معارف قرآن در المیزان جلد 4

مشخصات كتاب

‌سرشناسه : امين، مرتضي، ۱۳۳۴ -

عنوان قراردادي : الميزان في تفسير القرآن. فارسي. برگزيده

عنوان و نام پديدآور : معارف قرآن در الميزان/ تاليف مهدي امين[براي] سازمان تبليغات اسلامي، معاونت فرهنگي.

مشخصات نشر : [تهران]: سازمان تبليغات اسلامي، مركز چاپ و نشر، -۱۳۷۰

مشخصات ظاهري : ج.

شابك : ۱۳۰۰ريال ؛ ۲۰۰۰ ريال (ج.۲، چاپ اول) ؛ ۳۰۰۰ ريال (ج.۳، چاپ اول)

يادداشت : ج. ۲ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

يادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۷۳).

يادداشت : كتابنامه.

مندرجات : ج. ۱. معارف قرآن در شناخت خدا

موضوع : تفاسير شيعه -- قرن ۱۴

موضوع : اسلام -- بررسي و شناخت

شناسه افزوده : طباطبائي، محمدحسين، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ . الميزان في تفسير‌القرآن

شناسه افزوده : سازمان تبليغات اسلامي. مركز چاپ و نشر

شناسه افزوده : سازمان تبليغات اسلامي. معاونت فرهنگي

رده بندي كنگره : BP۹۸/ط۲۵م‌۹۰۴۲۱۲ ۱۳۷۰

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۱۷۲۶

شماره كتابشناسي ملي : م‌۷۱-۱۷۴۳

اشاره

مقـدمـه مـؤلـف

اِنَّــهُ لَقُـرْآنٌ كَـــريــمٌ

فـى كِتــابٍ مَكْنُـــــونٍ

لا يَمَسُّــهُ اِلاَّ الْمُطَهَّـــروُنَ

« اين قـــــــــرآنـى اســت كــريـــــــــــم! »

« در كتــــــــابــــــــــــــى مكنـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــون! »

« كه جز دست پــاكــان و فهـم خاصان بدان نرسد! »

(77 ـ 79/ واقعه)

اين كتاب به منزله يك «كتاب مرجع» يا فرهنگ معارف قرآن است

كه از «تفسير الميزان» انتخـاب و تلخيـص، و بر حسب موضوع، طبقه‌بندى شده است.

در يك « طبقه بندي كلي» از موضوعات قرآن كريم در تفسير الميزان قريب 77 عنوان انتخاب شد كه هر يك يا چند موضوع، عنواني براى تهيه يك كتاب در نظر گرفته شد. هر كتاب در داخل خود به چندين فصل يا عنوان فرعى تقسيم گرديد. هرفصل نيز به سرفصل‌هايى تقسيم شد. در اين سرفصل‌ها، آيات و مفاهيم قرآنى از متن تفسيـر الميــزان انتخــاب و پس از تلخيص، به روال منطقى طبقه‌بندى و درج گرديد، به طورى كه خواننده جوان و محقق ما با مطالعه اين مطالب كوتاه وارد جهان شگفت‌انگيز آيات و معارف قرآن عظيم گردد.

تعدادي از اين مجلدات هم گفتارهاي مربوط به همين موضوعات و همچنين تحقيقاتي است كه علامه طباطبائي رضوان الله عليه درباره اهداف آيات و سوره هاي قرآن كريم به عمل آورده است. آخرين مجلد منتخبي خلاصه از 21 جلد قبلي است.

در پايان كار، مجموع اين معارف به قريب 5 هزار سرفصل بالغ گرديد. كار انتخاب مطالب، تلخيص، عنوان بندي و نگارش، قريب 30 سال دوام داشتــه و با توفيق الهى در ليالى مبــاركه قدر سال 1385 پايان پذيرفتــه و آمــاده چــاپ و نشــر گـرديـده است.

در نظر گرفته شد اين مجلدات بر اساس سليقه خوانندگان در شكل ها و قطع

هاي مختلف آماده شود. در قطع وزيري تعداد اين مجلدات به 22 رسيد. در قطع جيبي هر عنوان موضوع يك كتاب در نظر گرفته شد و در نتيجه به 77 جلد رسيد.

از اين مجلدات تاكنون 3 جلد به قطع وزيري با عنوان « معارف قرآن در الميزان» شامل عناوين: معارف قرآن در شناخت خدا، نـظام آفرينش، ملائكه و جن و شيطان ( از انتشارات سازمان تبليغات اسلامي،) و 5 جلد به قطع جيبي با عنوان « تفسير علامه- تفسير موضوعي الميزان » شامل عناوين: قضا و قدر در نظام آفرينش، خانواده، جنگ و صلح، جن و شيطان، غذا و تغذيه انسان ( از انتشارات موسسه قرآني تفسير جوان - مفتاح دانش و بيان جوان - آستان قدس رضوي،) چاپ و منتشر گرديده است.

مجلدات حاضر بدون امتياز تاليف است!

هر ناشري مي تواند در اشاعه معارف آسماني قرآن نسبت به چاپ و نشر آنها ( با عناوين مناسب و مربوط) اقدام نمايد و هر موسسه يا فردي آنها را در سايت اينترنتي خود قرار دهد!

هدف تأليف اين كتاب

هـــــدف از تهيه اين مجموعــه و نوع طبقه‌بندى مطالب در آن، تسهيل مراجعه به شرح و تفسير آيات و معارف قرآن شريف، از جانب علاقمندان علوم قرآنى، مخصوصا محققين جوان است كه بتوانند اطلاعات خود را از طريق بيان مفسرى بزرگ چون علامه فقيد آية اللّه طباطبايى دريافت كنند و براى هر سؤال پاسخى مشخص و روشــن داشتـــه باشنــد!

ضرورت تأليف اين كتاب

سال‌هاى طولانى، مطالب متعدد و متنوع درباره مفاهيم قرآن شريف مى‌آموختيم اما وقتى در مقابل يك سؤال درباره معارف و شرايع دين‌مان قرار مى‌گرفتيم، يك جواب مدون و مشخص نداشتيم بلكه به اندازه مطالب متعدد و متنوعى كه شنيده بوديم بايد جواب مى‌داديم. زمانى كه تفسير الميزان علامه طباطبايى، قدس‌اللّه سرّه الشريف، ترجمه شد و در دسترس جامعه مسلمان ايرانى قرار گرفت، اين مشكل حل شد و جوابى را كه لازم بود مى‌توانستيم از متن خود قرآن، با تفسير روشن و قابل اعتمادِ فردى كه به اسرار مكنون دست يافته بود، بدهيم. اما آنچه مشكل مى‌نمود گشتن و پيدا كردن آن جواب از لابلاى چهل (يا بيست) جلد ترجمه فارسى اين تفسير گرانمايه بود.

اين ضرورت احساس شد كه مطالب به صورت موضوعى طبقه‌بندى و خلاصه شود و در قالب يك دائرة‌المعــارف در دستــرس همه دين‌دوستان قرارگيرد. اين همان انگيزه‌اى بـود كـه مـوجب تهيه اين مجلــدات گــرديد.

بديهى است اين مجلدات شامل تمامى جزئيات سوره‌ها و آيات الهى قرآن نمى‌شود، بلكه سعى شده مطالبى انتخاب شود كه در تفسير آيات و مفاهيم قرآنى، علامه بزرگوار به شرح و بسط و تفهيم مطلب پرداخته است.

اصــول ايــن مطــالــب با تــوضيــح و تفصيــل در « تفسير الميزان» موجود است كــه خـواننــده مى‌تواند براى پى‌گيرى آن‌ها به خود الميزان مراجعه نمايد. براى اين منظور مستند هــر مطلــب با ذكــر شمــاره مجلــد و شماره صفحه مربوطه و آيه مـورد استناد در هر مطلب قيد گرديده است. ( ذكراين نكته لازم است كه ترجمه تفسيرالميزان در اوايل انتشار از دهه 50 به بعد به صورت مجموعه 40 جلدى و از دهه 60 به بعد به صورت مجموعه 20 جلدى منتشر شده و يا در لوح هاي فشرده يا در اينترنت قرار گرفته است، به تبع آن نيز در تهيه مجلدات اوليه اين كتابها (تا پايان تاريخ اديان) از ترجمه 40 جلدي اوليه و در تهيه مجلدات بعدي از ترجمه 20 جلدي آن و يا از لوح هاي فشرده استفاده شده است، لذا بهتراست درصورت نياز به مراجعه به ترجمه الميزان، علاوه برشماره مجلدات، ترتيب عددى آيات نيز، لحاظ شود.)

... و ما همه بندگانى هستيم هر يك حامل وظيفه تعيين شده از جانب دوست و آنچه انجــام شــده و مى‌شـود، همه از جانب اوست !

و صلوات خدا بر محمّد مصطفى (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و خاندان جليلش باد كه نخستين حاملان اين وظيفه الهى بودند و بر علامه فقيد آية اللّه طباطبايى و اجداد او،

و بر همه وظيفه داران اين مجموعه شريف و آباء و اجدادشان باد،

كه مسلمان شايسته‌اى بودند و ما را نيز در مسيــر شنــاخت

اسـلام واقعى پرورش دادنـد ...!

فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ تَوَفَّني مُسْلِماً وَ أَلْحِقْني بِالصَّالِحينَ!

ليلة القدر سال 1385

سيد مهدى (حبيبى) امين

اظهار نظرها درباره چاپ هاي نخست

پس از چاپ اول 3 جلد از « معارف قرآن در الميزان » در سالهاي70، استقبال محققين و دانشمندان به جائي رسيد كه ما را بر آن داشت تا قبل از آغاز مطالعه اين كتاب، سري بزنيم به سايت هاي اينترنتي و جرايد كشور، نقد و اظهار نظر هائي را كه درباره چاپ قبلي اين مجموعه با ارزش از طرف پژوهشگران محترم اظهار شده است، درج كنيم:

1-« درسـايت روزنامه جمهوري اسـلامي ...www.magiran.com/npview » در صفحه عقيدتي در تاريخ 03/07/1385 درباره مجموعه «معارف قرآن در الميزان» چنين آمده است:

« معارف قرآن در الميزان نام كتابي است كه به كوشش سيد مهدي امين تنظيم گرديده و توسط سازمان تبليغات اسلامي منتشر شده است. اين كتاب با دقت تمام معارف مختلف قرآن كريم را كه در تفسير الميزان شرح و تبيين يافته است انتخاب و تلخيص كرده و با يك طبقه بندي ارزشمند موضوعي شيفتگان فرهنگ و معارف قرآني را براي دست يابي سريع به آن ياري و مساعدت نموده است .

تنظيم كننده اين معارف غني در مقدمه اي كه بر جلد اول و دوم اين كتاب نگاشته است درباره اين اثر كه در حكم كتاب « مرجع» براي آشنايي با فرهنگ و معارف قرآني است، چنين مي نويسد: ( ... نويسنده محترم روزنامه جمهوري، كلياتي از مقدمه مولف را از جلد اول و دوم كتاب نقل كرده است.)

2-« در سايت گودريدز www.goodreads.com/book/show/8553126 » كه در آن از همه جاي دنيا افراد علاقمند به كتاب مي توانند بهترين كتابهائي را كه خوانده اند معـرفي كنند، آقاي محمد رضــا ملائي از شهر مقدس مشهد مشخصاتي از جـلد اول « معارف قرآن در الميزان» را همراه با كتابهاي مورد علاقه اش معرفي كرده و چنين اظهار نموده است:

« ... تو تهران تو كتابخونه پيدا كردم، صد صفحه اش رو خوندم، ولي مشهد هيچ جا پيداش نكردم، آيات سنگين قرآن رو برداشته بود تفسير علامه رو آورده بود. حيف شد واقعا، اين كتاب رو هر كي داره، دو برابر قيمت ازش مي خرم، بهم اطلاع بدين ...!»

3-« روانشاد حجت الاسلام دكتر كبيري استاد دانشگاه » در يكي از سخنراني هاي خود در مسجد شفا درباره « جلد دوم معارف قرآن در الميزان» اظهار داشت:

« ... اين كتاب را اول شب باز كردم عناوين چنان جذبم مي كردند كه ديدم همان شب تا آخر كتاب را خوانده ام!»

4-« سايت موسسه فرهنگي و اطلاع رساني تبيان وابسته به سازمان تبليغات اسلامي

www.tebyan.net» در موارد عديده از كتاب « معارف قرآن در الميزان» مطالب زيادي نقل كرده، از جمله در سال 1382 شرح كامل « اسماء و صفات الهي» را نقل كرده كه مورد استقبال و اقتباس سايت هاي ديگر هم قرار گرفته است و تعداد بازديد كنندگان آن، در تاريخ مراجعه، به 29185 نفر رسيده بود.

5-« سايت دارالقرآن كريم www.telavat.com » نيز به معرفي « معارف قرآن در الميزان » پرداخته و مي نويسد:

« اين كتاب فرهنگ معارف قرآن است كه از تفسير شريف الميزان انتخاب و تلخيص و بر حسب موضوع طبقه بندي شده است. طرح اين منبع در 9 جلد به شرح زير است:

1- معارف قرآن در شناخت خداوند؛ 2 . معارف قرآن در شناخت جهان و نظام آفرينش؛ 3. آفرينش انسان و موجودات قبل از او؛ 4. فطرت انسان؛ 5. تاريخ انسان و جريان مدنيّت و اديان الهي؛ 6. اسلام، حركت نهايي و وراثت زمين؛ 7. تمدن و قوانين جامعة صالح و موعود اسلامي؛ 8. اصول تربيت و خانواده اسلامي؛ 9. مراحل بعدي حيات تا لقاء الله. ظاهراً تاكنون 3 جلد اول آن انتشار يافته و بقيه مجلدات آن آماده نشده است.»

6-« سايت شهر مجازي قرآن www.quranct.com » از جلد اول « معارف قرآن در الميزان» مطالبي بطور مفصل در چند صفحه درباره « اسماء و صفات الهي» با سر فصل هاي زير نقل كرده است: اسماء و صفات الهي. تقسيم بندي صفات الهي. تعداد اسماء حسني.

7-« سايت Islamquest» در پاسخ پرسش هاي خوانندگان خود در موارد عديده از « معارف قرآن در الميزان» استفاده كرده است.

8-« سايت حوزه www.hawzah.net » تحت عنوان « جوانه هاي جاويد» بررسي هايي درباره: «سبك هاي تفسيري علامه طباطبائي ره و شناخت نامه الميزان،» انجام داده، منابع تفسير و كتابهاي مربوط به الميزان را شمارش كرده است و در باره « معارف قرآن در الميزان» مي نويسد:

« مجموعه معارف قرآن در الميزان كه به منزله مرجع يا فرهنگ معارف قرآن است، توسط سيد مهدي امين از تفسيرالميزان انتخاب و تلخيص گرديده كه بر حسب موضوع طبقه بندي شده است از اين اثر تا كنون سه جلد با عنوان معارف قرآن در شناخت خدا، معارف قرآن در شناخت جهان و معارف قرآن در شناخت ملائكه، جنّ و شيطان تدوين و توسط سازمان تبليغات اسلامي به چاپ رسيده است.» « سايت حوزه» همچنين به عنوان منابع پژوهش مقطع دبيرستان، موضوع: كنش و واكنش (عمل ها و عكس العمل ها ) از « معارف قرآن در الميزان» نام برده است.

9-« سايت اسلام پديا – اصطلاحات قرآني islampedia.ir » در شرح اصطلاحات «آسمان هاي هفت گانه در قرآن» و « الحي القيوم در آيات قرآن» همچنين «رطب و يابس و كتاب مبين در قرآن» مطالب مفصلي از « معارف قرآن در الميزان» را نقل كرده است.

علاوه بر سايت هاي فوق الذكر قريب به 50 سايت ديگر نيز از مجلدات « معـارف قـرآن در

الـميزان» استفاده كرده و يا آنها را به عنوان منابع تحقيق و مطالعه به خوانندگان خود معرفي كرده اند كه براي رعايت اختصار از شرح آنها صرف نظر مي شود.

در حال حاضر هم –

مولف همه اين 22 جلد را در سايت خود تحت عنوان « معارف قرآن در الميزان» در دو نسخه PDF و WORD در اينترنت جهت مطالعه و دانلود و كپي برداري قرار داده كه با جستجو در «گوگل» اين سايت قابل مشاهده است.

در اين زمينه قبلاَ موسسه قرآني تفسير جوان نسخه هاي جيبي آن را كه در 77 جلد تحت عنوان « تفسير علامه يا تفسير موضوعي الميزان» تهيه شده در سايت « www.Tafsirejavan.com » خود قرارداد تا همگان سريعا به آن دسترسي داشته باشند.

اخيرا نيز موسسه قرآني قائميه «www.Ghaemiyeh.com » در شهر اصفهان از 77 جلد مزبور در سايت خود با شيوه بسيار جامع و با فهرست ديجيتالي استفاده كرده كه علاوه بر نسخه PDF از چند فرمت ديگر نيز امكاناتي براي سهولت دانلود و كپي برداري فراهم آورده است!)

برخي افراد يا هيئت هائي علمي نيز در پژوهش هاي خود به « معارف قرآن در الميزان» مراجعه داشتند، بانوان دانشمندي كه به تأييد خود متجاوز از 25 سال در الميزان تحقيق مي كردند، پس از دسترسي به اين كتاب، تحقيقـات خود را بر اساس عناويـن آن، از متن اصلي الميزان دنبال مي كنند.

حضرت آيت الله حاج سيد رضي شيرازي « دامة افاضاته » در روزهاي آغازين كه مولف فهرست عناوين جلد اول اين مجموعه را تهيه و به محضر معظم له ارائه نمود، پس از مطالعه كامل، توصيه فرمودند: « برخي عناوين بسيار جذاب بود و من چند بار دنبال اين بودم كه اصل مطالب را بخوانم، لذا بهتر است براي اين عناوين به صورت مختصر هم شده، مطالب متن نوشته شود...!» معظم له نامي كه براي كتـــاب پيشنــهاد فرمودند همان نام پر معــناي « معارف قرآن در الميزان » بود كه 3 جلد اول آن در سال هاي 1370 با همان نام انتشار يافت. از آنجائي كه مولف در تمام مدت تأليف كتابها از انفاس قدسي و راهنمائي هاي ارزشمند آن معلم الهي بهره مند بوده است، به عنوان سپاس، تاليف اين مجموعه را به محضر ايشان تقديم مي نمايد!

سيد مهدي حبيبي امين

رمضان مبارك 1392

آغاز حيات انسان

آدم

انسان اول

« ... وَ بَـــدَاَ خَلْـــــقَ‌الاِنْســـانِ مِــــنْ طيـــنٍ ! » (7/سجده)

« ... و خلقت انسان را از گلى آغازيد! »

آيات كريمه قرآن ظاهر قريب به صريح است در اين‌كه بشر موجود در امروز ـ كه ما افرادى از ايشانيم - از طريق تناسل منتهى مى‌شوند به يك زن و شوهر معيّن كه قرآن نام آن شوهر را «آدم» معرفى كرده و نيز صريح است در اين‌كه اين اولين فرد بشر و همسرش از هيچ پدر و مادرى متولد نشده‌اند، بلكه از خاك يا گل يا لايه يا زمين - به اختلاف تعبيرات قرآن - خلق شده‌اند.

اين آن معنائى است كه آيات با ظهور قوى خود آن‌را افاده مى‌كنند، چيزى كه هست ظهــور آيات در اين معنــا به حد صراحت نمى‌رسد و نص در اين معنا نيست. ولى ممكــن است ايــن معنــا را از ضروريات قــرآن دانست كه نســل حاضر بشر منتهى بـه مردى به‌نام «آدم» اسـت.⁽¹⁾

آدم كيست ؟

آيا مقصود از اين كلمه آدم نوعى است؟ يعنى طبيعت انسانيت كه در همه افراد وجــود دارد؟ و يا فــردى از جنس انســان است كه نامــش آدم اســت؟ معلـوم نيست.

بنابر اين‌كه فردى از نوع انسان باشد. آيا اين فرد متولد از نوعى ديگر از حيوانات مثــلاً ميمون بــوده و از طريــق تطور انواع و پيدايش فردى كامل‌تــر از فردى كامــل و فــردى كــامــل از فـردى ناقــص، هم‌چنيــن ناقصـى از ناقص‌تــر، به‌وجـود آمــده ؟

يا آن‌كه فرد نام‌برده، انسانى كامل و داراى كمال فكر بوده كـه از يك جفت انسان غير كامل و غير مجهز به جهاز تعقل متولد شده است و مبدأ ظهور و پيدايش نوع انسان‌هاى مجهز به تعقل و قابل تكليف شده است؟ كه بشر موجود در عصر حاضر نوع كاملى از انسان باشد كه فرد فرد آن منتهى شود به انسان اوّل كه او نيز فردى كامل بوده به نام آدم كه او از طريق تطور از نوع ديگرى از انسان متولد شده كه آن نوع ناقص و فاقد عقل بوده و هم‌چنين آن نوع نيز منتهى شود به نوعى ديگر و اين سير قهقرى در انواع حيوانات ادامه داشته باشد، تا در آخر منتهى شود به بسيط‌ترين و ساده‌ترين حيوان كه از هرحيوان‌ديگر ناقص‌تر باشد.

و به عكس اگر از آن حيوان ناقص و ساده شروع كنيم، لايزال از ناقصى به كاملى و از كاملى به كامل‌ترى برسيم، تا منتهى شويم به انسان، اما انسان بدون تعقل و سپس از آن حيوان منتقل شويم به انسان كامل كـه تمامى اين انواع همه در يك سلسله قرار داشته و به هم متصل و از يكديگر متولد شده باشند، به طورى كه آن حيوان ساده‌اى كه گفتيم، جدّ اعلاى انسان امروزى باشد.

و يا آن‌كه سلسله توالد و تناسلى كه فعلاً در بين ما انسان‌ها هست، پس از رسيدن به آدم و همســرش منقطع شود و آدم و همســرش از زمين تكــون يافته باشند و از مــادر و پــدرى متولــد نشــده باشنــد، هيــچ‌يك از اين چنــد صورت ضــرورى ديــن اسلام و قــرآن كـريــم نيســت.

به هر تقدير ظاهر آيات قرآنى، همين صورت اخير است، يعنى از ظاهر قرآن برمى‌آيد كه نسل حاضر بشر به آدم و همسرش منتهى مى‌شود، و آدم و همسرش از پدر و مادرى متولد نشده، بلكه از زمين تكون يافته‌اند.⁽¹⁾

چگونگـى خلقت آدم

« ... وَ بَـــدَاَ خَلْـــــقَ‌الاِنْســـانِ مِــــنْ طيـــنٍ ! » (7/سجده)

آيات قرآنى بيان نكرده كه چگونه آدم از زمين خلق شد، آيا در خلقت او علل و عوامل خارق العاده دست داشته؟ و آيا خلقتش به تكوين الهى آنى بوده، بدون اين‌كه مدتى طول كشيده باشد، جسد ساخته شده از گلش، مبدل به بدنى معمولى و عادى و داراى روح انسانى شود؟ و يا آن‌كه در زمان‌هاى طولانى اين دگرگونى صورت گرفته و استعدادهايى يكى پس از ديگرى درباره‌اش تبدّل يافته و نيز صورت‌هائى يكى پس از ديگرى به خود گرفته، تا آن‌كه استعدادش براى گرفتن روح انسانى به حدّ كمال رسيده و

آن‌گاه روح نام‌برده در او دميده شده است و مانند نطفه در رحم علل و شرايطى يكى پس از ديگـرى در او اثر كرده است؟ هيچ يك از اين احتمالات در قرآن كريم نيامده است.

تنهــا روشن‌ترين آيــه‌اى كه درباره خلقت آدم در قرآن ديده مى‌شود آيه زير است:

«اِنَّ مَثَلَ عيسى عِنْــدَاللّــهِ كَمَثَـلِ ادَمَ خَلَقَـهُ منْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُـونُ - صفت عيسى عليه‌السلام مانند صفت آدم است كه خداى تعالى او را از خاك زمين خلق كرد، (بدون اين كه پدرى داشته باشد كه از نطفه او متولد شود،) سپس به او گفت باش و وجود يافت ! » (59 / آل‌عمران)

تمامى آيات قرآن كه از خلقت آدم ازتراب و يا از گل و امثال آن خبر مى‌دهند، مى‌فهماننــد كه خلقت او آنى و بدون گذشت زمان و بــدون پدر و مـادر بــوده اســت.

وقتى مى‌فرمايد: « من يك فرد بشر را از گل آفريدم !» و يا مى‌فرمايد: «خلقت انسان را از گل آغاز كرد!» همه دلالت‌دارد بر اين‌كه خلقت آدم با خلقت ساير افراد بشر و ساير جانداران فرق داشته است.⁽¹⁾

مفهوم برگزيـده شدن آدم

« اِنَّ اللّــهَ اصْطَفى ادَمَ وَ نُوحا وَ الَ اِبْراهيمَ وَ الَ عِمْــرانَ عَلَى‌الْعالَمينَ !» (33/آل‌عمران)

« خدا، آدم و نوح و آل‌ابراهيم و آل‌عمران را بر جهانيان برگزيد ! »

«اِصْطِفاءِ عَلَى‌الْعالَمين،» يك نوع اختيار نمودن و مقدّم داشتن افراد نام‌برده، در يك امر يا امورى است كه ديگران در آن شركت نداشته باشند. «اِصْطِفاءِ» و اختيار نمودن آدم عليه‌السلام يكى از جهت اوّل خليفه بودن او از ميان نوع انسانى است، چنان‌كه در آيه زير به آن تصريح شده است: « به‌ياد آور گاهى را كه پروردگارت فرشتگان را فرمود: من در زمين خليفه‌اى خواهم گماشت!»

ديگر از جهت افتتاح باب توبه است كه از او آغاز گشته و خداوند متعال در اين باره مى‌فرمايــد: « سپس خـدا او را اختيـار كرد و توبـه او را پذيرفــت و او هـدايت يـافــت!»

سوم به لحاظ تشريع دين است كه خداوند اوّل براى او تشريع فرموده است: «پس چــون از جانب من براى شما راهنمائى مى‌آيد، هر كه از آن پيروى كند نه گمراه شود و نه شقــى و بدبخــت گـــردد!»

اين‌ها جهاتــى است كــه كســى در آن‌ها با حضــرت آدم شركــت نــدارد و چــه بــزرگ منقبـت‌هائــى است!⁽¹⁾

محل استقرار اوليّه آدم

بهشت آدم كجا بود؟

« وَ قُلْنا يا ادَمُ‌اسْكُنْ اَنْتَ وَ زَوْجُكَ‌الْجَنَّةَ... ! » (35 تا 39 / بقــره)

« و گفتيــم :اى آدم تو و همسرت در بهشـت آرام گيريد... !»

در آيات فوق‌الذكر ديده مى‌شود كه توبه حضرت آدم عليه‌السلام ميان دو امر به هبوط واسطــه شــده و اين امــر اشعــار دارد بر اين معنــا كه توبه وقتــى از آدم و همســرش ســرزده كــه هنــوز از بهشــت جــدا نشــده بودنــد، هر چند كه در بهشــت هـم نبــوده و موقعيـت قبلى را نداشته‌انــد .

و ايــن اشعــار را نيـز دارد كـه نداى «...وَ ناديهُما رَبُّهُمآ اَلَمْ اَنْهَكُما عَنْ تِلْكُمَاالشَّجَرَةِ...؟» (22 / اعراف) پروردگارشان ندايشان داد كه مگر شما را از اين درخت نهى نكردم؟ بعد از نهى « ... وَ لا تَقْرَبا هذِهِ‌الشَّجَرَةَ...!» (19 / اعراف) به اين درخت نزديك مشويد! بوده كه در اولى اشاره را با لفظ «تِلْكُمَا» آورد كه مخصوص اشاره به دور است و در دومى كه قبل از اولى واقع شده، اين اشاره با لفظ « هذِهِ» آمده كه مخصوص اشاره به نزديك است. در اوّلى كلمه «ندا كرد» آمده كه باز مخصوص به دور است و در دومى كلمه « قالَ» آمده كه مخصوص نزديك است. (دقت فرمائيد!)

اين نكته را هـم بايـد دانست كـه از ظـاهـر جملـه « گفتيـم: بـا همين وضـع كـه دشمـن يكديگريد پـائين رويد كـه تـا مـدتـى در زميـن قرارگاه و بهره داريد!» و جمله « در همان‌جا زندگى كنيد و در آن‌جا بميريد و از همان‌جا دوباره بيرون شويـد!» بـرمى‌آيـد كه نحوه حيات بعد از هبوط، با نحوه آن در قبل از هبوط، فرق مى‌كند. حيات دنيا حقيقتش آميخته با حقيقت زمين است، يعنى داراى گرفتارى و مستلزم سختى و بدبختى است و لازمه اين نيز آن است كه انسان در آن تكون يابد و دوباره با مردن جزو

زمين شود و آن‌گاه براى بار ديگر از زمين مبعوث گردد.

در حالــى‌كــه حيــات بهشتــى حياتــى اســت آسمانــى و از زمينــى كــه محــل تحـــوّل و دگــرگــونــى اسـت منشـــأ نگرفتــه اسـت.

از اين‌جا ممكن است به‌طور جزم گفـت كـه بهشـت آدم در آسمان بوده، هــر چند كه بهشت آخرت و جنت خلد (كه هركس داخلش شد ديگر بيرون نمى‌شود،) نبوده باشد.⁽¹⁾

قرارگاه بهشتى انسان

« وَ يا ادَمُ‌اسْكُنْ اَنْتَ وَ زَوْجُكَ‌الْجَنَّةَ... ! » (19 / اعراف)

« و اى آدم تــــو و همســرت در ايـــن بهشـت آرام گيــريــد...!»

اين آيه آدم عليه‌السلام را مخاطب قرار داده سپس همسر او را عطف بر او نموده و با جمله « و از هر جا خواستيد بخوريد!» تصرّف در همه انواع خوراكى‌ها را بر آنان مباح نموده، مگــر آن درختــى را كــه بــا جملــه « و بــه ايــن درخـت نـزديك مشويد!» استثنا كرد .

«فَــوَسْــوَسَ لَهُمَـــا الشَّيْطــانُ ـ شيطــان وســوســه‌شــان كــرد!»

و گفـت:

« پروردگار شما، شما را از اين درخت نهى نكرد مگر از اين جهت كه مبادا فــرشتــه شـويــد و يـــا از خالديــن گرديــد!»

«وَ قـاسَمَهُما اِنّـى لَكُمـا لَمِـنَ النّـاصِحيـنَ فَــدَلّيهُما بِغُــرُورٍ...!»

(20تا 22 / اعراف)

ابليس با قسم‌هاى غلاظ و شداد به آن دو گفت كه من خيرخواه شمايم و نمى‌خواهم شما را فريب دهم، با همين فريب سقوطشان داد.

« پروردگارشان به ايشان بانگ زد: مگر من از اين درخت منعتان نكردم!»

اين آيه دلالت دارد بر اين‌كه آدم و حوا در آن موقع كه خداوند اين خطاب را به آنان مى‌كرده از مقــام قــرب خــدا دور شــده بـودند، بـراى اين‌كه ندا به معناى صدا زدن از دور است .

« گفتنــد پروردگــارا ما به خويشتــن ستم كرديــم و اگر ما را نيامــرزى و

رحممــان نكنى از زيانكــاران خواهيــم بــود!»

اين حرف از آدم و حوا نهايت تضرع و التماس آن دو را مى‌رساند، لذا هيچ چيزى

درخواست نكردند و تنها احتياج‌شان را به مغفرت و رحمت ذكر كرده و گفتند: اگر رحم نكنى به‌طور دائم و به تمام معنى زيانكار خواهيم شد!

از داستان بهشت آدم چنين برمى‌آيد كه قبل از اين‌كه آدم در زمين قرار گيرد خداوند بهشتى برزخى و آسمانى‌آفريد و او را در آن جاى داده بود و اگر او را از خوردن از درخت مزبور نهى كرد براى اين بود كه بـديـن وسيلـه طبيعـت بشـرى را آزمـوده و معلوم كند كه بشر جز به اين‌كه زندگى زمينى را طى كرده و در محيـط امـر و نهـى و تكليف و امتثال تربيت شود ممكن نيست به سعادت و بهشت ابدى نـائل گــردد و جز با پيمودن اين راه محال است به مقام قرب پروردگار برسد.

⁽¹⁾

گنـاه آدم چه بود؟

«...وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظّالِمينَ !» (35 تا 39 / بقره)

«...و نزديـك اين درخـت مشويـد كه از ظـالمين خواهيـد شد!»

خطيئــه و گنــاه آدم چــه معنــا دارد؟

مگــر پيــامبـــر هــم گنــاه مــى‌كنـــــد ؟

آن‌چه در بدو نظر از آيات ظاهر مى‌شود اين است كه آن جناب رسما گناه نكرده است، مانند جمله « زنهار از اين درخت نخوريد كه از ظالمين مى‌شويد!» و نيز جمله «آدم پروردگار خود را نافرمانى كرد و در نتيجه گمراه شد!» و نيز مانند اعترافى كه خود آن جناب كرده و درقرآن آن را حكايت نموده و فرموده: «قالا رَبَّنا ظَلَمْنـآ اَنْفُسَنا وَ اِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِــنَ الْخــاسِـريـنَ ـ گفتند: پروردگارا به خود ستم كرديم و اگر ما را نيامرزى و رحم نكنى از زيانكاران خواهيم بود!» (23 / اعراف) اين آن مطلبى است كه از نظر خود اين ظواهر و قطع نظر از رسيدگى به مجموع آيات داستان به‌نظر مى‌رسد و امّا اگر در همه آيات داستان تدبر كنيم و نهى از خوردن درخت را مورد دقّت قرار دهيم، يقين پيدا مى‌كنيــم كه نهى نام‌بــرده نهــى مولــوى و تشريعـى نبوده تا نافرمانى‌اش معصيت خدا باشد، بلكه تنها راهنمائى و خيرخواهى و ارشاد بوده و خداى تعالى خواستــه است مصلحـت نخـوردن از درخت و مفسـده خوردن آن را بيان كنــد نــه اين‌كه بــا اراده مـولـــوى آدم را بــه عبــث وادار بــه نخــوردن از آن كنــد.

دليل اين معنا چند چيز است:

اوّل اين‌كه خداى تعالى هم در سوره بقره و هم در سوره اعراف، ظلم را متفرع بر مخالفت نهى كرده و فرموده: « نزديك اين درخت مشويد كه از ظالمين خواهيد شد!»

و آن‌گاه در سوره طه اين ظلم را به شقاوت مبدّل نموده و فــرمـوده: « مـواظب بـاشيـد شيطـان شـما را بيـرون نكنـد وگـرنـه بدبخت مى‌شويد!»

آن‌گاه اين بدبختى را در چند جمله كه به منزله تفسير است بيان كرده و فرموده: « تو در اين بهشت نه گرسنه مى‌شوى و نه تشنه و نه عريان و نه گرمازده !» و با اين بيان، روشن كرده كه مراد به شقاوت، شقاوت و تعب دنيوى است كه از لوازم جدانشدنى زندگى زمينى است. چون در زمين است كه انسان به گرسنگى و تشنگى و لختى و امثال آن گرفتار مى‌شود.

پــس معلوم شد خدا آدم را نهــى كرد تا گرفتــار اين‌گونه عوارض نشود و هيچ علّـت ديگرى كه باعـث نهى مولوى و تشريعى باشد، بيان نكــرد. پس به اين دليــل نهى نـام‌بــرده ارشــادى بوده و مخالفــت نهى ارشــادى گنـاه نيست و مرتكــب آن را خارج از رسم عبوديت نمى‌شمارند.⁽¹⁾

نقض عهد آدم بعد از شناخت دشمن

« وَ لَقَــدْ عَهِــدْنــا اِلــى ادَمَ مِــنْ قَبْــلُ فَنَسِــــىَ وَ لَـــمْ نَجِــدْ لَــهُ عَزْمــا ! »(115 / طه)

« از پيـش به آدم سفـارشـى كـرديــم، ولـى در او پايمردى نديديم!»

مــراد به «عهــد» وصيت و سفــارش است و فرمان‌هــا و دستــورات را نيــز از ايـن روى عهد و عهدنامه مى‌گويند.

معناى آيه موردبحث چنين است: سوگند مى‌خورم كه به تحقيق آدم را در زمان‌هاى پيش وصيتى كرديم، ولى وصيت را ترك كرد و ما او را نيافتيم كه در حفظ آن عزم جازمى داشته باشد، يا بر آن وصيت صبر كند. و امّا اين‌كه مقصــود از آن عهـد چــه بــوده به‌طورى كه از داستان آن جناب در چند جاى قرآن برمى‌آيــد، عبــارت بــوده از نهــى از خــوردن درخـت كه فرمــوده: «...وَ لا تَقْرَبـا هذِهِ الشَّجَـرَةَ...!» (19 / اعراف)

ـ « به‌ياد آر عهدى را كه ما به آدم سپرديم و گفتار ما را كه به ملائكه گفتيم، براى آدم سجده كنيد پس همگى سجده كردند مگر ابليس!» ما اين صحنه را به‌وجود آورديم تا براى خود آدم معلــوم شود كه چگونه سفــارش ما را فرامــوش كرد و بر حفظ آن عــزم راسخـى ننمود.

پس وقتى كه ابليس از سجده امتناع ورزيد، به منظور خيرخواهى و ارشادِ آدم به‌سوى صلاحش به او گفتيم: اين‌كه مى‌بينى از سجده امتناع ورزيد، ابليس - دشمن تو و

همسرت مى‌باشد... !

و اگر در جمله « زنهار كه از بهشت بيرونتان نكند!» به‌جاى نهى ابليس از اين كار، آدم و حوا را نهى كرد، در حقيقت كنايه از نهى او از اطاعت ابليس و نيز نهى از غفلت از كيد و دست كم گرفتن مكر اوست و معنايش اين است كه او را اطاعت مكن و از كيد او و تسويلات او غفلت مورز، تا بر شما مسلط نشود و در بيرون كردن شما از بهشت و بدبخت كردنتان قوى‌نگردد.⁽¹⁾

حقيقــت شجره ممنوعـه

«...وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظّالِمينَ !» (35 تا 39 / بقره)

«...و نزديـك اين درخـت مشويـد كه از ظـالمين خواهيـد شد!»

شجره ممنوعه در داستان آدم درختى بوده كه نزديكى بدان مستلزم تعب و بدبختى در زندگى دنيا بوده و آن بدبختى اين است كه انسان در دنيا پروردگار خود را فراموش كند و از مقام او غفلت بورزد و گويا آدم مى‌خواست ميان آن درخت و ميثاقى كه از او گرفتــه بودنــد، جمــع كنــد. هم آن را داشتــه باشد و هــم اين را ولــى نتوانســت و نتيجــه‌اش فراموشــى آن ميثاق و وقــوع در تعب زندگــى دنيا شــد، و در آخــر، اين‌خسارت‌را با توبه خود جبران نمود.

گويا نهى در جمله فوق، نهى از خوردن ميوه آن درخت بوده، نه خود درخت و اگر از آن تعبيــر كرده به اين‌كه (نزديك آن درخــت مشويد!) براى ايــن بوده كه شــدّت نهـى و مبــالغــه در تأكيـــد را بــرســانـد.

«فَتَكُونـا مِنَ الظّالِمينَ !» (39 / بقره)

خداوند سبحان در اين سوره فرموده: «از ظالمين خواهيد شد!» و در سوره طه فرموده: «فَتَشْقى!» و به شقاوت تعبير كرده است. «شقا» به معناى تعب است. از اين‌جا به‌خوبى روشن مى‌شود كه وبال ظلم نام‌برده همان واقع شدن در تعب زندگى در دنيا، از گرسنگى، تشنگى، عريانى و خستگى بوده و بنابراين، ظلم آدم و همسرش، ظلم به نفس‌خويش بوده، نه نافرمانى‌خدا، چون اصطلاحا وقتى اين‌كلمه‌گفته‌مى‌شود، معصيت و نافرمانى و ظلم به خداى سبحان مى‌رسد.

در نتيجه اين نيز روشن مى‌گردد كه نهى نام‌برده يعنى (به درخت نزديك مشويد!)نهى تنزيهى و ارشادى يا خيرخواهانه بوده و نه نهى مولوى كه تا نافرمانى‌اش عــذاب داشته باشد. پس آدم و همسرش به نفس خـود ظلــم كـردنـد وخـود را از

بهشـت محـروم ساختنــد نه نافرمانى خدا.

بيرون‌شدن‌از بهشت، به‌دنبال‌خوردن از درخت، يك اثر ضرورى و خاصيّت تكوينى آن خوردن بوده، عينا مانند مردن به‌دنبال زهر خوردن و سوختن به‌دنبال در آتش افتادن، هم‌چنان‌كه در همه موارد تكليف ارشادى، اثر، اثر تكوينى است، نه‌اثر مولوى.⁽¹⁾

نتايج استفاده از درخت ممنوع

« فَوَسْوَسَ اِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يا ادَمُ هَلْ اَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ‌الْخُلْدِ وَ مُلْكٍ لايَبْلى؟»(120/طه)

« شيطان او را وسوسه كرد و گفت: اى آدم آيا تو را به درخت خلود و سلطنتى كه كهنه نمى‌شود راهبرى بكنم ؟»

مقصود از «شَجَرَةِ الْخُلْدِ» همان درختى است كه آدم و همسرش از خوردن آن ممنوع شدند. مراد به «شَجَرَةِ الْخُلْدِ» درختى است كه خوردنش باعث مى‌شود آدمى جاودانه زنده بماند و مراد به ملكى كه كهنه نشود، سلطنتى است كه مرور زمان و اصطكاك مزاحم‌ها و موانع در آن اثر نگذارد، پس برگشت معنا به اين مى‌شود كه مثلاً بگوئيم ابليس به آدم گفت: آيا مى‌خواهى به درختى راهنمائى‌ات بكنم كه با خوردن ميوه آن عمـرى جاودان و سلطنتى دائمــى داشته باشى؟

مثل اين است كه شيطان خواسته بگويد اگر پروردگار شما، شما را از آن نهى كرده براى اين بوده كه با ملكى خالد جاودان در بهشت نمانيد و يا بگويد براى اين بوده كه شمـا جاودانــه در بهشــت نمانيد چون داشتـن ملك خالــد مستلــزم زندگــى جاودانه نيـز هسـت، (دقت فرمائيد!)

و از آن درخــت بخوردند و عورت‌هايشان به ايشــان نمودار شــد و بنا كردند از برگ‌هاى بهشت به‌خودشــان بچسباننــد. آدم نافرمانى پروردگار خويش كرد و از راه برفــت. پـس از آن پروردگـارش او را برگزيــد و توبه او بپذيرفــت و هدايتــش كــرد، گفــت، همگــى پائيــن برويــد، در حالـى كــه بعضــى دشمن بعض ديگــر باشيد، پس اگر هدايتى از من سوى شما آمد، هر كه آن را پيروى كند نه گمراه مى‌شود و نه تيره‌بخت و هر كس از كتاب من روى بگرداند وى را روزگارى سخت خواهد بود و او را در روز قيامت كور محشور كنيم... !⁽²⁾

زمينى شدن آدم

توبه آدم و نتايج آن

«ثُمَّ اجْتَبيهُ رَبُّـهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَ هَدى ! » (112/طه)

«پس ازآن پروردگارش اورا برگزيد و توبه اورا بپذيرفت و هدايتش كرد !»

كلمه «اِجْتَباء» به معناى ورچيدن است. در اين آيه خداى تعالى بنده خود را براى خود جمع آورى كرده به‌طورى‌كه كسى غير خدا در او شريك نباشد و او را از مخلَصين كــرده است. گويــى او را داراى اجــزاء فرض كــرده كه اجزائش را از اين‌جا و آن‌جا جمع آورى نموده و بعداز آن‌كه در اين‌جا به آن‌جا متفــرق بود، در يك‌جا گردآورده و سپس بـه او رجوع كــرده و هدايتــش نموده و به‌سوى خود به راهــش انداختــه اســت.

منظور از هدايت، هدايت در امر دين است كه عبارت است از اعتقاد حق و عمل صالح و دليــل بــر اين معنــا ايــن اســت كــه در آيــه شريفــه هدايــت را فــرع بــر اجتبــاء گرفتــه است، (دقت فرمائيد!)

آن جناب به سوى هدفى هدايت شده كه اجتبائش هم براى آن منظور بوده است و چون اجتبائش براى سعادت دينى او بوده يعنى براى اين بوده كه عبوديت را منحصر در خداى سبحان كند لاجرم هدايتش هم به سوى همين هدف بوده و اين هدايت لاجرم هدايتى بوده كه بين خداى تعالى و شخص مهدى اليه واسطه‌اى نبوده و به همين جهت به هيچ وجه تخلّف نمى‌پذيرفته است.

هدايت به سوى منافع زندگى دنيا هر چند نيز از خداى تعالى است، لكن از چيزهائى اســت كــه سبــب‌هــاى ديگــرى بيــن خــدا و بنــــده در آن‌ها

واسطــــه اســت و بسيــار مـى‌شــود كــه اسبــاب از مسببــات تخلّـــف مـى‌كنــد، (دقــت فــرمــائيــد!)

« گفت همگى پائين برويد، در حالتى كه بعضى دشمن بعض ديگر باشيد، پس اگر هدايتى از من سوى شما آمد، هركه آن‌را پيروى كند نه گمراه مى‌شود و نه تيره‌بخت!» (123/طه)

در اين آيه قضائى از خدا حكايت شده كه فرع بر هبوط است. تأكيدى كه در عبارت «...فَاِمّا يَأْتِيَنَّكُمْ...!» (38 / بقره) وجود دارد به وقوع حتمى شرط اشاره مى‌كند، گويا فرمــوده: « اگر از من هدايتــى براى‌شما آمد و حتما هم خواهد آمد پس هر كس هدايتم را پيروى كند... !»

اين‌كه به‌طور مطلق فرموده «گمراه و تيره‌بخت» نمى‌شود مى‌رساند كـه هم ضلالت و شقاوت دنيائى از او نفى شده و هم آخرتى و بايد هم همين طور باشد، چون هدايت الهى دين فطرى‌اى است كه خداى‌تعالى به لسان انبيائش به سوى آن دعوت فرموده و دين فطرى عبارت است از مجموع اعتقادات و اعمالى كه فطرت آدمى آن را اقتضا مى‌كند و جهازاتى كه خلقتــش بدان مجهز است و به‌سوى آن دعوت مى‌نمايد. و معلوم است كه سعادت هر چيزى رسيدن به همان اهدافى است كه خلقتش و جهازات خلقتش تقاضاى آن را دارد و به غيــر آن سعادتى ديگر ندارد. هم‌چنان‌كه فرمود: روى دل سوى اين دين معتدل كن كه نهــاد خداست نهــادى كه مــردم را بر آن نهــاد. و خلقـت خــدا تغييرپذير نيست. دين قويم همين است.

« و هركس‌از ذكر من روى بگرداند، وى را روزگارى سخت خواهد بود و او را در روز قيامت كور محشور كنيم!» (124 / طه)

علت تنگى معيشـت در دنيا و كورى در روز قيامت، فراموش كردن خدا و اعراض از ياد اوست. هر كه در دنيا خدا را فراموش كند، او هم در آخرت وى را فراموش مى‌كند.⁽¹⁾

نتايج داستان آدم و خروج او از بهشت

« وَ لَقَــدْ عَهِــدْنــا اِلــى ادَمَ مِــنْ قَبْــلُ فَنَسِــــىَ وَ لَـــمْ نَجِــدْ لَــهُ عَزْمــا ! »(115 / طه)

« از پيـش به آدم سفـارشـى كـرديــم، ولـى در او پايمردى نديديم!»

داستــان بهشت آدم با همــه خصوصياتش مثالــى اســت كه سرنوشــت آينده يك يك فرزنــدان او را تا روز قيامــت مُمَثَّل مى‌كند. با نهى آدم از نزديك شدن به

درخــت، دعوت‌هــاى دينــى و هدايـت الهــى بعد از آدم را ممثــل كرده و با نافرمانـــى آدم كه آن‌را نسيان عهد خوانــده نافرمانــى فرزندانش را كه ناشى از نسيــان ياد خــدا و ياد آيــات مذكــره اوســت مُمَثَّل فرموده است. تنها فرقى كه ميــان آدم و بنــى آدم اســت ايــن اســت كــه آزمايــش آدم قبــل از تشريــع شرايــع بود و در نتيجــه نهــى اين‌كــه متوجّــه او شــد ارشــادى بــود و مخالفــت آنان نافرمانى امر مولوى خداست.

اين داستانى كه نام برديم در چند جاى قرآن آمده، ولى در اين سوره با كوتاه‌ترين عبارت و زيباترين بيان ايراد شده است و به‌طورى كه ذيل آن شهادت مى‌دهد عمده عنايت در آن بيان، حكمى است كه گفتيم به تشريع ديــن و ثــواب و عقـاب كـرده اسـت .

اين داستان حال بنى نوع آدم را بر حسب طبع زمينى‌اش و زندگى مادى‌اش تمثيل مى‌كند و مجسم مى‌سازد، چه خدا او را در بهترين قوام خلق كرده و در نعمت‌هاى بى‌شمارى غرق ساخته و در بهشت اعتدالش منزل داده و از تعدّى و خروج به يك سوى افــراط و تفريط كه ناشــى از پيروى هــواى نفس و تعلق به فريب دنيا و در نتيجه فراموشى جنب رب العزة است تهديد فرمود، تا عهــد بين خود و خـدا را فـرامـوش نكــــرده و او را نـافــرمــانــى و شيطــــان را در وســـاوســش پيــــروى نكنـد .

اگر دل به دنيا بست و مقام پروردگارش را فراموش نمود رفته رفته زشتى‌هاى زندگى برايش روشن گشته و آثار شقاوت با نزول بلاها و خيانت روزگار و نكول اسباب و پشت كردن شيطان به او، برايش هويدا مى‌گردد، آن‌وقت شروع مى‌كند با نعمتى نعمت از دست داده‌اى ديگر را تلافى نموده و به عذابى روى مى‌آورد تا از عذابى شديدتر از آن فراركرده باشد و در گريز از دردى ناگوار، دردى ديگر ناگوارتر را تحمل مى‌كند، تا وقتــى كه به او بگويند، از بهشت نعمت‌ها به كلى بيرون گشته و به مهبط شقاوت و خيبت هبوط كند.

ايــن همــان صورتــى اســت كــه از زندگــى دنيــا بــراى آدم ممثل شده، نخســـت خــداى‌تعالى او را داخــل بهشــت نمــوده و كــــرامــت داد، تــا ســرانجــام كــارش بدان‌جــا كشيــد كــه كشيـــد. چيـــزى كه هســت از آن‌جائــى كــه ايــن واقعــه قبــل از تشـــريــع دين اتفــاق افتـــاده و بهشــت او بهشــت برزخــى بـوده كـه در يـك زنـدگى غيـر دنيوى برايش ممثل شده است.⁽¹⁾

ص: 25 و 38

نتايــج خروج آدم از بهشــت چــه بــود؟

«...فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ‌الْجَنَّةِ فَتَشْقى !» (117 / طه)

«... زنهــار مواظب باشيد شما را از اين بهشت بيرون نكند كه تيره‌بخت مى‌شويد !»

جمله «فَتَشْقى» فرع بر خارج شدن آدم و همسرش از بهشت است و مراد به «شقاوت» تعب و رنج است .يعنى زنهار چنين مكن و خود را به تعب نيفكنى. چون زندگى در غير بهشت كه لاجرم همان زمين خواهد بود، زندگى آميخته با رنج و تعب اســت. چـون در آن‌جا احتيـاجـات فــراوان است و بـراى رفـع آن فعـاليت بسيــار لازم اسـت. در آن‌جا احتيـاج بـه طعـام و نـوشيـدنى و لبـاس و مسكـن و غيـر آن است.

دليل بر اين‌كه مقصود از «شقاوت» تعب است، دو آيه بعدى است كه به تفسير شقاوت اشاره نموده و مى‌فرمايد: تو كه از خاك زمينى، در بهشت نه گرسنــه مى‌شوى و نـه عريــان، نه دچار تشنگى مى‌شوى و نه گرما !

(و هميــن خود دليــل بر ايــن است كه نهى در آيه مورد بحث ارشــادى اســت، يعنــى در مخالفــت آن غيــر از وقــوع مفســده‌اى كه مترتــب بر خود فعل است، يعنــى تعب و زحمتــى كه در دوندگــى براى رفــع حوايــج زندگى و تحصيـل معــاش مى‌شــود، فسـاد و محذور ديگرى نيست.)

تــو را مــى‌رســد كــه در بهشــت بمــانــى، نــه گـرسنـه شــوى و نــه برهنــه. آرى در آن‌جا نه تشنه مى‌شوى و نه آفتاب زده!

مراد به «آفتاب زده‌نشدن،» گويا اين باشد كـه در بهشت اثرى از حرارت آفتاب نيست، تا كسى محتاج باشد براى گريز از آن خانه‌اى داشته باشد، تا خــود را از گرماى آفتاب و سرماى‌نبود آن حفظ كند.⁽¹⁾

نتايج ناسازگارى شيطان با نوع انسان

« وَ اِذْ قُلْنــــا لِلْمَــــلائِكَــــةِ اسْجُــــدُوا لاِدَمَ فَسَجَـــــدُوا اِلاّ اِبْليــــسَ...!» (61 / اسراء)

« به‌ياد آر آن زمان كه به مـلائكه گفتيم سجده بر آدم كنيد، همه سجـده كردند جز ابليـــس...!»

به‌طورى كه ملاحظه مى‌كنيد، در آيه شريفه مطالبى به منظور اختصار حذف شده زيرا مقصود بيان علل و عواملى است كه باعث شد بنى آدم در ظلم و فسوق خود استمرار و دوام يابد و نسلش بر چيده نگردد. در اين باره نخست اين را فرموده كه اولين

بشر به آيات و معجزات اقتراحى (درخواستي) خودش ايمان نياورد، آخرين هم پيرو همـــان اوليــن‌انــد وايمـان نخـواهنـد آورد و سپس بـه پيغمبـرگـرامـى خـوديـادآور شـد كـه در ايـن ميـان فتنـه‌هـا در كـار است كـه به‌زودى ظهـور نمـوده و امّت اسـلام را در بـوتـه امتحـان خـود داغ مـى‌كنـد، آن‌گاه داستـان آدم و ابليـس را خـاطـر نشـان مـى‌فرمايد كه ابليس سوگند خورد ذريه آدم را گمراه سازد و از خدا درخواست كرد كه او را بر گرده‌اش مسلط سازد، پس خيلى بعيد نيست كه اكثر مردم به سوى راه ضلالت گرائيده و در ظلم و طغيان و اعراض از آيات خدا غوطه‌ور گردند، چون از يك سو فتنه‌هاى الهى احاطه‌شان كرده و از سوى ديگـر شيطان بــا قشـون سـواره و پياده‌اش محـاصره‌شان نموده است.⁽¹⁾

علت زمينى شدن آدم و همسرش

«وَ قُلْنـا يا ادَمُ اسْكُنْ اَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ... قُلْنَااهْبِطُوا... !» (35 تا 39 / بقره)

« و گفتيم اى آدم تو و همسرت در بهشت آرام گيريد... و گفتيم پائين رويد كه تا مدتــى در زمين قرارگــاه و بهره داريد!»

آدم در اصل و در آغاز براى اين خلق شده بود كه در زمين زندگى كند و نيز در زمين بميرد و اگر خداى تعالــى او را (چند روز) در بهشــت منــزل داد براى اين بــود كه امتحــان خود را بدهنــد و در نتيجــه آن نافرمانى، عورتشــان هويــدا بگــردد تا بعـد از آن به زميــن هبوط كنند.

منظور اصلى از خلقت آدم اين بوده كه در زمين سكونت كند. چيزى كه هست راه زمينى شدن آدم همين بوده كه نخست در بهشت منزل گيرد و برترى‌اش بر ملائكه و لياقتش براى خلافت اثبات شود و سپس ملائكه مأمور به سجده براى او شوند و آن‌گاه در بهشت منزلش دهند و از نزديكى به آن درخت نهى كنند و او به تحريك شيطان از آن بخورد و در نتيجه عورتش و نيز از همسرش ظاهر گردد و در آخر به زمين هبوط كنند.

از ريخت و سياق آيات مربوط به موضوع آدم و ابليس به خوبى بر مى‌آيد - كه آخرين عامل و علّتى كه باعث زمينى شدن آدم و همسرش شد، همان مسئله ظاهر شدن عيب آن دو بود. و عيب نام‌برده هم به قرينه‌اى كه فرموده: « بر آن شدند كه از برگ‌هاى بهشــت بر خــود بپوشاننــد...،» همان عــورت آن دو بــوده: و معلــوم اســت كه اين دو عضــو، مظهــر همــه تمايــلات حيوانــى است چــون مستلــزم غذا خــوردن و

نمو نيز هستند.

ابليس هم جز اين همّى و هدفى نداشته كه به هر وسيله شده عيب آن دو را ظاهر سازد، گو اين‌كه خلقت بشرى و زمينى آدم و همسرش، تمام شده بود و بعد از آن خدا آن‌دو را داخل بهشت كرد ولى مدت زيادى در اين بين فاصله نشد و خلاصه آن‌قدر به آن‌دو مهلت ندادند كه در همين زمين متوجّه عيب خود شوند و نيز به ساير لوازم حيات دنيوى و احتياجات آن پى ببرند.

بلكه بلافاصله آن دو را داخل بهشت كردند و وقتى داخل كردند كه هنوز روح ملكوتى و ادراكى كه از عالم ارواح و فرشتگان داشتند، به زندگى دنيا آلوده نشده بود، به‌دليل اين‌كه فرمود: « تا ظاهر شود، از آن دو آن‌چه پوشانده شده بود از آنان،» پس معلوم مى‌شود، پوشيدگى عيب‌هاى آن دو موقتى بوده و يك‌دفعه صورت گرفته، چون در زندگى زمينى ممكن نيست براى مدتى طولانى اين عيب پوشيده بماند. و جان كلام و آن‌چه از آيات نام‌برده برمى‌آيد اين است كه وقتى خلقت آدم و حوا در زمين تمام شد بلافاصله و قبل‌از اين‌كه متوجّه شونـد عيب‌هاشان پوشيده شده و داخل بهشت شده‌اند.

پس ظهور عيب در زندگى‌زمينى و به وسيله خوردن از آن درخت، يكى از قضاهاى حتمى خدا بوده كه بايد مى‌شد و لذا فرمود: «زنهار كه ابليس شما را از بهشت بيرون نكند كه بدبخت مى‌شويد...،» و نيز فرمود:« آدم و همسرش را از آن وضعى كه داشتند بيرون كرد...،» و نيز خداى تعالى خطيئه آنان را بعد از آن‌كه توبه كردند بيامرزيد و در عيــن حال به بهشـت برنگردانيد بلكه به سوى دنيا هبوط داد تا در آن‌جا زندگـى كننــد.

و اگر محكوميت زندگى كردن در زمين با خوردن از درخت و هويدا گشتن عيب قضائى حتمـى نبود و نيز برگشتن آن‌ها بـه بهشت محـال نبـود، بـايـد بعد از توبه و ناديده گرفتن خطيئه به بهشت برگردنـد چـون تــوبــه آثار خطيئه را از بيــن مـى‌بـرد.

پس معلوم مى‌شود علت بيرون شدن از بهشت و زمينى شدن آدم آن خطيئه نبوده بلكه علت اين بوده كه به وسيله آن خطيئه عيب آن دو ظاهر گشته و اين به‌وسيله وسوســه شيطــان لعيــن صــورت گرفتــه است.⁽¹⁾

فلسفه زمينى شدن آدم

«...وَ لَكُـــمْ فِــى‌الاَرْضِ مُسْتَقَــرٌّ وَ مَتـاعٌ اِلـى حيــنٍ ! » (36 / بقره)

«...تا مدتى در زمين قرارگاه و بهره داريد!»

به‌نظر نزديك مى‌آيد كه قصه منزل دادن به آدم و همسرش در بهشت و سپس فرود آوردنش به‌خاطر خوردن از درخت، به منزله مثل و نمونه‌اى باشد كه خداى تعالى وضع آدميان را قبل از نازل شدن به دنيا و سعادت و كرامتى كه در منزل قرب و حظيره قدس داشت و آن دار نعمت و سرور و انس و نور و آن رفقــاى پاك و دوستان روحانى و جــوار رب‌العـالميـن كه داشت، به آن مثل مجسم ساخته است.

و هم‌چنين اين معنا را - كه انسان كذائى در مقابل آن همه نعمت كه در اختيار داشته، به جاى آن‌ها گرفتارى و بدبختى و تعب و خستگى و مكروه و آلام را اختيار مى‌كند به‌جاى اين‌كه سعى كند خود را به‌همان‌جاكه از آن‌جا آمده برساند و برگرداند، به حيات دنياى فانى و جيفه گنديـده و پسـت آن ميـل مى‌كنـد - مجسم مى‌ســازد.

و نيز در قالب اين مثال اين معنا را بيان مى‌كند كه نه تنها آدم را بعد از توبه‌اش به داركرامت و سعادت برگردانيد، بلكه هر انسانى كه راه خطا پيموده، اگر برگردد و به سوى پروردگار خود رجوع كند، خداى تعالى او را به دار كرامت و سعادتش برمى‌گرداند و اگر برنگردد و هم‌چنين دست به دامن زمين بزند و هواهاى نفس را پيروى كند، چنين كسى به‌جاى شكر نعمت خدا، كفران ورزيده و خود را به دارالبواركشـانـده، جهنمـى كــه خــود افروخته و چه بد قرارگاهى است.

ايــن را نيز بايد دانســت كه آدم عليه‌السلام به خود ستــم كرد و خود را در پرتگاه هلاكت و دو راهــى سعادت و شقاوت كه همان زندگى دنياســت، افكند به‌طورى كه اگر در همان مهبط خود، يعنى دنيا باقى مى‌ماند، هلاك مى‌شد و اگر به سعادت اولى خود برمى گشت تازه خود را به تعب افكنده بود، پس در هر حال به نفس خود ستم كرد، الاّ اين‌كه با هميــن عمــل، خــود را در مسيــر سعادت و در طريق منزلى از كمال قرار داد كه اگر ايــن عمل را نمى‌كرد و به زميــن نازل نمى‌شد و يا بدون خطا نازل مى‌شد، به آن سعــادت و كمال‌نمى‌رسيد.

آرى اگر پدر بشر و مادرش به زمين نمى‌آمدند كى مى‌توانستند متوجّه فقر و ذلّت و مسكنت و حاجت و قصور خود شوند؟ و چگونه بدون برخورد با تعب و زحمت و رنج زندگى به روح و راحت درحظيره قدس و جوار رب‌العالمين مى‌رسيدند؟ و براى جلوه كردن اسماء حسناى خدا، از عفو و مغفرت و رأفت و توبه و ستر و فضل و رحمت موردى

يافت نمى‌شد! چون مورد اين اسماء حسناى خدا گنهكارانند و خدا را در ايام دهر نسيم‌هاى رحمتى است كه از آن بهره‌مند نمى‌شوند، مگر گنه‌كارانى كه متعرض آن شوند و خود را در معرض آن‌قرار دهند.

پس اين توبه همان اسـت كه به‌خاطر آن راه هدايت را به روى انسان گشودند، تا آن‌را مسيــر خود قرار دهند و تنظيف منزلــى است كه بايد در آن‌جا سكونت كننــد و به‌دنبال همان راه و آن هدايت بود كه در هر عصرى دينى و ملّتى براى بشر تشريع شد.

خــوردن آدم از آن درخت ايجاب كرد، خداى تعالى قضاى هبوط او و استقرارش در زميــن و زندگــى‌اش را در آن برانــد، همــان زندگــى شقــاوت بــارى كــه آن روز وقتــى او را از آن درخت نهـى مى‌كرد، از آن زندگـى تحذيرش كرد و زنهارش داد.

توبه‌اى كه كرد باعث شد، قضائى ديگر و حكمى دوم درباره او براند و او و ذريّه‌اش را بـدين وسيلـه احترام كند و با هـدايت آنان به‌سوى عبـوديت خـود، آب از جــوى رفتــه او را بجــوى بـاز گـردانـد .

پس قضائى كه اول رانده شد تنها زندگى در زمين بود ولى با توبه‌اى كه كرد، خداونـد همان زندگى را زندگى طيب و طاهرى كرد، به اين طور كه هدايت به سوى عبوديت را بـا آن زندگى تـركيـب نمـوده و يك زندگى خاصى از تركيـب دو زندگى زمينـى و آسمانى فراهـم آورد.⁽¹⁾

زوج آدم

همســـر و زوج آدم

«...اَلَّــذى خَلَقَكُــــمْ مِــــنْ نَفْـــسٍ واحِــــدَةٍ وَ خَلَــــقَ مِنْهـــا زَوْجَهــا...!» (1 / نساء)

«...خدائــى كه همه شما را از يك تن آفريـد و همسرش را نيز از او پديد آورد...!»

كلمه «زَوْج» به هر دو موجودى كه با يكديگر قرين باشند، چه حيوان و چه غير حيوان، گفته مى‌شود.

ظاهر جمله « مِنْها زَوْجَها،» اين است كـه مى‌خواهد بگويد: زوج اين فرد هم مثل خودش از هميــن نــوع اســت. و اين افــراد پراكنــده همه به دو فــرد هماننــد برمى‌گردند. اين آيه همان معنائى را بيان مى‌كنـد كـه در آيـــات زيـر بيــان شده است:

« از آيــات پروردگــار اسـت كـه جفـت شمـا را از جنس خــود شمــا برايتان آفريد تــا به او آرامش پيدا كنيد و بين شما دوستــى و مهـربــانــى قــــرار داد!» (21 / روم)

« و خــداونـد بـراى شمـا از جنس خودتـان زنـانى قرار داد و از اين زنان برايتان فرزنــدان و نسلى به وجـــود آورد!» (72 / نحل)

« خداوند پديد آورنده آسمان‌هــا و زمين است و براى شما از جنس خودتان زنانى قــرار داد و چهارپايــان را جفت آفريــد، تا بدين‌وسيله شما را زياد كند!» (11 / شورى)

« و از هر چيزى جفت آفريديم !» (49 / ذاريات)

پس آن‌چـه كه در بعضى از كتب تفسير ذكرشده كه آيه در صدد بيان اين مطلب است كه جفت اين فرد از خودش گرفته شده و خداوند او را از جزء بدن وى

آفريده است، همان‌طور كه در بعض اخبار اسـت كه : خداوند زن آدم رااز يكى از دنده‌هاى وى آفريد، هيـچ شاهدى از خود آيه بر آن نمى‌توان يافت.⁽¹⁾

نام همسر آدم

قرآن تقريبا تصريح مى‌كند كه نسل موجود بشر به يك مرد و زن كه پدر و مادر تمــام افرادند، مى‌رسد، پدر را خـداونـد در قــرآن به‌نام «آدم» نــاميـده و امّـا از زنـش در قـرآن نام برده نشـده، ولـى در روايات از او به نام «حــوا» يــاد كــرده‌انــد.⁽²⁾

ميــزان شراكــت همسـر آدم در عهـــد آدم

«فَقُلْنا يا ادَمُ اِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى !» (117 / طه)

«گفتيــم: اى آدم ايـن دشمـن تــو و همســر تــوسـت، زنهــار مـواظب بـاشيــد از اين بهشـت شمــا را بيـــرون نكنــد كـه تيره بخــت مى‌شــوى!»

دليل اين‌كه كلمه « تَشْقى ـ تيره بخت مى‌شوى!» را مفرد آورد و نفرمود: « شما دو نفر بدبخت مى‌شويد!» جهتش اين بود كه عهد الهى كه در آيات قبلى از آن نام برده بر آدم نازل شد. روى سخن با او بود و به همين جهت نه تنها در اين كلمه بلكه در تمامى كلماتى كه در اين داستان آمده وجه سخن با تنها آدم بوده، مانند كلمات «فَنْسى» - پس فراموش كرد و «وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْما - در او پايمردى نديديم!» و «فَوَسْوَسَ اِلَيْه - شيطان بر او وسوســه كرد!» و «ثُمَّ اجْتَبيهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ - سپس پروردگــارش او را برگزيد و توبه او را بپذيرفت!»

در مواردى كه چاره‌اى جز ذكر (حوا) همسر آدم نبوده كلمات به‌صورت تثنيه آمده، ماننــد جملــه «اى آدم اين دشمــن تو و همســر توست» و «از آن درخــت بخوردنــد و عــورت‌هـايشــان بــه ايشــان نمــودار شــد و بنا كرده‌انــد از برگ‌هــاى بهشــت به خودشان بچسبانند.»⁽³⁾

تكثير نسل انسان از طريق آدم و همسرش

«خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها...!» (6 / زمـــر)

«شمـا را از يــك انسـان آفــريــد و آن‌گاه، همسـر آن انسان را هــم از جنــس خــود او قـــرار داد... !»

خطــاب در اين آيــه به عموم بشر است و مراد به «نَفْسٍ واحِدَةٍ» آدم ابوالبشر است و مــراد به همسر آن نفــس واحده همســر اوست كه از نوع خود اوست و در انسانيت مثــل اوســت. مــراد اين اسـت كـه خـداى تعــالـى ايـن نـوع را خلـق كـرد و افـراد او را از يـك نفـــس واحـــد و همســرش بسيــــار كــــرد.

«...وَ اَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ‌الاَْنْعامِ ثَمانِيَةَ اَزْواجٍ...!» (6/زمر)

كلمه «اَنْعامِ» به معناى شتر و گاو و گوسفند و بز است و اگر آن‌ها را هشت جفت خـوانـده بــه اعتبــار مجمــوع نـر و مـاده آن‌هاست.

«...يَخْلُقُكُمْ فى بُطُونِ اُمَّهاتِكُمْ خَلْقا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فى ظُلُماتٍ ثَـلاثٍ...» (6 / زمر)

اين جمله بيان كيفيت خلقت نام‌بردگان قبلى، يعنى انسان و انعام است و در اين‌كه خطاب را تنها متوجّه انسان كرده و مــى‌فـرمـايـد: «شمـا را خلـق مـى‌كنـد،» بـه اعتبـار ايـن اسـت كـه در بيـن ايـن پنـج نوع جانـدار، تنهـا داراى عقـل انسـان اسـت و لـذا جـانـب او را غلبـه داده و بـر ديگـران چربانــده است.

معنــاى خلــق بعد از خلــق، پشت سر هم بودن آن است، ماننـد خلقت نطفــه و سپس نطفـه را علقـه كــردن و آن‌گـاه خلقـت علقـه و آن‌را مضغـه كـردن و هم‌چنيــن...!

مــراد به ظلمات ثــلاث، به‌طورى كه گفته‌اند ظلمت شكم، ظلمت رحم و ظلمت مشيمــه يا تخــم‌دان اســت.⁽¹⁾

خلقت زوج طبيعى براى انسـان

«وَ تَــذَرُونَ مــا خَلَــقَ لَكُـمْ رَبُّكُـــمْ مِنْ اَزْواجِكُمْ بَلْ اَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ !»(166 / شعراء)

«و همســرانتــان را كــه پــروردگــارتــان بــراى شمــا آفــريـــده وامى‌گذاريـد، راستــى كــه شمـا گــروهـــى متجـاوز هستيــد!»

اگر در خلقت انسان و انقسام آن به دو قسم نر و ماده و نيز به جهازات و ادواتى كه هريك از اين دو صنف مجهز به آن هستند و هم‌چنين به خلقت خاص هر يك دقّت كنيم، جاى هيچ ترديد باقى نمى‌ماند كه غرض صنع و ايجاد از اين صورتگرى مختلف

است، در يك صنف از مقوله فعل و درديگرى از مقوله انفعال است، اين است كه دو صنف را با هم جمع‌كند و بدين‌وسيله عمل تناسل كه حافظ بقاء نوع انسانى تاكنون بوده انجام پذيرد.

پس يك فرد از انسان نر كه او را مرد مى‌خوانيم، بدين جهت كه مرد است براى يك فــرد ماده از اين نوع خلــق شده كه او را زن مى‌ناميــم، نه براى يك فــرد نر ديگر. آن‌چه مرد را خلقتــش مرد كرده براى زن خلــق شده و آن‌چه كه در زن است و او را در خلقتش زن كــرده، براى مرد اســت. و اين زوجيت طبيعى است كه صنع و ايجاد عالم ميــان مـرد و زن يعنـى نر و ماده آدمى برقـرار كرده و اين جنبنده را زوج كرده است.

از سوى ديگر اغراض و نتايجى كه اجتماع يا دين در نظر دارد اين زوجيت را تحديد كرده و برايش مرزى ساخته به‌نام «نكاح» كه يك جفت‌گيرى اجتماعى و اعتبارى است. بدين معنى كه اجتماع ميان دو فرد نر و ماده از انسان كه با هم ازدواج كرده‌اند، نوعى اختصاص قائل شده كه اين اختصاص مسئله زوجيت طبيعى را تحديد مى‌كند، يعنى به ديگران اجازه نمى‌دهد كه در اين ازدواج شركت كنند.

پس فطرت انسانى و خلقت مخصوص به او او را به سوى ازدواج با زنان هدايت مى‌كند و نيز زنان را به سوى ازدواج بـا مردان هدايت مى‌كند و نه ازدواج با زنى مثل خود و نيز فطرت انسانى حكم مى‌كند كه ازدواج مبتنى بر اصل توالد و تناسل است، نه اشتراك در مطلق زندگى.

از اين‌جا روشن مى‌شود كه در جمله «ما خَلَقَ لَكُم! - آن‌چه براى شما خلق كرده! » آن‌چه به ذهن نزديك‌تر است، اين است كه مراد به آن عضوى است از زنان كه با ازدواج براى مردان مباح مى‌شود و لام در « لَكُمْ - براى شما» لام ملك است آن هم ملك طبيعى و نيز كلمه «مِنْ» در جمله «مِنْ اَزْواجِكُم،» از همسرانتان تبعيضى است و مراد به زوجيت، زوجيت طبيعى است هر چند كــه به وجهــى كه ممكــن است، مــراد بــه آن زوجيــت اجتماعى و اعتبارى‌باشد.⁽¹⁾

خلقت زوج انسان از جنس خود

«وَ مِــنْ اياتِـــهِ اَنْ خَلَــقَ لَكُــمْ مِــــنْ اَنْفُسِكُــمْ اَزْواجـــا لِتَسْكُنُوا اِلَيْها...!» (21/روم)

« و يكى از آيات او اين است كه براى شما از خود شما، همسران درست كرد تا به سوى آنان ميل كنيد و آرامش گيريد و بين شما مودت و رحمت قرار داد...!»

معناى جمله فوق اين است كه براى شما از جنس خودتان زوج آفريد. و كلمه «براى شما» معنايش «به منظور فائده و نفع شماست،» آرى هر يك از مرد و زن از جهاز تناسل دستگاهى دارند كه اين دستگاه به‌كار نمى‌افتد، مگر وقتى كه با دستگاه طرف مقابل جمع شود و از مجموع آن دو، مسئله توالد و تناسل صورت‌گيرد.پس هر يك از آن دو در حدّ خود و فى‌نفسه ناقص و محتاج به‌طرف ديگر است و از مجموع آن دو واحدى تام و تمام درست مى‌شود و به‌خاطر همين نقص و احتياج است كه هريك به سوى ديگرى حركت مى‌كنــد و چون بدان رسيــد آرامش و سكونت مى‌يابد. چون هر ناقصى مشتاق به كمــال است - هر محتاجى مايل به زوال حاجــت و فقر خويــش است و اين حالــت همــان شبقــى اسـت كه در هر يك از اين دو طــرف به وديعــت نهــاده شــده اســت.

«...وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً...!» (21 / روم)

به‌طورى‌كه از سياق برمى‌آيد: مراد به مودّت و رحمت در آيه همان مودّت و رحمت خانوادگى است. يكى از روشن‌ترين جلوه گاه و موارد خودنمائى مودت و رحمت، جامعه كوچك منزلى است، چون زن و شوهر در محبّت و مودّت ملازم يكديگرند و اين دو با هــم و مخصوصــا زن، فرزنـدان كوچك‌تــر را رحم مى‌كنند. و اگر اين رحمت نبود، نسـل به‌كلـى منقطــع مــى‌شـد و هـرگـــز نــوع بشـر دوام نمــى‌يــافت.⁽¹⁾

زن، وسيله‌اى براى بقاءِ نوع

« نِســـاؤُكُــــــمْ حَــــــرْثٌ لَكُـــمْ...!» (223/بقره)

« زنان شما كشت شمايند...!»

حاصــل معناى آيه اين است كــه: موقعيت زنان در جامعــه انسانى همانند؛ زراعتى است كه آدمى بــراى تحصيل غذائــى كه مايه حفــظ زندگانى و بهــاءِ آن است و نيــز بـــراى ابقــاء تخــم بــدان احتيـــاج دارد.

هم‌چنين جامعه انسانى براى دوام نوع و بقاى نسل محتاج به زنان است، زيرا خداوند متعال تكوّن انسان و مصوّرشدن او را به اين صورت در طبيعت رحم قرار داده و طبيعت مردان را كه جزئى از آن ماده اصلى در ايشان است، مائل به زنان فرموده و ميــان مــردان و زنــان دوستــى و مهربــانيــى برقــرار كــرده است. از ايـن رو غــرض تكوينــى از اين امــر اين اســت كـه وسيله‌اى براى بقاى نوع فـراهــم شود.⁽²⁾

تكثير نسل‌هاى اوّليه انسان

ازدواج انسان‌هاى اوليه

« ... وَ بَــــــثَّ مِنْهُمــا رِجـالاً كَثيـــرا وَ نِســــاءً... !» (1 / نساء)

« ... از آن دو، مردان و زنان بسيارى پراكنده ساخت... !»

كلمــه «بَــثَّ» جــدا شـدن چيـزى اسـت، بــه نحـو پــراكنـده شــــدن .

ظاهر آيه اين اسـت كـه نسل موجود انسان به آدم و زنش برمى‌گردد، بدون آن‌كه در پيدايش اين نسل كسى جز آن دو با آنان همراهى كرده باشد. چون فرموده: « و از آن دو، مردان و زنان بسيارى منتشـر ساخـت!» و نفرموده « از آن دو و از غيـــر آن دو !»

از ايــن مطلــب دو چيـز استفاده مـى‌كنيم :

1 ـ مقصــود از «رِجــالاً كَثيــرا وَ نِســاءً، » تمام افــراد بشر مى‌باشند كه با واسطه يا بدون واسطــه از نســل او هستنــد. بنابراين، مثــل اين است كه فرمــوده باشــد ـ اى مــردم شمـا را از آن دو پراكنــده ســاخت!

2 ـ ازدواج در طبقه اوّل بين برادران و خواهران انجام شده است (يعنى پسران آدم با دختــران وى ازدواج كردنــد،) چه آن‌كه در آن موقــع نر و ماده منحصــر به آنان بوده و مانعى هم نــدارد زيــرا اين مطلــب يك حكــم تشريعــى اســت كه زمــام آن به دست خداونــد است. او مى‌توانـد گاهى اين امر را حــلال و زمانــى حــرام فرمايــد.

اگر گفته شود كه اين ازدواج برخلاف فطرت است، در صورتى كه آن‌چه را كه

خداوند تشريع مى‌فرمايد، لازم است‌كه منطبق با فطرت باشد، جواب اين است كه: متمايل نبودن طبع به اين نوع ازدواج نه از آن‌جهت است كه از آن تنفر دارد بلكه اين عدم تمايل از آن جهت است كه ازدواج خواهر و برادر را موجب اشاعه فحشا و اعمال زشت و از بين رفتن غريزه عفت مى‌داند و معلوم است كه اين نوع ازدواج در جامعه جهانى امروز كه عنوان فجــور و فحشا دارد و امّــا در جامعه آن روز كه فقــط چند خواهــر و برادر را شامل مى‌شــده و مشيت خداونــد هم چنين تعلــق گرفته كــه عده آن‌ها زيــاد شده و منتشــر گردنــد، هرگــز عنـوان فجــور و فحشــا بر آن منطبــق نبــوده اســت.⁽¹⁾

داستان دو پسر آدم

« وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَىْ آدَمَ...!» (27تا30/مائده)

« خبر دو پسر آدم را به‌درستى بر اينان بخوان، آن‌گاه كه قربانى پيش بردند و از يكى پذيرفته شد و از ديگرى پذيرفته نشد، گفت به‌طور حتم تو را خواهم كشت. گفت: خدا تنها از پرهيزكاران مى‌پذيرد! اگر دستت را به سوى من بگشائى كه مرا بكشى من دست خويش سوى تو باز نمى‌كنم كه تو را بكشم. من از خدا، پروردگار جهانيان مى‌ترسم. من مى‌خواهم كه گناه من و گناه خويش را ببرى و از آتشيان شوى. و اين است پاداش ستمگران! دلش او را بكشتن برادر رام كرد و او را كشت و از زيانكاران شد!»

«قُربان» چيزى اسـت كه انسان براى تقرّب و نزديكى به خدا و يا غير او به‌كار مى‌برد. از ظاهر جمله معلوم مى‌شود كه هر يك از آن دو، چيزى كه مايه تقرب او باشد به نزد خداونــد برده‌اند. آن دو فهميــده بودند كه قربانــى يكى قبــول و قربانى ديگرى پذيرفتــه نشده است. حالا از كجا فهميده‌اند و به چه وسيله استدلال كرده و اثبات نمودنــد، آيـه ازاين قسمــت ساكـــت است .

ولى در يك جاى قرآن بيان شده كه در ملّت‌هاى گذشته و يا خصــوص بنى‌اسرائيل رسم بــوده كه قربانــى مقبول را آتش بسوزاند و بخورد. خداوند مى‌فرمايد ـ « كسانــى كه گفتند خداوند به ما عهد كرده كه به هيچ پيامبرى ايمــان نياوريـم، تـا مــا را يــك قربانى بيــاورد كــه آتــش آن را بخــورد...!»

قربانى تا امروز هم پيش اهل كتاب معروف است. ممكن است قبولى قربانى اين قصه هم به همان‌طور بوده است. به هر حال قاتل و مقتول هر دو مى‌دانسته‌اند كه قربانى

يكى قبول و از ديگرى مردود شده است. سياق عبارت «حتما تو را مى‌كشم!» مى‌رساند كه گوينده همان كسى است كه قربانى‌اش پذيرفته نشده و اين سخن را از روى حسد گفته، زيرا علّت ديگرى در كار نبود. مقتول هم پيش از اين كارى كه جرم باشد نكرده كه با اين گفته روبرو شده به قتل تهديد شود. مقتول به او تذكر مى‌دهد كه جريان قبولى و عدم قبولى قربانى به‌دست او نبوده و او در اين باره جرمى نــدارد. جــرم از قــاتل اسـت كــه پـرهيـزكارى نداشت و خداونـد هـم به جزاى آن قـربـانـى‌اش را نپــذيـرفته است.

ثانيا تذكر داد كه اگر قاتل قصد كشتن او را داشته باشد و به اين منظور دست خود را به سويش دراز كند او هرگز براى كشتن او دست به طرفش دراز نخواهد كرد، زيرا از خدا پرهيزكارى داشته و مى‌ترسد. او در اين‌صورت مى‌خواهد قاتل گناه خود وگناه مقتــول را به دوش كشيــده و از جهنميــان شـود كــه اين اســت پــاداش ستمگــران!

بنابراين، جمله «خدا تنها از پرهيزكاران مى‌پذيرد!» مى‌رساند كه قبولى تنها براى قربانى پرهيزكار بوده و قربانى غير پرهيزكار قبول نمى‌شود. در اين كلام واقع جريان قبولى قربانى‌ها و عبادت‌ها و موعظه و ابلاغى درباره قتل و ستم و حسد و ثبوت مجازاتهاى الهى و اين‌كه اين مجازات‌ها لازمه مقام پروردگارى و ربوبيت خداوند است، بيان شده است.

پسر مقتول آدم از پرهيزكاران و صاحب معرفت درباره خدا بوده است. دليل‌هاى محكم و موعظه‌هاى خوبى كه در صحبت و خطاب به برادرش بدو گفته بهترين گواه علم و دانش اوست. او با همان طينت پاك و فطرت صاف خود درك نموده و بيان كرده است كه - به‌زودى عده افراد بشر زياد شده و آن‌گاه به اقتضاى طبع بشرى اجتماعات مختلفى پيدا نموده و عده‌اى پرهيزكار و دسته ديگرى ستمگر خواهند شد و آن‌ها و تمام جهانيان ديگر يك پروردگار دارند كه مالكشان بوده و كارشان راتدبير مى‌نمايد و يكى از تدبيرهاى قاطع او اين است كه عدالت و نيكى را دوست داشته و ستم و ظلم را مغبوض و بد بدارد. لازمه اين معنى اين است كه تقوى و ترس از خدا بر بشر فرض و واجب باشد ـ و اين همان دين است. بنابراين طاعت‌ها و قرب و منزلت‌ها و بدى‌ها و گناهانى بوده است. و طاعت‌ها تنها در صورتى پذيرفته مى‌شود كه از روى تقوى و پرهيزكارى باشد.

