دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی جلد 13

مشخصات كتاب

سرشناسه : محمدي ري‌شهري، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادي : موسوعه معارف الكتاب و السنه . فارسي

عنوان و نام پديدآور : دانشنامه قرآن و حديث فارسي - عربي/ محمدي‌ري‌شهري با همكاري جمعي از پژوهشگران ؛ ترجمه حميدرضا شيخي.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمي فرهنگي دارالحديث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهري : ج.

فروست : پژوهشكده علوم و معارف حديث؛ ۹۹ .

شابك : ۱۵۰۰۰۰۰ ريال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

يادداشت : فهرستنويسي بر اساس جلد چهارم .

يادداشت : اين كتاب با حمايت و مشاركت معاونت امور فرهنگي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي چاپ شده است .

موضوع : احاديث شيعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شيخي، حميدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ايران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي. معاونت امور فرهنگي

رده بندي كنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۲۱۲

شماره كتابشناسي ملي : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

الفصل الثالث عشر : حرف ذات بركة۱۳ / ۱الزِّراعَةرسول اللّه صلى الله عليه و آله :اُطلُبُوا الرِّزقَ في خَبايَا الأَرضِ ـ يَعني فِي الحَرثِ وَالزِّراعَةِ ـ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :ما مِن مُسلِمٍ يَغرِسُ غَرسا أو يَزرَعُ زَرعا ، فَيَأكُلُ مِنهُ طَيرٌ أو إنسانٌ أو بَهيمَةٌ ، إلّا كانَ لَهُ بِهِ صَدَقَةٌ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن زَرَعَ زَرعا فَأَكَلَ مِنهُ الطَّيرُ أوِ العافِيَةُ ، كانَ لَهُ بِهِ صَدَقَةٌ . ⁽³⁾

الإمام زين العابدين عليه السلام :قَدِمَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله المَدينَةَ فَقالَ : يا مَعشَرَ قُرَيشٍ ، إنَّكُم تُحِبُّونَ الماشِيَةَ فَأَقِلّوا مِنها ، فَإِنَّكُم بِأَقَلِّ الأَرضِ مَطَرا ، وَاحتَرِثوا ؛ فَإِنَّ الحَرثَ مُبارَكٌ ؛ وأَكثِروا فيهِ مِنَ الجَماجِمِ . ⁽⁴⁾

.

ادامه عنوان بركت

فصل سيزدهم : شغل هاى بابركت

۱۳ / ۱ كشاورزى

فصل سيزدهم : شغل هاى بابركت۱۳ / ۱كشاورزىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :روزى را در نهفته هاى زمين بجوييد . ⁽¹⁾

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ مسلمانى نيست كه نهالى بنشاند يا زراعتى بكارد و پرنده اى يا انسانى يا حيوانى از آن بخورد، مگر اين كه آن براى او صدقه شمرده مى شود.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس كِشتى بكارد و پرنده يا جنبده اى از آن بخورد ، آن براى او صدقه اى خواهد بود.

امام زين العابدين عليه السلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به مدينه آمد. آن گاه فرمود: «اى گروه قريش! شما دام، دوست داريد . از آن بكاهيد ؛ چرا كه شما در سرزمينى كم باران هستيد ، و به كشاورزى بپردازيد؛ چرا كه كشاورزى ، بركت است ، و جمجمه ها ⁽²⁾را در آن [مزارع] زياد كنيد» .

.

الإمام عليّ عليه السلام :مَن وَجَدَ ماءً وتُرابا ثُمَّ افتَقَرَ ؛ فَأَبعَدَهُ اللّهُ . ⁽¹⁾

بحار الأنوار :قيلَ لِرَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله : أيُ أموالِنا أفضَلُ؟ قالَ : الحَرثُ . ⁽²⁾

الإمام الباقر عليه السلام :كانَ أبي يَقولُ : خَيرُ الأَعمالِ الحَرثُ ؛ تَزرَعُهُ فَيَأكُلُ مِنهُ البَرُّ وَالفاجِرُ ، أمَّا البَرُّ فَما أكَلَ مِن شَيءٍ اِستَغفَرَ لَكَ ، وأَمَّا الفاجِرُ فَما أكَلَ مِنهُ مِن شَيءٍ لَعَنَهُ ، ويَأكُلُ مِنهُ البَهائِمُ وَالطَّيرُ . ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام :الكيمِياءُ الأَكبَرُ الزِّراعَةُ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :الزّارِعونَ كُنوزُ الأَنامِ ، يَزرَعونَ طَيِّبا أخرَجَهُ اللّهُ عز و جل ، وهُم يَومَ القِيامَةِ أحسَنُ النّاسِ مَقاما ، وأَقرَبُهُم مَنزِلَةً ، يُدعَونَ المُبارَكينَ . ⁽⁵⁾

كتاب من لا يحضره الفقيه :سُئِلَ عَلِيٌّ عليه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ» ⁽⁶⁾، قالَ : الزّارِعونَ . ⁽⁷⁾

تهذيب الأحكام عن يزيد بن هارون الواسطيّ :سَأَلتُ جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ عليه السلام عَنِ الفَلّاحينَ ، فَقالَ : هُمُ الزّارِعونَ كُنوزَ اللّهِ في أرضِهِ ، وما فِي الأَعمالِ شَيءٌ أحَبُّ إلَى اللّهِ مِنَ الزِّراعَةِ ، وما بَعَثَ اللّهُ نَبِيّا إلّا زارِعا ، إلّا إدريسَ عليه السلام كانَ خَيّاطا . ⁽⁸⁾

راجع : ميزان الحكمة: ج ۵ ص ۴۸۰ (غرس الشجر) .

.

امام على عليه السلام :هر كس آب و خاكى بيابد و سپس تهى دست بمانَد ، خدايش دور كند!

بحار الأنوار:به پيامبر خدا صلى الله عليه و آله گفتند: كدام يك از دارايى هاى ما ، برتر است؟ فرمود: «كِشت ها».

امام باقر عليه السلام :پدرم مى فرمود : «كشاورزى، بهترينِ كارهاست . دانه را مى كارى و نيكوكار و بدكار ، از آن مى خورند : نيكوكار ، هر مقدار كه چيزى بخورد ، براى تو آمرزش مى طلبد ، و بدكار ، هر آنچه او از آن مى خورد، لعنتش مى كند . و چارپايان و پرندگان هم از آن مى خورند» .

امام صادق عليه السلام :كشاورزى، بزرگ ترين كيمياگرى است.

امام صادق عليه السلام :كشاورزان، گنجينه هاى مردم اند . چيز پاكيزه اى مى كارند كه خداوند ، آن را رويانده است. آنان در روز قيامت، جايگاهى بهتر از همه دارند ، منزلتشان از همه به خدا نزديك تر است و آنان را «مبارك» مى خوانند.

كتاب من لايحضره الفقيه :از على عليه السلام در باره سخن خداوند: «توكّل كنندگان ، بر خداوند ، توكّل كنند» پرسيدند . فرمود: «كشاورزان [ ، مقصودند] ».

تهذيب الأحكامـ به نقل از يزيد بن هارون واسطى ـ :از امام صادق عليه السلام در باره كشاورزان پرسيدم . فرمود: «آنان ، كِشتگرانِ گنج هاى خدا در زمين او هستند . نزد خدا، هيچ يك از اعمال، محبوب تر از كشاورزى نيست و خداوند، هيچ پيامبرى را برنينگيخت ، مگر آن كه كشاورز بود ، جز ادريس عليه السلام كه خيّاط بود».

ر . ك : ميزان الحكمة : ج ۵ ص ۴۸۰ (درختكارى) .

.

۱۳ / ۲التِّجارَةرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ البَرَكَةَ فِي التِّجارَةِ ، ولا يُفقِرُ اللّهُ صاحِبَها إلّا تاجِرا حالِفا . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الخَيرُ عَشَرَةُ أجزاءٍ ، أفضَلُهَا التِّجارَةُ ؛ إذا أخَذَ الحَقَّ وأَعطَى الحَقَّ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :البَرَكَةُ عَشَرَةُ أجزاءٍ ، تِسعَةُ أعشارِها فِي التِّجارَةِ ، وَالعُشرُ الباقي فِي الجُلودِ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :اِتَّجِروا بارَكَ اللّهُ لَكُم ؛ فَإِنّي قَد سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ : الرِّزقُ عَشَرَةُ أجزاءٍ ، تِسعَةُ أجزاءٍ فِي التِّجارَةِ وواحِدَةٌ في غَيرِها . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :تَعَرَّضوا لِلتِّجارَةِ ؛ فَإِنَّ فيها غِنىً لَكُم عَمّا في أيدِي النّاسِ . ⁽⁵⁾

.

۱۳ / ۲ تجارت

۱۳ / ۲تجارتپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بركت در تجارت (داد و ستد) است و خداوند، تجارت پيشه را تهى دست نمى كند، مگر آن را كه اهل سوگند خوردن باشد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خير ، ده بخش است. برترينِ آنها ، تجارت است، هر گاه به حق داد و ستد كند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بركت، ده بخش است : نُه دهم آن، در تجارت است و يك دهم باقى مانده، در پرورش گوسفند. ⁽¹⁾

امام على عليه السلام :تجارت كنيد تا خداوند به شما بركت دهد ؛ زيرا من از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى فرمود : «روزى ، ده بخش است : نُه بخش ، در تجارت است و يك بخش، در غير آن».

امام على عليه السلام :به سراغ داد و ستد برويد ، كه براى شماست در آن، بى نيازى از آنچه در دست مردم است.

.

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ تِسعَةَ أعشارِ الرِّزقِ فِي التِّجارَةِ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :التِّجارَةُ تَزيدُ فِي العَقلِ . ⁽²⁾

۱۳ / ۳تِجارَةُ البَزِّرسول اللّه صلى الله عليه و آله :عَلَيكَ بِالبَزِّ ؛ فَإِنَّ فيهِ تِسعَةَ أعشارِ البَرَكَةِ . ⁽³⁾

دعائم الإسلام عن رسول اللّه صلى الله عليه و آله :أنَّهُ استَحَبَّ تِجارَةَ البَزِّ وكَرِهَ تِجارَةَ الحِنطَةِ ؛ وذلِكَ لِما فيها مِنَ الحُكرَةِ المُضِرَّةِ بِالمُسلِمينَ ، فَإِن لَم يَكُن ذلِكَ فَلَيسَ التِّجارَةُ بِها مُحَرَّمَةً . ⁽⁴⁾

تاريخ بغداد عن أبي هريرة :سَأَلَ رَجُلٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله : بِمَ تَأمُرُني أن أتَّجِرَ؟ قالَ : عَلَيكَ بِالبَزِّ ، ثُمَّ سَأَ لَهُ : بِمَ تَأمُرُني أن أتَّجِرَ؟ ثَلاثا ، قالَ : عَلَيكَ بِالبَزِّ ؛ فَإِنَّ صاحِبَ البَزِّ يُعجِبُهُ أن يَكونَ النّاسُ بِخَيرٍ وفي خِصبٍ . ⁽⁵⁾

۱۳ / ۴الخِياطَةرسول اللّه صلى الله عليه و آله :عَمَلُ الأَبرارِ مِن رِجالِ اُمَّتِيَ الخِياطَةُ . ⁽⁶⁾

.

۱۳ / ۳ بزّازى

۱۳ / ۴ خيّاطى

امام صادق عليه السلام :نُه دهم روزى، در داد و ستد است .

امام صادق عليه السلام :تجارت، عقل را مى افزايد.

۱۳ / ۳بزّازى ⁽¹⁾پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بزّازى كن، كه نُه دهم بركت ، در آن است .

دعائم الإسلامـ در باره پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ :ايشان بزّازى را دوست مى داشت و از تجارت گندم، خوشش نمى آمد؛ چرا كه در آن، احتكارى است كه براى مسلمانان، زيانبار است، كه اگر آن (احتكار) نباشد، تجارت با آن، حرام نيست.

تاريخ بغدادـ به نقل از ابو هريره ـ:مردى از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله پرسيد : مرا دستور مى دهى كه چه چيزى داد و ستد كنم؟ فرمود: «بزّازى كن». سپس پرسيد: مرا دستور مى دهى كه چه چيزى داد و ستد كنم؟ (سه بار). فرمود: «بزّازى كن؛ چرا كه پارچه فروش، دوست دارد كه مردم در خير و فراوانىِ نعمت باشند».

۱۳ / ۴خيّاطىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خيّاطى ، كار مردان نيك امّت من است.

.

الزهد لابن حنبل عن سعيد بن المسيّب :إنَّ لُقمانَ الحَكيمَ كانَ خَيّاطا . ⁽¹⁾

قصص الأنبياء عن وهب بن مُنبه :أنزَلَ اللّهُ عَلى إدريسَ ثَلاثينَ صَحيفَةً . وهُوَ أوَّلُ مَن خَطَّ بِالقَلَمِ ، وأَوَّلُ مَن خاطَ الثِّيابَ ولَبِسَها ، وكانَ مَن كانَ قَبلَهُ يَلبَسونَ الجُلودَ . وكانَ كُلَّما خاطَ سَبَّحَ اللّهَ وهَلَّلَهُ وكَبَّرَهُ ووَحَّدَهُ ومَجَّدَهُ . ⁽²⁾

۱۳ / ۵الغَزلرسول اللّه صلى الله عليه و آله :عَمَلُ الأَبرارِ مِنَ النِّساءِ المِغزَلُ . ⁽³⁾

الكافي عن اُمّ الحسن النخعيّة :مَرَّ بي أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام فَقالَ : أيُّ شَيءٍ تَصنَعينَ يا اُمَّ الحَسَنِ؟ قُلتُ : أغزِلُ ، فَقالَ : أما إنَّهُ أحَلُّ الكَسبِ ـ أو مِن أحَلِّ الكَسبِ ـ . ⁽⁴⁾

تفسير العيّاشي عن محمّد بن خالد الضبّي :مَرَّ إبراهيمُ النَّخَعِيُّ عَلَى امرَأَةٍ وهِيَ جالِسَةٌ عَلى بابِ دارِها بُكرَةً ، وكانَ يُقالُ لَها : اُمُّ بَكرٍ ، وفي يَدِها مِغزَلٌ تَغزِلُ بِهِ ، فَقالَ : يا اُمَّ بَكرٍ ، أما كَبِرتِ ؟! ألَم يَأنِ لَكِ أن تَضَعي هذَا المِغَزَلَ؟! فَقالَت : وكَيفَ أضَعُهُ وسَمِعتُ عَلِيَّ بنَ أبي طالِبٍ أميرَ المُؤمِنينَ عليه السلام يَقولُ : هُوَ مِن طَيِّباتِ الكَسبِ؟! ⁽⁵⁾

.

۱۳ / ۵ ريسندگى

الزهد، ابن حنبلـ به نقل از سعيد بن مُسَيّب ـ :لقمان حكيم، خيّاط بود.

قصص الأنبياءـ به نقل از وهب بن مُنبه ـ :خداوند، سى صحيفه (نوشته) را بر ادريس عليه السلام نازل كرد . او اوّلين كسى بود كه با قلم، خط نگاشت و نخستين كسى بود كه جامه دوخت و آن را پوشيد و پيش از او، مردم ، پوست مى پوشيدند . وى، هر گاه مى دوخت، خدا را تسبيح مى گفت و ستايش مى نمود و او را به يگانگى و عظمت مى ستود.

۱۳ / ۵ريسندگىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ريسندگى ، كار زنانِ نيك است.

الكافىـ به نقل از اُمّ الحسن نخعى ـ :امير مؤمنان عليه السلام بر من گذشت و پرسيد: «اُمّ الحسن! چه مى كنى؟» . گفتم: مى ريسم . فرمود: «آگاه باش كه ريسندگى ، حلال ترين كسب است» يا فرمود : «از حلال ترين كسب هاست» .

تفسير العيّاشىـ به نقل از محمّد بن خالد ضبّى ـ :ابراهيم نخعى، بر زنى به نام ام بكر گذشت كه صبح زود ، جلوى خانه اش نشسته بود و در دستش دوكى بود و با آن نخ مى ريسيد . گفت: اى اُمّ بكر! پير نشدى؟ آيا وقت آن نشده كه اين دوك را كنار بگذارى؟ گفت: چگونه كنار بگذارم، كه از على بن ابى طالب، امير مؤمنان عليه السلام ، شنيدم كه مى فرمود : «آن ، از پاكيزه ترين كسب هاست»؟!

.

