب علم و فضیلت مواجه گردید.این اقبال و توجّه،عزم ما را در ادامۀ این مسیر،مضاعف گردانید و اینک دفتر دوّم،از این مجموعه-که دربردارندۀ شش اثر دیگر از آن گنجینۀ ارزشمند است-به ارباب فضل و پژوهش تقدیم می‌گردد.

(2)

در سرآغاز دفتر اوّل،تصریح شد که چهار مسئولیّت مهمّ در قبال اندوخته‌های علمی و فکری پیشینیان ما-و به تعبیر دقیق‌تر در برابر ذخیرۀ تابناک تشیّع-متوجّه مجامع علمی و دانش‌پژوهان است.این چهار وظیفه،که در حقیقت چهار مرحلۀ اساسی در فرایند احیاء و عرضۀ میراث مکتوب است عبارتند از«حفظ و نگهداری»،

«تصحیح و احیاء»،«پالایش انتقادی»و«بهسازی و ساده‌سازی».

نیز گفته شد که نتیجۀ شیرین پیمودن این مراحل و انجام این وظایف،پیوند علمی نسل امروز با میراث کهن سلف صالح است.

اینک و در این مجال،ذکر یک نکتۀ دیگر ضروری است و آن اینکه:هرگز مراد از احیاء و عرضه میراث مکتوب این نیست که باید،تنها به پژوهش‌ها و دست‌آوردهای علمی گذشتگان،بسنده کرد و صرفا همانها را برای حلّ معضلات علمی و رفع مشکلات فرهنگی این روزگار کافی و وافی دانست،بلکه منظور آن است که پژوهش‌های جدید-اگر بخواهد از استحکام بایسته و اتقان شایسته برخوردار باشد-باید با اشراف بر پژوهش‌های پیشینیان بنا گردد:

العلی محظورة إلاّ علی من بنی فوق بناء السّلف

این اتّکاء و ابتناء،باعث می‌شود تا از ورود سخنان سست و گفته‌های نادرست به عرصۀ مسائل علمی و رایج شدن سکّه‌های تقلّبی در بازار علم و دانش،جلوگیری به عمل آید.افزون بر این،آثار مهمّ دیگری نیز بر احیاء تراث مترتب است که عبارتند از:

صرفه‌جویی در وقت و فرصت فاضلان و عالمان برای بهره‌برداری از منابع علمی، جلوگیری از تحقیقات تکراری و احیانا کم مایه و غیرمستند،و مهمّ‌تر از همه،نمایان شدن حجم و گسترۀ کارنامۀ علمی تشیّع،به عنوان پشتوانۀ علمی و تعریف هویت فرهنگی ما.

به این ترتیب،احیاء و عرضۀ میراث مکتوب،چهار فایدۀ اساسی را نیز با خود به همراه دارد،گرچه فواید و ثمرات دیگری را هم می‌توان برشمرد.

(3)

هر دفتر از«میراث حوزۀ اصفهان»را به مناسبت،به یکی از مفاخر علمی یا یکی از

خاندان‌های علمی این حوزۀ کهن،تقدیم می‌داریم،چرا که بزرگداشت نام بلند و یاد ارجمند آن دانشی مردان و نقش برجسته‌ای که آنان در حفظ و ارتقاء حوزۀ علمیۀ اصفهان داشته‌اند،فریضه‌ای بر ذمّۀ امروزیان است و بی‌تردید،مصداق«تعظیم شعائر إلهی»است: وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعٰائِرَ اللّٰهِ فَإِنَّهٰا مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ ⁽¹⁾.

دفتر دوّم از این مجموعه را به مناسبت هشتادمین سالگرد قیام و رحلت عالم مجاهد و روشن‌بین مرحوم آیة اللّه شهید حاج آقا نور اللّه نجفی اصفهانی-طاب اللّه مثواه و جعل الجنّة مأواه-(1278-1346)،به حضور دو قلّۀ دیریاب و دو اقیانوس ناپیداکرانۀ دانش اصول فقه،حضرت علاّمه شیخ محمّد تقی رازی اصفهانی نجفی قدّس سرّه(متوفی 1248) -صاحب کتاب ارجمند«هدایة المسترشدین فی شرح اصول معالم الدّین»-و برادر گرانقدرش حضرت علاّمه شیخ محمّد حسین رازی اصفهانی حائری قدّس سرّه(متوفی 1261) -صاحب کتاب ارزشمند«الفصول الغرویّة فی الاصول الفقهیّة»-و سایر اعاظم از خاندان ایشان تقدیم می‌نماییم.

سر دودمان این خاندان شریف و ریشه‌دار،فقیه اصولی،مرحوم آیة اللّه العظمی شیخ محمّد تقی رازی قدّس سرّه(1185-1248)-مشهور به«صاحب هدایه»و«صاحب حاشیه» است،که در بعد از سال 1220 قمری به اصفهان مهاجرت کرده و در آنجا رحل اقامت دائم گزیده است.پس از وفات آن عالم جلیل القدر،یگانه فرزندش مرحوم آیة اللّه العظمی حاج شیخ محمّد باقر نجفی مسجد شاهی قدّس سرّه(1235-1301)و از آن پس فرزندان شش‌گانۀ ایشان-که همگی اهل علم و فضیلت و از مفاخر حوزۀ علمیۀ اصفهان بوده‌اند-بالأخص مرحوم آیة اللّه العظمی حاج شیخ محمّد تقی نجفی قدّس سرّه (1262-1332)معروف به«آقانجفی»و مرحوم آیة اللّه حاج آقا نور اللّه نجفی قدّس سرّه از

عالمان سرشناس این خاندان کهن می‌باشند ⁽¹⁾.

پس از آنان نیز عالمان و فاضلان برجسته‌ای از این دودمان گرامی در حوزۀ علمیۀ اصفهان درخشیده‌اند که همگی از ارباب دانش و فضیلت بوده‌اند.

به پاس بیش از دو قرن حیات علمی و معنوی این خاندان عریق،این دفتر به پیشگاه مبارک عالمان و فقیهان و مجاهدان این سلسلۀ شریفه تقدیم می‌گردد و از خداوند سبحان-جلّ جلاله-علوّ درجات همۀ آنان را در أعلی علییّن مسألت می‌کنیم.

(4)

تقدیر و تشکّر صمیمانه از محقّقان ارجمندی که رساله‌های این دفتر را احیاء کرده‌اند،وظیفۀ حتمی این قلم است.احیاء تراث،کاری پر دردسر و ملال‌آور است و فقط آنان که با دشواری‌های این راه،سروکار دارند به خوبی می‌دانند که:

یری النّاس دهنا فی قواریر صافیا و لم یدر ما یجری علی رأس سمسم

روغنی در شیشه بینی صاف و روشن ریخته غافلی بر سر چه آمد دانۀ بادام را

محقّقان محترم حضرات آقایان مجید هادی‌زاده،جویا جهانبخش،مهدی باقری و سید جعفر اشکوری-دامت توفیقاتهم-کار تحقیق و احیاء این مجموعه را به سامان رسانیده‌اند و فاضلان گرامی حضرات آقایان سید احمد سجادی و مجید هادی‌زاده -دامت تأئیداتهما-کار اشراف و نظارت بر این دفتر را عهده‌دار بوده‌اند و همکاران عزیز دیگری هم،امور فنی و اجرایی را بر دوش خود تحمّل کرده‌اند.

(5)

و بالاخره،آغاز و انجام هر خیر و کمالی از ذات اقدس حضرت باری تعالی«جلّت عظمته و تقدّست اسمائه»است و از اینرو،همۀ ستایشها از آن ذات پاک بی‌همتای اوست.

با سپاس بی‌قیاس و حمد بی‌حدّ به آستان آن خداوند مهربان،از پیشگاه با عظمت او و در سایۀ توجّهات حضرت بقیّة اللّه الاعظم-ارواح العالمین له الفداء و عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف-توفیق استمرار این مسیر را به منظور احیاء و عرضۀ تراث علمی تشیّع در حوزۀ مقدّسۀ علمیۀ اصفهان و نکوداشت نام و یاد مفاخر و مآثر این حوزۀ کهن،مسألت می‌نماییم.انّه ولی التوفیق و علیه التکلان.

و آخر دعوانا أن الحمد للّه ربّ العالمین و صلّی اللّه علی سیّدنا محمّد و آله الطاهرین.

شوّال المکرّم 1426 هجری قمری-آبان ماه 1384 هجری شمسی.

حوزۀ علمیّۀ اصفهان دفتر حضرت آیة اللّه العظمی مظاهری محمّد حسن مظاهری

دربارۀ این دفتر

دفتر حاضر دوّمین دفتر از مجموعۀ«میراث حوزۀ اصفهان»است که پس از یک سال تکاپو و تلاش،اینک مجال حضور و ظهور می‌یابد.در تدوین این دفتر راهی پرنشیب و فراز را پیموده‌ایم و سپاس حضرت حق-جلّ و علا-را،که گذشته از عنایت و لطف او،نظر مهرآمیز زعیم حوزۀ علمیّۀ اصفهان،مرجع عالیقدر حضرت آیة اللّه العظمی مظاهری-مدّ ظلّه العالی-را،در تمامی گام‌ها،به همراه داشته‌ایم.

پس از نشر دفتر اوّل،صاحبان علم و معرفت،ما را پس از تشویق به ادامۀ راه،از نقد و نظر خویش بهره‌مند کرده و نظرات سازنده‌ای ارائه فرمودند.

عدّه‌ای از فضلا بر موضوعی بودن دفاتر نظر داشتند.بدین صورت که هر دفتر به یکی از محورهای تفسیر،حدیث،فقه،اصول فقه،فلسفه،کلام،عرفان،ادبیات و دیگر ساحت‌هایی که تلاش علمی قلمزنان این خطّه در حیطۀ آن بوده است،اختصاص یابد.

بعضی دوستان،نظر بر یک زبانه بودن دفاتر داشتند.

تلاش برای یافتن نسخه‌های متعدّد یک رساله و عدم تصحیح بر پایۀ یک نسخه،

دیگر پیشنهاد برخی از فضلا بود.

بعضی هم به استفاده از مصحّحین و محقّقین دیگر شهرها،برای ارائۀ تصحیحات و تحقیقات جامع بر هر رساله،نظر داشتند.

لذا تلاش بر آن شد،تا کاستی‌ها به اندازۀ توان برطرف گردد و بر اتقان علمی و استواری تصحیح،تحقیق و تحشیه،افزوده گردد.ولی بعضی از پیشنهادات از جمله تک‌موضوعی و تک‌زبانه بودن دفترها،فعلا مقدور نگردید.

این دفتر از یک مصاحبه و شش بخش تشکیل شده است.توضیحی کوتاه دربارۀ آنچه کتاب حاضر را پدید آورده است،خالی از فائدتی نیست.

1-در نخستین بخش این کتاب،متن مصاحبۀ حضرت آیة اللّه العظمی مظاهری-مدّ ظلّه العالی-با متولّیان علمی کنگرۀ«تبیین آراء و بزرگداشت هشتادمین سالگرد نهضت آیة اللّه شهید حاج آقا نور اللّه نجفی اصفهانی قدّس سرّه»درج شده است.این مصاحبه که مشحون از فوائد علمی،تاریخی گسترده‌ای است،پیش از این در مجموعۀ منشورات آن کنگره عرضه شده بود.امّا از آنجا که از سویی آن مجموعۀ منشورات چندان فراگیر نبود،و از سویی دیگر،مصاحبۀ حاضر،در زمینۀ«اصفهان‌پژوهی»سخت کارآمد بود، و از سوی سوّم،دفتر حاضر نیز به اعاظم خاندان علمی نجفی اصفهانی تقدیم گردیده، لذا به درج این مصاحبه در نخستین بخش این دفتر اقدام کردیم.

2-پس از آن مصاحبه،شش رسالۀ علمی،از ریخته‌های خامۀ دانشیان اصفهان در این دفتر در کنار هم نشسته است.این رساله‌ها بنا به تفکیک موضوعی دانش‌ها عبارتند از:

الف-دانش فقه:

رسالۀ قبض الوقف نگاشتۀ فقیه پارسا،مرحوم آیة اللّه حاج آقا منیر الدین بروجردی قدّس سرّه

تحقیق:جناب حجة الاسلام آقای شیخ مهدی باقری

ب-دانش حدیث‌پژوهی:

شرح خطبة المتّقین از آثار علاّمۀ مفضال شیخ محمّد تقی مجلسی قدّس سرّه،در شمار نگاشته‌های پارسی ایشان.

تحقیق:محقّق حدیث‌پژوه،جناب آقای جویا جهانبخش.

ج-دانش تراجم و اجازات:

1 : اجازات علاّمه آیة اللّه سیّد محمّد باقر چهار سوقی قدّس سرّه صاحب روضات توضیح این نکته لازم است که این بخش،شامل اجازاتی است که ایشان برای شماری از تلامیذ و یاران خود به قلم درآورده‌اند.

تحقیق:جناب حجة الاسلام آقای سیّد صادق اشکوری.

2 : رسالۀ ترجمۀ احوال بو علی سینا قدّس سرّه

نگاشتۀ تراجم‌پژوه کبیر،علاّمه شیخ محمّد علی معلّم حبیب‌آبادی قدّس سرّه.

تحقیق:مجید هادی‌زاده.

د-دانش عرفان نظری:

گل گلشن:منتخبی است که مرحوم آیة اللّه علاّمه شیخ مجد الدّین نجفی قدّس سرّه از منظومۀ مشهور«گلشن راز»پرداخته‌اند.

تحقیق:فاضل گران‌مایه جناب آقای جویا جهانبخش.

ه-دانش هیئت:

قبلة البلدان:ریختۀ خامۀ علاّمۀ سترگ،مرحوم آیة اللّه حاج شیخ عبّاسعلی ادیب قدّس سرّه.

تحقیق:مجید هادی‌زاده.

*** دست‌اندرکاران این مجموعه،چنان امیدوارند که مادّه و صورت این مجلّد،شایستۀ پیشکش آن به دانشیان این ملک دانش‌پرور باشد؛و برای تدوین مجلّدات سپسین این مجموعه نیز،دست استمداد به سوی تمامی آنان دراز می‌کنند.

بر خود لازم می‌دانیم پس از حمد و ثنای الهی،از عنایات ویژۀ مسؤول محترم دفتر ریاست معظّم حوزۀ علمیّۀ اصفهان،دوست گران‌مایه،جناب آقای محمّد حسن مظاهری سپاسگزاری کرده،از همۀ محقّقان و همکاران گرامی که با ارائۀ تصحیحات و تحقیقات خود،ما را در ارائۀ دفتر دوّم یاری نمودند،قدردانی کرده و همچنین از سرکار خانم محسن‌پور که امر حروف‌چینی این اثر را عهده‌دار شدند،تشکّر می‌نماییم.

و آخر دعوانا أن الحمد للّه ربّ العالمین

سیّد احمد سجّادی مجید هادیزاده

مصاحبۀ مرجع عالیقدر

حضرت آیة اللّه العظمی مظاهری«مدّ ظلّه العالی»

با دبیرخانۀ همایش تبیین آراء و بزرگداشت هشتادمین سالگرد نهضت آیة اللّه شهید حاج آقا نور اللّه نجفی اصفهانی قدّس سرّه

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

حضرت آیت اللّه! جنابعالی به عنوان یکی از مراجع معظّم تقلید و رئیس حوزۀ علمیۀ اصفهان،فراز و نشیب‌های این حوزۀ بزرگ را چگونه نگاه می‌کنید؟

آیت اللّه العظمی مظاهری: بسم اللّه الرحمن الرحیم .حوزۀ علمیّۀ اصفهان،حوزه کهنی است و می‌توانیم بگوییم در حقیقت سلف حوزۀ علمیّه قم است.سابقۀ این حوزه، سابقۀ یکهزار ساله است.براساس مستندات تاریخی،نخستین دوره از ادوار حوزۀ علمیّۀ اصفهان به زمان حکومت آل بویه برمی‌گردد و آمدن شیخ الرئیس ابن سینا هم به اصفهان که در اوائل قرن پنجم(ظاهرا بعد از سال 412 قمری)بوده به همان دوره مربوط می‌شود.ابن سینا در زمان حکومت علاء الدولۀ دیلمی به اصفهان آمده،بعد از آنکه مدّتی در همدان بوده است و در اصفهان علاوه بر وزارت به تدریس و اشتغال‌های علمی پرداخته و مدرسه‌ای هم مربوط به او بوده که در تاریخ به نام مدرسۀ علایی نقل شده است و روی همین جهت هم بعضی معتقدند که مدفن ابن سینا در همان مدرسۀ علایی اصفهان«در محلۀ باب الدشت در خیابان ابن سینای فعلی»است نه در همدان، زیرا ایشان تا آخر عمر در اصفهان باقی مانده است و در زمان او در حوزۀ علمیّۀ

اصفهان،شاگردان عالم و بزرگی پرورش یافته‌اند.کلاّ در زمان آل بویه به دلیل اعتقاد آنها به مذهب تشیّع،خدماتی انجام شده و علماء بزرگ تشیّع هم به آنها توجّه داشته‌اند.

شیخ مفید،سیّد مرتضی و سیّد رضی قدّس سرّه هم در زمان حکومت آل بویه بوده‌اند و لذا در بیش از یک قرن حکومت آنها،تشیّع از نظر فرهنگی و اجتماعی و سیاسی رشد کرده است ولی بعد از آل بویه حکومت‌هایی که آمدند،تعصّبات تندی داشتند که بخاطر آن با شیعیان بدرفتاری‌های زیادی شد و ایران هم دچار آشفتگی‌هایی در عرصۀ فرهنگ و سیاست شد و بعد هم در قرن هفتم حوادث تلخی مثل حملۀ مغول پیش آمد و در همین اصفهان هم،مدارس و کتابخانه‌ها را ویران کردند،امّا گفته شده که همزمان با عصر سلجوقیان در اصفهان در خصوص احداث مدارس،اقداماتی صورت گرفته و از جمله خواجه نظام الملک هم که اینجا بوده،مدرسه یا مدارسی ساخته و تدریس و تألیف داشته،ولی چون یک دورۀ همراه با رقابت‌های سیاسی و مذهبی بوده و وجه غالب حکومت و مردم و علماء مثل همین خواجه نظام الملک،گرایش‌های سنّی بوده، لذا تاریخ حوزۀ شیعه،چندان روشن نیست یا حداقل من اطلاعی ندارم،ولی برخی مدارس علمیّه مربوط به آن عصر هنوز در اصفهان وجود دارد.

امّا پررونق‌ترین دورۀ حوزۀ علمیّۀ اصفهان که یک دورۀ منحصر به فرد و دارای امتیازات متعدّد است،مربوط به زمان حکومت صفویه و همزمان با آغاز حکومت آنهاست که نهضت احداث مدارس علمیّۀ شیعه و مهاجرت علماء شیعی از جبل عامل و دیگر شهرها شروع شد و کسانی مثل جناب شیخ علی بن عبد العالی کرکی قدّس سرّه یعنی محقق ثانی،صاحب جامع المقاصد در قرن دهم به اصفهان آمدند یا پدر شیخ بهایی و خود جناب شیخ بهایی قدّس سرّهما که آنها هم از جبل عامل آمدند و با حضور این علماء، حرکت فرهنگی بزرگی در حوزۀ علمیّۀ اصفهان شروع شد و کتاب‌ها و تألیفات متعدّد و ارزشمندی تدوین شد که هنوز هم ما از آن سفرۀ پربرکت استفاده می‌کنیم.درخشش

حوزۀ اصفهان و تأسیس بعضی مکاتب علمی مثل مکتب فلسفی اصفهان یا مکتب حدیثی اصفهان یا مکتب فقهی اصفهان،مربوط به همان زمان‌ها و از آثار عظیم دانشمندانی مثل میرداماد و شیخ بهایی و صدر المتألهین و علاّمه مجلسی و پدر ایشان و فاضل هندی معروف به کاشف اللثام و امثالهم است.

بعدها به علّت بعضی بی‌لیاقتی‌ها و مشکلاتی که در حکّام صفویه پدید آمد و قدر این فضای علمی فرهنگی را به درستی ندانستند و منجر به هجوم وحشیانۀ افغان‌ها شد، دوباره اصفهان با یک آشفتگی روبرو شد و سیر صعودی حوزۀ علمیّه هم متوقف شد و حکومت‌های بعد از صفویه هم که اصولا به علم و ترویج دین،چندان توجّهی نداشتند تا نوبت به دورۀ قاجار و پهلوی رسید که از جهاتی بدترین دوره‌هاست،بویژه از جهت علمی و فرهنگی ولی باز هم حوزۀ علمیّۀ اصفهان بعد از یک سیر رکودی در همین دوره علماء و مکاتب علمی خوبی داشته است ورود مرحوم سیّد حجة الاسلام یعنی سیّد شفتی و مرحوم حاجی کلباسی،دوباره حوزه را بعد از آن سیر رکودی حاصل از قضیۀ حملۀ افغان‌ها زنده کرد و تا این اواخر که علماء اهل جهاد و مبارزه هم مثل مرحوم آقای حاج آقا نور اللّه نجفی یا مرحوم شهید مدرس در دورۀ قاجار و اوایل پهلوی ظهور کردند.در نهضت مشروطه و در جریان مبارزات ملّت ایران با نظام استبدادی محمد رضا شاه هم این حوزه و علمای آن،نقش برجسته‌ای ایفاء کرده‌اند.لذا در همین دوره هم علی‌رغم رکودهایی که بر حوزۀ علمیّۀ اصفهان،گاهی کمتر و گاهی بیشتر حاکم می‌شده ولی در عین حال،نقش علمی و اجتماعی علماء و حوزۀ علمیّه قابل دقت و بررسی و تحلیل تاریخی است.

دورۀ آخری هم که در حوزۀ علمیّۀ اصفهان در حال وقوع و تجربه است مربوط به بعد از انقلاب پرشکوه اسلامی است که از ده سال پیش به این طرف شروع شده و از سال 74 تاکنون،تغییرات عمده‌ای چه در ساختار مدیریتی حوزه و چه در امور

تحقیقاتی به شکل جدید و با امکانات امروزی و چه در تأسیس رشته‌های تخصّصی و تربیت متعلّمین در این گروه‌ها و چه در جهات دیگر و چه در به وجود آمدن یک نسل جدید جوان از طلاّب،به‌وقوع پیوسته که امیدواریم خداوند تعالی،عنایات خودش را همراه با الطاف حضرت ولیّ عصر«ارواحنا فداه»که صاحب اصلی حوزه‌های علمیّه‌اند، بیش از پیش نازل فرماید و این حوزه به سربلندی هرچه بیشتر نائل شود.

لذا ملاحظه می‌کنید که حوزۀ علمیّۀ اصفهان در طول تاریخ جزر و مدّ عجیبی داشته و بزرگانی از ابن سینا گرفته تا محقق کرکی و از او تا علامه مجلسی و از ایشان تا سیّد حجة الاسلام و از او تا مرحوم آخوند کاشی و از آن بزرگوار تا دورۀ اخیر و تا به امروز در دوره‌های مختلف در این حوزه بوده‌اند،این حوزه گاهی از نظر کمیت و از نظر کیفیت خیلی بالا بوده امّا گاهی هم کم‌رنگ می‌شده ولی هیچ وقت خاموش نشده و یکی از عللی که من در سال 1374،به درخواست علماء بزرگ حوزۀ اصفهان،از قم مهاجرت کردم در سال 74 به اصفهان همین بود که باز احساس می‌شد که حوزه در مخاطره است و دیدم اگر بتوانم با کمک علماء و فضلاء این حوزه را زنده‌تر کنم،مورد رضایت این سلسلۀ علماء سلف است که،اینها خیلی خدمت کردند به حوزه و به اسلام، چنانکه خدمت کردند به اصل فرهنگ دینی در اصفهان و لذا خوشحالم از این‌که الحمد للّه الان هم اصفهان یک حوزه با نشاط را داراست و امیدوارم ان شاء اللّه با عنایات حضرت ولی عصر این حوزه زنده‌تر بشود و آنچه این وجود بزرگوار و مقدّس که صاحب حوزه‌ها هستند،می‌خواهند در حوزه پیدا بشود ان شاء اللّه.

سؤال: سؤال دوّم را این‌طور مطرح کنیم که چرا در سال 1300 شمسی یا 1340 قمری که حوزه علمیّه قم تأسیس شد،مرکزیت حوزوی در ایران به قم منتقل شد؟عامل و آسیب‌شناسی رکود حوزۀ علمیّۀ اصفهان در آن دوره چه بوده است؟

آیت اللّه العظمی مظاهری: حوزۀ علمیّۀ اصفهان برای خاطر تأسیس حوزۀ علمیّۀ

قم رکود پیدا نکرد.مرحوم آیة اللّه العظمی حاج شیخ عبد الکریم حائری یزدی قدّس سرّه از اراک به قم آمدند و در قم ماندند و آنجا یک شکوفایی ویژه پیدا شد و من الان سراغ ندارم که افرادی در آن عصر حوزۀ علمیّۀ اصفهان را رها کرده باشند از بزرگان و رفته باشند قم یا اگر بودند،خیلی قلیل بوده.این رکودی که گاهی در حوزۀ اصفهان پیدا شده از نبود علما سرچشمه می‌گرفت،از خلاء بزرگان حوزوی بود.طبیعتا وقتی که شخصیّت‌های علمی در یک مجمع علمی نباشند،خواه ناخواه یک رکودی پیدا می‌شود،چنانکه در همین دوره اخیر که شخصیّت‌هایی نظیر مرحوم آقا سیّد محمّد باقر درچه‌ای،مرحوم جهانگیر خان،مرحوم آخوند کاشی و امثالهم بوده‌اند،نه تنها رکودی نبوده بلکه دورۀ شکوفایی حوزه بوده است،و مرحوم آیة اللّه العظمی آقای بروجردی، استاد عظیم الشأن ما هم آن دوره طلبه اصفهان بودند ولی بعدها دو مرتبه خلأ بزرگان موجب رکود شد ولی این‌که اصفهان از بین برود و قم سر پا بشود ظاهرا این نیست.قم برای خودش یک شکوفایی خاصی پیدا کرد و مرحوم مؤسس،آقای حاج شیخ هم انصافا زحمات زیادی را متحمّل شدند و ایشان هم از نظر علم و هم از نظر عمل و هم از نظر حقائق روحی و واقعیت‌های قلبی خیلی بالا بودند.آن حرکت ایشان که همراه با یک تدبیر و عقل عجیب و غریبی بوده،بویژه در زمان استبداد رضاخانی موجب شد که قم الحمد للّه شکوفایی پیدا کرد که الان هم این شکوفایی هست و در واقع قم آلان کانون و محور حوزه‌های علمیّۀ تشیّع است.البته در اصفهان در دورۀ حکومت رضا خان دوباره حوزه رکود پیدا کرد ولی رکود به این معنا که حوزه مثلا از هم پاشیده باشد نیست،بعدها هم در این اواخر مرحوم آیة اللّه آقای خراسانی و بعد مرحوم آیة اللّه آقای خادمی و بعد مرحوم آیة اللّه آقای صادقی و مرحوم آیة اللّه آقای صافی و دیگر آیات و اعلام و بزرگان انصافا خیلی کار کردند و زحمت کشیدند برای حفظ و اعتلاء و تعمیق و توسعۀ حوزۀ علمیّۀ اصفهان،ولی علی کل حال ما می‌توانیم بگوییم درحالی‌که بعد از

حملۀ افغان‌ها و بعد هم در این دوره اخیر یعنی در زمان رضا خان خیلی ضرر زدند به حوزۀ علمیّۀ اصفهان و به خود اصفهان و به معنویت و علمیّت و موقعیّت فرهنگی این شهر،لکن حوزۀ اصفهان همچنان پابرجا ماند.در استبداد رضاخانی خیلی ضرر زده شد به همۀ حوزه‌ها و حتّی قم،حضرت امام قدّس سرّه به من می‌گفتند که ما روزها نمی‌توانستیم در قم بمانیم،می‌رفتیم در باغی در بیابان‌ها و شب می‌آمدیم حجره و اصلا رضا خان بنا داشت و می‌خواست که نابود بکند همۀ حوزه‌ها را و من‌جمله حوزۀ اصفهان را و لذا یک رکود عجیبی پیدا شد امّا بلافاصله وقتی رضاشاه رفت،آن رکود دوباره مبدل به یک تحرک شد،پس این جزر و مدّ در حوزۀ اصفهان همیشه برپا بوده امّا هیچ وقت هم نبوده که نابود شده باشد و اصلا حوزه نباشد،حوزۀ اصفهان همیشه بوده البته شدت و ضعف داشته است.

سؤال: حالا این سؤال را من از یک طرف دیگر مطرح کنم چون حالا بحث حوزۀ اصفهان است و بعد وارد خاندان نجفی و مسجدشاهی بشویم.مقام معظّم رهبری که آمدند اصفهان در آن سخنرانی مسجد حکیم که خود جنابعالی هم حضور داشتید وقتی حوزۀ اصفهان را مطرح کردند در ارتباط با صفویه به یک نوع پیوندی بین حوزه و مردم اشاره و آن وضعیت صفویه را ترسیم کردند و مثلا شیخ بهایی را مثال زدند که آن کتابی که ایشان نوشت در زمان خودش،معارف دینی را با داستان به مردم یاد می‌داد،امروز ما دوباره احتیاج داریم به این‌که همان شیخ بهایی‌ها همان کار را ولی به سبک جدید انجام بدهند.علوم اسلامی شامل عرفان اسلامی،فلسفه اسلامی،اخلاق اسلامی،تفسیر و حدیث و اینها هم هست آیا این‌که فقط حوزه در فقه و اصول متمرکز بشود،این به نظر شما می‌تواند یک آسیب‌شناسی باشد برای این‌که معارف اسلامی را محدود کند یا نه و از این جنبه حوزۀ اصفهان به نظر شما آسیبی دیده یا ندیده؟

آیت اللّه العظمی مظاهری: حوزۀ علمیّۀ نجف تقریبا این جور بوده یعنی همیشه در

علوم اسلامی که به درد زندگی روزمرّۀ مردم می‌خورد یا در تربیت مبلّغ،ضعیف بوده و آنها امتیاز هم می‌دانستند و می‌گفتند که اگر بخواهیم غیر این باشد ضربه به فقه و اصول می‌خورد.ولی ما خلاف این را امتیاز می‌دانستیم،لذا حوزۀ قم که تشکیل شد و بعد در زمان رونق ویژۀ آن در وقتی که نوبت به استاد بزرگوار ما آیة اللّه العظمی آقای بروجردی قدّس سرّه رسید الحمد للّه یک شکوفایی خاصی،حوزه قم از این نظر پیدا کرد اگر چه محور فقه و اصول بود و مبانی فقه و اصول،امّا فلسفه اگر محور نبود لا اقل در حاشیه هم نبود،همچنین عرفان اسلامی و همچنین تفسیر و همچنین کارهای فرهنگی مثل انتشار مجلّه مکتب تشیّع یا احیاء تراث علمی تشیّع یا امور تبلیغی شکوفایی پیدا کرد به طوری که عالم‌ها و مبلّغ‌های خوبی هم تحویل جامعه و دانشگاه‌ها شد مثل مرحوم شهید مطهری و مرحوم شهید بهشتی و مرحوم شهید باهنر و مرحوم شهید مفتّح که انصافا هم برای عالم اسلام و هم برای این نظام،هم برای حوزه‌ها هم برای دانشگاه‌ها خیلی کار کردند،خب اینها شاگردهای همین حوزه قم بودند.در اصفهان هم این جزر و مدّ بوده یعنی بعضی اوقات محور همان فقه و اصول بوده،و بقیّه علوم در حاشیه ولی در بعضی دوره‌ها هم علوم دیگر نیز بطور مبسوط گسترش یافته و اصلا اصفهان حوزۀ گرمی در فلسفه و معقول داشته و مکتب فلسفی اصفهان که مرهون ملاّ صدرا و اساتید اوست مثل مکتب حدیثی اصفهان که مرهون علاّمه مجلسی و پدر او است،بسیار با اهمیّت است.در زمان حاضر هم در قم باید بگوییم که علوم اسلامی محور است،نه فقه و اصول اگرچه فقه و اصول باید بیشتر به آن اهمیّت داده شود،چون دامنه‌دار است و یک نحو سرمایه است،امّا به مابقی هم الحمد للّه خیلی اهمیّت داده می‌شود،این 7،8 ساله در اصفهان هم این جور بوده،گروه‌های تخصصی،مرکز تحقیقات،احیاء میراث مکتوب و تبلیغ‌ها و اعزام‌ها،اینها همه دلیل بر این است که توجّه به این مطلب بوده و هست.و ما شکر می‌کنیم خدا را که حوزه‌ها الان همه،مخصوصا قم،اصفهان،مشهد

که یک نحو مرکزیتی هرکدام بطور مستقل دارد،فقط متمرکز بر فقه و اصول نیست و بقیه علوم هم تدریس می‌شود و هم اهمیّت به آن داده می‌شود،البته نباید به این مقدار اکتفاء کرد و مسلّما باید به نحو بهتری توسعه داده شود.