اين‌ها، اصول معــارف دينى و مبانى علوم مبدأ و معاد است كه اين بنده صالح خدا همــه را براى برادر نــادان خود كه حتــى نمى‌دانست ممكــن است چيـزى را بــا دفــن كردن در زمين از ديده‌ها پوشيده داشت و آن‌را از زاغى آمـوخت، بيـان كـرد.⁽¹⁾

رابطه داستان پسران آدم با ارزش وجودى فرد

« مِنْ اَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنىاِسْرآئيلَ اَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسا...» (32 / مائده)

«به اين جهت ما بر بنى اسرائيل نوشتيم كه هر كه كسى را جز به قصاص يا فسادى در زمين بكشد، چنان است كه همه مردم را كشته باشد و هركه كسى را زنده بدارد، گويــا همــه مـردم را زنـده داشتــه است... !»

«مِنْ اَجْلِ ذلِكَ،» اشاره به همان قصه پسران آدم است كه در آيات پيشين ذكر شده يعنى وقوع آن فاجعه بزرگ سبب شد كه بر بنى اسرائيل چنين نوشتيم. اين قصه مى‌رسانــد كــه طبيعــى اين بشــر است كه پيــروى هوى و حســد باعث مى‌شــود كه كوچك‌ترين چيزى ايشان را به نــزاع مقام الهــى و باطل ساختن غرض خلقت كشــانــده و بــرادر نوعــى و بلكـه جگــر گوشه پــدر و مــادرى خــود را مى‌كشــد.

حقيقت انسانيتى كه در عده زيادى هست، در يك‌نفر هم هست، خداوند با آفرينش اين افراد و تكثير اين نسل خواسته اين حقيقت را كه در تك تك افراد عمر كوتاهى دارد هم‌چنان در روى زمين باقى مانده و اين بقايش ادامه يافته و خداوند در زمين پرستش و عبادت شود. بنابراين از بين بردن فردى با قتل، افساد در آفرينش و باطل كردن هدف الهى در انسانيت است.

اين «نوشتن» كه در آيه ذكر شده گرچه حكم تكليفى نيست، لكن از نظر بيان واقع جرم خالى از شدّت نبوده و در برانگيختن غضب الهى در دنيا يا آخرت اثربسزائى دارد.معناى بقيه آيه اين است كه چون طبع بشرى است كه به آسانى به ارتكاب اين جنايات بزرگ دست بزند و بنى اسرائيل هم كه چنانند، به ايشان واقع قتل را شرح داديم تا شايد از زياده‌روى دست بردارند و همانا فرستادگان ما با آيات روشنى به‌سوى‌شان آمدند و آن‌گاه ايشان در زمين زياده‌روى مى‌كنند.

خداوند قتل كسى در برابر كسى را استثنا نموده است كـه منظور همان قصاص است و نيز قتلى را كه بــه مجـازات فسـاد در زمين انجـام گيرد استثنا فرموده اســـت .

بيان منزلتى كه از اين آيه استفاده مى‌شود اين است كه يك فرد انسان از نظر آن حقيقتى كه با خود دارد و مردن و زنده شدن هم مربوط به آن حقيقت است، با تمام افراد فرقــى نداشته و همــان حقيقتــى را كه تمام افراد با خود دارنــد، آن فــرد هم دارد، لازمه ايــن معنى اين اســت كه قتل يك نفــر هم چون قتــل نوع بشر باشد و برعكس زنده‌داشتن يك‌نفر هم چون احياء تمام مردم باشد.

منظـور از زنده داشتن از قبيل گرفتن غريق، رها كردن اسير و هدايت بحق است.⁽¹⁾

رابطه داستان پسران آدم با كيفيت آموزش انسان

« فَطَّوَعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ اَخيهِ فَقَتَلَهُ... فَبَعَثَ اللّهُ غُرابا...!»

« دلش او را به كشتن برادر رام كرد و او را كشت و از زيانكاران شد. خدا زاغى را فرستاد كه در زميــن مى‌كاويد، تا بــدو نشان دهد چگونــه جسد بــرادر را بپوشانــد، گفــت اى واى، مــن از اين هــم درمــانــده‌ام كــه چــون ايــن زاغ باشــم و جسد برادرم را پنهان كنم... !»(30 و 31 / مائده)

«فَطَّوَعَتْ» به‌معنى فرمانبردارى تدريجى‌است، به‌اين معنى كه دل را با وسوسه‌ها و انگيزش‌هاى پى‌درپى به‌كار نزديك ساخته رام كند، تا به‌طور كاملى فرمانبردارى كند و معنــى آيه چنين مى‌شود كه: دلش رام او شــده و فرمانش را دربـاره قتل برادر تدريجا پذيرفت .

سياق آيه مى‌رساند كه قاتل مدتى متحير بوده و مى‌ترسيده كسى از كارش مطلع شود و نمى‌دانسته چه كند كه كسى جسد مقتول را پيدا نكند، تا اين‌كه خداوند زاغى را برانگيخته است، چون اگر جريان برانگيختن زاغ و تفتيش زمين با جريان قتل هم‌زمان بودند ديگر وجهى نداشت بگويد: « واى بــر من! عـاجــزم كــه چــون اين زاغ بـاشم...!»

هم‌چنين از سياق آيه به‌دست مى‌آيد كه آن زاغ پس از كاويدن چيزى را در زمين دفن كرده است. ظاهر كلام اين است كه زاغ مى‌خواسته راه دفن را نشان دهد، نه كاويدن را، او به‌قدرى ذهن ساده داشت كه باز هم معنى كاويدن را درك نكــرد. بنــابــراين، او از اين‌جـا به دفـن منتقـل شــد كه ديد زاغ زميـن را كاويـد و چيــزى دفــــن نمــــود.

اين قسمت قصه پسران آدم يعنى قسمت كاويدن زاغ و فكر قاتل درباره آن تنها آيــه‌اى اســت در قــرآن كه حــال بشر را در بهره‌بــردارى از حــواس نشــان مى‌دهد و مى‌رسانــد كــه انســان خــواص چيــزهــا را به‌وسيلــه حس به‌دست آورده و سپـس بــا تفكّــر در آن‌ها بــه اغــراض و مقــاصد حيـاتــى خــود رسيـده اســت .

نسبت دادن برانگيختن زاغ براى نشان دادن چگونگى دفن به خداوند در حقيقت

نسبت دادن آموختن چگونگى دفن به خداوند است. زاغ گرچه نداند كه خدا او را فرستاده و هم‌چنين پسر آدم گرچه نداند كه مدبّرى هست كه كار فكر و تعلم او به‌دست آن مدبّر است و خيال كند ارتباط زاغ و كاويدن او با تعلم او همچون ساير اسباب اتفاقى كه راه تدبير معاش و معاد را به بشر ياد مى‌دهد، يك ارتباط اتفاقى است ولى در حقيقت خداست كه انسـان را آفريده و او را به طرف كمال دانش براى اهداف زندگى اش سوق داده است.

خداوند خواص اشياء را كه حواس بشر به‌نحوى بدان مى‌رسد، بدو ياد داده است. خداست كه به بشر علاوه بر حس فكر داده تا بدان وسيله به كمالاتى كه به‌وسيله علوم فكرى‌اش كه در تكوين جريان دارد و علوم نظرى خوانده مى‌شود، برايش مقدّر شده است، برسد.

اين‌ها مربوط به علوم نظرى بوده كه كمال فكر و روح بشر است و امّا علوم عملى يعنى آن‌ها كه جاى عمل بوده و مورد عبادت (سزاوار است بكنند يا نكنند،) قرار مى‌گيرد، آن‌ها بــه الهام الهى و بدون وساطت حــواس و يـــا عقل نظرى به‌دست مى‌آيد: « فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواهــا ـ سپس بدى و پرهيزكارى‌اش را بدو الهام نمـود!»

(8 / شمس)

علم به چيزهائى كه انجام آن شايسته است كه همان «حسنه» است و چيزهائى كه انجامش شايسته نيست كه همان «سيّئه»است به‌طور الهام كه همان انداختن در دل است مى‌باشــد. بنابراين تمام علومــى كه براى بشر به‌دست مى‌آيد هدايت الهى و با هدايت الهى است.

قــرآن مى‌رســانــد كــه معــارف واقعــى همــه از فطــرت است، يعنــى آفرينــش انســـان نــوعــى ايجـاد اســت كه مستلزم ايـن علــوم و ادراكــات اســت.

قرآن اثبات مى‌كند كه احكام شرعى فطرى و روشن بوده و تقوى و زشتى عمومى ادراكى الهامـى بوده و تفصيلش را بايــد از راه «وحـــى» بــه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله استفاده كرد.

قــرآن هم‌چنيــن راه «تذكــر» را كــه بــاعــث ابطــال سلــوك علمــى فكــرى و از بيـن بردن منطـق فطــرت است باطل مى‌سازد!

قـرآن تفكـر بدون تقوى را هم ممنوع مى‌دارد!⁽¹⁾

مبدأ نژادهاى انسانى

«...وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً كَثيرا وَ نِساءً...!» (1 / نساء)

«...و از آن دو، مـــردان و زنــان بسيـــارى پــراكنده سـاخـــت... !»

قرآن كريم تقــريبـا تصــريح دارد كــه نســل مـوجـود بشــر بــه يك مــرد و زن كــه پدر و مــادر تمام افرادند مى‌رسد. تورات كنونى هم به همين نحو سخن گفته است.

قرآن‌مى‌فرمايد: « ... وَ بَدَاَ خَلْقَ‌الاِنْسانِ مِنْ‌طينٍ ثُمَّ جَعَلَ‌نَسْلَهُ مِنْ سُلالةٍ مِنْ ماءٍ مَهينٍ - و آفرينش انســان را از خاك شــروع كرد، سپس نسل او را در خلاصه آب بى ارزشـى قرار داد!» (7 و 8 / سجـده)

همان‌طور كه آيات ديگر قرآن نيز نشان مى‌دهد، سنّت پروردگار در موضوع بقاء نسل بر اين قرار گرفته كه از مجراى نطفه باشد، لكن بدو آفرينش او را از خاك قرار داد، چه آن‌كه اين نسل از آدم است و خدا آدم را از خاك آفريد. بنــابــراين، هيــچ شبهـه‌اى نيسـت كه اين آيــات ظهور دارد، در اين‌كه اين نســل به آدم و زنــش بــاز مـى‌گــردد.

افــراد بشـــر از نظــر رنـگ بشـــره بــه چهــار دستــه تقسـيم مـى‌شـــــونــد: اوّل - سفيد پوستان كه جمعيت بيشترى بوده و در سرزمين‌هاى معتدل آسيا و اروپا زندگى‌مى‌كنند . دوّم - سياه پوستان كه در آفريقا بسر مى‌برند. سوّم - زرد پـوستان مــانند اهالـى چيــن و ژاپــن. چهــارم - سرخ پوستــان ماننــد هنــدوان آمريكــا.⁽¹⁾

عمـــر نـــوع انســان

«يا اَيُّهَا النّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ‌الَّذى خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ... وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً كَثيرا وَ نِساءً...!»

«اى مردم از خدايتان بترسيد، خدائى كه همه شما را از يك تن آفريد و همسرش را نيــز از او پديد آورد... و از آن دو، مردان و زنان بسيارى پراكنده ساخت... .» (1 / نساء)

تاريخ يهود عمر نوع انسانى را بيش از هفت هزار سال نمى داند و اين مطلب بى وجه هم نيست، چون اگر ما مرد و زنى را فرض كنيم كه عمر متوسطى كرده و در شرايط

متوسطى از نظر مزاج و امنيت و فراوانى و آسايش قرار گرفته باشند و هم‌چنين ساير عواملى كه در زندگى انسان مؤثر است مساعد باشد و فرض كنيم كه اين دو با هم ازدواج كرده و در شرايط متناسب و متوسطى توالد و تناسل كنند و همين فرض عينا در فرزندان دختر و پسر آن‌ها به‌طور متوسط باقى باشد، خواهيم ديد كه پس از يك قرن بيش از هزار نفر شده‌اند، يعنى هر فردى در صد سـال حـدود پـانصـد نتيجه داده است.

سپس تمام عواملى را كه با حيات انسان مبارزه مى‌كند، از قبيل سرما و گرما، طوفان، زلزله، قحطى و كشتارهاى فجيع و غيره را در نظر گرفته و آن را در حد اعلى فرض كنيم و آن اندازه مبالغه كنيم كه نسبت افرادى را كه در هر قرن در اثر آفات از بين مى‌رونــد، نسبت به باقــى مانده‌ها، نهصدو نودو نه در هــزار بدانيم . به اين معنى كه در هــر قرن فقط يك فــرد از هــزار نفر باقــى بماند، با ايــن ترتيــب پيداســت كه عوامــل توالد و تناسل فقط مى‌تواند، عدد هر دو نفر را در هر صد سال يكى افزايش دهد.

سپس افزايش همان دو نفرى را كه اول فرض كرديم، به همين ميزان حساب كنيم تا هفت هزار سال (70 قرن)، خواهيم ديد كه از دو ميليارد و نيم نفر تجاوز مى‌كند و اين همان عددى است كه آمار جهانى امروز (تاريخ تأليف الميزان) راجع به تعداد نفوس بشرى نشان مى‌دهد.

اين موضوع تأييد مى‌كند كـه عمر نوع انسان همان است كه گفته شد، لكن دانشمندان ژئولوژى (علم طبقات زمين) گفته‌اند كه عمر نوع انسان از ميليونها سال هم تجاوز مى‌كند و آثار و فسيل‌هائى هم كه مربوط به پيش از پانصد هزار سال قبل است به دست آورده‌انــد، ولى اين دانشمنــدان دليل قانع كننــده‌اى كه ثابــت كند نسل موجود، متصــل و پيوستــه بــه آن انسان هاســت، در دست ندارنــد، احتمال مى‌رود زمانــى نــوع انسان در زمين پيــدا شده و سپس رو به ازدياد گذاشتــه و زندگى كرده است و بعــد منقــرض شــده و بــاز پيــدا شــده و منقــرض شــده و هميــن طور ادوارى بر او گذشته اســت، تا نسل موجود كه آخرين دوره‌هاى اوست پديد آمده است.

امّا قرآن صريحا بيان نكرده است كه آيا ظهور نوع انسان منحصر به همين دوره است يا اين‌كه قبلاً هم ادوارى بر او گذشته كه ما آخرين آن‌ها هستيم، گرچه بسا مى‌توان از آيه « به‌ياد آر وقتى را كه پروردگارت به ملائكه فرمود - مى‌خواهم در زمين خليفه قرار دهم ملائكه گفتند؛ مى‌خواهى كسانى را بگمارى كه فتنه و فساد و خونريزى در زمين بنمايد!» (30 / بقره) استشمــام كرد كه قبــل از دوره كنونــى ادوار ديگرى نيز بر نوع انسان گذشته باشد.

از بعضـى از روايات اهل بيت عليه‌السلام معلوم مى‌شود كه اين نوع، ادوار زيادى

قبل از اين دوره به خود ديده است. در كتاب خصال از امام محمدباقر عليه‌السلام روايت است كه خداوند عزّوجلّ از آن‌روز كه زمين‌را آفريده هفت‌عالم در آن پديد آورده است و انسان‌هاى اين عوالم از فرزندان آدم نبوده‌اند و خلقتشان از پوسته روى زمين است و خداوند آن‌ها را يكى پس از ديگرى با جهان مربوط به‌خودشان در زمين منزل داد و سپس آدم ابوالبشر را آفريد و فرزندانش را از او پديــد آورد.

(يك حساب ساده ديگر نيز مى‌توان كرد و آن محاسبه زمان ظهور پيامبران و ادوار مذاهب الهى است. بدين معنى كه از زمان حاضر تا عصر پيامبر مقدس اسلام حدود 1400 سال مى‌گذرد و فاصله آن با ظهور حضرت مسيح حدود 600 سال است و اگر به همين ترتيب فاصله ظهور حضرت موسى و حضرت يعقوب و ساير پيامبران را حساب كنيم و به حضرت ابراهيم و نوح برسيم تا به نسل‌هاى اوليه بشر و حضرت آدم، حداكثر عمر بشر كنونى را حدود همان عدد هفت يا هشت هزار سال مى‌توانيم تخمين بزنيم. امين.)⁽¹⁾

طوفان نوح و تجديد مجوز بهره‌مندى نسل بشر

«قيلَ ينُــوحُ اهْبِــطْ بِسَلــمٍ مِنّــا وَ بَرَكــتٍ عَلَيْــكَ وَ عَلـى آ اُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ...!» (48 / هود)

«اين سخن آمد كه: اى نوح! با درودى از جانب ما و بركت‌هائى براى خودت و براى امّت‌هائى از كسانــى كه همراه تواند فرود آى و امّت‌هائى ديگرند كه بهره‌مندشان خواهيم كرد و آن‌گاه عذاب دردناكى از جانب ما به آن‌ها خواهد رسيد!»

اين خطاب يعنى «يا نوح فرود آى...،» در چنان موقعيت زمانى صادر شده كه هيچ موجودى متنفسى اعم از انسان و حيوان روى زمين نبوده زيرا همگى غرق شده بودند و جز گروه‌اندكى كه در كشتى بودند، از آنان باقى نمــانـده بــود و كشتـى هـم آرام گرفتـه و روى كــوه«جودى » فرود آمـده بـود. در چنيـن وضعـى فـرمـان صـادر شـد كـه بـه زميـن فــرود آينــد و آن را آبـاد سازنـد و مـدتى مجـدد در آن زنــدگـى كننـد .

اين خطاب با توجّه به ظرف زمانى صدور آن، خطابى است كه شامل همه افراد بشر مى‌شود، از موقعى كه از كشتى خارج شدند تا روز قيامت، نظير خطاب الهى اى كه در روز هبوط آدم از بهشت به زمين صادر شد و خدا در يك‌جا آن را بدين شرح حكايت كرده است: «گفتيم فرود آئيد در حالى كه با يكديگر دشمنيد و قرارگاه و بهره ورى شما تــا مـدتـى روى زميــن اســت!» (36 / بقره)

جاى ديگر مى‌فرمايد: « خدا گفت در زمين زندگى مى‌كنيد و در زمين مى‌ميريد و از زمين بيرون آورده مى‌شويد !» (25 / اعراف)

اين خطاب دومين خطاب و مشابه خطاب اوّل و متوجه و متعلق به نوح و همراهيان مؤمن او - كه نسل آن روز بشر به آنان منتهى مى‌شد - و هم‌چنين نسل‌هاى بعدى آن‌ها تا روز قيامت است. خطاب مزبور زندگــى زمينـى آنـان را مقــدور مـى‌سـازد و به ايشان اذن مى‌دهد كه در زمين فرود آينــد و در آن استقـرار يـابنـد و جـايگـزين شوند.

خدا مردمى را كه به ايشان اذن داده، به دو دسته تقسيم كرده و اذن به يك دسته يعنى نوح و همراهيان او را «سلام »و«بركات» و اذن به دسته ديگر را (بهره‌مند ساختن،) ناميده و در تعقيب آن از نازل شدن عذاب سخن گفته است و در ضمن كلمه «سلام» و «بركات» نيز از بشارت خير و سعادت نسبت به دسته‌اى كه به آن‌ها تعلق دارد خالى نيست.

از آن‌چه گذشت روشن شد كه خطاب به هبوط در اين آيه كه با «سلام» و «بركات» و (تمتيع) وابسته شده به عموم افراد بشر از آن هنگام كه كشتى نشينان پياده شدند تا روز قيامت توجّه دارد و هم وزن خطاب هبوطى است كه به آدم و زنش متوجّه بود. همان‌گونه كه آن خطاب به مردم اذن مى‌دهد كه زندگى زمينى خود را آغازكنند و مطيعان خدا را نويد و عاصيان را بيم مى‌دهد، اين خطاب نيز طابق النعل بالنعل چنين است. بدين ترتيب واضح شد كه مراد از «امّت‌هائى از كسانى كه همراه تواند،» امّت‌هاى صالح كشتى‌نشين و مردمان شايسته‌اى هستند كه از نسل آنان پديد مى‌آيند. (...و بر امّت هائى كه از نسل كشتى نشينانى كه همراه تواند پديد مى‌آيند و نسل شايسته ايشان‌اند!) و ظاهر اين‌معنى اين‌است‌كه كشتى‌نشينان همگى‌سعادتمند و رستگاربودند.

«وَ اُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنّا عَذابٌ اَليمٌ ـ و امت هاى ديگرند كه بهره‌مند- شــان خواهيم كــرد و آن گاه عــذاب دردنــاكـى از جانــب مـا به آن‌ها خواهــد رسيد!» (48 / هود)

خدا اين دسته را خارج از دسته‌اى قرار مى‌دهد كه مخاطب (اذن) بودند. چون مى‌خواسته اين دسته را از موقف كرامت خويش طرد كند و بلكه فقط خبر مى‌دهد كه در اين ميان امّت‌هاى ديگر هم خواهند بود كه بهره مندشان خواهيم كرد و آن‌گاه عذابشان خواهيم نمود و اين امّت‌ها در تصرف بهره‌هاى زندگى داراى اذن آميخته به كرامت و تقـرب نيستنــــد.⁽¹⁾

خانواده انسانى

تشكيل خانواده انسانى

« وَاللّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ اَزْواجا وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ اَزْواجِكُمْ بَنينَ وَ حَفَدَةً...!» (72 / نحل)

« خدا براى شما از خودتان همسران قرار داد و براى شما از همسرانتان فرزندان و نوادگان پديد آورد...!»

مراد از «حَفَدَةً» اعوان و خدمتكاران از فرزندان است، چون «حَفَدَةً» را مقيد كرد، به متولّد از همسران به همين جهت بعضى بنين و «حَفَدَةً» را به فرزندان خردسال و بزرگسال تفسير كرده‌اند و بعضى ديگر بنين را به فرزند بلافصل و «حَفَدَةً» را به فرزندان با فاصله يعنى نوه تفسيركرده‌اند.

معناى آيه اين است كه خداوند براى شما از همسرانتان فرزندان و ياورانى قرار داده كــه به خــدمـت آنـان در حـوائجتـان استعـانـت بكنيـد و بـا دست آنـان مكــاره و نــامــلايمــات را از خـود دور ســازيـد.

«...وَ بِنِعْمَــتِ اللّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ... ـ و به نعمــت خــدا كفـران مى‌ورزنـد!» (72 / نحل)

مقصود از نعمت همان است كه همسرانى از جنس خود بشر براى ايشان درست كرد و فرزندان و نوه‌هائى از همسران پديد آورد چه اين از بزرگ‌ترين و آشكارترين نعمت‌هاست، زيرا اساسى تكوينى است كه ساختمان مجتمـع بشـرى بـر آن بنـا مى‌شود و اگر آن نبود مجتمعى تشكيل نمى‌يافت و اين تعاون و همكارى كه ميان افراد هســت

پديد نمى‌آمد و تشريك در عمل و سعى ميسر نمى‌شد و در نتيجه بشر به سعــادت دنيـا و آخــرت خود نمى‌رسيــد.

اگر اين رابطه تكوينى را كه خدا به بشر انعام كرده انسان قطع كند و اين رشته پيونــد را بگسلد، آن‌وقت به هر وسيلـه ديگرى كه فــرض شود متوسل گردد، جا پر كن ايــن رابطــه تكوينــى نگشته و جمعش جمع نمى‌شود و با متلاشى شــدن جمــع بشـر و پـراكنـــدگـى وحـدتــش هـلاكتـش قطعــى اسـت.⁽¹⁾

آفرينش انسان‌ها از نفس واحده و فرزنددار شدن آن‌ها

«هُــوَ الَّذى خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْــسٍ واحِــدَةٍ وَ جَعَـلَ مِنْهـا زَوْجَها لِيَسْكُـنَ اِلَيْها...!» (189 / اعــراف)

«اى گروه بنى آدم، خداى تعالــى آن كسى است كه شمــا را آفريد از تن واحدى كه پدرتان بود و از آن، يعنــى از نوع آن، همســرش را آفريد، تا آن مرد به داشتن آن همسر دل آرام شـود... !»

«...فَلَمّا تَغَشّيها حَمَلَتْ حَمْلاً خَفيفا فَمَرَّتْ بِه...!» (189 / اعراف)

پس وقتى با او در آميخــت، بار سبكى كه عبارت باشد از نطفه برداشت و هم‌چنان اين بــار را داشت و با آن آمد و شد و نشســت و برخاست مى‌كرد، تا آن‌كه نطفه در رحمــش رشد نمــوده و به حد جنيــن رسيــده و سنگيـــن شـد.

و همسر آدم احساس سنگين آن‌را مى‌كرد، پس وقتى سنگين شد، اللّه را كه پروردگارشان باشد بخواندند و با او عهد و پيمان بستند كه اگر روزى كنى ما را فرزندى صالح براى زندگى و بقاء به اين‌كه فرزندى تام الخلقه و بى عيب و آفت باشد، در اين صورت از شكر گزارانت خواهيم بود و نعمتت را اظهار مى‌كنيم و در امور خــود از هر چيــز به سويت منقــطع مى‌شويــم و به هيچ سببــى جــــز تو نگـرائيـده و بـــه هيــچ چيــــز جـــز تـــو دســت نمـى‌آويـزيـــم! (چون در هنگام فرزند دار شدن و روزهاى ولادت فرزند آرزوى انسان اين است، نه اين‌كه صالح دينــى باشد!)

« فَلَمّآ ءَاتيهُمـا صالِحــا جَعَلا لَهُ شُرَكآءَ فيمآ ءَاتيهُما فَتَعالَــى اللّــهُ عَمّــا يُشْرِكُــونَ !»

(190 / اعراف)

پس وقتى خداوند دلخواهشان را به ايشان داد و او را انسانى تام الخلقه و صالح براى بقاء قرار داد و به وسيله او چشم آن دو را روشن كرد پدر و مادر در فرزند دارشدن خود براى خدا شريك قرار دادند و جهتش اين بود كه علاقه و شفقت به آن فرزند ايشان

را وادار كرد، تا به هر سببى غير خدا دست آويخته و در برابر هر چيزى غير خدا خاضع شوند، با اين كه با خدا شرط كرده بودند از شاكرين او باشند و نعمت او و ربوبيتش را كفران نكننـد، لكن عهد خود را شكستند و شرط خود را ناديده گرفتند.

و جــز آن كسانـى كــه خداونــد بــه ايشان رحــم كرده، همه مردم اين‌طورانـد، يعنى همه همــت و نيــروى خــود را صــرف نقــض عهــد و خلــف وعــده و شكستــن عهـدى مــى‌كننـد كـه بـا خـدا بستـه‌انـد - « فَتَعالَــى اللّـــهُ عَمّا يُشْرِكُــونَ !»⁽¹⁾

مفهوم اهل بيت و ارتباط نسل انسان با او

« ... فَمَـنْ تَبِعَنــى فَاِنَّـــهُ مِنّـــى وَ مَـــنْ عَصانــى فَـاِنَّــكَ غَفُــورٌ رَحيـــمٌ !» (36 / ابراهيم)

« ... پــس هر كه پيروى من كنــد از من است و هر كــه عصيان من كنــد تو آمرزگار و مهــربــانى!» مقصود (ابراهيم) عليه‌السلام از پيروى او پيروى دين او و دستورات شرع اوست، چه دستــورات مربوط به اعتقــادات وچه مربــوط به اعمــال، هم‌چنان‌كه مقصود از عصيــان او، تــرك سيــره او، شريعــت او و دستــورات اعتقــادى و عملــى اوســت.

گويا خواسته بگويد: هر كه در عمل به شريعت من و مشى بر طبق سيره من، مرا پيروى كند، او به من ملحق است و به منزله فرزندان من خواهد بود و من اى خدا از تو مسئلت مى‌دارم، مرا و ايشان را از اين‌كه بت بپرستم دور بدار و هر كه مرا در عمل به شريعتم نافرمانى كند و يا در بعضى از آن‌ها عصيان بورزد، چه از فرزندانم باشد و چــه غيــر ايشان، خدايــا او را به من ملحــق نفرما. و من از تــو درخواست نمى‌كنــم كه او را هم از شــرك دور بــدارى، بلكــه او را به رحمــت و مغفــرت خود مى‌سپــارم.

از اين بيان چند نكته روشن مى‌شود، يكى اين كه مراد از فرزندان را كه در آيه قبل بود توسعه و تخصيص مى‌دهد و فرزندان خود را به عموم پيروانش تفسير نموده، فرزندان واقعى خود را به همان پيروان تخصيص زده و عاصيان ايشان را از فرزندى خود خارج مى‌كند.

دوم اين‌كه ابراهيــم عليه‌السلام پيروان بعــدى خود را به خــود ملحق ساخته و عاصيان را هر چنـد كه از فرزنــدان واقعــى‌اش باشنــد، به مغفــرت و رحمـت خــدا مى‌سپارد .

در جاى ديگر قرآن مى‌فرمايد ـ « سزاوارتر به ابراهيم همان‌هائى هستند كه وى را پيــروى كــردنـد و هم‌چنين ايـن پيغمبـر است و كسانـى كـه بـه وى ايمـان

آوردنـد!»

نكته‌اى كه ممكن است از كلام ابراهيم استفاده شود اين است كه درباره پيروانش عرض كرد «از من است،» و امّا نسبت به آن‌ها كه عصيانش كنند سكوت كرد و اين خود ظهور دارد در اين‌كه خواسته است، همه پيروانش را كه تا آخر دهر بيايند پسر خوانده خود كند و همه آن‌هائى را كه نافرمانى‌اش كنند، بيگانه معرفى نمايد، هر چند كه از صلب خودش باشند.

اسلام، پسرخوانده و ولدزنا، فرزندكافر و مرتد را نفى نموده و گفته: كه اينان فرزند نيستند و در مقابل، شيرخواره و متولّد در بستر زناشوئى هر چند كه احتمال خلاف هم داشتــه باشد، فرزند خوانده (با اين‌كه شيرخواره فرزند طبيعى نيست،) و هم‌چنين در كلام مجيدش پسر نــوح را رسما از پســرى نوح نفى كرده و فرموده:

« اِنَّهُ لَيْسَ مِنْ اَهْلِكَ اِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صلِـحٍ ـ او از دودمان تو نيست، او عمل غيرصالح است!» (46 / هود)⁽¹⁾

نسل انسان جزئى از زينت‌هاى دنيا

«زُيِّــنَ لِلنّــــاسِ حُــــبُّ الشَّهَــــواتِ مِـــنَ النِّســــاءِ وَ الْبَنيــــــنَ وَ ...!» (14 / آل عمران)

«دوست داشتن، خواستنى‌هــا، از زنـان و فـرزندان و بسته‌هـاى فراهم شده طلا و نقره و اسبان نشاندار و رمه و زرع، براى مردم آرايش يافته...!»

تزئين و آرايش دادن متاع و كالاى دنيا براى دو منظور و هدف تصور دارد: يكى آن تزئين و آراستنى كه به منظور رسيدن به آخرت و طلب كردن مرضات الهى است، تا آدمى در حيات و زندگى دنيوى با اعمال مختلف كه در ناحيه «مـال» و «جـاه» و«اولاد» و «نفــوس»و امثـال آن انجـام مى‌دهـد، راه خوشنـودى خـداونـد را تحصيـل كنـد و بــه قرب او فائــز شود. اين قســم از تزئيـن را خداونـد به خودش نسبــت داده اسـت .

ديگر آن تزئين و آرايش‌هائى مى‌باشد كه به منظور جلب قلوب آدميان نسبت به

زخارف و زينت‌هاى دنيوى ترتيب داده شده‌اند، تا دل‌هاى انسانى را ربوده و از توجه به مبدأ و ياد و ذكر خداوندى باز دارد، اين نحوه از تزئين، تنها و تنها تصرف شيطانى و مذموم است. و خداوند متعال هم در كلام خود آن را منسوب به شيطان دانسته و بندگانش را هم از نزديكى به آن نهى فرموده است.

منظور اصلى آيه بيان اصناف مختلف مردم نسبت به شيفتگى و عشق به مشتهيات دنيائى است، يعنى مى‌خواهد بيان كند كه دسته‌اى از مردم تنها به عشقبازى

با زنان مى‌پردازند كه اين خود دنباله‌هائى پيدا مى‌كند و به معاصى بزرگى منجر خواهد شد و دسته‌ديگر تنها به‌محبت پسران و زيادكردن آن‌ها و استمداد جستن از ايشان، دلبستگى دارند و در اين راه مى‌كوشند. عده ديگر سعى خود را تنها و تنها جمع اموال قرار داده و بيشتر در گردآوردن پول‌هاى طلا و نقره يا آن‌چه جاى آن‌ها را بگيرد مى‌كوشند.

مردمى ديگر اشتهاى خود را در فراهم نمودن اسب يا جمع كردن گاو و گوسفند و شتر و يا پرداختن به امــور كشت و زرع مى‌بينند.

اين‌ها اقسام متعددى از شهوات بود كه مردم دسته دسته به يكى از آن‌ها دلبستگى پيدا مى‌كنند و هر دسته سعى خود را مصروف همان كه مورد علاقه ايشان واقع شده قرار مى‌دهند. يعنى آن را اصل تمام لذائذ حياتى خويش پنداشته و شهوات ديگر را فرع آن مى‌داننــد. كمتر كسى پيــدا مى‌شود - يا شايــد اصلاً پيدا نشــود - كه تمام آن‌ها را با يك نظــر مساوى و قصــد واحد و در علاقه و عشق به هر يك يك آن‌ها معتدل باشد.

اما جاه و منصب و رياست و صدارتى كه بعضا مورد علاقه آدمى قرار مى‌گيرند آن‌ها در واقع امور موهومى هستند كه در قصد و نظر ثانوى مورد علاقه آدمى است و التذاذ به آن‌ها التذاذ شهوى شمرده نمى‌شود.

مقصود از «حب شهوات» فرو رفتن در دوستى و دلبستگى به محبت آن‌هاست و آن‌هــم منسوب به شيطان اسـت. نه آن‌كه مقصـود از آن حـب فطـرى موجود در انسان كه به خداوند متعال منســوب است باشد . ⁽¹⁾

ص: 184 و 200

فـرزنـدان، عــامل آزمايــش انســــان

«اِنَّمـــا اَمْـــوالُكُــــمْ وَ اَوْلادُكُــــمْ فِتْنَـــةٌ وَ اللّـــهُ عِنْــدَهُ اَجْــرٌ عَظيـــمٌ !»

«جز اين نيست كه اموال و اولاد شما فتنه و مايه آزمايش شما هستند و نزد خدا اجـرى عظيم است!» (15 / تغابن)

كلمه «فِتْنَة» به معناى گرفتارى‌هائى است كه جنبه آزمايش دارد و آزمايش بودن اموال و فرزندان به‌خاطر اين‌است كه اين دو نعمت دنيوى از زينت‌هاى جذاب زندگى دنيا است، نفس آدمى به‌سوى آن دو آن‌چنان جذب مى‌شود كه از نظر اهميت همپايه آخرت و اطاعت پروردگارش قرار مى‌دهد و رسما در سر دو راهى قرار مى‌گيرد و بلكه جانب آن دو را مى‌چرباند و از آخرت غافل مى‌شود: «اَلْمالُ وَالْبَنُونَ زينَــةُ

الْحَيـوةِ‌الدُّنْيا... - مال و فرزندان زينت زندگى دنيا هستند... !» (46 / كهف)

و تعبير آيه مورد بحث كنايه از نهى است و مى‌خواهد از غفلت از خدا به وسيله مال و اولاد نهى كند و بفرمايد با شيفتگى در برابر مـــال و اولاد جــانب خـــدا را رهــا نكنيـــد، بــا اين‌كـه نــزد او اجــرى عظيـم هســت .⁽¹⁾

خلقت جسماني و نسل انسان

مبدأ پيدايش انسان اول

مبدأ پيدايش انسان اول و ماده اوليه او

« اَلَّــذى اَحْسَــنَ كُــلَّ شَــىْ‌ءٍ خَلَقَــهُ وَ بَــدَاَ خَلْــقَ‌الاِنْســانِ مِــنْ طيــــنٍ !» (7/سجده)

« او كه خلقت همه‌چيز را نيكو كرده و خلقت انسان را از گلى آغازيد!»

مراد به انسان فرد فرد آدميان نيست بلكه مراد نوع آدمى است. مى‌خواهد بفرمايد مبدأ پيدايش اين نــوع گل بوده، آن مبدئــى كه همه افراد منتهى به وى مى‌شوند. خلاصه تمامى افراد اين نوع از فــردى پديد آمده‌اند كه او از گل خلــق شده، چون فرزندانش از راه تناسل و توالد از پـدر و مادر پديد آمدنــد و مراد به آن فــردى كه از گل خلــق شده آدم و حــوا عليه‌السلام‌اند.⁽¹⁾

حالات و مراحل مختلف مواد اوليه انسان

«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الاِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ !» (26 / حجر)

«و مــا انســـان را از گلــى خشكيـــده، از لايـــه‌اى سياه آفريديم !»

در مجمــع البيــان مى‌گويد: اصــل آدم از خــاك بوده، چون قرآن مى‌فرمايد: «خَلَقَهُ مِنْ تُــرابْ ـ آدم را از خاك خلــق كرد!» چيزى كه هســت خاك نام‌برده را گل كرد، هم‌چنان‌كه فرمود: «وَ خَلَقَتَهُ مِن طين ـ تو آدم را از گل آفريدى!» آن‌گاه گل را گذاشــت تا متعفــن شد، آن‌چنــان‌كــه فرمــود: « مِـنْ حَمــاءٍ مَسْنُون ـ آدمــى را از گل گنديــده خلق كردم!» آن‌گاه آن گل را گذاشــت، تا خشــك شــد، هم‌چنان‌كه

فرمود: « مِن صَلْصالٍ ـ از گــل خشكيده.» بنابرايــن تناقضــى در اين تعبيرهــاى مختلف قــرآن نيست، زيــرا حــالات مختلـف مبــدأ خلقــت آدمى را بيــان مى‌كنــد.

«اِذْ قالَ رَبِكَ لِلْمَلائِكَةِ اِنّى خالِقٌ بَشَرا مِنْ طينٍ!» (71 / ص)

در اين آيه شريفه مبدأ خلقت آدمى را گل معرفى كرده و در سوره روم مبدأ خلقتش خاك و در سوره حجر، صلصالى از حماء مسنون و در سوره رَحْمان، صلصالى چون فخــار (سفال) آمده اســت. اين اختلاف تعبيــر ضررى به‌جائى نمى‌زند، براى اين‌كه همــان مبدأ واحد احوال مختلفى به خود گرفته است . در هر جــا از قرآن كريــم نام يكـى از آن احـوال را برده است.⁽¹⁾

مفهوم آفرينش نسل انسان از خاك

«وَ مِــنْ ايــاتِــهِ اَنْ خَلَقَكُــمْ مِــنْ تُــرابٍ ثُــمَّ اِذا اَنْتُــمْ بَشَــرٌ تَنْتَشِــروُنَ !» (20 / روم)

«و يكى از آياتش اين است كه شما را از خاك آفريد و سپس ناگهان بشرى منتشر شــديـــد!»

منظور از اين كه فرموده شما را از خاك خلق كرده، اين است كه خلقت شما افراد بشر بالاخره منتهى به زمين مى‌شود، چون مراتب تكون و پيدايش انسان چه مرتبه نطفه و چه علقه و چه مضغه و چه مراتب بعد از آن بالاخره از مواد غذائى زمين است كه پدر يك انسان و سپس مادر او مى‌خورد و فرزند در صلب پدر و سپس در رحم مادرى رشـد مى‌كنـد، پـس انسـان پيدايشش از عناصر زميـن اســت .

در جمله «...ثُمَّ اِذا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُون!» كلمه «اِذا» معناى «ناگهان» را مى‌رساند و معناى جمله اين است كه خداوند شما را از زمين خلق كرد، ناگهان انسانى تمام عيار شديد و به روى زمين منتشر گشتيد، با اين‌كه از زمين مرده انتظار مى‌رود مرده‌اى ديگر پديدآيد، نه موجودى جاندار، لكن ناگهانى و يك‌دفعه موجودى زنده و با شعور وعقل گشتـه و بـراى تـدبيـر امـر زنـدگـى خـود در روى زميـن بـه جنب و جـوش در آمديد. پس خلقت انسان يعنى جمع كردن اجزاء و مواد زمينى و آن‌ها را به‌هم تركيب كردن و روبرهم آن‌را انسانى داراى حيات و شعور عقلى ساختن، آيتى و يا آياتى ديگر است‌كه بر وجود صانعى زنده و عليم دلالت مى‌كند، صانعى كه امور را تدبير مى‌كند و اين نظــام عجيب و غــريـب را به‌وجود مـى‌آورد.⁽²⁾

مفهوم تسويه انسان و مراحل تدريجى خلق

ـ «فَاِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحى... !» (29 / حجر)

«چـــون او را تســويــه كـردم و از روح خـــود در او دميـــدم... !»

«تَسْوِيَه» به معنى اين است كه چيزى را معتدل و مستقيم كنى كه خود قائم به امر خود باشد. به‌طورى كه هر جزء در آن جائى و به نحوى باشد كه بايد باشد و تسويه انسان نيز اين است كه هر عضو آن در جائى قرار گيرد كه بايد قرار بگيرد و در غير آن‌جا غلط است و به حالـى و وصفـى هم قـرار بگيــرد كه غيــر آن ســـزاوار نيســـت.

بعيد نيست از جمله «اِنّى خالِقٌ،» و جمله «فَاِذا سَوَّيْتُهُ،» كه در آيه آمده، استفاده شود كه خلقت بدن انسان اولى، به‌تدريج و در طول يك زمانى صورت گرفته است. ابتدا خلق بوده كه عبارت است از جمع آورى اجزاء و سپس تسويه بوده كه عبارت است از تنظيم اجزاء و نهادن هر جزئى را در جاى مناسب و به‌حال و وضع مناسب خود و آن‌گاه نفخ روح بوده است.⁽¹⁾

تفاوت ماده اوليه انسان و جنّ

«خَلَــقَ الاِنْســانَ مِنْ صَلْصــالٍ كَالْفَخّــارِ و خَلَـقَ الْجانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ ! » (14 و 15 / رحمن)

«انسان رااز لايه خشكيده‌اى چون سفال آفريد و جن رااز شعله‌اى از آتش خلق كرد!»

كلمه «صَلْصالٍ» به معناى گل خشكيده‌اى است كه وقتى زير پا واقع مى‌شود صدا مى‌كند و كلمه «فَخّارِ» به معناى سفال است.

مراد به انســان در اين آيــه نوع آدمــى است و منظــور از خلقت انسان از صلصالى چــون سفال، اين است كه خلقت بشر بالاخره منتهى به چنين چيزى مى‌شود.

«وَ خَلَــقَ الْجــانَّ مِــنْ مارِجٍ مِــنْ نارٍ ! »

كلمه «مارِجٍ» به معناى زبانه خالص و بدون دود از آتش است و بعضى گفته‌اند: به معناى زبانه آميخته با سياهى است. مراد به «جان» نيز مانند انس نوع جن است و اگر جــن را مخلوق از آتش دانستــه به اعتبار اين اســت كه خلقت جن منتهــى به آتش است. بعضى گفته‌اند كه مراد به كلمه «جــانَّ» پدر جن است، همان‌طور كه گفته‌اند؛ مراد بـه انس پدر انسان‌ها آدم عليه‌السلام است.⁽²⁾

مفهـوم خلقت انسان با دو دست خدا

«قــــالَ يــا اِبْليـــسُ مـــا مَنَعَـــــكَ اَنْ تَسْجُـــدَ لِمــا خَلَقْــتُ بِيَـــدَىَّ...؟» (75/ص)

«اى ابليس چه مانعت شد، براى چيزى كه من خود او را با دو دست خود آفريدم سجده‌نكنى؟»

اين‌كه در اين آيـه خلقـت آدم را به‌دست خـود نسبـت داده و فـرمـوده: «مـن آن را با دست‌هاى خود آفريدم!» به اين منظور بوده كه براى آن‌چيز «آدم» شرافتى اثبات نموده و بفرمايد: هرچيز را به‌خاطر چيز ديگر آفريدم ولى آدم را به‌خاطر خودم! هم‌چنان‌كه در جملــه «...وَ نَفَخْــتُ فيهِ مِــنْ رُوحــى ـ و از روح خود در او دميدم!» (29 / حجر) نيز اين اختصاص را مى‌رساند و اگر كلمه «يد» را تثنيه آورد و فرمود: «يدى - دو دستم» با اين‌كه مى‌توانست مفرد بياورد و بفرمايد «من او را به‌دست خود آفريدم،» براى ايـن بــود كـه بـه كنايـه بفهماند : در خلقت او اهتمام داشتم!⁽¹⁾

مفهوم بشر و علت تسميه آن

«...اِنّى خالِقٌ بَشَرا مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَأٍ مَسْنُونٍ !»(28 / حجر)

«...مى‌خواهم بشرى از گلـى خشكيده از لايــه‌اى سياه خلــق كنـم !»

در كتاب «مفردات» گفته شده كلمه «بشره» به معناى ظاهر پوست و كلمه «ادمه» به معنــاى باطــن آن اســت و عمــوم ادبـــا چنيـن گفتــه‌اند.

اگر از انسان هم به بشر تعبير كرده‌اند به اعتبار هويدا بودن پوست بدن اوست، چون ساير حيوانات پوست بدن‌هايشان يا به پشم يا به مو و يا بـه كـرك پوشيـده است.

در قــرآن كريــم هر وقــت از انسان جثــه و ظاهر بــدن او مــورد بحث باشــد از او به بشر تعبيـر مى‌شــود ماننــد: « هُوَالَّــذى خَلَــقَ مِنَ الْمــاءٍ بَشَــرا ـ اوست كه از آب بشــرى خلــق كــــرد!» (54 / فرقـــان)⁽²⁾

بررسى فرضيه‌هاى پيدايش انسان با آيات قرآن

«... وَ بَـدَاَ خَلْـقَ‌الاِنْسانِ مِنْ طينٍ !» (7/سجده)

بعضى گفته‌اند: مراد به آدم، آدم نوعى يعنى جنس و طبيعت انسان خارجى است كه در همه افراد آن هست نه آدم شخصى. اين سخنى است كه با آيه فوق و ظواهر

بسيارى از آيات قرآنى نمى‌سازد، مانند اين آيه كه مى‌فرمايد: « او كسى است كه شما را از يك تن خلق كرد و همسر آن يك تن را نيز از خود او قرار داد و از آن دو تن، مردان و زنان بسيارى منتشر كرد!» چه اگر مراد به نفس واحده آدم نوعى باشد ديگر محلى براى فــرض همسر براى او باقى نمى‌ماند.

بعضى گفته‌اند: نسل حاضر بشر منتهى مى‌شود، به چند تن انسان كه هر يك داراى رنگ مخصوصى بوده‌اند، يكى سرخ پوست، ديگرى زرد پوست، سومى سفيد پوست، چهارمى سياه پوست. و چهار نژاد فعلى بشر منتهى مى‌شود به چهار زن و شوهر و يا آن‌كه بعضى از اين نژادها قديمى و بعضى ديگر بعدها پيدا شده‌اند مانند نژاد سرخ و زرد كه در آمريكا و استراليا پديد آمده‌اند.

اين سخــن نيــز باطــل است، براى اين‌كه تمامى آيــات قرآنــى كه متعــرض آغــاز خلقــت بشر است، نسل بشـر حاضــر را منتهــى به يك زن و شوهــر مى‌دانــد.

اما اين فرضيه كه كسى بگويد - نسل حاضر بشر منتهى مى‌شود به يك جفت و يا چنــد جفت انســان كه اين جفت‌هـا از يك نوع حيــوان ديگر جــدا شده‌اند كــه آن حيــوان از سايــر حيوانات به مــرز انسانيت نزديك‌تــر بوده، ماننــد ميمون، همان‌طور كه گاهــى از فــردى كامــل فردى كامل‌تــر و نابغه پديد مى‌آيــد كه اين تطور را در اصطلاح صاحبان فرضيه جهش مى‌گوينــد، نيز با آيــات قرآن نمى‌ســازد.

براى اين‌كه آياتى كه در سابق ذكر كرديم، صريح در اين بودند كه مبدأ پيدايش نسل انسـان يك جفت انسان بوده كه خود آن‌دو، نسل كسى نبوده‌انـد و از هيچ جاندارى متولد نشدند.

عــلاوه بر اين‌كه دليل علمــى‌اى كه بر مدعاى خود اقامه كرده‌انــد از اثبات آن قاصر است.

فــرضيـه ديگــر اين اســت كــه نسل حــاضــر منتهـى مى‌شـود، بـه يـك جفـت انســان، مثل خود، يعنى كامل و داراى عقـل كـه آن يك جفـت بـا جهش و تطـور از نوعى ديگر از انسان كه از نظر ظاهر انسان بودند، ولى فاقد كمـال فكــرى بــودند پيــدا شده، آن‌گاه به حكم تنازع در بقا و انتخاب اصلح، نسل تكامل نيافته منقرض شد و دو نفــر انســان تكامـل يافتــه بـاقى مــانـــد كــه نســل حاضـر از آن دو فرد تكامــل يافته است.

ايـن فــرضيه نيـز بـا آيات قــرآنى ســازگار نيست، آن‌جا كــه مى‌گـويد: «...كَمَثَــلِ ادَمَ خَلَقَــهُ مِــنْ تُــرابٍ ثُـمَّ قالَ لَــهُ كُــنْ فَيَكُـونُ ـ ماننــد آدم كه او را از

خــاك زمين خلق كرد و سپس به او گفــت باش، موجــود شــد!» (59 / آل عمران) اين آيه فرضيــه فــوق را باطــل مى‌كنــد. عــلاوه بر اين‌كه فرضيــه فوق صــرف فرضيــه اسـت و دلايلـى كـه بـراى اثبات آن اقـامه كـرده‌انـد از اثبـاتــش قـاصرند.⁽¹⁾

نطفه، مادّه تكثير نسل

مبدأ پيدايش نسل‌انسان

« ... ثُــمَّ جَعَـلَ نَسْلَـهُ مِـنْ سُــلالَـةٍ مِـنْ مـاءٍمَهيـنٍ !»(8 / سجده)

« ... سپس نسل او را از آبى بى‌مقدار قرار داد !»

كلمه «سُــلالَــةٍ» بـرگزيده و خـلاصه‌اى است كـه از چيـزى ديگـر گـرفتـه شـــود .

كلمه« ثُمَّ » بعديت زمانى‌را مى‌رساند و معناى جمله اين است كه خداوند سپس ولادت انسـان را از طريق جدا شدن و ولادت، از خلاصه‌اى از آبى ضعيف يا حقير قرار داد.⁽¹⁾

دوام خلقت جسمانى به‌وسيله نطفه

« وَ لَقَدْ خَلَقْنَاالاِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طينٍ ثُمَّ...!» (12 تا 14 / مؤمنون)

« و همانا ما آدميان را از خلاصه‌اى از گل آفريديم، پس آن‌گاه او را نطفه‌اى كرديم و در قرارگاهى محفوظ قرارش داديم، آن‌گاه نطفه را علقه و علقه را مضغه كرديم و سپس مضغه را استخوان كرديم پس بر آن استخوان‌ها گوشتى پوشانديم، پس از آن خلقتى ديگــرش كرديــم، پس آفرين بر خدا كه بهتريــن آفرينندگـان است!»

كلمــه «سُلالَةٍ» اسم براى هر چيـزى است كه از چيزى كشيده و بيرون آورده شود.

ظاهر سياق اين است كه مراد به انسان نوع بشر باشد كه در نتيجه شامل آدم و همه ذريّــه او بشــود و مــراد به خلق، خلــق ابتدائى اســت كه در آن آدم را از گــل آفريده و آن‌گــاه نســل او را از نطفـه قـــرار داد و آيــه فــوق در معنــاى آيــه زيــر اســت:

« نخست خلقت انســان را از گل آغاز كرد و سپس او را از خلاصه‌اى از آبى خوار قرار داد!»

كلمــه «خَلَق» در اصــل به معناى تقدير و اندازه‌گيرى بوده است، پس معناى آيه ايــن مى‌شــود كه: ما انسان را در آغــاز از چكيــده و خلاصــه‌اى از اجــزاء زميــن كــه بـــا آب آميختــه بـود انـدازه‌گيـرى كــرديــم.

«ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فى قَرارٍ مَكينٍ!» (13 / مؤمنون)

«نُطْفَة» به‌معناى آبى اندك است كه بسيار اطلاق مى‌شود بر مطلق آب. و كلمه «قَرار» مصدرى است كه از آن معناى قرارگاه اراده شده تا مبالغه را برساند و مراد به اين قرارگاه «مَكين»، رحم زنان است كه نطفه در آن قرار مى‌گيرد و كلمه «مَكين» صفت رَحِم است. و اگر رحم را به مكين توصيف فرموده از اين جهت است كه تمكن و نگهدارى و حفظ نطفه را از فساد و هدر رفتن دارد و يا از اين باب است، كه نطفه در آن تمكّن زيست دارد.

معنــاى جملــه اين است كه: سپس ما انســان را نطفه‌اى كرديــم كه در رحم متمكــن باشد، هم‌چنــان‌كه آن را در اوّل از خلاصــه‌اى از گل درســت كرديم و اين تعبير مى‌رساند كه طريــق خلقت انسان را از آن شكــل به اين شكل مبدل نموديم!⁽¹⁾

تركيـب نطفه انسان

«اِنّـا خَلَقْنَـا الاِنْسـانَ مِـنْ نُطْفَـةٍ اَمْشـاجٍ نَبْتَليـهِ فَجَعَلْنـاهُ سَميعـا بَصيـرا !» (2 / دهر)

«مـا او را از آب نطفه مختلط خلق كرديم و داراى قواى چشم و گوش گردانيديم !»

كلمه «نُطْفَـةٍ» در اصل به معناى آبى اندك بوده و سپس استعمال آن در آب نرينه حيوانات كه منشأ توليد مثل است بر معناى اصلى آن غلبه يافته و در نتيجه فعلاً هر وقت اطلاق شود، همان منى نر به‌ذهن مى‌رسد.

كلمه «اَمْشـاجٍ» به معناى مخلوط و ممتزج است و اگر نطفه را به اين صفت معرفى كــرده، به اعتبار اجزاء مختلف آن و يا به اعتبــار مخلوط شـدن آب نر با آب ماده است.

كلمه «ابتلاء» به معناى نقل چيزى از حالى به حالى و طورى به طور ديگر است. مثلاً طلا را در بوته ابتلاء مى‌كنند تا ذوب شود و به شكلى كه مى‌خواهند در آيد و خداى‌تعالى انســان را ابتــلاء مى‌كنــد، يعنى از نطفــه خلقش مى‌كنــد و سپس آن نطفــه را علقــه و علقــه را مضغــه مى‌كنــد، تا آخر اطــوارى كه يكــى پس از ديگــرى به او مى‌دهــد، تـا در آخـر خلقتـــى ديگـرش مى‌كنـــد.

ذكر «سَميع و بَصير» كردن بشر، براى اين بوده كه به وسيله آن تدبير ربوبى را به ياد آورد و بفهماند تدبير ربوبى اقتضاء كرد تا براى رساندن انسان به غايت هستى‌اش، او را سميع و بصير كند، تا آيات دال بر مبدأ و معاد را ببيند و كلمه حق را كه از جانب پروردگارش و از راه ارسال رسل و انزال كتب مى‌رسد بشنود و اين ديدن و شنيدن او را به سلوك راه حق و سير در مسير حيات ايمان و عمل صالح وادار سازد، اگر وادار شد خداى تعالى او را به نعيـم ابدى مى‌رساند وگرنه به عذاب مخلد دچارشان مى‌سازد.⁽¹⁾

علق يا خون بسته شده

« اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذى خَلَقَ، خَلَقَ‌الاِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ !»(1 و 2 / علق)

«بخــوان به نــام پروردگــارت كــه تنها آفريدگــار است، اوســت كه انســان را از خونــى بستــه شــده آفـريـــد!»

در جمله فوق منظور از «اِنْسان» جنس بشر است كه از راه تناسل پديد مى‌آيد. كلمه «عَلَقٍ» به معناى خون بسته شده است، يعنى اولين حالتى كه منى در رحم به خود مى‌گيرد.

پس آيه شريفه به تدبير الهى در مورد انسان اشاره دارد، تدبيرش از لحظه‌اى كه به‌صورت علقه در مى‌آيد، تا وقتى كه انسانى تام الخلقه مى‌شود و داراى صفاتى عجيب و افعالى محير العقول مى‌گردد. پس انسان، انسانى تمام و كامل نمى‌شود مگر به تدبير مستمــر و پى در پى خــداى تعالى كه اين تدبيــر پى در پى چيــزى نيست مگر خلقت پى در پى. پس خداى تعالى به عين همان دليل كه خالق انسان اسـت مدبّـر او نيز هست.⁽²⁾

نطفه ـ و مسير حركت آن

« فَلْيَنْظُــــرِ الاِنْســانُ مِـــــمَّ خُلِــــقَ، خُلِـــــقَ مِـــنْ مـــاءٍ دافِــــــــقٍ ... !»(5 و 6 / طارق)

« جا دارد انسان به خلقت خود بنگـرد كه از چـه خلق شده، از آبـى جهنده، كه از بين استخوان‌هاى پشت و استخوان‌هاى سينـه بيرون مى‌آيـد!»

يعنى انسان بايد بينديشد كه از چه خلق شده و مبدأ خلقتش چه بوده؟ چه چيزى به‌دســت خداى تعالــى به ايـن صورت انسانى درآمده است.

آبى‌كه با سرعت و فشار جريان داشته باشد را «آب دافق» گويند. در اين جا منظور نطفه آدمى است كه با فشار از پشت پدر به رحم مادر مى‌پرد.

«يَخْـــرُجُ مِــنْ بَيْــنِ الصُّلْــبِ وَ التَّـرائِــبِ!» (7 / طارق)

كلمــه «الصُلْبِ» به معنــاى پشت و كلمه «التَرائِبْ» به معناى استخوان سفيد است.

ظاهرا منظور از جمله «بين صلب و ترائب» اين است كه منى از نقطه محصورى از بدن خارج مى‌شود كه آن نقطه بين استخوان‌هاى پشت و استخوان‌هاى سينه قرار دارد.

وقتى معلوم شد هر نفسى به‌ذاتش و اعمالش نزد خدا محفوظ است و هيچ چيز از او فانى و از اعمال او فراموش نمى‌شود، پس انسان بايد بپذيرد كه به زودى به سوى پروردگارش برمى‌گردد. اگر مى‌خواهد به معاد يقين پيدا كند، نظر كند به خلقت نخستين خود و به يــاد آورد روزى را كه قطــره‌اى آب جهنده بود كه از فضاى بين استخوان‌هاى پشت و استخوان‌هاى سينه خارج مى‌شود.

همان‌كسى‌كه آن آب را توانست به‌صورت انسان امروز درآورد، چرا نتواند با همان قدرت كامله‌اش بعد از مـــردن دوباره او را برگرداند؟⁽¹⁾

حركت تكاملى نطفـه تا كمال خلقت

« ثُـمَّ خَلَقْنَاالنُّطْفَـةَ عَلَقَةً... فَكَسَـوْنَاالْعِظامَ لَحْمـا... ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقا اخَــرَ...!» (14 / مؤمنون)

« آن‌گاه نطفه را علقه و علقه را مضغه كرديم و سپس آن مضغه را استخوان كرديم... پس بر آن استخوان‌هــا گوشتى پوشانديــم... پس از آن خلقتى ديگرش كرديم! پــس آفــريــن بــر خــدا كـه بهتـريــن آفـرينندگــان اســت!»

در اين جمله سياق را از خلقت به انشاء تغيير داده و فرمود: «پس خلقتى

ديگرش كرديم!» و اين به‌خاطر آن بود كه دلالت كند، بر اين‌كه آن‌چه به‌وجود آورديم چيز ديگرى و حقيقت ديگرى بود، غير آن‌چه در مراحل قبلى بود، مثلاً، علقه هر چند از نظر اوصاف، خواص، رنگ، طعم، شكل و امثال آن، با نطفه فرق داشت، الاّ اين‌كه اوصافى كه نطفه داشت از دست داد و اوصافى هم جنس آن به‌خود گرفت. خلاصه اگر عين اوصاف نطفه در علقه نبود، هم جنس آن بود. مثلاً اگر سفيد نبود قرمز بود و هر دو از يك جنس‌اند به‌نام رنگ، به خلاف اوصافى كه خدا در آخر به آن داد و آن را انسان كرد كه نه عين آن اوصاف در مراحل قبلى بودند، نه هم‌جنس آن، مثلاً در انشاء اخير، او را صاحب حيات و قدرت و علم كرد، آرى به او جوهره ذاتى داد، (كه ما از آن تعبير مى‌كنيم به «من»،) كه نسخه آن در مراحل قبلى در نطفه، علقه، مضغه و استخوان‌هاى پوشيده به گوشت نبــود، هم‌چنــان‌كه در آن مراحــل او صـاف علم و قـدرت و حيات نبود، پس در مرحله اخير چيــزى به‌وجود آمــد كه كامـلاً مسبوق به عدم بود، يعنــى هيچ سابقه‌اى نداشت!

ضمير در كلمه «اَنْشَأْناهُ» به‌طورى‌كه از سياق برمى‌آيد، به انسان در آن حالى‌كه استخوان‌هائى پوشيده از گوشت بود برمى‌گردد، چون او بود كه در مرحله اخير خلقتى ديگر شد، يعنى صرف ماده‌اى مرده و جاهل و عاجز، سپس برگشت و موجودى زنده و عالم و قادر شد. پس ماده بود، صفات و خواص ماده داشت، سپس چيزى شد كه در ذات و صفات و خواص مغاير سابقش بود و در عين حال اين همان است و همان ماده اســت، پس مى‌شود گفــت آن‌را به اين مرحلـه در آورديم و در عين حــال غير آن است، چــون نه در ذات با آن شركت دارد و نه در صفات و تنها با آن نوعى اتحاد و تعلق دارد تا آن را در راه رسيــدن به مقـاصـدش به‌كار بزند!

«...فَتَبارَكَ اللّهُ اَحْسَنُ الْخالِقينَ ! » (14 / مؤمنون)

«تَبارَك» از خداى تعالى، به معناى اختصاص او به خير كثيرى است كه به بندگان خود افاضه مى‌كند . چون خلق به معناى تقدير است پس اين خير كثير، همه‌اش در تقدير او هست و آن عبارت است از ايجاد موجودات و تركيب اجزاء آن، به‌طورى كـــه، هـــم اجــزائش با يكديگر متناسب باشد و هم با موجودات ديگر سازگارى داشته باشد و خير كثيرى هم از همين جا بر مى‌خيزد و منتشر مى‌شود.

«ثُـمَّ اِنَّكُـمْ بَعْـدَ ذلِكَ لَمَيِّتُونَ ثُـمَّ اِنَّكُـمْ يَــوْمَ الْقِيامَـةِ تُبْعَثـُونَ!» (15 و 16 / مؤمنون)

اين جمله بيان آخرين مراحل تدبير الهى است و مى‌رساند كه مرگ از مراحلى است كه در مسير تقدير به‌طور وجوب و حتم بايد باشد و همه بايد آن‌را طى كننـد و جمله « سپس شما در روز قيامت به يقين مبعوث مى‌شويد!» همان تماميّت تدبير و

آخرين نقطه در مسير آدمى است. چون هر كه بدان‌جا قـدم بگذارد، ديگــر بيـرون شـدنى نيست !⁽¹⁾

تـأثيـر نطفـه و مـاده اوليـه انسـان در سعــادت او

« كَــــلاّ اِنَّ كِتـــابَ الْفُـــجّارِ لَفـى سِجّيـــــنٍ ! » (7/مطففين)

« بلكه نامه بدكاران در سجين است ! »

مسئله خلقت انسان از طينت عليين و سجين در روايات، اشاره است به مفاد آيه فوق.

روايت دلالت دارد بر اين‌كه ماده زمينى با اختلافى كه در اوصاف و خواص آن است، بى ارتباط به احوال انسان و اوصاف مختلفى كه از جهت صلاح و فساد دارد نيست و اين‌كه تركيــب بدن انسان از مــاده زمين عينــا مانند نباتــات و يا هر موجود ديگرى كه از مــاده زمينى تركيب مى‌شود، به حسب اختلافى كه در ماده زمينى آن اســت مختلــف مى‌گردد. اين البتــه صحيح اســت و لكن ايــن ارتباط به‌نحــو عليت تامــه نيست بلكه به‌نحــو اقتضــاء است، براى اين‌كه خاصيت و اثر مــاده در نحوه عمل انســان جلـوگيــر از اراده و سلطنـــت خداونــد نيســـت.

از اين‌كه خداى تعالى فرمود: « خلقت انسان از گل و اصل آن گل از بهشت و يا دوزخ بوده،» به‌دست مى‌آيد زمين هم بعضى از قسمت‌هايش از بهشت و بعض ديگرش از جهنم بوده و سرانجام هم هر كدام به اصل خود برمى‌گردند، براى اين‌كه هر كدام به‌تدريج به‌صورت انسان‌هائى درمى‌آيند كـه يا راه بهشت را مى‌پيمايند و يا راه جهنم را و معلوم است كه هر كدام راهى را مى‌روند كه مناسب با ماده اصلى خلقتشان باشـد.

آيه «...الْحَمْدُلِلّهِ الَّذى صَدَقَنا وَعْدَهُ وَ اَوْرَثَنَا الاَرْضَ نَتَبَـــوَّأُ مِـــنَ الْجَنَّةِ حَيْـثُ نَشاءُ - حمد خداى را كه به وعده خود وفا كرد و زمين را به ارث در اختيار ما قرار داد، تا هرجا از بهشت كه بخواهيم منزل كنيم ! » (74 / زمر) كه حكايت سخن اهل بهشت است نيز تا اندازه‌اى به اين مطلب اشاره دارد، زيرا از ظاهر آن برمى‌آيد كه منظور از زمين همين زمينى است كه بشر در آن زيسته و در آن مى‌ميرد و از آن برانگيخته مى‌شود و مراد از «جنت» هم هميـن زمين است و نيز آيه« يَوْمَ تُبَدَّلُ الاَْرْضُ غَيْرَ الاَْرْضِ وَ السَّمواتُ ـ روزى‌كه زمين به زمينى جز اين مبدل شود و آسمان‌ها نيز...!» (48/ابراهيم) به‌آن اشاره دارد.

پس بعيد نيست مراد از طينت بهشت و دوزخ كه در روايات است، همان طينت باشد كه بعدها از اجزاء بهشت و يا دوزخ مى‌شود. بنابراين احتمال مراد اين خواهد بودكه انسان برحسب تركيبى كه اجزاء بدن او دارد از ماده زمينى اخذ شده كه يا ماده‌اى پاك بوده و يا ماده‌اى ناپاك و اين ماده پاك و ناپاك در ادراكات و عواطف و قواى انسانى كه از آن تركيب شده مؤثر است. اين‌كه گفتيم اين ارتباط تامّه براى اين است كه خاصيت و اثر ماده در نحوه عمل انسان جلوگير از اراده و سلطنت خداوند نيست و چنان نيست كه‌دست بند دست خدا بوده و او را از اين‌كه سبب ديگرى قوى‌تر از اقتضاى آب و گل انسان بر او مسلط كند و او را از راهى كه به مقتضاى آب و گلش پيش گرفته برگرداند باز بدارد، زيرا اسبــاب و شرايطــى كه در سرنوشــت نيك و بد انســان دخالــت دارنــد، يكى دو تا نيستند و آن‌چه را كه ما سراغ داريم، در قبال آن‌چه كه از حيطه علم ما بيرون است ذرّه‌اى بيش نيست.

از جمله اسبــاب شرايطى كه ما سراغ داريم اين است كه نطفه انسان نطفه‌اى صالح و سالم بوده و در رحمى سالم پرورش يافتــه باشد و در دوران جنينى و هم‌چنين بعد از ولادت، آب و هوا و غذايش سالم بوده و در محيط سالم زندگى كند و در مناطق اعتدالى به‌وجــود آمده باشد، چنيــن انسانى استعدادش براى سلــوك طريق انسانيــت بيشتر و فهمش تيزتر و ادراكش لطيف‌تــر و نيرويش براى عمل به وظايف انسانى بيشتر است و بر عكـس انسانى كه نطفـه‌اش آلوده يا مريـض باشد و يا در رحــم ناپاك و ناسالم پرورش يابد و يا غذاى سالم به آن نرسد، يا پس از ولادت محيط زندگى‌اش سالم نباشد، يا در مناطق استوائـى و قطبى به‌وجـود آمده باشـد آن استعداد و آن فهم و ادراك را نـدارد و بـه خشونـت و قساوت قلـب و كم‌فهمـى نزديك‌تـر اســت.

تأثير طرفين يعنى تأثيرمواد غذائى صالح در روح و تأثير عمل روح در استفاده صحيح‌از مواد غذائى هم‌چنان ادامه دارد، تا آن‌كه او را به سعادت واقعـى‌اش برساند. عيــن اين حرف در طرف شقاوت هم مى‌آيد.⁽¹⁾

تأثير مواد اصلى انسان در حمل و تكامل روح او

« كَلاّ اِنَّ كِتـابَ الاَبْرارِ لَفــى عِلّيّيـنَ !»(18 / مطففيـــن)

« بلكـــه كتــــاب نيكـــوكـــــاران در علييــــن اســـــت!»

سعادت انسان در زندگى خاص انسانى‌اش يعنى سعادتش در علم و عمل ارتباط تامى به پاكيزه بودن مواد اصلى‌اش دارد، چه حامل روح انسانى همين موادند و همين

موادندكه او را به‌سوى بهشت‌هدايت مى‌كنند. هم‌چنان‌كه شقاوتش در علم كه همان ترك عقل و سرگرمى به اوهام و خرافاتى كه شهوت و غضب را در نظرها جلوه مى‌دهد و هم‌چنين شقاوتش در عمل كه همان سرگرمى به لذات مادى و بى بند و بارى در شهوات حيوانى و استكبار از هر حقى است كـه مزاحم و مخالف با هواى اوست ارتباط مستقيمى با آب و گل او دارد. اين دو قسم آب و گل است كه يكى انسان را به حق و سعادت و بهشت و ديگرى به باطل و شقاوت و دوزخ سوق مى‌دهند و البته اين سوق دادن به‌نحو اقتضاء است، نه عليت تامّه، چون خداى تعالى است كه اين آثار را در آب و گل قرار داده و او مى‌تواند سبب ديگرى قوى‌تر از آن به‌كار برده و اثر آن‌را خنثى سازد.

سعادت و شقاوت وقتى در انسان محقق مى‌شود كه ادراك او فعليت پيدا كرده و مستقر شده باشد و ادراك هم از آن‌جائى كه مجرد از ماده است قهرا مقيد به قيود ماده و محكوم به احكام آن كه يكى از آن‌ها زمان، يعنى مقدار حركت، است نيست، بنابراين گو اين‌كه مابه‌نظرمان‌چنين‌مى‌رسد كه سعادت بعداز حركت‌ماده‌به‌سوى فعليت موجود مى‌شود. و لكن حقيقت امر اين است كه منشأ سعادت يعنى ادراك از آن‌جائى كه مجرد است مقيد به زمان نيست، پس سعادتى كه پس از حركت ماده پيدا مى‌شود، عينا قبل از حركت نيز وجود داشته است، نظير نسبت دادن ما امور حادث را به فعل خداى‌تعالى كه اگر ما فعل خداى را در اين نسبت، مقيد به زمان كرده و مى‌گوئيم: «خداوند زيد را در فلان روز آفريده،» و يا مى‌گوئيم: «در فلان تاريخ قوم نوح را هلاك كرده و يا قوم يونس را نجات داد و يا رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مبعوث فرمود،» اين تقييد در حقيقت تقييد از نظر ماست، چون ما در اين نسبتى كه مى‌دهيم، نظرمان به‌خود حادثه است و زمان و حركتى را كه منتهى به‌حدوث آن شده و در نظر مى‌گيريم، وگرنه فعل خداى تعالى مقيد به زمان نيست. مجموع حوادث و هم‌چنين زمان حدوث هر حادثه و ساير قيود و شرايطى را كه دارد او ايجاد كرده و آن‌وقت چطور ممكن است، عمل خود او مقيد و محدود به حدود زمان شود؟ پس اين‌كه مى‌گوئيم، امروز فلان مطلب را درك كردم و يا الساعه فلان چيز را فهميدم‌در حقيقت عمل‌سلول‌هاى دماغى و يا عصبى خود راكه امورى مادى هستند، مقيد به زمان مى‌كنيم، وگرنه اصل علـم و ادراك مجــرد است. و به روز و ساعــت مقيد نمى‌شود.

پس از آن‌جائى كه سعادت و شقاوت انسان از راه تجرد علمى اوست كه مجرد و بيرون از زمان است و مى‌توان آن‌ها را پيش از امتداد زمان زندگى‌اش گرفت، چنان‌كه به‌واسطه ارتباط آن‌ها به اعمال و حركات انسان مى‌توان متـأخرتـر از آن‌ها گرفـت.⁽¹⁾

خلقـت اوليه و سرنوشـت و حوادث آتــى زندگى انسـان

«اَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ مَهينٍ... فَقَدَرْنا فَنِعْمَ الْقادِروُنَ !» (20 تا 23 / مرسلات)

« آيا ما شما را از آب نطفه بى‌قدر بدين زيبائى نيافريديم؟ و آن نطفه را به قرارگاه رحم منتقل ساختيم، تا مدتى معين و معلوم و ما تقدير مدت رحم و تعيين سرنوشـت او تا ابد كرديم كه نيكو مقدر حكيمى هستيم!»

كلمه «مـاءٍ مَهيــن» به معناى آب خوار است كه خودش نمى‌تواند خود را نگه دارد و مراد به آن نطفه است و مرادبه «قَرارٍ مَكينٍ» محفظه رحم است و منظور از «قَدَرٍ مَعْلُومٍ» مدت حمل است.

«فَقَدَرْنا» به معناى اندازه‌گيرى است و معنايش اين است كه ما شما را خلق كرديم و حوادثى كه بعدها به سرتان مى‌آيد و اوصاف و احوالى كه در آينده به خود مى‌گيريد، همه را معين و تقدير كرديم، خلاصه، هم خلقتان كرديم و هم حوادثى كه در طول زندگى براى شما پيش مى‌آيد معين كرديم. يكى عمرش طولانى و ديگرى كوتاه شد، يكى قيافه زيبا و ديگرى زشت شد. يكى سالم و ديگرى مريض شد و هم‌چنين از نظر رزق و چيزهــاى ديگر.

معناى آيه اين است كه « ما شما را از آبى حقير كه همان نطفه باشد، آفريده‌ايم و آن آب را در قرارگاهى محفوظ كه همان رحم مادران باشد جاى داديم و تا مدتى معلوم كه همان مدت حمل باشد، در آن‌جا نگه داشتيم، پس ما به همه اين حــوادث و صفــــات و احــوال كـه با هستـى شما ارتباط دارند توانائيم و چه خـوب مقـدرى هستيــم مـا !»⁽¹⁾

گونه‌ها و اطوار مختلف آفرينش انسان

« وَ قَــدْ خَلَقَـكُــمْ اَطْــوارا ! »(14 / نــــوح)

« شمـــا را بـــه اشكــــال و احــــوال مختلـــــف آفــريــــد ! »

«اَطْوار» به معناى حد هر چيز و آن حالتى است كه دارد. حاصل معناى جمله اين است كه خود شما را او خلق كرد و به اطوار و احوال گوناگون خلق كرد كه هر طورى طور ديگر را به‌دنبال دارد. يك فرد از شما را نخست از خاك آفريد، آن‌گاه نطفه و سپس علقــه و در مرحله چهــارم مضغه و در مرحلــه پنجم جنيــن و در مرحلــه بعد طفــل و آن‌گاه جوان و سپس سالخورده و در آخر پير آفريد.

اين راجع به فردفرد شمابود، جمع شمارا هم مختلف‌آفريد. هم‌ازنظر نر و مادگى، هم از نظــر رنگ و قيافه و هم از نظر نيرومندى و ضعف.⁽¹⁾

زمان بى نام و نشانى انسان قبل از تولد

« هَـلْ اَتى عَلَــى الاِنْسـانِ حينٌ مِنَ الدَّهْــرِ لَمْ يَكُـنْ شَيْئـا مَذْكُــورا ؟»(1 / دهــر)

«آيــا بر انســان روزگارانى نگذشت كـه چيـزى لايـق ذكـر نبـود؟»

سئوال در اين آيه براى تثبيت مطلب است و معناى آن اين است كه به‌طور مسلم روزگارى بود كه نامى و نشانى از انسان نبـوده است.

مــراد به انســان در ايــن آيــه جنس بشــر است.

كلمه « حيـــنٌ» به معناى يك قطعه محدود از زمان است، حال چه اين‌كه كوتاه باشد و چه طولانى و كلمه «دَهْـــرِ» به معناى زمانى ممتد و طولانى بدون حد است، يعنى زمانى كه نه اولش مشخص است و نه آخرش.

منظور از جمله «شَيْئا مَذْكُورا،» اين است كه انسان چيزى نبود كه با ذكر نامش جزء مذكورات باشد، مثلاً چيزى در مقابل زمين يا آسمان و خشكى و ترى و غيره بوده باشد. و بدين جهت نامى از او در ميان نبود، هنوز خلق نشده بود، تا موجود بشود و مثل سايـر موجودات نامش برده شود، گفته شود: آسمان، زمين، انسان و درخت و غيره... .

پس مذكور بودن انسان كنايه از موجود بودن بالفعل او و نفى آن يعنى نفى مذكور بودنش تنها به مذكور بودنش خورده، نه به اصل شى‌ء بودن انسان و نمى‌خواهد بفرمايد انسان شى‌ء نبود، چون مى‌دانيم شيى‌ء بوده، ولى شيى‌ء كه مذكور شود نبوده است. شاهدش اين است كه مى‌فرمايد: « اِنّا خَلَقْنَاالاِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ...!» براى اين‌كه مى‌فهماندكه ماده‌انسان موجودبوده، ولكن هنوز بالفعل به‌صورت انسان درنيامده‌بود.

مى‌خواهد بفهماند - انسان موجودى است، حادث كه در پديد آمدنش نيازمند به صانعــى است تا او را بسازد. پروردگارش او را آفريده و به تدبير ربوبى‌اش بــه ادوات شعــور يعنى سمع و بصــر مجهزش كرده، تا با آن ادوات شعور به راه حق هدايــت شود، راهــى كه در طــول حياتــش واجـب اســت طــى كنــد، حال اگر كفران كنـد به‌سوى عذابى اليم مى‌رود و اگر شكر كنــد به‌سوى نعيمــى مقيـم سير مى‌كند.⁽²⁾

تدبير مراحل مختلف آفرينـش و رشد انسان

« اَللّهُ الَّـذى خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْـفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْـــدِ قُوَّةٍ ضَعْفا وَ شَيْبَةً...!» (54/روم)

خدا خلقت شما را از ضعف ابتداء كرد، يعنى شما در ابتداء خلقت ضعيف بوديد و مصداق اين ضعف به‌طورى كه از مقابله برمى‌آيد، اوّل طفوليت است، هر چند كه ممكن است بر نطفه هم صادق‌باشد و مراد به‌قوت بعد از ضعف، رسيدن طفل است، به حد بلوغ و مراد به ضعف بعد از قوّت دوران پيرى است و لذا كلمه «شيبه - پيرى» را بر آن ضعف عطف كرد، تا تفسير آن باشد و اگر ضعف قوت را نكره آورد، براى اين بود كه دلالت كند بر ابهام و معين نبــودن مقدار اختلاف افراد در آن.

«...يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ هُوَ الْعَليمُ‌الْقَديرُ ! » (54/روم)

يعنى هرچه مى‌خواهد خلق مى‌كند، هم‌چنان‌كه ضعـف را خواست و خلق كرد و سپس قوّت را خواست و خلق كرد و در آخر ضعـف را خواست و خلق كرد و در اين بيــان صريح‌تريــن اشاره اسـت به اين‌كه پشت سر هــم قرار داشتــن اين سه حالت، از مقولـه خلقـت اسـت و چــون ايـن حـالى به‌حــالى كــردن انسان‌ها در عيــن اين‌كه تــدبيـر است، خلق نيز هست، لاجـرم پس اين نيـز از خـداى خالـق اشيـاء اسـت.⁽¹⁾

رَحِم و تحولات نطفه

زمان اقامت و رشد انسان در رَحِم

« ... حَمَلَتْهُ اُمُّـهُ وَهْناً عَلى وَهْـنٍ وَ فِصالُـهُ فـى عامَيْـنِ...!» (14 / لقمـان)

« مـا انسـان را در مورد پدر و مادرش و مخصوصا مادرش كـه با ناتوانى روزافزون حامله وى بوده و از شير بريدنش تا دو سال طول مى‌كشد، سفارش كـرديم و گفتيـم: مرا و پدر و مادرت را سپاس دار كه سرانجام به‌سوى مـن است !»

در اين آيه پاره‌اى از مشقات و اذيت‌ها كه مادر در حمل فرزند و تربيت او تحمل مى‌كند، بر شمرده تا شنونده را به شكر پــدر و مـادر و مخصوصــا مــادر وا بـــدارد.

كلمه «وَهْنٍ» به معناى ضعف است. كلمه «فِصالُ» به معناى از شير جدا شدن و شير ندادن به بچه است. معناى اين‌كه فرمود: از شير گرفتنش در دوسال است، يعنى بعد از تحقق‌دوسال آن‌نيز محقق‌مى‌شود و نتيجتا مدت شيردادن دوسال‌مى‌شود و چون با آيه « حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْرا ـ و حملش و از شيرگرفتنش سى ماه است...!» (15/احقاف) ضميمــه شود اين نكتـه به‌دسـت مى‌آيــد كـه كمتريــن مــدت حاملگـى زن شـش ماه است.⁽¹⁾

انشاء انسان‌ها و استقرار آن‌ها در صلب و در زمين

« وَ هُوَالَّـذى اَنْشَـأَكُــمْ مِــنْ نَفْسٍ واحِــدَةٍ فَمُسْتَقَــرٌّ وَ مُسْتَـــوْدَعٌ...!» (98 / انعام)

« اوست كه شما را از يك تن ايجاد كرد، بعضى از شما مستقر و بعضى مستودعيد... !»

ظاهرا مراد به اين‌كه فرمود: «اوست كه شما را از يك نفس واحده ايجاد كرد،» اين است كه نسل حاضر بشر با همه انتشار و كثرتى كه دارد، منتهى به يك نفر است و آن آدم است كه قرآن كريم او را مبدأ نسل بشر فعلى دانسته است. مراد به مستقر آن افرادى است كه دوران سير در اصلاب را طى كرده و متولد شده و در زمين كه به مقتضاى آيه «...وَ لَكُمْ فِى‌الاَْرْضِ مُسْتَقَرٌّ...!» (36 / بقره) قرارگاه نوع بشر است، مستقر گشته و مراد به مستودع آن افرادى است كه هنوز سير در اصلاب را تمام نكرده و به دنيا نيامده و بعدا متولد خواهند شد.

چون آيه در مقام بيان خلقت تمامى افراد بشر و انشعاب آنان از يك فرد است، به همين جهت بود كه به لفظ انشاء تعبير كرد، نه لفظ خلقت. چون لفظ انشاء معناى ايجاد دفعى و بدون تدريج را مى‌رساند، به‌خلاف خلقت و الفاظ ديگرى كه مرادف آن است كه معنــاى ايجــاد تدريجــى را مى‌دهد.

معنــاى آيه شريفه اين است كه « پروردگار متعال آن كسى است كه شما نوع بشر را از يك فــرد ايجاد كــرده و زميــن را تا مدتى معين به‌دست شما آباد نموده است و اين زمين تا زمانى كه شمــا نسل بشر منقرض نشده‌ايد، متعلق به شما و در دست شماست، پيوستــه بعضى از شما افــراد بشر مستقــر در آن و بعضى ديگر مستودع در اصلاب و ارحـام و در حـال به‌وجود آمدن در آن‌اند.»⁽¹⁾

صورتگرى و تقدير سرنوشت انسان در رحم

« هُوَالَّذى يُصَوِّرُكُمْ فِى‌الاَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ...!» (6 / آل‌عمران)

« اوســت كه شما را در رحم‌ها چنان‌چه مى‌خواهــد صــورت‌بنــدى مى‌كنــد... !»

