معارف قرآن در المیزان جلد 10

مشخصات كتاب

‌سرشناسه : امين، مرتضي، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادي : الميزان في تفسير القرآن. فارسي. برگزيده

عنوان و نام پديدآور : معارف قرآن در الميزان/ تاليف مهدي امين[براي] سازمان تبليغات اسلامي، معاونت فرهنگي.

مشخصات نشر : [تهران]: سازمان تبليغات اسلامي، مركز چاپ و نشر، -۱۳۷۰

مشخصات ظاهري : ج.

شابك : ۱۳۰۰ريال ؛ ۲۰۰۰ ريال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰ ريال (ج.۳، چاپ اول)

يادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

يادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

يادداشت : كتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معارف قرآن در شناخت خدا

موضوع : تفاسير شيعه -- قرن ۱۴

موضوع : اسلام -- بررسي و شناخت

شناسه افزوده : طباطبائي، محمدحسين، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ . الميزان في تفسير‌القرآن

شناسه افزوده : سازمان تبليغات اسلامي. مركز چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان تبليغات اسلامي. معاونت فرهنگي

رده بندي كنگره : BP۹۸/ط۲۵م‌۹۰۴۲۱۲ ۱۳۷۰

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره كتابشناسي ملي : م‌۷۱-۱۷۴۳

اشاره

مقـدمـه مـؤلـف

اِنَّــهُ لَقُـرْآنٌ كَـــريــمٌ

فـى كِتــابٍ مَكْنُـــــونٍ

لا يَمَسُّــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ

« اين قـــــــــرآنـى اســت كــريـــــــــــم! »

« در كتــــــــابــــــــــــــى مكنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــون! »

« كه جز دست پــاكــان و فهـم خاصان بدان نرسد! »

(77 ـ 79/ واقعه)

اين كتاب به منزله يك «كتاب مرجع» يا فرهنگ معارف قرآن است كه از «تفسير الميزان» انتخـاب و تلخيـص، و بر حسب موضوع، طبقه‌بندى شده است.

در يك « طبقه بندي كلي» از موضوعات قرآن كريم در تفسير الميزان قريب 75 عنوان انتخاب شد كه هر يك يا چند موضوع، عنواني براى تهيه يك كتاب در نظر گرفته شد. هر كتاب در داخل خود به چندين فصل يا عنوان فرعى تقسيم گرديد. هرفصل نيز به سرفصل‌هايى تقسيم شد. در اين سرفصل‌ها، آيات و مفاهيم قرآنى از متن تفسيـر الميــزان انتخــاب و پس از تلخيص، به روال منطقى طبقه‌بندى و درج گرديد، به طورى كه خواننده جوان و محقق ما با مطالعه اين مطالب كوتاه وارد جهان شگفت‌انگيز آيات و معارف قرآن عظيم گردد.

تعدادي از اين مجلدات هم گفتارهاي مربوط به همين موضوعات و همچنين تحقيقاتي است كه علامه طباطبائي رضوان الله عليه درباره اهداف آيات و سوره هاي قرآن كريم به عمل آورده است.

در پايان كار، مجموع اين معارف به قريب 5 هزار سرفصل بالغ گرديد. كار انتخاب مطالب، تلخيص، عنوان بندي و نگارش، قريب 30 سال دوام داشتــه و با توفيق الهى در ليالى مبــاركه قدر سال 1385 پايان پذيرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـرديـده است.

در نظر گرفته شد اين مجلدات بر اساس سليقه خوانندگان در شكل ها و قطع هاي مختلف آماده شود. در قطع وزيري تعداد اين مجلدات به 14 رسيد. در قطع جيبي هر عنوان موضوع يك كتاب در نظر گرفته شد و در نتيجه به 75 جلد رسيد.

از اين مجلدات تاكنون 3 جلد به قطع وزيري با عنوان « معارف قرآن در الميزان» شامل عناوين: معارف قرآن در شناخت خدا، نظام آفرينش، ملائكه و جن و شيطان ( از انتشارات سازمان تبليغات اسلامي،) و 5 جلد به قطع جيبي با عنوان « تفسير علامه- تفسير موضوعي الميزان » شامل عناوين: قضا و قدر در نظام آفرينش، خانواده، جنگ و صلح، جن و شيطان، غذا و تغذيه انسان ( از انتشارات موسسه قرآني تفسير جوان - مفتاح دانش و بيان جوان - آستان قدس رضوي،) چاپ و منتشر گرديده است.

مجلدات حاضر بدون امتياز تاليف است! هر ناشري مي تواند در اشاعه معارف آسماني قرآن نسبت به چاپ و نشر آنها ( با عناوين مناسب و مربوط) اقدام نمايد و هر موسسه يا فردي آنها را در سايت اينترنتي خود قرار دهد!

هدف تأليف اين كتاب

هـــــدف از تهيه اين مجموعــه و نوع طبقه‌بندى مطالب در آن، تسهيل مراجعه به شرح و تفسير آيات و معارف قرآن شريف، از جانب علاقمندان علوم قرآنى، مخصوصا محققين جوان است كه بتوانند اطلاعات خود را از طريق بيان مفسرى بزرگ چون علامه فقيد آية اللّه طباطبايى دريافت كنند و براى هر سؤال پاسخى مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد.

ضرورت تأليف اين كتاب

سال‌هاى طولانى، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهيم قرآن شريف مى‌آموختيم اما وقتى در مقابل يك سؤال درباره معارف و شرايع دين‌مان قرار مى‌گرفتيم، يك جواب مدون و مشخص نداشتيم بلكه به اندازه مطالب متعدد و متنوعى كه شنيده بوديم بايد جواب مى‌داديم. زمانى كه تفسير الميزان علامه طباطبايى، قدس‌اللّه سرّه الشريف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ايرانى قرار گرفت، اين مشكل حل شد و جوابى را كه لازم بود مى‌توانستيم از متن خود قرآن، با تفسير روشن و قابل اعتمادِ فردى كه به اسرار مكنون دست يافته بود، بدهيم. اما آنچه مشكل مى‌نمود گشتن و پيدا كردن آن جواب از لابلاى چهل (يا بيست) جلد ترجمه فارسى اين تفسير گرانمايه بود.

اين ضرورت احساس شد كه مطالب به صورت موضوعى طبقه‌بندى و خلاصه شود و در قالب يك دائرة‌المعــارف در دستــرس همه دين‌دوستان قرارگيرد. اين همان انگيزه‌اى بـود كـه مـوجب تهيه اين مجلــدات گــرديد.

بديهى است اين مجلدات شامل تمامى جزئيات سوره‌ها و آيات الهى قرآن نمى‌شود، بلكه سعى شده مطالبى انتخاب شود كه در تفسير آيات و مفاهيم قرآنى، علامه بزرگوار به

شرح و بسط و تفهيم مطلب پرداخته است.

اصــول ايــن مطــالــب با تــوضيــح و تفصيــل در « تفسير الميزان» موجود است كــه خـواننــده مى‌تواند براى پى‌گيرى آن‌ها به خود الميزان مراجعه نمايد. براى اين منظور مستند هــر مطلــب با ذكــر شمــاره مجلــد و شماره صفحه مربوطه و آيه مـورد استناد در هر مطلب قيد گرديده است. ( ذكراين نكته لازم است كه ترجمه تفسيرالميزان در اوايل انتشار از دهه 50 به بعد به صورت مجموعه 40 جلدى و از دهه 60 به بعد به صورت مجموعه 20 جلدى منتشر شده و يا در لوح هاي فشرده يا در اينترنت قرار گرفته است، به تبع آن نيز در تهيه مجلدات اوليه اين كتابها (تا پايان تاريخ اديان) از ترجمه 40 جلدي اوليه و در تهيه مجلدات بعدي از ترجمه 20 جلدي آن و يا از لوح هاي فشرده استفاده شده است، لذا بهتراست درصورت نياز به مراجعه به ترجمه الميزان، علاوه برشماره مجلدات، ترتيب عددى آيات نيز، لحاظ شود.)

... و ما همه بندگانى هستيم هر يك حامل وظيفه تعيين شده از جانب دوست و آنچه انجــام شــده و مى‌شـود، همه از جانب اوست !

و صلوات خدا بر محمّد مصطفى (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و خاندان جليلش باد كه نخستين حاملان اين وظيفه الهى بودند و بر علامه فقيد آية اللّه طباطبايى و اجداد او، و بر همه وظيفه داران اين مجموعه شريف و آباء و اجدادشان باد، كه مسلمان شايسته‌اى بودند و ما را نيز در مسيــر شنــاخت اسـلام واقعى پرورش دادنـد ... فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّني مُسْلِماً وَ أَلْحِقْني بِالصَّالِحينَ!

ليلة القدر سال 1385

سيد مهدى (حبيبى) امين

اظهار نظرها درباره چاپ هاي نخست

پس از چاپ اول 3 جلد از « معارف قرآن در الميزان » در سالهاي70، استقبال محققين و دانشمندان به جائي رسيد كه ما را بر آن داشت تا قبل از آغاز مطالعه اين كتاب، سري بزنيم به سايت هاي اينترنتي و جرايد كشور، نقد و اظهار نظر هائي را كه درباره چاپ قبلي اين مجموعه با ارزش از طرف پژوهشگران محترم اظهار شده است، درج كنيم:

1-« در سايت گودريدز www.goodreads.com/book/show/8553126 » كه در آن از همه جاي دنيا افراد علاقمند به كتاب مي توانند بهترين كتابهائي را كه خوانده اند معـرفي كنند، آقاي محمد رضــا ملائي از شهر مقدس مشهد مشخصاتي از جـلد اول « معارف قرآن در الميزان» را همراه با كتابهاي مورد علاقه اش درج كرده و چنين اظهار نموده است:

« ... تو تهران تو كتابخونه پيدا كردم، صد صفحه اش رو خوندم، ولي مشهد هيچ جا پيداش نكردم، آيات سنگين قرآن رو برداشته بود تفسير علامه رو آورده بود. حيف شد واقعا، اين كتاب رو هر كي داره، دو برابر قيمت ازش مي خرم، بهم اطلاع بدين ...!»

2-« روانشاد حجت الاسلام دكتر كبيري استاد دانشگاه » در يكي از سخنراني هاي خود در مسجد شفا درباره « جلد دوم معارف قرآن در الميزان» اظهار داشت:

« ... اين كتاب را اول شب باز كردم عناوين چنان جذبم مي كردند كه ديدم همان شب تا آخر كتاب را خوانده ام!»

3-« درسـايت روزنامه جمهوري اسـلامي ...www.magiran.com/npview » در صفحه عقيدتي در تاريخ 03/07/1385 درباره مجموعه «معارف قرآن در الميزان» چنين آمده است:

« معارف قرآن در الميزان نام كتابي است كه به كوشش سيد مهدي امين تنظيم گرديده و توسط سازمان تبليغات اسلامي منتشر شده است. اين كتاب با دقت تمام معارف مختلف قرآن كريم را كه در تفسير الميزان شرح و تبيين يافته است انتخاب و تلخيص كرده و با يك طبقه بندي ارزشمند موضوعي شيفتگان فرهنگ و معارف قرآني را براي دست يابي سريع به آن ياري و مساعدت نموده است .

تنظيم كننده اين معارف غني در مقدمه اي كه بر جلد اول و دوم اين كتاب نگاشته است درباره اين اثر كه در حكم كتاب « مرجع» براي آشنايي با فرهنگ و معارف قرآني است، چنين مي نويسد: ( ... نويسنده محترم روزنامه جمهوري، كلياتي از مقدمه مولف را از جلد اول و دوم كتاب نقل كرده است.)

4-« سايت موسسه فرهنگي و اطلاع رساني تبيان وابسته به سازمان تبليغات اسلامي

www.tebyan.net» در موارد عديده از كتاب « معارف قرآن در الميزان» مطالب زيادي نقل كرده، از جمله در سال 1382 شرح كامل « اسماء و صفات الهي» را نقل كرده كه مورد استقبال و اقتباس سايت هاي ديگر هم قرار گرفته است و تعداد بازديد كنندگان آن، در تاريخ مراجعه، به 29185 نفر رسيده بود.

5-« سايت دارالقرآن كريم www.telavat.com » نيز به معرفي « معارف قرآن در الميزان » پرداخته و مي نويسد:

« اين كتاب فرهنگ معارف قرآن است كه از تفسير شريف الميزان انتخاب و تلخيص و بر حسب موضوع طبقه بندي شده است. طرح اين منبع در 9 جلد به شرح زير است:

1- معارف قرآن در شناخت خداوند؛ 2 . معارف قرآن در شناخت جهان و نظام آفرينش؛ 3. آفرينش انسان و موجودات قبل از او؛ 4. فطرت انسان؛ 5. تاريخ انسان و جريان مدنيّت و اديان الهي؛ 6. اسلام، حركت نهايي و وراثت زمين؛ 7. تمدن و قوانين جامعة صالح و موعود اسلامي؛ 8. اصول تربيت و خانواده اسلامي؛ 9. مراحل بعدي حيات تا لقاء الله. ظاهراً تاكنون 3 جلد اول آن انتشار يافته و بقيه مجلدات آن آماده نشده است.»

6-« سايت شهر مجازي قرآن www.quranct.com » از جلد اول « معارف قرآن در الميزان» مطالبي بطور مفصل در چند صفحه درباره « اسماء و صفات الهي» با سر فصل هاي زير نقل كرده است: اسماء و صفات الهي. تقسيم بندي صفات الهي. تعداد اسماء حسني.

7-« سايت Islamquest» در پاسخ پرسش هاي خوانندگان خود در موارد عديده از « معارف قرآن در الميزان» استفاده كرده است.

8-« سايت حوزه www.hawzah.net » تحت عنوان « جوانه هاي جاويد» بررسي هايي درباره: «سبك هاي تفسيري علامه طباطبائي ره و شناخت نامه الميزان،» انجام داده، منابع تفسير و كتابهاي مربوط به الميزان را شمارش كرده است و در باره « معارف قرآن در الميزان» مي نويسد:

« مجموعه معارف قرآن در الميزان كه به منزله مرجع يا فرهنگ معارف قرآن است، توسط سيد مهدي امين از تفسيرالميزان انتخاب و تلخيص گرديده كه بر حسب موضوع طبقه بندي شده است از اين اثر تا كنون سه جلد با عنوان معارف قرآن در شناخت خدا، معارف قرآن در شناخت جهان و معارف قرآن در شناخت ملائكه، جنّ و شيطان تدوين و توسط سازمان تبليغات اسلامي به چاپ رسيده است.» « سايت حوزه » همچنين به عنوان منابع پژوهش مقطع دبيرستان، موضوع: كنش و واكنش (عمل ها و عكس العمل ها ) از « معارف قرآن در الميزان» نام برده است.

9-« سايت اسلام پديا – اصطلاحات قرآني islampedia.ir » در شرح اصطلاحات «آسمان هاي هفت گانه در قرآن» و « الحي القيوم در آيات قرآن» همچنين «رطب و يابس و كتاب مبين در قرآن» مطالب مفصلي از « معارف قرآن در الميزان» را نقل كرده است.

علاوه بر سايت هاي فوق الذكر قريب به 50 سايت ديگر نيز از مجلدات « معـارف قـرآن در الـميزان» استفاده كرده و يا آنها را به عنوان منابع تحقيق و مطالعه به خوانندگان خود معرفي كرده اند كه براي رعايت اختصار از شرح آنها صرف نظر مي شود و فقظ به ذكر نام و مشخصات آنها اكتفا مي شود:

برخي افراد يا هيئت هائي علمي نيز در پژوهش هاي خود به « معارف قرآن در الميزان» مراجعه داشتند، بانوان دانشمندي كه به تأييد خود متجاوز از 25 سال در الميزان تحقيق مي كردند، پس از دسترسي به اين كتاب، تحقيقـات خود را بر اساس عناويـن آن، از متن اصلي الميزان دنبال مي كنند.

حضرت آيت الله حاج سيد رضي شيرازي « دامة افاضاته » در روزهاي آغازين كه مولف فهرست عناوين جلد اول اين مجموعه را تهيه و به محضر معظم له ارائه نمود، پس از مطالعه كامل، توصيه فرمودند: « برخي عناوين بسيار جذاب بود و من چند بار دنبال اين بودم كه اصل مطالب را بخوانم، لذا بهتر است براي اين عناوين به صورت مختصر هم شده، مطالب متن نوشته شود...!» معظم له نامي كه براي كتـــاب پيشنــهاد فرمودند همان نام پر معــناي « معارف قرآن در الميزان » بود كه 3 جلد اول آن در سال هاي 1370 با همان نام انتشار يافت. از آنجائي كه مولف در تمام مدت تأليف كتابها از انفاس قدسي و راهنمائي هاي ارزشمند آن معلم الهي بهره مند بوده است، به عنوان سپاس، تاليف اين مجموعه را به محضر ايشان تقديم مي نمايد!

سيد مهدي حبيبي امين

رمضان مبارك 1392

تاريخ صدر اسلام (از جاهليت تا مدينه فاضله)

بستر ظهور اسلام( دورة جاهليت عرب )

دوره جاهليت عرب و مشخصه‌هاى آن

قرآن مجيد، روزگارى از جمعيت عرب را كه به طور اتصال قبل از اسلام واقع شده بود، دوره «جاهليت» نام داده است. اين از آن جهت است كه در آن روزگار به جاى علم، جهــل و به جاى حــق، يك سلسله آراء سفيهانـه و باطل بر آنان حكومت مى‌كرده است.

قرآن شريف خصوصيـات آن را چنين بيان مى‌كند:

ـ «يَظُنُّونَ بِاللّهِ غَيْرَالْحَقِّ ظَنَ‌الْجاهِلِيَّةِ ،

ـ «اَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُـونَ؟

ـ آيا حكم زمان جاهليت را مى‌خواهيد؟» (5/مائده)

ـ « آن دم كه كفــار تعصبى همانند تعصبات دوره جاهليت به قلب خود راه دادند...!»

(26/فتح)

ـ «خــود را ماننــد دوره جــاهليــت اولــى نيــاراييـــد!» (33 / احــــزاب) (1)

جامعه عرب جاهلى، و نفوذ رسوم همسايگان

جامعه عرب در آن روزگار از طرف جنوب همجوار حبشه بود و مردم حبشه

مسيحى بودند، و از طرف مغرب به امپراطورى روم، كه آنان نيز مسيحى بودند، منتهى مى‌شد. و از طرف شمال به ايران، كه دين مجوس داشتند، محدود مى‌شد. در نواحى ديگر، هند و مصر، كه بت‌پرست بودند. در ميان خود عرب‌ها نيز طوايفى از يهود زندگى مى‌كردند. خود عرب‌ها داراى آيين بت‌پرستى بودند، و اغلب با زندگى قبيله‌اى سر مى‌كردند.

اين اوضاع و شرايط، براى آنان يك جامعه بدوى و بى‌اساس، مخلوطى از آداب و رسوم يهود ونصارى و مجوس، به وجود آورده بود. مردم نيز در مستى و نادانى و بى‌خبــرى كاملــى به ســر مى‌بردنــد.

خداوند متعال در قرآن شريف از آنان چنين ياد كرده است:

ـ «... آنان جز از گمان پيروى نكنند،

و جز انديشه باطل سرمايه‌اى ندارند!» (36 / يونس)

اين قبايل بيابان گرد زندگى پستى داشتند و پيوسته گرفتار جنگ و غارت و چپاول اموال و تجاوز به ناموس يكديگر بودند. هيچ‌گونه امنيت و امانت‌دارى و يا صلح و صفايى در بين آنان نبود... آنان كه چنگالى تيزتر داشتند پيش مى‌افتادند... رياست از آن كسـى بود كه مـى‌توانست با زور نـاحيه‌اى را تـسخير كـند!

زندگى خانوادگى در ايام جاهليت

در بين «مردان» فضيلت اين بود كه بهتر خونريزى كنند، و تعصب جاهلى داشته باشند و متكبر و مغرور باشند؛ از ستمكاران پيروى نموده و حقوق ستمديدگان را پايمال سازند؛ ظلم و تجاوز كنند و قماربازى و شرابخوارى و زنا بكنند، مردار و خـون و هستـه خرما بخورند...!

«زنان» از مزاياى انسانى محروم بودند، و به هيچ وجه مالك اراده و اعمال خود نبودند. ميراث به آن‌ها نمى‌رسيد. مردها بى‌حساب زن مى‌گرفتند؛ و همان‌طور كه يهودى‌ها و بعضى بت‌پرست‌ها عادت داشتند، در عين حال زن‌ها عادت داشتند خود را آرايش كنند و هر كه را دوست دارند، به خود بخوانند.

زنا و بى‌ناموسى در بين آنان رايج بود، و حتى زن‌هاى شوهردار هم آلوده بودند، و بسا كه در مراسم حج هم با بدن برهنه شركت مى‌كردند.

«فرزندان» منتسب به پدران مى‌شدند، ولى هنگام كودكى از ارث محروم بـودنـد، و تنهـا فـرزنـدان كـبير ميـراث را تصـاحب مـى‌كـردنـد.

از جمله چيزهايى كه به ارث مى‌بردند زن شخص متوفى بود.

به طور كلى دختران چه صغير و چه كبير، مانند پسران صغير از ارث حقى نداشتند، الا اين كه اگر كسى مى‌مرد و فرزندان صغيرى از خود باقى مى‌گذاشت، اشخاص زورمندى سرپرستى اموال يتيم را به عهده مى‌گرفتند و اموال وى را مى‌خوردند، و اگر اين فرزند يتيم دختر مى‌بود، با او ازدواج كرده و اموالش را تصاحب مى‌كردند، و سپس او را طلاق گفته و رهايش مى‌كردند. در اين وضع آن دختر نه ثروتى داشت كه سد جوع كند و نه كسى رغبت به ازدواج با او مى‌كرد تا او را گرفته و خرجش را هم متحمل شود.

مسئله غصب حقوق ايتام از بزرگ‌ترين حوادث شايع بين آنان بود، چه آن‌كه دائما دست به گريبان جنگ‌ها و غارت‌ها و چپاول بودند، و طبعا قتل و كشتار زياد و ماجراى يتيمان بى‌سرپرست تكرار مى‌شده است.

ازبدبختى‌هاى‌بزرگ فرزندان يكى هم اين‌بودكه سرزمين‌هاى‌خراب و اراضى بى‌آب و علف به سرعت گرفتار قحطى مى‌شد و كار به جايى مى‌رسيد كه مردم از ترس فقر و تنگدستــى فرزندان خود را مى‌كشتند.

در قرآن مجيد ذكر اين مورد در آيه 151 سوره انعام رفته، و در آيه 8 سوره تكوير خبر داده كه آن‌ها دختران را زنده به گور مى‌كردند، و در آيه 17 سوره زخرف مى‌فرمايد كه بزرگ‌ترين خبر ناگوار براى عرب جاهلى اين بود كه به او خـبـر دهـند زنـش دختـر زائيـده است!

حكومت در جاهليت

از نظر «حكومت» در اطراف شبيه جزيره عربستان، گرچه شاهانى حكومت مى‌كردند كه تحت‌الحمايه همسايگان زورمند و نزديك خود بودند، مثل ايران براى نواحى شمال، و روم براى نواحى مغرب، و حبشه براى نواحى مشرق، الا اين‌كه قسمت‌هاى مركزى مانند مكه و يثرب و طائف و غيره در وضعيتى به سر مى‌بردند كه شبيه جمهورى بوده ولى جمهورى هم نبوده است، و قبايل در بيابان‌ها و حتى گاهى هم در شهرها توسط رؤساى قبيله اداره مى‌شدند، و گاهى هم اين وضع تبديل بـه حكـومت پـادشاهـى مـى‌شده است.

اين هرج و مرج عجيبى بوده است كه در بين هر جمعى از آنان به صورتى جلوه مى‌كرده، و در هر ناحيه‌اى از سرزمين شبه جزيره عربستان يا آداب و رسوم عجيب و عقايد خرافى آنان به وضعى در مى‌آمد.

گذشته از اين، همه آن‌ها گرفتار بلاى بزرگ بى‌سوادى بودند. تعليم و تعلم حتى در شهرهاى آنان وجود نداشته است، تا چه رسد به عشاير و قبايل! تمام اين احوال و

اعمال و عادات و رسوم كه براى آنان ذكر كرديم از امورى هستند كه از آيات قرآن و خطاب‌هايى كه متوجه آن‌ها شده، به خوبى استفاده مى‌شود. عبارتى كه همه اين امور را مى‌رساند، همان عبارت «جاهليت» است كه قرآن مجيد اين دوره را بدان نام‌گذارى كرده است.⁽¹⁾

اوضاع اجتماعى و عقيدتى عرب قبل از اسلام

عرب از همان قديم‌الايام در شبه جزيره عربستان زندگى مى‌كرد، سرزمينى بى آب و علف و خشك و سوزان، و بيشتر سكنه اين سرزمين قبايل صحرانشين و دور از تمدن بودند، و زندگى‌شان با غارت و شبيخون اداره مى‌شد.

عرب از يك سو، يعنى از طرف شمال شرقى به ايران، و از طرف شمال به روم، و از ناحيه جنوب به بلاد حبشه، و از طرف غرب به مصر و سودان متصل بود؛ و به همين جهت عمده رسومش رسوم توحش بود. در بين آن رسوم بعضا اثرى از آداب روم و ايـران و هنـد و مـصر قـديم نيـز ديده مى‌شد.

مسئله پرستش در عرب اين چنين بود كه همه اقوام عرب، چه مردشان و چه زنشان، بت مى‌پرستيدند، و عقايدى كه درباره بت داشتند شبيه عقايدى بود كه «صابئين» درباره ستاره و ارباب انواع داشتند. چيزى كه هست، اصنام عرب بر حسب اختلافى كه قبايل در هواها و خواسته‌ها داشتند، مختلف مى‌شد.

ستارگان و ملائكه را به خيال اين‌كه دختران خدايند، مى‌پرستيدند. از ملائكه و ستاره، صورت‌هايى در ذهن ترسيم كرده و بر طبق آن صورت‌ها، مجسـمه‌هايى مـى‌ساختنـد كه از سنگ يا چوب بود.

هواها و افكار مختلفشان بدان‌جا رسيد كه «بنى حنيفه» به طورى كه از ايشان نقل شده، بتى از خرما و كشك و روغن و آرد درست كرده و سال‌ها آن را پرستيدند، و آن‌گاه كه دچار قحطسالى‌شدند خدايشان را خوردند. شاعرى در اين‌باره چنين سروده: - قبيله بنى حنيفه در قحطى، از گرسنگى پروردگار خود را خوردند، و نه از پروردگار خود حذر كردند، و نه از سوء عاقبت اين كار پروا نمودند! بسا مى‌شد كه مدتى سنگى را مى‌پرستيدند، ولى همين كه به سنگى زيباتر مى‌رسيدند سنگ اول را دور انداخته و سنگ دومى را خداى خود مى‌ساختند. و اگر چيزى پيدا نمى‌كردند براى پرستش مقدارى خاك جمع كرده و گوسفند شيردهى را مى‌آوردند و شيرش را روى خاك مى‌دوشيدند، و از آن گل بتى مى‌ساختند و بلافاصله اطراف همان بت طواف مى‌كردند!

⁽¹⁾

اختلافات طبقاتى قبل از ظهور اسلام

كشورهاى مجاور عرب جاهلى را روم و ايران و حبشه و هند و ديگران تشكيل مى‌دادند، كه قرآن به طور اختصار درباره آنان صحبت كرده است. از بين آنان كسانى كه اهل كتاب بودند، يعنى يهود و نصارى، و آن‌ها كه در حكم اهل كتاب بودند، اجتماعشان در سايه ديكتاتورى و قلدرى‌هاى فردى پادشاهان و رؤسا و امرا و كارگزاران آن‌ها، اداره مى‌شد، و طبعا جامعه آنان به دو طبقه تقسيم مى‌گرديد: يك طبقه فرمانرواى خودمختار كه با جان و مال و عرض مردم بازى مى‌كردند، و يك طبقه ديگر محكوم و برده و ذليل بودند، و جان و مال و آبرويشان در امان نبود. آن‌ها از خود آزادى اراده نداشتنــد، مگر آن‌كه اراده آن‌هــا با اراده فرمانروايشـان منطبق مى‌گشت.

«طبقه حاكم» احيانا نيز جلب نظر علماى دين و كارگزاران شريعت را هم كرده و با آنان مى‌ساختند، و پايگاه دل و فكر مردم را هم تصرف مى‌كردند، و بدين ترتيب در حقيقت بر دين و دنياى مردم حكومت مى‌كردند، و هر طور كه مى‌خواستند در امر دين توسط زبان و قلــم دانشمندان، و در امر دنيــا با شمشير و تازيانه حكمرانى مى‌كردند.

«طبقه محكوم» هم بين خود از نظر قدرت و ثروت بر دو دسته تقسيم مى‌شدند ـ در عين حالى كه بر طبق مثل معروف «النّاسِ عَلى دِينَ مُلُوكُهُمْ،» اصولاً روش‌هاى يك ملت همان روش‌ها و سنت‌هايى است كه پادشاهان اجرا مى‌كنند، و آيين خود مى‌دانند - يك دسته ثروتمندان عياش، و دسته ديگر ناتوان و بردگان، و همين طور يك دسته خداى منزل و دسته ديگر يعنى زن و فرزند بندگان آنان؛ يك دسته مردان، كه در تمام شئون زندگى آزادى عمل و اراده داشتند، و دسته ديگر بانوان، كه از همه چيز محـروم و پيـرو حرف مردان و خدمتگزاران بى‌اراده آنان بودند.

اين واقعيت‌هاى تاريخى از آيات قرآنى زير استفاده مى‌شود:

و آن اين است كه جز خدا را عبادت نكنيم،

و چيزى را شريك وى قرار ندهيم،

و بعضى از ما ديگــرى را به جاى خدا به ربـوبيت نگيريـد...!» (64 / آل‌عمران)

(همين آيه را پيغمبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در نامه‌اى كه به هرقل امپراطور روم فرستاد، ذكر كرد، و گويا به پادشاهان مصر و حبشه و ايران و نجران هم آن را نوشته

است.)

دسته دسته و قبيله قبيله قرارتان داديم،

تا يكديگر را بشناسيد،

گرامى‌ترين شما نزد خدا پرهيزكارترين شماست.» (13 / حجرات)

آيه زير در سفــارش به ازدواج با دوشيزگــان و كنيـزان چنين مى‌فرمايـد:

ـ «بعضـى از شما از بعضــى ديگر هستيد (يعنــى همه از يك جنــس هستيد،) پس آنـان را با اذن اهلشــان به نكــاح خــود در آوريد!» (25 / نساء)

زن يا مرد،

ضايع نمى‌گذارم،

بعض شما از بعض ديگر (و از يك جنسيد!)» (195 / آل‌عمران)

ايــن‌هــا و سايــر آياتــى در قــرآن هســت كــه واقعيــت‌هــاى تــاريخــى گفتــه‌شده را به طوركلى نشان مى‌دهند.

اما «غير اهل كتاب» يعنى بت‌پرستان و كسانى كه در حكم آنان بودند، وضعيتى بدتر از اهل كتاب داشتند، و آياتى كه مشتمل استدلالاتى عليه آنان مى‌باشد، از هرزگى و زيان‌كارى آنان در تمام شئون زندگى پرده‌بردارى نموده است.

در آيـه 109 سوره انبياء مى‌فرمايد:

وارث زمين بندگان صالح من خواهند بود!

همانا در اين قرآن تبليغى براى عبادت‌كنندگان هست!

نفرستاديم تو را مگر آن‌كه براى اهل‌عالم رحـمت بـاشى!

بـگو:

آيا تسليم او خواهيد شد؟

اگر روى گـــردانيـدنـد، بگــو كـه مـن شمـا را بــه راه راســت آگـــاه كــــردم!»

و در آيه 19 سوره انعام مى‌فرمايد:

تا شمــا و هــر كــه را كه اين قــرآن بــه او برســد، انــذار كنــم!»⁽¹⁾

آداب و احكام و معتقدات جاهلى

«ما جَعَلَ اللّهُ مِـنْ بَحيـرَةٍ وَ لا سائِبَةٍ وَ لا وَصيلَةٍ وَ لا حامٍ... !» (103 / مائده)

قرآن شريف از آداب و احكام زمان جاهليت اعراب نمونه‌هايى نقل مى‌كند كه برخى از سـردمداران آن‌ها از طـرف خـود جعل كـرده و آن را به اديان الهى نسبت داده بودند.

از اين رسوم كه در جامعه آن روز متداول بود و مردم آن را رعايت مى‌كردند، يكى مورد زير است كه در مورد چارپايان به كار مى‌بردند:

آيه شريفه مى‌فرمايد:

(103 / مائده)

اصناف چهارگانه چارپايانى هستند كه مردمان عصر جاهليت براى آن‌ها احتراماتــى قائل بوده‌انــد، و به همين منظور احكامى براى آن‌ها جعل كــرده بودند. در ايــن آيــه شـريفـه، خـداى‌تعـالــى مى‌فـرمايــد: « ايـن احكــام از ناحيــه من نيست!»

اين نفى، در حقيقت، نفى خود آن چارپايان نيست، بلكه نفى احكام و مشروعيت آن احكـام است كـه در جـاهليت تشريـع كـرده بودند.

اين احكــام به خاطــر اين جعــل شــده بود كه يك نحــوه احتــرام براى آن‌هــا قائــل شونــد و رعايـت حـال آن‌هـا را بكننــد و نــوعــى آزادى بــه آن‌هــا بــدهنــد.

از اين چهار صنف، سه تاى آن از جنس شتر (بحيره و سائبه و حامى) و يكى گوسفند (وصيله) مى‌باشد.

بَحيره: ماده شترى بود كه پنج شكم زائيده و شكم پنجم آن نر بود. رسم اين بود كه گوش‌هاى اين بچه شتر پنجمى را پاره كرده و شكاف فراخى مى‌دادند. رسمشان اين بود كه بر پشت آن سوار نمى‌شدند و آن را نمى‌كشتند، و از باب احترام از هيچ آب و علفــى منع نمى‌كردند. پيادگان هر چه هم خسته مى‌شدند، بر پشت آن سوار نمى‌شدند.

سائِبَه: شترى بود كه به دست خود نذر مى‌كردند و از خدمت معاف مى‌كردند،

سائبه را اغلب براى جلب رضايت بت‌ها آزاد مى‌كردند، و هر چيزى كه براى بت نذر مى‌كردند آن را به خدام بتكده مى‌دادند و آن‌ها نيز شتران و ساير منافع و نذورات را به‌مصرف ابن سبيل‌ها (مسافران درمانده) و ساير فقرا مى‌رساندند.

وَصيلَه: وصيله از جنس گوسفند است. رسم مردم جاهليت چنان بود كه هرگاه گوسفندى بره ماده مى‌زائيد آن را نگه مى‌داشتند و اگر نر مى‌زائيد آن را وقف براى بت‌هاى خود مى‌كردند. هرگاه دوقلو مى‌زائيد و يكى نر و ديگرى ماده بود هر دو را وقف مى‌كردند، و بره نر را به اين اعتبار كه در احترام با توأم خود وصل شده «وَصـيلَه» مى‌ناميدند و ذبحش نمى‌كردند.

حامى: شتر نر را مى‌گفتند، و عرب را رسم چنين بوده كه اگر ماده شترى از صلب و نطفه شتر نرى ده شكم بچه مى‌آورد آن شتر را مبارك مى‌شمردند، بر آن سوار نمى‌شدند، از هيچ آب و علفى منعش نمى‌كردند.

اختلافى در اين آداب و رسوم به نسبت سليقه‌هاى اقوام و قبايل مختلف وجود داشت، ولى به هر تقدير آيه شريفه در اين مقام است كه خداى تعالى را منزه از جعـل چنيـن احكامى كـرده باشد، و اين‌گـونه احـكام را كـه مردم خرافـى از پيش خود براى اين چهار صنف از چارپايان تراشيده و به خدا نسبت مى‌دادند، از خداى سبحان سلب نمايد!⁽¹⁾

زنده به گور كردن دختران در ايام جاهليت

« وَ اِذا بُشِّــرَ اَحَـدُهُـمْ بِـالاُنْثـى ظَـلَّ وَجْـهُــهُ مُسْـوَدّا... !» (58 و 59 / نحل)

قرآن كريم نقل مى‌كند كه در عصر جاهليت وقتى به مرد خانه مژده مى‌آوردند كـه همسرت دختـر آورده، رويـش از خشـم سيـاه مى‌شـد، و خشم خود را فرو مى‌برد.

يعنى از بدى مژده‌اى كه آورده شده، و از فشار افكار عمومى كه آن را بد مى‌پنداشتند، پنهان گشته و به فكر فرو مى‌رفتند، كه آيا نگهش دارند و ذلت و خوارى دختردارى را تحمل كنند و يا زنده زنده در خاك پنهانش سازند، هم‌چنان‌كه عادت همه‌شان درباره دختران متولد شده اين بود!

به طورى كه گفته‌اند: قبل از اين‌كه همسرشان بزايد، چاله‌اى مى‌كندند و آماده مى‌ساختند، و همين كه مى‌فهميدند فرزندشان دختر است، در آن چاله انداخته و رويش را خاك مى‌ريختند، تا زير خاك جان بدهد. اين عمل را از ترس فقر دختران مرتكب

مى‌شدند كه مبادا در اثر ندارى مجبور شوند به كسـى كه هـم‌شأن آنـان نيست، شـوهر كند.

اولين بارى كه اين رسم غلط عملى شد، در واقعه جنگ بنى تميم با كسراى ايران بود، كه در آن جنگ عده‌اى از زنان قبيله اسير لشكر كسرى شدند، و به اسيرى به دربار كسرى بردند، و در آن‌جا دختران را به عنوان كنيز نگه داشتند و پس از مدتى كه ميان دو طرف صلح برقرار شد، بنى تميم اسيران خود را مطالبه كردند، و دربار كسرى آنان را مخير كرد كه مى‌خواهند به قبيله خود بروند و يا در دربار بمانند. عده‌اى از دختران از برگشتن به قبيله خوددارى نمودند و مردان قبيله غضبناك شدند و تصميم گرفتند از اين پس اگر دختردار شدند زنده زنده دفنشان كنند، و همين كار را كردند، و قبايل ديگر نيز از آن‌ها يادگرفتند، و كم‌كم جريان در همه‌جا منتشر شد و دختركشى باب گرديد!⁽¹⁾

زن در عقايـد جاهليت

« وَ يَجْعَلُونَ لِلّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ...!» (57 تا 60 / نحل)

مشركين پاره‌اى از آلهه خود را زن مى‌پنداشتند، و مى‌گفتند: اين‌ها دختران خدايند، هم‌چنان‌كه گفته شده قبيله خزاعه و كنانه عقيده داشتند كه ملائكه دختران خدايند.

وثنى‌هاى برهمنى و بودائى و صابئى الهه بسيارى از ملائكه و جن را مى‌پرستيدند كه به اعتقاد آنان همه ماده بودند، و معتقد بودند كه دختران خدايند. خداى سبحان هم در قرآن كريم فرموده:

«مــلائكـه را كـه بندگــان خداى رحمان بودنــد، زن مــى‌پنــداشتنــد!؟» (19 / زخرف)

همچنين قرآن شريف نقل فرموده كه آن‌ها ميان خدا و جن‌ها خويشاوندى قرار دادنـد!؟ (158 / صافـات)

اصل اين اعتقاد قديمى است كه در آراء قدماى وثنيت هند و مصر و بابل و روم وجـود داشتـه است.

اگر در اصول آراء بت‌پرستان دقت كنيم خواهيم ديد كه اين فرقه ملائكه را كه به زعم آنان منشأ وجوه خير عالمند، و اجنه را كه باز به زعم آن‌ها مرجع شرور عالمند، الهه خود مى‌پنداشتند و مى‌پرستيدند، ملائكه را به اميد خيرشان و اجنه را از ترس شرشان!

ايــن مبــادى عالى كه به ظاهــر قــواى كلى‌انــد به زعم مشركيــن دو قسم

بوده‌اند: يكى فاعـل و ديگرى منفعـل.

آن‌گاه مشركين اجتماع اين دو فريق را نكاح و ازدواج مى‌ناميدند. قسم فاعل را پـدر، و قســم منفعــل را مـادر، و حاصــل اجتمــاع آن دو را فرزند مى‌خواندند.

فرزند را هم دو قسم مى‌دانستند: يك دسته پسر، و دسته‌اى ديگر دختر.

بعضــى از الهــه خود را مــادران و دختــران، و يا پـدران و پسـران نام مى‌نهادند.

پس اگر بعضى از وثنى‌هاى عرب مى‌گفتند: ملائكه همه‌شان دختران خدايند، در اين حرف از قدماى وثنيت تقليد مى‌كردند، و آن هم تقليدى جاهلانه كه به آراء آنان آشنايى نداشتند. و اين‌كه خداى‌تعالى فرمود:

منظور اين است كه دختران را براى خدا قرار مى‌دادند و براى خودشان هرچه مى‌خواستند، قرار مى‌دادند، يعنى پسران را براى خود قرار مى‌دادند و به همين جهت دختران را زنده به گور مى‌كردند. حاصل آن‌كه هر چه براى خود نمى‌پسنديدند براى خــدا مى‌پسنديــدنـــد.⁽¹⁾

علم در جاهليت

«... فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ‌الْعِلْمِ... !» (83/مؤمن)

خداى تعالى مى‌فرمايد: «آن‌ها نيز هر وقت رسولانشان معجزات روشن مى‌آوردند، گـوششـان بـدهـكـار نبود، و سـرگـرم دانـش خـود بـودنـد!»

مراد از دانش جاهليت و كفار قبل از اسلام و كفار امت‌هاى پيشين، اطلاعاتى است كه از زينت زندگــى دنيا، و فنون و دوز و كلكــى است كه براى به دست آوردن آن داشتند.

در جـاى ديگـر مى‌فـرمايـد:

ـ «تنها ظاهــرى از زندگــى دنيا مى‌داننــد،

و اما از آخــرت غافلنـد!» (7 / روم)

ـ «پس، ديگر به اينان مپرداز، كه از ذكر ما روى گردانده‌اند،

و به جز زندگى دنيا نمى‌خواهند،

چون علـم‌شان هـمين مـقـدار اسـت!» (29 و 30 / نجم)

مراد به فــرح و خوشحالــى آنان از علمــى كه دارند، غــرور و خودپسنـدى

ناشى از زرنگى و علم ظاهرى است، كه در اداره زندگــى خود دارنــد، و خودباختگى در مقابل اين اطلاعــات و زرنگى‌ها باعــث شد كه از معــارف حقيقى كه به وسيلــه رسولان خــدا عرضه مى‌شود، اعراض كننـد و آن را چيزى نشمارند و مسخره كنند.⁽¹⁾

ماه‌هاى حرام در جاهليت

«اِنَّ عِـدَّةَ الشُّهُـورِ عِنْـدَ اللّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْرا فى كِتبِ اللّهِ...!» (36 و 37 / توبه)

در زمان جاهليت ماه‌هاى ذى‌القعده و ذى‌الحجه و محرم و رجب داراى حرمت بودند و آن‌ها را ماه‌هاى حرام مى‌ناميدند، ولى هر موقع كه مسئله‌اى خاص پيش مى‌آمد حرمت يك از آن‌ها را به ماه بعد منتقل مى‌كردند، و كارهايى كه در آن ماه بخصوص حــرام بـود، انجــام مى‌دادنــد.

قرآن مجيد در آيه فوق حرمت ماه‌هاى حرام چهارگانه فوق‌الذكر را تثبيت فرمود و قانــون تأخير حرمت يكى از اين ماه‌هــا كه از قوانيـن دوره جاهليت بود، لغو اعلام كرد.

خــداى تعالــى مى‌فرمايـد:

در همان روزى كه آسمان‌ها و زمين‌را آفريد در كتاب‌او چنين بوده‌است،

از اين دوازده ماه، چهار ماه حرام است،

و اين است دين قويم!»

و با مشركيـن همگى‌شان كارزار كنيــد،

همان‌طــور كه ايشان با همه شمــا سر جنگ دارنــد!

و بدانيد كه خــدا با پرهيزكـاران است!

قانون‌ساختگى نسى‌ء گناهى‌است، علاوه بر كفر،

و كسانى كه كافر شدند به‌وسيله آن گمراه مى‌شوند،

يك‌سال آن ماه‌ها را حرام مى‌كنند، و يك‌سال‌حلال،

تا با عده ماه‌هايى كه خدا حرام كرده مطابق شود!

پس اين عمل باعث مى‌شود كه حلال كنند چيزى را كه خدا حرام كرده است،

آرى! اعمال بدشان در نظرشان جلوه كرده،

و خداوند قوم كافران را هدايت نمى‌كند!»

تقويم دوره جاهليت

كلمه «ماه و سال و هفته» از لغاتى است كه عموم مردم از قديمى‌ترين اعصار آن‌ها را مى‌شناختند. و چنين به نظر مى‌رسد كه بعضى از اين اسامى باعث پيدايش بعض ديگر شده‌است. به‌طورمسلم، اول‌انسان‌به‌فصول چهارگانه سال توجه‌كرده، و سپس به تقسيمـات اين فصــول پى بــرده است.

چهار فصلى كه محسوس انسان است، همان سال شمسى است، ولى مردم سال قمرى را كه محسوس‌تر است و عالم و جاهل مى‌تواند با نگاه به ماه زمان را تعيين كند، بهتر مى‌شناسند.

اين‌كه فرمود:

ناظر است به ماه‌هاى قمرى كه داراى منشأ حسى است، و اسلام چهار ماه از مـاه‌هـاى قمـرى را حـرام دانستـه اسـت.

منظور از اين كه فرمود: « فى كِتابِ اللّهِ!»

دليــل اســت بر اين‌كــه عــده نامبــرده در آيــه عــده‌اى اســت كه هيــچ تغييــر و اختــلافــى در آن راه نــــدارد، چـــون نـــزد خــدا و در كتـاب خــدا دوازده اســت.

دوازده گانه بودن ماه حكمى است نوشته شده در كتاب تكوين!

واضح است كه ماه‌هاى شمسى از قراردادهاى بشرى است، گو اين كه فصول چهارگانه و سال شمسى خود تكوينى است، ولى ماه‌هاى آن صرف اصطلاح است، به خلاف ماه‌هاى قمرى كه يك واقعيت تكوينى است، و به همين جهت آن دوازده ماهى كه داراى اصــل ثابت اســت، همان دوازده ماه قمرى است نه شمسى.

بنابراين، آيه‌را مى‌توان چنين معناكردكه:

بــه هميــن جهـــت مـى‌تـــوان گفــــت:

دارد!

چهار ماه حرام

كلمه «حرام» به معناى هر چيز ممنوع است. مقصود از آن چهار ماهى كه حرام است به دليل نقلى قطعى ماه ذى‌القعده، ذى‌الحجه، محرم و رجب است (كه جنگ در آن‌ها مـمنـوع شـده اسـت.)

اين تحريم، تحريم تشريعى است، و منظور از اين تحريم اين است كه مردم در اين ماه‌ها از جنگيدن با يكديگر دست بكشند، و امنيت عمومى همه جا حكمفرما شود، تا به زندگى خود و فراهم آوردن وسايل آسايش و سعادت خويش برسند و به عبادت و طاعات خود بپردازند.

اين حرمت از شرايعى است كه ابراهيم عليه‌السلام تشريع فرموده بود، و عرب آن را حتى در دوران جاهليـت كه از دين توحيد بيرون بوده، و بت مى‌پرستيدند، محترم مى‌داشتند.

جابجائى ماه‌هاى حرام در جاهليت

در جاهليت قانونى داشتند به نام «نَسى‌ء»، و آن اين بود كه هر وقت مى‌خواستند اين چهار ماه و يا يكى از آن‌ها را با ماه ديگرى تعويض مى‌كردند، مثلاً به جاى محرم، صفر را حرام مى‌كردند، و در محرم كه ماه حرام بود به جنگ و خونريزى مى‌پرداختند، و اين قـانون را آيـه دوم فـوق‌الذكر بيان مى‌كند.

تحريم چهار ماه از ماه‌هاى قمرى، خود دين و قانونى است كه مصالح بندگان را تأمين و تضمين مى‌كند و خداوند فرموده:

ـ «ذلِــكَ ديــنُ الْقَيِّـــمَ!» (36 / توبــه)

مفهوم آيه اين است كه به خاطر حرام شدن اين چهار ماه از طرف خدا، حرمتش را نگه داريد، و در آن‌ها به خود ستم نكنيد! پس نهى از ظلم كردن در اين چند ماه دليل بر عظمت و مؤكد بـودن احترام آن‌هاست.

اين نهى با اين‌كه از نظر لفظى نهى از همه انواع ظلم و معصيت‌هاست، ولى سياق آيه قـرينه اســت بـر اين‌كه مقصـود اهـم از آن - نهـى از قتـال و جنگ در اين چند ماه است!

در زمان جاهليت، نزد عرب به «ماه محرم» مى‌گفتند «صفر اول» و به خود «ماه صفر» مى‌گفتند: «صفر ثانى» و جنگ را در ماه صفر اول حرام مى‌دانستند. هر گاه

پيش آمدى مى‌كرد و مى‌خواستند در آن ماه جنگ كنند. حرمت آن را به «صفر ثانى» به تأخير مى‌انداختند، و در «صفر اول» جنگ را انجام مى‌دادند، و به اين عمـل «نَسى‌ء» مى‌گفتند.

وقتى اسلام آن عمل را حرام كرد و از «نَسى‌ء» جلوگيـرى فرمود، «صفر اول» معــروف بـه «شهراللّه الحــرام» شـد كه بعدهــا فقط به نام «محرم» مشهور گشت.⁽¹⁾

منشأ تغيير ماه‌هاى حرام در جاهليت

از روايات اسلامى بر مى‌آيد كه عرب نسبت به حرمت ماه‌هاى حرام يعنى رجب و ذى‌القعده و ذى‌الحجه و محرم معتقد بودند، و چون پاره‌اى از اوقات از نجنگيدن چند ماه پشت سر هم به زحمت مى‌افتادند، لذا به بعضى از بزرگان قوم «كنانه» مراجعه كردند تا او ماه سوم را برايشان حلال كند، او در يكى از ايام حج در منا در ميان ايشان خطبه مى‌ايستاد و اعلام مى‌كرد كه من ماه محرم را براى شما حلال نموده و حرمتش را تا رسيدن صفر تأخير مى‌اندازم. مردم پس از اين اعلام مى‌رفتند و به كار قتال با دشمنان مى‌پرداختند، و آن‌گاه در سال ديگر باز حرمت محرم را بر مى‌گرداندند و دست از جنگ مى‌كشيدند، و اين عمل را «نَسى‌ء» مى‌ناميدند.

قبل از اسلام، عرب محرم را «صفر اول» و صفر را «صفر دوم» مى‌ناميدند، و مى‌گفتند: «صفرين»، هم‌چنان‌كه به دو ربيع مى‌گفتند: «ربيعين»، و جمادى‌ها را مى‌گفتند: «جمـادين». كلمـه «نسـى‌ء» تنها شامـل «صفر اول» مى‌شد، و از صفر دوم نمى‌گذشت.

پس از آن‌كه اسلام حرمت «صفر اول» را امضاء نمود، از آن به بعد آن را «شهر اللّه محرم» ناميدند، چون استعمال اين اسم زياد بود لذا آن را تخفيف داده و گفتند: «محرم» و از آن به بعد اسم صفــر مختص به صفر دوم گرديــد. پس در حقيقــت كلمه «محرم» از اسم‌هايــى است كه در اسلام پيــدا شده اســت. در روايــات اسلامــى آمـده اســت:

مردى از قبيله بنى كنانه به نام «جُنادة بن عُوْف» و به كنيه «اَبى اَمامه» كارش اين بود كه ماه‌ها را حلال و حرام مى‌كرد، و چون بر عرب دشوار بود كه سه ماه پشت سر هم دست از جنگ بكشند و به يكديگر غارت نبرند، لذا هر وقت مى‌خواستند به قومى حمله برند او بر مى‌خاست و در همان جا مردم را مخاطب قرار داده و مى‌گفت: من محرم را حلال و به جاى آن صفر را حرام كردم! پس از اين اعلام به قتال و كارزار مى‌پرداختند، و چون محرم تمام مى‌شد و صفر مى‌رسيد، نيزه‌ها را بر زمين گذاشته و دست از جنگ

مى‌كشيدند. سال ديگر باز جناده بر مى‌خاست و اعلام مى‌كرد كه من صفر را حلال و محرم را حرام كردم، و بدين وسيله عدد ماه‌هاى حرام را تكميل مى‌كرد.⁽¹⁾

زيـادتى در كـفر

آيــه « يُضَلُّ بِهِ الَّذينَ كَفَرُوا...!» (37 / توبه) يعنى ديگــران ايشان را گمــراه نمودنــد، دلالت و يا حداقــل اشعار دارد بر اين كه - يك شخــص معين عرب جاهليــت را گمراه نمــوده، و اين رسم غلــط را در ميان آنــان باب كـرده است. كتــب تاريخ هم اين شخص را يك نفــر از قبيلــه «كنانه» ذكــر كرده كه متصــدى اين امــر بـوده است.

آيه «اِنَّمَا النَّسىءُ زِيادَةٌ فِى الْكُفْرِ...!» (37 / توبه) نشان مى‌دهد، اين عمل از آن‌جايى كه يك نوع تصــرف در احكام الهى است، و از آن‌جايــى كه مردمان جاهليــت مشرك و به خاطــر پرستــش بــت، كافــر بودنــد، لذا خداى تعالــى اين عمل آن‌هــا را زيادتى در كفر ناميــده اسـت.

ضمنا عرب‌ها اگر حرمت يكى از ماه‌هاى حرام را به تأخير مى‌انداختند فقط منظورشــان اين بوده كه دستشــان در قتال با يكديگــر باز باشد، نه اين‌كه حج و زيارت خانـه خـدا را كه مخصوص به بعضى از آن ماه‌هاست به ماه ديگرى بيندازند.⁽²⁾

بنيانگذار رسوم جاهلى در مكه

روايات اسلامى فردى را كه در دين ابراهيم و اسماعيل انحراف ايجاد كرده و رسوم و احكــام جاهليت و بت‌پرستى را از جانب خــود تشريع و جعل نموده، «عمروبن لحى» مـعـرفى كــرده اسـت.

در مجمع البيان از ابن عباس، از قول رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت شده كه فرمود: - اولين كسى كه بر مكه مسلط شد و در دين اسماعيل دست انداخت، و بت‌ها و صنم‌ها نصب كرد، همانا «عمروبن لحى بن قمعه بن خندف» بود. و اين همان كسى است كه شكافتن گوش بحيره و نذر كردن سائبه و وصل كردن وصيله و حمايت از حامى‌را داير كرد... .

در روايت ديگر است كه فرمود:

«بَحيرَه» مردى از «بَنى مُدلَج» بود.

رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره كيفر اين بنيانگذار بت‌پرستى و رسوم جاهلى در

مكـه فـرموده است:

⁽²⁾

قـربانى‌هـاى دوره جـاهـليت

«وَ كَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثيرٍ مِنَ الْمُشْرِكينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكآؤُهُمْ!» (136 تا 145 / انعام)

آيات قرآن مجيد در حكايت از اعتقادات مشركين و بت‌پرستان، پرده از تاريخ عصر تاريكى و جهالت بشر بـرمى‌دارد، و آن را چنين به آيندگان نشان مى‌دهد:

و به خيال خود گفتند: اين سهم خداست، و اين سهم شركاى عبادت ماست!

آن‌چه كه سهم شركــاى ايشــان است به خدا نمى‌رســد،

اما آن‌چــه از خداســت به شركاى آن‌ها مى‌رســد!

چه بد حكمـى است كه مى‌كنند؟!

ـ بدين‌سان شركاى ايشان كشتن فرزندان را به نظر بسيارى از آنان زينت دادند،

تا هلاكشــان كنند و دين‌شان را برايشــان مشوش سازند،

و اگر خدا مى‌خواست اين كــار را نمى‌كردنـد،

پس تو ايشــان را با دروغ‌هايــى كه مى‌سازنــد واگـذار!

و هيچكس جز آن‌كه ما خواهيم از آن نخورد،

و اين حيواناتى است كه سوارى بر آن‌ها حرام شده،

و اين حيواناتى است كه هنگام سوارى نام خدا را بر آن ياد نمى‌كنند،

به خدا افترا مى‌زنند، و خدا براى آن افتراها كه مى‌زده‌اند سزايشان خواهد داد!

و بر همسران ما حــرام است!

و اگر مــردار باشد همه در آن شريكند!

به زودى، خدا سزاى وصف‌كردن ناحق ايشان‌را مى‌دهد، كه‌او فرزانه و داناست!

و آن‌چــه را خــدا روزى‌شان كــرده با افتــرا زدن به خدا حرام شمردند،

به راستى، كه گمــراه شدند، و هدايت يافتگـان نبودند...!»

علاوه بر اين‌كه مشركين خدايان خود را شريك در اموال خود مى‌دانستند، و مقدارى از اموال خود را در راه آن‌ها خرج مى‌كردند، اين بت‌ها با محبوبيتى و واقعيتى كه در دل‌هاى مشركين داشتند، فرزندكشى را در نظر بسيارى از آنان زينت داده و تا آن‌جا نفوذ پيدا كرده بودند كه فرزندان خود را به منظور تقرب به آن‌ها براى آن‌ها قربانى مى‌كردند!!

اين مطلـب را تاريـخ درباره بت‌پرستان و ستاره‌پرستان قديم نيز ضبط كرده است.

البته بايد دانست كه اين قربانى غير از «مؤودة»هايى است كه در «بنى تميم» معمـول بوده است، زيـرا «مؤودة» عبـارت از دختـرانى بوده كه زنـده به گور مى‌شدند.

اين آيات دلالت بر كشتن اولاد، اعم از پسر و دختر، دارند.⁽¹⁾

بت‌هاى عصـر جاهليت

«اَفَـرَأَيْتُـمُ الّـلاتَ وَ الْـعُـزّى وَ...؟» (19 تا 23 / نجم)

كلمات «لات و عُزّى و مَنات» نام سه بت است كه معبود عرب جاهلى بودند. قرآن مجيد بعد از آن‌كه در آيات همين سوره راستگويى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مسجل مى‌كند، و ثابت مى‌كند كه سخنان او حقايقى است آسمانى، كه به وى وحى مى‌شود، و از آن حقانيت نبوتش را نتيجه مى‌گيرد، نبوتى كه بر اساس توحيد و نفى شركاء پى‌ريزى شـده است. به عنوان نتيجه‌گيرى به مسئلـه بت‌هـا مـى‌پردازد.

«لات و عُزّى و مَنات» كه بت‌هاى مشركين بودند، و مشركين آن‌ها را تمثالى از ملائكه مى‌پنداشتند، و ادعا مى‌كردند كه ملائكه به طور كلى از جنس زنانند، و بعضى از مشركين بعضى‌از بت‌ها را تمثال‌ملائكه و بعضى ديگر راتمثالى‌از انسان‌ها مى‌دانستند، چون بت‌پرستان قائل به الوهيت و ربوبيت خود بت‌ها نبودند، بلكه ارباب آن‌ها كـه همان ملائكــه باشند، مستقـل در الوهيــت و ربـوبيــت و انـوثيــت و شفاعــت مى‌دانستنـد:

آيا هنوز هم معتقديد كه لات و عزى، و سومى، يعنى منات، اصنام ملائكه،

كه به گمان شما دختران خدايند، رب شما هستند؟!

آيا پسران مال شما و براى خدا دختران است؟ چه تقسيم جائرانه و غير عادلانه!؟

اين بت‌ها هيچ حقيقتى به جز اين ندارند كه نام‌هايى از طرف شما و پدرانتان بر آن‌ها

نهاده شده، و خداى تعالى هيچ مدركى بر الوهيت آن‌ها نازل نكرده است!

اى پيامبر! اينان جز خيال و پندارى دلخواه پيروى نمى‌كنند،

با اين‌كه از ناحيـه پروردگارشان هدايت بر ايشان آمده است...!»

(19 تا 23 / نجم)

در اين‌كه اين سه بت چه شكل‌هايى داشتند، و در كجا منصوب بودند، و هر يك معبود كدام طايفه از عرب بودند، و در اين‌كه چه چيز باعث شد كه آن بت مورد پرستش قرار گيرد؟ قول علما مختلف و متناقض است، به طورى كه به هيچ يك از آن‌ها نمى‌تـوان اعتمـاد كرد.⁽¹⁾

شروع دعوت اسلام

دعوت عشيره رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

«وَ اَنْذِرْ عَشيرَتَكَ الاَقْرَبينَ...!» (214 / شعرا)

ـ «... و خويشــان نزديكت را انــذار كن!»

خداى متعــال در آيه بالا رســول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را فرمــان مى‌دهد كه دعوت خود را از خويشــان و خانواده خود شروع كند. اگر «عشيره اقربين» يعنى خويشاوندان نزديك‌تر را اختصاص به ذكر داد، براى افاده و اشاره به اين نكته بود كه در دعوت دينى، خاصه خرجى راه ندارد، و اين دعوت قوم و خويش نمى‌شناسد، و فرقى ميان نزديكان و بيگانگان نمى‌گذارد، و مداهنه و سهل‌انگارى در آن راه ندارد، و چون سنن و قوانين بشرى نيست كه تنها در بيگانگان و ضعيفان اجرا شود، بلكه در اين دعوت حتى خود رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز با امتش فرقى نــدارد، تا چه رسد به اين‌كه ميان خويشاوندان پيغمبر با بيگانگان فرق بگذارد، بلكه همه را بندگان خدا، و خدا را مولاى همـه مـى‌داند.