۱۳ / ۶تِلكَ الاُمورُرسول اللّه صلى الله عليه و آله :ثَلاثٌ فيهِنَّ البَرَكَةُ : البَيعُ إلى أجَلٍ ، وَالمُقارَضَةُ ، وأخلاطُ البُرِّ بِالشَّعيرِ لِلبَيتِ لا لِلبَيعِ . ⁽¹⁾

.

۱۳ / ۶ و اين چند كار

۱۳ / ۶و اين چند كارپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :در سه چيز، بركت است: فروشِ مدّت دار (نسيه دادن جنس تا وقت مقرّر) ، وام دادن ، و آميختن گندم و جو براى [ مصرف در ]خانه و نه براى فروش.

.

الفصل الرابع عشر : دور بعض الأذكار والعبادات والأدعية في البركة۱۴ / ۱الاِستِغفارالكتاب«وَ أَنِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُم مَّتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى وَ يُؤْتِ كُلَّ ذِى فَضْلٍ فَضْلَهُ» . ⁽¹⁾

«وَيَاقَوْمِ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُواْ إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُم مِّدْرَارًا وَ يَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ وَ لَا تَتَوَلَّوْاْ مُجْرِمِينَ» . ⁽²⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن لَزِمَ الاِستِغفارَ جَعَلَ اللّهُ لَهُ مِن كُلِّ ضيقٍ مَخرَجا ، ومِن كُلِّ هَمٍّ فَرَجا ، ورَزَقَهُ مِن حَيثُ لا يَحتَسِبُ . ⁽³⁾

.

فصل چهاردهم : تأثير برخى از ذكرها و عبادت ها و دعاها در بركت

۱۴ / ۱ استغفار

فصل چهاردهم : تأثير برخى از ذكرها و عبادت ها و دعاها در بركت۱۴ / ۱استغفارقرآن«و اين كه از پروردگارتان آمرزش بخواهيد و به سوى او باز گرديد ، تا شما را به بهره اى نيكو تا زمانى معيّن، بهره مند سازد و به هر صاحب فضلى، پاداش نيكى اش را بدهد» .

«و اى قوم من! از پروردگارتان آمرزش بخواهيد و به سوى او باز گرديد تا باران رحمتش را از آسمان بر شما فراوان ببارد و نيرويى بر نيروى شما بيفزايد، و هرگز گنهكارانه، روى گردان نشويد» .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه پيوسته آمرزش خواه باشد، خداوند براى او در هر تنگنايى، راهى براى بيرون آمدن، و در هر اندوهى، گشايشى قرار مى دهد، و از آن جا كه او نمى پندارد، روزى اش مى دهد.

.

عنه صلى الله عليه و آله :أكثِرُوا الِاستِغفارَ تَجلِبُوا الرِّزقَ . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلامـ في خُطبَةٍ لَهُ ـ :قَد جَعَلَ اللّهُ سُبحانَهُ الاِستِغفارَ سَبَبا لِدُرورِ الرِّزقِ ، ورَحمَةِ الخَلقِ ، فَقالَ سُبحانَهُ : « اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا ... » ⁽²⁾، فَرَحِمَ اللّهُ امرَأً اِستَقبَلَ تَوبَتَهُ ، وَاستَقالَ خَطيئَتَهُ ، وبادَرَ مَنِيَّتَهُ . ⁽³⁾

الفرج بعد الشدّة عن أيّوب بن العبّاس بن الحسن :إنَّ أعرابِيّا شَكا إلى أميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام شَكوى لَحِقَتهُ ، وضيقا فِي الحالِ ، وكَثرَةً مِنَ العِيالِ ، فَقالَ لَهُ : عَلَيكَ بِالاِستِغفارِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ عز و جل يَقولُ : « اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا » . فَمَضَى الرَّجُلُ وعادَ إلَيهِ فَقالَ : يا أميرَ المُؤمِنينَ ، إنّي قَدِ استَغفَرتُ اللّهَ كَثيرا وما أرى فَرَجا مِمّا أنَا فيهِ! فَقالَ : لَعَلَّكَ لا تُحسِنُ الاِستِغفارَ! قالَ : عَلِّمني ، فَقالَ : أخلِص نِيَّتَكَ وأَطِع رَبَّكَ وقُل : «اللّهُمَّ إنّي أستَغفِرُكَ مِن كُلِّ ذَنبٍ قَوِيَ عَلَيهِ بَدَني بِعافِيَتِكَ ، أو نالَتهُ قُدرَتي بِفَضلِ نِعمَتِكَ ، أو بَسَطتُ إلَيهِ يَدي بِسابِغِ رِزقِكَ ، أوِ اتَّكَلتُ فيهِ عِندَ خَوفي مِنهُ عَلى أمانِكَ ووَثِقتُ فيهِ بِحِلمِكَ ، وعَوَّلتُ فيهِ عَلى كَرَمِ عَفوِكَ ، اللّهُمَّ إنّي أستَغفِرُكَ مِن كُلِّ ذَنبٍ خِفتُ ⁽⁴⁾فيهِ أمانَتي ، أو بَخَستُ فيهِ نَفسي ، أو قَدَّمتُ فيهِ لَذّاتي ، أو آثَرتُ فيهِ شَهوَتي ، أو سَعَيتُ فيهِ لِغَيري ، أوِ استَغوَيتُ إلَيهِ مَن تَبِعَني ، أو غَلَبتُ فيهِ بِفَضلِ حيلَتي ، أو أحَلتُ فيهِ عَلى مَولايَ فَلَم يُعاجِلني عَلى فِعلي ؛ إذ كُنتَ سُبحانَكَ كارِها لِمَعصِيَتي غَيرَ مُريدِها مِنّي ، لكِن سَبَقَ عِلمُكَ فِيَ بِاختِياري وَاستِعمالِ مُرادي وإيثاري ، فَحَلُمتَ عَنّي ولَم تُدخِلني فيهِ جَبرا ، ولَم تَحمِلني عَلَيهِ قَهرا ، ولَم تَظلِمني شَيئا ، يا أرحَمَ الرّاحِمينَ . يا صاحِبي في شِدَّتي ، يا مُؤنِسي في وَحدَتي ، يا حافِظي في غُربَتي ، يا وَلِيِّي في نِعمَتي . يا كاشِفَ كُربَتي ، يا مُستَمِعَ دَعوَتي ، يا راحِمَ عَبرَتي ، يا مُقيلَ عَثرَتي . يا إلهي بِالتَّحقيقِ،يا رُكنِيَ الوَثيقَ،يا جاري لِلضّيقِ ، يا مَولايَ الشَّفيقَ، يا رَبَّ البَيتِ العَتيقِ ، أخرِجني مِن حَلقِ المَضيقِ إلى سَعَةِ الطَّريقِ ، بِفَرَجٍ مِن عِندِكَ قَريبٍ وَثيقٍ،وَاكشِف عَنّي كُلَّ شِدَّةٍ وضيقٍ،وَاكفِني ما اُطيقُ وما لا اُطيقُ . اللّهُمَّ فَرِّج عَنّي كُلَّ هَمٍّ وغَمٍّ ، وأَخرِجني مِن كُلِّ حُزنٍ وكَربٍ ، يا فارِجَ الهَمِّ وكاشِفَ الغَمِّ ، ويا مُنزِلَ القَطرِ ، ويا مُجيبَ دَعوَةِ المُضطَرِّ ، يا رَحمانَ الدُّنيا وَالآخِرَةِ ورَحيمَهُما ، صَلِّ عَلى خِيَرَتِكَ مِن خَلقِكَ وعَلى آلِهِ الطَّيِّبينَ الطّاهِرينَ ، وفَرِّج عَنّي ما ضاقَ بِهِ صَدري ، وعيلَ مِنهُ صَبري ، وقَلَّت فيهِ حيلَتي ، وضَعُفَت لَهُ قُوَّتي ، يا كاشِفَ كُلِّ ضُرٍّ وبَلِيَّةٍ ، ويا عالِمَ كُلِّ سِرٍّ وخَفِيَّةٍ ، يا أرحَمَ الرّاحِمينَ ، « وَ أُفَوِّضُ أَمْرِى إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرُ بِالْعِبَادِ » ⁽⁵⁾، وما تَوفيقي إلّا بِاللّهِ ، عَلَيهِ تَوَكَّلتُ وهُوَ رَبُّ العَرشِ العَظيمِ» . قالَ الأَعرابِيُ : فَاستَغفَرتُ بِذلِكَ مِرارا ، فَكَشَفَ اللّهُ عَنِّيَ الغَمَّ وَالضّيقَ ، ووَسَّعَ عَلَيَ فِي الرِّزقِ ، وأَزالَ المِحنَةَ . ⁽⁶⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بسيار استغفار كنيد تا روزى را فراهم آوريد.

امام على عليه السلامـ در يكى از سخنرانى هاى ايشان ـ :خداوند سبحان، استغفار را مايه فراوانىِ روزى و رحمت مردم قرار داده و فرموده است: «از پروردگارتان آمرزش بخواهيد؛ همانا او بسيار آمرزنده است...» . پس، رحمت خدا بر كسى باد كه به توبه اش روى آورد و از خطايش پوزش طلبد و پيش از مرگش كارى بكند .

الفرج بعد الشدّةـ به نقل از ايّوب بن عبّاس بن حسن ـ :باديه نشينى از رنجى كه داشت و از تنگناى زندگى و فراوانى اهل و عيال، به امير مؤمنان عليه السلام شِكوه كرد. امام عليه السلام فرمود: «استغفار كن؛ چرا كه خداوند مى فرمايد: «از پروردگارتان آمرزش بخواهيد؛ همانا او بسيار آمرزنده است» ». آن مرد رفت و بار ديگر آمد و گفت: اى امير مؤمنان! من بسيار استغفار كردم؛ ولى در كارم گشايشى نديدم. فرمود: «شايد استغفار كردن نمى دانى». گفت: مرا بياموز. فرمود: «نيّت خويش را خالص كن و از پروردگارت فرمان بردارى كن و بگو: خدايا! از هر گناهى كه بدنم با عافيت بخشىِ تو، بر انجام دادن آن ، نيرو يافته است، و از هر گناهى كه به فضل نعمت تو، بر آن ، توان يافته ام، يا در سايه روزىِ فراوان تو، به آن دست گشوده ام، يا در انجام دادن آن به بردبارى و امان تو ـ آن گاه كه از آن ترس داشتم ـ اعتماد كرده و به بزرگوارى و عفو تو تكيه داشته ام، از تو آمرزش مى خواهم . خداوندا! از هر گناهى كه در آن ، نسبت به امانتم خيانت كرده ام، ⁽¹⁾يا جان خود را ارزان فروخته ام، يا كاميابى هايم را مقدّم داشته و خواسته دلم را برگزيده ام، يا براى ديگرى سخن چينى كرده ام، يا پيروان خودم را به گم راهى كشانده ام، يا به كمك نيرنگ خويش، چيرگى يافته ام، يا بر مولاى خودم ، نيرنگ زده ام و او هم در كيفر من ، شتاب نكرده است، از تو آمرزش مى خواهم؛ چرا كه تو ـ اى خداى سبحان ـ نافرمانى ام را خوش نمى داشتى و آن را از من نمى خواستى ؛ ليكن پيش تر مى دانستى كه من با اختيار و اراده و گزينش خودم ، آن را انجام مى دهم. پس با من بردبارى ورزيدى و مرا به اجبار، به آن وا نداشتى و آن را به زور، بر من تحميل نكردى و هيچ ستمى به من نكردى، اى مهربان ترينِ مهربانان! اى همراه من در گرفتارى ام، اى مونس من در تنهايى ام، اى نگهبان من در غربتم، اى صاحب من در نعمتم، اى زداينده رنجم، اى شنواى دعايم، اى ترحّم كننده بر اشكم ، اى بخشاينده لغزشم، اى خداى راستينِ من، اى تكيه گاه استوارم، اى همسايه تنگنايم، اى مولاى مهربانم، اى خداى خانه عتيق (كعبه)! مرا با گشايشى نزديك و استوارْ از سوى خودت، از كام تنگنايى ، به وسعت راه ، برون آر، و هر سختى و تنگنايى را از من ، برطرف ساز، و نسبت به آنچه در توان من يا بيرون از توان من است، كفايتم كن! خدايا! هر اندوه و غمى را از من برطرف ساز و هر غصّه و رنجى را از من برون آر، اى زداينده اندوه و برطرف سازنده غم! اى فرستنده باران، اى پاسخگوى دعاى گرفتار، اى بخشاينده و مهربانِ دنيا و آخرت! بر برگزيده خود از آفريده هايت و بر دودمان پاك او، درود فرست و از من، اندوهى را كه سينه ام را تنگ كرده و صبرم را به پايان آورده و چاره ام را كاسته و توانم بر آن ناتوان شده، برطرف ساز، اى زداينده هر رنج و بلا، اى داناى هر راز و پنهان، اى مهربان ترينِ مهربانان! «و همه كارم را به خدا وا مى گذارم؛ همانا خداوند به بندگان ، بيناست» «و توفيقم جز از سوى خدا نيست» . «بر او تكيه كرده ام و او پروردگار عرش عظيم است» ». آن باديه نشين گفت: با اين دعا، بارها از خداوند ، آمرزش خواستم. پس اندوه و تنگنايىِ مرا زدود و روزى ام را افزود و رنجم را برطرف ساخت.

.

الإمام الصادق عليه السلامـ لِسُفيانَ حينَ سَأَ لَهُ أن يُعَلِّمَهُ ما لَم يَفقَه ـ :يا أبا عَبدِ اللّهِ ، إذا جاءَكَ ما تُحِبُّ فَأَكثِر مِنَ الحَمدِ ، وإذا جاءَكَ ما تَكرَهُ فَأَكثِر مِن «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» ، وإذَا استَبطَأتَ الرِّزقَ فَأَكثِر مِنَ الاِستِغفارِ . ⁽¹⁾

.

امام صادق عليه السلامـ خطاب به سفيان، آن گاه كه از ايشان درخواست كرد كه به او چيزى بياموزد كه نمى دانسته است ـ :اى ابو عبد اللّه ! هر گاه چيزى برايت پيش آمد كه دوست دارى، خدا را زياد ستايش كن، و هرگاه چيزى برايت پيش آمد كه دوست ندارى، زياد «لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إلّا باللّه » بگو ، و اگر روزى ات به تأخير افتاد، زياد استغفار كن.

.

۱۴ / ۲التَّسمِيَةرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إذا قالَ العَبدُ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» قالَ اللّهُ ـ جَلَّ جَلالُهُ ـ : بَدَأَ عَبدي بِاسمي ، وحَقٌّ عَلَيَّ أن اُتَمِّمَ لَهُ اُمورَهُ ، واُبارِكَ لَهُ في أحوالِهِ . ⁽¹⁾

۱۴ / ۳التَّحميدُ وَالصَّلاةُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آلهرسول اللّه صلى الله عليه و آله :كُلُّ أمرٍ ذي بالٍ لا يُبدَأُ فيهِ بِحَمدِ اللّهِ وَالصَّلاةِ عَلَيَّ فَهُوَ أقطَعُ أبتَرُ ، مَمحوقٌ مِن كُلِّ بَرَكَةٍ . ⁽²⁾

۱۴ / ۴الصَّلاةرسول اللّه صلى الله عليه و آله :الصَّلاةُ مِن شَرائِعِ الدّينِ ، وفيها مَرضاةُ الرَّبِّ عز و جل ، فَهِيَ مِنهاجُ الأَنبِياءِ . ولِلمُصَلّي حُبُّ المَلائِكَةِ ، وهُدىً ، وإيمانٌ ، ونورُ المَعرِفَةِ ، وبَرَكَةٌ فِي الرِّزقِ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :ثَلاثٌ لَو يَعلَمُ النّاسُ ما فيهِنِّ ما اُخِذنَ إلّا بِسَهمَةٍ ؛ حِرصا عَلى ما فيهِنَّ مِنَ الخَيرِ وَالبَرَكَةِ : التَّأذينُ بِالصَّلاةِ ، وَالتَّهجيرُ بِالجَماعاتِ ، وَالصَّلاةُ في أوَّلِ الصُّفوفِ . ⁽⁴⁾

.

۱۴ / ۲ بسم اللَّه گفتن

۱۴ / ۳ حمد گفتن و صلوات فرستادن

۱۴ / ۴ نماز

۱۴ / ۲بسم اللّه گفتنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر گاه بنده بگويد: بسم اللّه الرحمن الرحيم، خداى متعال مى گويد : «بنده من با نام من آغاز كرد. بر من است كه كارهايش را به انجام رسانم و او را در همه حال، بركت دهم».

۱۴ / ۳حمد گفتن و صلوات فرستادنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر امر مهمّى كه با حمد خداوند و درود فرستادن بر من آغاز نشود ، بريده و ناقص و تهى از هر بركت است.