سؤال: یک نکته‌ای که در زندگی آقا نجفی و حاج آقا نور اللّه برای خود من جالب و سؤال‌برانگیز است این است که اینها وقتی که در مشروطه حرکتشان را شروع کردند در اصفهان بزرگان دیگری هم هستند مثلا در اصفهان مرحوم آقای درچه‌ای هستند، جهانگیر خان هستند مرحوم آخوند کاشی هستند وقتی در دوره تنباکو اولین بار حکم تحریم توسط آقا نجفی صادر شد،قبل از میرزای شیرازی،ایشان 47 و 48 سال سن داشتند در صورتی که آن زمان مرحوم سیّد فشارکی در اصفهان بودند و بسیاری از بزرگانی که 20 سال،30 سال از ایشان سنشان بیشتر بوده و ما در اصفهان نمی‌بینیم که کسی حکم ایشان را لغو کرده باشد با اینکه علمائی که موافقت نکردند،مخالفتی هم نکردند در صورتی که در تهران یا در نجف به‌هرحال علماء دو گروه شدند،مشروطه خواه و مشروعه‌خواه،در نجف اشرف به‌هرحال در مقابل هم دو جریان شدند مرحوم سیّد صاحب عروه و طرفدارانش در مقابل مرحوم آخوند صاحب کفایه.به‌هرحال تا مدّت‌ها این درگیری‌ها ادامه داشت،یا در تهران مرحوم آقای شیخ فضل اللّه نوری.امّا در اصفهان چنین چیزی وجود ندارد یعنی نه در قضیه مشروطه که می‌بینیم علماء تایید کردند یا سکوت کردند یعنی مخالفتی نکردند و در دوره قیام حاج آقا نور اللّه بیشتر،با این‌که خود جنابعالی استحضار دارید یک قیام ضد دولتی کردن آن هم بر ضد رضاشاه کار سختی بوده است یعنی این‌که آدم 300،400 تا عالم دینی و مجتهد و طلبه را بردارد ببرد جلوی سلطان وقت بگذارد این کار سختی است،چطور مخالفتی نشده؟این یک چیز عجیب است حتّی زمان خود ما دورۀ این انقلاب به‌هرحال برخی از مقدسین می‌گفتند نمی‌شود،نکنید،خون از دماغ کسی نیاید،امّا چنین چیزهایی در تاریخ راجع به

اینها نه در مشروطه ثبت شده نه در قضیه قیام حاج آقا نور اللّه،اینها به نظر من یک چیزهای عجیبی است در فضای حوزۀ اصفهان و زندگی مبارزاتی مرحوم آقا نجفی در تنباکو و مشروطه و مرحوم حاج آقا نور اللّه که حتّی مثلا ایشان نامه برای مرحوم آقای سیّد ابو الحسن اصفهانی و مرحوم میرزای نائینی دارند و در قیام قم سعی می‌کنند حتّی اینها را با خودشان همراه کنند و این جوّ نجف را هم برگردانند این را حضرتعالی چطور نگاه می‌کنید؟

آیت اللّه العظمی مظاهری: آقای آقا نجفی و آقای حاج آقا نور اللّه هر دو بزرگوار نفوذ مردمی و نفوذ حوزوی خاصی داشتند یعنی هر دو علاوه بر این‌که در میان مردم یک شهرت به سزایی داشتند مخصوصا آقای نجفی از نظر علم و از نظر عمل، خواص هم اینها را دو روحانی مبرز می‌دانستند،یعنی اینها را لایق می‌دانستند برای پیشتازی و رهبری،لایق می‌دانستند برای این‌که ریاست حوزه یا ریاست روحانیّت در اختیار ایشان باشد و چون چنین بود دیگر خواه ناخواه مرحوم حاج آقا نور اللّه و آقای آقا نجفی توانستند در صحنه‌های سیاسی آن دوره،خیلی کار بکنند حالا روحانیّت یا ساکت بود یا همراه و علی کل حال تقابل نبود و وقتی تقابل نبود طبعا آنها توانستند کار بکنند.در قضایای حضرت امام هم همین‌جور شد.حضرت امام هم یک نفوذ ویژه در میان روحانیّت،مخصوصا فضلاء و طلاب روشن‌بین داشتند و این نفوذ حضرت امام موجب شد که قد علم بکنند و بتوانند علاوه بر قیام و نهضت،یک نظامی را معماری کنند و بیاورند،دیگران هم اگر انقلابی بودند همراه شدند،اگر هم فتوایشان این بود که نه،یا این‌که صلاحشان نبود ساکت شدند و حضرت امام به تنهایی توانستند کار عظیمی را بکنند و من خیال می‌کنم در اصفهان این‌که مرحوم آقا نجفی و مرحوم حاج آقا نور اللّه توانستند عرض اندام بکنند و راستی هم شکست دادند به حکومت‌های جبّار وقت،این شکست برای خاطر همین بود که این دو بزرگوار از نظر نفوذ در میان مردم و نفوذ در

میان خواص عالی بودند و نفوذ کامل داشتند و دیگران یا تابع بودند یا ساکت،مثلا در قضایای نهضت تنباکو هم این دو بزرگوار و هم برادر دیگرشان مرحوم آقای شیخ محمد علی ثقة الاسلام فعالیّت عظیمی کردند در مقابل حاکم وقت اصفهان یعنی ظلّ السلطان و پدرش ناصر الدین شاه و ذرّه‌ای در مقابل تهدیدهای این پدر و پسر جبّار کوتاه نیامدند.ظلّ السلطان آدم قلدر و نانجیبی بوده و در حکومت هم چون پسر شاه بود اختیارات کامل داشت ولی در عین حال این بزرگان در مقابل اینها ایستادند و مقاومت کردند و شکست دادند،یا مثلا حکم تحریم آقا نجفی علیه سلطۀ بازار اجنبی در ایران، اثرات مهمّی داشته است یا تأسیس آن شرکت معروف به اسلامیّه از سوی مرحوم حاج آقا نور اللّه که در حقیقت برای استقلال‌خواهی و خودکفایی کشور بود و برای اینکه جلوی بازار اجنبی و تسلّط بیگانه‌ها بر فرهنگ مردم ایران گرفته شود یا تأسیس بیمارستان،که همین بیمارستان خورشید فعلی که اسمش را عوض کردند به بیمارستان نور به یاد مرحوم حاج آقا نور اللّه و یا رسیدگی به محرومین و امثال این کارها از نظر فرهنگی و اجتماعی خیلی اهمیّت داشته است و در آن سال‌ها مخصوصا بعد از جنبش مشروطه‌خواهی،اذهان و افکار بسیاری از تحصیل‌کرده‌های مملکت به طرف غرب و غربی‌ها رفته بود و آن طبقۀ روشنفکر در همان زمان در ایران بوجود آمد و به همین سبب این جریان روشنفکری در کشور ما به صورت ناقص و بیمارگونه متولّد شد.چون آنها با پیروی از تمدّن بیگانۀ غربی،یک نحو عناد از روی تعصّب و جهل به فرهنگ اسلامی و فرهنگ خودی کشور پیدا کردند و در واقع شیفتۀ غرب شدند و از فرهنگ ملّی تنفّر پیدا کردند و هر جایی که شیفتگی و تنفّر از روی تعصّب و عناد و لجبازی و جهل پیدا شد،کار خراب می‌شود چون«حبّ الشی یعمی و یصم»و این یعنی تقلید کورکورانه.در آن فضای تقلیدی،فرهنگ غربی گسترش زیادی پیدا کرد،حکّام بی لیاقتی هم مثل ناصر الدین شاه،و بعدها کسی مثل رضا خان در این دو دورۀ قاجار

و پهلوی،مملکت را سمت غرب،تا توانستند سوق دادند.در یک چنین فضایی مرحوم آقای آقا نجفی یا آقای حاج آقا نور اللّه چون جدا از مراتب علمی و عملی،دارای بینش سیاسی و اجتماعی بودند و مسائل جاری داخلی و بین المللی را درک می‌کردند و تحت نظر داشتند و به تعبیر امروزی‌ها اهل تحلیل بودند،کار مهمّی کردند،گفتند ما با پیشرفت مخالف نیستیم،با تمدّن مخالف نیستیم،با توسعه مخالف نیستیم،امّا مبنای توسعه و پیشرفت و تمدّن نباید غرب و بیگانه و دشمن این کشور و تفکّرات او باشد بلکه ما خودمان باید برپایۀ سنّت‌های عقیدتی و باورهای مقدّس خودمان،کشور را خودکفا کنیم و بسازیم و لذا حتّی تولیدات شرکت اسلامیه به کشورهای دوردست هم صادر شد.ببینید،حدود یک قرن پیش،چقدر تفکّرات عمیق و پیشرفته‌ای در مغز و فکر روحانیّت این مملکت و حوزه‌های شیعه بوده است!آن وقت امروز عدّه‌ای می‌خواهند همۀ کارهای اصلاح‌گرانه و توسعه و پیشرفت را با اسم غرب و بیگانه برای خودشان و به نام خودشان مصادره کنند و مع الأسف نسل جوان ما هم با تاریخ حتّی با تاریخ معاصر آشنا نیست و نمی‌داند که مبارزه روحانیّت و حوزه‌ها و علماء در مقابل نفوذ سیاسی استعمار در این کشور در زمان قدرت روس‌ها و بعد انگلیس‌ها و بعد آمریکایی‌ها و دخالت‌های نابجای آنها و مستشاران آنها چقدر عظیم و گسترده و پیشتازانه بوده.مبارزات همین دو بردار عظیم القدر،در تاریخ بسیار عبرت‌انگیز و مهمّ و بعدها هم در زمان ما شخصیّتی مثل حضرت امام توانستند با همین نفوذشان اساسا نظام و حکومتی را برمبنای دین ایجاد کنند.بنابراین اگر ملاحظه می‌کنید که در برابر حضرت امام یا آقای حاج آقا نور اللّه یا آقای آقا نجفی،علماء دیگر اختلاف نکردند،بخاطر عظمت آنها و نفوذ کلمۀ آنها بود که همه،آنها را قبول داشتند و یا همراه بودند یا ساکت بودند.

سؤال: مرحوم مدرس یک نقلی می‌کند،مدرس جوانی که در قیام تنباکو بوده،که

ایشان پیش میرزای شیرازی رفته در اواخر عمر میرزا،ایشان می‌گوید میرزا از من سؤال کرد چه خبر شد؟در خاطرات مرحوم مدرس هست که ایشان می‌گوید من توضیح دادم که چه شد در اصفهان و در تنباکو بعد ایشان می‌گوید یک دفعه میرزا زدند زیر گریه و گفتند من یک نگرانی که دارم این است که الان خارجی‌ها می‌فهمند قدرت اسلام کجاست،در این قضیه تنباکو فهمیدند که علماء هستند و روی این کار می‌کنند.

آیت اللّه العظمی مظاهری: اگر این نقل از میرزا درست باشد از تسامحات است چون معصوم که نبوده‌اند،کاری که آقا نجفی و بعد هم مرحوم میرزای شیرازی کردند یعنی زنده کردن روحانیّت،یعنی زنده کردن اسلام،یعنی رها کردن مردم از استثمار، و حالا یک تنبّهی هم،یک تنبه شیطانی هم در دشمنان پیدا بشود،خب بشود.ما باید کارمان را بکنیم،مرحوم میرزا به قاعدۀ امر به معروف و نهی از منکر جلو آمدند و کارشان را هم کردند و کار هم بسیار عالی بود که هنوز ثمرات آن باقی است و حالا آن دشمن تنبه پیدا کرد که روحانیّت خیلی می‌تواند کار کند خب باشد.

سؤال: حالا این‌طور بگوییم که از دوره مشروطه یا اوایل رضا شاه این تنبه آنها و تنبه روحانیّت مساوی بود امّا از دورۀ رضاشاه به بعد توطئه‌ها بر تنبه غلبه کرده و متأسفانه فضایی که در جامعۀ دینی اینها ایجاد کردند یک فضای شفاف و صافی نیست یعنی خیلی کار کردند تمام راه‌های نفوذ را اینها فکر کردند من به نظرم می‌آید یک مقدار بعضی اوقات که یک مطالب واضحی را آدم می‌بیند مخالفت می‌شود شاید علتش این باشد که خارجی‌ها به‌هرحال این نقطه را پیدا کردند و سعی کردند روی جریانات مختلف کار کنند و البته امثال امام مقابله کردند ولی باید این تنبه و آگاهی به هر حال درصدش و درجه‌اش بالاتر برود.به نظرتان نمی‌آید این‌طور است؟

آیت اللّه العظمی مظاهری: امّا بالاخره این کارها باید بشود یعنی کار مرحوم میرزا باید صورت می‌گرفت و معلوم هم هست چه کارهای دینی،چه کارهای اجتماعی،چه

کارهای فردی و خانوادگی صددرصد نمی‌شود که مصلحت داشته باشد مسلم است یک مفاسدی هم دارد عقل ما هم می‌گوید در قانون اهم و مهم،اهم را بگیر و مهم را رها کن خب در امر به معروف و نهی از منکر همین است،ابی عبد اللّه الحسین علیه السّلام اگر در مدینه مانده بودند حق السکوت به ایشان می‌دادند،بالاترین ریاست‌ها و مقامات را به ایشان می‌دادند ساده و خوب زندگی می‌کردند و دیگر این قضیه کربلا هم جلو نمی‌آمد لکن قضایای کربلا اسلام را زنده کرده و ادامه داد و این موج را سرتاسری کرد بعد هم این عزاداری‌ها و درس‌های بزرگ عاشورا و اقتداء به آن امام و سالار شهیدان این موج را تا الان اینجا آورده،البته معلوم است که شهادت ابی عبد اللّه الحسین علیه السّلام،اسارت زینب مظلوم و آل اللّه یک خسارت‌های عظیم همیشگی است امّا یک نفع بزرگ هم بود و آن اینکه اسلام عزیز زنده شد و باقی ماند.

سؤال: فکر می‌کنم این فرمایش میرزای شیرازی بیشتر یک هشدار بود تا مثلا اظهار پشیمانی از این‌که حالا ما این کار را کردیم و آنها متوجه این چیز شدند می‌گویند ظاهرا با این کار بزرگی که در دورۀ نهضت تنباکو شد ما برای اولین بار هم استبداد را و هم استعمار را هر دو تا را با آن حرکت بزرگ با یک فتوی که حتّی تا اندرونی ناصر الدین شاه هم دیگر فرمان نمی‌برد از شاه،با یک فتوای کوچک بساط استعمار و استبداد را روحانیّت شیعه و مرجعیت شیعه به هم ریخت و این کار بزرگی بود به نظرم ایشان هشدار دارند می‌دهند که حالا که این کار را کردید دشمن فهمیده شما چه قدرتی دارید.

آیت اللّه العظمی مظاهری: این‌که گریه ندارد،باید بخندند،باید شاد باشند و البته باید هوشیار هم بود.

سؤال: شاید هشدار می‌دهند برای آینده.

آیت اللّه العظمی مظاهری: امّا من خیال نمی‌کنم از مقام بزرگ مرحوم میرزا که اصل این نقل واقعیت داشته باشد و خیال می‌کنم یک اشتباهی در کار بوده است و اگر هم

اصلش درست باشد همین فرمایش شماست و یک تنبه و امّا این‌که او می‌گوید گریه کردند و خیلی متأسف شدند که چرا ما این جور کردیم،ظاهرا درست نباشد.

سؤال: نه،نه،گفتند نگران شدند برای آینده که به اینان دشمن بیشتر حمله می‌کند.

من از همین بحث تنباکو استفاده می‌کنم و یک سؤالی خدمتتان عرض دارم و آن این که در نهضت تنباکو مرحوم آقا نجفی و مرحوم حاج آقا نور اللّه و اخوی ایشان،آقای شیخ محمد علی ثقة الاسلام یک فعالیّت گسترده‌ای کردند آن‌هم در مقابل ظل السلطان و ناصر الدین شاه که حضرتعالی اشاره کردید.در همان دوره ناصر الدین شاه تهدید می‌کند که به اینها بگویید یعنی به علمای اصفهان که می‌آیم می‌بندم آنها را به توپ و اصفهان را می‌گوید بالمره نابود می‌کنم اصلا،با یک چنین تهدیدی.منتها آقایان می‌ایستند محکم می‌ایستند می‌خواستم ببینم حضرتعالی نظرتان در خصوص اینحرکت بزرگی که علماء به رهبری مرحوم آقا نجفی و آقای ثقة الاسلام و حاج آقا نور اللّه در آن دوره و بعد در مشروطه به وجود آوردند را نظرتان را بدانیم.

آیت اللّه العظمی مظاهری: بله عرض شد که حرکتی بسیار ارزنده بود و ضربه محکمی به حکّام وقت بود و کاری که اینها انجام دادند دلیل بر این است که هم شجاع بودند و هم با تدبیر بودند مخصوصا آقای حاج آقا نور اللّه.البته آقای آقا نجفی هم خیلی شجاعتشان خوب بود و حتّی مثلا برای من بعض اوقات نقل کرده‌اند که ظل السلطان می‌ترسید بیاید پیش ایشان برای این‌که وقتی می‌آمد با بی‌اعتنایی و سخره او را بیرون می‌کردند و در مقابل ظل السلطان این جور رفتار کردن شجاعت می‌خواهد یا این‌که از همین جمله‌ای که ناصر الدین شاه گفت من اصفهان را به خاک و خون می‌کشم شما را هم در مقابل مردم چوب و فلک می‌کنم،خب این دلیل بر این است که یک ذلتی برای ناصر الدین شاه پیدا شده بود،یک ترسی در دل ناصر پیدا شده بود و این ترس را این بزرگواران ایجاد کردند.لذا کارشان خیلی کار بالائی بوده انصافا ولو دشمن نگذاشت

آن مشروطه‌ای که می‌خواهند بپا بشود،نشد و بالاخره نگذاشتند با آن ارعاب‌ها و آن قیام‌های ضد مشروطه و بالاخره مثل شهادت آقای حاج شیخ فضل اللّه نوری که اگر اینها قدرت و امکان داشتند،با آقای حاج آقا نور اللّه و آقای آقانجفی هم همین کار را می‌کردند،قدرت نبود یعنی در اصفهان یک تبعیّت خوبی از این دو بزرگوار بود هم خواص هم عموم مردم و الحمد للّه با شجاعت این آقایان،کار و مبارزه پیشرفت کرد البته تدبیر و شجاعت به تنهایی نمی‌تواند کار بکند،علم هم می‌خواهد.مراتب علمی این دو بزرگوار هم خیلی بالا بوده و مورد تأیید و قبول همۀ اعاظم آن زمان بوده است.همچنین حضرت امام اگر مرجع نبودند،اگر مقام والای علمی ایشان نبود نمی‌توانستند این انقلاب را برپا کنند،شجاعت و تدبیر ایشان نمره اول بود،امّا آن‌که حضرت امام را به رهبری برای تشکیل این انقلاب تبدیل کرد،علم ایشان بود و مرجعیت ایشان بود،آقای حاج آقا نور اللّه و آقای آقانجفی هم این جور بودند که هر دو عالم بودند،آقانجفی یک مرجع بود و از نظر علمی هم هر دو وزین بودند.تدریس داشتند و حوزه باید بگوییم که ریاستش مال اینها بود،دیگران هم ریاست اینها را قبول داشتند و آن علمشان و شجاعتشان و چیزهای دیگر آن نفوذ مردمی و نفوذ در میان خواص را ایجاد کرد و موجب شد که الحمد للّه برای ایران و برای عالم اسلام خیلی کار کردند یعنی از کسانی که باید در تاریخ بنویسیم و کم نوشته شده و امیدواریم این سمینار شما زنده بکند این چیزها را،این دو بزرگوار و زحمات آنهاست برای اسلام و اصلا من عقیده دارم که خاندان اینها یک خاندان عریق علمی و معنوی بوده،شما ملاحظه کنید که مرحوم آقا شیخ محمد تقی صاحب هدایه،که خیلی بالا بوده از نظر فقه و اصول به اندازه‌ای که الان حاشیۀ ایشان اصول روز است و این خیلی عجیب است چون معمولا این نوشته‌های اصول بعد از 40 سال،50 سال،تقریبا به قول عوام کهنه می‌شود ولی الان اصول ایشان، اصول زنده‌ای است انصافا،و من عقیده دارم کار این دو بزرگوار که نوه‌های آقا شیخ

محمد تقی هستند اگر بهتر از آقا شیخ محمد تقی نبود کمتر نبود.او از نظر علمی و اینها از نظر سیاسی،اجتماعی زنده کردند اسلام را و اگر کار این دو بزرگوار بهتر نبود لا اقل مثل کار جدشان خیلی اهمیّت داشت.

سؤال: همین‌جور که اشاره کردید بالاخره درگیر شدن با استبداد و استعمار آن هم با آن حجم بالای توطئه و نفوذ آنها در دربار قاجار علاوه بر شجاعت،یک تدبیر و مدیریتی هم می‌خواهد که فکر می‌کنم به حدّ کمال در این دو بزرگوار وجود داشت.

آیت اللّه العظمی مظاهری: بله همینطور بوده.

سؤال: شما فرمودید مقام علمی اینها موجب چنین اقداماتی شد.

آیت اللّه العظمی مظاهری: بله هم علم داشتند،هم تدبیر داشتند و عرض شد که غیر از شجاعت،تدبیر و مدیریت اینها خیلی بالا بودند یعنی به عبارت دیگر سیاست این دو بزرگوار خیلی بالا بود،لکن تدبیرشان به خاطر همان جهات علمی است و الاّ نوعا افراد کم فضل،با تدبیر هم نیستند.

سؤال: یک نکته دیگر به ذهن من می‌رسد که ارتباط عمیقی بین حوزه نجف و اصفهان در این مقطع ظاهرا وجود داشته،حتّی سامراء هم موقعی که مرحوم شیرازی در سامراء تشریف داشتند و به نحوی حوزه نجف شاید خیلی از مسایل را به حوزۀ اصفهان و مخصوصا شخصیّت‌های بزرگی که در حوزۀ اصفهان حضور داشتند ارجاع می‌دادند یعنی مورد اعتماد بودند اگر از اصفهان خبری در خصوص وقایع و مسایل ایران می‌رسید آنها به آن ترتیب اثر می‌دادند و حکم صادر می‌کردند و فتوی صادر می‌کردند.در مورد ابعاد این همکاری و اعتماد،اعتماد حوزه نجف یا حوزه سامرا نسبت به اصفهان،اگر حضرتعالی مطلبی به نظرتان می‌رسد بفرمایید ممنون می‌شویم.

آیت اللّه العظمی مظاهری: بله عرض شد که این به سبب شناختی بود که آنها از این دو بزرگوار و مقامات علمی و اجتماعی و نفوذ حوزوی و مردمی آنها داشتند یا کلا از

اصفهان و حوزۀ علمیّۀ اصفهان و علمایش داشتند و این خیلی اهمیّت دارد چنانکه آن شناختی که نجف از تهران و بزرگانی نظیر حاج شیخ فضل اللّه یا مرحوم بهبهانی یا مرحوم ملاّ علی کنی و امثال اینها داشتند این شناخت موجب اعتماد می‌شد و اطمینان علمای بزرگ مثل مرحوم آخوند نسبت به آقای حاج آقا نور اللّه،وجه دیگری هم داشت و آن اینکه آقای حاج آقا نور اللّه از شاگردان آقای آخوند بودند و بسیار مورد احترام و توجّه ایشان واقع می‌شدند.

سؤال: حاج آقا در این قیام معروفی که موضوع این همایش ما هست یعنی قیام علمای اصفهان و علمای ایران به رهبری مرحوم حاج آقا نور اللّه علیه رضا خان چه عواملی دست به دست هم می‌دادند که مرحوم حاج آقا نور اللّه در رأس این قیام قرار می‌گیرد چرا این‌جا این حرکت آغاز می‌شود درحالی‌که علمای بزرگ دیگری هم در اصفهان هم در شهرهای مختلف بودند؟

آیت اللّه العظمی مظاهری: بله،لکن به قول آن شاعر هزار نکته غیر از حسن باید جمع باشد تا مقبولیّت عمومی پیدا بشود،علم فقط نمی‌تواند،تدبیر فقط نمی‌تواند، شجاعت فقط نمی‌تواند باید یک مقام جمع الجمعی پیدا بشود.مثل حضرت امام که عرض کردم،حضرت امام اگر مرجع نبودند،اگر علم فقه و اصولشان بالا نبود،اگر یک عارف کامل،یک فیلسوف کامل نبودند،نمی‌توانستند این انقلاب را ایجاد کنند، شجاعت فقط که نمی‌شده،خیلی کسان این شجاعت را داشتند مثلا مرحوم آیت اللّه کاشانی از این حیث خیلی خوب بود امّا بالاخره کاری که حضرت امام کرد نتوانستند بکنند می‌خواستند هم که بکنند،نشد بکنند،درحالی‌که آقای کاشانی حق به این نظام اسلامی دارد انصافا،یک ارادات خاصی هم حضرت امام به آقای کاشانی داشتند، همانطور که آن ارادت از آن طرف هم بود،آقای کاشانی هم یک علاقه‌ای به حضرت امام داشتند درحالی‌که حضرت امام آن زمان یک مدرّسی بیش نبودند.از طرف دیگر

وقتی شناخت نیست،اختلاف ایجاد می‌شود ولی در مورد مرحوم حاج آقا نور اللّه و مرحوم آقا نجفی،علماء نجف شناخت کامل روی آنها داشتند و آن شناخت کامل موجب می‌شد که تایید می‌کردند.بعد هم مرحوم حاج آقا نور اللّه و مرحوم آقا نجفی امتیازهایی داشتند و آن امتیازها موجب شد مسئولیت پیدا کردند،ریاست پیدا کردند علماء هم می‌دیدند که راستی اینها جامع کمالات هستند و لذا در مقابل آنها یا ساکت بودند اگر فتوایشان اقتضا نمی‌کرد یا این‌که طرفدار و مبارز بودند و آنها را همراهی و تأیید می‌کردند.

سؤال: یک نکته‌ای را من به عنوان یک سؤال مجزّا مطرح می‌کنم و آن اینکه بحث‌های مقایسه‌ای خیلی به ما کمک می‌کند 80 سال پیش حاج آقا نور اللّه قیامی می‌کند و خیلی مشابهت‌ها می‌بینیم بین شخصیّت حاج آقا نور اللّه و حضرت امام که 40 سال پیش قیام می‌کنند و خب شما با شخصیّت امام خیلی نزدیک بودید و اطلاعات دقیقی داشتید لابلای فرمایشات شما وجه مشابهت‌هایی بین حاج آقا نور اللّه و امام را گفتید وجه امتیازها را هم اگر صلاح می‌دانید بفرمایید چه شد که قیام حاج آقا نور اللّه به نتیجه نرسید ولی قیام امام به نتیجه رسید؟آیا شرایط زمانه بود یا ظالمی که روبروی آنها بود این‌طور بود یا مردم وضعیتشان جوری بود یا نه برمی‌گشت به همان خصائصی که در وجه مشترک شما اشاره کردید که به نحو تشکیکی در امام قوی‌تر بوده و توانسته این قیام را به نتیجه برساند.

آیت اللّه العظمی مظاهری: اوّلا این را باید توجّه داشته باشیم که قیام حضرت امام یک خرق عادت بود،این را ما نباید فراموش بکنیم،حضرت امام نکردند،ما نکردیم، خدا عنایت کرد ولی به واسطه حضرت امام این خرق عادت انجام شد.از زمان غیبت صغری تا الان همه علماء این موضوع ولایت فقیه را قبول دارند و همه علماء هم در این خصوص کوشا بوده‌اند.من در درس‌های ولایت فقیه،کلمات تعداد زیادی از اعاظم

مثل شیخ مفید،شیخ طوسی،علامه حلّی،شهیدین تا متأخرین و معاصرین را آوردم که اینها در کتاب‌هایشان مکرر به موضوع ولایت فقیه پرداخته‌اند و دلشان هم میخواسته این فتوی پیاده بشود،امّا نشده بخاطر مشکلات خاصّ و اقتضائات زمان.همین مرحوم آقای آقا نجفی در تألیفاتشان به بحث ولایت فقیه بطور مفصّل پرداخته‌اند و ایشان هم ولیّ فقیه را مبسوط الید می‌دانستند و اصلا بنیان اقدامات و مبارزات ایشان بر همین اعتقاد بوده.مرحوم آقای آقا نجفی و برادرشان آقای حاج آقا نور اللّه،در زمان مشروطه در اصفهان و توابع،کارهای اجتماعی و حکومتی می‌کردند و این به سبب اعتقاد علمی آنها بود که می‌خواستند به آن نظریۀ علمی،عینیّت اجتماعی و خارجی ببخشند و تا حدّی هم موفق شدند،اگرچه کار آنها مثل کار حضرت امام فراگیر در کلّ مملکت نشد امّا بالاخره،هم در مقام علمی به ولایت مطلقه فقیه معتقد شدند هم در مقام عمل و عینیّت اجتماعی این کار را می‌خواستند تجربه کنند ولی حرکت حضرت امام هم اگر چه مثل حرکت این دو بزرگوار مبتنی بر همان نظریۀ علمی بود لکن توسعه و سعۀ عجیبی پیدا کرد و به کلّ مملکت رسید و واقعا یک کار اعجاب‌انگیز شد و علاوه بر نهضت به حکومت و نظام تبدیل شد.لذا اوّلا باید بگوییم این کار حضرت امام یک خرق عادت بوده و الحمد للّه این حکومت دینی و جمهوری اسلامی،به دست ایشان ایجاد شد.

امّا ثانیا این را هم باید توجّه داشته باشیم که امتیازهای حضرت امام وقتی که برویم در تاریخ می‌بینیم که بی‌نظیر است یا کم‌نظیر است،حقا حضرت امام امتیازهای عجیبی داشتند من تقریبا 40 سال با ایشان مرتبط بودم از آن وقتی که ایشان یک مدرسی بودند تا وقتی که ایشان مرجع مسلّم تقلید شدند تا بعد که توانستند نهضت را برپا بکنند تا آن زمانی که رهبر مطلق بودند و یک درخشندگی عجیبی در دنیا پیدا کردند.مثلا حضرت امام از نظر خلوص خیلی کم‌نظیر بودند از نظر جامعیت علمی

خیلی کم‌نظیر بودند از نظر شجاعت و تدبیر خیلی کم‌نظیر بودند و می‌توانیم بگوییم که حضرت امام در مقام جمع الجمعی و در بعد جامعیّت بی‌نظیر بودند و لذا توانستند این نظام را معماری کنند.

مرحوم حاج آقا نور اللّه و مرحوم آقا نجفی و علمای آن زمان اینها همه خوب بودند، انصافا عالی بودند ولی از جهاتی قابل قیاس با امام نبودند و من خیال می‌کنم اگر حاج آقا نور اللّه هم در زمان ما بودند،متابعت از حضرت امام می‌کردند زیرا حاج آقا نور اللّه هم از نظر خلوص و از نظر تواضع خیلی بالا بودند.علی کل حال آن دو بزرگوار در زمان خودشان کار کردند و طاغوت آن زمان هم که خیلی مهم بود یعنی طاغوت قاجار و بعد پهلوی از کار آنها ضربه خورد لکن شاید،مقایسه،خیلی هم ضرورتی نداشته باشد،ما الان در مقام بیان حاج آقا نور اللّه هستیم نه حاج آقا روح اللّه.