در ادامـه مى‌فرمايد:

آنان را دور خود جمع كن، و پر و بال رأفت بر ايشان‌بگستران،

و به‌تربيتشان بپرداز،

و اگر نافرمانيت كردند، از عملشان بيزارى جوى!» (214 تا 216 / شعراء)

در روايات اسلامى آمده است كه وقتى اين آيه نازل شد رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

بنى‌عبدالمطلب را كه در آن روز چهل نفر بودند، دعوت كرد... و پس از صرف غذا انذارشان كرد و فرمود:

من خودم از ناحيه خداى عزوجل به عنوان نذير به سوى شما فرستاده شده‌ام، اسـلام بيـاوريد و مـرا اطـاعت كنيـد تـا هدايت شويد!

آن‌گاه فـرمـــــود:

مردم سكوت كردند، و آن جناب سه بار اين سخن خود را تكرار كرد، و در هر سه نوبـت احدى سخــن نگفت به جز علــى، كه در هر نوبـت برخاسـت و گفت: من حاضرم!

و رسول‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بعد از بار سوم به آن جناب فرمود: توئى! پس مردم برخاستنـد كه بروند... . (نقل‌ازمجمع‌البيان‌از براء بن‌عازب)⁽¹⁾

صحنه اولين دعوت و رويارويى با قريش

در مجمع البيان در ذيل آيه: «وَ اَنْذِرْ عَشيرَتَكَ الاَقْرَبينَ!» از اين عباس روايت آورده كه گفت: وقتى اين آيه نازل شد، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر بالاى صفا رفت و با بلندترين صوتـش فرياد زد: يك خبر مهم!!

قريش بى درنگ دورش جمع شدند و پرسيدند چه شده است؟ فرمود: - به نظر شما اگر خبرى بدهم كه فردا صبح و يا امروز عصر دشمنى بر سر شما مى‌تازد، از مــن مى‌پذيريد يا نه؟ همه گفتنــد: بلى! براى اين‌كه ما از تو دروغى نشنيده‌ايـم! فرمود:

خـداى عزوجـل در پاسـخ وى سـوره «تَبَّـتْ يَـدا اَبـى لَـهَبٍ وَ تَـبَّ!» را نـازل فرمود.

(از سعيد بن جبير، از ابن عباس نيز روايت فوق رسيده الا اين‌كه در آن اشاره به محــل دعوت در بالاى صفــا نشــده است.) در مجمع‌البيــان از طــارق محاربــى روايت‌شده كه گفت:

روزى در حينــى كه من در بازار ذى‌المجــاز بودم، ناگهــان به جوانــى برخوردم كـــه صــدا مـى‌زد:

هان اى مردم بگوييد: «لا اِلهَ اِلاّ اللّه ! » تا رستگار شويد!

در اين بين ناگهان به مردى برخوردم كه در عقب سر او مى‌آمد و به طرف او سنگ مى‌انداخت، و ديدم كه ساق پا و پشت پاشنــه او را خون انداخته بود، و صدا مـى‌زد: هـان اى مـردم او كـذاب اســت و گـوش بــه سخنـش ندهيــد!

مـن از اشخـاصى پـرسيدم اين مرد كيست؟ گفتند: محمد است، كه مدعى نبوت است، و آن ابولهب عمـوى اوست كه معتقـد است او دروغ مـى‌گويد.⁽¹⁾

اظهار علنى برائت از مشركين

«قُلْ يا اَيُّهَا الْكافِروُنَ لااَعْبُدُ ما تَعْبُدوُنَ...!» (1 و 2/كافرون)

در اين سوره رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور مى‌يابد به اين‌كه برائت خود از كيش وثنيت كافران را علنا اظهار بدارد و خبر دهد كه آن‌ها نيز پذيراى دين اسلام نيستند، پس نه دين او مورد استفاده ايشان قرار مى‌گيرد، و نه دين آنان آن جناب را مجذوب خود مى‌كند، پــس نه كفار مى‌پرستند آن‌چــه را كه آن جنــاب مى‌پرستد، و نه تا ابد آن جناب مى‌پرستد آن‌چه را كه ايشــان مى‌پرستند، پس كفــار بايد تا ابــد از سازشكارى و مداهنــه آن جنـاب مـأيـوس بـاشنـــد!

در آيه « قُلْ يا اَيُّهَا الْكافِروُنَ!» ظاهرا خطاب به يك طبقه معهود و معين از كفار است، نه تمامى كفار، به دليل اين‌كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مأمور كرده از دين آنان بيزارى جويد، و خطابشان كند كه شما هم از پذيرفتن دين من امتناع مى‌ورزيد. با اين‌كه مى‌بينيم در چهارده‌قرن گذشته ميليون‌ها كافر به‌دين‌اسلام درآمدند مى‌فهميم كه خطاب در آيه به طبقه معينى‌از كفار است.

مراد به «آن‌چه كفار مى‌پرستيدند،» بت‌هايى است كه كفار مكه مى‌پرستيدند، و آيه ايــن معنــى را مى‌دهــد كه: من ابــدا نمى‌پرستم آن‌چه را كه شمــا بت‌پرستــان امـــروز مى‌پرستيـد!

عبارت «و شما نخواهيد پرستيد آن‌چه را كه من مى‌پرستم!» يك خبر غيبى از اين معناست كه كفار مورد نظر در آينده نيز به دين توحيد در نمى‌آيند. ايــن دو آيــه، به انضمــام امر «قُلْ - بگو!» در آغاز سوره اين معنى را دست مى‌دهــد كـه گويا رســول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به كفار فرموده است:

ـ پروردگار من مرا دستور داده به اين‌كه به طور دائم او را بپرستم، و اين‌كه به شما خبر دهم كه شما هرگز و تا ابد او را نمى‌پرستيد، پس تا ابد اشتراكى بين من و شما در

دين واقع نخواهد شد!

آيات زيادى در قرآن هست كه ايمان نياوردن ابدى برخى از كفار را پيش‌گويى فـرمـوده است، مانند:

«عذاب خدا بر آنان حتمى شده و در نتيجه ديگر ايمان نخواهند آورد!» (7 / يس)

ـ «اِنَّ الَّذيــنَ كَفَرُوا سَــواءٌ عَلَيْهِمْ ءَاَنْذَرْتَهُمْ اَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ،

چون ايمان نخواهند آورد!» (6 / بقره)⁽¹⁾

شرايط لازم براى دعوت دينى

«قَـدْ نَعْلَـمُ اِنَّــهُ لَيَحْــزُنُــكَ الَّــذى يَقُــولُــــونَ... .» (33 تــا 36 / انعـــام)

خداى تعالى به رسول گرامى خود مى‌فرمايد:

گرچه اعراض آنان بر تو خيلى گران مى‌آيد، و لكن تو چه مى‌دانى آيا مى‌توانى زمين را سوراخ كنى و يا نردبامى بر آسمان بگذارى و از آسمان يا از بطن زمين آيه‌اى برايشان بياورى؟ حاشا! خداست كه اگر بخواهد همه آنان را بر هدايت مجتمع مى‌سازد! پس زنهار كه از جاهلان باشى! تنها كسانى دعوت تو را مى‌پذيرنــد كه داراى گوش شنــوا باشند، و امــا مردگــان (هم‌چنان مـرده هستنـد تا آن‌كه،) خدايشــان محشــور كند و همــه به سـوى او بازگشـت كننـد!»

اين آيات رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در لغزش‌هايى كه مشركين درباره امر دعوت وى داشتند، تسليت داده و با وعده حتمى نصرتش دلخوش مى‌سازد، و بيان مى‌كند كه دعوت دينى دعوتى است كه بايد در محيط آزاد و با حفظ اختيار اشخاص صورت گيرد، تا هر كه مى‌خواهد ايمان آورد، و هر كه مى‌خواهد كفر ورزد!؟

چون دعوت دينى، اساسش بر اختيار است، قدرت و مشيت حتمى الهى در آن دخالت نمى‌كند، و اشخاص را مقيد و مجبور به قبول نمى‌سازد، و گرنه خداوند مى‌تـوانست تمـامى افراد بشر را بر هدايت مجتمـع سـازد!⁽²⁾

دستور دعوت بدون مسامحه و مداهنه

«وَ اِنْ كادُوا لَيَسْتَفِــزُّونَكَ عَــنِ الَّذينَ اَوْحَيْنــآ اِلَيْـكَ...!» (73 تا 76 / اسرى)

اين آيات گوشه‌اى از تاريخ دعوت و ايستادگى و شيوه برخورد و رفتار رسول گرامى اسلام را در قبال دشمنان اسلام نشان مى‌دهد، و همچنين پاره‌اى از نيرنگ‌هاى مشركين را كه در مقابل قرآن و پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌زدند، و پافشارى كه در انكار توحيد و معاد داشتند، يادآور مى‌شود.

دشمنان اسلام خواسته بودند كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نسبت به پاره‌اى از دستورات با آنان مداهنه كند، و نيز خواستند او را از مكه بيرون كنند. به همين جهت در اين آيات با شديدترين بيان آن جناب را تهديد مى‌كند كه مبادا به طرف مشركين ولو هر قدر هم اندك باشد، ركون كند، و ايشان را زنهار داده كه اگر آن جناب را از مكه بيرون كنند، هلاكشان فرمايد!

در روايات اسلامى آمده كه مشركين از رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درخواست كردند كه دست از بدگويى خدايان ايشان بردارد، و غلامان و كنيزان تهى‌دست ايشان را كه مسلمان شــده و به وى گرويده‌اند، از خود دور سازد، چون عارشان مى‌شد با بردگان خود يكجا بنشينند، و آيات خدا را بشنوند، و در چنين مناسبتى آيات فوق نازل شد، و رسول خــدا را چنيــن تذكــر فرمـود:

از آن‌چه به تو وحى نموديم منحرفت كنند،

تا سيره‌اى مخالف آن پيش‌گيرى، و اعمالى برخلاف آن انجام دهى،

و بدين وسيله افترائــى به ما ببنــدى،

و روش اختــلاف طبقاتــى را روشــى خــداپسندانــه جلــوه دهى! گفتنــد:

(73 / اسراء)

عبارت «لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ،» و اين‌كه «ركون» به معناى كمترين ميل است، دلالت مى‌كند بــر ايـن‌كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نه تنهـا ركون بـه كفـار نكرد، بلكه نزديك به ركون هم نشد!

رسد به اين‌كه اجابتشان كنى! پس رسول خدا ايشان را اجابت نكرد، و ذره‌اى ميل به ايشان ننمود، و نه نزديك بود كه ميل‌كند!»(74/اسراء)⁽¹⁾

دستـور دعوت از طريق ترساندن

«وَ اُوحِــىَ اِلَـىَّ هــذَا الْقُــرْءَانُ لاُنْــذِرَكُـمْ بِـه وَ مَــنْ بَلَــغَ!» (19 / انعــام)

در آيه فوق مسئله انذار و هشدار، غايت و نتيجه نزول قرآن كريم قرار گرفته و دعــوت نبوت از طريق ترساندن آغاز گشته است، و اين خود در فهم عامه مردم كارگرتر از تطميع است!

در آيه فوق خداى تعالى بين پيغمبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و قوم او كه دو طرف دعوا هستند، واسطه قرار گرفته است.

مى‌دانيم كه خصومت و طرفيت آن جناب با قومش تنها بر سر مسئله نبوت و رسالت و ادعاى نزول قرآن است. خداى تعالى در اين آيه رسول گرامى خود را دستور مى‌دهد كه از مشركين بپرسد چه چيزى در مسئله شهادت از همــه‌چيـز بزرگ‌تر است؟

بدون ترديد بايد گفت: خداى تعالى در تحمل شهادت و خبر يافتن از وقايع جهان و افعـال بندگـان از هـر خبردارى خبردارتر است!

خداى تعالى، سپس حكايت قسمتى از بياناتى را مى‌فرمايد كه بايد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن را به مشركين ايراد فرمايد: «... و اين قرآن به من وحى شده كه شما و هر كه را كه اين قرآن به گوشش بخورد انذار كنم و هشدار دهم...!»

دعـوت عـام و جهانى اسلام

عبارت «... انذار دهم شما و هر كه را كه اين قرآن به گوشش مى‌خورد!» در آيه فوق به ظاهر نشان مى‌دهد كه خطابش با مشركين مكه و يا عموم قريش و يا جميع عرب بـاشــد، لكــن دلالــت بــر ايــن هـم دارد كـه رسـالت آن حضـرت عمــومــى و قرآنــش ابدى و جهانى است.

از نظر دعوت اسلام هيچ فرقى بين كسانى كه قرآن را از خود پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌شنوند و يا كسانى كه از غير او مى‌شنوند نيست!

قرآن بر هر كسى كه الفاظ آن را بشنود و معنايش را بفهمد، و به مقاصدش پى ببرد، و يا كسى كه برايش ترجمه و تفسير كنند - خلاصه بر هر كسى كه مضامين آن به گوشش بخورد - حجت است!

لازم نيست كتاب يا نامه‌اى كه به سوى قومى ارسال مى‌شود حتما به زبان آن قوم باشد، بلكه شرط آن اين است كه اولاً مضامينش شامل آنان بشود، و ثانيا حجت خـود را بر آن قـوم اقامـه كنــد!

رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به مردم حبشه و مصر و روم و ايران نامه‌ها نوشت، و حال آن‌كه زبان آنان غير از زبان قرآن بود.

همچنين عده‌اى از قبيل سلمان فارسى و بلال حبشى و صهيب رومى به آن جناب ايمـان آوردنـد، و بسيــارى از يهود كه زبانشان عبرى بود به آن حضـرت گرويدند.⁽¹⁾

نامه پيامبر اسلام به شاهان

در روايات اسلامى، تاريخ و متن نامه‌هايى كه پيامبر اكرم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به پادشاهان و ملــوك عصر خود نوشتــه، نقل گرديــده است، كه قسمتــى از آن مطالب را از «صحيح بخارى» نقــل مى‌كنيـم:

1 - نامه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به هرقل قيصر روم

«... پــس هــرقـل نــامــه رســول اللّــه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را خواســت و آن را قرائــت كــرد، ديـــد كـه در آن نــوشـتـه شــده:

درود بر كسى كه پيرو هدايت باشد!

اما بعد،

من تو را به اسلام دعوت مى‌كنم! اسلام آور تا سالم بمانى!

اگر اسلام آوردى خدا اجر تو را دوبار عطا كند،

و اگر روى گردان شوى، گناه تمام كشاورزان مملكتت بر گردن تو خواهد بود!

اى اهل كتاب! بياييد تا از كلمه‌اى كه ميان ما و شما يكسان است، پيـروى كنيم:

كه به جـز خداى يكتا را نپرستيم! ... گواه‌باشيد كه ما تسليم فرمان اوئيم...!»

2 - نامه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به مقوقس بزرگ قبطيان

گفته شده كه نامه پيامبر به مقوقس بزرگ قبطيان نيز مشتمل بر آيه «يا اَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا اِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ !»(64/آل‌عمران) بوده‌است.

اخيرا نامه‌اى كه به خط كوفى نوشته شده و منسوب به پيامبر اسلام

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، پيدا شده، كه شبيه به نامه آن حضرت به هرقل مى‌باشد، و به وسيله عكس‌بردارى از آن نسخه‌هايى چاپ شده كه پيش خيلى‌ها يافت مى‌شود.

آن‌چه مورخين درباره نامه‌هاى پيغمبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به سلاطين عالم (از قيصر و كسرى و نجاشى،) نوشته‌اند، تاريخ نگارش و ارسال آن را سال ششم هجرى ضبط كرده‌انــد، كه لازمه‌اش آن است كه آيه فوق در سنه شش يا قبل از آن نازل شده باشد.⁽¹⁾

آيه 64 سوره آل عمـــران و تحليــل روايتى.

قريش، و معتقدات و گمراهى آن‌ها

بررسى انواع كفر

اشاره

كفر در كتاب خدا بر پنج نوع تقسيم شده است:

1 - كفــر ناشــى از انكــار ربوبيــت خدا،

2 - كفر نـاشى از جحــود بـر معــرفـــت،

3 - كفر نعمت،

4 - كـفـــر تــرك دستــــورات الـهـــــى،

5 - كفر برائت.

1- جـحود و انـكار ربوبيت خدا

ايـن اعتقـاد كسـى اسـت كـه مـى‌گـويـد:

صاحبان اين عقيده دو صنف از «زنادقه» هستند كه به ايشان «دهرى» هم مى‌گويند، همان‌هايى هستند كه قرآن كلامشان را حكايت كرده كه گفته‌اند:

ـ «جز روزگار كسى ما را نمى‌كشد!» (24 / جاثيه)

اين دينى است كه دلبخواه براى خود درست كرده‌اند و گفتارشان خالى از حـقيـقـت و تـحـقـيـق است!

2-جحود بر معرفت

جحود بر معرفت اين است كه كسى با اين‌كه حق را شناخته و برايش ثابت شده، انكــار كند، كه خـداى عزوجـل درباره‌شــان فرموده:

ولى چون ظالم و مغرور بودند، زير بار آن نرفتند!»(14/نمل)

و نيـــز فــرمـــوده:

به زودى پيامبر آخرالزمان مى‌آيد، و ما را بر شما پيروزى مى‌بخشد،

ولى همين كه اسلام آمد، بدان كافر شدند،

پس لعنــت خدا بر كافـران باد!» (89 / بقره)

3- كـفـران نـعـمـت

خـداى سبحان دربـاره كفـران نعمت از قـول سليمان نبى عليه‌السلام حكايت كرده كه گفت:

كه آيا شكر مى‌گزارم يا كفران مى‌كنم؟» (40 / نمل)

4- كفر ترك دستورات الهى

در اين‌باره خداى سبحان مى‌فرمايد:

كه خون يكديگر مريزيد! و يكديگر را از ديارتان بيرون مكنيد!

شما هم بر اين پيمان اقرار كرديد و شهادت داديد،

آن‌گاه همين شما يكديگر را كشتيد و از وطن بيرونشان كرديد،

و بر دشمنى آنان و جنايتكارى پشت به پشت هم داديد.

و چون اسيرانتان مى‌شدند فديه مى‌گرفتيد،

با اين‌كه فديه گرفتن و بيرون راندن بر شما حرام بود،

آيا به بعضى احكام كتاب ايمان مى‌آوريد،

و به بعــض ديگر كفــر مى‌ورزيــد؟ (يعنـى عمل نمى‌كنيد!)» (84 و 85 / بقره)

در اين آيه منظور از كفر، ترك دستورات خداى عزوجل است، چون نسبت ايمان هم به ايشان داده، هر چند كه اين ايمان را از ايشان قبول نفرموده، و سودمند به حالشان ندانسته است:

به جز خوارى در زندگى دنيا،

و روز قيامـت به سوى شديدتريـن عذاب برمى‌گردند!

و خدا از آن‌چه مى‌كنيد غافل نيســت!» (85 / بقره)

5- كفر برائت

خداى عزوجل درباره كفر برائت از ابراهيم عليه‌السلام حكايت كرده كه گفت:

و ميان ما و شما دشمنى و خشم آغاز شده، و دست از دشمنــى بر نمى‌داريم،

تا آن‌كه به خداى يگانه ايمان بياوريد!» (4 / ممتحنه)

كـه در ايــن آيـــه كفــــر بـه معنـــاى بيــــزارى آمـــده اســــت.... (روايت از امام صادق عليه‌السلام به نقل از زبيرى در كافى.)⁽¹⁾

كفار صدر اسلام

«اِنَّ الَّذينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ ءَاَنْذَرْتَهُمْ اَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ!» (6 / بقره)

در هر جاى قرآن مجيد كه عبارت «الَّذينَ كَفَرُوا،» آمده، مراد كفار مكه‌اند كه در اوايل بعثت با دعوت دينى مخالفت مى‌كردند، مگر آن‌كه قرينه‌اى در كلام باشد كه خلاف آن را برساند. در آيه بالا مى‌فرمايد:

و انكار كردن حق در قلـوبشان جـايگيـر گـشته است.

بـه دليـل اين‌كه در وصـف حـال آن‌ها مى‌فرمايد:

معلوم است كسى كه كفر و جحودش سطحى است در اثر انذار و اندرز دست از كفر و جحودش بر مى‌دارد، ولى كسى كه انذار و عدم انذار براى حالش يكسان است، معلوم است كه كفر و جحودش در دلش ريشه‌دار گشته است.

منـظـور از ايـن كـفـار كـدام دسـتـه از كـفـارنـد؟

احتمال مى‌رود منظور بزرگان و سردمداران مشركين قريش و بزرگان مكه باشند، آن‌هايى كه در امر دين عناد و لجاجت به خرج دادند و در دشمنى با دين خدا از هيچ كوشش و كارشكنى كوتاهى نكردند، تا آن‌جا كه خداى تعالى در جنگ بدر و ساير غزوات تا آخرين نفرشان را هلاك كرد!⁽²⁾

رسول خدا در برابر كفار قريش

« وَ قـالُـوا قُـلُـوبُنـا فـى اَكِنَّـةٍ... !» (4 تـا 8 / فصلت)

كفار عصر رسول‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در قرآن چنين تعريف شده‌اند كه:

« بيشتــــرشــان از آن روى گــردانيــده و آن را نمــى‌شنــونــد، مــى‌گــوينـــد:

در تعريف دل‌هاى كفار كه از قول خودشان گفت: «دل‌هاى ما در غلاف است!» كنايه‌اى است از اين كه دل‌هاى ما وضعى به خود گرفته كه به هيچ‌وجه دعوتت به دين توحيد را نمى‌فهمد، مثل اين‌كه با روپوش‌هايى پوشيده شده است كه هيچ منفذى براى راه‌يافتن و رخنه كـردن چيـزى از خارج در آن نمانده است!

منظــور از «سنگينــى گوش‌ها،» اين اســت كه در گوش‌هــاى ما سنگينى و كرى پيـدا شــده است و ديگر گـوش مـا از دعوت تـو چـيزى نمى‌شنود!

«بين ما و تو حجابى است،» يعنى بين ما و تو پرده‌اى است كه نمى‌گذارد ما به سوى تو آئيم، پس ما در هيچ يك از خواسته‌هاى تو با تو جمع نمى‌شويم.

كفار با اين اعلام خود آن جناب را از قبول دعوتش به كلى مأيوس كردند. در بار اول گفتند: دل‌هاى ما در ظرفى پنهان شده و ديگر هيچ دعوتى در آن رخنه نمى‌كند، تا ما آن را بفهميــم. و بار دوم گفتنــد: راه‌هاى ورود دعوت تو به دل‌هاى ما كه دو گوش ما باشد، بسته شده است، و هيچ انذارى و بشارتــى در آن نفوذ نمى‌نمايد. و نوبت سوم گفتنــد: بين ما و تو حجـاب و حائلـى زده شـده كــه نمى‌گــذارد ما و تــو يكجا و بر سر يك مسئلــه جمع شويم. و اين خود مأيوس كردن به تمام معناست!

اين نتيجه‌گيرى بوى تهديد مى‌دهد، كه وقتى هيچ راهى براى تفاهم بين ما و تو نمانده است، لاجرم تو هر چه مى‌توانى بكن، و اعتقادات ما را باطل ساز، ما هم هر تلاشى‌كه داريم براى ابطال‌دعوت تو مى‌كنيم.

در مقام پاسخگويى اين تعليمات به رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله داده‌مى‌شود:

آن طور كه خود شما با يكديگر معاشرت مى‌كنيد، و با شما سخن مى‌گويم،

آن طور كه خود شما با يكديگر گفتگو مى‌كنيد،

پس من جنس ديگرى مخالف جنس شما از قبيل فرشته نيستم،

تا بين من و شما حائلى و حجابى باشد، و يا سخنم به گوش شما نرسد،

و يا كلامم به دل‌هاى شما وارد نشود،

تنها تفاوت من با شما اين است كه به من وحى مى‌شود،

و آن‌چه من به شما مى‌گويم و شما را به سوى آن دعوت مى‌نمايم، وحيى است كه به من مى‌شود، و آن اين است كه معبود شما، آن معبودى كه سزاوار پرستــش باشد، يكى است، نه خدايــان متفـرق و گوناگون!

حال كه به جز يك اله بى‌شريك وجود ندارد، پس به توحيد او قيام كنيد،

و شركاء را از او نفى نماييد، و از او نسبت به شرك و گناهانى كه تاكنون مرتكب شده‌ايد، طلب مغفرت نماييد!

بااين‌كه اين خدا رب تمامى عوالم است! و....» (6 تا 9 / فصلــت)

در روايـات اسلامــى از جـابـربــن عبـداللّــه روايــت آورده‌انــد كــه گفــــت:

روزى قـريــش دور هم جمــع شــده و گفتنــــد:

همگــى گفتند: ما به جز عتبــه بن ربيعه كســى را داناتــر از خود ســراغ نداريــم. رو بــه عتبــه كردنــد و گفتنـــد:

توانگرتر شوى، و مرد يگانه قريش گردى، و اگر شهوتت گل كرده، بگو تا هر زنى مى‌خواهى هر چند ده زن برايت بگيريم! رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود:

ـ «به نام خداى رحمان و رحيم.

اين كتاب نازل شده از ناحيه رحمان و رحيم است،

كتابى است كه آياتش از يكديگر جداست،

كتابى است خواندنى عربى،

براى مردمى كه علم داشته باشند...!»(1 تا 3 / فصلت)

(هم‌چنان آيات اين سوره را خواند تا رسيد به آيه - اگر اعراض كنند بگو شما را انذار مى‌كنم از صاعقه‌اى مثل صاعقه عاد و ثمود... !)(13/فصلت)

عتبــه گفت: ديگر بس اســت! آيا غيــر از اين‌ها سخنــى ندارى؟ فرمــود نه! عتبه نــزد قـريـش شـد، پـرسـيـدنـد: چـه خبــر آورده‌اى؟ گـفـــت:

درباره اين‌كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در پاسخ وليد بن مغيره نيز آيات اول اين سوره را خوانــد، روايات ديگــرى نيز وجود دارد.⁽¹⁾

وضع روحى و عناد كفار قريش

«بَلِ الَّذينَ كَفَروُا فى عِزَّةٍ وَ شِقاقٍ...!» (2 تا 11 / ص)

در سوره «ص» گفتار پيرامون رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اين مطلب دور مى‌زند كه آن جناب با ذكرى كه از جانب خداى تعالى برايش نازل شده مردم را انذار مى‌كند، و به سوى توحيد و اخلاص در بندگى خداوند سبحان دعوت مى‌كند، ولى كفار به عزت خيالى خود مى‌بالند، و به همين جهت دست از دشمنى با آن جناب بر نمى‌دارند، و از

پيروى و ايمان به او استكبار مى‌ورزند، و مردم را هم از اين‌كه به او ايمان بياورند جلوگيرى مى‌كنند، و به اين منظور سخنانى باطل مى‌گويند.

اين مـطلب در آيات قرآنى چنين نقل مى‌شود:

كه متضمن ذكر و يادآورى است،

تو به طور قطع و يقين از انذاركنندگانى!

بلكه آن‌ها كه كافر شدند از قبول اين معنا و پيروى تو امتناع ورزيدند و مخالفت كردند. ما قبل از اين كفار، چه بسا قرن‌ها و امت‌ها كه به كيفر تكذيب پيامبران مرسل و منذر، هلاك كرديم!

و در هنگام نزول عذاب ديگر مجال فرار برايشان نماند، و گفتن واويلا به دردشان نخورد، و هرچه فرياد زدند سودى به حالشان نبخشيد، و هرچه به خداى سبحان استغاثه كردند، فايده‌اى نديدند، چون هنگام، هنگام تأخير عذاب و مؤاخذه نبود، و هنگام فرار!»(1تا3/ص)

از آن‌جايى كه مسلك وثنيت منكر رسالت بشر است، كفار از آمدن منذرى از جنس خودشان تعجب كردند، و او را متهم به سحر نمودند، و گمان كردند كه وى به دروغ قرآن و معارف حقه آن را به خدا نسبت مى‌دهد.

آن‌ها گـفتند: آيا محمد خدايان را يك خدا كرده است؟

يعنى، پيامبر اسلام الوهيت الهه را باطل كرده و آن را منحصر در يك خدا كرده و مى‌گويد: لا اِلهَ اِلاّ اللّه!

لذا اشراف كفار قريش نزد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جمع شدند و خواستند درباره مشكلى كه آن جناب با دعوت خود به سوى توحيد و ترك خدايان پيش آورده بود، با آن جناب گفتگو كنند، و به نوعى از آن جناب دلجويى نمايند. آن جناب حاضر نشدند به هيچ يك از سخنان آنان تن در دهند، و در نتيجه اشراف به راه افتادند و با يكديگر و با پيروان خود گفتند: برويد و در پايدارى و حمايت از خدايان خود پافشارى و شكيبايى به خرج دهيد!

مشركان خيال مى‌كردند كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله منظور از دعوت به توحيد قصد دارد به مردم آقايى و رياست كند، و دعوت خود را وسيله رسيدن به اين هدف قرار داده اسـت. گـفتند:

ـ ما چنين چيــزى از ديگر ملت‌هــا نشنيده‌ايــم، و اين يك امــر خـود ساختـه است!

منظورشان از ملت ديگر، مذهبى است كه ساير ملل و امت‌هاى معاصر و يا قريب

به عصر آن روز عرب به آن مذاهب متدين بودند، در مقابل ملل اولى كه امم گذشته متدين به آن بوده‌اند.

كفار مى‌گفتند: هيچ امتيازى نزد محمد نيست كه به وسيله آن از ما برترى و امتيازى داشته باشد، و به خاطر آن قرآن بر او نازل بشود، و بر ما نازل نگردد. خداوند تعـالى مى‌فرمايــــد:

ايشان آن‌چه را كه گفتند از روى ايمان و اعتقاد نبود بلكه هنوز درباره ذكر من يعنى قرآن در شك هستند، و احتمال مى‌دهند كه حق باشد. و اگر به حقانيت آن معتقد نشده‌اند نه بدان جهت است كه قرآن در دلالت كردن بر حقانيت نبوت و آيت بودنش براى آن خفايى داشته و از افاده اين معنا قاصر است، و نمى‌تواند براى مردم يقين و اعتقاد بياورد، بلكه تعلق دل‌هاى آنان به عقايد باطل و پافشارى‌شان بر تقليد كورانه است، كه ايشان را از نظر و تفكر در دلالت آيت الهى و معجزه او بر نبوت بازمى‌دارد، و در نتيجــه درباره ايــن آيت يعنى قــرآن كريــم در ترديدند، در حالى كه قـــرآن آيتــى معجـــزه اســــــت!

اين سركشى را هم‌چنان ادامه مى‌دهند تا وقتى كه عذاب را بچشند، آن وقت به حكم اضطرار ناگزير مى‌شوند اعتراف كنند، هم‌چنان‌كه اقوام ديگرى كه مثل ايشان بودند بعد از چشيدن عذاب اعتراف كردند.

خـداونـد تعـالــى مى‌فرمايـــد:

ـ خزينه‌هاى رحمت پروردگارت منحصرا در اختيار خود اوست، و او بهتر مى‌داند كه رسالت‌خودرا در چه دودمانى و چه‌شخصى قراردهد، و چه‌كسى را مورد رحمت خاصــه خــود قـرار دهد!

ـ آيا ملك آسمان‌ها و زمين از آن مشركان است، و آن‌ها مى‌توانند در اين آسمان‌ها و زمين تصرف كنند و جلو نزول وحى آسمانى را بگيرند؟ اگر راستى چنيــن هستند، پس به آسمان‌هــا عروج كنند، و وسيلــه‌هاى خود را بــه كار زننــد، و جلو وحــى آسمانى را بگيرند!؟

پروردگـارا قبـل از روز رستاخيـز سهم ما را از عذاب بياور!

قريش در خانه ابوطالب

در تفسير قمى آمده كه وقتى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دعوت خود را ظاهر ساخت، قريش نزد ابوطالب جمع‌شدند و گفتند:

ابوطالب جريان را به رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خبر داد و حضرت فرمود:

ابــوطالــب پاســخ آن جنــاب را بــه اطــلاع كفــار رســانيـد، و ايشـــان گفتنــد:

رسـول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود:

مشركين گفتند:

شگفتا، آيا سيصد و شصت خدا را رها كنيم و يك خدا را بگيريم!؟⁽¹⁾

پيكـار اسلام با بـت‌پرستى

دعوت‌هاى الهى همواره با بت‌پرستى جنگيده و با آن به مقاومت پرداخته و نداى توحيد در داده‌اند، به طورى كه خداى سبحان در داستان‌هاى دعوت انبياء و رسل مانند نوح و هود و صالح و ابراهيم و شعيب و موسى عليهم‌السلام اين مسئله را ذكر كرده است، و در قصه‌هاى عيسى و لوط و يونس عليهم‌السلام نيز بدان اشاره كرده و اجمال سخن در اين آيه آمــده است:

ـ «پيش از تو رسولى نفرستاديم مگر به او وحى كرديم، كه خدايى جز من نيست،

پس مرا بپرستيـد!» (25 / انـبياء)

حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در دعوت خود با حكمت و موعظه و گفتگو و مجادله به طريق احسن، قوم بت‌پرست خود را به توحيد فرا خواند. مردم پاسخى جز استهزاء و اذيت به او ندادند، و نسبت به كسانى كه بدو ايمان آورده بودند به تفتين پرداختند، و به بدترين شكــل شكنجه‌شان كردند، تا مسلمين مجبور شدند مكه را ترك گويند و به حبشه هجرت كنند.

بعدا براى كشتن پيغمبر توطئه كردند، و وى به مدينه هجرت كرد، و بعد از او نيز عده‌اى از مؤمنين به مهاجرت پرداختند. ديرى نپاييد كه مشركين با او درگير شدند و به جنگ پرداختند و در «بدر» و «احد» و «خندق» و غزوه‌هاى فراوان ديگر با وى جنگيدند، تا سرانجام خداى تعالى با فتح مكه او را برايشان پيروز گردانيد.

پيغمبر بعد از فتح مكه، خانه كعبه و حرم را از بت‌ها پاك كرد، و بت‌هايى را كه اطراف كعبه نصب شده بود، شكست. «هُبَل» كه بالاى بام‌كعبه نصب شده بود، پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على عليه‌السلام را به طرف بام بالا برد، و او بت را بر زمين افكند. اين بت به طورى كه گفته‌اند بزرگ‌ترين بت آن‌ها بود كه بنا بر آن‌چه گفته‌اند آن را در آستانه در مسجد دفن كردند.

اسلام به شدت عنايت داشت كه ماده بت‌پرستى را بر كند و دل‌ها را از خواطرى كه مردم را بدان مى‌كشاند، خالى سازد، و جان‌ها را حتى از آن كه بر گرد آن بگردند و بدان توجه كنند، باز دارد. همه اين‌ها در معارف اصولى و اخلاق كريمه و احكام شرعيه‌اى كه اسلام مردم را بدان فراخوانده است، ديده مى‌شوند، و شما مى‌بينيد كه اسلام اعتقاد حقه را عبارت مى‌داند از آن‌كه - جز خدا، خداى ديگرى وجود ندارد، خدا داراى اسماء حسنى، و مالك همه چيز است، و وجود او اصيل و مستقل بالذات و از همه جهانيان بى‌نياز است، و هرچه غير از اوست از او آغاز مى‌شود و بدو باز مى‌گردد، و در همه شئون ذاتى خود، چه در پيدايش و چه در ادامه وجود، به او محتاجند.

ـ اگـر كسى ذات يا صفات يا اعمال يك موجود را به طور مستقل از خدا - نه از ديگــران ـ منتسب به خود آن موجود بداند، از اين بابت مشرك است!

و نيـز اسـلام بـه مـردم دستـور مى‌دهد:

و نيز:

اخبار فراوانى از پيغمبر و ائمه اهل بيت عليهم‌السلام رسيده كه شرك را بر دو قسم دانسته‌اند: «شرك پنهان و شرك آشكار،» و آن داراى مراتب زيادى است كه كسى جز مخلَصان از همگى اين مراتب سالم نمى‌مانند، و از صداى پاى مورچه بر سنگ صاف در شب تاريك پنهان‌تر است!

در روايات اسلامى، در كافى، از حضرت صادق عليه‌السلام در مورد «قلب سليم» روايــت كــرده كــه: «قلب سليــم، آن قلبــى است كه در حالــى با خــدا روبــه‌رو شــود، كــه كســـى جــز خـــدا در آن نبــاشـــد.» فــرمـــود:

روش توحيدى

خداى سبحان به پيامبر گرامى خود دستور مى‌دهد كه براى خود رويه و سيره‌اى اتخاذ كند، و در اجتماع بشرى با آن رويه رفتار نمايد:

به سوى كلمه‌اى كه بين ما و شما يكنواخت است،

بياييد: كه جز خدا را نپرستيم، و چيزى را شريك او نسازيم،

و يكديگر را به جز خدا اربــاب خود نگيريم.

پس اگر روگــردان شدند، بگو: شاهد باشيد كه ما مسلمانيم!» (64 / آل‌عمران)

و باز به عقايد بت‌پرستـى كه داخل در ديـن اهـل كتـاب شده، اشاره كرده مى‌فرمايد:

(77 / مائده)

و نيز در مذمت اهل‌كتاب مى‌فرمايد:

ـ «اينــان هم راهبــان خود را به غير خــدا اربــاب گرفتند، و هم مسيح‌بن مريم را،

در حالى كه جز به پرستــش خــداى واحــدى مأمــور نشده بودنــد،

زيرا جز او خدايــى نيســت، و از آن‌چــه شريــك مى‌آورنــد، منـزه اسـت!» (31 / توبه)

پيغمبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اجراى احكام و حدود، بين مردم مساوات برقرار كرد، و طبقات اجتماع، مانند: حاكم و محكوم، رئيس و مرئوس، خادم و مخدوم، غنى و فقير، مرد و زن، شريف و وضيع را به يكديگر نزديك ساخت، كه هيچ كس نسبت به‌ديگرى حق‌بزرگى و فخرفروشى و حكومت‌نداشته‌باشد، كه‌كرامت‌تنها به تقوى است، و حساب و حكـم مربوط به خدا.

پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دارايى را بالسويه تقسيم مى‌كرد، و نهى مى‌فرمود كه قوى آنگونه تظاهر به نيروى خود كند كه قلب مردم ضعيف و فروافتاده بشكند و متأثر شوند، و مثلاً ثروتمندان و زمامداران و رؤسا نبايد در برابر فقرا و بيچارگان و رعيت به زيب و زيور و شوكت خود تظاهر كنند.

پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مانند يكى از افراد مردم مى‌زيست، و در خوردنى و آشاميدنى و پوشــاك و نشســت و برخاســت و راه رفتــن هيچ‌گونـه امتيازى با ديگران نداشت.⁽¹⁾

حجـاب حايل بين رسول اللّه «ص» و كفار

«وَ اِذا قَرَأْتَ الْقُرْانَ جَعَلْنا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ الَّذينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالاْخِرَةِ حِجابا مَسْتُورا!»

(45/اسرى)

خداوند متعال در قرآن كريم واقعيتى را بيان فرموده كه وقتى پيامبر گرامى اسلام قرآن مى‌خواند، ميان او و مشركينى كه به آخرت ايمان نداشتند، حجابى معنوى مى‌افكند

كه از فهم آن محجوب مى‌شدند، و ديگر نمى‌توانستند اسم خداى يگانه را بشنوند، و رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به رسالت حق بشناسند، و نمى‌توانستند به معاد ايمـان بياورند و به حقيقت آن پى ببرند!

آنان نمى‌توانستند حقيقت آن‌چه را كه از معارف قرآن نزد رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود بفهمند، و بدان ايمان بياورند و يا اذعان كنند كه او به راستى فرستاده خداست، كه به حق به سوى ايشان فرستاده شده است!

به همين جهت بود كه وقتى اسم خداى يگانه را مى‌آورد از او اعراض مى‌كردند، و در انكـار معـاد پـافشارى مى‌نمودند و او را مردى جادوشده مى‌خواندند.

انكار به آخرت جايى براى ايمان به خداى يگانه و رسالت پيغمبران باقى نمى‌گذارد. كفـر بـه معـاد مستلـزم كفـر بـه همـه اصـول ديـن است. مـى‌فـرمايـد:

ـ « وقتى تو قرآن مى‌خوانى،

ما دل‌هاى ايشان را با پرده‌هايى مى‌پوشانيم، تا قرآن را نفهمند!

و گوش‌هايشان را كر و سنگين مى‌كنيم تا قرآن را به گوش قبول نشنـوند،

و با فهم ايمان صـدق آن را درك نكنند.

ـ البته همه اين‌هـا كيفر كفر و فسوق ايشان است!

ـ وقتى در قرآن پروردگار خود را با وصف يكتايى ذكر مى‌كنى و شريك را از او نفى مى‌كنى، از شنيدن و فهم آن، در حالى كه پشت مى‌كنند، اعراض مى‌نمايند.

ـ ما بهتر مى‌دانيم كه غرض ايشان از اين‌كه مى‌آيند تا قرآن خواندن تو را بشوند، چيست؟

و نيز بهتر مى‌دانيم كه پس از شنيدن آهسته با هم چه مى‌گويند؟

ستمكاران مى‌گوينــد:

جز مردى جادوشــده را پيروى نمى‌كنيــد!

ببين چگونــه برايت مثل‌ها مى‌زنند؟

چه كنند بدبخت‌ها، گمراه شده‌اند، و ديگر راهى پيدا نمى‌كنند!» (45 تا 48 / اسراء)

اين آيه اشعار دارد بر اين‌كه مشركين نزد وى نمى‌آمدند تا قرآن به گوششان نخورد، چون از ملامت هم مسلكان خود مى‌ترسيدند، و اگر نزد آن جناب مى‌آمدند، پنهانى بوده، و حتى يكى از ايشان فرد ديگر را در حال استماع قرآن مى‌ديد، آهسته ملامت مى‌كرد، زيرا مى‌ترسيد رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مؤمنين پى ببرند و بفهمند كه ايـن افـراد دشمننــد. بعضى به بعــض ديگــر مـى‌گفتنـــد:

ـ «پيروى نمى‌كنيد مگر مردى جادوشده را...!» (47/اسراء)

زدن اين مثل، اين نكته را مى‌رساند كه مشركين كارشان به جايى رسيده بود كه

اميدى به ايمان آوردنشان نبود!⁽¹⁾

مصايب موعود كفار مكه

« وَ لا يَــزالُ الَّذيــنَ كَفَــرُوا تُصيبُهُـمْ بِما صَنَعُـوا قارِعَةٌ اَوْ...!» (31 / رعد)

دقت در اين‌كه سوره رعد يك سوره مكى است، و به شهادت مضامين آثارش، و همچنين دقت در حوادثى كه بعد از بعثت و قبل از هجرت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رخ داده، و بررسى حوادثى كه بعد از هجرت تا قبل از فتح اتفاق افتاده، اين معنى را روشن مى‌سازد كه مراد از عبارت «الَّذينَ كَفَرُوا،» همان كفار عرب از اهل مكه و غير ايشان است كه در ابتداى دعوت اسلام آن را رد نموده، و انكار و عناد را به نهايت رسانده بودند، و در برانگيختن فتنه و فساد پافشارى مى‌نمودند.

خـداى تعـالى در ايـن‌بـاره مـى‌فرمـايـد:

به خاطر آن‌چه كردند، و كفرى كه به رحمان ورزيدند، مى‌رسد،

يا در نزديكى‌هاى خانه‌شان فرود مى‌آيد،

و همواره بدين حال هستند، تا آن‌كه آن عذابى كه وعـده‌شـان داده، برسد،

چه خدا خلف وعده نمى‌كند، و گفتارش تغيير نمى‌پذيرد!»

مقصود از آنان كه مصيبت‌ها بر سرشان آمد، كفار اطراف مكه است، كه جنگ‌ها و قتل و غارت‌ها از پايشان در آورد. و مقصود از آن‌ها كه مصايب در نزديكى خانه‌هايشان فرود آمد، اهل مكه‌اند، كه حوادث ناگوار در پيرامون شهرشان اتفاق مى‌افتاد، و دودش به چشم آن‌ها مى‌رفت، و وحشت و اندوه و ساير آثار سوء آن، خواب و آسايش را از ايشان سلب مى‌نمود. و مقصود از عذابى كه وعده‌شان داده، عذاب

شمشير است، كه در روزهاى بدر و احد و ساير غزوات با آن روبه‌رو شدند!⁽²⁾

عجز قريش در مبارزه با قرآن

« وَ قــالَ الَّذينَ كَفَــرُوا لا تَسْمَعُـوا لِهذَا الْقُرْآنِ... !» (26 / فصلت)

اين آيه دلالت مى‌كند بر نهايت عجز كفار در مبارزه عليه قرآن، بعد از آن‌كه كفار نتوانستند كلامى مثل آن را بياورند، و يا اقامه برهانى عليه آن بكنند، كارشان در

بيچارگى به اين‌جا كشيد كه به يكديگر سفارش كنند كه به قرآن گوش ندهند، و هر جا قرآن خوانده مى‌شود سر و صداهاى بى‌معنى در آورند تا صداى قرآن و شخصى كه آن را مى‌خـوانــد بـه گوش ديگـران نرسد، و در نتيجــه اثرش لغو گردد.

قرآن مجيد سپس پاره‌اى از عواقب ضلالت آنان، و نتيجه استقامت مسلمانان و پــاداش آخرتى آنان را ذكــر مى‌كند و مى‌فرمايد:

و به بدتر از آن‌چه مى‌كردند، كيفر مى‌دهيم!

اين چنين است كه كيفر دشمنان خدا آتش است و در بطن آتش خانه‌اى جاودانه

دارند، به كيفر اين‌كه همواره آيات ما را انكار مى‌كردند...!»

(27 و 28 / فصلت)

سپس بعد از ذكر پاداش استقامت مسلمانان در برابر كفار مى‌فرمايد:

و عمل صـالـح انجـام مى‌دهد، و مى‌گويد:

من به يقين از تسليم شدگانم!» (33 / فصلت)

در اين آيه، خداى تعالى پيامبر گرامى خود را تأييد مى‌فرمايد به اين كه سخن تو، يعنى دعوت تو، بهترين سخن است. هرچند كه لفظ آيه عموميت دارد ولى منظور در اين آيه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، و شامل همه كسانى هم مى‌شـود كـه بـه سـوى خدا دعوت مى‌كنند.

چيزى كه هست، چون در بين ايمان داعيان به سوى خدا، ممكن است كسى يافت شود كه به خاطر رسيدن به غرض فاسد به سوى خدا دعوت كند، و معلوم است كه چنين دعوتــى احسن‌القول نمى‌تواند باشد، لذا دنباله جمله اين شرط را اضافه كرد كه «وَ عَمِلَ صالِحا !» به شرطى كه خودش هم عمل صالح كند، چون عمل صالح كشف مى‌كند از اين‌كه صـاحبش نيتى صالح دارد.

و نيز از آن‌جايى كه عمل صالح دلالت بر اعتقاد حق، و التزام به آن ندارد، و اين نيز معلوم است كه سخن آن كسى كه دعوت به سوى خدا مى‌كند، و عمل صالحى هم دارد، ولى ايمانى به حق نداشته، و التزامى به آن ندارد، احسن‌القول نيست! به همين جهت دو جمله گذشته را مقيد به شرطى ديگر كرد، و آن اين است كه «وَ قالَ اِنَّنى مِنَ الْمُسْلِمينَ!» (33 / فصلت) يعنى اعتقاد به اسلام داشته باشد!

پس اگر كسى اعتقاد به اسلام و عمل صالح داشت، و آن‌گاه به سوى خدا دعوت كرد، سخنش احسن‌القول خواهد بود!

لاجرم تو بدى‌هاى مردم را با بهترين عكس‌العمل دفع كن،

تا كسى كه بين تو و او دشمنى هست، چنان از دشمنى دست بردارد كه گويى دوستى

مهربان است، اما اين نصيحت را نمى‌پذيرند مگر كسانى‌كه خويشتندارند،

و نيز نمى‌پذيرد مگر كسى كه بهره عظيمى از سعادت داشته باشد!» (34و35 / فصلت)⁽¹⁾

دليل هلاك نكردن قريش

«وَ مـا مَنَعَنــا اَنْ نُرْسِــلَ بِالاْيــاتِ اِلاّ اَنْ كَــذَّبَ بِهَـا الاَوَّلُونَ!» (59 / اسرى)

قرآن مجيد در مورد عدم تعذيب و هلاك دنيوى كفار صدر اسلام در آيه فوق خبر مى‌دهد كه چون مردم - كه آخرينشان مثل اولينشان هستند - به خاطر آن غريزه فسق و فساد كه در ايشان است مستحق آمدن هلاكت و انواع ديگر عذاب‌هاى شديـد هستند، و خداى تعالــى هم درباره قراء اين قضا را رانده كه همه هلاك و يا معذب به عــذاب شديــد شونـد.

همين معنا باعث شد كه خداى تعالى آياتى را كه كفار قريش پيشنهاد مى‌كنند، نفرستد، چون با در نظر گرفتن اين‌كه آخرين بشر با اولين او يكسان است، و هرچه اولين را وادار به عصيان كرد، آخرين را هم وادار مى‌كند، و نيز با در نظر گرفتن اين‌كه اولين با آمدن آيات پيشنهادى‌شان باز كفر ورزيدند، هم اين هست كه اين‌ها بعد از ديدن معجزه و آيات پيشنهادى خود ايمان نياورند، و در نتيجه به عذاب شديد ديگرى مبتلا شوند، هم‌چنان‌كه پيشينيان ايشان شدند، و چون خدا نمى‌خواهد اين امت را به عذاب عاجل مؤاخذه كند، لذا آيات پيشنهادى كفار را نمى‌فرستد!

اين خصوصيت امت اسلام از مواردى از كلام خداى تعالى استفاده مى‌شود و تنها آيه مورد بحث نيست، و خداوند تعالى بر اين قضا رانده كه اين امت را عذاب نكند، مگر بعد از مدتى مهلت!⁽²⁾

مقابله تاريخى اقوام كافر در برابر پيامبران

«مـا يُجـادِلُ فى آياتِ اللّهِ اِلاَّ الَّذينَ كَفَرُوا... .» (4 / مؤمن)

قرآن مجيد در سوره مؤمن از آغاز، مطلب را پيرامون بلندپروازى‌هاى كفار، و جدال

باطلشان به منظور از بين بردن حقى كه بر آنان نازل شده، مى‌كشاند، و با تكرار آيات مربوط به خوار و ذليل بودن كفار، و گرفتار شدن آن‌ها به عذاب الهـى، در امت‌هـاى گذشته، سورت استكبار و جدال آنان را مى‌شكند.

عذاب‌هاى خواركننده‌اى را كه خدا به ايشان وعده داده بود در اين سوره با ذكر نمونه‌اى از آن‌چه در آخرت بر سرشان مى‌آيد، خاطرنشان مى‌سازد:

ـ «در آيات خدا جدال نمى‌كنند مگر كسانى كه كافر شدند، پس غوطه‌ور شدنشان در ناز و نعمت تو را مغرور نسازد. قبل از ايشان هم قوم نوح و احزابى كه بعد از ايشان بودند، آيات خدا را تكذيب كردند، و هر امتى قصد جان پيامبر خود كرد، تا او را بگيرند، و با حربه باطل عليه حق مجادله كردند، تا حق را از بين ببرند، و من ايشان را گرفتم، و چه عجيب است عذاب!! و همچنين كلمه عذاب پروردگارت بر آنــان كه كافر شدنــد، حتمى شد، كه بايد اهــل آتـش باشنــد.» (4 تا 6 / مؤمن)

در اين آيات، در مقام جواب دادن از شبهه‌اى است كه ممكن بود به ذهن كسى وارد شود و آن شبهه اين است كه ما مى‌بينيم هميشه برد با همين كفار است، كه از پذيرفتن حــق استكبار مى‌ورزند، و در آيــات خدا جدال مى‌كنند، و هيچ گرفتارى هم پيدا نمى‌كنند، و باطل خود را هم پيش مى‌برند؟!

حاصل جواب اين است كه امت‌هاى گذشته چون قوم نوح و احزاب بعد از ايشان مانند عاد و ثمود و قوم لوط و غيره، از كفار امروز در تكذيب و جدال به باطل قوى‌تر بودنــد، آن‌ها تا اين‌جا پيشــروى كردند كه مى‌خواستند رسول خود را بگيرند و بكشند، ولى عذاب الهى مهلتشان نداد، و اين قضــا در حق همــه كفار رانــده شده است.

پس توهّم اين‌كه كفار معاصر از خدا پيشى گرفته‌اند و اراده خود را عليه اراده خداى سبحان به‌كار زدند، توهّمى است باطل!!⁽¹⁾

ابراهيم و رسول اللّه، دو مبارز عليه كفار

«وَ اِذْ قالَ اِبْراهيمُ لاَبيهِ وَ قَوْمِهِ اِنَّنى بَراءٌ مِمّا تَعْبُدوُنَ!» (27 تا 30 / زخرف)

آيات سوره زخرف درباره كفر مشركين به رسالت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و تشبث آنان در شرك به ذيل تقليد از پدران بدون هيچ دليل ديگر، صحبت مى‌كند، و در اين آيات داستان ابراهيم عليه‌السلام را ذكر مى‌كند كه تقليد كردن پدر و قومش را دور انداخت و از آن‌چه آنان به جاى خداى سبحان مى‌پرستيدند، بيزارى جست، و از پروردگارش طلب هدايتى كرد كه از فطـرتش سرچشمـــه داشتــه اسـت.

بعد از نقل داستان ابراهيم عليه‌السلام اين مسائل را خاطرنشان مى‌سازد كه قوم او را از چه نعمت‌هايى برخوردارشان كرد، و چگونه به آن نعمت‌ها كفران كردند، و به كتاب خدا كافر شدند و در آن خورده‌گيرى‌ها نمودند و به فرستاده خدا طعنه‌ها زدند، طعنه‌هايى كه به خودشان برمى‌گردد. سپس آثار اعراض از ياد خدا را ذكر مى‌كند، و عاقبت اين كار را كه همان شقاوت و خسران است تذكر مى‌دهد، و آن‌گاه عطف مى‌كند به اين كه پيامبر بايد براى هميشه از ايمان آوردن ايشان مأيوس باشد، و سپس تهديدشان مى‌كند به عذاب، و به پيامبر عزيزش تأكيد مى‌كند كه به قرآن تمسك جويد، چــون قرآن ذكر او و ذكر قــوم اوست، و به زودى از آن بازخواســت مى‌شوند، و آن‌چــه در قــرآن اسـت دين توحيـد است، كه همــه انبيـاء گذشتــه بر آن ديــن بودند:

ارثيه يكتاپرستى در نسل ابراهيم

منظــور از نسلى كــه يكتــاپرستــى در آن باقــى گذاشتــه شــده ذريــه و فرزندان ابراهيم عليه‌السلام است.

مراد از بقاى كلمه در عقب و ذريه ابراهيم عليه‌السلام اين است كه ذريه آن جناب چنان نباشــد كه به كلــى و حتى يك نفر موحــد در آنان باقــى نماند، بلكــه همواره و مادام كه نسل آن جنـاب در روى زميـن باقـى است، افرادى موحد در بين آنان يافت بشود.

دليل عدم نزول قرآن بر اشراف قريش

«كفـــــــــار گفتنـــــــــد:

پروردگار تواند؟ اين ماييم كه معيشت انسان‌ها در زندگى دنيا را تقسيم مى‌كنيم!»

(31و32/زخرف)

منظور از بزرگى آن دو مرد به طورى كه از سياق آيه بر مى‌آيد، بزرگى از حيث مال و جــاه اســت، چــون در نظــر افــراد مادى و دنياپرســت ملاك عظمــت و شرافــت و علــو مقـــام هميــن چيزهــاســت!

در مجمع‌البيــان گفته: منظــور از دو مرد عظيــم در يكى از دو شهر، وليدبن مغيره از مكه، و ابامسعود عُرْوَة‌بن مسعود ثقفى از طائف بوده است.

و بعــض ديگــر گفته‌انــد: منظور عتبــه بن ابى ربيعــه، از مكــه و ابن عبدياليــل، از طائـــف بـوده است.

لكن حق مطلب اين است كه اين تطبيق‌ها از خود نامبردگان است، وگرنه مشركين شخص معينى را در نظر نداشتند، و به طور مبهم گفته‌اند كه جا داشت يكى از بزرگان مكه و طائف پيامبر بشوند. و اين معنى از ظاهر آيه به خوبى استفاده مى‌شود.

خداوند متعال جواب داده كه اين مشركين در امر معيشت دنيايى كه در آن زندگى مى‌كنند، و از رزقش ارتزاق مى‌نمايند، و خود قطره‌اى از درياى بيكران رحمت ماست، هيچ مداخله‌اى ندارند، و آن وقت چگونه به خود اجازه مى‌دهند به تقسيم چيزى مداخله كنند كه هزاران بار از زندگى دنيا مهم‌تر است، و آن مسئله نبوت است، كه رحمت كبـريايى مـا و كليد سعـادت دائمى بشر و رستگارى جاودانه ايشان است؟⁽¹⁾

مسلمانان اوليه

آغاز دعوت علنى اسلام

دوران شكنجه.مبارزه و مهاجرت

«فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ اَعْرِضْ عَنِ‌الْمُشْرِكينَ...!» (94/حجر)

غــرض ســوره حجــر، در حقيقــت، بيــان مــوضــوع تبليــــغ آشكــار، و امــر به علنـى كردن رسـالت است، و وقتــى به اين آيه مى‌رسد مى‌فرمايد:

ـ «حال كه تو مأمور به "صفح جميل" شدى، و خود را به عنوان نذير از عذاب ما، آن عذابى كه بر مقتسمين (پاره‌پاره كنندگان قرآن،) نازل شد، معرفى نمودى، ديگر مترس، كلمه حق را اظهار، و دعوت خود را علنى كن!»

در ادامه آيه مى‌فرمايد:

ايــن «مستهزئين» همــان «مقتسمين» هستند كه قبلاً اسمشان در اول آيه برده شد.

خداى تعالــى وقتى دستور مى‌دهــد كه درنگ مكــن و دعوت به حق را علنى ساز، و از مشركيــن روى برتــاب، بلافاصله مى‌فرمايد: براى اين‌كــه ما شــر مستهزئيــن را از تو كفايــت كرديم، و ايشــان را به عــذاب خود هلاك مى‌سازيم.

و اين مستهزئيــن همان‌هاينــد كه (با خدا، خدايانــى ديگر اتخــاذ مى‌كننــد، پس به زودى خواهنــد فهميـد!)

در اين جملــه براى بار دوم اندوه و تنگ حوصلگى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از استهزاء آنان پيش مى‌كشد، تا مزيد عنايـت خود را نسبـت به تسليــت و دلخوش

كردن آن جناب و تقويت روحــش برساند.

خداى تعالى در كلام كريم خود، مخصوصا در سوره‌هاى مكى، بسيار آن جناب را تسليت و دلدارى داده است، و اين به خاطر آن صدمات زيادى است كه آن جناب در مكه بـا آن مواجه مى‌شده است.

در ادامه آيه مى‌فرمايد:

ـ «ما مى‌دانيــم سينه تو از آن‌چه مى‌گويند، تنگ مى‌شود، پس به ستايش پروردگارت تسبيح گوى، و از سجده‌كنان باش! عبادت پروردگار خويش كن تا حادثه محقق به تو برسد!» (97 تا 99 / حجر)

خداى سبحان به پيامبر گرامى خود سفارش مى‌فرمايد كه او را تسبيح و حمد گويد، و سجده و عبادت به جاى آورد، و اين مراسم را ادامه بدهد. خداى تعالى اين سفارش را متفرع بر تنگى حوصله از زخم زبان‌هاى كفار نموده است، معلوم مى‌شود كه تسبيح و حمد خدا و سجده و عبادت در برطـرف كردن انـدوه و سبــك كردن مصيبــت اثر دارد.

در روايات اسلامى آمده است كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بعد از آن‌كه وحى الهى شروع شد سيزده سال در مكه بماند، و در سه سال اولش مخفيانه دعوت مى‌كرد، و از ترس اظهار علنى نمى‌نمود، تا آن‌كه خداى عزوجل با فرستادن (آيه فوق مأمورش فرمود تا دعوت خود را علنى كند، و از آن روز دعوت علنى شد.

(نقـل از امـام صـادق عليه‌السلام در معانى الاخبار.)

همچنيــن امـــام صــادق عليه‌السلام فـرمـــوده:

(نقل‌از امام‌صادق عليه‌السلام در تفسير عياشى)⁽¹⁾

شكنجه مسلمانان اوليه

«مَــنْ كَفَرَ بِاللّهِ مِنْ بَعْـدِ ايمانِـه اِلاّ مَــنْ اُكْــرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِــنٌّ بِالاْيمانِ... !»(106 تا 110 / نحل)

تاريخ روزهاى اوليه ظهور اسلام آكنده از شكنجه‌هاى زيادى است كه مؤمنين صدر

اسلام در مكه از قريش مى‌ديدند. چون قريش مكه مؤمنين را آزار مى‌دادند تا شايد از دين‌شان برگردند.

آيه فوق ناظر به چنين وقايعى است. چنان انواع شكنجه‌ها را در حق مؤمنين روا مى‌داشتند كه حتى اتفاق مى‌افتاد يك فرد مسلمان در زير شكنجه كفار جان مى‌داد. هم‌چنان‌كه عمار و پدر و مادرش را شكنجه كردند و پدر و مادرش در زير شكنجه آن‌ها جان دادند، و عمار به ظاهر از دين اسلام بيزارى جست، و بدين وسيله جـان ســـالــم بـه در بــرد.

در ادامه آيه مى‌فرمايــد:

اين وعده جميلــى است كه خداى سبحــان به مهاجريــن مى‌دهد كه پس از شكنجه‌هــا مهاجــرت كردند. و در قبــال تهديــدى كــه به كفــار كرده و خســران تمــام را نويدشــان داده، مؤمنيــن را به مغفــرت و رحمــت در قيامــت نويـد مى‌دهد.