اعطــا نمودن، صــورت و شكل مخصوص را به يك چيز «تصوير» گويند. «صــورت» شامــل تمثــال و غيرتمثال نيــز مى‌شود. «رَحِم» آن محلــى است كه خداوند براى تربيــت جنين در طايفــه نسـوان آفريــده است.

در اين آيه تقدير جارى در عالم انسانى را شرح داده است.

تمام موجودات عالم هستى حتى «كفر و ايمان» مردم در تحت تقدير حضرت اوست. و «تقدير» همان نظمى است كه خداوند براى اشياء و موجودات جهان قرار داده تا هر چيزى به ميزان آن به آسانى راه مقصد اصلى خود را كه سازمان عملى وجودش اجازه مى‌دهــد تعقيب كند. خداونــد به قدرت كاملــه خود به هر چيز همان صورتى را اعطا كرده و بخشيــده است كـه در راه مخصــوص آن سلــوك مى‌نمايــد. پــس در

هر حــال خداونــد پيــروز اســت و بــا اراده و مشيـت خـود بر مخلوقــات غالـب اســت.

منظور از جمله فوق همان اسـت كه به مخاطبين بفهماند - تنها خداوند است كه اجزاء وجودى شما را در ابتداى كار و تكوين طورى تنظيم كرده كه منتهى به مشيت او در سرانجام كارهايتان مى‌شود، لكن مشيت واراده‌حتمى نيست‌كه قابل‌تغيير نباشد.⁽¹⁾

علــم الهــى بــه بـار رحم مــادر

« .. .وَ يَعْلَمُ ما فِى‌الاَرْحامِ...!» (34 / لقمـان)

« به‌درستى علم رستاخيز پيش خداست كه باران فرود آورد و آن‌چه در رحم‌هاسـت بدانــد، كسى چــه دانــد كه فردا چه مى‌كنــد و كس چه دانــد كه بــه كــدام سـرزميـن مى‌ميــرد، امّـا خـــدا دانــا و آگــاه اســت ! »

در اين‌آيه سه مورد از مواردى كه علم خدا متعلق بدان‌هاست برشمرده - يكى علم به قيام قيامت، از مسائلى است كه خداوند علم بدان را به خود اختصاص داده و احدى جز او از تاريخ وقوع آن خبــر ندارد. جملــه «به‌درستى، خدا نزد اوست علم به قيامت» اين انحصار را مى‌رساند.

دوّم مسئله فرستادن باران و سوم علم بدان‌چه در رحم زنان است، از پسر و دختر كــه خداوند ايــن دو را نيز به‌خود اختصــاص داده مگـر آن‌كه خودش تعليم كسى كند.

دو چيز ديگر شمرده كه انسان از آن اطلاعى ندارد و به‌خاطر همين دو جهل از حــوادث آينــده خــود بـى‌خبــر است. اول اين‌كه « هيــچ كس نمــى‌دانــد فــردا چــه به‌دستش مى‌رســد!» دوم اين‌كه « هيچكس نمى‌داند در چــه ســرزمينـى مى‌ميرد!»⁽²⁾

مراحل حيات انسان از رحم تا رستاخيز

«... فَــاِنّــا خَلَقْنــاكُـــمْ مِــنْ تُــرابٍ ثُـــمَّ مِـــنْ نُطْفَـــةٍ ثُـــمَّ...!» (5 / حج)

اى مردم اگر درباره زندگى پس از مرگ در شك هستيد، ما شما را از خاك آفريديم، آن‌گاه از نطفه، آن‌گاه از خون بسته، سپس از پاره‌اى گوشت كه يا تصوير به‌خود گرفته و يا نگرفته، تا براى شما توضيح دهيم و هر چه خواهيم در رحم‌ها قرار دهيم تا

مدتى معين، پس آن‌گاه شما را در كودكى بيرون آريم، تا به‌قوّت و نيروى خويش برسيد، آن‌گاه بعضى از شما هستيد كه در همين حد از عمر وفات يابند و بعضى از شما به پست‌ترين دوران عمر برسند. و آن دوران پيرى است كه پس از سال‌ها دانستن چيزى نداند، نمونه ديگرى از قيامت اين‌كه تو زمين را مى‌بينى كه در زمستان افسرده است، چون باران بهارى بر آن نازل كنيم، به جنب‌وجوش درمى‌آيد و از همه گياهان بهجت‌آور نر و ماده بروياند.

كلمه «عَلَقَه» به معناى قطعه‌اى خون خشكيده است و كلمه «مُضْغَه» به معناى قطعه‌اى گوشت جويده شده است و «مُخَلَّقه» به‌طورى كه گفته‌اند تام الخلقه است و «غَيرِمُخَلَّقَه» يعنى آن‌كه هنوز خلقتش تمام نشده و اين كلام با تصوير جنين كه ملازم با نفــخ روح در آن است، منطبــق مى‌شود. بنابرايــن، معناى كلام كســى كه گفته تخليق بــه معنــاى تصــويــر اســت، با آيــه منطبـــق مى‌گردد.

« ... وَ نُقِرُّ فِى‌الاَْرْحامِ ما نَشاءُ اِلى اَجَلٍ مُسَمًّى...!» (5/حج)

يعنــى مــا در ارحام آن‌چه از جنين‌ها بخواهيــم مستقر مى‌سازيــم و آن‌را سقــط نمى‌كنيـم، تا مدت حمل شود، آن‌گاه شما را بيــرون مى‌آوريـم، در حالى كه طفل باشيد.

«...وَ مِنْكـمْ مَنْ يُتَوَفّى وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ اِلى اَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئا...!» (5 / حج)

مراد به «اَرْذَلِ الْعُمُر» ناچيزترين و پست‌ترين دوران زندگى است كه قهرا با دوران پيــرى منطبق مى‌شود، زيــرا اگر به ساير دوره‌ها مقايسه شود حقيرترين دوران حيــات است... تا به حدى برسند كه بعد از يك دوره دانائــى ديگر چيــزى نداننــد، البته چيز قابــل اعتنائى كه اساس زندگــى بر آن اســت، نفهمند. يعنــى امر بشر منتهــى مى‌شود به ضعــف قواى و مشاعــر، به‌طورى كه از علــم كه نفيس‌ترين محصــول زندگى است، چيز قابل اعتنائــى برايــش نمانـد.

« ... وَ تَرَى الاَرْضَ هامِــدَةً فَاِذا اَنْزَلْنــا عَلَيْهَــا الْماءَ اهْتَــزَّتْ وَ رَبَتْ وَ اَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهيجٍ !» (5/حج)

حاصل معنا اين است كه زمين در روياندن گياهان و رشد دادن آن‌ها، اثرى دارد نظير اثر رحم در روياندن فرزند كه آن‌را از خاك گرفته به‌صورت نطفه و سپس علقه و آن‌گاه مضغه و آن‌گاه انسانى زنـده درمى‌آورد.⁽¹⁾

مراحل خلق و جنينى انسـان در احاطـه علم الهى

«...هُـوَ اَعْلَمُ بِكُمْ اِذْ اَنْشَأَكُمْ مِنَ الاَرْضِ وَ اِذْ اَنْتُــمْ اَجِنَّةٌ فى بُطُونِ اُمَّهاتِكُمْ...!» (32 / نجم)

«...او بــه وضـع شمـا آگـاه اسـت، چـه آن زمـان كـه شـما را از زميـن پـديـد مـى‌آورد و چه آن زمان كـه در شكــم مــادرانتــان جنين بوديد... !»

«نشأة» به معناى احداث چيزى و تربيت آن است. اين‌كه فرمود او شما را از زمين انشاء كرد معنايش اين است كه او بود كه شما را در آغاز خلقتتان به اطوار و احوالى گونه‌گون متحوّل كرد و از مواد عنصرى زمين‌تان بگرفت و در آخر به‌صورت نطفه‌تان درآورده و در داخل رحم مادرانتان بريخت.

كلمه «اَجِنَّة» جمع جنين است. معناى آيه اين است كه او داناتر به شماست آن زمان كه چه و چه بوديد واين زمان كه شما جنين‌هائى در رحم مادرانتان بوديد، او مى‌داند حقيقت شمــا چيسـت و چـه حـالـى و وضعى داريـد و چه اسـرارى در نهانتــان هسـت و مــآل كـارتان به كجــا مى‌انجامد.⁽¹⁾

احاطه علم الهى به مراحل تولد نوزاد انسان

« اَللّهُ يَعْلَمُ ما تَحْمِلُ كُلُّ اُنْثى وَ ما تَغيضُ الاَرْحامُ وَ ما تَزْدادُ وَ كُلُّ شَىْ‌ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ!» (8 / رعد)

« خدا مى‌داند، هر زنى چه بار دارد و رحم‌ها چه كم و زيادها مى‌كنند و همه چيز نزد او بــه انــدازه است!»

امور سه‌گانه‌اى كه در آيه ذكر شده، يكى در جمله «ما تَحْمِلُ كُلُّ اُنْثى،» و يكى در جمله «ما تَغيضُ الاَْرْحامُ،» و يكى در جمله «ما تَزْدادُ،» اشاره به سه تا از كارهاى رحم در ايام حمل مى‌باشد. اولى اشاره است به جنينى كه رحم‌هاى زنان در خود جاى داده و آن‌را حفــظ مى‌كنند، دومى اشاره است به خونى كه در رحم‌ها مى‌ريزد و رحم‌ها آن را به مصــرف غذاى جنين مى‌رساننــد و سومى اشاره اســت به خون حيض كه رحم آن را به خارج دفـع مى‌كنـد، مــاننــد خــون نفــاس و يــا خــونــى كــه زنــان گاهگاهى در ايام حمل مى‌بينند.

« وَ كُلُّ شَىْ‌ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْـدارٍ ! »

مقدار به معنى حد هر چيزى است كه با آن تحديد و متعين شده، از غير خود ممتاز مى‌گردد، زيرا هيچ چيزى نيست كه لباس وجود به خود گرفته باشد كه فى‌نفسه و از غير خود متعين و ممتاز نباشد. چه اگر متعين نمى‌بود وجود نمى‌يافت و اين معنى

يعنى اين‌كه هر موجودى حدى داشته باشد كه از آن حد تجـاوز نكنـد، يـك حقيقـت قـرآنـى اسـت كـه پـــرده از روى آن بـــرداشتــه و مكــرر خــاطـرنشـــان سـاختـه اســـت.

وقتى بنا شد، هر چيزى محدود به حدى باشد كه از آن تجاوز نكند و در نزد خدا و به امر او محكوم به آن حد باشد و به هيچ وجه از نزد خدا و احاطه او بيرون نرود و هيچ چيز از علم او غايب نباشد - « اِنَّ اللّهَ عَلى كُلِّ شَىْ‌ءٍ شَهيدٌ- خدا بر هر چيزى ناظر است!» (17/حج) و نيز فرموده: «...لايَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ ـ هيچ مثقال ذره‌اى از او غايب نيست!» (3 / سبأ) پس محال است كه خداى تعالى نداند كه هر ماده‌اى چه بارى دارد و رحمها چه مقدار كم و زياد مى‌كنند.⁽¹⁾

استثنـاء در تولد پيامبـران الهــى

«قــالَـتْ رَبِّ اَنّى يَكُونُ لى وَلَـدٌ وَ لَمْ يَمْسَسْنى بَشَرٌ...!» (47 / آل عمران)

« مريم عرض كرد: پروردگارا چگونه مرا فرزندى توانـد بــود، بـا اين‌كه دست بشرى به من نرسيده است. گفت: چنين است كار خدا كه بى نياز از هر گـونـه سببـى است، هـر چـه بخـواهد مـى‌آفرينـد و چـون مشيتش به خلقت چيزى تعلق گيرد به محض گفتن موجود باش! همان دم مـوجـود شــود!»

كيفيت خلق حضرت عيسى نزد خدا، شبيه كيفيت خلق حضرت آدم است كه اجزايــش را از خاك جمـع نمود و با گفتــن كلمه «كــن» بدون واسطه پدرى او را آفريد.

از آيه شريفه، اين مطلب هم استفاده مى‌شود كـه خلقت عيسى مانند خلقت آدم خلقتى طبيعى است،گرچه‌ازنظر سنت جارى در نسل- كه نيازمند به پدر مى‌باشد - خـارق‌العاده باشد.

موجودات جهان اعم از آن‌ها كه وجودشان تدريجى است يا غير تدريجى - تماما مخلوق خداى متعال‌اند و به امر او كه عبارت از كلمه «كن» باشد موجود شده‌اند. در عين حال بسيارى از آن‌ها تدريجى الوجودند، لكن تدريجى بودن آن‌ها هنگامى است كه با اسبــاب و علل تدريجــى مقايسه شونــد، امّا اگر به لحاظ نسبتشان به خدا در نظر گرفتــه شوند، اصلاً تدريجى در كـار نيست و تمامــا آنى‌الـوجـود خواهنــد بــود.⁽²⁾

بـرگزيده شـدن و نـامگـذارى پيـامبـران قبـل از تـولّـد

«...اَنَ‌اللّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى... وَ نَبِيّا مِنَ الصّالِحينَ!» (39 / آل عمران)

«اى زكريـا مـا تو را بـه فرزندى بشارت مى‌دهيم كه نامش يحيى است... و پيغمبرى از شايستگان بـاشــد!»

از فرمايش خداوند سبحان كه مى‌فرمايد: « اَنَّ اللّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى!» استفاده مى‌شود كـه نـام‌گـذارى فـرزند زكـريا بـه «يحيـى» از طــرف خــداونــد متعــال بــوده اسـت.

خداوند نام فرزند زكريا را «يحيى» نهاده و در مقابل نام فرزند مريم را «عيسى» كه به معناى (زندگى مى‌كند) است نهاده است. به يحيى در كوچكى مقام نبوّت و علم و كتاب كرامت كرده و عيسى را هم در كوچكى و طفوليت مقام نبوّت كرامت فرمود. خدا يحيى را از نــزد خــود بركــت و طهــارت داد و او را بــه پــدر و مــادرش نيكوكــار قرار داد. به عيسى هم بركت و طهــارت بخشيــد و او را نسبـت به مادرش نيكوكار مقرّر فرمود.

«اِذْ قالَتِ‌الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ اِنَ‌اللّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ‌اسْمُهُ الْمَسيحُ عيسَى ابْنُ مَرْيَمَ ... رَسُولاً اِلى بَنى اِسْـرائيلَ ...!» (45 و 49 / آل عمران)

به‌ياد آر گاهى را كه ملائكه به مريم گفتند: اى مريم خدا تو را به كلمه‌اى از خود كه نامش«مسيح عيسى بن مريم » است و در دنيا و آخرت آبرومند و از مقرّبان درگاه الهى است بشارت مى‌دهد - فرزند تو در گهواره و سن كهولت با مردم سخن گويد و او از جمله نيكويان و صالحين جهــان مى‌باشد... و خداوند به عيسى تعليم كتاب و حكمت كند و تـورات و انجيل آموزد - و او را به رسالــت به‌سوى بنـى اسرائيــل فرستد... !⁽¹⁾

تركيب ظاهرى انسان

مفهــوم صــــورت‌بنــــدى انســـان

«...وَ صَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ...!» (3 / تغابن)

«...شما را صــورتگرى كــرد و صـورتهــايتــان را زيبــا كــرد... !»

منظور از تصوير قلم به‌دست گرفتن و نقشه كشيدن نيست، بلكه منظور اعطاء صــورت است و صــورت هر چيز قــوام و نحوه وجــود آن است. هم‌چنان‌كه در جــاى ديگــر فرمــود: « لَقَدْ خَلَقْنَــا الاِنْســانَ فى اَحْسَــنِ تَقْـويمٍ - انســان را در نيكــوتريــن تقويـــم آفريــديـــم !» (4 / تين)

و حسن صورت عبارت است از تناسب تجهيزات آن نسبت به يكديگر و تناسب مجموع آن‌ها با آن غرضى كه به‌خاطر آن غرض ايجاد شده، اين است معناى حسن، نه خوشگلى و زيبائى منظر و يا نمكين بودن، چون حسن يك معناى عامى است كه در تمامى موجودات جارى است، هم‌چنان‌كه فرمود: « اَلَّذى اَحْسَنَ كُلَّ شَىْ‌ءٍ خَلَقَهُ - خدائى كه خلقت هر چيزى را نيكو كرد !»

و اگر در آيه مورد بحث تنها حسن صورت انسان‌ها را نام برد، شايد براى اين بوده كــه مردم را توجــه دهد به اين‌كه خلقــت انسان‌ها طورى شده كه با بازگشت آنان به‌سوى خـدا سـازگـار است.⁽¹⁾

انشـاء گـــوش و چشـم و دل در انســـان

« وَ هُوَ الَّذى اَنْشَاَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الاَبْصارَ وَ الاَفْئِدَةَ قَليـلاً مــا تَشْكُــروُنَ!»(78 / مؤمنون)

« اوست خدائى كه براى شما گوش و چشم و قلب آفريد بسيار كمى از شما شكر او

به‌جاى مى‌آوريد!»

نعمت سمع و بصر از نعمت‌هائى است كه در ميان همه موجودات تنها حيوانات از آن بهره‌منــد شده‌انــد و اين دو نعمــت در حيوانات به‌طور انشــاء و ابداع خلــق شده‌اند، يعنى خداى تعالى در ايجاد آن‌ها از جاى ديگرى نقشه و الگو نگرفت، چون هيچ موجودى از موجــودات ســاده كه قبــل از حيــوان در عالــم هست يعنــى نبات و جماد و عناصــر اين چنيـن چيزى نداشتنـد.

دارندگان اين دو حس، در يك موقف جديد و خاصى قرار گرفتند و داراى مجال و ميدان فعاليت وسيع‌ترى شدند، وسعتى كه هيچ حد ومرزى نمى‌شناسد و با هيچ تقديرى نتوان اندازه‌گيرى‌اش كرد. آرى داراى اين حس خير و نفع خود را از شر و ضررش درك كرد و با اين دو حس است كه حركات و سكنات دارنده آن ارادى است، آن‌چه را مى‌خواهد از آن‌چه كه نمى‌خواهد جدا مى‌كند و در عالم جديدى قرار مى‌گيرد كه در آن لذت و عزّت و غلبه و محبّت و امثال آن جلوه مى‌كند، جلوه‌اى كه در عوالم قبل از حيوان هيچ اثرى از آن ديده نمى‌شود.

آن‌گاه فوأد را ذكر كرد كه مراد به آن، آن مبدئى است كه آدمى به‌وسيله آن تعقل مى‌كند و به عبارت ديگر آن مبدئى است، از انسان كه تعقل مى‌كند و اين نعمت در ميان همه حيوانات تنها مخصوص انسان است و مرحله به‌دست آمدن فؤاد يك مرحله وجودى جديدى است كه باز از مرحله حيوانيت كه همان عالم حس است، وسيع‌تر و مقامى شامخ‌تر است، چه به‌خاطر داشتـن همين قوه عاقله است كه همان حواس كه در ساير حيوانات بود در انسان آن‌قدر وسيـع‌تر مى‌شود كه به هيچ مقياس و تقـديرى ممكــن نيست اندازه‌گيــرى شود، زيرا به‌وسيله آن آدمى چيزهائــى را درك مى‌كنــد كه در محضــرش و در برابرش نيســت و يا الان نيست، بلكــه در گذشته بوده، يا بعدهـا خواهد آمد و نيز آثار و اوصـــاف آن را بـاواسطــه و يا بى‌واسطه درك مى‌كند.

«وَ هُوَ الَّذى ذَرَاَكُــمْ فِــى الاَرْضِ وَ اِلَيْــهِ تُحْشَــروُنَ !» (79 / مــؤمنــــون)

خــداى تعالى به اين منظــور شما را داراى حــس و عقل كــرده و هستــى شما را در زميـن اظهــار نموده و يا بگــو هستى شما را بستــه و متعلــق به زميــن كــرده، تا دوباره شما را جمع‌كرده و به لقاء خود بازگشت دهد.⁽¹⁾

خلقت ابزار بيان و بينائى انسان

«اَلَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَيْنَيْــنِ وَ لِسانا وَ شَفَتَيْنِ!» (8و9/بلد)

«مگر اين ما نبوديم كه برايش دو چشم و يك زبان و دو لب قرارداديم!»

يعنــى آيا بدن اورا مجهز به دو دستگــاه عكاسى كه هر ديدنــى را ببينــد نكرديم؟ تــا بديـن وسيلــه آن علم بديدنى‌هــا با آن وسعــت كه دارد، برايـش حاصــل شــود.

آيا ما برايش زبان و دو لب قرار نداديم، تا به‌وسيله آن‌ها توانا بر سخن گفتن شود، آن‌هم با وسعت دامنه‌اى كه دارد و به‌وسيله سخن گفتن هر يك بر باطن و ضمير ديگرى آگــاه شود و علم خــود را به او منتقــل كند و آن ديگــرى از اين راه به امــورى كه غايـب از ديدگـــان اســـت راه يابد.

«وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ!» (10 / بلد)

يعنــى مــا راه خيــر و شــر را بــا الهــامــى از خــــود بــــه او تعليــم داديــم، در نتيجـــه او به‌خودى خـود و بــه الهـام مـا خيـر و شــر را تشخيــص مى‌دهــد.⁽¹⁾

آفرينش و تسويه انگشتان انسان

« بَلى قادِرينَ عَلى اَنْ نُسَوِّىَ بَنانَهُ !»(4 / قيامت)

« بلـى مــا قـادريم كـه سرانگشتــان او را هـم درست گــردانيـــم!»

كلمه «بَنان» به معناى اطراف انگشتان و به قول بعضى خود انگشتان است و تسويه بنان صورتگرى آن به همين صورتى است كه مى‌بينيم و اگر در بين اعضاء بدن خصوص انگشتان راذكر كرد، - شايد - براى اين بوده كه به خلقت عجيب آن كه به صورت‌هاى مختلف و خصوصيات تركيب و عدد، در آمده و فوائد بسيارى كه بشمار نمى‌آيد، بر آن مترتب مـى‌شود، مى‌ستايد، قبض و بسط و ساير حركاتى لطيف و اعمالى دقيق و صنايعى ظريـف دارد كـه با همان‌ها انسان از ساير حيوانات ممتاز مـى‌شـــود.

عــــلاوه بــر شكــــل‌هــــاى گــونــاگــون و خطــوطــى كــه لايــزال اســرارش بــراى انسان‌ها كشــف مـى‌شــود.

معناى آيه اين است كه - ما آن استخوان‌ها را جمع مى‌كنيم، در حالى كه

قادريم حتى انگشتان‌او را به‌همان صورتى‌كه برحسب خلقت اوّل داشت دوباره صورتگرى كنيم.⁽¹⁾

خلقت بافته‌هاى محكم عضلات انسان

« نَحْـــنُ خَلَقْنـــاهُـــمْ وَ شَــــدَدْنــــــا اَسْــــرَهُــمْ...!» (28 / دهر)

« ما اينان را آفريديم و محكم بنيان ساختيم...!»

كلمه «اَسْر» به معناى بستن و طناب پيچ كردن است. و بر خود طناب و زنجير و امثال آن نيز اطلاق مى‌شود، پس معناى اين‌كه فرمود: «شَدَدْنا اَسْرَهُمْ،» اين است كه ما مفاصــل آنان را با رشته‌هاى اعصاب و بافته‌هاى عضلانى محكم به هم پيوستيم و ممكن است كلمــه «اَسْر» به معناى «مأســور» و معنــاى آيه اين باشد كه ما ربط اعضاى مختلف و به هــم پيــوستــه آنــان را محكــم كــرديــم به‌طورى كــه از شدت به‌هم پيوستگى انسان واحدى شدند.⁽²⁾

تــوازن و تناسب خلقت جسمانى انسان

« اَلَّذى خَلَقَكَ فَسَوّيكَ فَعَدَلَكَ!» (7 / انفطار)

« پروردگارى‌كه‌تو راآفريده و پرداخته و تناسب‌داده و به‌صورتى‌كه‌خواسته تركيب كــرده اســت.»

اين جمله ربوبيت توأم با كرم خدا را بيان مى‌كند و مى‌فرمايد: يكى از موارد تدبير او اين است كه انسان را با همه اجزاء وجودش خلق كرد و سپس به تسويه‌اش پرداخته و هر عضو او را در جاى مناسبش كه حكمت اقتضاى آن را دارد قرارداد و سپس به تعديل او پرداخته و بعضى از اعضاى او را و بعضى از قوايش را با بعض ديگر معادل قرار داد و بيـن آن‌ها تــوازن و تعــادل برقــرار كـرد.

« فى اَىِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَكَّبَكَ !» (8 / انفطار)

اين آيه شريفه جمله «عَدَلَك» را بيان مى‌كند، كلمه «صُورَة» به معناى نقشى است كه اجرام و اعيان به‌خود مى‌گيرد و با صورت خاص به خود از جرم‌هاى ديگر مشخص مى‌گردد، مثلاً معلوم مى‌شود اين يكى سنگ است و آن ديگرى‌كفش و آن سومى آجر است.

معنايش اين است كه اى انسان چه باعث شد، به پروردگار كريمت كه تو را آفريد

و انحصار و قوامت را تسويه كرد و در هر شكلى كه خواست تو را تركيب نمود، مغرور شوى؟ - با اين‌كه او نخواسته و نمى‌خواهد مگر چيزى را كه مقتضاى حكمت باشد - تو را به مقتضاى حكمت مركب كرد از نر و ماده، سفيد و سياه و بلند قامت و كوتاه، چاق و لاغر و قوى و ضعيف و نيز مركبت كرد از اعضائى كه در همه افراد هست و در بين خود از يكديگر متمايز است، نظير دو دست و دو پا و دو چشم و سر و بدن و استواء قامت كه همه اين‌ها از مصاديق عدل در تركيب اجزاء با يكديگر است و يا به تعبير آيه شريفــه «لَقَــدْ خَلَقْنَــا الاِنْســانَ فــى اَحْسَـنِ تَقْويمٍ !» (4 / تين) « اَحْسَــنِ تَقْويــم» است و همه بــه تدبير رب كريـم منتهـى مى‌شود و خود انسان در هيچ‌يك از آن‌ها دخالتى ندارد.⁽¹⁾

آفرينش، تسويه، تقدير و هدايت تكوينى انسان

« اَلَّذى خَلَقَ فَسَوّى وَالَّذى قَدَّرَ فَهَدى!» (2 و 3 / اعلى)

« پروردگارى كه اجزاء عالم را از عدم به‌وجود آورد و هر يك را در جائى قرار داد كه بايد قرار مى‌داد. و پروردگارى هر چيزى را داراى حدودى و اندازه‌اى كرد به‌طورى كه براى رسيدنش به هدف نهائى از خلقتش مجهز باشد!»

خلقت هر چيزى به معناى گردآورى اجزاء آن است و تسويه آن به معناى روى‌هم نهادن آن اجزاء به‌نحوى است كه هر جزئى در جائى قرار گيرد كه جائى بهتر از آن برايش تصور نشود و علاوه بر آن جائى قرارگيرد كه اثر مطلوب را از هر جاى ديگرى بهتـر بدهـد. مثلاً در مـورد انسـان چشـم را در جائـى و گـوش را در جـائـى و هـر عضــو ديگـر را در جـائـى قـرار دهـد كه بهتر از آن تصـوّر نشـود و حقّش اداء شـود.

و اين دو كلمه يعنى خلقت و تسويه هر چند در آيه شريفه مطلق آمده، لكن تنها شامل مخلوقــاتى مى‌شود كه يا در آن تركيب باشد و يا شائبه‌اى از تـركيب داشتـه بـاشـــد .

« وَ الَّذى قَدَّرَ فَهَدى !»

يعنى آن‌چه را خلق كرده، با اندازه مخصوص و حدودمعين خلق كرده، هم در ذاتش و هـم در صفـاتش و هـم در كـارش و نيـز آن را بـا جهـازى مجهـز كـرده كـه بـا انـدازه‌هـا متنـاسب بـاشد و بـه وسيلـه همـان جهـاز او را به‌سوى آن‌چه تقـديـر كـرده هـدايت فرموده است، پس هر موجودى به‌سوى آن‌چه برايش مقدور شده و با هدايتى ربّانى وتكوينى در حركت است. مانند طفل كه از همان اولين روز تولدش راه پستان مادر رامى‌شناسد و جوجه كبوتر مى‌داند كه بايد منقار در دهان مـادر و پـدرش كنـد و هـر

حيــوان نرى به‌سوى ماده‌اش و هر ذى‌نفعى به‌سوى نفع خود هدايت شده و بر همين قياس هـر مــوجــودى به‌سوى كمـال وجــودى‌اش هــدايـــت شـده اســـت.⁽¹⁾

خلقت متفاوت زبان‌ها و رنگ‌ها

« وَ مِنْ اياتِـهِ خَلْـقُ السَّمــواتِ وَ الاَرْضِ وَ اخْتِـلافُ اَلْسِنَتِكُــمْ وَ اَلْوانِكُـمْ...!»

« و يكـى از آيـات او خلقت آسمـان‌هـا و زميـن و اختـلاف زبــان‌هـاى شمــا و رنگ‌هــايتــان اسـت كـه در اين‌ها آيـاتى اسـت، براى دانندگــان!» (22 / روم)

ظاهرا مراد به اختلاف لسان‌ها، اختلاف واژه‌ها باشد كه يكى عربى و يكى فارسى و يكى اردو و يكى چيز ديگر است و نيز مراد به اختلاف الوان اختلاف نژادهاى مختلف از نظر رنگ باشد كه يكى سفيد پوست و ديگرى سياه كه يكى زرد پوست و ديگرى سرخ پوست است.

البته ممكن است، اختلاف لسان‌ها شامل اختلاف درلهجه‌ها و اختلاف آهنگ صداها نيز بشود، چون مى‌بينيم كه در يك زبان بين اين شهر و آن شهرش و حتى اين ده و ده مجاورش اختلاف در لهجه هست، هم‌چنان‌كه اگر دقت شود خواهيم ديد كه تن صداى دو نفر مثل هم نيست و هم‌چنين اختلاف الوان شامل افراد از يك نژاد نيز بشود، چون اگر دقت شود دو نفر از يك نژاد نيز رنگشان عين هم نيست و اين معنا از نظر علماى فن مسلـم است.

پــس متفكّرين و اهل‌بحث كه پيرامون عالم كبير بحث مى‌كنند، در نظام خلقت، به آياتــى دقيق برمى‌خورند كه دلالت مى‌كنــد بر اين‌كه عالم صنع و ايجاد با نظامى كه در آن جارى است ممكن نيست پديد آيد مگر از ناحيه خدا و نيز ممكن نيسـت منتهى شــود مگر به‌سوى او.⁽²⁾

آيات الهى در وجود و حيات انسان

« وَ فِى‌الاَْرْضِ اياتٌ لِلْمُوقِنينَ، وَ فى اَنْفُسِكُمْ...؟» (20 و 21 / ذاريات)

« هــم در زميــن آياتى هست براى اهل يقين و هم در درون وجودتــان، چرا آن آيــات را نمــى‌بيننــد؟ »

آيات و نشانه‌هائى كه در نفوس خود بشر هست چند جور است. يك عده آيات

موجود در خلقت انسان، مربوط به طرز تركيب‌بندى اعضاءبدن و قسمت‌هاى مختلف اجزاء آن اعضا و اجزاء اجزاست، تا برسد به عناصر بسيط آن و نيز آياتى است كه در افعال و آثار آن اعضاست كه در همه آن اجزا با همه كثرتش اتحاد دارد و در عين اتحــادش احــوال مختلفــى در بدن پديــد مى‌آورد. بــدن انســان يك روز جنيــن است، روز ديگر طفل، يك‌روز نــورس و روزى ديگــر جــوان و روز آخـر پير مى‌شود.

آياتى ديگر در تعلق نفس يعنى روح به بدن است كه يكى از آن آيات پديد آمدن حواس پنجگانه است كه اولين رابطه‌اى است كه انسان را به محيط خارج خود آگاه مى‌سازد و به وسيله اين حواس خير را از شر و نافع را از مضر تميز مى‌دهد، تا پس از تميز به سوى آن‌چه كه كمالش در آن است به حركت افتاده و آن كمال خود را به‌دست آورد و از آن‌چه شر و مضر است دور شود.

در هر يك از اين حواس پنجگانه نظامى حيرت‌انگيز و وسيع است، نظامى كه ذاتا هيچ ربطى به نظام آن ديگر حس ندارد .با اين‌كه اين حواس پنجگانه بيگانه از هم در عين اين‌كه جداى از هم‌اند، تحت يك تدبير اداره مى‌شوند و مدبر همه آن‌ها يكى است، آن‌هم نفس آدمى است و خداى تعالى در وراى نفس، محيط به آن و عملكرد آن است. بعضى ديگر از آيات نفس قوائى هستند كه از نفس منبعث مى‌شوند و در بدن‌ها خود را نشان مى‌دهند مانند قوه غضب و نيروى شهوت و فروع اين دو نيرو و يك دسته از آيات نفوس آيات روحى است كه كسانى به‌آن اطلاع مى‌يابند كه به نفوس مراجعه نموده و آياتى را كه خداى سبحان در آن‌ها قرار داده، آياتى كه هيچ زبانى نمى‌تواند آن را وصف كند، ببيند، آن‌وقت است كه باب يقين بـــرايش گشـــوده مى‌شود. و چنين كسانى در زمره اهل يقين قرار مـى‌گيرند، آنان‌كه ملكـوت آسمـان‌هـا و زميــن را خــواهنـد ديــــد .⁽¹⁾

روح

روح، مفهوم و حقيقت آن

معـانى مختـلف روح در قرآن

« وَ يَسْئَلُونَـكَ عَنِ‌الرُّوحِ قُلِ‌الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّى...!» (85 / اسراء)

« و تـو را از حـقيقت روح پـرسش مى‌كننـد بگـو كـه روح از سنخ امـر پـروردگـار من اسـت و آن‌چه از علـم به شما روزى شـده بسيار اندك است!»

كلمه «رُوح» به‌طورى كه در لغت معرفى شده به معناى مبدأ حيات است كه جاندار به‌وسيله آن قادر بر احساس و حركت ارادى مى‌شود، مجازا در امورى‌كه به‌وسيله آن‌ها آثار نيك ظاهـر مى‌شـود، اطلاق مى‌كننـد. چنان‌كه علم را حيـات نفـوس مى‌گويند. خداى تعالى در قرآن مى‌فرمايد « اَوَ مَنْ كانَ مَيْتا فَأَحْيَيْنهُ - كسى كه مرده بود زنده‌اش كرديم!» (122 / انعام) كه مقصود از آن زنـده كــردن بـا هدايت به‌ســوى ايمـان اسـت!

در آيــه شريفه « يُنَـــزِّلُ الْمـَـلائِكَـــةَ بِــالـــرُّوحِ مِــــنْ اَمْــــرِه - مـلائكـه با امـر او روح را مـى‌آوردنـد... !» (2 / نحل)

هم از هميــن باب، عده اي روح را بـه «وحـى» تفسير كرده‌اند.

هم‌چنين در آيه « وَ كَــذلِــكَ اَوْحَـيْنا اِلَيْكَ رُوحــــا مِـــنْ اَمْــــرِنا - و اين چنيــن روحــى از امر خـود را به تو وحــى كرديــم...!» (52 / شــورى) كه مراد به آن قرآن است كه آن نيز وحى است. گفته‌اند كه اگر خدا قرآن و وحى را روح ناميده از اين باب بوده كه نفوس مرده به‌وسيله آن حيات و زندگى مى‌يابند، هم‌چنان‌كه روح معروف مايه حيات جسدهاى مرده است.

كلمه روح در آيات بسيارى از سوره‌هاى مكى و مدنى قرآن كريم تكرار شده، ولى در همه جا به اين معنائى كه در جانداران مى‌يابيم يعنى‌مبدأ حيات و منشأ احساس و حـركــت ارادى نيــامــده اســـت.

ذيـــلاً معاني مختلــف روح را ذكـر مـى‌كنيـــم:

1 - روح و مـلائكه

خداى تعالى يكجا مى‌فرمايد:

«يَــوْمَ يَقُـومُ الـرُّوحُ وَ الْمَـلائِكَـةُ صَفّــــاً - روزى كـــه روح و مــلائكــــه بــه صــــف مــى‌ايستنـــــد...!» (38 / نبـــأ)

و نيــز فـــرمــوده:

« تَنَـــزَّلُ الْمَــلائِكَــةُ وَ الـــرُّوحُ فيـــها بِــاِذْنِ رَبِّهِــمْ مِـــنْ كُـــلِّ اَمْــــرٍ - در آن شب مـلائكـه و روح به امر پروردگارشـان هر چيزى را نـازل مى‌كننـد!» (4 / قدر)

كه بدون ترديد مراد به آن در اين دو آيه غير روح حيوانى و غير ملائكه است.

در روايتــى از حضرت علــى عليه‌السلام نقل شــده كه آن جنــاب به آيــه «يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ اَمْرِه عَلى مَنْ يَشاءُ مِــنْ عِبادِه...!» (2 / نحل) استدلال فرموده بود بر اين‌كه: روح غير ملائكــه است.

2- روح قدس و امين

و نيز قرآن كريم يكجا روح را به وصف «قدس» و جاى ديگر به وصف «امين» و امانت توصيف كرده است، چــون روح از قــذارت‌هـاى مـادى و پليدى‌هـاى معنـوى و از معـايب و امراضى كه روح‌هـاى انسـانى آلـوده بـه آن‌هاست پـاك و منــزه است.

3- روح همراه ملائكه

روح هرچند غيرملائكه است، الاّ اين‌كه در امر وحى و تبليغ هم‌چنان‌كه از آيه زير استفاده مى‌شود، همراه ملائكه است:

« يُنَـزِّلُ الْمَـلائِكَــةَ بِــالـرُّوحِ مِـنْ اَمْرِه عَلى مَنْ يَشــاءُ مِــنْ عِبـــادِه...!» (2 / نحل)

معناى‌آيه اين‌است‌كه خداى‌تعالى ملائكه را با همراهى روح كه از سنخ امر اوست و از كلمه ايجاد وى است (و يا به‌سبب‌امر او و كلمه اوست،) بر قلب هركس از بندگانش‌كه بخواهد نازل مى‌كند، تا او بشر را انذار كند...!

4- جــــبرئيــل حامل روح

از ســوى ديگـر مى‌بينيــم خداى تعالــى يك‌جــا آورنــده قـــرآن را به‌نــام

جبـرئيــل معـرفى نمـوده و مى‌فرمايد:

« قُــلْ مَـنْ كـانَ عَـدُوّا لِجِبْــريـلَ فَـاِنَّــهُ نَزَّلَــهُ عَلى قَلْبِــكَ بِــاِذْنِ اللّــهِ - بگــو آن كــس كــه دشمــن جبرئيــل اســت بايــد بدانــد كــه وى قــرآن را بــه اذن خــدا بــر قلــب تـو نــازل كـرده نـه از پيـــش خـــود... !» (97 / بقره)

جـاى ديگـر همين جبرئيل را روح الامين خوانده و آورنده قرآنش ناميده و فرموده:

«نَزَلَ بِهِ‌الرُّوحُ الاَمينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُـونَ مِــنَ الْمُنْذِرينَ بِلِسانٍ عَرَبِىٍ مُبينٍ.»

(193 تا 195 / شعراء)

و نيــز فــرمــوده:

« قُـلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ - بگــــو روح القـــدس از نــاحيـه پـروردگارت آورده است... !» (102 / نحل)

در آيات فوق روح را كه به وجهى غير ملائكه است به‌جاى جبرئيل كه خود از ملائكه اســت آورنده قــرآن دانستــه است. پس معلــوم مى‌شود جبرئيــل آورنده روح است، و روح «حـامل» ايـن قـرآن خواندنــى اســت!

5- روح حامل قرآن

از هميـــن جــــا آن گــرهــــى كــــــه در آيــــه:

«وَ كَذلِكَ اَوْحَيْنا اِلَيْــكَ رُوحا مِــنْ اَمْرِنا - و همين‌طور ما روحى از امر خود را به سويت وحى كرديم وگرنه تو نه مى‌دانستى كتاب چيست، نه مى‌دانستى ايمان چيست، ولكن ما بوديم كه آن را نورى كرديم تا به‌وسيله آن هر كه از بندگانمان را خواستيم هدايت كنيم، و تو به يقين به‌سوى صراط مستقيم هدايت مى‌كنى!» (52/شورى)

بود گشوده مى‌شود و معلوم مى‌گردد كه مراد به «وحى روح» در آيه فوق آوردن و نازل كردن روح‌القدس است، براى رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و نازل كردن روح‌القدس براى آن جناب همان وحى قرآن است به او، چون همان‌طوركه بيان شد روح‌القدس حامل قرآن است!

6- روح و وحي

اگر نسبت وحى را به روح داده و فرموده روح را به تو وحى كرديم، با اين‌كه روح از موجودات عينى و از اعيان خارجى‌است ولى وحى به معناى كلام پنهان است، از اين باب است كه اين سلسله از موجودات يعنى ارواح كه موجوداتى طاهر و مقدس‌اند، خود

يكى از كلمــات خداى تعالــى هستند، همان‌طــور كه در قرآن عيسى بن مريــم عليه‌السلام را كلمه خــدا ناميده و فرموده:

«وَ كَلِمَتُهُ اَلْقيها اِلى مَرْيَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ - و كلمــه‌اى و روحــى از خــود كه به مريـم القــاء نمــود... !» (171 / نساء)

7- روح كلمــــه الــــــهي

روح را از اين رو «كَلِمَة» ناميده كه مانند ساير كلمات بر مراد صاحب خود دلالت مى‌كند. وقتى جائز باشد كه روح را كلمه بناميم، جائز هم خواهد بود كه آن‌را «وحى» بناميم و اگر در آيه فوق الذكر عيسى بن مريم عليه‌السلام را كلمه‌اى از خود «... كَلِمَةُ مِنْهُ...،» (45 / آل‌عمران) دانسته بدين جهت بوده كه پيدايش عيسى عليه‌السلام به‌وسيله كلمه ايجاد بوده، بدون اين‌كه سبب‌هاى عــادى كه در تكون انســان دخالت دارنـد، در او دخالــت داشته و واسطه شده باشند. به شهــادت اين‌كه خود قرآن صريحا فرموده:

« اِنَّ مَثَلَ عيسى عِنْدَ اللّهِ كَمَثَلِ ادَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ - مَثل عيسى نزد خدا مَثل آدم است كه او را از خاك آفريد و سپس به او گفت باش و وجــود يافــت!» (59 / آل عمران)⁽¹⁾

جنس روح

«وَ يَسْئَلُــونَـكَ عَـــنِ الــــرُّوحِ قُــــلِ الـــرُّوحُ مِــنْ اَمْــــرِ رَبّـــى...!» (85 / اسراء)

«و تو را از حقيقت روح مى‌پرسند بگو كه روح از سنخ‌امر پروردگار من است... !»

خداى سبحان در روشن كردن حقيقت روح اين را فرموده كه: بگو روح از امر پروردگار من است. ظاهر از كلمه «مِنْ» در جمله فوق اين است كه حقيقت جنس را معنا مى‌كنــد، هم‌چنان‌كه ايـن كلمـه در سـايـر آيـات وارده در اين بـاب بيـانيه است، مانند:

آيــه «... يُلْقِـــى‌الرُّوحَ مِـــنْ اَمْــرِه...!» (15 / مؤمن)

آيــه «... اَوْحَيْنا اِلَيْكَ رُوحا مِنْ اَمْرِنا...!»(52 / شورى)

آيه «تَنَزَّلُ الْمَـلائِكَـةُ وَ الـرُّوحُ فيـها بِـاِذْنِ رَبِّهِـمْ مِنْ كُـلِّ اَمْــــرٍ!» (4 / قدر)

كــه در همــه اين‌ها كلمــه «مِنْ» مى‌فهمانــد كه روح از جنس و سنخ امر اســت!

1-امر چيست؟

آن‌گــــاه امــــر را بيـــان كـــرده و مـى‌فـــــرمـــــايــد:

« اِنَّما اَمْرُهُ اِذا اَرادَ شَيْئا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ !» (82 / يس)

كه در درجه اول مى‌فهماند امر او عبارت از كلمه «كُنْ» كه همان كلمه ايجادى است كه عبارت از خود ايجاد است و ايجاد هم عبارت است از وجود هر چيز، لكن نه از هر جهت، بلكه وجود هرچيز از جهت استنادش به خداى تعالى و اين‌كه وجودش قائم به ذات است.

از جمله ادلّه‌اى كه مى‌رساند وجود اشياء از جهت استنادش به ذات پروردگار و با قطــع نظر از اسباب وجــودى ديگر، كــلام خدا هستنــد آيه زيــر است كه مى‌فرمايد: « وَ ما اَمْرِنا اِلاّ واحِدَةً كَلَمْحِ الْبَصَرْ !» (50 / قمر) كه امر خداى را بعد از آن‌كه يگانه معرفى نموده، به لمح بصر تشبيه كرده است كه منظور از آن نفى تدريج است و از آن فهميده مى‌شود موجودات خارج با اين‌كه تدريجا و به‌وسيله اسباب مادى موجود گشته و منطبق بر زمان و مكان هستند مع‌ذلك جهتى دارند كه آن جهت عارى از تدريج و خارج از حيطه زمان و مكان است و از اين جهت امر خدا و قول و كلمه او شمرده شده است و امّا از جهت اين‌كه در مسيــر سلسله علل و اسبــاب قرار داشتــه و بر زمــان و مكان منطبق مى‌گردد از اين جهت «امر» خدا نيسـت بلكه «خلق» خداست، همچنان كــه فرمود: «...اَلا لَهُ‌الْخَلْقُ وَالاَمْرُ...!» (54/اعراف)

پس امر، عبارت است از وجود هر موجود از اين نقطه نظر كه تنها مستند به خداى‌تعالى است و خلق عبارت است از وجود همان موجود از جهت اين‌كه مستند به خداى‌تعالى است با وساطت علل و اسباب!

2-امـــر: كلمه ايجاد آسمانى

اين معنا از كلام ديگر خداى سبحان به خوبى استفاده مى‌شود كه فرمود: « اِنَّ مَثَلَ عيسـى عِنْدَ اللّــهِ كَمَثَــلِ ادَمَ خَلَقَــهُ مِنْ تُــرابٍ ثُـمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ!» (59 / آل‌عمران)

چه در اين آيه، نخست خلقت آدم را ذكر نموده و ارتباط آن را با خاك كه يكى از اسباب است بيان مى‌كند، سپس وجود هم او را بـدون ارتبـاطش بـه چيـزى بـا تعبيـر

«كُـن» خـاطـرنشـان مى‌سـازد، (دقت فـرمـائيد!) و هم‌چنين نظيـر ايـن آيـه است آيــه:

«ثُـمَّ جَعَلْنـاهُ نُطْفَةً فى قَرارٍ مَكيـنٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَـةَ عَلَقَـةً فَخَلَقْنَـا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً...،»

تـا آن‌جـا كـه مى‌فـرمــايـد: «... ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقا اخَرَ...!» (13 و 14 / مؤمنون)

چـه ايجـاد خـداى سبحـان را كـه منسـوب به‌خــود اوست و سلسلــه علل تخلــل و واسطــه نيستند، خلق ديگرى ناميــده است.

از همه آن‌چه گفته شد اين معنى به‌دست آمد كه امر: عبارت است از كلمه ايجاد آسمـانى يعنـى فعـل مختـص بـذات او و اسبـاب و علـل واسطـه و تخلـل نيستنـد و اين امـر به مقياس زمان و مكـان و هيـچ خصيصـه مادى ديگـرى انـدازه‌گيرى نمى‌شود.

3-امر: ملكوت كلشى‌ء

در درجـه دوم ايـن معنـى را خـاطـرنشـان مى‌سـازد كـه امـر او در هـر چيـز عبـارت اسـت از ملـكـوت آن چيـز، و فــرامـوش نشـود كــه ملكـوت ابلـغ از مـلك است بنـابراين براى هر مــوجـودى «مـلكــوتى» و «امــرى» اسـت آنچنــان كــه فـــرمــود:

«اَوَ لَــمْ يَنْظُــرُوا فــى مَلَكُــــوتِ السَّمــواتِ وَ الاَرْضِ...!» (185 / اعـراف)

«وَ كَذلِكَ نُــرِى آ اِبْراهيــمَ مَلَكُــوتَ السَّمــواتِ وَ الاَرْضِ... !» (75 / انعام)

4-روح و امــــــر

از آن‌چـه گـذشـــــت ايــن معنــــا روشــن گـــرديـــد كـــه:

ارتبـاط روح با امر و ملكوت

«... وَ نَفَـــــخَ فيـــــهِ مِــــــنْ رُوحِـــــــه...!» (9 / سجده)

«...از روح خــود در او بدميـــد... !»

آيــه فــوق در ضمــن آيــات مربــوط بــه خلقــت انسان اســت كه چگونگــى نفـخ روح انســان را بيان مى‌كنـــد و آن‌گــاه در آيه ديگـر:

«وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ‌الرُّوحِ قُلِ‌الرُّوحُ مِنْ‌اَمْرِ رَبّى - و از تو از روح مى‌پرسند، بگو روح از امر پروردگار مـن اسـت!» (85 / اسراء)

بيـــان مــى‌كنــــد كــه روح از جنــس امـر خـداســت!

و سپــس در آيـــه ديگـــر:

« اِنَّما اَمْــرُهُ اِذا اَرادَ شَيْئـا اَنْ يَقُــولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فَسُبْحانَ الَّذى بِيَدِه مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْ‌ءٍ - امــر او در وقتى كه چيــزى را اراده كند تنهــا اين است كه به آن چيز بگويد بــاش! و بى‌درنــگ موجــود شــود، پس منــزه است آن خدائــى كه ملكــوت هر چيــز را به‌دســت دارد!» (82 و 83 / يـس)

بيان مى‌كند كه روح از سنخ ملكوت و كلمه «كُنْ» است.

و سپس در آيه «وَ ما اَمْرِنا اِلاّ واحِدَةً كَلَمْحِ‌الْبَصَرْ!» (50 / قمر) او را به وصف ديگرى توصيف كرده، و آن اين است كه اولاً يكى است و ثانيا، چون چشم گرداندن فورى است، و تعبير به چشــم گرداندن مى‌رسانــد كه امر خدا و كلمــه «كُن» موجودى است آنى، نه تدريجـى، كه چون موجود مى‌شود، وجودش مشروط و مقيد به زمــان و مكــان نيست!

از اين‌جا روشن مى‌گردد كه امر خدا ـ كه روح هم يكى از مصاديق آن است ـ از جنس موجودات جسمانى و مادى نيست، چون اگر بود محكوم به احكام ماده بود و يكى از احكــام عمومى ماده اين اســت كه به‌تدريج موجود شود، وجودش مقيد به زمان و مكان باشد، پس روحى كه در انسان هست مــادى و جسمانــى نيست، هرچند كه با مــاده تعلــق و ارتبــاط دارد.⁽¹⁾

مفهوم روح القدس و روح الامين

« قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذينَ امَنُوا وَ هُدًى وَ بُشْرى لِلْمُسْلِمينَ !»

(102 / نحل)

« بگو قرآن را روح پاك به حق از جانب پروردگارت نازل كرده تا كسانى را كه ايمان دارند، استواركند و هدايت و بشارتى براى مسلمانان است!»

«قُــدُس» بــه معنــاى طهـارت و پاكــى اســت. يعنى روحى كه از قذارت‌هــاى مادى طاهر، و از خطا و غلــط منزه است. همين «رُوحُ‌الْقُــدُس» در جــاى ديگــر از قرآن بــه روح‌الاميـن تعبيــر شـده و در جــاى ديگــر به جبرئيــل كه يكــى از مــلائكـه است و فرموده:

«نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الاَْميــنُ عَلـى قَلْبِكَ ـ روح الامين آن را بر قلب تو نازل كرده است!» (193 و 194 / شعراء)

و نيــز فرمــوده: « مَنْ كانَ عَـدوّاً لِجِبريــلَ فَاِنَّــهُ نَزَّلَــهُ عَلى قَلْبِــكَ بِاِذْنِ اللّهِ ـ هركه با جبرئيــل دشمــن است بايد بدانــد كه جبرئيــل آن را به اذن خــدا بر قلب تو نازل كرده است!» (97/بقره)⁽¹⁾

بحث ديگر در معناي روح در قرآن

« يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَةُ صَفّا...!» (38 / نبأ)

« روزى كــه روح بـا همـه فرشتگـان صـف زده و به نظم برخيزند... !»

در قرآن‌كريم كلمه «رُوح» - كه متبادر از آن مبدأ حيات است - مكرّر آمده است و آن را منحصر در انسان و يا انسان و حيوان به تنهائى ندانسته، بلكه در مورد غير اين دو طائفه نيز اثبات كرده است. مثلاً در آيه «... فَاَرْسَلْنا اِلَيْها رُوحَنا ـ روح خود را به‌سوى مريم گسيل داشتيم...!» (17/مريم) و در آيه « وَ كَذلِكَ اَوْحَيْنا اِلَيْكَ رُوحا مِنْ اَمْرِنا ـ و اين چنين وحى كرديم به تو روحى از امر خود را...!» (52 / شورى) و آياتى ديگر، در غير مورد انسان و حيــوان استعمــال كـرده اســت. پــس معلـوم مى‌شـود روح يـك مصــداق در انســان دارد و مصداقــى ديگـر در غير انسان.

در قرآن چيزى كه صلاحيت دارد معرف روح باشد نكته‌اى است كه در آيه «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّى!» (85 / اسراء) است كه مى‌بينيم آن‌را به‌طور مطلق و بدون هيچ قيدى آورده، و در معرفى آن فرموده: « روح از امر خداست!» آن‌گاه امر خدا را در جاى ديگر معرفى كرده كه - « اِنَّما اَمْرُهُ اِذا اَرادَ شَيْئا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فَسُبْحانَ الَّذى بِيَدِه مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْ‌ءٍ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ - تنها امر او در هنگامى كه اراده چيزى كرده باشد اين است كه به آن چيز بگويد بباش و آن چيز موجود شود، پس منـزه

است خدائى‌كه ملكوت هرچيزى به‌دست اوست!» (82 و 83 / يس)

و فرمود امر او همان كلمه و فرمان ايجاد است، كه عبارت است از هستى امّا نه از اين جهت كه (هستى فلان چيز) و مستند به فلان علل ظاهرى است، بلكه از اين جهت كه منتسب به خداى تعالى است و قيامش به اوست. و به اين عنايت است كه مسيح عليه‌السلام را به‌خاطر اين‌كه از غير طريق عادى و بدون داشتن پدر به مريم داده شده كلمه او و روحى از او معرفى نموده و فرمــوده «... وَ كَلِمَتُهُ اَلْقيها اِلى مَرْيَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ...!» (171 / نساء) و در آيـــه ديگــر داستــان عيســى را تشبيــه كــرده بــه داستــان پيــدايـــش آدم.

خداى تعالى هر چند اين كلمه را در اغلب موارد، كلامش با اضافه و قيد ذكر كرده، مثلاً فرموده « ... وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ روُحى!» (72 / ص) و يا « ... وَ نَفَخَ فيهِ مِنْ رُوحِه!» (9/سجده) و «... فَاَرْسَلْنا اِلَيْها رُوحَنا !» (17 / مريم) و «...وَ رُوحٌ مِنْهُ !» (171 / نساء) و «...وَ اَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ!» (87 / بقره) و آياتى ديگر كه در آن‌ها تعبير كرده به:

1 ـ روحــم 2 ـ روح خــود 3 ـ روحمــان 4 ـ روحــــى از او 5 ـ روح القـدس و غيـره.

در بعضى موارد هم بدون قيد ذكر كرده، مانند: « تَنَـــزَّلُ الْمَــلائِكَةُ وَ الـــرُّوحُ...!» (4 / قدر) كه از ظاهــر آن بر مى‌آيد روح موجــود مستقلــى و مخلوقــى آسمانى و غير ملائكه است. در آيه ديگر مى‌فرمايد: « تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ اِلَيْـهِ... !» (4 / معارج)

و امّا روحى كه متعلّق به انسان مى‌شود، از آن تعبير كرده به « مِنْ روحى ـ از روح خودم!» و يا « از روح خودش!» و در اين تعبير كلمه «مِنْ» را آورده كه بر مبدأ بودن دلالت دارد. و نيز از تعلق آن به بدن انسان تعبير كرده به نفخ، و از روحى كه مخصوص به مؤمنين‌اش كرده به مثل آيه «... وَ اَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ...!» (22 / مجادله) و در آن حرف «با» را به‌كار برده، كه بر سببيّت دلالت دارد، و روح نام‌برده را تأييد و تقويت خوانده، و از روحى كه خاص انبيائش كرده به مثل جمله «...وَ اَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ...!» (253 / بقره) تعبير نموده، روح را به كلمه «قدس» اضـافـه نموده، كه به معناى نزاهت و طهارت است، و اين را هم تأييد انبياء خوانده است.

و اگــر آيه سوره قدر را ضميمه اين آيات كنيم معلوم مى‌شود نسبتى كه روح مضــاف در اين آيــات با روح مطلــق در سوره قــدر دارد، نسبتــى است كه افاضــه بــه مفيــض و سايــه بــه چيــزى كـه بـه اذن خـدا صاحب سايــه شــده اســت دارد.

و هم‌چنين روحى كه متعلّق به ملائكه است، از افاضه روح به اذن خداست، و اگر

در مورد روح ملك تعبير به تأييد و نفخ نفرموده، و در مورد انسان اين دو تعبير را آورده، و در مورد ملائكه فرموده: «... فَاَرْسَلْنا اِلَيْها رُوحَنا...!» (17 / مريم) و يا فرموده: « قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ‌الْقُدُسِ...!» (102 / نحل) يا « نَزَلَ بِهِ‌الرُّوحُ الاَْمينُ...!» (193 / شعراء) براى اين بود كه ملائكه با همه اختلافى كه در مراتب قرب و بعد از خداى تعالى دارند، روح محض هستند، و اگر احيانا به‌صورت جسمى به چشم اشخاصى در مى‌آيند تمثلى است كه به خــود مى‌گيرند، نه اين‌كه به‌راستى جسمـى و سروپائى داشته باشند:

« ... فَـاَرْسَلْنا اِلَيْهـا رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَرا سَوِيّا ـ مــا روح خــــود را بــه‌ســوى مريم فرستاديم، و او در برابر وى به‌صورت بشرى تمــام عيــار مجســم شــد!» (17 / مريم)

به‌خلاف انسان كه روح محض نيست بلكه موجودى است مركب از جسمى مرده، و روحى زنده، پس در مورد او مناسب همان است كه تعبير به نفخ (دميدن) بكند، هم‌چنان‌كه در مـورد آدم فرموده: « فَاِذا سَوَّيْتُــهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ روُحى... !» (72 / ص)

و همان‌طور كه اختلاف روح در خلقت فرشته و انسان باعث شد تعبير مختلف شود، در مورد ملائكه به نفخ تعبير نياورد، هم‌چنين اختلافى كه در اثر روح يعنى حيات هست كه از نظر شرافت وخست مراتب مختلفى دارد، باعث شده كه تعبير از تعلّق آن مختلف شود، يكى تعبير به نفخ كند، و جاى ديگر تعبير به تأييد نمايد، و روح را داراى مراتب مختلفى از نظر اختلاف اثرش بداند.

آرى يك روح است كه در آدميان نفخ مى‌شود، و درباره‌اش مى‌فرمايد: «...وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ روُحى...!» (72 / ص) و روحى ديگر به‌نام روح تأييدكننده است،كه خاص مؤمن اســت و دربــاره‌اش فرمــوده: «...اُولئِكَ كَتَبَ فى قُلُوبِهِــمُ الاْيمانَ وَ اَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْــهُ...!» (22 / مجادلــه) كه از نظـر شرافــت در ماهيـت مرتبــت و قــوّت اثــر شـريـف‌تــر و قـوى‌تـر از روحــى اســت كـــه در همــه انســان‌هــاى زنــده اســـت، به‌شهادت اين‌كه در آيـه زيـر كـه در معناى آيه سوره مجادله است، مى‌فرمايد:

« اَوَ مَنْ كانَ مَيْتا فَأَحْيَيْنهُ...!» (122 / انعام)

« آيا كسى كه مــرده بود و ما او را زنــده كرديم و برايش نــورى قرار داديم، تا با آن در بيــن مردم مشــى كند، در مَثَل، مِثل كســى است كه در ظلمت‌هاى بسيــار قــرار گرفتــه و خــارج شـدن از آن برايــش نيســت!»

ملاحظه مى‌كنيد كه در اين آيه مؤمن را زنده به حياتى داراى نور دانسته، و كافر را با اين‌كه جان دارد مــرده و فاقد آن نــور مى‌داند. پس معلوم مى‌شود مؤمن روحى دارد كــه كـافـر آن را نــدارد، و روح مــؤمــن اثــرى دارد كـه در روح كافــر

نيســت.

از اين‌جا معلوم مى‌شود روح مراتب مختلفى دارد، يك مرحله از روح آن مرحله‌اى است كه در گياهان سبز هست، و اثرش اين است كه گياه و درخت را رشد مى‌دهد، و آيات دال‌بر اين‌كه زمين مرده بود و ما آن‌را زنده كرديم درباره اين روح سخن مى‌گويد.

مرحلــه ديگر از روح، آن روحى است كه به‌وسيلـه آن انبيا تأييــد مى‌شونــد، آيــه «...وَ اَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ...!» (87 / بقره) از آن خبــر مى‌دهد و سيــاق آيات دلالت دارد بـر ايـن‌كــه اين روح شريف‌تــر و مرتبه‌اى عالى‌تــر از روح انســان دارد. و امّــا آيــه:

«... يُلْقِى الرُّوحَ مِنْ اَمْرِه عَلـى مَنْ يَشاءُ مِـــنْ عِبادِه لِيُنْـــذِرَ يَـوْمَ التَّــلاقِ!» (15 / مؤمن)

« ... روح را از عالم امر خود بر هر كس از بندگانش بخواهد القاء مى‌كند، تا او مردم را از روز تــلاقـــى بيــم دهــــد!»

و آيــه:

« وَ كَـذلِـكَ اَوْحَيْنا اِلَيْكَ رُوحا مِنْ اَمْرِنا...!» ( 52 / شورى )

« و ايـن چنين وحـى كرديم به‌سوى تو روحى را از عالم امر خود!»

هم مى‌تـوانـد بـا روح ايمـان تطبيق شـود و هم با روح القدس، و خدا داناتر است.⁽¹⁾

حقيقت روح

« يُنَـــزِّلُ الْمَـلائِكَــةَ بِــالـرُّوحِ مِــنْ اَمْــرِه عَلــى مَــنْ يَشاءُ مِـنْ عِبادِه...!» (2 / نحل)

« ملائكه را با همراهى روح كه از سنخ امر اوست و از كلمه ايجاد وى است (يا به سبب امر او و كلمه اوست،) بر قلب هركس از بندگانش كه بخواهد نازل مى‌كند تا او بشر را انذار كند كه معبودى جز من نيست و زنهار از گرفتن معبود ديگر بپرهيزيد!»

مردم در گذشته و حال با همه اختلاف شديدى كه درباره حقيقت روح دارند در اين معنا هيچ اختلاف ندارند كه از كلمه روح يك معنا مى‌فهمند و آن معنا عبارت است از چيـزى كـه مـايـه حيـات و زنـدگـى است - البتـه حيـاتـى كه ملاك شعور و اراده باشد.

امّــا حقيقت آن چيست؟ مى‌توان به طور اجمال از آيات كريم قرآن استفاده

كرد، مثلاً: « يَوْمَ يَقُــومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِكَــةُ صَفّا - روزى كــه مـــلائكـــه و روح بـــه صف مى‌ايستند...!» (38 / نبـــــأ)

« تَعْـرُجُ الْمَلائِكَـةُ وَ الـرُّوحُ - ملائكه و روح به‌سويش بالا مى‌روند...!» (4 / معارج)

و آيات ديگر، به‌دست مى‌آيد كه روح حقيقتى و موجودى مستقل است. و موجودى است داراى حيات و علم و قدرت، نه اين‌كه از مقوله صفات و احوال بوده و آن‌طور كه بعضى پنداشته‌اند قائم موجودى ديگر باشد. قرآن كريم از سوى ديگر روح را معرفى مى‌كند به اين‌كه از امر پروردگار است و مى‌فرمايد:

«...قُلِ الـرُّوحُ مِــنْ اَمْـرِ رَبّـى - بگــو روح از امــر پروردگــار مــن اســت...!» (85/اسراء) و سپس امــر پروردگار را با امثال آيه: « اِنَّما اَمْرُهُ اِذا اَرادَ شَيْئا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ - امر او جز اين نيست كه وقتى چيزى را اراده كند بگويـد بـاش و مى‌باشد!» (82 / يس)

معـرفـى نمـوده و مـى‌رسانـد كـه امر خدا همان كلمه ايجادى است كـه خـداى سبحـان هر چيز را با آن ايجاد مـى‌كند.

به عبارت ديگر امر خدا همان وجودى است كه به اشياء افاضه مى‌فرمايد، اما نه وجود از هر جهت، بلكه امر خدا عبارت است از وجود از اين جهت كه مستند به خداى‌تعالى است و آميخته با ماده و زمان و مكان نيست:

« وَ ما اَمْرُنــا اِلاّ واحِدَةٌ كَلَمْــحٍ بِالْبَصَــرِ - امر ما نيســت جز واحــد آن‌هم ماننــد چشــم برهــم‌زدن!» (50 / قمر) به اين مجــرد از زمــان و ماده و مكانــى اشاره دارد، چــه تعبيـر نــام بــرده در جائــى گفتـه مى‌شـود كـه تدريــج در كــار نباشــد، يعنــى مــادى و محكــوم بــه حركــت مــادى نبـاشــد.

از بيان مختصرى كه گذشت اين معنا معلوم شد كه روح كلمه حيات است كه خداى سبحان آن را در اشياء به‌كار مى‌برد و آن ها را به مشيت خود زنده مى‌كند. به همين جهت درآيه « وَ كَذلِكَ اَوْحَيْنا اِلَيْكَ رُوحا مِنْ‌اَمْرِنا - و اين‌چنين‌وحى‌كرديم روحى‌از امرخود را...!» (52 / شورى) وحى ناميده و القاءِ آن را بر رسول و نبى ايحاء خوانده، پس معناى القاءِ كلمــه او (كلمه حيــات) به قلب رسول‌اللّه اين اسـت كه روح را به سويش وحى كند، (دقت فرمائيد!)

پس اين‌كه فرمود « يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ اَمْرِه...!» (2 / نحل) تنزيل ملائكه با مصاحبت و همراهى روح عبارت است از القاءِ آن در قلب پيامبر تا قلب وى با داشتن آن روح آماده گرفتن معارف الهى بگردد. هم‌چنين به معناى ديگر تنزيل ملائكه به سبب روح به همين معناست، چون كلمه خداى تعالى كه همان كلمه حيات بـاشـد در مـلائكـه اثر

گـذاشته و آنان را مانند انسان‌ها زنده مى‌كند.⁽¹⁾

اوصاف روح

« وَ يَسْئَلُــونَــكَ عَــنِ الرُّوحِ قُــلِ الـرُّوحُ مِـــنْ اَمْــــرِ رَبّــــى...!» (85 / اسراء)

« تو را از حقيقت روح پرسش مى‌كنند بگـو كه روح از سنخ امر پروردگــار مـن اسـت...!»

خــداى سبحــان امــر روح را بــه اوصــاف مختلفــى تــوصيـف فـرمــوده است.

« يَـوْمَ يَقُومُ الـرُّوحُ وَالْمَـلائِكَـةُ صَفّا...،» (38 / نبأ)

« روزى كـه روح بــا همــه فـرشتگـان صف زده و به نظم بـرخيزند...،»

« تَعْـرُجُ الْمَــلائِكَـةُ وَ الـرُّوحُ اِلَيْــــهِ...،» (4 / معـــارج)

« مــــلائــكــه و روح بــه‌ســوى او عــــروج مــى‌كننــــد... !»

« قُــلْ مَـــنْ كـانَ عَــــدُوّا لِجِبْــريــلَ فَــاِنَّــهُ نَــزَّلَــــهُ عَلــى قَلْبِــــكَ...،» (97 / بقره)

« بگــو آن كـس كــه دشمــن جبــرئيـل اسـت بايــد بـدانـد كـه وى قــرآن را بــر قلب تـو نـازل كـرده...،»

« نَــزَلَ بِـهِ‌الـرُّوحُ الاَمينُ عَلـى قَلْبِـكَ...،» ( 193 و 194 / شعــرا)

« آن را روح امانـت‌دار بــه قلــب تـو نــازل كــرده...،»

« قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ‌الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ...،» (102 / نحــل)

« بگــــو روح القـدس از نـاحيـه پـروردگـارت به حق آورده...،»

«... فَـاَرْسَلْنــا اِلَيْهــا رُوحَنــــا فَتَمَثَّـــــلَ لَهـــــا بَشَـــــرا سَـــوِيّـــــا،»(17 / مريم)

«... پس مــا روح خــود را به‌سويــش فرستاديم كــه به‌صــورت بشــر تمام عيــار بـــه او ممثــل شــد!»

« ثُــمَّ سَوّيهُ وَ نَفَــخَ فيــهِ مِنْ رُوحِه...،» (9 / سجـده)

« فَاِذا سَوَّيْتُـهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحى...،» (29 / حجر)

« پـس چــون او را تسـويــه كـردم و از روح خـود در او دميدم... !»

«...اُولئِكَ كَتَبَ فى قُلُوبِهِمُ الاْيمانَ وَ اَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ...،» (22 / مجادله)

«...خداوند در دل‌هايشان ايمان را نوشته و به روحى از خودش تأييدشان كرده...،»

« اَوَ مَنْ كانَ مَيْتا فَـأَحْيَيْنهُ وَ جَـعَلْنا لَــهُ نُورا يَـــمْشى بِه فِى النّاسِ...،» (122 / انعام)

« آن‌كـس كـه مــرده بــود و زنــده‌اش كـــرده بــراى او نــورى قـــرار داديــم كه به كمك آن ميان مردم راه مى‌رود...،»

نيز دلالت‌بر آن دارد براى‌اين‌كه در گفتگو از حيات جديد شده و حيات فرع روح است.

«يُنَـزِّلُ الْمَلائِكَـةَ بِالرُّوحِ مِـنْ اَمْرِه عَلى مَـنْ يَشـاءُ مِـنْ عِبادِه عَنْ اَنْذِرُوا...،» (2/نحل)

«ملائكه را بـا همراهـى روح كـه از سنخ امر اوست بر قلب هر كس از بندگانش كه بخواهــد نازل مى‌كنـد تا او بشر را انذار كند...،»

«...وَ اتَيْنا عيسَى‌ابْنَ‌مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَ اَيَّدْناهُ بِرُوحِ‌الْقُدُسِ...،» (253/بقره)

«... به عيسى بن مريم معجزاتى داديم و او را با روح القدس تأييد كرديم...،»

« وَ كَــــذلِــــكَ اَوْحَـيْنــا اِلَيْـــكَ رُوحـــا مِــــنْ اَمْــرِنا...،» (52 / شورى)

« و همين‌طور ما روحى از امـر خـود را به سويت وحى كـرديم... !»

روح، و ارتباط آن با بدن

مفهوم نفخ روح در بدن

«فَاِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحى...!» (29 / حجــر)

«چـون او را تسـويــه كـــردم و از روح خـــود در او دميــدم... !»

«نَفْـخ» به معناى دميدن هوا در داخل جسمى است به‌وسيله دهان يا وسيله‌اى ديگر.

اين معنى لغوى نفخ است، ولى آن را به‌طور كنايه در تأثير گذاشتن در چيزى و يا القاءِ امــر غير محسوسى در آن چيز استعمال مى‌شود.

در آيه شريفه فوق منظور از آن ايجاد روح در آدمى است. البته اين‌كه مى‌گوئيم در آدمى، معنايش اين نيست كه روح مانند باد كه در جسم باد كرده، داخل است در بدن آدمى داخـل باشد، بلكه معنايش ارتباط دادن و برقرار كردن علقه ميان بدن و روح است.

هم‌چنان‌كه در آيه « ثُمَ‌خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا المُضْغَةَ عِظاما فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْما ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقا اخَرَ - پس اورا نطفه‌اى در جاى امنى قرار داديم، پس از آن نطفه را علقه كرديم، آن‌گاه علقه را مضغه و مضغه را استخوان‌ها نموديم و سپس آن استخوان‌ها را با گوشت پوشانديم و در آخر او را خلقتى ديگر كرديم!» (14/مؤمنون) بدان‌اشاره شده‌است.⁽¹⁾

تسويه انسان، نفخ روح و ايجاد ادراك‌هاى حسّى

«ثُـمَّ سَوّيهُ وَ نَفَخَ فيهِ مِنْ رُوحِه...!» (9 / سجـده)

«آن‌گاه وى را پرداخت و از روح خويش در او دميد، و براى شما گوش و ديدگان و دلهـــا آفـريــــد... !»

كلمه «تَسْوِيَه» به معناى تصوير و هم تتميم عمل است. در جمله «...نَفَخَ فيهِ مِنْ رُوحِه...،» استعاره و كنايه گوئى شده است. يعنى روح تشبيه شده به دم زدن و نفسى كه آدمى مى‌كشد و برمى‌گرداند و احيانا آن را در غير خود مى‌دمد، و اضافه كلمه روح به ضميرى كه به خدا برمى‌گردد اضافه تشريفى است و معنايش اين است كه سپس خدا از روحى شريف و منسوب به خودش در او دميد. « ... وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالاَبْصارَ وَاْلاَفْئِدَةَ قَليلاً ما تَشْكُرُونَ؟» (78 / نحل) در ايـن جملـه بـه نعمت ادراك‌هـاى حسـى، يعنى چشـم و گـوش و ادراك‌هاى فكرى يعنى قلب، منّت نهاده است، كه هم ادراك‌هاى جزئى و خيالى را شامل مى‌شود و هم كلّى و عقلى را.⁽¹⁾

در چه مرحله روح با بدن مرتبط مى‌شود؟

«...ثُمَّ اَنْشَـأْناهُ خَلْقـا اخَــرَ...!»

«...در آخر او را خلقتى ديگر كرديم...!» (14/مؤمنون)

در قرآن كـريـم آيـاتـى هســت كــه از آن‌ها كيفيـت ارتبـــاط روح بـــا مـــاده بـه‌دسـت مـى‌آيـد. يك جـا مـى‌فـرمـايـد :

« مِنْهـــا خَلَقْنـــــاكُــــــمْ - ما شما را از زميــن خلـــق كرديـــم!» (55 / طه)

و جــايــى ديگــر مى‌فــرمايــد: « انســان را از لايــه‌اى چــون گــل سفــال آفــريــد!» (14 / رحمن) و نيـز فرمـوده:

« وَ بَـدَاَ خَلْقَ‌الاِنْســانِ مِنْ طيــنٍ ثُمَّ جَعَـلَ نَسْلَـهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهينٍ - و خلقت انسان را از گل آغاز كرد و سپس نسل او را از چكيده‌اى از آبى بى‌مقدار قـــرار داد!»

(7 و 8 / سجده)

سپس فرموده:

« وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طينٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فى قَرارٍ مَكينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا المُضْغَةَ عِظاما فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْما ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقا اخَرَ فَتَبارَكَ اللّهُ اَحْسَنُ الْخالِقينَ! - و ما از پيش انسان را از

چكيده‌اى از گل آفريديم و سپس او را نطفه‌اى در قرارگاهى محفوظ كرديم و سپس نطفه را علقه، و علقه را مضغه، و مضغه را استخوان كرديم، پس آن استخوان را با گوشت پوشانديم و در آخر او را خلقتــى ديگر كرديم! پس آفرين به خــدا كه بهترين خالقــان اســت ! » (12 تا 14 / مؤمنون)

و بيان كرد كه انسان در آغاز به جز يك جسم طبيعى نبود و از بدو پيدايش آن صورت‌هائى گوناگون به‌خود گرفت، تا در آخر خداى تعالى همين موجود جسمانى و جامد و خمود را، خلقتى ديگر كرده، كه در آن خلقت انسان داراى شعور و اراده گشت، كارهائى مى‌كند كه كار جسم و ماده نيست، چون شعور و اراده و فكر و تصرف و تسخير موجــودات و تدبيــر در امور عالــم، نقل دادن و دگرگــون كردن و امثــال آن از كارهائى است كه از اجســام سر نمى‌زنــد، پس معلوم شد كه روح جسمانى نيسـت، بــه خاطــر اين‌كه مـوضـوع و مصـــدر افعـــال اسـت كــه فعـل جســم نيســت.⁽¹⁾

كيفيت ايجـاد و نفخ روح و تقديـر نسل انسان در رحم

( در كيفيت خلق و مراحل تكون جسمانى نسل انسان در رحم مادر و چگونگى دميدن روح در آن و تقدير سرنوشت هر فرد، روايتى در «كافى» از حضرت امام محمد باقر عليه‌السلام نقل گرديده كه علامه بزرگوار در الميزان به تحليل مواردى از آن پرداخته كه ذيلاً قسمت‌هائى از آن به‌صورت خلاصه نقل مى‌شود:)

« خـداونـد وقتـى بخـواهـد نطفـه‌اى را خلـق كنـد - چــه نطفـه‌اى كـه از صلـب آدم بـر آفـريننـده‌اش پيمـان گـرفتـه شـده يـا آن‌كه پيمـانى بـر خلقتـش نبـوده ولـى خــداونـد مـى‌خـواهـد آن‌را در رحـم قـرار دهــد... .»

مقـصود از جمله «پيمان گرفتن» جريانى است كه براى انسان در عالم «ذرّ و ميثاق» قبل از اين نشئه وجود دارد. بيان اجمالى آن از اين قرار است كه: انسان دنيوى با جميع احوال وجودى خود مسبوق الوجود به نشئه ديگرى است كه پيش از دنيا قرار دارد. در لسان اخبار به عالم «ذر و ميثاق» ناميده شده، آن‌چه در آن‌جا پيمان و عهد گرفته‌اند، به‌همان منوال در اين جهان صورت خارجى به‌خود مى‌گيرد و آن فرد انسانى كه در آن‌جا مورد پيمان و ميثاق قرار گرفته به‌طور قضاءِ حتم و لازم بايد آفريده شود و در اين جهان قدم گذارد. روى اين حساب افرادى كه در اين دنيا به نظر ما مى‌رسند همان‌هائى هستند كه در عالم قبلى مورد عهد و ميثاق واقع شده‌اند. در خلقت اين قسم از مخلوقات «بدائى» نيست و به‌طور حتم پديد مى‌آيند - برخلاف قسم ديگركه در روايت بالا فرمود:

« پيمانى بر خلقتش نبوده ولى خداوند مى‌خواهد آن‌را در رحم قراردهد،» - كه در آن «بَدَاء» هست و آن نطفه‌اى است كه اراده حق تعالى به تماميت خلقتش تعلق نگرفته است و به‌طور نـاتمـام از رحـم در حـالت جنينـى سـاقــط مــى‌شــود، ايـن همـان اسـت كه در عالم «ذرّ» مسبـوق به ميثـاقـى نشده است.

چنيــن به نظر مـى‌رســد كــه مــراد از آن «روح نبـاتـى» اسـت يعنــى همــان روحــى كــه مبـدأ اصلـى رشـد و نمـو انسـان اســت.

اين جمله از فرمايش امام عليه‌السلام ، مفيد يك معناى عالى است و مى‌خواهد بفهماند كه دميــده شـدن روح انسانى يك نحو ترقى ذاتى است كه براى روح نباتى دست داده است.

از همين مطلب معناى انتقال روح قديمى (روح نباتى) از اصلاب مردان و رحم مادران قبلى به محل فعلى آن روشن مى‌شود. زيرا معلوم شد كه روح يك نحوه اتحاد وجودى با بدن طفل (نطفه و آن‌چه از خون حيض بدان منضم مى‌شود،) دارد، و روشن است كه آن بدن با بدن پدر و مادر به همان ميزان اتحاد مخصوص را دارا مى‌باشد. از طرفى بدن پدر و مادر طفل همان نسبت را با بدن پدران و مادران قبل از خود دارند، و آن‌چه را كه انسان فعلى در جريان حياتى خود مى‌بيند فى الجمله در وجود پدران و مادران پيش از خود تعيّن داشته و وجود پدران و مادران چون فهرست كتاب كه مطالب مذكور و مفصل كتاب را به وجه مخصوصى در بردارد، احوال افراد آينده را متضمن مى‌باشد. از همين‌جا معنى جمله زير نيز روشن‌مى‌گردد:

يعنى سرنوشت طفل را از قسمت سر مادر گرفته و مى‌نويسند. زيرا اكنون كه طفل با بــدن پدر هيچ‌گونــه ارتبــاط فعلــى را ندارد، معلــوم مى‌شود كه شــرح سرنوشتـش از پدر انفكاك پيدا نموده ولى با مــادر ارتبــاط و اتصــال وجــودى دارد.

و اين‌كه فرمود: « در تمام نوشته‌هاى خود براى خداوند حق "بَدأ" و بازگشت را مسجّل مى‌دارند،» به خاطر اين است كه - صورت فعلى طفل گرچه مبدأ اصلى حوادث و احوال آينده او بوده و آن‌چه به سرش مى‌آيد از سازمان وجودى او سرچشمه مى‌گيرد، لكن چون سازمان وجودى او علت تامّه نيست بلكه حوادث و امور خارجى هم در شئون او

دخالت دارند، لذا ممكن است براى خداوند «بداء» حاصل شده و روى جريان تكوينى جهـان آفـرينش بعضـى از نوشته‌هـاى قبلى آن دو ملـك صـورت خارجـى پيـدا نكنـد.

البته نسبت دادن تفاصيل ولادت به خداوند متعال منافاتى با استناد اين امور به علل و اسباب مـادى آن‌ها نـدارد زيـرا ايـن دو قسمـت از اسبـاب يعنـى اسبـاب مـادى و معنـوى در طــول هم قـرار گرفتـه‌اند.⁽¹⁾

بـدن، منشـأ اوليـه پيـدايش روح

«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الاِنْسانَ مِـنْ سُـلالَـةٍ مِـنْ طيـنٍ... ثُـمَّ اَنْشَـأْناهُ‌خَلْقـا اخَـرَ...!» (12تا14/مؤمنون)

«و ما از پيش انسان را از چكيده‌اى از گل آفريديم... و در آخر او را خلقتى ديگر كرديم... !»

نفس نسبت به جسمى كه در آغاز مبدأ وجود او بوده - يعنى بدنى كه باعث و منشأ پيـدايش آن بـوده - به منزله ميوه از درخت، و به وجهى به منزله روشنـائـى از نفـت است. با اين بيان تا حدى كيفيت تعلق روح به بدن، و پيدايش روح از بدن، روشن مى‌گردد و آن‌گــاه با فرارسيــدن مرگ اين تعلــق و ارتبــاط قطع مى‌شود، ديگــر روح با بدن كار نمى‌كند، پس روح در اوّل پيدايش آن عين بدن بود، و سپس با انشائى از خدا از بدن متمايز مـى‌گردد، و در آخر با مردن بــدن، به‌كلّـى از بـدن جدا و مستقل مــى‌شــود.⁽²⁾

پيوستن روح به بدن و جدا شدن آن

«...وَ نَــفَخْــتُ فيـــــهِ مِــــنْ رُوحـــــى...!» (29 / حجر)

«...و از روح خود در او دميدم...!»

در آيه « ... سپس آن استخوان‌ها را با گوشت پوشانديم و در آخر او را خلقتى ديگر كرديم!» ملاحظه مى‌شود: روح‌انسانى همان بدن است‌كه خلقت ديگر به‌خود گرفته، بدون اين‌كه چيزى بر آن اضافه شده باشد. و در آيه « بگو ملك‌الموتى كه موكل شماست شمارا مى‌گيرد،» مى‌فرمايد: روح در هنگام مرگ از بدن گرفته مى‌شود در حالى‌كه بدن به‌حال خود باقى است و چيزى از آن كم نمى‌گردد.