سؤال: اجازه بدهید سئوال قبلی را جور دیگر طرح کنم و نظری را بگویم بعد نظر جنابعالی را جویا بشوم خدمتتان عرض کنم که دورۀ صفویه به‌هرحال یک نظام دینی بود ولو به‌طور ناقص چون به‌هرحال علماء،قدرت داشتند و شیعه هم زنده شد بعد از 9 قرن که تشیع در تقیه بود،در قرن 10 تقریبا از 907 به بعد مذهب رسمی ایران شیعه شد یک نظام به‌هرحال ناقص دینی نه یک حکومت تمام عیار اسلامی درست شد،علماء در احکام قضایی،در موقوفات در اینگونه مسائل دخالت می‌کردند،کار می‌کردند و سلاطین صفویه هم راضی بودند به این،با هم یک همکاری مثبتی داشتند خب بعد از قاجاریه و بخصوص بعد از قرارداد ترکمن‌چای این مرکزیت دینی و این تعامل از بین رفت،سلاطین کار خودشان را می‌کردند و راضی نبودند که علماء در سیاست و کارهای اجتماعی دخالت کنند تا زمان انقلاب اسلامی که دوباره یک حکومت دینی تمام عیار روی کار آمد.اینجا یک خطی هست از آن حکومت ناقص دینی صفویه به این حکومت کامل که این خط را اسمش را می‌گذاریم خط نهضت‌های اسلامی یک خطی است که

فضایش،دوره‌اش با خط حکومت‌های دینی فرق میکند،یک شرایط ویژه‌ای دارد من یک نکته‌ای به نظرم آمد مثال تاریخی بزنم مرحوم میرزای شیرازی وقتی که اولین مکاتباتی که با ناصر الدین شاه دارند در قرارداد رژی نه فقط می‌گویند تنباکو باید لغو بشود می‌گویند تمام قراردادهای استعماری خارجی‌ها را باید الغاء کنیم امّا وقتی ایشان این حکم یا فتوی را صادر می‌کنند تحقیقی که ما کردیم تقریبا 50 روز طول کشیده که قلیان و چپق و تنباکو تحریم بوده اینها را حالا تاریخ زیاد ثبت نکرده بوده ولی گوشه و کنارش هست نامه‌ای آمده از علماء از مردم که آقا بس است!ما می‌خواهیم تنباکو بکشیم قلیان بکشیم!بعد از 50 روز،60 روز میرزا آبرومندانه قضیه را جمع می‌کنند و دیگر دنبال حرفشان را نمی‌گیرند ایشان تنباکو را لغو می‌کند ولی حرف میرزا بیش از این بود می‌گفت قرارداد راه‌آهن هم باید لغو بشود بانک شاهنشاهی هم باید لغو بشود یعنی میرزا با همۀ نفوذ استعمار کار داشت ولی وقتی دید کشش مردم به اندازۀ همۀ اینها نیست و همین مقدار است خب آبرومندانه و درست شروع کرد یک حرکتی را بنیان گذاری کرد و موفق هم شد ادامۀ این شد مشروطه،یک قدری پررنگتر شد و این همین طور این خط پررنگتر شد تا انقلاب اسلامی.نکته‌ای که اینجا هست که مدیریت سیاسی مردم کار سختی است یعنی مردم را در صحنه نگه‌داشتن این در امام فوق العاده بود امّا این کار در نهضتهای اسلامی کار سختی است،مردم را جلوی پادشاه و حکومت نگه داشتن کار مشکلی است و این مدیریت سیاسی به نظر می‌آید در مرحوم آقانجفی و حاج آقا نور اللّه وجود داشته که مردم را نگه می‌داشتند و چیزی که میرزا شروع کرد خط تکاملیش در اینها خیلی بالا بود.و نکتۀ دیگر این است که مرحوم حاج آقا نور اللّه و آقا نجفی پایان یک دوره باشکوه هستند که یک پرونده‌ای بسته می‌شود یعنی پرونده نهضت‌های اسلامی و امام آغاز یک دورۀ باشکوهی است که پروندۀ حکومت دینی و نهضت دینی منجر می‌شود به نظام دینی و حکومت دینی و جمهوری اسلامی،این دو

مقوله است و این دو مقوله تاریخ را به هم وصل می‌کند نظر جنابعالی چیست؟

آیت اللّه العظمی مظاهری: بله،این تحلیل درستی است.البته راجع به حاج آقا نور اللّه اگر ایشان زنده بودند و اگر گذاشته بودند،بیشتر از اینها کار می‌کرد چون هم نگذاشتند به دلیل آن سلطۀ سنگین استبدادی و خفقان خاصّی که در زمان رضا خان حاکم شد و به‌طور عجیبی با اسلام و مظاهر اسلام و حوزه‌های علمیّه و روحانیّت و علماء مبارزه شد و هم خود این بزرگان سرکوب شدند،حضرت امام نقل می‌فرمودند که:«قیام آقای حاج آقا نور اللّه دایرۀ وسیعی داشت و از همۀ شهرهای ایران،تقریبا اتّصال پیدا شد و در قم مجتمع شدند و آن وقت در زمان ریاست مرحوم مؤسس یعنی آقای حاج شیخ عبد الکریم حائری قدّس سرّه بود،ولی مرحوم حاج آقا نور اللّه که با جمع کثیری از علماء از اصفهان آمده بودند،رأس این نهضت بودند و در مخالفت با رضا خان سنگ تمام گذاشتند».بعد حضرت امام می‌فرمودند که:«این مرد سوادکوهی،این رضا خان قلدر نانجیب،این نهضت را شکست بوسیلۀ قدرت و حیله چنانکه قیام علماء آذربایجان و قیام علمای خراسان را هم با قدرت و حیله شکستند و از باب اینکه مردم تحت سلطه بودند،این نهضت‌ها و قیام‌ها شکست خورد».و حضرت امام می‌فرمودند که:«آن وقت که آقای حاج آقا نور اللّه در قم فوت شدند با فرضی که مرحوم حاج شیخ از ایشان مراقبت کرده بودند،پزشک فرستاده بودند،به عیادتشان رفته بودند ولی ظاهرا ایشان را مسموم کردند و به شهادت رساندند».

لذا ملاحظه می‌کنید که در یک چنان فضایی،آقای حاج آقا نور اللّه جان مبارک خودش را بر سر مبارزه با طواغیت و اجانب گذاشت و در حقیقت در آن فضای سنگین خفقان و قدرت و حیله و سلطه و استبداد،به ایشان مهلت ندادند ادامه بدهد و در حقیقت به قول شما پروندۀ این نهضت بسته شد،یعنی پرونده را بستند و اجازه ندادند که دنبال بشود.ریشۀ کار که رهبری نهضت بود زده شد،یا فرض کنید اقدامات کمتر از این

را هم تحمّل نمی‌کردند.مثلا برخوردی که با مرحوم آقای حاج شیخ محمد تقی بافقی در زمان رضا خان شد،با فرضی که می‌دانستند مرحوم بافقی از خواصّ و از اطرافیان آقای حاج شیخ است و رضا خان هم به خاطر عظمت و فراست مرحوم حاج شیخ از ایشان حساب می‌برد،ولی در عین حال چه ظلم‌های بزرگی به آن مرد بزرگوار کردند و لذا در چنان فضایی مرحوم حاج شیخ،تشخیص درستی دادند که باید با روش خاصّی با حکومت طرف شوند،چون اگر ایشان می‌خواستند به شیوۀ دیگری عمل کنند،با فضایی که در جامعه بود و جوّ رعب و وحشتی که حاکم بود و ضعفی که در روحانیّت پدید آمده بود طبعا رضا خان ریشۀ حوزه را می‌کند و دیگر به‌طور کلّی دین و جهت‌گیری‌های دینی را سرکوب می‌کردند.شاید مرحوم مؤسّس با آن حقیقت روحی و باطنی خودشان یا دست کم با آن فراست و ذکاوت عجیبی که داشتند،فهمیدند که باید تمام همّ و سعی خودشان را مصروف کنند که حوزه حفظ شود تا از درون این حوزه،مدّتی بعد شخصیّتی با مقام جمع الجمعی ظهور کند و در واقع این شجرۀ طیّبه،مدّتی بعد،میوه و ثمرۀ بزرگی بدهد به نام امام خمینی که ایشان با یارانش بتوانند نهضتی ایجاد کنند که دیگر نه تنها شکسته نشود بلکه به یک حکومت و نظام دینی تبدیل شود.

به بیان دیگر اگر بخواهم آن تحلیل شما و آن دو نکتۀ مهمّی که شما در سؤالتان اشاره کردید را باز کنم و به شکل ریشه‌ای روشن کنم باید این‌طور عرض کنم که:نهضت حضرت امام اگرچه در سلسلۀ نهضت‌های قبلی علماء بود و در راستا و در دنبالۀ همان نهضت‌ها بود،لکن حضرت امام در این نهضت دو کار اساسی را انجام دادند و همین دو کار و جمع این دو کار باعث شد که نهضت ایشان،پایدار شد و تبدیل به یک نظام و حکومت گردید.و این دو کار،هردو از مسئولیت‌های انبیاء بود و اینکه گفته می‌شد رهبری امام یک رهبری پیامبرگونه است،روی همین جهت بود.

اوّلین کار حضرت امام این بود که ایشان با توحید و جهت‌گیری توحیدی شروع

کرد.اساسا همیشه ورد زبان مبارک ایشان این بود که «قُلْ إِنَّمٰا أَعِظُکُمْ بِوٰاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّٰهِ مَثْنیٰ وَ فُرٰادیٰ». در قدیمی‌ترین نوشته‌ای که راجع به قیام علیه ظلم و حکومت ظلم و استبداد از ایشان یافت شده که ظاهرا در دفتر کتابخانۀ وزیری یزد نوشته‌اند و در جلد اوّل صحیفۀ نور هم آمده و مربوط به سال 1323 شمسی یعنی حدود 18 سال قبل از علنی شدن نهضت ایشان در خرداد 41 است و در آنجا صریحا ملّت و علماء به قیام دعوت شده‌اند،در رأس آن متن تاریخی و شجاعانه و عالمانه و غیرتمندانه،همین آیۀ مبارکه را مرقوم کرده‌اند،در درس‌های خودشان هم،مرتّبا به مناسبت‌ها این بیان را می‌فرمودند و در بعد از انقلاب هم،مکرّرا در سخنرانی‌ها به این معنا اشاره و تأکید می‌فرمودند.غرض اینکه امام با یک جهت‌گیری به تمام معنا توحیدی شروع کردند و ادامه دادند و حقّا مقام توحید ایشان بویژه توحید افعالی ایشان خیلی قوی و مستحکم بود و لذا عامّه و خاصّه را هم مرتبا به این جهت توحید و خلوص و اخلاص دعوت می‌کردند و همه چیز را،هم مبدأش را و هم منتها و مقصدش را خدا می‌دانستند و لذا می‌فرمود نهضت را خدا پیروز کرد،حکومت را خدا برپا کرد،خرمشهر را خدا آزاد کرد و الی آخر.روی این جهت امام،مردم را به این سمت توحیدی دعوت می‌کردند و همین باعث شد که آن روحیۀ خلوص و خداخواهی مردم تقویت شد.این اوّلین کار امام بود که اوّلین کار انبیاء هم همین بوده که دعوت به خدا و توحید کرده‌اند و در قرآن کریم هم اساس این حرکت‌های نبوی بر همین مدار توحید و بر محور پرهیز از شرک است.«قولوا لا اله الا الله تفلحوا».

امّا کار دوّم امام در نهضت،کار دوّم انبیاء بود یعنی«لیثیروا لهم دفائن العقول»،امام سطح عقلانیّت و تفکّر عقلی مردم و جامعه را بالا برد همان طور که انبیاء الهی این کار را کردند که دفینه‌های عقول مردم را استخراج کردند و استحصال کردند.و شما ملاحظه کردید که در طول این مدّت 15 سالۀ نهضت امام،و بعد هم در جریان انقلاب و جنگ،

مردم به‌طور واقعی از یک روحیۀ ایمانی و از یک فهم و شعور بالا برخوردار شدند و لذا بود که امام فرمودند:«میزان،رأی ملّت است»چون بلافاصله فرمودند:«و ملّت آگاه است».اینکه شما می‌بینید امروز در جامعۀ ما بعضی اوقات افراط و تفریطهایی صورت می‌گیرد،برای همین است که گاهی روحیۀ دینی و روحیۀ عقلانیّت عمومی در جامعه خدشه‌دار می‌شود و نتیجۀ طبیعی این مسأله هم یا افراط است یا تفریط چون«الجاهل إمّا مفرط او مفرّط».

لذا حضرت امام چون این دو کار مهمّ را در نهضت انجام دادند،البته آن عنایات الهی هم که قبلا عرض کردم به نحو خرق عادت بود،نهضت ایشان تبدیل شد به حکومت و نظام دینی.اینکه از قول امام نقل کردم که ایشان می‌فرمودند«نهضت علماء و از جمله نهضت آقای حاج آقا نور اللّه را شکستند با قدرت و حیله و به خاطر اینکه مردم تحت سلطه بودند»به خوبی به ما نشان می‌دهد که چرا نهضت امام را نتوانستند بشکنند و امام با آن فراست و ذکاوت و کیاست،چه درس بزرگی از قیام‌ها و نهضت‌های قبلی که آنها را ناکام کرده بودند،گرفتند و آن اینکه اوّل باید مردم را هوشیار کرد که حیله در آنها اثر نکند و الاّ نهضت را می‌شکنند و ثانیا باید مردم را هم روحیۀ ایمانی آنها را و هم روحیۀ عقلانی و عقلانیّت آنها را افزایش داد تا تحت سلطه قرار نگیرند و الاّ اگر عموم مردم تحت سلطه باشند،نهضت را می‌شکنند.بنابراین آنچه شما اشاره کردید که مدیریت سیاسی مردم کار سختی است و آقای آقا نجفی و آقای حاج آقا نور اللّه بخوبی این کار کردند و مردم را در صحنه نگاه داشتند ولی چرا نهضت آنها به حکومت و نظام منجرّ نشد لکن نهضت امام به یک نظام فراگیر منجرّ شد،به نظر من ریشه‌اش به‌طور تحلیلی در این است که عرض شد.

سؤال: مرحوم حاج آقا نور اللّه دغدغه حکومت هم داشتند؟

آیت اللّه العظمی مظاهری: به آن شکل فراگیر را من نمی‌دانم،آقای دکتر نجفی بهتر

از من در این‌باره وارد هستند،امّا من دغدغه حکومت به آن معنا که امام داشتند که باید نظام اسلامی جایگزین نظام شاهنشاهی شود و شاه نباید باشد و در رأس حکومت باید ولیّ فقیه باشد و همۀ مناصب مربوط به مجتهدین از افتاء و ولایت و قضاء در اختیار آنها باشد و خلاصه یک نظام اسلامی به معنای فراگیر این را در هیچ کسی سراغ ندارم یعنی همان فقهای عظامی هم که ولایت فقیه را می‌گفتند دغدغه این‌که حالا به آن معنای خاصّ و فراگیر،بوجود بیاید و در سراسر مملکت گسترش یابد،تشکیل نظام و حکومت جامه عمل بپوشد من الان سراغ ندارم غیر از حضرت امام قدّس سرّه و این یکی از امتیازهای بزرگ حضرت امام است که شاه باید برود و حکومت اسلامی به جای او بنشیند،این ظاهرا مختصّ به ایشان است و امّا آقای حاج آقا نور اللّه هم یک این جور چیزی در ذهن مبارکشان بوده یا نه،این را من به این شکل نمی‌دانم.

سؤال: با توجّه به این‌که شما خودتان فرمودید که 40 سال خدمت حضرت امام بوده‌اید و در حوزه بزرگانی را درک کرده‌اید نظر حضرت امام و سایر بزرگان حوزه مثلا مرحوم حضرت آیة اللّه بروجردی،آیت اللّه گلپایگانی و دیگر بزرگان نسبت به قیام حاج آقا نور اللّه و شخصیّت ایشان چه بوده؟

آیت اللّه العظمی مظاهری: همه اینها تا جایی که من می‌دانم نظر مثبتی به این بزرگوار داشتند.مرحوم حاج آقا نور اللّه چون مقام علمی والایی داشته‌اند که تحت الشعاع مقام سیاسی ایشان واقع شده و از شاگردان مرحوم آقای آخوند بوده‌اند و مورد احترام ایشان و سایر علماء دیگر بلاد بودند،لذا در نهایت درجۀ اعتبار بودند و همۀ اعاظم از ایشان به نیکی یاد می‌کردند،بویژه بزرگانی که در زمان نهضت ایشان و آمدن ایشان به قم،شاهد آن جریانات بودند،نظیر حضرت امام و هم‌دوره‌های ایشان،مثل مرحوم آیة اللّه العظمی گلپایگانی یا آیة اللّه العظمی اراکی قدّس سرّهم،مرتبا ذکر خیر داشتند.

بارها حضرت امام یک علاقه خاصی به آقای حاج آقا نور اللّه ابراز می‌کردند و اصلا

ایشان علاقه به دو نفر عالم اصفهانی پیدا کرده بودند که هردو از همین خاندان نجفی مسجد شاهی هستند.یکی از نظر علمی به آقای آقا شیخ محمد رضا مسجد شاهی که حتّی من یادم نمی‌رود مکرّرا در درس اسم ایشان را می‌آوردند و اسم کتاب ایشان را یعنی«وقایة الأذهان».یکی هم به آقای حاج آقا نور اللّه نجفی از نظر سیاست و تدبیر و ایستادن در مقابل استثمار،بارها تعریف و تمجید می‌کردند،سببش هم این بود که علاوه بر این‌که ایشان همیشه اهل مبارزه و اهل سیاست بودند آن چند مدتی هم که حاج آقا نور اللّه قم بودند حضرت امام از نزدیک شاهد آن ماجراها بودند و علی کل حال ایشان در درس و در جلسات خصوصی از آقای حاج آقا نور اللّه تجلیل حسابی می‌کردند.

سؤال: به نظر شما تاریخ،مردان بزرگی مثل حضرت امام یا حاج آقا نور اللّه را پرورش می‌دهد یا مردان بزرگ تاریخ را می‌سازند؟

آیت اللّه العظمی مظاهری: بعضی‌ها مدعی هستند تاریخ مردان بزرگ می‌سازد، بعضی‌ها هم می‌گویند که خود آنها تاریخ‌سازند امّا من عقیده دارم یک رابطۀ متقابل هست،اگر تاریخ نباشد آنها نیستند،اگر آنها نباشند تاریخ نیست و این یک دوری است امّا نه دور باطل،البته من خیلی در تاریخ وارد نیستم امّا تصوّر می‌کنم،شاید شما هم قبول بکنید که هم تاریخ مردان بزرگ می‌سازد،هم مردان بزرگ تاریخ را می‌سازند و این از جهات مختلف هست.خود اینکه تاریخ و سیر تاریخی یک آئینه عبرت است برای بزرگان که مثال روشن و بارز آن را در مورد حضرت امام،توضیح دادم خود همین،شخصیّت‌ساز و فکرساز است.حضرت امام درس‌های بزرگی از تاریخ فرا گرفتند و سعی ایشان این بود که از آنها در قیام و نهضت خود استفاده کنند و ضعف‌های قبلی تکرار نشود و خوبی‌ها و مثبتات به وجه بهتری اجراء بشود.پس تاریخ هم شخصیّت‌ساز هست ولی البته این شخصیّت‌های بزرگ هستند که تاریخ را شکل

و رنگ می‌دهند و اگر آنها نباشند و کار و فکر و هنر آنها نباشد تاریخ هم منقرض می‌شود.لذا یک نحو ارتباط دوجانبه برقرار است و یک نحو دور غیرباطل هست که در نتیجه هم تاریخ،انسان‌ساز و شخصیّت‌ساز می‌شود و هم انسان‌ها و شخصیّت‌ها تاریخ‌ساز می‌شوند.

سؤال: برای بهتر برگزار شدن همایش تبین آراء و بزرگداشت هشتادمین سالگرد نهضت حاج آقا نور اللّه اصفهانی اگر رهنمودی و فرمایشی دارید بفرمایید خیلی ممنون می‌شویم.

آیت اللّه العظمی مظاهری: من این را قبلا به آقای دکتر نجفی گفته‌ام که اگر بناست این همایش برپا شود باید در سطح مناسبی باشد.سمینار علامه مجلسی به اندازه‌ای مرا رنج داد و رنج می‌دهد که هر وقت یادم بیاید خیلی ناراحت می‌شوم.بنا بود یک سمینار فوق العاده مهمی برای علامه مجلسی گذاشته بشود،نظیر سمیناری که برای مرحوم شیخ مفید و شیخ انصاری در قم گذاشته شد ولی ناگهان دیدیم که حقّ مرحوم علامه مجلسی اداء نشد.اولا بدانید که این همایش از جهات مختلف،مؤونه می‌خواهد ثانیا یک افراد عالم و آگاه می‌خواهد که در صحنه باشند هم از روحانیّت هم از دانشگاه و به راستی وقت روی آن بگذارند و از شما بزرگواران می‌خواهم که با افراد دارای تجربه در این نوع کارها هرچه بیشتر مشورت بکنید و آن کسانی که سمینارها را در قم برگزار کردند و مورد تحسین هم واقع شدند،اینها یا بیایند در صحنه و اگر نمی‌آیند آنچه دارند بدهند به شما یعنی تجربه‌هایشان را بدهند به شما و از تجربه‌های آنها خیلی استفاده بکنید.

و من چون خیلی این دو بزرگوار را بامعنویت می‌دانم یعنی آقای آقا نجفی و آقای حاج آقا نور اللّه را ان شاء اللّه ما از معنویت آنها هم استفاده بکنیم و یک سمیناری که در فراخور حال و شأن این دو بزرگوار باشد به همّت آقای دکتر نجفی و همکارانشان جامه عمل بپوشد و چنانکه آقای دکتر نجفی،در کتاب‌های خوبی که تألیف کرده‌اند،

توضیح‌ها و تحلیل‌های مفید دربارۀ این دو بزرگوار و اندیشه‌ها و افکار و اقدامات و فعالیّت‌های آنها داده‌اند و انصافا کتابهای مفید و روشنگری است،به همان خوبی و روشنی هم،یک همایش علمی مفید برای تبیین هرچه بهتر آراء و اقدامات علمی و سیاسی این آقایان عظیم القدر بر پا کنند و در واقع هشتادمین سالگرد نهضت و شهادت آقای حاج آقا نور اللّه را گرامی بدارند و نسل جوان ما را با این مسائل مهمّ تاریخی آشنا کنند و تصویر درستی از تاریخ معاصر این مملکت که مرهون خدمات علماء و قیام حوزه‌های علمیّه است به جوانان عزیز این کشور ارائه کنند.

نکته مهمّی که اشاره می‌کنم این است که باید بدانیم که اگر واقعیّات تاریخی به درستی منعکس نشود دو عیب عمده پیدا خواهد شد کما اینکه،آلان پیدا شده است:

اوّل اینکه:عدّه‌ای قلم به مزد یا دروغگو و مغرض یا جاهل با انگیزه‌های مختلف، تاریخ را تحریف خواهند کرد و بعد از مدّتی به کلّی حقائق تاریخی،تبدیل و تحریف خواهد شد و به دنبال آن یک سلسله مشهورات بی‌اصل و سند و ساختگی در ذهن و مغز نسل جوان فرو خواهند ریخت که تا مدّت‌ها اثرات منفی خواهد داشت و دوّم اینکه:نسل جوان این کشور و نخبگان این مملکت را نسبت به اسوه‌های تاریخی و مجسّمه‌های فضیلت و تقوی و درستکاری بدبین خواهند کرد.

و این دو اشکال،اشکالات مهمّی است که می‌خواهند ایجاد کنند برای اینکه نسل جوان را به نفع خودشان و اهداف خودشان مصادره کنند.چون اگر حقائق تاریخی تبیین شود و اگر نگاه نسل جوان به شخصیّت‌های والای تاریخی این مملکت،نگاه درستی باشد،آن افکار غلط و استعماری در ذهن و ضمیر نسل جوان اثر نخواهد کرد.

وقتی پشتوانۀ تاریخی این مملکت را در پشت دیوار تحریف،مخفی کنند و ذهن و دل جوان‌های ما را از اسوه‌های فضیلت و شخصیّت‌های تأثیرگذار خالی کنند،این جوان باید به چه چیزی تکیه کند؟به چه چیزی افتخار کند؟به چه چیزی نگاه کند و اقتداء

کند؟و الان متأسفانه یک چنین جهت‌گیری خطرناکی وجود دارد و در یک چنین فضایی اهمیّت کار درست تاریخی و اهمیّت اینگونه همایش‌ها و ضرورت اینگونه اقدامات،به خوبی معلوم می‌شود.

علی ایّ حال امیدواریم شما عزیزان در این مسیر بسیار خطیر و بااهمیّت و با ضرورت مورد عنایت خداوند تعالی باشید و حضرت بقیّة اللّه«عجل اللّه تعالی فرجه الشریف»از شما دستگیری کنند و به شما دعا کنند.ان شاء اللّه.

مصاحبه‌کنندگان:

آقایان دکتر موسی نجفی-دکتر موسی فقیه حقّانی-دکتر امیر حسین بانکی.

قبلة البلدان

اشاره

علاّمه آیة اللّه شیخ عبّاسعلی ادیب(1371 ه .ش)

تحقیق و تصحیح:مجید هادیزاده

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

مقدّمه [محقق]

رسالۀ حاضر-که از سوی مؤلّف،«قبلة البلدان»خوانده شده-،یکی از آثار عالم جامع،مرحوم آیة اللّه حاج شیخ عبّاسعلی ادیب حبیب‌آبادی است؛و نشانگر دلبستگی‌های علمی آن دانشی مرد سترگ به یکی از شاخه‌های علوم اسلامی،که -دریغ!-هم‌اکنون رو به افسردگی نهاده است.

مصنّف فقید این رساله،در روز 13 جمادی الأولای سال 1315 ه.ق.از پدری محمّد جعفر نام،در روستای حبیب‌آباد منطقۀ برخوار اصفهان متولّد شد.در ایّام کودکی ادبیّات فارسی و عربی را در همان روستا از محضر مرحوم علاّمه شیخ محمّد علی معلم حبیب‌آبادی-که هشت سالی از او بزرگتر بود-آموخت،و زان‌پس به مدرسۀ الماسیّۀ اصفهان کوچید،و در این شهر در محضر شماری از بزرگان به دانش‌اندوزی پرداخت؛ تا سرانجام خود در شمار دیده‌وران نام‌آور قرار گرفت.

اگرچه مصنّف فقید رسالۀ حاضر از سوی اساتید خود به دریافت چندین اجازۀ اجتهاد و روایت نائل شد،و خود نیز تا پایان عمر تدریس دروس اجتهادی فقه و اصول آن را رها نکرد؛امّا گذشته از آن،از تخصّصی بسزا در شماری از دیگر علوم اسلامی نیز بهره‌مند بود.ازین‌رو تدریس سطوح عالی و اجتهادی تفسیر قرآن کریم، «الحکمة المتعالیۀ»صدر المتألّهین و نیز شماری از متون ادبی-همچون«الشرح المطوّل علی تلخیص المفتاح»،در شمار دروسی بود که او سالیان دراز در منابر عمومی و یا منزل به تدریس آن اشتغال داشت.مجالس تدریس علوم هیوی و ریاضی ایشان نیز، سالها در اصفهان برپا بود و شماری از فضلای این شهر از آن استفاده می‌بردند.

مرحوم علاّمه ادیب از ذوق ادبی وافری نیز بهره‌مند بود،و سروده‌هائی را به دو زبان فارسی و عربی از خود بجای گذارد.او در این اشعار تا سالیانی خود را«نادم» می‌خوانده،و پس از آنکه عنوان«ادیب»را برای نام خانوادگی خود برگزید،تخلّص شعریش را نیز به همین نام تغییر داد.

«احسن التقاویم»،«تطبیقیّه»،«قطبیّه»و«قبلة البلدان»،بخشی از آثار برجای ماندۀ ایشان است،که نشان از دلبستگی‌های هیوی آن فقیه جامع الاطراف دارد.

مرحوم آیت اللّه ادیب سرانجام پس از نزدیک به یک قرن تلاش علمی،در سال 1371 ه.ش.وفات یافت،و در مسجد صاحب بن عبّاد نزدیک به مزار شکوهمند حضرت صاحب،آرام گرفت.

رسالۀ حاضر از دو بخش عمده تشکیل شده است:

نخست توضیحاتی اجمالی پیرامون شماری از مباحث مقدّماتی علم هیئت-که از مقدّمات لازم برای تحصیل سمت قبلۀ هر نقطه به شمار می‌آید-؛

و دو دیگر نمودن قبلۀ بسیاری از نقاط جغرافیائی بسیط ارض-و بصورت عمده مناطق داخل ایران-در جدول‌هائی که بدین منظور خود رسم کرده بود.

این رساله را مرحوم مؤلّف با مداد بر روی کاغذهائی مسطّر نگاشته،و زان پس نیز -گویا در بازنگری‌های مکرّر-،به حکّ و اصلاح آن پرداخته است.این اصلاحات بوسیلۀ مدادی سخت کم‌رنگ اعمال شده،که گذشته از مرور زمان،نامناسب بودن تصویر آن نیز به دشوارخوانی آن افزوده است.با اینهمه امّا،سعی محقّق بر آن بود که تا آنجا که در توان داشت از نمودن عبارات اصلی و نیز الحاقی رساله کوتاهی نکند.

توضیحات متن شناسانۀ مصحّح-که بهرۀ عمدۀ پانوشتهای رساله را به خود اختصاص داده-نیز،در همین راستا پدید آمده است.با اینهمه امّا،از آنجا که از سوئی دستنوشت حاضر در دو موضع افتادگی دارد-این موارد را در همان پانوشتها نموده‌ام-،و از سوئی دیگر در جریان تحقیق حاضر-علیرغم فحص بسیار-نسخۀ دیگری از این رساله فرادست محقّق نیامد؛می‌باید همچنان چشم به لطف حضرت ایزد منّان داشت تا دستنوشتی پیراسته‌تر و کاملتر از نگاشتۀ حاضر بدست آید،تا بتوان کاستی‌های متن حاضر را براساس آن استدراک نمود.

لَعَلَّ اللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً.

و الحمد للّه ربّ العالمین

مجید هادیزاده

1384/7/22

[درآمد]

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للّه الّذی جعل الکعبة قبلة لأهل الإسلام،و خاطب نبیّنا بخطاب فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ ؛و أکرمنا بقوله: وَ حَیْثُ مٰا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ ⁽¹⁾بالتحیّة و الإکرام ⁽²⁾،لئلاّ یکون علینا حجّة للطوائف اللّئام.و الصلوة و السلام کرّ اللیالی و الأیّام علی نبیّنا محمّد و اله الکرام،و اللعن المستدام علی أعدائهم إلی یوم القیام.

و بعد؛چون وقت و قبله از مقدّمات و شرائط نماز و بعضی احکام دیگر ⁽³⁾،و شناختن این دو امر بر هر مسلمانی واجب و لازم است و تعیین سمت قبله و اوّل وقت ظهر از مسائل مهمّۀ دقیق ⁽⁴⁾بشمار می‌رود،لذا برای خدمت به عالم دیانت،مقداری از وقت خود را صرف این دو امر شریف نمودم؛و این مختصر را برای شرح آنها تألیف و در دسترس عموم برادران دینی نهادم.امید است اگر خطائی در آن دیده شود خرده نگیرند.

و نام آن را قبلة البلدان گذاردم.

و این کتاب مشتمل است بر یک مقدّمه و ⁽⁵⁾دو مطلب.(مقدّمه در صفحۀ مقابل 6.

1-در تعیین وقت ظهر؛

2-در تعیین قبله.

[مقدّمه]

... ⁽¹⁾آن را معدّل گوئیم،و دوائر صغاری که به موازات آن فرض شود،آنرا ⁽²⁾مدارات فلکی گوئیم؛مانند مدار رأس السرطان و مدار رأس الجدی و سائر کواکب.و اجزاء بروج و قوس از هر مداری را که فوق افق باشد رأس النهار،و قوس دیگر آن را که تحت الأرض باشد قوس[اللیل گوئیم] ⁽³⁾.

افق

در هر شهر یا نقطه[ای] ⁽¹⁾از زمین،هرگاه بر بالای بلندی ایستاده در اطراف خود نظر کنیم-یعنی رو،به آفتاب باشد ⁽²⁾-دائره[ای] ⁽³⁾می‌بینیم که گویا زمین را از آسمان جدا نموده است،این دائره را افق گوئیم،که یک قطب آن فوق الرأس و دیگری تحت القدم است.و افق نقاطی که بر خطّ استواء واقع است،خطّ استواء و مدارات را دو نصف حقیقی می‌نماید؛و قوس اللیل و قوس النهار آنها برابر است،و از این‌رو در خطّ استواء روز و شب در تمام سال تفاوت نمی‌کند.

و قطب شمال و جنوب هم مماسّ با افق است.

ولی نقاطی که در شمال خطّ استواء واقع است قطب شمال از افق ارتفاع دارد و آن ارتفاع،بقدر عرض آن شهر است؛بلکه عرض شهر را از روی ارتفاع ستارۀ قطبی جدی و استطرلاب یا تئودلیف تعیین می‌نمایند.و به همین مقدار قطب جنوب فرورفتگی دارد،و قوس النهار کواکب شمالی در این‌گونه آفاق،زیادتر از قوس اللیل؛و بالعکس قوس النهار نقاط جنوبی در آن کمتر از قوس اللیل می‌باشد.ولی قوس النهار و قوس اللیل ...استواء ⁽⁴⁾برابر است؛و از این جهت در تابستان-که آفتاب در شمال است-در این نقاط روز بلندتر از شب و در زمستان-که آفتاب در جنوب است-روز کوتاه‌تر از شب، و اوّل حمل و اوّل میزان-که آفتاب بر معدّل و برابر خط استواء است-شب و روز

مساوی است.

و بعضی از مدارات که نزدیک به قطب شمال است همیشه ظاهر و کواکب آن هیچ غروب نمی‌کنند و فقط دیده می‌شود که به دور قطب می‌گردد.

و هرچه از خطّ استواء دورتر شویم،این تغییرات زیادتر می‌شود تا آنکه به قطب شمال برسیم،ستارۀ قطبی جدی فوق الرأس واقع،و مدارات رحوی به دور ما می‌گردد؛ و در تابستان آفتاب را می‌بینیم که قدری از افق برآمده رحوی به دور ما می‌گردد؛ و زمستان زیر افق است،و از این‌رو شش ماه روز و شش ماه شب است.

و در شهرها و نقاطی که در جنوب خطّ استواء واقع است،تمام این کیفیّات بعکس می‌باشد.

تفاوت قوس النهار و قوس اللیل

دائرۀ افق از نقاطی که شمالی است،با دائرۀ افق از خطّ استواء،بر خطّ استواء تقاطع می‌کند که نصف افق استواء-که در شمال است-فوق دائرۀ افق آن مکان،و نصف دیگر افق استواء تحت افق آن مکان می‌افتد.و هر مداری از مدارات هم با این دو دائرۀ افق، هم در مشرق و هم در مغرب تقاطع می‌کند.و از تقاطع آن مدار با دو افق،مثلّث قائم الزاویه[ای] ⁽¹⁾تشکیل می‌شود،که زاویۀ قائمۀ آن،نقطۀ تقاطع آن مدار با افق استواء؛ و وتر آن،قوسی از افق آن مکان است که از خطّ استواء تا موقع تقاطع آن با آن،مدار شد.و قطعه[ای] ⁽²⁾از آن مدار را که بین افق استواء و افق آن مکان با آن را که در طرف شمال است از مشرق و مغرب تعدیل النهار؛و آن را که در طرف جنوب است تعدیل اللیل گوئیم.پس اگر آن مدار شمالی است،زیادتی قوس النهار آن بر قوس اللیل آن بقدر دو

تعدیل-یعنی شرقی و غربی-می‌باشد؛و اگر جنوبی است نقصان قوس النهار آن از قوس اللیل آن بقدر این دو تعدیل است.

نصف النهار

برای هر شهر یا نقطه[ای] ⁽¹⁾از زمین،یک نصف النهار است؛و آن دائره[ای] ⁽²⁾است که از دو قطب شمال و جنوب و فوق الرأس آن مکان،بگذرد.و این دائره،قوس النهار و قوس اللیل آن مکان را بر دو نصف تقسیم می‌کند.و زمانی که آفتاب فوق آن مکان به این دائره رسد،ظهر؛و زمانی که از تحت آن مکان باین دائره رسد،نصف شب آن مکان است؛و کیفیّت آن بعد از این مشروحا معلوم خواهد شد.