۱۴ / ۴نمازپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نماز، از آيين هاى دين است و رضاى پروردگار، در آن است و آن، راه پيامبران است. براى نمازگزار ، محبّت فرشتگان، هدايت، ايمان، فروغ معرفت، و بركت در روزى است.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سه كار است كه اگر مردم مى دانستند چه [ثوابى] در آنهاست، آن سه كار جز با قرعه افكندن ، به دست نمى آمد ⁽¹⁾، به شوق خير و بركتى كه در آنهاست: اذان گفتن براى نماز ، شتافتن به سوى [نماز] جماعت، و [ خواندن ]نماز در صف اوّل .

.

الكافي عن إسحاق بن يزيد :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : جُعِلتُ فِداكَ ، يَسبِقُنِي الإِمامُ بِالرَّكعَةِ فَتَكونُ لي واحِدَةٌ ولَهُ ثِنتانِ ؛ فَأَتَشَهَّدُ كُلَّما قَعَدتُ؟ فَقالَ : نَعَم ؛ فَإِنَّمَا التَّشَهُّدُ بَرَكَةٌ . ⁽¹⁾

۱۴ / ۵صَلاةُ اللَّيلِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :صَلاةُ اللَّيلِ مَرضاةٌ لِلرَّبِّ ، وحُبُّ المَلائِكَةِ ، وسُنَّةُ الأَنبِياءِ ، ونورُ المَعرِفَةِ ، وأَصلُ الإِيمانِ ، وراحَةُ الأَبدانِ ، وكَراهِيَةٌ لِلشَّيطانِ ، وسِلاحٌ عَلَى الأَعداءِ ، وإجابَةٌ لِلدُّعاءِ ، وقَبولُ الأَعمالِ ، وبَرَكَةٌ فِي الرِّزقِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :صَلاةُ اللَّيلِ تُحَسِّنُ الوَجهَ ، وتُحَسِّنُ الخُلُقَ ، وتُطَيِّبُ الرّيحَ ، وتُدِرُّ الرِّزقَ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :كَذَبَ مَن زَعَمَ أنَّهُ يُصَلّي بِاللَّيلِ ويَجوعُ بِالنَّهارِ! إنَّ اللّهَ تَعالى ضَمِنَ بِصَلاةِ اللَّيلِ قوتَ النَّهارِ . ⁽⁴⁾

.

۱۴ / ۵ نماز شب

الكافىـ به نقل از اسحاق بن يزيد ـ :به امام صادق عليه السلام گفتم : امامِ جماعت، از من يك ركعت ، جلوتر است، [بدين ترتيب كه ]ركعت اوّل من و ركعت دوم اوست . آيا هر گاه نشستم ، تشهّد بخوانم؟ فرمود: «آرى ، همانا تشهّد ، بركت است».

۱۴ / ۵نماز شبپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نماز شب، [موجب] رضايت پروردگار ، دوستى با فرشتگان، سنّت پيامبران ، فروغ معرفت ، ريشه ايمان ، آسايش بدن ها، مايه ناراحتى شيطان ، سلاحى بر ضدّ دشمنان ، و مايه اجابت دعا و قبولى اعمال و بركت در روزى است.

امام صادق عليه السلام :نماز شب ، چهره را زيبا ، اخلاق را نيكو ، بو را خوش ، و روزى را سرشار مى كند.

امام صادق عليه السلام :دروغ مى گويد آن كه مى گويد نماز شب مى خواند و با اين حال ، در روز ، گرسنه است ؛ چرا كه خداى متعال به سبب نماز شب ، روزىِ روز را تضمين كرده است.

.

۱۴ / ۶الحَجّرسول اللّه صلى الله عليه و آله :حُجّوا تَستَغنوا . ⁽¹⁾

الإمام زين العابدين عليه السلام :حُجّوا وَاعتَمِروا ؛ تَصِحَّ أبدانُكُم ، وتَتَّسِع أرزاقُكُم . ⁽²⁾

راجع : ص هذه الموسوعة : ج ۱۲ ص ۳۸۴ (البركة / الفصل الثالث : ما يوجب بركة العمر / نيّة الحجّ بعد الرجوع من مكّة) . الخير والبركة فيالكتاب والسنّة: ص ۱۴۸ (الفصل الثاني : أسباب البركة / ما يوجب بركة العمر / استمرار الحجّ والعمرة) .

۱۴ / ۷الدُّعاءُ لِبَرَكَةِ المَنزِلِالكتاب« وَ قُل رَّبِّ أَنزِلْنِى مُنزَلًا مُّبَارَكًا وَأَنتَ خَيْرُ الْمُنزِلِينَ » . ⁽³⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ لِعَلِيٍّ عليه السلام ـ :يا عَلِيُ ، إذا نَزَلتَ مَنزِلاً فَقُل : اللّهُمَّ أنزِلني مُنزَلاً مُبارَكا وأَنتَ خَيرُ المُنزِلينَ . ⁽⁴⁾

.

۱۴ / ۶ حج

۱۴ / ۷ دعاى بركت منزل

۱۴ / ۶حجپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :حج بگزاريد تا بى نياز شويد.

امام زين العابدين عليه السلام :حج و عمره بگزاريد تا بدن هايتان سالم و روزى هايتان افزون گردد.

ر . ك : همين دانش نامه : ج ۱۲ ص ۳۸۵ (بركت / فصل سوم : آنچه موجب بركت عمر است / نيّت دوباره به حج رفتن بعد از برگشتن) . و خير و بركت از نگاه قرآن و حديث : ص ۱۴۹ (فصل سوم : اسباب نيكى / ريشه هاى عملى و اخلاقى / استمرار حج و عمره .

۱۴ / ۷دعاى بركت منزلقرآن«و بگو : پروردگارا! مرا در منزلگاهى خجسته فرود آور ، و تو بهترينِ فرود آورندگانى» .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ به امام على عليه السلام ـ :اى على! هر گاه در جايى فرود آمدى ، بگو : «خدايا! مرا در منزلگاهى خجسته فرود آور ، و تو بهترينِ فرود آورندگانى» .

.

۱۴ / ۸الدُّعاءُ لِبَرَكَةِ الرِّزقِالكتاب«إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَن يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِّنَ السَّمَاءِ قَالَ اتَّقُواْ اللَّهَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ * قَالُواْ نُرِيدُ أَن نَّأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَن قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ * قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِّنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِّأَوَّلِنَا وَءَاخِرِنَا وَءَايَةً مِّنكَ وَارْزُقْنَا وَأَنتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ» . ⁽¹⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهَ أنزَلَ مائِدَةً عَلى عيسى عليه السلام ، وبارَكَ لَهُ في أربَعَةِ أرغِفَةٍ وسُمَيكاتٍ حَتّى أكَلَ وشَبِعَ مِنها أربَعَةُ آلافٍ وسَبعُمِئَةٍ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :اللّهُمَّ اغفِر لي ذَنبي ، ووَسِّع لي في رِزقي ، وبارِك لي في ما رَزَقتَني . ⁽³⁾

الإمام زين العابدين عليه السلام :اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وَامنَعني مِنَ السَّرَفِ ، وحَصِّن رِزقي مِنَ التَّلَفِ ، ووَفِّر مَلَكَتي بِالبَرَكَةِ فيهِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلامـ في مُناجاتِهِ ـ :اللّهُمَّ رَبَّ العالَمينَ ، وأَحكَمَ الحاكِمينَ ، وأَرحَمَ الرّاحِمينَ ، أسأَ لُكَ مِنَ الشَّهادَةِ أقسَطَها ... ومِنَ الزِّياداتِ أتَمَّها ، ومِنَ البَرَكاتِ أعَمَّها ، ومِنَ الصّالِحاتِ أعظَمَها . ⁽⁵⁾

.

۱۴ / ۸ دعاى بركت روزى

۱۴ / ۸دعاى بركت روزىقرآن«آن گاه كه حواريان گفتند : اى عيسى بن مريم! آيا پروردگارت مى تواند از آسمان ، مائده اى (طعامى) بر ما فرود آورد؟ گفت : «اگر ايمان داريد ، از خدا پروا كنيد» . گفتند : مى خواهيم از آن بخوريم و دل هايمان اطمينان يابد و بدانيم كه به ما راست گفته اى و از گواهانِ بر آن باشيم . عيسى بن مريم گفت : «خدايا ، پروردگارا! بر ما طعامى از آسمان فرو فرست تا براى اوّل و آخر ما ، عيد باشد و نشانه اى از تو ؛ و ما را روزى بده ، و تو بهترينِ روزى دهندگانى»» .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند ، سفره اى بر عيسى عليه السلام فرو فرستاد و به چهار گرده نان و چند ماهى كوچك او چندان بركت داد كه چهار هزار و هفتصد نفر ، از آن خوردند و سير شدند.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خدايا! گناهانم را بيامرز و روزى ام را وسعت بخش و در آنچه به من روزى داده اى، بركت قرار بده .

امام زين العابدين عليه السلام :خدايا! بر محمّد و خاندان او درود فرست و مرا از اسراف ، دور بدار و روزىِ مرا از تلف شدن ، نگه دار و دارايى ام را با بركت دادن در آن ، افزون بگردان .

امام زين العابدين عليه السلامـ در مناجات خويش ـ :خدايا ، اى پروردگار جهانيان، اى برترينِ داوران ، و اى مهربان ترينِ مهربانان! از گواهى، عادلانه ترينش را ... و از افزوده ها ، كامل ترينش را ، و از بركت ها ، فراگيرترينش را ، و از كارهاى شايسته ، بزرگ ترينش را از تو مى خواهم.

.

الإمام الصادق عليه السلامـ في دُعائِهِ عِندَ زِيارَةِ أميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام ـ :... اللّهُمَّ وأَوسِع لِفَقيرِنا مِن سَعَتِكَ ما قَضَيتَ عَلى نَفسِكَ ، وَالهُدى ما أبقَيتَنا ، وَالكَرامَةَ ما أحيَيتَنا ، وَالكَرامَةَ إذا تَوَفَّيتَنا ، وَالحِفظَ في ما يَبقى مِن عُمُرِنا ، وَالبَرَكَةَ في ما رَزَقتَنا . ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ فِي الدُّعاءِ بَعدَ الصَّلاةِ الكامِلَةِ ـ :اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وما قَسَمتَ لي مِن قِسمٍ أو رَزَقتَني مِن رِزقٍ فَاجعَلهُ حَلالاً طَيِّبا ، واسِعا مُبارَكا ، قَريبَ المَطلَبِ ، سَهلَ المَأخَذِ ، في يُسرٍ مِنكَ وعافِيَةٍ ، وسَلامَةٍ وسَعادَةٍ ، إنَّكَ عَلى كُلِّ شَيءٍ قَديرٌ . ⁽²⁾

۱۴ / ۹الدُّعاءُ لِبَرَكَةِ الزَّواجِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إذا زُفَّت إلَى الرَّجُلِ زَوجَتُهُ واُدخِلَت إلَيهِ فَليُصَلِّ رَكعَتَينِ ، وَليَمسَح عَلى ناصِيَتِها ، ثُمَّ ليَقُل : اللّهُمَّ بارِك لي في أهلي وبارِك لَها فِيَ ، وما جَمَعتَ بَينَنا فَاجمَع بَينَنا في خَيرٍ ويُمنٍ وبَرَكَةٍ ، وإذا جَعَلتَها فُرقَةً فَاجعَلها فُرقَةً إلى كُلِّ خَيرٍ . ثُمَّ ليَقُل : الحَمدُ للّهِِ الَّذي هَدى ضَلالَتي ، وأَغنى فَقري ، ونَعَشَ خُمولي ، وأَعَزَّ ذِلَّتي ، وآوى عَيلَتي ، وزَوَّجَ عُزبَتي ، وأَخدَمَ مِهنَتي ، وآنَسَ وَحشَتي ، ورَفَعَ خَسيسَتي ؛ حَمدا كَثيرا طَيِّبا مُبارَكا عَلى ما أعطَيتَ يا رَبِّ ، وعَلى ما قَسَمتَ ، وعَلى ما أكرَمتَ . ⁽³⁾

.

۱۴ / ۹ دعاى بركت ازدواج

امام صادق عليه السلامـ در دعاى خويش به هنگام زيارت امير مؤمنان عليه السلام ـ :پروردگارا! از گشايش خويش ، آنچه را بر خود حتمى ساخته اى ، براى فقيرِ ما گشايش بخش ، و تا ما را باقى داشته اى ، هدايتمان كن ، و ما را با كرامت، زنده بدار ، و ما را با كرامت ، بميران ، و ما را در باقى مانده عمرمان نگه دار ، و در آنچه روزى مان داده اى، بركت قرار بده .

امام صادق عليه السلامـ در دعاى پس از نماز كامل ـ :خدايا! بر محمّد و خاندان محمّد ، درود فرست و آنچه را برايم تقسيم كرده اى يا روزى نموده اى ، حلال و پاك و فراوان و بابركت و دست يافتنى و آسان به دست آمدنى قرار بده ، به همراه آسانى و عافيت و تن درستى و سعادت از سوى خود ؛ همانا تو بر هر چيز ، توانايى.

۱۴ / ۹دعاى بركت ازدواجپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :[در شب زفاف،] هر گاه همسرِ كسى را نزد او فرستادند ، دو ركعت نماز بخواند و دست بر پيشانى زن بكشد و بگويد : «خدايا! براى من در همسرم و براى همسرم در من ، بركت قرار ده و تا آن گاه كه ميان ما را جمع مى كنى ، با خير و خُجستگى و بركت باشد ، و اگر ميان ما جدايى انداختى ، جدايى را به سوى هر نيكى قرار بده» . سپس بگويد : «سپاس ، خدايى را كه از گم راهى ، هدايتم نمود ، فقرم را برطرف ساخت ، بى حالىِ مرا نشاط بخشيد ، ذلّتم را عزّت قرار داد ، از تنگ دستى پناهم داد ، مرا از بى همسرى در آورد ، حرفه اى را به خدمت من گماشت ، تنهايى ام را مونس بخشيد ، و پستى ام را رفعت بخشيد ؛ سپاسى فراوان ، پاك و خجسته براى آنچه عطا كردى ـ اى پروردگار من ـ و براى آنچه قسمت (روزى) نمودى و براى آنچه كرامت بخشيدى».

.

الكافي عن أبي عبد اللّه البرقيّ رفعه :لَمّا زَوَّجَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فاطِمَةَ عليهاالسلام قالوا : بِالرِّفاءِ وَالبَنينَ ، فَقالَ : لا بَل عَلَى الخَيرِ وَالبَرَكَةِ . ⁽¹⁾

عمل اليوم والليلة للنسائي عن ابن بريدة عن أبيه :إنَّ نَفَرا مِنَ الأَنصارِ قالوا لِعَلِيٍ عليه السلام : عِندَكَ فاطِمَةُ؟ فَدَخَلَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله فَسَلَّمَ عَلَيهِ ، فَقالَ : ما حاجَةُ ابنِ أبي طالِبٍ؟ قالَ : ذَكَرتُ فاطِمَةَ بِنتَ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، قالَ : مَرحَبا وأَهلاً ، لَم يَزِدهُ عَلَيها ، فَخَرَجَ إلَى الرَّهطِ مِنَ الأَنصارِ يَنتَظِرونَهُ ، فَقالوا : ما وَراءَكَ؟ قالَ : ما أدري ، غَيرَ أنَّهُ قالَ لي : مَرحَبا وأَهلاً ، قالوا : يَكفيكَ مِن رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله إحداهُما ؛ قَد أعطاكَ الأَهلَ وأَعطاكَ الرُّحبَ . فَلَمّا كانَ بَعدَ ذلِكَ بَعدَما زَوَّجَهُ قالَ : يا عَلِيُّ ، إنَّهُ لابُدَّ لِلعُرسِ مِن وَليمَةٍ . قالَ سَعدٌ : عِندي كَبشٌ ، وجَمَعَ لَهُ رَهطٌ مِنَ الأَنصارِ آصُعا مِن ذُرَةٍ . قالَ : فَلَمّا كانَ لَيلَةُ البِناءِ قالَ : لا تُحدِث شَيئا حَتّى تَلقاني ، فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله بِماءٍ فَتَوَضَّأَ مِنهُ ثُمَّ أفرَغَهُ عَلى عَلِيٍ ، فَقالَ : اللّهُمَّ بارِك فيهِما ، وبارِك عَلَيهِما ، وبارِك لَهُما في شِبلِهِما . ⁽²⁾

الكافي عن أبي بصير :قالَ لي أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام : إذا تَزَوَّجَ أحَدُكُم كَيفَ يَصنَعُ؟ قُلتُ : لا أدري ، قالَ : إذا هَمَّ بِذلِكَ فَليُصَلِّ رَكعَتَينِ ويَحمَدِ اللّهَ ، ثُمَّ يَقولُ : اللّهُمَّ إنّي اُريدُ أن أتَزَوَّجَ ، فَقَدِّر لي مِنَ النِّساءِ أعَفَّهُنَّ فَرجا ، وأَحفَظَهُنَّ لي في نَفسِها وفي مالي ، وأَوسَعَهُنَّ رِزقا ، وأَعظَمَهُنَّ بَرَكَةً . ⁽³⁾

.