پس روح امر موجودى است كه فى نفسه يك نوع اتحاد با بدن دارد و آن اين است كه متعلق به بدن است. در عين حال يك نوع استقلال هم از بدن دارد، به‌طورى‌كه هر وقت تعلقش از بدن قطع شد از او جــدا مى‌شـود.

خداى تعالى در آيه فوق اگـر روح را به‌خود نسبت داده و اضـافـه كـرده به منظور تشـريف و احترام بوده، و از باب اضافه لامى است كه اختصاص و ملكيت را مى‌رساند.⁽¹⁾

روح در حالـت خواب و مـرگ كجـاست ؟

« وَ هُوَ الَّذى يَتَوَفّكُــمْ بِالَّيْـلِ...!» (60 / انعام)

« او خدائى است كـه مى‌ميـرانـد شمـا را در شب و مى‌داند آن‌چه را كه كسب مى‌كنيد در روز... !»

خداى سبحان در آيات قرآن كلمه «تَوَفّى» را كه به معناى گرفتن تمامى چيزى را گويند، به‌معناى گرفتن روح استعمال كرده است. هم‌چنين خواب بردن را هم «تَوَفّى» ناميده و در آيه:

«اَللّــهُ يَتَـوَفَّـى الاَنْفُــسَ حيــنَ مَوْتِهـا وَ الَّتــى لَـمْ تَمُــتْ فــى مَنامِهــا - خداست آن كسى كه جان‌ها را در وقت مــردن مى‌گيرد و هم‌چنين آن جانـى كه نمرده ولكن بخواب رفته است!» (42 / زمر)

كلمه مزبور را به اين معنى استعمال كرده است. چون مرگ و خواب هر دو در اين‌كه رابطه نفس را از بدن قطع مى‌كنند مشترك‌اند، همان‌طور كه بعث به معناى بيدار كردن و بعث به‌معناى زنده كردن هر دو در اين‌كه دوباره اين رابطه را برقرار مى‌سازند شريك‌اند، چه هر دو باعــث مى‌شوند نفس دوبـاره آن تصرفاتــى را كه در بـدن داشت انجام دهد.

و اما اين‌كه توفى را مقيد به شب و بعث را مقيد به روز نمود از اين رو بوده كه غالبا مـردم در شب به‌خواب رفته و در روز بيدارند وگرنه خصوصيتى در خواب شب نيست. اين‌كه فرمود - «يَتَوَفّكُمْ،» يعنى مى‌گيرد شما را و نفرموده، مى‌گيرد جان شما را، دلالت دارد، بر اين‌كه حقيقت انسانى كه ما از آن به كلمه «من» تعبير مى‌كنيم همان روح انسانى است و بس و چنان نيست كه ما خيال مى‌كنيم، روح جزئى از انسان است و يا صفت و يا هيئتى است كه عارض بر انسان مى‌شود.

حقيقت آدمى تن خاكى او نيست، بلكه روح اوست و بنـابـرايـن با قبض روح كردن ملك المـوت چيـزى از ايـن حقيقـت گــم نمـى‌شـود.

پس معنى آيه اين مى‌شود كه خداى متعال شما را در شب مى‌ميراند، در حالى كه مى‌داند، آن‌چه را در روز از اعمال ارتكاب كرديد ولى روح‌هاى شما را نگه نمى‌دارد تا

مرگشان ادامه يابد بلكه براى اين‌كه اجل‌هاى معين شما به آخر برسد، شما را دوباره زنده مى‌كند و پس از آن به‌واسطه مرگ و حشر به سوى او خواهيد برگشت و شما را از اعمالتــان كـه انجـام داده‌ايــد خبــر خواهد داد.⁽¹⁾

روح بدون بدن كجا نگهدارى مى‌شود؟

«اَللّهُ يَتَوَفَّى‌الاَنْفُسَ حينَ مَوْتِها وَ الَّتى لَمْ تَمُتْ فى مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتى قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَ يُرْسِلُ الاُخْرى اِلى اَجَلٍ مُسَمًّى ...!» (42/زمر)

«خداست آن كسى كه جان‌ها را در دم مرگ، و هم از كسانى كه نمرده‌اند ولى به‌خواب رفته‌اند، مى‌گيرد، آن‌گاه آن‌كه قضاى مرگش رانده شده نگه مى‌دارد، و آن ديگران را رها مى‌كند...!»

كلمه «تَوَفّى» و «استيفاء» به معناى گرفتن حق به تمام و كمال است. مضمون آيه فــوق از گــرفتــن و نگــه داشتــن و رهــا كــردن، ظــاهــر در ايــن اســت كــه ميــان نفــس و بــدن دوئيــت و فــرق اسـت.

از جملــه آياتى كــه در اين‌زمينــه اسـت:

«قُــلْ يَتَوَفّكُـمْ مَلَكُ‌الْمَــوْتِ الَّــذى وُكِّــلَ بِكُــمْ ثُمَّ اِلــى رَبِّكُـمْ تُرجَعُــونَ - بگو در دم مرگ آن فرشته مـرگى كـه مـوكل بـر شماست، شمـا را به تمام و كمــال مى‌گيرد و سپس به سوى پروردگـارتـان بـرمـى‌گــرديـد!» (11 / سجـده)

آيا بعد از مردن و جدائى اجزاء بدن (از آب، و خاك، و معدنيهايش،) و جدائى اعضاى آن، از دست و پا، چشم و گوش، و نابودى همان اعضاءِ عضوى‌اش، و دگرگون شدن صورت‌ها، و گم گشتن در زمين، به‌طورى كه هيچ با شعورى نتوانــد خاك مــا را از خــاك ديگـران تشخيـص دهـــد، دوبــاره خلقــت جـديــدى به‌خــود مــى‌گيــريــم؟

خداى تعالى پاسخ سؤال بالا را به رسول گرامى خـود يـاد مى‌دهـد و مى‌فرمايد:

روح، و هويت انسان

هـويت انسان از نظر قـرآن

«هَـلْ اَتى عَلَى الاِنْسانِ حيـنٌ مِــنَ الــدَّهْـــــرِ لَـمْ يَكُـنْ شَيْئـاً مَـذْكُـــورا ؟ » (1 / دهر)

«آيــا بــر انســان روزگارانــى نگذشــت كه چيـزى لايق ذكر نبود ؟ »

شكى‌نيست در اين‌كه در داخل اين‌هيكل محسوس كه ما آن را انسان مى‌ناميم، مبدئى براى حيات است، كه شعور و اراده آدمى مستند به آن است و خداى تعالى در آن‌جا كه سخن از خلقت انسان به عنوان - آدم - دارد از اين مبدأ تعبير به روح و در بعضى موارد تعبير به «نفس» كرده است، نظير آيه: « فَاِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ روُحى...،» (29/حجر) و يا « ثُمَّ سَوّيهُ وَ نَفَخَ فيهِ مِنْ رُوحِه... !» (9 / سجده)

آن‌چه در بدو نظر از آيه به ذهن مى‌رسد، اين است كه روح و بدن دو حقيقت قرين هم‌اند، نظير خميرى كه مركب از آرد است و آب، و انسان مجموع هر دو حقيقت است. وقتــى روح قرين جسد قــرار گرفت، آن انسان زنــده است و وقتــى از هم جدا شد هميــن جدا شدن مرگ است.

و لكـــــــن آيــــــــــه:

« قُلْ يَتَوَفّكُمْ مَلَكُ‌الْمَوْتِ‌الَّذى وُكِّلَ بِكُمْ - بگــو مى‌گيـرد شما را به‌طور كامــل فرشتــه مرگى كه موكّــل بر شماســت...!» (11 / سجده)

اين معنا را تفسير مى‌كند، چون مى‌فهماند آن روحى كه در هنگام مرگ و به حكم آيه نام‌برده قابض الارواح آن را مى‌گيرد، عبارت است از آن حقيقتى كه يك عمر به او مى‌گفتيم: تو - شما - جنابعالى و امثال اين‌ها. و آن عبارت است از انسان به تمام

حقيقتش، نه يك جزء از مجموعش. پس مراد به نفخ روح در جسد اين است كه جسد را به عينه انسان كند، نه اين‌كه واحدى را ضميمه واحد ديگرى سازد، كه هم ذاتش غير آن باشد و هم آثار ذاتش غير آثار ذات آن باشد، پس انسان بعد از آن‌كه روح به بدنش تعلق مى‌گيرد و بعد از آن‌كه روحش از بدنش مفارقت مى‌كند، در هر دو حال يك حقيقت است و از آيه شريفه زير هم همين معنـا استفـاده مـى‌شود:

«و مــا انسان را از خلاصه‌اى از گل آفريديــم و سپس او را نطفــه‌اى كرديــم و در محفظــه‌اى معتبر جاى داديــم، سپس آن نطفــه را علقه و بعد آن علقــه را مضغـه و آن‌گاه آن مضغــه را استخوان‌هــا كرديــم و آن‌گاه روى آن استخوان‌هــا گوشت پوشانديــم و در آخر او را خلقتــى ديگــر كـرديــم... !» (12 تا 14 / مؤمنــون)

پس آن چيزى كه خلقتى ديگـر مى‌شـود، عينـا همـان نطفـه‌اى است كـه مـراحـل علقـه‌گى و مضغه‌گى و استخــوانى را پيمــوده اسـت.

آيه زير نيز در معناى آيه فوق است كه مى‌فرمايد:

« هَلْ اَتى عَلَى‌الاِْنْسـانِ حيـنٌ مِنَ‌الدَّهْــرِ لَمْ يَكُـنْ شَيْئــاً مَذْكُـورا،» (1 / دهر)

كه شيئى نبودن انسان را مقيد مى‌كند به قيد مذكور و مى‌فهماند انسان چيز بوده، لكن چيز مذكور نبوده و همين طور هم هست، چون انسان زمين بوده، نطفه بوده، لكن در آن مراحل قبلى جزو انسان‌ها به‌شمار نمى‌رفته و نمى‌گفتند فلان مواد غذائى عينا فلان شخص است، پس مفاد كلام خداى تعالى اين است انسان يك واحد حقيقى است، كه همان واحد حقيقى يگانه مبدأ است. براى تمامى آثار بدنى طبيعى و آثار روحى، هم‌چنان‌كه همين واحد حقيقى فى نفسه مجرد از ماده است، به‌شهادت اين‌كه به‌حكم آيه:

« قُلْ يَتَوَفّكُمْ مَلَكُ‌الْمَوْتِ الَّذى وُكِّلَ بِكُمْ - بگو مى‌گيرد، به‌طور كامل شما را فرشته مرگ...!» (11/سجده) و آيه « اَللّهُ يَتَوَفَّى الاَْنْفُسَ حينَ مَوْتِها - خداوند مى‌گيرد جان‌ها را در هنگام موت...!» (42 / زمر) و آيه « ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقا اخَرَ - در آخر آن را خلقتى ديگر كرديم...!» (14 / مؤمنون) به شرح فوق در دم مرگ، انسان مجرد از بدن مادى رها مى‌شود و خدا انسان‌را مى‌گيرد. ⁽¹⁾

ايجاد تركيب انسان از تن و روان

« كـــانَ النّــاسُ اُمَّــــةً واحِـــــدَةً...!» (213/بقره)

« مردم يك‌گروه بودند... !»

( در ذيل آيه فوق در تفسير گرانمايه الميزان، مباحث مربوط به آغاز پيدايش انسان شروع شده كه مطلب زير قسمتى از آن مى‌باشد:)

خداونــد متعال هنگام آفرينش، انسان را مركب از دو جزء و داراى دو جوهر قرار داد يكى جوهــر جسمانى كه مــاده بدنى اوســت و ديگرى جوهــر مجرد كه روح وروان اوست.

ايـن دو پيوستـه در زندگـانى دنيـوى همـراه و ملازم يكـديگـرند و هنگـام مـرگ روح زنـده از بـدن جـدا شـده و سپـس انسـانـى بـه پيشگـاه پـروردگـار بـاز مى‌گردد.

در جمله:

«...ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقا اخَرَ...!»

«...سپـس آن را آفرينـش ديگــرى پــديــد آورديـم... !» (14 / مؤمنـــون)

در بيان تطورات مادّى نطفه به علقه و مضغه و غيره مى‌فرمايد « آن را به خلقت ديگرى آفريديــم!» از اين تعبير استفاده مى‌شود كه آفرينش اخير سنخ اطوار سابق نيست و در آيــه « فَــاِذا سَوَّيْتُــهُ وَ نَفَخْــتُ فيــهِ مِــنْ روُحــى...!» (29 / حجر) مى‌فرمايد كه هنگام آفرينش انسان، بعد از تسويــه جسمش يك روح الهى در آن دميده شـد و وجــودش مركب از آن دو جوهر اســت، از همـه روشن‌تـــر در آيــه زير مى‌فرمايـــد:

از اين تعبير كه مى‌فرمايد « فرشته مرگ شما را مى‌گيرد!» برمى‌آيد كه ايشان غير از بدن‌هائى هستند كه اجزاءِ آن در زمين پراكنده مى‌شود، پس در حقيقت ايشان گم نشده‌اند و مستهلك و نابود نگشته‌اند چون جان‌هايشان محفوظ است!⁽¹⁾

مفهوم اتحاد و بيگانگي روح با بدن

« وَ لا تَقُـولُوا لِمَـنْ يُقْتَـلُ فـى سَبيلِ اللّهِ اَمْواتٌ بَلْ اَحْياءٌ وَ لكِنْ لا تَشْعُرُونَ!» (154 / بقـره)

« بـه كسـى كـه در راه خـــدا كشـته شـده مـرده مگــوئيــد بــل اينــان زنده‌هــائى هستنـد ولى

شمـا درك نمى‌كنيد!»

تدبر در آيه‌فوق و آيات ديگر حقيقتى را روشن مى‌سازد و آن اين‌است‌كه به‌طوركلّى نفس آدمى موجودى است مجرد، موجودى است ماوراءِ بدن و احكامى دارد، غير احكام بدن و هر مركب جسمانى ديگر، بلكه با بدن ارتباط و علقه‌اى دارد و يا بگو با آن متّحد است و به‌وسيله شعور و اراده و ساير صفات ادراكى، بدن را اراده و تر و خشك مى‌كند.

دقّت در آيات مى‌فهماند كه تمام شخصيت انسان بدن نيست، كه وقتى بدن از كار افتاد شخص بميرد و با فناى بدن و پوسيدن و انحلال تركيب‌هايش و متلاشى شدن اجزائش، فانى شود، بلكه تمام شخصيت آدمى به چيز ديگرى است كه، بعد از مردن بدن باز هم زنده است، يا عيشى دائم و گوارا و نعيمى مقيم را از سر مى‌گيرد، (عيشى كه ديگر در ديدن حقايق محكوم به اين نيست كه از دو سوراخ چشم سر ببيند و در شنيدن حقايق از دو سوراخ گوش بشنود، عيشى كه ديگر لذتش محدود به درك ملايمات جسمى نيست!) و يا به شقاوت و رنجى دائم و عذابى اليم مى‌رسد. و نيز مى‌رساند كه سعادت آدمى در آن زندگى و شقاوت و تيره روزى‌اش، مربوط به سنخ ملكات و اعمال اوست، نه به جهات جسمانى (از سفيدى و سياهى و قدرت و ضعــف،) و نـه به احكــام اجتماعــى (از آقـازادگـى و رياســت و مقــام و امثــال آن.)

پس اين‌ها حقايقى است كه، اين آيات شريفه آن را دست مى‌دهد و معلوم است كه اين احكام مغاير با احكام جسمانى است و از هر جهت با خواص ماديت دنيوى منافات دارد و از همه اين ها فهميده مى‌شود كه پس نفس انسان‌ها غير بدن‌هاى ايشان است. آياتى كه اين معنا را افاده مى‌كند عبارت‌اند از:

لَحْما ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقا اخَرَ! فَتَبارَكَ اللّهُ اَحْسَنُ الْخالِقينَ! - و ما از پيش انسان را از چكيده و خلاصه‌اى از گل آفريديم و سپس او را نطفه‌اى در قرارگاهى محفوظ كرديم و سپس نطفه را علقه و علقه را مضغه و مضغه را استخوان كرديم، پس آن استخوان را با گوشت پوشانديم و در آخر او را خلقتــى ديگر كرديم! پس آفرين به خــدا كه بهترين خالقان است!» (12 تا 14 / مؤمنون)⁽¹⁾

تجــرد روح و مـن آدمـى (بحث فلسفى)

«وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فى سَبيـلِ اللّهِ اَمْــواتٌ بَـلْ اَحْياءٌ وَ لكِنْ لا تَشْعُرُونَ!»(154/بقره)

«و به كسى كه در راه‌خدا كشته‌شده، مرده مگوئيد، بل اينان زنده‌هائى هستند ولى شما درك نمى‌كنيد!»

آيـــا نفــــــس يــــا روح آدمـــى مـوجــودى اســـــت مجـــــرد از مــــــاده ؟

البتــه مراد ما از نفــس آن حقيقتى است كه هر يك از مــا در هنگام سخن با عبارت - من - ما - شما - او - فلانى و امثال آن از آن حكايت مى‌كنيم و يا بدان اشاره مى‌نمائيم و نيز مراد ما به تجرد نفس اين‌است كه موجودى مادّى و قابل قسمت و داراى زمان و مكان نباشد.

حال كه موضوع بحث روشن شد و معلوم گشت كه درباره چه چيز بحث مى‌كنيم، اينك مى‌گوئيم، جاى هيچ شك نيست كه ما در خود معنائى و حقيقتى مى‌يابيم و مشاهده مى‌كنيم كه از آن معنا و حقيقت تعبير مى‌كنيم به (من) و مى‌گوئيم (من پسر فـلانــى هستم - يـا مـن در همـدان متـولـد شــده‌ام،) و امثـال اين تعبيرها كه همه روزه مكرّر داريم.

باز جاى ترديد نيست‌كه هر انسانى در اين درك و مشاهده مثل ما است. من و تمامى انسان‌ها در اين درك مساوى هستيــم، و حتى يك لحظه و يك آن از زندگى و شعورمان از آن غافــل نيستيــم و مادام كه شعــورم كار مى‌كنـد، متوجهــم كه مــن، منــم و هرگــز نشده كه خودم را از ياد ببرم.

حال ببينيم اين (من) در كجاى بدن ما نشسته و خود را از همه پنهان كرده است؟ قطعا در هيچ يك از اعضاى بدن ما نيست. آن كه يك عمر مى‌گويد (من) در هيچ يك از اعضاى محسوس و ديده ما نيست. پس معلوم مى‌شود اين (من) غير بدن و غير

اجزاءِ بدن است. اى بسا در يك حادثه نيمى از بدن انسان قطع شده، ولى خود او نصف نشده، بلكه همان شخص قبل از حادثه است.

« مــن » معنــائى اســت بسيط، كـه قـابـــل انقسـام و تجـــزيـه نيســـت، ولـى بـدن قـابـــل انقســام هســــت. نفس غير بدن است، نه همه آن است و نه جزئى از اجزاءِ آن و نه خاصيتى از خواص آن، نه آن خواصى كه براى ما محسوس است و نه آن خواصى كه با استدلال به وجــودش پـى بــرده‌ايـم و نـه آن خـواصـى كـه بـراى مـا هنـوز درك نشـده اســـت.

و نيز اين حقيقتى كه مشاهده مى‌كنيم امر واحدش مى‌بينيم، امرى بسيط كه كثرت و جزء و مخلوطى از خارج ندارد، بلكه واحدصرف است. هر انسانى اين معنا را در نفس خود مى‌بيند و درك مى‌كند كه او اوست و غير او نيست و دو كس نيست بلكه يك نفر است و دو جزء ندارد بلكه يك حقيقت است.

پــس معلوم مى‌شود اين امــر مشهود، امــرى است مستقل، كه حد ماده بر آن منطبــق و صادق نيســت و هيچ يــك از احكام لازم مــاده در آن يافــت نمى‌شود، نتيجه مى‌گيريم پس او جوهرى است مجرد از مــاده، كه تعلقــى به بدن مادّى خود دارد، تعلقى كه او را با بدن به نحوى متّحد مى‌كند، يعنى تعلق تدبيرى، كه بدن را تدبير و اداره مى‌كند ( و نمى‌گذارد دستگاه‌هاى بدن از كار بيفتند و يا نامنظم‌كار كنند!)⁽¹⁾

روح تقويت كننده حزب اللّه

«... اُولئِكَ كَتَبَ فى قُلُوبِهِمُ الاْيمانَ وَ اَيَّدَهُمْ بِروُحٍ مِنْهُ ... اُولئِكَ حِزْبُ‌اللّهِ...!» (22 / مجادله)

« هيچ قومى نخواهى يافت كه ايمان به‌خدا و روز جزا داشته باشند و در عين حال با كسانى كه دشمنى خدا و رسولش مى‌كنند دوستى كنند، هر چند دشمن خدا و رسول، پدران و يا فرزندان و يا برادرانشان و يا قوم و قبيله‌شان باشند، براى اين كه خداوند در دل‌هايشان ايمان را نوشته و به روحى از خودش تأييدشان كرده و ... اينان حزب خدايند. آگاه باش كه حزب خـدا تنهـا رستگـاران‌اند ! »

كلمه «تأييد» به معناى تقويت است. معناى جملـه ايـن است كــه خـداى تعالى اين‌گونــه انسان‌ها را بــه روحـى از خـود تقويــت نمـــود.

روح به‌طورى كه از معناى آن به ذهن تبادر مى‌كند - عبارت است از مبدأ حيات، كه قدرت و شعور از آن ناشى مى‌شود، بنابراين اگر عبارت «... وَ اَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ...،» را بر ظاهرش باقى بگذاريم، اين معنا را افاده مى‌كند: كه در مؤمنين بغير از روح

بشريت كه در مؤمن و كافر هست، روحى ديگر وجود دارد كه از آن حياتى ديگر ناشى مى‌شود و قدرتى و شعـورى جديد مى‌آورد و به همين معناست كه آيه:

« اَوَ مَــنْ كانَ مَيْتـا فَأَحْيَيْنـهُ وَ جَعَلْنـا لَهُ نُــورا يَمْشــى بِه فِــى النّـاسِ...؟» (122 / انعام)

«آيا كسى كه مرده بود و ما او را زنده كرديم و برايش نورى قرار داديم، تا با آن در بيــن مردم زندگــى كند، مِثل كسى است كه در ظلمت‌هائى قرار دارد كه بيرون‌شدن از آن برايش نيست...؟»

و نيز آيه شريفه زير به آن اشاره نموده و مى‌فرمايد:

« هر كس از مرد و زن عملى صالح كند در حالى كه ايمان داشته باشد، او را به يك زندگى طيبى زنده مى‌كنيم!» (97 / نحل)

حيات طيبى كه در آيه است ملازم با اثر طيب است، اثر حيات كه قدرت و شعور است در زندگى طيب، طيب خواهد بود و وقتى قدرت و شعور طيب شد، آثارى كه متفرع بر آن است يعنى اعمالى كه از صاحب چنين حياتى سر مى‌زند، همه طيب و صالح خواهد بود و اين قـدرت و شعـور طيب، همـان است كـه در آيـه سوره نـور از آن تعبير به نور كرد.

اين حيات، زندگى خاصى است كريم، كه آثارى خاص و ملازم با سعادت ابدى انسان دارد، حياتى است وراءِ حياتى كه مشترك بين مؤمن و كافر است و آثارش هم مشترك بين هر دو طايفه است، پس اين زندگى مبدئى خاصى دارد و آن روح ايمانى اســت كه آيه شريفـه آن‌را روحى سواى روح مشتــرك بين مؤمــن و كافــر مى‌دانــد.

«...اُولئِكَ حِزْبُ اللّهِ اَلا اِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ !» (22 / مجادله)

اين جمله تشريف و بزرگداشتى است از همان افراد مخلص، مى‌فرمايد اين‌ها كه داراى ايمانى خالص‌اند حزب خداى تعالى‌اند، هم‌چنان‌كه آن منافقين كه در ظاهر اظهار اسلام مى‌كنند و در باطن كفّار و دشمنان خدا را دوست مى‌دارند، حزب شيطان‌اند و زيانكارند، هم‌چنان‌كه گفتيم حزب‌اللّه رستگارند.

در آيـه فـوق دوبـاره اسـم ظـاهـر حـزب اللّه را به‌جاى ضميـر ذكـر كـرد، تا كلام جنبـه يـــك مثـل معـروف به‌خــود بگيـرد.⁽¹⁾

نارسائى علم انسان به روح

« وَ يَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّى وَ مااُوتيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ اِلاّ قَليلاً !»(85 / اسراء)

« و تو را از حقيقـت روح پرسـش مى‌كننـد، بگـو كـه روح از سنـخ امـر پروردگـار مـن

است و آن‌چه از علـم به شما روزى شـده بسيـار انـدك است! »

از معنـاى آيـه فوق معلـوم شـد كـه، جـواب آيـه از سئـوال از روح مشتمـل بـر بيـان حقيقت روح است و اين‌كه روح از مقـولـه امـر است!

و امّا جملـه «...وَ ما اُوتيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ اِلاّ قَليـلاً !» (85 / اسراء) معنايش اين است كه آن علـم به روح كه خداوند به شما داده اندكى از بسيار است!

چــه روح مــــوقعيتــى در عــــالــم وجــود دارد و آثــار و خــواصـــــى در ايــن عـالـم بــــروز مــى‌دهــد كـــه، بسيـــار بـديـع و عجيـب اسـت و شمـــا از آن آثـار بـى‌خبـريــد!⁽¹⁾

نوع انساني و انسانيت

نوع انسان

آغاز پيدايش نوع انسان

« كـــــانَ النّـــــاسُ اُمَّــــةً واحِـــــدَةً...!» (213/بقره)

« مردم يك امت واحد بودند... !»

آن‌چه از آيات شريفه در اين موضوع استفاده مى‌شود، اين است كه، اين نسل انسانى‌كه يك نوع مستقلى است كه از نوع ديگرى جدا نشده و از روى قانون تحول و تكامل طبيعى به‌وجود نيامده است، بلكه خدا آن‌را مستقيما از زمين آفريد يعنى زمانى بود كه زمين و آسمان وجود داشت و در زمين موجوداتى بودند ولى انسان نبود، بعد خــدا يك جفت از نوع انسانــى آفريد كه ســر سلسله نسل موجود بشر مى‌باشند (قرآن شريف از اين‌كه آيا غير از انسان‌هائى كه از نسل آدم و حوا آفريده شده‌اند، انسان ديگرى در زمين يا جاى ديگر بوده يا نبوده ساكت است.)

در آيــه‌هـــاى زيـــر مى‌فرمــايــد:

امّا فرضيه‌اى كه دانشمندان طبيعى درباره تحول انواع فرض كرده‌اند و روى آن پيدايش انسان را به واسطه تكامل ميمون يا ماهى احتمال داده‌اند فرضيه‌اى بيش

نيست.⁽¹⁾

ردّ فرضيه تكـامـل نوع انسان

«... وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً كَثيرا وَ نِساءً...!» (1 / نســــاء)

«... و از آن دو، مـردان و زنـــان بسيـارى پــراكنـده ســاخت... !»

آيات قرآن مجيد، نسل انسان موجود را كه با نطفه توالد مى‌كند، منتهى به آدم و زنش مى‌داند. خلقت آن دو را نيز از خاك مى‌داند. پس نوع انسان به آن دو باز مى‌گردد بــدون اين‌كه خود آن دو به‌چيزى همان‌اند يا هم جنس منتهى شوند، بلكه آفرينشى مستقــل دارنــد.

امّا آن‌چه امروزها معروف شده، اين است كه، مى‌گويند پيدايش انسان‌اولى در اثر تكامل بوده است.

اين فرضيه از آن‌جا به‌وجود آمد كه در ساختمان موجودات به‌طور منظم كمالى ديده مى‌شود كه در يك سلسله مراتب معينى از نقص رو به كمال پيش رفته است و نيـز تجربه‌هائى كه در زمينه تطورات جـزئى به عمل آمـده، هميـن نتيجـه را تـأييـد مـى‌كنـد. اين فرضيه‌اى است كه براى توجيه خصوصيات و آثار انواع مختلف فرض شده است، بدون اين‌كه دليل مخصوصى آن را اثبات نمايد و يا عقيده‌اى مخالف آن را رد كند. بنابراين، مى‌توان فرض كرد كه اين انواع به‌كلّى از هم جدا و مستقل باشند بدون اين‌كه تطورى كه نوعى را به نوع ديگر مبدل سازد در كار بيايد. هنوز تجربه تحوّل فردى را از يك نوع به نوعى ديگر مشاهده ننموده و هرگز ديده نشده كه ميمونى تبديل به انسان شود. اين فرضيه‌اى است كه براى توجيه مسايل مربوطه ساخته‌اند بدون اين‌كه دليل محكمى در مورد آن وجود داشته باشد، بنابراين آن‌چه را كه قرآن بدان اشاره كرده و انسان را نوعى مستقل دانسته است با هيچ مطلب علمى منافات ندارد.⁽²⁾

وحـدت نــوع انسانى

« اِنَّ هـذِه اُمَّتُكُمْ اُمَّـةً واحِـــــدَةً وَ اَنَــــا رَبُّكُــــمْ فَــاعْبُــــدُونِ !»(92 / انبياء)

« اين نوع انسانى، امّت شما بشر است، و اين هم واحد است، (همه در انسانيت يكى هستند!) پس امّت واحده‌اى هستند و من - اللّه واحد تعالى - پروردگار شما هستـم، زيـرا مالـك و مدبّر شمايم، پس تنها مرا بپرستيد و نه غير ! »

كلمه «اُمَّت» به معناى جماعتى است كه يك هدف آن‌ها را وحدت داده باشد و همه به‌سوى آن هدف باشند.

خطاب در آيه شريفه به‌طورى‌كه سياق بدان گواهى مى‌دهد خطابى است عمومى، كه تمام افراد مكلف بشر را در برمى‌گيرد و مراد به امّت در اين‌جا نـوع انسـان است، كـه معلــوم اسـت نـوع بـراى خــود وحــدتى دارد و همـه انسان‌ها در آن نـوع واحـدنـد. نوع انسانى وقتى نوعى واحد و امتى واحده، داراى هدف و مقصدى واحد بود و آن هدف هم عبارت بود از سعادت حيات انسانى، ديگر ممكن نيست غير ربى واحد ارباب ديگرى داشته باشد. چون ربوبيت و الوهيت منصب تشريفى و قراردادى نيست، تا انسان به‌اختيار خود هركه را و هرچه را خواست براى‌خود رب قرار دهد، بلكه ربوبيت و الوهيت به‌معناى مبدئيت تكوين و تدبير است و چون همه انسان‌ها از اولين و آخرينشان يك‌نوع‌اند و يك‌موجودندو نظامى‌هم كه‌به‌منظور تدبيرامورش در او جريان‌دارد، نظامى است واحد و متصل و مربوط، كه بعضى اجزاء را به بعضى ديگر متصل مى‌سازد، قهرا اين نوع واحد و نظام واحد را جز مالك و مدبّرى واحدبه‌وجود نياورده است و ديگر معنا ندارد كه انسان‌ها در امر ربوبيت با هم اختلاف كنند و هر يك براى خود ربى اتخاذكند، غير رب آن‌ديگرى و يا در عبادت‌راهى برود، غير آن راهى‌كه ديگرى سلوك مى‌كند.

پــس انسان نــوع واحــد است و لازم اســت ربــى واحد اتخــاذ كنــد و او ربّى باشــد كه حقيقــت ربـوبيـــت را واجــد بــاشــد و او خــداى عــزّ اسمــه اســت.⁽¹⁾

حفظ وحدت نوعى انسان

«...اِنَ‌اللّــهَ كانَ عَـلَيْكُـــمْ رَقيبــــا ! » (1/نساء)

«...خدا بر شما مراقب است ! »

«رَقيب» به معناى مطلق حفظ و نگهدارى نيست، بلكه توجّه به كارهاى شخصى است كه بــه منظور اصــلاح نواقــص و يا ضبــط، تحــت نظــر گـرفتـه شـده بـاشـد پس در واقـع مثل اين است كه چيــزى را بــا مـلاحظــه و توجــه حفــظ كــرده اســت.

اين آيه انسانيت را با توجّه به وحدت نوعى آن، امر به تقوى نموده، همان پايه و اساس واحدى كه «انسانيت» همه افراد به طور متساوى از آن بهره‌منداند و چنين دستور داده كه آثار و لوازم اين وحدت را حفظ كنند، و امر به تقوى را معلل نموده به اين‌كه

خداونــد رقيب و نگران شماســت. بديهى است كه از اين تعليل، بزرگترين تهديد در مــورد مخالفت با فرمان تقوى استفاده مى‌شود.

با دقّت در اين آيه مى‌توان ارتباط آياتى را كه درباره سركشى و ستم و فساد در زمين و طغيان و غيره بحث مى‌كند، با آياتى كه انسان را به منظور حفظ وحدت انسانى و جلوگيرى‌از تباهى و سقوط بشدت تهديد مى‌كند، به‌خوبى دريافت.⁽¹⁾

ارحام، منشأ قرابت خانواده انسانى

«... وَ اتَّقُوا اللّهَ الَّـذى تَسآئَلُونَ بِـهِ وَ الاَرْحامَ اِنَ‌اللّـهَ كانَ عَلَيْكُــــمْ رَقيبـا ! »(1 / نسـاء)

«... و بترسيـد از خـدائـى كـه به‌نـام او از يكـديـگر خواهش‌هـا مى‌كنيـد و بتـرسيـد از قطـع رحـم كـه خـدا بـر شمـا مـراقـب اسـت !»

«رحم» در اصل همان رحم زن كه عضوى درونى است مى‌باشد و آن جايگاه نطفه و محل پرورش و رشد بچه است. سپس اين لغت، به علاقه ظرف و مظروف در مورد قرابت استعمال شده است. چون نزديكان از آن نظر كه همه از يك رحم منشأ گرفته‌اند، همانند مى‌بـاشنـد و بنابرايـن رحـم همـان «قريب» اسـت و «ارحام» بـه معنـاى «اقـربـا» است.

قرآن مجيد به موضوع «رحم» توجّه خاصى مبذول داشته است، همان‌طور كه به موضوع «ملّت» نيز توجّه كامل نموده است. خويشاوندى جامعه‌اى كوچك است همان‌طور كه ملّت جامعه‌اى بزرگ مى‌باشد. و قرآن مجيد به موضوع جامعه اهميت فوق‌العاده داده و آن‌را حقيقتى مى‌داند كه داراى خواص و آثارى مخصوص مى‌باشد. هم‌چنان‌كه به فرد نيز توجه كرده و آن‌را هم داراى آثارى مى‌داند كه از عالم هستى كمك مى‌جويد ... !

« وَ هُـــوَ الَّـذى خَلَــــقَ مِــــنَ الْمــــاءِ بَشَــــرا فَجَعَلَــــهُ نَسَبــــا وَ صِهْـــرا - اوست خدائى كه بشر را از آب خلـق كرد و بين آن‌ها خويشاوندى و ازدواج قرار داد... !» (54/فرقان)

مى‌فرمايد:

خلاصه معنى قسمت اوّل آيه اين بود كه از خدا بترسيد، از آن نظر كه شما را

پرورش داد و شما را آفريد و تمامى افراد را از سنخ واحدى كه در همه شماها محفوظ است پى‌ريزى نموده و اين ريشه و ماده واحدى است كه با ازدياد شما رو به افزايش گذاشته است و آن همان جوهره انسانيت است.

و امّا مفــاد قسمـت آخـر اين است كـه بپرهيـزيـد از خـدا و اين از نظـر عـزّت و عظمتـى است كـه در نظـر شمـــا دارد و هم‌چنيــن بپرهيزيـد يگـانگـى خـويشـاوندى‌اى را كه خـداونـد بين شمـا قـرار دارد. ( اين يـك شعبــه از همبستگـى و سنخيــت افــراد انسان است.)⁽¹⁾

انسانيت، به عنوان يك سنت واحد

«... فِطْرَةَ اللّهِ الَّتى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها لا تَبْديلَ لِخَلْقِ‌اللّهِ... !» (30 / روم)

«... فطــرت خــدا، فطـرتـى كــه خــدا بشـر را بــر آن فطــرت آفـــريــده، در آفـــرينـش خـــدا دگـرگـونــى نيســت... !»

« .. .ذلِكَ الدّينُ الْقَيِّمُ ـ اين است ديـن مستقيم!» (36 / توبه)

انسانيت خود سنّتى است واحد و ثابت به ثبات اساسش، كه همان انسان است و همين سنّت است كه آسياى انسانيت بر محور آن مى‌گردد و هم‌چنين سنت‌هاى جزئى كه به اختــلاف افراد و مكان‌هــا و زمان‌هــا مختلف مى‌شـود، پيرامون آن دور مى‌زند.

و ايـن همـان اسـت كـــه جمـلـــه «...ذلِــكَ الدّيــنُ الْقَيِّـــمُ !» (36 / توبه) بـدان اشـاره مـى‌كنــد.

نوع انسان يك سعادت و شقاوت دارد، اگر سعادت افراد انسان‌ها به‌خاطر اختلافى كه با هم دارد مختلف مى‌شد، يك جامعه صالح و واحدى كه ضامن سعادت افراد آن جامعه باشد، تشكيل نمى‌گشت و هم‌چنين اگر سعادت انسان‌ها به حسب اختلاف اقطار، و سرزمين‌هائى‌كه در آن زندگى مى‌كنند، مختلف مى‌شد و سنت اجتماعى كه همان دين است عبارت مى‌شد از آن‌چه منطقه اقتضا كند، آن‌وقت ديگر انسان‌ها نوع واحدى نمى‌شدند، بلكه به اختلاف منطقه‌ها مختلف مى‌شدند و نيز اگر سعادت انسان به اقتضاء زمان‌ها مختلف مى‌شد، يعنى اعصار و قرون يگانه اساس سنّت دينى مى‌گشت، باز انسان‌هاى قرون و اعصار نوع واحدى نمى‌شدند و انسان هر قرنى و زمانى غير انسان زمان ديگر مى‌شد و اجتماع انسانى سير تكاملى نمى‌داشت و انسانيّت از نقص متوجّه به‌سوى كمال نمى‌شد، چون ديگر نقص و كمالى وجود نداشت، زيرا وقتى انسان قرن گذشته غير انسان فعلى باشد، نقص و كمال او مخصوص به‌خودش مى‌شود و نقص و كمال اين نيز مخصوص خودش مى‌گردد و وقتى انسانيت به‌سوى كمال سير مى‌كنــد كه يك جهــت

مشترك و ثابـت بين همه انسان‌هاى گذشتــه و آينــده باشــد.

منظور اين نيست كه اختلاف افراد و مكان‌ها و زمان‌ها هيچ تأثيرى در برقرارى سنّت دينى ندارد، بلكه مافى الجمله و تا حدى از آن را قبول داريم، چيزى كه هست مى‌خواهيم اثبات كنيم كه اساس سنّت دينى عبارت است از ساختمان و بنيه انسانيت، آن بنيه‌اى كه حقيقتى است واحد و مشترك بين همه افراد و اقوام و ثابت در همه.⁽¹⁾

اصل و ريشه واحد نوع انسان

«...اَلَّـذى خَلَقَكُـمْ مِـنْ نَفْـسٍ واحِـدَةٍ وَ خَلَــقَ مِنْــها زَوْجَـها...!» (1 / نساء)

«...خدائى كه همه شما را از يك تن آفريد و همسرش را نيز از او پديد آورد و از آن دو، مـردان و زنـان بسيارى پـراكنـده سـاخت... !»

از ظاهر عبارت چنين استفاده مى‌شود كه مقصود از «نَفْسٍ واحِدَه» آدم و از «زَوْجَهــا» زن اوست. و اين دو، پــدر و مــادر نسل انسان كنونى مى‌باشند كه ما از آنان هستيم و طبق آن‌چه كه از ظاهر قرآن كريم استفــاده مى‌شود، انسان‌هاى كنونى همه به آن دو منتهــى مى‌شوند، آن‌جا كه مى‌فرمايد: « شما را از يك نفر آفريد و از او زنــش را به‌وجود آورد!» (56 / زمر) و يا فرمــود: « اى فرزنــدان آدم، شيطــان شمــا را فريب ندهــد، همان‌طــور كه پدر و مــادر شما را از بهشــت بيــرون كـرد!» (27 / اعراف)

آيه فوق فرق روشنى با آيه سوره حجرات دارد، آن‌جا كه مى‌فرمايد: « اى مردم شما را از مرد و زنى آفريديم و شما را دسته دسته و قبيله قبيله قرار داديم تا يكديگر را بشناسيد، گرامى‌ترين شما نزد خدا پرهيزكارترين شماست!» (13 / حجرات) از آن رو كه آيه فوق مى‌خواهد بيان كند كه افراد انسان از جهت انسانيت يكى هستند و از اين نظر كه هر يك از آن‌ها نسبش به پدر و مادرى كه از همين جنس انسان‌اند منتهى مى‌شود، فرقى ندارند، پس نبايد يكى از آنان به ديگرى تكبّر كند و يا جز بر اساس تقوى، براى خود امتياز قائل شود، امّا آيه سوره نساء در مقام آن است كه بگويد حقيقت افراد انسان يكى است و تمام آنان با اين‌همه كثرتى كه در بين آن‌ها ملاحظه مى‌شود از يك اصل مى‌باشند و از ريشه واحدى منشعب شده و رو به ازدياد گذاشته‌اند و اين ظاهر آيه است كه مى‌فرمايد: و از آن دو زنان و مردان بسيارى پراكنده ساخت. اين مطلب مناسبت ندارد با اين‌كه مقصود از «...نَفْسٍ واحِدَه» و «زَوْجَها...» هر زن و مردى باشد كه انسان از آن به‌وجود مى‌آيد.⁽²⁾

همسانى خلق و بعث كلّ انسان با يك فرد

« مـا خَلْقُكُـمْ وَ لا بَعْثُكُمْ اِلاّ كَنَفْسٍ واحِدَةٍ...!» (28 / لقمان)

خـداى تعالـى در ايـن آيـه فرمـوده: « خلقت و بعـث شمـا افـراد درهـم و برهـم ماننـد بعث يك فرد است... !»

همان‌طور كه بعث يك فرد براى ما ممكن است بعث افراد در هم و برهم شده نيز مثل آن ممكن است، چون هيچ چيزى خدا را از چيز ديگر باز نمى‌دارد و بسيارى عدد او را به‌ستــوه نمى‌آورد و نسبت به‌قــدرت او يكى با بسيــار مساوى اســت و اگر در آيه مــورد بحــث با اين‌كه گفتگــو از مسئله بعث بــود، خلقت را هم ضميمه فرمود، براى اين بود كه در ضمــن سخن بفهمانــد - خلقت و بعث از نظر آسانى و دشوارى يكساننــد، بلكــه اصــل فعــل خــدا متصــف بــه آســانــى و دشــوارى نمى‌شــود.

شــايـد ايـن معنـا اضـافه شـدن خلـق و بعـث بـه ضميـر جمـع مـى‌بـاشـد كـه منظـور از آن همـه مـردم اسـت، و آن‌گاه تشبيـه همـه بـه يـك نفـر اسـت و معنـايـش ايـن اسـت كـه خلقـت شمـا همگـى مـردم بـا همـه كثـرت كـه داريـد و هم‌چنين بعث شمـا، مـاننـد خلـق و بعـث يـك نفـر است و شمـا بـا همـه بسيـارى‌تان بـا يـك نفر مســاوى هستيـد.⁽¹⁾

مفهوم برابرى انسـان‌هـا

«يــا اَيُّهَـا النّاسُ اِنّـا خَلَقْناكُـمْ مِـــنْ ذَكَـرٍ وَ اُنْثــى وَ جَــعَلْناكُـــمْ شُعُوبــا وَ قَبـــائِـــلَ لِتَعارَفُـــوا اِنَّ اَكْرَمَكُمْ عِنْدَاللّهِ اَتْقيكُمْ اِنَّ اللّـهَ عَليمٌ خَبيرٌ ...!» (13 / حجرات)

« اى‌مردم ما شما را از يك مرد و زن آفريديم و شما را تيره‌هائى بزرگ و تيره‌هائى كوچــك كرديم تا يكديگــر را بشناسيد نه اين‌كه به يكديگر فخر بفروشيد و فخر و كرامــت نزد خدا تنها به تقواســت و گرامى‌ترين شما باتقواتــر شماست! كه خدا داناى باخبر است!»

«...اِنَّ اَكْرَمَكُمْ عِنْدَاللّهِ اَتْقيكُمْ...!»

اين جمله آخر آيه مطلبى جديد را بيان مى‌كند و آن عبارت از اين است كه چه چيزى نزد خدا احترام و ارزش دارد، تا قبل از اين جمله مى‌فرمود: مردم از اين جهت كه مردم‌اند همه با هم برابرند و هيچ اختلافى و فضيلتى در بين آنان نيست، كسى بر كسى برترى ندارد و اختلافى كه در خلقت آنان ديده مى‌شود كـه شعبـه شعبـه و قبيلـه

قبيلـه است، تنهـا بـه اين منظور در بين آنان به‌وجود آمده كه يكديگر را بشناسند، تا اجتماعى كه در بين آن‌ها منعقد شده نظام بپذيرد و ائتلاف در بين شان تمام گردد. چون اگر شناسائى نباشد، نه پاى تعاون در كار مى‌آيد و نه ائتلاف، پس غرض از اختلافى كه در بشر قرار داده شده اين بوده، نه اين‌كه به‌يكديگر تفاخر كنند، يكى به نسب و نژاد خود ببالد و يكى به سفيدى پوستش فخر بفروشد و يكى به‌خاطر همين امتيازات موهوم ديگران را دربند بندگى خود بكشد و كار بشر به اين‌جا برسد كه فسادش ترى و خشكى عالم را بركند و حرث و نسل را نابود كند و همان اجتماعى كه دواى دردش بود، درد بى‌درمانــش شود. امتيازى كه نزد خـدا امتياز اسـت حقيقتــا كرامت و امتيــاز اســت.

اين فطرت و جبلّت در هر انسانى هست كه به دنبال كمال مى‌گردد كه با داشتن آن از ديگران ممتاز شود. از آن‌جائى كه عامه مردم دلبستگى شان به زندگى مادى دنياست قهرا اين امتياز و كرامت را در همان مزاياى زندگى دنيا يعنى در مال و جمال و حسب و نسب و امثال آن جستجو مى‌كنند.

در حالى كه اين‌گونه مزايا مزيت‌هاى موهوم و خالى از حقيقت است و ذرّه‌اى از شـرف و كـرامت بـه آنـان نمـى‌دهـد و او را تـا مـرحله شقـاوت و هـلاك ساقط مى‌كند.

آن مزيّتى كه مزيّت حقيقــى است و آدمى را بالا مى‌بــرد و به سعــادت حقيقى‌اش كه همــان زندگــى طيبــه و ابدى، در جوار رحمــت پروردگار اســت مى‌رسانــد عبــارت است از تقوا و پرواى از خدا كردن، و پاس حرمتش داشتن - كه به طفيل سعادت آخرت، سعادت دنيا را هم تـأمين مـى‌كنـد.

«... وَ تَزَوَّدُوا فَاِنَّ خَيْرَ الزّادِ التَّقْوى - و براى زندگــى ابدى خود توشه جمع كنيد، كه بهترين توشه تقوى اسـت!» (197 / بقره) و وقتى يگانه مزيت تقوى باشد، قهرا گرامى‌ترين مردم نزد خدا باتقوى‌ترين ايشان است.

اين آرزو و اين هدفى كه خداى تعالى به علم خود آن‌را هدف زندگى انسان‌ها قرار داده، هدفى است كه بر سر به‌دست‌آوردن آن ديگر دعواها و پنجه به‌رخ يكديگر كشيدنى پيش نمى‌آيد، به خلاف هدفهاى موهوم كه براى به‌دست آوردن آن‌ها - جنگ‌ها و خونريزى‌هـا پيـش مـى‌آيـد.

«اِنَّ اللّهَ عَـليـمُ الخَبيـرْ ! »

اگر خداى تعالى از بين ساير مزايا تقوا را براى كرامت يافتن انسان‌ها برگزيد، براى اين بود كه او به علم و احاطه‌اى كه به مصالح بندگان خود دارد مى‌داند كه اين مزيت، مزيت واقعـى و حقيقى است.⁽¹⁾

مفهـوم فضيلــت انسانــى

«... وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى كَثيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضيلاً ! »(70 / اسراء)

«... و بر بسيارى از مخلوقات برترى‌شان داديم و آن‌هم چه برترى ! »

بعيد نيست مراد به «بسيارى از مخلوقات» انواع حيوانات داراى شعور و هم‌چنين

جن باشد كه قرآن آن‌را اثبات كرده است. قرآن كريم انواع حيوانات را هم امّت‌هائى زمينى خوانده، مانند انسان كه يك امّت زمينى است و آن‌ها را به منزله صاحبان عقل شمرده است. غرض از آيه مورد بحث بيان آن جهاتى است كه خداوند با آن جهات آدمى را تكريم كرده و بر بسيارى از موجودات اين عالم برترى داده و اين موجودات - تا آن‌جا كه ما سراغ داريم - حيوان و جن هستند و امّا ملائكه از آن‌جائى كه موجودات مادى و در تحت نظام حاكم بر عالم ماده قرار ندارند، نمى‌توانيم آن‌ها را نيز مشمول آيه بگيـريم. از آن‌چه گذشت چنـد نكتـه زيـر روشن مى‌شود:

1 ـ اين‌كه هر يك از دو كلمه «تَفْضيل» و «تكريم» ناظر به يك دسته از موهبت‌هاى الهى است كه به انسان داده شده است، تكريمش به دادن عقل است كه به هيچ‌موجودى ديگر داده‌نشده و انسان‌به‌وسيله آن‌خير و شر را تميز مى‌دهد. موهبت‌هاى ديگـر از قبيل تسلـط بر ساير موجـودات و استخــدام آن‌ها براى رسيدن به هدف‌ها از قبيل نطق و خط و امثال آن نيز بر عقل متفرع مى‌شود.

و امّا «تَفْضيل» انسان بر ساير موجودات به اين است كه آن‌چه را كه به آن‌ها داده از هر يك سهم بيشترى به انسان داده است.اگر حيوان تغذى مى‌كند خوراك ساده‌اى از گوشــت يا ميوه و گياهــان دارد، ولى انســان كه در اين جهــت با حيوان شريك است اين اضافه را دارد كه همــان مواد غذائى را گرفته و انواع طعام‌هاى پخته و خام براى خــود ابتكــار مى‌كند، هم‌چنيــن آشاميدنــى حيوانــات با انســان و پوشيدنــى آن‌ها و ايــن و اطفــاى غـريــزه جنســى در آن‌هــا و در ايـن و اجتمـاع و منـزلتــى و مملكتى در آن‌ها و در اين بدين قياس اسـت.

2 ـ ايــن آيه ناظــر به كمال انسانــى از حيــث وجــود مــادّى اســت و تكـريـم و تفضيلـش در مقـايسـه بـا سـايـر موجــودات مــادّى است و بنابراين ملائكه از محل كلام بيروننـد.⁽¹⁾

مفهـوم كرامت انسانى

« وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنى ادَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِى الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى كَثيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضيلاً ! »(70 / اسراء)

« ما فرزندان آدم را بسيار گرامى داشتيم و آنان را بر مركب‌هاى آبى و صحرائى سـوار كـرديـم و از هـر غـذاى لـذيـذ و پـاكيـزه روزى‌شـان كـرديــم و بر بسيـارى از مخلـوقـات خـود بـرتـريشـان داديـم و چــه بـرتـرى!»

مقصود از«تكريم» اختصاص دادن به عنايت و شرافت دادن به خصوصيتى است كه در ديگران نباشد و با همين خصوصيت است كه معناى تكريم با تفضيل فرق پيدا مى‌كند. چون تكريم معنائى است نفسى و در تكريم كارى به غير نيست، بلكه تنها شخص مورد تكريم مورد نظر است كه داراى شرافتى بشود، به خلاف تفضيل كه منظور از آن اين است كه شخص مورد تفضيل از ديگران برترى يابد، در حالى كه او با ديگران در اصل آن عطيه شركت دارد.

حال كه معناى تكريم و فرق آن با تفضيل روشن شد اينك مى‌گوئيم: انسان در ميان ساير موجودات عالم خصوصيتى دارد كه در ديگران نيست، و آن داشتن عقل است، و معناى تفضيل انسان بر ساير موجودات اين است كه در غير عقل از ساير خصوصيات و صفــات هم انسان بر ديگــران برترى داشتــه و هر كمالى كه در ساير موجودات است در انسـان حـد اعـلاى آن هست.

اين معنا در مقايسه انسان و تفنن‌هائى كه در خوراك و لباس و مسكن و منكح خود دارد با ساير موجودات كاملاً روشن مى‌شود و هم‌چنين فنونى را كه مى‌بينيم انسان در نظم و تدبير اجتماع‌خود به‌كار مى‌برد، در هيچ‌موجود ديگرى‌نمى‌بينيم. او را مى‌بينيم كه براى رسيدن به اين هدف‌هايش ساير موجودات را استخدام مى‌كند ولى ساير حيوانات و نباتات و غير آن دو چنين نيستند بلكه مى‌بينيم كه داراى آثار و تصرفاتى ساده و بسيط و محسوسى به خود هستند و از آن روزى كه خلق شده‌اند تاكنون از موقف خود قدمى فراتر نگذاشته‌اند و تحول محسوسى به‌خود نگرفته‌اند و حال آن‌كه انسان در تمـامى وجـوه زندگى خـود قدم‌هاى بزرگـى به‌سوى كمال برداشتـه و لايزال برمى‌دارد. بنى آدم در ميان ساير موجودات عالم به خصيصه‌اى اختصاص يافته و به‌خاطر همان خصيصه است كه از ديگر مـوجـودات جهـان امتيـاز يـافتـه و آن عقلــى است كه به‌وسيله آن حق را از بـاطـل و خيـر را از شـر و نـافع را از مضّر تميـز مى‌دهـد.⁽¹⁾

مفهوم شاكله انسانى

« قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِه...!» (84/اسراء)

« بگـــو هـركس بر حسب ذات و طبيعت خـود عملى انجـــام خــواهـد داد ... !»

آيه كريمه عمل انسان را مترتب بر «شاكِلَه» او دانسته است. بدين معنا كه عمل هر چه باشد مناسب با اخلاق آدمى است. شاكله نسبت به عمل نظير روح جارى در بدن است كه بدن با اعضاء و اعمال خود آن را مجسم نموده و معنويــات او را نشان مى‌دهد.

اين معنا هم با تجربه و هم از راه بحث‌هاى علمى به ثبوت رسيده كه ميان ملكات نفسانى و احوال روح و ميان اعمال بدنى رابطه خاصى است. كارهاى يك مرد شجاع و پـردل بـا كـارهـائـى كـه يـك مــرد تــرسـو از خـود نشــان مـى‌دهــد يكسان نيسـت.

ثابت شده كه ميان صفات درونى و نوع تركيب بنيه بدنى انسان يك نحوه ارتباط خاصى است. مثلاً پاره‌اى از مزاج‌هـا خيلى زود عصبانى مى‌شوند و به‌خشم در مى‌آيند.

البته دعوت و خواهش و تقاضاى هيچ يك از اين مزاج‌ها كه باعث ملكات يا اعمالى مناسب خويش است از حد اقتضا تجاوز نمى‌كند. بدين معنى كه خلق و خوى هر كسى نيست كـه تـرك آن كـارهـا را محـال سـازد و در نتيجـه عمـل از اختيـارى بـودن بيـرون شـده و جبـرى شـود. مثـلاً شخـص شكمبـاره يـا شهـوتـران بـاز نسبـت بـه فعل و تـرك عمل مناسب بـا خلقش اختيار دارد .

هميــن آيه مى‌رساند كه سعــادت براى سعيــد و شقاوت براى شقى ضرورى و غير قابــل تغيير نيســت. همين‌كه مى‌بينيم خداى تعالى عليه خلــق اقامه صحبت مى‌كند بايد بفهميم كه هيچ يك از سعادت و شقــاوت ضرورى و لازمــه ذات كسى نيســت، بلكــه از آثــار اعمــال نيـــك و بــــد او و اعتقــادات حــق و باطــل اوســت.

انسان بالفطره خود را مجبور به يكى از دو سرنوشت سعادت يا شقاوت نمى‌داند، بلكه خود را همواره در سر اين دو راهى متحير مى‌بيند و احساس مى‌كند كه انتخاب هر يك از آن‌ها در اختيار و قدرت اوست و نيز احساس مى‌كند كه هر يك از آن دو را اختيار كنـد پاداشى مناسب آن خواهد داشت.

در اين ميان يك نوع ارتباط ديگرى است كه در ميان اعمال و ملكات آدمى و ميان اوضاع و احوال جو زندگى او و عوامل خارج از ذات اوست كه در ظرف زندگى او حكمفرماست مانند آداب و سنن و رسوم و عادت‌هاى تقليدى. اين رابطه نيز غالبا تا حد

اقتضا مى‌رسد و از آن تجاوز نمى‌كند.

از آن‌چه گذشت، اين معنا به‌دست آمد كه آدمى داراى يك شاكله نيست بلكه شاكله‌ها دارد. يك شاكله زائيده نوع خلقت آدمى و خصوصيات تركيب مزاج اوست. شاكله ديگر خصوصياتى است خلقى كه از ناحيه تأثير عوامل خارج از ذاتش در او پديد مى‌آيد. انسان به هر شاكله‌اى‌كه باشد و هر صفت روحى‌كه بوده‌باشد اعمالش طبق همان شاكله و موافق با فعل داخل روحش از او سر مى‌زند و فعل روحى را مجسم مى‌سازد مانند آدم متكبر كه اين صفت روحى‌اش از سراپاى گفتار و سكوت و قيام و قعودش و حركت و سكونش مى‌بارد. آن كس كه داراى شاكله معتدل است راه‌يافتن به‌سوى كلمه حق و عمل صالح و برخوردارى از دين قدرى آسان‌تر است. آن‌كس‌كه شاكله ظالم و سركش دارد او هم مى‌تواند به‌سوى كلمه حق و دين راه يابد امّا براى او قدرى دشوارتر است و بيشتر بدان راه نمى‌يابد و در نتيجه از شنيدن دعوت دين حق جز خسران عايدش نمى‌شود.⁽¹⁾

هدف آفرينش انسان

وجود هدف در آفرينش انسان

« اَفَحَسِبْتُمْ اَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثا وَ اَنَّكُـمْ اِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ؟»(115 / مؤمنـون)

« آيــا چنيــن پنداشتيد، كـه مـا شمـا را بـه عبــث و بـازيچـه آفـريـده‌ايـم و هـرگـز به مــا رجوع نخـواهيد كــرد؟»

بعد از آن‌كه خداى تعالى در آيات قبل، احوال بعد از مرگ و سپس مكث در برزخ و در آخر مسئلــه قيامت را با حساب و جزائى كه در آن هست بيان كرد، در اين آيه جمله انكـاركنندگان را توبيخ مى‌كندكه خيال مى‌كردند مبعوث نمى‌شوند.

فرمود: وقتى مطلب از اين قرار بود كه گفتيم: هنگام مشاهده مرگ و بعد از آن مشاهده برزخ، و در آخر مشاهده بعث و حساب و جزا دچار حسرت مى‌شويد، آيا باز هم خيال مى‌كنيد كه ما شما را بيهوده آفريديم، كه زنده شويد و بميريد و بس، ديگر نه هــدفــى از خلقــت شمــا داشتــه باشيم، و نه اثرى از شما باقى بماند، و ديگر شما به ما بر نمى‌گرديد؟

«فَتَعالَـى اللّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لا اِلهَ اِلاّ هُــوَ رَبُّ الْعَــرْشِ‌الْكَـريـمِ!» (116 / مؤمنون)

اين برهان به‌صورت تنزيه خداست از كار بيهوده، چه در اين تنزيه خود را به چهار وصف ستوده است. اوّل اين‌كه خدا فرمانرواى حقيقى عالم است، دوّم اين‌كه او حق است، و باطل در او راه ندارد، سوّم اين‌كه معبودى بغير او نيست، چهارم اين‌كه مدبر عرش كريم است. و چون فرمانرواى حقيقى است هر حكمى درباره هر چيزى براند چه ايجادش باشد و چه برگرداندن، چه مرگ باشد و چه حيات و رزق، حكمش نافذ و امرش

گــذراســت و چون حق اســت آن‌چه از او صــادر مى‌شود و هر حكمــى كه مى‌رانـد حــق محـض است، چون از حق محض غيــر از حق محــض سر نمى‌زنــد و باطل و عبث در او راه نــدارد.⁽¹⁾

هــدف خلقت انسـان

« وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الاِنْسَ اِلاّ لِيَعْبُدوُنِ ! »(56 / ذاريات)

« و من جن و انـس را نيـافـريـدم، مگر براى اين‌كه عبادتم كنند!»

خلقت و ارسال رسل و انزال عذاب كارهائى است كه به‌وسيله واسطه‌هائى مانند ملائكه و ساير اسباب انجام مى‌گيرد، به‌خلاف غرض از خلقت و ايجاد كه همان عبادت بـــاشــد، امــرى است مختـص بـه خــداى سبحــان واحــدى در آن شـركـت نــدارد.

جمله «اِلاّ لِيَعْبُدوُنِ،» ظهور در اين دارد كه خلقت بدون غرض نبوده و غرض از آن منحصرا عبادت بوده يعنى غرض اين بوده كه خلق عابد خدا باشند، نه اين‌كه او معبود خلق باشد، چون فرموده «...اِلاّ لِيَعْبُدوُنِ،» تا آن‌كه مرا بپرستند، و نفرموده: تا من پرستش شوم يا (تا من معبودشان باشم!)

خداى سبحان در كارهائى كه مى‌كند، غرضى دارد امّا غرضش ذات خودش است، نه چيزى كه خارج از ذاتش باشد و كارى كه مى‌كند از آن كار سودى و غرضى در نظر دارد ولـى نـه سـودى كـه عـايـد خـودش گـردد، بلكـه سـودى كـه عـايـد فعلـش شـود. خداى تعالى انسان را آفريد تا پاداشش دهد و معلوم است كه ثواب و پاداش عايد انسان مى‌شود، اين انسان است كه از آن پاداش منتفع و بهره‌مند مى‌گردد، نه خود خدا، چه خــداى عزوجل بى نيــاز از آن است و امّا غرضــش از ثواب دادن خــود ذات متعالى‌اش مى‌باشد، و انسان را بديــن جهت خلــق كرد تا پــاداش دهــد و بديــن جهت پــاداش دهد كـه «اللّه» است!

پس پاداش كمالى است براى فعل خدا، نه فاعل فعل، كه خود خداست. پس - عبادت غرض از خلقت انسان است، كمالى است كه عايد به انسان مى‌شود. هم عبادت غرض است و هم توابع آن، كه رحمت و مغفرت و غيره باشد و اگر براى عبادت غرضى از قبيل معرفت در كار باشد، معرفتى كه از راه عبادت و خلوص در آن حاصل مى‌شود و در حقيقت غرض اقصــى و بـالاتر اســت و عبادت غرض متوسط است.

البته مراد به عبادت خود عبادت است نه صلاحيت و استعداد آن.

پس غرض نهائــى از خلقت همان حقيقــت عبادت است. يعنى اين است كه بنده از خــود و از هرچيــز ديگــر بريــده، و به‌يــاد پروردگــار خود باشــد، و ذكر او گويــد.

و از اين‌كه در آيه شريفه غرض را منحصر در عبادت كرده فهميده مى‌شود كه خداى تعالى هيچ عنايتى به آنان كه عبادتش نمى‌كنند ندارد.⁽¹⁾

هدف هستى، شناخت صاحبان بهترين اعمال

« اَلَّــذى خَلَـقَ الْمَـوْتَ وَ الْــحَيوةَ لِيَبْلُــوَكُــمْ اَيُّكُـــمْ اَحْسَــــنُ عَمَلاً!» (2 / ملك)

« كسـى كــه مــوت و حيـات را آفـريـده تـا شمـا را بيـازمـايـد، كـدامتـان صـاحب بهتـريـن اعمـال هستيــد !»

قرآن كريــم انتقال موجود داراى شعور و اراده را از يكى از مراحل زندگى به مرحله ديگــر، موت خوانده با اين‌كه منتقــل شونده شعــور و اراده خــود را از دست نــداده اســت. از تعليــم قــرآن برمى‌آيــد كه مــرگ به معنــاى عــدم حيــات نيســت بلكه به معنـاى انتقال است، امرى است وجودى كه مانند حيات خلقت‌پذير است.

جمله «...لِيَبْلُوَكُمْ اَيُّكُمْ اَحْسَنُ عَمَـلاً،» بيانگر هدف از خلقت موت و حيات است. معناى آيه چنين است:

« خداى تعالى شما را اين‌طور آفريده كه نخست موجودى زنده باشيد و سپس بميريد و اين نوع از خلقت مقدمى و امتحانى است و براى اين است كه بدين وسيله خوب شما از بدتان متمايز شود كه كدامتان از ديگران بهتر عمل مى‌كنيد!» و معلوم است كه ايــن امتحان و اين تمايز براى هدفى ديگر است. براى پاداش و كيفرى است كه بشر با آن مواجـه خواهد شد.

آيه مورد بحث علاوه بر مفادى كه گفتيم افاده مى‌كند، اشاره‌اى هم به اين نكته دارد كه مقصود بالذات از خلقت، رساندن جزاء خير به بندگان بوده است. چون در اين آيه سخنى از گناه و كار زشت و كيفر نيامده است. تنها عمل خوب را ذكر كرده و فرموده -

خلقـت حيـات و مـوت بـراى ايـن است كـه معلــوم شـود كـدام يك عملـش بهتــر است.

پـس صاحبان عمل نيـك مقصود اصلـى از خلقت‌اند، و اما ديگــران به‌خاطــر آنان خلـــق شده‌انـــد.⁽¹⁾

مفهوم بهترين اعمال و هدف خلقت انسان

« اَلَّــذى خَلَـقَ الْمَـوْتَ وَ الْــحَيوةَ لِيَبْلُــوَكُــمْ اَيُّكُـــمْ اَحْسَــــنُ عَمَلاً!» (2 / ملك)

« كسـى كــه مــوت و حيـات را آفـريـده تـا شمـا را بيـازمـايـد، كـدامتـان صـاحب بهتـريـن اعمـال هستيــد !»

مضمون آيه شريفه فوق صرف ادعاى بدون دليل نيست و آن‌طور كه بعضى‌ها پنداشته‌اند نمى‌خواهد مسئله خلقت و مرگ و زندگى را براى آزمايش در دل‌ها تلقين كند، بلكه مقدمه‌اى بديهى و يا نزديك به بديهى است كه به لزوم و ضرورت بعث براى جزا حكم مى‌كند، براى اين‌كه انسانى كه به زندگى دنيا قدم نهاده، دنيائى كه دنبال آن مرگ است، ناچارا اعمالى دارد كه آن اعمال هم يا خوب است يا بد. ممكن نيست عمل او يكى از اين دو صفت را نداشته باشد و از سوى ديگر به حسب فطرت مجهز به جهازى معنوى و عقلانى است، كه اگر عوارض سوئى در كنار نباشد و او را به سوى عمل نيك ســوق مى‌دهد و بسيار كم‌انــد افرادى كه اعمالشان متصف به يكى از دو صفت نيــك و بـد نباشــد، اگر باشــد در بيــن اطفــال و ديوانگـان و سايــر محجوريـن اســت.

آن صفتى كه بر وجود هر چيزى مترتب مى‌شود و در غالب افراد سريان دارد، غايت و هدف آن موجود به‌شمار مى‌رود، هدفى كه منظور آفريننده آن از پديد آوردن آن همان صفت است. مثل حيات نباتى فلان درخت كه غالبا منتهى مى‌شود ببار دادن درخت، پس فلان ميوه كه بار آن درخت است، هدف و غايت هستى آن درخت محسوب مى‌شــود و معلــوم مى‌شود منظور از خلقــت آن درخت، همـان ميوه بوده و هم‌چنين حسن عمل و صالح آن غايت و هدف از خلقت انسان است و اين نيز معلوم است كه صلاح و حسن عمل اگر مطلوب است، براى خودش مطلوب نيست، بلكه بدين جهت مطلوب است كه در به هدف رسيدن موجودى ديگر دخالت دارد و آن‌چه مطلوب بالذّات است حيات طيبه‌اى است كه با هيچ نقصى آميخته نيست و در معرض لغو و تأثيم قرار نمى‌گيــرد، بنابرايــن بيان آيــه شريفــه در معنــاى آيــه زيـر اسـت كه مى‌فرمايــد:

« كُــلُّ نَفْـسٍ ذائِقَــةُ الْمَوْتِ وَ نَبْلـُوكُمْ بِــالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً...!» (35 / انبياء)

« هـر نفســى چشنده مرگ است و ما شما را به فتنه‌هاى خير و شر مى‌آزمائيم... !»⁽¹⁾

انسان كامل و برترين، هدف آفرينش انسان

« ... لِيَبْلُـوَكُــمْ اَيُّكُـمْ اَحْسَـــنُ عَمَــلاً...!» (7 / هــود)

« تــا شمــا را بيــازمــايــد كـه كـــدام يــك نيكــوكــارتـريــد ! »

وقتى خلقت نقصى در برداشته باشد، مقصود از آن كمال صنع خواهد بود و لذا مراحل مختلف وجود انسان را از مرحله معنوى و جنينى و طفوليت و مراحــل ديگر همــه را مقدمــه وجود انسان معتــدل و كامـل مى‌شماريم.

با اين بيان واضح مى‌شود كه برترين افراد انسان - اگر بين آدميان برتر مطلق پيدا شود - هدف خلقت آسمان‌ها و زمين است زيرا جمله «...اَيُّكُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً...،» مى‌رساند كه قصد جدا كردن نيكوكارترين از ديگران است، خواه آن ديگرى نيكوكار و يا بدكار باشد. بنابراين هر كس عملش نيك‌تر از ديگران است، حالا خواه ديگران نيكوكار باشند و كارهايشان پائين‌تر از كار او باشد، يا بدكار باشند، در هر صورت غرض خلقت، تميز دادن بـهتــريــن فـــــرد است.

با اين بيان آن‌چه در حديث قدسى آمده كه خدا به پيغمبر خطاب فرموده: «لَوْلاكَ لَما خَلَقْـتُ الاَفْـلاك !» صحيـح است زيــرا پيــامبــر اكـــرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بــرتـريـن مردم است.⁽²⁾

انسان جزئى از اهداف آفرينش

« ... لِيَبْلُـوَكُــــمْ اَيُّكُــــمْ اَحْسَـــنُ عَـــمَــــلاً...!» (7/هود)

« اوست كه آسمانها و زمين را در شش روز آفريد و عرش او روى آب بود، تا شما را بيازمايد كه كدام‌يك نيكوكارتريد...؟»

آيه فوق، امتحان و آزمايش را به‌طور استفهام توضيح مى‌دهد و مراد اين است كه خدا آسمان‌ها را ساخته به اين هدف كه شما را بيازمايد و نيكوكاران شما را از بــدكــارانتــان تميــز دهـد.

تميـز اعمـال نيـك از بــد بــراى ايـن اسـت كـه معلـوم شـود چـه پـاداشــى بــر آن متـــرتــب مـــى‌گــردد.

خدا هر كدام از اين امـورى را كـه متـرتب بـه يكـديگـرنـد بـه عنـوان هـدف و غـايت خلقــت ذكر مى‌كنــد در مــورد اين‌كه آزمايــش هـدف خلقــت اســت مـى‌فــرمــايد:

در معنـــى تميــــز دادن و خالـــص ساختــــن خــــوب از بـــــد فــــرمـــــود:

در خصوص جزا فرمود:

در مـــورد ايــن‌كه بــرگــردانـدن مـــردم بـراى معـاد بـــه منظـــور بـــه انجـام رسـانـدن وعـده اسـت فـرمود:

دربــاره اين‌كه عبادت غـرض آفـرينش ثقليـن يعنــى جــن و انــس اسـت فـرمـود:

اين‌كه كار شايسته يا انسان نيكوكار هدف خلقت شمرده شود، منافاتى با آن ندارد كه خلقت، اهداف ديگرى نيز داشته باشد و در حقيقت انسان يكى از اين اهداف است. انسان از نظر سازمانى كامل‌ترين و متقن‌ترين مخلوقات جهانى است، اعم از آسمان‌ها و زمين و آن‌چه در آن‌هاست. اگر انسان‌از جهت علم و عمل به‌خوبى رشد و نمو كند، ذاتا بالاتر از ساير موجودات و از نظر مقام و درجه بلندتر و والاتر از ديگر مخلوقات است، هـر چنـد كـه پـاره‌اى از مخلـوقـات مـاننـد آسمان - آن‌گونه كـه خدا فرمـوده، - از نظر خلقت، شديدتر از انسان باشـد.⁽¹⁾

جهنم، هدف تبعى آفرينش انسـان

« وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثيرا مِنَ‌الْجِنِّ وَالاِنْسِ...!» (179 / اعراف)

« بسيارى از جن و انس را براى جهنم آفريده‌ايم، دل‌ها دارند كه با آن فهم نمى‌كنند، چشم‌ها دارند كه با آن نمى‌بينند، گوش‌ها دارند كه با آن نمى‌شنوند،

ايشان چهارپايـاننـد بلكـه گمــراه‌ترنـد! آنان غفلـت‌زدگاننــد ! »

در آيه فوق خداى تعالى جهنم را نتيجه و غايت آفريدن بسيارى از جن و انس دانسته، و اين با تعريفى كه در جاى ديگر كرده و فرموده: نتيجه آفريدن رحمت است كه همان بهشت آخرت باشد، آيه: « اِلاّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ - مگر آن‌كه پروردگارت رحمتش كند و براى همين رحمت خلق را آفريد!» (119 / هود) منافات ندارد، براى اين‌كه معناى غرض به حسب كمال فعل و آن هدفى كه فعل منتهى بدان مى‌شود مختلف مى‌گردد، ( مانند نجارى كه هدف اصلى او از بريدن چوب ساختن در باشد و مى‌داند كه ضايعات چوب را هم دور انداخته يا مى‌سوزاند. نجار نسبت به هر دو هدف اراده دارد. اولى هدف كمالى است، دوّمى هدف تبعى.)

خداى تعالى مشيتش تعلّق گرفت، به اين‌كه در زمين موجود خلق كند تمام عيار و كامل از هر جهت، به‌نام انسان، تا او را بندگى نموده و بدين وسيله مشمول رحمتش شود. ولكن اختلاف استعدادهائى كه در زندگى دنيوى كسب مى‌شود و اختلافى كه در تأثيرات هست نمى‌گذارد تمامى افراد اين موجود انسانى در مسير و مجراى حقيقى خود قرار گرفته و راه نجات را طى كند. بلكه تنها افرادى در اين راه قرار مى‌گيرند كه اسباب و شرايط برايشان فراهم باشد.

براى خداى تعالى غايتى است در خلقت انسان و آن اين است كه رحمتش شامل آنان گشته و همه را به بهشت ببرد، و غايت ديگرى است در خلقت اهل خسران و شقاوت، و آن اين است كه ايشان را با اين‌كه براى بهشت خلق كرده به دوزخ ببرد، الاّ اين‌كه غايت اولى غايتى است اصلى، و غايت دومى غايتى است تبعى و ضرورى. در هر جا كه مى‌بينيم سعادت سعيد و شقاوت شقى مستند به قضاء الهى شده بايد بدانيم كه آن دليل ناظر به نوع دوم از غايت است، و معنايش اين است كه خداى تعالى از آن‌جائى كه مآل حــال بندگان خود را مى‌دانــد و از اين‌كه چه كســى سعيد و چه كســى شقى است هميـن سعـادت و شقـاوت مــورد اراده او هســت، لكــن اراده تبعــى، نـــه اصلــى.⁽¹⁾

رابطه هدف خلقت انسان با حقيقت علم اسماء

« وَ عَلَّــــــمَ ادَمَ الاَسْمـــــــــاءَ كُلَّهـــــــــا...!» (31/بقره)

« و خدا همه نام‌ها را به آدم بياموخت... !»

اين جمله اشعار دارد بر اين‌كه اسماء نام‌برده و يا مسماهاى آن‌ها موجوداتى زنده

و داراى عقل بوده‌اند، كه در پس پرده غيب قرار داشته‌اند و به همين جهت علم به آن‌ها غير آن نحوه علمى است كه ما به اسماء موجودات داريم، چون اگر از سنخ علم ما بود بايد بعد از آن‌كه آدم به ملائكه خبر از آن اسماء داد، ملائكه هم مثل آدم داناى به آن اسماء شده باشند. آن‌چه آدم از خدا گرفت و آن علمى كه خدا به وى آموخت، غير آن علمى بود كه ملائكه از آدم آموختند، علمى كه براى آدم دست داد، حقيقت علم به اسماء بود،كه فراگرفتن آن براى آدم ممكن بود و براى ملائكه ممكن نبود و آدم اگر مستحق و لايق خلافت خدائى شد، به‌خاطر همين علم به اسماء بوده، نه به‌خاطر خبر دادن از آن، وگرنه بعداز خبر دادنش، ملائكه هم مانند او باخبر شدند، ديگر جا نداشت كه باز هم بگويند: «... لا عِلْمَ لَنا اِلاّ ما عَلَّمْتَنا - ما علمى نداريم، منزهــى تو! مـا جز آن‌چه تو تعليممان داده‌اى چيزى نمى‌دانيم... ! » (32 / بقره)

علم به اسماء آن مسميات، بايد طورى بوده باشد كه از حقايق و اعيان وجودهاى آن‌ها كشـف كنـد، نـه صـرف نـام‌ها، كـه اهـل هـر زبـانـى بـراى هـر چيزى مى‌گذارند.

آن مسميات و ناميده‌ها كه براى آدم معلوم شد، حقايقى و موجوداتى خارجى بوده‌اند، نه چون مفاهيم كه ظرف وجودشان تنها ذهن است و نيز موجوداتى بوده‌اند كه در پس پرده غيب، يعنى غيب آسمانها و زمين نهان بوده‌اند، و عالم شدن به آن موجودات غيبى، يعنى آن طورى كه هستند، از يكسو تنها براى موجود زمينى ممكن بوده، نـه فرشتگان آسمانى، و از سوى ديگر آن علم در خلافت الهى دخالت داشته است.

هر يك از آن اسماء يعنى مسماى به آن اسماء موجودى داراى حيات و علم بوده‌اند، و در عين اين‌كه علم و حيات داشته‌اند، در پس حجاب غيب، يعنى غيب آسمانها و زمين قرار داشته‌اند.

اسماء نام‌برده امورى بوده‌اند كه از همه آسمان‌ها و زمين غايب بوده و به‌كلّى از محيــط كون بيرون بوده‌اند. وقتــى اين جهات عموميــت اسماء را و اين‌كه مسماى به آن اسماء داراى زندگــى و علم بوده‌اند و اين‌كه در غيب آسمان‌هــا و زمين قرار داشته‌اند، در نظـر بگيـريـم، آن وقت بـا كمـال وضـوح و روشنـى همـان مطلبـى از آيـات مـورد بحــــث استفـــاده مـى‌شــود كــه آيــه

« وَ اِنْ مِــنْ شَــىْ‌ءٍ اِلاّ عِنْدَنــا خَــزائِنُــهُ وَ مــا نُنَـزِّلُــهُ اِلاّ بِقَــدَرٍ مَعْلُــومٍ -

هيچ چيز نيست مگر آن‌كه نزد ما خزينه‌هاى آن هست و ما از آن خزينه‌ها نازل نمى‌كنيم مگر به اندازه معلوم !» (21 / حجر)

درصدد بيان آن است، چون خداى سبحان در اين آيه خبر مى‌دهد به اين‌كه آن‌چه از موجودات كه كلمه «شَىْ‌ءٍ ـ چيز» بر آن اطلاق شود، و در وهم و تصور آيد، نزد

خدا از آن چيز خزينه‌هائى انباشته است، كه نزد او باقى هستند و تمام شدنى برايشان نيست و به هيچ مقياسى هم قابل سنجش و به هيچ حدى قابل تحديد نيستند و سنجش و تحديد را در مقام و مرتبه انزال و خلقت مى‌پذيرند و كثرت آن‌ها هم از جهت مرتبه و درجه است نه كثرت عددى.

اين موجودات زنده و عاقلى كه خدا بر ملائكه عرضه كرد، موجوداتى عالى و محفوظ نزد خدا بودند كه در پس حجاب‌هاى غيب محجوب بودند و خداوند با خير و بركت آن‌ها هر اسمى را كه نازل‌كرد، در عالم نازل كرد، و هرچه كه در آسمانها و زمين هست از نور و بهاى‌آن مشتق شده است، و آن موجودات با اين‌كه بسيار و متعددند، در عين حال تعدد عددى ندارند، و اين‌طور نيستند كه اشخاص آن‌ها با هم متفاوت باشند، بلكه كثرت و تعدد آن‌ها از باب مرتبه و درجه است، و نزول اسم از ناحيه آن‌ها نيز به اين نحــو نزول است .⁽¹⁾

رابطه زندگى زمينى با اهداف خلقت انسان

« اِنّا جَعَلْنا ما عَلَى الاَرْضِ زينَــةً لَهـا لِنَبْلُــوَهُــمْ اَيُّهُـمْ اَحْسَــنُ عَمَــلاً ! »(7 / كهف)

« ما اين چيزها را كـه روى زمين هست، آرايش آن كرده‌ايم تا ايشان را بيازمائيم كه كدامشان به عمل بهترند!»

در اين آيات بيان عجيبى در حقيقت زندگى بشر در زمين ايراد شده و آن اين است كه نفوس انسانى ـ كه در اصل جوهرى است علوى و شريف - هرگز مايل نبود كه به‌زمين دل ببندد و در آن‌جا زندگى كند، ولى عنايت خداوند تبارك و تعالى چنين تقدير كرد كه كمال او و سعادت جاودانه‌اش از راه اعتقاد حق و عمل حق تأمين گردد، به‌همين جهت تقدير خود را از اين راه به‌كار بست كه او را در موقف اعتقاد و عمل نهاده و در محك تصفيه و تطهيرش قرار دهد، يعنى تا مدتى مقدر در زمينش اسكان داده و ميان او و آن‌چه كه در زمين هست علقه و جذبه‌اى برقرار كند، دلش به‌سوى مال و اولاد و جاه و مقام شيفته گردد. اين معنا را از اين جاى آيه استفاده كرديم كه مى‌فرمايد: آن‌چه در زمين هست ما زينت زمينش قرار داديم و زينت بودن ماديات فرع بر اين است كه در دل بشر و در نظر او محبوب باشد و دل او به آن بستگى و تعلق يافته و در نتيجه سكونت و آرامش يابد.

آن‌گاه وقتى آن مدت معين كه خدا براى سكونتشان در زمين مقرر كرده به‌سر آمد و يا بگو آن آزمايشى كه خدا مى‌خواست از فرد فرد آنان به‌عمل آورد و تحقق يافت

خداوند آن علاقه را از بين آن‌ها و ماديات از بين برده و آن جمال و زينت و زيبائى كه زمين داشت از آن مى‌گيرد و زمين به‌صورت خاكى خشك و بى گياه مى‌شود و آن نضارت و طراوت را از آن سلب مى‌كند، و نداى رحيل و كوس كوچ را براى اهلش مى‌كوبد. از اين آشيانه بيرون مى‌روند در حالى‌كه چون روز آمدنشان تنها و فرادا هستند. اين سنت الهى در خلقت بشر و اسكانش در زمين زينت دادن زمين و لذايذ مادى آن است، تا بدين‌وسيله فردفرد بشر را امتحان كند و سعادتمندان از ديگران متمايز شـوند و بــه هميـن منظـور نسل‌هـا را يكـى پس از ديگـرى به‌وجود مى‌آورد و متـاع‌هاى زنـدگى كــه در زميـن است در نظرشـان جلـوه مى‌دهـد آن‌گاه آنـان را بـه اختيــار خـود وامـى‌گـذارد تـا آزمـايش تكميـل گـردد، و بعـد از تمـاميت آن ارتبـاط مـزبـور را كـه ميـان آنـان و آن مـوجـودات بـود، بـريـده از اين عـالـم كـه جـاى عمـل است به آن نشئه كه دار جزاء است منتقل‌شان مى‌كند.