طول

برای تعیین طول هر شهری،اوّلا یک نصف النهار را اختیارا مبدأ قرار می‌دهند، و نصف النهار مکانهای دیگر را با آن مقایسه می‌کنند.

در زمان سابق،مبدأ ⁽³⁾را جزیرۀ خالدات(قناری) ⁽⁴⁾قرار داده بودند،که آخر خشکی بوده؛ولی اخیرا چون ⁽⁵⁾آن را آب گرفته،فعلا مبدأ طول را نصف النهار گرینویچ -:رصدخانۀ انگلیس-قرار داده و دوری شهرها و نقاط را از آن از طرف مشرق تا صد

و هشتاد درجه،طول شرقی،و از طرف مغرب طول غربی خوانند.

و طریقۀ تعیین طول هر شهر چنین است،که چون به نظر ظاهری آفتاب در بیست و چهار ساعت نجومی یک دورۀ فلک را طی می‌کند،پس هر پانزده درجۀ آن را تقریبا یک ساعت نجومی،و یا یک درجۀ آن را چهار دقیقۀ نجومی تقریبا طی می‌کند ⁽¹⁾لذا تفاوت ظهر آن شهر را با ظهر گرینویچ به حسب ساعت و دقیقه پیدا می‌کنند؛پس ساعات آنرا ضرب در شصت می‌کنند تا دقائق آن معلوم شود و با دقائق جمع می‌کنند، پس عدد دقائق را بر چهار تقسیم می‌کنند؛حاصل آن،درجات طول آن شهر می‌باشد تقریبا.پس اگر ظهر آن شهر،پیش از ظهر گرینویچ باشد،طول آن شهر شرقی؛و اگر بعد از ظهر آن باشد طول آن شهر غربی است.

فرق ظهر حقیقی و نجومی نوشته شود ⁽²⁾.

در بیان حرکت انتقالی زمین

زمین در یک سال شمسی-یعنی:سیصد و شصت و پنج روز و ربعی تقریبا-یک مرتبه به دور خورشید می‌گردد.

و ما این حرکت را بجهت تقریب به اذهان بنظر ظاهری برای شمس فرض می‌کنیم

و گوئیم:شمس در دائرۀ عظیمه[ای] ⁽¹⁾سیر می‌کند که آن را دائرۀ فلک البروج گویند،زیرا که صور بروج-که فرض نموده‌اند-بر این دائره‌اند ⁽²⁾.و بروج دوازده‌اند:

1:حمل؛

2:ثور؛

3:جوزا؛

4:سرطان؛

5:اسد؛

6:سنبله؛

7:میزان؛

8:عقرب؛

9:قوس؛

10:جدی؛

11:دلو؛

12:حوت.

و هر[یک]برحسب سی درجه ⁽³⁾-که شرح آنها بیاید-و این دائره بر دو نقطه-که اوّل حمل و اوّل میزان باشد-با دائرۀ معدّل-که برابر با خطّ استواء است-تقاطع

می‌کند.و نصف آن-که از اوّل حمل تا اوّل میزان باشد-در شمال دائرۀ معدّل و نصف دیگر آن-که اوّل میزان تا اوّل حمل باشد-در جنوب دائرۀ معدّل می‌افتد.

و نهایت دوری این دائره از دائرۀ معدّل در شمال،اوّل سرطان است،و آن را میل کلّی شمالی گویند ⁽¹⁾و در جنوب اوّل جدی است و آن را میل کلّی جنوبی گویند.و آن بیست و سه درجه و بیست و هفت دقیقه است تقریبا ⁽²⁾.و در اجزاء دیگر،دوری آن را از معدّل، میل جزئی گویند.

و شمس تقریبا روزی یک درجه از این دائره،و در سی روز تقریبا برجی را طی می‌کند؛و در اوّل حمل و اوّل میزان-که نقطۀ تقاطع است-سیر شبانه‌روزی شمس بر معدّل و برابر خطّ استواء،و شب و روز در اغلب آفاق مساوی است.

و چون از اوّل حمل بگذرد،تا اوّل سرطان ⁽³⁾در آفاق مایلۀ شمالی به نسبت روزها بلند و شبها کوتاه می‌شود ⁽⁴⁾،زیرا که سیر شبانه‌روزی شمس بر مدارات شمالی است و قوس النهار آنها زیادتر از قوس اللیل آنها است؛و از اوّل میزان تا اوّل حمل،روزها کوتاه و شبها بلند می‌شود،زیرا که سیر شمس بر مدارات جنوبی و قوس النهار آنها کمتر از قوس اللیل آنها می‌باشد؛و در آفاق مایلۀ جنوبی به عکس است،یعنی در زمانی

که آفتاب میل شمالی دارد روزها کوتاه‌تر از شبها،و در زمانی که میل جنوبی دارد روزها بلندتر از شبها است.

توضیح:به عقیدۀ اروپائیان،میل کلّی هر سالی،46837%ثانیه نقصان می‌یابد؛و در سال 1375 قمری هجری مطابق با سال 1956 میلادی،23 درجه و 26 دقیقه و 42 ثانیه است؛و در هر سالی دیگر بعد از این تاریخ بخواهند میل کلّی را تعیین نمایند،باید 46837 را در عدد سالهای بعد از سال فوق ضرب نموده از میل کلّی فوق،تفریق نمایند؛ باقیمانده میل کلّی آن سال خواهد بود.

و این نقصان تا زمانی است که میل کلّی به 22 درجه و 15 دقیقه برسد،و آن پس از نه هزار و یکصد و هشتاد و پنج سال ⁽¹⁾بعد از تاریخ فوق است-که سال 11141 میلادی باشد-پس از آن به همین مقدار رو به زیادتی می‌گذارد ⁽²⁾.و در کلام علماء هیئت اسلامی هم-مانند خواجه نصیر الدین ⁽³⁾و علاّمۀ خفری ⁽⁴⁾و ⁽⁵⁾-اشاره به این تناقص شده است ⁽⁶⁾.

امّا طریقۀ پیدا کردن میل جزئی هر درجه از دایرة البروج چنین است که:سینوس (جیب) ⁽¹⁾میل کلّی را در سینوس(جیب)بعد آفتاب از اعتدال اقرب ضرب نمائیم، حاصل سینوس(جیب)میل آن درجۀ مفروضه باشد.و اگر با لگاریتم حساب کنیم آسان‌تر و اقرب به تحقیق است.

و ما میل جزئی هر درجه از فلک البروج را در سال فوق،به لگاریتم استخراج نمودیم و در این جدول درج نمودیم؛و آن برای تعیین زمان رسیدن آفتاب در مقابل کعبه،بکار می‌رود.

(جدول نوشته شود) ⁽²⁾.

مطلب اوّل

اشاره

[طرق تعیین وقت ظهر]

⁽³⁾ ظهر را به پنج طریق می‌توان تعیین نمود:

طریق اوّل:به شاخص قائم.

و آن میله یا ستونی است قائم بر ارض،که آن را در زمین مسطّح چنان نصب نمایند که از هر طرف موازی با شاقول باشد.پس از آن خطّ جنوب و شمال را-که آن را خط

نصف النهار گویند ⁽¹⁾-از پای آن شاخص[به صورت] ⁽²⁾دقیق پیدا نموده،پس در هر موقع سال که باشد هرگاه سایۀ آن میله یا ستون در آن خط افتاد در[آن] ⁽³⁾شهر و آبادی اوّل ظهر است.

توضیح:در بعضی از شهرها که در خطّ استواء است یا قریب به آن واقع باشد-به نوعی که عرض آن به اندازۀ میل کلّی،یعنی بیست و سه درجه و بیست و هفت دقیقه یا کمتر باشد-در بعضی از روزهای سال که آفتاب[به] ⁽⁴⁾فوق الرأس آن شهر می‌رسد،اوّل ظهر وقتی است که سایۀ غربی شاخص تمام و سایۀ شرقی حادث شود.و این در شهرهائی که عرض آنها به اندازۀ میل کلّی است در یک موقع سال-که آن اوّل تیرماه است اگر عرض آن شمالی باشد؛و اوّل مهرماه است اگر میل آن جنوبی باشد ⁽⁵⁾-و در شهرهائی که عرض آنها کمتر از میل کلّی باشد در دو موقع سال است،و آن وقتی است ⁽⁶⁾که میل آفتاب به اندازۀ عرض آن شهر شود،یکی در موقع زیاد شدن میل و یکی در موقع کم شدن آن-بشرط آنکه میل و عرض هر دو شمالی یا هر دو جنوبی باشد ⁽⁷⁾-سایۀ

شاخص اوّل ظهر تمام می‌شود؛و در شهرهائی که بر خطّ استواء است اوّل فروردین و اوّل مهرماه،اوّل ظهر سایۀ شاخص تمام می‌شود.

توضیح:خطّ جنوب و شمال را به چهار طریق می‌توان تعیین نمود:

1-یک روز با ساعت دقیق در وقت ظهر حقیقی آن شهر،در سایۀ آن میله یا ستون قائم،خطّی می‌کشیم که همان خط،خطّ جنوب و شمال است.

2-با قطب‌نما.که عقربک آن را مقابل آن میله یا ستون نگاه داریم ⁽¹⁾و موازی آن با دقّت خطّی در پای آن میله یا ستون بکشیم،که این خط نیز خطّ جنوب و شمال است؛ ولی فی الجمله این طریق تقریبی است.

3-به دائرۀ هندیّه.و آن‌چنان است که زمینی را چنان مسطّح می‌نمائیم که خطّ قائم یا شاقول بر آن عمود باشد،یا با تراز بنّائی آن را مسطّح نمائیم ⁽²⁾.و در آن دائره[ای] ⁽³⁾می‌کشیم و شاخصی در مرکز آن بخطّ قائم نصب می‌کنیم چنان‌که فاصلۀ سر آن شاخص از تمام نقاط محیط آن دائره از اطراف برابر باشد؛یا آن شاخص از هر سمت بر شاقول موازی باشد ⁽⁴⁾.پس در طرف صبح که سایۀ آن در طرف مغرب است در موقعی که سایۀ آن کوتاه می‌شود تا آنکه ⁽⁵⁾[به] 6لب دائره می‌رسد،آن نقطه را از محیط دائره نشان

می‌کنیم؛و هم‌چنین در طرف عصر که سایۀ آن طرف مشرق می‌افتد در موقعی که سایۀ آن بلند می‌شود تا آنکه لب دائره می‌رسد،آن نقطه را نیز از محیط نشان می‌کنیم.بعد از آن،نقطۀ میانۀ آن دو نشان را از محیط پیدا می‌کنیم و از آن نقطه،خطّی به مرکز دائره وصل می‌کنیم و آنرا تا طرف دیگر محیط امتداد می‌دهیم؛این هم خطّ جنوب و شمال است.و هر موقعی که سایۀ آن شاخص در آن خط افتد اوّل ظهر است.

4-در شب،دو نقطه را که اقلاّ سه چهار متر بین آنها فاصله باشد با ستارۀ جدی برابر کن،خطّ بین آنها خطّ جنوب[است] ⁽¹⁾.

طریق دوّم برای تعیین ظهر:شاخص افقی است.

و آن،چنان است که در سطح دیواری که برابر جنوب باشد،شاخص-مانند میخ- چنان نصب کنیم که با دقّت و با مطابقۀ با شاقول،موازی با خطّ جنوب و شمال باشد.

پس از آن خطّ قائمی از پایۀ آن شاخص سرازیر ⁽²⁾بر آن سطح دیوار می‌کشیم؛پس هر موقعی که سایۀ آن در آن خط افتد،اوّل ظهر است.

توضیح:در بهار و تابستان،اوّل ظهر سایۀ شاخص قائم بتدریج کوتاه و سایۀ شاخص افقی بلند می‌شود؛و بالعکس در خزان و زمستان سایۀ شاخص قائم بتدریج بلند و سایۀ شاخص افقی کوتاه می‌شود.

طریق سوّم: [تعیین کردن نصف تحقیقی روز است به ساعت یا غیر آن]

به تعیین کردن نصف تحقیقی روز است به ساعت یا غیر آن؛مانند آنکه ساعات با عملی مثلا تطبیق نمایند ⁽¹⁾.

توضیح:برای آنکه بر نمازگزاران،امر ظهر اشتباه نشود،گوئیم:در اصطلاح اهل نجوم،ظهر را[به] ⁽²⁾دو طریق نشان می‌دهند:

اوّل:ظهر وسطی؛

دوّم:ظهر حقیقی.

و این دو ظهر با هم فرق دارد ⁽³⁾و در چهار موقع سال-که آن:3 دی‌ماه،و 24 فروردین‌ماه،و 23 خرداد،و 8 شهریور باشد-ظهر حقیقی و ظهر وسطی تا سه چهار روزی مطابق،و در غیر این چهار موقع ظهر حقیقی یا قبل از ظهر وسطی یا بعد از آن می‌باشد.

و شرح آن‌چنان است که:در سوّم دی که ظهر حقیقی مطابق ظهر وسطی است،پس از سه چهار روز ظهر حقیقی بعد از ظهر وسطی می‌افتد و بتدریج زیاد می‌شود،تا 21 بهمن‌ماه به پانزده دقیقه می‌رسد؛و پس از دو روزی بتدریج کم می‌شود و تا 24 فروردین باز با ظهر وسطی مطابق می‌شود،و پس از سه چهار روزی ظهر حقیقی پیش از ظهر وسطی می‌افتد و بتدریج زیاد می‌شود تا 15 اردیبهشت به 2 دقیقه می‌رسد؛و تا دوّم خرداد به همین اندازه است و پس از آن بتدریج کم می‌شود تا 23 خرداد باز مطابق با ظهر وسطی می‌شود؛و پس از سه چهار روزی باز ظهر حقیقی بعد از ظهر وسطی

می‌افتد و بتدریج زیاد می‌شود تا 24 تیرماه به شش دقیقه برسد؛و تا 15 مردادماه به همین اندازه است،و پس از آن بتدریج کم می‌شود تا 8 شهریور که با ظهر وسطی باز مطابق می‌شود؛و پس از دو سه روزی باز ظهر حقیقی پیش از ظهر وسطی می‌افتد و بتدریج زیاد می‌شود تا اوّل آبان به 16 دقیقه می‌رسد،و پس از هشت روز بتدریج کم می‌شود تا باز 3 دی با ظهر وسطی مطابق می‌شود؛و شرح آن در تقاویم است.

و این شرح که نگاشتیم برای این است که نمازگزاران بدانند که ساعت ظهر کوک مطابق با ظهر وسطی پایتخت هر کشوری است که برای تنظیم اوقات شهرهای تمام کره و اخبارات ⁽¹⁾قرار داده شده،و آن در همان پایتخت هم غیر از ظهر حقیقی است.و بعلاوه ظهر حقیقی شهرهای دیگر هم با ظهر حقیقی پایتخت-مانند طهران ⁽²⁾-نیز مختلف است،که در این مختصر جای شرح آن نیست؛و ما در هیئت آن را مشروحا با علّت این اختلاف نوشته‌ایم.

طریق چهارم: [آنکه در هر شهری در زمین مسطّحی یک شاخص یک متری مثلا بخطّ قائم نصب کنیم]

آنست که در هر شهری در زمین مسطّحی یک شاخص یک متری مثلا بخطّ قائم نصب کنیم و از اندازۀ سایۀ آن به حسب سانتی‌متر ظهر را تعیین نمائیم،و این طریق را ما برای رأس هر ده روزی از سال نسبت به هر شهری در جداول بعد تعیین نمودیم.

و طریق تعیین آن از روی ارتفاع آفتاب و نسبت آن با سایۀ شاخص است؛و این طریق نیز فی الجمله تقریبی است. ⁽³⁾

و به این طریق در اخبار نیز اشاره شده است؛قال الصادق علیه السّلام:«تزول الشمس فی النصف من حزیران علی نصف قدم،و فی النصف من تموز علی قدم و نصف،و فی النصف من اب علی قدمین و نصف،و فی النصف من أیلول علی ثلاثة أقدام و نصف،و فی النصف من تشرین الأوّل علی خمسة أقدام ⁽¹⁾و نصف،و فی النصف من تشرین الآخر علی سبعة و نصف،و فی النصف من کانون الأوّل علی تسعة و نصف،و فی النصف من کانون الآخر علی سبعة و نصف،و فی النصف من شبّاط علی خمسة و نصف،و فی النصف من آذار علی ثلاثة و نصف،و فی النصف من نیسان علی قدمین و نصف،و فی النصف من أیّار علی قدم و نصف،و فی النصف من حزیران علی نصف قدم» ⁽²⁾.

یعنی:اوّل ظهر،آن وقتی است که کوتاهی سایه می‌رسد به حدّی که سایۀ قدّ انسان در نیمۀ ماه حزیران-روزی که اوّل تیرماه است-بمقدار نصف قدم باشد-یعنی که نصف قدّ پای آن شخص باشد-و در نیمۀ تموز-که اوائل مرداد است-بمقدار یک قدم و نیم،و در نیمۀ آب-که اوائل شهریور است-بمقدار دو قدم و نیم،و در نیمه از ماه ایلول-که اوائل مهر باشد-بمقدار سه قدم و نیم،و در نیمه از ماه تشرین الأوّل-که اوائل آبان باشد-بمقدار پنج قدم و نیم و در نیمۀ ماه تشرین الآخر-که اوائل آذرماه باشد-بمقدار هفت قدم و نیم؛و در نیمۀ ماه کانون الأوّل-که اوائل دی باشد-بمقدار نه قدم و نیم؛و در نیمۀ ماه کانون الآخر-که اوائل بهمن باشد-بمقدار هفت قدم و نیم؛و در نیمۀ ماه شبّاط-که اوائل اسفند باشد-بمقدار پنج قدم و نیم؛و در نیمۀ آذرماه ⁽³⁾رومی

-که اوائل فروردین باشد-بمقدار سه قدم و نیم؛و در نیمۀ ماه نیسان-که اوائل اردیبهشت باشد-بمقدار دو قدم و نیم؛و در نیمۀ ماه أیّار-که اوائل خرداد باشد-بمقدار یک قدم و نیم؛و باز در نیمۀ حزیران-که اوائل تیرماه باشد-بمقدار نصف قدم برسد.

و این طریق که امام علیه السّلام می‌فرماید،از راه نسبتی است که بین قدّ هر چیز و سایۀ او است.

و نیز قدّ هر شخص انسان متناسب الخلقه،برابر هفت قدم او است؛و مراد از«قدم»:

قدّ پای شخص می‌باشد.

و این طریق بنابر فهم عوام بر سبیل تقریب فرموده،و ما مطابق مقیاس معروف این زمان-که متر باشد-برای تحقیقی بودن آن،قدّ شاخص را یک متر و سایۀ آن را در اوّل ظهر به متر و سانتیمتر از روی ارتفاع شمس و تناسب،در جداول تعیین نمودیم که اوّل ظهر تحقیقا معلوم شود؛اگر قدّ شاخص بلندتر یا کوتاه‌تر باشد،سایۀ آن هم به همان نسبت باید بلند یا کوتاه باشد.مثلا اگر قدّ شاخص نیم‌متر باشد،مقادیر سایه را که در جدول معیّن نموده‌ایم،برای هر ده روزی نیز باید نصف نمود.

طریق پنجم: [آنکه اوّل ظهر وقتی است که سایۀ شاخص به نهایت کوتاهی رسیده،و شروع به بلند شدن نماید]

آنکه اوّل ظهر وقتی است که سایۀ شاخص یا سایۀ انسان به نهایت کوتاهی رسیده، و شروع به بلند شدن مینماید.بنابراین اگر انسان قریب بظهر سایه را تدریجا نشان کند و بعد از آن نظر کند،اگر سایه باز کوتاه شده بداند که ظهر نشده،و اگر بلند شده بداند که ظهر رد شده است.

و علّت این مطلب آنست که،هرچه ارتفاع آفتاب زیاد شود سایۀ شاخص کوتاه می‌شود،و چون غایت ارتفاع شمس در هر روزی وقت ظهر است،پس غایت کوتاهی سایه هم اوّل ظهر می‌باشد.و به این طریق هم در اخبار أئمّۀ اطهار علیهم السّلام اشاره شده

است؛روی عن سماعة قال:«قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:جعلت فداک!متی وقت الصلوة؟ فأقبل یلتفت یمینا و شمالا کأنّه یطلب شیئا.فلمّا رأیت ذلک تناولت عودا فقلت:هذا تطلب؟

قال:نعم!فأخذ العود فنصبه ⁽¹⁾بحیال الشمس؛ثمّ قال:إنّ الشمس إذا طلعت کان الفیء طویلا،ثمّ لا یزال ینقص حتّی تزول الشمس ⁽²⁾.فإذا زالت زادت،فإذا استبنت فیه ⁽³⁾الزیادة فصلّ الظهر.ثمّ تمهّل قدر ذراع،ثمّ صلّ ⁽⁴⁾العصر» ⁽⁵⁾.

یعنی:از سماعه روایت شد که گوید:خدمت حضرت صادق بعرض رسانیدم که:

جانم فدایت!چه زمانی وقت نماز ظهر است؟

پس دیدم آن حضرت نظر به طرف راست و چپ خود می‌نماید مانند آنکه در جستجوی چیزی است.چون این حال را از آن حضرت دیدم قطعۀ چوبی پیدا نمودم و بعرض حضرت رسانیدم که:شما در جستجوی این بودید؟

فرمودند:بلی!پس آن چوب را گرفت و در برابر آفتاب نصب نمود،پس فرمودند:

زمانی که آفتاب طلوع می‌کند سایۀ این چوب بلند است و بتدریج کوتاه می‌شود تا به غایت کوتاهی می‌رسد،پس از آن سایه زیاد می‌شود؛پس هر زمانی که زیادتی آن را فهمیدی پس نماز ظهر را بخوان.پس از آن تا زمانی که به مقدار یک ذراع بلند شود تأمّل کن و نماز عصر را بخوان.

خبر دیگر:ابن أبی حمزه گوید:خدمت حضرت صادق مذاکرۀ وقت ظهر شد، فرمودند:«تأخذون عودا طوله ثلاثة أشبار-و إن زاد فهو أبین-فیقام،فمادام تری الظلّ ینقص ⁽¹⁾فلم تزل،فإذا زاد الظلّ بقدر النقصان فقد زالت» ⁽²⁾.

یعنی:چوبی پیدا کنید که بلندی آن سه وجب باشد-و اگر بلندتر باشد بهتر معلوم می‌شود-پس آن چوب را در زمین بخطّ قائم نصب کنید.پس نظر کنید تا زمانی که سایۀ آن کوتاه می‌شود وقت زوال نرسیده،و هر زمانی که پس از غایت کوتاهی روی بزیادتی نهاد وقت زوال است».

مطلب دوّم

اشاره

[در تعیین قبله]

⁽³⁾ و آن را به طرق چندی تعیین نموده‌اند؛و ما به پنج طریق-که ساده‌ترین راه‌ها است-اکتفا می‌نمائیم:

طریق اوّل: [طبق علاماتی که در کتب فقهیّه ضبط شده است]

به علاماتی که در کتب فقهیّه ضبط شده است؛و مجموع آنها شش علامت است:

1-ستارۀ جدی،که باید در غایت ارتفاع و غایت انخفاض:

برای اهل عراق:بر منکب راست؛

و برای اهل ایران:پشت شانۀ راست؛

و برای اهل شام:بر منکب چپ ⁽¹⁾،واقع شود.

2-ستارۀ سهیل،که باید در وقت غروب برای اهل عراق و ایران،و برای اهل شام در وقت طلوع بین دو چشم نمازگزار واقع شود.

3-برای اهل عراق،مغرب بر دست راست و مشرق بر دست چپ نمازگزار واقع شود.و این علامت برای بلاد غربی عراق تحقیقی ولی برای بلاد شرقی عراق-مانند نجف و کربلا و ایران-بسیار دور از تحقیق است؛زیرا که قبلۀ این بلاد از جنوب بطرف مغرب بتفاوت بلاد ⁽²⁾دارای انحراف است.

4-برای اهل عراق در وقت غروب آفتاب در شب هفتم هرماه،و در وقت نصف شب در شب چهاردهم هرماه،قمر بین دو چشم نمازگزار واقع شود.و این علامت هم مانند علامت سوّم است در تقریب ⁽³⁾.

5-محراب مساجد،که حجّیّت این علامت از جهت حمل فعل اهل اسلام بر صحّت است؛ولی چون احتمال اشتباه بر اهل اسلام می‌رود،این علامت موجب ظنّ قوی می‌باشد.

6-قبور مسلمین،که این علامت هم مانند علامت پنجم است.

طریق دوّم: [توسط قبله نما]

قبله‌نما.که بعضی از آنها مختصّ یک شهر و در جاهای دیگر به کار نمی‌رود، و بعضی از آنها با دانستن انحراف برای هرشهری به کار می‌رود.

طریق سوّم:

آن‌که خطّ جنوب و شمال را بطریقی که در باب وقت معلوم شد تعیین نموده،

و انحراف آن شهر را نیز تعیین نموده و بمقدار درجات انحراف،از جنوب یا شمال

بمشرق یا مغرب قبله را تعیین نمایند.

توضیح:طریق تعیین قبله از روی دائرۀ هندیّه چنان است که اوّلا-بنوعی که در وقت معلوم شد-دائره را رسم نمائیم و خطّ جنوب و شمال آن را نیز بکشیم؛پس از آن، از نقطۀ بین دو نقطۀ شمال و جنوب،خطّی بمرکز وصل نموده و تا طرف دیگر محیط امتداد می‌دهیم که بر خطّ جنوب و شمال در مرکز عمود،و دائره باین دو خط،به چهار قسمت برابر تقسیم شود.و این خط را خطّ مشرق و مغرب،و نقطۀ رأس این خط را-که طرف طلوع آفتاب است-نقطۀ مشرق،و نقطۀ مقابل آن را نقطۀ مغرب گوئیم.پس از آن، هر ربعی از محیط را به نود جزء برابر،تقسیم می‌کنیم و هر جزئی را درجه می‌گوئیم،که تمام محیط سیصد و شصت درجه می‌شود؛و اگر حاجت باشد هر درجه را به شصت جزء تقسیم می‌کنیم و هر جزئی را دقیقه،و باز هر دقیقه را به شصت ثانیه تقسیم می‌کنیم،و همچنین است ثالثه و رابعه و غیر آنها تا عاشره.بعد از آن با ملاحظۀ جدول طول و عرض بلاد می‌بینیم که شش صورت اتّفاق می‌افتد:

صورت اوّل:شهرهائی که طول آنها مطابق مکّه-یعنی 39 درجه و 10 دقیقه- است ⁽¹⁾قبلۀ این بلادها ⁽²⁾در بعضی رو به نقطۀ جنوب است،و آن در شهرهائی است که عرض شمالی و زیاده از 21 درجه و 25 دقیقه باشد ⁽³⁾.و در بعضی رو به نقطۀ شمال

است؛و شرح آن در کتب مشروحه است.

صورت دوّم:شهرهائی که عرض شمالی آنها مطابق مکّه-یعنی 21 درجه و 25 دقیقه-است؛قبلۀ این بلاد در بعضی رو به نقطۀ مشرق ⁽¹⁾،و در بعضی رو به نقطۀ مغرب است؛و شرح آن نیز در کتب مشروحه است.

و در چهار صورت دیگر-که عرض و طول شهری مخالف مکّه باشد-تعیین قبله را دو نوع می‌توان نمود:

نوع اوّل:انحراف آن شهر را از جدول تعیین نموده و مطابق آن انحراف،از دائرۀ هندیّه قبله را تعیین مینمائیم.

نوع دوّم: ⁽²⁾

وضع کعبه و اطراف آن

⁽¹⁾ رکن حجر الأسود:طرف مشرق؛ رکن عراقی:طرف شمال؛رکن شامی:طرف مغرب؛رکن یمانی:طرف جنوب.

منی و مشعر(:مزدلفه)و عرفات:طرف مشرق مکّه؛

جدّه:طرف مغرب مکّه؛

حجر اسماعیل:زیر ناودان طلا،نیم‌دائره[ای] ⁽²⁾است جنب شمال غربی خانه بین رکن عراقی و رکن شامی؛

مقام ابراهیم و چاه زمزم:طرف مشرق کعبه؛

بازار:بین صفا و مروه طرف مشرق آن؛

فاصلۀ بین صفا و مروه:تقریبا چهارصد و سی متر.

قاعدۀ پیدا کردن اختلاف شب و روز در هر نقطه

⁽³⁾ تانژانت عرض بلدتانژانت میل شمس-کسینوس نصف قوس اللیل؛ و نصف قوس اللیل2-تمام قوس اللیل؛

و تمام آن تا 360 درجه-قوس النهار؛

و یک درجه-4 دقیقۀ زمانی؛

و 15 درجه-یک ساعت.

قبض الوقف

اشاره

آیة اللّه شیخ منیر الدین بروجردی اصفهانی(1342 ه .ق)

تحقیق و تصحیح:مهدی باقری

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

مقدّمه [محقق]

یکی از چهره‌های درخشان علمی شیعه در قرن چهاردهم هجری فقیه محقّق و اصولی مدقّق علاّمه آیة اللّه العظمی حاج آقا منیر الدین بروجردی احمد آبادی اصفهانی است.وی نوادۀ دختری میرزا ابو القاسم گیلانی معروف به میرزای قمی صاحب قوانین الاصول،و از شاگردان مبرز فقیه محقّق آیة اللّه العظمی حاج شیخ محمّد باقر نجفی مسجد شاهی است وی در زمان حیات مرجع مرافعات و سؤالات شرعی مردم اصفهان بوده و به پیروی از استاد گرانقدر خویش در مسائل اجتماعی اهتمام خود را مصروف داشته و در جریان تحریم تنباکو که ابتدا از اصفهان شروع شد حامل پیام علمای این شهر به سامرا و دریافت حکم تحریم از طرف مرجع نامدار شیعه مرحوم میرزا محمد حسن شیرازی بود.

در محضر این فقیه برجسته شاگردانی تربیت شدند که از آن جمله می‌توان به علاّمه

حاج آقا رحیم ارباب،سیّد احمد صفائی خوانساری صاحب کشف الأستار،حاج شیخ محمّد علی یزدی،سیّد محمّد تقی فقیه احمدآبادی صاحب مکیال المکارم،شیخ محمّد باقر فقیه ایمانی صاحب آثار فراوان،سیّد محمّد باقر میر محمّد صادقی،شیخ مجد الدین نجفی مشهور به مجد العلماء و فرزند نابغۀ او شیخ اسماعیل بروجردی که در جوانی رحلت نمود اشاره کرد.

مرحوم حاج آقا منیر آثار ارزنده‌ای نیز از خود به یادگار نهادند که متأسفانه همچون کتابخانه عظیم و کم‌نظیر ایشان پس از وفات او پراکنده شد و تنها رسالۀ ارزشمند «الفرق بین الفریضه و النافلة»به چاپ رسیده که در نوع خود بی‌نظیر است.

از دیگر آثار او مجلّدی بزرگ در اصول فقه،رساله‌ای مفصّل در مقدّمۀ واجب به خط آن مرحوم موجود است.

در این مجموعه دو رساله از ایشان به چاپ می‌رسد که عبارتند از رساله‌ای در قبض وقف،سؤال و جواب فقهی استدلالی،و برخی فوائد متفرّقه.

نسخه خطی این دو رساله در کتابخانه آستان قدس رضوی و ضمن کتاب‌های اهدائی مقام معظّم رهبری،حضرت آیة اللّه العظمی خامنه‌ای-مدّ ظلّه العالی-موجود است که به همت استاد معظم آیة اللّه حاج شیخ هادی نجفی تهیه و در اختیار این جانب قرار داده شده و در حین تحقیق نیز از ارشادات راهگشا و مفید ایشان و هم‌چنین راهنمائی‌های صدیق فاضل و گرامی آقای رحیم قاسمی بهرۀ فراوان برده‌ام.

و آخر دعوانا ان الحمد للّه رب العالمین

[تقدیم]

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم و به نستعین

أمّا؛بعد فهذه و جیزة شریفة متکفّلة ببیان الجواب الّذی أفاده مولانا الأعظم حجّة الإسلام و المسلمین عماد الملّة و الدّین أستاذ الفقهاء و المجتهدین فی مسألة قبض الوقف، الّتی حار فی تنقیحها عقول علماء عصره و کلّت مراکب إستعداداتهم عن إستیفاء معارجها فی دهره.

فبعد ما اختلفت آرائهم فیها استرشدوه فی کشف ما فیها من المعضلات،و استمدّوا منه فی تأسیس قواعدها و تبیین مدارکها.

و کان أصل الخلاف وقع فی علماء العصر فی أنّه:هل یکتفی فی تحقّق القبض الأمر به أم لا؟

فقال-مدّ ظلّه العالی-علی ما فی رسالة مکتوبة بإملائه الشریف:

أمّا تحقیق الکلام فی المسألة یقتضی ⁽¹⁾رسم مقامات:

المقام الأوّل:

فی معنی القبض

الظاهر-بل المقطوع-عدم ثبوت الحقیقة الشرعیّة لهذا اللفظ؛لعدم کونه من المهیّات

المخترعة؛و عدم إشارة فی دلیل إلیه؛و لم یصدر دعواه صریحة من فقیه و لا إعتبار بما یتوهّم من بعض العبایر،فلا بدّ من الرجوع إلی اللغة و العرف ثمّ یلاحظ هل معناه العرفیّ مغایر لها أو موافق لها،و علی الأوّل فیؤخذ بالثانی إذا علمنا فی زمان الصدور أو مطلقا علی اختلاف الوجوه فی ترجیح العرف علی اللغة؛و علی الثانی فیؤخذ بما اتّفقا فیه.