الكافىـ به نقل از ابو عبد اللّه برقى ـ :چون پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فاطمه عليهاالسلام را به همسرى داد ، گفتند : با سازش و با اولاد باشد! فرمود : «نه ؛ بلكه [بگوييد :] با خير و با بركت باشد!».

عمل اليوم و الليلة ، نسايىـ به نقل از ابو بريده ، از پدرش ـ :گروهى از انصار به على عليه السلام گفتند : آيا فاطمه نزد توست؟ [على عليه السلام ] نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و سلام داد . پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيد : «پسر ابو طالب ، چه كار دارد؟» . گفت : [ براى ازدواج، ]به ياد فاطمه دختر پيامبر خدا ، افتادم. پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «خوش آمدى!» و بيش از آن نفرمود . على عليه السلام نزد آن گروه از انصار كه منتظرش بودند ، باز گشت. گفتند : چه خبر؟ گفت : نمى دانم ، جز اين كه به من فرمود : «خوش آمدى!» . گفتند : از پيامبر خدا ، يكى از اين دو براى تو بس است . او به تو ، هم همسر داده و هم گشايش. پس از آن ، آن هنگام كه پيامبر صلى الله عليه و آله على عليه السلام را همسر مى داد ، فرمود : «اى على! براى عروسى ، مهمانى لازم است» . سعد گفت : من قوچى دارم . نيز گروهى از انصار ، چند صاع ⁽¹⁾ذرّت فراهم آوردند. چون شب عروسى شد ، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «كارى نكن ، تا مرا ديدار كنى» و آن گاه آبى طلبيد و با آن ، وضو گرفت . سپس آن را به روى على عليه السلام ريخت و چنين دعا كرد : «خدايا! بر اين دو ، مبارك گردان . بر اين دو ، مبارك گردان ، و براى اين دو و فرزندانشان مبارك گردان» .

الكافىـ به نقل از ابو بصير ـ :امام صادق عليه السلام به من فرمود : «وقتى يكى از شما ازدواج مى كند ، چه مى كند؟» . گفتم : نمى دانم . فرمود : «هر گاه به ازدواج تصميم گرفت ، دو ركعت نماز بخواند و خدا را سپاس گويد . سپس بگويد : خداوندا! من مى خواهم ازدواج كنم . از زنان ، آن را كه پاك دامن تر ، خودنگهدارتر ، مال نگهدارتر ، خوش روزى تر ، و بابركت تر است ، برايم مقدّر ساز » .

.

۱۴ / ۱۰الدُّعاءُ لِبَرَكَةِ الصَّبِيِّسنن أبي داود عن عائشة :كانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله يُؤتى بِالصِّبيانِ ، فَيَدعو لَهُم بِالبَرَكَةِ . ⁽¹⁾

فضائل الصحابة لابن حنبل عن مدرك أبي الحجّاج :رَأَيتُ عَلِيّا لَهُ وَفرَةٌ ، واُتِيَ بِصَبِيٍ فَبَرَكَ عَلَيهِ ومَسَحَ عَلى رَأسِهِ . ⁽²⁾

۱۴ / ۱۱الدُّعاءُ لِبَرَكَةِ الزَّرعِالإمام الصادق عليه السلام :إذا أرَدتَ أن تَزرَعَ زَرعا فَخُذ قَبضَةً مِنَ البَذرِ وَاستَقبِلِ القِبلَةَ وقُل : «أَفَرَءَيْتُم مَّا تَحْرُثُونَ * ءَأَنتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ» ⁽³⁾ثَلاثَ مَرّاتٍ ، ثُمَّ تَقولُ : «بَلِ اللّهُ الزّارِعُ» ثَلاثَ مَرّاتٍ ، ثُمَّ قُل : «اللّهُمَّ اجعَلهُ حَبّا مُبارَكا وَارزُقنا فيهِ السَّلامَةَ» ثُمَّ انثُرِالقَبضَةَ الَّتي في يَدِكَ فِي القَراحِ . ⁽⁴⁾

۱۴ / ۱۲الدُّعاءُ لِبَرَكَةِ اليَومِرسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ كانَ يَقولُ عِندَ استيقاظِهِ مِن نَومِهِ ـ :اللّهُمَّ إنّي أسأَ لُكَ خَيرَ هذَا اليَومِ ونورَهُ ، وهُداهُ وبَرَكَتَهُ ، وطَهورَهُ ومُعافاتَهُ ، اللّهُمَّ إنّي أسأَ لُكَ خَيرَهُ وخَيرَ ما فيهِ ، وأَعوذُ بِكَ مِن شَرِّهِ وشَرِّ ما بَعدَهُ . ⁽⁵⁾

.

۱۴ / ۱۰ دعاى بركت كودك

۱۴ / ۱۱ دعاى بركت كِشت

۱۴ / ۱۲ دعاى بركت روز

۱۴ / ۱۰دعاى بركت كودكسنن أبى داوودـ به نقل از عايشه ـ :كودكان را نزد پيامبر خدا صلى الله عليه و آله مى آوردند . ايشان براى آنان دعا مى كرد كه بركت يابند .

فضائل الصحابة، ابن حنبلـ به نقل از مُدرك (پدر حَجّاج) ـ :على عليه السلام را ديدم كه موى سرش تا گوشش رسيده بود . كودكى را نزد او آوردند . او تبرّكش نمود و بر سرش دست كشيد.

۱۴ / ۱۱دعاى بركت كِشتامام صادق عليه السلام :هر گاه خواستى زراعت كنى ، مشتى از بذر را بگير ، رو به قبله بِايست و سه بار بگو : «آيا آنچه را كِشت مى كنيد، ملاحظه كرده ايد؟ آيا شما آن را [ بى يارى ما ]مى كاريد ، يا ماييم كه زراعت مى كنيم؟» . آن گاه سه بار مى گويى : «بلكه خداست كه مى كارد». سپس بگو : «خدايا! آن را دانه اى بابركت قرار ده و به ما در آن ، سلامت بخش» . آن گاه آن مشت [بذر] را كه در دست توست ، به مزرعه بيفشان.

۱۴ / ۱۲دعاى بركت روزپيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ وقتى از خواب بيدار مى شد، اين دعا را مى خوانْد ـ :پروردگارا ! از تو خير و روشنى ، و هدايت و بركت ، و پاكى و عافيتِ اين روز را مى طلبم . خدايا! از تو خيرِ اين روز و خير آنچه را در آن است ، مى خواهم و از شرّ اين روز و شرّ آنچه پس از آن است ، به تو پناه مى برم .

.

الإمام الصادق عليه السلامـ لِعَمّارٍ السّاباطِيِّ ـ :تَقولُ إذا طَلَعَ الفَجرُ : الحَمدُ للّهِِ فالِقِ الإِصباحِ ، سُبحانَ رَبِّ المَساءِ وَالصَّباحِ ، اللّهُمَّ صَبِّح آلَ مُحَمَّدٍ بِبَرَكَةٍ وعافِيَةٍ ، وسُرورٍ وقُرَّةِ عَينٍ ، اللّهُمَّ إنَّكَ تُنَزِّلُ بِاللَّيلِ وَالنَّهارِ ما تَشاءُ ، فَأَنزِل عَلَيَ وعَلى أهلِ بَيتي مِن بَرَكَةِ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، رِزقا حَلالاً ، طَيِّبا واسِعا ، تُغنيني بِهِ عَن جَميعِ خَلقِكَ . ⁽¹⁾

الإمام الكاظم عليه السلام :اللّهُمَّ ولِكُلِّ مُتَوَسِّلٍ ثَوابٌ ، ولِكُلِّ ذي شَفاعَةٍ حَقٌّ ، فَأَسأَ لُكَ بِمَن جَعَلتَهُ إلَيكَ سَبَبي ، وقَدَّمتَهُ أمامَ طَلِبَتي ، أن تُعَرِّفَني بَرَكَةَ يَومي هذا وعامي هذا وشَهري هذا . ⁽²⁾

۱۴ / ۱۳الدُّعاءُ لِبَرَكَةِ الشَّهرِالإمام عليّ عليه السلام :إذا رَأَيتَ الهِلالَ فَلا تَبرَح وقُل : اللّهُمَّ إنّي أسأَ لُكَ خَيرَ هذَا الشَّهرِ ، وفَتحَهُ ونورَهُ ونَصرَهُ وبَرَكَتَهُ وطَهورَهُ ورِزقَهُ ، وأَسأَ لُكَ خَيرَ ما فيهِ وخَيرَ ما بَعدَهُ ، وأَعوذُ بِكَ مِن شَرِّ ما فيهِ وشَرِّ ما بَعدَهُ ، اللّهُمَّ أدخِلهُ عَلَينا بِالأَمنِ وَالإِيمانِ ، وَالسَّلامَةِ وَالإِسلامِ ، وَالبَرَكَةِ وَالتَّوفيقِ لِما تُحِبُّ وتَرضى . ⁽³⁾

.

۱۴ / ۱۳ دعاى بركت ماه

امام صادق عليه السلامـ به عمّار ساباطى ـ :وقتى صبح دميد ، مى گويى : «سپاس ، خدايى را كه شكافنده صبح است . منزّه است پروردگار شام و بامداد . خدايا! بامدادِ خاندان محمّد را با بركت و عافيت و خوشى و چشم روشنى، قرار بده . خدايا! تو در شب و روز ، آنچه مى خواهى ، فرو مى فرستى . پس بر من و خانواده ام، از بركت آسمان ها و زمين ، روزى اى حلال و پاك و گسترده نازل بگردان كه مرا به سبب آن ، از همه آفريده هايت بى نياز سازى» .

امام كاظم عليه السلام :خدايا! هر توسّل جويى ، پاداشى دارد و هر صاحب شفاعتى ، حقّى . تو را مى خوانم ، به حقّ آن كسى كه او را براى من وسيله (دستاويز) قرار داده اى و او را در پيشگاه خواسته ام مقدّم داشته اى، كه بركت امروز و امسال و اين ماه را به من بشناسانى .

۱۴ / ۱۳دعاى بركت ماهامام على عليه السلام :هر گاه ماه نو را ديدى ، همان دم بگو : «پروردگارا ! از تو ، خير و گشايش و روشنى و يارى و بركت و پاكى و روزىِ اين ماه را مى خواهم ، و از تو ، خير آنچه را در اين ماه و پس از آن است ، مى طلبم ، و از شرّ اين ماه و آنچه پس از آن است ، به تو پناه مى برم. خدايا! آن را با ايمنى ، ايمان ، تن درستى ، اسلام ، بركت ، و توفيق بر آنچه دوست دارى و مى پسندى ، بر ما وارد كن» .

.

رسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ إذا رَأَى الهِلالَ ـ :اللّهُمَّ بارِك لَنا في شَهرِنا هذَا الدّاخِلِ . ⁽¹⁾

شعب الإيمان عن أنس :كانَ النَّبِيُ صلى الله عليه و آله إذا دَخَلَ رَجَبٌ قالَ : اللّهُمَّ بارِك لَنا في رَجَبٍ وشَعبانَ ، وبَلِّغنا رَمَضانَ . ⁽²⁾

الإمام زين العابدين عليه السلامـ مِن دُعائِهِ إذا نَظَرَ إلَى الهِلالِ ـ :أسأَلُ اللّهَ رَبّي ورَبَّكَ ، وخالِقي وخالِقَكَ ، ومُقَدِّري ومُقَدِّرَكَ ، ومُصَوِّري ومُصَوِّرَكَ ، أن يُصَلِّيَ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وأَن يَجعَلَكَ هِلالَ بَرَكَةٍ لا تَمحَقُهَا الأَيّامُ ... هِلالَ سَعدٍ لا نَحسَ فيهِ ، ويُمنٍ لا نَكَدَ مَعَهُ . ⁽³⁾

۱۴ / ۱۴الدُّعاءُ لِبَرَكَةِ القَضاءِ وَالقَدَرِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :اللّهُمَّ اجعَلني أخشاكَ حَتّى كَأَنّي أراكَ أبَدا حَتّى ألقاكَ ، وأَسعِدني بِتَقواكَ ولا تُشقِني بِمَعصِيَتِكَ ، وخِر لي في قَضائِكَ وبارِك لي في قَدَرِكَ ، حَتّى لا اُحِبَّ تَعجيلَ ما أخَّرتَ ولا تَأخيرَ ما عَجَّلتَ . ⁽⁴⁾

.

۱۴ / ۱۴ دعاى بركت قضا و قدر

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ وقتى ماه نو را مى ديد ـ :خدايا! اين ماه را كه بر ما وارد مى شود ، برايمان مبارك گردان .

شعب الإيمانـ به نقل از اَنَس ـ :هر گاه ماه رجب وارد مى شد ، پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمود : «خدايا! رجب و شعبان را بر ما مبارك كن و ما را به رمضان برسان» .

امام زين العابدين عليه السلامـ از دعاهاى ايشان ، وقتى به ماه نو مى نگريست ـ :از پروردگار من و پروردگار تو ، از پروردگار من و آفريدگار تو ، از تقديرگر من و تقديرگر تو ، و از تصويرگر من و تصويرگر تو مى خواهم كه بر محمّد و خاندان او درود فرستد و تو را هلال بركتى قرار دهد كه [گذشتِ] روزها آن [بركت] را نابود نمى سازند ... ؛ هلال ميمنتى كه رنج و بدبختى با آن نيست ، و هلال سعادتى كه نُحوستى در آن نيست .

۱۴ / ۱۴دعاى بركت قضا و قدرپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خدايا! مرا چنان كن كه از تو بترسم ، تا آن جا كه گويا تو را مى بينم ، هميشه تا هنگامى كه ديدارت مى كنم ؛ و مرا با پروامندى از خودت ، سعادتمند كن و با نافرمانى ات ، به شقاوتم ميفكن ؛ و در حكم خويش برايم خوبى را برگزين و در تقدير خود ، برايم مباركى قرار بده ، تا دوست نداشته باشم كه آنچه تو به تأخيرش انداخته اى ، پيش افتد و نه آنچه تو پيش افكنده اى ، به تأخير افتد .

.

الإمام الباقر عليه السلام :إذا خَرَجتَ مِن بَيتِكَ فَقُل : ... اللّهُمَّ بارِك لَنا في قَدَرِكَ ، ورَضِّنا بِقَضائِكَ ، حَتّى لا نُحِبَّ تَعجيلَ ما أخَّرتَ ولا تَأخيرَ ما عَجَّلتَ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ مِن دُعائِهِ يَومَ عَرَفَةَ ـ :اللّهُمَّ بارِك لي في قَدَرِكَ ، ورَضِّني بِقَضائِكَ ، اللّهُمَّ افتَح مَسامِعَ قَلبي لِذِكرِكَ ، وَارزُقني شُكرا وتَوفيقا وعِبادةً وخَشيَةً ، يارَبَّ العالَمينَ . ⁽²⁾

.

امام باقر عليه السلام :هر گاه از خانه ات بيرون رفتى ، بگو : « ... پروردگارا! تقديرت را بر ما مبارك گردان و ما را به قضاى خويش راضى ساز ، تا دوست نداشته باشيم كه آنچه تو به تأخير انداخته اى ، پيش افتد و نه آنچه تو پيش افكنده اى ، به تأخير افتد».

امام صادق عليه السلامـ در دعاى روز عَرَفه ـ :خدايا! تقديرت را بر من ، مبارك گردان ، و مرا به قضاى خويش راضى ساز . خدايا! گوش هاى دلم را به ياد خودت باز كن ، و مرا شكرگزارى و توفيق و عبادت و خشيت ، روزى گردان ، اى پروردگار جهانيان!

.