آخر آيه مى‌رساند كه خدا از آن مسلمانان كه به ظاهر ارتداد جستند، راضى نمى‌شود، مگر اين‌كه مهاجرت كنند، و نيز از هجرتشان راضى نمى‌شود، مگر اين‌كه بعد از آن جهـاد و صبـر كننـد.

ماجراى شكنجه و قتل سميه و ياسر

چــون رسول خــدا خواســت به مدينــه مهاجــرت كنــد بــه اصحــابـش فرمود:

بلال مؤذن و خباب و عمار، و زنى از قريش كه مسلمان شده بود، ماندند تا صبح شد. مشركين و ابوجهل ايشان را دستگير كردند. به بلال پيشنهاد كردند كه از دين اسلام برگردد، او قبول نكرد، لاجرم زرهى از آهن در آفتاب داغ كردند و بر تن او پوشاندند، و او هم‌چنان مى‌گفـت: «احـد! احـد!».

خباب را در ميان خارهاى زمين مى‌كشيدند. عمار از در تقيه حرفى زد كه همه مشركين خوشحال شدند و او را رها كردند. سميه را ابوجهل به چارميخ كشيده بود و... او

را كشت، ولى بلال و خباب و عمار را رها كردند.

آن‌ها خود را به رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رساندند و جريان را براى آن جناب تعريف كردند. عمار از آن حرفى كه زده بود سخت ناراحت بود. حضرت فرمـود:

صحنه ملاقات شكنجه‌شدگان با رسول‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را روايات بسيارى بيان كرده‌اند. در مجمع‌البيان مى‌نويسد:

اين آيه درباره جماعتى نازل شد كه به اكراه مجبور شده بودند، و آن جماعت عمار و پدرش ياسر و مادرش سميه، و صهيب و بلال و خباب بودند كه شكنجه شدند، و در آن شكنجــه پــدر و مادر عمــار كشته شدنــد، و عمــار با زبانــش چيــزى بــه آن‌هــا داد كه راضى شدنــد، و خداى سبحــان جريـان را به رسول گرامى‌اش خبر داد.

پس وقتى كه جماعتــى به آن جنـاب خبر آوردند كه عمار كافر شد، حضرت فرمود:

وقتى عمار شرفياب شد، در حالى كه گريه مى‌كرد، حضرت فرمود: - چه حال و چـه خبـر؟ عــرض كـرد:

ـ خبــر بسيار بد آوردم، يا رســول اللّه! زيرا رهايم نكردند تا دست به ساحت تو دراز نمودم و خدايان ايشان را به خير ياد كردم.

رسـول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شـروع كـرد اشك‌هاى عـمار را پاك كردن، در حالى كه مى‌فرمود:

ـ اگر بار ديگر به تو چنين كردند تو هم همان كار را تكرار كن! پس آيــه فــوق نـازل شـد.⁽¹⁾

شكنجـه به خاطـر ايمان

«وَ السَّمــاءِ ذاتِ الْبُــــروُجِ... قُتِـلَ اَصْحـــابُ الاُخْـــدوُدِ...!» (8 / بـــروج)

سوره بروج به سختى كسانى را انذار كرده كه مردان و زنان مسلمان را به جرم

اين‌كه به خدا ايمان آورده‌اند، شكنجه مى‌كنند، نظير مشركين مكه كه با گروندگان به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين مى‌كردند، و آنان را شكنجه مى‌كردند تا از دين اسلام به شرك سابق خود برگردند. بعضى از اين مسلمانان صبر مى‌كردند، و بر نمى‌گشتند، ولو شكنجــه بـه هر جا كه خواست برسد. ولى بعضى بر مى‌گشتند و مرتد مى‌شدند، و اين‌ها افرادى بودنـد كه ايمانــى ضعيــف داشتنــد و خداى تعالى درباره آنان فرموده:

ـ «بعضــى از مردم كسانى‌انــد كه مى‌گويند به خــدا ايمان آورده‌ايم، ولى همين كه در راه خــدا شكنجه مى‌شدنــد، فتنه مــردم را نظيــر عــذاب الهــى مى‌پنــداشتنــد.» (10 / عنكبــوت)

ـ «بعضى از مردم كسانى‌اند كه خدا را با شرايطى مى‌پرستند، اگر خيرى به ايشان برسد، دل به آنان مى‌بندند، و اگر دچار فتنه‌اى شوند، با صد و هشتاد درجه عقب‌گرد، بر مى‌گردند!» (11 / حج)

خداى تعالى در اين آيات اشاره‌اى به «اصحاب اخدود» مى‌كند، و با اين مؤمنين را به صبر در راه خدا تشويق مى‌كند. دنبال داستان اشاره‌اى هم به سرگذشت لشكريان فرعون و ثمود دارد، و اين مايه دلخوشى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و وعده نصرت به آن جناب و تهـديـد مشركين است:

مراد از «شاهد» در اين آيات رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، براى اين‌كه آن جناب امـروز شـاهـد اعمال امـت اســت و فــرداى قيـــامت بـدان‌چـــه ديـــده شهـــادت مـى‌دهــد.

كلمه «مشهود» هم قابل انطباق است با شكنجه‌اى كه كفار به اين مؤمنين مى‌دادند، و وضعى كه در آخرت به خود مى‌گيرند، و آن‌چه در روز قيامت براى اين ظالمان و مـظلـومـان رخ مى‌دهـد، چـه ثـواب و چـه عقـاب.

در اين آيات مى‌فرمايد: «قُتِلَ اَصْحابُ الاُخْدوُدِ!»

با اشاره به داستان اخدود، زمينه را براى آيات بعدى كه مى‌فرمايد: «كـسانـى كـه فتـنـه كـردنـد...،» فـراهـم مى‌سـازد.

كلمه «اخدود» به معناى شكاف بزرگ زمين است، و اصحاب اخدود جبارانى ستمگر بودند كه زمين را مى‌كندند و آن را پر از آتش مى‌كردند، و مؤمنين را به جرم اين‌كــه ايمان دارند در آن آتش مى‌انداختند و تا آخرين نفرشان را مى‌سوزاندند. خداوند متعال در اين آيه اصحــاب اخــدود را لعن مى‌كند، و از درگاه خود طرد مى‌نمايد، و

اعمال شنيع آنان را چنين شرح مى‌دهد:

ـ «اَلنّــارِ ذاتِ الْــوَقُــودِ، اِذْ هُــمْ عَلَيْهــا قُعُــودٌ، وَ هُــمْ عَلــى مــا يَفْعَلُـونَ بِالْمُؤْمِنيـنَ شُهُـودٌ - آتشى كه براى گيراندنش وسيله‌اى درست كرده بودند، در حالى كه خودشان براى تماشاى ناله و جان كندن و سوختن مؤمنان بر لبه آن آتش مى‌نشستند، و خود نظاره‌گر جنايتى بودند كه بر مؤمنين روا مى‌داشتند، هيچ تقصيرى از مؤمنى ســراغ نداشتنـد، جـز اين‌كــه بـه خـدا ايـمـان آورده بـودنـد!»

(1 تا 7 / بــروج)

قرآن‌مجيد مطلب‌را چنين ختم‌مى‌كند:

فشار مشركين براى برگشت مسلمانان به كفر

«اَحَسِبَ‌النّاسُ اَنْ يُتْرَكُوا اَنْ يَقُولُوا امَنّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ؟» (2تا13/عنكبوت)

بعضى از كسانى كه در مكه و قبل از هجرت به رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايمان آورده بودند، از ترس فتنه‌اى كه از ناحيه مشركين تهديدشان مى‌كرد، از ايمان خود برگشته بودند، چون مشركين دست از سر مسلمانان بر نمى‌داشتند، و مرتب آنان را دعوت مى‌كردند به اين‌كه از ايمان به آن جناب برگردند، و ضمانت مى‌دادند كه اگر برگرديد هر ضررى از اين بابت ديديد ما جبران مى‌كنيم، هم‌چنان‌كه اگر بر نگرديد بلا به سرتان مى‌آوريم و آن قدر شكنجه‌تان مى‌كنيم تا به كيش ما بر گرديد.

گويا از اين عده كه از ايمان خود رجوع كرده‌اند كسانى بوده‌اند كه از ناحيه پدر و مادرشان تهديد و تشويق مى‌شدند، مانند بعضى از فرزندان مشركين كه آيـات شـريفه سـوره عنكبوت بــدان اشـاره دارد.

در سوره عنكبوت، به طورى كه از اول تا آخرش، و از سياق جارى در سراسرش، استفاده مى‌شود، غرض خداى تعالى از ايمان مردم تنها اين نيست كه به زبان بگويند ايمان آورديم، بلكه غرض حقيقت ايمان است، كه تندبادهاى فتنه‌ها آن را تكان نمى‌دهد، و دگرگونى حوادث دگرگونش نمى‌سازد، بلكه هر چه فتنه‌ها بيشتر فشار بياورد، پابرجا و ريشه‌دارتر مى‌گردد.

خداى تعالــى مى‌فرمـايد:

نه بلكه حتما امتحان مى‌شوند، تا آن‌چــه در دل نهـان دارند، بيــرون ريزد،

و معلــوم شود ايمــان اســت يا كفـر!»

پس فتنه و محنت يكى از سنت‌هاى الهى است كه به هيچ‌وجه و درباره هيچ كس شكسته نمى‌شود، همان طور كه در امت‌هاى گذشته از قبيل قوم نوح و عاد و ثمود و قوم ابراهيم و لوط و شعيب و موسى جريان يافت، و جمعى استقامت ورزيدند و جمعى ديگر هلاك شدند، و در امت‌هاى حاضــر و آينده نيز جريــان خواهد يافــت و خدا به كسى ظلــم نكـرده و نمى‌كند، و اين خــود امت‌هــا و اشخاصنــد كه به خــود ظلــم مى‌كنند.

پس كسى كه مى‌گويد: من به خدا ايمان آوردم بايد در برابر ايمانش صبر كند و خداى يگانه را بپرستد و چون قيام به وظايف دينى برايش دشوار و يا غير ممكن شد بايد به ديارى ديگر مهاجرت كند، ديارى و سرزمينى كه در آن‌جا بتواند به وظيفه‌هاى خود عمل كند، چه زمين خدا وسيع است!

و هرگز نبايد به خاطر ترس از گرسنگى و ساير امور زندگى از مهاجرت چشم بپـوشد، بـراى اين‌كه رزق بندگان به عهده خداست!

و اما مشركين، كه مؤمنيـن را آزار مى‌كردند، با اين‌كه مؤمنين به غير اين‌كه مى‌گفتند: ـ «پروردگار ما اللّه است!» و هيچ جرمى مرتكب نشده بودند، آن‌ها هم بايد بدانند كه با اين رفتار خود خدا را عاجز نمى‌كنند و به ستوه نمى‌آورند، و نمى‌توانند خواست خود را عليه خواست خدا به كرسى بنشانند، بلكه خود اين آزارشان هم كه گفتيم فتنه و آزمايش مؤمنين است، و فتنه و آزمايش خودشان هم هست، و چنان نيست كه از علم و تقدير الهى خارج باشد، بلكه اين خداست كه آنان را در چنين بوته‌اى از آزمايش قرار داده و دارد هلاكشان مى‌كند تا اگر خواست در همين دنيا به وبال آن گرفتارشان كند، و اگر خواست اين عذاب را به تأخير انداخته و در روزى كه به سوى او برمى‌گردند، و ديگر راه‌گريزى ندارند، عذاب كند!⁽¹⁾

پاره‌كنندگان قرآن در صدر اسلام

«... الْمُقْتَسِميــنَ، اَلَّـذيــنَ جَعَلُــوا الْقُــرانَ عِضيــنَ.» (90 و 91 / حجـــر)

ظاهر آيه قومى را يادآورى مى‌كند كه در اوايل بعثت عليه بعثت و براى خاموشى

نور قرآن قيام كرده بودند، و آن را پاره پاره مى‌كردند تا بدين وسيله مردم را از راه خدا بازدارند، و خداوند متعـال عــذاب بر ايشــان نازل كــرده و آن‌ها را هلاك نموده است.

«مُقْتَسِمين» كه در آغاز بعثت پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اقدام به چنين كارى مى‌كردند طايفه‌اى از قريش بودند. آن‌ها قرآن را پاره پاره كردند، و عده‌اى گفتند كه آن سحر است، و عده‌اى ديگر گفتند كه افسانه‌هاى گذشتگان است، و جمعى ديگـر آن را سـاختگـى خـوانـدند.

اين‌ها راه ورودى مكه را قسمت قسمت كردند و در موسم حج هر چند نفرى سر راهى را گرفتند تا نگذارند مردم نزد رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بروند.⁽¹⁾

بريده باد دو دست ابى‌لهب

«تَـبَّتْ يَـدا اَبـى لَـهَـبٍ وَ تَـبَّ!» (1 تا 5 / لهب)

«بريده باد دو دست ابى‌لهب، كه توطئه‌هايش باطل خواهد شد، مال و آن‌چه كسب كرده، دردى از او دوا نخواهد كرد، به زودى وارد آتشى شعله‌ور شود، با زنش، كه باركش هيزم است، و طنابى تابيده به گردن دارد!»

اين ابولهب، كه مورد نفرين و يا قضاء حق تعالى قرار گرفته است، فرزند عبدالمطلب و عموى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، كه سخت با رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دشمنى مى‌ورزيد، و در تكذيب گفته‌ها و دعوت او و نبوتش، و همچنين در آزار و اذيتش اصرار به خرج مى‌داد، و در ايـن راه از هيـچ گـفتــه‌اى و عمـلى فروگـذار نمى‌كرد.

او همان كسى بود كه وقتى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله او و عشيره اقربين خود را براى اولين بار دعوت كرد، با كمال وقاحت و بى‌شرمى گفت: تَبا لَكَ!

ســوره لهب گفتار او را به خـودش رد مى‌كند و مى‌فرمايد: تباب و خسران بر او باد!

بعضى‌ها گفته‌اند كه نام او همين ابولهب بوده است، هر چند كه به شكل كنيه است، ولى بعض ديگر گفته‌اند كه كلمه ابولهب كنيه او بوده و نامش عبدالعزى بوده است. بعـض ديگـر گفتـه‌اند نـام او عبد مناف بوده است.

جالب‌تر از همه اقوالى كه در پاسخ اين سؤال كه چرا قرآن اسم او را نياورده؟ اين گفتــه است كه: قرآن خواستــه است او را به آتش نسبــت دهد، چون ابولهب اشعارى به انتســاب به آتــش دارد، ماننــد آن‌كه بگويند ابوالخير، كه رابطــه‌اى با خيــر دارد.

در آيات بعدى هم كه مى‌فرمايد: «به زودى در آتش زبانه‌دار مى‌سوزد!» از آن فهميده مى‌شود كه معناى «تَبَّتْ يَدا اَبى لَهَبٍ!» هم اين است كه از كار افتاده باد دو دست مرد جهنمى، كه هميشــه ملازم با شعلـــه و زبانـه آن است.

بعضى ديگر گفته‌اند كه نام او عبدالعزى بوده است، و اگر قرآن كريم نامش را نبرده، بدين جهت بوده كه كلمه «عبدالعزى» به معناى بنده «عزى» است، و «عزى» نام يكى از بت‌هاى آن زمان بوده است. خداى تعالى كراهت داشته كه بر حسب لفظ نام عبدى را ببرد كه عبد او نباشد، بلكه عبد غير او باشد، و خلاصه با اين‌كه در حقيقت عبداللّه است، او را عبدالعزى بخواند، گو اين‌كه در اسم اشخاص معنا موردنظر نيست، ولى همان طور كه گفتيم قرآن كريم خواست از چنين نسبتى حتى بر حسب لـفـظ خــوددارى كرده باشد.

در مورد زن بولهب مى‌فرمايد كه به زودى در آتش دوزخ در روز قيامت به همان هيئتــى ممثــل مى‌گردد كه در دنيــا به خود گرفتــه بود. در دنيــا شاخه‌هــاى خاربن و بوته‌هاى ديگر را با طنــاب مى‌پيچيد و حمل مى‌كرد، و شبانه آن‌ها را بر سر راه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌ريخت، تا بدين وسيله آن جنــاب را آزار دهــد. در آتــش هم با هميــن حال يعنــى طناب به گــردن و هيــزم به پشـت ممثـل گشته و عذاب مى‌شود!⁽¹⁾

مرا با آن كس كه خلقش كردم واگذار!

«... ذَرْنى وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحيدا !» (11تا31/مدثر)

ايــن آيــات تهديدى اســت كه خداونــد قــادر در مورد كسانــى كه در روزهاى اول اسلام دســت به استهــزاء و آزار رســول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌زدنــد، به كــار بــرده اســت. روايــات بسيار زيــادى وارد شــده كه ايــن جملــه تا بيســت آيــه بعدش همه دربــاره «وليــدبــن مغيــــره» نــازل شـده اســـت:

كه احدى با من در خلقت او شركت نداشت،

و بعد از خلقت به بهترين وجهى تدبيرش كردم، مرا با او واگذار!

و بين من و او حايل مشو، كه من او را بس هستم!

من براى او مالى ممدود و گسترده قرار دادم، برايش پسرانى قرار دادم حاضر، كه آن‌ها را پيش روى خود مى‌بيند كه مى‌خرامند، و از آنان در رسيدن به هدف‌هاى خود كمك

مى‌گيرد، و همه وسايل را برايش فراهم و منظم كردم،

سپس طمع كرد كه مال و فرزندانش را زيادتر كنم، ولى نه! بيشتر كه نمى‌دهم هيچ،

بلكه به زودى از هر سو دچارش به گرفتارى‌ها مى‌كنم،

چون او به آيات ما عناد ورزيد!»

بعضى گفته‌اند كه وليدبن مغيره بعد از نزول اين آيات رفته رفته مال و اولاد خود را از دسـت داد تـا در آخـر خـودش هـم هلاك شد.

جريان تاريخچه وليدبن مغيره در روايات اسلامى چنين آمده كه وى پيرمردى مجرب از داهيان عرب بود. وى از كسانى بود كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را استهزاء مى‌كرد. اين مطلب بر مى‌گردد به روزهاى اوليه دعوت اسلام در مكه، كه «قمى» در تفسير خود چنين مى‌نويسد:

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حجر اسماعيل مى‌نشست و قرآن مى‌خواند. روزى قريش كه دور وليدبن مغيره جمع شده بودند، از او پرسيدند:

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سوره حم سجده را خواند، و وقتى رسيد به آيه شريفه: «فَاِنْ اَعْرَضُوا فَقُلْ اَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَ ثَمُودَ!» (13 / فصلت) وليد حالش متغير شد و موى سر و صورتش سيخ شد، و بدون اين‌كه به قريش خبر ببرد كـه چه شد، مستقيما به خانه خود رفت.

قريش نزد ابوجهل شدند و گفتند: اى اباحكم، ابوعبدالشمس از دين خود بيرون شد و به دين محمد گرائيد، مگر نمى‌بينى كه از آن زمان كه به نزد محمد رفت ديگر نزد ما برنگشت. روزى صبح ابوجهل نزد وليد رفت و گفت: اى عمو، تو ما را سرافكنده و رسوا كردى، و زبان شماتت دشمن را بر سر ما دراز نمودى و به دين محمد گرائيدى! وليد گفت من به دين او نگرائيدم و لكن از او كلامى شنيدم كه از سنگينى و دشوارى پوست بر بدن جمع مى‌شود. ابوجهل گفت: حال بگو ببينم آيا كلام او خطابه نبود؟ گفت نه، براى اين‌كه خطابه كلامى متصل و پيوسته است، و كلام او بند بند است، آن هم بند

بندى كه بندهايش شباهتى به هم ندارند.

ابوجهل پرسيد: آيا شعر است؟ گفت: نه، شعر هم نيست، براى اين‌كه تو خود آگاهى كه من اشعار عرب همه اقسامش را شنيده‌ام، بسيطش و مديدش و رجزش را، و كلام محمد به هيچ‌وجه نمى‌تواند شعر باشد. ابوجهل پرسيد: پس چيست؟ وليد گفت: بايد به من مهلت بدهيد تا درباره‌اش فكر كنم.

فرداى آن روز قريش به وليد گفتند: اى ابا عبدالشمس نظرت درباره سؤال ما چه شد؟ گفت: شما بگـوييد كـلام محمد سحر است، براى اين‌كه دل انسان را مسخر مى‌كند!

خداى تعالى در قرآن كريم درباره او چنين فرمود:

ـ «اِنَّهُ فَكَّرَ وَ قَدَّرَ، فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ!» (18 و 19/مدثر)

فكرى كرد و اندازه‌اى گرفت، خدايش بكشد با آن اندازه‌اى كه گرفت، باز هم خدايش بكشد با آن اندازه‌اى كه گرفت، آن‌گاه نظرى كرد، و سپس چهره درهم كشيد، و رويى ترش كرد، خواست بفهماند من بزرگتر از آنم كه زير بار اين سخنان بروم، و در آخر گفت: اين قرآن نمى‌تواند چيزى به جز سحرهاى قديمى بـاشد، ايــن نيست مگـر سـخن بشر!

وليدبن مغيره همه در اين انديشه بود كه چيزى بگويد كه با آن دعوت اسلام را بـاطل كند و مـردم مـعاند مـثل خودش آن گفته را بپسندند. پيش خود فكر كرد آيا بگويد اين قرآن شعر است، يا بگويد كهانت و جادوگرى است؟ يا بگويد هذيان ناشى از جنون است؟ يا بگويد از اسطوره‌ها و افسانه‌هاى قديمى است؟ بعد از آن‌كه همه فكرهايــش را كرد اين طور سنجيد كه بگويد: قرآن سحرى از كلام بشر است...! (سَاُصْليــهِ سَقَــرَ! به زودى او را داخــل سقــر مى‌كنـم!) (26 / مدثر)⁽¹⁾

دستور اغماض نسبت به كفار اصلاح‌ناپذير

«قُلْ لِلَّذينَ امَنُوا يَغْفِروُا لِلَّذينَ لايَرْجُونَ اَيّامَ‌اللّهِ...!»(14/جائيه)

در اين آيه شريفه، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را دستور مى‌دهد به مؤمنين امر كند كـه از بـدى‌هاى كفـار چشـم‌پوشى كنند. اين آيـه شـريفه در مـكه نـازل شده است، در روزهايى كه مؤمنين وقتى به مشركين مستكبر و مستهزئين به آيات خدا مى‌رسيدند، آن‌ها طعنـه و تـوهين‌شان بـه رسـول خـدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را تشديد مى‌كردند.

مؤمنين در قبال اين توهين‌ها عنان اختيار از دست مى‌دادند و در مقام دفاع از

كتاب خدا و فرستاده او بر مى‌آمدند، و از ايشان مى‌خواستند كه دست از اين كار بردارند و به خدا و رسولش ايمان بياورند، غافل از اين‌كه كلمه عذاب عليه آنان حتمى شده، و به زودى به وبال اعمال خود و كيفر آن‌چه كرده‌اند، خواهند رسيد.

در قرآن كريم موارد ديگرى نيز وجود دارد كه خداى سبحان چنين دستورتى را به پيامبرگرامى‌خود داده است، مانند آيات زير در سوره‌هاى مزمل و انعام و معارج و زخرف:

ـ « مرا در خصوص تكذيب‌كنندگان كه غرور نعمت ايشان را به تكذيب واداشته است، وابگذار، روزكى چند مهلتشان ده،كه نزد ما عذاب‌هايى و دوزخى هست!»(11و 12/ مزمل)

توطئه اخراج رسول اللّه «ص» از مكه

«وَ اِنْ كادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِــنَ الاَرْضِ لِيُخْــرِجُـوكَ مِـنْهــا... .» (76 / اسرى)

قــرآن مجيد توطئه‌هايــى را كه مشركيــن عليه رســول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله طرح مى‌كردند در جا به جـاى آيـات خود يــادآور شـده است.

در آيه فوق مى‌فرمايد:

ـ « مشركين نزديك بود تو را وادار كنند تا از مكه بيرون شوى،

بعد از رفتن تو زمــان زيــادى زنــده نمى‌ماندنــد،

بلكـه پس از مختصرى همه هلاك مى‌شدند.»

اين سنت، يعنى هلاك كردن مردمى كه پيغمبر خود را از بلاد خود بيرون كنند، سنت خداى سبحان است. اين سنت را به خاطر پيغمبران خود قرار داده و در پايان آيه فرموده كه در سنت ما هيچ تغييرى پيدا نمى‌كنى!

اين آيه نشان مى‌دهد كه چنين سنتى را خداوند سبحان قبل از پيامبر اسلام در مورد سايــر پيامبران باب نموده و اجرا كرده است.⁽²⁾

مهاجرت مسلمانان به حبشه

حبشه در زمان ظهور پيامبر اسلام داراى سكنه مسيحى بوده و پادشاه آنان نجاشى نام داشت. در روايات اسلامى، تاريخ مسافرت مسلمانان اوليه به حبشه را، تفسير خازنى از قول راويان مختلف چنين نوشته است:

چون جعفر بن ابيطالب با عده‌اى از اصحاب پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به سرزمين حبشه هجرت كرده و آن‌جا را براى خود مأمنى قرار دادند، و از طرفى هم خود پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به مدينه هجرت كرده بود، سران قريش در «دارالندوه» جمع شده و گفتند: ما بايد از مسلمانانى كه در حبشه هستند به عنوان خونبهاى كشته‌هاى خود در بدر قصاص كنيم. اينك مالى براى نجاشى به عنوان هديه بفرستيد تا آنان را به شما تحويل دهد. براى اين كار دو نفر از مردان زيرك و صاحب رأى‌تان را اختيار كنيد.

پس عمروبن عاص و عماره‌بن ابى معيط را با هدايا به سوى نجاشى فرستادند. آن دو از راه دريا به سوى حبشه روانه شدند. چون بر نجاشى وارد شدند، او را سجده كردند و بر او سلام نمودند، سپس گفتند:

چون كار بر او بسيار دشوار شد پسرعموى خود را به سوى تو فرستاد تا دين تو را فاسد كند، و ملك و رعيت تو را از چنگال تو در بياورد. از آنان بترس و آن‌ها را به مـا بسپار تا شرشان را از تو بگردانيم.

اگر صدق گفتار ما را بخواهى نشانه‌اش اين است كه چون بر تو وارد شوند برايت سجده نمى‌كنند، و با تحيتى كه مردم به آن تو را تحيت مى‌گويند، آنان تو را چنان سلام نمى‌دهند. اين‌ها همه براى نفرتى است كه از دين و آئين تو دارند. گويد: نجاشى مسلمانان را طلب كرد، چون براى ملاقات نجاشى به دم در رسيدند، جعفربن ابيطالب صدا زد:

نجاشى گفت: آرى در امان خدا و ذمه او وارد شوند!

عمرو عاص به رفيقش گفت: - نشنيدى كه چگونه به كلام «حزب اللّه» تكلم كردند، و پادشاه هم چگونه آنان را پاسخ داد؟ اين پيش‌آمد بر عمروعاص و رفيقش ناگوار آمد. مسلمانان وارد شـدند لكن بـراى نجاشى سجده نكردند. عمروعاص گفت:

نجاشى دانست كه سخن آنان حق، و همان چيزى است كه در تورات و انجيل مذكور است. سپس گفت: كدام يك از شما بوديد كه ندا كرديد: «حزب اللّه از تو اذن مى‌خواهد؟» جعفر گفت:

عمـروعـاص گفـت: ابـدا قطـره‌اى خـون هـم نريخته‌اند! جعفر گفت:

آن‌ها چه مى‌خواهيد؟ عمروعاص گفت:

نجاشى گفت: آن دينى كه بر آن بوده‌ايد چه بوده، و دينى كه اينان بدان گرويده‌اند چــه مى‌باشــد؟ جعفـر گفت:

نجاشى گفت: اى جعفر سخن بزرگى گفتى! سپس نجاشى دستور داد ناقوس زدند. صداى ناقوس كه بلند شد، هر قسيس و راهبى بود پيش نجاشى حاضر شدند. نجاشى به آن‌ها گفت:

نجاشى گفت: از آن‌چه براى شما مى‌خواند براى من اندكى بخوان! جعفر سوره عنكبوت و سوره روم را براى نجاشى قرائت كرد. اشك از چشمان نجاشى و يارانش جارى شد و همگى گفتند:

چه مى‌گوييد؟ جعفربن ابيطالب مشغول قرائت كردن سوره مريم شد و چون به آياتى رسيد كـه در آن‌ها صحبت مريـم و عيسى شده، نجاشى گفت:

ـ اى نجاشــى حزب ابراهيــم كيانند؟ گفــت: اين طايفــه و آن كس كه از نزد او به ايــن ديـار آمده‌انـد، و كسانى كه پيروشــان باشنــد از حزب ابراهيــم خواهنــد بــود!

مشركين سخن نجاشى را انكار كرده و ادعا نمودند كه ما بر دين ابراهيم هستيم. نجاشى هدايايى كه عمروعاص و رفيقش آورده بودند به آن‌ها رد كرد و گفت: - اين هديه‌اى كه براى من آورده‌ايد رشوه است. آن را ببريد كه خدا مرا سلطنت و ملك عطا كرده است، بدون اين‌كه از من رشوه‌اى گرفته باشد!

جعفر گويد: ما از نزد نجاشى بيرون آمديم و در كنار او به خوبى و خوشى زنــدگـى مى‌كـرديـم!⁽¹⁾

مـاجراى شـب هـجرت

«وَ اِذْ يَمْكُــرُ بِــكَ الَّذيــنَ كَفَرُوا... .» (30 / انفال)

قرآن مجيد در بيان نعمت‌هايى كه به رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مسلمانان ارزانى داشته، كه خود در آن نعمت‌ها دخالتى نداشته‌اند، خاطره توطئه قتل رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را يادآورى مـى‌كنـد، و مـى‌فـرمـايد:

ـ به ياد آر آن روزى را كه كفار قريش براى ابطال دعوت تو به تو مكر كردند و خواستند تو را حبس كنند، و يا بكشند و يا بيرونت كنند. ايشان مكر مى‌كنند و خداوند هم مكر مى‌كند، و خدا بهترين مكركنندگان است!

ترديدى كه بين حبس و كشتن و بيرون كردن است، دلالت مى‌كند بر اين‌كه كفار قريش درباره امر رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و خاموش كردن نور دعوتش كه، يگانه آرزويشان بود، با هم مشورت كرده‌اند.

واقعه دارالندوه، و اهميت تاريخى كه اين وقايع دارد و در واقع آغاز هجرت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ساير جريانات مهم تاريخ اسلام از آن واقعه به بعد اتفاق مى‌افتد، موجب گرديده در روايات اسلامى مفصلاً و با جزئيات كامل نقل گردد.

مقدمات هجرت، و پيمان با اوس و خزرج

در تفسيرقمى داردكه سبب نزول آيه 30 سوره‌انفال آن بود كه وقتى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مكه دعوت خود را علنى كرد، دو قبيله اوس و خزرج نزد او آمدند. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ايشان فرمودند:

ـ آيا حاضريد از من دفاع كنيد و صاحب جوار من باشيد؟ و من هم كتاب خدا را بر شمـا تـلاوت‌كنـم و ثـواب شمـا در نـزد خـدا بهشت بوده باشد؟

گفتند: آرى! از ما براى خودت و براى پروردگارت هر پيمانى كه خواهى بگير! فرمود:

اوس و خزرج از آن جناب جدا شدند و به انجام مناسك حج پرداختند و آن‌گاه به منــى بــرگشتنــد. آن ســال با ايشــان جمــع بسيــارى نيـز به حــج آمـده بـودند.

روز دوم ايام تشريق كه شد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ايشان فرمـود:

آن شب هفتاد نفر از اوس و خزرج در آن خانه گرد آمدند. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ايشـان فـرمود:

از آن ميـان اسعد زراره و بـراء بن زراره و براء بن معرور و عبـداللّه بن حرام گفتند:

حضرت فرمود:

مى‌شويد و عجم هم به دين شما در مى‌آيد، و در بهشت پادشاهان خواهيد بود! گفتند: اينـك راضى هستيم!

دوازده نقيب اوس و خزرج

حضـــرت فــرمـــود:

از اوس: ابوالهيتم بن تيهان كه از اهل يمن بود، اسيد بن حصين، و سعدبن خيثمه. وقتى اين مراسم به پايان رسيد و همگى با رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بيعت كردند، ابليس در ميان قريش و طوايف ديگر عرب بانگ برداشت كه - اى گروه قريش، و اى مردم عرب! اين محمد است، و اين بى‌دينان مدينه‌اند كه در محل جمره عقبه دارند با وى بر محاربه با شما بيعت مى‌كنند! فريادش چنان بلند بود كه همه اهل منى آن را شنيدند، و قريش به هيجان آمده و با اسلحه به طرف آن حضرت روى آوردند. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم اين صدا را شنيد و به انصار دستور داد تا متفرق شوند. گفتند: يا رسول اللّه اگر دستور فرمائى با شمشيرهاى خود در برابرشان ايستادگى كنيـم. رسـول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود:

و خداوند اذنم نداده كه با ايشان بجنگم.

گفتند: آيا تو هم با ما به مدينه مى‌آيى؟ فرمود:

وقتى چشم قريشيان به آن دو افتاد گفتند:

حمـزه در جـوابشـان گـفت:

توطئه در دارالندوه

قريش اين را بديدند و به مكه برگشتند و با خود گفتند كه ايمن از اين نيستيم كه يكى از بزرگان قريش به دين محمد در آيد و او و پيروانش به همين بهانه در «دارالنـدوه» اجتمـاع كنند، و در نتيجـه مرام ما تباه گردد.

قانون قريشيان چنين بود كه كسى داخل «دارالندوه» نمى‌شد مگر اين‌كه چهل سال از عمرش گذشته باشد. بى‌درنگ در «دارالندوه» مجلس تشكيل دادند و چهل نفر از سران قريش گرد هم جمع شدند. ابليس به صورت پيرى سالخورده در انجمن ايشان در آمد. دربان پرسيد: تو كيستى؟ گفت: من پيرى از اهل نجدم كه هيچگاه رأى صائبم را از شما دريغ نداشته‌ام، و چون شنيدم كه درباره اين مرد انجمن كرده‌ايد آمده‌ام تا شما را كمك فكرى بكنم. دربان گفت: اينك در آى! و ابليس داخل شد.

بـعـد از آن‌كـه جـلسـه وارد شـور شـد، ابـوجهـل گفـت:

گفت: من صلاح مى‌بينم مردى تروريست از ميان خود انتخاب كنيم تا او را ترور كند. اگر بنى‌هاشم به خون‌خواهى‌اش برخاستند به جاى يك خونبها ده خونبها مى‌پردازيم! ابليس خبيث گفت: اين رأى ناپسند و نادرستى است! گفتند: چطور؟ گفت: براى اين‌كه قاتل محمد را خواهند كشت. و آن كدام يك از شماست كه خود را به كشتن دهد؟ آرى اگر محمد كشته شود، بنى‌هاشم و هم سوگندهاى خزاعى ايشان به تعصب درآمده و هرگــز راضى نمى‌شوند كه قاتل محمد آزادانه روى زمين راه برود، و قهــرا ميــان شما و ايشـان جنگ درگيـر شـده و در حرمتـان به كشــت و كشتــار وادار خواهيد شد.

يكى ديگر از ايشان گفت: من رأى ديگرى دارم. ابليس گفت: رأى تو چيست؟ گفت: او را در خانه‌اى زندانى كنيم و قوت و غذايش دهيم تا مرگش برسد، و مانند زهير و نابغه و امرالقيس بميرد.

ابليـس گفــت: ايــن از رأى ابــوجهـل نكـوهيـــده‌تـــر و خبيــــث‌تــــر اســـــت.

گفتنـد: چـه طور؟ گفت: بـراى اين‌كه بنى‌هاشم به اين پيشنهاد رضايت نمى‌دهند، و در يكى از موسم‌ها كه همه اعراب به مكه مى‌آيند، نزد اعراب استغاثه برده و به كمك ايشـان محمد را از زندان بيرون مى‌آورند.

يكى ديگر از ايشان گفت: نه، و لكن او را از شهر و ديار خود بيرون كرده و خود به فراغت بت‌هايمان را پرستش كنيم. ابليس گفت: اين از آن دو رأى نكوهيده‌تر است. گفتند: چه طور؟ گفت: براى اين‌كه شما زيباترين و زبان‌آورترين و فصيح‌ترين مردم را از شهر و ديار خود بيرون مى‌كنيد. او را به دست خود به اقطار عرب راه مى‌دهيد، و او همه را فريفته و به زبان خود مسحور مى‌كند، يك وقت خبردار مى‌شويد كه سواره و پياده عرب مكه‌را پر كرده و متحير و سرگردان مى‌مانيد!

به ناچار همگى به ابليس گفتند: پس تو اى پيرمرد بگو كه رأى تو چيست؟

ابليس گفت: جز يك پيشنهاد هيچ علاج ديگرى در كار او نيست. پرسيدند: آن پيشنهاد چيست؟ گفت: آن اين است كه از هر قبيله‌اى از قبايل و طوايف عرب يك نفر انتخاب شود، حتى يك نفر هم از بنى‌هاشم انتخاب شود، و اين عده هر كدام يك كارد و يا آهن و يا شمشيرى برداشته و نابهنگام بر سرش ريخته و همگى دفعتا بر او ضربت وارد كنند، تا معلوم نشود به ضرب كدام يك كشته شده است، و در نتيجه خونش در ميان قريش متفرق و گم شود، و بنى‌هاشم نتوانند به خونخواهى‌اش قيام كنند، چون يك نفر از خود ايشان شريك بوده است، و اگر خون‌بها مطالبه كردند شمـا مى‌تـوانيد سـه بـرابـرش را هم بدهيد.

گـفـتـنـد: آرى ده بـرابـر هـم مـى‌دهـيم.

آن‌گاه همگى رأى پيرمرد نجدى (ابليس) را پسنديده و بر آن متفق شدند و از بنى‌هاشم ابولهب عموى‌پيغمبر داوطلب شد.

شبى كه على در بستر پيامبر خوابيد!

جبرئيل به‌رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل‌شد و به وى خبر آورد كه قريش در دارالندوه اجتماع كرده و عليه تو توطئه مى‌كنند... .

آن شبــى كه قريشيان مى‌خواستنــد آن حضرت را به قتــل برسانند، اجتماع كرده و بــه مسجـدالحــرام درآمـدنــد و شـروع كردنــد بـه ســوت زدن و كــف زدن و دور خانــه طــواف كــردن... وقتــى خواستنــد بــر آن حضــرت درآمــده و به قتلــش برساننـد، ابولهــب گفت:

به همين منظور آن شب تا صبح اطراف خانه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خوابيدند. از آن سو رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود تا بسترش را بگستردند. آن‌گاه به على بن ابيطالب عليه‌السلام فرمود: جانــت را فداى من كن! عــرض كرد: چشم يا رســول اللّه! فرمــود: در بستــر من بخواب و پتوى مرا به‌سر بكش! على عليه‌السلام در بستر پيغمبر خدا خوابيد و پتوى آن حضرت را به‌سرش كشيد.

آن‌گاه جبرئيل آمد و دست رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را گرفته و از منزل بيرون برد، و از ميان قريشيان كه همه در خواب رفته بودند، عبور دادند، در حالى كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مـى‌خـوانــد: «وَ جَعَلْنـا مِـنْ بَيْـنِ اَيْديهِـمْ سَـدّا وَ مِــنْ خَلْفِهِــمْ سَدّا فَاَغْشَيْناهُــمْ فَهُـمْ لا يُبْصِـــرُونَ!» (9 / يس)

جبرئيــل گفـت: راه «ثـور» در پيــش گـيـر!

( «ثــور» كوهــى اسـت بر سر راه مِنـى، و از اين جهــت «ثــور - گــاو» مى‌نامنــد كه كوهانى نظير كوهـان گـاو دارد.) رســول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وارد غــار شد و در آن‌جــا ماند.

وقتى صبح شد، قريش به درون خانه ريخته و يكسره به طرف بستر رفتند. على عليه‌السلام از رختخواب پريده و در برابرشان ايستاد و گفت: چه كار داريد؟ گفتند: محمد كجاست؟ گفت: مگر او را به من سپرده بوديد؟ شما خودتان مى‌گفتيد كه او را از شهر و ديار خود بيــرون مى‌كنيم. او هم قبل از اين‌كه شما بيرونش كنيد خودش بيرون رفت. قريش رو به ابولهــب آورده و او را به باد كتــك گرفتند و گفتنــد: اين نقشــه تو بود كه از سر شــب ما را به آن فريــب دادى!

در تعقيب محمد «ص» تا غار ثور

قريش به ناچار راه كوه‌ها را پيش گرفته و هر يك به طرفى رهسپار شدند. در ميان

آن‌ها مردى بود از قبيله خزاعه به نام ابوكرز كه جاى پاى اشخاص را خوب تشخيص مى‌داد. قريشيان به او گفتند: امروز روزى است كه تو بايد هنرنمايى كنى. ابوكرز به در خانه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمد و به قريشيان جاى پاى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را نشان داد و گفت: به خدا سوگند اين جاى پاى مانند جاى پايى است كه در مقام است. (منظور جاى پاى ابراهيــم عليه‌السلام در مقام ابراهيـم است.)

ابوبكــر آن شب به طرف منزل رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌آمد. حضرت او را برگردانيده و با خـود به غـار بـرده بـود. ابوكرز گفــت: اين جاى پاى مسلمــا جاى پــاى ابوبكــر و يا جاى پاى پدر اوست. آن‌گاه گفت شخص ديگرى غير از ابوبكر نيز همراه او بوده است.

و هم‌چنان جلو مى‌رفت و اثر پاى آن حضرت و همراهش را نشان مى‌داد تا به در غار رسيد. آن‌گاه گفت: از اين‌جا رد نشده‌اند، يا به آسمان رفته‌اند يا به زمين فرو شده‌اند. (چون احتمال‌نمى‌داد به‌غار رفته‌باشند، زيرا خداوند متعال عنكبوتى را مأمور كرده بود تا دهنه ورودى غار را با تار خود بپوشاند. علاوه ملائكه‌اى به صورت سوارى در ميان قريشيان گفت: - در غار كسى نيست!

قريشيان در دره‌هاى اطراف پراكنده شدند، و خداوند بدين وسيله ايشان را از فرستاده خود دفع فرمود: و آن‌گاه به رسول‌گرامى خود اجازه دادتا «هجرت» را آغازكند!)

اين بود شرح ماجراى جلسه مشورتى كفار در دارالندوه مكه براى كشتن پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و شروع مهاجرت آن جناب به مدينه.

مهاجران يثرب

آن شب شخص ديگرى هم همراه آن حضرت بوده كه او هند پسر ابى هاله، ربيب رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود، كه مادرش خديجه سلام اللّه عليها بوده است. اين مطلب در بعض روايات آمده و در روايت ديگرى رسيده كه ابوبكر و هندبن ابى هاله خواستند همراه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشند، حضرت به آن‌ها دستور داد تا قبلاً در فلان نقطه از راه غار كه بر ايشان معلوم كرده بود، بروند و در آن‌جا بنشينند تا آن حضرت برسد. رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با على عليه‌السلام در منزل بماند، و او را امر به صبر مى‌فرمود تا نماز مغرب و عشا را خواند. آن‌گاه در تاريكى اوايل شب بيرون آمد در حالى كه قريشيان دركمينش بودند، و اطراف خانه‌اش قدم مى‌زدند، و منتظر بودند تا نصف شب شود و مـردم بـه خواب روند.

او در چنين وضعى بيرون شد در حالى كه آيه «وَ جَعَلْنا...،» را مى‌خواند و كفى

خاك در دست داشت، آن را به سر قريشيان پاشيد، و در نتيجه هيچ يك از ايشان او را نديد، و او هم‌چنان پيش مى‌رفت تا به هند و ابى‌بكر رسيد، آن دو تن نيز برخاسته و در خدمتش به راه افتادند تا به غار رسيدند، و هند به دستور آن حضرت به مكه برگشت و رسول خـدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ابوبكر وارد غار شدند.

روايت در ادامه داستان آن شب مى‌گويد:

از شب بعد يك ثلث گذشت، على عليه‌السلام و هندبن ابى هاله به راه افتادند و در غار رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را ديدار كردند.

حضرت به هند دستور داد تا دو شتر براى او و همراهش خريدارى كند. ابوبكر عرض كرد: من دو راحله تهيه ديده‌ام كه با آن به يثرب برويم. فرمود: من آن‌ها را نمى‌گيرم مگر اين‌كه قيمتش را از من بستانى. عرض كرد: به قيمت برداريد! حضرت به على عليه‌السلام فرمود: قيمت مركب‌هاى ابوبكر را به او بده، او نيز پرداخت.

آن‌گاه به على عليه‌السلام درباره بدهى‌ها و تعهداتى كه از مردم مكه به عهده داشت، و امانت‌هايى را كـه بـه وى سپرده بـودند، سفـارشاتى كرد.

قريشيان در ايام جاهليت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را «امين» مى‌ناميدند، و به وى امانت مى‌سپردند، و او را حافظ اموال و متاع خود مى‌دانستند، همچنين اعرابى كه از اطراف در موسم حج به مكه مى‌آمدند همين كار را مى‌كردند. اين معنا هم‌چنان تا ايام رسالت آن حضرت ادامه داشت. در هنگام هجرت امانت‌هايى نزد آن حضرت گرد آمده بود و لذا به على عليه‌السلام فرمود تا همه روز صبح و شام در مسيل مكه جار بزند كه - هر كس در نزد محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله امانتى و يا طلبى دارد بيايد تا من امانتش را بـه او بـدهم!

هميـن روايت اضـافه كرده كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به على عليه‌السلام فرمود:

على به ياد آن شب شعر مى‌سرايد!

على عليه‌السلام به ياد آن شبى كه در بستر رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خوابيده بود، و به ياد آن سه شبى‌كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غار بود، اين اشعار را سرود:

بهترين كسى را كه دور خانه كعبه و حجر اسماعيل طواف كرد،

محمد! وقتى ترسيد مبادا نيرنگى به او بزنند،

پروردگار ذوالجلال من او را از مكر دشمن حفظ كرد،

من در بسترش خوابيدم، و مراقــب دشمنان بودم كه كى مرا پـاره پـاره مى‌كننــد،

در حالى كه خــود را براى كشته شدن و اسير گشتــن آماده كرده بودم،

رسول خدا در غار با ايمنى و آرامش بيتوته كرد،

آرى، در غار و در حفظ خدا و پوشش او بود!

سه روز ايستاد، و آن‌گاه برايـش مهــار شــد شتـرانى پليد پــا،

شتـرانى كه به هــر سـو راه مى‌افتادنــد، و بيابان را قطع مى‌كردند!⁽¹⁾

هجرت رسول اللّه «ص»

آغـاز هجـرت به سـوى مدينه

«اِلاّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّهُ اِذْ اَخْرَجَهُ الَّذينَ كَفَرُوا ثانِىَ اثْنَيْنِ اِذْهُما فِى الْغـارِ!»

(40 / توبه)

اين آيات آن برهه از تاريخ اسلام را بيان مى‌كند كه تاريخ هجرت از آن لحظات آغاز مى‌گردد. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بى‌يار و بى‌كس از مدينه بيرون آمده بود و دشمنان قصــد جانــش كــرده بودنــد، ولى خداونــد متعــال با جنــودى كه بـراى كســى قابل‌رؤيت نبود يارى‌اش فرمود.

مقصود از «غارى» كه در آيه اشاره شده غار حرا نيست، بلكه غارى است در كوه ثـور كه در چهار فرسخى مكه قرار دارد.

مقصود از «همراه» كه در آيه اشاره رفته، بنا بر قول قطعى «ابوبكر» است. مقصود از بيان «لا تَحْزَن!» حزن و اندوهى است كه از ترس ناشى مى‌شود، يعنى رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به همراهش ابوبكر گفت:

ـ « از ترس تنهايــى و غربت و بى‌كسى ما، و فراوانى و يكدلى دشمنان من، و اين‌كــه مــرا تعقيــب كرده‌اند، غم مخــور! كه خداى سبحــان با ماســت، او مرا بـر دشمنــان يــارى مى‌دهد!»

مقصود از «سكينت» در آيه، اين است كه خداوند سكينت خود را بر رسول گرامى خود نازل، و رسول خويش را به جنودى كه دشمنان نمى‌ديدند، تأييد فرمود، و آن جنود دشمنان را از راه‌هاى مختلفى از وى دفع مى‌كردند، و آن راه‌هاى مختلف همان عواملى بـود كـه در انصـراف مردم از وارد شدن در غار و دستگير كردن آن جناب مؤثر بود.⁽¹⁾

جزئياتى از هجرت رسول اللّه «ص»

در چگونگى خروج رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از مكه به طرف غار ثور، از مجموع روايات اسلامى، چنين برمى‌آيد كه: (شبى كه قريش قصد جان پيامبر اكرم را كرده بودند و شبانه به خوابگاه آن حضرت حمله بردند و على عليه‌السلام را در بستر آن جناب يافتند، صبحگاهان به جستجو و تعقيب رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پرداختند. روايت زير نشان مى‌دهد كه قبل از حمله به خوابگاه آن حضرت، جوانان مسلح قريش اطراف خانه آن حضرت را محاصره كرده و در نظر گرفته بودند، و رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از ميان آنان رد شده و به طـرف خارج از شهر حركـت كرده است. چگونگى اين جريان را روايت زير بيان مى‌كند:)

خروج از محاصره قريش

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وقتى از منزل بيرون آمد كه قريش درب خانه آن جناب نشسته بودند، لاجرم مشتى از ريگ زمين برداشت و بر سر آنان پاشيد، در حالى كه مى‌خواند: «يس وَ الْقُــرْآنِ الْحَكيمِ... تا آخر.» آن‌گاه از ميان آنان گذشت. يكى از آن ميان گفت: منتظر چه هستيد؟ گفتنــد: منتظر محمديم! گفت: به خدا قســم او از ميان شما عبور كرد و رفــت! گفتند: به خـدا قســم مـا او را نديديــم! آن‌گاه برخاستنــد، در

حالى كه خـاك‌ها را از سر خود تكــان مى‌دادنــد. به خوابگــاه آن حضــرت حملـه بردنـد و او را نيافتند.

همراهى ابوبكر

بعد از آن‌كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شبانه از خانه بيرون آمد، ابوبكر ديد كه آن حضرت از شهر بيرون مى‌رود، لذا به دنبالش راه افتاد. صداى‌حركت ابوبكر به‌گوش رسول‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رسيد و ترسيــد كه مبادا يكى از دشمنان باشد كه در جستجوى اوست. وقتى ابوبكر اين معنــا را احســاس كرد، شروع كـرد به سرفه كــردن. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله صداى او را شناخت و به خاطر او ايستاد تا برسد. ابوبكـر به دنبال آن جنـاب بود تا به غار رسيدند.

تعقيـب تـا غار

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با ابوبكر به غار ثور رفتند و داخل آن شدند. پس از ورود ايشان عنكبوت‌ها تار به در آن غار تنيدند.

صبحگاهان قريش به جستجوى آن حضرت برخاستند، و نزد مردى قيافه‌شناس از قبيله «بنى مدلج» فرستادند. او جاى پاى آن حضرت را از در منزلش گرفت و هم‌چنان پيش رفت تا به در غار رسيد. دم در غار درختى بود. مرد قيافه‌شناس گفت: مرد مورد نظر شما از اين‌جا تجاوز نكرده است. در اين‌جا بود كه ابوبكر در اندوه شـد، و رسـول خـدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود:

وقتى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آن شب وارد غار شد، خداوند درختى را به امر خود در برابر روى پيغمبرش رويانيد، به طورى كه به كلى آن حضرت را از چشم بينندگان پوشانيد، و عنكبوت را دستور داد تا دم غار در برابر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تار تنيد، و با تارهاى خود آن جناب را از بينندگان مستور ساخت، و دو كبوتر وحشى را دستور داد تـا در دهـانه غـار بـايستنـد.

جوانان قريش كه هر يك از دودمانى بودند با چوبدستى‌ها و شمشيرها و چماق‌ها پيدا شدند و هم‌چنان نزديك مى‌شدند تا آن‌جا كه فاصله‌شان با آن جـنـاب بيـش از چـهـل ذراع نمـانـد.

در آن ميان يكى از ايشان به عجله نزديك شد، و نگاهى به در غار انداخت و برگشت. بقيــه نفرات پرسيدند چرا داخــل غار را جستجــو نكردى؟ گفــت: من يك

جفــت كبوتر وحشى در دهانه غــار ديدم و فهميـدم كه معقول نيست كسى در غار بوده باشد.

يكى ديگر گفت: اين تار عنكبوتى كه من مى‌بينم اين قدر قديمى است كه گويا قبل از تولدمحمد در اين‌جا تنيده‌شده است!

اقامت در غار تا حركت به مدينه

رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ابوبكر سه روز تمام در غار بودند، تنها على‌بن ابيطالب عليه‌السلام و عامربن فهميده با ايشان ارتباط داشتند. عامر برايشان غذا مى‌آورد، و على عليه‌السلام تجهيــزات سفر را فراهــم مى‌نمـود.

على عليه‌السلام سه شتر از شتران بحرين خريدارى كرد و مردى دليل و راهنما براى آنان اجير كرد. پس از آن‌كه پاسى از شب گذشت، على عليه‌السلام شتران و راهنما را بياورد. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ابوبكر هر يك بر راحله و مركب خويش سوار شدند و به طرف مدينه حركت كردند، در حالى كه قريش به هر سو در جستجوى آن جناب شخصى را گسيل داشتـه بودند.

پيام رسول اللّه «ص» به على «ع»

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سه روز در آن غار بماند و بعد از سه روز خداى تعالى اجازه مهاجرتش داد، و فرمود: اى محمد! از مكه بيرون رو كه بعد ابيطالب ديگر تو را در آن ياورى نيست!

رســول خــدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از غار بيــرون آمد، و در راه بــه چوپانــى از قريشيــان برخورد كــه او را «ابــن اريقـط» مى‌گفتنـد. حضـرت او را نـزد خـود طلبيـد و فرمــود:

اينك اسباب سفر و مركب برايم آماده ساز!

ابوبكر هم گفت: نزد اسماء دخترم برو و به وى بگو براى من دو تا مركب و زاد راه فراهم كند، و داستان ما را به عامربن فهيره اعلام بدار! (عامر بن فهيره قبلاً از غلامان ابوبكــر بود كه بعدا اسلام آورده بــود.) و به وى بگو دو راحلــه مرا با مقــدارى زاد راه بــردارد و بياورد.

ابن اريقط نزد على عليه‌السلام آمد و داستان را به عرضش رسانيد. على‌بن ابيطالب عليه‌السلام زاد و راحله را براى آن حضــرت فرستاد. عامربن فهيره هم زاد و دو راحله ابى‌بكر را آورد.

رسول خــدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از غار بيرون آمد و سوار شــد. ابن اريقــط آن جناب را از راه نخله كه در ميــان كوه‌هــا به سوى مدينــه امتداد داشت، حركــت داد، و هيچ جا به جاده معمولــى بر نخوردنـد، مگر در قديــد كه در آن‌جا به منــزل « ام معبد» در آمدند.

حوادث بين راه مدينه

سُراقة‌بن جُعْشَم از مكه به قصد كشتن رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بيرون آمد، و او را تعقيب كرد، شايد با كشتن آن حضرت در ميان قريش افتخارى به دست آورد. هم‌چنان در تعقيب بود تا آن جناب را پيدا نمود، و آن قدر نزديك شد كه ديگر خاطر جمع شد به هدف خود رسيده است، و لكن به طور ناگهانى چهار پاى اسبش به زمين فرو رفت و به‌كلى در زمين پنهان شد.

سُراقه بسيار تعجب كرد، زيرا مى‌ديد زمين آن‌جا زمين نرمى نيست كه پاى اسب فــرو رود، آن هم تا شكم، بلكه اتفاقـا زمين بسيار سختى است، فهميد كه اين قضيه يك امر آسمانى است، (و اگر دير بجنبد ممكن اســت خودش هـم فرو رود،) لاجرم فرياد زد:

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دعا كرد و اسب او به آسانى رها شد كه گويى پاهايش را با يك گره جوزى بسته بودند. اين سراقه مردى بسيار زيرك و دورانديش بود، و از اين پيش‌آمد چنين احساس كرد كه به زودى برايش پيش‌آمد ديگرى روى خواهد كرد، لذا به رسول‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عرض كرد كه يك خط امان برايش بنويسد، آن جناب هم وى را امان‌نامه داد و او برگشــت.

استقبـال مدينـه از رسـول اللّه «ص»

انصــار از بيرون آمــدن رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از مكــه خبردار شده بودنــد، و در انتظار رسيدنش دقيقــه شمارى مى‌كردنــد، تا آن‌كه در محلــه «قبا» (در آن نقطــه‌اى كه بعدا مسجد قبا ساخته شد،) او را بديدند، و چيزى نگذشت كه خبر ورودش در همه شهر پيچيــد، و مرد و زن خوشحــال و خندان به يكديگــر بشارت‌گويــان، به استقبالش شتافتند!⁽¹⁾

مدينةالنبي(جامعه صالح اسلامي)

مدينه فاضله(وعده جامعه موعود در قرآن)

وعده حكومت صالحين

«وَعَدَ اللّهُ الَّذينَ امَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُواالصّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى‌الاَرْضِ!» (55 / نور)

اين آيه وعده جميلى است كه به مؤمنين، آن‌ها كه عمل صالح هم دارند، متوجه است. به آنان وعده مى‌دهد كه به زودى جامعه صالحى مخصوص به خودشان برايشان درست مى‌كند و زمين را در اختيارشان مى‌گذارد و دين‌شان را در زمين متمكن مى‌سازد و امنيت را جايگزين ترسى كه داشتند، مى‌كند، امنيتى كه ديگر از منافقين و كيد آنان و از كفار و جلوگيرى‌هايشان بيمى نداشته باشند، خداى را آزادانه عبادت كننـد و چيـزى را شـريك او قـرار ندهند!

خطاب در اين آيه به عموم مسلمين است، كه در ميان آنان هم منافق هست و هم مؤمن و مؤمنين ايشان نيز دو طايفه‌اند: يكى كسانى كه عمل صالح مى‌كنند و يكى آنان كه عمل صالح ندارند، ولى وعده‌اى كه در آن آمده مخصوص كسانى است كه هم ايمان داشته باشند و هم اعمالشان صالح است.

آيه مورد بحث از مردمى خبر مى‌دهد كه بعد از ارث بردن زمين، اجتماعى صالـح تشكيـل مى‌دهند.

بدون شك آيه شريفه درباره بعضى از افراد امت است، نه همه امت و نه اشخاص معينى از امت و اين افراد عبارتند از كسانى كه مصداق «الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ،» بوده باشند.

مجتمع صالح، وارث زمين

مراد از خليفه شدن آن‌ها در زمين نظير استخلاف نياكان و امم گذشته اين است كه اجتماعى صالح از آنان تشكيل دهد كه زمين را ارث ببرند، آن طور كه نياكان و امم گذشته صاحبان قوت و شوكت ارث بردند و اين استخلاف قائم به «مجتمع صالح» ايشان است، نه به افراد معينى از ايشان، هم‌چنان‌كه در امت‌هاى قبل از ايشـان قـائم بـه مجتمـع بود.

مراد به تمكين دين مرضى آنان در زمين، اين است كه دين پسنديده ايشان را پاى برجا دارد، به طورى كه اختلافشان در اصول و سهل‌انگاريشان در اجراى احكام و عمل به فروع آن، متزلزلش نسازد و همواره اجتماعشان از لكه نفاق پاك باشد. مراد به تبديل خوفشان به امنيت اين است كه امنيت و سلام بر مجتمع آنان سايه بيفكند، به طورى كه نه از دشمنان داخلى بر دين و دنياى خود بترسند و نه خارجى و نه از دشمنــى علنــى و نه پنهانى!

مراد به اين‌كه فرمود: خداى را عبادت مى‌كنند و چيزى را شريك او نمى‌گيرند، همان معنايى است كه لفظ به طور حقيقت بر آن دلالت كند و آن عبارت است از اين‌كه اخلاص در عبــادت عموميت پيــدا كند و بنيان هر كرامتـى غير از كرامت تقوى منهدم گردد!⁽¹⁾

جامعه موعود و مهدى موعود

«وَعَدَ اللّهُ الَّذينَ امَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُواالصّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى‌الاَرْضِ!» (55 / نور)

خداى سبحان به كسانى كه ايمان آورده و عمل صالح انجام مى‌دهند وعده مى‌دهد كه به زودى جامعه‌اى بر ايشان تكوين مى‌كند كه جامعه به تمام معنى صالحى باشد: از لكـه ننـگ كفــر و نفــاق و فســق پــاك باشد، زميــن را ارث بــرد، در عـقايــد افـراد آن و اعمالشان جز دين حق چيزى حاكم نباشــد، ايمن زندگــى كنند، ترســى از دشمنــى داخلــى يا خارجــى نداشتـه باشنـد، از كيد نيرنــگ‌بازان و ظلــم ستمگران و زورگـويــى زورگـويــان؛ آزاد باشنــد!

و اين مجتمع طيب و طاهر با صفاتى كه از فضيلت و قداست دارد هرگز تاكنون در دنيا منعقد نشده است و دنيا از روزى كه پيامبر گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مبعوث به رسالت گشته تاكنون چنين جامعه‌اى را به خود نديده است، لاجرم اگر مصداقى پيدا

كند، در روزگــار مهدى عليه‌السلام خواهــد بود، چون اخبار متواتــره‌اى كه از رسول خـدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ائمه اهل‌بيت عليهم‌السلام در خصوصيات آن جناب وارد شده از انعقاد چنين جامعه‌اى خبر مى‌دهد، البته اين در صورتى است كه روى سخن را متوجه مجتمع سالم بدانيم، نه تنها حضرت مهدى عليه‌السلام ! حق مطلب اين است كه:

ـ اگر واقعا بخواهيم حق معناى آيه را به آن بدهيم، (و همه تعصبات را كنار بگذاريم،) آيه شريفه جز با اجتماعى كه به وسيله ظهور مهدى عليه‌السلام به زودى منعقد مى‌شـود، قـابل انطباق با هيچ مجتمعى ديگر نيست!