و أعلم!أنّه ذکر فی الصحاح:«قبض:قبضت الشیء قبضا:أخذته.و القبض:خلاف البسط،و یقال:صار الشیء فی قبضتک و فی قبضک أی:فی ملکک؛و دخل فلان فی القبض -بالتحریک-و هو:ما قبض من أموال الناس ⁽¹⁾»؛و فی المصباح المنیر:«أنّه:الأخذ ⁽²⁾»؛و فی نهایة إبن أثیر:«الأخذ بجمیع الکفّ ⁽³⁾»؛و فی القاموس:«قبضه بیده یقبضه:تناوله بیده ⁽⁴⁾»؛ و فی الجمع:«قد صار الشیء فی قبضتک أی:فی ملکک،و قبضت الشیء قبضا:أخذته ⁽⁵⁾»؛ و فی تاج العروس بعد ما فی القاموس:«ملامسة-کما فی العباب-و هو أخصّ من قول الجوهریّ:قبضت الشیء قبضا!و یقرب منه قول اللیث:القبض جمع الکفّ علی الشیء -...إلی أن قال-و قبض علیه بیده:أمسکه،و یقال:قبض علیه،و به،یقبض قبضا:إذا انحنی علیه بجمیع کفّه ⁽⁶⁾».و حکی فی الریاض عن جماعة منهم أنّه«القبض بالید،أی:الأخذ بها ⁽⁷⁾»؛و هو المحکیّ عن کشف الرموز، ⁽⁸⁾بل ظاهر إتّفاق اللغویون.

و أمّا فی العرف فیظهر من جماعة ظهوره عند الإطلاق فی الأخذ بالید،فیکون موافقا مع اللغة؛و قالوا:إنّ الأصل عدم التغایر،فالأخذ هو المعنی الحقیقی،و غیره ممّا یقوله الفقهاء [من] ⁽⁹⁾أنّ القبض فی الحیوان نقله و فی غیر المنقول التخلیة من المعانی المجازیة.و صرّح

بعض المحقّقین: ⁽¹⁾«أنّ المعنی الحقیقی هو السلطان الحاصل للقابض من المقبوض منه برفع موانع التصرّف عنه،سواء کان من قبله أو من قبل غیره،و تخلّی بینه و بینه؛فیکون الأخذ أحد أطراف المعنی الکلّی.و کذا التخلیة فی غیر المنقول،إذ لیس المراد بالتخلیة التخلیة الفعلیة الّتی هی فعل المتخلّی-بالکسر-لأنّها توافق الأجناس».

و لیس الکلام فیه،بل لم نجد استعمال القبض فیها،و لذا یذکرون کلّ واحد مقابل الآخر؛ بل المراد فیها وجدان الشیء مخلّی بینه و بینه کأخذه،سواء کان هناک دافع و مخلّ أولا، فیکون القبض مفهوما کلّیّا له مصادیق متعدّدة-کالأخذ بالید و النقل و التخلیة و غیرها- و اقتصار أهل اللغة علی الأخذ بالید لیس للحصر،بل لکونه أظهر الأفراد و أشهرها.کما فی غیره من نظائره،کلفظ«النقض»فإنّهم فسّروه بنقض الحبل ⁽²⁾مع إطلاقه فی الامور الحسیّة و غیرها کنقض العهد؛و کذا«العقیدة»،قالوا:إنّه من عقدت العقیدة مع کونه حقیقة فی المحسوس و المنقول.

و یحتمل أن یکون معناه الحقیقی ما هو أخصّ من الثّانی و إن کان أعمّ من الأوّل،و هو الاستیلاء الفعلی الخاصّ الصادر عن القابض بتصرّف منه فی المقبوض؛و علیه فیکون الأخذ بالید و النقل فی الحیوان من أفراد المعنی الحقیقی،و یکون وجه الاقتصار ما مرّ لکی یخرج التخلیة من ذلک،لأنّ مجرّد التخلیة لا یوجب حصول الاستیلاء المذکور،لأنّها لیست إلاّ عبارة عن سلطان القابض علی المتصرّف عرفا و عادة.فربّما یحصل ذا و لا یحصل الاستیلاء الخاصّ لعدم حصوله إلاّ بالتصرّف،بل الاستیلاء بهذا المعنی فی غیر المنقول یحصل بالدخول فیه و الخروج؛فاکتفائهم بها فیه عن القبض للدلیل الخاصّ،و هو الإجماع.

و أمّا الکیل و الوزن فهما من أفراد المعنی الحقیقی،بل هو أخصّ من الکلّ.

و کذا النقل من مکان إلی مکان،فهو داخل فی المعانی الثلاثة مع عدم تمامیّته إلاّ بدلیل لحصول الاستیلاء الخاصّ بالرکوب و هو واقف فی مکانه،بل یحصل بأخذ الزمام.

أللهمّ إلاّ أن یکون ذلک أیضا من أظهر الأفراد،کما عرفت فی اللغة.

و الأوّل مختار جمع من الأفاضل؛ ⁽¹⁾و الثّانی مختار شیخ مشایخنا فی الجواهر ⁽²⁾و الثالث مختار الفقیه فی شرح الخیارات. ⁽³⁾

و الأقوی هو الثّانی؛و الشاهد علیه الوجدان المغنی عن البرهان.

و یؤیّده بل یدلّ علیه الاستقراء فی مظاهره،فالقبض هو الاستیلاء و السلطنة العرفیّة علی الشیء و قیامها بذات المشتری فی البیع و بالموقوف علیه فی الوقف بعد أن کانت قائمة بذات البائع و الواقف بحیث لو لم یکن مأذونا أو مالکا لکان غاصبا من غیر مدخلیّة مماسیّة فعل الجوارح فی ماهیّته ⁽⁴⁾أو نقلا من مکان إلی مکان آخر.فلو حصلت هذه التخلیة الثانیة الّتی هی بمنزلة الإقباض من البائع أو الواقف أو الرائش أو غیرهم مع قبولها من الطرف الآخر تحوّلت ملک السلطنة فی المنقول منه إلی المنقول إلیه،و قامت بذاته قیام الصفة بالموصوف و العارض بالمعروض؛و لذا ذکروا:لو رجع الغاصب العین المغصوبة إلی المغصوب منه و وضعها بین یدیه أو فی داره بمشهد منه حصلت التأدیة منه و برئت ذمّته؛ و لیس إلاّ لوقوع السلطنة المسلوبة منه إلیه بمجرّد وضعه بین یدیه و حصول القبض منه لا له.

المقام الثّانی: [فی قبض غیر المنقول]

قد ظهر ممّا ذکرنا أنّ القبض فی غیر المنقول فی اصطلاح الفقهاء هو التخلیة؛و به صرّح کثیر من المتقدّمین و المتأخّرین ⁽¹⁾.بل الظاهر عدم الخلاف فی ذلک بین الطائفة؛ففی مجمع البرهان:«لا یبعد عدم النزاع فی الإکتفاء بالتخلیة فیما لا ینتقل» ⁽²⁾بل الظاهر اتّفاقهم علیه.

و ادعّی الإجماع جماعة منهم،کالخلاف ⁽³⁾و الغنیة ⁽⁴⁾و کشف الرموز ⁽⁵⁾و التنقیح ⁽⁶⁾و الریاض ⁽⁷⁾و المفتاح ⁽⁸⁾و هذه الإجماعات المستفیضة مع الشهرة المحقّقة-بل و عدم ظهور الخلاف بین الطائفة-کافیة فی المسألة،خصوصا مع صدق القبض عرفا علی النحو الّذی ذکرنا.و بما ذکر یظهر فساد ما ذکره المحقّق النراقی بعد نقل الإجماع علی کفایة التخلیة فی غیر المنقول منه:

«عرب می‌گوید:قبضته منه و عجم می‌گوید:فرا گرفت،مادامی که در آن نوع دخلی نکرده باشد» ⁽⁹⁾بل لا یلیق أن ینسب هذا الکلام إلی من دونه.

المقام الثالث:

فی قبض المنقول

و قد اختلفوا فیه علی أقوال بعد اتّفاقهم فی المسألة السابقة.

أحدها:أنّه یکفی[فیه ⁽¹⁾]التخلیة کما فی غیر المنقول؛اختارها فی الشرایع ⁽²⁾و النافع ⁽³⁾و نفی عنه البأس فی الدروس فی الجملة ⁽⁴⁾و اختارها بعض الفقهاء ممّن قارب عصرنا،قال ⁽⁵⁾:

«و لا ریب فی حصولها فی المنقول بالاستیلاء علی العین استیلاء یستطیع به النقل و الأخذ و غیرهما من القبض بطرح العین بین یدی المنقول إلیه علی وجه یتمکّن من الفعل کیف شاء -نقلا أو أخذا و نحوهما-،إذ لیست أمواله الّتی بیده و یصدق علیها أنّها مقبوضة له و تحت قبضته و فی یده إلاّ کذلک من غیر حاجة إلی المماسّة و التصرّف الحسیّین».

قال:«و لیس ذا کالتخلیة المزبورة فی غیر المنقول،إذ من الواضح الفرق بین تحقّق السلطنتین عرفا فی ذلک»؛انتهی.

و کلامه فی غایة الجودة إلاّ الفقرة الأخیرة،لأنّ من المعلوم أنّ المراد بالتخلیة عندهم لیس إلاّ هذا المعنی،فإنّ المراد بها کما یظهر منهم کون الشیء مخلّی بینه و بینه بحیث لا یمنعه مانع عن التصرّف،کتصرّف الملاّک فی أملاکهم.

و من یفسّره برفع المنافیّات للمنقول إلیه مع رفع الید-کما صدر منه قبل ذلک-فالظاهر أنّه یرید بالرفع المذکور الارتفاع بجعله من المصدر المجهول،و إلاّ فهو معنی الاقباض؛و قد مرّ أنّه غیر القبض المراد فی المقام.و لا یخفی أنّه بعینه هو ما ذکره و ادّعی أنّه غیر التخلیة المزبورة.

منها ⁽⁶⁾:أنّه النقل من حیّز إلی حیّز فی الحیوان،و منه العبد؛و الکیل و الوزن فیما یکال أو

یوزن؛و التناول و الأخذ بالید فی غیرهما من المنقولات؛اختارها العلاّمة فی التحریر ⁽¹⁾، و یقرب منه ما فی المبسوط ⁽²⁾و تبعه إبن البرّاج ⁽³⁾و ابن حمزة ⁽⁴⁾.

و ثالثها:ذلک مع کفایة النقل عن الأخذ بالید فیما اعتبر فیه و کفایة کلّ منهما عن الکیل و الوزن فیما اعتبرا فیه؛اختاره العلاّمة فی المختلف،فإنّه خیّر فی المنقول من الأخذ بالید و النقل،و فی المکیل و الموزون یعنی ذلک و الکیل و الوزن ⁽⁵⁾و ⁽⁶⁾و لم یذکر لخصوص الحیوان شیئا؛فالظّاهر أنّه أدخله فی المنقول الّذی لا یعتبر بالکیل و الوزن.

و رابعها:أنّه النقل فی المنقول مطلقا؛اختارها أبو المکارم ابن زهرة مدّعیّا علیه إجماع الإمامیّة ⁽⁷⁾،و تبعه الشهیدان فی اللمعة ⁽⁸⁾و الروضة ⁽⁹⁾.

خامسها:أنّه النقل فی الحیوان و فی المعتبر کیله أو وزنه أو عدّه أو نقله،و فی الثوب وضعه فی الید؛اختاره فی الدروس ⁽¹⁰⁾.

و سادسها:التوقّف بین الأقوال لو کان التوقّف اجتهادیّا منشأ الاختلاف اختلافهم فی المعنی العرفی،فکلّ واحد منهم یفسّره بما یفهم من المعنی العرفی؛و«لیلی لا تقرّ لهم بذاکا» ⁽¹¹⁾.

و أمّا الحکم بالکیل و الوزن لروایة معاویة بن وهب فی الصحیح-أی:صحّی ⁽¹²⁾أو

صحی ⁽¹⁾-.

قال:سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن الرجال یبیع البیع قبل أن یقبضه،فقال:ما لم یکن کیل أو وزن فلا یبعه حتّی یکیله أو یزنه إلاّ أن یولّیه الّذی قام علیه ⁽¹⁾.

وجه الإستدلال أنّ المطابقة بین السؤال و الجواب یقتضی کون القبض فیما ذکر الکیل، مع أنّه لا یعتبر بغیره مع کفایة فهم جمّ غفیر من القدماء و المتأخّرین،و هو کاف فی خبر الضعیف لو کان؛

و مع ذلک التمسّک به فی غایة الإشکال لورود مناقشات عدیدة توجب صرف الظهور أو الإجمال؛و لقد اختار کذا فی النسخة فی المسالک ⁽²⁾حیث قال:«التحقیق هنا أنّ الخبر الصحیح دلّ علی النهی عن بیع المکیل و الموزون قبل اعتباره بهما،لا علی أنّ القبض لا یتحقّق إلاّ بهما؛و کون السؤال فیه وقع عن البیع[قبل القبض لا ینافی ذلک،لأنّ الاعتبار بهما قبض و زیادة]-...إلی آخره-».و مجرّد تمسّک جماعة لا یوجب الظنّ بالقرینیّة مع تصریح بعضهم بالخلاف،و تأمّل جماعة منهم.

و بالجملة لایجوز الاستدلال بالخبر المزبور علی کون القبض هو الکیل و الوزن،بل الحقّ أنّ القبض فی غیر المنقول هو التخلیة بالمعنی المتقدّم،و فی المنقول أیضا هو الإستیلاء الخاصّ من غیر حاجة إلی تحقّق فعل فی القابض؛و إنّ النقل و الإمساک بالید و المماسّة فرد من أفراده.

و لا حاجة إلی مستند سایر الأقوال و بیان ضعفه بعد وضوح الأمر،بحمد اللّه -سبحانه-

المقام الرابع:

لا فرق فی القبض فی غیر المنقول بین البیع و الرهن و الوقف و غیرها.

قال فی التنقیح:«القبض شرط فی الوقف إجماعا.و صفته کما فی البیع إمّا التخلیة-...إلی آخره-» ⁽¹⁾.

و فی الشرایع:«یصحّ وقف المشاع و قبضه کقبض البیع» ⁽²⁾.

و مثله فی القواعد ⁽³⁾و التحریر ⁽⁴⁾،و هو المصرّح به فی کلمات کثیر منهم.و ممّن صرّح به صاحب الریاض فی شرحیه؛قال فی شرح الصغیر:«و القبض هنا و فی کلّ موضع یعتبر فیه هو التخلیة بینه و بین العین و مستحقّها بعد رفع الید عنها فیما لا ینقل» ⁽⁵⁾و قال فی کبیره:

«و قد اختلف فیه الأصحاب بعد اتّفاقهم علی أنّه هو التخلیة بینه و بینه بعد رفع الید عنه فیما لا ینقل خاصّة» ⁽⁶⁾

و إطلاقات الأدلّة بعد الإجماعات.

المقام الخامس: [هل یتوقّف القبض علی إذن الواقف أو لا؟]

هل یتوقّف القبض علی إذن الواقف فلو قبض الموقوف علیه الموقوف من غیر إذن الواقف لم یعتبر قبضه؟أو لا؟بل یکفی مجرّد القبض مطلقا و لو لم یأذن به الواقف بل و لو منعه؟

یظهر الأوّل من الدروس ⁽¹⁾و التنقیح ⁽²⁾و الروضة ⁽³⁾و الریاض ⁽⁴⁾،بل کلّ من أطلق توقّفه علی الاقباض ممّن صرّح بتوقّفه علی القبض و من لم یصرّح به.و صرّح فی الکفایة بأنّه ذهب إلیه غیر واحد من أصحابنا ⁽⁵⁾و صرّح فی التذکرة بأنّ الإقباض شرط عندنا ⁽⁶⁾، الظاهر فی الإذن بدعوی إجماع الإمامیّة.

و لعلّه الظاهر من الروایات خصوصا خبر الناحیة ⁽⁷⁾،لکن لا یحتاج إلی لفظ خاصّ،بل لا یحتاج إلی اللفظ أصلا،بل یکفی کلّ ما دلّ علی الأوّل قولا أو فعلا-کما صرّح به الشهید فی المسالک ⁽⁸⁾-

و الأقوی هو الاشتراط،للإجماع المعتضدة بالشهرة العظیمة؛و خبر الناحیة المروی فی کمال الدین:«فکلّما لم یسلّم فصاحبه بالخیار،و کلّما سلّم فلاخیار لصاحبه» ⁽⁹⁾فإنّ مقتضاه فیما إذا لم یحصل تسلیم الواقف الموقوف للموقوف علیه ثبوت الخیار له،سواء حصل الوقف و التسلیم للموقوف علیه أم لا،فلو کان القبض بغیر الإذن کافیا فی لزوم الوقف لزم صرف الروایة عن ظاهرها بغیر دلیل.

و المناقشة فیه بضعف السند مدفوعة بالشهرة الاستنادیّة مع حصول الظنّ بصدوره من وجوه عدیدة حتّی مع قطع النظر عن الشهرة؛و لا یعارضه صحیحة محمّد بن مسلم ⁽¹⁰⁾

و عبید بن زرارة ⁽¹⁾،لإمکان استظهار ذلک منهما أیضا.

و اکتفاء بعضهم بالقبض لا ینافی الإذن،بل الإقباض أیضا.

المقام السادس:

هل یکتفی باللفظ الصریح مع عدم وجود التخلیة التامّة؟

و ملاکها أیضا به،بل المقطوع عدمها و عدم ملازمتها-کما صرّح به الشهید فی المسالک ⁽²⁾-؛لأنّ المعیار هو القبض أو التسلیم،و من المعلوم عدم حصولهما بمجرّد الإذن.

و الظاهر عدم وجود مخالف فی المسألة أصلا،فظاهر النصوص و الإجماعات کافیة فی المسألة.

المقام السابع:

لو أمر الواقف الموقوف علیه بالقبض و لم یقبض حتّی مات الواقف هل یکتفی به عن

القبض؟أم لا؟.

و هذه هی المسألة الّتی اختلفت فیها ⁽³⁾کلمة المعاصرین و لم یأتوا ببرهان مبین،و لم یمیّزوا بین الغثّ و السمین.

و من المعلوم أنّ هذه المسألة یرجع إلی المسألة السابقة،لأنّ الأمر فی مقام الحظر أو توهّمه لا یفید إلاّ الإذن و الإباحة،و بعد کونه مأذونا لا یکفی کذا فی النسخة بمجرّده فی تحقّق القبض و وجود ما هو شرط فی صحّة الوقف بإجماع الإمامیّة؛و لا بأس بالإشارة إلی بعض نصوص المسألة.

منها:صحیحة محمّد بن مسلم عن أبی جعفر علیه السّلام أنّه قال فی الرجل یتصدّق علی ولده

و قد أدرکوا،قال:إذا لم یقبضوا حتّی یموت فهو میراث،فإن تصدّق علی من لم یدرک من ولده فهو جائز،لأنّ والده هو الّذی یلی أمره ⁽¹⁾.

و صحیحة جمیل بن درّاج قال:«قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام:الرجل یتصدّق علی بعض ولده بصدقة و هم صغار،أله أن یرجع فیها؟قال:لا،الصدقة للّه-تعالی-» ⁽²⁾.

و لیس الخبر من الحسان،لوجود إبراهیم بن هاشم لما حقّقنا فی بحوثنا الرجالیّة من کونه من الثقات؛و یکفی فی ذلک دعوی السیّد الأجلّ إبن طاوس فی فلاح السائل الإجماع علی وثاقته ⁽³⁾.

و المناقشة بکون الصدقة غیر الوقف مدفوعة بفهم الأصحاب ذلک منها؛و هو کاف فی المسألة.

و الثالثة:عن صفوان بن یحیی عن أبی الحسن علیه السّلام قال:«سألته عن الرجل یقف الضیعة ثمّ یبدو له أن یحدث فی ذلک شیئا؟فقال:إن کان وقفها لولده و لغیرهم ثمّ جعل لها قیّما لم یکن له أن یرجع فیها؛و إن کانوا صغارا و قد شرط ولایتها لهم حتّی بلغوا فیحوزها لهم لم یکن له أن یرجع فیها؛و إن کانوا کبارا و لم یسلّمها إلیهم و لم یخاصموا حتّی یحوزها عنه فله أن یرجع فیها،لأنّهم لا یحوزونها عنه و قد بلغوا» ⁽⁴⁾.

و منها:ما رواه الشیخ عن عبید بن زرارة عن أبی عبد الله علیه السّلام أنّه قال فی رجل تصدّق علی ولد له قد أدرکوا،قال:«إذا لم یقبضوا حتّی یموت فهو میراث،فإن تصدّق علی من لم یدرک من ولده فهو جائز،لأنّ الوالد هو الّذی یلی أمره»؛و قال:«لا یرجع فی الصدقة إذا

تصدّق بها(ابتغاء وجه الله)» ⁽¹⁾.

و خبر الناحیة:و هو ما رواه الصدوق فی الإکمال بسنده إلی محمّد بن جعفر الأسدی فیما ورد علیه من جواب مسائله عن محمّد بن عثمان العمری-رحمة اللّه علیه-عن صاحب الزمان علیه السّلام:«و أمّا ما سألت عنه من الوقف علی ناحیتنا و ما یجعل لنا ثمّ یحتاج إلیه صاحبه فکلّ ما لم یسلم فصاحبه فیه بالخیار،و کلّ ما سلم فلا خیار فیه لصاحبه احتاج أو لم یحتج، افتقر إلیه أو استغنی عنه؛-...إلی أن قال:-و أمّا ما سألت عنه من أمر الرجل الّذی یجعل لناحیتنا ضیعة و یسلّمها من قیّم یقوم فیها و یعمّرها و یؤدّی من دخلها خراجها و مؤونتها و یجعل ما بقی من الدخل لناحیتنا فانّ ذلک جائز لمن جعله صاحب الضیعة قیّما علیها،إنّما لا یجوز ذلک لغیره». ⁽²⁾

و أنت خبیر بأنّ صریح هذه الروایات المعتبرة فیها کفایة مجرّد الإذن أو الأمر،بل لا بدّ من التصرّف بحیث یصدق القبض و التسلیم و الحیازة؛و من المعلوم عدم صدق شیء من هذا العناوین بمجرّد الأمر،و هذا الأمر لا یخفی علی عاقل فضلا عن العالم.

بل یمکن التأمّل فی کفایة التخلیة فی مثل المقام لعدم صدق هذه العناوین إلاّ بالاستیلاء الخاصّ و الدخول و الخروج لو لا الإجماعات المنقولة و عدم ظهور الخلاف بین الطائفة.نعم! یظهر من الشافعی ⁽³⁾کفایة القبض بمجرّد الإذن مع مضیّ زمان یمکن فیه القبض-کما نسبه إلیه بعض الأجلّه ⁽⁴⁾-،مع أنّ کلامه فی الهبة و لا ملازمة بینها و بین الوقف إلاّ بنحو من القیاس؛إلاّ أن یدّعی الإجماع علی عدم الفرق.

المقام الثامن: [لو أمر بالقبض مع التخلیة التامّة یصحّ الوقف أو لا؟]

قد ظهر ممّا ذکرنا أنّه لو أمر بالقبض مع التخلیة التامّة یصحّ الوقف و لا یصحّ الرجوع فیه،و لعلّ نظر بعض من حکم بالصحّة إلی هذه الصورة.

المقام التاسع: [هل یشترط الفوریّة فی القبض؟]

لا یشترط الفوریّة فی القبض وفاقا للتحریر ⁽¹⁾و التذکرة ⁽²⁾و الإیضاح ⁽³⁾و الدروس ⁽⁴⁾و جامع المقاصد ⁽⁵⁾و التنقیح ⁽⁶⁾و المسالک ⁽⁷⁾و الروضة ⁽⁸⁾و[فی]الکفایة:«و الأقوی عدم اشتراط الفوریّة للعقد ⁽⁹⁾»،و هو صریح الریاض ⁽¹⁰⁾.فلو وقع بعد العقد بمدّة طویلة صحّ الوقف و لزم.

و الدّلیل علیه بعد ظهور الاتّفاق و الإجماع-الظاهر من کلام جماعة-خبر عبید بن زرارة المتقدّم کذا فی النسخة إلیه الإشارة حیث علّق فیه البطلان بعدم القبض إلی أن یموت الواقف،فإنّ ظاهره کفایة القبض متی حصل.

و یدلّ علیه صحیحة محمّد بن مسلم،لوضوح أنّ المستفاد منه أنّه إذا تحقّق القبض قبل موت الوالد یکون لازما و لو تأخّر القبض من العقد بکثیر؛و هو المستفاد من صحیحة صفوان،لقوله علیه السّلام فیها:«و إن کانوا کبارا و لم یسلّمها إلیهم و لم یخاصموا حتّی یحوزها عنه فله أن یرجع فیها،لأنّهم لا یحوزونها عنه و قد بلغوا» ⁽¹¹⁾.

و یستفاد المقصود من موضعین منه:أحدهما:التعلیل،إذ الظاهر منه کفایة التجویز-أی:

أخذ الموقوف عن الواقف مطلقا-سواء تخلّل القبض أم لم یتخلّل؛و الثّانی:قوله علیه السّلام:

«لم یسلّمها إلیهم»،و یعلم وجهه ممّا ذکر مع کفایة العمومات و عدم الرافع.

المقام العاشر: [القبض المعتبر شرعا فی الوقف بالنسبة إلی البطن الأوّل]

ینبغی أن یعلم أنّ القبض المعتبر شرعا فی الوقف إنّما هو بالنسبة إلی البطن الأوّل،بغیر خلاف-کما فی الحدائق ⁽¹⁾و الریاض ⁽²⁾و غیرهما-؛بل ظاهر الإجماع علیه،فیسقط اعتبار ذلک فی بقیّة البطون لأنّهم یبلغون الملک عن البطن الأوّل و قد تحقّق أوّلا و لزم بالقبض.

و هذا هو مقتضی الأخبار المتقدّم مع کفایة العمومات.

المقام الحادی عشر: [إذا کان البطن الأوّل متعدّدا]

إذا کان البطن الأوّل متعدّدا کما إذا وقف علی أولاده،أو علی عشیرته،أو علی علماء العصر-فهل یشترط قبض الجمیع؟أو یکفی قبض البعض فی الصحّة؟أو یتبعّض الوقف؟ فمن قبض صحّ بالنسبة إلیه و من لم یقبض فسد بالنسبة إلیه؟؛وجوه،و الأقوی هو الصحّة مطلقا للعمومات و مفهوم الشرط فی قول الصادق علیه السّلام فی خبری محمّد بن مسلم و عبید بن زرارة،و مفهوم الشرط و التعلیل فی خبر صفوان؛فلا داعی للتمسّک ببعض الوجوه الاستحسانیّة.

قیل:إنّه لو توقّف الوقف علی قبض الجمیع لتضافر البیّنة علیه نصّا و فتوی،و لاشتهر عملا-، و قیل:إنّه لو توقّف علی ذلک لزم تعطیل الوقف و تخصیصه حتّی یبتنی صحّته بقبض

الجمیع،أو فساده بعدم قبض بعضهم؛إلی غیر ذلک. ⁽¹⁾

المقام الثانی عشر[و الثالث عشر]: [أنّ قبض الولیّ لما هو ولیّ علیه کقبضه]

الظاهر أنّه لا خلاف و لا إشکال فی أنّ قبض الولیّ لما هو ولیّ علیه کقبضه و إن کان الواقف ولیّا،کما لو وقف علی اولاده الضعفاء؛بلا خلاف أجده-کما اعترف به جماعة-، ⁽²⁾بل الظاهر هو الوفاق من غیر فرق بین الأب و الجدّ.

و ممّا یدلّ علیه خبر عبید بن زراره بملاحظة ذیله:«لأنّ الوالد هو الّذی یلی أمره» ⁽³⁾و خبر علیّ بن جعفر المروی فی قرب الإسناد:«إذا کان أب تصدّق علی ولده الصغیر فإنّها جائزة،لأنّه یقبض لولده إذا کان صغیرا» ⁽⁴⁾.

و مناقشة العلاّمة الطباطبائی فی حاشیة المصابیح ⁽⁵⁾فی سند هذا الکتاب مدفوعة بالشهرة؛و کذا المناقشة فی الدلالة بکون الصدقة غیر الوقف.

و هل یجب بعد ذلک القبض علی المولّی علیه بمعنی قصده؟أم لا؟

قال فی المسالک:«لمّا کان المعتبر فی القبض رفع الید-أی:ید الواقف-و وضع ید الموقوف علیه و کانت ید الولیّ بمنزلة ید المولّی علیه کان وقف الأب و الجدّ و غیره-ممّن له الولایة علی غیر الکامل لما فی یده-علی المولّی علیه متحقّقا بالإیجاب و القبول،لأنّ القبض حاصل قبل الوقف،فیستصحب و ینصرف إلی المولّی علیه بعده؛لما ذکرناه.و الظاهر عدم الفرق بین قصده بعد ذلک القبض عن المولّی علیه للوقف و عدمه،لتحقّق القبض الّذی

لم یدلّ الدلیل علی أزید من تحقّقه» ⁽¹⁾انتهی.

قلت:لا ینبغی التأمّل فی ظهور دلیله فی اعتبار کون القبض علی أنّه وقف،فلذا قالوا:أنّه لا یجری القبض بعد الوقف مع الذهول و الغفلة عنه،أو کان علی وجه العاریة أو الودیعة أو نحو ذلک ممّا هو لیس قبضا للوقف من حیث إنّه وقف.

و تحقیق المقام:أنّه مع فرض شرطیّته مطلقا لا تنقل بدون القصد ضرورة عدم امتیاز أهل الفعل المشترک،فضلا عن الاشتراک الّتی کان الاحتیاج بغیره.

نعم،لو قیل بعدم الدلیل علی الشرطیّة عموما أو تخصیصه بالنصوص المزبورة بدعوی أنّ المراد کفایة قصد الولیّ بأیّ وجه اتّفق ⁽²⁾لأنّه إذا کان هو الّذی یقبض عنه فکیف یعتبر القبض فی وقفه،إذ لا یتصوّر أن یقبض نفسه الحد ⁽³⁾ذلک؛لکنّه مناف لظاهر کلماتهم بل صریحهم من عموم الاشتراط؛قال فی الجواهر:«أللهمّ إلاّ أن یراد من نحو العبارة صیرورة قبضه قبضا عنهم شرعا؛لکنّه خلاف ظاهر الأدلّة،خصوصا صحیحة صفوان الظاهر فی اعتبار الحیازة لهم المتوقّف علی النیّة ⁽⁴⁾».

و من الغریب ما فی کشف الغطاء من الحکم بالجواز حتّی مع نیّة الخلاف،قال:«و لو نوی الخلاف فالأقوی الجواز» ⁽⁵⁾.

و من ذلک یظهر ضعف ما فی التذکرة و المسالک و الریاض ⁽⁶⁾من أنّه إذا کان الموقوف تحت ید الموقوف علیه البالغ بودیعة أو عاریة أو إجارة أو نحوها لیکفی هذا القبض و لا یتوقّف صحّة الوقف علی قبض آخر غیره؛قال فی المسالک:«لوجود المقتضی للصحّة

و هو القبض،فإنّ استدامته کابتدائه إن لم یکن أقوی؛و لا دلیل علی کونه واقعا مبتدأ بعد الوقف»؛ ⁽¹⁾و علّله فی التذکرة ب:«أنّ حقیقة القبض موجودة ⁽²⁾»؛و هذا هو الفرع الثالث عشر.

المقام الرابع عشر: [الموقوف فی ید الموقوف علیه بالغصب أو المقبوض بالعقد الفاسد هل یکون حکمه حکم القبض المأذون فیه؟أو لا؟]

إذا کان الموقوف قبل کذا فی النسخة واقعا فی ید الموقوف علیه بالغصب کالمال المغصوب أو المقبوض بالعقد الفاسد فهل یکون حکمه حکم القبض المأذون فیه؟أو لا؟.

صرّح فی التذکرة بالأوّل معلّلا ب:«أنّ حقیقة القبض موجودة ⁽³⁾»؛و أختار الثانی فی الریاض ⁽⁴⁾و تنظّر فی المسالک،قال:«و لو کان القبض واقعا بغیر إذن المالک کالمقبوض بالغصب و الشراء بالعقد الفاسد ففی الاکتفاء به نظر من صدقه فی الجملة-کما ذکر-؛و النهی عنه غیر قادح هنا،لأنّه لیس بعبادة»إلی أن قال:«و من أنّ القبض رکن من أرکان العقد» ⁽⁵⁾إلی آخره ⁽⁶⁾.و صار فی الریاض إلی الثانی؛و لعلّه الأقوی،للأصل و کون المطلقات مهملة من حیث الکیفیّة،مضافا إلی أنّ القبض بعد کونه جزء السبب و متمّم العقد صحّة أو لزوما یعتبر فیه ما یعتبر فی باقی أجزاء السبب من الرخاء و الإختیار.و قد نقل بعض مشایخنا ⁽⁷⁾عن العلاّمة الوحید الأنصاری:«أنّ کون المستفاد من الأدلّة اعتبار القبض فیما هو یعتبر فی صحّة العقد أو لزومه،اعتبار یؤکّد کذا فی النسخة الإیجاب و القبول اللفظی بالإیجاب

و القبول الفعلی».فالسبب عنده فی الرهن و الوقف ممّا کان القبض معتبرا فی صحّته أو لزومه مرکّب من الإیجاب و القبول اللفظی و النقلی،تأکیدا للعقد اللفظی بالمعاطات الفعلیّة.