الفصل الخامس عشر : نماذج من بركات الدّعاء۱۵ / ۱بَرَكاتُ دُعاءِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آلهالمناقب لابن شهرآشوب :مَرَّ النَّبِيُ صلى الله عليه و آله بِعَبدِ اللّهِ بنِ جَعفَرٍ وهُوَ يَصنَعُ شَيئا مِن طينٍ مِن لُعَبِ الصِّبيانِ ، فَقالَ : ما تَصنَعُ بِهذا؟ قالَ : أبيعُهُ . قالَ : ما تَصنَعُ بِثَمَنِهِ؟ قالَ : أشتَري رُطَبا فَآكُلُهُ . فَقالَ لَهُ النَّبِيُ صلى الله عليه و آله : اللّهُمَّ بارِك لَهُ في صَفقَةِ يَمينِهِ . فَكانَ يُقالُ : مَا اشتَرى شَيئا قَطُّ إلّا رَبِحَ فيهِ ، فَصارَ أمرُهُ إلى أن يُمَثَّلَ بِهِ ، فَقالوا : عَبدُ اللّهِ بنُ جَعفَرٍ الجَوادُ ، وكانَ أهلُ المَدينَةِ يَتَدايَنونَ بَعضُهُم مِن بَعضٍ إلى أن يَأتِيَ عَطاءُ عَبدِ اللّهِ بنِ جَعفَرٍ . ⁽¹⁾

سنن أبي داود عن حكيم بن حزام :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله بَعَثَ مَعَهُ بِدينارٍ يَشتَري لَهُ اُضحِيَّةً،فَاشتَراها بِدينارٍ وباعَها بِدينارَينِ،فَرَجَعَ فَاشتَرى اُضحِيَّةً بِدينارٍ وجاءَ بِدينارٍ إلَى النَّبِيِ صلى الله عليه و آله ، فَتَصَدَّقَ بِهِ النَّبِيُ صلى الله عليه و آله ودَعا لَهُ أن يُبارَكَ لَهُ في تِجارَتِهِ . ⁽²⁾

.

فصل پانزدهم : نمونه هاى از بركات دعا

۱۵ / ۱ بركت هاى دعاى پيامبرصلى الله عليه وآله

فصل پانزدهم : نمونه هاى از بركات دعا۱۵ / ۱بركت هاى دعاى پيامبر صلى الله عليه و آلهالمناقب ، ابن شهرآشوب :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بر عبد اللّه بن جعفر گذشت كه با گِل ، اسباب بازى كودكانه مى ساخت . فرمود : «با اين ، چه مى كنى؟» . گفت : آن را مى فروشم . فرمود : «با پول آن ، چه مى كنى؟» . گفت : خرما مى خرم و مى خورم . پيامبر صلى الله عليه و آله به او فرمود : «خدايا ! در كسب و كار او بركت قرار ده» . گفته مى شد : او هرگز چيزى نخريد ، مگر اين كه در آن ، سود برد و كارش به آن جا رسيد كه ضرب المثل شد و مى گفتند : عبد اللّه بن جعفرِ بخشنده . مردم مدينه از يكديگر وام مى گرفتند ، تا آن گاه كه عطاى عبد اللّه بن جعفر [از بيت المال] برسد .

سنن أبى داوودـ در باره حكيم بن حزام ـ :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ، دينارى به او داد تا براى ايشان يك قربانى بخرد . او قربانى را به يك دينار خريد و آن را به دو دينار فروخت و برگشت . دوباره يك قربانى به يك دينار خريد و دينار ديگر را براى پيامبر صلى الله عليه و آله آورد . پيامبر خدا هم آن را صدقه داد و براى او دعا كرد كه در تجارتش بركت يابد.

.

مسند ابن حنبل عن أبي عمرة الأنصاري :كُنّا مَعَ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله في غُزاةٍ ، فَأَصابَ النّاسَ مَخمَصَةٌ، فَاستَأذَنَ النّاسُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله في نَحرِ بَعضِ ظُهورِهِم، وقالوا : يُبَلِّغُنَا اللّهُ بِهِ ، فَلَمّا رَأى عُمَرُ بنُ الخَطّابِ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله قَد هَمَّ أن يَأذَنَ لَهُم في نَحرِ بَعضِ ظَهرِهِم قالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، كَيفَ بِنا إذا نَحنُ لَقينَا القَومَ غَدا جِياعا أرجالاً؟ ولكِن إن رَأَيتَ يا رَسولَ اللّهِ أن تَدعُوَ لَنا بِبَقايا أزوادِهِم فَتَجمَعَها ثُمَّ تَدعُوَ اللّهَ فيها بِالبَرَكَةِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ ـ تَبارَكَ وتَعالى ـ سَيُبَلِّغُنا بِدَعوَتِكَ ـ أو قالَ : سَيُبارِكُ لَنا في دَعوَتِكَ ـ فَدَعَا النَّبِيُ صلى الله عليه و آله بِبَقايا أزوادِهِم ، فَجَعَلَ النّاسُ يَجيؤونَ بِالحَثيَةِ مِنَ الطَّعامِ وفَوقَ ذلِكَ ، وكانَ أعلاهُم مَن جاءَ بِصاعٍ مِن تَمرٍ فَجَمَعَها رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله . ثُمَّ قامَ فَدَعا ما شاءَ اللّهُ أن يَدعُوَ ، ثُمَّ دَعَا الجَيشَ بِأَوعِيَتِهِم فَأَمَرَهُم أن يَحتَثوا ، فَما بَقِيَ فِي الجَيشِ وِعاءٌ إلّا مَلَؤوهُ وبَقِيَ مِثلُهُ ، فَضَحِكَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله حَتّى بَدَت نَواجِذُهُ ، فَقالَ : أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وأَنّي رَسولُ اللّهِ ، لا يَلقَى اللّهَ عَبدٌ مُؤمِنٌ بِهِما إلّا حُجِبَت عَنهُ النّارُ يَومَ القِيامَةِ . ⁽¹⁾

الإمام الكاظم عليه السلامـ في بَيانِ مُعجِزاتِ النَّبِيِ صلى الله عليه و آله لِنَفَرٍ مِنَ اليَهودِ ـ :إنَّهُ نَزَلَ بِاُمِّ شَريكٍ ، فَأَتَتهُ بِعُكَّةٍ فيها سَمنٌ يَسيرٌ ، فَأَكَلَ هُوَ وأَصحابُهُ ، ثُمَّ دَعا لَها بِالبَرَكَةِ ، فَلَم تَزَلِ العُكَّةُ تَصُبُّ سَمنا أيّامَ حَياتِها . ⁽²⁾

المستدرك على الصحيحين عن هشام بن حبيش بن خويلد :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله خَرَجَ مِن مَكَّةَ مُهاجِرا إلَى المَدينَةِ وأَبو بَكرٍ ومَولى أبي بَكرٍ عامِرُ بنُ فُهَيرَةَ ودَليلُهُمَا اللَّيثِيُ عَبدُ اللّهِ بنُ اُرَيقِطٍ ، مَرّوا عَلى خَيمَتَي اُمِّ مَعبَدٍ الخُزاعِيَّةِ ، وكانَتِ امرَأَةً بَرزَةً جَلدَةً تَحتَبي بِفِناءِ الخَيمَةِ ثُمَّ تَسقي وتُطعِمُ ، فَسَأَلوها لَحما وتَمرا لِيَشتَروا مِنها ، فَلَم يُصيبوا عِندَها شَيئا مِن ذلِكَ ، وكانَ القَومُ مُرمِلينَ مُسنِتينَ ، فَنَظَرَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله إلى شاةٍ في كِسرِ الخَيمَةِ ، فَقالَ : ما هذِهِ الشّاةُ يا اُمَّ مَعبَدٍ؟ قالَت : شاةٌ خَلَّفَهَا الجَهدُ عَنِ الغَنَمِ ، قالَ : هَل بِها مِن لَبَنٍ؟ قالَت : هِيَ أجهَدُ مِن ذلِكَ ، قالَ : أتَأذَنينَ لي أن أحلُبَها؟ قالَت : بِأَبي أنتَ واُمّي إن رَأَيتَ بِها حَلَبا فَاحلُبها . فَدَعا بِها رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَمَسَحَ بِيَدِهِ ضَرعَها وسَمَّى اللّهَ تَعالى ودَعا في شاتِها فَتَفاجَت عَلَيهِ ودَرَّت فَاجتَرَّت ، فَدَعا بِإِناءٍ يُربِضُ الرَّهطَ ، فَحَلَبَ فيهِ ثَجّا حَتّى عَلاهُ البَهاءُ ، ثُمَّ سَقاها حَتّى رَوِيَت وسَقى أصحابَهُ حَتّى رَووا وشَرِبَ آخِرُهُم حَتّى أراضوا . ثُمَّ حَلَبَ فيهِ الثّانِيَةَ عَلى هِدَةٍ ⁽³⁾حَتّى مَلَأَ الإِناءَ ، ثُمَّ غادَرَهُ عِندَها ، ثُمَّ بايَعَها وَارتَحَلوا عَنها . فَقَلَّ ما لَبِثَت حَتّى جاءَها زَوجُها أبو مَعبَدٍ لِيَسوقَ أعنُزا عِجافا ؛ يَتَساوَكنَ هِزالاً ؛ مُخُّهُنَّ قَليلٌ ، فَلَمّا رَأى أبو مَعبَدٍ اللَّبَنَ أعجَبَهُ ، قالَ : مِن أينَ لَكِ هذا يا اُمَّ مَعبَدٍ وَالشّاءُ عازِبٌ حائِلٌ ، ولا حَلوبَ فِي البَيتِ؟ قالَت : لا وَاللّهِ إلّا أنَّهُ مَرَّ بِنا رَجُلٌ مُبارَكٌ مِن حالِهِ كَذا وكَذا . ⁽⁴⁾

.

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابو عمره انصارى ـ :در جنگى با پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بوديم . مردم ، دچار گرسنگى شدند . از پيامبر خدا اجازه خواستند تا بعضى از شترانِ خود را ذبح كنند و گفتند : خداوند ، با آنها ما را سير مى كند . عمر بن خطّاب ، چون ديد پيامبر خدا تصميم دارد كه به آنان اجازه دهد تا بعضى شترانشان را ذبح كنند ، گفت : اى پيامبر خدا ! چگونه خواهد شد ، اگر فردا گرسنه و پياده با دشمن ، رو به رو شويم؟! اى پيامبر خدا ! اگر صلاح بدانيد ، باقى مانده توشه خود را بياورند و آنها را جمع كنيد و دعا كنيد كه خدا به آنها بركت دهد ، خداى متعال با دعاى شما ما را سير خواهد كرد ـ يا گفت : با دعاى شما براى ما بركت خواهد داد ـ . پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود تا باقى مانده توشه هايشان را بياورند . مردم ، مشت مشت يا بيشتر ، غذا مى آوردند . بيشترين مقدارى كه كسى آورد ، يك صاع خرما بود. پيامبر خدا همه آنها را جمع كرد . سپس برخاست و دعا كرد . آن گاه سپاهيان را فرا خواند تا ظرف هاى خود را بياورند و دستور داد كه آنها را پر كنند . در سپاه ، هيچ ظرفى نماند ، مگر اين كه آن را پر كردند ، و [ باز ]به همان اندازه ماند. پيامبر خدا ، چنان خنديد كه دندان هاى آسيايش پيدا شد . آن گاه فرمود : «گواهى مى دهم كه معبودى جز خدا نيست و من ، فرستاده خدايم . هيچ بنده اى نيست كه خدا را با اين دو (توحيد و نبوّت) ديدار كند ، مگر آن كه روز قيامت ، آتش دوزخ از او دور مى شود».

امام كاظم عليه السلامـ در بيان معجزات پيامبر صلى الله عليه و آله براى گروهى از يهود ـ :ايشان به خانه اُمّ شريك رفت . وى ظرفى آورد كه اندكى روغن در آن بود. پيامبر صلى الله عليه و آله و اصحابش از آن خوردند . سپس پيامبر صلى الله عليه و آله براى آن زن دعا كرد كه بركت يابد . آن زن تا زنده بود ، آن ظرف ، از روغن پر مى شد.

المستدرك على الصحيحينـ به نقل از هشام بن حبيش بن خويلد ـ :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به قصد هجرت به مدينه ، از مكّه خارج شد . ايشان به همراه ابو بكر و غلامش (عامر بن فُهَيره) و راه نماى آن دو (عبد اللّه بن اُرَيقِطِ ليثى) بر خَيمَتا اُمّ مَعبَد خُزاعى ، گذر كردند . او زنى عاقل و قوى بود و جلوى در خيمه مى نشست و به ديگران آب و غذا مى داد . از او پرسيدند كه آيا گوشت و خرما دارد تا از وى بخرند . [ولى] از اينها چيزى نزد او نبود . آنان هم توشه خود را تمام كرده بودند . پيامبر خدا به گوسفندى كه كنار خيمه بود ، نگاه كرد و فرمود : «اُمّ معبد! اين گوسفند چيست؟» . گفت : گوسفندى است كه ناتوانى ، آن را از گوسفندان ديگر ، جا گذاشته است. [پيامبر صلى الله عليه و آله ] پرسيد : «شير دارد؟» . گفت : او ناتوان تر از اين است . فرمود : «اجازه مى دهى آن را بدوشم؟» . گفت : پدر و مادرم فدايت! اگر در آن شيرى ديدى ، بدوش. پيامبر خدا آن گوسفند را خواست . دست خود را بر پستانش كشيد و نام خدا را برد و براى گوسفند دعا كرد . گوسفند ، پاهاى خود را [به نشانه شير دادن] از هم گشاد و شير از پستانش جارى شد و شروع به نشخوار كرد . [پيامبر صلى الله عليه و آله ]ظرفى طلبيد كه آن عدّه را سير مى كرد . آن گاه شير فراوانى از آن دوشيد ، تا آن كه از ظرف ، بالا آمد . از آن شير ، به آن زن نوشانيد و به اصحاب خود هم نوشاند تا همه سيراب شدند. [ پيامبر صلى الله عليه و آله ، گوسفند را] دوباره دوشيد تا آن ظرف را پر كرد . سپس آن را پيش زن گذاشت و بهاى آن را پرداخت . آن گاه از آن جا كوچ كردند. چيزى نگذشت كه شوهر آن زن ، ابو مَعبَد ، آمد تا چند بُز نحيف را كه از شدّت لاغرى ، ناى راه رفتن نداشتند و مغز استخوانشان اندك بود ، براى چَرا ببرد . چون شير را ديد ، شگفت زده گفت : اُمّ معبد! اين شير از كجاست؟ گوسفندها كه در صحرايند و هنوز نزاييده اند و در خيمه هم گوسفند شيردهى نيست ! [اُمّ معبد ]گفت : بله ، به خدا! مردى بر ما گذر كرد كه پُربركت بود و چنين و چنان بود.

.

الخرائج والجرائح عن جعيل الأشجعيّ :غَزَوتُ مَعَ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله في بَعضِ غَزَواتِهِ فَقالَ : سِر يا صاحِبَ الفَرَسِ ، فَقُلتُ : يا رَسولَ اللّهِ ، عَجفاءُ ضَعيفَةٌ ، فَرَفَعَ مِخفَقَةً مَعَهُ فَضَرَبَها ضَربا خَفيفا وقالَ : اللّهُمَّ بارِك لَهُ فيها . قالَ : لَقَد رَأَيتُني ما اُمسِكُ رَأسَها أن تَقَدَّمَ النّاسَ ، ولَقَد بِعتُ مِن بَطنِها بِاثنَي عَشَرَ ألفا . ⁽¹⁾

.

الخرائج و الجرائحـ به نقل از جعيل اشجعى ـ :در يكى از غزوات ، همراه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بودم . [به من ]فرمود : «اى صاحب اسب! حركت كن و بشتاب» . گفتم : اى پيامبر خدا! لاغر و ناتوان است . ايشان با شلّاقى كه در دست داشت ، آهسته بر آن زد و گفت : «خدايا! او را در اين اسب ، بركت بده» . ديدم كه نمى توانم سر او را مهار كنم تا از ديگران جلو نزند، و از زاد و ولد آن ، دوازده هزار كسب كردم.

.