در روايات اسلامى، عياشى از على‌بن الحسين عليه‌السلام روايت كرده كه وقتى اين آيه را تـلاوت مـى‌كـرد، فـرمـود:

« ايشان، به خدا سوگند، شيعيان ما اهل بيتند، كه خدا اين وعده خود را در حق ايشان به وسيله مردى از ما منجز مى‌سازد و او مهدى اين امت است و او كسى است كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره‌اش فرمود:

ـ اگر از دنيا نماند مگر يك روز، خدا آن روز را آن قدر طولانى مى‌سازد تا مردى از عترتم قيام كند، كه نامش نام من است، زمين را پر از عدل و داد كند، آن‌چنان‌كه پر از ظلم و جور شده باشد!»⁽¹⁾

مشخصه يك جامعه صالح

«اَلَّذينَ اِنْ مَكَّنّاهُمْ فِى الاَرْضِ اَقامُوا الصَّلوةَ وَ...!» (41 / حج)

اين آيه توصيفى است از مؤمنين صدر اسلام، عموم مؤمنين آن روز، بلكه عامه مسلمين تا روز قيامت! خصيصه‌اى كه در آيه ذكر مى‌شود، خصيصه هر مسلمانى اسـت، هـر چنـد كـه قـرن‌هـا بعد بـه وجـود آيـد، يـعنى:

ـ «... همان كسانى كه اگر در زمين استقرارشان دهيم، نماز به پا كنند و زكات دهند و به معـــروف وادارنــد و از منكـر باز دارنـد و سرانجــام همه كارها با خداست!»

پس طبع هر مسلمان، از آن جهت كه مسلمان است، صلاح و سداد است، هر چند احيانا بر خلاف طبعش كارى بر خلاف صلاح انجام دهد!

مراد به تمكين و استقرار آنان در زمين، اين است كه ايشان را در زمين نيرومند كند، به طورى كه هر كارى را كه بخواهد بتوانند انجام دهند و هيچ مانعى يا مزاحمى نتوانـد سد راه آنان شود.

در توصيف آنان مى‌فرمايد: يكى از صفات ايشان اين است كه اگر در زمين تمكنى

پيدا كنند و در اختيار كردن هر قسم زندگى كه بخواهند آزادى داده شوند، در ميان همه انواع و انحاء زندگى، يك زندگى صالح را انتخاب مى‌كنند و جامعه‌اى صالح به وجود مى‌آورند كه در آن جامعه نماز به پا داشته شود و زكات داده شود و امر به معروف و نهى از منكر اجرا شود!⁽¹⁾

جامعه صالحان : وارثان نهايى زمين

«وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِى الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ اَنَّ الاَرْضَ يَرِثُها عِبادِىَ الصّالِحُونَ!» (105 / انبياء)

«در زبور از پى آن كتاب چنين نوشتيم كه زمين را بندگان صالح من به ارث مى‌برند!»

مراد از وراثت زمين اين است كه سلطنت بر منافع از ديگران به صالحان منتقل شود و بـركـات زنـدگى در زمـين مخـتـص ايشـان گـردد.

اين بركات، اگر دنيايى باشد بر مى‌گردد به تمتع صالحان از حيات دنيوى كه در اين صـورت خـلاصه مفـاد آيـه ايـن مـى‌شود كه:

در آيه زير نيز خداى تعالى خبر از اين برخوردارى در روى زمين مى‌دهد:

ـ « خــدا به آن عده از شمــا كه ايمان آورده و عمــل صالح كردنــد، وعده داده كــه به زودى ايشـان را جـانشيــن ديگــران در زميـــن كنــد...!» (تـا آن‌جا كـه مــى‌فــرمــايــد:) ـ«تا مرا بپرستند و چيزى شريكم نسازند!» (55/نور)

اگر منظور از اين بركات اخروى باشد، عبارت خواهد بود از مقامات قربى كه در دنيا براى خود كسب كردند، چون اين مقامات هم از بركات زندگى زمينى است، هر چند كه خودش از نعيم آخرت است:

خداى تعالى در آيه 74 سوره زمر از زبان بهشتيان از آن خبر داده و فرموده:

و آيه زير نيز بدان دلالت مى‌كند كه در سوره مؤمنون آيه 11 فرمود:

و از همين جا معلوم مى‌شود كه آيه مورد بحث خاص يكى از دو زندگى دنيوى و اخـــروى نيسـت، بلكه هر دو را شامــل مى‌شـــود.⁽²⁾

زيربناهاى جامعه صالح اسلامى

فطرت و اسلام، دو زيربناى جامعه صالح

«وَ الَّذينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَ اَقامُوا الصَّلوةَ اِنّا لا نُضيعُ اَجْرَ الْمُصْلِحينَ!» (170 / اعراف)

به طور كلى هر دينى از اديان كه داراى كتاب است در هر عصرى كه نازل شده باشد، متضمــن طريقه فطرت است. زمين و يا جامعه بشرى فاسد نمى‌شود مگر با فساد طريقــه فطـرت، آن طريقـه‌اى كه خداوند متعــال مردم را بر طبــق آن آفريــده اســت.

چيزى كه هست، در هر عصرى، از احكام فطرت، آن مقدارى را متضمن است كه اهل آن عصـر استعداد پذيرفتن آن را دارنـد، قرآن مى‌فرمايد:

و اسلام و تسليم در برابر خداى سبحان و سنت جاريه او در تكوين و تشريع مبتنى بر تكوين اوست و اين دو آيه به بانگ رسا اعلام مى‌دارند كه دين خداى سبحان همان تطبيق دادن افراد است زندگى خود را با آن‌چه كه قوانين تكوينى اقتضاى آن را دارد و غرض از اين تطبيق، اين است كه اين نوع نايل شود به آن مقامى كه حقيقت اين نوع استحقاق رسيدن به آن را دارد و كارش رسد به جايى كه بتوان او را به طور حقيقت انسانى طبيعى و مربى تربيتى ناميد، كه ذاتش و تركيب طبيعيش، اقتضاى آن را دارد و آن چيزى كه واقعيت انسانى طبيعى اقتضاى آن را دارد، خضوع در برابر مبدأ غيبى است، كه وجود و بقــاء و سعادت و توفيــق وى در شئون زندگـى و قوانين حاكمه در

عالم قائم به اوست.

و اين خضوع همان دينى است كه ما آن را اسلام مى‌ناميم و قرآن و ساير كتب آسمانى كه بر انبياء و رسولان خدا نازل شده بشر را به سوى آن دعوت مى‌كنند! پس اصلاح شئون زندگى بشر و دور كردن هر خرافاتى كه به آن راه يافته و هر تكليف شاقى كه اوهام و اهواء به گردن بشر انداخته، جزو معناى دين است، نه اين‌كه اثر و خاصيت آن و يا حكمى از احكام آن باشد!

به عبارت ديگر، آن چيزى كه به منطق دين الهى بشر به سوى آن دعوت شده، همانا شرايع و سننى است كه مصالح او را در زندگى دنيوى و اخرويش تأمين مى‌كند، نه اين‌كه اول مجموعه‌اى از معارف و شرايع از پيش خود وضع نموده و سپس ادعا كند كه اين شرايع با مصالح بشر تطبيق نموده و مصالح بشر با آن منطبق است!!!

اين را گفتيم تا كسى توهم نكند كه دين الهى مجموعه‌اى از معارف و شرايع تقليدى خشك و بى‌مغزى است كه در كالبدش هيچ روحى جز روح استبداد نيست!

در آيه فوق دست آويختن به كتاب را اصلاح خوانده و مقابل اصلاح فساد در زمين و يـا افسـاد جامعه بشرى است.

كتاب الهى مصالح بشر را متضمن است و اجزاء دستوراتش تمامى مفاسد جامعه بشرى را اصلاح مى‌كند. اصولاً ما آن كتابى را كتاب الهى مى‌ناميم كه اين طور باشد! و آن دينى را صحيح مى‌دانيم كه مجموعه‌اى از قوانين مصلحه باشد، هم‌چنان‌كه مجموعه قوانيـن مصلحه را دين مى‌دانيم!

پس دين بشر را جز به اصلاح اعمال و ساير شئون اجتماعى خود دعوت نمى‌كند. و اگر آن را اسلام و تسليم در برابر خدا نام نهاده‌اند، براى همين است كه عمل بر طبق دين عمل بر وفق قوانينى است كه نظام خلقت برايش مقرر كرده و تسليم در برابر دين تسليم در برابر خط مشيئى است كه خلقت پيش پايش نهاده و اين تسليم، تسليم در برابر خواست خداى تعالى است!⁽¹⁾

نقش انبياء در تشكيل جوامع صالح

اجتماع انسانى مانند ساير خصوصيات روحى‌اش از روز نخست، آن طور كامل نبوده كه ديگر صلاحيت از براى تكامل و ترقى نداشته باشد، بلكه اجتماعات انسانى نيز مانند ساير خصوصيات روحى و ادراكى او هميشه همدوش تكاملات مادى و معنوى انسان رو به جلو رفته و متكامل شده است و دليل ندارد كه ما خاصه اجتماعى بودن

انسان را از ميان جميع حالات و خصوصيات ديگرش مستنثى نموده و آن را از همان روز پيدايشش كامل و تام بدانيم، بلكه اين خاصيت نيز مانند تمام امورى كه از دو حالت علم و اراده انسانى منشأ مى‌گيرند، داراى تكامل تدريجى است.

نخستين اجتماعى كه در روى كره زمين به وجود آمده، اجتماع خانواده است. اين واحد اجتماعى كوچك نتيجه ازدواج است كه از نيرومندترين عوامل تشكيل اجتماع مى‌باشد زيرا به وجود آمدن آن نياز به بيش از يك نفر دارد. از اجتماع خانواده خصوصيت ديگرى به وجود آمد كه آن را «استخدام» مى‌ناميم.

«استخدام» عبارت از اين است كه انسان با تحميل اراده و بسط سلطه خود، فرد ديگرى را در راه برطرف كردن نيازهاى خود به كار گيرد و از محصول كار او به نفع خويش استفاده كند.

اين معنى كم كم به صورت «رياست» نمودار شد، مانند: رئيس منزل، رئيس فاميل، رئيس قبيله و رئيس ملت. طبعا كسى مى‌توانست مقام رياست را اشغال كنــد كه از همـه نيرومندتــر و شجاع‌تــر و داراى مــال و اولاد زيادتــرى بوده باشــد و فـن حكـومــت و سياســت را بيش از ديگــران بدانـد.

در اوايل امر، انسان به اجتماع با يك نظر مستقل و خاص نگاه نمى‌كرد، بلكه زندگى اجتماعى او به نفع خواص ديگرى از قبيل استخدام و يا دفاع و غير اين‌ها بوده است. قرآن مجيد مى‌گويد كه اين انبياء بوده‌اند كه براى نخستين بار عقربك توجه بشر را به طور تفصيل متوجه اجتماع نموده و مستقلاً حفظ آن را مورد نظر بشريت قرار دادند:

ـ «مردم، ملت واحدى بيش نبودند، سپس متفرق شدند!» (19 / يونس)

ـ «مردم، دسته واحدى بودند و خداوند پيغمبران را براى بشارت و انذار برانگيخت و به حـق كتـابى بـا آنان فــرو فرستــاد تا با آن در مـوارد اختلاف بشر حكم كنند!»

(213 / بقره)

خداوند متعال با اين دو آيه چنين خبر مى‌دهد:

ـ انسان در قديمى‌ترين روزگار حيات خويش، ملت واحدى بوده است، كه هيچ‌گونه اختلافى بين خودشان ديده نمى‌شده، ولى كم‌كم اختلاف و مشاجره ميانشان پديد آمد و خداوند انبياء را برانگيخت تا اين‌كه بشريت را از تفرق و پراكندگى و اختلاف نجات بخشد و با قوانيــن آسمانى خود وحــدت و يگـانگــى آن‌ها را تأميــن و حفــظ نمايد!

آيه زير دعوت به اجتماع و اتحاد را از حضرت نوح، كه قديمى‌ترين پيغمبر صاحب

شريعت و كتاب است، دانسته و مى‌فرمايد كه بعد از آن ابراهيم و سپس موسى و بعد عيســى به ايـن امـر اقــدام نمـوده و مـردم را بــه اجتمــاع و اتحـاد دعــوت كرده‌انــد:

ـ «آئينى براى شما فرستاد كه نوح را به همان سفارش كرده بود و بر تو نيز همان را وحى كرديم و ابراهيم و موســى و عيسى را نيز به همــان سفارش نموديــم، كه دين را به پا داريد! و در آن تفـرقــه نيندازيــد!» (13 / شورى)

طبقه گفته قرآن، كه تحقيقات تاريخى نيز آن را تأييد مى‌كند، دعوت مستقـل و صـريحـى كه بـه اجتمـاع شـده نخستين بار از طـرف انبيـاء در قـالب ديـن بـوده است.

اين آيه چنين اعلام مى‌دارد كه مرگ پراكندگى و اختلاف و زنده شدن وحدت و يگانگى، جز در پرتو قدرت دين و ايمان ميسر نيست. و اين دين است كه مى‌تواند اجتماع صالحى را براى بشر تثبيت و تضمين كند.⁽¹⁾

نقش توحيد در تشكيل جامعه صالح

«يا اَيُّهَــا الَّذيــنَ آمَنُـوا اصْبِــرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...!» (20 / آل عمران)

عامل وحدت در اجتماعات متمدن عبارت است از وحدت هدف، و هدف عبارت است از بهره‌گيرى از مزاياى زندگى دنيا، و سعادت را هم عبارت از همين بهره‌مند شـدن از مـزايـاى حيـات مـى‌دانند.

ولــى اســلام، دامنه حيــات انسانى را منحصر به هميــن زندگى دنيــا ندانستــه و حيــات واقعــى را حيات آخــرت مى‌داند و معتقــد است كه مؤثر و مفيــد به حــال اين حيــات يك سلسلــه معارف الهى اســت كه همه آن‌ها برگشتــش به توحيــد است.

اسلام عقيده دارد كه اين معارف جز در پرتو يك زندگى اجتماعى صالح و شايسته ميسر نيست، آن چنان زندگى كه مبتنى بر عبادت خدا و خضوع در مقابل او و مبتنى بر اساس عدالت اجتماعى بوده باشد. به اين جهات است كه اسلام عامل تكون اجتماعات بشر و ملاك وحدت آن‌ها را دين توحيد و يكتاپرستى قرار داده و وضع قانون را نيز بر همين اساس توحيد نهاده است و در مرحله قانون‌گذارى تنها به تعديل اراده‌ها در اعمال و افعال مردم اكتفا ننموده، بلكه آن را با يك سلسله وظايف عبادى و معارف حقه و اخلاق فاضله تتميم و تكميل فرموده است و ضمانت اجرائى آن را نيز از يك طرف به عهده حكومت اسلامى و از طرف ديگر به عهده خود افراد جامعه گذاشته است، كه با يك

ترتيب صحيح علمى و عملى و همچنين به نام امر به معروف و نهى از منكر، در اجرا و زنده نگه داشتن احكـام الهـى كوشا باشند.

از مهم‌ترين امورى كه در دين اسلام به چشم مى‌خورد، ارتباط و به هم پيوستگى كاملى است كه بين اجزاء آن برقرار مى‌باشد و همين پيوستگى و ارتباط است كه موجب وحدت كاملى بين اجزاء اين دين شده است.

در ديــن اسلام روح توحيــد و يكتاپرستى از هدف‌هاى اوليه دين به شمار مى‌رود، به طورى كه روح توحيد در كليه ملكات و فضايل اخلاقــى جارى بوده و روح اخــلاق نيز در كليــه اعمالــى كه مــردم به انجــام آن مكلفنــد، منتشر مى‌باشــد و با اين ترتيب پيداست كه برگشت جميع مواد دينى اسلامى به توحيد است و توحيد خود در مرحلــه تركيــب و انضمــام، به همــان اخــلاق و وظايــف عملـى برگشــت مى‌كنــد.

بنابراين پايگاه رفيع عقيده توحيد، اگر از درجه والاى خود فرود آيد، عبارت از اخلاق و عمل خواهد بود. و اخلاق و عمل نيز در سير صعودى خود به همان توحيد و عقيده يكتاپرستى مى‌رسند.⁽¹⁾

نقش اخلاق و تقوى در جامعه صالح اسلامى

«يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...!» (20 / آل عمران)

اسلام، روش اجتماعى و قوانين جارى مملكتى خود را بر اساس اخلاق قرار داده و در تربيت مردم روى موازين اخلاقى مبالغه فراوان نموده است. اسلام، ضمانت اجرائى قوانين را به عهده اين تربيت اخلاقى نهاده است، كه اين ضمانت اجرايى در پنهان و آشكار با آدمى بوده و وظيفه خود را بهتر از هر پاسبان مراقب و بهتـر از هر قـدرتى كـه صميمانه در برقرارى نظم مى‌كوشد، انجام مى‌دهد!

اخلاق فاضله در ثبات و دوام خود، احتياج به عاملى دارد كه آن را حفظ و حراست نمايد. اين عامل چيزى جز توحيد نيست. توحيد هم عبارت از اين است كه براى جهان خداى يكتايى است، كه داراى اسماء حسنى است و او موجودات را آفريد تا در سير تكامل افتاده و به سعادت نايل گردند و او دوستدار خير و صلاح است و بدى و فساد در پيشگاه مقدسش مبغوض است، به زودى همگان، به منظور محاكمه، در نقطه‌اى گـرد خواهنـد آمـد و نيكوكار و بدكار به پاداش اعمال خود خواهند رسيد.

بديهى است كه اگر اين عقيده به معاد در نهاد كسى نباشد، عامل ديگرى وجود

نخواهد داشت كه بتواند بشر را از پيروى هوى و هوس باز دارد و او را در مقام بهره بردن از لذايذ نفسانى، كه مقتضاى طبيعت اوست، متقى و خويشتندار كند.

تنها دژ محكمى كه بشر را از هرگونه خطا و لغزش مى‌تواند نگهدارى نمايد، دژ توحيد است.

لازمه اعتقاد به مبدأ و معاد اين است كه انسان، در هر كجا و در هر زمان خود را ملزم به نيكوكارى بداند و از بدى‌ها بپرهيزد، خواه كسى بفهمد يا نفهمد، خواه كسى او را مــورد ستايــش قرار دهـد يا ندهـد و خواه كســى باشد كه او را به كار خير وا دارد يــا اين‌كه از بدى‌هـا منعــش كنــد، يا نكنــد، چه آن‌كه او عقيــده دارد كه خدا با اوست و همه چيز را مى‌داند و هر عملــى را حفــظ مى‌كند و معتقــد است كه روزى را در پيــش دارد كه هر كس به آن روز بــه پــاداش عمـل خـود، از خوب و بد، خواهـد رسيد!

در منطق اسلام، اساس كار بر پيروى حق و درخواست فرد و پاداش از خدا، قرار داده شده است. در اين منطق، اغراض و هدف‌هاى دنيوى در درجه دوم از اهميت قرار گرفته است.

اين منطق از نظر عموم و كليت به طورى است كه تمام موارد را شامل مى‌شود. بنابراين، هر عملى، چه فعل و چه ترك، تنها براى ذات خدا و به نام تسليم در مقابل او و پيروى از حق انجام مى‌گيرد، همان حقى را كه او (تعالى شأنه،) اراده كرده است و او نگهبــان دانايى است كه نه چرت مى‌زنــد و نه خوابش مى‌بــرد و نه ممكن است به جايــى از او پنـاه بـرد. آن‌چه در آسمـان‌هــا و زميـن اســت بـر او پوشيــده نيســت!

بنابراين، براى هر كس رقيب و شهيدى است كه اعمال او را مى‌نگرد، خواه مردم هم او را ببينند يا نه؛ او را ستايش كنند يا نه؛ و خواه قدرت بر مجازاتش داشته باشند يا نه!

كار اين منطق و اين عقيده در پرتو تربيت اسلامى بدانجا رسيده بود كه مردم خود نزد پيغمبر مى‌آمدند و به گناهان خود اقرار و سپس توبه مى‌كردند و همين خود را آماده پذيرفتن حدود الهى، از قبيل كشتن و غيره مى‌نمودند، بدين منظور كه رضـايت الهى را به خود جلب كنند و روحشان از آلودگى پاك شود.

همين حوادث عجيب است كه انسان را از تأثير عميق دين و تبليغات دينى در روح مردم آگاه مى‌سازد. اثر دين تا آن اندازه است كه مردم حاضر مى‌شوند به نام دين حتى از زندگى و لذايـذ آن، كه از عزيزترين امور نزد انسان است، بگذرند!⁽¹⁾

تعليمات جامعه صالح

« وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ اُمَّةٌ يَدْعُونَ اِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ...!»

(104 / آل‌عمران)

اگر در اجتماعى، دانش و علم نافع و عمل صالحى وجود داشته باشد، براى دوام و پايداريش بايد افراد را از منحرف شدن از راه خير - كه همان اعمال معروف و شناخته شده نزد آنان است - بازدارند. مردم ديگر را هم به طى كردن همان راه خير تشويق نمايند و آن را كه از راه خير و معروف برگشته و در پرتگاه شر و منكر واقع شده، رهايش نكنند و از خطر سقوط نجاتش بخشند.

اين همان دعوتى است كه با تعليم و آموزش و امر به معروف و نهى از منكر شروع مى‌شود. در آيه فوق خداى تعالى آن را چنين تبيين مى‌فرمايد:

ـ « از شما مسلمانان بايد گروهى مردم را به خير و صلاح دعوت كنند و مردم را به نيكى امر و از بدى نهى نمايند، اين دسته به حقيقت رستگارانند!»

از اين‌جا ســرّ اين‌كه خداى متعال از «خير و شر» تعبير به «معروف و منكر» فرموده، روشن مى‌گــردد: زيرا اساس و بنيــان كلام الهى بر اساس چنــگ زدن به رشتــه الهى و اتحاد و برادرى نهــاده شده است. واضح است اجتماعى كه راه زندگى‌اش را چنيــن قــرار داد، اعمــال معــروف و شناختــه شده نزدش همانــا «خير» و منكــرات جز «شر» چيز ديگــرى نخواهد بود.

اگر تعبير به «معروف و منكر» به لحاظ اين نكته نباشد، به ناچار وجه تسميه و نام‌گــذارى «خير و شــر» به معروف و منكــر، بايد به حسب نظــر دين باشد، نه به لحاظ عمل خارجــى، يعنى ديــن «خير و شر» را به عنوان «معروف و منكر» مى‌شناسد.

تبليــغ و امر به معروف و نهــى از منكر تماما از امورى هستند كه اگر در جايى واجب شوند، بالطبع واجباتى كفايى خواهنــد بود و اگر تمام افراد يك ملت مأمور انجام آن باشند، پس از حصول غرض، ديگر معناى صحيحــى برايش متصــور نيست. و غــرض هم با اقدام بعـض آن جمعيت حاصــل خواهد شد. پس در هر صورت قيام امــر تبليــغ و امر بـه معــروف و نهـى از منكــر بـه بعـــض افــراد مى‌بــاشــد نه بــه تمامـــى آنان.⁽¹⁾

مهاجرين و انصار

تشكيل‌دهندگان اولين جامعه صالح

مهاجرين اوليه و تشكيل اولين جامعه صالح اسلامى

«وَ الَّذينَ هاجَرُوا فِى اللّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِى الدُّنْيا حَسَنَةً وَ... .»

(41 تا 44 / نحل)

قرآن مجيد در اين آيات تاريخ هجرت را يادآورى فرموده و مهاجرين در راه خدا را وعــده نيكـو در دنيـا و آخــرت مى‌دهـــد.

(مهاجرين دو طائفه بودند و در دو نوبت مهاجرت داشتند. مرحله اول، هجرت از مكه به حبشه بود، كه عده‌اى از گروندگان به رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و به اذن خداى تعالى و رسولش انجام دادند و مدتى در آن‌جا ايمن از شر مشركين و عذاب و فتنه آن‌ها به سر بردند. هجرت دوم از مكه به مدينه بود كه مؤمنين بعد از هجرت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يكى پس از ديگرى بدان شهر مهاجرت نمودند.)

ظاهرا در آيه فوق منظور هجرت دومى، يعنى مهاجرت به مدينه است. مراد از «هاجَرُوا فِى اللّهِ - مهاجرت در خدا،» اين است كه مهاجرت براى كسب رضاى خدا باشد و اين هدف محيط به ايشان باشد و جز آن هدف ديگرى نداشته باشند. مهاجرين در راه خدا و براى دين مهاجرت كردند، تا مجتمعى اسلامى و پاك تشكيل دهند، كه در آن مجتمع جز خدا كسى پرستش نشود و جز عدل و احسان چيزى حكومــت نكند و يا براى اين بــود كه به مجتمعــى وارد شوند و در آن منزل كنندكه‌وضعش چنين باشد.

پس، اگر از مهاجرتش اميد حسنه‌اى داشتند و يا وعده حسنه‌اى داده شدند، آن حسنه همين مجتمع صالح بود و نيز اگر آن شهر را كه بدان مهاجرت كردند، ستودند،

براى اين بود كه جاى تشكيل چنين مجتمعى بود، نه براى اين‌كه آب و هـوايش خــوب بـوده است.

پس، هدف و غرض حسنه‌اى كه وعده داده شدند - كه در دنيا به آن برسند - همين مجتمع صالح بوده، چه اين‌كه مقصود از حسنه شهر باشد و يا حالت حسنه‌اى كه در آن شهـر بـه خــود مى‌گيـرنـد!⁽¹⁾

سازندگان اولين جامعه صالح

« ... اَلَّذيــنَ اِنْ مَكَّنّــاهُــمْ فِى الاَرْضِ اَقامُـــوا الصَّلـــوةَ وَ...!» (41 / حــج)

« اگر خدا بعض مردم را به بعض ديگر دفع نمى‌كرد، ديرها، كليساها، كنشت‌ها و مسجدها، كه نام خدا در آن بسيار ياد مى‌شود، ويران مى‌شد! خدا كسانى را كه يارى او كنند، يارى مى‌كند، كه وى توانا و نيرومند است! همان كسانى كه اگر در زمين استقرارشان دهيم، نماز به پا كنند و زكات دهند، به معروف وا دارند و از منكر باز دارنـد و سـرانجام همـه كـارها بـا خـداست...!»

جامعه صالحى كه براى اولين بار در مدينه تشكيل شد و سپس تمامى شبه جزيره عربستان را فرا گرفت، عالى‌ترين جامعه‌اى بود كه در تاريخ اسلام تشكيل يافت. جامعه‌اى بود كه در عهد رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آن نماز به پا مى‌شد، زكات داده مى‌شد، امر به‌معروف و نهى از منكر، عملى مى‌گشت!

چه كسانى در ساخت اولين جامعه صالح نقش داشتند؟

اين جامعه، به‌طور قطع، شاه فرد و مصداق بارز آيه فوق است.

البته، در تشكيل چنين جامعه‌اى، انصار عامل مهم بودند، نه مهاجرين و در تاريخ اسلام، در هيچ عهدى سابقه ندارد كه چنين جامعه‌اى به دست مهاجرين تشكيل يـافته باشد، به طورى كه انصار هيچ دخالتى در آن نداشته باشند.

بلكه تاريخ از افراد مسلمانان صدر اول و مخصوصا مهاجرين از ايشان، افعال زشتى را ضبط كرده كه به هيچ‌وجه نمى‌توانيم نام آن را احياء حق و اماته باطل بگذاريم. (كسانى كه توهم كرده‌اند اين صفت را قرآن مجيد براى مهاجرين زمان رسول‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بيان كرده، اشتباه كرده‌اند، گو اين‌كه مسئله اخراج از ديار و مظلوميـت مخصوص آن‌هاست!)⁽²⁾

بهترين امت

«كُنْتُمْ خَيْرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ...!» (110 / آل عمران)

«شما بهترين امتى بوديد كه براى مردم ظاهر گشتيد!

امر به معروف مى‌كرديد،

و از منكر بـازمى‌داشتيد،

و به خدا ايمان مى‌آورديد و... !»

قرآن شريف در آيه شريفه فوق مسلمانان اولى از مهاجرين و انصار را مدح مى‌كند كه در دوران ابتدايى و غربت اسلام به دين خدا گرويدند و در راه پيشرفت آن كـوشش كـردند. در ادامه آيه مى‌فرمايد:

لكن آن‌ها اختلاف كردند،

بعض‌شان مؤمـن و اكثـرشان فـاسقند!»

در روايــــات اســلامــــى دربــــاره مفهـــوم آيــه شـــريفــه از حضــــرت صــادق عليه‌السلام نقـــل شـــده كــه فـــرمــود:

نقل از ابى عمر و زبيرى در تفسير عياشى

امت محمد «ص»

معناى كلمه امت بر حسب اختلاف موارد مختلف مى‌شود: يك جا به معناى يك نفر مى‌آيد، جاى ديگر به معناى عده معدود و جايى هم به معناى همه كسانى است كه به يـك دين ايمان آورده‌اند.

اطلاق كلمه « امت محمد«ص»» در عموم مردم كه به دعوت آن جناب ايمان آورده‌اند، اطلاقى است نوظهور. به اين معنى كه بعد از نازل شدن قرآن و انتشار دعوت اســلام اين استعمال شايــع شد. و از هر كس مى‌پرسيد، امت كه هستى؟ مى‌گفت: از امت محمدم! (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله!) در جايى‌كه ابراهيم عليه‌السلام دعا مى‌كند، عرض مى‌كند:

«رَبَّنــا وَ اجْعَلْنـا مُسْلِمَيْـنِ لَـكَ وَ مِـنْ ذُرِّيَّتِنـا اُمَّـــةً مُسْلِمَـــةً لَـــكَ!» (128 / بقره)

اين‌جا منظور جز به معناى عده معدودى از آنان كه به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايمان آوردند، نمى‌تواند باشد، زيرا در اين امت، فرعون صفتانى آمدند و رفتند و هميشه هستند و نيز در ميان امت، دجال‌هايى هستند كه دستشان به هيچ اثرى از آثار دين نرسيده مگر آن‌كه آن را محو كرده‌اند و به هيچ وليى از اولياء نرسيده مگر آن‌كه او را توهين نموده‌اند!!

در تفسير عياشــى از زبيرى، از امـام صادق عليه‌السلام روايت آمده كه:

« بـه حضـرتـش عـرض كردم:

ـ قول خداى تعالى در قرآن: « وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنا اُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ!»

زيرا وقتى خداى تعالى اين دعاى ابراهيم و اسماعيل عليه‌السلام را مستجاب فرمود و از ذريه او امتى مسلمان پديد آورد و در آن ذريه، رسولى از ايشان، يعنى از همين امت مبعوث كرد، كه آيات او را براى آنان بخواند و ايشان را تزكيه نموده و كتاب و حكمت بياموزد!

و نيز بعد از آن‌كه ابراهيم دعاى اولش را به دعاى ديگر وصل كرد و از خدا براى امت، طهارت از شرك و از پرستش بت‌ها درخواست نمود، تا در نتيجه، امر آن رسول در ميان امت نافذ و مؤثر واقع شود و امت از غير او پيروى نكنند، از اين‌جا مى‌فهميم آن امامان و آن امت مسلمه، كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آنان مبعوث شده، به غير از ذريه ابراهيم نيستند، چون ابراهيم درخواست كرد كه:

ـ «خـدايــا، مــرا و فرزندانـم را، از اين‌كه اصنـام را بپرستيــم دور بــدار!» (35 / ابراهيم)

استدلال امام صادق عليه‌السلام در اين روايت بسيار واضح و در نهايت درجه روشنى است. براى اين‌كه ابراهيم عليه‌السلام از خدا خواست تا امت مسلمه‌اى در ميان ذريه‌اش به او عطـا كنـد و در آخـر دعايش كه گفت:

ـ «پروردگارا، در ميـان آن امت كه از ذريه مننــد رسولى مبعــوث فرمــا!» (129 / بقره)

فهميده مى‌شود كه اين امت مسلمه همانا امت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، اما نه امت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به معناى آن كسانى كه به او ايمان آوردند، چون اين دو معنا از امت، معنايى است اعم از ذريه ابراهيم و اسماعيل عليه‌السلام بلكه امت مسلمه‌اى كه مورد نظر آيـه اسـت، از ذريـه ابـراهيم بـايد باشد!

از سوى ديگر ابراهيم از پروردگارش درخواست مى‌كند كه ذريه‌اش را از ضلالت و

شرك دور بدارد و اين همان «عصمت» است!

و چون مى‌دانيم كه همه ذريه ابراهيم عليه‌السلام معصوم نبودند، زيرا ذريه او عبارت بودند از تمامى عرب «مُضَر» يا خصوص «قريش» كه مردمى گمراه و مشرك بودند. پس معلوم مى‌شود منظورش از فرزندان من (بُنَىَّ) خصوص اهل عصمت از ذريه است، كه عبارتند از: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و عترت طاهرينش عليهم‌السلام !

پــس امــت محمــــد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هــم تنهــا هميــن‌هــا هستنــد كــه در دعــاى ابـراهيــم عليه‌السلام منظــور بودند.⁽¹⁾

ص: 152

و آيات و روايات مندرج در متن

امت وسط

«وَ كَــذلِــكَ جَعَلْنـــاكُــــمْ اُمَّـــــةً وَسَطــــا...!» (143 / بقــــره)

قرآن كريم، در نقل واقعه تغيير قبله مسلمين از بيت‌المقدس به كعبه، ضمن بيان پاسخ اعتراض يهود، امت اسلام را با تعبير «امت وسط» مى‌نامد و وظيفه امت وسط بـودن را چنين تبيين مى‌فرمايد:

1 ـ وسط بودن امت به اين معناست كه ميان رسول و مردم واسطه‌اند.

2 ـ وسط بودن امت دو نتيجه را به دنبال دارد: يعنى بر مردم شاهد هستند و رسـول بر آنـان شـاهد است، كـه هـر دو نتيجه و لازمه وسط بودن امت است.

آيه شريفه به حسب معنا مرتبط است به آياتى كه دعاى ابراهيم عليه‌السلام را حكايت مى‌كرد و اين‌كه شهادت از شئون امت مسلمه‌اى است كه آن جناب از خدا در خواست نمــود، يعنى امتـى مسلمــان و تسليم محض احكــام و اوامر خــدا و اجتبــاء شــده... .

ـ مــراد به شهيد بــودن امت، اين است كه شهــداى نامبــرده كه داراى خصوصيــات مورد نظر باشند، در اين امــت هستند، نه اين‌كه تك تك مردم اين امت مرتبــه آن شهادت را دارا هستند.

براى اولياء طاهرين شايسته مى‌باشد!⁽¹⁾

مدنيتى كه اسلام به ارمغان آورد!

«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ‌اللّهِ جَميعا وَ لا تَفَرَّقُوا...!» (103 / آل‌عمران)

خداوند متعال در اين آيه شريفه وضع اعراب را قبل از ايمان آوردن به دين اسلام متذكر مى‌شود و آن‌گاه اشاره به زندگى آن‌ها در دوران جاهليت مى‌كند و سپس مدنيتى را كه در مـجتمـع صالـح اسـلامى بـه آن‌ها اعطاء فرموده، يادآور مى‌شود:

و پراكنده نشويد!

و نعمت خدا را بر خود به ياد آريد،

آن‌دم كه دشمن بوديد با همديگر و خدا ميان دل‌هايتان پيوند داد،

و به موهبت او با هم برادر شديد،

و شما بر پرتگاه آتش به سر مى‌برديد، خدا شما را از آن نجات بخشيد!»

مخاطبان اولى اين آيات كسانى بودند كه قبل از نزول آن مسلمان شده و دوران كفـر را در آتـش جنــگ‌هـا و پيكـارهـا بـا يكـديگر بـه سـر بــرده بودنــد.

آنان قبـل از اسـلام نه فراغتى داشتند و نه لذت استراحت در زندگى را چشيده بودند و نه حقيقت امنيت عمومى اجتماع را درك مى‌كردند، تا اين‌كه به رشته محكم الهى چنگ زدند و اجتماعى سعادتمندانه تشكيل دادند كه حلاوت و شيرينى نعمـت امنيـت در آن نمـايـان بـود.

در اين آيه مخاطبان را متوجه حال پيشينيان نيز فرموده، اضافه مى‌كند: - «مثل آنان مباشيد كه متفرق گشتند و اختلاف پيدا كردند!»

حال آنان در اجتماع فاسد جاهليت را كه پيش از ايمان آوردن و متحد شدن در سايه اسلام داشتند، آيه شريفه با عبارت: «وَ كُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النّارِ... ـ شمـا بـر پرتگاهى از آتش به سر مى‌برديد،» متذكر مى‌شود.

مراد از «آتش» جنگ‌ها و مخاصماتى است كه در آن دوران بين آن‌ها شيوع داشته است و در اجتماعى به سر مى‌بردند كه اساس آن بر پايه اختلاف و عقايد متشتت نهاده شده بود و اميال نفسانى و زورگويى‌هاى فردى در آن حكومت كرده و آن‌ها را به پست‌ترين زندگى‌ها سوق‌مى‌دادند.

روايات‌زيادى در تبيين مفهوم اتحادكلمه و چنگ زدن به رشته الهى از رسول اللّه

صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ائمــه اهــل‌بيــت عليهم‌السلام رسيــده، كه مشهورتــريــن آن‌هــا را بــه طــور خلاصــه در ايــن‌جــا نقــل مــى‌كنيــــم:

رسـول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمــــود:

بنگـريد كـه چگـونه رفتـار خـواهيد كـرد بـا دو چيـز "گـرانقيمـت"»؟

و طرف ديگرش به دست‌هاى شماست،

به آن چنگ زنيد كه هرگز گمراه نخواهيد شد!

آن دو از يكديگر جدا نمى‌شوند تا در حوض كوثر بر من وارد شوند!

پس بر آن دو پيشى نگيريد كه گمراه‌خواهيدشد!

و به آن‌ها چيزى نياموزيد زيرا كه از شما داناترند!»

(به نقل طبرانى از زيدبن ارقم درّ منثور)

امـام باقر عليه‌السلام فرمود:

كه مردم مأمور به تمسك به آن مى‌باشند،

هم‌چنان‌كه خداى تعالى فرموده: "وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَميعا وَ لا تَفَرَّقُوا...!"»

(نقل از تفسير عياشى)

حديث ثقلين

اين حديث از روايات متواترى است كه شيعه و سنى بر روايت آن اتفاق كرده‌اند و بعضـى از علماى حديث راويـان آن را تا 35 نفر از مردان و زنان صحابى شمرده‌اند.⁽¹⁾

حالات مسلمين اوليه

« اِنَّ فى خَلْقِ السَّمواتِ وَ الاَرْضِ وَ... لاَياتٍ لاُولِى الاَلْبابِ ...!» (190 تا 199 / آل عمران)

قرآن مجيد از احوال مسلمين اوليه، حال ابرار از مؤمنين را چنين تذكر مى‌دهد:

و در آيات الهى تفكر مى‌كنند،

و از آتش دوزخ به خداى رحمن و رحيم پناه مى‌برند،

و از خداوند بخشنده آمرزش و بهشت را مسئلت دارند،

و خداى تعالى نيز دعاى آنان را مستجاب مى‌كند،

و آن‌چه را خواسته‌اند به آن‌ها مى‌بخشد!»

از اين آيات به دست مى‌آيد كه ابرار عقيده به خدا و روز قيامت و نبوت را دارا شده بودند و اين عقايد از راه تفكر و نظر در آيات الهى برايشان پيدا شده بود و اما دستورات مفصل و دقايق و ريزه‌كارى‌هاى دين را صرفا از راه ايمان به پيغمبر و تصـديـق نبـوت او پـذيـرفتـه بـودند.

(البته آيات دلالت دارد بر اين‌كه پيروان حق از اهل كتاب از كفار مستثنى بوده و آن‌ها نيز با مؤمنين هستند!)

وقتى كه ابرار در مقابل رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اظهار ايمان كردند، پيغمبر آنان را به امورى آگاه كرد و از گناهان و بدى‌ها و مرگ بر كفر بر حذرشان داشت و به امورى از قبيل: مغفرت و رحمت و بهشتى كه خداوند به ابرار از مؤمنين وعده فرموده، ترغيبشان فرمود، پس از اين مراحل آنان از خدا مسئلت نمودند كه گناهانشان را بيامرزد و از بدى‌هايشان در گذرد و آنان را با ابرار از مؤمنين بميراند و خواستند تا به وعده‌هايى‌كه خداوند به‌آنان داده و رسول گرامى او آن‌ها را ضمانت نموده، نائل شوند!

آيــات قــرآن شــريــف از ايمــان و تفكــرات آنــان چنيــــن نقـــل مـى‌كنـــــد:

ـ « در خلقت آسمان‌ها و زمين و اختلاف شب و روز،

آيات و نشانه‌هايى است براى صاحبان‌خرد،

آنان كه ايستاده و نشسته و خوابيده بر پهلو خدا را ياد كنند،

و در خلقت آسمان‌ها و زمين‌تفكر نمايند و گويند:

منزهى تو! پس ما را از عذاب آتش حفظ فرما!

و ستمگران يــاورى نـخـواهـنـد داشـت!

كه به پروردگارتان ايمان بياوريد! پس ايمان آورديم!

پس گناهان ما را بيامرز! و بدى‌هاى ما را بپوشان!

و ما را بـا نيكان محشورمان گردان!

ـ پروردگــارا! آن‌چه را كــه بــه وسيله فرستادگانــت وعده فرمــودى به ما عنايــت كن!

و مــا را در روز قيامــت خــوار و ذليــل مگــردان!

و محققــا تــو خلـف وعــده نمــى‌كنــى!

ص:123

... پس آنان كه هجرت كردند و از شهر خود خارج شدند و در راه من اذيت كشيدند و جنگ كردند و كشتند و كشته شدند، به طور مسلم بدى‌هايشان را خواهيم پوشاند!

و ايشان را در بهشت‌هايــى كــه داراى نهرهــاى روان است، داخل خواهيــم كرد!

و اين پاداشــى است كه خدا به ايشان مى‌دهــد!

و بهتريــن پاداش نــزد خداســت!» (190 تا 195 / آل‌عمران)⁽¹⁾

«الذين آمنوا» در قـرآن

«يا اَيُّهَا الَّذيـنَ آمَنُـوا!» (104 / بقره)

در اين آيه اولين بار است كه عبارت «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا !» در قرآن كريم به كار رفته و اولين موردى است كه خداى تعالى مؤمنين را با لفظ «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا!» خطاب فرموده است. بعد از اين آيه در 84 مورد ديگر تا آخر قرآن كريم اين خطاب را تـكـرار فـرمـوده است.

در قرآن كريم، خطاب «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا !» تنها مختص به مؤمنين امت اسلام است. امت‌هاى قبل از اسلام با كلمه «قوم» خطاب و تعبير شده‌اند، مانند: قوم نوح و قوم هود. آن‌ها گاهى هم با لفظ «اصحاب» خطاب شده‌اند، مانند: اصحاب مدين و اصحاب رس. در خصوص قوم موسى عليه‌السلام تعبير «بنى‌اسرائيل» و «يا بنى اسرائيل» به كار رفته است.

در قرآن‌كريم، چنان‌كه دقت شود، مشخص مى‌شود كه آن‌چه قرآن شريف از عبارت « الَّذينَ آمَنُوا،» در نظر دارد غير آن معنايى است كه از كلمه «مؤمنين» اراده فرموده است. از برخى آيات فهميده مى‌شود كه منظور از « الَّذينَ آمَنُوا،» تمامى اهل ايمان به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيستند و چنان نيست كه همه را ولو هر جور كه باشند شامل شود!

منظور از عبارت «الَّذينَ آمَنُوا!» عبارتند از «سّابِقُونَ الاَوَّلُونَ،» يعنى طبقه اول مسلمانان از مهاجر و انصار، كه در عهد رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و در روزگار عسرت اسلام به آن جناب ايمان آوردند. پس «الَّذينَ آمَنُوا!» عبارت آبرومند و محترمانه‌اى است كه همه‌جا منظــور از آن، طبقه مزبــور هستنــد.

البته، ذكر عبارت فوق در اول يك آيه بر اساس تشريف و احترام است و منافاتى با عموميت تكاليف قرآن و وسعت معنا و مراد آن ندارد، بلكه در عين اين‌كه به عنوان احتــرام روى سخــن به ايشان كرد، در صــورت وجود قرينــه عموم دارندگــان ايمان

را تا روز قيامــت شامل مى‌شـود. روايات اسلامى در اين زمينه توضيح مى‌دهند:

«رســـــول اللّـــه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فـــرمــــــــــود:

ـ خداى‌تعالى هيچ آيه‌اى كه در آن «يا اَيُّهَاالَّذينَ آمَنُوا!» باشد، نازل نفرمود، مگر آن‌كه «على‌بن‌ابيطالب» در رأس آن و امير آن است!»

(نقل از ابن عباس در حليه ابونعيم به نقل درّ منثور)

اين روايت، رواياتى ديگر را كه در شأن نزول آياتى بسيار وارد شده، كه گفته‌اند درباره على عليه‌السلام و يا اهل بيت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده‌اند، تأييد مى‌كند، مانند:

ـ « كُنْتُمْ خَيْرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ!» (110 / آل‌عمران) و آيه:

ـ « لِتَـكُـونُـوا شُهَــداءَ عَلَـى النّاسِ!» (143 / بقـره) و آيـه:

ـ « وَ كُـــونُــوا مَـــعَ الصّــــادِقيــــنَ!» (119 / توبـه)⁽¹⁾

طبقات اوليه مسلمين صدر اسلام

« وَ السّابِقُــونَ الاَوَّلُــونَ مِنَ الْمُهاجِريــنَ وَ الاَنْصـارِ وَ الَّذينَ اتَّبَعُوهُمْ بِاِحْسانٍ... .» (100 / توبه)

دربــاره اين‌كه آيه شريفه كدام گروه از مهاجرين و انصار را تعريف و تمجيد مى‌كنــد، در بيــن قاريــان و مفسـريــن اختلاف نظــر بوده است. گروهــى گفته‌انــد:

ـ «پيشينيــان اول از مهاجر و پيشينيان اول از انصــار و كسانى كه ايشان را بـــــــــــــه نيكويى پيروى كردند!»

ولى برخى آن را طورى خوانده‌اند كه «تمامى انصار،» را معنى داده است. برخى گفته‌اند: « مقصود كسانى هستند كه به دو قبله نماز گزارده‌اند،» بعضى ديگر گفته‌اند: «مقصود كسانى‌اند كه بيعت رضوان كرده باشند و بيعت رضوان بيعت در حديبيه است،» و برخى گفته‌اند: « مقصود فقـط اهل بدرنـد،» و بعــض ديگــر گفته‌انــد: «كسانى كه قبل از هجرت مسلمان شدند.»

براى هيچ‌يك‌از اين قول‌ها تأييدى و دليل لفظى در دست نيست. چيزى كه ممكن است تا حدى از لفظ خود آيه استشمام شود و در حقيقت آيه شريفه آن را تا حدى تأييد مى‌نمايد، اين است كه:

دادنــد، زيرا موضــوع با دو وصــف «سابِقُــونَ» و « الاَوَّلُــونَ» بيان شــده است و اسم از اشخــاص و يا عناويــن آن‌ها برده نشــده است و اين خــود اشعار دارد بر اين‌كه به خاطر هجــرت و نصــرت بوده كه سبقــت و اولويــت اعتبــار شــده اســت.

پس به خاطر اين‌كه سابقون تمامى كسانى را كه در ميان مسلمين كه از ابتداء طلوع اسلام تا روز قيامت به ايمان سبقت جستند، شامل نشود، كلمه «الاَوَّلُونَ» در آيه آمده تا مختص به مهاجرين و انصار شود و مقصود از سابقون اولون همان طبقه اوليه از مسلمين صدر اسلام باشد.⁽¹⁾

تابعين به احسان

خداى سبحان، طبقه سوم از اصناف سه گانه را در آيه فوق با عبارت: «وَ الَّذينَ اتَّبَعُوهُمْ بِاِحْسانٍ!» ذكر فرمود و مقيد نكرد به تابعين عصرى معين و در نتيجه، تمامى مسلمين بعد از سابقون اولون را شامل مى‌شود.

قهرا مؤمنين به دين اسلام و آن‌هايى كه راستى مؤمنند و نفاق ندارند، از ابتدا طلوع اسلام تـا روز قيـامت سه دسته شدند:

1 ـ سابقون اولون از مهاجرين

2 ـ سـابقـون اولون از انصـار

3 ـ تــابعيــن ايشـــــان بــه احســان، يعنــى دو طــايفــــه بــالا را بــه احســان (بــه حــق) پيـــروى كننــد.

چون صنف اول و دوم تابع نيستند، پس در حقيقت آن‌ها پيشوا و پيشرو هستند و بقيه مسلمين تا روز قيامت تابعند. و چون طبقه سوم را به «وَ الَّذينَ اتَّبَعُوهُمْ بِاِحْسانٍ،» تعريف فرموده، معلوم است كه كسانى در نظرند كه با پيروى نيك آن دو طبقه را پيروى كردند، يعنى پيروى به حق، نه به علاقه شخصى يا به خاطر تعصب و همچنين آن‌ها كه در پيروى‌شان رعايت مطابقت را بكنند، يعنى عمل تابع كمال مطابقت را با عمل متبـوع داشته باشد.

افتخار سابقين اولون هم به اين است كه آن‌ها كسانى بودند كه اساس دين اسلام را استوار كردند و قبل از آن‌كه بنيانش استوار گردد و بيرقش به اهتزاز در آيد، پايه‌هاى آن را بـه پـا داشتند.

فتنه‌ها و شكنجه‌ها شكيبايى كردند و از ديار و اموال خود چشم پوشيدند و به حبشه و مدينه هجرت كردند.

برادر خواندگى: برقرارى ولايت بين مهاجرين و انصار

«اِنَّ الَّذينَ ءَامَنُوا وَ هاجَـرُوا وَ جاهَدُوا بِاَمْوالِهِمْ وَ اَنْفُسِهِمْ فى سَبيلِ اللّهِ وَ...!»

(72 تـا 75 / انفـال)

بر اساس آيه فوق، خداى تعالى بين دو طايفه از مسلمين، يعنى مهاجر و انصار ولايت برقرار كرد و همچنين رشته موالات بين مسلمانان و كفار را به كلى قطع فرمود:

ـ « آنان كه ايمان آوردند و هجرت كردند،

و با مال‌ها و جان‌هاى خويش در راه خدا جهاد كردند،

و آن كسان كه مهاجران را سكنى دادند و يارى كردند،

ايشانند كه بعضى از آن‌ها اولياى بعض ديگرند،

و آنان‌كه گرويدند و هجرت نكردند، شما را از ولايت ايشان نصيبى نيست،

تا آن‌كه هجرت كنند و... .»

مقصود از اين مهاجرين، آن دسته اول از مهاجرينند كه قبل از نزول اين سوره مهاجرت كرده بودند. مراد به «كسانى كه به مسلمانان منزل دادند، و رسول اللّه را يارى كردنـــد،» طايفـــه انصـار است.

مسلمانان در ايام نزول اين آيات منحصر به همين دو طايفه يعنى مهاجر و انصار بودند، مگر عده خيلى كم كه در مكه ايمان آورده و هنوز مهاجرت نكرده بودند. خداوند سبحان بين اين دو طايفه ولايت برقرار فرمود.

اين ولايت معنايى است اعم از ولايت ميراث، ولايت نصرت و ولايت امن. به اين معنى كه حتى اگر يك فرد مسلمان كافرى را امان داده باشد، امانش در ميان تمامى مسلمانان نافذ است، بنابراين همه مسلمانان نسبت به يكديگر ولايت دارند، يك مهاجر ولىّ تمامى مهاجــر و انصــار است، يك انصــارى ولىّ همــه انصــار و مهاجرين است و دليل همه اين‌ها اين است‌كه ولايت در آيه به طور مطلق ذكر شده است.

خداوند متعال با آيه: « و آنان‌كه گرويدند و هجرت نكردند،» ولايت را در ميان مؤمنين مهاجرين و انصار و ميان مؤمنين كه مهاجرت نكردند، نفى مى‌كند و مى‌فرمايد:

ميان دسته اول و دسته دوم هيچ قسم ولايتى نيست جز ولايت نصرت و اگر دسته دوم از شما يارى طلبيدند، يارى‌شان بكنيد، ولى به شرطى كه با قومى سر جنگ داشته‌باشند كه بين شما و آن قوم عهد و پيمانى نباشد.

و همچنين‌خداوندمتعال با آيه: «وَالَّذينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ اَوْلِيآءُ بَعْضٍ...،» خاطرنشان مى‌ســازد كه كفار ولايتشــان در ميان خودشان است و به اهل ايمان تجــاوز نمى‌كنـد. پــس مؤمنيـــن نمى‌تواننــد آنـان را دوســت بدارنــد!

آيه با اين عبارت ادامه مى‌يابد: «... اگر (مسلمانان غير مهاجر را در موقع طلب يارى،) كمك نكنيد فتنه در روى زمين و فساد بزرگ ايجاد مى‌شود!» كه اين آيه اشاره دارد به مصلحت تشريع ولايت به آن نحوى كه تشريع فرمود.

چون به طور كلى ولايت و دوست داشتن يكديگر از امورى است كه هيچ جامعه‌اى از جوامع بشرى و مخصوصا جوامع اسلامى، كه بر اساس پيروى حق و گسترش عدالت الهى تأسيس مى‌شود، از آن خالى نيست و معلوم است كه دوستى كفار، كه دشمن چنين جامعه‌اى هستند، موجب مى‌شود افراد اجتماع با آنان خلط و آميزش پيدا كنند و اخلاق و عقايد كفار در بين آنان رخنه يابد و در نتيجه سيره و روش اسلامى كه مبنايش حق است، به وسيله سيره و روش كفر، كه اساسش باطل و پيروى هواست و در حقيقت پرستــش شيطان است، از ميــان آنان رخت بر بنــدد، هم‌چنان‌كــه در روزگــار خود مـلاحظـه كرديــم كه چنين شــد و صــدق دعـوى ايـن آيـه را به چشم خــود ديـــدم!!!

بالاخره در آيه بعدى:

«كسانى كه بعدا ايمان آوردند و مهاجرت كردند و همپاى شما جهاد كردند،

آن‌ها نيز از شما هستند!»

خداوند متعال مهاجرين بعدى و آن‌هايى را كه بعد از اين ايمان مى‌آورند و با طبقه اول همراه شده و به جهاد مى‌پردازند، به آنان ملحـق فرمـوده و در مسئلـه ولايـت ايشـان را نيز شركت داده است.

نسخ ولايت در ارث در برادرخواندگى

خداى‌متعال با آيه:

«وَ اُولُوا الاَرْحامِ بَعْضُهُمْ اَوْلى بِبَعْضٍ فى كِتبِ اللّهِ...!»(6/احزاب)

ولايت ارث را در ميان ارحام و خويشاوندان تشريع مى‌كند و آن را منحصر در ارحـام مى‌نمـايد و امـا بقيـه اقسـام ولايت منحصر در ارحام نيست.

اين آيه حكم سابــق را كه عبارت بــود از ارث بردن به سبب عقد برادرى نسخ

مى‌كند. قبل از اين آيه بعضى در اوايل هجرت رســول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حكــم ارث به «اخوت» را در ميــان مسلمانــان اجــرا مى‌كردنــد و بعــد از نــزول اين آيــه موقـوف شد.⁽¹⁾

دارالاسلام: تقسيمات جغرافيايى ايمان و كفر

«لا يَسْتَوِى الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنينَ غَيْرُ اُولِى الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فى سَبيلِ اللّهِ...!»

(95 تا 100/نساء)

در روزهايى كه مسلمانان گروهى به مدينه هجرت كردند و گروهى در مكه ماندند، همزمان گروه‌هايى در مدينه بودند كه با پيامبر خدا در جنگ‌ها شركت مى‌كردند و گروهى در خانه‌ها مى‌نشستند و گروه‌هايى نيز بودند كه به حال شرك مانده بودند و نهايتا با مسلمين پيمان زندگى مسالمت‌آميز بسته بودند؛ در آن روزگار شهر مدينه «دارالاسلام» بود و شهر مكه «دارالكفر» بود و كسانى كه در اين دو شهر اقامت داشتند داراى كيفيت‌هاى متفاوتى بودند و قرآن شريف در آيات فوق وضع آنان را روشن كرده تا تكليف خود را در قبال خدا و مسلمانان بدانند.

خداوند متعال در اين آيات، مؤمنين، يعنى مدعيان ايمان را، از نظر اقامت در سرزمين مؤمنين يا «دارالايمان» و سرزمين مشركين يا «دارالشرك،» به چند قسم تقسيم كرده و جزاى هر يك از اين چند دسته را به طورى كه مناسب حال آن دسته است، بيان فرموده، بدين منظور كه آنان را بيدار كند و سپس ترغيبشان فرمايد كه به «دارالايمان» هجرت كنند و آن‌جا اجتماع نمايند و مجتمع اسلامى را نيرو بخشند و متحد شوند و بر كارهاى نيك و پرهيزكارى به يكديگر كمك دهند و كلمه حق را بالا برند و پرچم توحيد را برافرازند و دين را به همگى اعلام كنند.

گــروه‌هـاى مورد خـطـاب آيـات بـه شرح زيـر بـودنـد:

1 - مجاهدين و قاعدين:

هر دو اين دسته كسانى هستند كه در سرزمين اسلامى «دارالاسلام» اقامت دارند. يك دسته از آن‌ها كسانى هستند كه با جان و مال در راه خدا جهاد مى‌كنند، دسته دوم كسانى هستند كه با عذر و يا بدون عذر (در جايى كه عده كافى براى جهاد آماده بود،) در منـزل‌هـا مـى‌نشستنـد و بـه جهـاد نمـى‌رفتند.

خداوند سبحان به هر يك از اين‌ها وعده خوبى داده، ولى البته از نظر درجه، مجـاهـدين را بـر قاعـديـن برتـرى بخشيـده است.

2 - ساكنيــن شهـر كفـر:

اين دسته كسانى هستند كه در سرزمين شرك اقامت دارند و از روى ظلم و ستم، در راه خدا هجرت نمى‌كنند. اين دسته جهنمى خواهند بود!

3 - مستضعفيــــــن:

اين عده «مستضعفين» هستند كه در سرزمين كفر ساكنند، ولى نه از راه ظلم و ستم، بلكـه نه چـاره‌اى دارند و نه راهـى بـراى فرار مى‌دانند.

ايــن دستــه را هــم انشــاء اللّــه (اگـر خـداونــد بخواهــد!) عفــو خواهــد كـــرد.

4 - مهاجرت ناتمام:

اين عده كسانى هستند كه مستضعف نيستند و به منظور هجرت به طرف خدا و رسول و پناهنده شدن به سرزمين اسلام، از خانه‌هاى خود بيرون آمده‌اند، ولى مرگ بـه سـراغ ايشـان آمـده است. اجر اينان هم بر خداست!

مضمــون اين آيات، همــه وقت و همه جا، درباره مسلمانان جارى است، گرچه سبب نــزول اين آيــات اوضــاع و احوالــى بــود كه مسلميــن در عهــد پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از هنگــام هجــرت بــه مدينه تا فتــح مكــه داشتنــد.

آن روز دو سرزمين وجود داشت

يكى سرزمين‌اسلام، كه عبارت بود از شهرمدينه و حومه آن:

در اين‌جا يك عده مسلمان وجودداشت كه در دين خود، آزادى داشتند و يك عده هم مشركين و كسان ديگرى بودند كه به واسطه پيمان و امثال آن كارى به مسلمانان نداشتند.

ديگـرى سـرزمين شرك، كه عبارت بود از مكه و حومه آن:

اين‌ها بر بت‌پرستى ثابت‌قدم بودند و در امر دين، مزاحم مسلمانان بودند و آنان را به سختى شكنجه مى‌كردند و فريب مى‌دادند، كه از دينشان برگردند، ولى اين آيـات بـا ملاك كلـى كـه دارد هميشـه حاكـم بر مسلميـن است.

بدين ترتيب كه مسلمان مؤظف است يا در جايى اقامت كند كه بتواند معالم دين را بياموزد و شعائر دين را اقامه كند و به احكام دين عمل نمايد و يا اگر در سرزمينى است كه نه علم به معارف دين و نه راهى براى عمل كردن به احكام دينى وجود دارد، بايد از آن‌جا هجرت كند، فرق نمى‌كند كه آن‌جا را «دارالاسلام» بنامند يا «دارالكفر»... زيرا امروز اسم‌ها دگرگون شده و از

مسمى‌هاى خود كنار گرفته و دور شده‌اند. دين به صورت يك مطلب نژادى درآمده است. از اسلام تنها نام مانده، اعتقاد به معارف و عمل به احكام اسلام به هيچ‌وجه در اين نامگذارى مراعات نمى‌شود.

قرآن كريم، اثر را بر حقيقت ـ و نه اسم ـ اسلام بار مى‌كند و مردم را تكليف بـه اعمـالى مى‌كنـد كه داراى روح باشـد، نه صورت اسلام!!⁽¹⁾

زنان مهاجر

«يا اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا اِذا جـاءَكُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ...!» (10 / ممتحنه)

قرآن مجيد اشاره به آن زمانى از تاريخ صدر اسلام دارد كه مسلمانان در مدينه قدرت گرفته‌اند و عده‌اى به تدريج از مكه به مدينه مى‌آيند و در بين آن‌ها زنانى نيز از همسرانشان جدا شده و به مدينه مهاجرت مى‌كنند، كه احتمال مى‌رود همه آن‌ها به قصد مسلمانى نباشد و برخى حتى مسائل خانوادگى خود را مى‌خواهند بدين وسيله حل نمايند، لذا دستوراتى در اين زمينه از طرف خداى تعالى به رسول گرامى‌اش صادر مـى‌شـود و مى‌فـرمـايد:

زنانى كه به عنوان اسلام و ايمان از ديار خود هجرت كرده و به سوى شما آمدند،

خدا به صدق و كذب ايمان آن‌ها داناتر است!