عالم ذر، عالم شهادت جمعى انسان

اخذ ميثاق الهى قبل از تولد نسل بشر

« وَ اِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنى ادَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ اَشْهَدَهُمْ عَلى اَنْفُسِهِمْ اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ؟ قالُوا بَلى شَهِدْنا ! اَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيمَةِ اِنّا كُنّا عَنْ هذا غفِلينَ! اَوْ تَقُولُوآ اِنَّمآ اَشْرَكَ ابآؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ كُنّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ اَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ؟ وَ كَـذلِكَ نُفَصِّـلُ الاْيـتِ وَ لَعَلَّهُـمْ يَـرْجِعُـونَ !» (172 تا 174 / اعراف)

« و چون پروردگار تو از پسران آدم از پشت‌هايشان نژادشان را بياورد و آن‌ها را بر خودشان گواه گرفت، كه مگر من پروردگار شما نيستم؟ گفتند: بلى و گواهى مى‌دهيــم! تا روز رستاخيز نگوئيــد كه از اين نكته غافل بوده‌ايم يا نگوئيد كه فقــط پدران ما از پيــش شرك آورده‌انــد و ما فرزنــدان از پى آن‌ها بوده‌ايــم، آيــا ما را به‌ســزاى اعمالى كه بيهوده كاران كرده‌انــد هـلاك مى‌كنى؟ بدين‌سان اين آيه‌ها را شرح مى‌دهيم شايد به‌خــدا بـــازگــردند!»

اين آيات مسئله پيمان گرفتن از بنى‌نوع بشر بر ربوبيت پروردگار را ذكر مى‌كند و خــود از دقيق‌ترين آيات قرآنى از حيث معنــا و از زيباتريــن آيات از نظر نظم و اسلوب است.

«أَخــذ» چيزى از چيزى ديگر مستلزم اين است كه اولى جدا و به‌نحوى از انحاءِ مستقل از دومى باشد. در آيه مورد بحث خداى تعالى بعد از جمله « وَ اِذْ أَخَــذَ رَبُّــكَ مِنْ بَنى ادَمَ...،» كه تنها جدائى مأخوذ را از مأخوذ منه مى‌رسانيد، جمله «...مِنْ

ظُهُورِهِمْ...،» را اضافه كرد تا دلالت كند بر نوع جدائى آن دو، و اين‌كه اين جدائى و اين اخذ از نوع اخذ مقدارى از ماده بوده به‌طورى كه چيزى از صورت مابقى ماده ناقص نشده و نيز استقلال و تماميت خود را از دست نداده و پس از اخذ، آن مقدار مأخوذ را هم موجودى مستقل و تمام عيارى از نوع مأخوذمنه كرده، فرزند را از پشت پدر و مادر گرفته و آن‌را كه تاكنون جزئى از ماده پدر و مادر بوده، موجودى مستقل و انسانى تمام عيار گردانيده و از پشت اين فرزند نيز فرزند ديگرى اخذ كرده و هم‌چنين، تا آن‌جا كه اخذ تمام شود، و هر جزئى از هر موجودى كه بايد جدا گردد، و افراد و انسان‌ها، موجود گشته و منتشر شوند و هر يك از ديگرى مستقل شده و براى هر فردى نفسى مستقل درست شود تا سود و زيانش عايد خودش گردد.

جمله «...وَ اَشْهَدَهُمْ عَلى اَنْفُسِهِمْ، اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ...؟» از يك فعل ديگر خداوند بعد از جدا ساختن ابناء بشر از پدران خبر مى‌دهد و آن فعل خدا اين است كه هر فردى را گواه خودش گرفت و «اشهاد» بر هر چيز حاضر كردن گواه است در نزد آن و نشان دادن حقيقت آن است تا گواه حقيقت آن چيز را از نزديك و به حس خود درك نموده و در موقع شهادت به آن‌چه كه ديده شهادت دهد و اشهاد كسى بر خود آن كس نشان دادن حقيقت اوست به‌خــود او تا پس از درك حقيقت خـود و تحمل آن در مـوقعى كه از او سـؤال مى‌شــود شهـادت دهد.

با جمله « اَلَسْتُ بِرَبِّكُــــمْ...؟» مـوضـوع مورد استشهــاد را معلـوم كـرده و مى‌فـهمـانـد آن امرى كه براى آن ذريـه بشـر را استشهـاد كرده‌ايـم ربوبيت پروردگار ايشـان است تـا در مـوقــع پـرستش بـه ربــوبيـت خــداى سبحــان شهــادت دهنــد.

احتياج داشتن آدمى به پروردگارى كه مالك و مدبر است جزو حقيقت و ذات انسان است، و فقر به چنين پروردگارى در ذات او نوشته شده است. چطور ممكن است اين احساس را نداشته باشد با اين‌كه احتياج ذاتى‌اش را درك مى‌كند؟ و چگونه تصوّر دارد كه شعور او حاجت را درك بكند ولكن آن كسى را كه احتياجاتش به اوست درك نكند؟ پس اين‌كه فرمود:« اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ...؟» بيان آن چيزى است كه بايد به آن شهادت داد، و جمله « بَلــى شَهِدْنا...!» اعتراف انسان‌هاست به اين‌كه اين مطلــب را ما شاهــد بوديم و چنين شهادتى از ما واقع شد.

جمله بالا دلالت دارد بر اين‌كه تمامى افراد بشر مورد اين استشهاد واقع شده و يكـايـك ايشـان بـه ربوبيت پـروردگـار اعتـراف نمـوده‌اند.⁽¹⁾

عالم ذر چيست و ميثاق الهى چه بود؟

« وَ اِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنى ادَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ...!» (172 / اعراف)

« و چون پروردگـــار تـو از پســران آدم از پشت‌هايشــان نژادشان را بياورد...!»

مى‌فرمايد: ذكر كن براى مردم موطنى را كه در آن موطن خداوند، از بشر از صلب‌هايشــان ذريه‌شان را گرفت، به‌طورى‌كه احــدى از افراد نمانــد مگر اين‌كه مستقل و مشخــص از ديگــران باشد و همــه در آن موطــن جــدا جــداى از هم اجتماع نمودند و خداوند ذات وابسته به پروردگارشان را به ايشان نشان داد و عليه خودشان گواهشان گرفت و ايشان در آن موطن غايب و محجوب از پروردگارشان نبوده و پروردگارشان هم از ايشان محجوب نبود، بلكه به معاينه ديدند كه او پروردگارشان است، هم‌چنان‌كه هر موجودى ديگر به فطرت خود و از ناحيه ذات خود پروردگار خود را مى‌يابد بدون اين‌كه از او محجوب باشد!

در اين آيه خداوند متعال مى‌فرمايد: داستان اخذ ميثاق را برايشان نقل كن و يا براى مــردم نقـل كن آن بيانــى را كه ســوره به‌خاطــر آن نازل شــده و آن ايــن اســت كه:

ـ براى خدا عهدى است به گردن بشر، كه از آن عهد بازخواست خواهد كرد و اين‌كه بيشتــر مـردم با اين‌كه حجــت برايشــان تمـام شـده بــه آن عهـد وفــا نمــى‌كننــد.

اين‌خطاب و جواب كه در جمله « اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا ـ آيا من پروردگار شما نيستم؟ گفتند: بلى و شهادت مى‌دهيم!» است از باب زبان حال نيست، بلكه خطابى است حقيقى و كلامى است الهى.

مگر كلام چيست؟ كلام عبارت است از القائاتى كه بر معناى مورد نظر دلالت كند، خداى تعالى، هم كارى كرده و در نهاد بشر القائاتى كرده است كه بشر مقصود خدا را از آن فهميــده و درك مى‌كنــد، كه بايــد بــه ربوبيــت پروردگــارش اعتــراف نمــوده و بــه ايــن عهــد ازلـى وفا كند.

«...اَنْ تَقُولُوا يَوْمَ‌الْقِيمَةِ اِنّا كُنّا عَنْ هذا غفِلينَ - تــا روز رستـاخيــز نگــوئيـد كــه از ايـن نكتــه غافل بــوده‌ايــم!» (172 / اعـراف)

اين خطاب به‌همان كسانى است‌كه گفتند ـ « بَلى شَهِدْنا !» و به مقتضاى اين آيه بشر در قيامت اشهاد و خطاب خدا و اعتراف خود را به معاينه مى‌بيند و درك

مى‌كند، هرچند در دنيــا از آن و از ماسواى معرفـت غافــل بــود.

در روز قيامت كه بساط برچيده مى‌شود و شواغلى كه انسان را از اشهاد و خطاب خدا و اعتراف درونى خود غافل مى‌ساخت از بين مى‌رود و پرده‌هائى كه ميان بشر و پروردگــارش حايل بود برچيــده مى‌شود و بشــر به‌خود مى‌آيد و دوبــاره اين حقايق را به مشاهـده و معاينه درك مى‌كند و آن‌چه را كه ميان او و پروردگارش گذشته بود به‌يـاد مى‌آورد.⁽¹⁾

ميثاق الهى در كجا و چه موقفى تحقق يافت؟

« وَ اِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنى ادَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ...!» (172 / اعراف)

« و چون پروردگـــار تـو از پســران آدم از پشت‌هايشــان نژادشان را بياورد...!»

خداى تعالى آيه شريفه را با جمله « وَ اِذْ أَخَــذَ رَبُّــكَ...،» افتتاح كرده و از ظرف وقوع اين داستان به لفظ « اِذْ ـ زمانى كه» تعبير فرموده، و اين تعبير دلالت دارد بر اين‌كه اين داستــان در زمان‌هاى گذشته و يــا در يك ظرف محقــق الوقوع ماننــد آن‌ها صورت گرفته اســت. اين لفظ دلالــت دارد بر اين‌كه داستان قبــل از نقــل آن واقــع شده است.

پس اين‌كه فرمود: « وَ اِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنى ادَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ...!» چنان‌كه دلالت دارد، بر خلقت نوع انسان به‌نحو توليد و بيرون كشيدن فردى از فرد ديگر و به‌راه انداختن افراد بى شمار از افراد انگشت شمار به‌همين نحوى كه ما مشاهده مى‌كنيم و مى‌بينيم كه همواره نسل‌هاى متعاقب وجود نوع انسان را حفظ مى‌كند، در عين حال دلالت دارد بر اين‌كه داستان يك نـوع تقدم بر جريــان خلقــت و سير مشهــود آن دارد.

خداونــد متعال در آيه 21 / حجر: « وَ اِنْ مِـنْ شَــىْ‌ءٍ اِلاّ عِنْدَنــا خَــزائِنُــهُ وَ مــا نُنَــزِّلُــهُ اِلاّ بِقَــدَرٍ مَعْلُــومٍ - و هيــچ چيز نيست مگر آن‌كه خزينه‌هايشان نزد ماست و ما نازلش نمى‌كنيم مگر به اندازه معلوم!» اثبات كرده كه براى هر موجودى در نزد خداى تعالى وجود وسيع و غير محدودى در خزائــن اوســت كه وقتــى به دنيــا نازل مى‌شود دچار محدوديت و مقــدار مى‌گردد. براى انسان هم كه يكى از موجــودات است سابقه وجــودى در نــزد خــدا در خــزائــن اوســت، كـه بعــد از نـازل شـدن بـه ايــن نشئـه محــدود شــده اســت.

در آيات ديگر اثبات كرده كه اين وجود تدريجى كه براى موجودات و از آن جمله براى انسان است، امرى است از ناحيه خدا كه با كلمه «كُنْ» و بدون تدريج بلكه دفعتاً افاضه مى‌شود و اين وجود داراى دو وجه است، يكى آن وجه و روئى است كه به‌طرف دنيا دارد و يكى از آن، وجهى است كه به‌طرف خداى سبحان دارد. حكم آن وجهى كه به‌طرف دنيا دارد اين است كه به‌تدريج از قوه به فعل و از عدم به وجود درآيد، نخست به‌طور ناقص ظاهر گشته و سپس به‌طور دائم تكامل كند تا آن‌جا كه از اين نشئه رخت بربسته و به‌سوى خداى خود برگردد. و همين وجود نسبت به آن وجهى كه به خداى سبحان دارد امرى است غير تدريجى به‌طورى‌كه هر چه دارد در همان اولين مرحله ظهورش داراست و هيچ قوه‌اى كه به‌طرف فعليت سوقش دهد در آن نيست.

مقتضاى آيات فوق اين است كه براى عالم انسانى با همه وسعتى كه دارد نزد خداى‌تعالى وجودى جمعى باشد و اين وجود جمعى همان وجهى است كه گفتيم وجود هر چيزى به‌خداى سبحان داشته و خداوند آن را بر افراد افاضه نموده و در آن وجه هيچ فردى از افراد ديگر غايب نبوده و افراد هم از خدا و خداوند هم از افراد غايب نيست. اما اين وجه دنيائى انسان كه ما آن را مشاهده كرده و مى‌بينيم آحاد انسان و احوال و اعمال آنان به قطعات زمان تقسيم شده و بر مرور ليالى و ايام منطبق گشته و نيز اين‌كه مى‌بينيم انسان به‌خاطر توجّه به تمتعات مادى زمينى و لذايذ حسى از پروردگار خود محجوب شده، همه اين احوال متفرع بر وجه ديگر زندگى است كه گفتيم سابق بر اين زندگى و اين زندگى متأخر از آن است.

اين نشئه دنيوى انسان مسبوق است، به نشئه انسانى ديگرى كه عين اين نشئه است جــز اين‌كه آحاد موجود در آن محجوب از پروردگار خود نيستند و در آن نشئه وحدانيت پروردگــار را در ربوبيــت مشاهده مى‌كننــد و اين مشاهده از طريق مشاهده نفس خودشان اســت، نه از طريق استدلال بلكه از اين جهــت است كه از او منقطــع نيستنــد و حتى يك لحظــه او را غايب نمى‌بيننــد و لذا به وجود او و به‌هــر حقى كه از قبل او باشــد اعتراف دارند.

خداوند در آن نشئه ميان افراد نوع انسان تفرقه و تمايز قرار داده و هر يك از ايشان را بر نفس خود شاهد گرفته است كه: « اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ ـ آيا من پروردگار شما نيستم؟» « قالُوا بَلى ـ گفتند: آرى !» تقدم عالم ذر بر اين عالم تقدم زمانى نيست، بلكه نشئه‌اى است كه به‌حسب زمان هيچ انفكاك و جدائى از نشئه دنيوى ندارد، بلكه با آن و محيط به آن است و سابقتى كه دارد سابقتى است كه «كُنْ» بر «فَيَكُونْ» دارد. اشهاد هم معناى حقيقــى‌اش اراده شــده و خطاب هــم زبان حــال نيست، بلكـه خطـاب

حقيقى است.⁽¹⁾

احراز مسئوليت فرد در برابر خدا

« ... وَ اَشْهَدَهُمْ عَلى اَنْفُسِهِمْ: اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ؟ قالُوا بَلى شَهِدْنا ! »(172 / اعراف)

«... و آن‌ها را بر خودشــان گــواه گرفــت، كه مگــر من پروردگــار شمــا نيستــم؟ گفتنــد: بلــى، گواهى مـى‌دهيــم!»

مى‌فرمايد: ما ذريّه بنى آدم را از پشت‌هايشان گرفته و يك يك ايشان را عليه خودشان گواه گرفتيم و همه به ربوبيت ما اعتراف كردند، در نتيجه حجت ما در قيامت عليه ايشان تمام شد و اگـر چنيــن نمى‌كرديم و فـرد فـرد ايشان را عليـه خـودش شـاهـد نمى‌گرفتيــم و بــه كلّـى اشهـادى در كـار نمــى‌آورديـم و يــا اگــر مى‌آورديم در كار همه افراد نمى‌آورديم حجت ما تمام نمى‌شد.

زيرا اگر به‌كلّى از اين كار صرف‌نظر مى‌كرديم و احدى را شاهد بر خودش نمى‌گرفتيم، و احدى به ربوبيت! شهادت نمى‌داد و به اين معنا علم و اطلاع به هم نمى‌رسانيد همه در قيامت بر ما اقامه حجت مى‌كردند و مى‌گفتند: ما در دنيا از ربوبيت پروردگار غافل بوديم و بر غافل هم تكليف و مؤاخذه‌اى نيست.

و اگر در تمامى افراد اين اشهاد را اعمال نمى‌كرديم و به اشهاد بعضى اكتفاء مى‌نموديم مثلاً تنها پدران را مورد اين امر عظيم قرار مى‌داديم حجت تمام نمى‌شد. زيرا اگر پدران شرك مى‌وزريدند، مقصر شناخته مى‌شدند، ولى فرزندان در اين گمراهى تقصيرى نداشتند. براى اين‌كه در يك امر كه جز تقليد از پدران هيچ راه ديگرى نسبت به آن ندارند و هيچ‌گونه علمى به آن نداشته و نمى‌توانستند داشته باشند از پدران خود پيروى كرده‌اند و اين پدران بوده‌اند كه با علم به‌حقيقت امر فرزندان ضعيف خود را به‌سوى شرك سوق داده‌اند، پسران مى‌توانستند بگويند شرك و عصيان و ابطال حق همه از پدران ما بوده و ما حق را نمى‌فهميديم، پس ما در عين اين‌كه همه عمر مشرك بوده‌ايم، ولى هيچ گناهى از ما سر نزده و هيچ حقى را ابطال نكرده‌ايم.

پس آن‌چه كه از دو آيه مورد بحث به‌دست مى‌آيد اين است كه خداى سبحان نسل بشر را از يكديگر متمايز كرده و بعضى (فرزندان) را از بعض ديگر (پدران) اخذ نموده و آن‌گاه همه آنان را بر خودشان گواه گرفته و از همه به ربوبيت خود پيمان بسته - پس هيچ فردى از سلسله پدران و فرزندان از اين اشهاد و از اين ميثاق غافل نماند - تا

آن‌كه بتوانــد همه ايشان به غفلــت، و يا فرزندان به شرك و عصيان پدران احتجاج كنند، و خودرا تبرئه‌نمايند.⁽¹⁾

ميثاق ازلى انسان در برابر خدا

« وَ لَقَــدْ عَهِـدْنـا اِلـى ادَمَ مِــنْ قَبْـــلُ فَنَسِـىَ وَ لَـــمْ نَجِـــدْ لَـــهُ عَـــزْمـا ! » (115 / طه)

« مــا قبــلاً بـا آدم عهــدى بسته بوديــم امّا او فـراموشــش كــرد ! »

بايد ديد اين عهد چه بوده؟ آيا همان فرمان نزديك نشدن به درخت بوده و يا اعلام دشمنــى ابليس با آدم و همســرش بوده و يا عهــد نام‌برده به معنــاى ميثــاق عمومــى است كه از همـه انسان‌ها عمومـا و از انبياء خصوصا، و به‌وجهى مؤكدتر و غليـظ‌تر گرفتـه اسـت.

با دقّت در آيات سوره طه عهد با معناى ميثاق عمومى مناسبت دارد، نه عهد به معناى زنهار از ابليس، چه خداى تعالى فرمايد:

« پس هر هدايتى كه از طرف من به‌سوى شما آمد، و خواهد هم آمد، در آن هنگام هر كس هدايت مرا پيروى كند، گمراه و بدبخت نمى‌شود و هر كس از ياد من اعراض كند، زندگى سختى خواهد داشت، علاوه بر اين‌كه روز قيامت كور محشورش خواهيم نمود!» (123 و 124 / طه)

تطبيــق اين آيات، با آيات مــورد بحث اقتضا مى‌كنــد كه جملــه: « هر كس از ياد من اعراض كنــد زندگى سختــى خواهد داشت ! » در مقابــل نسيان عهــد در آيات مــورد بحــث قرار گيــرد، و معلــوم اســت كــه اگر با آن تطبيــق شــود آن وقت با عهــد بــه معنــاى ميثــاق بر ربوبيــت خـدا و عبوديــت آدم، منـاسب‌تر اســت، تا آن‌كه با عهـد به معنـاى زنهـار از ابليـس تطبيـق گردد.

ميثاق بر ربوبيت به اين معناست كه آدمى فراموش نكند كه ربّى، يعنى مالكى مدبّر دارد، و يا انسان تا ابد، و در هيچ حالى فراموش نكند كه مملوك مطلق خداست و خود مالك هيچ چيز براى خود نيست، نه نفعى و نه ضررى، نه مرگى و نه حياتى و نه نشورى و يا نه ذاتـا مالك چيزى است و نه وصفــا و نه فعـلاً !

و معلوم است آن خطيئه‌اى كه در مقابل اين ميثاق قرار مى‌گيرد، اين است كه آدمى از مقام پروردگارش غفلت بورزد و با سرگرم شدن به خود و يا چيزى كه او را به‌خود سرگــرم مى‌كند، از قبيل زخارف حيات دنياى فانى و پوسنده، مقام پروردگارش

را از ياد برد، (دقت فرمائيد!)

فرامـوش كـردن ميثـاق و شقـاوت در زندگـى دنيـا، بـازگشتش بـه يـك امـر است. شقاوت دنيوى از فروع فـرامـوشـى ميثـاق اسـت.⁽¹⁾

فطرت انسان

مفهـوم فطــرت، و آفرينش انسان به فطرت اللّه‌

« اِنّــى وَجَّهْتُ وَجْهِــىَ لِلَّذى فَطَــرَ السَّموتِ وَ الاَرْضَ حَنيفــا وَ ما اَنَا مِنَ‌الْمُشْرِكينَ !» (79 / انعـام)

« من رو آوردم به كسى كه آسمان‌هــا و زمين را آفريده در حالى كه ميانه‌رو هستم و از مشركــان نيستــم!»

«...فِطْرَةَ اللّهِ الَّتى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها - فطرت خدا، فطرتى كه خدا بشر را بر آن فطرت آفريده است ! » (30/روم)

معناى «فِطْرَت» اين است كه خداوند چيزى را طورى بيافريند كه خواه و ناخواه فعلــى از افعــال را انجــام داده و يــا اثــر مخصــوصـــى را از خــود ترشــح دهــد.

در آيـه فوق اشاره كرده است به اين‌كه خداونـد مردم را طـورى آفـريـده كـه طبعا و به ارتكاز خود خداى را بشناسند.

«فِطْــــرَةَ اللّهِ» عبــارت اسـت از قــدرت بــر شنـــاختن ايمـانــى كــه بــا آب و گــل آدمــى ســـرشتـــه اســـت.

قرآن كريم مكرّرا دين توحيد را به دين ابراهيم و دين حنيف و دين فطرت توصيف كرده است، چون دين توحيد دينى است كه معارف و شرايع آن همه بر طبق خلقت انسان و نوع وجودش و بر وفق خصوصياتى كه در ذات اوست و به هيچ وجه قابل تغيير و تبديل نيست، بنـا نهاده شده باشد.

به‌طور كلّى دين عبارت است از طريقه‌اى كه پيمودنش آدمى را به سعادت حقيقى و واقعى‌اش برساند و سعادت واقعى او رسيدن به غايت و هدفى است كه وضع تركيب وجودش اجازه رسيدن به آن را به او بدهد. محال است آدمى يا هر مخلوق ديگرى

به كمالى برسد كه بر حسب خلقتش مجهز به وسـايل رسيدن به آن نباشد. پس دين صحيح و دين حق آن دينى است كـه بـا نواميس فطـرت و وضـع خلقت بشـر وفـق دهـد.

اين‌كه بشـر را دعـوت بـه دين اسلام يعنى به خضـوع در برابر حق تعالى كرده براى ايــن است كه خلقــت بشر هم بر آن دلالت نموده و او را به‌سوى آن هـدايت مـى‌كنـد.⁽¹⁾

هدايت فطرى انسان

« ... فِطْرَةَ اللّهِ الَّتى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها ... ! » (30/روم)

« ... فطرت خدا، فطرتى است كه خدا بشر را بر آن فطرت آفريده و در آفرينش خدا دگرگونى نيست، اين است دين مستقيم ولى بيشتر مردم نمى‌دانند!»

كلمــه «فِطْرَت» به‌معناى نوعى از خلقت است.

انسان مانند ساير انواع مخلوقات مفطور به فطرتى است كه او را به‌سوى تكميل نواقــص خود و رفــع حوائجش هدايت و هم‌چنين او را به آن‌چه كه نافع بــراى اوست، و آن‌چــه كه برايش ضــرر دارد ملهــم مى‌كند.

و با اين حــال مجهز به جهــاز بدنى نيز هســت، جهازى كه با آن اعمال مورد حاجت خود را انجام مى‌دهــد، هم‌چنان‌كه فرمــود:« سپس وسيلــه و راه زندگى را برايش فــراهــم كـــرد...!» (20 / عبس)

انسان داراى فطرتى خاص به‌خود است كه او را به سنتى خاص به زندگى به‌خود هدايت مى‌كند، و راه معينى دارد كه منتهى به هدف و غايت خاص مى‌شود، راهى كه جز آن راه را نمـى‌تـوانـد پيـش گيرد.

انسان كه در اين نشئه زندگى مى‌كند، نوع واحدى است كه سودها و زيان‌هايش نسبت به بنيه و ساختمانى كه از روح و بدن دارد سود و زيان مشتركى است، كه در افراد مختلف اختلاف پيدا نمى‌كند.

پس انسان از اين جهت كه انسان است، بيش از يك سعادت و يك شقاوت ندارد و چــون چنين است لازم است كــه در مرحله عمل تنها يك سنت ثابت بـرايش مقـرر شود تــا آن سنّـت وى را بـه يـك هـدف ثـابـت هــدايـت فـرمـايــد.

و بايد اين هادى همان فطرت و نوع خلقت باشد و به همين جهت دنبال« فِطْرَةَ

اللّهِ الَّتى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها !» اضافه كرد كه ـ « لا تَبْديلَ لِخَلْقِ‌اللّهِ...!»⁽¹⁾

ميثاق الهى و فطرت توحيدى انسان

« اَلَّـذينَ يُوفُونَ بِعَهْـدِ اللّهِ وَ لا يَنْقُضُونَ الْميثــقَ ! » (20 / رعد)

« همان كسان كه به پيمـان خـدا وفـا كننـد و پيمـان شكنـى نكننـد!»

مراد به ميثاقى كه آن‌را «نَقْض» نمى‌كنند، همان عهدى است كه به آن وفا مى‌كنند و مراد به اين عهد و ميثاق آن عهدى است كه به زبان فطرت خود با پروردگار خود بستند كه او را يگانه بدانند و بر اساس توحيد و يكتائى او عمل نموده و آثار توحيد را از خود نشـان دهنـد. آدمـى بر فطرت تـوحيـد خداى تعالى و نيز بـر فطـرت لوازم توحيـد خلـق شـده و ايـن عهـدى اســت كـه انسـان در فطـرت خـود بـا خـداى تعـالى بستـه اسـت.

و عهــد و ميثاقى هــم كــه بــه‌وسيلــه انبيا و رســل و به‌دستــور خداى سبحان از بشــر گرفتــه شــده اســت و خلاصــه آن احكـام و شـرايعى هـم كـه انبيـا آورده‌انـد همـه از فـروع ايــن ميثــاق فطـــرى اســـت، چــه اديــان همـه فطــرى‌انـد.

« اَلَّذيــنَ يَنْقُضُــونَ عَهْــدَ اللّهِ مِـنْ بَعْـدِ ميثاقِــهِ ... وَ يُفْسِــدُونَ فِى‌الاَرْضِ اُولئِــكَ هُمُ الْخاسِرُونَ !»

« و كسانى كه پيمان خدا را از پس محكم كردنش بشكنند، چيزى را كه خدا به پيوستن آن‌فرمان داده بگسلند ... و در زمين تباهى‌كنند، آن‌ها لعنت و بدى‌هاى آن سراى دارند!» (27 / بقره)

ايــن آيــه حال غيــرمؤمنين را به طريــق متقابــل بيــان مى‌كنــد و جمله « يُفْسِدُونَ فِى‌الاَْرْضِ...،» كه در اين آيه در وصف حال كفار آمده و در مقابل اوصافى اســت كه بعد از دو وصــف « وفاى به عهداللّه،» و « صله براى مؤمنين،» ذكر شده بود، و مى‌رساند كه اعمال صالح تنها عاملــى است كه باعث اصــلاح زمين و عمارت و آبادانــى آن مى‌شــود، عمارتــى كه به سعــادت نوع انسـانى و رشـد مجتمـــع بشــرى منتهــى مـى‌گــردد.⁽²⁾

خداجوئى فطرى انسان

« اَلَمْ تَرَ اِلَى الَّذى حاجَّ اِبْراهيمَ فى رَبِّهِ...!» (258 / بقـــره)

« مگر نشنيــدى سرگذشـت آن كســى را كه با ابــراهيـم دربـاره پـروردگــارش بگـــو و مگــو كــرد... !»

انسان به فطرت خود براى عالم صانعى اثبات مى‌كند، صانعى كه بر حسب تكوين و تدبير در عالم اثر مى‌گذارد، و دخل و تصرف مى‌كند. اين امرى است كه احوالات مختلف بشر در حكم كردن در آن اختلاف پيدا نمى‌كند. انسان چه متدين به دين توحيد باشد و چه نباشد بالاخره فطرت خودش را نمى‌تواند منكر شود، مگر اين‌كه به فرض محال روزى فــرا رسد كه انسان، انســان نباشد. بله اين معنا امكان دارد كه فطرت بشر مغفــول عنــه شــود، يعنـى در اثر عوارضى از فطـريـات خـويــش غـافـل بمـانــد.⁽¹⁾

آيا فطرت انسان قابل تغيير است؟

« فَاَقِــمْ وَجْهَكَ لِلدّيـنِ حَنيفا فِطْــرَتَ اللّــهِ الَّتــى فَطَــرَالنّاسَ عَلَيْها لا تَبْديــلَ لِخَلْــقِ اللّهِ!» (30 / روم)

« توجــه خــود را بــه اين ديــن مستقيــم برقــرار كن، فطــرت الهــى كــه مــردم را بــر آن آفريــده، خلقـت خــدا تبديــل‌پــذيــر نيســت!»

يعنى آفرينش انسانى نوعى ايجاد است كه مستلزم علوم و ادراكات است و هيچ تصور ندارد كه آفرينش تبديل يابد، مگر اين‌كه خود تبديل هم نوعى خلق و ايجاد باشد، و امّا تبديل اصل ايجاد و خلقت يعنى باطل كردن حكم واقع هيچ معنائى ندارد و روى اين حساب انسان قدرت ندارد و هرگز نخواهد شد كه علوم فطرى خود را باطل نموده و در زندگى راه ديگرى سواى فطرت پيش گيرد و انحراف‌هائى كه از احكام فطرت پيدا مى‌شود حكم فطرت را باطل نمى‌كند، بلكه فطرت در غير مورد استعمال شايسته خود به‌كار رفته است، چنان‌كه تيرانداز گاهى به هدف نمى‌زند وسيله تيراندازى و ساير شرايط آن به حسب طبع خود براى رسيدن به هدف است، ولى كار آن‌را در غلط انداخته، و كاردها و اره‌ها و مته‌ها و سوزن‌ها و نظير اين‌ها كه در كارخانه‌ها، كج ساخته شود كار فطرى خود را از بـريدن و اره كـردن و سـوراخ كـردن و غيـر آن انجـام مى‌دهـد

ولـى نـه به‌طورى كه مقصـود است، لكـن انحـراف از كـار فطـرى كـه مثـلاً بـا دنـده اره خيـاطت كنيـم و در حقيقت خيـاطت را به‌جاى اره كـردن بگـذاريـم چيز

محالى اسـت.⁽¹⁾

عوامل تغيير نيـروى تشخيـص فطرى انسان

«... وَ لَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ ! » (9 / انعام)

«... هر آينــه مشتبه مى‌كنيــم بر آنــان چيزهائــى را كه آنــان بر خــود و مردم مشتبـــه مى‌كردنــد!»

مشتبه‌كردن بر ديگرى نظير تبليغات سوئى‌كه علماى سوء كرده و مى‌كنند و از جهل مريدها سوءاستفاده نموده و حق را با باطل خلط و مشتبه مى‌نمايند و نيز نظير تبليغاتى كه گردنكشــان عالم نسبت به رعايــاى ضعيف خود داشتــه و حــق را با باطــل خلط مى‌كردند.

مشتبه كردن بر خودشان به اين است كه خود را به اين خيال بيندازند كه حق باطل اســت و باطل حق و آن‌گاه همين خيــال را در دل خود هــم جاى بدهند و به‌دنبال باطل به راه بيفتنــد.

( زيرا، گرچه انسان به فطرت خدادادى‌اش حق را از باطل تشخيص مى‌دهد و هر نفسى به تقوى و فجور خود ملهم هست، ولى تقويت جانب هوى و تأييد شهوت و غضب هم باعث پديد آمدن ملكه استكبار و حق كشى مى‌شود، وقتى چنين ملكه‌اى در نفس پيدا شد قهرا آدمى مجذوب گشته و به‌عمل باطل خود مغرور مى‌شود، ديگر اين ملكه نمى‌گذارد توجّه و التفاتى به حق نموده و دعوتش را بپذيرد. در چنين حالتى است كه عمل آدمى در نظرش جلوه نموده و دانسته حق و باطل در نظرش مشتبه مى‌شود، هم‌چنان‌كه خداى‌تعالى در اين‌باره مى‌فرمايد: « آيا ديدى آن‌كسى را كه هواى خود را معبود خود كردو بااين‌كه‌عالم‌بود، خدايش‌گمراه‌نموده‌و مهرى‌بر گوش و دلش‌نهاد و پرده‌اى‌بروى‌ديدگانش افكند!» (23/جاثيه)

ايــن است مصحـح تصويـر اين‌كه چطــور انسان در عيــن علم به چيزى در آن چيز گمــراه مى‌شـود.

اگر در احوال خود تعمق كنيم، يقينا به عادات زشتى در خود برخورد خواهيم كرد، كه در عين اعتــراف به زشتــى آن دست از آن برنمى‌داريــم، زيرا عادت مزبور در ما رســوخ كـــرده است.

ايــن همان گمراهى در عين علم و مشتبه كردن حق و باطل بر خود، و سرگرم شدن بــه لـــذّات مـــوهـوم و بـازمـانــدن از پـايـدارى بـر حــق و عمـــل بــــه آن

اســت.

خداونــد ما را در انجــام كارهائــى كه مــورد رضايــت اوســت مـدد فرمايــد.⁽¹⁾

تكامل مرحله‌اى فطرت در انسان

خداوند فطرت را در چند مرحله به آدمى ارزانى مى‌دارد. يك مرحله ضعيف آن همان سلامت فطرتى است، كه در حال كودكى به آدمى مى‌دهد و مرحله بالاتر آن‌را در حال بزرگى كه آدمى به خانه عقل مى‌نشيند ارزانى مى‌كند، كه نامش را اعتدال در تعقل، و جودت در تدبير مى‌گذاريم و مرحله قوى‌تر آن را بعد از ممارست در اكتساب فضائل مى‌دهد. چون مرحله دوّم، آدمى را وادار به كسب فضائل مى‌كند و چون اين كسب فضائل تكرار شد حالتى در آدمى پديد مى‌آيد، به‌نام ملكه تقوى، و اين سه حالت در حقيقت يك چيز و يك سنخ است، كه به تدريج و در حالـى بعد از حال ديگر نمو مى‌كند.⁽²⁾

رابطه فطرت انسان با قوانين الهى

«قُلْ اَرَأَيْتُمْ مآ اَنْزَلَ اللّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُـمْ مِنْهُ حَراما وَ حَلالاً قُلْ ءَآللّهُ اَذِنَ لَكُــمْ اَمْ عَلَـى اللّهِ تَفْتَـرُونَ!» (59/يونس)

« آيا هيچ انديشيده‌ايد، كه خدا براى شما روزى فروفرستاد آن‌گاه شما پاره‌اى از آن را حلال و پاره‌اى را حرام مى‌كنيد؟ بگو آيا خدا به شما اجازه داده، يا به‌خدا افتراء مى‌بنديد؟»

خدا رزق را نسبت داده به انزال يعنى فروفرستــادن. اين نسبت بر اساس حقيقتى است كه قــرآن به مردم ياد داده و به آنــان خـاطـر نشـان سـاختـه كــه همه اشيـاء عــالم منبع‌هـا و مخـزن‌هـائـى پيـش خـدا دارنـد كه بـر حسـب تقـديـر و اندازه‌گيــرى خـــدا از آن‌جــــا فـــرود مـى‌آينـــــد.

حكم به اين‌كه پاره‌اى از روزى‌هـا حـلال و پـاره‌اى ديگـر حـرام اسـت كـه بيـن مردمـان رواج داشت يـا بـايـد از طرف خـدا باشـد يـا آن‌كه به‌دروغ به‌خدا بسته باشند.

اين آيه توضيح مى‌دهد معنى اين‌كه «حكم» منحصر به‌خداست اين است، كه تكيه بر فطرت و خلقت دارد و منطبق بر فطرت است و با آن‌چه كه دستگاه آفرينش و خلقت گــويـاى آن است مخـالف نيست.

وجــود اشيــاء از همــان بــدو خلقت با مرحلــه كمالــى كه آماده رسيــدن به آن‌انــد، مناســب و سازگـار اســت و همـه اشيـاء با قــوا و ابــزارى مجهزانــد كه به‌وسيلـه آن بتوان به‌هدف رسيد.

هيچ يك از اشياء عالم، جز از راه صفات اكتسابى و اعمال خود، به‌طرف كمالى كه برايشان مهيا شده، سير نمى‌كنند.

با توجّه به اين حقيقت لازم است، دين يعنى قوانينى كه در مورد صفات و اعمال اكتسابى به مرحله اجرا درمى‌آيد، منطبق بر خلقت و فطرت باشد، زيرا فطرت هدف خود را فراموش و از آن تخطى نمى‌كند.

انســان كه مجهز به جهاز تغذيــه و آميزش زناشوئــى است، حكم واقعى‌اش در دين فطــرت، غذاخوردن و نكاح است نه جوكى‌گــرى و رهبانيــت! و چون طبيعــت انسان با اجتماع و تعاون آميخته شــده و حكم واقعــى‌اش اين اســت كه در اجتماع سايــر مردمان شركــت جويــد و كارهــاى اجتماعــى كنــد و بـه هميـن ترتيــب...!

پس تنها احكام و قوانينى‌براى انسان قطعيت دارد كه عالم آفرينش، آدمى رابه‌سوى آن فرامى‌خواند، چه آن‌كه انسان جزئى كوچك از اين عالم است و دستگاه خلقت وجود او را مجهز به وسايلى كرده كه به مرحله كمال سوقش دهد. پس اين آفرينش گسترده و فراگير كه اجزاء آن به‌هم پيوسته و مركب اراده خداى تعالى است حامل قانون فطرى انسانى و دعوت كننده وى به دين حنيف خداست. دين حق عبارت است از حكم خدا و حكم خدا منطبق است بر خلقت او .⁽¹⁾

انسان در روي زمين

انسان به‌عنوان جانشين خدا در زمين

خلافت انسان و جانشينى خدا در زمين

« وَ اِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَـلائِكَـةِ اِنّى جاعِلٌ فِى‌الاَرْضِ خَليفَـةً...!» (30 تا 33 / بقره)

« و چون پروردگارت به ملائكه گفت من مى‌خواهم در زمين جانشينى‌بيافرينم... !»

اين آيـات متعـرض آن فـرضى است كـه به‌خاطر آن انسـان به‌سوى دنيـا پائين آمـد و نيز حقيقت خلافت در زمين و آثار و خواص آن‌را بيان مى‌كند.

ملائكه از كلام خداى تعالى كه فرمود: مى‌خواهم در زمين خليفه بگذارم، چنين فهميده‌انــد كه اين عمــل بـاعـث وقــوع فســاد و خــونــريــزى در زميــن مى‌شــود.

و خداى سبحان كه مستخلف اين خليفه است، در وجودش مسماء به اسماء حسنى و متصـف بـه صفات عليـائى از صفــات جمـال و جـــلال است و در ذاتــش منـــزه از هـر نقصـى و در فعلش مقـدس از هـر شـر و فسادى است.

مقام خلافت تمام نمى‌شود مگر به اين‌كه خليفه، نمايشگر مستخلف باشد و تمامى شئون وجودى و آثار و احكام و تدابير او را حكايت كند. البته آن شئون و آثار و احكام و تدابيـرى كه به‌خاطــر تأمين آن‌ها خليفـه و جانشيــن براى خــود معيــن كــرده است.

خليفه‌اى كه در زمين نشو و نما كند، با آثارى كه زندگى زمينى دارد لايق مقام خلافت نيست و بـا هستـى آميخته با آن‌همـه نقص و عيب نمى‌تـواند آئينه هستى منزه از هر عيب و نقص و وجود مقدّس از هر عـدم خدائى گردد.

جوابــى كه خداى سبحــان به اعتــراض ملائكــه داده اين اســت كه اسماء را به آدم تعليــم داده و سپــس فرمــوده: حــال، مــلائكــه را از ايـن اسمــاء خبــــر بــده!

معناى تعليم اسماء اين است، كه خداى تعالى اين علم را در انسان‌ها به وديعه سپرده، به‌طورى كه آثار آن وديعه به‌تدريج و به‌طور دائم، از اين نوع موجود سر بزند و هر وقت به‌طريــق آن بيفتــد و هدايت شــود، بتوانــد آن وديعــه را از قــوّه بـه فعــل درآورد.

خداى سبحان در پاسخ و رد پيشنهاد ملائكه، مسئله فساد در زمين و خونريزى در آن‌را، از خليفه زمينى نفى نكرد. در عوض مطلب ديگرى عنوان نمود و آن اين بود كه در اين ميان مصلحتى هست، كه ملائكه قادر به ايفاء آن نيستند و نمى‌توانند آن را تحمّل كنند، ولى اين خليفه زمينى قادر به تحمّل و ايفاى آن هست. آرى انسان از خداى سبحان كمالاتى را نمايش مى‌دهد و اسرارى را تحمّل مى‌كند كه در وسع و طاقت ملائكـه نيست!

اين مصلحت بسيار ارزنده و بزرگ است به‌طورى كه مفسده فساد و سفك دماء را جبران مى‌كند. ابتدا در پاسخ ملائكــه فرمود:« من مى‌دانم آن‌چه را كه شما نمى‌دانيد!» (30 / بقره)

در نوبت دوم، به‌جاى آن اين‌طور جواب داد: « آيا به شما نگفتم من غيب آسمان‌ها و زمين را بهتر مى‌دانم! » (33 / بقره)

مراد به غيب، همان اسماء است، نه علم آدم به آن اسماء. چون ملائكه اصلاً اطلاعـى نداشتند، از اين‌كه در اين ميان اسمـائى هست، كه آنـان علم بدان ندارنـد. ملائكه اين را نمى‌دانستنـد، نه اين‌كه از وجود اسماء اطلاع داشته و از علم آدم به آن‌ها بى‌اطلاع بوده‌اند، وگرنه جا نداشت خداى تعالى از ايشان از اسماء بپرسد و اين خود روشــن است كــه سئـوال نام‌برده به‌خاطر اين بـوده كـه مـلائكـه از وجـود اسمـاء بـى خبـر بـوده‌انـد.

لازمــه اين مقام خلافــت آن است كـه خليفــه اسماء را بدانـد. خداى تعالى از مـلائكه پرسيد آن‌ها اظهار بـى‌اطلاعى كـردند و چــون از آدم پرسيـد و جواب داد بدين وسيله لياقـت آدم بـراى حيــازت اين مقــام و عــدم لياقـت ملائكه ثابت شد.⁽¹⁾

چگونگى خليفه شدن انسان در زمين

« هُــوَ الَّذى جَعَلَكُــمْ خَلائِفَ فِــى‌الاَرْضِ...!» (39 / فـاطــر)

« او كسـى اسـت كـــه شمـا را خليفــه‌هـائـى در زميـن كـرد...!»

«خَليفه» بودن مــردم در زمين به اين معنــا است كه هر لاحقى از ايشان كار سابق را كند و بتواند به اين منظور دخل و تصرفاتى كه لازم اســت، و انتفاعــى كه بايــد ببــرد، انجـام دهــد، همان‌طــور كه سابقيــن بر اين‌كار توانائــى و تسلــط داشتنــد.

و اگر انسان‌ها به خلافت رسيدند، از جهت نوع خلقتشان بود، كه خلقتى است از طريق تـوالـد و تناسل، چــون ايــن نـــوع از خلقـت اسـت، كـه مخلــوق را بـه دو قسـم سابق و لاحــق تقسيــم مى‌كنـد.

و همين خلافت قرار دادن در زمين، خود نوعى تدبيرى است، آميخته با خلقت كه از آن انفكــاك نمى‌پذيــرد و بــه هميــن جهــت از ايــن طــريــق استــدلال مــى‌كنــد بر يگــانگــى خـداى تعالــى در ربوبيــت، چون چنيــن خلقتــى و تدبيرى مختص اوست.

آن كسى كه خـلافت زمينـى را در عـالـم انسـانى درسـت كـرده، هم او رب انسان‌ها و مدبّر امــر آن‌ها است. چـون تدبيــر انفكاك از نوع خلقــت ندارد، لاجرم خالق انسان همـان رب انسان است.⁽¹⁾

صفات خليفه الهى در زمين

« يا داوُدُ اِنّا جَعَلْناكَ خَليفَةً فِى الاَْرْضِ...!» (26 / ص)

« اى داود ما تــرا جانشين خود در زمين كرديم پس بين مردم به‌حق داورى كن و به دنبال هواى نفس مــرو كه از راه خــدا به بيراهه مى‌كشد و معلوم است كسانى كه از راه خـدا بـه بيـراهـه مـى‌رونـد عـذابـى سخت دارنـد به جرم اين‌كه روز حســاب را از يــاد بـردنــد!»

ظاهر كلمه «خلافت» اين است كه مراد به آن خلافت خدائى است، و در نتيجه با خلافتى كه در آيه « اِنّى جاعِلٌ فِى الاَْرْضِ خَليفَةً،» آمده، منطبق است، و يكى از شئون خلافت اين است كه صفات و اعمال مستخلف را نشان دهد، و آئينه صفات او باشد، و كــار او را بكند. پــس در نتيجــه خليفه خــدا در زمين بايد متخلق به اخلاق خدا

باشد، و آن‌چه خــدا اراده مـى‌كنـد او اراده كنــد، و آن‌چه خــدا حكـم مــى‌كنـد او همـان را حكـم كنـد و چــون خـدا همواره به‌حق حكم كنــد :

« وَ اللّـــهُ يَقْضـــى بِـــالْحَـــــــقِّ...!» (20/مؤمن)

« و خدا به‌حق حكم مى‌كند...!»

او نيز جز به‌حق حكم نكند، و جز راه خدا راهى نرود، و از آن راه تجاوز و تعدّى نكند.

به همين جهت است كه مى‌بينيم در آيه مورد بحث حكم به‌حق كردن را نتيجه و فرع آن خلافت قرار داده، و اين خود مؤيد آن است كه مراد به جعل خلافت اين نيست كه شأن و مقام خلافت به‌او داده باشد، بلكه مراد اين است كه شأنى را كه به حكم:

قبـلاً بـه او داده بـود، بـه فعليت بـرسـاند و عرصه بروز و ظهـور آن‌را بــه او بـدهد.⁽¹⁾

اقامت و خلافت انسان در زمين

« وَ لَقَدْ مَكَّنّاكُمْ فِى الاَرْضِ...!»

-« ما منزل شما را زمين قرار داديم و در آن‌جا براى شما وسايل زندگى قرار داده‌ايم، ولى سپاسى كه مى‌داريد اندك است. شما را خلق كرديم آن‌گاه نقش‌بندى‌تان نموديم و سپس به فرشتگان گفتيم كه آدم را سجده كنيد. همه سجده كردند مگر ابليس كه از سجده كنان نبود. فرمود مانعت چه بود كه وقتى به تو فرمان دادم سجده نكردى؟ گفت من از او بهترم، مرا از آتش آفريده‌اى و او را از گل خلق كرده‌اى. فرمود از آسمان فرود شو، كه در اين‌جا بزرگى كردن حق تو نيست، برون شو كه تو از حقيرانى. گفت: مرا تا روزى كه برانگيخته مى‌شوند، مهلت ده. فرمود مهلت خواهى يافت. گفت براى اين ضلالت كه مرا نصيب داده‌اى در راه راست تو بر سر راه آنان كمين مى‌نشينم. آن‌گاه از جلو رويشان و از پشت سرشان و از راستشان و از چپشان به‌آنان مى‌تازم و بيشترشان را سپاسگزار نخواهى يافت. گفت از آسمان بيرون شو، مذموم و مطرود. هركه از آن‌ها پيروى تو كند جهنم را از همه شما لبريز مى‌كنم!»

-« و اى آدم تو و همسرت در اين بهشت آرام گيريد، از هر جا خواستى بخوريد و به اين درخت نزديك مشويد كه از ستمگران مى‌شويد. شيطان وسوسه شان كرد تا عورت‌هايشان را كه پنهان بود بر آنان نمودار كند و گفت پروردگارتان شما را از اين درخت منع نكرد مگر از بيم اين كه دو فرشته شويد يا از زندگان جاويد گرديد و براى ايشان سوگند خورد كه من خير خواه شمايم. پس با همين فريب سقوطشان داد و چون از آن درخت بخوردند عورت‌هايشان در نظرشان نمودار شد و بنا كردند از برگ‌هاى بهشــت به خودشان مى‌چسبانيدنــد و پروردگارشان به ايشان بانگ زد: مگر من از اين درخت منعتان نكردم! و به شمــا نگفتم كه شيطــان دشمن آشكــار شماســت! گفتند: پروردگــارا مــا به خويشتن ستــم كرديــم و اگر مــا را نيامــرزى و رحممــان نكنــى از زيانكـــاران خـواهيــم بود ! »

در بين آيات فوق اشاره شده به علل و جهاتى كه باعث شد خداوند انسان را در زمين تمكين دهد. خطاب‌هائى كه در سوره بقره و طه در اين زمينه خداوند با آدم داشته عين آن خطاب‌ها را در اين سوره با جميع افراد بشر دارد و همه‌جا مى‌فرمايد: يا بنى آدم!

خلقت‌آدم در حقيقت خلقت جميع بنى نوع بشر بوده است. مراد به خلق كردن از خاك همان جريان خلقت آدم عليه‌السلام است.

تمكيــن در ارض به معنــاى منــزل دادن در آن اســت. در آخــر آيـات فــرمــوده:

« ... وَ لَكُمْ فِى‌الاَْرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ اِلى حينٍ!» (24 / اعراف)

« ... و شمـا را در زميـن قـرارگـــاه و برخــوردارى اســـت تـــا زمــان معيـــن!»⁽¹⁾

مشيت الهى در تغيير خليفه‌هاى زمينى

« وَ يَسْتَخْلِـفُ رَبّـى قَوْمــا غَيْــرَكُــــمْ...!» (57 / هود)

« و پروردگـار مـــن قــومــى غيـــر از شمـا را جـانشيـــن خـواهد كـــرد... !»

يعنى قومى غير از شما را به‌جاى شما به‌عنوان خليفه در روى زمين قرار خواهد داد، زيرا انسان خليفه خداست در روى زمين آن‌جا كه خدا مى‌فرمايد: « اِنّى جاعِلٌ فِى

الاَرْضِ خَليفَةً...!» (30 / بقره)

از زبان هود عليه‌السلام در اين آيه خطاب به مشركين بيان مى‌كند، كه بعد از قوم نوح خليفه‌هــاى روى زمين‌انــد، كما اين‌كه خدا از او حكايــت مى‌كند كه به قوم خود گفت: « به‌يــاد آوريــد كه خــدا شما را پس از قــوم نوح خليفه‌هــاى روى زمين قــرار داد و اندامتـان را ستبر ساخــت... !» (69 / اعراف) مثــل اين آيــه كه مى‌فرمايــد: « اگر خــدا بخواهـد شمـا را مى‌بــرد و هركــه را بخواهد بعد از شما جانشين مى‌كند !» (133 / اعراف)⁽¹⁾

عوامل ملكوتى در خدمت انسان

خدمت ملائكه به انسان

« فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ اَجْمَعُونَ اِلاّ اِبْليسَ اَبى اَنْ يَكُونَ مَعَ‌السّاجِدينَ !»(30 و 31 / حجر)

« مـلائكه همگــى و تمـامـى‌شـان سجده كردند. مگر ابليس از اين‌كه با سجـده‌كنندگان بـاشـد امتناع ورزيد!»

ملائكه مأمور شده بودند بر نوع بشر سجده كنند، نه بر شخص آدم و خلاصه خصوصيات فردى آدم دخالتى در اين امر نداشته، بلكه سجده ملائكه به‌خاطر خصوصيات نوعى آدم بوده و اين سجده هم صرفا از باب تشريفات اجتماعى نبوده بلكه نتيجه‌اى حقيقى و واقعى باعث آن شده است و آن عبارت است از خضوع به حسب خلقت، پس ملائكه بر حسب غرضى كه در خلقتشان بوده خاضع براى انسان‌اند آن‌هم بر حسب غرضى كه در خلقــت او بـوده است. مـلائكـه مسخـر بـراى بشـر و در راه سعـادت زنـدگــى هستند. اين‌كه مى‌بينيم همه ملائكه مأمور به سجده بر آدم شدند، مى‌فهميم همه آنان مسخر در راه به كمال رساندن سعادت بشرند، براى فوز و فلاح او كار مى‌كنند. يك طائفه از ايشان مأمور حيات بخشى و طائفه ديگر مأمور مرگ و طائفه سوم دست در كار رزق، و طائفه چهــارم مشغـول رسـانـدن وحى هستند. طائفـه‌اى معقبـات‌اند، طائفـه‌اى حفظــه، طــائفــه‌اى نويسنـده و هم‌چنين مابقى ملائكه هر كدام مشغول يكى از كارهاى بشراند. اين معنا از آيات متفرقه قرآنى هر كدامش از يك گوشه قرآن به‌چشم مى‌خورد. پس ملائكه اسبابى الهى و اعوانى براى انسان‌اند، كه او را در راه رساندنش به سعادت و كمال يارى مى‌كنند.

اين‌جاست كه براى كسانى كه متدبر باشند، روشن مى‌گردد كه امتناع ابليس از سجده به‌خاطر استنكافى بود كه از خضــوع در برابر نوع بشــر داشت و او نمى‌خواســت ماننــد ملائكــه در راه سعــادت بشر قــدم بــردارد و او را در رسيدنــش به كمال مطلوبـش كمك نمايد.⁽¹⁾

مفهوم حافظين انسان

« اِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمّا عَلَيْها حافِظٌ ! »(4 / طارق)

« هيـچ انســانـى نيسـت، مگــر آن‌كه نگهبــانـى بر او موكل است ! »

معناى آيه اين است كه هيچ نفسى نيست، الاّ اين‌كه نگهبانى بر او موكّل است و مراد از موكّل شدن نگهبانى براى حفظ نفس اين است كه فرشتگانى اعمال خوب و بد هر كسى را مى‌نويسند و به همان نيت و نحوه‌اى كه صادر شده مى‌نويسند تا بر طبق آن در قيامت حساب و جزاء داده شوند، پس منظور از حافظ، فرشته و منظور از محفوظ عمل آدمى است. در جاى ديگر فرموده: « به‌درستى بر هر يك از شما حافظانى موكل‌اند، حافظانى بزرگوار و نويسنده، كه آن‌چه شما انجام دهيد مى‌دانند!» (10 تا 12 / انفطار)

و بعيد نيست كه مراد به حفظ نفس حفظ خود نفس و اعمال آن باشد و منظور از حافظ جنس آن بوده باشد، كه در اين صورت چنين افاده مى‌كند، كه جان‌هاى انسان‌ها بعد از مردن نيز محفوظ است و با مردن نابود و فاسد نمى‌شود، تا روزى كه خداى سبحان بدن‌ها را دوباره زنده كند، در آن روز جان‌ها به كالبدها برگشته و دوباره انسان بعينه و شخصه همان انسان دنيا خواهد شد، آن‌گاه طبق آن چه اعمالش اقتضا دارد جزاء داده خواهد شد، چون اعمال او نيز نزد خدا محفوظ است، چه خيرش و چه شرش.

ظاهر آيه‌اى كه در سوره انفطار بود و مى‌گفت وظيفه ملائكه حافظ، حفظ نامه‌هاى اعمـال است، بـا ايـن نظـريـه منـافـات نـدارد، بـراى اين‌كه حفـظ جـانهـا هـم مصداقـى از نـوشتـن نـامـه است، هم‌چنان‌كه از آيه زير نيز اين معنا استفاده مى‌شود:

« اِنّا كُــنّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُــمْ تَعْمَلُونَ - ازآن‌چه انجام‌مى‌دهيد ما نسخه‌بردارى مى‌كنيم!» (29/جاثيه)⁽²⁾

مراقبين و محافظين انسان

« لَهُ مُعَقِّبتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ‌خَلْفِه يَحْفَظُونَهُ مِنْ اَمْرِ اللّهِ...!» (11/رعد)

« او راست فرشتگان تعقيب كننده از جلو رويش و از پشت سرش، كه او را از فرمان خدا حفاظت مى‌كنند... !»

انسان معقّباتى در پيش رو و پشت سر دارد. تعقيب هر چيز به معناى آمدن و يا آوردن بعد از آن است و با اين حال چنين به نظر مى‌رسد كه معقبات از پيش رو معنا نداشته باشد، چون معناى معقب چيزى است كه از دنبال و پشت سر انسان بيايد، پس ناگزير بايد آدمى را چنين تصور كرد كه در راهى مى‌رود و دنبالش معقبات دورش مى‌چرخند. اتفاقا خداوند هم از اين راه خبر داده و فرمود: « يـا اَيُّهَـا الاِنْسـانُ اِنَّــكَ كـادِحٌ اِلــى رَبِّــكَ كَــدْحـا فَمُــلاقيــــهِ ! » (6 / انشقاق) و نيز در معناى اين آيه آيات ديگرى است كه دلالت مى‌كند، بر رجوع آدمى به پروردگارش مانند جمله « وَاِلَيْهِ تُرْجَعُون - و به سوى او باز مى‌گرديد!» و جمله « وَاِلَيْهِ تُقَلِبُون ـ و به‌سوى او بر مى‌گرديد!»

بنـابراين بـراى آدمـى كـه برحسب ايـن ادلّه به‌سوى پـروردگارش بر مى‌گردد تعقيـب كننـدگانى است كـه از پيش رو و از پشت مراقب اوينـد.

اين هم از مشرب قرآن معلوم و پيداست، كه آدمى تنها اين هيكل جسمانى و اين بدن مادى محسوس نيست، بلكه موجودى است، مركب از بدن و نفس و شئون و امتيازات عمده او همه مربوط به نفس اوست. نفس اوست كه اراده و شعور دارد و به‌خاطر داشتن آن مورد امر و نهى قرار مى‌گيرد. هر چند نفس بدون بدن كارى نمى‌كند، ولكن بدن جنبه آلــت و ابــزارى را دارد كه نفــس بــراى رسيــدن بــه مقاصد و هدف‌هاى خود آن را به كار مى‌زند.

بنابراين، جمله « مِنْ بَيْنِ يَدَيْهُ وَ مِنْ خَلَفَهْ...،» (11 / رعد) توسعه مى‌يابد، هم امور مادّى و جسمانى را شامل مى‌شود و هم امور روحى را، پس همه اجسام و جسمانياتى كه در طول حيات انسان به جسم او احاطه دارد بعضى از آن‌ها در پيش روى او قرار گرفته و بعضى در پشت سر او قرار دارند و هم‌چنين جميع مراحل نفسانى كه آدمى در مسيرش به‌سوى پروردگارش مى‌پيمايد و جميع احوال روحى كه به‌خود مى‌گيرد و قرب و بعدها و سعادت و شقاوت‌ها و اعمال صالح و طالح و ثواب و عقابى كه براى خود ذخيـره مى‌كنــد، همه آن‌هــا يا در پشــت سر انسان قرار دارنــد و يا در پيــش رويش.

اين معقّباتى كه خداوند از آن‌ها خبر داده در اين‌گونه امور از نظر ارتباطش به انسان‌ها دخل و تصرفاتى دارند و اين انسان كه خداوند او را توصيف كرده به اين‌كه مالك

نفع و ضرر و مرگ و حيات و بعث و نشور خود نيست و قدرت بر حفظ هيچ يك از خود و آثار خــود را چه آن‌ها كه حاضرند و چه آن‌ها كه غايب‌اند، ندارد و اين خداى سبحان است كه او و آثار حاضــر و غايب او را حفظ مى‌كند، و در عين اين‌كه فرموده: « اللّهُ حَفيظٌ عَلَيْهِم ـ خداوند بـر ايشان حـافظ است!» (6 / شورى) و نيـز فرمـود: « وَ رَبُّكَ عَلى كُلِّ شَى‌ءٍ حَفيظٌ - پروردگارت بر هـر چيزى نگهبان است!» (21 / سبأ) در عين حال وسـائطى را هم در اين حفـظ كردن اثبات نموده و مى‌فرمايــد: « وَ اِنَّ عَلَيْكُـم لَحافِظيـنَ ـ بر شمـا نگهبـانـانى هست!» (10 / انفطار)

اين معقبات (نگهبانان) همان‌طور كه آن‌چه حفظ مى‌كنند، به امر خدا مى‌كنند و هم‌چنين از امر خدا حفظ مى‌كنند، چون فنا و هلاكت و فساد هم امر خداست، همان‌طوركه بقا و استقامت و صحت به امر خداست. پس هيچ مركب جسمانى و مادى دوام نمى‌يابد مگر به امر خدا، و هيچ يك از آن‌ها تركيبش انحلال و فساد نمى‌يابد، مگر باز به امر خدا، در معنويات هم هيچ حالت روحى و يا عمل و يا اثر عمل دوام نمى‌يابد، مگر به امر خدا، هيچ يك از آن‌ها دچار حبط و زوال و فساد نمى‌شود، مگر باز به امر خدا. آرى امر همه‌اش از خداست و همه‌اش به‌سوى خدا برگشت دارد.

هيچ چيز از انسان، از جانش و جسمش و اوصاف و احوالش و اعمال و آثارش نيست مگر آن‌كه ملكى از طرف خداوند موكل بر آن است، تا حفظش كند و در مسيرش به‌سوى خدا، لايزال وضعش چنين است تا آن‌كه خودش وضع خود را تغيير دهد، در آن صورت خدا هم وضع خود را درباره او تغيير مى‌دهد. پس اين‌كه خدا حافظ است و او ملائكــه‌اى دارد كــه متصــدّى حفــظ بندگـان‌اند، خود يك حقيقـت قرآنى است.⁽¹⁾

زمين و آسمان در خدمت انسان

عوامل طبيعى در خدمت انسان

« اَلَمْ نَجْعَلِ‌الاَرْضَ مِهادا ؟» (6 تا 16 / نبأ)

« آيــا مـــا زميــن را بـراى شمـا قرارگـاه نكرديم، تـا بتوانيـد در آن قـرار گيريـد و در آن تصـرف كنيد...؟»

«وَالْجِبـــالَ اَوْتـــــادا،»

«آيا كوه‌ها را عماد و نگهبان آن نساختيم؟»

«وَ خَلَقْناكُمْ اَزْواجـــــا،»

«و شما را جفت جفت از نر و ماده آفريديم، تا سنت ازدواج و تناسل در بين شما جريان يابد و در نتيجه نوع بشر تا روزى كه خـدا خـواسته بـاشد بـاقى بمـانــد؟»

«وَ جَعَلْنا نَوْمَكُمْ سُباتا،»

«و خواب را بــراى شمــا مــايــه قــوام حيـات و استراحــت قـــرار داديـــم ؟»

كلمــه «سُبات» به معنــاى راحتى و فراغــت اســت. چـون خوابيـدن بـاعث آرامـش و تجـديـد قـواى حيـوانـى و بـدنـى مـى‌شــود و خستگى نـاشـى از بيدارى و تصرفات نفس در بدن ازبين‌مى‌رود.

«وَ جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبـاسـا،»

«و مــا شــب را چون لبــاس ساتــرى قرار داديــم كــه با ظلمتــش همـه‌چيــز را و همـــه ديــدنـــى‌هــا را مى‌پوشــانــد، همـان‌طــور كــه لبــاس بـــدن را؟»

و اين خــود سببى است الهــى، كه مردم را به‌دســت كشيدن از كار و حركت مى‌خوانــد و متمايــل به سكونت و فراغــت و برگشتـن به خانه و خانواده مى‌ســازد.

«وَ جَعَلْنَــــا النَّهـــارَ مَعــاشـــــا،»

«مــا روز را زمـان زنـدگى شمـا و يــا محـل زنـــدگـــى شمـا كــرديـم، تـا در آن از فضل

پروردگارتـان طلب كنيد؟»

«وَ بَنَيْنـا فَوْقَكُمْ سَبْعـــا شِــــدادا،»

«يعنى بر بالاى سرتان هفت‌آسمان شديدُالبنا قـرار داديم؟»

«وَ جَــعَلْنـاسِــراجــــا وَهّاجــــا،»

«و چـراغـــى چــون خورشيــد رخشـان بــرافروختيـــم؟»

كلمــه «وَهّــاج» بــه معنــاى چيــزى اســت كـه نـور و حـرارت شـديـدى داشتـه باشـد و منظـور از چـراغ وهاج، خورشيد اسـت.

«وَ اَنْزَلْنا مِنَ‌الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجّاجا،»

«و ما به‌وسيله بادهاى فشارنده، آبى ريزان نــازل كرديم؟»

«لِنُخْرِجَ بِهِ حَبّا وَ نَباتا،»

«اين‌كــار را كرديــم تا دانه‌ها و نباتاتــى كه مايه قــوت آدميــان و حيوانات اســت بيـــرون آوريـم؟»

«وَ جَنّـــاتٍ اَلْفـــافـــا،»

«و باغ‌هــاى پر درخت و انــواع ميوه‌هــا پــديـد آورديـــم ؟»⁽¹⁾

تغذيـه و مواد غذائى انسان

« فَلْيَنْظُرِالاِنْسانُ اِلى طَعامِهِ اَنّا صَبَبْنَاالْماءَ صَبّا...!» (24 تا 32 / عبس)

« بايد انسان به‌همين طعامى كه مى‌خورد بنگرد. اين ما بوديم كه آب را به كيفيتى كه انسان‌ها خبر ندارند، از آسمان فرستاديم و سپس زمين را باز با كيفيتى ناگفتنى و به‌وسيله دانه‌هـا شكافتيـم و در آن، دانه‌هـا رويانديـم و انگـورى و سبـزيجـاتى، و زيتـونى و نخلـى، و بـاغ‌هاى پـر درخت سربه‌هم كرده‌اى و ميوه‌اى و تره‌بــارى، تا وسيله زندگــى شما و حيوانــات شما باشد !»

خداى متعال در اين آيات نظر و مطالعه انسان پيرامون طعامى كه مى‌خورد و با آن سد رمق مى‌كند و بقاءِ خود را تضمين مى‌نمايد، را لازم كرده، با اين‌كه نعمت طعام يكى از ميليون‌ها نعمتى است كه تدبير ربوبى آن‌ها را براى رفع حوائج بشر در زندگيش فراهم كرده و دستور مى‌دهد اگر در همين يك نعمت مطالعه كند، سعه تدبير ربوبى را مشاهده خواهد كرد، تدبيرى كه عقلش را متحير و مبهوت خواهد كرد، آن‌وقت خواهد فهميد كه خداى تعالى چقدر نسبت به صلاح حال انسان و استقامت امر او عنايت دارد، آن‌هم چه عنايتى دقيق و محيط!

بيان مفصل و كامل آن خصوصيات كه در نظام آفرينش طعام برقرار است و نظام

وسيعى كه در همه اين امور و روابط كونى كه بين هر يك از آن امور و بين انسان برقرار اســت، چيزى نيست كه بتوان در چند آيه بيانش كرد، و عادتا از وسع و طاقت بيان بشــرى بيرون است.⁽¹⁾

وابستگى خلقت و تداوم حيات انسان به زمين

« قُـلْ هُوَ الَّذى ذَرَاَكُمْ فِى الاَرْضِ وَ اِلَيْهِ تُحْشَروُنَ !»(24 / ملك)

« بگـو او همــان كســى اسـت كـه شمـا خـاكيــان را در زميــن خلــق كـــرد و بـه ســوى او محشـــور مـى‌شـويــد!»

كلمه «ذَرَاَكُمْ» به معناى خلقت است. و منظور از خلق كردن ايشان در زمين اين است كــه خلقتشان وابسته به زميــن است و كمال آنــان جز با اعمالى وابسته به ماده زمينى‌تمام نمى‌شود.

خداى تعالى مواد زمينى را در دل بشر زينت داده، به‌طورى كه دل‌ها به‌سوى آن مجذوب شود و به اين وسيله افراد صالح از طالح ممتاز گردند، هم‌چنان‌كه فرمود:

« اين مائيم كه آن‌چه روى زمين است زينت زمين كرديم تا ايشان را بيازمائيم تا كدامشان بهتر عمل مى‌كنند و ما به زودى آن چه روى زمين است چون خاك خشك از نظرشان مى‌اندازيم !» (8/كهف)

جمله « وَ اِلَيْهِ تُحْشَروُنَ !» اشاره است به مسئله بعث و جزاءِ قيامت و وعده‌اى است قطعى.⁽²⁾

نياز انسان به جهان خارج

« اِنَ فى خَلْقِ السَّماواتِ وَ الاَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ الْفُلْكِ الَّتى تَجْرى فِى الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النّاسَ وَ ما اَنْزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَاَحْيا بِهِ الاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فيها مِنْ كُلِّ دابَّةٍ وَ تَصْريفِ الرِّياحِ وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ‌السَّماءِ وَالاَرْضِ لاَياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ!»

« به‌درستى در خلقت آسمان‌ها و زمين و اختلاف شب و روز و كشتى‌ها كه در دريا به سود مردم در جريان‌اند و در آن‌چه كه خدا از آسمان نازل مى‌كند، يعنى آن آبى كه به آن زمين را بعد از مردگى‌اش زنده مى‌سازد و از هر نوع جنبنده در آن منتشر مى‌كند و گرداندن بادها و ابرهائى كه ميان آسمان و زمين مسخراند، آياتى است بـراى مردمى كه تعقل كنند ! » (164 / بقره)

ايـن آيــه بـرهـانـى اسـت بــر تـوحيــد از راه احتيـــاج انســـان. مــى‌فـرمـايــد:

اين انسان، كه يكى از پديده‌هاى زمينى است، در زمين زنده مى‌شود و زندگى مى‌كند و سپس مى‌ميرد و دوبـاره جـزو زميـن مى‌شـود، در پـديـد آمـدنش و بقـايش به‌غير از ايـن نظـام كلـى كـه در سـراسـر عـالـم حكـم فـرمـاست و بـا تـدبيـرى متصل سراپاى عالم را اداره مى‌كند، بـه نظام ديگـرى احتيـاج نـدارد.

ايــن اجرام آسمانى در درخشندگــى و حرارت دادن، و اين زمين در شب و روزش و بادها و ابرها و باران‌هايش و منافع و كالاهائــى كه از هر قــاره به قاره ديگـرش منتقــل مى‌شــود، همه اين‌ها مورد احتيــاج آدمى است و زندگــى انسان و پيــدايش و بقايش بدون آن تدبيـر نمى‌شود، و خدا از ماوراى همه اين‌ها محيط به آدمى است.⁽¹⁾

ساخته‌هاى دست بشر

« وَ الْفُلْكِ الَّتى تَجْرى فِى‌الْبَحْرِ...!» (164 / بقره)

« و كشتى‌هــا كــه در دريــا بــه سـود مـردم در جريــاننــد...!»

در آيه فوق مراد به حركت كشتى در دريا، به آن‌چه مردم سود ببرند، نقل كالا و ارزاق اســت، از اين ساحــل به ساحلى ديگــر و از اين طـرف كره زمين به طرفى ديگر.

اين‌كه در ميان همه موجودات و حوادثى كه مانند آسمان و زمين و اختلاف شب و روز، اختياراتشان در آن‌ها مدخليت ندارد، تنها كشتى و جريان آن را در دريا ذكر كرده، خود دلالت دارد بر اين‌كه اين نعمت نيز هر چند كه انسان‌ها در ساختن كشتى دخالت دارنــد، ولى بالاخره ماننــد زمين و آسمــان بــه صنع خدا در طبيعـت منتهى مى‌شود.

آن نسبتى كه انسان به فعل خود (كشتى سازى) دارد، بيش از آن نسبت كه هر فعلى به سببى از اسباب طبيعى دارد نمى‌باشد و اختيارى كه انسان دارد، او را سبب تام و مستقل از خداى سبحان و اراده او نمى‌كند و چنان نيست كه احتياج او را به خداى سبحان كمتر از احتياج ساير اسباب طبيعــى كند.⁽²⁾

استفاده انسان از ساير موجودات

« هُوَالَّذى خَلَقَ لَكُمْ ما فِى‌الاَرْضِ جَميعا...!» (29 / بقره)

« اوست كـه هـر چـه در زميـن هسـت يكسـره براى شمـا آفـريـد...!»

تقدير الهى انسان را طورى ريخته‌گرى كرده، كه با ساير موجودات زمينى و

آسمانى، يعنى از عناصر بسيط گرفته تا نيروئى كه از آن عناصر برمى‌خيزد و نيز از مركبات آن، از حيوان گرفته، تا نبات و معدن و غير آن، از آب و هوا و نظاير آن‌ها، مرتبط باشد و نيز تمامى موجودات طبيعى را طورى ريخته كه با موجودات ديگر مرتبط بوده باشد، اين در آن‌ها و آن‌ها در اين اثر بگذارند، تا به اين وسيله هستى‌خود را ادامه دهند.

چيزى كه هست، اثر انسان در ساير موجودات بيشتر، و دامنه تأثيرش در آن‌ها وسيع‌تر است.

براى اين‌كه اين موجود چند وجبى، علاوه بر اين‌كه با ساير موجودات طبيعى اختلاط و آميزش دارد، و چون آن‌ها قرب و بعد، و اجتماع و افتراق دارد، و براى رسيدن به مقاصد ساده طبيعى‌اش در آن‌ها تصرفاتى ساده دارد. از آن‌جا كه مجهز به فكر و ادراك است تصرفاتى عجيبى نيز دارد كه ساير موجودات آن‌گونه تصرفات را ندارند. او ساير موجودات را تجزيه مى‌كند و اجزايش را از هم جدا مى‌سازد و از تركيب چند موجود طبيعى چيزها درست مى‌كند. موجود درستى را فاسد و فاسد را درست مى‌كند، به‌طورى كه هيچ موجودى نيست، مگر آن‌كه تحت تصرف انسان قرار مى‌گيرد. زمانى آن‌چه طبيعــت از ساختنــش عاجز است، او براى خــود مى‌سازد و كــار طبيعــت را مى‌كنــد و زمانـى ديگر بـراى جلــوگيـرى از طبيعـت بـه جنــگ بـا آن بـرمــى‌خيـزد.

لايزال گذشت زمان اين موجود عجيب را در تكثير تصرفات و عميق‌تر ساختن نظريه‌هايش تـأييـد مى‌كنـد، تـا آن‌كه خـداونـد خـود حـق را محقـق سـازد و صدق كـلام عـزيـزش را كـه فـرمـود: « وَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِى السَّماواتِ وَ ما فِى الاَرْضِ جَميعا مِنْهُ ـ بـراى شمـا آن‌چه در آسمـان‌هـا و آن‌چه در زميـن اسـت مسخـر كــرد، در حالى كه همه‌اش از اوست...!» (13 / جاثيـه) نشــان دهــد.

هم‌چنين صدق آن گفتار ديگرش را كه فرمود: «...ثُـــــمَّ اسْتَــــــوى اِلَـــى السَّمــــاءِ - سپس به آسمان بپرداخت!» (29 / بقره) نشان دهد، زيرا از آن برمى‌آيد كه استواء خدا بر آسمان نيز براى انسان بوده و اگـر آن را هفـت آسمـان قـــرار داد نيــز بـه‌خــاطــر ايــن مـوجـود بــوده اســت. (دقـــت فـرمــائيــد!)⁽¹⁾

فعاليت روزانه و استراحت شبانه انسان

« وَ مِنْ اياتِهِ مَنامُكُــمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّــهارِ وَ ابْتِـــغاؤُكُـــمْ مِــــنْ فَضْلِــــهِ...!» (23 / روم)

« و يكـــى از آيـاتش خــوابيــدنتــان در شب و طلـب روزى‌تـان در روز است، كــه در ايـن آيت‌هــا هسـت بـــراى مــردمـــى كـــه بشنـــونــد!»

در اين‌كه انسان داراى قوه‌اى فعاله‌اى خلق شده، كه او را وادار مى‌كند به اين‌كه در جستجوى رزق بـاشد، و حوائج زندگـى خود را به‌خاطر بقـاءِ خود تحصيل كنـد، از جاى برخيزد، و تلاش روزى كنـد و نيز در اين‌كه به‌سوى استـراحت و سكون هـدايت شـده، تـا به‌وسيله آن خستگـى تلاش خود را برطـرف نموده و تجديـد و تجهيز قوا كنـد، و باز در اين‌كه شب و روز را پشـت سر هم قرار داده، تا خستگـى هر روز را در شب همان‌روز برطرف سـازد، و بـاز در اين‌كه براى پـديد آمدن شب و روز اوضـاعى در آسمـان نسبت بـه زمين پديـد آمده، آيت‌هـا و نشـانه‌هاى سودمنـدى است، براى كسـى كه داراى گـوشى شنوا باشـد، و در آن‌چه مـى‌شنود تعقـل كند، و چون آن را حق ديــد پيروى نمايد.⁽¹⁾

ناملايمات و مشكلات زندگى انسان

انسان و ناملايمات ملازم خلقت او

« لَقَـدْ خَلَـــقْنَا الاِنْسانَ فــــى كَبَــــــدٍ !» (4 / بلد)

« ما انسان را در رنج آفريده‌ايم !»

كلمه «كَبَد» به معناى رنج و خستگى است. و اين تعبير كه خلقت انسان در كبد است، به ما مى‌فهماند كه رنج و مشقت از هر سو ودر تمامى شئون حيات بر انسان احاطه دارد. و اين معنا بر هيچ خردمندى پوشيده نيست كه انسان در پى به‌دست آوردن هيچ نعمتى برنمى‌آيد، مگر آن‌كه خالص آن‌را مى‌خواهد، خالص از هر نقمت و دردسر، و خالص در خوبى و پاكيزگى، ولى هيچ نعمتى را به‌دست نمى‌آورد، مگر آميخته با ناملايماتى‌كه عيش او را منقص‌مى‌دارد، و نعمتى مقرون با جرعه‌هاى اندوه و رنج، علاوه بر مصائــب دهر كه حوادث ناگــوار آن چون شرنگـى كشنده كام جانش را تلخ مى‌كند.

« اَيَحْسَـــــبُ اَنْ لَــنْ يَقْــــدِرَ عَلَيْــــهِ اَحَـــــدٌ - آيا گمان مى‌كند احدى بر او قدرت ندارد؟»(5/بلد)

بعد از آن‌كه گفتيم خلقت انسان بر پايه رنج است و ظرف وجودى‌اش تعب، و تعب مظروف اوست، هيچ‌چيزى به‌دست نمى‌آورد مگر كمتر و ناقص‌تر و ناخالص‌تر از آن‌چه توقعش را دارد، و نتيجه گرفتيم كه پس انسان در اصل خلقتش طورى آفريده شده كه خواستش همواره مغلوب و شكست خورده، و همه امورش مقهور مقدّرات است و آن كــس كه اراده او را شكســت مى‌دهد و از هر سو و در هر جهت از جهات و شئون

زندگى‌اش دخل و تصــرف مى‌كند، يعنى خداى سبحان، از هر جهت بر او قادرست، پس او حق دارد كه در انســان به‌هــر جور كه بخواهــد تصرف كنــد و هر وقت خواست او را به عذاب خود بگيرد.

انسان نمى‌تـواند، اين پنـدار را به‌خود راه دهـد كه احـدى بر او قـادر نيست و ايـن پنـدار او را وادار كنـد بـه اين‌كه بر خــدا استكبـار بورزد.⁽¹⁾

خسران ذاتى انسان و رهائى از آن

« وَالْعَصْرِ اِنَّ الاِنْسانَ لَفى خُسْرٍ اِلاَّ الَّذينَ امَنُوا...!» (1 تا 3 / عصر)

« سوگنــد به عصر، كه جنس انسـان در خسـران و زيانكــارى است، مگـر افـرادى كـه ايمـان آورده و اعمال صـالـح مـى‌كننـد و يكـديگـر را به‌حق سفارش و بـــه صبــر توصيه مى‌نماينــد!»

آدمــى در نوعى مخصوص از خســران قرار دارد، غير خسران مالى و آبروئى، بلكه خســران در ذات كه خـداى تعـالى دربـاره‌اش فرموده:

«...الَّذينَ خَسِروُا اَنْفُسَهُمْ وَ اَهْليهِمْ يَوْمَ‌الْقِيامَةِ اَلا ذلِكَ هُـوَ الْخُسْرانُ الْمُبينُ - كسانى كه در قيـامت در ذات خود و اهل بيتشـان خـاسـر شـدنـد و آگـاه باش كه اين خسران خسرانى است آشكار!» (15 / زمر)

« اِلاَّ الَّــذيــنَ امَنُـــوا وَ عَمِلُــوا الصّـالِحــاتِ - مگــر افــرادى كـــه ايمـــان آورده و عمــل صـالــح مى‌كننـد...!» (3 / عصر)

اين استثناء، استثناء از جنس انسان است كه محكوم به خسران است و استثناشدگان افرادى هستند كه متصف به ايمان و اعمال صالح باشند، چنين افرادى ايمــن از خسران‌اند.

و اين بدان جهت است كه كتاب خدا بيان مى‌كند، كه انسان موجودى هميشه زنده است و زندگى‌اش با مردن خاتمه نمى‌يابد و مردن او در حقيقت انتقال از خانه‌اى به خانه ديگـــر است.

كتاب خدا بيان مى‌كند كه قسمت (مختصرى) از اين زندگى هميشگى انسان كه همان حيات دنيا باشد، حياتى است امتحانى و آزمايشى و سرنوشت ساز، كه در آن حيات، سرنوشت قسمت ديگر يعنى حيات آخرت مشخص مى‌گردد، آن‌ها كه در آن حيات به سعــادت مى‌رسند و يا بدبخت مى‌شوند، سعادت و شقاوتشان را در دنيا تهيه

كرده‌اند.

قــرآن بيان مى‌كند كه مقدميـت اين زندگــى بــراى آن زندگــى بــه وسيلــه مظاهــر ايــن زندگــى و آثــار آن يعنــى اعتقادات و اعمــال اســت، اعتقـاد حق و عمــل صالح ملاك سعـادت اخــروى و كفـر و فســوق مــلاك شقــاوت در آن اســت.

در آياتى بسيار زياد سرنوشت آخرت را چه خوبش و چه بدش را جزا و اجر خوانده است.

با همه اين بيانات، بيان مى‌كند كه سرمايه آدمى زندگى اوست، با زندگى است كه مى‌تواند وسيله عيش خود در زندگى آخرت را كسب كند. اگر در عقيده و عمل، حق را پيروى كند تجارتش سودبخش بوده و در كسبش بركت داشته است و در آينده‌اش از شر ايمن است و اگر باطل را پيروى كند و از ايمان به‌خدا و عمل صالح اعراض نمايد، تجارتش ضرر كرده، (نه تنها از سرمايه عمر چيزى زايد بر خود سرمايه به‌دست نياورده بلكه از خود سرمايه خورده و سرمايه را وسيله بدبختى خود كرده است،) و در آخرتش از خير محروم شده است.

ايمــان = ايمــان بــه خــدا، به همه رســولان او، يعنــى اطاعــت و پيـــروى ايشـان و ايمـان بـه روز جزاسـت.

عمل صالح = متصف بودن به تمام اعمال صالح. اين جمله شامل فاسقان كه بعضى از صالحات را انجام مى‌دهند و نسبت به بعض ديگر فسق مى‌ورزند، نمى‌شود و لازمه اين آن است كه منظور از خسران اعم از خسران به تمام معنا باشد، يعنى شامل خسران از بعضى جهات هم بشود و بنابراين دو طائفه خاسرند: يكى آن‌هائى كه از جميع جهات خاسرند نظير كفار معاند حق و مخلد در عذاب. دوم آن‌هائى‌كه در بعضى جهات خاسراند، مانند مؤمنينى‌كه مرتكب فسق مى‌شوند و مخلد در آتش نيستند و چند صباحى عذاب مى‌بينند و بعد عذاب آن‌ها پايان مى‌پذيرد و مشمول شفاعت و نظير آن مى‌شوند.