إعلام الورى :قالَ عَبدُ اللّهِ بنُ جَعفَرٍ : ... أتانا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله وأَنَا اُساوِمُ شاةَ أخٍ لي ، فَقالَ : اللّهُمَّ بارِك لَهُ في صَفقَتِهِ . قالَ عَبدُ اللّهِ : فَما بِعتُ شَيئا ولَا اشتَرَيتُ شَيئا إلّا بورِكَ لي فيهِ . ⁽¹⁾

۱۵ / ۲بَرَكَةُ دُعاءِ الإِمامِ الرِّضا عليه السلامعيون أخبار الرضا عليه السلام عن محمّد بن الوليد بن يزيد الكرمانيّ عن أبي محمّد المصريّ :قَدِمَ أبُو الحَسَنِ الرِّضا عليه السلام ، فَكَتَبتُ إلَيهِ أسأَ لُهُ الإِذنَ فِي الخُروجِ إلى مِصرَ أتَّجِرُ إلَيها ، فَكَتَبَ إلَيَ : أقِم ما شاءَ اللّهُ . قالَ : فَأَقَمتُ سَنَتَينِ ، ثُمَّ قَدِمَ الثّالِثَةُ فَكَتَبتُ إلَيهِ أستَأذِنُهُ، فَكَتَبَ إلَيَ : اُخرُج مُبارَكا لَكَ صُنعُ اللّهِ لَكَ ؛ فَإِنَّ الأَمرَ يَتَغَيَّرُ . قالَ : فَخَرَجتُ فَأَصَبتُ بِها خَيرا ، ووَقَعَ الهَرجُ بِبَغدادَ ، فَسَلِمتُ مِن تِلكَ الفِتنَةِ . ⁽²⁾

.

۱۵ / ۲ بركت دعاى امام رضاعليه السلام

إعلام الورى :عبد اللّه بن جعفر مى گويد : ... پيامبر خدا صلى الله عليه و آله پيش ما آمد ، در حالى كه من مشغول فروش گوسفندى براى برادرم بودم . فرمود : «خدايا! در معامله اش بركت قرار بده» . از آن پس ، چيزى نفروختم و چيزى نخريدم ، مگر آن كه برايم بركت داشت .

۱۵ / ۲بركت دعاى امام رضا عليه السلامعيون أخبار الرضا عليه السلامـ به نقل از محمّد بن وليد بن يزيد كرمانى ، از ابو محمّد مصرى ـ :امام رضا عليه السلام آمد . نامه اى به او نوشتم و اجازه خواستم كه براى تجارت به مصر بروم . برايم نوشت : «مدّتى بمان». دو سال ماندم و سال سوم آمد . نامه نوشتم و از او اجازه خواستم . برايم نوشت : «برو ؛ اين سفر براى تو مبارك باشد و خدا براى تو [ خير] بسازد! همانا وضع ، دگرگون مى شود» . من رفتم و در مصر ، به خير رسيدم . در بغداد ، آشوب شد و بدين سان ، از آن فتنه ، سالم ماندم.

.

۱۵ / ۳بَرَكَةُ دُعاءِ صاحِبِ الزَّمانِ عليه السلامالغيبة للطوسي عن محمّد بن عليّ بن الحسين وأخيه الحسين بن عليّ :حَدَّثَنا أبو جَعفَرٍ مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ الأَسوَدُ قالَ : سَأَلَني عَلِيُ بنُ الحُسَينِ بنِ موسى بنِ بابَوَيهِ بَعدَ مَوتِ مُحَمَّدِ بنِ عُثمانَ العَمرِيِ قدس سره أن أسأَلَ أبَا القاسِمِ الرّوحِيَ ـ قَدَّسَ اللّهُ روحَهُ ـ أن يَسأَلَ مَولانا صاحِبَ الزَّمانِ عليه السلام أن يَدعُوَ اللّهَ أن يَرزُقَهُ وَلَدا ذَكَرا . قالَ : فَسَأَلتُهُ فَأَنهى ذلِكَ ، ثُمَّ أخبَرَني بَعدَ ذلِكَ بِثَلاثَةِ أيّامٍ أنَّهُ قَد دَعا لِعَلِيِ بنِ الحُسَينِ رحمه اللهفَإِنَّهُ سَيولَدُ لَهُ وَلَدٌ مُبارَكٌ يَنفَعُ اللّهُ بِهِ، وبَعدَهُ أولادٌ . قالَ أبو جَعفَرٍ مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍ الأَسوَدُ : وسَأَلتُهُ في أمرِ نَفسي أن يَدعُوَ لي أن اُرزَقَ وَلَدا ذَكَرا ، فَلَم يُجِبني إلَيهِ ، وقالَ لي : لَيسَ إلى هذا سَبيلٌ . قالَ : فَوُلِدَ لِعَلِيِ بنِ الحُسَينِ رَضِيَ اللّهُ عَنهُ تِلكَ السَّنَةَ (ابنُهُ) مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍ وبَعدَهُ أولادٌ ، ولَم يولَد لي . ⁽¹⁾

.

۱۵ / ۳ بركت دعاى امام زمان عليه السلام

۱۵ / ۳بركت دعاى امام زمان عليه السلامالغيبة ، طوسىـ به نقل از محمّد بن على بن حسين (شيخ صدوق) و برادرش حسين بن على ـ :ابو جعفر ، محمّد بن على اسود ، برايم نقل كرد كه : على بن حسين بن موسى بن بابويه ، پس از درگذشت محمّد بن عثمان عَمْرى ، از من خواست كه از ابو القاسم روحى ـ كه خداوند ، روحش را رستگار نمايد ـ بخواهم كه از مولايمان ، صاحب الزمان عليه السلام ، بخواهد كه دعا كند تا خداوند به او پسرى روزى نمايد . از او خواستم . او هم انجام داد . سه روز پس از آن ، به من خبر داد كه ايشان براى على بن حسين دعا كرده است و به زودى ، صاحب فرزندى بابركت خواهد شد كه خدا به سبب آن ، سود مى رساند و پس از او نيز فرزندانى خواهند بود . ابو جعفر ، محمّد بن على اسود ، مى گويد : از او در باره خودم درخواست كردم كه برايم دعا كند تا صاحب پسرى شوم . پاسخ مثبت به من نداد و گفت: «براى اجابت اين درخواست، راهى نيست». همان سال براى على بن حسين ، پسرش محمّد بن على و پس از او فرزندانى به دنيا آمدند ؛ امّا براى من فرزندى به دنيا نيامد .

.

الفصل السادس عشر : ما يوجب زوال البركة۱۶ / ۱فَسادُ النِّيَّةِالإمام عليّ عليه السلام :عِندَ فَسادِ النِّيَّةِ تَرتَفِعُ البَرَكَةُ . ⁽¹⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج ۱۲ ص ۳۹۸ (البركة / الفصل الخامس : ما يوجب البركة من الأخلاق / حسن النيّة) .

۱۶ / ۲الأَعمالُ السَّيِّئَةُالكتاب«ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِّعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ» . ⁽²⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آله :أربَعَةٌ لا تَدخُلُ بَيتا واحِدَةٌ مِنهُنَّ إلّا خَرِبَ ولَم يُعمَر بِالبَرَكَةِ : الخِيانَةُ ، وَالسَّرِقَةُ ، وشُربُ الخَمرِ ، وَالزِّنا . ⁽³⁾

.

فصل شانزدهم : آنچه موجب زوال بركت است

۱۶ / ۱ فساد نيّت

۱۶ / ۲ كارهاى بد

فصل شانزدهم : آنچه موجب زوال بركت است۱۶ / ۱فساد نيّتامام على عليه السلام :هر گاه نيّتْ فاسد باشد ، بركت برداشته مى شود.

ر . ك : همين دانش نامه : ج ۱۲ ص ۳۹۹ (بركت / فصل پنجم / خويى هايى كه موجب بركت اند / نيّت نيك) .

۱۶ / ۲كارهاى بدقرآن«اين ، بِدان جهت است كه خداوند، هرگز نعمتى را كه به گروهى بخشيده است، تغيير نمى دهد ، تا آن كه آنان آنچه را در خودشان است، تغيير دهند؛ و همانا خداوند، شنواى داناست» .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :چهار چيزند كه يكى از آنها وارد هيچ خانه اى نمى شود، مگر آن كه [آن خانه ]خراب مى شود و هرگز با بركت، آباد نمى گردد : خيانت، دزدى، شرابخوارى و زنا.

.

الإمام عليّ عليه السلام :ما زالَت نِعمَةٌ عَن قَومٍ ولا غَضارَةُ عَيشٍ إلّا بِذُنوبٍ اِجتَرَحوها ؛ إنَّ اللّهَ لَيسَ بِظَلّامٍ لِلعَبيدِ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :ما أنعَمَ اللّهُ عَلى عَبدٍ نِعمَةً فَظَلَمَ فيها إلّا كانَ حَقيقا أن يُزيلَها عَنهُ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :البَغيُ يُزيلُ النِّعَمَ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :سَفكُ الدِّماءِ بِغَيرِ حَقِّها يَدعو إلى حُلولِ النِّقمَةِ ، وزَوالِ النِّعمَةِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلامـ فِي الاِستِسقاءِ ـ :ألا وإنَّ الأَرضَ الَّتي تُقِلُّكُم وَالسَّماءَ الَّتي تُظِلُّكُم مُطيعَتانِ لِرَبِّكُم ، وما أصبَحَتا تَجودانِ لَكُم بِبَرَكَتِهِما تَوَجُّعا لَكُم ، ولا زُلفَةً إلَيكُم ، ولا لِخَيرٍ تَرجُوانِهِ مِنكُم ، ولكِن اُمِرَتا بِمَنافِعِكُم فَأَطاعَتا ، واُقيمَتا عَلى حُدودِ مَصالِحِكُم فَقامَتا . إنَّ اللّهَ يَبتَلي عِبادَهُ عِندَ الأَعمالِ السَّيِّئَةِ بِنَقصِ الثَّمَراتِ ، وحَبسِ البَرَكاتِ ، وإغلاقِ خَزائِنِ الخَيراتِ ؛ لِيَتوبَ تائِبٌ ، ويُقلِعَ مُقلِعٌ ، ويَتَذَكَّرَ مُتَذَكِّرٌ، ويَزدَجِرَ مُزدَجِرٌ . وقَد جَعَلَ اللّهُ سُبحانَهُ الاِستِغفارَ سَبَبا لِدُرورِ الرِّزقِ ورَحمَةِ الخَلقِ ، فَقالَ سُبحانَهُ : «فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُواْ رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا * يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُم مِّدْرَارًا * وَ يُمْدِدْكُم بِأَمْوَالٍ وَ بَنِينَ وَ يَجْعَل لَّكُمْ جَنَّاتٍ وَ يَجْعَل لَّكُمْ أَنْهَارًا» ⁽⁵⁾. فَرَحِمَ اللّهُ امرَأً اِستَقبَلَ تَوبَتَهُ ، وَاستَقالَ خَطيئَتَهُ ، وبادَرَ مَنِيَّتَهُ! ⁽⁶⁾

.

امام على عليه السلام :هرگز نعمت و طراوت زندگى، از مردمى زايل نمى شود ، مگر به سبب گناهانى كه انجام داده اند. خداوند، هرگز به بندگان ، ستم نمى كند.

امام على عليه السلام :خداوند، به هر بنده اى نعمتى دهد و او در آن ستم كند (به حقوق ديگران تجاوز كند)، سزاوار باشد كه نعمت را از او زايل كند .

امام على عليه السلام :ستم (تجاوز)، نعمت ها را از بين مى برد.

امام على عليه السلام :به ناحق ريختن خون ها، موجب فرود آمدن عذاب و از بين رفتن نعمت است .

امام على عليه السلامـ در دعاى باران ـ :آگاه باشيد! زمينى كه شما را بر پشت دارد و آسمانى كه بر شما سايه مى افكند، فرمانبر پروردگار شمايند و اگر بركت خود را به شما مى بخشند ، از روى همدردى با شما، يا منزلت يافتن در نزد شما و يا به خاطر خيرى كه از شما اميد دارند، نيست؛ بلكه مأمور شده اند تا به شما سود برسانند، پس اطاعت مى كنند؛ و بر مرزهاى منافع شما برافراشته شده اند، پس برپايند. خداوند، بندگانش را ، آن گاه كه كارهاى بد مى كنند، به كاهش ميوه ها و حبس بركت ها و بستن گنجينه هاى خيرات مبتلا مى كند ، تا توبه كننده توبه كند و دست كِشنده [ ، از بدى ]دست بكشد و پند گيرنده ، پند پذيرد و ترك كننده ، ترك كند . خداى متعال، استغفار را سبب فراوان شدن روزى و رحمت خلق قرار داده و فرموده است: «پس گفتم: از پروردگارتان آمرزش بخواهيد؛ همانا او بسيار آمرزنده است . آسمان را بر شما [ به صورت باران ]فرو مى ريزد و با اموال و فرزندان ، شما را يارى مى رساند و برايتان باغ هايى قرار مى دهد و برايتان نهرهايى قرار مى دهد» . پس رحمت خدا بر آن كه به توبه اش روى آورد و از خطايش پوزش بطلبد و نسبت به مرگ خويش ، پيش دستى كند!

.

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ الرَّجُلَ لَيُحرَمُ الرِّزقَ بِالذَّنبِ يُصيبُهُ . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :مُداوَمَةُ المَعاصي تَقطَعُ الرِّزقَ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :اِحذَرُوا الذُّنوبَ ؛ فَإِنَّ العَبدَ لَيُذنِبُ فَيُحبَسُ عَنهُ الرِّزقُ . ⁽³⁾

الكافي عن الفضيل عن الإمام الباقر عليه السلام :إنَّ الرَّجُلَ لَيُذنِبُ الذَّنبَ فَيُدرَأُ عَنهُ الرِّزقُ . وتَلا هذِهِ الآيَةَ «إِذْ أَقْسَمُواْ لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ * وَ لَا يَسْتَثْنُونَ * فَطَافَ عَلَيْهَا طَـائِفٌ مِّن رَّبِّكَ وَ هُمْ نَائِمُونَ» ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ المُؤمِنَ لَيَنوِي الذَّنبَ فَيُحرَمُ رِزقَهُ . ⁽⁶⁾

الإمام عليّ عليه السلام :اللّهُمَّ وأَستَغفِرُكَ لِكُلِّ ذَنبٍ يَدعو إلَى الغَيِّ ، ويُضِلُّ عَنِ الرُّشدِ ، ويُقِلُّ الرِّزقَ ، ويَمحُو البَرَكَةَ ، ويُخمِلُ الذِّكرَ ؛ فَصَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِهِ ، وَاغفِرهُ لي ، يا خَيرَ الغافِرينَ . ⁽⁷⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :همانا آدمى به سبب گناهى كه مرتكب مى شود، از روزى، محروم مى گردد.

امام على عليه السلام :استمرار بر گناهان، روزى را قطع مى كند.

امام على عليه السلام :از گناهان بپرهيزيد؛ چرا كه بنده گناه مى كند، پس روزى اش حبس مى شود.

الكافىـ به نقل از فُضَيل ـ :امام باقر عليه السلام فرمود : «همانا آدمى گناه مى كند ، در نتيجه روزى از او دور داشته مى شود» و آن گاه اين آيه را خواند : «آن گاه كه سوگند خوردند كه صبحگاهان برخيزند و ميوه باغ را برچينند ؛ ولى «إن شاء اللّه » نگفتند . پس، در حالى كه خوابيده بودند ، بلايى از سوى پروردگار ، بر آن باغ به گردش در آمد» .

امام صادق عليه السلام :همانا مؤمن، نيّت گناه مى كند ، و بر اثر آن از روزى اش محروم مى شود .

امام على عليه السلام :خداوندا! از تو براى هر گناهى كه به گم راهى ، فرا مى خواند و از راه هدايت به بيراهه مى برد و روزى را مى كاهد و بركت را از بين مى برد و ياد گمنامى مى آورد ، آمرزش مى طلبم . پس بر محمّد و خاندانش درود فرست و آن گناهِ مرا بيامرز ، اى بهترينِ آمرزندگان!

.

عنه عليه السلام :إذا ظَهَرَتِ الجِناياتُ ارتَفَعَتِ البَرَكاتُ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ مِنِ استِغفارِهِ في سَحَرِ كُلِّ لَيلَةٍ بَعدَ رَكعَتَيِ الفَجرِ ـ :اللّهُمَّ وأَستَغفِرُكَ لِكُلِّ ذَنبٍ يَمحَقُ الحَسَناتِ ، ويُضاعِفُ السَّيِّئاتِ . ⁽²⁾

۱۶ / ۳تَركُ الأَمرِ بِالمَعروفِ وَالنَّهيِ عَنِ المُنكَرِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :لا يَزالُ النّاسُ بِخَيرٍ ما أمَروا بِالمَعروفِ ونَهَوا عَنِ المُنكَرِ وتَعاوَنوا عَلَى البِرِّ وَالتَّقوى ، فَإِذا لَم يَفعَلوا ذلِكَ نُزِعَت مِنهُمُ البَرَكاتُ ، وسُلِّطَ بَعضُهُم عَلى بَعضٍ ، ولَم يَكُن لَهُم ناصِرٌ فِي الأَرضِ ولا فِي السَّماءِ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :أيُّهَا النّاسُ ، إنَّ اللّهَ يَقولُ : لَتَأمُرُنَّ بِالمَعروفِ ولَتَنهَوُنَّ عَنِ المُنكَرِ قَبلَ أن تُجدِبوا ؛ فَتَستَسقونَ فَلا تُسقَونَ . أيُّهَا النّاسُ ، إنَّ اللّهَ يَقولُ : لَتَأمُرُنَّ بِالمَعروفِ ولَتَنهَوُنَّ عَنِ المُنكَرِ قَبلَ أن تَدعوا فَلا يُستَجابَ لَكُم . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إذا تَرَكُوا [ أي اُمَّةُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله ] الأَمرَ بِالمَعروفِ وَالنَّهيَ عَنِ المُنكَرِ حُرِمَت بَرَكَةَ الوَحيِ . ⁽⁵⁾

.