شما بايد از آن‌ها تحقيق كنيد و آن‌ها را امتحان بكنيد،

اگر به ايمانشان شناختيد، آن‌ها را بپذيريد و ديگر به شوهران كافرشان بر نگردانيد،

كه هرگز اين زنان مؤمن بر آن شوهران كافر و آن شوهران كافر بر اين زنان مؤمن،

حلال نيستند! ولى مهر و نفقه‌اى را كه شوهران خرج آنان كرده‌اند، به آنان بپردازيد،

و باكى نيست كه شما با آنان نكاح كنيد، در صورتى كه مهر و اجرشان را بدهيــد،

و هرگــز متوســل بــه حفاظــت كافــران مشويــد! (يعنــى عهد ازدواج و دوستى و نظايــر آن بـا كـافـــران مـبنديـد!)»

سياق و زمينه اين آيه شريفه چنين دست مى‌دهد كه بعد از صلح حديبيه نازل شده و در عهدنامه‌هايى كه ميان رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مردم مكه برقرار گرديده نوشته شده است

كــه اگر از اهل مكــه مردى ملحق به مسلمانــان شد، مسلمانان موظفند او را به اهل مكــه برگردانند، ولى اگر از مسلمانان مردى ملحق به اهــل مكه شــد، اهل

مكه موظف نيستند او را به مسلمانان برگردانند.

و نيز از آيه شريفه چنين بر مى‌آيد كه بعضى از زنان مشركين مسلمان شده و به سوى مدينه مهاجرت كرده بودند و همسر مشركشان به دنبال آن‌ها آمده و درخواست كرده بودند كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همسر آنان را برگرداند و رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در پاسخ فرموده بود كه آن‌چه در عهدنامه آمده اين است كه اگر مردى از طرفين به طرف ديگر ملحق شود بايد بر اساس قرارداد عمل شود، ولى در عهدنامه درباره زنان چيزى نيامــده اســت و بــه هميــن مــدرك رســول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن زن را به شوهــرش نــداد و حتــى مهريــه‌اى را كــه شوهـر به همســرش داده بــود به آن مــرد بــرگــردانيـــد.

اين‌ها مطالبى است كه از آيه شريفه استفاده مى‌شود و آيه فوق دلالت بر احكامى مناسب اين مطالب نيز دارد و همچنين آيه شريفه اين زنان را قبل از امتحان و پى بردن به ايمانشان نيز مؤمنان خوانده، از اين جهت بوده كه خود آنان تظاهر به اسلام و ايمان مى‌كردند.

ضمنا خداى تعالى مى‌فهماند كه ايمان باعث انقطاع علقه زوجيت بين زن مؤمن و مرد كافر است و همچنين به حكم آيه: « وَ لا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ!» (10 / ممتحنه) مردان مسلمان بايد در اولين روزى كه به اسلام در مى‌آيند زنان كافر خود را رها كنند، چــه اين‌كه زنان مشـرك باشند و يا يهود و نصارى و يا مجوس! در ادامه آيه مى‌فرمايد:

ـ «و اگر از شما مهريه‌اى از همسران كافرتان نزد كفار مانده و از دست رفته باشد،

و همسرانتان به كفار پيوسته باشند،

اگر مؤمنين در جنگ به غنيمتى رسيدند،

مهريه ايــن‌گـونـه افـراد را بـه همـان مقـدارى كـه از چنگشـان رفته، به آنان بدهند!»

(11 / ممتحنه)

شرايط بيعت زنان مهاجر

در آيــه 12 سوره مباركه ممتحنه، خداى تعالى شرايط و حكم بيعت زنان مؤمن را كه به سوى رســول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هجرت مى‌كننــد، تعيين فرمــوده است. در آن، امورى را بر آنـان شـرط كـرده است كـه بعضـى مشتــرك بيـن زنــان و مــردان اســت، ماننـد:

دادن؛ كه اين امور هر چند به وجهى مشترك بين زن و مرد است و مردان هم مى‌توانند چنين جرايمى را مرتكب شوند و لكن ارتباط آن‌ها با زنان بيشتر است، چون زنان به حسب طبع عهده‌دار تدبير منزلند و اين زنانند كه بايد عفت دودمان و خانواده را حفظ كننــد و اين زناننــد كه نسل پـاك و فرزندان حلال‌زاده به وسيله آنان حاصل مى‌شود.

شرط اول:

اين شرطى است كه هيچ انسانى در هيچ حالى از اين شرط بى‌نياز نيست!

شـرط دوم:

از سياق آيه استفاده مى‌شود كه بيشتر منظور سرقت نكردن از شوهران مـــورد عـنـايـت اسـت.

شرط سوم و چهارم:

و چنين نباشد كه از راه زنا حامله شوند،

آن وقت فرزند حرام‌زاده را به شوهر خود ملحق سازند،

كه اين عمل كـذب و بهتـانى است كـه بـا دست و پاى خود مرتكب شده‌اند!

اين‌شرط غير شرط اولى است كه از زنا جلوگيرى مى‌كرد.

شرط پنجم:

رســـول خــــــدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را معصيــــــــت نكننـــــــــــد!

نفرموده كه خدا را معصيت نكنند، با اين‌كه معصيت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و نافرمانى نسبت به آن جناب هم منتهى به نافرمانى خداى تعالى مى‌شود و اين بدان جهت بوده كه بفهماند: آن‌چه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مجتمع اسلامى سنت و باب مى‌كند، براى جامعه اسلامى عملى معروف و پسنديده مى‌شود و مخالفت با آن در حقيقت تخلف از سنت اجتماعى و بى‌اعتباركردن آن‌است.

از ايــن بيــان روشن مى‌شــود كه عبــارت « معصيت در معــروف،» عبــارتــى است كه هــم شامل « ترك معروف،» از قبيــل: نماز و روزه و زكــات مى‌شود و هم شــامـــل « ارتكــاب منكــر،» از قبيــل: تبــرج و عشــوه‌گــرى زنــان، كــه از رســوم جاهليــت اولــى است!⁽¹⁾

بحثى در جامعه اسلامى

اجتماع از نظر اسلام

«يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...!» (200 / آل عمران)

شك نيست كه اسلام تنها دينى است كه اساس آيين خود را خيلى صريح و روشن بر پايه اجتماع قرار داده است. اسلام در هيچ شأنى از شئون خود نسبت به اجتماع بى‌اعتنـا نبوده است.

اين دين الهى، در گستره بى‌نهايت اشتغالات انسانى و دسته‌هاى مختلف جنسى و نوعى و صنفى او، كه شمارش آن‌ها از نيروى فكر انسان خارج است، با تمام كثرت فـوق‌العـاده‌اى كه دارند، دخالت نموده و براى هر يك از آن‌ها حكمى مقرر داشته است.

تمام اين احكام و مقررات را نيز در يك قالب اجتماعى بيان داشته و تا آن‌جا كه ممكن بوده، روح اجتماع را در جميع احكام و مقررات خود تنفيذ نموده است!

نخستين ندايى كه بشر را به سوى اجتماع دعوت كرده و به جامعه يك شخصيت مستقل واقعى داده، نداى آسمانى اسلام است، كه با يك سلسله آيات الهى مردم را به‌سوى سعادت حيات‌اجتماعى و پاكيزگى آن دعوت فرموده است:

ـ «اين است راه من!

آن را پيروى كنيد!

و راه‌هاى ديگر را پيروى مكنيد،

كه موجب تفرقه و پراكندگى شماست!» (52 / انعام)

ـ «به رشته خدا چنگ زنيد و پراكنده نشويد...

بايد جمعى از شما مردم را به خير و نيكى دعوت كنند،

امر به معروف كنند و از منكر باز دارند،

و اينان خود رستگارانند!

مباشيد از آنان كه پس از ادله روشنى كه بر آنان آمد،

پراكنده شدند و راه اختلاف پيمودند!»(103تا105/آل‌عمران)

ـ «مؤمنين برادر يكديگرند،

پس بين دو برادرتان سازش دهيد!» (100 / حجرات)

ـ «وَ تَعــاوَنُــوا عَلَــى الْبِــرِّ وَ التَّقْــوى!

در نيكــــى و پــرهيــزكــــارى يكديگــر را يـارى كـنيـــد!» (3 / مـائـده)⁽¹⁾

اتحاد و سازگارى در جامعه اسلامى

«يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...!» (200 / آل عمران)

در اين آيــه خــداى تعالـــى جامعــه اسلامى را خطــاب قــرار داده و مى‌فـرمايد:

«اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد،

بردبارى كنيد و با هم سازش و پيوند كنيد،

و از خدا بترسيــد، باشد كه رستگار شويد!»

صبرى كه با عبارت «صابروا» بدان سفارش شده، صبر و تحمل اجتماعى است. بديهى است كه صبر و تحمل عمومى و همگانى از نظر قدرت و نيرو و اثر بالاتر از صبر و تحمل انفرادى است. در ظرف اجتماع و همكارى‌هاى اجتماعى است كه قدرت‌هاى فردى به يكديگر پيوند خورده و نيروى عظيمى را به وجود مى‌آورد.

به كارگيرى عبارت «رابطوا» مى‌رساند كه انسان چه در حال آسايش و چه در بلا و سختى لازم است كه قدرت‌هاى معنوى خود را روى هم ريخته و كليه شئون حياتى خويش را در پرتو يك تعاون و همكارى اجتماعى به سامان برساند.

چون اين همكارى‌هاى اجتماعى به منظور نيل به سعادت واقعى دنيا و آخرت است، پس از كلمه «رابطوا» بلافاصله جمله «وَ اتَّقُوا اللّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ!» آورده شده است. بديهى است كه يك سعادت واقعى و كامل، جز در پرتو همكارى اجتماعى ميسر نيست، چه آن‌كه در غير اين صورت، اگر هم سعادتى به دست آيد، يك سعادت كامل و همـه جـانبه‌اى نخواهد بود.

اجتماعى بودن انسان، از مطالبى است كه اثبات آن، احتياج به بحث زيادى ندارد، چه آن‌كه خاصه «اجتماعى بودن» از فطريات هر فرد است. تاريخ و همچنين آثار

باستانى كه از قرون و اعصار گذشته حكايت مى‌كند، چنين نشان مى‌دهد كه انسان هميشه در جامعه و به طور دسته جمعى زندگى مى‌كرده است.

قرآن در بسيارى از آيات خود، با بهترين طرزى از اين موضوع خبر داده است. در آيه 13 سوره‌حجرات فرموده:

و دسته دسته و قبيله قبيله قرار داديم،

تا يكـديگـر را بشنـاسيـد!»

در جـاى ديگـر مـى‌فرمـايد:

و دسته‌اى را بر دسته ديگر به مراتبى برترى داديم،

تا گروهى گروهى را مسخـر خدمت خود سازند!» (32 / زخـرف)

و خويشى و پيوند ازدواج را بين آن‌ها برقرار نمود!» (54 / فرقان)⁽¹⁾

رابطه فرد و اجتماع در اسلام

«يــا اَيُّهَــا الَّذيـنَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...!» (200 / آل عمران)

اسلام در تربيت افراد نوع انسان و راهنمايى او به سوى سعادت حقيقى، رابطه واقعى اى را كه بين فرد و اجتماع وجود دارد، در نظر گرفته است.

خــداى‌تـعـالـى مـى‌فـرمـايـد:

پـــس ايــن آفرينـــش را در پيـــونــد خــويشــى و ازدواج قـــرار داد!» (54 / فـــرقـــــان)

رابطه حقيقى‌اى كه بين فرد و اجتماع برقرار است، موجب اين مى‌شود كه خواص و آثار فرد در اجتماع نيز پديد آيد و به همان نسبت كه افراد از نيروها و خواص و آثار وجــودى خويش جامعه را بهره‌مند مى‌سازند، اين حالات يك موجوديت اجتماعى نيز پيدا مى‌نمايند.

و لذا مى‌بينيم: قرآن براى «ملت،» وجود، اصل، كتاب، شعور، فهم، عمل، طاعت و معصيت اعتبــار فرمــوده و مى‌گويد:

ـ «براى هر ملت، اجل و دوره‌اى است كه وقتى به پايان رسد،

نه لحظه‌اى عقب افتند و نه لحظـه‌اى پـيشى گيـرند!» (34 / اعراف)

و در راه باطل خود با او جدال ورزند، تا حق‌را پايمال سازند،

ولى ما آنان را گرفتيم، چگونه بود عقاب!!»(5 / غافر)

حكم به عدل مى‌شود و كسى ستم نمى‌شود!» (47 / يونس)

با توجه به اين حقيقت است كه مى‌بينيم، همان طور كه قرآن به داستان‌هاى اشخاص اهميـت داده، بـيش از آن بـه تاريـخ ملـت‌ها اهميت داده است. و اين در آن هنگام بوده است كه بشر تاريخى جز ذكر حالات اشخاصى از قبيل پادشاهان و بزرگان، نداشته است.

تاريخ‌نويسان تا بعد از نزول قرآن هيچ توجهى به تاريخ ملت‌ها و اجتماعات نداشته‌اند و اين بعد از نزول قرآن بوده كه بعضى از مورخين، از قبيل مسعودى و ابن خلـدون، كـم و بيش تـوجهى به تـاريخ ملت‌هـا نموده و بـه ذكـر حوادث آن پرداخته‌اند.

اين همين‌طور ادامه داشت، تا اين‌كه در همين اواخر به طور كلى تحول در تاريخ به وجود آمد و تاريخ اشخاص به تاريخ ملت‌ها تبديل گشت.

خلاصه همان‌طور كه اشاره كرديم، اين رابطه حقيقى كه بين فرد و اجتماع موجود است، موجب يك سلسله قوا و خواص اجتماعى مى‌گردد، كه از هر جهت، بر قوا و خواص فردى برترى داشته و در صورت تعارض بر آن غالب شده و مقـهـورش مى‌سـازد.

اسلام بيش از همه اديان و ملل به اجتماع اهميت داده است. اسلام مهمترين دستورات دينى‌خود را، از قبيل حج و نماز و جهاد و انفاق و بالاخره هرگونه تقواى دينى را، براساس جامعه بنيان‌گذاشته است.⁽¹⁾

ضامن اجرائى احكام اجتماعى اسلام

«يــا اَيُّهَــا الَّذيـنَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...!» (200 / آل عمران)

ضامن اجرائى احكام اجتماعى اسلام، علاوه بر سازمان حكومتى اسلام، كه موظف به حفظ شعائر عمومى دين و حدود آن‌هاست و علاوه بر فريضه دعوت به خير و امر به معروف و نهى از منكر، كه بر تمام افراد مسلمين واجب است، اين است كه: قرآن هدف عالى اجتماع اسلامى را سعادت حقيقى و قرب و منزلت پيدا كردن نزد خدا، قرار داده است. بديهى است هر اجتماعى، ناچار، داراى يك هدف و غرض مشترك است و اين است غرض و هدف مشترك اجتماع اسلامى از نظر قانونگزار آن!

ميــل وصول به هدف مقدس فوق‌الذكر، خود يك ضامن اجرائى بزرگ و يك مـراقـب جدى باطنى براى حفظ و اجراى احكام اسلام است.

علاوه بر جهات ظاهرى، حتى تمام زواياى نيمه روشن باطن انسان، براى پليس باطنى روشن و نمودار است، اگرچه احيانا اين دو نيروى بزرگ (پليس باطن - و دعوت به خير) بر رهبران كنونى اجتماعى بشر مخفى مانده است و بدان اهتمام نشان نمى‌دهند.

اسلام در راه اجراى قوانين خويش، از نيروى اين پليس باطن، حداكثر استفاده را نمــوده است. به همين جهت است كه مى‌گوييم روش اسلام در اهتمام به اجتماع بر سـاير روش‌هـا برتـرى دارد!⁽¹⁾

دوام روش‌هاى اجتماعى اسلام

«يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...!» (200 / آل عمران)

گفته شده: « اگر روش اسلام در پى‌ريزى يك اجتماع صالح، حتى از اجتماعاتى كه به وسيله ملت‌هاى متمدن پى‌ريزى شده، متقن‌تر و اساسى‌تر است، پس چرا اجتماعى كه اسلام پى‌ريزى كرد، جز در مدت بسيار كوتاهى دوام نياورد و نتوانست خود را حفظ كند، تا چه رسد به اين‌كه جامعه‌هاى قيصر و كسرى را متحول سازد، بلكه در مدت اندكى يك امپراطورى جديد به دنبال حكومت اسلامى به وجود آمد، كه به مراتب از قبلش شنيع‌تر بود و فجايعش روى گذشته را سفيد كرد. اين درست بر خلاف تمدن غرب است، كه توانسته در امتداد زمان جلو آمده و موجوديت خود را حفظ كند و همين دليل بر اين است كه تمدن غرب مترقى‌تر و روش اجتماعى آن از نظر اساس محكم‌تر

است. آنان روش اجتماعى و قوانين موضوعه خود را مبتنى بر اراده و تمايلات ملت نموده‌اند و چون اتفاق كلمه يك ملت عادتا محال است، ملاك عمل را اراده اكثريت قرار داده‌اند. اما فرضيه دين در دنياى امروز يك فرضيه صد در صد ايده‌آلى است كه هيچ‌گاه از مرحله تئورى خارج نشده و نمى‌توان پى و اساس يك اجتماع را مبتنى بر آن نمود...؟!»

در پاسخ بايد گفت:

اين‌كه گفته‌اند - روش اجتماعى اسلام در دنياى امروز غير قابل اجراست و تنها سيستم اجتماعى تمدن عصر كنونى است كه در شرايط موجود قابل براى اجرا مى‌باشد، به اين معنى كه شرايط حاضر جهان هيچ‌گونه سازش و تناسبى با احكام دين اسلام ندارد - مطلبى است مسلم! ولى نتيجه‌اى كه گرفته‌اند از آن به دست نمى‌آيد، زيرا جمعى روش‌هايى كه تاكنون بر جوامع حكومت كرده‌اند، روش‌هاى ازلى نبوده‌اند، بلكه همه آن‌ها در زمانى كه شرايط و اوضاع عمومى جهان آماده گسترش و بسطشان نبوده است، قدم به عرصه وجود گذاشته و با عوامل مخالف و روش‌هاى كهنه‌اى كه با سرشت افراد آميخته شده بود به مبارزه برخاسته‌اند و چه بسا كه در آغاز امر در اين مبارزه شكست خورده و عقب‌نشينى كرده‌اند ولى باز براى دومين بار و سومين بار مبارزه را از سر گرفته‌اند تا اين‌كه سرانجام پيروزى را به دست آورده‌اند و جاى خود را در اجتماعات بشر باز نموده و حكومت خود را مستقر كرده‌اند و يا آن‌كه در اثر مساعد نبودن عوامل و شرايط به طور كلى منقرض شده و از بين رفته‌اند.

تاريخ نشان مى‌دهد كه تمام روش‌هاى دينى و يا دنيوى، حتى روش دموكراسى و نظـام اشتـراكى نيـز ايــن جـريــان مبـارزه و پيـروزى و شـكست را طــى نموده‌انــد.

(خواننده گرامى توجه دارد كه اين مقالات، سال‌ها قبل از فروپاشى نظام اشتـراكـى كمـونيستـى در جهـان معـاصـر، نـوشتـه شـده است.)

اشاره به همين معنى است آيه شريفه قرآن كريم كه مى‌فرمايد:

ـ «قَدْ خَلَــتْ مِنْ قَبْلِكُـمْ سُنَنٌ فَسيـرُوا فِى الاَْرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبينَ!

ـ قبــل از شمــا ملت‌هايــى بوده‌اند كه منقــرض شده و از بيــن رفته‌اند،

در زميــن گردش كنيــد و ببينيــد كه چگونه بــوده عاقبت كار آنــان كه آيــات الهى را تكذيــب كرده‌اند!!» (137 / آل‌عمران)

اين آيه مى‌فرمايــد: روش‌هايــى كه همراه تكذيــب آيات الهــى است داراى سرانجــام نيــك نمى‌باشند!

بنابراين، اگر يك نظام اجتماعى با شرايط و اوضاع موجود زمانى منطبق نباشد،

اين عدم انطباق دليل بر بطلان آن نمى‌باشد! بلكه اين خود يك ناموس طبيعى است، به اين معنى كه لازم است يك سلسله روش‌ها و سنت‌هاى غير قابل انطباق با محيط به وجود آيد، تا در اثر فعل و انفعال و تنازع عوامل مختلف و متضاد، راه براى يك سلسله پديده‌هاى تازه اجتماعى باز شود!

اسلام هم از اين قاعده عمومى مستثنى نبوده و از نظر طبيعى و اجتماعى مانند ساير نظام‌هاست، بنابراين، وضع اسلام در پيروزى و شكست و تكيه بر عوامل و شرايط عينا مانند ساير مرام‌هاست و وضعيت اسلام و دين در عصر حاضر (كه بر بيش از يك ميليارد نفر از افراد بشر حكومت كرده و در قلب آن‌ها ريشه دوانيده است،) ضعيــف‌تـــر از زمــان دعــوت حضـــرت نــوح و ابراهيــم و محمــد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيســـت!!

و ما مى‌دانيم كه اين رهبران آسمانى، يكه و تنها دعوت خود را، در محيطى كه جز فساد حاكمى بر آن نبوده است، شروع كرده و به تبليغ مرام خود پرداخته‌اند. مرام آن‌ها كم‌كم بسط و توسعه پيدا نموده و در جان و سرشت مردم جاى گرفته و روح زندگى و به هـم پيـوستگى پيدا نموده است، تا اين‌كه در امتداد زمـان تا به امروز جلو آمده است!

پيغمبر گرامى اسلام نيز، در موقعى كه، جز يك مرد و يك زن حامى و پشتيبان نداشت، برنامه تبليغاتى خود را شروع كرد، تا اين‌كه مردم كم‌كم و يكى پس از ديگرى به آنان ملحق شدند. آن ايامى بسيار دشوار بود، تا اين‌كه خداى متعال يارى كرد و آن عده به صورت اجتماع شايسته‌اى، كه صلاحيت و پرهيزكارى بر آن حاكم بود، متشكل شدند و تا مدتى هم كه خيلى دراز نبود، بر همين حال باقى ماندند، ولى بعد از رحلت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، اين اجتماع صالح، از مسير اصلى خود منحرف شد و فتنه‌هايى پديد آمد!

ولى هميــن جامعه صالح، با محدوديتى كه داشت، توانست در كمتر از نيم قرن دايــره حكومت خــود را تا شرق و غــرب جهان گستــرش دهد و يك تحــول واقعى كـه هنــوز آثـار بـــا اهميــت آن را مــى‌بينيــم و خواهيــم ديـــد، در تاريــخ بشريت به وجـــود آورد!

از طرف ديگر هم هنوز حكومت كمونيستى شوروى از هم نپاشيده و حتى چنين

تحولاتى به فكر كسى هم نمى‌رسيده است و اين دليل بر درك عميق آن مرحوم از شايستگى روش اجتماعى اسلام و بيان اين چنينى آن است، كه مورد اعجاب هر دانشمندى است!)

تأثير روش‌هاى اجتماعى اسلام بر جامعه انسانى

بحث‌هــاى اجتماعــى‌اى كه در خصــوص تاريخ نظــرى انجام مى‌گيــرد، مى‌توانــد اين مطلــب را آشكار ســازد كه تحــول عصر حاضــر صرفــا مولــود طلــوع اسلام و روش خــاص آن بـوده است.

تنها عصبيت دينى و يا جهات سياسى است كه بيشتر فضلاى اروپايى را از اقرار به اين حقيقت بازداشته است و آنان از تذكر تأثير عظيم اسلام در جامعه انسانى، طفره رفته‌اند، وگرنه ممكن نيست يك بحث كننده مطلع و باانصاف، نهضت تمدن جديد را يك نهضت مسيحى بداند و چنين معتقد باشد كه اين تحول تحت پرچم مسيح و به رهبرى او انجام گرفته است، در صورتى كه مسيح عليه‌السلام خود به اين معنى تصريح كرده كه آن‌چه در نظر من مهم است، روح است نه جسم!! و اصولاً دين مسيح در برنامه كار خود هيچ‌گونه توجهى به امر حكومت نداشته است.

و اين اسلام است كه مردم را به اجتماع و همكارى دعوت نموده و در هر شأن فردى و اجتماعى بـدون اسـتثناء دخـالت كرده است!

با اين ترتيب، آيا ناديده گرفتن اين امتيازات، از طرف علماى غرب، جز به اين منظور بوده كه، از روى ظلم و دشمنى نورانيت اسلام را خاموش ساخته و آتشى را كه در دل‌ها برافروخته، فرو نشانند!؟ آيا جز براى اين است كه سرانجام اسلام را به نام يك مــرام نژادى، كه اثــرى جز ايجاد يك مليت و گروه تازه‌اى، نداشته است، معرفى كنند؟!!

ابراز صلاحيت اسلام براى رهبرى جامعه بشرى

اسلام صلاحيت خود را در رهبرى بشر به سوى سعادت و يك زندگى پاكيزه به ثبوت رسانيده است. روشى كه داراى چنين صلاحيتى است، نمى‌توان آن را يك فـرضيـه غيـرقابـل انطبـاق بر زنـدگى انسـان‌ها نـاميد و اين روش با تـوجه به اين‌كه هدفش تضمين سعادت حقيقى انسان است، هرگز نااميد از عهده‌دار شدن سـرپرستى امـور دنيـوى مـردم، نمـى‌باشـد! ⁽¹⁾

اختلاف شعارهاى اجتماعى اسلام با غرب

«يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا...!» (200 / آل عمران)

شعار اجتماع اسلامى: پيروى كردن حق در فكر و عمل است. شعار اجتماع متمدن عصر حاضر: پيروى كردن از اراده اكثريت است.

اختلاف در شعار، موجب اختلاف در هدف نهايى اجتماع نيز خواهد بود. بنابراين، هدف اجتماع اسلامى، سعادت حقيقى مبتنى بر عقل است. بدين معنى كه مى‌كوشد: انسان، تعادلى در مقتضيات غرايز و نيروهاى خود برقرار كرده، تا آن اندازه، در اقناع غرايز قدم بردارد كه او را از عبادت، كه وسيله عرفان حق است، باز ندارد. بلكه پرداختن به جسم خود براى وصول به آن مقصد باشد و در پرتو اين تعادل، كه موجب سعـادت قـواى انسانى است، سعادت انسان نيز تأمين شده است.

بايد دانست كه راحتى و آسايش بزرگ هم همين است، گو اين‌كه ما به سبب مختل شدن تربيت اسلامى، آن طور كه بايد، اين معنى را درك نكرده‌ايم!

اسلام براى وصول به هدف نهايى‌اى كه براى جامعه خود در نظر گرفته، در تمام قوانين خود، لحاظ جانب عقل را نموده است، آن چنان عقلى كه، پيروى از حق، در سرشت آن نهفته است.

اسلام از هرچه موجب فساد عقل گردد، شديدا جلوگيرى فرموده و ضمانت اجـرايى كليه اعمـال و اخـلاق و معارف اصلى را به عهده خود اجتماع قرار داده است. اين اضافه بر آن وظايفى است كه حكومت در اجراى حدود و تدبير امور سياسى و نظاير آن، دارد.

بديهى است اين روش، در هر صورت، با طبع عامه مردم سازگار نيست و اين مردم دارا و نادار هستند كه در اثر فرو رفتن در هوس‌ها و آرزوهاى خود به مبارزه با اين روش بر مى‌خيزند، چه آن‌كه اين روش آزادى آن‌ها را در بهره‌مند شدن از لذت‌ها و شهوترانى‌هـا و درندگى‌ها، سلب مى‌نمايد.

برطرف كردن اين حالت ممكن نيست مگر بعد از آن‌كه به موازات ساير تلاش‌هايى كه جامعه با يك اراده قاطع و پيگير، در راه رفع نيازمندى‌هاى خود مى‌كند، تلاشى هم در راه نشر دعوت اسلامى و تربيت صحيح آن انجام دهد و با اين ترتيب، زمينه توسعه روش عالى اسلام را در جامعه مهيا سازد!

هدف جامعه متمدن امروز

هدف جامعه متمدن امروز بهره‌بردارى از شئون مادى است. بديهى است كه اين هدف، يك زندگى احساساتى را به دنبال دارد و در اين زندگى است كه انسان هميشه به دنبال تمايلات خود قدم بر مى‌دارد، خواه موافق با حق و منطبق با موازين عقل باشد يا نه! و خلاصه در جايى پيروى از عقل مى‌كند كه مخالف با هدف و غرض مادى او نباشد و به همين جهت است كه مبناى وضع قوانين در دنياى امروز اراده و تمايلات اكثريت است.

در يك چنين اجتماعى، ضمانت اجرا، تنها براى همان مواد قانونى است كه مربوط به اعمال مردم است، اما اخلاق و معارف اصلى فاقد ضمانت اجرائى بوده و مردم در اين شئون، از آزادى كامل برخوردار خواهند بود. البته در صورتيكه اين آزادى مزاحم سير و اجراى قانون باشد، محدود شده و هرگونه عملى كه مزاحمتى با قانون داشته باشد، ممنوع مى‌گردد. لازمه يك چنين زندگى، اين است كه مردم با هواهاى نفسانى و رذايل اخلاقى، خو گرفته و بسيارى از مطالب را، كه دين تقبيح نموده، پسنديده بشمارند و به نام آزادى قانون، با هرگونه فضيلت اخلاقى و معارف عالى انسانيت بازى كنند.

لازمه اين جريان اين است كه، زندگى عقلى مبدل به يك زندگانى احساس و عاطفى شود و امورى را كه عقل فسق و فجور مى‌داند، به فتواى اميال و احساسات آدمى، تقوى خوانده شده و نام جوانمردى و خوش‌روئى و خلق نيك به خود گيرند، مانند بسيارى از امورى كه امروزه در اروپا بين مردان و زنان شوهردار و دختران و بين زنان و سگ‌ها و بين مردان و اولاد محارمشان، جريان دارد و يا مانند شب‌نشينى‌ها و مجالس رقص و امور ديگرى كه يك انسان متدين به آداب دينى، حتى از ذكر نام آن‌ها خوددارى مى‌كند و چــه بسا كه آداب و رسوم دين، در نظر اين قبيل مردم مسخره و خنده‌آور باشد، همان طور كه آداب و رسوم آن‌ها نيز در نظر مردان دين عجب و مضحكه است.

ايــن‌هــا همــه در اثــر اختلافــى اســت كــه در طرز تفكــر و نحــوه ادراك ايــن دو دستــه مــوجــود اســت و ايــن اختـلاف خـود نتيجه اختــلاف روش آن‌هاســـت.

علت سازگار بودن تمدن غرب با ذائقه مردم

تأمل در اختلاف اين دو روش، علت سازگار بودن تمدن غرب را با ذائقه روحى مردم، روشن مى‌سازد و نيز روشن مى‌شود كه چرا روشى را كه دين براى اجتماع تعيين

كرده، موافق با طبع عامه مردم نيست و اين موافق بودن با مذاق عمومى مردم، تنها مخصوص به روش غرب نيست، تا اين‌كه اثبات مزيتى بر آن باشد، بلكه جميع روش‌هايى كه از اعصار باستانى تاكنون در ميان بشر معمول شده، چه روش‌هاى قبل از تمــدن و چه بعــد از آن، اين خصوصيــت را داشتــه و دارند، كه هميشــه مردم آن‌ها را در بـدو امـر بر روش‌هـاى دينـى، كـه آنـان را به ســوى حــق، دعوت مى‌كرده، ترجيـــح مى‌دادند.

اين از جهت خضوعى است كه اصولاً بشر در مقابل بت‌پرستى مادى دارد و اگر خوب تأمل بكنيم متوجه خواهيم شد كه تمدن كنونى نيز، مخلوطى از همان بت‌پرستى باستانى است، كه رنگ اجتماعى به خود گرفته و از حالت بسيطى به يك مرحله دقيق فنى، در آمده است.

روش اسلام، كه پيروى از حق را به جاى سازش با تمايلات مردم، ارائه مى‌دهد، ريشه در آيات قرآنى دارد، آن‌جا كه خداى تعالى مى‌فرمايد:

ـ «اوسـت كه رســول خــود را با ديـن حق و به منظور هدايت مردم فرستاد!» (34 / توبه)

ـ «و خـــدا بـــه حـــق حكـــــم مى‌كنـد!» (20 / مؤمن)

در تــوصــيــــف مــؤمـنـيـــــن مـى‌فـرمــايــــــد:

و در آيــــه 78 ســـوره زخــــرف مـــى‌فــرمــايــد:

در اين آيه اعتراف كرده به اين‌كه حق سازشى با تمايلات اكثريت و هوس‌هاى ايشان ندارد و سپس لزوم موافقت با اكثريت و هواهاى آن‌ها را به نام اين‌كه، موجب فساد است، رد نموده و مى‌فرمايد:

ـ «بلكه با دين حق به سوى آنان آمده و بيشتر آنان از حق كراهت دارند!

اگر حق تابع هوس‌هاى آنان مى‌شد،

آسمان و زمين و هر چه در آن‌هاست فاسد مى‌گشت!

بلكه آنان را اندرز داديم،

ولى آنان اعراض نموده و روگردان شدند!» (70 و 71 / مؤمنون)

و مــا مى‌بينيم كه جريان حــوادث و روزافــزون شدن حجــم فســاد، مفــاد اين آيه را تصديق مى‌كنــد. و باز خـداونـد تعـالــى و تـبارك مى‌فرمايد:

ـ «بعــد از حــق، جـز گمــراهـى نيســت!

پس بــه كجــا مى‌رويـــد؟» (32 / يونـــس)

نقدى بر روش پيروى از اكثريت در اداره جامعه

اين‌كه مى‌گويند: روش پيروى از اكثريت، يكى از قوانين قطعى طبيعت است، سخنى اســت درست و شكى نيســت كه بروز آثار در طبيعــت به طور غالب است، نه به طور دائم! چيزى كه هست، آن‌كه اين مطلب نمى‌تواند لــزوم پيروى حق را ابطال نموده و به مبــارزه با آن برخيــزد، چه آن‌كــه خــود ايــن نامــوس طبيعى نيز، از مصاديق حــق است و چگونــه ممكن اســت چيزى كه خود مصداق حق است، حق را ابطال كند!؟

آراء و عقايد و نظرات اكثريت، در مقابل اقليت را نمى‌توان هميشه حق دانست. اگر آن آراء مطابق با واقع خارج بود حق است و اگر مطابق با واقع عينى نبود، حق نيست و در اين صورت سزاوار نيست كه انسان در مقابل آن خاضع شود و حتما هم خاضع نخواهد شد.

بديهى است كه اگر انسان خود واقع را بفهمد هرگز در مقابل نظر اكثريتى كه برخلاف واقع مى‌باشد، تسليم نمى‌شود و اگر هم ظاهرا تسليم شود، اين يك تسليم واقعى نيست، بلكه به واسطه ترس يا حيا و يا جهات ديگر است كه تسليم مى‌گردد، پس اين تسليم نه به آن جهت است كه اصولاً نظر اكثريت حق و ذاتا واجب‌الاتباع است! بهترين بيانى كه اين معنى را افاده كرده و مى‌گويد كه نظر اكثريت هميشه حق و واجب‌الاتباع نيست اين آيه شريفه قرآن كريم است كه مى‌فرمايد:

بلكه با دين حق به سوى آن‌ها آمد،

ولى بيشتر آن‌ها از حق كراهت دارند!» (70 / مؤمنون)

و به اين ترتيب روشن شد كه پيروى از نظر و فكر اكثريت، به نام اين‌كه - اين يك سنـت و ناموس طبيعى است - امرى فاسد است!⁽¹⁾

تفرق در امت اسلامى

«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَميعا وَ لا تَفَرَّقُوا...!» (103 / آل عمران)

از «مشهورات» روايات نيز در اين‌كه چگونه امت اسلامى فرقه فرقه خواهد شد و از راه و روش رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و سفارش «ثقلين» دور خواهد افتاد، روايت زير است كه در اكثر كتاب‌هاى حديث و روايت نقل شده است، كه اميرالمؤمنين على

عليه‌السلام گفت:

پيروان موسى بعد از او هفتاد و يك فرقه شدند،

يك دسته از آنان اهل نجاتند،

هفتاد فرقه ديگر اهل آتشند!

پيروان عيسى نيز بعد از او هفتاد دو فرقه شدند، كه يك دسته از آنان اهل نجاتند و هفتاد و يك فرقه ديگر اهل آتشند!

به زودى امت من هم بعد از خودم هفتاد و سه فرقه خواهند شد، كه يك فرقه آن‌ها اهل نجاتند و هفتاد و دو فرقه اهل آتش خواهند بود!»

(نقل از امام صادق عليه‌السلام از طريق سليمان‌بن مهران)

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود:

ـ «روز قيامت جماعتى از اصحابم، يا گفت جماعتى از امتم،

به من وارد مى‌شوند در حالى كه از ورودشان به حوض كوثر مانع مى‌شوند،

گويم: پروردگارا، اينان اصحاب من هستند!؟

فرمايد: ندانى پس از تو چه كردند؟

آنان به روش جاهليت خود برگشتند،

لذا از ورودشان به حوض كوثر مانع شدند!»

روايات نامبرده و آن‌چه در زير نقل مى‌شود، با كثرت و تفاوتى كه دارند، تماما آن‌چه را كه در آينده اتفاق افتاد و همچنين فتنه‌ها و حوادثى كه پس از رسول اكـرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيـش آمـد آن را تصـديق كرد!

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود:

و از طريقه آنان حتى يك وجب منحرف نمى‌شويد،

حتى اگر آنان داخل سوراخ سوسمارى شده باشند، شما هم داخل مى‌شويد...

شما دستگيره‌هاى اسلام را يك يك خواهيد شكست!

اول چيـزى كه از آن‌ها مى‌شكنيـد "امانت" و آخرش "نماز" است!»

(نقل از تفسير قمى و ساير كتب و صحاح)

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود:

حلقه اسلام را از گردن خود بيرون آورده، مگر آن‌كه بر گردد!

كسى هم كه بميرد و مطيع امام و پيشواى جماعت نباشد،

مردنش مردن جاهليت خواهد بود!»

(نقل از صحيح حاكم از ابن عمر)

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود:

مردنش چون مـردن زمـان جاهليت است!»

ايــن حديث از روايــات مشهـــور شيعه و سنى است.(1)

1- الـميــــزان ج: 6، ص: 283.

تشريع جهاد و آغاز جنگ هاي صدر اسلام

پيش درآمد جنگ هاي صدر اسلام

تاريخ تشريع جهاد

«كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ...!» (216 تا 218 / بقره)

در اين فصل، كليات احكام مربوط به تشريع جهاد، كه تأثير آن‌ها در تاريخ اسلام بسيار زياد بوده، بيان مى‌شود. جزئيات اين احكام و مسائل تفسيرى و فقهى آن در جلدهاى بعدى در موضوع ساختار جامعه و قوانين اسلامى، بيان خواهد شد. آياتى كه واجب بودن جنگ و جهاد را بر مؤمنين تشريع فرموده، چنين شــروع مى‌شـود:

و حال آن‌كه بر شما ناگوار و مكروه مى‌آيد،

لكن چه بسيار مى‌شود كه چيزى را شما ناگوار شماريد ولى به حقيقت خير و صلاح شما در آن بوده است،

و چه بسيارى چيزى را كه دوست داريد، در واقع شر و فساد شما در آن است!

و خداونـد به مصـالـح امـور دانـاست، و شما نمى‌دانيد!»

آيــه شريفه دلالت دارد بر اين‌كه جنــگ و جهاد بر همـه مؤمنــان واجــب است مگر كسانــى كـه مشمـول دليـل استثنـا بـاشند، مـانند آن‌چه آيـه زيـر بيان مى‌فرمايد:

مــردم به تصريــح اين آيــه از تكليــف جهــاد كراهــت داشتند، با اين‌كــه

جهاد يــك تكليــف الهــى است، دليــل مـؤمنيــن را مى‌تــوان به وجــه زيــر توجيــه كــرد:

جنگ از نظر اين‌كه موجب مرگ انسان‌ها و رنج بدن‌ها و گرانى و زيان‌هاى مالى و بالاخره باعث ناامنى و ناراحتى است، طبعا بر مؤمنان هم گران بوده است. با اين‌كه گروه زيادى از مؤمنين فداكارى و ايثار و شايستگى خود را در جنگ‌هاى بدر و احد و خندق نشان داده بودند، ولى گروهى نيز آدم‌هاى ضعيف و بيمار دل و منحرف در داخل جرگــه مسلمـان‌ها بودنــد كه در اين وظيفــه بزرگ كنـدى و سهل‌انگارى مى‌كردند... .

ولى خداوند متعال، در هر صورت، اين رأى آن‌ها را تخطئه كرده و بيان فرموده كه دعوت و تبليغ در اين مردم شقى و نابكار تأثيرى ندارد، و از بسيارى از ايشان كوچكترين نفعى عايد دين نخواهد شد، و آنان در جامعه انسانى همانند عضو فاسدى هستند كه فسادش به ساير اعضاء سرايت مى‌كند، و جز بريدن و دور انـداختـن، درمـانـى بـرايـش مـتصـور نيـست.

در اين آيه از پيكار در ماه حرام منع و نكوهش شده، و به عنوان كفر و جلوگيرى از راه خدا معرفى شده است، ولى در عين حال مى‌فرمايد:

و فتنـه و آشـوب از كشتـار بالاتر است!» (217 / بقره)

از لحاظ تاريخى، اين بيان، دليل وقوع حادثه‌اى بوده است، كه موجب سؤال از جنگ در ماه حرام شده است، و نيز مى‌رساند كه قتلى نيز واقع شده است، ولى اين قتل عمدى نبوده است.

اين‌ها قرائنى از خود آيه، كه نشان مى‌دهد بعضى از مؤمنين در ماه حرام، به قصد انجام وظيفه، بعضى از كافران را به قتل رسانيده بودند، و آنان مؤمنان را بر اين عمل نكوهش و سرزنش مى‌كردند. اين تصديق داستان «عبداله بن جحش» و همـراهـان اوست كـه جـزئيات آن را در روايـات زير مى‌خوانيد:

«رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عبداله بن جحش را در ماه حرام به «نخله» فرستاد، و به او فرمود در آن‌جا باش تا خبرى از اخبار قريش براى ما بياورى، و او را امر به نبرد نفرمود. پيش از آن‌كه خبر حركتش را به وى بدهد نامه‌اى نوشته و به او داد و آن‌گاه فرمود:

عبدالله حركت كرد و بعد از دو روز طى مسافت نامه را گشود و ديد كه نوشته است:

همراهان با او رفتند تا به «نجران» رسيدند. در آن‌جا سعد و عتبه شتر خود را گم كرده و در جستجوى آن بر آمدند و از ياران عقب ماندند، بقيه حركت كردند تا به نخله رسيدند. در آن‌جا با چهار نفر از مكيان برخورد كردند - عمرو حضرمى، حكم بن كيسان، عثمان و مغيره بن عبداله - كه از سفر طائف برگشته و روغن زيتون و نان خورش با خود آورده بودند... .

همراهان عبداله بن جحش با يكديگر تبادل افكار كردند كه چه بايد كرد؟ و آن روز روز آخر جمادى بود. گفتند كه اگر آن‌ها را بكشيد، در ماه حرام كشته‌ايد، و اگر به حال خـود واگـذاريد همين امشــب به مكه خواهنــد رفـت و از شمـا جلوگيـرى خواهند كرد!

بالاخره رأى همگى بر اين قرار گرفت كه آنان را به قتل برسانند. واقدبن عبداله تيرى به عمرو خضرمى زد و او را از پاى در آورد. عثمان‌بن عبداله و حكم‌بن كيسان دستگير شدند ولى مغيره فرار كرد و ديگر بر او دست نيافتند.

آن‌گاه به مدينه راندند و آن‌ها را نزد پيغمبر بردند. حضرت فرمود: به خدا قسـم من شمـا را به نبـرد در مـاه حـرام امـر نكـردم!

آن‌گاه اسيران را با بارهايشان نگه داشت و تصرفى در آن‌ها نكرد. ايشان چون اين سخن را از پيغمبر شنيدند از كار خويش پشيمان شدند، و آن را براى خود گناه بزرگى شمردند. و از طرفــى هم مورد سرزنــش و درشتـى برادران مسلمانشان قرار گرفتند.

قريــش همين كه از ماجرا مطلــع شدند گفتند كه محمــد خون حرام ريخته، و مال به نــاروا گرفته، و مردانــى به اسارت بـرده، و حرمــت مـاه حــرام را شكسته است...!

در اين هنگام آيه زير نازل شد و پيغمبر بارها گرفت و اسيران را با گرفتن عوض آزاد كرد:

بگو: جنگ كردن در آن بزرگ، و بازداشتــن از راه خدا و كفــر به او و به مسجدالحــرام و بيــرون كردن مردمش از آن نزد خدا بزرگتر است،

و فتنه‌از كشتار بزرگتر است...!» (217/ بقره)

مـسلـمانان گـفتند:

اينان اميد رحمت خدا را دارند، و خدا آمرزگار و مهربان است!» (218 / بقره)

ايشان هشت نفر بودند و نفر نهمى اميرشان عبداله بن جحش بود.»

(نقل از ابن جرير و ابن اسحق و ابن ابى حاتم و بيهقى از

طريق يزيد بن رومان از عروه – در تفسير الدر المنثور)⁽¹⁾

تدريج در صدور فرمان جهاد

«وَ قاتِلُوا فى سَبيلِ اللّهِ الَّذينَ يُقاتِلُونكُم وَ لا تَعْتَدُوا...!» (190 تا 195 / بقره)

قرآن همواره مسلمانان را در قبال آزار مشركان به خويشتندارى و خوددارى از جنگ سفارش مى‌كرد، جايى مى‌فرمود:

دين شما براى شما و دين من براى من!» (سوره‌كافرون)

مفهوم اين آيه اين بود كه - حالا كه ما و شما هيچكدام معبود ديگرى را نمى‌پرستيم، پس خوب است كه مزاحم همديگر هم نشويم، دين من براى خودم و آيين شما از آن خـودتان! در جـايى ديگر فـرمود:

نـيــــــز فــــــرمــــــــوده:

از روى حسد، دوست داشتند كه شما را، بعد از ايمان به حالت كفر برگردانند،

پس شما عفو كنيد و در گذريد تا خدا امر خود را بياورد...!» (109 / بقره)

ولى هنگامى كه مشركان مكه آزار و ستم را از حد گذراندند و مسلمانان را فوق‌العاده تحت فشار قرار دادند، از طرف خداى‌تعالى به مسلمين اجازه جنگ و دفاع از حقــوق مشروعه خود صــادر شد، و فـرمـود:

و به واسطه اين‌كه ستم كشيده‌اند، اذن داده شد!

و خدا به يارى ايشان تواناست!

همان كسان كه به ناحق از خانه‌هايشان بيرون رانده شــدنــد...!» (39 و 40 / حجر)

در آيــه 190 تا 195 سوره بقــره، دستور كــارزار با مشركيــن مكــه، براى اولين‌بار، صادر شـد و فرمود:

در راه خدا كارزار كنيد!

و تجاوز نكنيد،

كه خدا تجاوزكاران را دوست ندارد!

و از آن‌جا كه شما را بيرون كردند، بيرونشان كنيد!

و فتنه از كشتار سخت‌تر است!

و به نزديك مسجدالحرام كارزار مكنيد، مگر آن‌ها در آن‌جا به پيكار شما آيند!

پس، اگر با شما جنگيدند، بكشيدشان!

چنين است سزاى كافران!

اگر باز ايستادند، خدا آمرزگار و رحيم است!

با ايشان نبرد كنيد تا فتنه‌اى نباشد،

و دين از آن خدا شود!

و اگر باز ايستادند، تجاوزى بر ستمكاران نيست!»

آيات فوق حدود و اطراف و لوازم حكم جهاد را به شرح زير بيان مى‌كنند:

1 - اصل حكم:

« قاتِلُوا فى سَبيلِ اللّهِ... جنگ كنيد در راه خدا!»

2 - نظم و محدوديت آن:

« وَ لا تَعْتَدُوا... تعدى و تجاوز مكنيد!»

3 - تشديد و سختگيرى:

« وَ اقْتُلُوهُـمْ... بكشيدشان هر جا كه يافتيد، و از آن‌جا كه شمـا را بيـرون كردنـد بيـرونشـان كنيـد!»

4 - محدوديت مكانى:

« وَ لا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ... نزد مسجدالحرام جنگ مكنيد!»

5 - امتداد زمانى:

« وَ قاتِلُوهُمْ حَتّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ... تا فتنه از بين نرفته جنگ را ادامه دهيد!»

6 - حكــم قصاص در كــارزار و كشتــار:

«ماه حــرام برابر ماه حرام،

و حرمت‌ها را قصــاص است،

پس اگــر كســى بر شمــا تعــدى كرد،

همانند تعــدى كه بر شمــا كرده بر او تعــدى كنيــد،

و تقــوا ورزيــد، و بــدانيــد كــه خــدا بــا متقيــن اســت!» (194 / بقره)

7 - تجهيز مالى و بودجه جنگ:

« در راه خدا انفاق كنيد،

و خويشتن را با دست خود به هلاكت ميفكنيد،

و نيكوكارى كنيد، كه خدا نيكوكاران را دوست دارد!» (195 / بقره)

تمامــى آيات فوق بر مجــوز نبرد و قتال با مشركين مكه دور مى‌زند، و هدف واحدى را دنبال‌مى‌كند.

البته اين آيات شامل جنگ با اهل كتاب نمى‌شود، زيرا علت كارزار را برچيده شدن بســاط بت‌پرستــى و برقرار شدن دين توحيــد و آيين يگانه‌پرستــى، قرار داده است. با اين‌كه ايمــان اهل كتاب كفــر است، ولى دينشــان توحيدى اســت، هر چنــد كه به ديــن حـق نگرويده‌اند:

حرام خدا را حرام نمى‌دانند،

و به دين حق نگرويده‌اند!» (29/توبه)

ولى اسلام از ايشان به همين ايمان و توحيد ظاهرى قناعت كرده و جنگ با آنان را به منظور غلبه يافتن دين اسلام بر ساير اديان و زيردست شدن ايشان، دستور داده، و لذا موقعى كه «جزيه - ماليات» را پذيرفتند، به جنگ خاتمه داده مى‌شود.

حـاصل آن‌كه قرآن مى‌گـويد:

البته بايد در نظر داشت كه آن‌چه مبلغين مسيحى گفته و آن را دين شمشير و خون و زور و اجبار ناميده، و برخلاف روش ساير پيامبران شمرده‌اند، يك برداشت غلط از اسلام و احكام آن است.

قرآن كريم احكام اسلام را مبتنى بر حكم صريح و تخلف‌ناپذير فطرت، كه به طور قطع كمال انسانيت در پيروى از آن است، مى‌داند. فطرت قضاوت مى‌كند كه تنها پايه استوار قوانين فردى و اجتماعى توحيد و يگانه‌پرستى است. دفاع و طرفدارى از اين اصل و حفظ و ترويج آن، حق مشروع انسانيت است كه بايد به هر وسيله‌اى ممكن شود

استيفـاء گـردد.

اسلام براى استيفاء اين حق، اول به صرف دعوت قناعت كرده و پيروان خود را در قبال اذيت و آزار مشركين به خويشتن‌دارى امر فرموده است. بعد براى بقاء دين و اساس آئين و حفظ جان و مال مسلمين اجازه دفاع داده است. در نهايت، براى دفاع از حق انسانيت و پيروى از قانون فطرت امر به جهاد فرموده است، تا دعوت صحيح به عمل آيد، و تا حجت بر طرف مقابل تمام نشده جنگ را جايز نشمرده است. روش پيامبر گرامى اسلام بهترين گواه اين امر است.

تاريــخ زندگــى و روش سايــر پيامبـران گرامــى خــدا نيز چنيـن بـــوده اســت:

تــورات، داستان جنگ‌هــاى ايشان را نقل كرده، و قرآن مجيد نيز به شرح قسمتى از آن‌هـــا پرداخته اســت:

(146/آل‌عمران)

قــرآن‌مجيــد در بيان داستــان بنى اسرائيــل با عمالقــه از زبــان حضــرت موسى عليه‌السلام مـى‌فـرمـايـد:

به سرزمين مقدسى كه خدا براى شما مقرر كرده درآئيد،

و به پشت برنگرديد، كه زيانكار شويد...!

گفتند:

اى‌موسى! مادام كه آن گروه آن‌جا هستند ما هرگز بدان در نخواهيم آمد،

تو و پروردگارت برويد و كارزار كنيد، كه ما همين جا نشسته‌ايم!» (21تا24/مائده)

در داستـان طـالـوت و جـالـــوت مـى‌فــرمـــايـــد:

كه به پيامبرشان گفتند:

پادشاهى براى ما برانگيز تا در راه خـدا نبرد كنيم!» (246 / بقره)

در داستان حضرت سليمان و ملكه سبأ، از زبان سليمان عليه‌السلام مى‌فرمايد:

بازگرد به سوى ايشان!

ما حتما سپاهيانى كه تاب‌آن‌هارا نداشته باشند به‌سويشان بريم،

و از آن‌جا خوار و زبون بيرونشان‌كنيم!» (37/نمل)

و اين تهديد به يك جنگ ابتدايى بوده است.

از اين‌جا معلوم مى‌شود كه جنگ در شرايع قبلى بوده، و به طور قطع در بعضى از آن‌هـا، حتى حمله ابتدايى جايز بوده است.⁽¹⁾

ممانعت كفار از مراسم حج مسلمانان

« اِنَّ الَّذينَ كَفَروُا وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبيلِ اللّهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ... .» (25 / حج)

اين آيات گوشه ديگرى از تاريخ صدر اسلام را يادآور مى‌شود، آن‌گاه كه كفار مشرك، مؤمنين را از ورود به مسجدالحرام جلوگيرى مى‌كردند، و عوامل مزاحمت آنان را فـراهـم مى‌ساختند.

خداوند مى‌فرمايد:

كه همان دين اسلام است، باز مى‌داشتند،

و مؤمنين را از ورود به مسجدالحرام، كه ما آن را معبدى براى مردم قرار داديم،

كه عاكــف و بادى در آن برابرند، جلوگيــرى مى‌كنند،

از عــذاب اليمشان بچشانيــم،

چون آن‌ها با مــردم با الحــاد و ظلــم مواجــه مى‌شونــد،

و كســى كه چنيــن باشد، ما از عذابــى دردناك‌مى‌چشانيمش!»

مراد از «كسانى كه كافر شدند،» مشركين مكه است، كه به نبوت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كفر ورزيدند، و در اول بعثت، يعنى قبل از هجرت، مردم را از اسلام جلوگيرى كردند. مقصود از «سبيل خدا» همان اسلام است، و نيز مؤمنين را از داخل

شدن به مسجدالحرام، براى طواف كعبه و نماز خواندن در آن و ساير عبادات، باز مى‌داشتند. عبارت «يصدون» استمرار در جلوگيرى را مى‌رساند، و نشان مى‌دهد كفار به طور مداوم از ورود مسلمانان به مسجدالحرام جلوگيرى مى‌كردند، و مؤمنين را از راه خدا باز مى‌داشتند، يعنى آن‌ها را از اداء عبادات و مناسك در كعبه بـاز مـى‌داشتند، و نمـى‌گذاشتند كسى هـم از خارج وارد مكه شود.

در اين آيه خداونــد متعال وصفى از مسجدالحرام با اين عبارت مى‌فرمايد كه: «اَلَّــذى جَعَلْنــاهُ لِلنّـاسِ ـ آن را محــل عبادت مــردم قرار داديــم!»

يعنى اين كه ملك آن را به مردم واگذار نكرديم بلكه مردم مالك اين معنى هستند كه در مسجدالحرام عبادت كنند و كسى نتواند از ايشان جلوگيرى كند!

خداوند متعال مى‌خواهد بفهماند كه عبادت مردم در مسجدالحرام حق ايشان است، و جلوگيرى ايشان از اين كار تجاوز و تعدى در حق و الحاد به ظلم است، و عبارت «سبيلُ اللّه» اين معنى را افاده مى‌كند كه جلوگيرى از عبادت در مسجد تعدى به حق اللّه است. در تأييد اين معنى ادامه مى‌دهد كه « سَواءً الْعاكِفُ فيهِ وَالْبادِ...،» يعنى اهل آن، و خارجى‌هايى كه داخل آن مى‌شوند، در اين‌كه حق دارند در آن مسجد عبادت كننـد، برابرند!

و لازمه عمل حريم و بازدارى مسلمانان از ورود به مسجدالحرام براى عبادت، كيفرى است كه خداوند در آخر آيه مى‌فرمايد:

خــواهيـم داد!»⁽¹⁾

ايجاد آمادگي در مسلمانان براي آغاز جهاد و دفاع

«يا اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا اسْتَعينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلوةِ اِنَ‌اللّهَ مَعَ الصّابِرينَ!» (153تـا157/بقـره)

قبــل از نازل شدن دستور جهــاد و تشريع آن، خداى‌تعالــى آياتى را به عنوان ايجــاد زمينه فكــرى جهت آمادگى جامعه نوپاى اسلامى آن روز نــازل فرمود، و در آن آيات پيشگويى بلايــى شده بود كه نزديـــك بود مسلمان‌هــا با آن روبـه‌رو شوند.

البته اين بلا مانند قحطى و وبا و يا هر بلاى عمومى ديگر نبود، بلكه بلاى عامى بود كه خود مسلمانان خود را بدان نزديك كرده بودند، بلايى است كه به جرم پيروى از دين توحيد و اجابت دعوت حق بدان مبتلا شدند. جمعيت اندكى كه همه دنيا، و مخصوصا قوم و قبيله خود آنان، مخالفشان بودند، و همه مى‌خواستند نور خدا و كلمه

عدالت و دعوت حق را خاموش و نابود كنند.

دشمنــان براى رسيدن به هــدف خود راه قتال و جنــگ را برگزيــده بودند، زيرا هر راه ديگرى كه رفتــه بودند نتوانستــه بودند مقاومــت مسلمانـان را درهم بشكنند.

از طرف مسلمانان نيز چاره‌اى جز دفاع متقابل وجود نداشت، زيرا از روزى كه بشر پا به دنيا نهاده اين تجربه را به دست آورده كه براى توسعه حق بايد باطل را از محيط دور ساخت.

آيات فوق به طور اشاره خبر مى‌دهند كه چنين محنت و بلايى رو به آمدن است. سخن از قتل و جهاد در راه خدا پيش كشيده شده، ولى اين بلا را مانند بلاهاى ديگر مكروه و ناگوار توصيف نكرده، و اين قتال مرگ را نابودى نشمرده، بلكه آن را حياتى معرفى كرده كه مؤمنين با شناخت و معرفت به آن حيات، خود را براى جنگ و قتال آمـاده كنند.

به مؤمنين خبر مى‌دهد كه بلايى در پيش دارند و اين بلاء امتحانى است كه هرگز به مدارج عالى و رحمت پروردگارى و به اهتداء به هدايتش نمى‌رسند، مگر آن‌كه در برابر آن صبر كنند و مشقت‌هايش را تحمل نمايند.

اين حقيقت را به مؤمنين تعليم مى‌دهد كه براى رسيدن به اهداف خود از جنگ و قتال از چه كمك بگيرند، مى‌فرمايد:

كه خــدا با صابــران اســـت!» (45 / بقره)

صبــر، عبــارت اســت از خــوددارى از ناشكيبــى و از دست ندادن امــر تدبيــر، و نماز عبارت است از توجه به ســوى پروردگار، و انقطــاع به سوى كسى كه همه امـور بـــه دســـت اوسـت!⁽¹⁾

اولين اذن دفاع براى مسلمين

« اُذِنَ لِلَّذينَ يُقاتِلُونَ بِاَنَّهُمْ ظُلِمُوا...!» (39 / حج)

آيه فوق اذن جنگ با كفار را به مسلمانان مى‌دهد. اين اولين آيه‌اى است كه درباره جهاد نازل شده است، چون مسلمانان مدت‌ها بود از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درخواست اجازه مى‌كردند تا با مشركين قتال كنند، و حضرت به ايشان مى‌فرمود كه من مأمور به قتال نشده‌ام و در ايـن‌باره هيچ‌دستـورى نـرسيـده است.

آن‌حضرت تا در مكه بود همه روز عده‌اى از مسلمانان نزدش مى‌آمدند كه كتك خورده بودند و يا زخمى شده بودند، و شكنجه ديده بودند، در محضر آن جناب از وضع خود و ستم‌هايى كه از مشركين مكه، و گردن كلفت‌هاى آنان مى‌ديدند، شكوه مى‌كردند، حضرت هم آن‌ها را تسليت مى‌داد، و امر به صبر و انتظار فرج مى‌كرد، تا آن‌كه اين آيـات نـازل شد و در آن اذن دفاع و جهـاد داده شـد.

بعضى از مفسرين آيات ديگرى را به عنوان اولين دستور جهاد تلقى كرده‌اند، ولى اعتبار عقلى اقتضا مى‌كند كه همين آيه اولين آن‌ها باشد، براى اين‌كه صريحا كلمه «اذن» در آن آمده و هم‌چنين در آن زمينه‌چينى لازم شده، و مردم را براى جهاد تهييج و دل‌ها را تقويت نموده، و با وعده نصرت به طور اشاره و تصريح آنان را ثابت‌قدم كرده، و رفتـارى را كـه خـداى‌تعالى بـا اقوام ستمگر گذشته نموده، يـادآور شده است!