و بالجملة لابدّ من کون قبض الموقوف علیه اقباضا عن الواقف من غیر فرق بین قبض الحادث و المستدام،إلاّ أنّه فی المستدام لا یحتاج إلی زمان یمکن فیه تجدید القبض-کما صرّح به فی التذکرة ⁽¹⁾-،بخلافه فی المبتداء.

المقام الخامس عشر: [اشتراط مضیّ الزمان فی القبض الحادث]

فی اشتراط مضیّ الزمان فی القبض الحادث.فأعلم أنّه لا تأمّل فی أنّ الإذن فی القبض یستدعی تحصیله،و من ضروریّاته مضیّ زمان یمکن فیه تحصیله،فهو دالّ علی القبض الفعلی بالمطابقة و علی الزمانی بالالتزام.

و لمّا لزم من القبض الفعلی تحصیل الحاصل أو اجتماع الأمرین المحالان فحمل اللفظ علی المعنی الالتزامی لتعذّر المطابقة،فلا یکفی الأوّل مع عدم مضیّ زمان یکفی فیه القبض فضلا عن الإذن؛وجوه-کما عرفت فی المقام الخامس-.

المقام السادس عشر: [لو کان الموقوف منقولا أو غیر منقول...]

لو کان الموقوف منقولا أو غیر منقول غائبا غیبة لا یصدق معها القبض لو خلّی بینه و بینه،فلا یکفی فیه الإذن و مضیّ الزمان أیضا حتّی یحضر الموقوف علیه أو وکیله و یقبضه بما یصدق معه من تخلیة أو نقل؛فلو وقف ما هو غائب عن البلد غیبة لا یصدق معها القبض لا یصیر وقفا صحیحا أو لازما-علی الخلاف فی المسألة-؛و الإذن لیس سببا لحصوله،بل عرفت ذلک فی الحاضر أیضا غالبا.

المقام السابع عشر: [کفایة قبض الأب عن أولاده الصغار]

قد عرفت کفایة قبض الأب عن أولاده الصغار،و هو مورد الروایات الواردة فی الباب ⁽¹⁾.إلاّ أنّ الظاهر عدم الفرق بینه و بین الجدّ للأب،بل و بین وصیّها و الحاکم المطاع أیضا.و لا یضرّ اختصاص الأخبار بالأب لأنّها إنّما أخرجت مورد التخصیص لا الاختصاص-کما صرّح به فی الحدائق ⁽²⁾-،إذ نقله مشترکة کذا فی النسخة بین الجمیع.

و لا وجه لردّ بعض الأعاظم ⁽³⁾نظرا إلی ضعف یده و ولایته بالنسبة إلی غیره.

قال فی المسالک-و لقد أجاد فیما قال!-:«و لا وجه للتردّد،فإنّ أصل الولایة کاف فی ذلک؛و المعتبر هو تحقّق کونه تحت ید الواقف مضافا إلی ولایته علی الموقوف علیه،فیکون یده کیده؛و لا یظهر لضعف الید و قوّتها أثر فی ذلک» ⁽⁴⁾انتهی کلامه.

قلت:لا إشکال فی المسألة بعد ثبوت الولایة کما لا إشکال فی کفایة قبضه عنهم فی الوقف من الحبس و الهبة و غیرهما؛و من أقوی طرق تنقیح المسألة ملاحظة الأشباه و النظایر.

المقام الثامن عشر: [وقف الدار المستأجرة و الموصی بخدمته]

صرّح فی التحریر:«أنّه لا یجوز وقف الدار المستأجرة و لا الموصی بخدمته» ⁽⁵⁾.

و قال فی القواعد:«و لا المستأجر و لا الموصی بخدمته» ⁽⁶⁾.

و قال بعض شرّاح عبارة المصنّف ⁽¹⁾:«هنا تحتمل أن یرید بها عدم صحّة وقفه من المالک؛ لکنّه یشکل بأنّه لا یقع فاسدا.غایة ما فی الباب انّه لا یتمّ إلاّ بالقبض.و یحتمل أن یرید بها عدم صحّة الوقف من المستأجر،لأنّه لیس بمالک العین فلا یملک نقلها و لا حبسها و المنافع لا یتصوّر فیها مع الوقف»؛انتهی.

فحمل العبارة علی المعنی الأوّل-بل دعوی صراحتها کما عن النراقی- ⁽²⁾فی غایة الغرابة.

قال فی التذکرة:«و لو آجر أرضه ثمّ وقفها فعند الشافعیّة یصحّ» ⁽³⁾إلی أن قال:«و أمّا عندنا فإن أقبضه بإذن المستأجر فلا بأس،و إلاّ لم یصحّ القبض و لا لزوم الوقف ⁽⁴⁾»؛انتهی.

و قال بعض السادة من أعاظم الفقهاء قد قاربنا عصر جنابه ⁽⁵⁾:«تحقّق الملک فی وقف العین المؤجرة یقتضی التفصیل فی الملک.

فنقول:إنّ وقف العین المؤجرة یتصوّر من وجوه:

منها:أن یقفها علی المستأجر؛

و منها:أن یقفها علی مصلحة مثلا لکن فوّض تولیة الوقف إلی المستأجر؛

و منها:مثل الثانی لکن فوّض تولیته إلی نفسه؛

و منها:أن یقفها علی غیر المستأجر و لم یجعله متولیّا أیضا لکن أقبضها إلیه بعد انقضاء مدّة الإجارة

و منها:أن یقفها علی مصلحة و فوّض أمر التولیّة إلی عمرو و أقبضها إیّاه بعد انقضاء الإجارة؛

و منها:أن یقفها علی الموقوف علیه المعیّن-کعمرو مثلا-و لم یتحقّق الاقباض إلیه قبل الممات.

و الظاهر أنّ صحّة الوقف و لزومه ممّا لا ینبغی الإشکال فیه فی غیر السادس من الأقسام الخمسة المذکورة،لوجود المقتضی و انتقاء المانع» ⁽¹⁾إلی آخر ما ذکره-رحمة اللّه علیه-

و أنت خبیر بعدم شمول کلامه سایر الأقسام-کوقف المستأجر و الوقف علی الفقراء و أمثالهما-،مع عدم تمامیّة أکثر ما ذکره فی الأقسام؛فلا بأس بالإشارة إلی کلّ واحد منها مع التعرّض للصحّة و الفساد.

فنقول:أمّا القسم الأوّل-فهو الوقف علی المستأجر-فهو داخل فی مسألة المأذون و المستعیر و الودعی؛و قد عرفت الإشکال فی کفایة القبض السابق لعموم أدلّة اشتراط القبض عرفا،بل لابدّ من القبض الجدید.

قال رحمه اللّه:قوله:«لوجود المقتضی و انتفاء المانع»أمّا وجود المقتضی لظهور الحال فیه بعد الاطّلاع بما بینّاه فی أوائل البحث یغنی عن التکلّم فی اظهاره؛و أمّا انتفاء المانع فی الأوّل فلوضوح أنّه لا مانع إلاّ انتفاء الاقباض من الواقف بعد الوقف،لکنّه غیر مضرّ،لأنّ شرطیّة الاقباض إنّما تثبت إذا لم یکن الموقوف تحت ید الموقوف علیه الّذی ینبغی تسلیم الوقف إلیه، لأنّه الظاهر من الأدلّة الدالّة علی اعتبار القبض فیه؛فلاحظ قوله علیه السّلام فی صحیحة محمّد بن مسلم:«إذا لم یقبضوا حتّی یموت فهو میراث ⁽²⁾»؛و مثله مقبولة عبید بن زرارة ⁽³⁾و کذا فی ذیل صحیحة صفوان بن یحیی:«و إن کانوا کبارا و لم یسلّمها إلیهم و لم یخاصموا حتّی

یحوزها عنه فله أن یرجع فیها،لأنّهم لا یحوزونها عنه و قد بلغوا» ⁽¹⁾.و مثلها الحال فی روایة کمال الدین؛و الإجماعات المنقولة؛و کلمات الأجلّة؛مضافا إلی إمکان أن یقال:إنّ المستفاد من التعلیل فی صحیحة محمّد بن مسلم و غیرها أنّ الاقباض إنّما هو لیدخل الموقوف تحت ید الموقوف علیه و فی تصرّفه،و إذا کان حاصلا سقط اعتبار حصوله ⁽²⁾»؛إنتهی کلامه.

و قد مرّ الجواب عنه؛فلا نطیل بالإعادة.

و الحمد للّه ربّ العالمین

شرح خطبۀ متّقین

اشاره

علاّمه محمّد تقی مجلسی(1070 ه .ق)

تصحیح و تحشیه:جویا جهانبخش

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم الحمد للّه الّذی منّ علینا بمحمّد نبیّه صلّی اللّه علیه و آله دون الأمم الماضیة و القرون السّالفة

پیشگفتار مصحّح

در رسالۀ اعتقادات علاّمه محمّد باقر مجلسی-رفع اللّه درجته-خوانده بودم:

«و علیک بمطالعة الأخبار الواردة فی صفات المؤمنین المتّقین،خصوصا خطبة أمیر المؤمنین-علیه السّلام-الّتی ألقاها علی همّام.و قد کتب والدی العلاّمة-قدّس اللّه روحه-علیها شرحا جامعا،فعلیک بمطالعته.» ⁽¹⁾

(یعنی:به مطالعۀ أخبار رسیده دربارۀ صفات مؤمنان پرهیزگار بپرداز،به‌ویژه خطبۀ أمیر مؤمنان-علیه السّلام-که برای همّام إیراد فرموده است.پدر بسیار دان‌ام-که

خداوند روانش را پاکیزه و گرامی بداراد!-بر آن خطبه شرحی جامع نوشته است.به مطالعۀ آن بپرداز).

از همان زمان که این سفارش را خواندم و دلبستگی این دین‌شناس بزرگ را به شرحی که پدر دانشومندش بر خطبۀ متّقین(/خطبۀ همّام)نوشته است دیدم،آرزوی دیدار آن شرح را در دل گرفتم...بیش جستم و کم یافتم...چندی بر آن برآمد،تا روزی در محضر أستاذنا العلاّمه،حضرت آیة اللّه حاج سیّد محمّد علی روضاتی-دام علاه و لقّاه اللّه مناه-،هنگامی که به مناسبتی یکی از مجموعه‌های نیاکانی ایشان را تصفّح می‌کردم،به شرح فارسی آخوند ملاّ محمّد تقی مجلسی-طاب ثراه-بر خطبۀ متّقین بازخوردم.لسان حال در آن زمان مترنّم بود که:

دیدارِ یارِ غائب دانی چه ذوق دارَد؟ ابری که در بیابان بر تشنه‌ای ببارَد ⁽¹⁾

حضرت استادی-مدّ ظلّه العالی-که شوق و ابتهاج مرا از دیدار این تحفۀ روح‌پرور مشاهده فرمود،-از سر کرامتی که او راست-ناگفتۀ من شنود و وعده نمود تصویری از این متن در اختیار داعی قرار دهد.

وَ فی النّفسِ حاجاتٌ وَ فیکَ فطانَةٌ سُکُوتی بیان عندها و خطاب ⁽²⁾

آن وعدۀ مبارک به إنجاز مقرون افتاد(«ساقیا!لطف نمودی قدحت پر می‌باد!» ⁽³⁾آنک من بودم و تصویر دستنوشت ملکی علاّمۀ روضاتی.به استنساخ آن همّت گماشتم و چندان پیش نرفته بودم که لزوم استمداد از نسخه یا نسخه‌هایی دیگر مسلّم گردید تا موارد شبهه و افتادگی‌های محتمل این دستنوشت با کمک آن منبع(یا منابع)تصحیح و إصلاح شود.

در فهرست نسخه‌های خطّی کتابخانۀ خاندانی نجفی مسجدشاهی در اصفهان که به ضمیمۀ کتاب قبیلۀ عالمان دین ⁽¹⁾طبع و نشر گردیده است،نشان نسخۀ دیگری از این شرح یافتم.فاضل ارجمند و مدرّس محترم حوزۀ علمیّۀ اصفهان،حضرت حجّة الإسلام و المسلمین استاد حاج شیخ هادی نجفی-دام مجده-با گشاده‌روئی نسخه را که در آن زمان نزد یکی از فضلای حوزۀ علمیّۀ قم بأمانت بود،پس از عودت به اصفهان،در اختیار راقم نهاد.

در همین أثنا با پرس‌وجو از دوست دانشور إخلاص پیشه‌ام،حضرت حجة الإسلام و المسلمین علی صدرائی خوئی(صدرائی‌نیا)-وفّقه اللّه تعالی لمرضاته-،دانستم-از بن-در مجموعه فهارسی که ایشان برای تدوین مجموعۀ پرسود موسوم به فهرستگان نسخه‌های علوم حدیث مورد تفحّص و تفتیش قرار داده‌اند،از دو نسخۀ این متن سخن رفته است و بس:یکی همین نسخۀ خاندان نجفی مسجد شاهی و دیگر دستنوشت متعلّق به کتابخانۀ عمومی حضرت آیة اللّه مرعشی نجفی-قدّس اللّه روحه العزیز- نسخۀ علاّمۀ روضاتی هم-که اینک تصویر آن در اختیار ما بود-در فهارس معرّفی نگردیده بود.

دوست فرزانۀ تازه‌جو و تازه‌یابم،حضرت حجّة الإسلام و المسلمین استاد حاج شیخ رسول جعفریان-متّعنا اللّه بطول بقائه-،دسترسی به دستنوشت خزانۀ مرعشیّه را تسهیل فرمود و مرا در تهیّۀ تصویر آن معاونت و معاضدت نمود-جزاه اللّه عن الإسلام و المسلمین خیر الجزاء-

پس تصحیح و آماده‌سازی متن با هر سه نسخۀ شناختۀ آن آغاز شد و به لطف حضرت باری-عزّ اسمه-به فرّخی و پیروزی انجام گرفت.

دستنوشت کتابخانۀ آیة اللّه مرعشی-قدّس سرّه-را که رسالۀ دوم مجموعه‌ای است و مورّخ 1073 ه.ق.(ش /9763فهرست:106/25)،با رمز«م»مشخّص گردانیده‌ام.

دستنوشت کتابخانۀ آیة اللّه نجفی مسجدشاهی-طاب ثراه-را که درون مجموعه‌ای است و یکی از رسائل آن مجموعه تاریخ 26 شوّال 1096 ه.ق.دارد،با رمز«ن»یاد کرده‌ام.

دستنوشت متعلّق به حضرت علاّمۀ روضاتی-دام علاه-را که به خطّ جدّ أمجدشان، عالم فاضل و إحیاگر مواریث مکتوب أمّت مرحومه،مرحوم حاج میر سیّد محمّد-روّح اللّه روحه-،است ⁽¹⁾،و مورّخ 1267 ه.ق،رمز«ر»داده‌ام.هر سه نسخه نادرستیهای معتنابه داشته‌اند و گاه ضبط صحیح منحصر به یکی از نسخه‌های سه‌گانه بود.فی الجمله،و با آنکه نسخۀ کتابخانۀ آیة اللّه مرعشی نجفی-رضوان اللّه علیه-(موسوم به «م»)-بنابر ادّعای کاتب-از روی خطّ ماتن-أعلی اللّه مقامه الشّریف-کتابت گردیده است،هیچیک از نسخه‌ها واجد چنان صحّتی نبود که متن و«أساس»تصحیح قرار گیرد.بناچار شیوۀ ما در تصحیح این متن بیشتر به طریقۀ موسوم به«التقاطی/تلفیقی» ⁽²⁾

نزدیک گردیده است.

*** جناب صدرائی خوئی پیمان ستانده بود تا این متن در مجموعۀ گرانقدر میراث حدیث شیعه،طبع را به زیور خویش بیاراید،لیک یاران سپاهانی پیشدستی کردند و آن را برای میراث حوزۀ اصفهان خواستار شدند و رضای صدرائی عزیز را هم در این باب به حاصل آوردند؛و البتّه افتراقی نیز در میان نیست؛چه:

شاخِ گُل هر جا که روید هم گُل است خُمّ مُل هر جا که جو شَد هم مُل است ⁽¹⁾

رای،آن بود که این پیشگفتار مشتمل باشد بر چهار بهره:

1-معرّفی«خطبۀ متّقین»و شروح آن.

2-نقد حال آخوند ملاّ محمّد تقی مجلسی(مجلسی أوّل).

3-بررسی شیوۀ مجلسی أوّل در ترجمه و شرح خطبۀ متّقین.

4-حکایت تصحیح و تحقیق شرح حاضر.

در این مجمل جز پاره‌ای از گفتنیهای بهرۀ چهارم گفته نیامد،و به إشارت پردازندگان میراث حوزۀ اصفهان و به رعایت هنجار مختار ایشان،باقی سخن و انبوه یادداشتهای این أبواب-به تعبیر قدما-«در باقی شد».لختی دگرسازیهای خرد دیگر نیز از سوی مجموعه‌پردازان إعمال گردیده که بطبع ناگزیر بوده است.

امیدوارم در طبع مستقلّی از این رساله-با مقدّمه‌ای مشروح و حواشی و تعلیقاتی مبسوط-سامانی نوآئین بدین پژوهش بخشیده شود و از نو در زیر و بم و فراز و فرود آن تفرّسی و تفحّصی برود.از دیده‌ورانی که ملاحظات و انتقادها و پیشنهادهای

إصلاحی‌شان را برای آن طبع و نشر مأمول إرائه فرمایند،پیشاپیش امتنان دارم.

خداوند کارساز بنده‌نواز را بر توفیقی که ارزانی داشت سپاس می‌گزارم و اگر بر إحیاء و ترویج این متن عزیز مثوبتی آنجهانی مقرّر است آن را نثار روح پرفتوح نویسندۀ فرزانۀ متن،مولانا آخوند ملاّ محمّد تقی مجلسی،و فرزند برومند بسیاردان‌اش،علاّمه مولانا محمّد باقر مجلسی،می‌سازم؛که سالهای سال است گردن إسلامیان و إیمانیان زیر بار منّت هردوان است-رضی اللّه عنهما و أرضاهما-

از خداوند به زاری و تضرّع می‌خواهم تا من ناسزاوار را به لطف و مرحمت بی‌قیاس خویش،تحلّی به صفات و سمات پرهیزگاران روزی فرماید و لسان حال خود می‌سازم که:

گَرَم به هیچ نگیری خلافِ واقع نیست و لیک شرطِ کریمان نوازشِ عامَست ⁽¹⁾

بندۀ خدا:

جویا جهانبخش

اصفهان/بهار 1384 ه.ش.

[متن خطبۀ متقین]

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم الحمد للّه ربّ العالمین و الصّلوة علی أشرف الأنبیآء و المرسلین محمّد و عترته الطّاهرین.

و بعد ⁽¹⁾فقد أخبرنی و حدّثنی مشایخی معنعنا إلی الشّیخ الصّدوق محمّد بن یعقوب الکلینیّ ⁽²⁾و إلی الشّیخ المعظّم محمّد بن بابویه القمی ⁽³⁾و إلی السّیّد الأجلّ الأعظم رضی الدّین محمّد ⁽⁴⁾-رضی اللّه عنهم-؛و نذکر ⁽⁵⁾سند ابن بابویه ⁽⁶⁾و عبارة ⁽⁷⁾السّیّد الرّضی

و هی قریبة من عبارة الصّدوق.

فروی ⁽¹⁾محمّد بن الحسن بن الولید-رضی اللّه تعالی عنه- ⁽²⁾،قال:حدّثنی محمّد بن الحسن الصّفّار،قال:حدّثنا ⁽³⁾علیّ بن حسّان ⁽⁴⁾الواسطیّ،عن عمّه ⁽⁵⁾عبد الرّحمن بن کثیر الهاشمیّ،عن الإمام أبی عبد اللّه جعفر بن محمّد الصّادق عن أبیه-صلوات اللّه علیهما-قال:

قام رجل من أصحاب أمیر المؤمنین-صلوات اللّه علیه-و فی النّهج روی ⁽⁶⁾أنّ صاحبا لأمیر المؤمنین یقال له همّام کان رجلا مؤمنا عابدا قال له:یا أمیر المؤمنین،صف لی المتّقین ⁽⁷⁾کأنّی أنظر إلیهم،فتثاقل عن جوابه،ثمّ قال(ص) ⁽⁸⁾:یا همّام،اتّق اللّه و أحسن إنّ اللّه مع الّذین اتّقوا و الّذین هم ⁽⁹⁾محسنون،فلم یقنع همّام بذلک القول حتّی عزم علیه،قال ⁽¹⁰⁾:فحمد اللّه و أثنی علیه و صلّی علی النّبیّ محمّد ⁽¹¹⁾و آله،ثمّ قال-صلوات اللّه علیه-:

أمّا بعد،فإنّ اللّه سبحانه خلق الخلق حین خلقهم غنیّا عن طاعتهم امنا بمعصیتهم ⁽¹²⁾

لأنّه سبحانه لا اتضرّه معصیة ⁽¹⁾من عصاه و لا تنفعه طاعة من أطاعه،فقسم بینهم معایشهم و وضعهم من ⁽²⁾الدّنیا مواضعهم.فالمتّقون فیها هم أهل البصائر ⁽³⁾،منطقهم الصّواب،و ملبسهم الاقتصاد،و مشیهم التّواضع،(خضعوا للّه-عزّ و جلّ-بالطّاعة، فبهتوا غاضین أبصارهم إلخ) ⁽⁴⁾غضّوا أبصارهم عمّا حرّم اللّه علیهم ⁽⁵⁾و وقفوا أسماعهم علی ⁽⁶⁾العلم النّافع لهم،نزلت أنفسهم منهم فی البلاء کالّذی نزلت فی الرّخاء(رضی منهم عن اللّه بالقضا) ⁽⁷⁾،لو لا الاجال الّتی کتب اللّه علیهم لم تستقرّ ⁽⁸⁾أرواحهم فی أجسادهم طرفة ⁽⁹⁾عین شوقا إلی الثّواب و خوفا من العقاب،عظم الخالق فی أنفسهم فصغر ما دونه فی أعینهم،فهم و الجنّة کمن قد راها فهم فیها منعّمون ⁽¹⁰⁾،و هم و النّار کمن قد راها فهم فیها معذّبون.

قلوبهم محزونة،و شرورهم مأمونة،و أجسادهم نحیفة و حاجاتهم خفیفة،و أنفسهم عفیفة.

صبروا أیّاما قصیرة(و مؤنتهم من الدّنیا عظیمة) ⁽¹⁾أعقبتهم راحة طویلة.تجارة مربحة ⁽²⁾یسّرها لهم ربّهم أرادتهم الدّنیا و لم یریدوها و أسرتهم ففدوا أنفسهم منها.

أمّا اللّیل فصافّون أقدامهم تالون ⁽³⁾لأجزاء القران یرتّلونه ترتیلا یحزّنون أنفسهم به ⁽⁴⁾و یستثیرون ⁽⁵⁾به دواء داءهم،فإذا مرّوا بایة فیها تشویق رکنوا إلیها طمعا و تطلّعت نفوسهم ⁽⁶⁾إلیها شوقا و ظنّوا أنّها نصب ⁽⁷⁾أعینهم و إذا مرّوا بایة فیها تخویف أصغوا إلیها مسامع قلوبهم و ظنّوا أنّ زفیر جهنّم و شهیقها فی أصول اذانهم فهم حانون علی أوساطهم مفترشون لجباههم و أکفّهم و رکبهم و أطراف أقدامهم یطلبون ⁽⁸⁾إلی اللّه سبحانه فی فکاک رقابهم ⁽⁹⁾.

و أمّا النّهار فحلماء ⁽¹⁰⁾علماء 11أبرار أتقیاء قد براهم 12الخوف بری القداح ینظر إلیهم 13

النّاظر فیحسبهم ⁽¹⁾مرضی و ما بالقوم من مرض ⁽²⁾و یقول قد خولطوا و ⁽³⁾لقد خالطهم أمر عظیم لا یرضون من أعمالهم القلیل و لا یستکثرون الکثیر فهم لأنفسهم متّهمون و من أعمالهم مشفقون إذا زکّی أحدهم خاف ممّا یقال له ⁽⁴⁾،فیقول:أنا أعلم بنفسی من غیری،و ربّی أعلم بی من نفسی،اللّهمّ اجعلنی خیرا ممّا یظنّون و لا تؤاخذنی بما یقولون و اغفرلی ما لا یعلمون.فمن علامة أحدهم أنّک تری له قوّة فی دین و حزما فی لین و إیمانا فی یقین و حرصا فی علم و قصدا فی غنی ⁽⁵⁾و خشوعا فی عبادة و تجمّلا فی فاقة و صبرا فی شدّة و طلبا فی حلال و نشاطا فی هدی و تحرّجا عن طمع،یعمل الأعمال الصّالحة و هو علی وجل.

یمسی و همّه الشّکر و یصبح و همّه الذّکر.یبیت حذرا و یصبح فرحا:حذرا لما حذّر من الغفلة و فرحا بما أصاب من الفضل و الرّحمة ⁽⁶⁾.إن استصعبت علیه نفسه فیما تکره لم یعطها ⁽⁷⁾سؤلها فیما تحبّ.قرّة عینه فیما لا یزول و زهادته فیما لا یبقی.یمزج ⁽⁸⁾الحلم بالعلم و القول

بالعمل.تراه قریبا أمله قلیلا زلله خاشعا قلبه قانعة نفسه منزورا أکله ⁽¹⁾سهلا ⁽²⁾أمره حریزا دینه میّتة شهوته مکظوما غیظه الخیر منه مأمول و الشّرّ منه مأمون إن کان فی الغافلین کتب فی الذّاکرین و إن کان فی الذّاکرین لم یکتب من الغافلین یعفو ⁽³⁾عمّن ظلمه و یعطی من حرمه و یصل من قطعه بعیدا فحشه(بعیدا جهله) ⁽⁴⁾لیّنا قوله غائبا منکره حاضرا ⁽⁵⁾معروفه ⁽⁶⁾مقبلا خیره مدبرا شرّه فی الزّلازل وقور و ⁽⁷⁾فی المکاره صبور و فی الرّخاء شکور لا یحیف علی من یبغض و لا یأثم لمن یحبّ یعترف بالحقّ قبل أن یشهد علیه لا یضیّع ⁽⁸⁾ما استحفظ و لا ینسی ما ذکّر و لا ینابز ⁽⁹⁾بالألقاب و لا یضارّ بالجار ⁽¹⁰⁾و لا یشمت بالمصائب ⁽¹¹⁾و ⁽¹²⁾لا یدخل فی الباطل و لا یخرج من الحقّ.إن صمت لم یغمّه صمته و إن ضحک

لم یعل صوته و إن بغی علیه صبر حتّی یکون اللّه هو الّذی ⁽¹⁾ینتقم له.نفسه منه فی تعب و النّاس منه فی راحة.أتعب نفسه لاخرته و أراح النّاس من نفسه.بعده عمّن تباعد عنه زهد و نزاهة و دنوّه ممّن دنا منه لین و رحمة.لیس تباعده بکبر و عظمة و لا دنوّه بمکر و خدیعة.

قالوا ⁽²⁾:فصعق همّام-رضی اللّه عنه-صعقة کانت نفسه فیها،فقال أمیر المؤمنین -صلوات اللّه علیه- ⁽³⁾:أما و اللّه لقد کنت أخافها علیه،هکذا تصنع ⁽⁴⁾المواعظ ⁽⁵⁾البالغة بأهلها.فقال له قائل ⁽⁶⁾:فما بالک ⁽⁷⁾یا أمیر المؤمنین؟

فقال-علیه السّلام- ⁽⁸⁾:ویحک!إنّ لکلّ أجل وقتا لا یعدوه و سببا لا یتجاوزه،فمهلا، لا تعد لمثلها ⁽⁹⁾فإنّما نفث ⁽¹⁰⁾الشّیطان علی لسانک.

[ترجمه و شرح خطبه]

اشاره

آنچه أصلست به روایت سیّد رضی الدّین است که در نهج البلاغه ⁽¹¹⁾ذکر کرده است،

و غالب آنست که از عامّه روایت ⁽¹⁾می‌کند چون ضبط ایشان بیشتر است،و أمثال این خطب متواتر یا ⁽²⁾مستفیض است نزد عامّه.و آنچه در حاشیه ذکر کرده‌ام به روایت صدوق است که در أمالی ذکر کرده است به سند صحیح نزد او،و کلینی-رضی اللّه عنه- ⁽³⁾به نحوی روایت نموده است که گویا جزو این روایت است که أوایل او ⁽⁴⁾را انداخته است راوی و علامات مؤمنان را ذکر کرده است،و می‌تواند بود ⁽⁵⁾که حضرت أوّلا علامات مؤمنان را ذکر فرموده باشند ⁽⁶⁾،و بعد از آن سؤال کرده باشد از علامات متّقیان یا برعکس،و هریک از راویان یک جزو را بیان کرده باشند ⁽⁷⁾،و بنابر روایت از حضرت إمام جعفر صادق-صلوات اللّه علیه- ⁽⁸⁾نیز محتملست که ⁽⁹⁾حضرت در یک مرتبه علامات ⁽¹⁰⁾متّقیان را ذکر فرموده باشند و مرتبۀ دیگر علامات مؤمنان را ذکر فرموده باشند،و ممکنست که همه را یک مرتبه فرموده باشند ⁽¹¹⁾و راویان بعضی أوّل را ⁽¹²⁾

ضبط نموده باشند و بعضی آخر را،و شکّی نیست که همه حقّست و موافق ⁽¹⁾واقع،و بر هریک ازین صفات کمال،آیات و أحادیث وارد شده است ⁽²⁾و کتاب مصابیح النّور برقی و کتاب کفر و إیمان کلینی مشحون است ازین أخبار که موافق قرآن مجید و أدلّۀ عقلیّه ⁽³⁾، بلکه بدیهیست نزد جمیع عقلا و مجمع علیه است نزد جمیع علما،و این شکسته ⁽⁴⁾به هریک إشاره خواهد کرد.

و أوّلا ⁽⁵⁾عبارت سیّد را ذکر می‌کنم ⁽⁶⁾:

نقل نموده است که یکی از أصحاب حضرت أمیر المؤمنین-علیه السّلام- ⁽⁷⁾که او را همّام می‌گفتند شخصی بود مؤمن ⁽⁸⁾عابد و مجتهد ⁽⁹⁾بود که نهایت سعی می‌نمود در بندگی إلهی.و صدوق روایت نموده است به إسناد صحیح معتبر از حضرت إمام به حق ناطق، أبی عبد اللّه جعفر بن محمّد الصّادق-صلوات اللّه علیهما-که آن حضرت فرمودند که شخصی از أصحاب حضرت أمیر المؤمنین-صلوات اللّه علیه- ⁽¹⁰⁾که او را همّام می‌گفتند

و با عبادت ⁽¹⁾بود به حضرت عرض نمود که:یا حضرت ⁽²⁾،أوصاف متّقیان و پرهیزکاران را چنان بیان فرما که چنان شود نزد من که ⁽³⁾گویا ایشان را می‌بینم.پس حضرت مضایقه فرمودند در جواب او چون می‌دانستند که تاب شنیدن ندارد و مجملا فرمودند که:ای همّام!از خدا بترس و بدیها را مکن و أعمال نیکو را بجا ⁽⁴⁾آور که حق-سبحانه و تعالی- فرموده است که بتحقیق و راستی که حق-سبحانه و ⁽⁵⁾تعالی-با متّقیان ⁽⁶⁾و با ⁽⁷⁾نیکوکاران است به لطف و مرحمت یا به ⁽⁸⁾توفیق بر تقوی و إحسان ایشان یا عالمست به تقوی و إحسان ایشان.پس همّام به همین قانع نشد تا آنکه ⁽⁹⁾حضرت را قسم داد، و صدوق قسم را ذکر کرده است که همّام گفت:یا أمیر المؤمنین!به حقّ آن خداوندی که تو را مکرم گردانیده است به فضائلی ⁽¹⁰⁾چند که مخصوص تو گردانیده است به آنکه تو را إمامت و علم و زهد و شجاعت و محبّت و قرب کرامت و عطا فرموده ⁽¹¹⁾و تو را بر

عالمیان تفضیل داده است و به عطاهای خاصّه مخصوص ساخته که وصف کن از جهت من متّقیان را.پس حضرت برخاستند ⁽¹⁾و حمد و ثنای إلهی ⁽²⁾به جا ⁽³⁾آوردند و صلوات بر محمّد و آل او فرستادند،پس فرمودند که:

چون حق-سبحانه و تعالی-خلایق را آفرید بی‌نیاز بود از طاعت و عبادت ایشان و ایمن بود از معصیت ایشان.چون عصیان ایشان ⁽⁴⁾نقصی در پادشاهی و بزرگی او نمی‌رساند ⁽⁵⁾و عبادت مطیعان در بزرگی او نمی‌افزود.نه از طاعت مطیعان به او نفعی ⁽⁶⁾عاید می‌شود و نه از کفر کافران و مخالفت فاسقان به او ضرری ⁽⁷⁾،بلکه ایشان را ⁽⁸⁾آفریده است که به ایشان نفع ⁽⁹⁾رساند. ⁽¹⁰⁾

من نکردم خَلْق تا سودی کُنَم بلکه تا بر بندگان جودی کُنَم ⁽¹¹⁾

و متکلّمان ذکر کرده‌اند که غرض از خلق آدمیان این بود که به ایشان ثواب ⁽¹²⁾برساند؛

و ثواب نفعیست که مقارن تعظیم و إجلال باشد؛و نزد عقلا قبیح است تعظیم نامستحق؛ ⁽¹⁾بنابراین پیغمبران ⁽²⁾فرستاد و تکالیف فرمود که ⁽³⁾تا ایشان مشقّتها در طاعات و عبادات بکشند تا مستحقّ ثواب شوند و تهدیدات و وعیدات فرمود که اگر نکنند ⁽⁴⁾مستحقّ عقاب شوند.و بسیاری از آیات و أحادیث دلالت برین معنی دارند.