سفارش به‌حق = يكديگر را به‌حق سفارش كردن، يعنى سفارش كنند به اين‌كه از حق پيروى كنند. در راه حق استقامت و مداومت كنند. پس دين حق چيزى به جز پيروى اعتقادى و عملى از حق و تواصى بر حق نيست و تواصى برحق عنوانى است وسيع‌تر از عنوان امر به معروف و نهى از منكر، چون امر به معروف و نهى از منكر شامل اعتقادات و مطلق ترغيب و تشويق بر عمل صالح نمى‌شود، ولى سفارش به‌حق، هم شامل امر به معروف مى‌شود، هم شامل عناوين نام‌برده:

ذكر تواصى به حق و صبر، بعد از ذكر اتصافشان به ايمان و عمل صالح براى اين بوده كه اشاره كند به حيات دل‌هاى مؤمنين و پذيرا گشتن سينه‌هاى آن‌ها براى تسليم خــدا شدن، پس مؤمنين اهتمامى خاص و اعتنائى تمام به ظهور «سلطنت حق» و گسترده شــدن آن بر «همه مردم» دارند، و مى‌خواهند همه جا حق پيروى شود و پيروى‌آن دائمى گردد.

سفارش به صبر = صبــر در اين آيه مطلــق ذكر شده و بيــان نشده كه صبــر در چــه مواردى محبــوب است و نتيجه آن اســت كه مراد به صبــر اعم از صبـر بر طاعت خــدا، صبر از معصيت و صبر در برخورد با مصايبى است كه به قضا و قدر الهـى به آدم مى‌رسد.⁽¹⁾

مفهوم خلقت انسان در احسن تقويم و ترقى و تنزل او

« لَقَدْ خَلَقْنَا الاِنْسـانَ فى اَحْسَنِ تَقْويمٍ...!» (4 تا 6 / تين)

« مـا انسـان را بـه بهتـرين نظـام خلقت خلـق كـرديـم، سپس او را در صـورتى‌كـه منحـرف شـود، بـه پست‌تـريـن مـرحلـه بـرگـردانيـم، مگر كسانى را كه ايمان آورده و اعمـال صـالـح كنند كـه پـاداش قطـع نـاشـدنـى دارنـد!»

منظور از خلق‌كردن انسان در «اَحْسَنِ تَقْويم» اين‌است‌كه تمامى جهات وجود انسان و همه شئونش مشتمل بر تقويم است و معناى تقويم انسان آن است كه او را داراى قوام كرده باشند و قوام عبارت است از هر چيز و هر وضع و هر شرطى كه ثبات انسان و بقائش نيازمند بدان است و منظور از كلمه «انسان» جنس انسان است، پس جنس انسان به حسب خلقتش داراى قوام است و نه تنها داراى قوام است، بلكه به حسب خلقت داراى بهترين قوام است و از اين جمله و جمله بعدش كه مى‌فرمايد: « ثُـمَّ رَدَدْنـاهُ اَسْفَلَ سـافِليـنَ!» (5 / تين) استفاده مى‌شود كه انسان به‌حسب خلقت طورى آفريده شده كه صلاحيت دارد به رفيع اعلى عروج كند و به حياتى خالد در جوار پروردگارش و به سعادتى خالص از شقاوت نائل شود و اين به خاطر آن است كه خدا او را مجهز كرده، به جهازى كه مى‌تواند با آن علم نافع كسب كند و نيز ابزار و وسايل عمل صالح را هم به او داده و فرموده:

« وَ نَفْــسٍ وَ مـا سَــوّيهـــا فَــاَلْهَمَهـــا فُجُــورَهـــا وَ تَقْــويهـــا !» (7 و 8 / شمس)

پس هر وقت بدان‌چه دانسته ايمان آورد و ملازم اعمال صالح گردد، خداى تعالى

او را به سوى خود عروج مى‌دهد و بالا مى‌برد، هم‌چنان‌كه فرمود: « اعتقاد پاك و صحيح به‌سوى او بالا مى‌رود و عمل صالح در بالا رفتن آن كمكش مى‌كند ! » (10 / فاطر) و نيز فرموده: « گوشت قربانى عايد خدا نمى‌شود، تقواى شماست كه به‌سوى او عروج نموده و به او مى‌رسد ! » (37 / حج) و نيز فرموده: « خداى تعالى از ميان شما كسانى را بالا مى‌برد كه ايمان آورده باشند و در ميــان آنــان كسانـى كــه توفيــق عملشــان داده شــده به درجاتى بالاترند!» (11 / مجادله) و نيز فرموده: « ايشان درجاتى بس بلند دارند!» (75 / طه) و آياتى ديگر از اين قبيل كه دلالت مى‌كند بر اين‌كه مقام انسان مقام بلندى است و لايزال مى‌توانــد به‌وسيله ايمان و عمــل صالح بالا رود، و ايــن از ناحيه خــدا عطائى است قطع ناشدنى، و خدا آن‌را پــاداش خوانده، و فرموده: « فَلَهُمْ اَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ !» (6 / تين)

« ثُمَّ رَدَدْناهُ اَسْفَلَ سافِلينَ !» (5 / تين)

مراد به «اَسْفَلَ سافِلينَ» مقام منحطى است كه از هر پستى پست‌تر و از مقام هر شقى و زيانكارى پائين‌تر است و معناى آيه اين است كه - سپس ما انسان را كه در بهترين تقويم آفريديم، به مقام پستى برگردانديم، كه از مقام تمام اهل‌عذاب پست‌تر است.

طبيعت انسانى و طغيانگرى او

«قُتِلَ الانْسانُ ما اَكْفَرَهُ، مِـنْ اَىِّ شَىْ‌ءٍ خَلَقَهُ...!» (17 و 18 / عبس)

«خدا بكشد انسان را كه چقدر كفرانگر است! مگر خدا او را از چه خلق كرده كه به خود اجازه كفران مى‌دهد؟»

معناى جمله با كمكى كه مقام مى‌دهد اين است كه خداى تعالى انسان را از چه چيز خلــق كرده كه به‌خــود اجازه طغيــان و استكبار را مى‌دهد، استكبار از ايمان و اطاعت. اشــاره مى‌كند به اين‌كه فطرت هر كسى مى‌داند كه فاعل فعل خلقت و تقدير و « تيسير سبيل» كسى جز خداى‌تعالى نيست، حتى مشركين هم به اين معنا اعتراف دارند.

استفهام جمله نام‌برده قهرا مى‌فهماند كه اولاً اين اصرار بشر در كفرش امرى

عجيب است و سپس مى‌پرسد آيا در اين خلقت عجيب علتى بوده كه باعث شـده اين‌طور در كفـرش افـراط كنـد، آن‌گاه خـودش پاسخ مى‌دهد، بـه اين‌كه انسان هيچ دليلى و عذرى ندارد كه كفرانگرى خود را مستند بدان كند، چون او كسى است كه از آبـى خـوار خلق شده و چيـزى از خلقت و تدبير امـور زندگى و مرگ و بعـث خـود را مـالك نيسـت.

«مِنْ نُطْفَـةٍ خَلَقَـهُ فَقَـدَّرَهُ !» (19 / عبس)

يعنى از نطفه‌اى خـوار و بـى مقـدارش آفـريده است. پس كسـى كـه اصـل و نسبش آبى چنين پشيز است، حق ندارد با كفــر خود طغيــان كند و از اطاعــت استكبار بورزد.

مذمت و ملامتى كه در آيه آمده متوجه انسان طبيعى است و مى خواهد بفرمايد طبع انسان چنين است كه اگر به‌خودش واگذار شود در كفر افراط مى‌كند و اين همان مطلبى است كه آيه زير افاده‌اش مى‌كند: « ... اِنَّ الاِْنْسانَ لَظَلُومٌ كَفّارٌ !» (34 / ابراهيم) كه قهرا با انسان‌هائــى منطبق مى‌شود كه فعلاً مبتــلا به كفر و افــراط در كفرنــد و با حق دشمنى مى‌ورزند.⁽¹⁾

مقدرات و مصائب مكتوب انسان

« مــا اَصــابَ مِـنْ مُصيبَـةٍ فِـى الاَرْضِ وَ لا فــى اَنْفُسِكُــمْ اِلاّ فـى كِتــابٍ مِـنْ قَبْـلِ اَنْ نَبْــرَأَهـــا...!»

«هيچ مصيبتى در زمين و نه در نفس خود شما به شما نمى‌رسد، مگر آن‌كه قبل از اين‌كه آن را حتمى و عملى كنيم در كتابى نـوشتـه شـده بود، ايـن بـراى خـدا آسـان است.» (22 / حديد)

مراد به مصيبتى كه در زمين و از ناحيه آن به انسان‌ها مى‌رسد، قحطى و آفت ميوه‌ها و زلزله‌هاى ويرانگــر و امثال آن است. مراد به مصيبتى كه به جان آدمى روى مى‌آورد، بيمارى و جراحت و شكستن استخوان و مردن و كشته شدن و امثال آن است.

مــراد به كتاب، لوحى است كه در آن همه آن‌چه بوده و هست و تا قيامت خواهد بود نوشته شده، هم‌چنان‌كه آيات و روايات هم بر آن دلالــت دارد و اگر از ميــان مصايب تنهــا به آن‌چــه از زميــن و از وجود خــود انسان‌ها ناشى مى‌شــود اكتفــا كرد، بــراى اين بود كه گفتگـــو دربــاره آن‌هـا بود.

عايد مى‌گردد، خـوشحالـى مكنيـد كـه خـدا هيـچ متكبـر و فخـر فروش را دوسـت نمـى‌دارد!» (23 / حديد)

اين جمله بيانگر علت مطلبى است كه در آيه قبل بود. در آيه قبل دو چيز بود يكى خبرى كه خدا مى‌داد از نوشتن حوادث قبل از وقوع آن، و يكى خود حوادث. آيه مورد بحث بيانگر خبر دادن خداست، نه خود حوادث.

معنـــــاى جملــــه ايــــن اســـت كـــــه:

اين‌كه ما به‌شما خبر مى‌دهيم كه حوادث را قبل از اين‌كه حادث شود نوشته‌ايم، براى اين خبر مى‌دهيم كه از اين به بعد ديگر به خاطر نعمتى‌كه از دستتان مى‌رود اندوه مخوريد و به‌خاطر نعمتى كه خدا به شما مى‌دهد خوشحالى مكنيد، براى اين‌كه انسان اگر يقين كنــد كه آن‌چه فوت شده بايد مى‌شد، و ممكن نبود كه فوت نشود، و آن‌چه عايدش گشت بايـد مى‌شد، و ممكن نبـود كه نشود، وديعه‌اى اسـت كه خدا به او سپــرده، چنين كسـى نه هنگام فوت نعمت خيلى غصه مى‌خورد و نه در هنگــام فرج و آمــدن نعمت.⁽¹⁾

مصايب انسان تحت مشيت الهى

« ما اَصابَ مِنْ مُصيبَةٍ اِلاّ بِأِذْنِ اللّهِ...!» (11 / تغابن)

« هيــچ مصيبتى نمى‌رسد مگر به اذن خــدا و كسى كه به خدا ايمان آورد خدا دلــش را هــدايــت مى‌كنــد و خــدا به‌هـر چيــزى دانــاســـت!»

اذن در آيه فوق از طرف خدا اذن لفظى نيست، بلكه اذن تكوينى است، كه عبارت است از به‌كار انداختن اسباب و يا برداشتن موانعى كه سر راه سببى از اسباب است، چون اگر آن مانع را برندارد، سبب نمى‌تواند اقتضاء خود را در مسبب به‌كار گيرد. مثلاً آتش، اقتضاءِ حرارت و سوزاندن را دارد و مى‌تواند مثلاً پنبه را بسوزاند ولى به‌شرطى كه رطوبت بين آن و بين پنبه فاصله نباشد. پس برطرف كردن رطوبت از بين پنبه و آتش با علم به اين‌كه رطوبت مانع است و برطرف كردنش باعث سوختن پنبه است، اذنى است در عمل كردن آتش در پنبه و به‌كرسى نشاندن اقتضائى كه در ذات خود دارد، يعنى سوزاندن:

1 ـ عمل از هيچ عامل و اثر از هيچ مؤثرى بدون اذن خداى سبحان تمام نمى‌شود.

2 ـ مصايب عبارت است از حوادثى كه آدمى با آن مواجه بشود و در آدمى اثر سوئى و ناخوش آيندى به‌جاى گذارد و اين‌كه اين‌گونه حوادث مانند، حوادث خوب به اذن خدا مى‌رسد.

3 ـ اين اذن خدا اذن تشريعــى و لفظى يعنى حكــم به جواز نيست، بلكه اذنى است تكــوينــى.

پــس اصابه مصيبت همــواره با اذن خدا واقع مى‌شود، هر چند كه اين مصيبت ظلمى باشد كه از ظالمى به مظلومــى برسد و هر چنــد كه ظلم از نظر تشريع ممنوع است و تشريع بــدان اذن نداده است. به همين جهت است كه بعضــى از مصايب را نبايد تحمل كرد و صبــر در برابر آن‌ها جايز نيست بلكه واجب است كه آدمى در برابرش تا بتوانـد مقاومت كنـد - مثل ظلم‌هائـى كه به عرض و ناموس آدمى و يا جان آدمى متوجّه مى‌شـود.

آن مصايبى كه قرآن كريم مردم را به صبر در برابرش خوانده، مصايبى نيست كه دستــور مقاومت در برابرش را داده و از تحمّــل آن نهى فرموده، بلكه مصايبى است كه خــود انسـان در آن اختيـارى ندارد، نظير مصايــب عمـومى عالمـى، از قبيـل مــرگ و ميرهــا، بيمــــارى‌هـــا.

« ... وَ مَنْ يُؤْمِنْ بِاللّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ...!» (11 / تغابن)

« ...كسى كه به خــدا ايمان آورد، خــدا دلـــش را هدايـــت مى‌كنــــد!»

اعتقاد به اين‌كه خداى تعالى اللّه يگانه است، اعتقادات نام‌برده را به‌دنبال دارد و انسان را به آن حقايق رهنمون شده و قلب را آرامش مى‌بخشد، به‌طورى كه ديگر دچار قلق و اضطراب نمى‌شود، چون مى‌داند اسباب ظاهرى در پديد آوردن آن حوادث مستقل نيستند و زمام همه آن‌ها به دست خداى حكيم است كه بدون مصلحت هيچ حادثه ناگوارى پديد نمى‌آورد و همين است معنى جمله فوق كه فرموده هر كس به‌خدا ايمان آورد قلبـــش را هدايـت مى‌كند.⁽¹⁾

مفهوم لعب و لهو بودن حيات دنيوى انسان

« اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زينَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَ تَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً وَ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَديدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ!» (20/حديد)

« بدانيد كه زندگى دنيا بازيچه و لهو و زينت و تفاخر بين شما و تكاثر در اموال و اولاد است مثل آن بارانى است كه كفار از روييدن گياهانش به شگفت درآيند، و گياهان به منتها درجه رشد برسند، در آن هنگام به زردى گراييده خشك مى‌شوند، دنياى كفار نيز چنين است، البته در آخرت عذاب شديدى است، و هم مغفرت و رضوانى از ناحيه خداست، و زندگى دنيا جز متاعى فريبنده نمى‌باشد!»

كلمه «لَعِبٌ» به معناى بازى داراى نظام است كه دو طرف بازى به نظام آن آشنائى دارند مانند « الك دولك بـازى» و نظـايـر آن كـه اطفـال بـه منظـور رسيـدن بـه فـرضى خيــالـى آن را انجـــام مــى‌دهنــد.

كلمه «لَهْوٌ» به معناى هر عمل سرگرم كننده‌اى است كه انسان را از كارى مهم و حيـاتى و وظيفه‌اى واجب باز بدارد.

كلمه «زينَةٌ» و آرايش عبارت است از چيز مرغوبى كه ضميمه چيز ديگر شود تا مــردم به‌خاطر جمالــى كه از اين ضميمــه حاصل شــده مجـذوب آن چيـز گــردنــد.

«تَفاخُـرٌ» بــه معناى مبــاهـــات كـــردن بــــه حســـب و نســـب اسـت.

«تَكاثُـرٌ» در اموال و اولاد به اين معناست كه شخـص بـه ديگــرى فخــر بفروشد.

زندگى دنيا از يكى از خصال پنجگانه زير خالى نيست. يا لعب و بازى است و يا لهو و سرگرم كنك، يا زينت است، كه حقيقتش جبران نواقص درونى خود با تجمل و مشاطه‌گرى است و يا تفاخر است و يا تكاثر و همه اين‌ها همان موهوماتى است كه نفس آدمى بدان و يا به بعضى از آن‌ها علقه مى‌بندد، امورى خيالى و زايل است كه براى انسان باقى نمى‌ماند و هيچ‌يك از آن‌ها براى انسان كمالى نفسـانى و خيـرى حقيقـى جلب نمـى‌كند.

( از شيخ بهائى رحمة‌اللّه نقـل شده كه گفتـه است: اين پنج خصلتى كه در آيه ذكر شده، از نظر سنين عمر آدمى و مراحل حياتش مترتب بر يكديگرند. چون تا كودك است حريص در لعب و بازى است و همين‌كه به حدّ بلوغ مى‌رسد و استخوان‌بندى‌اش محكم مى‌شود، علاقمند به لهو و سرگرمى‌ها مى‌شود. پس از آن‌كه بلوغش به حد نهايت رسيد، به آرايش خود و زندگى‌اش مى‌پردازد، همواره به فكر اين است كه لباس فاخرى تهيه كند و مركب جالب توجهى سوار شود و منزل زيبائى بسازد و همواره به زيبائى و آرايش خود بپردازد و بعد از اين سنين به حدّ كهولت مى‌رسد، آن‌وقت است كه بيشتر به فكر تفاخر به‌حسب و نسب مى‌افتد و چون سالخورده شد، همه كوشش و تلاش او در

بيشتر كردن مال و اولاد صرف مى‌شود.)

معناى آيه اين است كه: مثل زندگى دنيا در بهجت و فريبندگيش و سپس در زوال و از دست رفتنش، مانند بارانى است كه به موقع مى‌بارد، و باعث روييدن گياهان و زراعت‌ها مى‌شود و زراعت‌كاران از روييدن آنها خوشحال مى‌شوند، و آن زراعت و گياه هم چنان رشد مى‌كند تا به حد نهايى نموش برسد، و رفته رفته رو به زردى بگذارد، و سپس گياهى خشكيده و شكسته شود، و بادها از هر سو به سوى ديگرش ببرند.

« وَ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ!»

در اين قسمت از آيه" مغفرت" قبل از" رضوان" آمده، براى اينكه كسى كه مى‌خواهد به رضوان خدا درآيد، بايد قبلا به وسيله مغفرت خدا شستشو و تطهير شده باشد. و نيز در اين جمله مغفرت را توصيف كرد به اينكه از ناحيه خداست، ولى عذاب را چنين توصيفى نكرد، تا اشاره كرده باشد به اينكه مطلوب اصلى و آن غرضى كه خلقت به خاطر آن بوده مغفرت است نه عذاب، و اين خود انسان است كه باعث عذاب مى‌شود، و با خروجش از زى بندگى و عبوديت آن را پديد مى‌آورد!

ـ « بشتابيد به سوى مغفرتى از پروردگارتان و بهشتى كه عرض آن چون عرض آسمان و زمين است ... ! »(21/حديد)⁽¹⁾

عناوين اعتبارى و خيال

«وَ ما هـذِهِ الْحَيـوةُ الـدُّنْيا اِلاّ لَهْـوٌ وَ لَعِبٌ وَ اِنَّ الـدّارَ الاْخِـرَةَ لَهِىَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ!»

« و زندگانى اين دنيا جز لهـو و لعب چيــزى نيست و به يقيــن سراى آخرت، آن ســراى زنــدگــانـــى اســـت، اگـر مى‌دانستنــد!» (64 / عنكبوت)

در اين آيه، حقيقت زندگانى دنيا به بازى و سرگرمى معرفى شده و واقعيت بازى جز خيال نيست، بنابراين زندگانى دنيا هم از جاه و ثروت و رياست و مرئوسيت و زيردستى و جز امور خيالى نيست و واقعيتى بيرون از ذهن ندارد. يعنى آن‌چه در خارج هست يك سلسله حركات طبيعى است كه انسان با آن‌ها در ماده تصرف مى‌كند. در اين حـركات و اعمال زيردست و زبـردست تفـاوتى ندارنـد. مثـلاً آن حقيقتـى كـه از يك انسان رئيس در خـارج موجـود است همـان وجود انسـانى اوست و امّـا عنوان ريـاست، يك امر وهمى بيش نيست و هم‌چنين يك لباس كه مـال كسى اسـت و وصف مملوكيت دارد، همـان وجود خارجـى خود لباس تحقق دارد و امّا اين‌كه مال فلان شخص است

يك پندار است كه از ذهن تجاوز نمى‌كند و لذا بعد از آن‌كه از ملك آن شخص بيرون مى‌رود در وجود خارجى‌اش تغييرى حاصل نمى‌شود و هم‌چنين ساير امور اعتبارى و شئون زندگانى دنيوى.⁽¹⁾

مراحل بعدي زندگي انسان

مرگ انسان

چرا انسان‌ها مى‌ميرند؟

«نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقينَ، عَلى اَنْ نُبَدِّلَ اَمْثالَكُمْ وَ نُنْشِئَكُمْ فى ما لاتَعْلَمُونَ،» (60 و 61 / واقعه)

«اين مائيم كه مرگ را در بين شما مقدر كرده‌ايم و كسى نيست كه از تقدير ما سبقت بگيرد. ما بر اين اساس مقــدر كـرده‌ايم كـه جماعتــى مثــل شما جايگزين شمـا شـونـد و شمــا را به خلقتى ديگـر كـه از آن خبـر نـداريد ايجــاد كنيــم.»

حاصل معناى دو آيه چنين است:

اســلاف را بميرانيم و اخــلاف را به‌جاى آنــان بگذاريم و نيــز بر اين اساس است كه بعــد از مردن شمــا خلقتى ديگر وراى خلقــت ناپايــدار دنيــوى به شمــا بدهيــم.

پــس مــرگ عبــارت اســــت از انتقــــال از خــانــه‌اى بــه خــانــه‌اى ديگــر و از خلقتــى بــه خلقتـى بهتـــر، نــه اين‌كه عبــــارت بــاشــــد از انعــدام و فنــا !⁽¹⁾

عطاى هستى و تقدير مرگ

« نَحْنُ خَلَقْناكُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ، اَفَرَاَيْتُمْ ما تُمْنُونَ، ءَاَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ اَمْ نَحْنُ الْخالِقُـونَ...؟»

(57 تا 59 / واقعه)

« ما شما را آفريده‌ايم پس چرا تصديق نمى‌كنيد. به من خبر دهيد آيا نطفه‌اى كه در رحـم‌هـا مى‌ريـزيد، شما مى‌آفرينيد و يا ما خالق آنيم؟ اين مائيم كه مـرگ را بين شمــا مقــدّر كرده‌ايــم و كسـى نيسـت كـــه از تــقـديـر مـا سبقـت بگيــرد!»

در آيه فوق به‌جاى اين‌كه، در پاسخ از سئوال بفرمايد - ما نطفه را انسان مى‌كنيم، فرمود، ما مرگ را در بين شما مقدّر كرده‌ايم و هيچ چيز ما را مغلوب نمى‌كند. از آن‌جائى كه بعد از شنيدن پاسخ نام‌برده به ذهن مى‌رسيد كه وقتى خلقت به‌دست خداست، پس بايد اين خلقت همچنان باقى بماند و دستخوش مرگ و مير نگردد و اگر مى‌گردد لابد عوامل مرگ بر اراده خدا چيره و غالب‌اند، لذا براى رفع اين توهم فرموده، مرگ را هم خود ما در بين شما قرار داده‌ايم.

تدبيــر امــور خلــق بــه جميــع شئــون و خصــوصيــاتش از لــوازم خلقــــت و افـاضــه وجـــود اســـــــت.

وقتى خداى تعالى به انسان هستى مى‌دهد، هستى محدود مى‌دهد. از همان اولين لحظه تكوين او تا آخرين لحظه زندگى دنيوى‌اش و تمامى خصوصياتى كه در طول اين مدّت به‌خود مى‌گيرد و رها مى‌كند، همه از لوازم آن محدوديت است و جزء آن حد است و به تقديــر و اندازه‌گيرى و تحديد خالق عزّوجل‌اش مى‌باشد، كه يكى از آن خصوصيات هم مرگ اوست. پس مرگ انسان مانند حياتش به تقديرى از خداست، نه اين‌كه خدا نتوانسته انسان را براى هميشه آفريده باشد و چون او از چنين خلقتى عاجز بوده و قدرتش همين قدر بوده كه آفريده‌اش مثلاً هفتاد سال دوام داشته باشد، قهرا بعد از هفتاد سال دستخوش مرگ شود (العياذ باللّه!)

و نه اين‌كه خدا او را براى هميشه زنده ماندن خلق كرده باشد و لكن اسباب و عوامل مخرب و ويرانگر بر اراده خداى عزّوجل غلبه كرده و مخلوق او را بميراند. چون لازمه اين دو فرض اين است كه قدرت خداى تعالى محدود و ناقص باشد. در فرض اول نتوانسته باشد دوام بيشترى به مخلوق زنده‌اش بدهد و در فرض دوم نتوانسته باشد از هجوم عوامل ويرانگر جلوگيرى كند و اين در مورد خداى تعالى محال است، براى اين‌كه قــدرت او مطلقه و اراده‌اش شكست‌ناپذير است.

از ايــن بيــان روشــن شــد كــه منظــور از جملـــه « نَحْــنُ قَـدَّرْنــا

بَيْنَـكُــمُ الْمَــوْتَ...،» (60 / واقعه) اين اســت كه بفهمانــد اوّلاً مرگ حــق است و در ثانــى مقدّر از ناحيه اوســت، نه اين‌كه مقتضاى نحوه وجود يك موجود زنده باشد، بلكه خداى‌تعالــى آن‌را براى اين موجود مقدّر كرده، يعنى او را آفريده تا فلان مدت زنده بماند و در رأس آن مــدت بميـــرد.⁽¹⁾

رحمت زندگى و قبض و بسط هستى

«اِلَيْــهِ مَرْجِعُكُــمْ جَميعــا وَعْدَ اللّــهِ حَقّــا اِنَّهُ يَبْــدَؤُا الْخَلْـقَ ثُمَّ يُعيدُهُ...!» (4 / يــونس)

« بـازگشتگـاه همـه شمـا به‌ســوى اوســت، وعـده خـــدا حـق است، و آفـرينش را آغـاز مــى‌كنــد و سپــس آن را بــازگشــت مـى‌دهـد تـا ... !»

معنى اين‌كه وعده خدا به معاد حق است اين است كه خلقت الهى به نحوى است كه هيچ خلقتى به پايان نمى‌رسد مگر به اين ترتيب كه همه و منجمله انسان، به‌سوى خدا بر گردند، مثلاً سنگ كه از آسمان فرود مى‌آيد و آماده سقوط به زمين مى‌گردد، يك سنـخ امـرى اســت كـه جـــز بـا نـزديــك شـــدن تـدريجـــى بـه زميـن و بــالاخـره افتـادن روى زميـن به پــايــان نمـى‌رسـد.

همــه موجودات در تلاش و كوشش‌انـد و همه به‌ســوى پروردگار خويش مى‌روند تا به لقــاءِ او برسنــد. خدا مى‌فرمايــد - اى انســان تـو بــا تــلاش به‌ســوى پروردگــار خويــش رهسپــارى و سرانجــام بــه لقـاء او مــى‌رســـى! (6 / انشقاق)

«اِنَّهُ يَبْدَؤُاالْخَلْقَ ثُمَّ يُعيدُهُ !» (4/يونس)

سنــت جارى خدا اين اســت كه نسبت به چيزى كه مى‌آفريند و افاضه وجود مى‌كنــد، وسايلــى را كه موجــب تكميــل خلقــت آن اســت در اختيــارش مى‌گــذارد.

پس هستى و زندگى و بهره‌ورى هر شى‌ء - مادام كه وجود دارد تا وقتى منتهى به سرانجامى معين نشود، از ناحيه خداست و وقتى هم به پايان تعيين شده و مقدر خود برسد از بين نمى‌رود و رحمت الهى كه باعث وجود و بقاء و ساير ملحقات آن از قبيل زندگى، توانايى و دانائى و امثال آن بوده، باطل نمى‌شود، بلكه به پايان رسيدن يك موجود معنايش اين است كه خدا رحمتى را كه گسترده بود، اكنون به‌سوى خود جذب مى‌كند، زيرا چيزى كه خدا از طرف خود افاضه كرده، «وجه» اوست و «وجه خدا» از بين رفتنى نيست و بنابراين تمام شدن و به پايان رسيدن وجود اشياء آن‌گونه كه ما خيال

مى‌كنيم فنا و بطلان آن‌ها نيست بلكه رجوع و بازگشت به‌سوى خداست چه آن‌كه از نزد او فرود آمده بودند - « و هرچه نزد خداست باقى است... !» (96 / نحل)

بنابراين، كارى جز بسط و قبض ايجاد نشده: خدا با بسط رحمت خود آغاز به خلقت اشيــاء مى‌كنــد و با قبــض رحمت، موجــودات را به‌ســوى خود بازگشــت مى‌دهــد.

اين قبــض و بازگشــت به‌سوى حــق همــان معــاد است كـه به مــا وعـده داده‌اند.⁽¹⁾

تحولات وجود انسان

«... وَ كُنْتُــــــــــمْ اَمْــــــواتـــــــا...!» (28/بقره)

«... و شما كه‌مردگان بوديد... !»

اين جمله حقيقت انسان را از جهت وجود بيان مى‌كند و مى‌فرمايد وجود انسان وجــودى است متحوّل، كه در مسيــر خود از نقطه نقص به‌سوى كمال مى‌رود و دائما و تدريجــا در تغييــر و تحول است و راه تكامل را مرحلــه به مرحله طــى مى‌كند. قبل از اين‌كه پا به عرصــه دنيا بگــذارد مرده بــود (چون جــزو كره زميــن بود،) آن‌گاه بــه احيـاءِ خــدا حيات يافــت و سپس با ميــراندن خدا و احيــاءِ او تحــول مى‌يافــت.

اين‌را در جاى‌ديگر چنين بيان‌كرده: « ... و آغازكرد خلقت انسان را از گل، سپس نسل او را ازچكيده‌اى ازآبى بى‌مقدار كرد، و سپس او را انسان تمام‌عيار نموده و از روح‌خود در او دميد... !» (7 تا 9 / سجده) در جاى ديگر فرمود: « و سپس او را خلقتى ديگر كرد، پس مبارك است خدا كه بهترين خالق است!» (14 / مؤمنون) و نيز فرمود: «منكرين معاد از تعجب پرسيدند - آيا بعد از آن‌كه خاك شديم و در زمين گم گشتيم، دوباره خلقتى جديد به‌خود مى‌گيريم؟ و اينان هيچ دليلى بر گفتار خود ندارند و منشأ اين استبعادشان تنها اين است كه منكر لقاءِ پروردگار خويشند، بگو شما در زمين گم نمى‌شويد، بلكه فرشته‌اى كه موكّل بر شماست شما را بدون كم و كاست تحويل مى‌گيرد...!» (10 و 11 / سجده) و نيز فرموده: « ما شما را از زمين درست كرديم، و دوباره‌تان به زمين برمى‌گردانيم، و آن‌گاه بار ديگر از زمين بيرونتان مى‌آوريم!» (55 / طه)

اين‌آيات به‌طورى‌كه ملاحظه مى‌فرمائيد دلالت مى‌كند، بر اين‌كه انسان جزئى از

اجزاء كره زمين است و از آن جدا نمى‌شود و مباين آن نيست، چيزى كه هست از همين زمين نشو نموده و شروع به تطور كرده و مراحل خود را طى مى‌كند تا مى‌رسد به آن‌جائى كــه خلقتى غير زمين و غير مــادى مى‌شود و اين موجود غير مادى عينا همان است كه از زمين نشو كرد و خلقتى ديگر شد و به اين كمــال جديد تكامــل يافــت، آن‌گاه وقتــى به اين مرحلــه رسيد فرشتــه مرگ او را از بدنــش مى‌گيرد و بدون كم و كاست مى‌گيــرد و سپس اين موجود به سوى خــداى سبحان بـرمى‌گـردد، ايـن صــراط و راه هستـى انسـان اســـت.

قرآن كريم همان‌طور كه احيانا مبدأ حيات دنيوى انسان را كه از آن شروع نموده عالم طبيعت و كون شمرده و هستى‌اش را مرتبط با آن معرفى مى‌كند، در عين حال آن‌را مرتبط با پروردگار متعال نيز مى‌داند.

انسان مخلوقى است تربيت يافته در گهواره تكوين و از پستان صنع و ايجاد ارتضــاع نموده و در سيــر وجودى‌اش تطــور دارد و سلــوك او همــه با طبيعت مرده مرتبــط است و از نظــر فطرت و ابــداع مرتبــط به امــر خـدا و ملكــوت اوست.

اين از جهت آغـاز خلقت بشـر و پيـدايش او در نشئـه دنيا و امّا از جهت عـود و بـرگشتش به‌سوى خدا، قـرآن كريـم صراط آدمى را منشعب بـه دو طـريق مى‌داند: طريق سعـادت و طريق شقـاوت. طريـق سعادت را نزديك‌تـرين طريـق (يعنى صراط مستقيـم) دانسته كه بـه رفيع اعلـى منتهى مى‌شـود و اين طـريق لايـزال انسـان را به‌سوى بلنـدى و رفعت بالا مى‌بـرد، تا وى را به پـروردگارش برسانـد و طريق شقـاوت كه آن‌را راهــى دور و منتهـى به اسفل سافلين معرفى مى‌كند، تا آن‌كه به رب‌العالمين منتهى شود.⁽¹⁾

مبادى آفرينش انسان، توليد نسل و مدت حيات او

«وَ اللّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُـرابٍ ثُـمَّ مِـنْ نُطْفَـةٍ ثُـمَّ جَعَلَكُمْ اَزْواجـــا...!» (11 / فاطر)

« و خداست كه شما را از خاك و سپس از نطفه خلق كرد و آن‌گاه شما را نر و ماده كرد و هيچ ماده‌اى حامله نمى‌شود و وضع حمل نمى‌كند، مگر به علم خدا و هيچ سالخورده‌اى عمر طولانى نمى‌كند و هيچ مقدارى از عمرش كم نمى‌شود مگر آن‌كه همه در كتابى ثبت است و اين كار بر خــدا آســان اســت...!»

اين آيه شريفه به خلقت انسان اشاره مى‌كند، كه خداى تعالى نخست او را از خاك كه مبدأ دور اوست و خلقتش بـه آن منتـهى مى‌شـود، بيـافريد، و سپس او را از

نطفه كه مبدأ نـزديك اوسـت خلـق كـرد.

«ثُـمَّ جَعَلَكُــمْ اَزْواجــــــا ! »

يعنى شما را مرد و زن كرد.

«...وَ ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَ لا تَضَعُ اِلاّ بِعِلْمِهِ - هيچ ماده حـامله نمـى‌شود و وضـع حمل نمى‌كند مگـر آن‌كه علـم خـــدا مصـاحب بـا حمـل او و وضــع اوسـت...!» (11 / فاطر)

«...وَ ما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ اِلاّ فى كِتابٍ...!» (11 / فاطر)

يعنــى عمر احدى امتداد نمى‌يابــد و زياد نمى‌شــود و در نتيجــه معمر نمى‌گردد و از عمــر احدى كاسته نمى‌شود، مگر آن‌كه همه‌اش در كتابـى ضبط است.

در جمله فوق ملاحظه مى‌شود كه، بعد از عمر دادن خدا به كسى، آن كس معمر مى‌شــود، نه قبل از آن، چــون اگر فرضا كسى قبل از عمر دادن معمر باشد، ديگر فرض ندارد كه دوبــاره عمــر داده شـود.

«...وَ لا يُنْقَـــصُ مِـــنْ عُمُــــــــرِهِ... !»

يعنى « از عمر احدى كم نمى‌شود، مگر آن‌كه همه‌اش در كتابى ضبط است،» و گرنه ناقص شدن عمر كسى كه فرض كرده‌ايم معمــر است، تنـاقض و خـلاف فــرض اسـت.

منظــور از «كِتاب» لوح محفــوظ است، كه دگرگونگى بدان راه ندارد و در آن نوشته شده كه فلان شخص به پاداش فلان عملش عمرش زياد مى‌شود و آن ديگرى به‌خاطــر فــلان عملــش عمرش كــم مى‌گردد و خلاصه كتابــى كه نوشته‌هايــش تغيير نمى‌يابــد، لوح محفــوظ است، نه كتــاب محو و اثبــات كه آن مــورد تغيير است.

«...اِنَّ ذلِكَ عَلَى اللّهِ يَسيرٌ !» (11/فاطر)

اين تدبير دقيق و مبتنى و مسلط بر كليات حوادث و جزئيات آن، كه هر چيز و هر حادثه را در جاى خود قرار داده، بر خدا آسان است. چون خدا هم عليم است و هم قدير، و بـا علم و قدرتش بر همه چيزى محيط است، پس هم او رب انسان‌هاست، همان‌طور كه رب هر چيـز ديگـر اسـت.⁽¹⁾

مراحل عمر و علم انسان و نزول آن

« وَ اللّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفّيكُمْ وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ اِلى اَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَىْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلــــمٍ شَيْئــــا اِنَّ اللّــهَ عَليــمٌ قَــديــرٌ!» (70 / نحل)

« و از شما كسى باشد، كه به پست‌ترين دوران‌هاى عمر رسد، تا پس از دانائى هيچ ندانـد، كه خدا دانا و تواناست!»

مراد به «اَرْذَلِ الْعُمُرِ» سن شيوخت و پيرى است، كه قواى شعور و ادراك در آن انحطــاط پيــدا مى‌كنــد و البتــه ايــن انحطاط به اختلاف مزاج‌ها مختلف مى‌شود. غـالبـا از سن هفتــاد و پنج سالگــى شــروع مى‌شـود.

و معناى آيه اين‌است كه خدا شما گروه مردم را خلق كرده، پس آن‌گاه شما را در عمر متوسط مى‌گيرد و البته بعضى از شما هستند كه تا سن پيرى رسيده و آن‌قدر به عقب برمى‌گردندكه از ضعف قواى درّاكه بعد از آن‌كه عمرى عالم بودند، ديگر چيزى را ندانند و اين خود دليل و آيت‌اين است كه زندگى و مردن شما و شعور و علم شما به‌دست خود شما نيست، وگرنه شعور خود را براى خود نگه مى‌داشتيد و زندگى‌خود را هم براى خود حفظ مى‌كرديــد بلكـه اين زنــدگى و علم با نظام عجيبى‌كه دارد به‌علم و قدرت‌خدا منتهى مى‌گردد.⁽¹⁾

انســان و سكونــت او در زمان

« وَ لَــهُ مـا سَكَــــنَ فِــى الَّيْــــلِ وَ النَّهـــارِ وَ هُـــوَ السَّميــــعُ الْعَليـــمُ !» (13 / انعام)

« و جميع موجوداتى كه در ظرف زمان جاى دارند همه ملك خدايند و او شنوا و داناست!»

سكون در ليل و نهار به معنى وقوع در ظرف عالم طبيعتى است كه اداره آن به‌دست ليل و نهار است. شب و روز گهواره‌اى است عمومى‌كه عناصر بسيط عالم و مواليدى كه از تركيب آن‌ها با يكديگر متولد مى‌شود، همه در آن‌گهواره تربيت مى‌شوند و به‌سوى غايت خود و هدفى كه برايش مقدّر شده و به‌سوى تكامل روحى و جسمى سوق داده مى‌شود.

همان‌طور كه محل سكونت، چه شخصى و چه عمومى، دخالت تامى در تكّون و وضع زندگى ساكنين آن دارد. هم‌چنين شب و روز كه به منزله مسكنى است عمومى براى اجزاءِ عالم دخالت تامى در تكون عموم موجودات متكون در آن دارد.

انسان يكى از همين ساكنين در ظرف ليل و نهار است كه به مشيت پروردگار از

ائتلاف اجزاءبسيط و مـركب در اين قيـافـه و شكلى كـه مى‌بينيـم تكـون يـافتـه است، و قيافه و انـدامى كـه در حـدوث و بقـايش از سـاير موجودات ممتـاز است.

خـداوند سبحان كارگـاه عظيم عالم را در تحت شرايط و نظامى حيرت‌انگيز به‌گردش در آورده است و در تحت همان نظام نسل آدمى را زيـاد كرده، و نظام خاصى بين افراد اين نوع اجرا نموده است. آن‌گاه وى را به وضع لغات و اعتبار سنن و وضع امور اعتبارى و قراردادى هدايت فرموده و پيوسته با ما و ساير اسباب قدم به قدم همراهى كرده و ما را لحظه به لحظه به معيت ساير اسباب و آن اسباب را به‌معيت ما در مسير ليل و نهار به‌راه انداخته و حوادثى بيرون از شمار يكى پس از ديگرى‌پديد آورده است.⁽¹⁾

انسان در فاصله مرگ و قيامت

تحويل انسان به مسئول نگهدارى او بعد از مرگ

« قُلْ يَتَوَفّكُــمْ مَلَكُ‌الْمَــوْتِ الَّــذى وُكِّــلَ بِكُــمْ ثُــمَّ اِلى رَبِّكُــمْ تُرجَعُـونَ !» (11 / سجده)

« بگــو فرشته مــرگ كه بر شما گماشته‌انــد، جانتان را مى‌گيرد سپس به سوى پــروردگــارتان بازگشت خـواهيـد كرد!»

كلمه «تَوَفّى» به معناى اين است كه چيزى را به‌طور كامـل دريافـت كنى. آيه شريفه مطلــق است و ظاهر اطلاقــش اين است كه ملك‌مــوت موكــل بر اعـم از ميراندن باشد.

و اگر در اين آيه قبض روح و «تَوَفّى» را به ملك الموت و در آيه « اللّهُ يَتَوَفَّى الاَْنْفُسَ حِيــنَ مَــوْتِهـا ـ خدا جان‌هــا را هنگــام مردنش مى‌گيرد...!» (42 / زمر) به خدا نسبت داده و در آيه ديگر آن‌را به فرستادگان و فرموده: «...حَتّى اِذا جــاءَ اَحَدَكُــمُ الْمَـوْتُ تَوَفَّتْـــهُ رُسُـلُنــا - تا آن‌كه مرگ يكى‌شــان برســد فرستادگــان مــا او را مى‌ميرانند...!» (61 / انعام) و هم‌چنين در آيه « اَلَّذينَ تَتَوَفّيهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمى اَنْفُسِهِمْ ـ آنانكه در حالى ملائكه قبض روحشان مى‌كنند، كه ستمگر به خويشند...!» (28 / نحل) آن‌را به ملائكه نسبت داده، به خاطر اختلاف مراتب اسباب است. سبب نزديك‌تر به ميت ملائكه است كه از طرف ملك الموت فرستاده مى‌شود و سبب دورتر از آنان خود ملك الموت است كه مافوق آنان است و امر خداى تعالى را نخست او اجرا مى‌كند و به ايشان دستور مى‌دهد. خداى‌تعالى هم مافوق همه آنان و محيط بر آنان و سبب اعلاى ميراندن و مسبب الاسباب است.⁽¹⁾

وضع انسان در آخرين لحظه حيات

«وَ اَنْتُــمْ حينَئِـــذٍ تَنْظُــروُنَ وَ نَحْـنُ اَقْـرَبُ اِلَيْـهِ مِنْكُمْ وَ لكِنْ لا تُبْصِروُنَ!»(84و85/ واقعه)

« و در آن هنگام همه تماشا مى‌كنند، در حالى‌كه ما از شما به او نزديك‌تريم، ولى شما نمى‌بينيد!»

معنــى آيه فــوق اين اســت كه شمــا انسان محتضــر را تماشا مى‌كنيــد كه دارد از دستتــان مـى‌رود و پيـش روى‌تان مى‌ميــرد و شما هيــچ كارى نمى‌توانيــد بكنيد.

معناى اين‌كه فرمود: «ما از شما به او نزديكتريم،» اين است كه شما او را تماشا مى‌كنيد در حالى كه ما از شما به او نزديك تريم، چون ما به سراسر وجود او احاطه داريم و فرستادگان ما كه مأمور قبض روح اويند نيز از شما به وى نزديك ترند، امّا نه شما ما را مى‌بينيد، و نه فرستـادگـان مـا را.

اين‌كه مسئله قبض روح را هم به خدا نسبت داديم و هم به فرستادگان او، به خاطر اين‌است‌كه قرآن‌كريم اين‌كار را كرده است. يك‌جا مسئله قبض‌روح را به‌خدا نسبت داده، و يك‌جاى ديگر آن‌را به ملك‌الموت نسبت داده، و جاى ديگر آن‌را به رسولان خدا نسبت داده است.

محافظت از زندگى انسان چگونه صورت مى‌گيرد؟

«...وَ يُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً...!»

«...و مى‌فرستــد بر شما نگاهبانــان تا ضبط كننــد اعمال شما را در همه عمر تا آن‌كه بيايــد يكى از شما را مــرگ و بگيــرد جان شمــا را فرشتگــان ما و ايشــان در انجــام مأموريــت خود هرگــز كوتاهــى نمــى‌كننــد!» (61 / انعام)

«حَفَظَه» كارشــان حفظ آدمى است از همه بليات و مصائب، نه تنها بلاى مخصوصى و جهت احتياج آدمى به اين حفظ اين است كه نشئه دنيوى نشئه اصطكاك و مزاحمت و برخورد اسـت ـ هيچ موجودى در اين نشئــه نيست مگــر اين‌كه موجودات ديگــرى از هـر طــرف مزاحـــم آن‌انـد.

يكى از اين موجودات انسان است، كه تا آن‌جا كه ما سراغ داريم تركيب وجودى‌اش از لطيف‌ترين و دقيق‌ترين تركيبات موجود در عالم صورت گرفته و معلوم است كه رقبا و دشمنان چنين موجودى از رقباى هر موجود ديگرى بيشتر خواهند بود. و لذا به‌طورى‌كه از روايات هم برمى‌آيد، خداى تعالى از فرشتگان خود كسانى را مأمور كرده تا او را از گزند حوادث و دستبرد بلايا و مصائب حفظ كنند و حفظ هم مى‌كنند و از

هلاكت نگهش مى‌دارند، تا اجلش فرا رسد، در آن لحظه‌اى كه مرگش فرا مى‌رسد، دست از او برداشته و او را به‌دست بليات مى‌سپارند تا هلاك شود.

خداى سبحان از طرفى ملائكه خود را چنين توصيف كرده كه: «...يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَروُنَ ـ هرچه‌را كه مأمور شوند انجام مى‌دهند،» (50/نحل) و از طرفى ديگر فرموده هر امتى گروگان اجل خويش است و وقتى اجلشان فرارسد حتى براى يك ساعت نمى‌توانند آن‌را پس‌وپيش كنند. ازاين‌دو بيان استفاده مى‌شود ملائكه مأمور قبض ارواح نيز از حدود مأموريت خود تجاوز نكرده و درانجام آن كوتاهى نمى‌كنند. وقتى معلومشان شدكه فلان شخص بايستى در فلان ساعت و تحت فلان شرايط قبض روح شود حتى يك لحظه او را مهلت نمى‌دهند.

اين آن معنائى است كه از آيه استفاده مى‌شود و امّا اين‌كه اين فرستادگان همان فرستادگــان قبلى‌اند و آيا حفظه همــان موكلين بر قبــض ارواحنــد يا نه؟ آيه شريفه از آن ساكــت است و در آن بيــش از اشعــار مختصــرى بر وحــدت مـزبـور نيسـت.

آيا بدن انسان پس از مرگ حفظ مى‌شود؟

« اِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمّا عَلَيْهــا حافِـظٌ !»

« هيـچ نفسى نيست مگـر آن‌كه نگهبـانـى بـر او مـوكـل اسـت.» (4 / طارق)

بعيد نيست‌كه مراد به حفظ نفس‌خود نفس و اعمال آن باشد، كه جان‌هاى انسان‌ها بعداز مردن نيز محفوظ است تا روزى كه خداوند سبحان بدن‌ها را دوباره زنده كند. در آن روز جان‌ها به كالبدها برگشته، دوباره انسان به‌عينه و شخصه همان انسان دنياخواهد شد.

بسيــارى از آيات قرآن كه دلالت بر حفــظ اشياء دارد، اين نظريـه را تأييـد مى‌كند.

شخصيت يك انسان به نفس و يا به‌عبارت ديگر به روح اوست، نه به بدن او. (به شهادت اين‌كه مى‌دانيم يك بدن هشتادساله در مدت عمرش چند بار تحليل مى‌رود و اجزاء و سلول‌هايش مى‌ميرد و مجددا سلولهاى ديگرى جاى آن‌ها را پر مى‌كند و مع‌ذلك اين شخص هشتاد ساله همان شخصى است كه از فلان پدر و مادر در فلان روز به دنيا آمده بود.) در آخرت هم وقتى خداى تعالى بدن فلان شخص را خلق كرد و نفس و يا روح او را در آن بــدن دميد، قطعــا همان شخصى خواهــد شد كه در دنيــا به فلان اســم و رسم و شخصيت شناخته مى‌شد، هر چند كه بدنش با صرف نظر از نفس عين آن بدن نباشد بلكه مثل آن باشد.⁽¹⁾

احساس بى زمانى انسان در فاصله مرگ و قيامت

«...فَاَماتَهُ اللّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ‌كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْما اَوْ بَعْضَ يَوْمٍ...!» (260 / بقره)

«... پس خدا او را صد سال بميرانيد، آن‌گاه زنده‌اش كرد، پرسيد چه مدتى مكث كردى گفت يك‌روز و يا قسمتى از يك روز. فرمود نه بلكه صد سال مكث كــردى... !»

از ظاهر اين عبارت برمى‌آيد كه خداى تعالى او را قبض روح كرده، و به همان حال صد سال باقى داشته، و پس از صد سال دوباره روحش را به بدنش برگردانيده اســـت.

اين‌كه شخص مزبور ميان يك روز و پاره‌اى از يك‌روز ترديد كرد دلالت دارد بر اين‌كه زنده شدنش در غير آن ساعتى بوده كه از دنيا رفته بود. مثلاً اگر در اواخر روز از دنيا رفته در اوائل روز زنده شده، و مرگ و زندگى را خواب و بيدارى پنداشته، و چون اختلاف ساعات آن دو را ديده ترديد كرده كه، آيا ميان اين خواب و بيدارى يك شب فاصله شده يا نه؟ در اين‌جا هاتفى به او مى‌گــويـد: « نـه بلكـه صـد سـال مكـث كردى!»

صد سال مردن با يك روز يا چند ساعت مردن و سپس زنده شدن فرقى ندارد. در اين قصه اين حقيقت بيان شده كه در قيامت وقتى مردگان زنده مى‌شوند چه حالى دارند، و پيش خــود چه احساســى دارند. در آن روز مثـل همين صاحب قصه شك مى‌كنند، كه چقدر آرميديم:

« و روزى كه قيامت به‌پا شود بزهكاران سوگند خورند كه جز ساعتى به‌سر نبرده‌اند، در دنيا نيز همان‌طـور سرگردان بودنــد، و كسانى كه علم و ايمانش دادند گوينــد: در مكتــوب خدا تا روز قيامـت بسر برده‌ايد، و اينك روز قيامت است، ولـى شما نمى‌دانسته‌ايد!» (56 / روم)⁽¹⁾

تحولات مراحل زندگى انسان

« وَ كُنْتُمْ اَمْواتا فَاَحْيـاكُمْ ثُــمَّ يُميتُكُـمْ ثُمَّ يُحْييكُمْ ثُمَّ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ! »(28 / بقره)

« شما مردگان بوديد و خدا جانتان بداد و بار ديگرتان مى‌ميراند و باز جانتان مى‌دهــد و باز سـوى او برمى‌گرديـد چگونــه منكر او مى‌شويــد؟»

در اين آيات حقيقت انسان را و آن‌چه را كه خدا در نهاد او به وديعه سپرده، بيان

مى‌كند، ذخاير كمال، و وسعت دائره وجود او، و آن منازلى را كه اين موجود در مسير وجود خود طى مى‌كند، يعنى زندگى دنيا، و سپس مرگ، و بعد از آن زندگى برزخ، و سپس مرگ، و بعد زندگى آخرت، و سپس بازگشت به خدا، و اين‌كه اين منزل در سير آدمى است، خاطرنشان مى‌سازد.

مى‌فرمايد: انسان مرده‌اى بى جان بود، خدا او را زنده كرد، و همچنان او را مى‌ميراند و زنده مى‌كند تا در آخر به‌سوى خود بازگرداند، و آن‌چه در زمين است براى او آفريد، آسمان‌ها را نيز برايش مسخّر كرد و او را خليفه و جانشين خود در زمين ساخــت، و ملائكه خود را به سجده براو وادار نمــود، و پدربــزرگ اورا در بهشت جاى داده، و درب توبه را برويش بگشود، و با پرستش خود و هدايتش او را احترام نموده به شــأن او عنايت فرمود.

اين از همان آياتى است كه با آن‌ها به وجود عالمى ميان عالم دنيا و عالم قيامت، به‌نام برزخ، استدلال مى‌شود، براى اين‌كه در اين آيات، دوبار مرگ براى انسان‌ها بيان شده، و اگر يكى از آن دو همان مرگى باشد كه آدمى را از دنيا بيرون مى‌كند، چاره‌اى جز اين نيست كه يك اماته ديگر را بعد از اين مرگ تصور كنيم، و آن وقتى است كه يك زندگى ديگـر ميـان دو مـرگ يعنـى مـردن در دنيـا بـراى بيـرون شـدن از آن، و مـردن براى ورود به آخرت، يك زندگى ديگر فرض كنيـم و آن همان زنـدگـى بـرزخـى اسـت.

ميراندن اولى ميراندن بعد از تمام شدن زندگى دنياست، و احياء اول زنده شدن بعد از آن مرگ، يعنى زنده شدن در برزخ، و ميراندن و زنده شدن دوم، و در آخر برزخ، و ابتداءِ قيامت است.⁽¹⁾

حيات ظاهر و حيات باطن و نفى فاصله مرگ

«... وَ بِــالاْخِــرَةِ هُــمْ يُــوقِنُــونَ!» (4/بقره)

«... و به‌آخرت يقين دارند!»

در آيات‌اول سوره بقره به حيات ديگرى اشاره شده كه انسان‌ها در آن حيات زندگى را از سر مى‌گيرند، حياتى است كه فعلاً پنهان است، و نسبت به حيـات دنيـا جنبه باطن را دارد، نسبـت به ظاهـر، حيـاتى است كـه زنـدگـى انسـان به‌وسيله آن حيـات در هميـن دنيا و بعـد از مـردن و در بعـث و قيـامت يكسـره مى‌شـود. و در بين

مرگـى، و انعدامـى فاصلـه نمـى‌گـردد. هم‌چنان‌كه فـرمود: «آيـا و كسـى كـه مرده و بـى جـان بـود، او را زنـده كـرديـم، و بـرايش نـورى قـرار داديـم، تا با آن در ميـان مردم آمـد و شـد كند، مثل كســى است كه در ظلمت‌ها قرار دارد و بيرون شدنـى برايش نيســت...؟» (122 / انعام)⁽¹⁾

خلق مجدد انسان

چگونه بدن انسان مجددا خلق مى‌شود؟

« وَ لَقَــدْ عَــلِـمْتُـمُ النَّشْــــــاَةَ الاُْولى فَلَـــــوْلا تَـــــذَكَّــــرُونَ !» (62 / واقعه)

« و شما با اين‌كه نشئـه نخستين را ديـديـد، چـرا متذكر نمى‌شويد؟»

اين‌كه چگونه ممكن است، انسان‌ها يكبار ديگر زنده شوند، دليل اين امكان در همين نشئه دنياست. چون در اين نشئه ديدند و فهميدند كه آن خدائى كه اين عالم را از كتم عـدم بـه هستـى آورد و چنيـن قـدرتـى داشـت، او بـر ايجـاد بار دومش نيز قادر است.

بـا علـم بـه نشئـه دنيـا بـراى انسان‌ها علمـى نيـز بـه مبـادى ايـن برهـان پيدا مى‌شود، برهانى كه امكان بعث را اثبات مى‌كند.

و اين برهان، برهان بر امكان حشر بدن‌هاست و حاصلش اين است كه بدنى كه در قيامت زنده مى‌شود و پاداش يا كيفر مى‌بيند مثل بدن دنيوى است. وقتى جائز باشد بدنى دنيائى خلق شود و زنده گردد، بدنى اخروى نيز ممكن است خلق و زنـده گـردد. چـون اين بـدن مثـل آن بـدن است. حكـم امثـال در جـواز و عـــدم جـواز يكـى اسـت.

بدن آخرتى از اين نظر كه بدن است مثل بدن دنيوى است، نه مثال آن . وقتى مثال آن مى‌شود كه همه آن خصوصيات و اجزاء كه بدن دنيوى داشت از سلـول‌هـا و گلبـول‌هـا و سايـر مـواد داشتـه باشـد و در آن صـورت ديگـر بـدن اخـروى نمى‌شـود، بلكـه همـان بـدن دنيـوى است و فـرض مـا ايـن است كـه بـدن در آن روز بـدنـى

است اخـروى، چيزى كه هست مثل بدن دنيوى است.

حــال اگر گفته شود كه - اگر بدن اخروى مثل بدن دنيوى باشد، با در نظر گرفتن اين‌كه مثــل هــر چيــزى غيــر آن چيــز است، بايد انســان در آخــرت غير انســان در دنيــا بــاشــــد، چــون مثــل آن اســت، نــه عيــن آن - در پــاســخ مى‌گــوئيــم:

چگونگى برگشت روح به بدن و بازگشت به خدا

«...ثُمَّ اِلى رَبَّكُمْ تُرْجَعُونَ!» (11 / سجده)

«...سپس سوى پروردگـارتــان بـــازگشـــت خواهيـــد كــــرد!»

اين رجوع همان است كه در آيه قبلى از آن به لقاء خدا تعبير كرد و فرمود: «...بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ لَكافِروُنَ،» (10/سجده) موطن و جاى آن، روزقيامت است كه بايد بعد از توفى و مردن انجام شود و براى فهماندن اين بعديت تعبير به «ثُمَّ» كرد كه بعديت را مى‌رساند.

حقيقت مرگ بطلان و نابود شدن انسان نيست و شما انسان‌ها در زمين گم نمى‌شويد، بلكه ملك‌الموت شما را بدون اين‌كه چيزى از شما كم شود، بلكه به‌طوركامل مى‌گيــرد و شمــا را از بدن‌هــايتــان بيــرون مى‌كشــد، به ايــن معنــا كه علاقــه شمـا را از بـدن‌هـايتـان قطع مى‌كنـد.

و چون تمام حقيقت شما ارواح شماست، پس شما يعنى همان كسى كه كلمه «شما» خطاب به ايشان است و (يك‌عمر مى‌گفتيد من و شما،) بعد از مردن هم محفوظ و زنده‌ايد و چيزى از شما گم نمى‌شود، آن‌چه گم مى‌شود و از حالى به حالى تغيير

مى‌يابد و از اوّل خلقتش دائما در تحول و دستخوش تغيير بود، بدن‌هاى شما بود، نه شما و شما بعد از مردن بدن‌ها محفوظ مى‌مانيد، يا به‌سوى پروردگارتان مبعوث گشته و دوباره به بدن‌هايتان برمى‌گرديد.

حقيقت انسان عبارتست از، جان و روح و نفس او، كه با كلمه «من - تو» از آن حكايت مى‌كنيم و روح آدمى غير بدن اوست و بدن در وجودش وشخصيتش تابع روح است و روح با مردن متلاشى نمى‌شود و معدوم نمى‌گردد، بلكه در حيطه قدرت خداى تعالى محفوظ است، تا روزى كه اجازه بازگشت به بدن يافته و به‌سوى پروردگارش براى حســاب و جزاء برمى‌گــردد و با همــان خصوصياتــى كه خــداى سبحــان از آن خبـر داده مبعوث شود.

ايـن آيـه از روشن‌تريـن آيـات قـرآنى است كـه دلالت بـر تجـرد نفس مى‌كنـد و مـى‌فهمانـد كـه نفس غيـر از بـدن است، نـه جـزء آن است و نـه حـالـى از حالات آن.⁽¹⁾

خلقت اوّل و خلقت دوم انسان

«اَيَحْسَـبُ الاِنْسانُ اَنْ يُتْرَكَ سُدًى، اَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِىٍّ يُمْنى...!» (36 تا 39 / قيامت)

«آيا آدمى مى‌پندارد، كه او را مهمل از تكليف و ثواب و عقاب گذارند، آيا در اول قطره آب منى نبود؟ و پس از نطفه خون بسته و آن‌گاه (به اين صورت زيباى حيرت‌انگيز)آفريده و آراسته گرديد، پس آن‌گاه از او دو صنف نر و ماده پديد آورد!»

مى‌فرمايد - مگر او نطفه‌اى نبود از منـى كه در رحمـش مى‌ريـزنـد. سپس آن انسان و يـا آن منى قطعه‌اى لخته خون بود كه خداى تعالى با تعديل و تكميل اندازه‌گيرى و سپــس صورتگرى‌اش كــرد و از انســان دو صنــف درسـت كرد، يكى نر و يكى ماده.

خداى تعالى قـادر بـر خلقت بـار دوّم انسـان است، به‌دليل اين‌كه بـر خلقت نخستين او قـادر بــود و خلقـت دوّم اگـر آسـان‌تـر از خلقـت اوّل نباشـد، دشـوارتـر نيسـت.

« اَلَيْــسَ ذلِـكَ بِقـادِرٍ عَلى اَنْ يُحْيِـىَ الْمَوْتــى!» (40 / قيامت)⁽²⁾

خلقت اوليه و خلقت جديد انسان و جهان

« اَفَعَيينا بِالْخَلْقِ الاَوَّلِ بَلْ هُمْ فى لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَديدٍ ! »(15 / ق)

« مگر ما از آفريدن بار نخست عالم خسته شديـم؟ (نـه همه اين را مى‌دانند،) ولى اصــولاً نسبت به خلقــت جديـد شك دارند!»

مراد به خلق اوّل خلقت اين نشئه طبيعت با نظامى است كه در آن جارى است، و يكى از انـــواع مــوجــودات آن خلقـــت همـانـا انســان اســت، البتـه انســـان دنيــائــى.

خلقت جديد شامل آسمان و زمين نيز مى‌شود، هم‌چنان‌كه فرمود: «روزى كه زمين و آسمان مبدل به زمينى ديگر و آسمانى ديگر مى‌شود، و مردم همگى براى خداى واحد قهار آشكار مى‌شوند!» (48 / ابراهيم) و خلقت جديد به معناى خلقت نشئه جديد است كه منظور از آن نشئه آخرت است.

مـراد به خلق تبديـل نشئه دنيا بـه يك نشئه‌اى ديگـر، و داراى نظـامى ديگر غيـر نظام طبيعـى است، كه در دنيـا حاكـم است ،براى اين‌كه در نشئـه آخرى كـه همان خلـق جديد است ديگـر مرگـى و فنـائى در كـار نيست، و همـه زندگـى و بقـاست، چيـزى كـه هست اگـر انسـان اهـل سعـادت باشـد نعمتـش خالـص نعمت اسـت، و نقمـت و عذابـى ندارد، و اگر از اهـل شقـاوت باشـد بهـره‌اش يكسـره نقمت و عـذاب است و نعمتـى نـدارد، و بـه خـلاف نشئـه اوّل و يـا بگـو خلق اول، كـه نظــام در آن درست بـر خـلاف آن است (چـون هم نعمتش آميخته با نـاگوارى‌هـاست و هـم عــذابش آميختـه با لـذّت اســت،) چيـزى كــه هست در اوّل لذت بيشتر از الم، و در دوم الم بيشتر از لذت است.⁽¹⁾

مفهوم رويش انسان از زمين و بازگشت و خروج از آن

«وَ اللّهُ اَنْبَتَكُمْ مِنَ الاَرْضِ نَباتا ثُمَّ يُعيدُكُمْ فيها وَ يُخْرِجُكُمْ اِخْراجا !» (17 و 18 / نوح )

« و خدا شما را چون گياه از زمين به نحوى ناگفتنى رويانيد و سپس هم او است كه شمـا را در زمين بـرگردانيـده و بـاز به نحوى نـاگفتنى از زمين خارج مـى‌كنـد!»

يعنى خدا شما را از زمين رويانيد، رويانيدن نبات. چون خلقت انسان بالاخره منتهى مى‌شود به عناصر زمينى و خلاصه همين عناصر زمين است، كه به‌طور خاصى

تركيب مى‌شود و به صورت مواد غذائى درمى‌آيد و پدران و مادران آن‌را مى‌خورند و در مزاجشان نطفه مى‌شود و پس از نقل از پشت پدران به رحم مادران و رشد در رحم كه آن‌هم به‌وسيله همين مواد غذايى است، به صورت يك انسان در مى‌آيد و متولد مى‌شود، حقيقت نبات همين است. پس آيه فوق در مقام بيان يك حقيقت است، نه اين‌كه بخواهد تشبيه و استعاره‌اى را به‌كار برد.

منظـور از برگردانـدن به زميــن اين اسـت كه شمـا را مى‌ميـراند و در قبـر مـى‌كند. منظــور از اخــراج ايـن اسـت كـه روز قيـامت بـراى جــزاء از قبــر بيرونتـان مى‌كنـد.

اعــــاده انســـان بــــه زميــن و بيـــرون آوردن آن در حقيقـت يـك عمـل اســت و اعـــاده جنبـــه مقــدمــه را بـــراى اخـــراج دارد و انســان در دو حـال اعـاده و اخـــراج در يـــك عـالـــم اســــت و آن هـــم عـالـــم حــق اســـت، هم‌چنان كــه در دنيا در عالم غـرور بـود.⁽¹⁾

كيفيت پيدايـش زندگانى مجدد انسان

« وَ اِذْ قالَ اِبْراهيمُ رَبِّ اَرِنى كَيْفَ تُحْيِى‌الْمَوْتى...؟» (260 / بقره)

« و بياد آر آن زمان را كه ابراهيم گفت: پروردگارا نشانم بده، چگونه مردگان را زنده مى‌كنى...؟»

آيـه فـوق بــر چنـد نكتـه دلالت دارد:

1 ـ اوّل اين‌كــه ابراهيم خليــل عليه‌السلام از خداى تعالى درخواست ديدن احياء را كرد، نه بيــان استدلالى و سئوال خــود را بــا كلمـه «كَيْـــفَ» اداء كـرد، كـه مخصـوص سئــوال از خصـوصيـات وجـود چيـزى اســت، نـه از اصـل وجـــود آن.

2 ـ نكته دوم اين‌كه آيه شريفه دلالت مى‌كند، بر اين‌كه ابراهيم عليه‌السلام درخواست كرده خدا كيفيت احياء را به او نشان دهد، نه اصل احياء را، چون درخواست خود را به اين عبارات آورد « چگونه مرده را زنده مى‌كنى؟» و اين سئوال مى‌تواند دو معنا داشته باشــد، يكـى اين‌كه، چگونـه اجـزاء مادى مرده حيات مى‌پذيرد و اجـزاءِ متلاشى دوبـاره جمـع مى‌گـردد، و بـه صـورت موجـودى زنـده شكـل مى‌گيـرد و خـلاصــه آن ايـن اسـت كـه چگونـه قدرت خــدا به احيــاء بعد از مــوت و فنــا تعلــق مى‌گيــرد.

معناى دوّم اين‌كه سئوال از كيفيت افاضه حيات بر مردگان باشد و اين‌كه خدا به

اجــزاءِ آن مــرده چه مى‌كنــد كه زنــده مى‌شود و حاصل آن، سئــوال از سبب و كيفيت تأثير سبب است و اين به وجهى همان اســت كه خداى سبحان آن‌را ملكــوت اشياء خوانده است. منظور ابراهيم عليه‌السلام كيفيت به معناى دوم بوده، نه بــه معنـاى اوّل.

ابراهيم عليه‌السلام تقاضا نكرد كه مى‌خواهم ببينم اجزاء مردگان چگونه حيات را مى‌پذيرند و دوباره زنده مى‌شوند، بلكه تقاضاى اين را كرد كه مى‌خواهم فعل تو را ببينم كه چگونه مردگان را زنده مى‌كنى و اين تقاضا، تقاضاى امر محسوس نيست، هرچند كه منفك از محسوس هم نمى‌باشد، چون اجزائى‌كه حيات را مى‌پذيرند مادّى و محسوس‌اند و لكن همان‌طور كه گفتيم تقاضاى آن جناب تقاضاى مشاهده فعل خدا است كه امرى اســت نامحسوس، پس در حقيقــت ابراهيم عليه‌السلام درخواســت حق‌اليقيـن كرده است.⁽¹⁾

محـدوده حركت زندگى انسان

« هُــوَ الَّـذى خَلَقَكُمْ مِنْ طيــنٍ ثُمَّ قَضــى آ اَجَلاً وَ اَجَلٌ مُسَمّىً عِنْدَهُ...!» (2/انعام)

« او كسى است كه، شما را از گل آفريد، آن‌گاه اجلى مقرر فرمود اجل معين پيش اوست...!»

انســان وجودش محــدود است، از يك طــرف بــه گِــل كه بــدوْ خلقــت نوع او از آن اســت اگــر چــه بقــاءِ نسلــش بــه‌وسيلــه ازدواج و تنــاســــل بــوده بــاشــد.

از طرفى ديگر به اجل مقررى كه با رسيدن مرگ سر مى‌آيد و اين همان است كه آيه شريفه «كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ اِلَيْنا تُرْجَعُونَ - هر كسى مرگ را خواهد چشيد آن‌گاه همه به سوى ما بازگشت مى‌كنند!» (57 / عنكبوت) متعرض آن است. ممكن هم هست مقصود از اين اجل روز بعث باشد كه روز بازگشت به خداى سبحان است. چون قرآن كريم گويا مى‌خواهــد زندگى بين مــرگ و بعث و خلاصـه عالم برزخ را جزء زندگى دنيا بشمارد.

هــم در كلمه «اَجَلٌ» و هــم در «اَجَلٌ مُسَمّىً» مقصود آخر مدت زندگى است نه تمامــى آن، هم‌چنان‌كه از جملــه «...فَاِنَّ اَجَلَ‌اللّــهِ لاَتٍ ـ اجل خدا رسيدنى است !» (5 / عنكبوت) به خوبى استفاده مى‌شود.

اجل دو جور است: يكى اجل مبهم و ديگرى اجل مسمى، يعنى معين در نزد خداى تعالى و اين همان اجل محتومى است كه تغيير نمى‌پذيرد و به همين جهت آن‌را

مقيد كرده به «عِنْدَهُ» نزد خدا و معلوم است، چيزى كه نزد خداست دستخوش تغيير نمى‌شود: « ما عِنْدَاللّهِ باقْ ـ آن‌چه نزدخداست باقى است!» (96/نحل) و اين همان اجل محتومى است كه تغيير و تبديل برنمى‌دارد.

قــرآن كريــم مى‌فرمــايــد:

«...وقتــى اجلشــان رسيــد نمى‌تواننــد حتــى يك لحظــه آن‌را پــس و پيش كننــد!» (49 / يونس)

نسبت اجل مسمى به اجل غير مسمى نسبت مطلق است، به مشروط. به اين معنا كه ممكن است، اجل غير مسمى به خاطر تحقق نيافتن شرطى كه اجل معلق بر آن شرط شده تخلف كند و در موعد مقرر فرا نرسد، ولكن اجل حتمى و مطلق راهى براى عدم تحقق آن نيست و به هيچ وجه نمـى‌تـوان از رسيـدن آن جلوگيرى نمـود.

(38 و 39 / رعد)

اين آيه نشان مى‌دهد، كه اجل مسمى همان اجل محتومى است كه در ام الكتاب ثبت شده، و اجل غيـر مسمـى آن اجلـى است كـه در لـوح محـو و اثبـات نـوشتـه شـده است.

تركيب خاصى كه ساختمان بدن آدمى را تشكيل مى‌دهد، با همه اقتضائات محدودى كه در اركان آن هست اقتضا مى‌كند، كه اين ساختمان عمر طبيعى خود را چه بسا به صد يا صد و بيست سال تحديدش كرده‌اند، بكند. اين است آن اجلى كه مى‌توان گفت در لوح محو و اثبات ثبت شده است، لكن اين نيز هست كه تمامى اجزاء كون با اين ساختمان ارتباط و در آن تأثير دارند و چه بسا اسباب و موانعى كه در اين اجزاء كون از حيطه شماره بيرون است با يكديگر برخورد نموده و همين اصطكاك و برخورد باعث شود كه اجل‌انسان قبل‌از رسيدن به‌حدطبيعى خودمنقضى‌گردد و اين‌همان مرگ ناگهانى است.

چه بســا اين دو اجل در مــوردى در يك زمان توافــق كنند و چه بسا نكنند و البته در صــورت تخــالف آن، اجــل مسمــى تحقــق مى‌پــذيــرد نه اجــل غير مسمــى.⁽¹⁾

حيات جاودان انسان

استعداد انسان براى زندگى جاودان

« قُلْ لِمَنْ مّا فِى السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ قُلْ لِلّهِ كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ اِلى يَـوْمِ الْقِيمَةِ لا رَيْبَ فيهِ الَّذينَ خَسِرُوآا اَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ !»(12 / انعـام)

« بگو آن‌چه كه در زمين و آسمان‌هاست از كيست؟ بگو از آن خداست، خداوند رحمت بر بندگان را بر خود واجب شمــرده و بـدون شك همـه شمـا را در روز قيـامت يعنى روزى كـه در قيـام آن شكى نيست، جمـع آورى خـواهـد كـرد، كسـانـى كـه امـروز ايمـان نمـى‌آورنـد، كـه آن‌روز زيـانكـارنــد!»

خداى تعالى مالك است همه آن‌چه را كه در آسمان‌ها و زمين است و مى‌تواند به‌هر طورى كه بخواهد در آن‌ها تصرف كند. خداى سبحان متصف است به صفت رحمت كه عبـارت است، از رفـع حـوايــج محتـاجـان و رسـانـدن هـر چيــزى بـــه مستحــق آن.

عده‌اى از بندگان خدا - از آن جمله انسان - صلاحيت زندگى جاودانه و استعداد سعادت در آن زندگى را دارند، پس خداى سبحان به مقتضاى مالكيتش مى‌تواند در انسـان تصـرف نمـايـد و چـون انسـان استحقـاق و استعـداد زنـدگى ابـدى را دارد لـذا او را بـه چنيـن زندگى مبعوث خواهد نمود.⁽¹⁾

چگونگى ادامه زندگى دنيوى انسان در بقا و ابديت

«... ذلِــكَ مَتاعُ الْحَيوةِ الـدُّنْيا وَ اللّـــهُ عِنْـــــدَهُ حُسْنُ الْـمَئابِ!»(14 / آل‌عمران)

«...اين كالاى زندگى دنياست و بازگشتگاه نيك نزد خداسـت !»

بقاءِ وجود انسان، وجودى كه در سراى ديگر باقى و هميشگى است، جز وجود اين سرائى او چيز ديگرى نيست، همان وجودى است كه مقدارى از زمان با تحولات خاصى در اين دنيا بسر برده است و آن جز روحى كه از بدن ناشى شده و چند صباحى با بدنى - كه مجموع اجزائى است كه از عناصر زمين فراهم شده و داراى قوه فعاله مخصوصى است، مى‌باشد - چيز ديگرى نيست. به‌طورى با اين اجزاء و عناصر (يعنى همان امورى كه ما آن‌ها را مقدمات بقا و وسيله ادامه حيات و زندگى مى‌دانيم،) اتحاد و پيوستگى دارد كه اگر فرض ارتفاع آن امور و مقدمات شود فرض ارتفاع آن‌ها عينا فرض عدم «انسان» است، نه آن‌كه فرض ارتفاع آن‌ها فرض عدم استمرار وجود انسانى باشد!

پس «انسان» در حقيقت آن چيزى است، كه افرادى از نوع خود به‌وجود آورده است و داراى اكل و شرب و نكاح مى‌باشد. در هر چيز با «اخذ و عطا» تصرف مى‌كند. داراى حس و خيال و عقل و سرور و فرح و خوشحالى و امثال آن مى‌باشد. تمام اين‌ها قسمت‌هائى است كه ملايم با ذات انسان بوده و ذات او چون مجموع اين مطالب است.

پاره‌اى از اين امور نسبت به پاره ديگر مقدمه بوده و انسان چون موجودى كه در سير و گردش دورى باشد، در آن امور - مانند سير در مسافت دورى - در گردش است.

هنگامى هم كه خداوند متعال او را از «دارفنا» به جهان ديگر كه «داربقا» است منتقل كند و خلود و دوام را براى او حتمى بداند و جايش را در ثواب دائم يا عقاب هميشگى مقرر دارد، چنان نيست كه وجود ابتدائى او را باطل كرده وايجاد وجود باقى براى او نموده باشد، بلكه در اين انتقال خداوند متعال وجود او را پس از آن‌كه متغيّر و در معرض زوال بود ثابت و غير متحول قرار مى‌دهد و وجود انسان پس از انتقال همان است كه قبل از انتقال بود، پس ناچار آن وجود يا متنعم به نعمت هائى از سنخ نعم دنيوى است - با اين‌تفاوت كه آن‌ها باقى و دائمى است - و يا آن‌كه معذب به بلاها و مصايبى‌از سنخ بلايا و مصايب دنيوى مى‌باشد و روشن است كه آن نعمت‌ها و بلايا از - منكوح و مأكول و مشروب و ملبوس و هم‌چنين ازمسكن و يا رفيق و قرين و سرور وامثال‌آن - خارج نيست!

خداوند متعال در آيه فوق و در آيه « وَ مَاالْحَيوةُ‌الدُّنْيا فِى‌الاْخِرَةِ اِلاّ مَتاعٌ !»(26 / رعد) نفــس حيات و زندگى دنيــوى را متاع آخرتى شمرده و آن‌را وسيله انتفاع و التذاذ

سراى ديگــر قــرار داده اســت. اين شيــواتريــن بيانى اســت، كه در اين مــورد از قرآن شريف صادر شـده است.⁽¹⁾

زندگى بعدى انسان در اين دنيا

« لَقَدْ كُنْتَ فـى غَفْلَــةٍ مِـنْ هـذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطائَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَديدٌ!»(22 / ق)

« تو از اين زندگى غافل بودى، ما پرده‌ات را كنار زديم، اينك ديدگانت خيره شده اســـت!»

لغت «غفلت» در موردى استعمال مى‌شود كه آدمى از چيزى كه پيش روى او و حاضر نزد اوست، بى خبر بماند، نه در مورد چيزى كه اصلاً وجود ندارد و بعدها موجود مى‌شود، پس معلوم مى‌شود زندگى آخرت در دنيا نيز هست، لكن پرده‌اى ميان ما و آن حائل شده است.

ديگر اين‌كه كشف غطا و پرده‌بردارى از چيزى مى‌شود كه موجود و در پس پرده است. اگر آن‌چه در قيامت آدمـى مى‌بينـد، در دنيـا نبـاشد، صحيـح نيسـت در آن روز بـه انسان‌ها بگـوينـد: تو از اين زندگـى در غفلت بـودى و ايـن زنـدگى بـرايت مستـور و در پـرده بــود، مــا پرده‌ات برداشتيم و در نتيجـه غفلـت مبـدل بـه مشـاهـده گشـت.

گفتــار خـداى تعـالــى دربـاره مسئلــه قيامت و زندگــى آخـرت بر دو وجه است:

يكـــى وجــــه مجــازات كــــه پــاداش و كيـفـــر انسان‌هــا را بيــان مـى‌كنـــد.

دوّم وجـه تجســم اعمـال اسـت كـه آيـات بسيـارى در قـرآن بـــر آن دلالـت دارد.

دسته اوّل از آيات مى‌رساند كه خداوند سبحان براى پاداش و كيفر بندگانش بهشتـى و دوزخـى آفـريـده، كـه هميـن الان آمـاده و مهيـاست و تنها پـرده‌اى ميـانـه مــا و آن حائل است، كه آن را نمى‌بينيم و چـون بـا تمـام شـدن عمـر، آن پـرده بـرداشتـــه شــد، بـــا آن روبـــرو مى‌شـــويم.

دسته دوّم از آيات مى‌رساند كه اعمال ما در روز قيامت به‌صورت نعمت‌هاى بهشتى و يا عذاب‌هاى دوزخى مجسم مى‌شود . اين دسته از آيات نشان مى‌دهد بهشت و دوزخ مخلــوق و مولود اعمــال خود ماست.⁽²⁾

تنهائى و زندگى غير اجتماعى انسـان بعد از مرگ

« وَ لَقَــدْ جِئْتُمُــونا فُــردى كَـما خَلَــقْنكُـــمْ اَوَّلَ مَــرَّةٍ...!» (94 / انعام)

« همانا شما تك تك نزد ما آمديد، چنان‌كه نخستين بار شما را آفريديم و آن‌چه را به شما عطا كرديم پشت سرتان واگذاشتيد... !»

خداى تعالى براى ما خبر مى‌دهد كه انسان از اين دنيا كه محل حيات اجتماعى اوست به عالم ديگرى به‌نام «برزخ» و سپس به عالم آخرت كوچ مى‌كند، ولى روش زندگى‌اش بعد از اين دنيا انفرادى است. يعنى ارتباطى با تعاون اجتماعى ندارد و به كمك و همكارى ديگران نيازمند نيست و تنها وجود خودش در تمام شئون حياتى مؤثر خواهد بود و اگر اين نظام طبيعى و نواميس مادّى كه در اين عالم مشاهده مى‌شود، در عالم بعدى نيز حكمفرما بود، ناچار بايد زندگانى برزخى و اخروى هم مانند حيات دنيوى بر اساس اجتماع و تعاون استوار باشد، ولى انسان همينكه از اين عالم رخت بربست ديگر اين جريانات را پشت سر انداخته و متوجّه پروردگارش مى‌شود. ديگر اثرى از علوم عملى كه ويژه محيط اجتماع و كار است نمى‌ماند، ديگر لزوم استخدام و تصرّف و مدنيت و اجتماع تعاونى و ساير احكام و قضاوت‌هائى كه در دنيا دارد بى‌مورد خواهدبود، تنها انسان است و اعمالى كه انجام داده و نتايج نيك و بد آن‌ها. از اين پس چهره حقايق بى‌پرده جلوه‌گر شده و خبر با عظمتى‌كه مورد اختلاف بود ظاهر مى‌شود.

آيــات زيــر:

ـ « و آن‌چه را گويـد بـه ارث بـريــم و تنهــا نزد مــا بيايــد!» (80 / مريم)

امثال اين آيات زياد است و از اين‌ها استفاده مى‌شود كه روش زندگانى انسان بعد از دنيا عوض شده و ديگر به‌طور اجتماع و همكارى زيست نمى‌كند و علومى را كه در اين عالم اختراع كرده به‌كار نمى‌بندد و جز از ميوه عمل و نتيجه كار و كـوشش خود بهره‌اى نمـى‌بــرد، حقيقت اعمالش در آن عالــم ظاهـر مى‌شــود و به پـاداش آن‌ها مى‌رسد.⁽¹⁾

رابطه قوام آسمانها و زمين با دوام حيات انسان‌ها

« وَ مِـنْ اياتِـهِ اَنْ تَقُـومَ السَّمــاءُ وَ الاَرْضُ بِـاَمْـرِهِ ثُــمَّ اِذا دَعــاكُـمْ دَعْـــوَةً مِــنَ الاَرْضِ اِذا اَنْتُــمْ تَخْــرُجُـــونَ!»(25 / روم)

« و از جمله آيات او اين است كه آسمان و زمين را با خود سرپا نگه داشته، پس چـون شما را با يك دعوت مى‌خواند، همه از زمين خارج مى‌شويد!»

از آن‌جائى كه آيات نام‌برده در اين فراز يعنى خلقت بشر از خاك و خلقتشان به صورت نر و ماده و اختلاف زبان‌ها و رنگ‌ها و خوابيدنشان در شب، و كار و كسبشان در روز، و نشان دادن برق به ايشان و نازل كردن آب از آسمان، همه آياتى بود مربوط به تدبير امر انسان، قهرا مراد به جمله « اَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَ الاَْرْضُ،» هم به كمك سياق مربوط مى‌شود، به تدبير امور انسان‌ها و مى‌خواهد بفرمايد:

ثبات آسمان و زمين بر وضع طبيعى و حال عادى شان به‌طورى كه سازگار با زنـدگى نوع انسانى و مرتبط با آن باشد يكى از آيات اوست.