همه اين‌ها از لوازم تشريع احكام مهم، و بيان و ابلاغ براى اولين بار آن است، آن هم حكم جهاد كه بناى آن بر اساس فداكارى و جانبازى است، و از دشوارترين احكام اجتماعى اسلام، و مؤثرترين آن‌ها در حفظ اجتماع دينى است.

آرى! ابلاغ چنين حكمى براى اولين بار بسيار احتياج دارد به زمينه‌چينى، و بسط كـلام، و بيدار كــردن افكار، هم‌چنان‌كــه در هميـن آيات ايــن روش به كـار رفتـه است.

چـونكه اولاً كـلام را بـا ايـن نكتـه آغـاز كـرده اســت كـه:

سپس به طور صريح اجازه قتال داده، و فرموده:

و در اين آيه ايشان را به وصف صلاحيت ستوده، و آنان را شايسته و قابل براى تشكيل يك مجتمع دينى كه در آن اعمال صالح عملى مى‌شود، دانسته، و آن‌گاه رفتار خدا را نسبت به اقوام ستمگر گذشته حكايت كرده، و وعده داده است كه به زودى انتقام ايشان را از ستمگران معاصرشان خواهد گرفت، همان طور كه از گذشتگان گرفت! در اولين آيــه براى مطالب آيــه اصلى كه اذن بر قتــال مى‌دهد زمينه‌چينى شده است و مـى‌فـرمايد:

و شر مشركين را از ايشان دفع مى‌كند،

چونكه او ايشان را دوست مى‌دارد،

و مشركين را دوست نمى‌دارد،

براى اين‌كه مشركين خيانت كردند.» (38 / حج)

پــس اگر او مؤمنيــن را دوست مى‌دارد بدين جهت است كه مؤمنين امانت را رعايت و نعمت خداى‌تعالــى را شكر گذاشتنــد، پس در حقيقت خدا از دين خود (كه امانت نزد مؤمنين است،) دفاع مى‌كند، و به همين جهت او ولى و مولاى مؤمنين است!⁽¹⁾

دفاع يا جنگ تهـاجمى

«اُذِنَ لِلَّذينَ يُقاتِلُونَ بِاَنَّهُمْ ظُلِمُوا...!» (39 / حج)

« به كسانى كه مورد حمله و نبرد قرار مى‌گيرند،

و به واسطه اين‌كه ستم كشيده‌اند،

اذن داده شد!

و خدا به يارى ايشان تواناست!

همان كسان كه به ناحق از خانه‌هايشان بـيـرون رانـده شـدنـد...!»

اين آيه نشانگر اجازه مقابله به مثل براى مسلمانان است و مى‌رساند كه به آنان اجازه داده شده تا با كسانى كه در حق آن‌ها ظلم مى‌كنند به مقابله بپردازند پس خود عبارت دليل بر اين است كه به چه كارى اجازه داده شده است.

فلسفه اين اجازه هم همين است كه مشركين آغاز به اين عمل كرده بودند و اصولاً خواستار جنگ و نزاع بودند، و مسلمانان را مى‌كشتند و كتك مى‌زدند، عبارت «بِاَنَّهُمْ ظُلِمُوا...،» سبب اين امر را صراحت مى‌بخشد، و همين خود علت اذن را مى‌فهماند، و مى‌رساند كه اگر مسلمانان را كه همواره از مشركين توسرى مى‌خوردند اجـازه قتـال داديـم بـه خاطـر هميـن است كـه ظلـم مى‌شـدند.

و اما اين‌كه چگونه ظلم مى‌شدند؟

در ادامه آيه اين مظلوميت مؤمنين را بيان مى‌كند، و مى‌فرمايد كه چگونه كفار بدون هيچ حقى و مجوزى مسلمانان را از ديار وطنشان مكه بيرون كردند، آن هم نه اين طور كه دست ايشان را بگيرند و از خانه و شهرشان بيرون كنند بلكه آن قدر شكنجه و آزار كردند، و آن قدر براى آنان صحنه‌سازى نمودند تا آن‌كه ناگزير شدند با پاى خود شهر و زندگى را رها كردند و در ديار غربت منزل گزيدند، و از اموال و هستى خود چشم پوشيدند، و به فقر و تنگدستى گرفتار شدند، و عده‌اى‌به حبشه گريختند، و جمعى بعد از هجرت رسول‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به مدينه، آن‌جا رفتند.

دلـيــل اخـــراج آن‌هـــــا چــه بـــــود؟

دليـل اخراج آن‌ها تنهــا ايـن بود كــه مى‌گفتند: پروردگــار ما اللّه اســت، نه بت‌هـا!

اين تعبير اشاره مى‌كند بـه اين‌كه مشركيـن آن قـدر نفهـم و منحرف از حق بودند كه اين كلمه حق را از مسلمانان جرم مى‌دانستند، و همان را مجوز اين مى‌دانستند كه ايشـان را از وطـن مـألوف و ديـار خـود بيـرون كنند!⁽¹⁾

تشريع جهاد و منابع مالى آن

«وَ قاتِلُوا فى سَبيلِ اللّهِ...!» (244 تا 252 / بقره)

اين آيه جهاد را واجب مى‌كند، و مردم را دعوت مى‌كند به اين‌كه در تجهيز يكديگر و فراهم نمودن عده و قوه، انفاق كنند.

در اين آيه، و در ساير موارد، فريضه جهاد مقيد به عبارت «فى سَبيلِ اللّهِ،» شده است. اين به خاطر آن است كه به خيال كسى نيايد كه اين وظيفه دينى مهم صرفا براى ايــن تشريع شده كه امتــى بر ساير مردم تسلــط پيدا كــرده، و اراضى آنان را ضميمــه اراضى خــود كند (همــان‌طــوركه برخــى نويسندگــان تاريخ تمــدن اســلام، چــه جامعــه‌شنــاســان و چه غيــر ايشــان اين‌گونــه خيــال كــرده‌انـــد!)

حال آن‌كه چنين نيست، و عبارت «فى سَبيلِ اللّهِ!» مى‌فهماند كه منظور از تشريع جهاد در اسلام براى اين است كه دين الهى كه مايه صلاح دنيا و آخرت مردم است، در عالم سلطه يابد!

در اين آيات مؤمنين را زنهار مى‌دهد كه مبادا در اين سير خود قدمى بر خلاف دستور خدا و رسولش بردارند، و كلمه‌اى در مخالفت بگويند، و حتى نفاقى در دل مرتكب شوند، آن طور كه بنى اسرائيل كردند. در ميان اين آيات، داستان طـالوت و جـالوت را بيان مى‌كند تا نفاقى كه در بنى اسرائيل پيش آمده بود، تكرار نشود - آنان كه در موقع جنگ از رهبرشان نافرمانى كردند ولى عاقبت فقط گروهى انـدك به جنـگ رفتنـد ولـى با امـداد الـهى بر گـروه كثـير پيروز شدند!

خداى‌تعالى هزينه‌اى را كه مؤمنين در راه او خرج مى‌كنند قرض گرفتن خودش ناميده، و اين به خاطر همان است كه مى‌خواهد مؤمنين را بر اين كار تشويق كند، و هم براى اين است كه انفاق‌هاى مورد نظر براى خاطر او بوده و نيز براى اين است كه خداى

سبحان به زودى عوض آن را چند برابر به صاحبانش بر مى‌گرداند.⁽¹⁾

جنگ با اهل كتاب

«قتِلُـوا الَّـذيــنَ لا يُـؤْمِنُـونَ بِـاللّــهِ وَ لا بِـالْيَـــوْمِ الاْخِــرِ...!» (29 / تـوبه)

قرآن مجيد در آيه زير مسلمين را امر مى‌كند كه با اهل كتاب جنگ كنند:

در ادامه آيه چگونگى انحراف آن‌ها را از حق، هم در مرحله اعتقاد و هم در مرحله عمل، شرح مى‌دهد و مى‌فرمـايد:

و نصــارى گفتنــد: مسيح پسر خداست!؟

ايــن عقيده ايشــان است كه به زبــان هم جارى مى‌كنند.

آن‌ها در عقيده مانند همان كسانــى شدند كه قبــلاً كفر ورزيــده بودنــد.

خدا ايشــان را بكشد! چگونــه افترائات كفار در ايشــان اثـر مى‌گذارد!

به جاى خدا، احبار و رهبانان خود را، و مسيح پسر مريم را، پروردگار خود دانستند،

و حال آن‌كه دستور نداشتند مگر به اين‌كه معبودى يكتا بپرستند كه جز او معبودى نيست، و او از آن‌چه كه شريكش مى‌پندارند منزه است!» (30 و 31 / توبه)

دلايل جنگ با اهل كتاب

1 - اولين وصفى كه خداوند اهل كتاب را با آن توصيف كرده - ايمان نداشتن بـه خـدا و روز جزاست!

سوالى پيش مى‌آيد كه - اين توصيف چگونه با آياتى درست در مى‌آيد كه اعتقاد به الوهيت خدا را به ايشان نسبت مى‌دهد؟ يا در آيات ديگر اعتقاد به معاد را به ايشان نسبت مى‌دهد، و آن‌گاه در اين آيه مى‌فرمايد كه - ايشان به روز جزا ايمان ندارند!

جواب اين است كه خداى‌تعالى در كلام مجيدش ميان ايمان به او، و ايمان به روز جزا، هيچ فرقى نمى‌گذارد، و كفر به يكى از آن دو را كفر به هردو مى‌داند، و هم‌چنين درباره كسانى كه به خود خدا و بعضى از پيغمبران ايمان آورده و به بعض ديگر ايمـان نياورده‌اند، حكـم به «كفر» نمـوده است. (مـانند آيه 150 سوره نساء.)

بنابراين، اهل كتاب هم كه به نبوت پيامبر گرامى اسلام «حضرت محمد بن عبداللّه صلوات اللّه عليه و آله» ايمان نياورده‌اند، «كفار حقيقى» حساب مى‌شوند، ولو اين‌كه اعتقاد به خدا و روز جزا داشته باشند!

(توجه كنيد كه اين كفر را به لسان «كفر به آيتى از آيات خدا،» كه همان آيت نبوت باشد، نسبت نداده است بلكه به لسان «كفر به ايمان خدا و روز جزا،» نسبت داده است، عينا مانند مشركين بت‌پرست كه به خدا كفر ورزيدند و وحدانيتش را انكار كردند، هرچند وجودش را اعتقاد داشته و او را معبودى فوق معبودها مى‌دانستند.)

اهل كتاب، اعتقادشان به خدا و روز جزا هم اعتقادى صحيح نيست و مسئله مبدأ و معاد را بر وفق حق تقرير نمى‌كنند، مثلاً در مسئله مبدأ كه بايد خدا را از هر شركى برى و منزه بدانند، مسيح و عُزَيْر را فرزند او مى‌دانند، و در نداشتن توحيد با مشركين فرقى ندارند. هم‌چنين در مسئله معاد، كه يهود قائل به «كرامت» هستند، و مسيحيان قائل به «فديـه» هستند!

2 - دومين وصفى كه براى ايشان كرده، اين است كه ايشان محرمات الهى را حـرام نمى‌دانند؛

3 - سوميــن وصفــى كه خداى‌تعالـى از اهل كتــاب كرده، مسئلــه ديــن است، كه فرموده آن‌ها دين حق را سنت و روش زندگى خود نمى‌گيرند!

«دين حق» آن است كه حق اقتضاء مى‌كند كه انسان آن دين را داشته باشد، و انسان را به پيروى از آن دين وادار مى‌سازد. وقتى گفته مى‌شود كه اسلام دين حق است، معنايش اين است كه اسلام سنت تكوين و طريقه‌اى است كه نظام خلقت مطابق آن است، و فطرت بشر او را به پيروى از آن دعوت مى‌كند، همان فطرت كه خداوند برآن فطرت انسان را آفريد، و در خلقت و آفريده خدا تبديلى نيست، و اين است دين استوار!!

از آن‌چه گذشت، خلاصه‌اش اين مى‌شود كه اولاً ايمان نداشتن اهل كتاب به خدا و روز جزاء به معناى اين است كه ايشان ايمانى كه نزد خدا مقبول باشد، ندارند! و جرم ندانستن ايشان محرمات خدا و رسول را، معنى‌اش اين مى‌شود كه ايشان در تظـاهر بـه

گنـاهـان و منهيـات اسـلام، و آن محرماتى كه تظاهر به آن اجتماع بشرى را فــاســد و زحمـــات حكــومـت حـق حـاكـم بـر آن اجتمـاع را بــى‌اثـــر و خنثى مى‌ســازد، پـروا و مبالات ندارند!

و تديــن نداشتــن ايشان به دين حــق، معنايش ايــن مى‌شود كه ايشــان سنــت حق را كه منطبق با نظام خلقـت، و نظام خلقــت منطبق بر آن اســت، پيــروى نمى‌كنند!

ايــن اوصاف سه گانــه، دليل و حكمت خدا را در امر قتال با اهل كتاب بيان مى‌كند، و با بيان آن مؤمنين را بر جنــگ با همــه آنان (نه بــا بعضــى از آن‌ها،) تحريك و تشويــق مى‌نمايــد، و مى‌فرمايد:

زيرا آن‌ها به خدا و روز جزا ايمان نمى‌آورند،

ايمانى كه مقبول باشد و از راه صواب منحرف نباشد،

آن‌ها محرمات الهى را حرام نمى‌دانند،

و به دين حقى‌كه با نظام خلقت الهى سازگار باشد، نمى‌گروند،

و كارزار را ادامه دهيد! تا آن‌جا كه ذليل و زبون و زيردست شما شوند،

و نسبت به حكومت شما خاضع گردند،

و خراجى را كه براى آن‌ها بريده‌اند، پرداخت كنند،

تا ذلت خود را در طرز اداى آن مشاهده نمايند،

و از سوى ديگر با پرداخت آن حفظ ذمه و خون خود و اداره امور خويشتن را تأمين نمايند!⁽¹⁾

جنگ‌هـاى تهاجمى اسلام (شمشيرهاى سه‌گانه)

جنگ‌هاى صدر اسلام تقريبا همگى جنگ‌هاى دفاعى بودند، و مسلمين قريب پنجاه و دو جنگ با كفار و مشركين عرب يا با يهود اطراف مدينه، و قبايل ديگر، كرده‌اند، كه آن ها را غزوه و سريه مى‌گويند.

غزوه، جنگ‌هايى است كه رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آن شخصا حضور داشته است، و سريه جنگ‌هايى است كه پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آن حضور نداشته است. در ميان اين جنگ‌ها مى‌توان گفت كه سه مورد زير جنگ‌هاى تهاجمى

بوده است كه در اين سه مورد، خداوند متعال دستور قتال و كارزار براى مسلمين صادر فرموده است. در روايات اسلامى حديثى است از امام صادق عليه‌السلام به نام «حديث شمشيرها» كه از پدر بزرگوارش نقل كرده و فرموده است:

1 - شمشيرى كه عليه مشركين عرب به كار مى‌رود، و لزوم به كار بردنش آيــه زيـر اسـت كـه مــى‌فـرمـايـد:

2 - شمشير دوم، شمشيرى است كه عليه اهل ذمه به كار مى‌رود و لزوم به كار بردن آن آيه زير است كه مى‌فرمايد:

وَ لا يَدينُونَ دينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذينَ اُوتُوا الْكِتبَ حَتّى يُعْطُوا الجزيه عن يَدٍ،

وَ هُمْ صغِرُونَ! (29 / توبه)

(ايـن آيـه نـاســخ آيــه « وَ قُــولُـوا لِـلـنّـاسِ حُـسْـنـا!» "83 / بقــره" مـى‌بـاشــد.)

پس، از اهل كتاب هر كس كه در كشور اسلامى باشد از او پذيرفته نيست مگر - جزيه دادن يا كشته شدن، و در صورت جنگ و قتال، اموالشان غنيمت مسلمين، و زن و بچه‌هايشان اسراى آنان خواهد بود و اگر چنانچه حاضر به پرداخت جزيه شدند البته در آن صــورت بر ما مسلميــن حرام اســت كه اموالشــان را بگيريــم و ايشان را اسير خود سازيم، در اين حالــت مى‌توانيـم از آنان زن بگيريــم و با آنـان ازدواج كنيم.

3 - شمشير سوم، در مورد كسانى از اهل كتاب است كه در كشورهايى زندگى مى‌كنند كه با ما سر جنگ دارند، هم مى‌توانيم اسيرشان كنيم و هم اموالشان را بگيريم، ولى نمى‌توانيم با زنان ايشان وصلت كنيم. ايشان بين سه چيز اختيار دارند: به كشورهاى اسلامى كوچ كنند، يا جزيه بپردازند، يا آن‌كه كشته شوند!» (نقل از كافى)⁽¹⁾

شش فرمان جنگى: شش رمز پيروزى اسلام

«يآاَيُّهَــا الَّذيــنَ ءَامَنُــوآا اِذا لَقيتُــمْ فِئَـةً فَاثْبُتُــوا وَاذْكُــرُوا اللّهَ كَثيــرا...!»(45 تا 47 / انفال)

در قرآن مجيد نكات مهمى به صورت فرامين نظامى وجود دارد كه در جنگ‌هاى صدر اسلام نازل شده است، كه اين فرامين در فتح و پيروزى آنان مؤثر بوده است. از آن جمله شش فرمان تاريخى است كه در آيات فوق در جنگ بدر نازل گرديده، و رعايت آن‌هــا را خداوند متعال در جنگ‌هــاى اسلامى در مصــاف با دشمــن بر مسلمين

واجــب گردانيــده اســت:

1 - ثبـــــــــــات،

2 - ذكـر كثير خدا،

3 - اطـاعـت خـدا و رســول الـلّـه،

4 - اجتناب از نزاع،

5 - اجتناب از غرور و شادمانى و خودنمائى در حركت به سوى جنگ،

6 - اجتناب از جلوگيرى از راه خدا،

مجموعه اين امور شش گانه، دستور نظامى جامعى است كه هيچ دستور مهم جنگى از آن بيرون نيست. اگر انسان در جزئيات وقايع تاريخى جنگ‌هاى صدر اسلام، كه در زمان رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اتفاق افتاد، از قبيل جنگ بدر و احد و خندق و حنين و غير آن، دقت كامل نمايد، اين معنا برايش روشن مى‌شود كه سرّ غلبه مسلمين، در آن جا كه غالب شدند، رعايت مواد اين دستورات بوده است، و علت شكست خوردن آنان نيز، هر جا كه شكست خوردند، رعايت نكردن و سهل‌انگارى در آن‌ها بوده است!

اينــك شرح كامــل آيــات در توضيــح نكات فوق و رموز آن:

خود آيات چنين معنى مى‌دهد:

1 - « اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد،

وقتى برخورديد به گروهى از دشمن، پس پايدارى كنيــد،

و خــدا را زياد ياد كنيــد و به ياد او باشيــد، باشد كه رستگــار شويــد!» (45 / انفال)

2 - « و فرمانبردارى كنيد خدا و فرستاده‌اش را،

و نزاع مكنيد كه سست شويد و در نتيجه نيرويتان تحليل‌رود،

و خويشتن‌دارى كنيد كه خدا با خويشتن‌داران است!» (46 / انفال)

3 - « و مانند مشركين و آن كسانى مباشيد كه با غرور و خودنمايى از ديار خود خارج شدند، و باز مى‌داشتند از راه خدا،

و خدا به آن‌چه مى‌كنيد محيط است!» (47 / انفال)

فرمان اول: ثبات قدم در جبهه

عبارت «فَاثْبُتُوا!» فرمان و دستور مطلقى است براى ايستادگى در مقابل دشمن و فرار نكردن. اين فرمان با فرمان بعدى «فَاصْبِرُوا!» فرق دارد، كه در آيه بعدى آمده است، و تكرار آن نيست. در آيه بعدى امر به صبر مى‌فرمايد - « وَ اصْبِرُوآا اِنَّ اللّهَ مَعَ الصّابِرينَ!» (46 / انفال)

صبر، نوعى ثبات خاص است، و آن عبارت است از ثبات در مقابل مكروه، هم به قلب - به اين‌كه دچار ضعف نگشته، و جزع و فزع نكند؛ و هم به بدن - به اين‌كه كسالت و سهل‌انگارى ننموده، و از جا در نرود؛ و در مواردى كه عجله پسنديده نيست، شتــــابــزدگــى ننمايــــد.

در مورد آيه فوق، فرمان: «صبر پيشه كنيد، خدا با صابران است!» به اين معنا است كه همواره در برابر مصايب و ناملايمات جنگى، كه دشمن به وسيله آن تهديدتان مى‌كند، ملازم خويشتن‌دارى بوده، و اكثرا در ذكر خدا و اطاعت او و رسولش، بوده باشيد. حوادث و سنگينى بار اطاعت شما را از جاى نكند و از پاى در نياورد، و لذت معصيت و عجب و تكبر شما را گمراه نسازد!

تأكيدى كه در عبارت فوق وجود دارد براى اين است كه صبر قوى‌ترين ياورى است در شدايد و محكمترين ركنى است در برابر تلون در عزم و سرعت تحول در اراده! و همين صبر است كه به انسان فرصت تفكر صحيح مى‌دهد، و به منزله خلوتى است كه در هنگام هجوم افكار پريشان و صحنه‌هاى هول‌انگيز و مصايبى كه از هر طرف روى مى‌آورد، به انسان فرصت مى‌دهد كه صحيح فكر كند و رأى مطمئن و صد در صد اتخاذ كنـد. پس خداى سبحان با مردم صابر است!

فرمان دوم: ذكر و ياد خدا

ذكــر خــدا فرمانــى اســت كه در آيــه « وَاذْكُرُوا اللّــهَ كَثيــرا!» (45 / انفال) صادر شده، و به معناى ياد خــدا در دل و در زبـان است، چه اين هر دو قسـم ذكر است.

معلوم است آن چيزى كه مقاصد آدمى را از يكديگر مشخص و جدا مى‌كند، آن حالات درونى و قلبى انسان است، حالا چه اين‌كه لفظ هم با آن حالت مطابق باشد، مثل كلمه «يا شافى!» از مريضى كه از مرض خود به خدا پناه مى‌برد، و يا مطابق نباشد، مثل اين‌كه همان مريض به جاى آن دو كلمه بگويد: «اى خدا!» چون همين «اى خدا!» از مريض به معناى «اى شفادهنده!» است، چون مقتضاى حال و آن احتياجى كه او را به استغاثــه واداشته، شاهـد اين اســت كه مقصــودش از «اى خــدا!» جز ايــن نيســت، و ايـن خـيلى روشـن است.

كسى هم كه به جنگ رفته و با دشمن روبه‌رو شده، مى‌داند كه در جنگ خون‌ها ريخته مى‌شود، و دست و پاها قطع مى‌گردد. و خلاصه، به منظور رسيدن به هدف بايد از خود گذشت كرد و پيه همه ناملايمات را به تن ماليد، چنين كسى فكرش همه متوجه پيروزى و رسيدن به هدف و غلبه بر دشمنى است كه او را به مرگ و فنا تهديد مى‌كند،

و كسى كه حالش چنين و فكر و ذكرش اين است، ذكر خدايش هم ذكرى است كه با حالت و فكـرش تنـاسب دارد.

و اين خود بهترين قرينه است بر اين كه مراد از آيه « وَاذْكُرُوا اللّهَ كَثيرا!» اين است كه مؤمن متذكر آن معارفى باشد كه مربوط به اين شأن و اين حالت است، و آن اين است كه خداى‌تعالى معبود او و پروردگار اوست، و آنكسى است كه مرگ و حيات به دست اوست، و او مى‌تواند انسان را در اين حال يارى كند، و او سرپرست اوست، و چه سرپرست و ياور خوبى است!

چنين كسى كه پروردگارش وعده نصرت داده و فرموده:

« اگر خدا را يارى كنيد او هم شما را يارى مى‌كند، و قدم‌هايتان را استوار مى‌كند!»

(7/محمد)

و نيز فرموده:

« خداوند اجر آن كس را كه عمل نيكى كند ضايع نمى‌سازد!»

يقينا به نصرت پروردگارش اطمينان داشته و مى‌داند كه سرانجام كارزارش به يكى از دو وجه است، كه هر دو نيك است، چون يا بر دشمن غلبه مى‌كند كه در اين صورت رايت دين را بلند كرده و محيط را براى سعادتمند شدن خود و ديگران مساعد كرده است، و يا كشته مى‌شود، كه در اين صورت به جوار اوليـاء مقـربين درگاه پروردگارش شتافته است!

اين‌گونه معارف حقيقى است كه مربوط به حالت يك نفر مجاهد است، و سرانجامش را به سعادت واقعى و كرامت دائمى منتهى مى‌كند!

اگر در آيه بالا «ذكر» را به «كثير» مقيد كرد، براى اين بود كه در ميدان‌هاى جنگ هر لحظه صحنه‌هايى تكرار مى‌گردد كه انسان را به دوستى زندگى فانى و شيرينى زخارف دنيوى علاقمند مى‌سازد، و شيطان هم با القاء وسوسه خود آن را تأييد مى‌كند، لذا فرموده: خدا را زياد ياد كنيد تا بدين وسيله روح تقوى در دل‌ها هـر لحظـه تجديد و زنده‌تر شود!

فرمان سوم: اطاعت خدا و رسول

فرمان سوم مى‌فرمايد: «اَطيعُوا اللّهَ وَ رَسُولَهآُ - خدا و رسولش را اطاعت كنيد!»

مراد به اين اطاعت، اطاعت دستوراتى است كه از ناحيه خدا و رسول راجع به امر جهاد و دفاع از حريم دين و بيضه اسلام صادر مى‌شود، و آيات جهاد و دستورات نبوى مشتمل بر آن است، مانند: دستوراتى درباره اتمام حجت با دشمن در مرحله اول، صادر

شده است، و يا دستوراتى كه تعرض به زن و فرزند دشمن را در حين جنگ منع مى‌كند، و يا شبيخون زدن به دشمن را اجازه نمى‌دهد و يا ساير احكام جهاد.

فرمان چهارم: نهى از اختلاف

فرمان چهــارم از نــزاع و كشمكــش بين مسلمين جلوگيــرى مى‌كند و مى‌فرمايد « وَ لاتَنزَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ ريحُكُمْ!» (46/انفال) يعنى‌با نزاع و كشمكش در ميان خود ايجاد اختلاف مكنيد، و به واسطه آن خود را دچار ضعف اراده مسازيد، و عزت و دولت و يا غلبه بر دشمن را از دست مدهيد، چه اختلاف، وحدت كلمه و شوكت و نيروى شما را از بين مى‌برد.

در ادامه اين فرمان مى‌فرمايد: « وَ اصْبِرُوآا اِنَّ اللّهَ مَعَ الصّابِرينَ - صبر كنيد كه خدا با صابران است!»

فرمان پنجم و ششم: نهى از اتخاذ رويه مشركين و سد راه خدا

فرمان پنجم و ششم با آيه زير صادر شده است كه مى‌فرمايد:

« و مانند مشركين و آن كسانى مباشيد كه با غرور و خودنمايى

از ديار خود خارج شدند و بازمى‌داشتند از راه خدا...!»

در اين فرمان، نهى از اتخاذ طريقه مشركين رياكار و مغرور صادر شده كه هم آنان جلوگيران راه خدا بودند و مقصود از آنان مشركين قريش است كه داراى اين صفات بودند. تقدير آيه چنين است كه مى‌فرمايد:

و مردم را با گفتار و كردار ناپسند خود به ترك تقوى و فرو رفتن در گناهان و خروج از اطاعت اوامر و دستورات خدا دعوت مكنيد،

و بدين وسيله جلوگير راه خدا مباشيد!

كه اگر چنين كنيد زحماتتان بى‌اثر گشته و نور ايمـان در دل‌هايتـان خـاموش مى‌گـردد، و آثار ايمـان از اجـتماعتان رخـت بر مى‌بندد.

پس اگر بخواهيد زحماتتان ثمربخش باشد،

و در نتيجه شما را به مقصد و هدف برساند،

جز صراط مستقيمى كه دين قويم آن را برايتان فراهم آورده،

و ملت فطرى هموارش كرده، راه ديگرى نداريد،

و خداوند مردم فاسق را به سوى ايده‌هاى فاسدشان هدايت نمى‌كند!⁽¹⁾

موقعيت تاريخى نزول سوره آل عمران و ارتباط آن با جنگ‌هاى اسلام

هر دويست آيه سوره آل عمران چنان مى‌نمايد كه يك جا نازل شده باشد، زيرا تمامى آيات آن با يك اسلوب تنظيم شده، و مطالب آن‌ها با يكديگر متناسب، و هدف آن‌ها با هم پيوند كامل دارد.

غرض اصلى اين سوره دعوت نمودن مؤمنان است به اين كه در حمايت دين الهى، توحيد كلمه و اتحاد داشته باشند. آيات آن جا به جا موقعيت خطير و حساس مسلمانان را در برابر يهود و نصارى و مشركين گوشزد مى‌نمايند، تا آنان عليه اين دشمنان سرسخت، كه هر يك قصد خاموش كردن چراغ روشن اسلام را داشتند، قيام كننـد، و صبـر و ثبات قـدم را شعار خود سازنـد.

روى همين جهت، به نظر مى‌رسد كه زمان نزول آن در هنگامى بوده كه كار رسول‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تا اندازه‌اى استقرار پيدا كرده، ولى به طور كامل پابرجا نشده است. چــون در آيات آن از «غزوه احد» و « مباهله با نصاراى نجران» و هم‌چنين درباره بعضى از امور مربــوط به «يهود» و وادار نمودن مسلمانان به قيام در برابر «مشركين» و دعوت نمودن آنــان به صبر و ثبــات و مرابطه، تذكراتـى داده شده است.

همــه اين‌ها مؤيد آن است كه زمــان نزول اين سوره در اوقاتــى بوده كه مسلمانان با تمــام قوا به «دفاع دينى» اشتغال داشتند، و در اين راه كوشش مى‌كردند.

از طرفى در برابر «فتنه يهود و مسيحيان» كه موجب سستى ايمان قلبى مسلمانان مى‌شد، قيام كرده، و به «مبارزه تبليغاتى» آنان پاسخ مى‌دادند، و از طرف ديگر با «مشركين عرب» مشغول به زد و خورد شده، و دور از اهل و ديار در حال جنگ و ناامنى به سر مى‌بـردند.

اين روزها كم‌كم داشت صيت اسلام در دنيا منتشر مى‌شد، جهانيان عليه پيشرفت آن قيام كرده بودند. گذشته از يهود و نصارى و مشركين عرب، از طرف ممالك خارجى هم، مانند دو كشور «روم و ايران» و امثال آن، اين مبارزات شروع شده و به جلـو مـى‌رفت.

لذا، خداوند متعال در اين سوره بعضى از حقايق دينش را به مؤمنين تذكر داده تا قلب آنان را پاكيزه كند، و زنگ شبهات و وساوس شيطانى و تسويلات اهل كتاب را از

دلشان بزدايد. هم‌چنين به آنان روشن ساخته كه خداوند از تدبير ملكش آنى غافل نشده و در برابر اقدامات مخلوقات خود عاجز نيست، و لكن دينش - اسلام - را اختيار كرده و جمعى را هم به سوى آن از راه عادت جارى و سنت دائمى - كه همان سنت علل و اسباب باشد - رهبرى كرده است.

پس مؤمــن و كافــر هر دو بر اســاس سنت اسبــاب جريان دارنــد، و هر يك روزى جلوه‌گرى و غلبه پيـدا مى‌كنند، روزى روز كافر است، و روزى ديگر روز مؤمنان، و دنيا دار امتحان و روزگـار عمل است، و هر كس بــه نتيجه اعمال و كرده‌هاى خـــود در سراى ديگـر مى‌رسـد!⁽¹⁾

وجوب جهاد در تورات و انجيل و قرآن

«... وَعداً عَلَيْهِ حَقّا فِى‌التَّوْريةِ وَالاِنجيلِ وَالْقُرْآنِ...!» (111/توبه)

خداى متعال در آيه فوق وعده‌اى را كه در تورات و انجيل و قرآن به جهادگران راه خود داده، متذكر مى‌شود:

به اين بها كه بهشت از آنشان باد،

در راه خدا كارزار كنند، بكشند و كشته شوند،

وعده خداست، كه در تورات و انجيل و قرآن، به عهده او محقق است،

و كيست كه به پيمان خويش از خدا وفادارتر باشد؟

به معامله پر سـود خويش كه انجـام داده‌ايــد شادمان باشيد!

كه اين كاميابى بزرگ است!»

خداى سبحان، در اين آيه به كسانى كه در راه خدا با جان و مال خود جهاد مى‌كنند، وعده قطعى بهشت مى‌دهد، و مى‌فرمايد كه اين وعده را در تورات و انجيل هم داده است، همان‌طور كه در قرآن مى‌دهد.

خداوند اين وعده را در قالب تمثيل ريخته و آن را به خريد و فروش تشبيه فرموده است. يعنى خود را خريدار و مؤمنين را فروشنده، و جان و مال ايشان را كالاى مورد معامله، و بهشت را قيمت و بهاء، و تورات و انجيل و قرآن را سند آن خوانده است و چه تمثيل لطيفى به كار برده است!

و در آخــر، مــؤمنيــن را بـه ايـــن معـــاملــه بشــــارت داده، و بــه

رستگــارى عظيمـــى تهنيت گفته است.⁽¹⁾

شدت عمل مسلمانان در برابر كفار

«مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذينَ مَعَهُ اَشِدّاءُ عَلَى الْكُفّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ... !» (29/فتح)

« محمــد «ص» رسول خداســت،

و كسانى كه با اويند عليه كفار شديد و بى‌رحمند،

و در بيــن خود رحيـم و دلـسـوزنـد... !»

كلام خدا در اين صدد است كه مؤمنين به رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را توصيف كند و شدت و رحمت را، كه دو صفت متضادند، از صفات ايشان بشمارد.

شدت به كفار را مقيد كرده به رحمت بين خودشان تا توهمى كه ممكن بود بشود دفع شود، و ديگر كسى نپندارد كه شدت و بى‌رحمى نسبت به كفار باعث مى‌شود مسلمانان به طور كلى، و حتى نسبت به خودشان هم سنگدل شوند، لذا دنبـال آن فـرمود كـه اين‌ها در بين خود مهربان و رحيمند.

اين آيه كه آخرين آيه سوره فتح است، پيامبر را توصيف مى‌كند، و آن‌هايى را كه با اويند به‌اوصافى مى‌ستايد كه در تورات و انجيل ستوده است و مؤمنين را كه عمل‌صالح انجام داده‌اند، وعده جميل مى‌دهد:

كه چون زرعى است كه شاخه خود را بيرون آورد،

و آن را نيرومند كند، پس انبوه گردد، و بر ساق خود راست بايستد،

و كشاورزان را خوش آيد،

و كافران را به خشم آورد،

خدا به كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كردند آمرزش و پاداش بزرگ وعده داد!» (29 / فتح)

اين آيه به اين نكته اشاره مى‌كند كه خداى‌تعالى در مؤمنين بركت قرار داده است، و روز به روز به عده و نيروى آنان افزوده مى‌شود. به همين جهت بود كه در ادامه كلام فرمـود : تا خداوند به وسيله آنان كفار را به خشم در آورد!⁽²⁾

تشريع جهاد، و برخورد دوگانه ترسودلان

«اَلَـمْ تَرَ اِلَـى الَّـذينَ قيلَ لَهُمْ كُفُّوآا اَيْدِيَكُمْ وَ اَقيمُوا الصَّلوةَ وَ...!» (77 / نساء)

آيه فوق در تاريخ اسلام از دو موقعيت زمانى و از دوگانگى برخورد برخى از مسلمانانى‌كه داراى ايمانى ضعيف بودند، حكايت مى‌كند:

برخى از مؤمنين اوليه، قبل از آن‌كه دستور جنگ و دفاع صادر شود، بر اثر مشاهده تعديات و ستم‌هايى كه از طرف كفار بر آنان وارد مى‌شد، تحمل نداشتند، و نمى‌توانستند صبر كنند و شمشير نكشند و به مقابله نپردازند، ولى خداى‌تعالى در آن هنگام دستور داده بود كه از جنگ خوددارى كنند، و به اقامه شعائر دينى از قبيل نماز و زكات بپردازند، تا استخوان‌بندى و پى‌ريزى دين سخت و محكم گردد، تا بعدا خداوند اذن جهاد با دشمنان صادر كند، زيرا اگر چنين نمى‌كردند پيكره و اركان و اجـزاء دين از هم مى‌گسيخت و خراب و متلاشى مى‌گشت.

آيــات فوق مردم را ملامت مى‌كنــد كه اينان، همان‌هايــى هستند كه در جنگ با كفار عجله داشتند، و در آن زمانى كه افراد و قواى جنگــى كافى براى برخــورد با دشمن نداشتند، قــادر به صبر نبودنــد، و نمى‌توانستند آزار دشمــن را تحمل كنند، ولى وقتى كه جنــگ برايشان واجب گرديــد، يك عده همان‌طور كه از خدا مى‌ترسيدند، و بلكه سخت‌تـر، از دشمــن مى‌ترسيدنــد... در حالــى كه دشمنــان نيــز مردمانى مثل خودشان هستنــد. آيات از آنــان چنين نقــل مى‌كند:

دست نگه داريد، و نماز بخوانيد، و زكات بدهيد،

ولى هنگامى كه براى آنان جنگ واجب شد،

فى‌الحال يك عده همان‌طور كه از خدا مى‌ترسند،

و بلكه بيشتر از آن، از مردم مى‌ترسيدند، و مى‌گفتند:

پروردگارا! چرا براى ما جنگ واجب كردى؟

چرا به ما تا مدت نزديكى مهلت ندادى؟

بگو!

و به شما به اندازه شكاف هسته خرما هم ستم نمى‌شود!

هركجاكه باشيد مرگ شما را در خواهد يافت، هر چند در برج‌هاى محكم باشيد!»

(77 و 78/نساء)

آيــات زير نيز در ملامت مسلمانان ضعيف است، و آنان را موعظه مى‌كند كه اگر

در قرآن تدبـر كنند ايشان را بينا و روشن خواهد كرد:

ولى موقعى كه از پيش تو مى‌روند،

يك عده‌شان شبانــه برخـلاف گفته تو تصميــم مى‌گيرند،

و خدا تصميم‌هــاى شبانه اينــان را ثبــت مى‌كند،

كـه خــدا بــراى وكالــت و سرپرستى كافى است!

چرا در قــرآن تدبر نمى‌كننــد؟ كه اگر از طرف غيــر خــدا بود اختلاف‌زيادى در آن مى‌يافتند...

صاحب اين تكليف جز نفس تو نيست،

و مؤمنين را نيز تحريص بر جنگ كن!

اميد است كه خداوند آزار و آسيب كفار را بازدارد،

كه خداوند انتقام و بازجويى‌اش سخت‌تر و شديدتر است!» (81 تا 85/نساء)

( البته بايد خاطرنشان ساخت كه افرادى كه مورد عتاب در اين آيات هستند غير از منافقينى هستند كه در بين مسلمين بودند.)⁽¹⁾

خيانت و جاسوسى در جنگ‌هاى صدر اسلام

«يـآ اَيُّهَــا الَّذيــنَ ءَامَنُــوا لا تَخُـونُــوا اللّـــهَ وَ الرَّسُــولَ...!» (27 / انفال)

در تاريخ اسلام مواردى مشاهده شده كه برخى از مسلمين به اسرار و تصميمات سرى رسول‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اطلاع پيدا كرده، و به دلايلى آن را براى مشركين يا دشمنان ديگر فاش كرده‌اند، و در اين موارد بيشتر اين خيانت‌ها به دليل حفظ اموال و اولاد خود يا منافع همكيشان خويش بوده است.

نظير اين موضوع در روايات اسلامى در دو مورد پيدا مى‌شود:

يكى در آغاز جنگ بدر، كه لشكر مسلمين درصدد گرفتن راه مال التجاره ابوسفيان بودنــد، و كسى از مسلميـن نامــه‌اى بــه ابوسفيان نوشتــه و اطلاع داده بــود. مصــداق ديگــرش، جريـان ابى لبابـه بــود كــه اســرار رســول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را براى قبيلـه بنى‌قريظه فاش كرد.

داستانش اين بوده كه:

« رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يهود بنى قريظه را بيست و يك شب محاصره

كرد، و از آن حضرت درخواست صلح كردند، به همان قرارى كه با برادران يهودى‌شان در بنى‌النضير صلح كرده بود. و آن اين بود كه اجازه دهد از سرزمين خود كوچ كرده و با برادران خود در «اذرعات و اريحات،» كه در سرزمين شام قرار دارد، ملحق شوند. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين پيشنهاد را نپذيرفت، و جز اين رضا نداد كه به حكم «سعدبن معاذ» گردن نهند. ايشان براى حكميت ابولبابه را كه دوست و خيرخواه بنى قريظه بود، انتخاب كردند، و پيشنهاد دادند، و خيرخواهى ابولبابه براى اين بود كه زن و فرزند و اموالش در ميـان آن قبيله بودند.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ابولبابه را نزد ايشان فرستاد، ابولبابه وقتى به ميان آن قبيله آمد، از او پرسيدند رأى تو چيست؟ آيا صلاح مى‌دانى كه ما به حكم سعدبن معاذ گردن نهيم؟

ابولبابه با دست خود اشاره به گردنش كرد و فهمانيد كه سعد جز به كشتن شما حكم نمى‌كند، زنهار كه زير بار نرويد! جبرئيل نازل شد و داستان ابولبابه را به رسـول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گـزارش داد.

ابولبابه مى‌گويد: به خدا قسم، هنوز قدم از قدم بر نداشته بودم كه منتقل شدم به اين كه خدا و رسولش را خيانت كرده‌ام، و همين طور هم شد، يعنى چيزى نگذشت كه آيه مورد بحث نازل شد. ابولبابه خود را با طناب به يكى از ستون‌هاى مسجد بست و گفت به خدا قسم آب و غذا نمى‌خورم تا اين‌كه يا بميرم يا خداوند از تقصيرم بگذرد! هفت روز در اعتصاب غذا بود تا اين كه به حالت بيهوشى افتاد، و خداوند تعالى از گناهش درگذشت. به او گفتند: يا ابولبابه! خدا توبه تو را پذيرفت! گفت: نه به خدا سوگند! خود را از اين ستون باز نمى‌كنم تا رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خودش مرا باز كند!

لذا رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تشريف آوردند و او را با دست خود باز كردند.

ابولبابه سپس اضافه كرد: از تماميت توبه من اين است كه از اين به بعد از قبيله و قومم و خانه‌هايشان كه در آن خانه اين گناه از من سر زد، قطع رابطه مى‌كنم، و از اموالى‌كه‌در آن‌جا دارم مى‌گذرم.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: از تماميت توبه تو بس است اين كه يك سوم اموالت را تصـدق دهى!»

(نقل از امام باقر و امام صادق عليه‌السلام - در مجمع‌البيان)

ايـن داستـان بعـد از مـدتى از وقـوع جنگ بدر رخ داده است.⁽¹⁾

مسئله غنائم در جنگ‌هاى صدر اسلام

«يَسْئَلُونَكَ عَنِ الاَنْفالِ...!» (1 / انفال)

ارتبــاط آيات در اين سوره (انفال) و تصريح به داستان جنگ «بدر» كشف مى‌كند از اين كه اين سوره تمامى‌اش مربــوط به جنگ بدر اســت، و اندكى پس از آن جنگ نازل شده اســت. حتى ابن عباس هم به طورى كه از وى نقل شــده، اين ســوره را «سوره بدر» ناميده بود. آياتــى از اين سوره، كه معتــرض مسئله غنايــم جنگى است، پنج آيه است كه در سه‌جاى اين سوره قرار گرفته است، و بر حسب ترتيب آن عبارتنداز:

1 - «از تو از انفــال پرسش مى‌كنند،

بگـو! انفال مال خدا و رسول است...!» (1 / انفال)

2 - « و بدانيد كه هر آن چيزى كه به غنيمت گرفته‌ايد،

بى‌گمان پنج يك آن:

از آن خداست، و از آن رسول، و از آن خويشاوندان و يتيمان و مسكينان و راهگذران،

اگر به خدا ايمان آورده‌ايد و بدانچه ما بر بنده خود در روز فرقان

روزى كه دو گروه روى در روى هم آوردند،

نازل كرديم و خدا بر همه چيز تواناست!» (41/انفال)

3 - « براى پيامبرى سزاوار نيست كه اسيرانى داشته باشد، تا در زمين قتل بسيار كنند،

شما متاع دنيا را مى‌خواهيد، و خدا آخرت را مى‌خواهد، و خدا عزيز حكيم است!

اگر از خدا كتابى نبود كه در پيش برفت،

البته در آن‌چه گرفتيد شما را عذاب بزرگى مى‌رسيد!

پس، از آن چه در جنگ غنيمت گرفته‌ايد، بخوريد، حلال و پاكيزه،

و از خدا بتـرسيد، بى‌گمـان خدا آمرزگار مهربان است!» (آيه 67 تا 69)

از آيات استفاده مى‌شود كه پرسش‌كنندگان از آن جناب درباره امر اسيران پرسش نموده‌اند، و درخواست كرده‌اند تا اجازه دهد اسيران كشته نشوند بلكه با دادن فديه آزاد گردند. در جواب، ايشـان را مورد عتاب قرار داده است.

از اين‌كه تجويز كرد خوردن از غنيمت را، و فرمود: « از آن چه در جنگ غنيمت گرفته‌ايد، بخوريد!» بدست مى‌آيد كه اصحاب، به طور ابهام، چنين فهميده بودند كه مالك غنيمت و انفال مى‌شوند، جز اين كه نمى‌دانستند آيا تمامى اشخاصى كه حاضر در

ميدان جنگ بوده‌اند، مالك مى‌شوند؟ و يا تنها كسانى كه قتال كرده‌اند؟ و آن‌هايى كه تقاعد ورزيده‌اند، از آن بى‌نصيبند؟ و آيا مباشرين كه از آن سهم مى‌برند، به طور مساوى ميانشان تقسيم مى‌شود، و يا به طور متفاوت؟ مثلاً سهم سواره‌ها بيشتر از پياده‌هـا و يا امثـال آن است؟

چون دستور «بخوريد!» مبهم بود باعث شد كه مسلمين در ميان خود مشاجره كنند، و سرانجام به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مراجعه نموده و توضيح بپرسند. لذا آيه فوق‌الذكر نازل شد كه فرمود:

پس، از خدا بترسيد، و ميان خود صلح برقرار كنيد،

و خدا و رسول او را اطاعت كنيد، اگر با ايمان هستيد!» (1/انفال)

با اين آيه كه بعد از سه آيه فوق نازل شده است، ايشان را در استفاده‌اى كه از عبارت «بخوريد!» كرده بودند و پنداشته بودند كه مالك انفال هم هستند، تخطئه نموده، و ملك انفال را مختص به خدا و رسول كرده، و ايشان را از تخاصم و كشمكش تهى ساخته است.

و وقتى بدين وسيله مشاجره‌شان خاتمه يافت، آن‌گاه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن را به ايشان ارجاع داد و در ميانشان به طور مساوى تقسيم كرده، و به همان اندازه سهمى براى آن عده از اصحاب كه حاضر در ميدان جنگ نبودند، كنار گذاشت، و ميان كسانى كه قتال كرده و آن‌هايى كه قتال نكرده بودند، و هم‌چنين ميان سوارگان و پيادگان تفـاوتى نگذاشت.

آن‌گاه آيه دوم: « بدانيــد هر آن‌چه كه غنيمت گرفته‌ايد، بى‌گمان پنج يك آن از آن خداست و از آن رســول...!» (41 / انفال) به فاصلــه اندكى نازل شد، و رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به خاطر امتثـال آن، از آن‌چــه كه به نفــرات داده بـود، پنــج يك را دوبــاره پس گرفت.

از بررسى آيات روشن شد كه سؤال كنندگان، اين سؤال را وقتى كردند كه پيش خود خيال كرده بودند مالك غنيمت هستند، و اختلافشان در اين بود كه مالك آن كدام طايفه است؟ و يا در اين بود كه به چه نحوى مالك مى‌شوند؟ و به چه ترتيبى در ميـانشان تقسيـم مى‌شود؟ و يا در هردو جهت اختلاف داشته‌اند.

عبارت « بگو انفال از آن خدا و رسول است...!» جواب پرسش ايشان بود، كه فرمود: انفال ملك كسى از ايشان نيست، بلكه ملك خدا و رسول اوست، كه به هرمصرفى بخواهند مى‌رسانند. اين بيان ريشه اختلافى را كه در ميان آن‌ها رخنه كرده بود، به كلى

برطرف كرد.

پس، از مجموع سه آيه اين معنا استفاده مى‌شود كه اصل ملك در غنيمت از آن خدا و رسول است، و خدا و رسول چهار پنجم آن را در اختيار جهادكنندگان گذاشته‌اند تا با آن ارتزاق كنند، و آن را تملك نمايند. و يك پنجم آن را به خدا و رسول و خويشاوندان رسول و غير ايشان اختصاص داده است تا در آن تصرف نمايند.

آيه فوق نشان مى‌دهد كه خداوند تعالى حكم عمومى «انفال» را صادر فرموده، نه تنها حكم غنيمت جنگى را، بنابراين اين يك حكم عمومى است كه هم غنيمت را شامل مى‌شود، و هم ساير اموال زيادى در جامعه را، از قبيل: سرزمين‌هاى تخليه شده، دهات متروك، قله كوهها، بستر رودخانه‌ها، خالصه‌جات پادشاهان، تركه اشخاص بى‌وارث، و از همه اين انواع، تنها غنيمت جنگى متعلق به جهادكنندگان به دستور پيغمبر است، و مابقى در تحت ملكيت خدا و رسول باقى است!⁽¹⁾

امدادهاى الهى و نقش ملائكه در جنگ‌هاى اسلام

«اَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ الافٍ مِنَ‌الْمَلائِكَةِ مُنْزَلينَ!» (124 و 125 / آل عمران)

خداى متعال در قرآن شريف ضمن بيان تاريخ جنگهاى صدر اسلام، امدادهاى غيبى به وسيله سپاهيان ملائكه و وزش باد و امثال آن را در قبال جهاد و جانفشانى مسلمانان اوليه و پيروزى گروه قليل و بدون تجهيزات به نيروى عظيم و تا دندان مسلح دشمنان اوليه اسلام، شرح داده است.

چگونگى يارى ملائكه در جنگ‌ها

از آيه شريفه 126 سوره آل عمران استفاده مى‌شود كه ملائكه‌اى كه براى كمك مؤمنيــن آمدند، مستقلاً در امر يــارى اثر نداشتنــد، و صرفا اسبــاب ظاهرى بودند، كه بـاعث آرامش قـلب مؤمنين شدند.

امايارى‌واقعى صرفا از خداى‌سبحان است، زيرا او عزيزى‌است‌كه‌مغلوب نمى‌شود، و حكيمى‌است كه جهل در حريم مقدسش راه ندارد.

تا دلهايتــان بدان آرام گيـرد،

و يــارى جز از طـرف خداوند توانـا و حكيــم نخواهـد بــود!» (126 / آل‌عمران)

امداد ملائكه در جنگ بدر

در آيات 122 و 125 سوره آل‌عمران مى‌فرمايد:

و به فكر سستى افتـادنـد، و حـال آن‌كه خـداونـد يار و ولـى آنان بود.

خداوند شما را در «جنگ بدر» يارى فرمود، و حال آن‌كه خوار و زبون بوديد،

پس از خدا بتـرسيد، بـاشد كـه شكر او را بـه جـاى آورده بـاشيـد!

آن دم كه به مؤمنين گفتى:

آيا بس نيست كه پروردگارتان شما را به سه هزار ملائكه نازل شده از آسمان،

يارى مى‌كند؟ آرى، اگر صبر كرده و تقوى كنيد،

همين لحظه، خداوند شما را به پنج هزار ملائكه نشـانـدار يـارى مـى‌كنـد...!»

از اين آيات استفاده مى‌شود كه خداوند متعال در جنگ «بدر» سه هزار ملائكه براى يارى مؤمنين فروفرستاده است. با اين‌كه در آيه 9 سوره انفال صحبت از هزار فرشته «رديف شده» به ميان آمده است، ولى از عبارت «مُرْدِفين» به معنى «مُتْبِعين» استفاده مى‌شود كه اين فرشتگان هزار هزار در پى هم رديف بوده‌اند، و تعداد اصلى آنـان سه هـزار بـوده است.

علاوه بر آن، در همان جنگ بدر، خداوند متعال وعده مشروطى هم به مسلمين داده بود، كه اگر صبر كنند و تقوى پيشه نمايند، خداوند پنج هزار ملائكه «نشاندار» نيز بر آنــان نازل خـواهـد كــرد.

امداد ملائكه در جنگ احزاب و حُنين و اُحد

آيه 9 سوره احزاب نشان مى‌دهد كه خداوند متعال در اين جنگ با نيروهاى غيبى مسلمين را مدد فرمــوده است:

ما باد تند و سپاهيانى كه آن را نديدند، به كمك شما فرستاديم!»

هم‌چنيـن در آيه 26 سـوره توبه مى‌فرمايد:

ايــن آيه درباره جنــگ «حنين» است و نشــان مى‌دهد كه ملائكــه الهــى براى امـداد مسلميـن در ايـن جنگ نيز نازل شـده‌اند. اما در جنگ اُحد آيات قرآن نشان نمى‌دهدكه فرشته‌اى براى منظور امداد نازل شده باشد.⁽¹⁾

از بدر تا مكه جنگ هاي اسلام با مشركين قريش

جنگ بدر

اولين جهاد و دفاع مسلمين

«وَ اِذْ يَعِدُكُــمُ اللّــهُ اِحْــدَى الطّآئِفَتَيْــنِ اَنَّهــا لَكُــمْ وَ... !» (7 تا 14 / انفال)

ايـن آيات قسمتــى از تاريخ جنــگ بدر، اوليــن جنگ در تاريخ اسلام، را شامل اســت، و سيـاق آيات نشـان مى‌دهد كه بعـد از پايان يافتــن جنگ مزبور نازل شده‌اند:

ـ « به ياد آوريد، آن روزى را،

كه خداوند به شما وعده داد كه با يارى او بر يكى از دو طايفه (عير يا نفير،) غالب شويد،

و شما ميل داشتيد كه آن طائفه، طائفه عير، يعنى قافله تجارتى قريش باشد،

چون نفير يعنى لشكريان قريش، عده‌شان زياد بود،

و شما ضعف و ناتوانى خود را با شوكــت و نيــروى آنـان مقايســه مى‌كرديد،

و لكن خداونــد خلاف ايــن را مى‌خواست.

خداوند مى‌خواست تا با لشكريان ايشان روبه‌رو شويد،

و او شما را با كمى عددتان بر ايشان غلبه بخشد،

و بدين وسيله قضاى او مبنى بر ظهور حق و استيصال كفر،

و ريشه‌كن شدن ايشان، به كرسى بنشيند!»

خداوند متعال در اين آيه نعمت‌ها و سنت‌هاى خود را براى ايشان بر مى‌شمارد، تا چنين بصيرتى به هم برسانند كه بدانند خداى سبحان امرى به ايشان نمى‌كند، و حكمى بر ايشان نمى‌آورد، مگر به حق، و در آن مصالح و سعادت ايشان، و به نتيجه رسيدن

مساعى ايشان را در نظر مى‌گيرد. و وقتى داراى چنين بصيرتى شدند، ديگر در ميان خود اختلاف نمى‌كنند، و نسبت به آن‌چه خداوند تعالى براى آنان مقرر داشته و پسنديده، اظهار كراهت نمى‌نمايند، بلكه امر خود را به او محول مى‌سازند و او و رسول او را اطـاعـت مى‌كـننـد!

قافله عير و لشكر نفير

«عير» قافله چهل نفرى قريش بود كه با مال‌التجاره و اموال خود از مكه به شام مى‌رفت، و هم‌چنين از شام به مكه باز مى‌گشت، و ابوسفيان هم در ميان ايشان بود. «نفير» لشكر هزار نفرى قريش بود كه لشكر اسلام پس از دست نيافتن به مال‌التجاره آنان، در بدر با خود آنان روبه‌رو شدند.

روايـات اسلامى آغــاز مقابله مسلميــن با قافلـه قريــش را چنيــن شـرح مى‌كنند:

اصحـاب نيز پسنـديدند. بعضى به عجله حركت كردند، و برخى ديگر به كندى، چــون باور نمى‌كردنــد كه رســول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از رمــوز جنگى آگاهــى داشته باشــد، لـذا فقــط قافلـه ابــوسفيــان و گــرفتـن غنيمــت را هــدف همــت خــود قــرار دادند.

وقتى ابوسفيان شنيد كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حركت كرده است، «ضمضم بن عمر غفارى» را خبــر داد تا خــود را به مكــه رسانيــده، و به قريش بگويــد كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با اصحابـش متعرض قافلــه ايشان شـده، و به هر نحــو شده، قريــش را حركــت دهد.

چگونگى تجهيز لشكر قريش در مكه

آن چه در مكه اتفاق افتاد، و چگونگى جمع‌آورى نيرو براى مقابله با پيامبر اسلام را روايات اسلامى چنين شرح مى‌دهند:

ـ ... وقتــى روز ســوم رسيــد، «ضمضم» وارد شــد، در حالــى كــه به صــداى هــر چـــه بلندتــر فريــاد مـــى‌زد:

ـ اى آل غالب! مال‌التجاره! قافله! قافله! دريابيد! گمان نمى‌كنم كه بتوانيد دريابيد! آرى، محمــد و مشتى بى‌دينــان از اهل يثــرب حركت كردنــد، و متعرض قافلــه شما شدنــد! آمـاده حركـت شـويـد!

قريش وقتى اين را شنيدند، احدى از ايشان نماند مگر اين كه دست به جيب بردند و پولى جهت تجهيز قشون دادند و گفتند: ـ هر كس حركت نكند خانه‌اش را ويران مى‌كنيم!

عباس‌بن عبدالمطلب، نوفل‌بن حارث بن عبدالمطلب، و عقيل بن ابيطالب نيز حركت كردند. قريش كنيزان خود را نيز در حالى كه دف مى‌زدند، حركت دادند.

تعداد لشكر مسلمانان

از آن سو، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با سيصد و سيزده نفر بيرون شد، و در نزديكى‌هاى بـدر يـك نفـر را مـأمــور ديده‌بانــى كـرد، تـا وى را از قـريــش خبـر دهـد.

رســول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مردى را به نــام «عدى» فرستاد تا برود و از قافله قريش خبرى به دســت آورد. وى برگشــت و به عــرض رسانيد كه در فــلان موضع قافلــه را ديدم.

جبرئيل در اين موقع نازل شد و رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را خبر داد كه مشركين قريـش تجهيـــز لشـكـر كـــرده و از مكـه حـركــت كـرده‌انـــد.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قضيه را با اصحاب خود در ميان نهاد و در اين كه به دنبال قافله عيـر و اموال آن راه بيفتند و يا با لشكر قريش مصاف دهند، مشورت كرد.

جلسه مشورتى پيامبر

در جلسه مشورتى اول ابوبكر برخاست و عرض كرد:

ـ يا رسول اللّه! اين لشكر، لشكر قريش است، همان قريش متكبر كه تا بوده كافر بوده‌اند، و تا بوده با عزت و قدرت زندگى كرده‌اند، به علاوه، ما از مدينه كه بيرون شديم براى جنگ بيرون نشديم، لذا از نظر قوا و اسلحه آمادگى نداريم! وى گفت:

ـ من اين راه را بلـدم، «عدى» مى‌گويـد: در فلان جا قافله قريش را ديده است. اگر اين قافله راه خود را پيش بگيرد ما نيز راه خود را پيش بگيريم، درست در سر چاه بـدر بـه يكـديگـر مى‌رسيـم. حضرت فرمود: بنشين! ابوبكر نشست. عمر برخاست و او نيز كلام ابوبكر را تكرار كرد، و همان نظر را داد. حضرت به او نيز فرمود: بنشين! عمر نشست.

به‌دنبال او مقداد برخاست و عرض كرد:

ـ يا رسول اللّه، اين لشكر، لشكر قريش متكبر است، و لكن ما به تو ايمان آورده و تو را تصديق كرده‌ايم، و شهادت داده‌ايم بر اين كه آن‌چه كه تو آورده‌اى حق است! به خدا سوگند، اگر بفرمائى تا در زبانه‌هاى آتش پر دوام چوب غضا فرو رويم، و يا در انبوه تيغ هراس در آئيم، در مى‌آئيم، و تو را تنها نمى‌گذاريم! ما آن‌چه را كه بنى اسرائيل در جواب موسى گفتند كه: (تو و پروردگارت برو و ما اين‌جا نشسته‌ايم،) در جـوابت بر زبــان نمـى‌آوريـم، بلكـه مـى‌گوئيـــم:

ـ آن‌جا كه پروردگارت امر فرمــوده برو، ما نيز همــراه توئيــم، و در ركابت مى‌جنگيــم! رسول خــدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مقابــل اين گفتـارش جزاى خيرش داد. سپس فرمود:

ـ مردم! شما رأى خود را بگوئيد!