پس فرمودند که:

حق-سبحانه و تعالی-قسمت فرمود أسباب زندگانی و معاش ایشان را و هرکسی را از دنیا مرتبه[ای]کرامت فرمود به حسب حکمت و مصلحت.بعضی را غنی کرد و بعضی را فقیر که اگر همه غنی می‌بودند تعیّش ممکن نبود و همچنین اگر همه فقیر می‌بودند زندگانی دشوار بود؛و خواجه ⁽⁵⁾نصیر الدّین محمّد طوسی-رحمه اللّه- ⁽⁶⁾در کتاب أخلاق بسطی داده است این معنی را ⁽⁷⁾.پس چون أسباب ⁽⁸⁾معاش ایشان را ⁽⁹⁾مقرّر فرمود و تکالیف فرمود از جهت أمور معاش و معاد ایشان و ایشان را قدرت و اختیار کرامت فرمود ⁽¹⁰⁾،جمعی که متّقیان و پرهیزکارانند ایشان أهل بصیرتند و یا ⁽¹¹⁾ایشان بر

همه کس زیادتیها دارند که از ⁽¹⁾أسباب معاش به قلیلی راضی شدند و ⁽²⁾عمر عزیز خود را صرف اکتساب فضایل نمودند.

منطقهم الصّواب:

أوّلا زبان خود را إصلاح کردند که هرچه گویند راست و درست باشد و موافق رضای إلهی باشد؛دروغ نگویند و غیبت نکنند ⁽³⁾و بهتان نبندد و فحش و دشنام بر او ⁽⁴⁾جاری نشود و افترا ⁽⁵⁾بر خدا و ⁽⁶⁾رسول و أئمّۀ هدی-صلوات اللّه علیهم- ⁽⁷⁾نبندند،بلکه یا قرآن خوانند یا ذکر کنند یا أمر به معروف و نهی از منکر کنند یا تعلیم و تعلّم به آن کنند یا مواعظ و نصایح بجا آورند یا إصلاح بین النّاس کنند.مجملا أعمال زبان از خیر و شر زیادتی دارد بر أعمال سایر أعضا.

و ملبسهم الاقتصاد:

و پوشش ایشان میانه است،یعنی إسراف و تبذیر نمی‌کنند؛ چون غالب أوقات إسراف در پوشش می‌باشد؛و خرقه‌پوشی نمی‌کنند که مردم به فکر ایشان افتند که زاهد و تارک دنیااند ⁽⁸⁾چنانکه متعارف زهّاد آن زمان بوده است ⁽⁹⁾.

و ممکنست که مراد حضرت این باشد که متّقیان عدالت و میانه‌روی شعار ایشان است در جمیع أمور.

و هر صفتی از صفات کمال میانه‌اش کمال است،حتّی عبادت،زیرا که اگر ⁽¹⁾شب و روز چیزی نخورند مگر به قدر ضرورت و همیشه عبادت کنند اندک زمانی هلاک می‌شوند یا ترک می‌کنند عبادت را چنانکه در أحادیث بسیار وارد شده است از رسول خدا و أئمّۀ هدی-صلوات اللّه علیهم- ⁽²⁾که:مباشید مانند سواری که آن مقدار اسب ⁽³⁾خود را بدواند که اسب ⁽⁴⁾را هلاک کند و راه را طی نکند ⁽⁵⁾.پس لازم است مدارانمودن با بدن.

و همچنین شجاعت ملکه‌ایست میان جبن و بددلی ⁽⁶⁾و تهوّر و بی‌باکی ⁽⁷⁾.

و سائر ⁽⁸⁾کمالاتی که مذکور خواهد شد مرتبۀ إفراط و تفریط دارد و هر دو نقص است و کمال در وسط آنست.

و مشیهم التّواضع:

و ⁽⁹⁾راه‌رفتن ایشان ⁽¹⁰⁾از روی تواضع و شکستگی ⁽¹¹⁾و فروتنی

است،نه از روی ⁽¹⁾تکبّر چنان‌که متکبّران می‌روند،و نه از روی تملّق ⁽²⁾چنانکه ⁽³⁾گدایان می‌کنند.و تواضع ایشان با مؤمنان است که به هرکه می‌رسند ⁽⁴⁾أوّل سلام می‌کنند و آنچه از لوازم تواضع است ⁽⁵⁾نظر به هر مؤمنی درخور او بجا می‌آورند از مصافحه و معانقه و بشاشت و حسن خلق و با غیر صلحا از کفّار و فسّاق اگر خوف ضرر داشته باشند سلام می‌کنند و إلاّ سر به زیر انداخته می‌گذرند و اگر جاهلی به ایشان سفاهت ⁽⁶⁾و تعدّی ⁽⁷⁾کند در برابر سلام می‌کنند یا سخن خوب گفته می‌گذرند چنان‌که ⁽⁸⁾حق-سبحانه و تعالی-

فرموده است که: «وَ إِذٰا خٰاطَبَهُمُ الْجٰاهِلُونَ قٰالُوا سَلاٰماً» ⁽¹⁾.

و ⁽²⁾مشهور است نزد عوام به عنوان حدیث از حضرت سیّد المرسلین-صلّی اللّه علیه و آله- ⁽³⁾که تکبّر با متکبّران به منزلۀ صدقه است ⁽⁴⁾و این حدیث را از طرق خاصّه و عامّه در کتب معتبره ندیده‌ام ⁽⁵⁾،بلکه خلافش در أحادیث ⁽⁶⁾بسیار وارد شده است از حضرت سیّد المرسلین و أئمّۀ معصومین-صلوات اللّه علیهم أجمعین- ⁽⁷⁾.

و ممکن است که مراد ⁽⁸⁾از«مشی»،سلوک باشد بر سبیل مجاز به قرینۀ نسخۀ أمالی

که بعد از این عبارت این است که:خضعوا للّه عزّ و جلّ بالطّاعة فبهتوا،یعنی کار ایشان تواضع است ⁽¹⁾و فروتنی و خاضعند از جهت رضای ⁽²⁾حق-سبحانه و تعالی-به طاعت و فرمانبرداری إلهی در جمیع أمور تا به مرتبه‌ای ⁽³⁾که نزد أهل دنیا مبهوت و حیران می‌نمایند چون متوجّه دنیا و أهل دنیا ⁽⁴⁾نیستند چنانکه تکبّر که ⁽⁵⁾در برابر تواضع است آنست که مخافت کند حق-سبحانه و تعالی-را هرگاه حق برو ظاهر شود.پس بنابر این ⁽⁶⁾تواضع آنست که سلوکش با حق-سبحانه و تعالی-به عبادت و طاعت او باشد و با مؤمنان و صلحا و أتقیا به فروتنی باشد و با کفّار و فسّاق و فجّار ⁽⁷⁾به مدارا باشد.

غضّوا أبصارهم عمّا حرّم اللّه علیهم:

⁽⁸⁾ پس بیان می‌فرمایند تواضع را به قرینۀ نسخۀ أمالی که«غاضّین»و«واقفین»است ⁽⁹⁾که حالند یعنی چشم خود را خوابانیده‌اند ⁽¹⁰⁾از هرچه حق-سبحانه و تعالی-حرام کرده است بر ایشان که به آن ⁽¹¹⁾نظر کنند یا حال آنکه

چنین‌اند که ⁽¹⁾نظر نمی‌کنند به زنان نامحرم هرچند خویش و قوم ایشان باشند،مثل دختر عمّو ⁽²⁾و عمّه و خالو و خاله،و زنان مردم هرچند زن برادر و زن برادرزاده یا زن خواهرزاده باشد ⁽³⁾،هرچند ⁽⁴⁾به نظر شهوت نظر نکنند،خصوصا به موی ایشان و سینه و سایر أعضا غیررو و ⁽⁵⁾دستها و سر پاها باشد تا ساق،و همچنین نظر نمی‌کنند به پسران ساده و مزلّف ⁽⁶⁾هرگاه خوف شهوت باشد و محفوظ باشند از نظر کردن به ایشان،چنانکه منقول است از حضرت سیّد الأنبیاء و المرسلین و أئمّۀ ⁽⁷⁾طاهرین-صلوات اللّه علیهم- که نظر کردن به زنان و پسران تیریست زهرآلوده از شیطان ⁽⁸⁾که بر دل بنده می‌زند 9؛

هرکه ⁽¹⁾،از جهت رضای ⁽²⁾إلهی،نظر نکند ⁽³⁾به ایشان حق-سبحانه و تعالی-إیمانی به او کرامت فرماید که لذّت آن را بیابد ⁽⁴⁾و این معنی مجرّبست ⁽⁵⁾.

و از حضرت سیّد المرسلین-صلّی اللّه علیه و آله- ⁽⁶⁾منقولست که نظر مکنید و صحبت مدارید با ⁽⁷⁾أولاد سادۀ ⁽⁸⁾أغنیاء ⁽⁹⁾و پادشاه‌زادگان که زینت می‌کنند و زینت سبب زیادتی حسن است،بدرستی که همچنانکه نظر کردن به دختران سبب عشق و زنا می‌شود از پسران ⁽¹⁰⁾بیشتر می‌شود ⁽¹¹⁾.

خصوصا ⁽¹⁾نزد عجم که أکثر ایشان میل ⁽²⁾به پسران بیشتر از زنان ⁽³⁾می‌دارند.

و حکیم غزنوی ⁽⁴⁾گفته است که ⁽⁵⁾:

مَنِگَر در بُتان که آخرِ کار نگرستن گِرِستن ⁽⁶⁾آرَد بار ⁽⁷⁾

و منقولست که از حضرت أمام جعفر صادق-صلوات اللّه علیه- ⁽¹⁾پرسیدند از عشق، حضرت فرمودند که:دلهائی که از ذکر إلهی خالیست ⁽²⁾حق-سبحانه و تعالی-مبتلا می‌کند آنها را به عشق ⁽³⁾،و قطع‌نظر از عقوبات إلهی همین بلا بس است در قبح«نظر»،که غالبا مبتلا ⁽⁴⁾می‌شود به عشق ⁽⁵⁾،و عاشق به منزلۀ کافر است زیرا که مطلوبش معشوق است و بس. ⁽⁶⁾نه خدا را می‌شناسد ⁽⁷⁾و نه رسول و نه ⁽⁸⁾أئمّۀ هدی را-صلوات اللّه علیهم- ⁽⁹⁾.أمّا عشق خدا و رسول و أئمّۀ 10کمال است و آنچه مشهور است در میان عوام

-گاهی ⁽¹⁾از رسول خدا نقل می‌کنند و گاهی از مشایخ صوفیّه-که:المجاز قنطرة الحقیقة ⁽²⁾، کذب و افتراست علی الظّاهر،چون در کتب حدیث و کتب مشایخ صوفیّه ندیده‌ام ⁽³⁾،و بر تقدیر صحّت ممکن است که مراد ازان محبّت جمعی باشد که از جهت خدا باشد مثل محبّت حضرات ⁽⁴⁾رسول خدا(ص) ⁽⁵⁾و أئمّۀ هدی(ع) ⁽⁶⁾و شیخ ⁽⁷⁾و مؤمنان که هرگاه محبّت ایشان ⁽⁸⁾للّه باشد به محبّت إلهی می‌رساند.

و می‌باید که نظر نکند به سوی دنیا و أهل دنیا ⁽⁹⁾از روی خواهش،بلکه مبتدی ⁽¹⁰⁾

می‌باید که نظر به مالداران نکند مبادا فریفتۀ دنیا شود،کما قال اللّه ⁽¹⁾تعالی: وَ لاٰ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ ⁽²⁾(إلخ) ⁽³⁾،یعنی:یا محمّد(ص) ⁽⁴⁾نظر مکن به جمعی که ایشان را دنیا داده‌ایم از جهت امتحان و بدان که آنچه حق-سبحانه و تعالی-از جهت تو ⁽⁵⁾مقرّر ساخته است -در آخرت یا از کمالات ⁽⁶⁾-،بهتر است و بقای آن ⁽⁷⁾بیشتر است.خطاب به حضرتست و مراد أمّتست ⁽⁸⁾.

بلکه می‌باید که از روی عبرت به ایشان نظر کند یا تفکّر کند که بیچاره‌ای ⁽⁹⁾چند فریفتۀ این غدّارۀ مکّاره ⁽¹⁰⁾شده‌اند مانند بیچارگانی 11که عاشق می‌شوند 12پیش 13

فواحش ⁽¹⁾بدهیئت و در نظر شهوت آن بی‌عقل مانند حور و غلمانست و هرچه دارد به اندک ⁽²⁾روزی صرف او می‌کند و چون چند مرتبه جماع کرد و آن شهوت ⁽³⁾کم شد ⁽⁴⁾پشیمان می‌شود،وقتی که مال و عرض رفته و ⁽⁵⁾پشیمانی فائده ⁽⁶⁾ندارد؛و همۀ مراتب دنیا چنین است.

مجملا تکالیف ⁽⁷⁾چشم از منهیّات بسیار است و همچنین از مأمورات؛و از جهت تفصیل تکالیف جوارح،کتابها کافی نیست.

و وقفوا أسماعهم علی العلم النّافع لهم:

دیگر از صفات متّقیان آنست که گوشهای خود را پیوسته داشته‌اند بر شنیدن علمی ⁽⁸⁾که نافع باشد از جهت ⁽⁹⁾ایشان،و بازداشته‌اند ⁽¹⁰⁾از شنیدن محرّمات و مکروهات و مباحات،مانند شنیدن غیبت و بهتان و ساز و دف و نی

و قصّه و حکایات بی‌فایده،بلکه از علمهای ⁽¹⁾باطل و از ⁽²⁾زیادتی در ⁽³⁾علومی که قدری ازان در کار است ⁽⁴⁾چنانکه منقولست که حضرت سیّد المرسلین-صلّی اللّه علیه و آله- ⁽⁵⁾داخل مسجد ⁽⁶⁾شدند،دیدند که جمعی بر دور شخصی برآمده‌اند،حضرت فرمودند که:چه ⁽⁷⁾خبر است؟عرض نمودند که:علاّمۀ دانشمندی آمده است و مردمان ازو سؤالها می‌کنند.فرمودند که:چه چیز می‌داند؟گفتند ⁽⁸⁾که:نسبهای قبایل عرب را از همه کس بهتر می‌داند و علم دارد به وقایعی که بر سر ایشان آمده است در أیّام جاهلیّت، مجملا تاریخ را خوب می‌داند،و أشعار ⁽⁹⁾بسیار به خاطر دارد و می‌داند که هر شعری از کیست و عربیّت و لغت و ⁽¹⁰⁾معانی بیان را ⁽¹¹⁾بهتر از همه کس می‌داند.پس حضرت فرمودند که:این علمیست که ضرر ندارد ⁽¹²⁾ندانستن آن به کسی که آن را نداند ⁽¹³⁾و نفعی

نمی‌دهد به کسی که آن را می‌داند.پس حضرت فرمودند که:نیست علم مگر آیۀ ⁽¹⁾واضح الدّلاله ⁽²⁾یا فریضۀ درست یا سنّتی واقع و هرچه غیر اینها است زیادتی است ⁽³⁾.

و أمّا آنکه فرمودند که علم لغت و عربیّت فایده ⁽⁴⁾ندارد،در زمان حضرت چنین بود نظر ⁽⁵⁾به عرب،و الیوم نیز زیادتی آن لغو ⁽⁶⁾و بی‌فایده است و أکثر علمآء ⁽⁷⁾این فن أوقات عمر خود را صرف آن می‌کنند.

و أمّا انحصار علم در آنچه فرمودند ⁽⁸⁾:زیرا که هرچه ضرور است از حکمت علمی و عملی در قرآن مجید هست ⁽⁹⁾،و در سنّت مقدّسه ⁽¹⁰⁾سیّد المرسلین و أئمّۀ معصومین -صلوات اللّه علیهم-بیان فرموده‌اند،از واجبات و مندوبات،فعلا و ترکا.

و تا ⁽¹¹⁾چند گاه بیش ازین بالکلّیّه قرآن مجید و أحادیث ⁽¹²⁾متروک شده بود و أکثر مشغول چیزی چند ⁽¹³⁾بودند که ترکش واجب بود یا سنّت،و الحمد للّه که اندکی بهتر از

سابق شده است،ولیکن چنانکه باید نشده است،إن شآء اللّه خوب شود بر وجه أکمل و أتم.

نزلت أنفسهم منهم فی البلآء کالّذی نزلت فی الرّخآء :

⁽¹⁾ یعنی نفوس متّقیان در بلا مانند نفوس دیگرانست در نعما،یا هر دو نزد ایشان یکسانست،چون راضی شده‌اند به قضای إلهی،در هر دو ⁽²⁾حال شکر به جا ⁽³⁾می‌آورند،یا آنکه از بلا محظوظتراند چنانکه دیگران از رخا محظوظند و مجرّبست که آدمی در بلا بازگشت او به خدا بیشتر است از نعما ⁽⁴⁾، و ایشان می‌خواهند که همیشه رو ⁽⁵⁾به جناب ⁽⁶⁾أقدس او داشته باشند،طوعا أو کرها،با ⁽⁷⁾آنکه عاشق آرزوی او ⁽⁸⁾اینست که از دست معشوق کشته شود.

و در أمالی مذکور است که:رضی منهم عن اللّه بالقضآء یعنی ازین جهت بلا را دوست‌تر ⁽⁹⁾می‌دارند تا فایز شوند به مرتبۀ رضا به قضاء اللّه تعالی یا چون به این سعادت فایز شده‌اند که راضی‌اند به قضآء ⁽¹⁰⁾إلهی بلا را دوست یا دوستر ⁽¹¹⁾می‌دارند و این رتبۀ أولیآء اللّه است چنانکه أخبار بسیار برین مضمون وارد است.

و شکّی نیست در آنکه حق-سبحانه و تعالی-مانند طبیب که هرچه نافع ⁽¹⁾و أنفع است به بیمار می‌دهد او نیز هرچه بر وفق حکمتست و فایدۀ بنده در آنست بر سر بنده می‌آورد.پس بندۀ کامل کسی است که به همه حالی ⁽²⁾از خداوند خود راضی و خشنود ⁽³⁾باشد؛و جمعی که به این رتبه نرسیده‌اند ایشان بر بلا صابراند،أمّا متّقیان شاکراند و بلا را نعمت عظیم می‌دانند و هرچند بلا سختر ⁽⁴⁾و عظیم‌تر است خشنودی ⁽⁵⁾و شکر ⁽⁶⁾ایشان بیشتر است.

لو لا الاجال الّتی کتب اللّه علیهم لم تستقرّ أرواحهم فی أجسادهم طرفة عین شوقا إلی

الثّواب و خوفا من العقاب:

⁽⁷⁾ اگرنه آن بود که هریک از ایشان را حق-سبحانه و تعالی- ⁽⁸⁾مدّتی از عمر مقرّر فرموده است که زیاد و کم ⁽⁹⁾نمی‌شود،قرار نمی‌گرفت روحهای ایشان در بدنهای ایشان ⁽¹⁰⁾یک چشم‌زدن،از شوق ثواب إلهی و خوف عقاب حق-سبحانه و تعالی-.

و متّقیان بر چند قسم‌اند:جمعی از ایشان از ⁽¹⁾أصحاب الیمین‌اند و ایشان از جهنّم خوف دارند و اشتیاق بهشت دارند و جمعی از ایشان مقرّبان بارگاه أحدیّت‌اند و ثواب ایشان آنست که همیشه در مقام ⁽²⁾قرب ⁽³⁾«لی مع اللّه» ⁽⁴⁾و محرم خلوت‌خانۀ ⁽⁵⁾«فی مقعد صدق عند ملیک ⁽⁶⁾مقتدر» ⁽⁷⁾اند،و عقاب ایشان آنست ⁽⁸⁾که به محنت ⁽⁹⁾هجران مبتلا گردند و خوف ⁽¹⁰⁾جهنّم نیست ایشان را،کما قال اللّه ⁽¹¹⁾تعالی:«ألآ ⁽¹²⁾إنّ أولیآء اللّه لا خوف علیهم و لا هم یحزنون» ⁽¹³⁾بتحقیق و بدرستی و راستی که دوستان حق-سبحانه و تعالی-

را بر ایشان خوفی نیست به هیچ‌وجه ⁽¹⁾و ایشان اندوهناک نمی‌شوند.اگرچه خاطرجمع است که دوست دوست خود را عذاب نمی‌کند ⁽²⁾،أمّا ایشان خوف دارند چون جزم به ولایت ⁽³⁾خود ندارند،با آنکه تکالیف مقرّبان نه مثل دیگرانست ⁽⁴⁾.

عظم الخالق فی أنفسهم فصغر ما دونه فی أعینهم:

⁽⁵⁾ بزرگست آفریدگار عالم در نفوس و عقول و قلوب ایشان-یعنی به چشم عقل ⁽⁶⁾بزرگی إلهی را دیده‌اند زیرا که می‌دانند که اوست واجب الوجود بالذّات متّصف به جمیع صفات ⁽⁷⁾کمال-،پس ازین جهت ⁽⁸⁾حقیر است غیرخدا در نظرهای ایشان-چون غیر او ⁽⁹⁾همگی به نقص إمکان و حدوث مبتلا اند؛لهذا به لفظ«خالق»آورد،چون همه را او آفریده است و قادر است بر إفنا و إعدام ایشان و غیر او ⁽¹⁰⁾هرچند بزرگ باشند کجا قدرت بر خلق پشه‌ای ⁽¹¹⁾دارند؟!بلکه جمیع عقلا إدارک نکرده‌اند صنایع إلهی که در پشه‌کار ⁽¹²⁾فرموده است ⁽¹³⁾و حکمتهای خلقت

آن ⁽¹⁾را از آن جمله آن ⁽²⁾را به شکل فیل آفریده ⁽³⁾است،و ⁽⁴⁾آن را دو پر داده است که فیل را نداده است و خرطوم او ⁽⁵⁾را باقوّت کرده که نفوذ می‌کند در بدن فیل و فیل را می‌کشد زهر او و سر خرطوم او را زهرآلود ⁽⁶⁾کرده است که أوّلا ⁽⁷⁾زهر می‌ریزد بر پوست و آن عضو رخو و سست ⁽⁸⁾می‌شود،و بینائی[ای]او را ⁽⁹⁾داده است که در شبهای تار منافذ أبدان را می‌بیند،اگرچه در زیر لحاف ⁽¹⁰⁾باشد،و چون بدن رخو می‌شود خرطوم خود را فرو می‌کند در سوراخ پوست و مانند حجّام می‌مکد خون را و با نهایت شوق و میلی که او را هست در خوردن خون نهایت احتیاط دارد ⁽¹¹⁾چون می‌داند که هر حیوانی 12از

خوردن و گزیدن او متأثّر می‌شود.اگر آدمی إرادۀ کشتن او می‌کند پیش از آنکه دست به او رسد ⁽¹⁾،هرچند به تعجیل زند،می‌گریزد که کشته نشود،و فیل چون از هیچ جانوری خوف ندارد مگر از پشه که در سوراخ گوش او می‌رود،او ⁽²⁾را گوشی ⁽³⁾متحرّک داده است مانند بادزن که دفع پشه از خود بکند و حیوانات دیگر را دم دراز ⁽⁴⁾داده است که پشه و مگس را از خود دفع کنند،فسبحان الّذی لیس کمثله شیء.

فهم و الجنّة کمن قد راها فهم فیها منعّمون-و در أمالی:متّکئون است -و هم و النّار

کمن قد راها فهم فیها معذّبون:

⁽⁵⁾ یعنی در إیمان به بهشت و دوزخ چنانند که گویا بهشت را ⁽⁶⁾دیده‌اند ⁽⁷⁾و در بهشت‌اند و نعمتهای بهشت ⁽⁸⁾را به کار می‌برند ⁽⁹⁾-یا ⁽¹⁰⁾بر تختهای بهشت تکیه زده‌اند-و گویا دوزخ را دیده‌اند و در دوزخ ایشان را عذاب می‌کنند،یا در خوف و رجا درین مرتبه‌اند،یا در إیمان به هر دو چنانند که گویا هر دو را دیده‌اند و در امید بهشت از رحمت إلهی چنانند که گویا الحال داخل بهشت شده‌اند و در خوف جهنّم

به سبب أعمال قبیحه چنانند که گویا ایشان را عذاب ⁽¹⁾می‌کنند در دوزخ.با آنکه به مرتبۀ علم الیقین،بلکه عین الیقین،بلکه حقّ الیقین رسیده‌اند،خوف از ایشان زایل نشده ⁽²⁾:

نزدیکان را بیش بود حیرانی کایشان ⁽³⁾دانند سیاستِ سلطانی ⁽⁴⁾

و این معنی أظهر است که إشاره به هر دو ⁽⁵⁾باشد و إشاره باشد ⁽⁶⁾به آنکه هرچند ⁽⁷⁾قرب بیشتر است خوف و رجا بیشتر است.

قلوبهم محزونة:

دلهای ایشان همیشه اندوهناکست از خوف عذاب إلهی ⁽⁸⁾یا خوف تقصیر در عبادت و طاعت هرچند بسیار کنند یا خایفند ⁽⁹⁾که مبادا مقبول درگاه ⁽¹⁰⁾إلهی نباشد کما قال ⁽¹¹⁾اللّه ⁽¹²⁾تعالی: «وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ ⁽¹³⁾مٰا آتَوْا ⁽¹⁴⁾وَ 15قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ» 16یعنی

رستگاراند ⁽¹⁾جمعی ⁽²⁾که عبادات و طاعات می‌کنند و دلهای ایشان خایف است از عدم قبول از جهت عدم شرایط مثلا در نماز چهارهزار حدّ است و چهارهزار باب دارد از أبواب فیض و رحمت که می‌باید آن درها ⁽³⁾را بر خود بگشایند و حدودش را بدانند. ⁽⁴⁾

یک حدّش إخلاص است؛یکی حضور قلب است،و هر دو مانند إکسیر أحمر ⁽⁵⁾نافع و نایاب است ⁽⁶⁾و علی هذا القیاس سایر حدودش و سایر عبادات.

و شرورهم مأمونة:

یعنی:بدیهای ایشان مأمون است یعنی خاطرجمع است که بد

نمی‌کنند هرچند بد نماید و واجب است که مهما أمکن حمل بر بد نکنند یا ⁽¹⁾مردمان از شرّ ایشان ایمن‌اند چون ایشان بد نمی‌کنند چه جای آنکه به دیگری ضرر رسانند.

و أجسادهم نحیفة:

و بدنهای ایشان از خوف إلهی و کثرت ریاضت و مجاهده ⁽²⁾ضعیف و نحیف شده ⁽³⁾است.

و حاجاتهم خفیفة:

⁽⁴⁾ و حاجتهای ایشان سبکست؛چون ترک دنیا کرده‌اند و به قلیلی از خوردن و پوشیدن راضی شده‌اند،حاجتی ندارند.

و أنفسهم عفیفة:

و نفوس ایشان با عفّت است؛در بطن و فرج متوجّه شبهات نمی‌شوند،چه جای محرّمات،بلکه مباحات را به قدر ضروری بر خود حلال می‌دانند، چون دنیا مردار است و آن در حالت اضطرار حلال است و به قدر ضرورت ⁽⁵⁾می‌خورند و می‌پوشند.

و در أمالی این ⁽⁶⁾نیز هست:و مؤونتهم ⁽⁷⁾من الدّنیا عظیمة یعنی هرچند حاجات ⁽⁸⁾ایشان سبکست ⁽⁹⁾و به سبب ⁽¹⁰⁾عفّت از دنیا بهره‌ای 11ندارند أمّا آنچه از دنیا از جهت

آخرت برمی‌دارند بهره‌ای ⁽¹⁾عظیم و بزرگ است چون همیشه سرمایۀ عمر را صرف طاعت و عبادت می‌کنند و لمحه‌ای ⁽²⁾آن را ضایع نمی‌کنند و اگر قلیلی صرف خیرات کنند،آن کثیر ⁽³⁾است نزد حق ⁽⁴⁾تعالی.

صبروا أیّاما قصیرة أعقبتهم راحة طویلة:

⁽⁵⁾ صبر نمودند و شکیبائی پیش گرفتند ⁽⁶⁾در چند روزی کوتاه که آن أیّام عمر است که در عقب آن است راحت دراز أبدی و صبر بر بلاها کردند ⁽⁷⁾و بر مشقّت طاعت و عبادت و ترک معصیت ⁽⁸⁾.و شکّی نیست که أیّام دنیا هرچند بسیار باشد نزد أیّام آخرت کوتاهست زیرا که ⁽⁹⁾یک روزش پنجاه هزار سال است و ⁽¹⁰⁾روزهای بهشت روزی هزار سالست و مدّتش ⁽¹¹⁾أبد الاباد است که هرگز منقضی نشود ⁽¹²⁾.

تجارة مربحة یسّرها لهم ربّهم:

تجارتی سودمند میسّر نمود از جهت ایشان پروردگار

ایشان یا ⁽¹⁾پروردگار ⁽²⁾کریم.و آن تجارت آنست که حق-سبحانه و تعالی-فرموده است که: «إِنَّ اللّٰهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوٰالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ» ⁽³⁾:بدرستی که حق -سبحانه و تعالی-از مؤمنان خرید جانهای ایشان و مالهای ایشان را به ⁽⁴⁾آنکه در عوض بهشت به ایشان دهد.دیگر فرمود که:کیست که ⁽⁵⁾قرض دهد به خداوند عالمیان قرضی ⁽⁶⁾نیکو تا مضاعف گرداند آن را به أضعاف بسیار ⁽⁷⁾.و أمثال این آیات و أخبار بسیار وارد شده است که أعمال صالح ⁽⁸⁾را تجارت نامیده ⁽⁹⁾از روی ملاطفت و إحسان با بندگان.

أرادتهم الدّنیا و لم یریدوها و أسرتهم ففدوا أنفسهم منها:

^(10)(11) إراده کرد ایشان را دنیا و ایشان طلب دنیا نکردند چنانکه مشاهد ⁽¹²⁾است که جمعی که زهد حقیقی واقعی دارند مردمان از جهت ایشان آلاف و ألوف می‌برند و ایشان قبول نمی‌کنند و دنیا ایشان

را أسیر محبّت ⁽¹⁾خود کرد و ایشان فدا دادند ⁽²⁾و خود را خریدند.و«فدا» ⁽³⁾ریاضات ⁽⁴⁾و مجاهداتیست که ⁽⁵⁾به جا آوردند تا ⁽⁶⁾محبّت دنیا که در قلوب ایشان جا کرده بود و ایشان را أسیر خود ساخته ⁽⁷⁾بود،از دست او خلاص شدند به فضل إلهی.

و در أمالی این عبارت نیز هست که:دنیا طلب کرد ایشان را مانند سواری که ⁽⁸⁾از عقب او ⁽⁹⁾سوار دیگر بتازد که خود را به او رساند ⁽¹⁰⁾او ⁽¹¹⁾مردانه تاخت که آن ⁽¹²⁾دشمن به او نرسید ⁽¹³⁾.

أمّا اللّیل فصافّون أقدامهم تالون لأجزآء القران یرتّلونه ترتیلا(إلخ):

^(14)(15) أمّا کار

ایشان در شب آنست که بر پا ⁽¹⁾ایستاده‌اند و نماز شب می‌کنند و در نمازهای شب أجزآء ⁽²⁾قرآن را می‌خوانند بعد از حمد و بتأنّی ⁽³⁾و تفکّر می‌خوانند ⁽⁴⁾و خود را به اندوه و حزن می‌دارند و استخراج می‌کنند از قرآن دوای ⁽⁵⁾دردهای ⁽⁶⁾خود را.پس اگر درد ⁽⁷⁾ایشان خوف عظیم باشد،به آیات رجا دوا می‌کنند،و اگر رجا ⁽⁸⁾غالب باشد،آیات وعید را ملاحظه می‌نمایند،چنانکه حق ⁽⁹⁾-سبحانه و تعالی- ⁽¹⁰⁾فرموده است که قرآن شفای دردهای سینه‌ها ⁽¹¹⁾و دلها است ⁽¹²⁾و اگر شبهه‌ای ⁽¹³⁾غالب باشد به ⁽¹⁴⁾براهین ساطعۀ قرآنی رفع ⁽¹⁵⁾شبهات می‌کنند.پس چون می‌رسند به آیه‌ای ⁽¹⁶⁾که در آن باشد أسباب

شوق از روی طمع در ألطاف إلهی مایل می‌شوند و نفوس ایشان مشرف می‌شود به آن آرزوی شوق و گمان ایشان آنست که آن نعمت در برابر ایشانست و چون به آیۀ خوف می‌رسند گوشهای ⁽¹⁾دلهای ⁽²⁾خود را به آن آیه می‌اندازند و چشمهای خود را به آن طرف می‌کنند و بدنهای ایشان می‌لرزد و دلهای ایشان می‌طپد و گمان می‌کنند ⁽³⁾که صدا و فریاد جهنّم در بیخ گوشهای ⁽⁴⁾ایشان است ⁽⁵⁾تا بر پاها ⁽⁶⁾ایستاده‌اند قرآن با تدبّر ⁽⁷⁾می‌خوانند پس کج شده ⁽⁸⁾به رکوع می‌روند و به بزرگی یاد می‌کنند خداوند بزرگوار عظیم الشّان را ⁽⁹⁾به بسیار گفتن«سبحان ربّی العظیم و بحمده»و بعد از آن به سجده می‌روند و بر زمین می‌گذارند پیشانیها و دستها و زانوها و سرانگشتان پاها را و آب دیده‌های ایشان جاریست بر رویهای ⁽¹⁰⁾ایشان و گریه و زاری می‌کنند که حق-سبحانه و تعالی-ایشان را از آتش جهنّم خلاص نماید.