جمله «ثُمَّ اِذا دَعاكُمْ...،» مترتب بر آن مى‌شود و معنايش اين مى‌شود كه - خروج انسان‌ها از زمين بعد از اين قيام است و وقتى است، كه ديگر آسمان و زمين قائم نيستند، يعنى ويران شده‌اند، هم‌چنان‌كه آيات بسيارى ديگر در مواردى از كلام مجيد بر اين خرابى دلالت دارد.

و نيز از اين‌جا معلـوم مى‌شـود كـه مـراد از جملـه « وَ مِـنْ اياتِــهِ خَلْقُ السَّمواتِ وَالاَْرْض...،» (22 / روم) خلـقتـى اسـت كــه مــربــوط و نــافـــع بـــه زنـدگـى بشـر اسـت، نـه اصـــل خلقــت آن‌ها.

آيات نام‌برده در اين فراز به‌طور ترتيب ذكر شده است، اوّل شروع شده به مسئله خلقت انسان و پيدايش او و آن‌گاه مسئله دو صنف بودن و نر و ماده بودنش، سپس مرتبط بودن وجودش به‌وجود آسمان و زمين و آن‌گاه اختلاف زبان‌ها و رنگ‌هايش، پس

از آن سعى و كوشش او در طلب رزق، آرامش و خوابيدنش در شب، آن‌گاه نشان دادن بــرق به او، نازل كــردن باران و در آخر قيــام آسمان و زميــن تا روزى معين، يعنى روزى كه آن سرآمــدى كه براى حيــات بشر در زمين مقدر شده به پايان برسد و آن‌گاه مسئله معاد و از سرگرفتن زندگيش، ذكــر شده اســت. اين بود پاره‌اى نكاتى‌كه در ترتيب‌آيات هست.⁽¹⁾

نشانه‌هاى زندگى قبلى انسان

«... يُضِــلُّ بِــهِ كَثيــرا وَ يَهْــدى بِهِ كَثيــرا وَ ما يُضِلُّ بِهِ اِلاَّ الْفاسِقينَ!» (26 / بقره)

«... بسيارى را با آن گمراه و بسيارى را با آن هدايت مى‌كند، ولى جز گروه فاسقان كسى را بدان گمراه نمى‌كند !»

آيه شهادت مى‌دهد، به اين‌كه يك مرحله از ضلالت و كورى دنبال كارهاى زشت انســان به‌عنــوان مجــازات در انسان گنهكــار پيدا مى‌شــود. اين غيــر آن ضلالــت و كورى اولى است كه گنهكــار را به گنـاه واداشت.

در آيــه فوق اضلال را اثر و دنبالــه فسق معرفــى كرده، نه جلوتــر از فسق، معلوم مى‌شود، اين مرحله از ضلالت غير از آن مرحله‌اى است كه قبل از فسق بوده و فاسق را به‌فسق كشانده است.

از ظاهر آيات مربوط در اين زمينه بر مى‌آيد كه انسان در ماوراى زندگى اين دنيا حيات ديگرى قرين سعادت و يا شقاوت دارد، كه آن زندگى نيز اصولى و شاخه‌هائى دارد، كه وسيله زندگى اويند و انسان به‌زودى يعنى هنگامى كه همه سبب‌ها از كار افتاد و حجــاب برداشتـه شد، مشــرف به آن زندگـى مى‌شود و بدان آگــاه مى‌گــردد.

و نيز از كلام خداى تعالى برمى‌آيد كه براى آدميان حيات و زندگى ديگرى قبل از زندگى دنيا بوده، كه هر يك از اين سه زندگى از زندگى قبلى‌اش الگو مى‌گيرد. واضح‌تر اين‌كه انسان قبل از زندگى دنيا، زندگى ديگرى داشته و بعد از آن نيز زندگى ديگرى خواهد داشت و زندگى سومش تابع حكم زندگى دوم او و زندگى دومش تابع حكم زندگى اولش است. پس انسانى كه در دنيا است، در بيـن دو زندگى قرار دارد، يكى سابق و يكــى لاحــق، اين آن معنائــى اسـت كـه از ظـاهـر قـرآن استفـاده مـى‌شـود.

از آيــات ذر و ميثــاق بر مى‌آيد كه خداونــد از بشر قبــل از آن‌كه به دنيا

بيايد، پيمان‌هائى گرفته و معلوم مى‌شود كه قبل از زندگى دنيا يك نحوه زندگى داشته است.⁽¹⁾

ارتباط اول خلقت انسان با آخر زندگى او

«... كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ، فَـريقا هَـدَى وَ فَريقا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّـلالَةُ...!» (29 و 30 / اعراف)

«چنان‌كه شما را آغاز كرد بر مى گرديد. گروهى را هدايت كرد و گروهى گمراهى برايشان راست شد... !»

در روايتى از حضرت ابى جعفر عليه‌السلام در ذيل آيه فوق نقل شده: خداوند در همان حينـى كـه بشـر را خلـق مى‌كـرد مـؤمن و كـافـر، شقـى و سعيـد خلـق فـرمـود و در روز قيـامت هـم مهتـدى و گمـراه مبعـــوث مى‌شوند.

در تفسير قمى نقل شده: رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرموده: شقى آن كسى است كه در شكم مادرش شقى بوده و سعيد آن كسى است كه در شكــم مــادرش سعيــد آفريــده شده.

گرچه اين روايات از حيث مفاد مختلف‌اند و لكن همه در افاده اين‌كه آخر خلقت به شكل اوّل خلقت است مشتركند. البته اين روايات و هم‌چنين آيات در مقام اثبات سعادت و شقاوت ذاتى نيستند.

روايـات بسيــارى كـه در ايـن مـورد وارد شـده مـاننـد، آيــات از حيـث مضمــون و نحــوه بيان مـختلفنـد: آيـات مــورد استنـاد به‌شــرح زيـرند:

1 ـ «هُوَ الَّذى يُصَوِّرُكُمْ فِى الاَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ - او كسى است كه شما را به‌هر نحوى كه بخواهد، در رحم مادران صورتگرى و نقشبندى مى‌كند!» (6 / آل عمــران)

2 ـ «هُـوَ الَّذى خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كـافِرٌ وَ مِنْكُمْ مُـؤْمِنٌ - اوكسى‌است‌كه‌شماراآفريد، اينك بعضى‌از شما كافر و بعضى‌مؤمن هستيد... !»(2/تغابن)

3 ـ «...هُوَ اَعْلَمُ بِكُمْ اِذْ اَنْشَأَكُمْ مِنَ‌الاَرْضِ وَ اِذْ اَنْتُمْ اَجِنَّةٌ فى بُطُونِ اُمَّهاتِكُمْ- او به شما داناتر است، روزى كه او شما را از مواد زمين ايجاد مى‌كرد و شما خودتان بى‌خبر بوديد و آن‌گاه كه شما در شكم مادرانتان جنين‌هائى بوديد!» (32/نجم)

4 ـ «...كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ، فَريقــا هَــدَى وَ فَريقـا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّـلالَةُ - همان‌طور كـه خلقتتان را آغــاز كرد، به‌سويش بازگشــت خواهيد كرد، گروهى هـدايـت يافته و گـروهـى ديگـر ضـلالـت بـر آنـان حتم شـده اسـت!» (29 و 30 / اعراف)

سياق آيات و مخصوصا آيه آخرى دلالت بر اين‌كه اجمالاً نوع انسان به قضاء الهى به

دو جور و دو قسم تقسيم شده و اما تفصيل اين اجمال و اين‌كه چه كسانى از اين قسم و چه اشخاصى از آن قسم‌اند، اين مربوط به اعمال اختيارى خود انسان است، تا ببينى عملشان چگونه باشد و به عبارت ديگر آن قضائى كه در اوّل خلقت و ابتداءِ وجود گذشته قضاء مشروط بوده و امّا در مرحله بقاء وقتى آن مشروط مطلق و حتمى مى‌شود كه پاى افعال اختيارى به ميان آيد، چه افعال اختيارى است كه مستبع سعادت و يا شقاوت و مستلزم هدايت و يا ضلالت مى‌شود.⁽¹⁾

سيستم ادراكى، احساسى و فكرى انسان

ادراكات

ادراكــات اعطـــا شــــده بـــه انســـان

«عَلَّــمَ الاِنْســانَ مـــا لَـــمْ يَعْلَــــمْ!» (5/علق)

« و به انسان آنچه را نمى‌دانست آموخت!»

خداوند متعال نوع انسانى را كه آفريد قواى ادراكى در او به وديعت نهاد، چشم و گوش و حواس باطنى برايش قرار داد، و او را يك نيروى فكرى عطا كرد، كه بتواند به واسطــه آن بــر حوادث موجود و گذشته و آينده اطــلاع پيــدا كنــد. و از ايـن نظر يــك نحو احـاطـه‌اى بـر حــوادث عـالـم خــواهـد داشـت.

در آيــه 5 در ســوره علــق مى‌فـــرمــايـد:

« و به انســان آنچــه را نمى‌دانست آمـوخت !»

در ســــوره نحـــــل مــى‌فـــرمـــايــــد:

« و خدا شمــا را از شكـم‌هاى مادرانتان برون آورد، در حالى كه هيچ نمى‌دانستيد و بـرايتان گوش و چشــم‌ها و دل‌هــا قــرار داد... !» (78 / نحل)

در ســــوره بقـــــره مــى‌فـــرمـــايـــد :

« و بـــه آدم تمــــام اســــم‌هـــا را آمــوخــت! » (31 / بقره)

خداوند براى نوع انسان يك سنخ وجودى را اختيار فرمود كه قابل ارتباط با همه‌چيز است و از هر چيز مى‌تواند بهره‌ور شود، يا بااتصال مستقيم و يا به‌وسيله آلات و ادوات؛ چنان‌كه درحيله‌هاى صنعتى و روش‌هاى فكرى‌اش مشاهده‌مى‌شود و فرمود:

«و آنچه در زمين هست همگى‌را براى شما آفريد... !» (65/حج)

و نيـــــز فــــرمـــــود:

« و آنچـــه در آسمــان‌هـا و زميــن اســت همگــى را از جــانب خــود

بــراى شمــا مسخر فرمود... !» (13/جاثيه)

انسان در نتيجه نيروى فكرى و رابطه تسخيرى كه با همه موجودات دارد، موفق شده است يك دسته از علوم اعتبارى را براى ورود در مرحله تصرف در اشياء و تأثير در مـوجـودات خـــارج از خـود تهيـه نمـــايـد تـا از آن‌هـا در حفـظ وجـود و بقــايش استفــــــاده نمــــايـــد.⁽¹⁾

تقسيـم بنـدى ادراكــات

ادراكات و علوم بر دو دسته‌اند: قسمتى از آنها ادراكاتى است كه مستقيما از فعل و انفعال ماده خارجى با حواس و ادوات ادراكى به دست مى‌آيد. مانند مفهوم زمين، آسمان، آب و هوا و ساير تصورات، و همچنين اين‌گونه تصديقات مانند عدد چهار زوج است، آب جسم مايعى است، سيب يكى از ميوه‌جات است و امثال آنها و همچنين علمى كه از حضور و مشاهده خودمان (يعنى همان معنايى كه از آن به «من» تعبير مى‌كنيم،) و كليات عقلى ديگر به دست مى‌آيد. حاصل شدن اين ادراكات موجب پيدايش اراده و صــدور فعلــى از انســان نمى‌شــود و كــار آنها تنهــا نمــايش دادن خــارج است.

دسته ديگر ادراكاتى است كه برخلاف دسته اوّل، واسطه بين انسان و افعال ارادى‌اش قرار مى‌گيرد، و حكايت از خارج ندارد مانند اين كه: بعضى از كارها خوب است و بايد بجا آورده شود، پاره‌اى از اعمال بد است و بايد ترك شود. عدالت خوب است و ظلم و ستم بد است و امثال اين تصديقات، و همچنين مفهوم‌هاى رياست، مرئوسيت، آقــايى و بنــدگى و نظــاير آنهــا از تصــورات اعتبـــارى.

اين‌ها يك سلسله افكار و ادراكاتى است كه با افعال و اعمال انسان سر و كار دارد و هيچ فعلى بدون وساطت آنها از او سر نمى‌زند و اصولاً انسان بوسيله اينهاست كه كمالات را به خود جلب مى‌كند و مزاياى حياتى را به طرف خود مى‌كشد.

اين قسم از ادراكات برخلاف قسم اوّل از امور خارجى كه بيرون از ادراك موجود است حكايت نمى‌كند و اساسا از محيط عمل خارج نيست، و بواسطه تأثير عوامل بيرونى و فعل و انفعال ماده خارجى با ادوات ادراكى حاصل نشده است، بلكــه مــا خــود از جــانــب احســاســات درونى كه به اقتضاى قواى فعاله و جهـازات عـامله بوجود آمـده، الهام گرفته و از پيش خود آنها را ساخته و تهيه كرده‌ايم.

مثــلاً قــوه تغــذى يــا تــوليــد مثل بواسطه فعاليتى كه براى انجام وظيفه خود و فـرار از چيـزهاى نامنـاسب انجــام مى‌دهــد مـوجـب پيدايش احساساتى مانند

دوست داشتن، دشمن داشتن، رغبت كـردن، بـد آمـدن و غيـره مى‌گــردد و اين صور احساسى ما را وادار به تهيه ادراكاتى مانند خوبى و بدى، (بايد كرد، نبايد كرد يا لازم است، جايز است،) و امثال آنها مى‌نمايد و اين علوم هميشه بين انسان و افعالش ميانجى مى‌شود. بنــابــراين، انســان ادراكــاتى دارد كـــه جـــز در دائــره عمل ارزشى نـدارد و آنها عبارت‌است از «علـوم عملــى.»⁽¹⁾

انـواع ادراكـات انســانـى در بيـان قرآن :

ـ 1ظَــــنّ

اين كلمه به معناى تصديق بيش از پنجاه درصد و نرسيده به صددرصد است. چون اگر به صددرصد برسد جزم و قطع مى‌شود.

_2حُسبان

اين كلمه هم به معناى ظنّ است با اين تفاوت كه گويا استعمال كلمه حسبان در مورد ظن استعمالى است استعارى ؛ مانند كلمه «شمردن» چون همه مى‌دانيم كه لفظ «حساب كردن» و لفظ «شمردن» معناى اصلى‌اش چيست ولى ما اين دو كلمه را در مورد احتمــال راجــح نيـز استعمال مى‌كنيم و مى‌گوييم: من فلانى را از شجاعان مى‌شمارم.

ـ 3شعــــــــــور

كلمه «شعور» به معناى ادراك دقيق است. ادراك دقيق را از آنجا كه مانند مو باريك است شعور ( از كلمه شَعر به معناى مو، ) خوانده‌اند. مورد استعمال اين كلمه محسوسات است نــه معقــولات. بــه هميــن جهــت حــواس ظــاهــرى را مَشــاعــر مى‌گـوينـد.

ـ 4ذكـــــــــــر

كلمه «ذكر» به معناى پيش كشيدن صورت‌هايى است كه در خزينه ذهن انبار شده، و آن را بعد از آن كه از نظر و فكر غايب بوده حاضر سازيم و يا اگر حاضر بوده نگــذاريـم غـايـب شـود .

ـ 5عرفان و معرفت

اين كلمه به معناى آن است‌كه انسان صورتى را كه در قوه مُدركه‌اش، مرتسّم شده، با آنچه كه در خزينه ذهنش دفينه دارد تطبيق كند و تشخيص دهد كه اين همان

است يا غيــر آن، و بـديـن جهت اسـت كه گفته‌اند: معرفت عبارت است از ادراك بعد از علم قبلى.

ـ 6فهــــــــــم

كلمــه «فهـــم» به معنــاى آن اســت كــه ذهــن آدمى در برخورد با خارج به نــوعـى عكـس‌العمــل نشـــان داده، و صـــورت خـــارج را در خـــود نقـــش كنـــد.

ـ 7فقـــــــــــه

كلمــه «فقــه» بــه معنــاى آن اســت كــه فهــم يعنــى همــان صورت ذهنى را بپــذيــرد، و در پــذيــرش و تصــديــق آن مستقــر شــــود.

ـ 8درايــت (درك)

اين كلمه به معناى فرو رفتن در اين نقش و دقت در آن براى درك خصوصيات و اســرار و مزاياى نهفته آن است و به همين جهت اين كلمه در مقام بزرگداشت و تعظيم بــه كــار مى‌رود، مــانند آيه: «وَ ما اَدْريكَ ما لَيْلَةُ الْقَدْرِ!» (2/قدر) كه مى‌فهماند تشخيص خصــوصيــات و اســرار خفــايــاى ليلــة‌القدر امرى عظيم است كه كسى قادر به درك آن نيست.

ـ 9يقيــــــــن

«يقيــن» عبــارت است از ايــن كــه همــان درك ذهنــى آنچنــان قــوت و شــدّت داشتـــــه بـــاشــــد كــــه ديگـــر قـــابـــل سستـــى و سپـــس زوال نبـــاشـــد .

ـ 10فكر

كلمه «فكر» به معناى سير و مرور بر معلومات حاضر در ذهن است، تا شايد از مــرور در آن و يكبــار ديگـر در نظــر گـرفتن آن مجهولاتى براى انسان كشف شود .

ـ 11رأى

كلمه «رأى» به معناى تصديقى است كه از همان فكر و تجديدنظر در مطالب حاضر در ذهن پيدا مى‌شود. اين كلمه بيشتر در علوم عملى كه پيرامون (آنچه بايد كرد و آنچه نبايد كرد،) بحث مى‌كند استعمال مى‌شود، نه در علوم نظرى‌كه مربوط است به امور تكوينى.

كلمات سه گانه « قول، بصيرت و اِفتاء » هم قريب به همين معنا را مى‌دهند، با اين تفاوت كه استعمال قول در تصديق حاصل از فكر، استعمال در معناى لغوى (گفتن) نيست بلكــه تقــريبــا شبيــه به استعمال مجازى و استعارى است. چــون قــول در هـر چيــز بعــــد از آن اســت كــه اعتقــاد بــــه آن چيـــز پيـــدا شــــده

بــاشـــد.

ـ 12زَعـــــــــــم

اين كلمه به معناى تصديق مطلب است، اما تصديق از اين حيث كه مطلب نامبرده صورتى است در ذهن، حال چه اين كه اين تصديق شصت درصد باشد و چه صددرصد (پس هــم در مـــورد ظـــنّ استعمــال مى‌شـــود و هــم در مــورد قطـــع و جــــزم.)

ـ 13علـــــــــــم

كلمــه «علــم» به معنــاى احتمــال صــددرصـــد است به طورى كه خلاف آن حتـــى يــك درصــد هــم احتمــال داده نمى‌شــود.

ـ 14حفـــــــــــظ

كلمه «حفظ» به معناى ضبط كردن صورت آن چيزى است كه براى ما معلوم شده، بطورى كه هيچ دگرگونى و تغييرى در آن پيدا نشود.

ـ 15حكمـــــــــت

«حكمت» به معناى صورت علمى است اما از اين جهت كه مطلبى است محكم و متقن.

ـ 16خبــــــــــرت

اين‌كلمه به‌معناى آن‌است‌كه شخص خبره صورت علمى‌اى را كه در ذهن دارد آنچنان بــدان احــاطــه داشتـه باشد كه بداند از مقدمات آن چه نتايجى بر آن مترتب مى‌شود.

ـ 17شهـــادت

اين كلمه به معناى ديدن و رسيدن به عين يك چيز و يا يك صحنه است. حال يا با حس ظاهرى مانند ديدن و شنيدن و بوئيدن و لمس محسوسات و يا با حس باطن مانند مشاهده و درك يقينى وجدانيات. مــاننــد درك اين كه مثلاً (من مى‌دانم و اراده و محبت و بغــض و نظــايــر آن را دارم) .

ـ 18عقــــــل

(به مبحث عقل در صفحات بعدي مراجعه شود!)

ـ 19فتـــــوى

20_بصيرت

⁽¹⁾

ادراك نخستين نيـازمندى انسـان

«يــا اَيُّهَـا النّـاسُ اَنْتُـمُ الْفُقَــراءُ اِلَــى اللّــهِ وَ اللّــهُ هُــوَ الْغَنِــىُّ الْحَميــدُ!» (15 / فاطر)

«هــان اى مـردم شما نيازمندان به خدائيد و خداوند تنها او غنى و بى‌نياز است !»

اولين بارى‌كه ما چشم بدين جهان مى‌گشائيم و از مناظر هستى مى‌بينيم آنچه را كه مى‌بينيم. نخست ادراك ما برخود ما واقع‌گشته و قبل‌از هرچيز خود را مى‌بينيم، و سپس نزديك‌ترين امور را به‌خود كه همان روابط ما با عالم خارج و مستدعيات قواى عامله ما در بقاءِ ماست درك مى‌كنيم، پس خود ما و قواى ما و اعمال متعلقه به آن اولين چيزى است كه درِ دل‌هاى ما را مى‌كوبد و به درك ما درمى‌آيد، لكن، خــود را نمى‌بينيم مگر مرتبط به غير، همچنين قوا و افعـال‌مان را .

پس مى‌توان گفت كه احتياج اولين چيزى است كه انسان آن را مشاهده مى‌كند، و آن را در ذات خود و در هر چيزى كه مرتبط به او و قواى و اعمال اوست و همچنين در سراسر جهان برون از خود مى‌بيند، و در همين اولين ادراك حكم مى‌كند به وجود ذاتى كه حوايج او را برمى‌آورد، و وجود هر چيز منتهى به او مى‌شود، و آن ذات خداى سبحان است. آيـه شـريفـه فـوق ايـن ادراك و ايـن حكـم مــا را تصـديق مى‌كند.⁽¹⁾

ادراكـات انسـان و شنـاخت خـــدا

«... قالَ لَــنْ تَرانــى وَ لكِــنِ انْظُــرْ اِلَـى الْجَبَــلِ...!» (143/اعراف)

«...گفت مرا هرگز نخواهى ديد لكن...!»

از امام صادق عليه‌السلام روايت شده كه فرمودند: « و هر كه گمان كند كه خدا را شناخته و وقتى از او بپرسند چطور شناختى او در جواب خدا را به حجاب و يا صورت و يا مثالى تشبيــه كنــد چنيــن كسى مشــرك است، زيــرا حجاب و مثال و صورت غير خداست. خداى تعالى واحد است و توحيد او ضرورى است. بنابراين، چگونه داراى توحيد است كســى كــه او را به غير شنـاخته است.

تنها راه شناختن خدا اين است كه او را با او از راه خود او بشناسد. هر كس او را بوسيله غير او بشناسد در حقيقت او را نشناخته، بلكه همان غير او را شناخته است. چــون ميان خــدا و خــلايــق واسطـه‌اى نيست كه او را بوسيله آن واسطه بشناسند!»

اين روايت معرفت خداى را براى هر موجودى كه داراى درك است هرچند دركش ناچيز باشد اثبات مى‌كند، و آن را به آدميان انحصار نمى‌دهد، چون ملاك اين

معرفت و راه آن را فكر ندانسته تا در نتيجه مخصوص آدميان باشد و صريحا مى‌رساند انحصــار دادن معـرفت را به فكـر و استـدلال خود جهل به خدا و شرك خفى به اوست .

تعلق گرفتن معرفت انسان به چيزى همان چيز است، همچنان كه ادراك چيزى عبارت است از تعلق گرفتن معرفت ما به آن چيز. مثلاً شخصى كه از جلو ما عبور مى‌كند و ما او را در ذهن خود تصور مى‌كنيم، اين صورتى كه از آن شخص در ذهن ما مرتسم مى‌شود واسطه ميان ما و درك اوست، در عين اين كه به وجهى عين او نيست بــوجــه ديگــر عيــن اوســت زيــرا اگــر عيــن او نبــاشــد لازمه‌اش اين است كه ما او را نــديــده و درك نكــرده بــاشيـم و در نتيجــه تمــامى علـوم ما جهل بوده باشد.

اين حرف در معرفت خدا جريان ندارد زيرا ميان ما و خداى تعالى چيزى واسطه نيست و در نتيجه ما آن طور كه آن شخص را درك مى‌كرديم و به وى معرفت به هم مى‌رسانديم نمى‌تــوانيــم به خــداونــد معــرفــت به هم بــرســانيــم، مگر اين كه او را با خود بشناسيم.

كسى كه ادعا مى‌كند خداى تعالى را بوسيله تفكرات و تصور و تصديق يا بوسيله آيات خارجى شناخته در حقيقت به شرك خفى مبتلا شده چون قائل بوجود واسطه‌اى بين خدا و خلق شده، بواسطه‌اى كه نه خداست و نه خلق خدا و معلوم است كه چنين چيــزى بــايـد مستقل از خدا باشد كه خدايى مانند خداى تعالى و شريك او خواهد بود.

اگر خداى تعالى به ذات خود شناخته شد كه بهتر وگرنه به هيچ وسيله و واسطه ديگرى شناخته نمى‌شود و چون خداوند به طور مسلم قابل شناختن است پس او شنــاختــه بــه ذات خــويش اســت، يعنى معــروفيت او و ذات او يــك چيــز است و چون محال است كه شناخته نشود لذا ثبوت ذات او عين ثبوت شنـاخته شــدن اوســت.

در روايت بالا بعيد نيست مقصود امام صادق عليه‌السلام از كلمه حجاب همان واسطه‌هايى باشد كه فرض كرديم فاصله ميان خدا و عارف به او قرار گيرد. مراد به صورت، صورت ذهنى باشد كه هميشه توأم با اوصاف محسوس از قبيل اشكال و مقادير است. و مراد به مثال، معانى عقلى غيرمحسوس باشد. به هر حال روايت علوم فكرى را شامل است و روايــات در ايـن كـه علم فكرى به خداى تعالى احاطه پيدا نمى‌كند بسيار زياد است.⁽¹⁾

عـوامل اختـلال در ادراكـات انسـان

« يَسْـأَلُونَـكَ عَـنِ الْخَمْــرِ وَ الْمَيْسِــرِ قُــلْ فيهِمــا اِثْــمٌ كَبيـرٌ...!» (219 / بقره)

« دربــاره شــراب و قمــار از تــو سؤال مى‌كنند، بگو: در آن‌ها گناه و زيان بـزرگى است...!»

اصل معناى «خَمْر» پوشاندن و مستور كردن است و از آن جهت به اين نام ناميده شده كه عقل را مستور مى‌كند و نمى‌گذارد خير و شرّ و زشت و زيبا را تشخيص بدهد.

«اِثْــم» آن حــالتــى اســت در عقــل يــا در مــوجـودى از مــوجــودات خــارجى كــه مــوجـــب عقــــب‌افتــــادگى انســـــان از رسيــدن بــه خيــــرات مى‌شـــود.

زيان‌هاى بهداشتى و آثار سوء شرابخورى در معده، روده‌ها، جگر، شش، سلسله اعصــاب، شــريــان‌ها، قلــب و حــواس انســان مانند قوه باصره و ذائقه مسلم است.

مضــرات اخــلاقى آن مــاننــد بــدخلقــى، بــد زبــانى، انــواع و اقســام جنــايــات و خون‌ريزى‌ها، افشاء اسرار، هتك حرمت‌ها، پشت پازدن به همه قوانين و نواميسى كه پايه سعادت و مايه خوشبختى زندگى است، و به خصوص بى‌عفتى نسبت به‌اعراض و اموال و نفوس روشن‌است .

شخص مست فاقد نيروى خرد و قوه تميز است و از اين رو مانع و زاجرى از هيچ كار زشت و ناهنجارى ندارد. كمتر جنايتى است كه اين مايه پليد به طور مستقيم و يا غيـرمستقيـم در آن تأثير نداشته باشد.

زيــان‌هــايــى نسبــت بــه قــوه عــاقلـــه و نيــروى دراكـــه دارد و تصرفـاتى در افكـار و انــديشـــه‌هــاى انســان مى‌نمــايــد و مجـــراى ادراك را چه در حال و چــه بعـــد از آن منحـــرف مى‌كنــــد.

ايـن از بــزرگ‌تــرين فســادهــا و آثــار شوم خمر است و همه مفاسد ديگر هم از همين‌جا سرچشمه‌مى‌گيرد.

آئين اسلام پايه احكام خود را بر نگهدارى و تقويت عقل سليم قرار داده و از هر چيزى كه عمل آن را باطل مى‌سازد، مانند مى و قمار و تقلّب و دروغ و غيره اكيدا منع نموده است. از چيزهايى كه بيش از هر چيز با حكومت عقل سليم و فرمان‌روايى مطلق آن مخــالف اســت در بيــن كـارها، مى‌گسارى و در بين گفتارها، دروغ‌گويى است.⁽¹⁾

ادراك و عواطف انسان محل نفوذ شيطان

«...ثُمَّ لاَتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ اَيْديهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ اَيْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمآئِلِهِمْ...!» (17 / اعراف)

«...آن‌گاه از جلو رويشان و از پشت سرشان و از راستشان و از چپشان به آنان مى‌تـازم و بيشتــرشــان را سپــاس‌گـزار نخــــواهــى يــافــت»

عبارت فوق حكايت قول شيطان است.از آن استفاده مى‌شود كه وى نخست در عواطف نفسانى انسان يعنى در بيم و اميد او، در آمال و آرزوهاى او، در شهوت و غضب او تصـرّف نموده و آن‌گاه در اراده و افكارى كه از اين عواطف برمى‌خيزد تصرف مى‌كند.

معنى آيه « قالَ رَبِّ بِما اَغْوَيْتَنى لاُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِى الاَرْضِ...!» (39 / حجر)، اين است كه شيطان مى‌گويد: من امور باطل و زشتى‌ها و پليدى‌ها را از راه ميل و رغبتى كه عواطف بشرى به آن دارد در نظر آنان زينت داده، و به همين وسيله گمراهشان مى‌كنم. مثلاً زنا را كه يكى از گناهان است از آن‌جايى كه مطابق ميل شهوانى اوست در نظرش اين قدر زينت مى‌دهم، تا به تدريج از اهميّت محذور و زشتى‌آن كاسته و هم‌چنين مى‌كاهم تا يك‌باره تصديق به خوبى آن نموده و مرتكبش شود.

آيات ديگر نيز نشان مى‌دهد كه ميدان عمل تاخت و تاز شيطان همانا ادراك انسانى و ابزار كار او عواطف و احساسات بشرى است. و به شهادت آيه «...اَلْوَسْواسِ الْخَنّاسِ. اَلَّـذى يُوَسْوِسُ فى صُدوُرِ النّاسِ!» (4 و5 / ناس) اوهام كــاذب و افكار باطل را شيطان در نفس انســان القــاء مى‌كند.

البتـــه ايــن القــائــات طــورى نيست كه انســان آن را احســاس كند و ميان آنها و افكـار خودش فرق بگذارد.⁽¹⁾

ارتبـــاط ادراك انســان بـا زمـــان و سعـــادت

«فَريقا هَدَى وَ فَريقا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ...!» (30/ اعراف)

«گروهى را هدايت كرد و گروهى گمراهى بـرايشان راسـت شد...!»

سعادت و شقاوت وقتى در انسان محقق مى‌شود كه ادراك او فعليت پيدا كرده و مستقر شده باشد و ادراك هم از آنجايى كه مجرد از ماده است قهرا مقيد به قيود ماده و محكوم به احكام آن كه يكى از آنها زمان ـ مقدار حركت ـ است، نيست، بنابراين گو اين كه ما به نظرمان چنين مى‌رسد كه سعادت بعد از حركت ماده به سوى فعليت موجود

مى‌شــود، ولكــن حقيقت امــر اين است كه منشأ سعادت يعنى ادراك از آنجايى كه مجرد است مقيــد بــه زمــان نيســت، پس سعــادتــى كه پس از حركت ماده پيدا مى‌شود عينـا قبـل از حركت نيــز وجــود داشته باشد.

نظير نسبت دادن ما امور حادث را به فعل خداى تعالى، كه اگر خداى را در اين نسبت مقيد به زمان كرده و مى‌گوييم: «خداوند زيد را در فلان روز آفريده،» و يا مى‌گوييم: «در فلان تاريخ قوم نوح را هلاك كرد، و يا قوم يونس را نجات داد، و يا رسول‌اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مبعوث فرمود،» اين تقييد در حقيقت، تقييد از نظر ماست، چون ما در اين نسبتى كه مى‌دهيم نظرمان به خود حادثه است، و زمان و حركتى را كه منتهى به حدوث آن شده در نظر مى‌گيريم، وگرنه فعل خداى تعالى مقيد به زمان نيست. مجموع حوادث و همچنين زمان حدوث هر حادثه و ساير قيود و شرايطى را كه دارد او ايجاد كرده، و آنوقت چطور ممكن است عمل خود او مقيد و محدود زمان شود؟ پس اين كه مى‌گوييم امروز فلان مطلب را درك كردم و يا الساعه فلان چيز را فهميدم، در حقيقت، عمل سلول‌هاى دماغى و يا عصبى خود را كه امورى مادى هستند مقيد به زمان مى‌كنيم، وگــرنــه اصــل علــم و ادراك مجــرد است، و بــه روز و ســاعـت مقيــد نمى‌شــود.

پس از آنجايى كه سعادت و شقاوت انسان از راه تجرد علمى اوست كه مجرد و بيرون از زمان است مى‌توان آنها را پيش از امتداد زمان زندگى‌اش گرفت چنان‌كه بواسطه ارتبــاط آنهـا بــه اعمـال و حركات انسان مى‌توان متأخرتر از آنها گرفت.⁽¹⁾

ادراك در موجودات

« وَ اَوْحـى رَبُّــــكَ اِلَــــى النَّحــــــــلِ...!» (68/نحل)

« و پروردگارت به زنبور عسل الهام كرد كه...!»

الهام به معناى القاءِ معنا در فهم حيوان از طريق غريزه و هم از طريق وحى است. همچنان‌كه ورود معنا در نفس انسان از طريق رؤيا و همچنين از طريق وسوسه و يا اشاره، همه از وحى است. در كلام خداى تعالى هم در همه اين معانى استعمال شده است. يكجا در القاء در فهم حيوان از راه غريزه استعمال كرده و فرموده: «پروردگارت به زنبور عسل الهام كرد!» و در القاء از باب رؤيا استعمال كرده و فرموده: «به مادر موسى الهام كرديم!» و در وسوسه استعمال كرده و فرموده: «شياطين به پيروان خود وسوسه مى‌كنند!» و در القاء از باب اشاره استعمال كرده و فرموده: «به آنها اشارت كرد كه صبح و

شام او را تسبيح گوييد!»

(چيزى كه هست ادب دينى چنين رسم كرده كه وحــى جــز بــه كــلامى كـه بــر انبيـــاء و رســل القــاء مى‌شــود اطـــلاق نگردد!) معناى اين كه فرمود: «پروردگارت به زنبور عسل الهام كرد!» اين است كه خداوند به زنبور عسل از راه غــريــزى كه در بنيــه او قــرار داده الهــام كــرده است. داســتان زنبــور عســل و نظــامى كه در حيــات اجتمـاعى خـود و سيـره‌اش و طبيعتـش دارد امرى است عجيــــب و حيـــــرت‌آور.⁽¹⁾

احساس‌ها و غريزه‌ها

احساس‌ها و غريزه‌ها

«...وَ اَوْجَـــــــسَ مِنْهُـــــــمْ خِيْفَـــــــةً... !» (70/ هود)

«...از ايشان احساس ترس كرد... !»

ايــن جملــه كنــايه بــه شمــار مى‌رود: گويى راه‌يابى و خطور ترس در جان آدمى صدايى به همراه دارد كــه بــا قلــب شنيــده مى‌شــود و مــراد ايــن است كه (ابـراهيــم عليه‌السلام در دل خـــــود احســاس تــرس كـرد!)

خدا به ابراهيم نسبت احساس ترس مى‌دهد و اين با مقام نبوت كه ملازم با عصمت الهى و نگهدارى پيغمبر از معصيت و رذايل اخلاقى است، منافات ندارد، زيرا مطلق خوف كه تأثر نفسانى در برابر مشاهده چيزهاى ناپسند است و شخص را برمى‌انگيزد كه از آن چيز احتراز جويد و مبادرت به دفع آن كند از رذايل به شمار نمى‌رود و بلكه «رَذيله» آن تأثرى است كه موجب از بين رفتن مقاومت نفس و ظهور ناتوانى و جزع و فزع و غفلت از چاره‌انديشى براى از بين‌بردن پيش‌آمد ناگوار شود و اين صفت را «جُبن» مى‌نامند كه در مقــابــل، اگــر شخــص مطلقــا از مشــاهــده پيش آمــد ناپسند متــأثــر نشود اين صفــت را «تَهَــوُّر» مى‌نــامنــد و بـه هيــچ وجـــه فضيلت نيست.

زيرا خداوند اين حالات نفسانى را كه در نهان آدميان پديد مى‌آيد و از جمله، تأثر و انفعال از مشاهده حوادث نامطلوب و بد و همچنين اشتياق و تمايل و محبت و جز آن كه از مشاهده چيزهاى مطلوب و خوب پديدار مى‌شود هيچكدام را عبث و باطل

نيافريده، زيرا جلب خير و نفع و دفع شرّ و ضرر از جمله مسايلى است، كه انواع فراوان موجودات به آن سرشته شده‌اند و نظام عمومى چرخ هستى بر گرد آن مى‌چرخد.

و چون اين نوع كه انسان نام دارد در مسير ادامه زندگى خود با شعور و اراده راه مى‌سپارد پس كار جلب و دفع او نيز از شعور و اراده‌اش سرچشمه مى‌گيرد و اراده او نيز جز بر اثر تأثر نفسانى تحقق نمى‌پذيرد و اين تأثر اگر جنبه دوستى داشته باشد «ميل» و «شهوت» ناميده مى‌شود و اگر جنبه دشمنى و كراهت داشته باشد «ترس و لرز» و «خوف و وجل» نام دارد و چون احيانا اين حالات نفسانى باطنى آدمى را به افراط و تفريط مى‌كشد از اين رو بر انسان لازم و واجب است كه به نحوى شايسته به دفع ضرر از خود قيام كند و اين فضيلت را «شجاعت» نامند و نيز بايد در مقام جلب منفعت آن‌گونه كه بايد به فعاليت پردازد و اين فضيلت را «عفت» گويند، و اين دوصفت حد اعتدال ما بين افراط و تفريطند.

ولى اگر آدمى داراى تأثر نباشد يعنى در مقام دفع ضرر خود را به هلاكت صريح افكند «تَهَوُّر» و يا هيچگاه در مقام جلب خير و شهوت، خود را به طرف شى‌ء مطلوب نكشاند «خَمُول- گمنامي و بي نامي» و يا اگر تأثّر شخصى به اندازه‌اى نيرومند باشد كه خود را فراموش كند و از تدبير و رأى واجب خويش غافل گردد و از هر شبحى كه به نظرش آيد به‌عنوان دفع ضرر به جزع درآيد «جُبْن» و يا در مقام شهوت هر چه دلش خواست و مطابق شهوتش بود هم‌چون چهارپايى كه روى علف مى‌افتد بر روى آن افتد «شَرَه- حريص»، و همه اين‌ها در شمار رذايل است.

خدا به انبياء خود ملكه عصمت ارزانى داشته و عصمت در دل پيغمبران، فضيلت شجاعت را تثبيت مى‌كند نه تهور را و شجاعت ضد خوف نيست زيرا خوف عبارت است از مطلق تأثر در قبال مشاهده چيزهاى ناپسند كه آدمى را براى دفع ضرر فرامى‌خواند. و بلكه شجاعت در مقابل جُبن است. جبن اين است كه تأثّر نفسانى به جايى برسد كه رأى و تــدبيــر شخص را بــاطــل كنـــد و نــاتــوانــى و شكسـت درپى داشته باشد.

«لا تَخَــفْ اِنَّــكَ اَنْـتَ الاَعْلى- نتــرس تـو مسلما پيـروز و بـرتـرى!» (68 / طه)⁽¹⁾

احساس آرامش و مبانى فطرى آن

«...اِنَّ ايَةَ مُلْكِهِ اَنْ يَأْتِيَكُمُ التّابُوتُ فيهِ سَكينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ ... !» (248 / بقره)

«...نشانه پادشاهى وى ايــن است كه صندوق معــروف دوباره به شما برمى‌گردد تــا آرامشــى از

پــروردگـارتـان بـــاشــد و...!»

كلمه «سَكينَة» از ماده سكون است كه خلاف حركت است. اين كلمه در مورد سكون و آرامش قلبــى استعمــال مى‌شــود، معنــايش قرار گرفتن دل و نداشتن اضطراب باطنى در تصميــم و اراده اســت .

ممكن است از كلام خداى تعالى در آيات ديگر استفاده كرد كه مراد به سكينت، روحى است الهى، و چيزى است كه مستلزم آن روح الهى است. امرى است از خداى‌تعالى كه باعث سكينت قلب و استقرار و آرامش نفس و محكمى دل مى‌شود. (معلوم است كه اين توجيه باعث نمى‌شود كه كلام از معناى ظاهرى‌اش بيرون شود و كلمــه سكينــت كــه بـــه معنــاى سكـــون قلــب و عـــدم اضطــراب آن اســـت در روح الهـى استعمال شده باشد.)

همچنان كه حال انسان حكيم اين چنين است، (البته منظور ما از حكيم دارنده حكمت اخــلاقــى اســت،) كه هر كــارى مى‌كنــد با عزم مى‌كند. و خداى سبحان اين حالت را از خواص ايمــان كــامــل قـرار داده و آن را از مــواهــب بــزرگ خــوانــده اســـت .

آدمى به غريزه فطرى خود كارهايى كه مى‌كند ناشى از تعقل قبلى مى‌كند، يعنى قبل از انجــام هر كــارى در عقــل خــود مقدمات آن را مى‌چيند، و طورى مى‌چيند كه وقتى عمل را انجام دهد مشتمل بر مصالح باشد، و در سعادتش تأثير خوبى بگذارد، و سعادت اجتماعى‌اش را به قدر خودش تأمين كند، و آنگاه بعد از رديف كردن مقدمات در فكر و عقل، عمل را طــورى كه نقشــه‌اش را كشيــده انجــام مى‌دهــد، و در انجامش آنچــه بــايــد بكنـد و آنچــه نبــايــد بكنــد رعــايت مى‌نمايد.

اين عمل فكرى وقتى بر طبق اسلوب فطرت آدمى صورت بگيرد، و با در نظر داشتن اين كه انسان نمى‌خواهد و نمى‌طلبد مگر چيزى را كه نفع حقيقى در سعادتش داشته باشد، قهرا اين عمل فكرى بر طبق جريانى جارى مى‌شود كه منتهى به سكونت و آرامش خاطرش باشد و خلاصه قبل از هر عمل نقش آن را طورى مى‌چيند كه در هنگام انجـام عمل بــدون هيــچ اضطــراب و تزلزلى آن را انجـام دهد.

اين وضــع انسانى است داراى حكمت به معناى اخلاقى آن .⁽¹⁾

احساس خشيت و فرق آن با خوف

« وَ الَّذينَ يَصِلُونَ ما اَمَرَ اللّهُ بِه اَنْ يُوصَلَ وَ يَخْشَــوْنَ رَبَّهُــمْ وَ يَخــافُونَ سُـــوءَ الْحِســـــابِ!»(21 / رعد)

« و كســانــى كه آنچــه را خــدا به پيــوستــن آن فــرمــان داده پيــوسته دارند، و از خداى خويش بتــرسنــد، و از بــدى حســاب بيــم دارند!»

فرق ميان «خشيت» و «خوف» اين است كه خشيت به معناى تأثر قلب از روى آوردن شـــــــرّ و يا نظيــــــر آن است.

خوف به معناى تأثر عملى انسان است، به اين كه از ترس، در مقام اقدام برآمده، وسايل گريز از شرّ و محذور را هم فراهم سازد، هرچند كه در دل متأثر نگشته و دچار هــراس نشــده بـاشــد و لذا مى‌بينيم خداى سبحان در توصيف انبياء عليهم‌السلام مى‌فرمايد:

«وَ لا يَخْشَوْنَ اَحَدا اِلاَّ اللّهَ - و نمى‌ترسند از احدى مگر خدا!»(39 / احزاب) و ترس غير از خدا را از آنان نفى مى‌كند و حال آن كه خوف را در بسيارى از جاها براى آنان اثبات مى‌كند، از آن جمله مى‌فرمايد: « فَاَوْجَسَ فى نَفْسِهِ خيفَةً مُوسى - موسى در خود احسـاس تــــرس نمــود.» (67 / طه)

راغب گفته است: خشيت خوفى است كه توأم با تعظيم و بيشتر اوقات از دانايى ناشى مى‌شود، و لذا خداى سبحان آن را به علما اختصاص داده و مى‌فرمايد: « اِنَّما يَخْشَــى اللّــهَ مِــنْ عِبــادِهِ الْعُلَمــاءُ - تنهــا بندگان عالم و آگاه از عظمت خــدا ، از او مى‌ترسند !» (28/ فاطر).⁽¹⁾

مبتـــلايــان بـه اضطــراب درونـــى

انسانى كه در زندگى‌اش فرو رفته در ماديات و تابع هوى و هوس خود باشد، چنين انسانى همواره در مقدمه چينى‌هاى فكرى خود دچار خبط مى‌شود. چون نافع واقعى و خيالى در دلش مختلط شده، و نمى‌تواند آن دو را از هم جدا كند. مسايل خيالى با آن زرق و برقى كه در خيالات هست در مسايل فكرى و جدى او مداخله مى‌كند، و گاهى باعث انحراف او از سنن صواب مى‌شود، و گاهى ديگر باعث تردد و اضطرابش مى‌شود، به طورى كه نتواند در عزم خود تصميم بگيرد و به طور جدى اقدام نمايد، و در

نتيجه شدايد و گرفتارى‌هايش را تحمل كند.

اما كسى كه داراى ايمان به خداى تعالى است. تكيه به پايگاهى دارد كه هيچ حادثه و گرفتارى تكانش نمى‌دهد و به ركنى وابسته است كه انهدام نمى‌پذيرد و چنين كسى امور خود را بر پايه معارفى بنا نهاده كه شك و اضطراب قبول نمى‌كند، و در اعمالش با روحيه‌اى اقدام مى‌كند كه از تكليف الهى صددرصد صحيح منشأ گرفته و او هيچ سرنوشتى را به دست خود نمى‌داند تا از فوت آن بترسد و يا از فقدانش اندوهناك گردد و يا در تشخيص خير و شرّ دچار اضطراب شود .

ولــى غيــرمــؤمـن كــه بــراى خــود ولــى نمى‌شنــاســد كســى را كه عهده‌دار امــورش بــاشــد نــدارد، بلكــه خيــر و شــرّ خود را به دست خودش مى‌داند و خودش را هم كه گفتيم چه وضعى دارد، پس او در همــه عمــر در ميان ظلمت افكارى كــه از هــر ســو بر او هجوم مى‌آورد قرار دارد، افكارى از سوى هواهاى نفسانى، افكــارى از نــاحيــه خيالهاى باطل و افكارى از ناحيه احساسات شوم. اين‌جاست كه معنى آيــات زيــر را بــه درستــى درك مى‌كنيم:

« اَللّهُ وَلِىُّ الَّذينَ امَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ اِلَى‌النُّورِ... - خدا سرپرست آنهايى است كه ايمان آورده‌اند و ايشان را از ظلمت‌ها به سوى نور بيرون مى‌آورد، كسانى كه ســرپــرست آنها شيطان است همان شيطان آنها را از نور به سوى ظلمت بيرون مى‌كشد!» (257 / بقره)⁽¹⁾

حـــرص، يـك احســاس تكـوينـى

« اِنَّ الاِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعا...! » (19 ـ 21 / معارج)

« انســان به منظــور رسيــدنش به كمــال حــريص خلــق شــده، در برابر شر به جزع درمى‌آيد، و از رساندن خير به ديگران دريغ مى‌نمايد، مگــر نمازگزارانى، كــــه بــر ايــن كــار خــود مـــــداومـت دارنـــد، و... !»

حرصى كه جبلى انسان است، حرص بر هر چيزى نيست، كه چه خير باشد و چه شرّ، چه نافع باشد و چه ضارّ نسبت به آن حرص بورزد، بلكه تنها حريص بر خير و نافع است، آن هم نه هر چيزى و نافعى بلكه خير و نافعى كه براى خودش و در رابطه با او خير، چون شرّ خلاف خير است و اضطراب هم خلاف حرص، و نيز لازمه اين حرص آن است كه وقتى به خيرى رسيد خود را بر ديگران مقدم داشته، و از دادن آن به ديگران

امتناع بورزد، مگر در جايى كه اگر كاسه‌اى مى‌دهد قدح بگيرد. پس جزع در هنگام برخورد با شرّ و منع از خير در هنگام رسيدن به آن از لوازم هلع و شدت حرص است. اين هلع كه انسان مجبور بر آن است ـ و خود از فروع حب ذات است ـ به خودى خود از رذايل اخلاقى نيست و تنها وسيله‌اى است كه انسان را دعوت مى‌كند به اين كه خود را به سعادت و كمال وجودش برساند. حرص وقتى بد مى‌شود كه انسان آن را بد كند و درست تــدبيــر نكنــد و در هــر جــا كــه پيــش آمــد مصــرف كند، چه سزاوار باشد و چه نباشد، چه حق باشد و چه غير حق.

هر انسانى در همان آغاز تولدش، و در عهد كودكى و قبل از رشد و بلوغش مجهز به حرص شديد هست، و اين حرص شديد بر خير صفتى است كمالى كه اگر نبود به دنبال كمال و جلب خير و دفع شرّ از خود برنمى‌آمـد.

چــون بــه حــد بلــوغ و رشــد رسيــد به يــك جهــازى ديگــر مجهز مى‌شود، و آن عبارت است از عقل كه با آن حقايق امور را آن طور كه هست درك مى‌كنــد، اعتقــاد حــق و عمــل خيــر را تشخيص مى‌دهــد، آنــوقــت كه حــرص شديد در ايام كودكى‌اش كه او را به هنگام برخورد با شرّ به جزع درمى‌آورد و در هنگــام رسيدن به خير از بذل خير جلوگيرش مى‌شد، مبدل به حرص ديگرى مى‌شود، و آن حرص شديد به خيـر واقعى و فزع شديد از شرّ اخروى است.

و اما اگر انسان از آنچه عقلش درك مى‌كند و فطرتش به آن اعتراف مى‌نمايد روى بگرداند و حرصش بر خير دنيوى كنترل نداشته باشد، خداى تعالى نعمتش را مبدل به نقمت نموده، و آن صفت غريزى‌اش را كه بر آن غريزه خلقش كرده بود، و آن را وسيله سعادت دنيا و آخرتش قرار داده بود، از او مى‌گيرد، و مبدل مى‌كند به وسيله شقاوت و هــلاكتش، تــا او را بــه اعــراض از حــق و جمــع مــال دنيــا و گنجينــه كــردن آن وابـــدارد، و ايــن معنــا همــــان اســت كــه در آيــات متعـــرض آن شــده اســت.

چون حرصى كه منسوب به خداست حرص بر خير واقعى است. و حرصى كه صرف جمع مال و غفلت از خدا مى‌شود منسوب به خود انسانهاست. اين خود انسان است كه حرص خدادادى را مثل ساير نعمت‌ها به سوء اختيار و كج سليقه‌گى خود به نقمت مبــدل مى‌سـازد.⁽¹⁾

غريزه استخدام و بهره‌بردارى در انسان

«كــانَ النّــاسُ اُمَّـةً واحِــدَةً فَبَعَــثَ اللّــهُ النَّبِيّيـنَ مُبَشِّرينَ وَ مُنْذِرينَ...!» (213/بقره)

«مردم يك گروه بودند پس خدا پيغمبران را نويد و بيم دهنده برانگيخت و با ايشــان كتــاب به حــق فــرستــاد تا در ميان مردم درآنچه اختلاف كرده‌اند حكــم كنــد...!»

قسمتى از علوم و ادراكات انسان، آدمى را با ماده و استعمال آن مربوط مى‌سازد و از جمله اين انديشه‌ها و دانش‌ها اين است كه: « بايد هر چه را ممكن است در راه كمال استخــدام كــرد!» و بــه عبــارت ديگــر: « بــايــد از هــر چــه ممكــن است استفاده نمــود و بــه هــر وسيلــه‌اى امكــان داشتــــه بــاشـــد زنــدگــى را ادامــــه داد!»

با اين فكر، انسان شروع مى‌كند به تصرف در ماده، و آلات و ادوات بى‌شمارى مى‌ســازد كه با آنهــا تصرفاتش را توسعه داده و به مقاصد خودش در زندگى برسد.

روى همين اصل، انواع تصرفات را در نباتات مى‌كند و از آنها براى خوراك و پوشاك و مسكن و غيره استفاده مى‌نمايد.

همچنين انواع و اقسام جانوران را در راه منافع حياتى استخدام كرده و از گوشت و پوست و خون و پشم و كـرك و شاخ و همه چيزشان و همچنين از كارشان بهره مى‌برد.

بــه ايــن مقـــدار اكتفــا نكــرده افــراد نــوع خــود را نيــز استخـــدام مى‌كنـــد و بــه هــر قيمتى كه ممكن است از آنها كار مى‌كشد و در وجود و افعالشان به هراندازه‌اى كه ميسر شود تصرف مى‌كند.

ولى چون هر فردى درصدد استفاده از فرد ديگر و كار كشيدن از ساير انسانهاست ناچار بايد يك سازش و همكارى بين افراد بشر برقرار شود تا در سايه آن همه از همه بهره‌مند گردند. اين همان قضاوتى است كه بشر درباره لزوم تمدن و وجود اجتماع تعاونى مى‌كند كه لازمه آن اين است كه اجتماع به نحوى تشكيل شود كه هر ذيحقى به حق خود برسد و روابط افراد با يكديگر عادلانه باشد و هر كس از ديگرى به ميزانى بهــره‌منــد شــود كه آن ديگر نيز از او به همين مقــدار بهــره مى‌بــرد. اين قــانــون عدل اجتمــاعى است.

بنابراين، لزوم اجتماع مدنى و عدالت اجتماعى امرى است كه بشر در پذيرفتن آن ناچار است و اگر اين اضطرار و ناچارى نبود هرگز زيربار آن نمى‌رفت.

و معناى اين كه گفته مى‌شود: « انسان طبعا مدنى است و به لزوم عدل اجتماعى قضـــاوت مى‌كنــد!» هميــن است، زيــرا چنــان كه گفتيم اين قانون زائيده اصل استخــدام اســت كــه بشــر به طـور نـاچـارى بدان تن در داده است!

چنانچه اين ناچارى برطرف شود يا هر موقع كه يك دسته نيرومند شوند كمتر رعــايــت زيــردستــان را مى‌كننــد و عمــلاً موضوع اجتماع تعاونى و عدالت عمومى در ميانشان رو بـــه ضعـــف مى‌گـــذارد. ما خــود مى‌بينيـــم كه ملت‌هاى ضعيف از دست ملّت‌هاى نيــرومنــد چــه مى‌كشنــد و چگــونه زيـــر لگـــدهــاى ظالمانه‌شان خُــرد شــده و جــانشــان به لـــب مى‌رسد.

اين معنى از آيات قرآنى استفاده مى‌شود:

ـ انســان ستــم پيشــه و نــادان بــــود، (72 / احزاب)

ـ محققــا انســان آزمنــد آفــريـده شده، (19 / معارج)

ـ محققـــــا انســـــــان ستـــــم‌پيشــه نــــاسپــــاس اســـت، (34 / ابراهيم)

ـ به راستى انسان همين كه خود را بى‌نياز ديد سركشى مى‌كند!(6 و 7 / علق)⁽¹⁾

سيستم فكرى و نظام الهى تفكر انسان

تجهيز انسان به جهاز حس و فكر

« قُلْ هُوَ الَّذى اَنْشَأَكُمْ وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الاَبْصارَ وَ الاَفْئِدَةَ...!» (23 / ملك)

« بگــو او همــان كســى است كه شمــا را هستــى داد و برايتان گوش و چشم و دل قرار داد ولـــى شكــر شمــا انـــدك اســت!»

منظور از اِنْشاء بشر صرف خلقت او نيست بلكه منظور خلقت بدون سابقه اوست، يعنى حتى در ماده هم سابقه نداشت و در ماده چيزى به نام انسان نبود. در آيه زير خلقت جسم و ماده بشر را سابقه‌دار مى‌داند و از پديدآوردن جسم او تعبير به خلقت مى‌كند ولى وقتى به خود مى‌رسد از ايجادش تعبير به انشاء نموده و مى‌فرمايد:

« وَ لَقَدْ خَلَقْنَاالاِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طينٍ...ثُمَّ اَنْشَأْناهُ‌خَلْقا اخَرَ - ما انسان را از چكيده‌اى از گل آفريديم، سپس او را نطفه كرده و در جايى محفوظ قرار داديم، سپس نطفه را علقه (خون بسته) خلق كـرديـم، و علقه را مضغه (گوشت جويده شده) خلـق كرديم... و سپس او را موجودى ديگر انشا نموديم... !» (12 تا 14 / مؤمنون) كه از آن فهميده‌مى‌شود، انسان سميع و بصير و متفكّر شدن مضغه، بوسيله تركيب شدن نفس بشر با آن مضغه خلقتى ديگر است، و سنخيتى با خلقت انواع صورت‌هاى مادّى قبل، يعنى صورت خاكى و گلى و نطفه‌اى و علقه‌اى و مضغه‌اى ندارد. اين‌ها همه اطوارى است كه ماده انسان به خود گرفته، و امّا خود انسان داراى شعور در هيچ‌يك از اين اطــوار وجــود نداشته، و شبيــه هيــچ يك از آن‌ها نيسـت، و اين همان انشاء است.

پس اين كه فرمود: « شما را انشاء كرد!» اشاره است به خلقت انسان و جمله بعدى اشاره شده است به مجهز شدن انسان به جهاز حس و فكر (پنج جهاز براى حس ـ

لامسه و ذائقه و شامه و سامعه، و باصره ؛ و پنج جهاز براى حواس باطنى كه همه ابزار فكــرنــد يعنى ـ حس مشترك، خيال، واهمه، حافظه و متصرفه،) و منظور از جعل، جعل اِنشــايى سَمْــع و بَصَــر و اَفئِــدَة است همچنـــان كه جعل نفس آدمى انشائى است.

منظور از كلمه «اَفئِدَه» كه جمع فوأد يعنى قلب است، نفس متفكر آدمى است كه انسان با اين امتياز از ساير حيوانات ممتاز مى‌شود.

در اين كه در آخر آيه بشر را عتاب كرده به اين كه « چه كـم است شكرگزاريتان!» دلالت دارد بر اين كه انشاء بشر و ايجاد او و مجهز كردنش به جهاز حس و فكر، از اعظم نعمت‌هاى الهــى است، كه با هيچ مقياسى نمى‌تـــوان عظمت آن را انـدازه‌گيرى كرد.⁽¹⁾

اهميت تفكر صحيح در زندگي انسان

زنــدگى انســانى يك زنــدگى فكرى است كه جز با «درك» كه «فكر» مى‌ناميم بپانمـى‌ايستــد .

از لوازم بناء زندگى بر فكر اين است كه فكر هر چه صحيح‌تر و تمام‌تر باشد زندگى بهتر و محكم‌تر خواهد بود. بنابراين، زندگى با ارزش ـ به هر سنت و آئينى كه پابند باشيم و در هر راه رفته شده و يا ابتدايى كه قدم برداريم ـ مربوط به فكر با ارزش بوده مبتنى به آن است و به هر اندازه كه فكر مستقيم باشد زندگى هم ارزش و استقامت خــواهـد داشت.

خداوند در كتاب كريمش با راه‌هاى مختلف و روش‌هاى گوناگون همين مطلب را تذكر داده است:

ـ « آيـــا كســـى كه مــرده بــود و مــا زنــده‌اش كرده و بــرايش نــورى قــرار داديم كه با آن در ميــــان مـــردم راه بــــرود، ماننــد كســـى است كـــه مثلش در تــاريكـــى‌ها بـــوده و از آن بيــرون نمى‌شــود... !» (122 / انعـــام)

ـ « آيا دانايان و نادانـان يكسان‌اند؟» (9 / زمر)

ـ « خداوند اهل ايمان از شما را و كسانى را كه دانايى داده شده‌اند درجاتى بالا مى‌برد !»(11 / مجادله)

ـ « آن بندگان مراكه گفتار را گوش‌نموده و بهترش را پيروى كنند بشارت ده!»

(17 و 18 / زمر)

دراين باره آيات زيادى است و احتياج به ذكر همه آن‌ها نيست. به هر حال دستور قــرآن و دعوتش به‌فكــر صحيح و راه علم شك ندارد.

علاوه‌براين قرآن تذكر مى‌دهد راهى را كه راهنمايى مى‌كند يكى از راه‌هاى فكرى است. خدا مى‌فرمايد:

«همانا اين قرآن به آن‌چه كه صواب‌تر است هدايت مى‌كند!» (9 / اسراء)

يعنى به آئين يا ملت يا راهى كه صواب‌تر است. به هر حال آن يك «صراط» حياتى است كه صواب‌تر بودن آن مربوط به صواب‌تر بودن راه فكرى آن است. و مى‌فرمايد:

« ... همانا شما را از خداوند نور و كتاب روشنى آمد كه خدا با آن پيروان رضايت خود را به راه‌هاى سلامتى راهنمايى مى‌فرمايد و از تاريكى‌ها به سوى نور بيرون مى‌آورد و به سوى «صراط» مستقيم هدايت مى‌كند!»(15و16/مائده)

و «صراط مستقيم» راه روشنى است كه اختلاف نــداشتــه و تخلــف هــم ندارد. يعنــى با حقى كه مطلوب ماست تناقض نداشته و بـــرخــى از اجـــزايش بــا بـــرخ ديگــــر نيــز تنــاقضى نــدارنــد!⁽¹⁾

فكـر و ادراك، واسطـه بيـن انسـان و اعمـال او

(علوم عملى انسان)

« عَلَّمَ الاِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ !» (5/علق)

« ياد داد به انسان چيزهايى‌را كه قبلاً آگاهى نداشت ! »

هرگاه ذهن خود را كاملاً خالى كرده و به انسان، اين موجود زمينى كه با نيروهاى فكر و اراده فعاليت مى‌كند، توجه نماييد و خود را چنان فرض كنيد كه براى نخستين بار او را ديــده و در احــوالش دقــت مى‌كنيــد خــواهيــد ديد كه بين يك انسان و بين كارهاى حيـــاتى‌اش بــه انـــدازه‌اى فكـــر و ادراك واسطـــه شــده كه كثــرت و وسعــت آنهــا عقـــل را بــه حيــرت و دهشــت مى‌انــــدازد.

عواملى كه در پيدايش اين علوم و تركيب شدن آنها با يكديگر و جدا شدن آنها از هم مؤثر است عبارت است از حواس ظــاهــرى (مانند ديدن و شنيدن و چشيدن و غيره) و حــواس بـاطنى (مانند واهمه و حـــافظــه و تفكــر و غيــره.)

نيروى فكر در ادراكات ديگر تصرف كرده و آنها را تجزيه و تركيب مى‌نمايد و بعد

از آن نيــــــز تصـــــرفـــات ديگــــــرى انجـــام مى‌دهــد .

ايـــن مطلـــب واضـــح اســت و هــر كس آن را مى‌تــوانــد در خـــود و ديگران بيابد. تنها بايد او را متوجه نكاتش ساخت .⁽¹⁾

تطبيق اصول منطقى با نظـام تفكـر فطـرى

قــرآن كــريــم عقــول را بــه استعمــال چيــزى كــه در فطــرت آن جــا دارد و بــه رفتن راهــى كــه بــه حسب طبــع خــود مى‌شنــاسد و الفت دارد دعوت مى‌كند.

آن همان ترتيب مطالب معلوم براى كشف مجهولات است. آنچه كه فطرى عقول است اين است كه براى به دست آوردن معلومات واقعى مقدماتى حقيقى و يقينى ترتيب دهد ـ كه برهان منطقى همين است ـ و در چيزهايى كه به عمل ارتباط دارد چون سعادت و شقاوت و خير و شر و سود و زيان و چيزهايى كه بايد اختيار و عمل شود و آنها كه بايد ترك گردد كه همان امور اعتبارى است، مقدماتى مشهور و يا مسلم ترتيب دهد ـ كه همان جدل منطقى است ـ و در موارد خير و شر احتمالى كه گمانى به خوبى و بدى آن داشته يقينى نيست، براى ارشاد و راهنمايى به يك خير و شرّ گمانى، مقدماتى ظنى و گمانى به كار برد و اين همان مـوعظـه و پنـد است ـ كه در منطق خطابه خوانده مى‌شود.

خــداونــد مى‌فــرمــايــد:

« اُدْعُ اِلى سَبيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتى هِىَ‌اَحْسَنُ - بخــوان بــه ســوى راه خــدايــت، با حكمــت و موعظه خوب و بــا آنــان به وجــه بهتــرى جــــدل كــن!» (125 / نحل)

ظــاهــرا منظـــور از حكمـــت بــرهـــان اســت.⁽²⁾

فطرت انسانى: اساس نظام فكرى و تشخيص انسان

در قرآن شريف فكر صحيح و صوابى را كه به آن اصرار دارد معين نفرموده است. تنهــا بــه آنچــه كــه مــردم بــه حســب عقــل‌هــاى فطــرى و ادراكات مرتكز در

جـــان خــود مى‌فهمنــد حــوالــه داده اســت.

شما اگر كتاب الهى را تفحص كامل نموده و در آياتش دقت فرمائيد خواهيد ديد شايد بيش از سى‌صد آيه وجود دارد كه مردم را به تفكر و تذكر و تعقل دعوت نموده و به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله استدلالى را براى اثبات حقى و يا از بين بردن باطلى مى‌آموزد: مانند آيه: « ... بگــو اگــر خــدا بخواهد عيسى را هلاك كند چه كسى از خداوند مالك چيزى است... !» (17 / مائده) ( يا استــدلال‌هــايى را از پيامبران و اولياء خود چون نوح و ابراهيم و موسى و لقمان و مــؤمــن آل‌فــرعــون و... نقــل مى‌كند، مانند:

« پيغمبرانشان گفتند مگــر در خــدا، ايجـــادكننـده آسمــان‌هــا و زميــن، شكــى هســت؟» (10 / ابراهيم)

« آن‌گاه كه لقمان به فرزندش موعظه مى‌كرد و مى‌گفت پسرم به خدا شرك مياور كه شـرك ستم بــزرگى است !» (13 / لقمان)

« مرد مؤمنى از آل فرعون كه ايمان خود را مخفى مى‌داشت، گفت: آيا مردى را چون مى‌گــويــد خـــداى مــن «اللّه» اســت مى‌كشيد؟ و همانا شما را از جانب خدايتان شواهد و دلايــل آورده است!» (28 / غافر).

و يــا از ساحـرهاى فرعون حكايت فرموده:

« گفتنــد ما تــرا اى فــرعــون بر دليـل‌هاى روشن كه به ما آمده و بر آن كس كه ما را آفريده اختيار نخواهيم كرد تو هر چه حكم مى‌كنى بكن! تو تنها اين زندگى دنيايى را حكم نمــوده و مى‌گـذرانى!» (72 / طه)

خداوند در قرآن خود و حتى در يك آيه نيز بندگان خود را امر نفرموده كه نفهميده به قرآن و يا به هر چيزى كه از جانب اوست ايمان آورند و يا راهى را كورانه به پيمايند. حتى قوانين و احكامى كه براى بندگان خود وضع كرده و عقل بشرى به تفصيل ملاك‌هاى آنها را درك نمى‌كند و نيز به چيزهايى كه در مجراى احتياجات قرار دارد علت آورده است. مانند:

« اِنَّ الصَّلوةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ لَـــذِكْــرُ اللّهِ اَكْبَرُ - همانا نماز از بد كارى و منكرات جلوگيرى مى‌كند، و ياد خدا بزرگ‌تر است!» (45 / عنكبوت)

« بـــر شمـــا نــوشتـــه شــده روزه، همــانطــور كــه بــر پيشينيــان شما نوشته شـد، اميــد آن كــه شمـا پرهيزكارى كنيـد!» (183 / بقره)

« خدا نمى‌خواهد بر شما حرجى قرار دهد ولى مى‌خواهد شما را پاك كند و نعمت خود بر شما تمام نمايد اميد آن كه سپاس گذاريد!» (6 / مائده)

اين ادراك عقلى، يعنى راه فكر صحيحى كه قرآن بدان حواله مى‌دهد و آنچه از

حق و خير و نفعى كه امر مى‌كند، و باطل و شر و ضررى كه نهى مى‌كند همه را بر آن مبتنى مى‌ســازد همــان است كه مــا به عنوان خلقت و فطرت مى‌شناسيم و تغيير و تبديل نداشته و حتى دو نفر در آن نزاع و اختلاف‌ندارند.⁽¹⁾

تنـاقـض بيـن آگـاهى فطــرى و تمـايــلات

« ... قالَ ما اَظُنُّ اَنْ تَبيدَ هذِه اَبَدا ! »(35/كهف)

« گمان نمى‌كنم اين باغ تا ابد از بين‌برود! »

معنــاى جملـــه مــزبــور ايــن اســت كــه بقــاء ايــن بــاغ و دوام آن از چيــزهــايى اســت كــه نفــس بــدان اطمينــان دارد، و در آن هيــچ تــرديــدى نمى‌كنــد تــا به فكــر نـابـودى آن بيفتـد و احتمــالش را بــدهــد.

اين جريان نمودار حال آدمى است، مى‌فهماند كه به طور كلى دل آدمى به چيزهايى كه فانى مى‌شود تعلق نمى‌گيرد، و اگر تعلق نگيرد نه از آن جهت است كه تغيير و زوال مى‌پــذيــرد، بلكــه از ايــن جهــت اســت كــه در آن بــويــى از بقـا استشمام مى‌كند.

هر كسى به قدر فهمش نسبت به بقاء و زوال اشياء فكر مى‌كند. در هر چيزى هر قدر بقــا ببينــد بــه همــان مقــدار مجـذوب آن مى‌شـود و به فنا و زوال آن توجه نمى‌كند.

سبب همه اين‌ها آن فطرتى است كه خدا در نهاد او به وديعه گذاشته كه نسبت به زينت دنيا علاقه‌مند باشد تا او را از اين راه آزمايش كند. اگر آدمى به ياد خدا باشد البته دنيا و آنچه در آن است آن طور كه هست مى‌بيند ولى اگر از ياد پروردگارش اعراض كند به خودش و به زينت دنيوى دل بسته و به وضع حاضرى كه مشاهده مى‌كند تعلق مى‌بنــدد و جــاذبــه‌اى كه در اين امور هست كار او را بدانجا منتهى مى‌كند كه نسبت بــه آنهــا جمـــود بــه خــرج داده و ديگـــر تــوجهـى به فنـا و زوال آنهــا نمى‌كنــد.

اين وضع مردم دنيا زده است كه همواره آراء متناقض از خود نشان مى‌دهند. بدين معنى كه كارهايى مى‌كنند كه هوى و هوسشان آن را تصديق مى‌كند و عقل و فطرتشان آن را تكــذيـب مى‌كنــــد.⁽²⁾

نقش تقـوى در بـازگشت انسان به نظام فطرى و تفكر سالم

ممكن است گفته شود راه تفكر منطقى از هر كسى، كافر و مؤمن، فاسق و باتقوى، ساخته است، معناى آياتى كه خداوند علم پسنديده و تذكر صحيح را از غير اهل تقوى و پيروى شرع نفى نموده است چيست؟ چون آيه «...متذكر نمى‌شود جز آن كه به سوى خدا باز گردد!» (13 / غافر) يا آيه «...و آن كه از خدا پرهيزكارى كند خداوند برايش راه بيرونى قرار مى‌دهــد!» (2 / طلاق) و آيــه: « از آن كه به ذكر ما پشت كرده و جز زندگى دنيا اراده ندارد روبگردان اين منتهاى سير اينان از علم است همانا خداوند به آن كس كه از راهش گم گشته داناتر است و او به آنان كه هدايت يافتند داناتر است!» (29 و 30 / نجم) و رواياتى هم كه مى‌رســاند علــم ســودمنــد تنهــا بــا عمل صـالـح به دست مى‌آيـد بسيـار است.

گرچه جاى انكار نيست كه در قرآن و روايات، تقوى در علم معتبر شمرده شده است ولى اين نه براى اين است كه در برابر تفكر منطقى كه فطرى بوده و انسان ناچار آن را بكار مى‌برد براى تقوى و يا تقوايى كه با تذكر باشد راه مستقل و عليحده‌اى قرار داده شود. اگر چنين بود تمام استدلالهاى قرآن در برابر كفار كه پيروى حق نمى‌كنند و نمى‌فهمنــد تقـوى چيست بيهوده مى‌شد.

اعتبــار تقــوى بــراى اين است كه نفس انســان را كه داراى نيــروى ادراك است به حال مستقيم فطـرى خــود بـرگـرداند.

قــرآن مجيــد همـه اين بحــث را در آيــات زيــر خــلاصــه كــرده و مى‌فـرمايد:

«وَ اقْصِـدْ فـى مَشْيِــكَ - در راه خود مقتصد باش!» (19 / لقمان) كه اقتصاد كنايه از ميانه‌روى در روش زندگى است و فرمود:

«اِنْ تَتَّقُــوا اللّــهَ يَجْعَــلْ لَكُمْ فُرْقانا- اگر از خدا پرهيزكارى كنيد خدا برايتان قوه تميــــــز قــــرار مـى‌دهـــد!»(29 / انفال)

« وَتَزَوَّدُوا فَاِنَّ خَيْرَ الزّادِ التَّقْوى وَ اتَّقُونِ يا اوُلِى الاَلْبابِ - توشه بگيريد و همانا بهترين توشه تقوى است و از من تقوى و پرهيزكارى كنيد اى فهميده‌ها !» (197 / بقره)

يعنى چون شما صــاحبــان مغــز و فكــريد و در كار مغز خود به تقوى احتياج داريد. (واللّه اعلم)

« وَ نَفْسٍ وَ ماسَوّيها. فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْويها. قَدْاَفْلَحَ مَنْ زَكّيها. وَ قَدْ خابَ مَنْ

دَسّها - سوگند به روان و آن كه روان را درست كرده و بدكارى و پرهيزكاريش را بدو الهام نموده، هر كه روان را تصفيه نمود رستگار است و هر كه آن را بيالود زيان كرده است. (7تا10 / شمس)

در جاى ديگر تذكر داده است كه پيروى شهوات به گمراهى مى‌كشد و نيز تذكر داده است كه اسيران قواى غضبى از پيروى حق ممنوع بوده و به راه ضلالت رانده مى‌شوند و تذكر داده است كه اين در اثر غفلت خودشان از راه حق است. و تذكر داده است كه اين غفلت‌گران، از حقايق معارف انسانى غافل مى‌باشند، و دل‌ها و چشم‌ها و گوش‌هايشان از درك آن‌چه كه انسان سعادتمند درك مى‌كند كنار است. اينان با اين حواس خود تنها همان چيزهايى را درك مى‌كنند كه حيوانات يا گمراه‌تر از آنان درك مى‌كنند، همان افكارى كه حيوانات چــرنــده و زيــان رســانــان و درنــده داشتـه و بدان ميل دارند.

از آن چه گذشت روشن شد كه قرآن كريم به خاطر استقامت فكر و صواب بودن علم و خالى بودنش از خيالات حيوانى و القائات شيطانى است، كه تقوى را در تفكّر و تعقّل شـــرط دانستــه اســـت، ـ نــه ايــن كــه در مقــابــل تفكــر منطقــى، تقوى را هم چــون تـذكّـر راه مستقــل و عليحــده‌اى بــدانــد.⁽¹⁾

تـأثيـر داورى فطـرى انسان در تحول فكــرى او

«... قــالَ امَنْتُــمْ لَــهُ قَبْـلَ اَنْ اذَنَ لَكُمْ ؟»(71 / طـــه)

« فــرعــون بــه ســاحــران گفــت: چرا پيش از آن كــه اجــازه‌تــان دهــم به دو ايمـــان آورديـــد؟»

اين آيه شريفه حكايت مى‌كند وضع مردمى را كه تا يك ساعت قبل دل‌ها آكنده از هيبت و ابهت فرعون داشتند، و او را ربّ اعلى مى‌پنداشتند، و به او سوگند مى‌خوردند.

ولى بعد از يك ساعت كه حق برايشان روشن گشته، و ديدگانشان باز گرديد، و ناگهان آنچه از فرعون در دل داشتند، و آن عزت و سلطنت كه برايش قائل بودند، يكباره فراموش گشت. ايمان به خدا در عرض يكساعت آن‌چنان تحولى در دل‌ها به وجود آورد كه رذيله ترس، تملق، پيروى هوش و شيفتگى در برابر سراب زينت زندگى دنيا را به كلى نابود كرده، و در همين مدت كوتاه، عشق به حق و قدم نهادن در تحت ولايت خدا، و اعتزاز به عزت او را جايگزين آن رذايل نمود، ديگر جز آنچه خدا اراده كند اراده‌اى ندارند،

و ديگر جز از خدا اميدى نداشته، و جز از او نمى‌ترسند.

همه اين‌ها از محاوره‌اى كه ميان فرعون و ايشان رد و بدل شده، و از مقايسه كلام او و پاسخ ساحران به وى فهميده مى‌شود، يكسو فرعون است، كه در تاريكى غفلت از مقام پروردگار خود قرار داد و آن چنان مست و مغرور جهل خويش است كه خيال مى‌كند حق و حقيقت خاضع و پيرو باطل او مى‌شود، و توقع دارد كه نفوس مردم، با اين كه شعور و داورى جبلى آنهاست ـ بدون اجازه او چيزى را با شعور و دركش درك نكنـــد، و بــى‌اذن او دل‌هــا به هيــچ حقــى يقيــن پيــدا نكنــد، لذا با تعجب به ســاحران مى‌گويد: آيا بدون اجازه من به او ايمان آورديد؟

و يك سو ساحرانى كه ايمان آوردند و به رسيدن به حق موفق گشتند، حق سراپاى وجودشان را احاطه نموده و پاك و خالصشان ساخته بود. به شهود و عيان مى‌گويند :

« به آن خدايى سوگند كه ما را آفريده، ترا بر آنچه از دلايل كه برخورده‌ايم معاوضه نمى‌كنيم و مقــدم نمى‌داريم !» (72 / طه)

مقصودشان از كلمه «تو را» جسد انسانى و داراى روح فرعون نبوده، بلكه مقصود دنيـاى عـريض و طـويل و مال و منال آن بود كه فرعون بدان مى‌باليد.⁽¹⁾

انواع لذايذ طبيعى و لذايذ فكرى انســــان

« كَــــــذلِــــــكَ زَيَّنّــــــا لِكُــــــلِّ اُمَّــــــةٍ عَمَلَهُـــــــمْ !»(108/ انعام)

« اين چنين براى هر امّتى عملشان را زينت داديم !»

لذايذ بر چند قسم است: يكى آن لذايذى است كه لذيذ بودن و زيبايى آن طبيعى شى‌ء لذيذ است مانند طعم‌هاى لذيذى كه در انواع غذاهاست و لذت نكاح و امثال آن. اينگونه لذايذ مستند به خلقت و منسوب به خداى سبحان است و خداوند آن را به منظور سوق دادن اشياء به سوى غايت و هدف تكوينى آنها در آنها قرار داده، و اين كار كسى جز خداى تعالى نيست، و اوست كه هرچيزى را كه آفريده به سوى كمال وجودى‌اش راهنمايى كرد.

قسم ديگر، لذايذى است فكرى كه هم زندگى دنيوى انسان را اصلاح مى‌كند و هم نسبت به آخرت او ضررى ندارد. اين قسم نيز مانند قسم اول منسوب به خداى سبحان است، چون التذاذ از اين لذات امرى است فطرى و ناشى مى‌شود از فطرت سالمى

كه دربــاره‌اش فــرمــود: « ... فِطْرَتَ اللّهِ الَّتى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْهــا لا تَبْــديلَ لِخَلْـقِ اللّهِ...!» (30 / روم) يكى از مثال‌هاى روشن اين‌گونه لذات ايمان است كه به مقتضاى آيه « حَبَّبَ اِلَيْكُمُ الاْيمانَ وَ زَيَّنَهُ فى قُلُوبِكُمْ !» (7 / حجــرات) خداوند ايمان را محبوب شما گردانيد و در دل‌هاى شمــا زينتش داد، حــلاوتش را خــدا در دل هــر كه بخــواهــد مى‌انـــدازد.

قسم سوم، لذاتى است فكرى كه موافق با هوى و مايه بدبختى در دنيا و آخرت است، عبادت را تباه و زندگى طيب را فاسد مى‌سازد، لذاتى است كه فطرت ساده و سالم مخــالــف آن است، آرى احكام فطرت و افكارى كه از فطــرت منبعــث مى‌شــود هيــچ‌وقــت با اصل فطرت مخالفت و ناسازگارى ندارد و چون خداى تعالى فطرت انسان را طورى تنظيــم كــرده كــه انســان را به ســوى سعــادتش ســوق دهــد، پس هر حكم و فكرى كه مخالف با فطرت سالم باشد و سعادت آدمى را تأمين نكند از خود فطرت تــرشــح نشــده، و به طــور مسلــم القايى است از القــائــات شيطــان و لغــزشى است روحــى و مستند به شيطان، مانند لــذات مــوهــومى كــه انســان از انــواع فســق و فجـور احساس مى‌كند، اين گونه لذات را خـداونــد بــه شيطـان نسبـــت داده اســـت.⁽¹⁾

آرايش تكـوينـى لذايـذ فكرى و اعمال

« كَـذلِـكَ زَيَّنّا لِكُلِّ اُمَّةٍ عَمَلَهُمْ !» (108 / انعام)

« مــا بدين‌سـان بـراى هـــر امتــــى عملشــان را بيــاراستيـم !»

«زينت» هر چيز زيبا و دوست‌داشتنى است كه ضميمه چيز ديگر شده و به آن زيبايى مى‌بخشد و مرغوب و محبوب قرار مى‌دهد. طالب زينت به طمع رسيدن به آن حركت مى‌كند و در نتيجه از فوائد آن چيز هم منتفع مى‌شود، مانند لباس كه انسان آن را بــه جهــت زيبــايى‌اش مى‌پوشد و ضمنا بدنش نيز از سرما و گرما محفوظ مى‌ماند.

خداى تعالى اراده‌اش بر اين تعلق گرفته كه بشر تا مدت معينى در اين دنيا زندگى كرده، و با اعمال قواى فعاله خود اين زندگى متنوع و متحول را ادامه داده و با قواى خود در نفع و ضررهايى كه با حواس ظاهرى خود درك مى‌كند تصرف نموده و چيزهايى را بخورد، و از آشاميدنى‌هايى بياشامد، و با حركات مخصوصى عمل نكاح را انجام دهد، و چيزهايى را به صورت لباس درآورده و به تن كند، و آشيانه‌اى ساخته و در

آن مسكن گزيند. خلاصه منافعى را جلب و مضارى را از خود دفع كند.

خداوند براى انسان در جميع اين تصرفات لذايذى قرار داده كه آنها را مى‌چشد و نتايجى قرار داده كه منتهى اليه همه آن نتايج، نتيجه سعادت واقعى و حقيقى زندگى است. گو اين كه بعضى‌ها غير آن را نيز سعادت حقيقى مى‌پندارند .

به هر حال انسان در هر عملى كه انجام مى‌دهد لذتى را در نظر مى‌گيرد كه يا لذت مادى و بدنى است مانند لذت طعام و شراب و نكاح و امثال آن و يا لذت فكرى است مانند لــذت دواء و لــذت تــرقــى و انس و مدح و فخر و نام نيك و انتقام و ثروت و امنيت و صدها نظاير آن.

اين لذايذ است كه عمل و متعلقات عمل انسان را در نظر انسان زينت مى‌دهد و خــداونــد هم به وسيلــه همين لذايذ آدمى را تسخير كرده، و اگر اين لذايذ نبود بشر درصدد انجام هيچ عملى برنمــى‌آمــد و در نتيجــه آن نتــايجــى كه خداوند از خلقت انسان در نظر داشته، و همچنين نتايج تكوينى از قبيل بقاى شخص و دوام نسل حاصل نمى‌شد. اگر در خوردن و آشاميدن و زناشوئى لذتى نمى‌بود هيچ وقت انســان حــاضــر نمى‌شد براى رسيـــدن بــه آن ايــن همـــه رنــج و زحمــت بــدنــى و ناملايمات روحى را تحمل كند، و در نتيجه نظــام زنــدگــى مختــل مى‌شــد، و افــراد از بين رفته و نـوع بشـر منقرض مى‌گشت، حكمت تكــويــن و ايجــاد بدون شـك لغـــــو مى‌گــرديــد.⁽¹⁾

تصورات و رؤياها

تعـريف تمثــل، و واقعيـت موجـود خارجى

« فَاَرْسَلْنا اِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَرا سَوِيّا !» (17 / مريم)

« پس ما روح خود نــزد او فـرستـاديم كه به صورت انسانى تمام عيار بر او مجسم گشت!»