منظورش از مردم «انصار اهل مدينه،» بودند و چون عده انصار بيشتر بود و به علاوه انصار در بيعت «عقبه ـ محلى ميان مكه و منا،» گفته بودند: ما درباره تو هيچ تعهدى نداريم تا به شهر ما مدينه در آئى، ولى وقتى بر ما وارد شدى، البته در ذمه ما خواهى بود، و از تو دفاع خواهيم كرد، هم‌چنان‌كه از زنان و فرزندان خود دفاع مى‌كنيم! رســول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌ترسيــد منظور ايشــان در آن بيعت اين بــوده باشــد كه ما تنها در شهرمــان از تو دفاع مى‌كنيــم، و اما اگر در خارج مدينــه دشمنى بر تو حملــه كرد ما در مـورد آن تعهـدى نـداريم. چــون چنين احتمالــى را مى‌داد خواست تا ببيند آيـا در مثــل چنيـن روزى هـم او را يـــارى مـى‌كننـد يـا نـه؟

از ميان انصار «سعدبن معاذ» برخاست و عرض كرد:

ـ پدر و مادرم فدايت باد اى رسول خدا! ما به تو ايمان آورديم، و تو را تصديق كرديم، و شهادت داديم بر اين كه آن‌چه بياورى حق و از ناحيه خداست! بنابراين به آن‌چه كه مى‌خواهى امر كن تا با دل و جان امتثال كنيم! و آن‌چه كه مى‌خواهى از اموال ما بگير، و هر قدر مى‌خواهى براى ما بگذار!

به خدا سوگند! اگر دستور دهى تا در اين دريا فرو شويم امتثال نموده و تنهايت نمى‌گذاريم، و از خدا اميدواريم كه از ما به تو رفتارى نشان دهد كه مايه روشنى ديدگانت‌باشد! پس، بى‌درنگ ما را حركت‌بده‌كه بركت‌خدا همراه ماست! رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از گفتـار او خوشحـال گشــت و فرمـــود:

ـ حركت كنيــد به بركت خدا! كه خداى‌تعالــى مرا وعــده داده بر يكى از دو طائفه غلبــه يابيم، و خداونــد وعده خود را خلاف نمى‌كند. به خدا سوگنــد! گويا

هميـن الساعــه قتلگاه ابى جهــل بن هشــام، عتبه بن ربيعــه، شيبه بن ربيعــه و... را مى‌بينم!

استفاده از اطلاعات جاسوسى در جبهه

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور حركت داد، و به سوى «بدر» كه نام چاهى بود، روانه شد. قريش نيز از آن سو به حركت درآمدند و غلامان خويش را پيشاپيش فرستادند تا به چاه برسند و آب برگيرند. اصحاب رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن‌ها را گرفته و دستگير نمودند و پرسيدند شما چه‌كسانى هستيد؟ گفتند:

ـ ما غلامان و بردگان قريشيم. پرسيدند: قافله عير را كجا ديديد؟ گفتند:

ـ مـا از قـافــلـه اطـلاعـى نــداريـم!

اصحاب ايشان را شكنجه دادند تا بلكه بدين وسيله اطلاعاتى كسب نمايند، در اين موقـع رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مشغول نمـاز بود، و از نمـاز خود منصــرف گشتــه و فرمــود:

ـ اگر اين بيچاره‌ها واقعا به شما راست بگويند شما هم‌چنان ايشان را خواهيد زد، و اگر يك دروغ بگويند دست از آنـان بر مى‌داريد؟ پس كتك زدن فايده ندارد.

ناچار اصحاب غلامان را نزد رسول‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بردند، حضرت پرسيد:

ـ شمــا كيانيــد؟ عــرض كردنــد: مــا بردگــان قــريشيــم. فرمــود:

ـ قريــش چند نفرنــد؟ عرض كردنـــد: ما از عدد ايشان اطلاعى نداريــم. فرمـود:

ـ در شبانه‌روز چند شتر مى‌كشند؟ گفتند: نه الى ده عدد. فرمود:

ـ عدد ايشان نهصـد تا هزار نفر اسـت!

آن گـاه دستـور داد غـلامان را بازداشت كنند.

وحشت و اختلاف در لشكر قريش

گرفتارى غلامان به گوش قريش رسيد، بسيار وحشت كردند، و از حركت كردن خود پشيمان شدند. عتبه‌بن ربيعه، ابوالبخترى پسر هشام را ديد و گفت:

ـ اين ظلم را مى‌بينى؟به خدا سوگند من جاى پاى خود را نمى‌بينيم! (نمى‌فهمم كجا مى‌روم؟) ما از شهر بيرون شديم تا از اموال خود دفاع كنيم، و اينك مال‌التجاره ما از خطر جسته، و حالا مى‌بينم راه ظلم و تعدى را پيش گرفته‌ايم! با اين‌كه به خدا سوگند، هيچ مردم متجاوزى رستگار نشدند، و من دوست مى‌داشتم اموالى كه در قافله از بنى عبد مناف بود، همه از بين مى‌رفت، و ما اين راه را نمى‌آمديـم! ابوالبخترى گفت:

ـ تو براى خودت يكى از بزرگان قريشى، (اين مردم بهانه‌اى ندارند مگر آن اموالى كه در واقعه نخله از دست دادند، و آن خونى كه از «ابن الحضرمى» در آن واقعه به دست اصحاب محمد ريخته شد،) تو آن اموال و هم‌چنين خونبهاى «ابن الحضرمى» را كه هم سـوگند توست بـه گـردن بگيـر، و مـردم را از ايـن راه بـرگـردان! عتبـه گفـت:

ـ به گردن گرفتم. و هيچ يك از ما مخالفت نداريم، مگر «ابن الحنظليله» يعنى «ابوجهل» كه مى‌ترسم او زير بار نرود. تو نزد او شو، و به او بگو كه من اموال و خون ابن الحضرمى را به گردن گرفتم و چون هم سوگند من بوده، ديه‌اش با من است! ابوالبخترى مى‌گويد: من به خيمه ابوجهل رفتم و مطلب رابه وى رساندم. ابوجهل گفت:

ـ عتبه نسبت به محمد تعصب مى‌ورزد، چون او خودش از عبد مناف، و به علاوه پســرش ابوحذيفه در لشكر محمد است، و مى‌خواهد از اين كار شانه خالى كند، از مردم رو در بايستى دارد، و حاشا كه من بپذيرم! به «لات و عُزّى» سوگند، دست بر نمى‌دارم تا آنكه ايشــان را تا مدينــه فرارى ندهم و سر جايشان ننشانم، و يا همه‌شان را اسيــر گرفته و به اسيــرى وارد مكه‌شــان كنيم، تا داستانشــان زبانـزد عرب شود!

پشيمانى ابوسفيان

از آن سو، وقتى ابوسفيان قافله را از خطر گذراند، شخصى را نزد قريش فرستاد كه خداوند مال‌التجاره شما را نجات داد، لذا متعرض محمد نشويد، و به خانه‌هايتان برگرديد، و او را به عرب واگذاريد، و تا مى‌توانيد از مقاتله با او اجتناب كنيد، و اگر بر نمى‌گرديد بارى كنيزان را برگردانيد!

رسول ابوسفيان در «جُحْفه» به لشكر قريش برخورد، و پيغام ابوسفيان را رسانيد. عتبه خواست از همان جا برگردد، ابوجهل و بنو مخزوم مانع شدند، و كنيزان را از جـحـفـه بـرگـردانيـدند.

تجهيزات لشكر رسول اللّه «ص»

اصحاب رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وقتى از كثرت قريش خبردار شدند، جزع و فزع كردند، (كه خداوند با نزول آيه‌اى آن‌ها را تقويت كرد.) وقتى صبح روز بدر شد، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اصحاب خود را فراهم آورد، و به تجهيزات آنان رسيدگى كرد.

در لشكر اسلام، دو رأس اسب بود، يكى از زبير بن عوام، و ديگرى از مقداد بن اسود. و هفتــاد شتر بود، كه آن‌هــا را به نوبت ســوار مى‌شدند. مثلاً رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و على‌بن ابيطالب عليه‌السلام و مرثدبن ابى مرثـد غنوى، به نوبـت بر

شتر مرثد سـوار مى‌شدند.

در حالى كه در لشكر قريش چهارصد اسب و به روايتــى دويسـت اسب بود.

برداشت دشمن از وضعيت لشكر اسلام

قريش وقتى كمى اصحاب رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را ديدند، ابوجهل گفت:

ـ اين عدد بيش از خــوراك يك نفر نيستند. ما اگر تنها غلامان خود را بفرستيم ايشان را با دست گرفتــه و اسير مى‌كنند! عتبه‌بن ربيعه گفت: شايد در دنبال عده‌اى را در كمين نشـانده باشند، و يا قشون امـدادى زير سر داشتـه باشنـد!

لذا قريش عميــربن وهب حجمى را كه سواره‌اى شجاع و نترس بود، فرستادند تا اين معنا را كشف كند. عمير اسب خود را به جولان در آورد و اطراف لشكر اسلام را جـولان داد و بـرگشت و چـنين گـفت:

ـ ايشان را نه كمينى است، و نه لشكر امدادى، و لكن شتران يثرب مرگ حتمى را به دوش گرفته‌اند، و اين مردم تو گويى لالند، و حرف نمى‌زنند، بلكه مانند افعى زبان از دهان بيرون مى‌كنند، مردمى هستند كه جز شمشيرهاى خود پناهگاه ديگرى ندارند، و من ايشان را مردمى نيافتم كه در جنگ پا به فرار بگذارند، بلكه از اين معركه بر نمى‌گردند تا كشتــه شوند، و كشته نمى‌شونــد تا به عدد خــود از ما بكشنــد، حالا فكر خودتان را بكنيـد! ابوجهل در جوابـش گفت: دروغ گفتــى! ترس تو را گرفتــه است!

پيغـام پيـامبـر بـه دشمـن و عكـس‌العمل آن

در اين موقع بود كه (آيه‌اى نازل شد،) و رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شخصى را نزد ايشان فرستاد كه اى قريش من ميل ندارم جنگ با شما را من آغاز كرده باشم، بنابراين مرا به عرب واگذاريد، و راه خود را پيش گرفته و برگرديد! عتبه اين پيشنهاد را پسنديد و گفت:

ـ هيچ مردى كه چنين پيشنهادى را رد كند رستگار نمى‌شود! سپس شتر سرخى را سوار شد و در حالى كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله او را تماشا مى‌كرد ميان دو لشكر جولان داد، و مردم را از جنگ نهى كرد. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود:

ـ اگر نزد كسى اميد خيرى باشد نزد صاحب شتر سرخ است، و اگر قريش او را اطاعت كنند به راه صواب ارشاد مى‌شوند!

عتبـه بعد از اين جـولان، خطبه‌اى در برابر مشركين ايراد كرد و در خطبه خود

گفت:

ـ اى گروه قريش، مرا يك امروز اطاعت كنيد و تا زنده‌ام ديگر به حرفم گوش ندهيد!

مردم! محمد، يك مرد بيگانه نيست كه بتوانيد با او بجنگيد،

او پسر عموى شما و در ذمه شماست،

او را به عرب وابگذاريد، و خود مباشر جنگ با او نشويد!

اگر راستگو باشد شما بيش از پيش سرفراز مى‌شويد،

و اگر دروغگو باشد همان گرگ‌هاى عرب براى او بس اسـت!

ابوجهـل از شنيـدن حرف‌هاى او به خشــم در آمد و گفت:

ـ همــه اين حـرف‌ها از ترس تـوست كه دلـت را پر كـرده است!

عتبـه در جواب گفت:

ـ ترسو تويى... آيا مثل من كسى ترسوست؟

به زودى قريش خواهند فهميد كه كدام يك از من و تو ترسوتر و پست‌تر، و كدام مايه فساد قوم خود هستيم!

شروع اولين جنگ و مبارزه تن به تن

عتبــه بعد از گفتن حرف‌هــاى فوق، زره خود را به تــن كرد و به اتفاق برادرش شيبــه و فرزنــدش وليــد به ميدان رفتنــد، و صــدا زدند:

ـ اى محمــد! حريف‌هاى ما را از قريــش تعيين كن تا با ما پنجــه نرم كنند! سه نفر از انصار از لشكــر اسلام بيرون شدنــد و خود را براى ايشــان معرفى كردند و گفتند:

ـ شما برگرديد و سه نفر از قريش به جنگ ما بيايند! رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چون اين بديد نگاهى به عبيده بن حارث بن عبدالمطلب كه در آن روز هفتاد سال عمر داشت انداخت و فرمود: ـ عبيده برخيز! سپس نگاهى به حمزه افكند و فرمود:

ـ عمو جان برخيز!

آن‌گاه نظر به على بن ابيطالب عليه‌السلام كه از همه كوچكتر بود انداخت و فـرمود:

ـ على برخيـز! و حق خود را كه خـدا براى شما قـرار داده، از اين قوم بگيريد!

ـ برخيزيد! كه قريش مى‌خواهد با به رخ كشيدن نخوت و افتخارات خود نور خدا را خاموش سازد، و خدا هر فعاليت و كارشكنى را خنثى مى‌كند تا نور خود را تمام كند!

آن‌گاه فرمود: ـ عبيده، تو به عتبه بن ربيعه بپـرداز! و به حمزه فرمود:

ـ حمــزه تو شيبه را در نظــر بگيــر!

و به على عليه‌السلام فرمــود:

ـ على تو وليد را درياب!

اين سه نفر به راه افتـادند و در برابر دشمـن قرار گرفتند و گفتند:

ـ و اينك سه حريف شايسته!

عبيده از گرد راه به عتبه حمله كرد و با يك ضربت فرق سرش را شكافت، و عتبه هم شمشيـر به ساق پاى عبيده فرود آورد و آن را قطع كرد، و هر دو به زمين در غلطيدند.

از آن سو، شيبه بر حمزه حمله برد و آن قدر به يكديگر شمشير فرود آوردند تا از كار بفتادند. اما اميرالمؤمنين عليه‌السلام چنان شمشير به شانه وليد فرود آورد كه شمشيرش از زيربغل او بيرون آمد و دست وليد را بينداخت. على عليه‌السلام مى‌فرمايد:

ـ آن روز وليد دست راست خود را با دست چپ گرفت،

و آن را چنان به سر من كوفت كه گمان كردم آسمان به زمين افتاد.

حمزه و شيبه دست به گـريبان شدند. مسلميـن فريـاد مى‌زدند:

ـ يا على مگر نمى‌بينى آن سگ چطور براى عمويت كمين كرده است؟

على عليه‌السلام به عموى خود كه بلند بالاتر از شيبه بود، گفت:

ـ عمو سر خود را بدزد!

حمزه سر خود را در زير سينه شيبه برد و على عليه‌السلام با يك ضربت نصف سر شيبه را راند و به سراغ عتبه آمد و او را كه نيمه جانى داشت، بكشت. على و حمزه، عبيده را كه يك پايش را عتبه قطع كرده بــود، نزد رســول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آوردنــد، و عبيده در حضور آن حضـرت اشـك ريخـت و پرسيد:

ـ يا رسول اللّه! آيا من شهيد نيستم؟

حضرت فرمود: ـ چرا، تو اولين شهيد از خانـدان منـى!

ابوجهـل چـــون اين بديد رو بـه قريـش كـرد و گفت:

ـ در جنگ عجله نكنيد، و مانند فرزندان ربيعه غرور به خرج ندهيد، و بر شما باد كه به اهل مدينه بپردازيد، و ايشان را از دم شمشير بگذرانيد، و اما قريش را تا مى‌توانيد دستگيركنيدتا ايشان را زنده به مكه ببرم و ضلالت و گمراهى‌شان را به مردم نشان دهم!

تحريكات شيطـان، و امدادهـاى مـلائكه

در اين موقع ابليس به صورت «سراقه بن مالك بن جشعم» در آمده و به لشكر قريش گفت: ـ من صاحب جوار شمايم، و به همين خاطر مى‌خواهم امروز شما را مدد كنم، اينك پرچم خود را به من دهيد تا برگيرم! قريش رأيت خود در جناح چپ لشكر كه

در دست بنى عبداللّه بود به او سپردند. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وقتى ابليس را ديد به اصحاب خـود گفت:

ـ چشم‌هايتان را ببنديد، و دندان‌هايتان را روى هم بگذاريد! (يعنى به اعصاب خود مسلط شويــد و استوار باشيــد،) آن‌گاه دست‌هــا را به آسمان بلنـد كرد و عرض كرد:

ـ بار الها! اگر اين گروه كشته شوند ديگر كسى نيست كه تو را بپرستد!

در همين موقع بود كه حالت وحى به آن‌جناب دست داد و پس از اين‌كه به خود آمد، و در حالى‌كه عرق از روى نازنينش مى‌ريخت، فرمود:

ـ اينــك جبرئيــل اسـت كه هــزار فرشتـه رديف‌دار به كمــك شمــا آورده اســت!

زمان وقوع جنگ بدر

جنگ بدر در روز جمعه هفدهم ماه رمضان اتفاق افتاده است، و از لحاظ تاريخى در هيجدهمين ماهى بود كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به مدينه تشريف آورده بود، (يكسال و شش ماه بعد از هجرت ... .)

خطبـه پيامبـر در آغاز جنگ بـدر

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله لشكر خود را بياراست و سپس براى مسلمانان خطبه‌اى خواند و بعـد از حمد و ثناى پروردگار فرمود:

ـ «اما بعد، پس اينك من شما را به چيزى دعوت و تحريص مى‌كنم كه خداوند بر آن تحريصتان كرده است، و از چيزهايــى نهى‌تان مى‌كنــم كه خداوندتان از آن نهى فرموده است!

ـ آرى، شــأن خداوند عظيــم است، هميشه به حق امــر مى‌كند، صــدق را دوســت مى‌دارد، اهــل خيــر را به خاطـر همــان نيكى‌هايشــان بــه اختــلاف مراتــب نيكى‌شــان، جــزا مى‌دهــد، بـه خيــر يــاد مى‌شونـد، و بــه همــان از يكديگــر برتــرى پيــدا مى‌كننــد!

ـ و شما اى مردم در منزلى از منزل‌ها و مرحله‌اى از مراحل حق قرار گرفته‌ايد، خداوند از احـدى از شما قبول نمى‌كنــد مگر آن عملــى را كه صرفــا براى خاطــر او انجــام شده باشـد!

ـ مردم! صبر در مواقــف دشوار و خطرناك از وسائلى است كه خداوند آدمى را با آن وسايل گشايش داده و از اندوه نجات مى‌دهد، و صبر در اين مواقف شما را به نجات اخروى مى‌رساند!

ـ در ميان شماست پيغمبر خدا، شما را زنهار مى‌دهد، و امر مى‌كند، پس در چنين روزى شرم كنيد از اين‌كه خداوند به گناه و يا نقطه ضعفى از شما خبردار شود، و به كيفر

آن شما را مورد خشم شديد خود قرار دهد! چه همو مى‌فرمايد:

ـ لَمَقْتُ اللّــهِ اَكْبَرُ مِـنْ مَقْتِكُمْ اَنْفُسَكُمْ!

ـ خشم خدا بزرگتر است از خشمى كه شما به يكديگر مى‌گيريد! پس امورى را كه او در كتاب خود به آن‌ها امر فرموده، در نظر بگيريد، و همه را به كار بنديد! دلايل روشنش را از ياد نبريد، مخصوصا اين آيت را كه شما را بعد از ذلت به عزت رسانيد! پس در برابرش اظهار مسكنت كنيد، تا از شما راضى شود، و در اين مواطن خداى خود را امتحان كنيد، و آن شرطى را كه كرده، رعايت كنيد، و ببينيد رحمت و مغفرتى كه در برابرش به شما وعده داده، آيا عملى مى‌كنــد يا نه؟ و مطمئــن بدانيــد كه اگــر به شرطش وفــا كنيد او نيز به وعــده‌اش وفا مى‌كنــد! چه، وعــده او حــق اســت و قـول او صدق، هم‌چنان‌كــه عقابــش هم شديــد است!

ـ مردم! جز اين نيست كه قوام من و شما به خداى حى و قيوم است!

اينك ما به سوى او پنــاه مى‌بريم و به او تكيــه مى‌كنيم،

و از او مى‌خواهيــم كه ما را از آلودگى‌هــا حفــظ كند،

و بر او توكــل مى‌كنيم،

و بازگشــت ما به سوى اوســت!

ـ خداوند مــرا و مسلميـن را بيامرزد!»

واقعيت امدادهاى غيبى

قرآن مجيد امدادهاى غيبى‌اى را كه از طرف پروردگار عالم بر مسلمين در جنگ بدر نازل شده است، چنين بيان مى‌فرمايد:

ـ «يـاد آر، آن هنگامــى را كه بــه پروردگارتــان استغاثه مى‌كرديــد،

و خداوند استغاثه شما را مستجاب كــرد،

و فرمود: من شمــا را به هزار نفــر از ملائكه‌هاى رديف‌دار كمك خواهــم كرد!

و خداونــد اين وعــده را نــداد مگر بشارتى بر شما بــود،

و شما دل‌هايتــان قــوى و مطمئن شود،

و هيچ يــارى جز از ناحيــه خـدا نيست!

كه خـدا مقتدرى است حكيم!»

امــداد به فرستادن ملائكه، به منظــور بشارت و آرامــش دل‌ها بود، نه براى اين كه كفــار به دست آنـان هلاك گردند.

اين معنا كلام بعضى از تذكره‌نويسان را تأييد مى‌كند كه گفته‌اند: ملائكه براى كشتن كفار نازل نشده بودند، و احدى از ايشان را نكشتند، براى اين كه نصف و يا ثلث

كشته‌شدگان را على بن ابيطالب عليه‌السلام كشته بود، و مابقى، يعنى نصف و يا دو ثلث ديگر را مابقى مسلمين به قتل رسانده بودند. و منظور از نزول ملائكه تنها و تنها سياهى لشكر و در آميختن با ايشان بوده است، تا بدين وسيله مسلمانان افراد خود را زياد يافتــه و دل‌هايشان محكم شود و در مقابل دل‌هاى مشركين مرعوب گردد.

و اين كه فرمود: «يارى فقط از جانب خداست!» بيان انحصار حقيقت و يارى و نصرت در خداى‌تعالى است و اين كه اگر پيشرفت و غلبه به كثرت نفرات و داشتن نيرو و شوكت بود مى‌بايستى مشركين بر مسلمانان غلبه مى‌كردند، كه هم عده‌شان بيشتر بود و هم تجهيزات‌شان مجهزتر از مسلمين بود. خداوند به عزت خود مسلمانان را يارى داده و به حكمتش يارى‌اش را به اين شكل و به اين صورت اعمال كرد.

خواب آرام‌بخش و باران امدادبخش، در ميدان جنگ

امــداد غيبى عجيب و شگفت‌آور ديگرى كه در جنگ بدر نازل شد، باران مددبخش و خواب آرامش‌بخشى بود كه قرآن مجيد آن را چنين يادآورى مى‌نمايد:

ـ «ياد آر آن هنگام را،

كه افكند بر شما خمار خوابى را،

تا آرامشى باشد از ناحيه او،

و او فرستاد بر شما از آسمان آب را تا با آن تطهيرتان دهد،

و از شما آلودگى شيطان را ببرد، و وسوسه‌هاى پليد را از قلبتان خارج سازد،

و دل‌هايتان را استوار، و جاى پاهايتان را سفت، و قدم‌هايتان را محكم گرداند!»

اين نصرت و مدد الهى به وسيله بشارت و آرامش دادن به دل‌ها، همان موقعى بود كه در اثر آرامش يافتن دل‌ها همه به خواب رفتند. معلوم است كه اگر ترس و رعب از بين نرفته بود معقول نبـــود كه در ميدان جنگ خواب بر شما مسلط شود.

خداوند مهربان باران را هم بر شما باراند تا شما را پاكيزه گرداند، و وسوسه شيطان را از دل‌هايتان بزدايد، تا دل‌هايتان را قوى و نيرومند سازد. و نيز با فرستادن باران قدم‌هاى شما را بر سر ريگ‌هاى بيابان استوار ساخت و از ليز خوردن آن جلوگيـرى كرد، تا بدين وسيلـه هم دل‌هـايتان را قـوى گـردانيد.

ايــن آيــه شريفــه مؤيــد رواياتــى اســت كه مى‌گوينـــد:

ـ كفار قبل از مسلمين به لب چاه وارد شدند، و مسلمين وقتى پياده شدند كه كفار آب را گرفته بودند و به ناچار در زمين خشك و ريگزار پياده شدند، و چيزى نگذشت كه هم (براى نظافت و تطهير) احتياج به آب پيدا كردند، و هم همگى دچار تشنگى

شدند، و شيطان از موقعيت استفاده كرد و در دل‌هايشان وسوسه انداخت كه دشمنان آب را گرفتند و اينك شما بدون تطهير نماز مى‌خوانيد و پاهايتان در ريگ‌ها فرو خواهد رفت، لذا خداى‌تعالى باران را برايشان بباراند تا با آن همه تطهير كردند، و خود را تميز ساختند، و نيز اردوگاه آنان كه ريگزار بود سفت و محكم گرديد، ولى اردوگاه كفار تبديل به گل لغزنده شد.

نقش ملائكه در مرعوب ساختن كفار

قـرآن كريـم يادآورى مـى‌كنـد:

ـ «آن هنگام را كه خداوند وحى فرمود به ملائكه كه، من با شمايم!

پس استوار بداريد كسانى‌را كه ايمان آورده‌اند!

به زودى در دل‌هاى آنان كه كافر شدند ترس و وحشت مى‌افكنيم،

پس شما بالاى گردن‌ها را بزنيد! و از ايشان هر سر انگشت را قطع كنيد!

اين به خاطر آن بود، كه ايشــان با خدا و رسولش مخالفت كردند،

و هر كه با خــدا و رسول او مخالفت كنـد بايد بداند كه خدا شديدالعقــاب است!

اينك، بچشيدش!

و همانــا كافــران راســت عـذاب آتش!»

رسول اللّه بر سر نعش ابوجهل

رســول خــدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بعد از خاتمــه جنــگ بــدر بر ســر كشته‌هــاى كفار آمده و بـــه ايشــــــان خطـــاب كــــرد:

ـ خداوند به شما جمعيت جزاى شر مى‌دهد، شما مرا تكذيب‌كرديد، درحالى‌كه راستگو بودم، و خيانتم كرديد، درحالى‌كه امين بودم!

آن گاه متوجه جنازه ابوجهل بن هشام شد و فرمود:

ـ اين مرد در برابر خدا ياغى‌تر از فرعون بود! فرعون وقتى در درياى نيل غرق مى‌شد، يقين كرد به اين كه غرق خواهد شد، به وحدانيت خدا اقرار كرد، اما اين مرد با اين كه يقين كرد كه هم‌اكنون كشتـه مى‌شود، باز متوسل به لات و عزى شد!

خطاب رسول اللّه بر كشته‌هاى دشمن

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز بدر دستور دادند تا لشكريان چاهى حفر كردند و كشتگان را در آن ريختند، مگر اميه بن خلف را كه چون مرد فربهى بود جسدش همان روز باد كرده بود، وقتى خواستند حركتش دهند گوشت بدنش جدا مى‌شد و

مى‌ريخت.

رســول‌الله صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فـرمـود: همان جا كه هست خاك و سنگ رويش بريزيد تا پنهان شود.

آن‌گــاه بـر سـر چـاه آمـده و كشتـه‌شـدگان را يـك يـك صــدا زد و فـــرمـــود:

ـ آيا يافتيد آن وعده‌اى را كه پروردگارتان مى‌داد حق بود؟

من آن‌چه را كه پروردگارم وعده‌ام داده بود حق يافتم،

چه بد خويشاوندان بوديد براى پيغمبرتان!

مرا تكذيب كرديد، و بيگانگان تصديقم كردند،

مرا از وطنم بيرون كرديد، و بيگانگان منزلم دادند،

با من به قتال برخاستيد، و بيگانگان يارى‌ام كردند!

اصحــاب عرض كردند: ـ يا رســول اللّه! با مردگــان سخــن مى‌گوييــد؟ فرمــود:

ـ مسلما بدانيد كه ايشان فهميدند كه وعده پروردگارشان حق بود! شما زندگان آن‌چــه را كه من گفتم بهتــر و روشن‌تر از اين مردگــان نشنيديد! چيزى كه هست آن‌هـا نمى‌توانند جواب مرا بدهند!

ابوجهل چگونـه كشته شد؟

ابوجهل با عمروبن جموح از لشكريان اسلام روبه‌رو شد، و ضربتى از او خورد. عمرو ضربت را بر ران ابوجهل زد، و ابوجهل هم ضربتى بر دست عمرو زد، و دست او را از بازو جــدا كرد، به طورى كه به پوست آويزان شد. عمرو آن دست را زير پاى خـود قــرار داد و خـود بلند شـد و دستــش را از بـدن خـود جدا كــرد و دور انداخــت.

عبداللّه بن مسعود مى‌گويد: در ايــن موقع گذار من با ابوجهل افتاد و ديدم كه در خـون خود غلطيده است. گفتم: حمد خـداى را كه ذليلت كرد ابوجهل سر بلند كرد و گفت:

ـ خــداونــد بــرده بــرده زاده ذليــل كــرد، واى بــر تــو، بگــــو ببينــم كــدام طـــرف هزيمـــت شــدنـــد؟ گفتــم:

ـ خدا و رسول شما را هزيمت دادند! و من اينك تو را خواهم كشت! آن‌گاه پاى خود را روى گردنش گذاشتم تا كارش را بسازم، گفت:

ـ جــاى ناهموار بــالا رفتــى اى گوسفند چران پســت! اين قدر بــدان كه

هيچ دردى كشنده‌تر از اين نيست كه در چنيــن روزى كشتن من به دســت تو انجام شود! چرا يك نفر از دودمــان عبدالمطلب و يا مـردى از هم‌پيمان‌هاى ما مباشـر قتل من نشد؟

من كلاه خودى را كه بر سر داشت از سرش كندم و او را كشتم، و سر نحسش را نزد رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آوردم و عرض كردم:

ـ يــا رســول اللّـــه! بشــارت، كــه سـر ابــوجهــل بــن هشــام را آوردم! حضــرت سجده شكر به‌جــاى آورد.

نقش على عليه‌السلام در جنگ بدر

بعد از آنكه عده‌اى بر عاص بن سعيد بن العاص حمله بردند و كارى از پيش نرفت، اميرالمؤمنين عليه‌السلام بر او حمله برد و از گرد راه به خاك هلاكتش انداخت. از پى او حنظله پسر ابوسفيان با آن جناب روبه‌رو شد، و حضرت او را هم كشت. بعد از او طعيمه بن عدى بيرون آمد و او را هم كشت. و بعد از او نوفل‌بن خويلد را كه از شياطين قريش بود، كشت. هم‌چنان يكى را پس از ديگرى كشت تا كشتگانش به عدد نصف همه كشتگان بدر، كه هفتاد نفر بودند، رسيد. يعنى تمامى لشكريان حاضر در جنگ با كمكى كه سه هزار مـلائكــه به ايشان كردنـد، همگــى به انــدازه آن مقدارى كه علــى عليه‌السلام به تنهايـى كشته بـود، از كفار كشته شد.

شاعر قريش، اسيد بن ابى اياس، ابياتى دارد كه قريش مشرك را به قتل على عليه‌السلام تحريك مى‌كند، آن‌جا مى‌گويد:

ـ در تمامى صحنه‌هايى كه پرچمى افراشته شد شما را ذليل و زبون كرد،

جوان نورسى كه بر اسبان پنج ساله و جنگ ديده غلبه كرد!

براى خدا باد خيرتان، آيا زشت نمى‌دانيد؟

با اين كه هر آزاد مردى از اين وضع ننگ دارد و شرم مى‌كند،

اين پسر فاطمه (على‌بن ابيطالب) كه نابودتان كرده،

يكى را كشته، يكى را سر بريده، يكى را نابود كرده است؟

اگر خجالت نمى‌كشيد به او جزيه بدهيد؟! و يا با كمال ذلت با او بيعت كنيد!؟

بيعتى كه هيچ قومى را سود نبخشيده است!؟

كجايند بزرگمردان، و آن همه بزرگان قوم، كه در مشكلات پناهگاه‌هايى بودند؟

كجاست زينت و مايه افتخار ابطح؟ او همه را از بين برد!

يكى را به ضرب دست و ديگرى را به ضرب شمشير!

ضربتى خيره‌كننده!

و شمشيرى كه از بريدن چيزى دريغ نكرد!

شهداى مسلمين در جنگ بدر رضى‌الله‌عنه

شهــداى مسلمين در جنــگ بــدر 14 نفر بودند:

شش نفر از مهاجرين و هشت نـفـر از انـصـار،

از مهاجرين:

از قبيله بنى‌المطلب بن عبدالمناف ـ عبيده بن حارث (كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بدن او را در صفراء به خاك سپرد.) از بنى زهره ـ عمير بن ابى وقاص، عمير بن عبدود ذوالشمالين (حليف‌بنى‌زهره) از بنى عدى ـ عامل‌بن ابى‌بكير (حليف بنى‌سعد) غلام عمربن خطاب ـ فهجع (بعضى گفته‌اند او اول كسى بود كه از مهاجرين به شهـادت رسيـد:) از بنـى حـارث بـن فـهـر ـ صفـوان بن بيضـاء

از انصار:

از قبيله بنى‌عمروبن عوف ـ مبشر بن عبد منذر، سعد بن خيثمه

از قبيـلـه بنـى عـــدى ـ حارثـه بن سراقـه (به قول بعضى او اولين شهيد از انصار بود.)

از بنــى مـالك بــن نجـار ـ عــوف و معـوذ (دو پسـران عفـــراء)

از بنى سلمـه ـ عميربن حمام‌بن جموح (به قول بعض ديگر او اولين شهيد از انصار بود.)

از بـنـى زريـــق ـ رافــع‌بـــن مــعـلـى

از بنى حارث‌بن خزرج ـ يزيدبن حارث

از ابن عباس روايت شده كه «انسه» غـلام رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز در جنگ بدر شهيد شد. روايت شده كه «معاذبن ماعص» در جنگ بدر جراحت برداشت و در مدينه شهيد شد. و نيـز «ابن عبيــدبــن سكـن» در جنـگ بـدر جراحــت برداشـت و بعد شهيـد شد.

پــايـان جـنـگ بــدر

هزيمت قريش در هنگام ظهر بود. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن روز را تا به آخر در «بدر» بماند، و عبداللّه بن كعب را فرمود تا غنيمت‌ها را تحويل بگيرد، و به مدينه حمل كند، و چند نفر از اصحاب خود را فرمود تا او را كمك كنند.

آن‌گاه نماز عصر را در آن‌جا خواند و حركت كرد، و هنوز آفتاب غروب نكرده بود كه به سرزمين «اثيل» رسيد و در آن‌جا بيتوته فرمود. چون بعضى از اصحابش آسيب ديده بودند، البته جراحاتشان خيلى زياد نبود، «ذكران‌بن عبد قيس» را فرمود تا نيمه شب مسلمين را نگهبانى كند، و نزديكى‌هاى آخر شب بود كه از آن‌جا بار برگرفت.⁽¹⁾

آياتى پيرامون مسائل جنگ بدر

«يآ اَيُّهَا الَّذيــنَ ءَامَنُوآا اِذا لَقيتُــمُ الَّذينَ كَفَــرُوا زَحْفا فَلا تُوَلُّوهُمُ الاَدْبارَ...!»

(15 تـا 39 / انـفـال)

اين آيات متضمن نواهى و اوامرى است راجع به جهاد اسلامى، و مربوط و مناسب با جنگ بدر. در آن‌ها اشاره به پاره‌اى از وقايعى كه در جنگ بدر رخ داده شده، ولى خود آيات بعد از جنگ بدر نازل شده است. نكته مهمى كه آيات به آن اشاره مى‌كنند، درباره كسانى است كه از جنگ فرار مى‌كنند:

مـجـازات فــراريــان از جـنـگ

ـ «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد!

وقتى به كفار برخورديد و با آن‌ها براى جنگ تلاقى كرديد،

از ايشان نگريزيد!

كه هر كس در چنين وقتى از ايشان بگريزد، و از ميدان جنگ برگردد،

با غضب خدا برگشته است، و مأواى او جهنم است، كه بد بازگشتگاهى است!

مگر اين كه فرارش به منظور به كار بردن حيله‌هاى جنگى بوده باشد،

و يا براى اين باشد كه بخواهد به اتفاق رفقايش بجنگد،

كه در اين‌دو صورت اشكال ندارد!»

اعجازى در پاشيدن دانه‌هاى شن

خداى متعال در اين سوره مباركه عادى بودن جنگ بدر را نفى مى‌كند. ـ خيال نكنيد كه استيصال كفار و غلبه شما بر آن‌ها يك امر عادى و طبيعى بود! چگونه ممكن است چنين باشد؟ و حال آن كه عادتا مردمى اندك و انگشت‌شمار و فاقد تجهيزات جنگى با يك يا دو رأس اسب، و عدد مختصرى زره و شمشير، نمى‌توانند لشكرى مجهز به اسبان و اسلحه و مردان جنگى و آذوقه را تار و مار سازند، چون عدد ايشان چند برابر است، و نيروى ايشان قابــل ملاحظه با نيــروى اين عده نيست! وسـايل غلبه و پيروزى همــه با آن‌هاست، پس قهــرا آن‌ها بايد پيــروز باشند!

پس اين‌خداى‌سبحان بودكه به‌وسيله ملائكه‌اى كه نازل فرمود، مؤمنين را استوار و كفار را مرعوب كرد، و با آن سنگ‌ريزه‌ها كه رسول‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به‌طرفشان‌پاشيد، فراريشان داد و مؤمنين را بر كشتن و اسير گرفتن آنان تمكن بخشيد، و بدين وسيله كيد

ايشان را خنثــى و سر و صدايشان را خفه كرد.

پس جا دارد اين كشتن و بستن و اين سنگ‌ريزه پاشيدن و فرارى دادن‌ها همه به خـداى سبحـان نسبت داده شـود، نـه بـه مؤمنيــن! قـرآن مجيـد ايـن چنيـن مى‌فرمايد:

ـ «شمــا آن‌ها را نكشتيــد، و لكن خدا آن‌هـا را كشت!

و تو آن مشــت خاك را نپاشيدى، و لكن خدا پاشيــد!

و براى اين كه مؤمنان را بيازمايد، آزمودنى نيكو از جانب خود،

كه خداوند سميــع و عليــم اســـت!» (17 / انفال)

اين آيه اشاره است به آن مشت ريگى كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به طرف مشركين پرتاب كرد. در روايات اسلامى آمده است كه:

ـ جبرئيل در روز بدر به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عرض كرد: مشتى خاك برگير و به طرف دشمن بپاش! رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وقتى دو لشكر روبه رو شدند، به على عليه‌السلام فرمود: يك مشت سنگ‌ريــزه از اين وادى به من بــده! علــى عليه‌السلام از بيابان مشتــى ريگ خاك‌آلود برداشته و به آن‌جنــاب داد، حضـــرت آن را به طــرف مشركيـــن پاشيــد، و گفــت:

و هيچ مشركى نماند مگر اين كه از آن مشت خاك ذره‌اى به حلق و بينى و چشمش فرو ريخت، و مؤمنين حمله كردند و از ايشان كشتند و اسير كردند و همين مشت خاك سبب شد كه لشكر كفار هزيمت شود. (نقل از ابن‌عباس)

خداوند متعال در بيان علت اين امر مى‌فرمايد:

يعنى اگر خداوند ايشان را كشت، و سنگ‌ريزه به سويشان پاشيد، براى مصالحى بود كـه در نظـر داشت، و براى ايـن بود كه مؤمنين را به نحوى شايسته امتحان كند، و يا به مؤمنين نعمت شايسته‌اى ارزانى بدارد، كه عبارت است از نابودى دشمنان و اعتــلاى كلمه توحيد به دست ايشـان و بى‌نياز شدن آنان از راه به دست آوردن غنيمت!

نشانه بر حق بودن مسلمانان

در رواياتى آمده است كه ابوجهل در جنگ بدر، در موقعى كه دو صف روبه‌رو شدنــد، گفت: ـ بار الهــا، محمد از ميــان ما بيشتر از ما قطــع رحم كرد، و دينى آورد كـه مـا آن را نمـى‌شنـــاسيـم، پـس مـا را عـليـه او يـارى كــــن!

خداوندمتعال در آيه زير مشركين را خطاب كرده و مى‌فرمايد:

ـ « اگر شما اى مشركين طالب فتح هستيد، و از خدا خواسته‌ايد كه شما را در ميان خود و مؤمنين فتح دهد، اينك فتح به مؤمنان آمد!

و خداوند در روز بدر حق را اظهار و آشكار ساخت، و مؤمنين را بر شما غلبه داد!

و شما اگر در اين‌جا از كيد خود عليه خدا و رسول دست برداريد كه به نفع‌تان تمام مى‌شود،

و اگر دست برنداريد و بازگرديد و در صدد نقشه و طرح‌ريزى باشيد، ما نيز بر مى‌گرديم، و همين بلا را كه ديديد بر سرتان مى‌آوريم، و باز كيد شما را خنثى مى‌كنيم، و جمعيت شما كارى برايتان صورت نمى‌دهد، هر چند هم زياد باشد،

هم‌چنان كه در اين دفعه كارى صورت نداد!

آرى خداوند با مردمان با ايمان است،

و كسى كه خدا با اوست هرگـز مغلوب نمى‌شود!» (19 / انفال)

باقيماندگـان مسلمان در لشكر كفر

ـ «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد،

خدا و رسولش را اطاعت كنيد و از او روى مگردانيد، در حالى كه شما مى‌شنويد،

و مباشيد مانند كسانى كه گفتند: شنيديم ـ و آن‌ها نمى‌شنوند!

بى‌گمان بدترين جانوران نزد خدا، كران گنگانند، آن كسان كه نمى‌انديشند...!»

(20 تا 22 / انفال)

قرآن مجيد در اين آيه اشاره‌اى دارد به آن عده از اهل مكه كه به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايمان آوردند، ولى دل‌هايشان از ترديد بيرون نيامده بود، و با مشركين حركت كردند بـراى جنــگ با آن حضـرت، و در بـدر به بلايـى كه بر سرشـان آمـد، دچار گـرديدنـد.

در خبر آمده است كه عده‌اى از قريش در همان مكه ايمان آورده بودند، لكن پدرانشان نمى‌گذاشتند كه از مكه بيرون بيايند و در مدينه به رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بپيوندند، و ناچــار با پدرانشان براى شركت در جنگ بدر حركــت كردند و به بدر آمدند، لكن وقتــى در آن‌جا قلــت مسلمانــان را ديدنــد، از ايمــان خود منصــرف شدنــد و گفتنــد: اين بيچـاره‌ها فريب دينشان را خوردند.

فتنـه‌هاى همه‌گير در صدر اسـلام

قــرآن مجيد در ادامه آيــات جنــگ بــدر مى‌فرمايد:

ـ «بپرهيزيـد از فتنه‌اى كه همه را دربرمى‌گيرد، نه تنها ستمكــاران شما را،

و بدانيد كه خدا شديــدالعقـاب است!» (25 / انفال)

خداى‌تعالى در اين آيه مى‌خواهد همه مؤمنين را از فتنه‌اى كه مخصوص به ستمكاران از ايشان است، و مربوط به كفار و مشركين نيست، زنهار دهد. و اگر در عين اين‌كه مختص به ستمكاران از مؤمنين است، خطاب را به همه مؤمنين كرده است، براى اين‌كه آثار سوء آن فتنه گريبانگير همه مى‌شود.

هر چند اين فتنه مختص به بعضى از مؤمنين است، فتنه‌اى است كه تمامى افراد امت بايستى در صدد رفع آن بر آيند، و با امر به معروف و نهى از منكر، كه خدا برايشان واجــب كرده، از شعله‌ور شدن آتــش آن جلوگيرى به عمل آورند.

گرچه خداى‌تعالى اين فتنه را به اسم و رسم معرفى نكرده، و آن را به طور سربسته ذكر فرموده، ولى در آيه بعدى مى‌فرمايد ـ اثر سوء آن تنها دامنگير كسانى كه ظلم كردند، نمى‌شود، ـ آن را تا اندازه‌اى توضيح داده، و مى‌رساند كه فتنه عبارت از اين است كه بعضى از امت با بعضى ديگر اختلاف مى‌كنند، در امرى كه تمامى امت حقيقت امر را مى‌فهمند كه كدام است، و لكن يك دسته از قبول آن سرپيچى كرده، و دانسته به ظلم و منكر اقدام مى‌كنند، آن دسته ديگر هم كه حقيقت امر را قبول كرده‌اند، آنان را نهى از منكر نمى‌كنند، و در نتيجه آثار سوءاش دامنگير همه امت مى‌شود.

از اين كه خداوند تعالى همه امت را از آن زنهار داده معلوم مى‌شود كه مراد به آن ظلمى است كه اثر سوءاش عمومى است، و چنين ظلمى ناچار بايد از قبيل بر هم زدن حكومت حقه اسلامى و زمام آن را به ناحق به دست گرفتن و يا پايمال كردن احكام قطعى از كتاب و سنت است، كه راجع به حكومت حقه است!

هر چه باشد در فتنه‌هاى واقع شده در صدر اسلام نمونه‌اش ديده مى‌شود، به‌طورى كه آيه شريفه كاملاً و به طور وضوح بر آن فتنه‌ها منطبق مى‌گردد، چه فتنه‌هاى نامبرده وحدت دينى اسلام را منهدم كرده، و با ايجاد تفرقه قدرت و شوكت اسلام را درهم شكست، و خون‌هايى به ناحق ريخت، و باعث اسارت و غارت و هتك نـاموس و حرمت‌هـا شـد، و كتـاب و سنت متـروك گرديد.

از جمله مفاسد و شومى‌هاى اين فتنه اين بود كه امت، بعد از آن هم كه به اشتباهات و اعمال زشت خود آگاهى پيدا كردند، نتوانستند از عذاب دردناكى كه اين فتنه به بار آورده بود، خود را نجات دهند!

خواننده بايد به خاطر داشته باشد كه فتنه‌هاى صدر اسلام همه منتهى به «اصحاب بدر» مى‌شوند، هر چند كه در اين آيه شريفه تمامى مؤمنين را از فتنه‌اى كه

بعضى از آن‌ها به پا مى‌كنند، زنهار مى‌دهد، و اين نيست مگر براى اين كه آثار سوءاش دامن همه را مى‌گيرد.

در روايات اسلامى آمده است كه مراد به آن «اصحاب جمل» است و طلحه و زبير هر دو از اصحاب جنگ بدر بودند، و اين پيش‌بينى در جنگ بدر بيـان شد، و در جنـگ جمـل واقعيـت يـافـت:

ـ «به ياد آريــد آن روزى را كه تعــداد شمــا اندك بــود،

و از مستضعفيــن زمين بوديد، و مــى‌ترسيــديــد مــردم شمــا را برباينــد،

پــس شمــا را جــاى داد، و به نصــرت خود شمـا را كمــك كــرد،

و از پـاكيـزه‌هـا روزى‌تـان داد،

شـايـد شكـرگـزاريـد!» (26 / انفــال)

مراد به آن روزى كه مسلمين در زمين مستضعف بودند، روزگار ابتداى اسلام و قبل از هجرت است كه مسلمين در مكه (در ميان كفار) محصور بودند، و مشركين عرب و رؤساى قريش در صدد ربودن آن‌ها بودند.

مراد به اين كه خداوند متعال فرمود: «شما را جاى داد،» اين است كه شما را در مدينه جاى داد. و مراد به اين كه فرمود: «با نصرت خود يارى‌تان كرد،» نصرتى است كه خداوندتعالى در جنگ بدر از مسلمين كرد.

و مراد به «رزق پاكيزه،» آن غنيمت‌هاى جنگى است كه خداوند به ايشان روزى فرمــود، و آن را برايشــان حــلال كرد. احوالى كه خداونــد تعالى در اين آيــه شريفه از مؤمنيــن برشمــرد، و منت‌هايــى كه دربــاره ايشــان ذكر كرد، هر چنــد مختص به مهاجرين است، و مربوط به انصار نيست، الا ايــن كه مراد در اين‌جــا منت نهــادن بـر هــر دو طائفــه است، چــون هر دو طائفــه امـــت واحــده و داراى ديــن واحدنــد!

اگر آيه را به تنهايى معنى كنيم و منحصر به جنگ بدر نكنيم، معنايش عمومى‌تر شده، و شامل همه امت اسلام مى‌شود، نه تنها مهاجر و انصار، چون اسلام تمامى مسلميـن، و گذشته و آينده ايشان را، به صورت يك امت در آورده است.

پس، واقعه‌اى كه در اين آيات نقل شده، هر چه باشد، داستان امت اسلام در ابتداى ظهور آن است. و خلاصه امت اسلام است كه در بدو ظهورش از نظر نفرات و نيرو ناچيز بودند، و تا آن حدى كه مى‌ترسيدند مشركين مكه ايشان را به يك حمله كوتاه از بين ببرند، و خداوند متعال آنان را در مدينه جاى داد، و با مسلمان شدن سكنه مدينه عده شان را زياد كرد، و در جنگ بدر و در ساير مبارزاتشان ياريشان نمود، و غنيمت‌هـا و

انـواع نعمت‌هـا روزى‌شان كرد تا شـايد شكرگـزارى كننـد!

خيانت و جاسوسى در جنگ بدر

بعضــى از مسلمين تصميمات سرى و سياسى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را نزد مشركين فــاش كــرده بودنــد، و خــدا در آيه زيــر اين عمــل را خيانــت دانستــه، و از آن نهـى فرموده، و آن را خيانت به خدا و رسول و مؤمنين اعلام كرده است.

ـ «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد،

خيانت مكنيد به خدا و رسول،

و زنهار از اين‌كه خيانت كنيد امانت‌هاى خود را، با اين‌كه مى‌دانيد!

و بدانيد كه اموال و اولاد شما فتنه و آزمايش است،

و اين‌كه خداوند، نزد او اجرى عظيم است!» (27و28/انفال)

بعضى امانت‌ها هستند كه خدا و رسول و خود مؤمنين در آن شريكند، و آن عبارت است از امورى كه خداوند متعال به آن‌ها امر مى‌كند، و رسول خدا صلى‌الله عليه‌و آله امر خدا را اجرا مى‌كند، و مردم از اجراى آن منتفع مى‌شوند، و مجتمع‌شان نيرومند مى‌گردد، مانند: دستورات سياسى، و اوامر مربوط به جنگ و جهاد، و اسرار نظامى، كه اگر افشاء شــود، آرمان‌هاى دينى عقيم گشته، و مساعى حكومت اسلامى بى‌نتيجه مى‌ماند، و قهرا حـق خدا و رسول هم پايمال مى‌شود، و ضررش دامنگير خود مؤمنين هم مى‌شود.

كـدام عاقـل اســت كـــه بــه خيـانت خــود اقــدام كنــد، و خرابــى‌هايــى كنــد كــه مى‌دانـد ضررش جــز به خودش عايــد نمى‌شـود؟!

موعظه مؤمنين درباره اموال و اولاد، با اين كه قبلاً ايشان را از خيانت به امانت‌هاى خدا و رسول و امانت‌هاى خود ايشان نهى كرده بود، براى اين بود كه آن فرد خيانتكار اسرار و تصميمات سرى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به مشركين گزارش مى‌داد تا بدين وسيله محبت مشركين را به خود جلب نمايد و در نتيجه اموال و اولادش كه در مكه مانده بـود، از تجـاوز دشمـن مـصـون بمانـد.

منظــور آن فرد خيانتكــار حفظ اموال و اولاد و امثــال آن بــوده است، هم‌چنان كه نظيـرش از «ابى لبانه» سر زد، و اســرار پيامبــر را براى بنــى‌قريظــه فــاش كـرد.

و اين مؤيد آن روايتى است كه وارد شده، ابوسفيان با مال‌التجاره بسيارى از مكه بيــرون آمد، و جبرئيل جريــان را به رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خبر داد، و سفارش كرد كه با نفرات خود بر سر راه ابوسفيان شده و تصميم خود را نزد كسى اظهار نكند. يكى از

مسلمين منافق از جريان خبردار شد و نامه‌اى به ابوسفيان نوشت و او را از تصميم رسول‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خبردار كـرد.⁽¹⁾

روز فرقان، روز تلاقى دو لشكر

«... يَــوْمَ الْفُــرْقــــانِ يَــــوْمَ الْتَقَــى الْجَمْعـــانِ... .» (41 و 42 / انفـــال)

از نكـات مهــم جنــگ بـدر، مسئله موضع‌گيــرى و نحوه قــرار گرفتــن دو لشكر، و اثـرات آن در فتح مسلميــن و شكسـت كفـار مى‌باشد.

قرآن مجيد، در نقل تاريخ اين واقعه چنين مى‌فرمايد:

ـ «... روز فرقان، آن روزى بود كه شما در قسمت پايين وادى اردو زده بوديد،

و كفار در قسمت بالاى آن اطراق كرده بودند.

پياده شدن شما در پايين و پياده شدن كفار در بالا با هم جور در آمد،

به طورى كه اگر مى‌خواستيد قبلاً با كفار قرارداد كنيد كه شما اين‌جا و آنان آن‌جا را لشكرگــاه كنند، قطعا اختلافتــان مى‌شد، و هرگز موفــق نمى‌شديد كه به اين نحو جبهه‌سازى كنيد.

ـ پس قرار گرفتن شما و ايشان بدين نحو نه از ناحيه شما و به فكر شما بود،

و نه از ناحيه دشمن و به فكر آن‌ها،

بلكه امر شدنى بود كه خداوند بر آن قضا راند!

ـ و اگر اين چنين قضا رانــد براى اين بود كه با ارائــه يك معجزه و دليل روشن حجت خود را تمام كند!

ـ و نيز براى اين بود كه دعاى سابق شما را و آن استغاثه‌اى را كه از شما شنيد،

و آن حاجتى را كه از سويداى دل شمــا خبر داشت، مستجــاب و برآورده بكنــد!»

مـراد به «يَــوْمُ‌الْفُرْقــان» روز بدر است، چه آن روزى كه خداونــد حــق و باطــل را روبه‌روى هــم قــرار داد و آن دو را از هــم جــدا كــرد، و بــه تصــرف خـــود حــق را احقاق و با يارى نكردنـــش از باطـل آن را ابطـــال كرد!!!

مراد به عبارت « وَ لَوْ تَواعَدْتُمْ لاَخْتَلَفْتُمْ فِى الْميعادِ!» (42 / انفال) بيان اين حقيقت است كه برخورد دو لشكر به اين صورت جز خواست خداى سبحان نبوده است، زيرا مشركين با اين كه داراى عِده و عُده بودند و در قسمت بلندى بيابان، در جايى كه آب در دسترسشان بود، و زمين زير پايشان سفت و محكم بود، فرود آمده بودند، و مؤمنين با كمى عدد و ضعف نيرويشان در قسمت پايين بيابان، زمينى ريگزار و بى‌آب را اردوگاه

كرده بودند، و به قافله ابوسفيان هم نتوانستند دست پيدا كنند، و او قافله را از يك نقطه ساحلى پايين اردوگاه مؤمنين پيش مى‌راند، و مؤمنين در شرايطى قرار گرفته بودند كه از نظر نداشتن پايگاه چاره‌اى جز جنگيدن نداشتند، و برخورد مؤمنين در چنين شرايط و پيروزى‌شان بر مشركين را نمى‌توان امرى عادى دانست، و جز مشيت خاص الهى و قدرت‌نمـايى بر نصـرت و تأييـد مـؤمنين چيز ديگر نمى‌تواند باشد، و قرآن مى‌فرمايد:

ـ «خداوند اگر اين قضا را راند كه شما با كفار اين طور تلاقى و برخورد كنيد،

و در چنين شرايطى مؤمنين را تأييد نمود و كفار را بيچاره كرد،

همه براى اين بود كه خود دليل روشنى باشــد بر حقيقت حق و بطلان باطل،

تا هر كس گمراه و هلاك مى‌شود با داشتن دليل و تشخيص راه از چاه، هلاك شده باشد،

و هر كس هم هدايت و زنده مى‌شود با دليـل روشـن زنـده شده باشد!» (42 / انفال)⁽¹⁾

نقش شيطان در جنگ بدر

« وَ اِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ اَعْملَهُمْ... !» (48 / انـفـال)

از نكات مهمى كه در جنگ بدر تأثير داشته و باعث فريب مشركين گرديده، و قرآن آن را نقل مى‌كند، نقش شيطان است. آيه قرآن‌چنين بيان مى‌كند:

ـ « روز فرقان آن روزى بود كه شيطان رفتارى را كه مشركين در دشمنى با خدا و رسول و جنگ با مسلمين داشتند، و آن رفتار را در آمادگى براى خاموش كردن نور خدا اعمال مى‌كردند، در نظرشان جلوه داده و براى تشويق و خوشدل ساختن آنان مى‌گفت: ـ امروز هيچ كسى بر شما غالب نخواهد شد! و من هم خود پناه شمايم، و دشمن شما را از شما دفع مى‌كنم!

ـ ولى وقتى دو فريق با هم رو به رو شدند، مشركين مؤمنين را، و مؤمنين مشركين را ديدند، او ـ شيطان ـ شكست خورده و با فرار به عقب برگشت، و به مشركين گفت:

من چيـزهايى مى‌بينـم كه شمـا نمى‌بينيـد!

مـن ملائكـه را مى‌بينـم كـه دارنـد بـراى كمك مؤمنين بــا عذاب‌هايى كه شمــا را تهديد مى‌كنــد، نازل مى‌شونــد،

من از عذاب خدا مى‌ترسم، كه خـدا شديدالعذاب است!»

منافقين در صف مؤمنين

از آيه 49 سوره انفال برمى‌آيد كه جمعى از منافقين و سست ايمانان در جنگ

بدر در ميــان مؤمنين بوده‌انـد:

« اِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذينَ فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هآؤُلاآءِ دينُهُمْ! »

يعنى منافقين، همانان كه ايمان را اظهار و كفر را در دل پنهان مى‌داشتند و آن كسانى كه در دل‌هايشان مرض بود، و سست ايمانانى كه دل‌هايشان خالى از شك و ترديد نبود (اشاره به مؤمنين و از در تحقير آنان،) مى‌گفتند:

ـ «دين اينان مغرورشان كرده، چه اگر غرور دينى‌شان نبود به چنين خطر واضحى اقدام نمى‌كردند، و با اين كه عده كمى هستند و قوا و نفراتى ندارند، هرگز حاضر نمى‌شدند بـا قــريـش نيـرومنـد و داراى قـوه و شـوكـت مـصـاف دهنـــد!»

خـداوند متعـال در پـاسخ گفتـار منـافـقـيـن مى‌فرمايد:

ـ « هــركــس به خــدا توكــل كنــد، خداونــد عزيــز و حكيــم اســـت!» (49 / انفــال)

يعنى منافقين خود دچار غرورند و آن‌ها در گفتار خود اشتباه كرده‌اند، براى اين كه مؤمنين بر خداى‌تعالى توكل كرده‌اند، و حقيقت هر تأثيرى را به او نسبت داده، و خود را به نيروى خدا و حول و قوه او تكيه داده‌اند، و معلوم است كه كسى كه در امور خود بر خدا توكل كند خداوند كفايتش مى‌كند، چون او عزيز است و هركس كه از او يارى جويد، يــارى‌اش مى‌كند، او حكيم اسـت، و در نهادن هر امرى را در جاى خود به خطا نمى‌رود!

با توجه به اين كه منافق كسى را گويند كه اظهار اسلام كند ولى در باطن كافر باشد، معنا ندارد كه چنين كسانى در ميان لشكر كفار باشند، پس لاجرم در ميان مسلمين بودند، و عمده اين‌جاست كه با نفاق درونى در آن روز كه روز سختى بود ايستادگى كردند و بايد ديد عامل اين ثبات و ايستادگى چه بوده است؟ و به چه سبب اين منافقين و آن سست ايمانان در اين صحنه حاضر شدند، و چه شد كه خود را به چنين موقف خطرناك در آوردند؟ چه شركت در اين‌گونه مواقف تنها كار مردان حقيقت است، كه خدا دل‌هايشان را براى ايمان آزموده است، و شركت منافقين با اسباب عادى جور در نمى‌آيد. خلاصه اين كه منافقين چرا در اين صحنه حاضر شدند، و به چه منظورى تا آخرين لحظه با مسلمانان صابر صبر كردند؟ مسئله‌اى است كه بايد درباره آن مطالعه بيشترى كرد!

ملائكـه چگونه مبارزه مى‌كردند؟

آيه 50 سوره انفال مى‌فرمايد:

-« اگر مى‌ديدى هنگامى را كه فرشتگان دريابند گروه كافران را و بزنند روى‌ها و

پشت‌هايشان را و بگويند: بچشيد عذاب سوزان را...!»

از ظاهــر جمله فوق برمى‌آيد كه ملائكــه هم از جلو كفــار را مى‌زدنــد و هم از پشت سر، و اين كنايه است از احاطه و تسلط ملائكه و اين كه آن‌ها از همه طرف مى‌زدند. سياق آيه دلالت دارد بر اين كه مراد به آن‌هايى كه خداوند سبحان در وصفشان فرموده كه ملائكه جان‌هايشان را مى‌گيرند و عذابشان مى‌كنند همان مشركينـى هستند كه در جنگ بدر كشته شدند.⁽¹⁾

مسئله اسراى جنـگ بـدر

«ما كانَ لِنَبِىٍّ اَنْ يَكُونَ لَهُ اَسْرى حَتّى يُثْخِنَ فِى‌الاَرْضِ... !» (67 تا 71/انفال)

مسئله اسرا در جنگ بدر موضوع تاريخى خاصى است كه براى نخستين بار مسلمانان با آن مواجه مى‌شدند. آنان‌از كفار اسيرانى‌گرفتند و آن‌گاه به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مراجعه كرده و درخواست نمودند تا به قتل آنان فرمان ندهد و در عوض خون‌بها از آنان بگيرد و آزادشان سازد، تا بدين وسيله نيروى مالى آنان عليه كفار تقويت شود، و بتوانند نواقص خود را بهبود بخشند.

خداى‌تعالى در آيه فــوق به شدت مسلمانــان را مورد عتاب قرار داده و مى‌فرمايد:

ـ «هيچ پيغمبــرى را نسزد كه برايــش اسيرانى باشد تا آن زمانــى كه دينش در زمين مستقــر گــردد.

شمــا ســود مــادى را در نظــر داريد، ولى خداونــد آخــرت را مى‌خواهــد.