۱۶ / ۳ ترك امر به معروف و نهى از منكر

امام على عليه السلام :هر گاه بزهكارى ها ، آشكار شوند، بركت ها برداشته مى شوند.

امام على عليه السلامـ از استغفارش در سحرگاه هر شب، پس از دو ركعتِ فجر ـ :خدايا! از تو براى هر گناهى كه خوبى ها را نابود مى سازد و بدى ها را چند برابر مى كند، آمرزش مى طلبم.

۱۶ / ۳ترك امر به معروف و نهى از منكرپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مردم، همواره در نيكى اند، تا وقتى كه امر به معروف و نهى از منكر مى كنند و يكديگر را در نيكى و تقوا ، يارى مى رسانند . آن گاه كه چنين نكنند، بركت ها از آنان جدا مى شود و برخى بر برخى ديگر مسلّط مى گردند ، و هيچ ياورى، نه در زمين و نه در آسمان، نخواهند داشت.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اى مردم! خداوند مى فرمايد: «حتما امر به معروف و نهى از منكر كنيد، پيش از آن كه دچار خشك سالى شويد . و هر چه طلب باران كنيد ، بارانى به شما داده نشود» . اى مردم! خداوند مى فرمايد : «حتما امر به معروف و نهى از منكر كنيد ، پيش از آن كه [چنان شود كه ]دعا كنيد و دعايتان مستجاب نگردد».

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :[امّت محمّد صلى الله عليه و آله ] هر گاه امر به معروف و نهى از منكر را ترك كنند، از بركت وحى ، محروم مى شوند.

.

عنه صلى الله عليه و آله :إذا عَظَّمَت اُمَّتِيَ الدُّنيا نُزِعَت مِنها هَيبَةُ الإِسلامِ ، وإذا تَرَكَتِ الأَمرَ بِالمَعروفِ وَالنَّهيَ عَنِ المُنكَرِ حُرِمَت بَرَكَةَ الوَحيِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :أيُّما ناشٍ نَشَأَ في قَومِهِ ثُمَّ لَم يُؤَدَّب عَلى مَعصِيَتِهِ ، كانَ اللّهُ عز و جل أوَّلُ ما يُعاقِبُهُم فيهِ أن يَنقُصَ مِن أرزاقِهِم . ⁽²⁾

۱۶ / ۴سَبُّ المُسلِمِالكافي عن أحمد بن أحمد عن بعض رجاله ⁽³⁾:الكافي عن أحمد بن أحمد عن بعض رجاله ⁽⁴⁾: مَن فَحَشَ عَلى أخيهِ المُسلِمِ ، نَزَعَ اللّهُ مِنهُ بَرَكَةَ رِزقِهِ ، ووَكَلَهُ إلى نَفسِهِ ، وأَفسَدَ عَلَيهِ مَعيشَتَهُ . ⁽⁵⁾

۱۶ / ۵القَضاءُ بِالجَورِالكافي عن ابن محبوب عن أبي ولّاد الحنّاطـ في حَديثٍ أخبَرَ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام بِقَضاءٍ لَم يَرضَ بِهِ الإِمامُ فَقالَ عليه السلام ـ :في مِثلِ هذَا القَضاءِ وشِبهِهِ ، تَحبِسُ السَّماءُ ماءَها وتَمنَعُ الأَرضُ بَرَكَتَها . ۶

.

۱۶ / ۴ دشنام دادن به مسلمان

۱۶ / ۵ داورى به ستم

امام صادق عليه السلام :هر كس كه در ميان قوم خود ، بزرگ شود و به خاطر گناهش ادب نشود، اوّلين عقوبت خدا بر آنان، اين است كه از روزى هاى آنان مى كاهد.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر گاه امّت من، دنيا را بزرگ بشمارند، هيبت (شُكوه) اسلام از آنان گرفته مى شود و هر گاه امر به معروف و نهى از منكر را ترك كنند، از بركت وحى، محروم مى شوند.

۱۶ / ۴دشنام دادن به مسلمانالكافىـ به نقل از احمد بن احمد ، از يكى از استادانش [ ، از يكى از امامان عليهم السلام ] ⁽¹⁾ـ :هر كس به برادر مسلمانش دشنام دهد، خداوند ، بركت روزى اش را از او مى گيرد و او را به خودش وا مى گذارد و زندگى اش را برايش تباه مى كند.

۱۶ / ۵داورى به ستمالكافىـ به نقل از ابن محبوب ، از ابو ولّاد حنّاط، در حديثى كه امام صادق عليه السلام را به قضاوتى خبر داد كه امام عليه السلام آن را نپسنديد ـ :پس فرمود : «در مثل اين داورى و همانند آن است كه آسمان، آب خود را، و زمين، بركت خود را دريغ مى كند!» .

.

۱۶ / ۶الاِستِخفافُ بِالصَّلاةِرسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ في بَيانِ ما يُصيبُ المُتَهاوِنَ بِصَلاتِهِ ـ :أمَّا اللَّواتي تُصيبُهُ في دارِ الدُّنيا : فَالاُولى : يَرفَعُ اللّهُ البَرَكَةَ عَن عُمُرِهِ ، ويَرفَعُ اللّهُ البَرَكَةَ مِن رِزقِهِ ، ويَمحُو اللّهُ عز و جل سيماءَ الصّالِحينَ مِن وَجهِهِ ، وكُلُّ عَمَلٍ يَعمَلُهُ لا يُؤجَرُ عَلَيهِ ، ولا يَرتَفِعُ دُعاؤُهُ إلَى السَّماءِ ، وَالسّادِسَةُ : لَيسَ لَهُ حَظٌّ في دُعاءِ الصّالِحينَ . ⁽¹⁾

۱۶ / ۷الاِستِخفافُ بِصَلاةِ الجُمُعَةِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :اِعلَموا أنَّ اللّهَ قَد فَرَضَ عَلَيكُمُ الجُمُعَةَ ، فَمَن تَرَكَها في حَياتي وبَعدَ مَماتي ولَهُم إمامٌ عادِلٌ ؛ اِستِخفافا بِها وجُحودا لَها ، فَلا جَمَعَ اللّهُ شَملَهُ ، ولا بارَكَ لَهُ في أمرِهِ ، ألا ولا صَلاةَ لَهُ ! ألا ولا زَكاةَ لَهُ ! ألا ولا حَجَّ لَهُ ! ألا ولا صَومَ لَهُ ! ألا ولا بَرَكَةَ لَهُ حَتّى يَتوبَ ! ⁽²⁾

.

۱۶ / ۶ سبك شمردن نماز

۱۶ / ۷ سبك شمردن نماز جمعه

۱۶ / ۶سبك شمردن نمازپيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در بيان آنچه به سبُك شمارنده نماز مى رسد ـ :امّا پيامدهاى دنيوى سبك شمردن نماز ، نخست، آن كه: خداوند، بركت را از عمرش بر مى دارد . خداوند، بركت را از روزى اش بر مى دارد و خداوند عز و جل ، نشانِ صالحان را از چهره اش مى زدايد و هر عملى را كه انجام مى دهد ، پاداش نمى يابد ، و دعايش به آسمان، بالا نمى رود ، و ششم، آن كه: در دعاى صالحان ، بهره اى نخواهد داشت .

۱۶ / ۷سبك شمردن نماز جمعهپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بدانيد كه خداوند، نماز جمعه را بر شما واجب ساخته است . پس هر كس در زمان حيات من و پس از مرگ من، از روى سبك شمردن و يا انكار ، آن را ترك كنند ، با وجود اين كه پيشواى عادلى دارند ، خداوند، جمع او را جمع نمى كند ، و در كارش به او بركت نمى دهد ، و نه نمازش پذيرفته است، نه زكات او ، نه حج او ، نه روزه او ، و نه [ زندگى او] بركتى خواهد داشت ، تا آن كه توبه كند.

.

۱۶ / ۸كُفرانُ النِّعمَةِالكتاب«وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً كَانَتْ ءَامِنَةً مُّطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِّن كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِمَا كَانُواْ يَصْنَعُونَ» . ⁽¹⁾

«أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَ أَحَلُّواْ قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ» . ⁽²⁾

«سَلْ بَنِى إِسْرَاءِيلَ كَمْ ءَاتَيْنَاهُم مِّنْ ءَايَةِ بَيِّنَةٍ وَمَن يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ» . ⁽³⁾

الحديثالإمام عليّ عليه السلام :سَبَبُ زَوالِ النِّعَمِ الكُفرانُ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلام :مَن عَظُمَت عَلَيهِ النِّعمَةُ اشتَدَّت مَؤونَةُ النّاسِ عَلَيهِ ، فَإِن هُوَ قامَ بِمَؤونَتِهِمِ اجتَلَبَ زِيادَةَ النِّعمَةِ عَلَيهِ مِنَ اللّهِ ، وإن لَم يَفعَل فَقَد عَرَّضَ النِّعمَةَ لِزَوالِها . ⁽⁵⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ للّهِِ أقواما يَختَصُّهُم بِالنِّعَمِ لِمَنافِعِ العِبادِ ، ويُقِرُّها فيهِم ما بَذَلوها ؛ فَإِذا مَنَعوا نَزَعَها عَنهُم فَحَوَّلَها إلى غَيرِهِم . ⁽⁶⁾

.

۱۶ / ۸ ناسپاسى نعمت

۱۶ / ۸ناسپاسى نعمتقرآن«و خداوند ، مَثَلى زد، [اهالىِ] آبادى اى را كه ايمن و آسوده بودند و روزىِ آنان ، از هر جا، فراوان مى آمد . پس به نعمت هاى خدا ناسپاسى كردند . خدا هم جامه گرسنگى و ترس را به خاطر كارهايشان، بر آنان چشاند» .

«آيا ننگريستى به آنان كه نعمت خدا را با ناسپاسى تغيير دادند و قوم خود را به سراى هلاكت نشاندند؟» .

«از بنى اسرائيل بپرس كه: چه قدر به آنان نشانه روشن داديم؟! هر كس نعمت خدا را ـ پس از آن كه به او رسيد ـ تغيير دهد، پس خداوند، سخت كيفر است » .

حديثامام على عليه السلام :ناسپاسى ، سبب نابودى نعمت هاست.

امام صادق عليه السلام :هر كه نعمت بر او بزرگ (بسيار) باشد ، نياز مردم به او نيز زياد خواهد شد . پس اگر به رفع نياز آنان برخيزد ، از سوى خدا افزايش نعمت را براى خود فراهم آورده است؛ و اگر چنين نكند ، نعمت را در معرض زوال ، قرار داده است.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند، گروه هايى دارد كه براى سود[رسانى به] بندگان، نعمت ها را به آنان ارزانى مى دارد و تا وقتى از آن نعمت ها ببخشند ، آنها را برايشان نگه مى دارد. پس هر گاه از بخشش دريغ كنند، خداوند ، نعمت ها را از آنان گرفته، به ديگران مى دهد.

.

۱۶ / ۹الخِيانَةرسول اللّه صلى الله عليه و آله :تُرفَعُ البَرَكَةُ مِنَ البَيتِ إذا كانَت فيهِ الخِيانَةُ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :يَدُ اللّهِ فَوقَ أيدِي المُشتَرِكَينِ ما لَم يَخُن أحَدُهُما صاحِبَهُ ؛ فَإِذا خانَ أحَدُهُما رَفَعَ اللّهُ يَدَهُ عَن أيديهِما ، وذَهَبَتِ البَرَكَةُ مِنهُما . ⁽²⁾

۱۶ / ۱۰الزِّنارسول اللّه صلى الله عليه و آله :يا عَلِيُّ ، فِي الزِّنا سِتُّ خِصالٍ : ثَلاثٌ مِنها فِي الدُّنيا وثَلاثٌ مِنها فِي الآخِرَةِ .فَأَمَّا الَّتي فِي الدُّنيا : فَيَذهَبُ بِالبَهاءِ ، ويُعَجِّلُ الفَناءَ ، ويَقطَعُ الرِّزقَ؛ وأَمَّا الَّتي فِي الآخِرَةِ : فَسوءُ الحِسابِ ، وسَخَطُ الرَّحمنِ ، وخُلودُ النّارِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام :الذُّنوبُ ... الَّتي تَحبِسُ الرِّزقَ الزِّنا . ⁽⁴⁾

الإمام الكاظم عليه السلام :اِتَّقِ الزِّنا ؛ فَإِنَّهُ يَمحَقُ ⁽⁵⁾الرِّزقَ ويُبطِلُ الدّينَ . ⁽⁶⁾

.

۱۶ / ۹ خيانت

۱۶ / ۱۰ زنا

۱۶ / ۹خيانتپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بركت از خانه اى كه در آن خيانت باشد ، برداشته مى شود.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دست خدا روى دستِ دو شريك است، تا وقتى كه يكى از آن دو به ديگرى خيانت نكند . پس هر گاه يكى از آن دو ، خيانت كند ، خداوند ، دست خود را از روى دست آنان بر مى دارد و بركت ، از هر دو مى رود.

۱۶ / ۱۰زناپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اى على! زنا ، شش اثر دارد ؛ سه تا در دنيا و سه تا در آخرت . آنچه در دنياست : شُكوه را مى بَرَد ، نابودى را شتاب مى دهد ، و روزى را قطع مى كند. و آنچه در آخرت است: بدى (سختى) حساب، خشم خداوند، و جاودانگى در آتش .

امام صادق عليه السلام :گناهى كه ... جلوى روزى را مى گيرد، زناست.

امام كاظم عليه السلام :از زنا بپرهيز ، كه روزى را مى كاهد و دين را خراب مى كند.

.

أبو الحسن عليه السلام :إيّاكَ وَالزِّنا! فَإِنَّهُ يَمحَقُ البَرَكَةَ ، ويُهلِكُ الدّينَ . ⁽¹⁾

۱۶ / ۱۱الكَذِبرسول اللّه صلى الله عليه و آله :الكَذِبُ يَنقُصُ الرِّزقَ . ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلام :اِعتِيادُ الكَذِبِ يورِثُ الفَقرَ . ⁽³⁾

۱۶ / ۱۲المالُ الحَرامُرسول اللّه صلى الله عليه و آله :لا يَكسِبُ عَبدٌ مالاً مِن حَرامٍ فَيُنفِقُ مِنهُ فَيُبارَكَ لَهُ فيهِ ، ولا يَتَصَدَّقُ بِهِ فَيُقبَلَ مِنهُ ، ولا يُترَكُ خَلفَ ظَهرِهِ إلّا كانَ زادَهُ إلَى النّارِ . ⁽⁴⁾

أبو الحسن عليه السلام :إنَّ الحَرامَ لا يَنمي ، وإن نَمى لا يُبارَكُ لَهُ فيهِ ، وما أنفَقَهُ لَم يُؤجَر عَلَيهِ ، وما خَلَّفَهُ كانَ زادَهُ إلَى النّارِ . ⁽⁵⁾

الإمام الصادق عليه السلام :كَثرَةُ السُّحتِ يَمحَقُ الرِّزقَ . ⁽⁶⁾

.

۱۶ / ۱۱ دروغ

۱۶ / ۱۲ مال حرام

امام هادى عليه السلام :از زنا بپرهيز ، كه بركت را مى برد و دين را تباه مى سازد.

۱۶ / ۱۱دروغپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دروغ، روزى را كم مى كند.

امام على عليه السلام :عادت به دروغگويى ، تهى دستى مى آورد.

۱۶ / ۱۲مال حرامپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر گاه بنده، مالى را از حرام به دست آورد ، چنانچه از آن ، انفاق كند، برايش در آن بركت قرار داده نمى شود ، و چنانچه از آن ، صدقه دهد، از او قبول نمى شود ، و چنانچه بعد از او باقى بماند ، ره توشه او به جهنّم خواهد بود.