و أمّا در روز،متّقیان عقلا ⁽¹¹⁾اند یا صاحبان حلم و بردباری و دانشمندانند 12

و نیکوکاران و پرهیزکارانند ⁽¹⁾.ترس إلهی ایشان را گداخته است مانند تیر اگر کسی ⁽²⁾نظر کند به ایشان گمان می‌کند ⁽³⁾که بیمارانند ⁽⁴⁾و حال آنکه بیماری ندارند یا می‌گوید که دیوانه‌اند ⁽⁵⁾و حال آنکه چیزی بزرگ ⁽⁶⁾ایشان را دیوانه کرده است و آن محبّت إلهی است که به منزلۀ مجذوبان شده‌اند و در مقام عشق متحیّر شده‌اند.

و در أمالی این فقرات موجود است که هرگاه تفکّر می‌کنند در عظمت و بزرگی إلهی و تسلّط او بر عالمیان و سختگیری ⁽⁷⁾او بر فاسقان و ظالمان و کافران با آنچه در پیش دارند از یاد مرگ و بلاهای روز قیامت ⁽⁸⁾دلهای ⁽⁹⁾ایشان ترسان و لرزان می‌شود ⁽¹⁰⁾و عقلهای ایشان حیران ⁽¹¹⁾بلکه زایل می‌شود و چون شوق بر ایشان غالب می‌شود مبادرت می‌نمایند به أعمال صالح و راضی نمی‌شوند از أعمال خود به عمل قلیل،بلکه مردانه شب و روز در کاراند و لمحه‌ای ⁽¹²⁾فارغ نیستند و هرچند أعمال بسیار می‌کنند آن

را بسیار نمی‌دانند.

فهم لأنفسهم متّهمون:

همیشه نفوس خود ⁽¹⁾را متّهم می‌دانند اگر ⁽²⁾عملی کنند یا نفس ایشان إرادۀ عبادت کند ایمن نیستند از نفس،بلکه می‌گویند:البتّه ⁽³⁾نفس إرادۀ ریا دارد یا مطلوبش آنست که مرا به عجب مبتلا کند و آن عمل را با شرایط به جا می‌آورند با احتیاط تمام.

و من أعمالهم مشفقون :

⁽⁴⁾ و از أعمال خود ترسانند و ⁽⁵⁾أمّا أعمال بد را که کرده‌اند هرچند ⁽⁶⁾توبه کرده باشند می‌گویند که شاید ⁽⁷⁾شرایط توبه متحقّق نباشد و أمّا أعمال خیر که کرده‌اند خایفند ⁽⁸⁾که مبادا شروطش متحقّق نباشد؛از آن جمله حق-سبحانه و تعالی- فرموده است که: «إِنَّمٰا یَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ» ⁽⁹⁾:بدرستی که حق-سبحانه و تقدّس-قبول نمی‌کند أعمال خوب را مگر از متّقیان؛و متّقیان جمعی‌اند که این صفات داشته باشند و ما این صفات را،بلکه یک صفت ازین صفات را ⁽¹⁰⁾،نداریم.

إن زکّی أحدهم(إلخ) :

⁽¹¹⁾ اگر کسی یکی 12از ایشان را به نیکی و پاکی یاد کند و گوید 13

که:فلانی صالح یا عابد یا ⁽¹⁾ولی‌ست،می‌ترسد ⁽²⁾که مبادا او را عجبی ⁽³⁾حاصل شود از گفتۀ ایشان؛پس می‌گوید که:من داناترم به نفس خود از دیگران،بسیاری از گناهان و عیوب خود را می‌دانم که دیگری بران ⁽⁴⁾مطّلع نیست و بسیاری از عیوب دارم که خداوند من به آن ⁽⁵⁾داناتر است از من،بلکه بسیار است که من أصلا نمی‌یابم و حق -سبحانه و تعالی ⁽⁶⁾و تقدّس-می‌داند.خداوندا!مرا بهتر ازان کن ⁽⁷⁾که ایشان می‌دانند و ⁽⁸⁾مؤاخذ مساز و بر من مگیر از آنچه ایشان مدح من ⁽⁹⁾می‌کنند و بیامرز از ⁽¹⁰⁾گناهان من آنچه ⁽¹¹⁾را ایشان نمی‌دانند.بدرستی که توئی که دانائی به هر پوشیده و پوشانندۀ عیبهائی.

پس از جملۀ علامات هریک از ⁽¹²⁾متّقیان،آنست که اگر نظر کنی به یکی از ایشان.

تری له قوّة فی دین:

می‌بینی که در دین ⁽¹⁾خود مردانه ایستاده‌اند و به سبب تشکیکات مشکّکان ⁽²⁾سست نمی‌شوند.

و حزما فی لین:

و دوراندیشی دارند و احتیاط می‌نمایند به همواری.مثلا ⁽³⁾اگر کسی با او ⁽⁴⁾طرح دوستی اندازد می‌باید ⁽⁵⁾که ازو ایمن نباشد ⁽⁶⁾،گاه باشد که دشمن باشد ⁽⁷⁾و قصد هلاک او داشته باشد.پس حزم و احتیاط آنست که نزدیکی کند و ⁽⁸⁾باحتیاط ⁽⁹⁾باشد با ⁽¹⁰⁾همواری.

و إیمانا فی یقین:

⁽¹¹⁾ و إیمان دارند ⁽¹²⁾از روی یقین،نه از روی تقلید.

و یقین سه مرتبه دارد:یکی«علم الیقین»که به دلایل و براهین ⁽¹³⁾اعتقادات خود را درست کرده باشد ⁽¹⁴⁾.دوم ⁽¹⁵⁾«عین الیقین»که گویا خدا و رسول و أئمّه را 16-صلوات اللّه

علیهم-با معجزات دیده است بلکه بیند،و یقین او مانند یقین کسی باشد که به معاینه دیده باشد.و سیم«حقّ الیقین»است که همیشه با خداست و لمحه‌ای ⁽¹⁾ازو غافل نیست در مقعد صدق ⁽²⁾،و این مرتبۀ أولیآء اللّه است و تا ⁽³⁾کسی به این ⁽⁴⁾رتبه ⁽⁵⁾فایز نشود تصوّر نمی‌تواند نمود.

و حرصا فی علم:

و می‌بینی ایشان را که ⁽⁶⁾حریص‌اند در طلب علوم دینیّه ⁽⁷⁾و معارف یقینیّه.

و در أمالی‌ست ⁽⁸⁾که می‌فهمند ⁽⁹⁾هرچه را می‌خوانند و می‌دانند و علم ایشان با تعقّل

است یا با حلم و بردباریست ⁽¹⁾از جاهلان و ⁽²⁾کسب می‌کنند علوم ⁽³⁾یا روزی را ⁽⁴⁾برفق ⁽⁵⁾و مدارا و خایفند ⁽⁶⁾از إسراف و تبذیر در نفقات.

و قصدا فی غنی:

میانه‌روند در توانگری یا با غنای نفس یعنی اگر توانگراند إسراف نمی‌کنند در إنفاق،بلکه وسط را رعایت می‌کنند،و اگر زیادتی باشد در راه خدا صرف می‌نمایند و آن نیز به وسط،یا آنکه در تحصیل غنی و توانگری وسط را رعایت می‌نمایند ⁽⁷⁾و آن مقدار کسب می‌کنند که معاش ایشان به وسط بگذرد و تحصیل زیادتی نمی‌کنند.و ممکنست که همه ⁽⁸⁾مراد باشد.

و خشوعا فی عبادة:

و در عبادت إلهی با خشوع‌اند و دل ایشان متوجّه ⁽⁹⁾خداوند است با تضرّع و زاری کما قال ⁽¹⁰⁾تعالی: «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» ⁽¹¹⁾(إلخ):بتحقیق که ⁽¹²⁾رستگاراند مؤمنانی که در نماز ⁽¹³⁾خود باخشوع‌اند.

و تجمّلا فی فاقة:

اگر فقیراند فقر را زینت ⁽¹⁾خود کرده‌اند و إظهار فقر خود ⁽²⁾به أحدی نمی‌کنند و چنان سر می‌کنند که کسی که ⁽³⁾ایشان را نمی‌شناسد گمان می‌کند ⁽⁴⁾که أغنیااند و فخر می‌نمایند ⁽⁵⁾به آن ⁽⁶⁾کما قال سیّد البشر:«الفقر فخری و به أفتخر» ⁽⁷⁾با آنکه فرمودند:

من بهترین مکوّناتم و لا فخر ⁽⁸⁾،یعنی به این افتخار نمی‌نمایم چنانکه أکثر گفته‌اند، و بعضی گفته‌اند که ⁽⁹⁾نه ⁽¹⁰⁾از روی افتخار می‌گویم ⁽¹¹⁾بلکه إظهار نعمت إلهی می‌کنم کما قال اللّه ⁽¹²⁾تعالی: «وَ أَمّٰا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ» 13،و معنی أوّل از عبارت أظهر است،و معنی

ثانی معنی خوبیست موافق واقع و لازم نیست که ازین عبارت بیرون آید ⁽¹⁾.

و احتمال دارد که مراد از«تجمّل ⁽²⁾در فاقه»،این باشد که اگر فقیر باشد سعی بسیار نمی‌کند ⁽³⁾در طلب رزق ⁽⁴⁾بلکه به قلیلی ⁽⁵⁾قناعت می‌کند و همان قلیل را ⁽⁶⁾به هم می‌رساند چنانکه منقولست به طرق ⁽⁷⁾صحیحه از حضرت سیّد المرسلین-صلّی اللّه علیه و آله- ⁽⁸⁾که فرمودند:ای مردمان!بدانید که روح القدس در دل من وحی نمود که هیچ نفسی نمیرد ⁽⁹⁾تا روزی خود را تمام نکند اگرچه دیر ⁽¹⁰⁾آید می‌آید ⁽¹¹⁾البتّه،فاتّقوا اللّه و أجملوا فی الطّلب،پس چون ⁽¹²⁾آنچه مقدّر است البتّه می‌رسد پس تقوی را ⁽¹³⁾شعار خود کنید یا ⁽¹⁴⁾بترسید از حق-سبحانه و 15تعالی-و سعی بسیار مکنید در طلب رزق و زنهار

که اگر روزی حلال دیر برسد چنان مکنید ⁽¹⁾که از راه حرام طلب کنید.پس بدرستی که نمی‌توان رسید به آنچه نزد حق-سبحانه و تعالی-است مگر به طاعت ⁽²⁾.

و این معنی داخل است در معنی أوّل؛پس آن ⁽³⁾أولی باشد با آنکه أظهر است.

و صبرا فی شدّة:

و صبر می‌کنند در سختیها،خواه در بلاها ⁽⁴⁾باشد و خواه در ⁽⁵⁾فعل عبادات باشد و خواه در ترک منهیّات.

و در أمالی‌ست که:بر بیچارگان رحمت ⁽⁶⁾می‌نمایند و اگر بخشش کنند در جائی که به موقع ⁽⁷⁾است می‌کنند و ⁽⁸⁾اگر کسب کنند به رفق و مدارا می‌کنند.

و طلبا فی حلال:

و طلب روزی حلال می‌کنند ⁽⁹⁾.ممکنست که طلب أعم از کسب باشد و دعا،بلکه نظر به متّقیان ⁽¹⁰⁾أنسب آنست که أوقات ایشان همگی صرف شود در قرب إلی اللّه و فی اللّه و مع اللّه؛و ⁽¹¹⁾همین معنی کسب حلال است؛و حق-سبحانه- 12به

وعدۀ خود وفا می‌فرماید و فرموده است که ⁽¹⁾: وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ ⁽²⁾.و این شکسته غالبا ازین راه روزی خورده‌ام با جمعی کثیر.

و در أخبار معتبره بل الصّحیحه ⁽³⁾وارد شده است از حضرات أئمّۀ هدی-صلوات اللّه علیهم-که حق-سبحانه و تعالی-چنین مقرّر فرموده است که روزی مؤمنان از جائی به ایشان رسد ⁽⁴⁾که گمان نداشته باشند ⁽⁵⁾خصوصا ⁽⁶⁾با ضمّ تقوی چنانکه آیۀ کریمه دالّست بر آن.

و نشاطا فی هدی:

⁽⁷⁾ و از جملۀ علامات ⁽⁸⁾متّقیان آن است که دست و پای ایشان باز است در أعمال خیر کما قال ⁽⁹⁾تعالی: «فَأَمّٰا مَنْ أَعْطیٰ وَ اتَّقیٰ وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنیٰ فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْریٰ» ⁽¹⁰⁾یعنی ⁽¹¹⁾:أمّا کسی که عطا کند و متّقی باشد از گناهان و تصدیق کند قول خدا و رسول را در وعده‌های ⁽¹²⁾نیکو که-ثواب باشد-،پس بزودی آسان می‌کنیم 13

بر او أعمال صالح را.

و هرچند اعتقادات ⁽¹⁾راسخ‌تر ⁽²⁾است توفیق طاعات و عبادات ⁽³⁾بیشتر است.

و تحرّجا عن طمع:

و اجتناب می‌کنند از طمع و آن را گناه می‌دانند؛و طمع از خلق مذموم است و از خالق مطلوب.

و منقول است از أئمّۀ معصومین-صلوات اللّه علیهم-که جمیع خوبیها جمع شده است در ⁽⁴⁾قطع طمع از خلق ⁽⁵⁾و عزّت مؤمنان در ⁽⁶⁾استغنای ایشان است و قطع طمع ⁽⁷⁾،

و اگر کسی خواهد که هر دعائی که کند مستجاب شود باید که قطع طمع از خلق بکند و از ایشان امید ⁽¹⁾نداشته باشد و امید ⁽²⁾او از حق-سبحانه و تعالی-باشد و بس؛و هرگاه این معنی واقع شود از عبد البتّه هرچه ازو طلب کند کرامت می‌فرماید. ⁽³⁾

و در أمالی مذکور است ⁽⁴⁾که:نیکوئی ⁽⁵⁾می‌کند با همه کس یا با والدین ⁽⁶⁾و بر آن مستقیم است و هرچه نفسش می‌خواهد ⁽⁷⁾چشم خود را از آن برهم می‌گذارد که مبادا شهوتی در قلب او به هم رسد و ⁽⁸⁾اگر نادانی او را مدح و ثنا گوید بدیهای ⁽⁹⁾خود را

فراموش نمی‌کند و به گفتۀ او مغرور نمی‌شود و همیشه بر خود می‌شمارد أعمال قبیحۀ خود را و همیشه خود را مقصّر می‌داند.

یعمل الأعمال الصّالحة و هو علی وجل:

أعمال شایستۀ درگاه إلهی می‌کند و حال آنکه ⁽¹⁾خایف است که مبادا ⁽²⁾مقبول نباشد به سبب عدم تقوی یا عدم حصول شرایط قبول که ⁽³⁾سابقا گذشت.

و من أعمالهم مشفقون:

و مغایرت میان هر دو ⁽⁴⁾به چند وجه است:یکی آنکه ممکن است که مراد از أعمال سابق أعمال بد باشد و اینجا أعمال خوب ⁽⁵⁾و أظهر آنست که اینجا،وقت عمل مراد است که در حین کردن أعمال خایفند،و در سابق،سابق ⁽⁶⁾مراد است یا أعم؛و احتمال تأکید نیز هست؛یا ⁽⁷⁾نقل بالمعنی راوی.

یمسی و همّه الشّکر و یصبح و همّه الذّکر:

⁽⁸⁾⁽⁹⁾ چون شب می‌شود همگی همّتش ⁽¹⁰⁾آنست ⁽¹¹⁾که آن شب را ⁽¹²⁾به شکرانۀ نعمتهای 13إلهی صرف طاعات و عبادات کند و چون

صبح شود همّت یا کار او آنست که به یاد إلهی باشد در آن روز تا ⁽¹⁾شب.

یبیت حذرا و یصبح فرحا حذرا لما حذّر من الغفلة و فرحا بما أصاب من الفضل

و الرّحمة:

⁽²⁾ شب به روز می‌آورد و با حذر و خوف است و چون روز می‌شود خوشحال است؛ ⁽³⁾ترسان است که مبادا شب را به غفلت بگذراند و خوشحال است به سبب رحمات و تفضّلات إلهی در توفیقات طاعات و عبادات.پس اگر گمان کند که او ⁽⁴⁾بدون توفیق و تأیید إلهی کرده است عجب است و مذموم است ⁽⁵⁾و تقرّباتش در طاعات و عبادات لغو است،و اگر عباداتش را ⁽⁶⁾محض فضل إلهی داند،بلکه اگر نقل کند تا بیان نعمتهای إلهی یا سبب ⁽⁷⁾رغبت دیگران شود،محمود است؛و مدار بر خلوص نیّت است و آن در غایت صعوبت است!

إن استصعبت علیه نفسه فیما تکره لم یعطها سؤلها فیما تحبّ:

⁽⁸⁾ اگر نفس بر او ⁽⁹⁾سرکشی کند در فعل طاعات یا ترک معاصی که بر نفس دشوار است،مراد نفس را برنمی‌آورد که این ⁽¹⁰⁾أفعال را به جا نیاورد،بلکه مخالفت نفس می‌کند و این أعمال 11را به جا می‌آورد؛

و محتمل است ⁽¹⁾که مراد این باشد که اگر متّقی إراده کند و نفس إطاعت ⁽²⁾او نکند،اگر نفس نیز إراده کند بعد ازین مثل آنکه گرسنه یا تشنه شود نان و آبش نمی‌دهد تا بعد ازین اگر إراده بکند نفس همراهی کند و تنبلی را شعار خود نکند؛و أعم از هر دو گرفتن، أولی است که در اینجا مخالفت نفس بکند و بعد ازین نیز مخالفتش را ترک نکند.

قرّة عینه فیما لا یزول و زهادته فیما لا یبقی:

⁽³⁾ روشنائی ⁽⁴⁾چشم متّقی در چیزیست که زوال ندارد و آن صفات کمال است ⁽⁵⁾و أعمال صالح،و زهد او در چیزیست ⁽⁶⁾که بقا ندارد.رغبتش در بهشت دائم ⁽⁷⁾است و نفرتش از دنیای فانیست که به هیچ أحدی وفا نکرده است.

یمزج الحلم بالعلم:

⁽⁸⁾⁽⁹⁾ منضم می‌گرداند ⁽¹⁰⁾حلم را به علم.

چون غالب أوقات شیطان ⁽¹¹⁾برمی‌انگیزاند جمعی را 12از جهت آزار علما به عنوان

مباحثه و مجادله،اگرچه به عنوان استفسار از مسئله باشد،و بسیار است که سفاهت و بی‌خردی ⁽¹⁾می‌کنند،پس لازم است که عالم حلم بورزد و از او بگذراند و إلاّ سبب ازدیاد ⁽²⁾آزار ⁽³⁾عالم ⁽⁴⁾می‌شود.لهذا أحادیث بسیار ⁽⁵⁾برین ⁽⁶⁾مضمون وارد شده است که عالم کسی است که با حلم و بردباری ⁽⁷⁾باشد و حق-سبحانه و تعالی-دوست می‌دارد حلیم را.

و ممکن است که مراد از«حلم»،عقل باشد،یعنی می‌باید که هرچه را بداند نیکو تفکّر ⁽⁸⁾و تعقّل نماید تا علم در دل او جا کند و غالب أحوال علما آنست که علم ایشان در کتاب ایشان است،درین صورت کتاب عالم و فاضل است!!

و در أمالی‌ست که:ممزوج می‌گرداند حلم را به عقل و هرجا ⁽⁹⁾که عقل حکم می‌کند که حلم خوب است حلم می‌ورزد،و اگر حلم ضرر داشته باشد به عقل عمل کند؛ می‌بینی او را ⁽¹⁰⁾که دور است از او تنبلی و همیشه مردانه می‌کوشد در بندگی إلهی ⁽¹¹⁾.

و القول بالعمل:

و مخلوط کرده است قول را به عمل.

و غالب آنست که آنچه دانسته‌اند ⁽¹⁾به دیگران می‌گویند و خود به آن عمل ⁽²⁾نمی‌نمایند ⁽³⁾و غافلند ازین ⁽⁴⁾آیۀ کریمه که ⁽⁵⁾: «أَ تَأْمُرُونَ النّٰاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ» ⁽⁶⁾(إلخ) ⁽⁷⁾:آیا أمر می‌کنید مردمان را به خوبی و نیکی و فراموش می‌کنید ⁽⁸⁾خود را و حال آنکه شما تلاوت می‌کنید کتاب خدا را ⁽⁹⁾؟آیا ⁽¹⁰⁾عقل ندارید ⁽¹¹⁾یا عقل خود را به کار نمی‌فرمائید؟.و جائی دیگر فرموده است که:ای مؤمنان!چرا می‌گوئید چیزی را که ⁽¹²⁾خود ⁽¹³⁾به جا نمی‌آورید،بزرگست گناه شما ⁽¹⁴⁾که گوئید و به آن عمل نکنید ⁽¹⁵⁾.

تراه قریبا أمله :

⁽¹⁾ می‌بینی او را که أمل و دوراندیشی او نزدیکست،یعنی کارهای خیر را به تعویق نمی‌اندازد.

قلیلا زلله:

لغزش او اندکست و اگر ازو صغیره ⁽²⁾صادر شود ⁽³⁾نادر است و بسیار کم است.

و ممکنست ⁽⁴⁾که مراد از قلّت،عدم باشد،چنانکه متعارف است که می‌گویند ⁽⁵⁾:

فلانی ⁽⁶⁾کم این کارها را ⁽⁷⁾می‌کند یعنی نمی‌کند.

و در أمالی‌ست که انتظار أجل موعود می‌کشد و همیشه به یاد خداست و از گناهان خود ترسان است و جهالت و سفاهت و جنگ و جدل عبث نمی‌کند مانند جهّال ⁽⁸⁾.

خاشعا قلبه:

با خشوع و خضوع ⁽⁹⁾است دل او و همیشه گریان و سوزان است و ⁽¹⁰⁾چشم خود را خوابانیده ⁽¹¹⁾به پیش پا نظر می‌کند ⁽¹²⁾که مبادا نظر به جائی اندازد که نباید انداخت.

و هرکه بزرگواری و عظمت إلهی را دانست ⁽¹⁾دل او خاشع می‌شود چنانکه به طرق متعدّده منقول است که حضرت سیّد الأنبیا ⁽²⁾-صلوات اللّه علیه و آله-فرمودند که ⁽³⁾:

«من عرف ⁽⁴⁾اللّه و عظّمه ⁽⁵⁾منع ⁽⁶⁾فاه من الکلام» ⁽⁷⁾(إلخ)که هرکه حق-سبحانه و تعالی- را ⁽⁸⁾بشناسد و عظمت و جلال او را بداند منع می‌کند دهان خود را از گفتن هرچه به کار نیاید و منع می‌کند شکم خود را از خوردنی مگر به قدر ضرورت،و به تعب می‌اندازد خود را به روزۀ روز و ⁽⁹⁾عبادات شب تا صباح 10بر پای 11ایستادن.جمعی از صحابه

گفتند:پدران و مادران ما ⁽¹⁾فدای تو باد!یا رسول اللّه!آیا این ⁽²⁾جماعت أولیآء اللّه و دوستان حق-سبحانه و تعالی- ⁽³⁾اند؟حضرت فرمود که:أولیآء اللّه ⁽⁴⁾صفات دیگر دارند ⁽⁵⁾.أولیآء اللّه جمعی‌اند که اگر خاموش باشند و به زبان ذکر نگویند،خاموشی ایشان ذکر است و به یاد خداوند خود مشغولند،و اگر به جائی نظر کنند به هرچه نظر کنند ⁽⁶⁾نظر ایشان عبرت است-و عبرت ⁽⁷⁾گاهی در فنای دنیا است که به خاطر ⁽⁸⁾خود درآورند که چندین قرن برین شهر و برین ده یا برین خانه گذشته است و ساکنانش همه رفته‌اند و عن‌قریب است که ما هم رفته‌ایم و اگر نظر کنند به چیزی از حیوانات یا نباتات یا غیر آن تفکّر کنند و گویند که خداوند ⁽⁹⁾اینها قادر و عالم ⁽¹⁰⁾و حکیم و مرید است-و هرکسی ⁽¹¹⁾به نحوی عبرت می‌گیرد:یکی از مصنوع به صانع می‌رود و دیگری ⁽¹²⁾

از صانع به مصنوع می‌رود ⁽¹⁾.

نگردد ذاتِ او روشن ز آیات که آیاتست روشن‌گشته از ذات

زهی أَبْلَهْ که او ⁽²⁾خورشیدِ تابان به نورِ شمع جویَد در بیابان ⁽³⁾

و اگر به سخن در می‌آیند سخنان ایشان همه حکمتست که از جناب أقدس ⁽⁴⁾إلهی بر زبان ایشان جاری می‌شود،و اگر راه می‌روند راه رفتن ایشان در میان مردمان ⁽⁵⁾برکت است.اگرنه أجلی باشد که بر ایشان نوشته‌اند،قرار نمی‌گرفت أرواح ایشان در بدنهای ایشان از خوف عذاب إلهی و از شوق ثواب نامتناهی.

قانعة نفسه:

⁽⁶⁾ و خود را ⁽⁷⁾قانع کرده‌اند ⁽⁸⁾به قلیلی از خوردن و آشامیدن؛چون نظر کرده‌اند ⁽⁹⁾به دنیا و دیده‌اند ⁽¹⁰⁾که محلّ رحیل است و مزرعۀ آخرت است ⁽¹¹⁾به قلیلی

قناعت نموده‌اند ⁽¹⁾و در تحصیل آخرت می‌کوشند ⁽²⁾.

منزورا أکله :

⁽³⁾⁽⁴⁾ خوردن ایشان ⁽⁵⁾اندک است،آن مقدار که قوّت عبادت داشته باشند ⁽⁶⁾،و پرخوردن سبب ⁽⁷⁾تنبلی است و مانعست از عبادت و ⁽⁸⁾بیداری شب ⁽⁹⁾.

سهلا أمره:

کار را بر خود آسان کرده است در هر بابی.

حریزا دینه :

⁽¹⁰⁾ چون ترک دنیا کرده است ⁽¹¹⁾دین خود را محافظت نموده است و می‌نماید به أدلّۀ قاطعه و براهین ⁽¹²⁾باهره و أعمال صالحه ⁽¹³⁾.

میّتة شهوته :

⁽¹⁴⁾ خواهشهای جسمانی باطل ⁽¹⁵⁾ازو زایل شده است و شهوتش مرده است.

مکظوما غیظه :

⁽¹⁾ خشم او فرونشسته است و اگر از جا درآید نادرا ⁽²⁾،خشم خود را فرو می‌برد و ⁽³⁾خشم خود را به کار نمی‌برد با آنکه قادر است بر معارضه،کما قال تعالی:

«وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعٰافِینَ عَنِ النّٰاسِ» ⁽⁴⁾مدح فرموده است جمعی را که خشم خود را فرو می‌نشانند و عفو می‌کنند از مردمانی ⁽⁵⁾که با ایشان بدی کنند ⁽⁶⁾.و در عبارت متن زیادتی هست که به لفظ مفعول ⁽⁷⁾آورده‌اند و ⁽⁸⁾إشاره است به آن ⁽⁹⁾که خشم خود را فرو نشانیده‌اند ⁽¹⁰⁾یکجا که خشم نمی‌کنند که محتاج به دفع آن باشند و ⁽¹¹⁾نفوس ایشان کامل شده است.

و در أمالی این زیادتی هست که:منتظر أجلند ⁽¹²⁾انا فانا و مرگ را ⁽¹³⁾در برابر دارند ⁽¹⁴⁾و

همسایۀ ایشان از شرّ ایشان ایمن است و تکبّر ایشان ضعیف است یعنی تکبّر ندارند و اگر دارند استغناست ⁽¹⁾از خلایق که شبیه است ⁽²⁾به تکبّر ضعیف و قویست صبر او که در بلا مطلقا جزع ⁽³⁾نمی‌کند ⁽⁴⁾و بسیار است ذکر او و همیشه به یاد حق-سبحانه و تعالی- است و کارهای او بر وفق علم و حکمت است.اگر سخنی یا چیزی به او سپارند به أمانت،إظهار آن نمی‌کند به دوستان خود،و ⁽⁵⁾اگر شهادتی نزد او باشد از جهت دشمنان،او کتمان شهادت نمی‌کند ⁽⁶⁾و دشمنی او را مانع شهادت نمی‌سازد ⁽⁷⁾،و ریا نمی‌کند در هیچ عملی از أعمال خیر و همه را خالص از جهت رضای إلهی به جامی‌آورد و ترک نمی‌کند هیچ عمل خوب را از روی شرم چنانکه أحمقان می‌کنند.

الخیر منه مأمول و الشّرّ منه مأمون:

همه کس ⁽⁸⁾ازو امید إحسان دارند یا همه کس به او ⁽⁹⁾امید خوبی دارند و گمان بدی به او نمی‌برند و همه کس از شرّ او ایمن‌اند به هر دو معنی:معنی أوّل آنست که نفع او به مردمان می‌رسد و شرّ او به کسی نمی‌رسد ازین جهت از شرّ او ایمنند.دویم آنکه همه کس به ⁽¹⁰⁾او گمان 11خوبی دارند که هرچه می‌کند خوب

است و گمان ندارند که بدی کند ⁽¹⁾،نه به خود و نه به دیگری.

إن کان فی الغافلین کتب من الذّاکرین و إن کان فی الذّاکرین لم یکتب من الغافلین:

⁽²⁾⁽³⁾ اگر در مجلس و محلّ ⁽⁴⁾غافلان باشد غفلت ایشان درو تأثیر نمی‌کند و او را از جملۀ ذاکرین می‌نویسند چون در هر ⁽⁵⁾حالی با یاد ⁽⁶⁾حق-سبحانه و تعالی-است و یا آنکه تذکیر ایشان می‌کند ⁽⁷⁾و ایشان را به ذکر إلهی ⁽⁸⁾می‌دارد ⁽⁹⁾و او را با ذاکرین می‌نویسند،نه با غافلان؛و مؤیّد این معنی است نسخۀ فی ⁽¹⁰⁾و اگر با ذاکران باشد او را غفلت حاصل نمی‌شود و او را از غافلان نمی‌نویسند و یا آنکه اگر غفلت داشته باشد متنبّه می‌شود و ⁽¹¹⁾یا آنکه با ایشان می‌نشیند تا غافل نشود و او را از جملۀ غافلان نمی‌نویسند ⁽¹²⁾یا اگر به حسب ظاهر ذکر نکند دلش ذاکر است و اگر زبانش به ذکر مشغول باشد دلش نیز به

ذکر إلهی است و از غافلان نیست؛چون مدار بر ذکر قلب است و لسان مذکّر قلب است و این معنی أربط است ⁽¹⁾به ماقبل خصوصا ⁽²⁾به معنی أخیر چون خاطرجمع است که از او بد نمی‌آید و خوب می‌کند پس اگر به حسب ظاهر غافل نماید خود را،به حسب واقع غافل نیست و ⁽³⁾اگر به حسب ظاهر ذاکر باشد و ⁽⁴⁾خوف ریا و نفاق باشد مثل أکثر خلایق خاطرجمع است که مرائی نیست و در ⁽⁵⁾هر دو حال محمود است و نامش ⁽⁶⁾در جریدۀ ذاکران مکتوب است نزد حق-سبحانه و تعالی-

یعفو عمّن ظلمه :

⁽⁷⁾⁽⁸⁾ اگر کسی به او ستم کند او عفو می‌کند و تلافی نمی‌کند هرچند مستحقّ قصاص هست ⁽⁹⁾.

و یعطی من حرمه:

و عطا می‌کند کسی را که او را محروم کرده باشد و به او عطا نکرده باشد یا حقّ او را برده باشد.

و یصل من قطعه:

و وصل و نزدیکی می‌کند با کسی که ازو ⁽¹⁰⁾قطع ⁽¹¹⁾یا دوری کند.

و غالب آنست که إطلاق می‌کنند وصل را در رحم یعنی اگر خویشان با او دوری کنند

یا قطع رحم کنند او صلۀ رحم می‌کند ⁽¹⁾و با ایشان ألفت می‌نماید یا ⁽²⁾إحسان و إکرام.

و در أخبار صحیحه ⁽³⁾وارد است که این سه ⁽⁴⁾صفت از مکارم أخلاق است و از أخلاق حسنه است در دنیا و ⁽⁵⁾آخرت.

و در أمالی زیادتی هست که:حلم و بردباری با عقل و کیاست ازو مفقود نیست و تعجیل نمی‌کند در کاری که شک داشته باشد ⁽⁶⁾در خوبی و بدی او ⁽⁷⁾،بلکه تأمّل و فکر ⁽⁸⁾می‌کند،اگر بیقین ⁽⁹⁾خوب است می‌کند و إلاّ نمی‌کند،یا آنکه اگر گمان به کسی برد که با او بد کرده است در مقام بدی درنمی‌آید به مجرّد شک یا گمان،و می‌گوید که شاید دیگری کرده باشد یا به دیگری گفته باشد و عفو می‌کند اگر یقین شود که او کرده است یا به او گفته است.