و خداونــد، مقتــدرى اســت حكيـــم!

ـ اگر آن قضايــى كه خداوند قبلاً رانده است، نبود،

هر آيينه در آن چه گرفتيد، عذاب بزرگى بـه شمـــا مى‌رسيـد!»

با وجود اين، خداى متعال پيشنهاد مسلمين را مى‌پذيرد، و تصرف در غنيمت را كه شامل خون‌بها نيز مى‌شود، برايشان مباح مى‌سازد، و مى‌فرمايد:

ـ « پس بخوريد (تصرف‌كنيد) در آن‌چه غنيمت گرفته‌ايد، حلال و طيب، و از خدا بپرهيزيد، كه خدا آمرزنده رحيم است!»

سپــس خطاب را جهت تطميــع كفار عوض مى‌كند و مى‌فرمايد: در صورتى كه آن‌ها مسلمان شوند وعده نيــك دارند، ولى اگر بخواهند به رسول خدا خيانت كنند، خداونداز آنان بى‌نيازاست:

ـ « اى پيـامـبر! به آن اسيـرانــى كـه در دسـت تـو اسيرنـد، بگـو:

ـ اگر خدا در دل‌هاى شما خير سراغ مى‌داشت، بهتر از آن‌چه مسلمانان از شما گرفتند، به شما مى‌داد، و شما را مى‌آمرزيد، و خداوند آمرزنده رحيم است!

و اگر بنا دارند بر تو خيانت كنند، تازگى ندارد، قبلاً هم خدا را خيانت كرده بودند، و او تو را بر ايشان مسلط كرد،

و خداوند داناى شايسته كار است!»

بايد دانست كه سنت جارى در انبياء گذشته همين بوده كه وقتى با دشمنان مى‌جنگيدند، و بر دشمن دست مى‌يافتند، مى‌كشتند، و با كشتن آنان از ديگران زهر چشم مى‌گرفتند، تا كسى خيال محاربه با خدا و رسولش را در سر نپروراند، و رسم آنان نبود كه از دشمن اسير بگيرند و سپس بر اسيران منت نهاده و يا پول گرفته و آزاد سازند، مگر بعد از آن كه دينشان در ميان مردم مستقر و محكم شده باشد، كه در اين صورت اسيران را نمى‌كشتند، و با منت نهادن و يا گرفتن بهاء آزادشان مى‌كردند. هم‌چنان كه در خلال آيتى كه بر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وحى مى‌شد، بعد از آن كه كار اسلام بالا گرفت و حكومتش در حجاز و يمن مستقر گرديد، خداوند گرفتن اسير و آزادكردنش را تجويز كرد.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قبل از گرفتن اسراء در اين خصوص مشورتى با مسلمين نكرده بود، و به اين كار هم رضايت نداده بود، و در هيچ روايتى هم نيامده كه آن حضرت قبل از جنگ سفارشى كرده باشد كه اسير بگيرند، بلكه گرفتن اسير خود يكى از قواعد جنگى مهاجرين و انصار بوده است، كه وقتى به دشمن ظفر مى‌يافتند، از ايشان اسير مى‌گرفتند، و اسيران خود را برده خود مى‌كردند، و يا فديه مى‌گرفتند و آزادشان مى‌ساختنـــد.

در تاريــخ آمده است كه مهاجر و انصار خيلى سعى داشتند در اين كه اسير بيشترى به چنــگ آورند و حتى اسير خود را مى‌گرفتند و محافظت مى‌كردند از اين كه مبادا يك مسلمــان ديگر به او آسيبــى برساند، و در نتيجــه از قيمتــش كاسته شود جز علـى‌بـن‌ابيطـالـب عليه‌السلام كه در اين جنـگ بسيـارى را كشت و هيـچ اسيـرى نگـرفـت.

تعداد اسراء و كشته‌شدگان جنگ بدر

در روايــات اسلامى شــرح اســارت لشكريــان قريــش را چنيــن نقــل كـرده‌اند:

ـ كشته شدگان از مشركين در روز جنگ بدر هفتاد نفر بودند، از اين هفتاد نفر بيست‌وهفت نفر را اميرالمؤمنين عليه‌السلام به‌قتل رسانيد (و حتى يك نفر را هم از ايشان اسير نگرفت.) اسيران اين جنگ نيز هفتاد نفر بودند. از ياران رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حتى يك نفر هم اسير نشد. مسلمانان اين اسيران را جمع‌آورى كرده و همه را با يك طناب بستند و پياده به‌راه انداختند... . (نقل‌از مجمع‌البيان)

افـرادى از بنى هاشم در جمع اسرا

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز بدر نهى كرد از اين كه ابوالبخترى و احدى از بنى هاشم را به قتل برسانند، لذا اين گروه اسير شدند، و رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على عليه‌السلام را فرستاد تا ببيند در ميان اسراء چه كسانى از بنى هاشم هستند. على عليه‌السلام هم‌چنان كه اسراء را مى‌ديد به عقيل برخورد، و از قصد راه خود را كج كرد، عقيل صدا زد: آى پسر مادرم على! تو مرا در اين‌حال ديدى و روى برگرداندى؟

على عليه‌السلام نزد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برگشت و عرض كرد:

ـ ابوالفضــل را در دســت فلانــى، عقيــل را در دســت فلانـــى، و نوفــل (يعنى نوفل‌بن‌حارث) را در دست فلانى اسير ديدم.

حضرت برخاست و نزد عقيل آمد و فرمود:

ـ اى ابايزيد، ابوجهل كشته شد! عقيل عرض كرد:

بنابراين ديگر در استان مكه مدعى و منـازعى ندارى! حضرت فرمود:

ـ «اِنْ كُنْتُمْ اَثْخَنْتُمُ الْقَـوْمِ وَ اِلاّ فَارْكِبُوا اَكْتافِهِمْ... !»

(ظاهرا كنايه از اين است كه بكشيد و گرنه فديه بگيريد!)

سپس عباس را آورده و به او گفتند بايد براى نجات خودت و بـرادرزاده‌ات فديــه بدهى! گفت:

ـ اى محمد، آيا رضايت مى‌دهى به اين كه براى تهيه كردن پول دست گدايى به سوى قريش دراز كنم؟ حضرت فرمــود:

ـ از آن پولى كه نزد ام‌الفضل گذاشتى و به او گفتى اگر پيش‌آمدى برايم كرد اين پول را خرج خودت و بچه‌هايت بكن، فديه‌ات را بده! عباس عرض كرد:

برادرزاده! چه كسى شمـا را از اين ماجــرا خبر داد؟ فرمود:

ـ به خدا سوگند، غير از من و ام‌الفضل كسى از اين ماجرا خبر نداشت، شهادت مى‌دهم كه تو رسول خدا هستى!

اسيران همه فديه دادند و با شرك برگشتند، غير از عباس و عقيل و نوفل‌بن حارث كه مسلمان شدند. (نقل از امام صادق عليه‌السلام در قرب‌الاسناد)

دامـاد پيامبر در جمع اسيـران

در اين جنگ فديه اسيران اكثرش چهار هزار درهم و اقلش هزار درهم بود، لذا قريش هر كدام كه قدرت مالى بيشترى داشت، فديه بيشترى براى آزاد كردن اسير خود فرستاد، و هر كه كم داشت كمتر.

از جمله كسانى كه براى آزاد كردن اسير خود فديه فرستاد، دختر رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله زينب همسر ابى‌العاص بن ربيع بود كه براى آزاد شدن شوهرش قلاده‌هاى خود را فرستاد. اين قلاده‌ها جزو جهيزيه‌اى بود كه مادرش حضرت خديجه كبرى عليهاالسلام به او داده بـود. و از طرفـى ابوالعاص خـواهـرزاده خـديجـه بـود.

وقتى رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چشمش به آن قلاده‌ها افتاد فرمود:

ـ خــدا رحمت كنـد خديجـه را، اين قلاده‌هـا را او به عنوان جهيزيه به زينب داده بود!

آن‌گاه دستــور داد ابوالعــاص را آزاد كردند، به شرطى كه همسرش زينب را نزد آن حضرت بفرستد و با آمدنش به نزد آن جنــاب مخالفت نكنــد. ابوالعاص عهد بست كه چنيـن كنـد و به عهــد خود وفـا كرد! (مجمــع‌البيــان نقــل از علــى‌بــن ابراهيـــم)⁽¹⁾

جنگ اُحُد

آيات آغازين جنگ احد

« وَ اِذْ غَدَوْتَ مِنْ اَهْلِكَ تُبَوِّىُ الْمُؤْمِنـيـنَ مَقاعِـدَ لِلْقِتالِ...!» (121 / آل عمران)

در اين آيات شريفه، تاريخ غزوه احد ذكر شده و براى يادآورى اشاره‌اى به امـدادهـاى الهـى در جنـگ بـدر نيز شده است.

(لازم به يادآورى است كه جنگ احد جزو غزوات پيامبر اكرم است، يعنى اين كه در اين جنگ پيامبر گرامى خدا شخصا حضور داشته است. جنگ‌هايى كه پيامبر شخصا شركت نكرده به نام «سريه» ناميده مى‌شوند.)

آيات فوق آغاز جنگ را بيان مى‌كند و به جريان حركت‌هاى مخالف اشاره كرده كه منافقيــن و برخى از مؤمنين سست ايمــان در آغاز و ميـان كارزار از خود نشان دادند:

ـ «ياد آر!

بامدادى را كه به عزم تهيه سنگرهاى نظامى براى مؤمنين،

و انتخاب محل استقرار آن‌ها از ميان بستگان خود خارج شدى!

ـ و خداوند شنواست به آن چه در آن‌جا گفته شد،

و داناست به آن چه كه قلب‌ها پنهان كرده بودند!»

از عبارت « از ميان بستگانت خارج شدى...،» استفاده مى‌شود كه ميدان جنگ در همان نزديكى‌هاى خانه پيامبر بوده است. روى اين اصل بايد گفت آيات به «واقعه جنگ اُحُد» ناظرند. آخر آيه نشان مى‌دهد كه در جريان جنگ احد يك سلسله گفتگوهايى بين مسلمين واقع شده، و در عين حال از اظهار پاره‌اى از مطالب هم كه در دل‌هايشان بود خـوددارى كرده بـودند. در ادامـه مى‌فرمايد:

ـ «آن دو دسته در اثر ترس به فكر آن افتادند كه سستى از خود نشان دهند،

با اين كه خدا يار آن‌هاست!

و سزاوار نيست كه شخص مؤمن با آن كه مى‌داند خدا يار و ولى اوست، بتـرسد،

و ضعـف و زبـونـى بـه خود راه دهـد!

ـ وظيفه مؤمنين است كه امر خود را به خدا واگذار كنند و به او توكل نمايند!

كسى كه به خدا توكل كرد، خدا هم نگهدار او خواهد بود!» (122 / آل‌عمران)

خداى متعال آيه‌اى را به عنوان شاهد و نمونه ذكر مى‌فرمايد تا عتاب و سرزنش خود را نسبت به مؤمنين با نشان دادن موردى كه آن‌ها را در عين زبونى و ضعـف يـارى كرده اسـت، تشـديد نمـايد:

ـ «سزاوار نبود كه از شما مظاهر ضعف و سستى نمودار شود،

و حال آنكه خداوند شما را در جنــگ بدر در عين اين‌كه ذليل بوديد، يارى كرد،

آن دم كه به مؤمنين گفتى:

ـ آيا بس نيست كه پروردگارتــان شما را به سه هزار فرشته‌اى كه از آسمان نازل مى‌شوند، كمك كند...!» (123 و 124 / آل‌عمران)

عدم حضور فرشتگان در جنگ احد

به طور مسلم در آيــات دليلى بر اين كه در جنگ احد ملائكه براى يارى مؤمنين نازل شده باشند وجود نــدارد. اما در جنگ احزاب و جنگ حنين اشاره به نزول ملائكه يا سپاهيانــى كه ديده نمى‌شونــد، در آيات سوره احــزاب و توبه شده است. از آيه فوق استفاده مى‌شــود كه خداى متعــال در جنگ بدر سه هزار ملك براى يارى مـؤمنيــن فـروفـرستـاده اســـت.

تمهيـدات دشمن بـراى آغاز جنگ

در روايات اسلامى شرح جزئيات واقعه احد قيد شده است. مطالعه در روايات مختلف شيعه و سنى در اين‌باره نشان مى‌دهد كه علت وقوع جنگ احد اين بوده كه قريش بعد ازدادن هفتاد كشته و هفتاد اسير از جنگ بدر به مكه مراجعت كردند. ابوسفيان جمعيت قريش را مخاطب ساخته و گفت:

اين محدوديت تا پايان جنگ احد باقى بود. پس‌ازجنگ احد بود كه اجازه گــريـه و نـدبـه را به زنـان خـود دادند.

در هر صورت طائفه قريش به عزم جنگ با پيغمبر با سه هزار سوار و دو هزار پياده از مكــه خارج شدند و زنــان خود را نيــز به همراه آوردند. فرماندهى قشون قـريـش را ابـوسفيــــان بـــه عهـــده داشـــت.

مشاوره نظامى پيامبر قبل از آغاز جنگ

چون خبر حركت قريش براى جنگ به پيغمبر رسيد ،اصحاب خود را جمع كرد و آنان را تحريص و ترغيب به دفاع و جهاد فرمود. در اين بين منافق مشهور تاريخ صدر اسلام يعنى «عبداللّه بن ابى بن سلول» به پيغمبر پيشنهاد خارج نشدن از مدينه را كرد و گفت: بهتر است در شهر مانده و در كوچه‌هاى تنگ مدينه با آن‌ها بجنگيم. در اين صورت ناچار حتى مردان ضعيف و زنان و بردگان و كنيزان هم در دهانه كوچه‌ها و از پشت‌بام‌ها به جنگ خواهند پرداخت، و تاكنون سابقه ندارد كه ما داخل حصارها و درون خانه‌هاى خود باشيم و دشمن بر ما پيروز گردد، ولى اتفاقا هر وقت كه به عزم جنگ از خانه‌هاى خود خارج شده و از شهر بيرون رفته‌ايم، دشمن بر ما پيروز شده و ما شكست خورده‌ايم.

گروهى ديگر كه مخالف جنگ در داخل شهر بودند، از جمله آن‌ها سعدبن معاذ و چند نفرى از قبيله اوس برخاسته و گفتند:

ـ يا رسول اللّه، تاكنون كسى از عرب قدرت اين كه در ما طمع كند نداشته، در صورتى كه ما مردمى مشرك و بت‌پرست بوده‌ايم، چگونه در اين موقع كه تو در ميان ما هستى، قدرت طمــع كردن در ما داشتــه باشند، نه حتما بايد از شهر خـارج شـويـم و بـا دشمـن بجنگيم.

ـ اگر كسى از ما كشته شد، شربت شهادت را نوشيده است، و اگر هم كسى نجات يافـت به افتخـار جهاد در راه خـدا نائل شده است! پيـامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين پيشنهـاد را پذيرفت.

منـافقيـن در جنـگ احـد

رسول گرامى خدا پس از تصميم گرفتن در مورد محل مقابله با دشمن، با يك نفر از صحابه خويش براى مهيا كردن ميدان جنگ از شهر خارج شد. در برخى از روايات است كه پس از خروج پيامبر از شهر برخى از پيشنهاددهندگان پشيمان شدند و گفتند: اگــر رسول اللّــه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مايل باشد كه در شهــر جنگ كنــد ما هــم موافقيــم. ولى رســول اللّــه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمـود:

ـ شايسته نيست اين براى پيغمبر كه پس از پوشيدن لباس جنگ آن را از تن در آورد، مگر آن كه جنگ نكند!

عبـداللّه بن ابـى بـن سلـول از همـراهى بـا پيغمبــر خــوددارى نمــود، و جماعتى از طايفــه خزرج نيز از او متابعت كردند. برگشت عبداللّه بن ابى از محلى بين احد و مدينــه به نام «شوط»بوده است.

تعداد نفرات طرفين در جنگ احد

تعداد همراهان پيامبر اسلام در شروع حركت 1000 نفر بوده است. يك ثلث جمعيت با عبداللّه بن ابى (منافق مشهور) به مدينه برگشتند. دو طايفه « بنو سلمه» از طائفه خزرج و « بنو حارثه» از طائفه اوس، در موقع برگشت عبداللّه بن ابى فكر كردند كه از او پيروى و مراجعت كنند ولى خداوند آنان را نگذاشت و در نتيجه 700 نفر در خدمت رسـول الـلّـه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بـاقـى مـاندند.

تعــداد نفرات تحت فرماندهــى ابوسفيان در جنــگ احد به روايتى 3 هــزار سوار و 2 هــزار نفــر پيــاده بودند، و زنان را نيز به همــراه آورده بودنــد تا مــردان از جنگ فرار نكنند. در يك روايت ديگـر تعــداد آن‌هــا 3 هــزار نفــر ذكــر شــده اســت.

زمـان و محـل وقـوع جنگ احد

قريش در حركت خود به سوى مدينه، وقتى به كوه «ذوعينين» رسيدند، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مسلميــــن از آمــدن كفــار آگاهــى يــافتنــد. روز ورود لشكــر كفــار بــه احد روز چهــارشنبــه بــوده اســت كــه آن روز و دو روز بعــدش را آن‌جــا مـانــدنــد.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بعد از نماز جمعه از شهر خارج مى‌شود و شب را در احد توقف مى‌كنـد، و روز شنبـه نيمـه شـوال سـال سـوم هجرت با كفار قريش روبه‌رو مى‌شود.

تاكتيك جنگى پيامبر در جنگ احد

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از مدينه خارج شده و با لشكر خود به پيشروى ادامه داده و از پيچ «وادى» گذشته به دره احد داخل شدند و براى انتخاب محل مناسب براى استقرار نيرو، كـوه احـد را پشت سر قرار دادنـد.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عبداللّه بن جبير را با 50 نفر تيرانداز مأمور نگهبانى

دره‌اى نمود كه مى‌ترسيد دشمن در آن‌جا كمين كرده باشد و از پشت سر لشكر اسلام را مورد حمله قرار دهند. حضرت به عبداللّه بن جبير فرمود:

نظر آن حضرت درست بوده زيرا دشمن نيز از موقعيت نظامى دره مزبور استفاده كرده بود. ابوسفيان هم خالدبن وليد را با دويست سوار مأمور مراقبت از آن دره كرده بــود، كه شما در آن‌جا كميــن كنيد، و وقتى جنگ و مغلوبه شد و دو لشكر به هم ريختند شما از دره خارج شويد و از پشـت سر لشكر اســلام را مورد حملــه قرار دهيد.

فاجعه دره احد

در آغاز جنگ، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اصحاب خود را كاملاً مهياى جنگ فرمود و پرچم اسلام را به دست على عليه‌السلام داد. انصار حمله خود را به دشمن آغاز كردند، و آنان را شكست سختى دادند، به طورى كه دشمن از برابر لشكر اسلام فرار كرد و سربازان رشيد اسلام آن‌ها را تعقيب كردند.

خالدبن وليــد كه از طرف ابوسفيــان با 200 سوار مأمــور كميــن در دره بود. وقتى شكست قريش را قطعــى ديد خواست از دره خارج شود، و از پشت سر لشكر اســلام را مـورد حملــه قـــرار دهـد، تيـرانــدازان عبـــداللّــه بن جبيــر آن‌ها را مجبـــور به عقب‌نشينــى كردنـد.

فاجعه چنين اتفاق افتاد!

ياران عبداللّه بن جبير متوجه ميدان جنگ شده و مى‌ديدند كه سربازان فاتح اسلام دشمن را شكست داده‌اند و از غنايم بهره‌مند مى‌شوند. جريان را به عبداللّه بن جبير تذكر دادند و اضـافه كردند كه اگـر ما در اين‌جا بمـانيم از غنـايم بى‌بهـره خواهيم ماند.

عبداللّه به آنان گفت: از خدا بترسيد! مگر دستور رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را نشنيديد كه فرمود در هر صورت از دره جدا نشويد و كمال مراقبت را در حفظ موضع خود در دره بنماييد! تيراندازان سخن او را گوش ندادند و يكى بعد از ديگرى مواضع خود را رها كرده و براى گرفتن غنيمت از دره دور شدند. فقط آن‌جا عبداللّه بن جبير با 12

تن از يــارانش بـاقـى ماندند.

خالدبن وليد كه اصحاب عبداللّه بن جبير را متفرق ديد، حمله خود را به دره شروع كرد. در اين حمله بود كه بقيه ياران عبداللّه فرارى شده و فقط عده كمى ماندند كه آنان را هم خالــدبن وليــد در مدخل دره به شهــادت رسانيد. و چــون اين مانــع را از سر راه برداشتنــد از دره خارج شــده و از پشت سر لشكـر اسلام را مورد حمله قرار دادند.

شكست اوليه قريش

به طورى كه گفته شد، در اولين حمله مسلمانان دشمن شكست خورد و پا به فرار گذاشت و سربازان اسلام آن‌ها را دنبال مى‌كردند. هنوز دره احد از طرف عبداللّه‌بن جبير و يارانش حفاظت مى‌شد، و دشمن قادر به حمله از پشت سر لشكريان اسلام نبود.

در گير و دار جنگ، على عليه‌السلام پرچمدار لشكر قريش را كه طلحه بن ابى طلحه عبدى از طائفه بنى عبدالدار بود، كشت. و يكى ديگر به نام ابوسعيد بن ابى‌طلحه پرچم را به دست گرفت، و على عليه‌السلام او را هم كشت. و براى سومين بار پرچم قريش را مسافح بن ابى طلحه برداشت و على عليه‌السلام بردارنده پرچم قريش را كه همه از طائفه بنى عبدالدار بودند به قتل رسانيد، تا اين كه در آخر يكى از بندگان سياه چهره بنى عبدالدار به نام «صواب» پرچم را بلنــد كــرد و علــى عليه‌السلام دست راست او را قطــع كــرد، او هم بلافاصله پرچم را به دســت چــپ گـرفـت و دسـت چپـش را نيـز علــى عليه‌السلام با ضــربــه‌اى برنده قطع كرد.

«صواب» كه دو دست خود را از دست داده بود، پرچم را با بازوهاى خود به سينه چسبانده بود متوجه ابوسفيان شد، و به او گفت: آيا وظيفه خود را نسبت به بنى عبدالدار به‌انجام رساندم؟ پس‌از آن‌كه گفتارش را با ابوسفيان به پايان رساند على عليه‌السلام به او رسيـد و با ضربه شمشيرى كــه بر سرش نواخــت او را بــه درك واصــل كــرد.

بـراى دهميــن بـار پرچم فـرو افتــاد ولـى غمره دختر علقمه كنانيه آن را بلند كرد.

حمله از دره احد و شكست لشكر اسلام

به طورى كه در بالا گفته شد، در زمانى كه لشكر قريش پا به فرار گذاشته بودند و ياران عبداللّه بن جبير مواضع خود را در دره احد در پشت سر لشكر اسلام ترك كرده بودند و براى جمع غنايم پايين آمده بودند، خالدبن‌وليد حمله خود را به آنان آغاز كرد و پس از شهيد كردن كليه تيراندازان باقى مانده در دره و شهادت عبداللّه بن جبير، از

پـشت سـر بـه لشكريــان اسلام يورش برد.

لشكر شكست خورده قريش همين كه ديدند پرچم قريش به دست غمره برافراشته شــد و از پشت سر نيز خالدبن وليــد حمله خود را آغاز كرده، به ميدان برگشتند و حمله خود را به لشكـر اسـلام شروع كردنـد.

حمله به قدرى سخت بود كه لشكر اسلام به سختى منهزم و متلاشى شد و از هر طرف فرار كردند، و به كوه‌ها پناه بردند. پيغمبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چون فرار اصحاب خود را ديد، كلاه از سر خود برداشته و همى فرمود:

ـ « به سوى من آئيد!

من رسول خدايم!

به كجا فرار مى‌كنيد!

آيا از خدا و رسولش فرار مى‌كنيد؟!»

در اين موقع «هند» دختــر عتبه در ميــان لشكريان قريــش فعاليت فوق‌العاده‌اى را شـروع كــرده بــود. او در ميـان سپـاه ايستـاده بـود و اگـر سربازى را مى‌ديــد كه از ميدان جنگ فرار مى‌كنــد، سرمه‌دانى را با ميله‌اش به طرف او مى‌برد و به او مى‌گفت:

ـ اى زن! بهتر است كه با اين سرمه‌دان چشمان خود را سرمه كنى! و با اين ترتيب احساسات و غيرت سرباز فرارى را تحريك مى‌كرد و او را دوباره به جنـگ مسلميـن بر مـى‌گـردانيـد.

فاجعه شهادت حمزه سيدالشهداء

حمزة بن عبدالمطلب، عموى گرامى و رشيد پيامبر خدا در سپاه پيامبر بود و حملات سختى را به قريش مى‌نمود. همين كه او به طرفى حمله مى‌كرد، لشكر از مقابلش فرار مى‌كرد، و حتى يك نفر هم در مقابلش تاب نمى‌آورد.

هنــد، دختر عتبه، كه مراقب اين جريان بود، با دادن وعده و نويدهايى به غلام جبير بن مطلــع، كه غلامى حبشــى به نام وحشــى بود، او را مأمور غافلگيرى و كـشتـن يكى از سـه نفر (پـيامبر، على يا حمزه،) كرد.

«وحشــى» شهـادت حضـرت حمــزه سيــدالشهـداء را چنيـن تعريـف كـرده است:

ـ چون ديدم كشتن پيامبر از عهده من خارج است، على را هم ديدم كه بسيار متوجه و مراقب خود است، بنابراين به او هم نمى‌توانستم طمع كنم، ولى نسبت به حمزه

كمين كرده و او را ديدم كه به سختى لشكريان را متلاشى مى‌كند، وقتى به من رسيد، و همين كه از كنارم گذشت، به جويى كه آب كناره‌هاى آن را نامرتب و داراى چين و شكن كرده بود، در اثر برخورد با همين چين و شكن‌ها و فرورفتگى‌ها بود كه حمزه، بدون اين كه متوجه باشد، به زمين خورد، و من از اين موقعيت استفاده كرده بلافاصلـه اسلحـه خود را كشيـدم و او را هـدف قرار دادم.

ـ ضربه من درست به لگن خاصره او اصابت كرد و به قدرى شديد بود كه خاصره او را شكافت و از زير سينه‌اش خارج شد، و همين ضربه بود كه حمزه را از پاى در آورد و او را به زمين زد. خودم را به او رساندم و شكمش را پاره كردم، و جگر او را بيرون آورده و براى «هند» بردم، و به او گفتم كه اين جگر حمزه است، هند آن را از من گرفت و به دهانش گذاشت و شروع به جويدن كرد، ولى خداوند آن را در دهانش سخت و مانند استخوان نمود و هند آن را از دهـانش خـارج كـرد و بـه طـرفى پـرت نمـود.

(پيغمبــر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرموده كه خداونــد فرشته‌اى را مأمــور كرد تا آن را برداشتــه و بـه جـاى خـود بازگـردانـد).

راوى‌گفته: هند به‌سوى حمزه‌آمد و او را «مثله» كرد، يعنى گوش‌ها و دست‌ها و پاها و بعض اعضاى ديگر بدنش را قطعه قطعه كرد.

در لحظات سخت فاجعه احد

لشكر اسلام به سختى شكست خوردند و همه فرار كردند. كسى جز «ابودجانه سماك» پسر خرشد و «على عليه‌السلام » در ركاب پيغمبر باقى نماند. هر حمله‌اى كه از جانب دشمن به سوى پيغمبر گرامى مى‌شد، على آن را دفع مى‌كرد، تا اين كه شمشير علـى شكســت، و پيغـمبـر شمشيـر خــود را كه موسـوم بـه «ذوالفقـار» بـود، به علــى داد.

سرانجام پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به سوى ناحيه احد جايگزين شد، و در آن‌جا سنگر گرفت. على عليه‌السلام در كمال رشادت مى‌جنگيد، تا اين كه (بنا به نقل على‌بن ابراهيم در تفسير خود،) هفتاد زخم بر سر و صورت و بدن و شكم و پاهاى آن حضرت وارد آمد. در همين موقع بود كه جبرئيل نازل شد و عرضه داشت:

اى محمد، اين است معنى مواسات! پيامبر فرمـود:

« او از من اســت و مـن از اويــم!» جبرئيـل گفــت:

« من هم از شمــا دو تايــم!»

امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايد: پيغمبر جبرئيل را بين زمين و آسمان به روى

كرسى اى از طـــلا مشـاهــده كـرد كـه مـى‌گـويـد:

ـ «لافَتى اِلاّ عَلى لا سَيْفَ اِلاّ ذُوالْفَقار!»

ـ هيچ جوانى مثل على نيست و هيچ شمشيرى مانند ذوالفقار!

اولين زن مسلمان در جبهه

در روايت قمى است‌كه:

ـ باقــى مانــد با پيامبر « نسيبه» دختــر كعب مازينه، و او زنــى بود كه در جنگ‌هاى پيامبر خدا شركت مى‌كرد و به بستن زخم‌هاى مجروحين مى‌پرداخت، و پسرش نيز با او بود. در يكى از حملات، فرزندش ناچار به عقب‌نشينى شد، و خواست از ميدان جنـگ فرار كند، مـادر خود را به او رسـانيد و گفت:

ـ اى فرزند، به كجا فرار مى‌كنى، و از كه روى بر مى‌گردانى، از خدا و رسولش؟ دوباره او را به ميدان جنگ برگردانيد و در ميدان جنگ مردى به او حمله كرد، و او را شهيد كرد! اين مادر رشيد شمشير فرزند را برداشته و به قاتل فرزندش حمله‌ور گرديد و ضربتى بر ران او وارد كرد و او را كشت. پيامبر فرمود:

ـ خداوند تو را بركت دهد اى نسيبه! اين زن سينه خود را سپر قرار داده و از پيغمبر دفـاع مى‌كـرد، تـا ايـن كـه زخـم‌هـاى فـراوانـى بـرداشت.

شايعـه مرگ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

ابن قمئــه كه در لشكر قريــش بود به طرف پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حمله كرد و مى‌گفت: محمد را به من نشان دهيد! نجات پيدا نكنــم اگر او نجات پيــدا كند! و ضربتــى به شانه پيامبراكرم زد، و به‌گمان اين‌كه پيغمبر كشته شده با صداى بلندفرياد زد ـ به لات و عزى قسم كه محمـد را كشتم!

زخمى شدن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

در آن روز پيشانى پيامبر شكست، و نيز با تيرى كه مغيره انداخت دندان‌هاى پيشين حضرت شكست و ثنايايش آسيب ديد!

حمله مجدد مسلمين و پايان جنگ احد

مهاجر و انصار بعد از آن كه از جنگ فراركرده بودند، دوباره برگشتند، و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با كسانـى كه با او بودند مجــددا به دشمن حملــه كردند و دشمن را

پراكنــده ساختند.

در جريان جنگ احد، مشركين به غلبه و پيروزى نهايى كه باعث شكست قطعى مسلمـانان گـردد، نائل نشدند.

تعـداد شهـداى لشكر اسـلام

تعــداد شهداى سپاه اسلام را در اين جنگ هفتاد نفر ذكر كرده‌اند كه سيدالشهداى اين جنگ حمزه عموى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود. مشركين عده زيادى از مسلمين را «مثله» كـردنـد، كه بـزرگ‌تـرين آن‌هــا حمــزه بـود!

اسـامى شهـداى جنـگ احـد از مهـاجرين

1 ـ حمـزه بن عبـدالمطـلب‌بـن هـاشـم،

2 ـ عــبـدالـلّـه بـن جــحـش (اســدى)

3 ـ مصعب بن عمير (اخوبنى عبدالدار)

4 ـ شـمـاس بـن عثـمـان (مـخـزومـى)

اسامى شهداى جنگ احد از انصار

از هفتاد شهيد جنگ احد، چهار نفر از گروه كوچك مهاجرين اوليه از اهل مكه بودند كه با پيامبر گرامى‌اسلام به مدينه هجرت‌كردند، و در اين‌جنگ پس از دلاورى‌هاى فراوان به درجه رفيــع شهـادت نايل شدند.

درباره چگونگى شهادت حضرت حمزه عموى دلاور پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در بالا نكاتى تاريخى از روايات نقل كرديم، ولى نكات تاريخى خواندنى ديگر هم در لابه‌لاى روايات در مورد شهادت انصار رسول اللّه از ميان تازه مسلمانان اهل مدينه به چشم مى‌خورد كه نمى‌توان به سادگى از آن گذشت.

از اين ميان اشاره به خانواده بن وقش شده كه چهار نفر از اين خانواده در راه دين از جـان خود گـذشته‌اند: به نام‌هاى:

ـ ثابت‌بن وقش، رفاعــه‌بن وقش، ـ سلمه‌بن ثابت بن وقش، و عمرو بن ثابت‌بن وقش.

ازچند خانواده ديگر نيز از هركدام دو يا سه نفر جان باختند، ازجمله:

ـ صيفـى‌بـن قـيـظـى، و حبـاب‌بن قيـظـى،

ـ حارث‌بن اوس بن معاذ، و اياس‌بن اوس،

ـ عمروبن قيس، و قيس‌بـن عمروبن قيس،

ـ خـارجــه‌بن زيد بن ابى‌زهير، و سعدبن ربيع‌بن عمروبـن ابى زهير،

ـ ايــاس‌بــن عــدى، مــالــك بــن ايـــاس، و عمـــروبــن ايــــاس،

ـ سليم بن عمرو بن حديــده كه با غلام خود عنتره با هم شهيد شدند.

از ديگـر نكـات تاريخـى هم- قبـر شـدن تعدادى از آن‌هاست. از جمله:

ـ نعمــان بــن مالــك بــن ثعلبــه، مجــدربــن زيــاد، و عبــاده بــن حسحــاس، كــه اين سه نفــر در يك قبـر دفــن شدنـــد.

هم‌چنين‌از طايفه بنى حرام پنج نفر شهيد شدند كه دو تن آن‌ها در يك قبر دفن شدند:

ـ عمروبن جموح، رفاعه بن عمرو، عبدالله بن عمرو، خلادبن عمرو، و ابوايمن (مولى عمرو بن جموح) كه دو تن آن‌ها پدر و پسر در يك قبر دفن شدند: عمرو بن جموح، و عبداللّه بن عمـرو.

از شهداى به يادماندنــى از انصار در اين جنـگ، نام‌هاى زير نيز به چشم مى‌خورد:

ـ حنظله‌بن ابى عامر (همان شخصى كه بين مسلمين به حنظله «غسيل المـلائكـه» مـشـهـور اسـت.)

ـ عبداللّـه بن جبير بن نعمــان (همان كســى كه فرمانــده تيراندازان مأمور حفاظت از دره احــد بود.)

ـ مالك بن سنان ( از طائفه بنى خدره، كه پدر ابوسعيد خدرى است.)

ـ اوس‌بـــن ثــــابـــت منـــذر (بـــرادر حســــان بــــن ثابــــت)

ـ انـس‌بـن نـضـر (عـمـوى انس‌بـن مالـك غــلام رسـول اللّـه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله )

( اســامى ايــن شهــدا و بقيه شهداى انصار رسول اللّه از اهالى مدينه، كه در جنگ احد جــان خود را در راه بســط دين خــدا و دفــاع از اسلام نثار كردند، در كتاب «سيرةُ‌النَّبى» ابن هشام مذكور است.)⁽¹⁾

ص: 7 و ص: 128

تحليل قرآن از عوامل شكست و پيروزى

« وَ طائِفَةٌ قَدْ اَهَمَّتْهُـمْ اَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللّهِ غَيْرَ الْحَـقِّ...!» (154 / آل عمران)

قرآن شريف در اين آيه، عقايد گروهى را كه از جنگ احد فرار كردند و شكست را بر مسلميــن تحميــل نمــودنــد، و در عيــن حــال مــدعــى بــودنــد كه اگـر مسلميــن بــر ديــن حقنــد چرا شكســت خــوردنــد، مــورد تحليل قــرار داده و مى‌فـرمـايـد:

ـ «دستــه ديگــرى كه به فكر جان خود بودند، گمــان ناحق دربــاره خدا داشتنــد،

همچــون گمـــان‌هـاى جـاهليـت، و مى‌گفتنـــد:

ـ آيا ما را در اين‌امر پيروزى بهره‌اى نيست؟

ـ بگو: زمام اين امر همــه در دست خداست! اينــان در پيش خود پنهــان مى‌داشتنــد آن‌چه را كه بر تو آشكــار نمى‌كردند، و مى‌گفتند:

ـ اگـر مـا را در ايـن پيـروزى نصيبـى بـود نمـى‌بـايسـت ايـن چـنـيـن كشتـه شـويـم!

ـ به آن‌ها بگـو:

حتى اگر در خانه‌هــاى خود نيــز مى‌بوديــد،

آنــان كه كشته شدن برايشـان نوشته شـده است،

خــود به قتلگــاه خويــش مـى‌آمــدنــد...!» (154 / آل‌عمــران)

آن‌ها، اصولاً دين را از اين جهت پذيرفته بودند كه آن را عامل نيرومند غير قـابل مغلوب شدن، پنداشته بودند. آن‌ها فكر مى‌كردند كه خداوند در هيچ شرايطى راضى به پيروزى دشمن بر دينش نخواهد بود، ولو آن‌كه وسايل ظاهرى مساعد با دشمن بوده باشد!

قرآن مجيد مى‌فرمايد كه اين گروه گمانى درباره خدا داشتند كه بر خلاف حق بوده، و از سنخ افكــار دوره جاهليت محسوب مى‌شد. اين طائفه گمان كرده بودند كه پاره‌اى از امور حق مسلم آنان بــوده و امكان نرسيدن به آن نيست، و لذا همين كه مغلـوب شدنــد و عـده‌اى از آنـان كشتــه شدند، درباره مطلــب دچـار ترديــد شدنــد و گفتند:

ـ آيا در اين امر (پيروزى) ما را بهره‌اى نيست؟

آن‌ها گمان مى‌كردند كه چون مردمى مسلمان هستند امكان شكست براى آنان نيست. معتقد بودند كه دين حق هرگز مغلــوب نشــده و پيروان آن دچار شكست نخــواهنــد شــد، زيرا خــدا بدون هيچ قيد و شرطى دين خــود را يــارى نموده و خــودش نيــز ايـن وعــده را به آن‌هــا داده است!

گمان باطل آن‌ها كه از سنخ افكار دوره جاهليت محسوب مى‌شود به همين بوده است، چه آن كه، بت‌پرستى زمان جاهليت نيز خدا را پروردگار هر چيزى دانسته و علاوه براى هر نوعى از حوادث مانند رزق و زندگى و مرگ و جنگ و غيره، خدايى قائل بودند، كه تدبير امر همان صنف يا نوع به عهده او بوده است و اراده‌اش در حوزه وظيفـه‌اش نافذ و غير قابــل مغلوبيت بـوده است.

بنابراين، هر كس گمان كند دين مغلوب شدنى نيست، و پيغمبر نيز كه بار گران دين نخستين بار به دوش او گذاشته شده، در دعوت خود شكست نمى‌خورد، و كشته

نمى‌شود، و نمى‌ميرد، در حقيقت، گمانى است بر خلاف واقع، و از نوع افكار جاهليت، چه آن كه با اين ترتيب براى خدا شريكى قائل شده است، زيرا گمان او اين است كه پيغمبر رب النوعى است كه امر پيروزى و غنيمت به عهده او واگذار شده است، با اين كه خداى سبحان يگانه است، و زمام تمام امور در دست اوست، براى ديگران در هيچ امرى دخـالتـى نيسـت!

اين تنها خداوند سبحان است كه در نظام آفرينش، ناموس اسباب و مسببات را برقرار فرموده، و هر چه كه سبب آن قوى‌تر باشد، وقوعش راجح‌تر خواهد بود ،خواه حق باشد يا باطل، خواه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشد و خواه ابوسفيان، هيچ فرقى بين مؤمن و كافر در اين امر نيست.

البته، خداى سبحان را نسبت به دين و اولياء دين خود عنايت خاصى است، كه در نتيجه اين عنايت، علل و اسباب نظام آفرينش را طورى ترتيب داده كه سرانجام منجر به ظهور دين و آماده شدن گيتى براى پذيرايى از اولياء دين شده و سرانجام نيك هم از آن متقين است!

امر نبوت و دعوت دينى از اين ناموس عمومى مستثنى نيست. هر جا كه اسباب ظاهرى مقتضى غلبه دين بوده، مانند بعضى از غزوات پيامبر گرامى اسلام، پيروزى نصيب مسلمين شده است، و هر جا كه از اوامر پيامبر اكرم خلاف يا سستى مى‌كردند، و يا بر اثر نفــاق، علل و اسباب پيــروزى از بين مى‌رفــت، و آن‌ها شكســت مى‌خوردنـد.

اين در تاريخ اديان ديده مى‌شود كه طرف مقابل پيامبران اغلب اهل ماديات بودند، و قدرت زياد داشتند، لذا پيامبران شكست مى‌خوردند، مانند: كشته شدن حضرت زكريا، ذبح شدن حضرت يحيى، مطرود شدن حضرت عيسى، و سرنوشت برخى از انبيـاء مانند آن‌ها.

البته ناگفته نماند كه اگر گاهى ظهور حق متوقف بر نقض نظام عادت (نه نقض نظام نواميس حقيقى،) بود، خداوند متعال با نقض آن دين خود را بر پا نگه داشته و نمى‌گذارد حجتش باطل گردد و از بين برود.⁽¹⁾

تحليل اتفاقات جنگ احد

« وَ لا تَهِنُــــوا وَ لا تَحْـزَنُــــوا وَ اَنْتُــــمُ الاَعْلَــوْنَ اِنْ كُنْتُــمْ مُــؤْمِنيــنَ...»

(139 تا148 / آل‌عمران)

در جريان جنگ احد، گرچه مشركين به پيروزى نهايى كه باعث شكست قطعى مسلميــن گردد، نائل نشدند، ولى در عيــن حال، آن چه كه در جريــان جنگ بر مسلمين وارد آمد، بسى سخت‌تر و دردناك‌تر از آن كفار بود، چه آن كه هفتاد تن از بهترين و شجاع‌تريــن ياران خود را از دســت دادند، و از طرف ديگر، وقوع چنين حادثــه جانگــداز در كنار خانــه و ديارشــان سبـب ضعف و انـدوه آنان گرديده بود.

در اين آيات، قرآن مجيد، دلايل ضعف و اندوه مسلمين را از طرفى مولود تفوق مشركين، و از طرف ديگر به علت آسيب و صدماتى مى‌شمارد كه به آنان وارد شده بود و در مقابل آن از سنت‌هاى الهى و مخصوصا از سنت امتحان الهى در جنگ‌ها و تحولات روزگار سخن به ميان مى‌آورد و شرايط پيروزى و شكست در جنگ‌ها را بيان مى‌فرمايد، و از عملكرد مسلمين در جنگ احد تحليل انتقادى به عمل مى‌آورد، و از آن تعداد مسلمين كه مقاومت كرده و پيامبر را تنها نگذاشته بودند، تحسين مى‌فرمايـد، و سرانجـام به اين مسئلـه اسـاسى مى‌رسد كه:

دين يا پيامبر؟

كدام يك بايد مسلمانان را مورد توجه و نظر باشد؟ آيا با مرگ پيامبران دين آن‌ها از بين مى‌رود؟ يا اين كه اسـاس دين است، و بـا مرگ پيامبرى آيين الهى از بين نمى‌رود!!

سه عامل پيروزى

ايمـان، صبــر، تقــوى! آيه فوق چنيــن بيان مى‌كند كه پيروزى و تفوق شما هيچ قيد و شـرطـى جز ايـمـان نـدارد:

ـ «شما مسلميــن، نه سستى كنيــد، و نه غمگين شويــد، و اگر با ايمــان باشيد، برتر خواهيد بود!» (139/آل‌عمران)

اگر داراى نيروى ايمان هستيد، شايسته نيست كه اراده شما ضعيف شود، و از پيروز نشدن بر دشمن اندوهناك گرديد، چه آن كه ايمان شما سرانجام شما را به پيروزى نهايى مى‌رساند، زيرا كه از لوازم ايمان «تقوى» و «صبر» است و تقوى و صبر ملاك هر فتح و پيروزى است!

ص:222

اما آسيبى هم كه به شما رسيد نبايد سبب اندوه و ضعف شما گردد، چه آن كه شما در اين آسيب تنها نبوديد، و دشمن نيز به حد كافى از شما آسيب ديد، بنابراين دشمن هيچ‌گونــه مزيت و برترى بر شمــا پيدا نكــرده، تا موجــب ضعف و انـدوه شما گردد.

نكته مهم آن كه در آيه شريفه خطاب به مؤمنين مى‌فرمايد:

ايمان شرط پيروزى و برترى است، و اين در حالى است كه مؤمنين ايمان داشتند، ولى در موقع عمل بر طبق مقتضيات ايمان خود عمل نكردند، و صبر و تقوى را كه از لوازم ايمان است، فراموش كردند، و اگر اين دو صفت بزرگ را از دست نداده بودند، ايمـان آن‌ها اثر خـود را مى‌كرد، و پيروزى نصيبشـان مى‌شد.

مسلمانان به اين دليل اندوهناك شده بودند كه گمان كرده بودند مشركين بر آنان برترى پيدا كرده‌اند، لذا خداى تعالى با آيه فوق اين فكر آن‌ها را تخطئه نموده و مى‌فرمايــد: ملاك برترى با شماست، در صورتى كه ايمان داشته باشيد، نه با مشركين! و مى‌فرمايد:

ـ «وَ كانَ حَقّا عَلَيْنا نَصْرُالْمُؤْمِنينَ!

ـ اين حق برعهده ماست كه مؤمنين را نصـرت بخشيــم!» (47 / روم)

دو عامل اصلى شكست

قرآن مجيد در آيات زير دلايل و عوامل شكست مسلمين در جنگ احد را شرح مى‌دهــد و مى‌فرمايـد:

ـ «خدا وعده‌اش را درباره شما راست كرد، هنگامى كه به اذن او آن‌ها را كشتيد،

تا اين كه سستى ورزيديد، و در كارتان منازعه كرديد،

و بعد از آن كه آن‌چه را كه دوست مى‌داشتيد، به شما نشان داد، نافرمانى كرديد،

و بعضى از شما اراده دنيا و بعض ديگر اراده آخرت داشتيد،

سپس شما را از غلبه بر آن‌ها باز داشت تا امتحانتان كند!

خدا از شما عفو كرد و خدا بر مؤمنان صاحب فضل است!» (152 / آل‌عمران)

در اين آيات، خداوند متعال صدق وعده‌هاى خود را تأييد مى‌نمايد و شكست آنان را در جنگ احـد مربــوط به خود آن‌ها مى‌دانــد، چه آن كه آنــان در جنــگ از مرز اوامر و دستـورات الهـى كـه پيغمبـر مردم را بـدان دعـوت مى‌فرمـود، تجـاوز نمـوده بودند.

جميع روايات و هم‌چنين تاريخ متفقند كه در جريان جنگ احد فتح و پيروزى

ص:223

نخست نصيب مسلمين گشت، به طورى كه شمشير در ميان دشمن نهاده و اموالشان را غارت كردند، و اين پيروزى ادامه داشت تا موقعى كه عده‌اى از تيراندازان محل مأموريت خود را ترك كردند و براى غارت كردن اموال از دره‌اى، كه پيغمبر آن‌ها را مأمور نگهبانى آن فرموده بود، خارج گشتند، و در اين موقع بود كه خالدبن وليد و كسانى كه با او بودند، از كمينگاه خارج شده و عبداللّه بن جبير و عده معدودى از تيراندازان اسلام را كه محل مأموريت خود را ترك نكرده بودند، و با عبداللّه باقى مانده بودند، كشتند، و از پشت سر لشكر اسلام را مورد حمله قرار دادند، و مشركين نيز كه متوجه جريان شدند، برگشتند و شمشير در ميان اصحاب رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گذاشتند، و هفتاد نفر از آن‌ها را شهيد كردند، و در نتيجه مسلمين كه در آغاز كار پيروز بودند، با اين پيش‌آمد دچار شكست سختى شدند. قرآن شريف مى‌فرمايد:

ـ «... تـا ايـن كـه سستـى ورزيـديـد، و در كـارتـان منازعه كرديد... !» (152 / آل‌عمران)

اين آيه ناظر بر جريانى است كه در بين تيراندازان نگهبان دره به وجود آمد، چه آن كه يك سلسله گفتگوهايى راجع به ترك دره و ملحق شدن به لشكر و بردن غنيمت از كفار، در بين آنان پديد آمد تا اين كه سرانجام امر پيغمبر را مخالفت كردند، و براى بردن غنيمت به ميدان جنگ آمدند.

خــروج آن‌ها از دره مولــود ترس و هراس نبــود بلكه ناشى از طمعى بود كه نسبت بـه بـردن غنيمـت داشتنـد.

عبــارت «منازعه كردن» نشان مى‌دهد كه تمام آن افراد مخالفت امر پيامبر را نكردند بلكه مطلــب بين آن‌ها مورد منازعــه بود، و عده‌اى اصـرار بر ماندن مى‌كردند.

خداوند تعالى مى‌فرمايد: پس از آن كه سستى و نزاع و عصيان و اختلاف در ميان شما پديد آمد، خداوند شما را از مشركين بازداشت، تا امتحانتان كند، چه آن كه پديد آمدن اختلاف بزرگترين عامل امتحان است، و مؤمن از منافق و ثابت قدم از سست عنصـر و متلون باز شناخته مى‌شـود.

قرآن مجيد در آيه ديگر مى‌فرمايد:

ـ « آيــا آن گــاه مصيبتــى به شمــا وارد آيــد،

صدمــه‌اى كه دو برابر آن را بر دشمــن وارد كرديــد،

خواهيـد گفـت كــه اين صدمــه از كجا رسيــد؟

بگو كــه آن از ناحيــه خودتــان اسـت...!» (165 / آل‌عمـران)

قرآن مجيد ضمن آيه فوق به بيان علت نزديك‌ترى كه بر طبق ناموس طبيعى و عادى، باعث شكست و كشته شدن آنان شده، مى‌پردازد، در حالى كه در آيات ديگرى

ص:224

قبل از اين آيه، مطلب اساسى ديگرى را ذكر فرموده بود كه اصولاً مرگ و حيات در دست خداست، و دور و نزديك بودن از وطن، شتاب به سوى جنگ و جهاد، يا كناره‌گيـرى كــردن و فــرار، هيچ‌گونــه اثــرى در سرنوشــت مـرگ و حيـات نــدارد!

در اين آيه مى‌فرمايد: علت آن شكست همان معصيتى است كه خود ايشان در روز احد مرتكب شدند، كه اولاً مواضع خود را در نگهبانى دره ترك كردند، و سپس عده‌اى از آن‌ها از ميدان جنگ فرار نمودند. همين معاصى و سستى‌ها بود كه به حسب سنت قطعى و طبيعى باعث شكست و كشته شدن آن‌ها شده است!

امتحان ايمان افراد در تحولات و جنگ‌ها

قرآن شريف مى‌فرمايد:

ـ « و اين است روزگار،

كه آن را براى امتحان در بين مردم مى‌گردانيم،

تا اين كه خدا مردم با ايمان را معلوم دارد،

و گواهانى از خودتان بگيرد...

تا آنان كه ايمان آورده‌اند تصفيه كند،

و كفــار را نابود گرداند!

آيا گمــان مى‌كنيد كه داخــل بهشت مى‌شويــد، بدون اين كه ميزان جهاد و صبـر شما معلوم گردد...؟!» (141 تا 143 / آل‌عمران)

مفهوم آيه اين است كه ايمان بعد از نهان بودن آشكار مى‌شود، يعنى مظاهر ايمان بروز مى‌نمايد، و چون اين ظهور ايمان بايد طبق قانون علل و اسباب انجام گيرد، ناچار بايد يك‌سلسله امورى كه منجر به ظهور ايمان آن‌ها شود، به وقوع پيوندد!

اين «تصفيه ايمان» كه در آيه ذكر شده، از مصالح و حكمت‌هاى گردش ايام است. خداوند متعال آلودگى‌هاى كفر و امثال آن را ذره ذره از دل مؤمنين بر طرف مى‌فرمايد تا اين كه جز ايمان در دل آنان چيزى باقى نماند و خالص براى خدا گردند!

هم‌چنين، اجزاء كفر و شرك و كيد را كم كم از دل كافر محو مى‌نمايد. تا آن كه سرانجام هيچ باقى نماند. اگر كافر و منافقى داراى صفات حسنه‌اى نيز باشد امتحانات متوالى سبب بروز خبث باطن و زوال تدريجى فضايل ظاهرى‌اش مى‌گردد.

اين است پـاره‌اى از مصــالــح و حكمت‌هــاى گردش ايام در بين مردم و عدم استمرار آن در يك جمعيت خاص، و تمــام امــور در دست خداست، و هر چه بخواهد انجــام مى‌دهــد، و جــز بر طبـق مصـالح عــاليــه عملــى انجام نمى‌دهد!

ص:225

قرآن شريف گمان داخل شدن در بهشت را بدون امتحان، لازمه همان فكر فاسدى مى‌دانــد كه مسلمانــان در جنگ احد مى‌كردنــد، و فكر مى‌كردنــد كه چــون بر دين حق هستنــد، و حق غير قابل شكســت است، پس هميشــه پيروزى همــراه آن‌هاست، و دچـار شكست نمى‌شوند؟!

لازمه اين فكر غلط اين بود كه آن‌ها خيال مى‌كردند، هر كس به پيغمبر ايمان آورد و داخل حلقه اسلامى شود، هميشه در دنيا با غلبه بر دشمن و بردن غنيمت خوشبخت خواهد بود، و در آخرت نيز با آمرزش و داخل شدن در بهشت سعادتمند خواهد بود! خداوند با آيه شريفه زير نادرستى و فساد فكر آنان را كه گمان داخل شدن در بهشت را داشته‌اند، ثابت فرموده است:

ـ «آيا گمان مى‌كنيــد كه داخل بهشت مى‌شويــد، بدون آن كه ميزان جهاد و صبرتان معلــوم گردد؟

شمــا بوديد كه قبل از صــدور حكم جهــاد آرزوى مرگ مى‌كرديــد،

ولى اكنون كه با آن روبــه‌رو شده‌ايــد، به تماشاگـرى پرداخته‌ايــد...!»

(142 و 143 / آل‌عمران)

چه آن كه آنان قبل از وقوع جنگ‌ها، آرزوى مرگ و شهادت داشتند و همين كه جنگى پيش مى‌آمد، و صحنه‌هاى آن را با چشم خود مى‌ديدند، اقدام به جنگ ننموده، و به سوى آرزوى خود نمى‌شتافتند، بلكه كمال سستى و ضعف را از خود نشان مى‌دادند، و با روگردان شدن از ميدان‌هاى جنگ آرزوى خود را فراموش مى‌كردند. بنابراين، آيا ممكن است صــرف اين آرزو موجب داخل شدن آن‌ها در بهشت شود، بدون اين كه از عهده امتحان برآمــده و از آلودگى‌هــا پاك شده باشند؟ و آيا لازم نيست كه چنين مردانى در صحنـه زنـدگى امتحان شـده و مـورد آزمايش قرار گيـرند؟

برخورد قرآن با مسلمانان فرارى از جنگ

با لحنى كه قرآن شريف از فرار مسلمين در جنگ احد ياد مى‌كند، صحنه لحظات دشـوارى كه پيامبر خــدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مدافعين اطراف آن حضرت داشته‌اند، مجسم مى‌شود:

ـ «... هنگامــى كه دور مى‌شديــد،

و به كسى توجــه نمى‌كرديــد،

پيامبــر شمــا را از پشت سر مى‌خواند...!» (153/آل‌عمران)

ماندن پيامبر در آخر جمعيت دلالت مى‌كند بر اين كه لشكر اسلام به طورى از اطراف پيامبر پراكنده شده بودند، كه به صورت ستونى طويل در آمده باشند، و نفرات اول

ص:226

آن از پيغمبر دور و نفرات آخر به آن حضرت نزديك بودند، و پيغمبر آنان را به جنگ دعوت مى‌كرد، ولى هيچ يك از آنان، نه نفرات جلو، و نه نفرات آخر، به آن حضرت توجه نمى‌كردند، و او را در ميان مشركين تنها گذاشته بودند، و براى اين‌كه كشته نشوند، از ميــدان جنگ دور مى‌شدند.

البته تمام جمعيت منهــزم نشده بود و عده‌اى در اراده خود پايدار بودند، و نه در آغــاز كار، و نه بعـد از شيوع خبر قتــل پيامبر سستى ننمــوده و رو به فــرار ننهادند.

از عبارت اين كه مى‌فرمايد: « و پيامبر از دنبال شما، شما را مى‌خواند،» استفاده مى‌شود كه خبر قتل پيغمبر بعد از فرار و شكست جمعيت منتشر شده بود، نه قبل از آن.

با توجه به اين كه بيشتر كشته‌ها در جنگ از انصار بودند، و گويا از مهاجرين بيش از چهار نفر كشته نشده بود، اين مى‌رساند كه مقاومت و ثبات بيشتر از ناحيه انصار بــوده، و فرار از جنگ نخســت از مهاجرين شــروع شده است. قـرآن مجيد مى‌فرمايد:

ـ «آنان كه در روز برخورد دو لشكر از شما رو گردان شدند،

بدين جهت بود كه شيطان آن‌هــا را به سبــب آن‌چــه كه كسب كــرده بودنــد،

به لغــزش انداخت!» (155 / آل‌عمران)

ظاهر آيه اين است كه پاره‌اى از گناهان را كه آنان قبلاً مرتكب شده بودند اين امكان را به شيطـان داد كه آنها را اغـوا كند، و بــه فـرار و پشــت كـردن به جنـگ وادار سازد.

برگشت فراريان

قرآن مجيد متذكر مى‌شود كه:

ـ «آنان كه خدا و رسولــش را، بعد از رسيدن زخم پاسخ گفتند،

براى آنان كه نيكى كردند از آنـان و پرهيـزكـارى كـردنـد، پــاداشــى بـزرگ اســت.

آنـان كـه مـردم گـفتنــدشـان كـه:

ـ جمــع بر شمـا گرد آمده‌انــد،

پس بترسيدشــان!

پس ايمانشــان افــزون شد،

و گفتنــد:

ـ خـدا مـا را بـس اسـت!

و او بـهتـريــن وكـيـــل اســـت...!» (172 و 173 / آل‌عمران)

مسلمين در واقعه احد هم نافرمانى خدا را كردند كه با فرار از جبهه و جهاد،

ص:227

عصيان خدا را نمودند، و هم نافرمانى پيامبر را نمودند، وقتى كه نگهبانى دره را ترك كردند، و نيز دعوت او را اجابت نكردند، اما در واقعه بعدى، يعنى در آن موقع كه پيغمبر پس از جنگ آنان را براى تعقيب مشركين دعوت كرد، و آنان هم پذيرفتند، و او را اجابت كردند، اين اجابت در آيه فوق به صورت اجابت خدا و رسول، هر دو تلقى شده است.

قرآن مجيـد پشيمـانى و بـرگشت فـراريـان را با آيـه زيـر شـرح مى‌دهد:

ـ «... پس از اين غم، آرامشى به شما بخشيد،

و اين آرامش دسته‌اى از شما را فرا گرفت،

و دسته ديگرى كه به فكر جان خود بودند،

گمان ناحق درباره خدا داشتند، گمان‌هاى جاهليت...!» (154 / آل‌عمران)

آنان از اين جهت غمناك بودند كه در جنگ سستى نموده و در نتيجه نصرت و پيروزى را از دست داده بودند، خداوند غم پشيمانى را براى آنان فرستاد تا حزن‌شان برطرف گردد. اين غم كه نعمتى بود الهى، عوض غم و اندوهى بود كه بر آن‌ها به جهت آن چه كه از دست رفته بـود، يا به جهـت امـورى كه بـه آن‌ها اصابت كرده بود، داشتند.

آيه دلالت مى‌كند كه تنها يك طائفه از آن‌ها به اين حالت آرامش (خواب سبك) نائل شدند، نه همه آن‌ها. اين طائفه همان‌ها بودند كه بعد از منهزم شدن و فرار از ميدان جنگ پشيمان شده و دوبــاره به سوى رســول خــدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برگشتند، و دور آن حضرت حلقـه زدنـد، و مـورد عفــو و رحمــت خـداى متعال قرار گرفتند.

گويا برگشت آن‌ها هم در موقعى بود كه پيغمبر از مشركين جدا شده، و به سوى دره مراجعت كرده بود، و در اين موقع بود كه عده‌اى از فراريان متوجه شدند كه خبر قتل پيامبر دروغ بوده است، لذا كم كم به سوى او مراجعت كردند.

اما دسته ديگــر آن‌هايى هستند كه از مؤمنين بودند (نه از منافقين، كه قبل از جنگ از مسلمين جدا شــده بودند،) كه خداونــد برخلاف طائفه اول آن‌ها را مورد مكرمت قرار نداد، و غم آنان را مبدل به غم پشيمانــى نكرد، و از ايمنــى و آرامشى كه طائفه اول برخوردار شدنــد، برخوردارشان نكرد، زيرا آن‌ها فقط از دين جز استفاده دنيوى در نظر نداشتند، و اصولاً ديـن را از اين جهت پذيرفتــه بودند كه عامل نيرومندى پنداشتــه بودند، و افكــار دوران جاهليــت هنوز در مغزشــان بود. اين دستــه تا زمانى خير دين را مى‌خواستنــد كه براى آنان خيــرى داشته باشــد، والاّ از دين برگشته و بـه روش نياكان خود برمى‌گشتند.

اما خداوند هر دو گروه را مى‌بخشد. اين گروه دومى را هم مورد عفو قرار مى‌دهد، اما آن اكرام و عنايتى كه شامل گروه اول شد، گروه دوم را مشمول آن قرار نداده