«تَمَثُّل» عبــارت است از ظهــور چيــزى بــراى انســان بــه صورتى كه انسان با آن الفــت دارد و بــا غــرضش از ظهــور مى‌ســازد، مانند ظهــور جبرئيل براى مريم به صــورت بشــرى تمام عيار.

فرق است ميان اين كه حقيقتــى واقعــى به صــورتــى جلــوه كنــد كــه مألوف و معهــود مُدرِك بــاشــد و بــا ادوات ادراك او جــور درآيــد و ميان اين كه اصلاً در خارج حقيقتى وجود نداشته باشد و تنها و تنها صورتى ادراكى و ذهنى داشته باشد كه اين دوّمى سفسطه است نه تمثـل.

روحــى كـه بــه ســوى مــريــم فــرستــاده شـده بود به صورت بشر ممثل شد.

معنــاى تمثل و تجسم روح به صورت بشر اين است كه در حواس بينايى مريم به ايــن صـورت محســوس شــود، وگــرنه در واقـع باز همــان روح است نه بشــر.⁽¹⁾

دخالت تصـورات و ادراكات در نحوه تمثل

در قــرآن كــريــم جــز در داستــان مــريـم در آيه فوق كلمه «تمثل» نيامده است.

در آيات بعدى كه در آن جبرئيل خود را براى مردم معرفى مى‌كند بهترين شاهد است بر اين كه وى در همان حال هم كه به صورت بشر مجسم شده بود باز فرشته بود نه اين كه بشر شده باشد، بلكه فرشته‌اى بود به صورت بشر، و مريم او را به صورت بشر ديد. در حاسه و ادراك مريم به آن صورت محسوس شد، نه اين كه واقعا هم به آن صورت درآمده باشد، بلكه در خارج از ادراك وى صورتى غيرصورت بشر داشت. نظير اين آيه در نزول ملائكه كرام به ابراهيم عليه‌السلام و بشارت دادن وى به ولادت اسحق، و نزولشان بر لوط عليه‌السلام و ظهورشان به صورت بشر است. در روايــات هــم از تمثـــل ابليــس و تمثــل مـــال و اولاد آدمــى در هنگــام مـــرگ و تمثــل اعمــال آدمــى در قبــر و در روز قيامت سخـــن رفته است.

از همين قبيل است تمثل‌هايى كه در خواب ديــده مى‌شــود مــاننــد تمثــل دشمن بــه صــورت ســگ و مــار و تمثل همسر به صورت كفش.

آنچه در حقيقت محسوس ماست صورتى از موجود خارجى است نه خود موجود خارجى آنچه حس مى‌كنيم در حس ما هست و اما محسوس يعنى آن كه از ما و از حس مــا خــارج است هــر حكمــى كه به وسيله حس خود درباره آن مى‌كنيم ناشى از حس مــا نيست بلكـــه نــاشــى از فكــر مــا و نظــر مــاسـت.⁽¹⁾

رؤيــا و حديث نفس

«... وَ يُعَلِّمُـــكَ مِــنْ تَــأْويــلِ الاَحــاديــــثِ...!» (6/يوسف)

«... و تعبير احاديث را تعليمت مى‌دهد... !»

كلمه «اَحاديث» جمع حديث است، و بسيار مى‌شود از آن رؤيا را اراده مى‌كنند، چون در حقيقت رؤيا هم حديث نفس است، چه در عالم خواب امور به صورت‌هايى در برابر نفس انسان مجسم مى‌شود، همانطور كه در بيدارى هر گوينده‌اى مطالب خود را براى گــوش شنــونــده‌اش مجســم مى‌كنــد. پـس رؤيــا هـم مـاننـد بيـدارى

حديث است.

اين كه گفته شده خواب صادق حديث و گفتگوى ملائكه است، و رؤياى كاذب گفتگوى شيطان است صحيح نيست، زيرا بسيار رؤياها هست كه نه مستند به ملائكه است و نه به شيطان، مانند رؤياهايى كه از حالت مزاجى شخص بيننده ناشى مى‌شود.

مثل اين كه شخص دچار تب در خواب مى‌بيند كه حمام مى‌كند، يا در هواى گرم در خواب تشنه مى‌شود و خواب مى‌بيند كه در استخر آب‌تنى مى‌كند و يا دچار سرماى شديد شده و خواب مى‌بيند كه برف يا تگرگ مى‌بارد .

منظور از حديث فرشته يا شيطان حديث به معناى تكلم نيست بلكه مراد اين است كه خواب قصه و يا حادثه‌اى از حوادث را به صورت مناسبى براى انسان مصور و مجسم مى‌سازد، همانطور كه در بيدارى گوينده‌اى همان قصه يا حادثه را به صورت لفظ درآورده و شنونده از آن به اصل مراد پى مى‌برد.

و نيز حديث ملك و شيطان نظير اين است كه درباره شخصى كه تصميم دارد كار بكند و يا آن را ترك كند مى‌گوييم: نفس او وى را حديث كرد كه فلان كار را بكند و يا ترك كند. معناى اين حرف اين است كه او تصور كردن يا نكردن آن عمل را نمود. مثل اين كه نفس او به او گفت كه بــر تــو لازم است اين كــار را بكنـى و يا جائز نيست بكنى. معناى اين كه رؤيا از احاديث باشد اين است كه رؤيا براى نائم از قبيل تصور امور است، و عينا مانند تصورى است كه از اخبار و داستان‌ها در موقع شنيدن آن مى‌كند، پس رؤيا نيز حديث است. حالا يا از فرشته و يا از شيطان و يا از نفس خود انسان. اين است مقصود آنهايى كه مى‌گويند رؤيا حديث فرشته و يا شيطان است، ولكن حق مطلب ايـن است كه رؤيـا حديث خود نفـس است، به مباشرت و بدون واسطه ملك و يا شيطان.

مقصود از احاديثى كه خداوند تأويل آن را به يوسف عليه‌السلام تعليم داده بود اعم از احـــاديث رؤيــاست، و بلكــه مقصــود از آن مطلــق احاديث يعنى مطلق حوادث و وقايعى است كه به تصور انسان درمى‌آيد، چه آن تصوراتى كه در خواب دارد و چه آنهــايى كه در بيـدارى.

آرى بين حوادث و ريشه‌هاى آنها كه از آن ريشه‌ها منشأ مى‌گيرند و همچنين غاياتى كه حوادث به آن غايات و نتيجه‌ها منتهى مى‌شوند اتصالى است كه نمى‌توان آن را انكار كرد، و يا ناديده گرفت. و با همين اتصال است كه بعضى با بعضى ديگر مرتبط مى‌شود، بنابراين ممكن است بنده‌اى به اذن خدا به اين روابط راه يافته باشد به طورى كــه از هــر حــادثــه‌اى حــوادث بعــدى و نتيجــه‌اى را كــه بــدان منتهــى

مــى‌شـــود بخــوانــد.⁽¹⁾

تفــاوت مـرگ و خواب

« اَللّــهُ يَتَـوَفَّـى الاَنْفُـسَ حيـنَ مَــوْتِها وَ الَّتـى لَــمْ تَمُــتْ فى مَنامِها ...!» (42 / زمر)

« خــداست كه جــان‌ها را در دم مرگ مى‌گيرد و آنها هم كه نمرده‌اند در خواب مى‌گيــرد. پس هــر يــك از جــان‌هــا كه مــرگش رسيــده بــاشــد نگه مى‌دارد و آن ديگــر را بــه بــدنش برمـى‌گــردانــد تــا مـدتــى معيـــن... !»

در آيه فوق مراد از «اَنْفُسْ»، ارواح است، ارواحى كه متعلق به بدن‌هاست، نه مجموع روح و بدن، چون مجموع روح و بدن كسى در هنگام مرگ گرفته نمى‌شود، تنها جان‌ها گرفته مى‌شود، يعنى علاقه روح از بدن قطع مى‌گردد، و ديگر روح به كار تدبير بدن و دخـــل و تصـــرف در آن نمى‌پـــــردازد .

مراد به كلمه «موت‌ها» مرگ بدن‌هاست .

در آخر آيــه خــداى تعــالى هميــن ارواح و انفســى را كه در هنگام خواب نمـرده‌اند، تفصيــل مى‌دهــد، و آن را دو قسـم مى‌كند.

اوّل، آن ارواحى كه قضاى الهى بر مرگشان رانده شده، آن ارواح را كه در ابتداء خــواب گــرفتــه بــود نگــه مـى‌دارد و ديگــر به بــدن‌ها بــرنمـى‌گرداند.

دوّم، آن ارواحى كه چنين قضايى بر آنها رانده نشده، آنها را روانه به سوى بدن‌ها مى‌كند، تا آن كه براى مدتى معين كه منتهى‌اليه زندگى دنياست زنده بمانند.

و اين كه مدت معين را غايت روانه كردن ارواح قرار داده، خود دليل بر آن است كه مراد به روانه كردن جنس روانه كردن است. بدين‌معنا كه بعضى از انفس را يكبار ارسال مى‌كند و بعضى را دو بار و بعضى را بيشتر و بيشتر تا برسد به آن مدت مقرر .

از ايــن جملــــه، دو نكتــه استفـــاده مى‌شــــود:

اوّل، اين كه نفس آدمى غير بدن اوست، براى اين كه در هنگام خواب از بدن جدا مى‌شود، و مستقل از بدن و جـداى از آن زندگى مى‌كند.

دوّم، اين‌كه مردن و خوابيدن هردو «توّفى» و قبض روح است. بله اين فرق بين آنها هست كه مرگ قبض روحى‌است كه ديگر برگشتى برايش نيست، ولى‌خواب قبض روحى است كــه ممكــن است روح دوبـــاره برگردد.

مـردم متفكـر از هميــن خــوابيــدن و مــردن متــوجــه مى‌شــونــد كــه مدبــر امر آنان خـداسـت و روزى همه آنــان به ســوى خــدا برمى‌گــردند و خداوند سبحان بــه حســاب اعمــالشــان مى‌رســـــد.⁽¹⁾

تلقى تـاريخى، اسلامى و علمى از رؤيـا

«...قالَ ياَبَـتِ هـذا تَـأْويلُ رُءْيــىَ مِـنْ قَبْـلُ قَـدْ جَعَلَهـا رَبّـى حَقّـا...!» (100 / يوسف)

«...گفت: پــدر جان، ايــن تعبيــر رؤيــاى پيشين من است كه پروردگارم آن را محقــق كرد!»

مردم از قديم‌الايام كه نمى‌توان ابتداى تاريخش را به دست آورد نسبت به امر رؤيا و خواب عنايت زيادى داشته‌اند. و در هر قوم و مردمى قوانين و موازين مختلفى براى تعبير خواب بوده كه با آن قوانين خواب‌ها را تعبير و رموز آن‌ها را كشف مى‌كرده‌اند و مشكــلات اشــارات آن‌هــا را حــل مى‌نموده‌اند، و در انتظار خير و شر و يا نفع و ضــررى كــه فــالش را زده بـــودنـــد مـى‌نشستنـــد.

در قــرآن كــريــم نيــز بــه امــر خــواب اعتنــا شــده، آن‌جــا كه رؤياى ابراهيم دربــــاره فــــرزنـــدش را آورده و مـى‌فــرمــــايــد:

« بعد از آن كه با پسرش به «منا» رسيــد گفــت: اى پســرك مــن، در خواب مى‌بينم كه دارم تو را ذبــح مى‌كنــم، ببيــن تا نظرت در اين‌باره چيست؟ گفت: اى پــدرم، به‌جــاى آر آن چــه كه مــأمــور شـدى...! » (102 / صـافات) « و مـا، نـدايـش كـردم كه اى ابراهيم رؤياى خــــود را تصــديــق كــردى...!»(104 و 105 / صافات)

و حكايت رؤياى يوسف عليه‌السلام را نقل كرده مى‌فرمايد:

« زمانى كه يوسف به پدرش گفت: اى پدرم در خواب ديدم يازده ستاره و شمس و قمــــر را كه دارنــد بــرايــم سجـــــده مى‌كننــد... !» (4 / يوسف)

همچنين رؤياى دو رفيق زندانى يوسف عليه‌السلام را حكايت مى‌كند و رؤياى پادشاه مصر خواب‌هايى از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حكايت كرده كه مى‌فرمايد:

« زمانى كه خداوند ايشان را در عالم رؤيا به تو اندك نشان داد، كه اگر ايشان را بسيار جلوه مى‌داد هر آينه سست مى‌شديد و در اين كه به جنگ آنها اقدام بكنيد يا نه نزاع مى‌كرديد!» (43 / انفال)

و نيز فرموده:

« هر آينه خداوند در عالم رؤيا به رسول خود به حق راست گفت: كه به زودى به

مسجدالحرام وارد مى‌شويد انشاءاللّه، در حالى كه ايمن باشيد، و سرهايتان تراشيده باشد، و تقصير كرده باشيد، و ترسى بر شما نباشد!» (27 / فتح)

و نيز فـرمـوده:

« مـا خــوابــى را كــه به تو نشان داديم قرارش نداديم مگر فتنه و امتحان مردم !» (60 / اسراء)

لكن دانشمندان طبيعى اروپا رؤيا را يك واقعيت خارجى نمى‌دانند، و برايش ارزش علمى قائل نيستند كه درباره حقيقت و ارتباطش با حوادث خارجى بحث كنند، مگر عده‌اى از روانشناسان آنها كه به شأن آن اعتنا ورزيده و عليه دسته اوّل به پاره‌اى از رؤياهاى صحيح استدلال كرده‌اند كه از حوادث آينده و يا امور پنهانى به‌طور شگفت‌آور خبر داده، به طورى كه ممكن نيست حمل بر اتفاق و صرف تصادف نمود. و اين‌گونه منامات آنقدر زياد و از طرق معتبر نقل شده كه ديگر نمى‌توان درباره آنها تــرديـد كـرد. اين گروه از دانشمندان اينگونه خواب‌ها را در كتب خود نقل كرده‌اند.⁽¹⁾

گــروه بنـدى رؤيــاهــــا

1_رؤياهاى ناشى از تخيّلات نفسانى

اين موضوع قابل انكار نيست كه رؤيا امرى است ادراكى، كه قوه خيال در آن مؤثر و عامل است. اين قوه از قواى فعالى است كه دائما مشغول كار است. بسيار مى‌شود كه عمل خود را از جهت اخبارى كه از ناحيه حس لامسه و يا سامعه و امثال آن وارد مى‌شود ادامه مى‌دهد، و بسيار هم مى‌شود كه صور بسيط و يا مركب از صورتها و يا معانى كه در خزينه خود دارد گرفته و آنها را تحليل مى‌كند، مانند تفصيلى كه در صورت انسان تام‌الخلقه هست، گرفته به يك اعضاء از قبيل سر و دست و پا و غير آن تحميل مى‌كند، و يا بسائط را گرفته و تركيب مى‌نمايد. مثلاً از اعضايى كه جداجدا در خزينه خود دارد انسـانى مى‌سازد.

حال بسيار مى‌شود كه آنچه تركيب كرده با خارج مطابقت مى‌كند، و بسيار مى‌شود كــه مطــابقــت نمى‌كنــد، ماننــد اين كه انســانى بى‌ســر و پــا و يــا ده سر بسازد.

اسبــاب و عــوامــل خارجى‌اى كه محيط به بدن آدمى است از قبيل حرارت و برودت و امثال آن و همچنين عوامل داخلى‌اى كه مؤثر بر آن مى‌شود از قبيل مرض و ناملايمات و انحـرافـات مـزاج و امتـلاء معـده و خستگـى و غيــر آن همه در قــوه خيال و در نتيجــه در رؤيـاها تـأثيـر مى‌گذارد.

لذا مى‌بينيم كه (در بيدارى و يا در خواب) حرارت و يا برودت شديد در او اثر كرده و در خواب آتشى شعله ور و يا برف و سرمايى شديد مشاهده مى‌كند. و كسى كه گرماى هوا در او اثر گذاشته و عرق او را جارى ساخته در خواب حمام گرم و يا بركه و خزينه و يا بارش باران را مى‌بيند، و نيز كسى كه مزاجش منحرف و يا دچار امتلاء معده شده خــوابهــاى پــريشــانــى مى‌بينــد كه سر و ته نداشته و چيـــزى از آن نمى‌فهمد.⁽¹⁾

2_ تأثير خصوصيات فردى در رؤيا

اخلاق و سجاياى انسانى تأثير شديدى در نوع تخيل آدمى دارد. كسى كه در نوع بيدارى دچار عشق و محبت به شخصى شده و يا عملى را دوست مى‌دارد به طورى كه هيــچ‌گــاه از يــاد آن غافل نيست او در خواب هم همان شخص و همان چيز را مى‌بيند. و شخص ضعيــف‌النفس كــه در بيــدارى همــواره دچــار تــرس و وحشت است، و اگر ناگهانى صدايى بشنود هزار خيــال كــرده و امــور هــولنــاك بى‌نهايتى در نظرش مجسم مى‌شود، او در خواب هم همين سنخ امور را مى‌بيند. همچنين خشم و عداوت و عجب و تكبّر و طمع و نظاير آن هركدام آدمى را به تخيل صورت‌هاى متسلسلى مناسب و ملايم خود وامى‌دارد، و كمتــر كســى اســت كه يكى از اين سجـايـاى اخلاقى بر طبيعتش غالب نباشد.

و به همين جهت است كه اغلب رؤياها از تخيلات نفسانى است كه يكى از آن اسباب خــارجــى و يا داخلــى طبيعى و يا داخلــى اخلاقى، نفس را به تصور آنها واداشته است. در حقيقت نفس آدمى در اين رؤياها همان كيفيت تأثير و نحوه عمل آن اسباب را در خودش حكايت مى‌كند و بس، و آن رؤياها حقيقت ديگــرى غيــر ايـن حكـايت ندارد.

ايــن اسـت آن حقيقتى كه منكــريـن واقعيت رؤيــا را به انكــار واداشتــه، و غير آنچــه مــا گفتيــم دليــل ديگــرى نــداشتــه، و بــه غيــر شمــردن عــوامــل نامبــرده كــه گفتيــم (در قــوه خيــال آدمــى اثــر مى‌گذارند،) مطلب علمــى

ديگـــرى نــدارنـــد.

ما هم آن را قبول و مسلم مى‌داريم. چيزى كه هست بايد گفت دليل نامبرده نمى‌تواند اثبــات كنــد كه به طــور كلــى هــر چــه رؤيا هست از اين قبيل است، و حقيقت و واقعيتى ندارد، بلــه اين معنــا را اثبات مى‌كند كه هر رؤيايى حقيقت نيست، و اين غير مدعاى ايشــان است. مــدعــاى ايشــان ايــن اســت كــه همــه خــواب‌ها خــالى از حقيقــــــت اســــت.⁽¹⁾

3_رؤيـــاهـــاى واقعـــــــى

هيچ يك از ما نيست كه در زندگى خود خواب‌هايى نديده باشد كه به پاره‌اى امور خفيه و يا مشكلات علمى و يا حوادث آينده از خير و شر دلالتش نكرده باشد. از هر كه بپرسى يا خودش چنين رؤياها داشته، و يا از ديگران شنيده است. چنين امرى را نمى‌تــوان حمــل بر اتفــاق كــرد و گفــت كــه هيــچ ارتبــاطـى ميــان آنها و تعبيــرشــان نيسـت، مخصوصا رؤياهاى صريحى كه اصلاً احتياج به تعبيــر نـدارد.

خواب‌هايى هست كه رؤياى صالحه و صادقه است و از حقايقى پرده برمى‌دارد كه هيچ راهى به انكار آن نيست، و نمى‌توانيم بگوييم هيچ‌گونه رابطه‌اى بين آنها و بين حــــــوادث خــارجــى و امــورى كــه كشــف و پيش‌بينــى شــده، وجــود نـــدارد.

به‌طور كلى هيچ يك از رؤياها خالى از حقيقت نيست. به اين معنا كه اين ادراكات گوناگونى كه در خواب عارض بر نفس آدمى مى‌شود و ما آنها را رؤيا مى‌ناميم ريشه‌ها و اسبابى دارند كه باعث پيدايش آنها در نفس و ظهورشان در خيال مى‌شود. وجود اين ادراكات حكايت از تجسم آن اصول و اسبابى مى‌كند كه اصول و اسباب آنهاست. بنابراين براى هر رؤيايى تعبيرى هست. لكن بعضى از آنها عوامل طبيعى و بدنى در حال خواب است. و تأويل بعضى ديگر عوامل اخلاقى است. بعضى ديگر سبب‌هاى متفرقه اتفاقى است مانند كسى كه در حال فكر در امرى به خواب مى‌رود، و در خواب رؤيايى مناسب آن مى‌بيند.

در آنچه گفته شد هيچ حرفى و بحثى نيست، بحث و رد و قبولى كه هست درباره رؤيايى است كه نه اسباب خارجى طبيعى دارد و نه ريشه‌اش اسباب مزاجى و يا اتفاقى است، و نه مستند به اسباب داخلى و اخلاقى است و در عين حال با حوادث خارجى و حقايـق كونى ارتبـاط هم دارد. ⁽²⁾

تحليل علمى رؤياهاى واقعـى

1_رابطـه رؤيـا بـا وقوع حوادث از طريـق انتقـال

«...هذا تَأْويلُ رُءْيىَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبّى حَقّا...!» (100/يوسف)

«...اين تعبيــر رؤيــاى پيشيــن مــن اســت كه پروردگــارم آن را محقــق كرد!»

رؤياهايى كه با حوادث خارجى و مخصوصا حوادثى كه سابقه قبلى ندارند ارتباط دارند از آنجايى كه يكى از دو طرف ارتباط امرى است معدوم و نيامده، از قبيل به خواب ديدن اين كه پس از مدتى چنين و چنان مى‌شود، و عينا هم بشود، مورد اشكال شده است، كه معنا ندارد ميان امرى وجودى (رؤيا) و امرى عدمى (حادثه نيامده) ارتباط برقرار شود، و يا معقول نيست ميان رؤيا و امرى كه به وسيله يكى از عوامل نامبرده در قبل، از حواس ظاهرى و اخلاقيات و انحراف مزاج وارده بر نفس نشده، ارتباط برقرار گردد. مثلاً شخصى بدون هيچ سابقه‌اى در خواب ببيند كه فلان محل دفينه و گنجى نهفته است كه سكه‌هايش از جنس طلا و نقره است، و فلان خصوصيات راه هم دارد، و شكل و قيافه ظرف آن هم چنين و چنان است، آنگاه از خواب برخاسته به آن نقطه برود و زمين را بكند، و گنج را به عين آن خصوصيات در آنجا پيدا كند، چون معنا ندارد ميان نفس آدمى و امرى كه به تمام معنى از حواس ظاهرى و باطنى انسان غايب بوده، ارتباط برقرار شود.

و به همين جهت در جواب اين اشكال گفته‌اند: اين ارتباط از اين راه برقرار مى‌شود كه نفس شخص نائِم نخست با سبب حادثه ارتباط پيدا مى‌كند، آن سببى كه فوق عالم طبيعت قرار دارد، و بعد از برقرار شدن ارتباط، ميان نفس و آن سبب، ارتباط ديگرى بــرقــرار مى‌شــود، ميـــان آن و خـود حادثه.

توضيح اين كه عوالم سه‌گونه‌اند: يكى، عالم طبيعت، كه عبارت است از عالم دنيا كه ما در آن زندگى مى‌كنيم، و موجودات در آن صورت‌هايى هستند مادى، كه بر طبق نظام حـركت و سكون و تغيير و تبدل جريان مى‌يابد.

عالم دوّم، عالم مثال است كه مافوق اين عالم قرار دارد. به اين معنا كه وجودش مافوق وجود اين عالم است (نه اين كه فوق مكانى باشد) و در آن عالم نيز صور موجودات هست، اما بدون ماده، كه آنچه حادثه در اين عالم حادث مى‌شود از آن عالم نازل

مى‌گــردد، و بــاز هــم بــه آن عــالــم عــود مى‌كنــد، و آن عــالــم نسبت به اين عالم و حوادث آن سمت عليّت و سببيت را دارد.

عالم سوم، عالم عقل است كه مافوق عالم مثال است، يعنى وجودش مافوق آن است (نه جايش). در آن عالم نيز حقايق اين عالم و كلياتش وجود دارد، اما بدون ماده طبيعى، و بــدون صــورت مثــالى، كــه آن عــالـم نسبــت به عــالــم مثــال نيــز سمــت عليّت و سببيــت را دارد.

نفس آدمــى به خــاطــر تجــردّش، سنخيتــى، هم با عالم مثال دارد و هم با عالم عقل. وقتى انسان به خواب رفت و حواسش دست از كار كشيد، طبعا از امور طبيعى و خارجى منقطع شده و متوجه به عــالم مثال و عقل كه خود هم سنخ آنهــاســت مى‌شود، و در نتيجــه پــاره‌اى از حقـايــق آن عـوالـم را بــه مقـدار استعـداد و امكـان مشــاهـده مى‌نمــايــد.⁽¹⁾

2 _درجـات وضـوح رؤيـا

اگر نفس، كامل و متكمن از درك مجرّدات عقلى باشد، آن مجردات را درك نموده و اسباب كائنات را آن‌طور كه هست يعنى به طور كليّت و نوريّت در پيش رويش حاضر مى‌سازد، و اگر آن مقدار كامل نبود كه به‌طور كليّت و نوريّت استحضار كند، به نحو حكايت خيالى و به صورت‌ها و اشكال جزئى و مادى كه با آنها مأنوس است حكايت مى‌كند، آنطور كه خود ما در بيدارى مفهوم كلى سرعت را با تصور جسمى سريع‌الحركت حكايت مى‌كنيم، و مفهوم كلى عظمت را به كوه و مفهوم كلى رفعت و علو را به آسمان و اجرام آسمانى، و شخص مكار را به روباه و حسود را به گرگ و شجاع را به شير، و همچنين غيــر ايــن‌ها را به صورت‌هايى كه با آن مأنوس هستيم تشبيه و حكايت و مجسم مى‌سـازيم.

اين صورتى است كه نفس متمكن از ادراك مجردات آنطور كه هست بوده باشد، و بتــوانــد به آن عالم ارتقاء يابد، وگرنه تنها از عالم طبيعت به عالم مثال ارتقاء يافته و چه بســا در آن عالــم حوادث اين عالم را به مشاهده علل و اسبابش مشاهده نمايد، بدون اين كه با تغيير و تبديـل تصـرفى در آن بكنـد.

و اين گونه مشاهدات نوعا براى نفوسى اتفاق مى‌افتد كه سليم و متخلق به صدق و صفــا بــاشنــد. ايــن آن رؤيــاهــايـى است كه در حكايت از حوادث صريح است.⁽²⁾

3_مثال سازى و تعبير با قرينه يا ضد حادثه

چه بسا كه نفس آنچه را كه در آن عوالم مشاهده مى‌كند با مثال‌هايى كه بدان مأنوس است ممثل مى‌سازد. مثلاً ازدواج (آينده) را به صورت جامه در تن كردن حكايت مى‌كند، و افتخار را به صورت تاج، و علم را به صورت نور، و جهل را به صورت ظلمت، و بى‌نــامى و گــوشــه‌نشينى را به صــورت مـرگ مجسم مى‌سازد.

بسيار هم اتفاق مى‌افتد كه در آن عالم هر چه را مشاهده مى‌كنيم نفس ما منتقل به ضد آن مى‌شود، همچنان كه در بيدارى هم با شنيدن اسم ثروت منتقل به فقر، و با تصوّر آتش به يخ و از تصور حيات منتقل به تصور مرگ مى‌شويم...

از جمله مثال‌هاى اين نوع رؤياها، اين خوابى است كه نقل شده مردى در خواب ديد به دستش مُهرى است كه با آن دهان و عورت مردم را مهر مى‌كند. از ابن‌سيرين پرسيد، در جــواب گفت: تو به زودى مؤذن مى‌شوى. و در ماه رمضان مردم با صداى تو امساك مى‌كنند.

از آنچه گذشت اين معنا روشن گرديد كه رؤياهاى حق به يك انقسام اوّلى، تقسيم مى‌شود به ـ رؤياهاى صريحى كه نفس نائم و صاحب رؤيا در آن هيچ‌گونه تصرفى و تمثيلــى نكــرده، و قهـــرا و بــدون هيچ زحمتــى با تــأويـل خود منطبــق مى‌شــود.

دوّم، رؤياهاى غيرصريحى كه نفس صاحب رؤيا از جهت حكايت، در آن تصرف كــرده اســـت، حـــال يــا به تمثيــل، و يــا بــه انتقــال از معنــاى رؤيــا به چيـــزى كه منــاسب آن و يا ضــد آن است.

اين قسم رؤيا آن قسمى است كه محتاج به تعبير است، تا متخصص آن را به اصلش كه در رؤيا مشاهده شده برگرداند. مثلاً تاجى را كه مى‌گويد در خواب ديده‌ام به افتخار، مــرگ را بــه حيــات، و حيــات را بــه فــرج بعــد از شدت، و ظلمت را به جهل، و حيـــرت را به بــدبختـى تعبير كند.

آنگاه قسم دوم، به يك تقسيم ديگرى منقسم مى‌شود به دو نوع، يكى آن رؤيايى است كه نفس صاحب رؤيا فقط يكبار در آن تصرف مى‌كند، و از آنچه ديده به چيز ديگرى مناسب و يا ضد آن منتقل گشته، و آن را حكايت مى‌كند، و يا فوقش از آن هم به چيــز ديگــرى بــه طــورى كـه برگـردانـدن آن به اصل و ريشه‌اش دشوار نيست.⁽¹⁾

4_آشفتگى و بهم پيوستگى ـ توالى انتقالات و دشوارى تعبير

قســم دوّم، آن رؤيــايى اســت كــه نفس صاحبش به يك انتقال و دو انتقال اكتفا ننموده، مثلاً از آنچه ديده منتقل به ضدش شده، و از آن ضد به مثل آن ضد، و از مثل آن ضد به ضد آن مثل، و همچنيــن بدون اين كه به حدى توقف كرده باشد انتقال بعد از انتقــال و تصــرف بعـــد از تصــرف كـــرده، به طورى كه ديگر مشكل است كه تعبيــرگــو بتــوانــد رؤيــاى نــامبــرده را بـه اصلــش برگــرداند.

اين‌گونه رؤياها را اضغاث احلام مى‌نامند، كه تعبير ندارد، براى اين كه يا دشوار است، و يــا ممكــن نيســت تعبيــرش كــرد، از اين جا به خوبى روشن گرديد كه بــه‌طــــــور كلـــى رؤيـــاهـــا داراى ســه قســـم كلــى هستنـــد:

1 ـ رؤيــاهــاى صـريحـى كـه احتيــاجى بـه تعبيـــر نـدارد.

2 ـ رؤياهاى آشفته يا اضغاث احلام،كه از جهت دشوارى و يا تعذر، تعبير ندارد.

3 ـ رؤيـاهـايـى كـه نفس صــــاحبش در آن بــه حكــايت و تمثيل تصرف كرده است. اين قسم از رؤياهاست كــه تعبيــر مى‌شود.⁽¹⁾

رؤيــا از نظــر قـــرآن

در قـرآن مجيد مـؤيــد آنچه در بـالا گفته شد هست.

يكجـــا مى‌فــرمــايــد:

« هُوَ الَّذى يَتَوَفّيكُمْ بِاللَّيْلِ - او كسى است كه شما را در شب مى‌گيــــــرد!»

.(60 / انعــام)

در جــاى ديگــر مى‌فــرمــايد:

« اَللّــهُ يَتَــوَفَّــى الاَنْفُــسَ حيــنَ مَوْتِهــا وَ الَّتــى لَمْ تَمُــتْ فــى مَنـامِهـا فَيُمْسِــكُ الَّتــى قَضــى عَلَيْهَـا الْمَـوْتَ وَ يُـرْسِــلُ الاُخْــــرى - خداست كه جان‌ها را در موقع مردنش مى‌گيرد، و همچنين آنهايى كه نمرده در خوابشان مى‌گيرد، پس آن كه مرگش فرارسيده نگه مى‌دارد، و آن ديگر را مى‌فــرستـد!» (42 / زمر)

ظاهر اين دو آيه اين است كه نفوس در موقع خواب از بدن‌ها گرفته مى‌شود، و ديگر ارتباطى با حواس ظاهرى بدن ندارند، و به نوعى انتقال و رجوع و منتقل به عالم ربوبى مى‌شــوند كه بى‌شبـاهت به مرگ نيست.

خــداى تعــالــى در كــلام خـود بـه هر سه قسم رؤياى نامبرده اشاره كرده است:

ـ از قســم اوّل، رؤيــاى ابـــراهيـــم و رؤيــاى مــادر موسى و پاره‌اى از رؤياهاى رسول خـدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را آورده است.

ـ قســـم دوم را هـــم در جملـــه « اضغـــاث احــلام ـ خــواب‌هاى آشفتـــه،» اشــاره كرده، كه چنين رؤياها هم هست.

ـ و از قســم ســوم، رؤيــاى يــوسف و رؤياهاى دو رفيق زندان او، و رؤياى پادشاه مصــر كــه هــر ســه را در ســوره يـوســف آمــده بــرشمـــرده اســت.⁽¹⁾

ادراك‌هاى مخصوص

ادراك‌هـاى مخصــوص ـ بصيــرت

يك حقيقت قرآنى كه جاى انكار ندارد هست و آن اين كه با ورود انسان در گلستان ولايت الهى و قرب او به مقام قدس و كبرياى خدايى، برايش درى به ملكوت آسمان‌ها و زميــن بــاز مى‌شــود كــه مى‌تواند آيــات بزرگ الهى و انوار جبروتى خاموش نشدنى خدايى را كــه بـر ديگران مخفى است از آن در مشاهده كند.

امــام صــادق عليه‌السلام فرمود: « اگر نه اين بود كه شيطان‌ها اطراف دل‌هاى بنى‌آدم گردش مى‌كننــد حتمــا ملكــوت آسمــان‌ها و زميـن را مى‌ديدند!»

از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روايت كرده‌اند فرمود: « اگر اين زيادى در صحبت شما و بى‌قيدى و اغتشــاش دل‌هــاى شمــا نبــود حتمــا آن چــه مــن مى‌بينم مى‌ديديد و آن چه من مى‌شنــــــوم مى‌شنيــديــد!»

خـداى تعـالى در سـوره عنكبـــوت مى‌فــرمــايــد:

« وَ الَّذينَ جاهَدوُا فينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا - كسانى كه در راه ما مجاهده كرده‌اند حتما آنان را به راه‌هاى خود رهبرى مى‌كنيم!» (69 / عنكبوت)

ظـــاهــر آيـــه ســوره حجـــر كــه يقيـــن را فـــرع عبـــادت دانسته بر همين مطلـب دلالـت دارد، مى‌فـرمايد:

« وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتّى يَأْتِيَكَ الْيَقينُ - خدايت را عبادت كن، تا ترا يقين بيايد!»

(99 /حجر)

در ســـوره انعـــام مى‌فــرمــايــد:

« و ايــن چنيــن به ابــراهيم ملكوت آسمان‌ها و زمين را نشان مى‌دهيم و تا از يقين‌داران باشد!» (75 / انعام)

كه صفــت يقيــن را مربوط به مشــاهده ملكوت نمـوده است .

و در ســــوره تكـــاثــر فــرمــوده :

«كَلاّ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقينِ. لَتَرَوُنَّ الْجَحيمَ. ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ الْيَقينِ- بس كنيد! اگر به علمى يقينى (ادراك يقينى) مى‌دانستيد حتما جهنم را مى‌ديديد آنگاه به طور عين‌اليقين (ديدن يقين) آن را مى‌ديديد!» (5 ـ 7 تكاثر)

و در ســــوره مطففيــن مى‌فرمـايـد:

« همــانــا نــامــه نيكــان در علييــن اسـت و تو چه مى‌دانــى كه علييــن چيســت؟ كتابى اســت نــوشتــه كــه مقــربيــن مشــاهــده‌اش مى‌كننــــد!» (18 تا 21 / مطفّفين)

اين معنى با آنچه پيش از اين گذشت كه قرآن كريم راه تفكر فطرى را كه بشر را بر آن آفريده و اساس زندگى انسانى را بر آن قرار داده است تأييد و تصديق مى‌كند هيــچ‌گــونــه منــافــاتى نــدارد زيــرا اين راهى غير فكرى، و موهبتى الهى است كه تنهــــا بــــه آن بنــدگــانــى كــه مى‌خــواهــد مى‌دهــد ـ و العــاقبــة للمتقيــن!⁽¹⁾

رؤيت با چشم و رؤيت بدون چشم

« گفت: پروردگارا خودت را به من بنما كه ترا بنگرم! گفت: هرگز مرا نخواهى ديد ولى به اين كوه بنگر، اگر به جـاى خــويش بـرقـرار ماند شايد مرا توانى ديد!»

(143/اعراف)

اگر مسئله رؤيت و نظر انداختن را عرضه به فهم عوام و مردم متعارف كنيم بدون درنگ آن را حمل بر رؤيت و نظرانداختن به چشم مى‌كنند، و لكن اين حمل صحيح نيست، زيرا ما شك نداشته و نخواهيم داشت در اين كه رؤيت عبارت است از اين كه جهاز بينايى به كار بيفتد و از صورت جسم مبصر، صورتى به شكل آن و به رنگ آن برداشته و در ذهن انسان رسم كند، خلاصه اين كه عملى كه ما آن را ديدن مى‌خوانيم عملى است طبيعى و محتاج به ماده جسمى در مبصر و باصر هر دو، و حال آن كه به‌طور ضرورت و بداهت از روش تعليمى قرآن برمى‌آيد كه هيچ موجودى به هيچ وجهى از وجوه شباهت با خداى سبحان ندارد، پس از نظر قرآن كريم خداى سبحان جســم و جسمــانى نيسـت، و هيـچ مكـان و جهت و زمانى او را در خود نمى‌گنجاند،

و هيــچ صــورت و شكلى مانند و مشابه او ولــو بــه وجهــى از وجــوه يافت نمى‌شود .

معلوم است كسى كه وضعش اين چنين باشد ديدن به آن معنايى كه ما براى آن قائليم به وى متعلق نمى‌شود، و هيچ صورت ذهنيه‌اى منطبق با او نمى‌گردد، نه در دنيا و نه در آخرت.

تمنّاى اين كه خداوند در عين اين كه منزه از حركت و زمان و مكان و نواقص ماديّت است خود را به انسان نشان دهد و به چشم انسان قدرتى دهد كه بتواند او را ببيند به شوخى شبيه‌تر است، تا به يك پيشنهاد جدى، خلاصه كلام اين كه مگر ممكن است خداوند سببى از اسباب مادى را آنقدر تقويت كند كه با حفظ حقيقت و اثر خود، در يك امر خارج از ماده و آثار ماده و بيرون از حد و نهايت عمل نموده و اثر باقى بگذارد؟

چشم ما سببى است از اسباب مادى كه سببيتش تنها در امور مادى است و محال است عمل آن متعلق به چيزى شـود كه هيچ اثرى از ماديت و خـــواص مــاديــت را نــدارد.

بنابراين به‌طور مسلم اگر موسى عليه‌السلام در آيه مورد بحث تقاضاى ديدن خداى را كرده غرضش از ديدن غير اين ديدن بصرى و معمولى بوده، قهرا جوابى هم كه خداى تعالى به وى داده نفى ديدنى است غير اين ديدن، چه اين نحو ديدن امرى نيست كه سؤال و جــواب بــردار باشــد و مـوسى تقاضا كند و خداوند دست رد به سينه‌اش بزند.⁽¹⁾

بصيـرت انســان بـه نفــس خـود

«بَــلِ الاِنْسـانُ عَلى نَفْسِهِ بَصيرَةٌ !»(14 / قيامت)

«بلكـه انسان خود بر نيك و بـد خـويش به خـوبى آگاه است!»

«بصيرت» به معناى رؤيت قلبى و ادراك باطنى است. معناى آيه اين است كه انسان صاحب بصيرت بر نفس خويش است و خود را بهتر از هر كس مى‌شناسد و اگر با ذكر عذرها از خود دفاع مى‌كند، صرفا براى اين اسـت كه عذاب را از خــود برگرداند!⁽²⁾

چـه زمـانى چشـم بصيـرت انسان باز مى‌شود؟

« لَقَدْ كُنْتَ فى غَفْلَةٍ مِــنْ هــذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَديدٌ !» (22 / ق)

« تو در دنيا از اينهايى كه فعلاً مشاهده مى‌كنى و به معاينه مى‌بينى در غفلت بودى، هرچند كه در دنيا هم جلو چشمت بود، و هرگز از تو غايب نمى‌شد، لكن تعلــق و دلبستگــى تــو بــه اسبــاب، تــرا از درك آنها غافل ساخت و پرده و حائلى بين تو و اين حقــايق افكنــد. اينــك ما آن پــرده را از جلو درك و چشمت كنار زده‌ايم و در نتيجه بصيرت و چشم دلت امــروز كه روز قيامت است، تيزبين و نافـذ شده، و مى‌بينى آنچــه را كه در دنيا نمى‌ديدى !»

از ايـن آيه دو نكته استفاده مى‌شود :

1 ـ اين كه روز قيامت را به روزى معرفى مى‌كند كه در آن روز پرده غفلت از جلو چشــم بصيــرت كنــار مــى‌رود و در نتيجــه انسان حقيقــت امــر را مشـاهــده مى‌كنــــد!

2 ـ اين كه آنچه خدا براى فرداى قيامت انسان تهيه ديده، از همان روزى تهيه ديده كه انسان در دنيا بوده ولى چيزى كه هست از چشم بصيرت او پنهان بوده است، و مخصوصا از همه بيشتر اين حقيقت براى او پنهان بوده، كه روز قيامت روز كنار رفتن پــرده‌هـا، و مشــاهـده پشت پرده است .

بــراى ايــن كــه اوّلاً غفلــت وقتــى تصــور دارد كه در اين ميــان چيزى باشد، و ما از بودنش غافل باشيم، و از ســوى ديگــر تعبيــر به «غطــا ـ پــرده» كــرده و اين تعبيــر در جــايــى صحيــح اســت كه پشــت پــرده چيــزى باشد، و پرده آن را پوشانده باشد، و بين بيننده و آن حائل شده باشد. و از سوى سوم تعبير به حدّت و تيزبينى در جايى صحيح است و چشم تيزبين در جايى به درد مى‌خورد كه بخواهد يك ديدنى بسيار دقيقى را ببيند، وگرنه پاى موجود دقيقى در بين نباشد، احتياجى به چشم تيزبيـن پيــدا نمى‌شـود.⁽¹⁾

وســـايـــل ايجـــــاد بصيــــــرت

«تَبْصِرَةً وَ ذِكْرى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنيبٍ !»(8 / ق)

«تــا وسيلــه بينــايى و بيــدارى بـراى هر بنــده تـوبـه‌كارى باشد !»

بعــد از شــرح نظــام خلقت در آيــات قبل در اين آيـه مى‌فرمايد: « تا مــايـه

بصيرت و تــــذكـــر هـر بنــــده‌اى بــاشــد كــه دائمــــا بــــه ســوى مــــا تـــوبــه مـى‌آورد!»

مى‌فرمايد: اگر آسمان را بنا كرديم، و زمين را گسترده ساختيم، و اگر عجايبى از تدبير در آن جارى ساختيم، همه براى اين بود كه تبصره‌اى باشد، تا بصيرت انسان‌ها را به كار بيندازد، و ذكرايى باشد، تا تذكر آنان را كارى سازد. البته معلوم است تنها از انسان‌ها بصيرت و تذكر آن افرادى به‌كار مى‌افتد،كه زياد به‌سوى خدا رجوع‌مى‌كنند.⁽¹⁾

حجـاب بيـن انسـان و خـــــدا

« قالَ رَبِّ اَرِنى اَنْظُرْ اِلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانى...!» (143 / اعراف)

« گفت پروردگارا خودت را به من بنمـــا كـــه تـرا بنگـرم، گفـــت: هـــرگـــز مـرا نخــواهى ديـد ولى...!»

از امام موسى بن جعفر عليه‌السلام روايت شده:

« بين خدا و خلقش غير خود خلق حجابى نيست، پس اگر از خلق خود محجوبى شده اين محجوبى‌اش مانند محجوب بودن ماديات به خاطر حايل شدن حايلى نيست. او از خلقش مستور است بدون سترى مستـــور، او بــزرگ و شــايستـــه بـــزرگــى اســت و معبــودى جــز او نيســت!»

همين معنا از امام رضا عليه‌السلام هم روايت شده است.

روايت شريفه بالا، معرفت حقيقى به خدا و آن معرفتى را كه جهل و خطا و زوال و تغيير نمى‌پذيرد تفسير نموده و مى‌فرمايد: خداى تعالى از هيچ موجودى پوشيده و نهــان نيســت مگــر به وسيلــه خــود آن مــوجــود! (به خلاف ما كه اگر از كسى و يا چيــزى پنهــان شــويــم بوسيله ديــوار يــا چيــز ديگــرى خــود را پنهان مى‌كنيم.)

پس در حقيقت حجاب و مانع از مشاهده خداى تعالى خود موجودات هستند. ساتريت و حجاب بودن موجودات به‌طور حقيقت نيست، حجابى است كه نمى‌بايست حجاب و مانع باشد. خداى سبحان بايستى براى مخلوق خود مشهود باشد، الاّ اين كه خودبينى مخلوقات ايشان را از مشاهده خداوند غافل ساخته و نمى‌گذارد متوجه شوند به اين كه خدا را دائما مشاهده مى‌كنند، آرى علم به او هميشه و در هر حال هست، ولكن علــم به علــم است كه گـاهى و به خاطر سرگرمى به چيزهايى ديگر مفقود مى‌گردد.⁽²⁾

انــواع افعــال پنهـان از حس انسان

«...يُعَلِّمُونَ النّاسَ السِّحْرَ... !» (102 / بقـــره)

«...سِحـــــــــر را بـــــه مـــــــردم يـــــاد مـــى‌دادنــــد...!»

جاى هيچ ترديدى نيست كه برخلاف عادت جارى افعالى خارق‌العاده وجود دارد. بسيــارى از ايــن كــارهــا از كسانى سرمى‌زند كه با تمرين، نيروى انجام آن را يــافتــه‌انــد. مثـلاً مى‌توانند زهــر كشنــده را بخــورنــد و يــا روى طناب راه بروند.

بسيارى ديگر از آنها اعمالى است كه بر اسبابى طبيعى و پنهان از حس و درك مردم متكى است، و خلاصه صاحب عمل به اسبابى دست مى‌زند كه ديگران آن اسباب را نشناخته‌اند، مانند كسى كه نامه‌اى مى‌نويسد كه غير خودش كسى خطوط آن را نمى‌بينــد (از قبيــل نوشتن با آب پياز،) كه در برخورد با آتش خطوطش ظاهر مى‌شود.

بسيارى ديگر از اين‌گونه كارها به وسيله سرعت حركت انجام مى‌پذيرد، سرعتى كــه بيننــده آن را تشخيــص نـدهـد، و چنيــن پنــدارد كــه عمل نامبرده بدون هيچ سببــى طبيعى ايــن‌طــور خــارق‌العــاده انجــام يــافتــه ؛ مــاننــد كار شعبــــــده‌بــازان.

همه اين‌ها افعالى هستند كه مستند به اسباب عادى مى‌باشند. چيزى كه هست ما سببيت آن اسباب را نشناخته‌ايم و بدين‌جهت پوشيده از حس ماست، و يا براى ما غير مقــــــــدور است.⁽¹⁾

رابطه اراده با خـارق‌العـاده

افعال خارق‌العاده‌اى وجود دارد كه مستند به هيچ سببى از اسباب طبيعى و عادى نيست، مانند خبردادن از غيب و مخصوصا آنچه مربوط به آينده است. و نيز مانند ايجاد محبت و دشمنى و گشودن گره‌ها و گره‌زدن گشوده‌ها، و به خواب كردن و يا بيمار كردن، و يا خواب‌بندى و احضار و حركت دادن اشياء با اراده و از اين قبيل كــارهــايى كــه مــرتــاض‌ها انجــام مى‌دهنــد، و بــه هيــچ وجه قابل انكار نيست.

اين‌گونه كارها هرچند سبب مادى و طبيعى ندارند ولكن اگر به طور كامل در طريقه انجام رياضت‌هايى كه قدرت بر اين خوارق را به آدمى مى‌دهد دقت و تأمل كنيم، و نيز تجارب علنى و اراده اين‌گونه افراد را در نظر بگيريم، براى ما معلوم مى‌شود ـ كه

ايــن‌گــونـه كارها با همه اختلافى كه در نوع آنهاست مستند به قوت اراده، و شدت ايمـان به تــأثيــر اراده است.

چون اراده تابع علم و ايمان قلبى است، هرچه ايمان آدمى به تأثير اراده بيشتر شد، اراده هم مؤثرتر مى‌شود، گاهى اين ايمان و علم بدون هيچ قيد و شرطى پيدا مى‌شود، و گاهى در صورت وجود شرايطى مخصوص دست مى‌دهد، مثل ايمان به اين كه اگر فلان خط مخصوصى را با مدادى مخصوص و در مكانى مخصوص بنويسيم، باعث فلان نوع محبت و دشمنى مى‌شود. و يا اگر آئينه‌اى را در برابر روى طفلى مخصوص قرار دهيم، روح فلانى احضار مى‌گردد، و يا اگر فلان افسون مخصوص را بخوانيم، آن روح حــاضــر مى‌شــود، و از اين قبيــل قيــد و شرط‌ها كه در حقيقت شرط پيدا شدن اراده فـاعـل است.

پس وقتى علم به حد تمام و كمال رسيد و قطعى گرديد، به حواس ظاهر انسان حس درك و مشاهده آن امر قطعى را مى‌دهد، تو گــويــى چشــم آن را مى‌بينــد و گوش آن را مى‌شنـود.

شما خواننده عزيز مى‌توانى صحت اين گفتار را بيازمايى، و به نفس خود تلقين كنى كه فلان چيز يا فلان شخص الان نزد من حاضر است و دارى او را مشاهده مى‌كنى. وقتى اين تلقين زياد شد، رفته‌رفته بدون شك مى‌پندارى كه او نزدت حاضر است، به‌طورى كه اصلاً باور نمى‌كنى كه حاضر نباشد، و از اين بالاتر، اصلاً متوجه غير او نمى‌شوى، آن وقت كه او را به همان طور كه مى‌خواستى روبروى خودت مى‌بينى. و از همين باب تلقين است كه در تاريخ مى‌خوانيم برخى اطبا امراض را معالجه كرده‌اند، يعنى به مريض قبولانده‌اند كه بيمار نيست.

اگــر قــوت اراده ايــن قـــدر اثــر داشتــه بــاشــد، و اگر اراده انسان قوى شد، ممكن است كه در غير انسان هم اثر بگذارد، بدين معنا كه اراده صاحب اراده در ديگران كــه هيـــچ اراده‌اى نــدارنــد اثـر بگــذارد.

اين تأثير به دو صورت انجام مى‌گيرد: يكى بدون قيد و شرط و يكى در صورت وجــــــود پــــاره‌اى شـــرايــط .⁽¹⁾

تلقيـن و حقيقــت احضــار ارواح

بــا تــوجــه بــه دو مطلــب فــوق‌الــذكــر چنــد مطلــب روشــن مى‌گــــردد:

اول ـ اين كه ملاك در تأثير اراده خارق‌العاده، بودن علم قطعى براى آن كسى است كه خارق عادت انجام مى‌دهد. و اما اين كه اين علم با خارج هم مطابق باشد، لزومى ندارد. (به شهادت اين كه اگر خود شما مطلبى را در نفس خود تلقين كنيد، به همان جور كه تلقين كرده‌ايد آن را مى‌بينيد،) و نيز به شهادت اين كه دارندگان تسخير كواكب، چون معتقد شدند كه ارواحى وابسته ستارگان است، و اگر ستاره‌اى تسخير شود، آن روح هــم كــه وابستــه به آن است مسخر مى‌گردد، لذا با همين اعتقاد باطل كارهايى خــارق‌العاده انجــام مى‌دهــد، با ايـن كه در خـارج چنيـن روحــى وجــــود نــدارد.

اى بسا كه آن ملائكه و شياطين هم كه دعانويسان و افسونگران نام‌هايى براى آنها استخراج مى‌كنند، و به طريقى مخصوص آن نام‌ها را مى‌خوانند، و نتيجه هم مى‌گيرند از همين قبيل باشد.

و همچنين آن‌چه را كه دارندگان احضار ارواح دارند، چون ايشان دليلى بر بينش از اين ندارند، كه روح فلان شخص در قوه خيال او، و يا بگو درمقابل حواس ظاهرى آنان حاضر شده، و اما اين ادعا را نمى‌توانند بكنند كه به راستى و واقعا آن روح در خارج حضور يافته است، چون اگر اين طور بود، بايد همه حاضران در مجلس روح نامبرده را ببينند. چون همه حضار حس و درك طبيعى وى را دارند، پس اگر آنها نمى‌بينند و تنها تسخيركننده آن روح را مى‌بيند، معلوم مى‌شود روحى حاضر نشده، بلكه تلقين و ايمان آن آقا باعث شده كه چنين چيزى را در برابر خود احساس كند.

با اين بيان شبهه ديگرى هم كه در مسئله احضار ارواح هست حل مى‌شود. البته اين اشكال در خصوص احضار ارواح كسانى است كه بيدار و مشغول كار خويشند و هيچ اطــلاعى ندارند كه در فــلان محل روح آنها را احضار كرده‌اند.

روح وقتى احضار مى‌شود چنان نيست كه واقعا در خارج ماده تحقق يافته باشد، بلكه روح شخص مورد نظر در مشاعر احضار كننده حاضر شده و او آن را از راه تلقين پيش روى خود احساس مى‌كند، و سخنانى از او مى‌شنود، نه اين كه واقعا و در خارج مــاننــد ســايــر مـوجـودات مــادى و طبيعــى حاضر شود .

دوّم ـ اين كه دارنده چنين اراده مؤثر، اى بسا در اراده خود بر نيروى نفس و ثبات شخصيت خود اعتماد كند، مانند غالب مرتاضان، و بنابراين اراده آنان قهرا محدود و اثر آن مفيد خواهد بود، هم براى صاحب اراده، و هم در خارج.⁽¹⁾

هـم‌آهنگى اراده انسـان بـا اراده خدا

چه بسا مى‌شود كه افراد صاحب اراده قوى و مؤثر، مانند انبياء و اولياء كه داراى مقام عبوديت براى خدا هستند، و نيز مانند مؤمنين كه داراى يقين به خدا هستند، در اراده خود اعتماد بر پروردگار خود كنند. اين چنين صاحبان اراده هيچ‌چيزى را اراده نمى‌كنند، مگر براى پروردگارشان، و نيز به مدد او، و اين قسم اراده، اراده‌اى است طاهر، كه نفس صاحبش نه به هيچ‌وجه استقلالى از خود دارد، و نه به هيچ رنگى از رنگ‌هاى تمايلات نفسانى متلون مى‌شود، و نه جز به حق بر چيز ديگرى اعتماد مى‌كند، پــس چنيــن اراده‌اى در حقيقــت اراده ربّــانى اســت، كه (مــاننــد اراده خود خدا) محــدود و مقيــد بــه چيــــزى نيســت.

اين نوع اراده انبياء و اولياء و صاحبان يقين، از نظر مورد، دو قسم است: يكى اين كه موردش مورد تحدى باشد و بخواهد مثلاً نبوت خود را اثبات كند، كه در اين صورت آن عمل خارق‌العاده‌اى كه به اين منظور مى‌آورد، «معجزه» است، و قسم دومش كه مورد تحـــدى نيســت، «كــرامــت» اســت. و اگر دنبــال دعـايى باشد «استجابت» دعاست.

قسم اوّل كه در مطالب قبل بحث شد اگر از باب خبرگيرى و يا طلب يارى از جن و يا ارواح و امثال آن باشد، نامش را «كهانت» مى‌گذارند و اگر با دعا و افسون و يا طلسمــى باشـــد «سِحْــر» مى‌نــامنـد .

نكته آخر اين كه خارق‌العاده هر چه باشد، دائر مدار قوت اراده است، كه خود مراتبى از شدت و ضعف دارد، و چون چنين است، ممكن است بعضى از اراده‌ها اثر بعضى ديگر را خنثى سازد، همان‌طور كه مى‌بينيم معجزه موسى سحر ساحران را باطل مى‌كند، و با آن كه اراده بعضى از نفوس مؤثر نيفتد به خاطر اين كه نفس صاحب اراده ضعيف‌تر، و آن ديگرى قـوى‌تر باشد.⁽¹⁾

ادراك مخصـــــــوص نبـــــــوت

«كانَ النّاسُ اُمَّةً واحِــدَةً فَبَعَــثَ اللّهُ النَّبِيّيــنَ مُبَشِّــريـنَ وَ مُنْـذِريـنَ وَ...!» (213 / بقـره)

« مــردم يــك گــروه بــودنــد، پس خدا پيغمبران را نويد دهنده و بيم‌دهنده بـرانگيخــت و...!»

نبوت يك كمال فطرى و ادراك مخصوصى است كه جز افراد معدودى كه

مشمول عنايت پروردگار شده‌اند واجد آن نمى‌شوند چنان كه انسان بالغ ميل و ادراك خاصى به ازدواج دارد كه ساير افراد واجد آن نيستند با اين كه همه افراد چه بالغ و چه نابالغ داراى فطــرت انســانى هستنــد و اين ادراك هم مــربــوط به فطــرت است. بنابراين، نبــوت از انســانيــت و فطــرت انسان خارج نيست، و نيز سعادتى كه مردم به راهنمايى نبوت مى‌يابند بيرون از حيطه آفرينش و بيگانه از وجود انسانيشان نمى‌باشد وگرنه كمال و سعادت انسانى شمرده نمى‌شد.⁽¹⁾

تفـاوت ادراك‌هـاى مخصوص با ادراكات عقلى و فكرى

فرضيه فاسدى كه يكى از دانشمندان علم‌الاجتماع ـ كه خود در بحث‌هاى دين و حقايق مبدأ و معاد قدم راسخى ندارد ـ فرض كرده اين است كه: نبوت يك نبوغ مخصوص اجتماعى است كه در اثر استقامت فطرت و سلامت عقل در بعضى از انسان‌ها به وجود آمده و در نتيجه نوابغى از ميان مردم برخاسته و ايشان را به صلاح و سعادتش رهبرى مى‌كنند، اين نابغه اجتمـاعى پيامبر است.

در رد اين فرضيه بايد گفت: فكر و مصلحت‌انديشى كه در اين فرضيه نبوغ آن با نبوت تطبيق شده، از خواص عقل عملى است كه نيكى‌ها را به واسطه مصالحى كه دارد از بدى‌هاى مفسده‌دار تميز مى‌دهد، و آن از هداياى مشترك فطرت است كه همه افراد انسان از آن برخوردارند. همين عقل موجب اختلاف در اجتماع مى‌شود و بدون كمك و همراهى نمى‌تواند آن را رفع نمايد. و بايد از راه يك ادراك ممتازى كه جز در بعضى از افـــراد انســـان وجـــود فعلـــى پيـــدا نمى‌كنــد رهبرى شود، تا در نتيجه فطرت انسانى به سعادت حقيقى خود در دنيا و آخرت نـائـل گـــردد.

از اين جا روشن مى‌گردد كه اين ادراك از سنخ ادراكات فكرى نيست، يعنى آنچه از راه فكر و از روى مقدمات عقلى به دست مى‌آيد غير از چيزى است كه از راه اين ادراك نبـــوى حـــاصـل مــى‌شــود و نــاچــار راه آنهــا هـم با يكــديگــر تفــــاوت دارد.

انسان يك ادراك روحى باطنى دارد كه گاهى در بعضى از افراد ظهور پيدا كرده و براى او راهى به عالم ماوراء طبيعت باز مى‌كند و معلومات و معارف عجيبى غير از آن چه از راه عقل و فكر به دست مى‌آيد به او اعطاء مى‌نمايد. دانشمندان علم‌النفس شرق و بسيـــارى از فــلاسفــه اروپــا بــه ايــن معنــى تصــريح كرده‌اند.

حاصل آن كه مسئله نبوت و وحى غير از مسئله عقل و فكر است.

نيرويى كه پيغمبر به واسطه آن صلاح را از فساد تميز و تشخيص مى‌دهد يك شعور باطنى و مرموزى است وراء آن شعور فكرى كه در همه افراد انسان وجود دارد. تفاوت ادراك فكرى با ادراك مخصوص در اين است كه بعضى از ادراكات به اين نحو صورت مى‌گيرد كه صورتى از مدرك، در ذهن وجود پيدا مى‌كند و آن صورت، خارج را نمايش مى‌دهد. اين گونه ادراكات قابل خطا و تغيير است، زيرا ممكن است در تطبيق صورت ذهنى بر خارج، قصور و اشتباهى رخ دهد، ولى دسته ديگر از ادراكات به توسط صورت ذهنى نيست بلكه خود نفس، وجود مدرك را درك مى‌كند و حضورا آن را مشــاهــده مى‌نمــايــد. ايــن‌گــونــه ادراكــات ابــدا قـابـل خطا و تغيير نيست.⁽¹⁾

معصـوميت ـ نفــى خطـا در ادراك‌هاى مخصــوص

آن امر روحى كه اختلاف جامعه را رفع مى‌كند و انسان را به طرف كمال خويش سوق مى‌دهد يك ناموس تكوينى است و آن عبارت است از: رساندن هر نوعى از انواع به كمال وجودى و سعادت حقيقى خود. همان سببى كه در خارج، وجود حقيقى به انسان داده، و او را با يك هدايت حقيقى و تكوينى به سر منزل مقصود رهبرى مى‌كند و امور خارجى از اين نظر كه در خارج موجودند قابل خطا و غلط نيستند، زيرا اساسا خطــا مـربـوط به امور فكرى و ادراكات تصديقى است.

نبوت از سنخ هدايت تكوينى است و سبب آن همان دستگاه ايجاد و تكوين است، بنابراين، غلط و خطايى در آن راه نخواهد يافت. يعنى دستگاه ايجاد كه روح نبوت و ادراك وحى را در پيغمبر قرار مى‌دهد اشتباه نمى‌كند و اين ادراك هم چون وسيله هــدايت تكــوينى است قـابل خطا و اشتباه نخواهد بود.

بنابراين، روح نبوى هميشه با نيروى عصمت همراه است و پيغمبر در امر دين و تشريع قوانين از خطا مصون مى‌باشد، و اين عصمت غير از عصمت از معصيت است، زيرا اين مصونيت از خطا در مقام گرفتن وحى است. مرحله ديگرى از عصمت نيز در راه سعادت تكوينى و رسيدن به كمال وجودى واقع شده و آن، مصونيت پيغمبر در مقــام تبليــغ رســالـت و رسـاندن وحى به مردم است.⁽²⁾

شنــاخـت القـائـات و خــاطـرات مَلَكــى و شيطــانـى

«فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَ هُوَ قائِمٌ يُصَلّى فِى الْمِحْرابِ...!» (39/ آل‌عمران)

«ملائكه او را ندا دادند هنگامى كه در محراب به نماز ايستاده بود...!»

شياطين و ملائكه با القاء نمودن معانى مربوطه به خود در قلوب افراد انسانى، با آنــان تكلّم مى‌كنند.

قرآن كريم، معانى‌اى را كه شيطان در «قلوب مردم» القاء مى‌كند، كلام و قول شيطان محسوب داشته است. در آيات قرآنى خاطرات وارده در قلوب منسوب به شيطان را به نام‌هاى «امر و قول و وسوسه و وحى و وعد» ناميده، كه همه آنها هم «قول و كلام» مى‌بـاشنـد، با ايـن كه نـه زبـانى برايش به حركت افتاده و نه از دهانى خارج شده است.

آيــاتــى كــه در آنها وعده خداوندى راجع به مغفرت و فضل‌اش بيان شده همانا «كــلام ملكــى» است در قبــال «وســوســه» كه كــلام شيطانى است. در آيــاتــى كه از نـــور و سكينــت و شــرح‌صـــدر سخــن رفتـــه همــان «كــــلام ملكــــى» است.

تشخيص و تفاوت «كلام ملكى» را از «كلام شيطانى» مى‌توان از خصوصياتى كه در آيات تصريح شده به دست آورد. زيرا خاطرات ملكى ملازم با «شرح صدر» بوده و به «مغفرت و فضل» الهى دعوت و بالاخره منتهى به چيزى مى‌شود كه مطابق دين ـ يعنى معــارف مـذكـور در قـرآن و سنّت نبوى ـ مى‌باشد.

از طرف ديگر خاطرات شيطانى، ملازم «ضيق صدر» مى‌باشد و به «متابعت هواى نفس» دعــوت مى‌كنــد، و بـالاخــره منتهى به چيزى مى‌شود كه مخالف دين و معارف آن، و همچنيــن مخــالف فطرت انســانــى بــاشد.⁽¹⁾

نفس و روان

نفـس و روان آدمى

نفس انسان

« وَ لا تَقُـولُـوا لِمَنْ يُقْتَلُ فى سَبيـلِ اللّـهِ اَمْواتٌ بَلْ اَحْياءٌ وَ لكِنْ لا تَشْعُرُونَ!» (154 / بقره)

« و به كســى كــه در راه خدا كشته شده مرده مگوئيد، بلكه اينان زنده‌هايى هستند ولى شما درك نمى‌كنيد!»

به طور كلّى نفس آدمى موجودى است مجرد، موجودى است ماوراى بدن، احكامى دارد غيـر احكام بــدن و هر مركب جسمانى ديگر.

خلاصه، موجودى است غيرمادى كه نه طول دارد و نه عرض، و نه در چهارديوارى مى‌گنجــد، بلكــه بــا بــدن ارتبـاط و علقـه‌اى دارد و به عبارت ديگر با آن متّحد است و بــه وسيلــه شعــور و اراده و ســـايـــر صفـــات ادراكـــى، بـــدن را اداره مى‌كنــد.

دقّت در آيات مى‌فهماند، كه تمام شخصيت انسان بدن نيست بلكه شخصيت آدمى به چيز ديگرى است كه بعد از مردن بدن باز هم زنده است.

اين‌ها حقايقى است كه اين آيات شريفه آن را دست مى‌دهد و معلوم است كه اين احكام مغاير با احكام جسمانى است و از هر جهت با خواص ماديّت دنيوى منافات دارد و از همــه ايــن‌هــا فهميــده مى‌شــود كـه نفــس انســـان‌هــا غيــر بــدن‌هــاى ايشـــــان اســـت.⁽¹⁾

نفــس معتــدل

«وَ نَفْسٍ وَ ما سَوّيها. فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْويها...!» (7 تا 10 / شمس)

«سوگند به نفس و كسى كه آن را چنين موزون آفريد و پس از خلقت، فجور آن و تقوايش را به آن الهام كرد. رستگار شد كسى كه نفس را تزكيه كرد و زيانكار شد آن كـه قـدر نفـس را نشناخت!»

آيات فـوق مسير و راهى را فرض كرده كه يكسر آن نفس معتدل و ساده و يكسر ديگرش رستگارى و يا محروميت است. آن گاه اين دو نتيجـه يعنى رستگارى يا محروميت را مبتنى بر تزكيه نفس و آلودگى آن نموده، (و معلوم است كه اين تــزكيــه و آلودگـى نفـس مـربـوط به اخـلاق و از مراحل آن است،) آن گاه فضيلت و رذيله را مبتنــى بر تقـوى و فجـور يعنـى عمـل نيـك و بـدى كـرده كـه آيـات نـامبـرده خـوبى و بـدى آن‌هـا را از فطـريـات و انسان را از جانب خداوند ملهم بـه آن دانستـــه اســت.

خــلاصــه ايــن آيــات از طــور و چگــونگـى نفـس تعــدى ننمــوده و نفس را همان‌طور كه هست موجودى دانستــه معتــدل و ســاده؛ مـوجـودى كه تقــوى و فجــور را به آن نسبت مى‌دهند، مـوجودى كه با فجـور آلوده و با تقوى تزكيه مى‌شود.

نفس همان مخلوقى است، كه انسان از ناحيه آن و به ملاحظه آن محروم و يا رستگار مى‌شود. اين معنــايى كــه قــرآن بيــان نمـوده معنـايـى اسـت مطـابـق با مقتضاى تكوين، لكن چنـان نيست كه عمـوم مـردم در درك اين معنـا يكسان باشند.⁽¹⁾

آگـاهى نفـس از طـريق الهام

«وَ نَفْــسٍ وَ مــا سَــوّيهــا، فَـاَلْهَمَهــا فُجُـورَهـا وَ تَقْـويهـا !»(7 و 8 / شمس)

«و سـوگند به نفس و كسى كه آن را با چنان نظم كامل بيافريد!»

«و الهــام كـــرد بــه او خيــر و شـــر آن را!»

مراد به نفس، نفس انسانيّت و جان همه انسان‌هاست. كلمه «فُجُور» به‌معناى دريدن پرده حرمت دين است. كلمه «تَقْوى» به‌معناى آن است، كه انسان خود را از آن‌چه مى‌ترسد در محفظه‌اى قرار دهد و منظور از اين محفظه و تقوى به قرينه اين كه در مقــابل فجــور قــرار گـرفتـه اجتناب از فجور و دورى از هر عملى است كه با كمال

نفـس منـافـات داشتـه بـاشــد.

كلمه «الهام» به معناى آن است، كه تصميمى و آگهى از خبرى در دل آدمى بيفتد و ايــن خــود افــاضــه‌اى است الهى و صور علميه‌اى است يا تصورى و يا تصديقى كه خــداى تعــالى بــه دل هركس بخــواهـد مى‌انــدازد و اگــر در آيــه شريفه هم تقواى نفس را الهام خوانده و هم فجور آن را، براى اين بــود كه بفهمــاند مــراد به اين الهام اين است كه خداى تعالى صفات عمل انسان را به انسان شناسانده و به او فهمانده عملــى كه انجام مى‌دهد تقوى است و يا فجور است.

علاوه بر تعريفى كه نسبت به متن عمل و عنوان اولى آن كرده، عنوانى كه مشترك بين تقوى و فجور است، مثلاً تصرف مال را كه مشترك بين تصرف در مال يتيم و تصرف در مال خويش است و همخوابگى را كه مشترك بين زنا و نكاح است، به او شناسنده، علاوه بر آن، اين را هم به او الهام كرده كه تصرف در مال يتيم و همخوابگى با زن اجنبى فجور است و آن دوى ديگر تقوى است.

و خلاصه كلام اين كه منظور از الهام اين است كه خداى تعالى به انسان‌ها شناسانده فعلى كه انجام مى‌دهند فجور است يا تقوا و برايش مشخص كرده كه تقوى چگونه اعمالى و فجور چگونه اعمالى است.

در آيه شريفه مسئله الهام را نتيجه تسويه قرارداده و فرمود: «و چون نفس را تسويه كرد، پس به او الهام كرد،» و اين براى آن بود كه اشاره كند، به اين كه الهام فجور و تقوى همــان عقـل عملــى اسـت كــه از نتــايـج تسـويـه نفس است. پس الهام نام‌برده از صفات و خصـوصيـات خلقـت آدمـى است.

« قَــــدْ اَفْلَـــحَ مَـــنْ زَكّيهـــا، وَ قَـــدْ خـــابَ مَـــنْ دَسّهـــا !» (9 و 10 / شمــس) تعبير از اصلاح نفس و افساد آن به (تزكيه و تدسى) مبتنى بر نكته‌اى است، كه آيه « فَاَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْويها !» (8 / شمس) بدان دلالت دارد و آن اين است كه كمال نفس انسانى در اين است كه به حسب فطرت تشخيص دهنده فجور از تقوى باشد. آيه شريفه مى‌فهماند، كه دين، يعنى تسليم خدا شدن در آن‌چه از ما مى‌خواهد، فطرى نفس خود ماست. پس آراستن نفس به تقوى و تزكيه و تربيت آن به تربيتى صالح است، كه مايه زيادتر شدن آن و بقــاى آن اســت. و وضــع نفس در فســق و فجــور برخــلاف وضعــى اسـت كــه در صـورت تقوى دارد.⁽¹⁾

نفس مـلامتگـر مـؤمن

« وَ لا اُقْسِـمُ بِـالنَّفْـسِ اللَّــوّامَــــةِ!» (2 / قيـامت)

« و قسم به نفس لوّامه !»

منظور از نفس لوّامه نفس مؤمن است، كه همواره در دنيا او را به خاطر گناهانش و ســرپيچــى از اطــاعتـش مــلامــت مى‌كنــد و در روز قيــامـت سـودش مى‌رسـاند.

بعضى گفته‌اند: منظور از نفس لوّامه جان آدمى است، چه انسان مؤمن صالح و چه انسان كافر فاجر، براى اين كه هر دوى اين جان‌ها آدمى را در قيامت ملامت مى‌كنند. نفس كافر كافر را ملامت مى‌كند، به خاطر كفر و فجورش، و نفس مؤمن مؤمن را ملامت مى‌كند به خـاطـر كمى اطـاعتش و ايـن كه درصـدد برنيامد چيزى بيشتر كسب كند.⁽¹⁾

صفـات مستقـر در نفـس

« ... وَ اِنْ تُبْـــدُوا مـــا فــى اَنْفُسِكُـــمْ اَوْ تُخْفُــوهُ يُحــاسِبْكُــمْ بِــهِ اللّهُ...!» (284 / بقره)

« ... و آن چه در درون شماست، آشكار يا پنهان كنيد خدا به‌حساب آن مى‌رسد...!»

معنــاى عبـارت «مــا فــى اَنْفُسِكُــمْ،» ايــن اســت، كــه «آن‌چه در دل‌هاى شما جايگزين شده،» و معلوم‌است، كه در نفس چيزى به‌جز ملكات و صفات، چه صفات فضيلت و چه صفات رذايل مستقر نمى‌شود.

آن‌چه در نفس مستقر مى‌شود، صفاتى چون ايمان و كفر و حبّ و بغض و عزم و غير اين‌ها است. اين‌هاست كه هم مى‌توان اظهار كرد و هم پنهان داشت، اما اظهار كرد چون صفات اصولاً در اثر تكرار افعال مناسب با خود پيدا مى‌شود و وقتى فعلى از كسى صادر شد عقل هر كس از آن فعل كشف مى‌كند، كه فلان صفتى كه مناسب با اين فعل است در نفس فاعل وجود دارد، چون اگر اين صفات و ملكات در نفس مستقر نبود، افعال مناســب با آن از جـوارح صــادر نمى‌شـد.

پس با صدور اين افعال براى عقل روشن مى‌شود، كه منشائى براى اين افعال در نفس فاعل هست و امّا اخفا كرد، براى اين كه ممكن است انسان آن كارى كه دلالت بر وجـود منشأاش در نفس دارد انجام ندهــد.

منظــور مــا (از استقــرار در نفــس،) ثبوت و استقــرار تــامـى است، كه مى‌تــوان صــدور فعــل را مستند به آن كرد.

پس آيه شريفه به احوال نفس نظر دارد، به ملكات راسخه در نفس، كه منشأ صدور افعــال هستنــد و خـداوند متعال انسان‌ها را با آن احوال و ملكات محاسبه مى‌كند.⁽¹⁾

خـاطرات بـدون استقـرار در نفس

خاطراتى كه گاهى بى‌اختيار درنفس خطور مى‌كند و هم‌چنين تصوّرات ساده‌اى كه دنبالش تصديق نيست، از قبيل صورت و قيافه گناهى كه در نفس تصور مى‌شود، بدون اين كه تصميمى بر آن گناه گرفته شود، لفظ آيه به هيچ‌وجه شامل آن‌ها نيست، چون اين‌گـونـه تصـورات استقـرارى در نفـس نـدارنـد و منشأ صدور هيچ فعلى نمى‌شوند.

آيــه شــريفــه تنهــا بــر احــوال و ملكات نفسانى دلالت دارد كه منشأ صدور افعــال هستنــد، چـه فعـل اطـاعـت و چـه معصيـت، و خــداى سبحــان انسـان‌هـا را بـا آن احـوال و ملكات محاسبه مى‌كند.

لازم است دانسته شود، كه آيه شريفه تنها دلالت دارد بر اين كه محاسبه بر معيار احوال و ملكات قلبى است، چه اظهار بشود و چه نشود. و امّا اين كه جزاء آن در دو صورت اظهار و اخفا يك جور است يا نه؟ و به عبارت ديگر، آيا جزاء دائر مدار عزم است، چه اين كه عمل را هم انجام بدهد يا ندهد؟ و چه اين كه مصادف با واقع هم بشود يا نشود؟ و مثلاً كاسه‌اى كه شراب تشخيص داده بنوشد، بعد معلوم شود آب بوده، آيه شـريفـه نـاظـر به ايـن جهــات نيسـت.⁽²⁾

مفهوم پليدى در نفس

«...اِنَّمــا يُـريـدُ اللّـهُ لِيُذْهِـبَ عَنْكُـمُ الرِّجْـسَ اَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا !» (33 / احزاب)

«...خدا مى‌خواهد كه پليدى را از شما اهل‌بيت ببرد و آن‌طور كه خود مى‌داند پاكتان كند!»

كلمه «رِجْس» يعنى پليدى و قذارت و پليدى و قذارت هيئتى است در نفس

آدمى، كه آدمى را وادار به اجتناب و نفرت مى‌نمايد و نيز هيئتى است در ظاهر موجود پليد، كه بــاز آدمــى از آن نفـرت مى‌نمـايـد. اوّلى مانند پليدى رذائل، دوّمى مانند پليدى خوك.

قرآن كريم در هر دو معنا اطلاق كرده، درباره پليدى ظاهرى فرموده: «... گوشت خــوك پليد است...!» (145/انعام) و هم در پليدى‌هاى معنوى مانند شرك و كفر و اعمال ناشايســت به كار زده و فرمــوده:

« آن‌هايى كه در دل بيمارنــد، قرآن پليدى ديگــرى بــر پليدى‌هايشــان مى‌افزايــد و مى‌ميرنــد در حالــى كه كافرنــد!» (125 / توبه)

و نيز فرموده:

«... كسى كه خدا بخواهد گمراهش كند، دلش را تنگ و ناپذيرا مى‌كند، به طورى كه پذيرفتن حق برايش چون رفتن به آسمان غيرممكن باشد، خدا اين چنين پليدى را بر كسانى كه ايمان نمى‌آورند مسلط مى‌سازد!» (125 / انعام)

اين كلمه به هر معنا كه باشد نسبت به انسان عبارت است، از ادراكى نفسانى و اثرى شعورى، كه از علاقه و بستگى قلب به اعتقــادى بــاطــل، يــا عملــى زشت حاصل مى‌شود، وقتى مى‌گوييم (انسان پليد، يعنى انسانى كه به خاطر دلبستگــى به عقايد بـاطـــل، يــا عمــل بــاطــل دلش دچار پليدى شده اسـت.)

كلمه «رِجْس»، در آيه شريفه فوق معنايش اين مى‌شود: كه خدا مى‌خواهد تمامى انواع پليدى‌ها و هيئت‌هاى خبيثه و رذيله را از نفس شما ببرد، هيئت‌هايى كه اعتقاد حق، و عمل حق را از انسان مى‌گيرد و چنين ازاله‌اى با عصمت الهيه منطبق مى‌شود و آن عبارت است از، صورت علميه‌اى در نفس، كه انسان را از هر باطلى، چه عقايد و چه اعمال حفظ مى‌كند، پس آيه شريفه يكى از ادلّـه عصمت اهل بيت است.⁽¹⁾

تجســم نفســانيـات در ظــاهــر انســان

«...فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئينَ!» (65 / بقره)

«... ما به ايشان گفتيم: بوزينگان مطرود شويد!»

اگر انسان را فرض كنيم، كه صورت انسانى‌اش به صورت نوعى ديگر از انواع حيوانات از قبيل ميمون و خوك مبدل شده باشد، كه صورت حيوانيت روى صورت انسانيش نقش بسته و چنين كسى انسانى است خوك و يا انسانى است ميمون، نه اين

كه به كلّى انسانيتش بــاطل گشته و صورت خوكى و ميمونى به جاى صورت انسـانيش نقش بسته باشد.

پس وقتى انسان در اثر تكرار عمل، صورتى از صورت ملكات را كسب كند، نفسش به آن صورت متصور مى‌شود و هيچ دليلى نداريم بر محال بودن اين كه نفسانيات و صورت‌هاى نفسانى همان‌طور كه در آخرت مجسم مى‌شود، در دنيا نيز از باطن به ظاهر درآمده و مجسم‌شود.

نفس انسانيت در اوّلين حدوثش كه هيچ نقشى نداشت و قابل و پذيراى هرنقشى بود، مى‌تواند به صورت‌هاى خاصى متنوع شود، بعد از ابهام مشخص و بعد از اطلاق مقيد شود و بنابراين، انسان مسخ شده، انسان است و مسخ شده، نه اين كه مسخ شده‌اى فاقد انسانيت باشد.⁽¹⁾

ايجـــــاد صفــــات روحــــى

«...اِنَّ الصَّلــوةَ تَنْهــى عَـنِ الْفَحْشـاءِ وَ الْمُنْكَــرِ وَ لَــذِكْــرُ اللّــهِ اَكْبَــرُ...!» (45 / عنكبوت)

«...نماز به پادار كه نماز از فحشاء و منكرات جلوگير است و ذكر خدا بزرگ‌تر اســت...!»

آن‌چه از سياق برمى‌آيد، اين است كه اگر دستور داده‌اند به اين كه مردم نماز بخوانند، براى اين بوده كه نماز آنان را از فسق و فجور بازمى‌دارد. و اين تعليل مى‌فهماند كه نماز عملى است عبودى، كه به‌جاآوردنش صفتى در روح آدمى پديد مى‌آورد، كه آن صفت به اصطلاح معروف پليسى است غيبى و صاحبش را از فحشا و منكرات بازمى‌دارد و در نتيجه جان و دلش از قذارت‌هاى گناهان و آلودگى‌هايى كه از اعمال زشت پيدا مى‌شود پاك مى‌ماند.

بازدارى از گناه اثر طبيعى نماز است. چون نماز توجّه خاصى است، از بنده به سوى خداى سبحان. لكن اين اثر تنها به مقدار اقتضاء است، نه عليت تامه، تا تخلف نپذيرد. يعنى اگر مانع و مزاحمتى در بين نباشد، اثر خود را مى‌بخشد ولى اگر مانعى جلو اثر آن را گـرفت، ديگر اثر نمى‌كند.

هرچه نماز كامل‌تـر بـاشد، خـوددارى از فحشـا و منكرات بيشتر خواهد بود.⁽²⁾

تحــول روانــى در انسان

«قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى ما جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَ الَّذى فَطَرَنا...!» (72 / طه)

«گفتند هرگز ترا بر اين معجزه‌ها كه سوى ما آمده ترجيح نمى‌دهيم...!»

آيه فوق حكايت مى‌كند، وضع مردمى را كه تا يك ساعت قبل دل‌ها آكنده از هيبت و ابهت فرعون داشتند و نفوس از زينت و زخارف دنيوى كه با او بود ـ كه جز خيال‌هاى كاذب و موهومـاتى بـاطـل نبــود ـ خيـره و پسـت نموده، او را رب‌الاعلى مى‌پنداشتند و به او سوگند مى‌خوردند و بعد از يك ساعت كه حق بر ايشان روشن گشته و ديدگانشان بازگرديد، ناگهان آن‌چه از فرعون در دل داشتند و آن عزّت و سلطنت كه برايش قائل بودند، يكباره فراموش گشت. ايمان به خدا در عرض يك ساعت آن چنان تحوّلى در دل‌ها بوجود آورد، كه حتى رذيله ترس و تملّق و پيروى هوا و شيفتگى در برابر سراب زينت زندگى دنيا را، به كلّى نابود كرده، در همين مدّت كوتاه، عشق به حق و قــدم نهــادن در تحـت ولايـت خــدا و اعتـزاز بــه عــزّت او را جـايگـزيــن آن رذائـل نمـود. اين‌ها همه از محاوره‌اى‌كه ميان فرعون و ساحران ردّ و بدل شد فهميده مى‌شود.⁽¹⁾