امام هادى عليه السلام :همانا حرام، افزايش نمى يابد و اگر افزايش يابد، بركتى در آن نيست ، و اگر آن را انفاق كند، پاداشى نمى برد ، و آنچه بر جاى مى گذارد ، توشه اش به سوى آتش خواهد بود .

امام صادق عليه السلام :زياد شدن كسب حرام، روزى را نابود ( / بى بركت) مى سازد.

.

۱۶ / ۱۳الإِسرافالإمام عليّ عليه السلام :لا غِنى مَعَ إسرافٍ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :الإِسرافُ يُفنِي الكَثيرَ ، الاِقتِصادُ يُنمِي اليَسيرَ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :القَصدُ مَثراةٌ ، وَالسَّرَفُ مَتواةٌ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :كَثرَةُ السَّرَفِ تُدَمِّرُ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :كَم تَرَفٍ ⁽⁵⁾مِن سَرَفٍ! ⁽⁶⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ مَعَ الإِسرافِ قِلَّةَ البَرَكَةِ . ⁽⁷⁾

عنه عليه السلام :إنَّ السَّرَفَ يورِثُ الفَقرَ ، وإنَّ القَصدَ يُورِثُ الغِنى . ⁽⁸⁾

الإمام الكاظم عليه السلام :مَن بَذَّرَ وأَسرَفَ زالَت عَنهُ النِّعمَةُ . ⁽⁹⁾

۱۶ / ۱۴البُخلالكتاب«وَ أَمَّا مَن بَخِلَ وَ اسْتَغْنَى * وَ كَذَّبَ بِالْحُسْنَى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى * وَ مَا يُغْنِى عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى» . ⁽¹⁰⁾

.

۱۶ / ۱۳ اسراف

۱۶ / ۱۴ بُخل

۱۶ / ۱۳اسرافامام على عليه السلام :با اسراف ، بى نيازى نخواهد بود.

امام على عليه السلام :اسراف ، فراوان را نابود مى كند [و] ميانه روى، اندك را افزايش مى دهد.

امام على عليه السلام :ميانه روى ، افزايش دهنده است و اسراف، نابود كننده .

امام على عليه السلام :اسرافِ فراوان ، [ زندگى را] نابود مى سازد.

امام على عليه السلام :اى بسا بيمارى كه ريشه در اسراف (زياده روى در خوراك) دارد.

امام صادق عليه السلام :اسراف ، با كم بركتى همراه است .

امام صادق عليه السلام :اسراف ، تهى دستى مى آورد و ميانه روى، بى نيازى مى بخشد.

امام كاظم عليه السلام :هر كس ولخرجى و اسراف كند ، نعمت از او زايل مى شود.

۱۶ / ۱۴بُخلقرآن«و امّا كسى كه بخل ورزد و احساس بى نيازى كند و وعده نيك[ خدا] را دروغ پندارد ، سختى را برايش فراهم مى سازيم و مالش براى او كارساز نيست ، آن گاه كه نابود گردد» .

.

الحديثالكافي عن سعد بن طريف عن الإمام الباقر عليه السلامـ في قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَ أَمَّا مَن بَخِلَ وَ اسْتَغْنَى» ـ قالَ :بَخِلَ بِما آتاهُ اللّهُ عز و جل . «وَ كَذَّبَ بِالْحُسْنَى» بِأَنَّ اللّهَ يُعطي بِالواحِدَةِ عَشَرَةً إلى مِئَةِ ألفٍ فَما زادَ . «فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى» قالَ : لا يُريدُ شَيئا مِنَ الشَّرِّ إلّا يَسَّرَهُ لَهُ . «وَ مَا يُغْنِى عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّى» قالَ : أمَا وَاللّهِ ما هُوَ تَرَدّى في بِئرٍ ولا مِن جَبَلٍ ولا مِن حائِطٍ ، ولكِن تَرَدّى في نارِ جَهَنَّمَ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :ما مَحَقَ الإِيمانَ مَحقَ الشُّحِّ شَيءٌ ... إنَّ لِهذَا الشُّحِّ دَبيبا كَدَبيبِ النَّملِ ، وشُعَبا كَشُعَبِ الشِّركِ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :ما مَحَقَ الإِسلامَ مَحقَ الشُّحِّ شَيءٌ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَنعُ الخُبزِ يَمحَقُ البَرَكَةَ . ⁽⁴⁾

۱۶ / ۱۵مَنعُ الزَّكاةِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إذا مَنَعُوا الزَّكاةَ مَنَعَتِ الأَرضُ بَرَكَتَها مِنَ الزَّرعِ وَالثِّمارِ وَالمَعادِنِ كُلِّها . ⁽⁵⁾

.

۱۶ / ۱۵ ندادن زكات

حديثالكافىـ به نقل از سعد بن طريف ، از امام باقر عليه السلام ـ : «و امّا كسى كه بخل ورزد و احساس بى نيازى كند» ، [ يعنى ]نسبت به آنچه خداوند به او داده است، بخل ورزد . «و وعده نيك [خدا ]را دروغ پندارد» ، [يعنى : آنچه را] خدا وعده داده است كه در مقابل يكى ، ده تا صد هزار و بيشتر ، پاداش مى دهد . «سختى را برايش فراهم مى سازيم» ، [ يعنى] : هيچ بدى را اراده نمى كند، مگر آن كه برايش آسان مى سازد . «و مالش براى او كارساز نيست، آن گاه كه نابود گردد» . به خدا سوگند ، مقصود [از نابود گشتن]، افتادن در چاه يا افتادن از كوه يا ديوار نيست؛ بلكه افتادن در آتش دوزخ است.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ چيز ، همانند بخل ، ايمان را نابود نمى سازد ... . اين بخل را حركتى همچون حركت مورچه و شعبه هايى همچون شعبه هاى شرك است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ چيز ، همانند بخل ، اسلام را از بين نبرده است.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دريغ كردن نان [ از نيازمندان] ، بركت را از بين مى برد.

۱۶ / ۱۵ندادن زكاتپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر گاه [مردم] زكات ندهند ، زمين ، بركت خود را از زراعت و ميوه ها و معادن، از همه اينها ، بر مى گيرد .

.

۱۶ / ۱۶مَنعُ حَقِّ المُسلِمِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن حَبَسَ عَن أخيهِ المُسلِمِ شَيئا مِن حَقِّهِ ، حَرَّمَ اللّهُ عَلَيهِ بَرَكَةَ الرِّزقِ إلّا أن يَتوبَ . ⁽¹⁾

۱۶ / ۱۷غِشُّ المُسلِمِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن غَشَّ أخاهُ المُسلِمَ ، نَزَعَ اللّهُ عَنهُ بَرَكَةَ رِزقِهِ . ⁽²⁾

۱۶ / ۱۸الخُضوعُ لِصاحِبِ الدُّنياالإمام الصادق عليه السلام :مَن خَضَعَ لِصاحِبِ سُلطانٍ ولِمَن يُخالِفُهُ عَلى دينِهِ طَلَبا لِما في يَدَيهِ مِن دُنياهُ ، أخمَلَهُ اللّهُ عز و جل ، ومَقَّتَهُ عَلَيهِ ، ووَكَلَهُ إلَيهِ ؛ فَإِن هُوَ غَلَبَ عَلى شَيءٍ مِن دُنياهُ فَصارَ إلَيهِ مِنهُ شَيءٌ نَزَعَ اللّهُ عز و جل البَرَكَةَ مِنهُ . ⁽³⁾

۱۶ / ۱۹الاِبتِعادُ عَنِ العُلَماءِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :سَيَأتي زَمانٌ عَلَى النّاسِ يَفِرّونَ مِنَ العُلَماءِ كَما يَفِرُّ الغَنَمُ عَنِ الذِّئبِ ، فَإِذا كانَ كَذلِكَ ابتَلاهُمُ اللّهُ تَعالى بِثَلاثَةِ أشياءَ : الأَوَّلُ : يَرفَعُ البَرَكَةَ مِن أموالِهِم ، وَالثّاني : سَلَّطَ اللّهُ عَلَيهِم سُلطانا جائِرا ، وَالثّالِثُ : يَخرُجونَ مِنَ الدُّنيا بِلا إيمانٍ . ⁽⁴⁾

.

۱۶ / ۱۶ ندادن حقّ مسلمانان

۱۶ / ۱۷ فريب دادن مسلمان

۱۶ / ۱۸ فروتنى در برابر دنياداران

۱۶ / ۱۹ دورى از دانشمندان

۱۶ / ۱۶ندادن حقّ مسلمانپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس چيزى از حقّ برادر مسلمانش را نگه دارد [و به او ندهد] ، خداوند ، بركت روزى را بر او حرام مى كند، مگر آن كه توبه كند.

۱۶ / ۱۷فريب دادن مسلمانپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس برادر مسلمانش را بفريبد ، خداوند، بركت روزى اش را از او مى گيرد.

۱۶ / ۱۸فروتنى در برابر دنيادارانامام صادق عليه السلام :هر كس در برابر يك قدرتمند و يا كسى كه با او در دينش مخالف است ، فروتنى كند تا از دنيايى كه در دست اوست، به دست آورد ، خداوند ، او را بى نام و نشان مى كند و نزد آن شخص منفورش مى گرداند و او را به همان شخص وا مى گذارد ، و اگر به چيزى از دنياى او هم دست يافت و چيزى به دستش رسيد ، خداوند ، بركت را از آن مى گيرد .

۱۶ / ۱۹دورى از دانشمندانپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :زمانى بر مردم خواهد آمد كه آنان از عالمان مى گريزند ، آن گونه كه گوسفند از گرگ مى گريزد . هر گاه چنين شد، خداوند ، آنان را به سه چيز مبتلا مى سازد : يكم : بركت را از اموالشان بر مى دارد؛ دوم : حاكمى ستمگر را بر آنان مسلّط مى سازد؛ و سوم : از دنيا، بى ايمان خارج مى شوند.

.

۱۶ / ۲۰تَعَلُّمُ العِلمِ رِياءًرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن تَعَلَّمَ العِلمَ رِياءً وسُمعَةً يُريدُ بِهِ الدُّنيا ، نَزَعَ اللّهُ بَرَكَتَهُ ، وضَيَّقَ عَلَيهِ مَعيشَتَهُ ، ووَكَلَهُ اللّهُ إلى نَفسِهِ ، ومَن وَكَلَهُ اللّهُ إلى نَفسِهِ فَقَد هَلَكَ . ⁽¹⁾

۱۶ / ۲۱الحَلفُ عِندَ الْبَيعِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :الحَلفُ مَنفَقَةٌ لِلسِّلعَةِ ، مَمحَقَةٌ لِلبَرَكَةِ . ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلام :بيعوا ولا تَحلِفوا ؛ فَإِنَّ اليَمينَ تُنفِقُ السِّلعَةَ وتَمحَقُ البَرَكَةَ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :إيّاكُم وَالحَلفَ! فَإِنَّهُ يُنفِقُ السِّلعَةَ ، ويَمحَقُ البَرَكَةَ . ⁽⁴⁾

.

۱۶ / ۲۰ علم آموزى ريايى

۱۶ / ۲۱ سوگند خوردن به هنگام فروش

۱۶ / ۲۰علم آموزى ريايىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس از روى ريا يا شهرت طلبى و به قصد دنياخواهى علم بياموزد ، خداوند، بركتش را از آن مى گيرد ، زندگى اش را بر او تنگ مى سازد و او را به حال خودش وا مى گذارد ، و هر كس كه خدا او را به حال خودش وا گذارد ، هلاك شده است .

۱۶ / ۲۱سوگند خوردن به هنگام فروشپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سوگند خوردن ، به كالا رونق مى بخشد ؛ امّا بركت را از بين مى برد.

امام على عليه السلام :داد و ستد كنيد و سوگند نخوريد؛ چرا كه سوگند خوردن، كالا را رونق مى بخشد ، امّا بركت را از بين مى برد.

امام على عليه السلام :از سوگند خوردن بپرهيزيد؛ چرا كه كالا را رونق مى بخشد و بركت را از بين مى برد.

.

الكافي عن أبي حمزة رفعه :قامَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام عَلى دارِ ابنِ أبي مُعَيطٍ ، وكانَ يُقامُ فيهَا الإِبِلُ ، فَقالَ : يا معاشِرَ السَّماسِرَةِ ، أقِلُّوا الأَيمانَ! فَإِنَّها مَنفَقَةٌ لِلسِّلعَةِ ، مَمحَقَةٌ لِلرِّبحِ . ⁽¹⁾

۱۶ / ۲۲تَركُ البَسمَلَةِ عِندَ الأَكلِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :كُلُّ طَعامٍ لا يُذكَرُ اسمُ اللّهِ عَلَيهِ فَإِنَّما هُوَ داءٌ ولا بَرَكَةَ فيهِ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إذا وُضِعَتِ المائِدَةُ حَفَّتها أربَعَةُ آلافِ مَلَكٍ ، فَإِذا قالَ العَبدُ : بِسمِ اللّهِ ، قالَتِ المَلائِكَةُ : بارَكَ اللّهُ عَلَيكُم في طَعامِكُم ، ثُمَّ يَقولونَ لِلشَّيطانِ : اُخرُج يا فاسِقُ ، لا سُلطانَ لَكَ عَلَيهِم . ⁽³⁾

۱۶ / ۲۳بَيعُ العَقارِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :اللّهُمَّ مَن باعَ رِباعَهُ فَلا تُبارِك لَهُ . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا يُبارَكُ في ثَمَنِ أرضٍ ولا دارٍ لا يُجعَلُ في أرضٍ ولا دارٍ . ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن باعَ دارا ولَم يَشتَرِ بِثَمَنِها دارا ، لَم يُبارَك لَهُ فيها أو في شَيءٍ مِن ثَمَنِها . ⁽⁶⁾

.

۱۶ / ۲۲ بسم اللَّه نگفتن به هنگام خوردن

۱۶ / ۲۳ فروش مِلك

الكافىـ به نقل از ابو حمزه ، كه سند آن را به امام على عليه السلام رسانده است ـ :امير مؤمنان عليه السلام بر درِ خانه ابن ابى مُعَيط ـ كه در آن، شتر براى فروش نگهدارى مى شد ـ ايستاد و فرمود: «اى گروه دلّالان! كم سوگند بخوريد؛ چرا كه سوگند خوردن كالا را مى كاهد و سود را از بين مى برد».

۱۶ / ۲۲بسم اللّه نگفتن به هنگام خوردنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر غذايى كه نام خدا بر آن گفته نشود ، درد است و بركتى ندارد.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر گاه سفره نهاده مى شود ، چهار هزار فرشته در اطراف آن گرد مى آيند . چون بنده بگويد : «بسم اللّه »، فرشتگان مى گويند: «خداوند، به غذايتان بركت دهد!» . سپس به شيطان مى گويند : «اى فاسق! بيرون شو . تو بر آنان، راه تسلّط ندارى».

۱۶ / ۲۳فروش مِلكپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خدايا! هر كه خانه مسكونى اش را مى فروشد، برايش مبارك مگردان .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بهاى زمين يا خانه اى كه در خريد زمين يا خانه ديگر خرج نشود ، بركت ندارد.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس خانه اى بفروشد و با پول آن خانه اى نخرد، نه آن خانه برايش بركت خواهد داشت، نه بهاى آن.

.

الإمام الصادق عليه السلام :مُشتَرِي العُقدَةِ مَرزوقٌ ، وبائِعُها مَمحوقٌ . ⁽¹⁾

الإمام الكاظم عليه السلام :ثَمَنُ العَقارِ مَمحوقٌ ، إلّا أن يُجعَلَ في عَقارٍ مِثلِهِ . ⁽²⁾

راجع : ص ۸ (البركة / الفصل الثالث عشر : حِرَف ذات بركة / الزراعة) .

۱۶ / ۲۴الشِّراءُ مِنَ المُحارَفِالإمام الصادق عليه السلامـ لِلوَليدِ بنِ صَبيحٍ ـ :يا وَليدُ ، لا تَشتَرِ لي مِن مُحارَفٍ شَيئا ؛ فَإِنَّ خُلطَتَهُ لا بَرَكَةَ فيها . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :لا تَشتَرِ مِن مُحارَفٍ ؛ فَإِنَّ صَفقَتَهُ لا بَرَكَةَ فيها . ⁽⁴⁾

۱۶ / ۲۵نَومُ الغَداةِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :الصُّبحَةُ تَمنَعُ الرِّزقَ . ⁽⁵⁾

.

۱۶ / ۲۴ خريد از شخص كم بخت و كم روزى

۱۶ / ۲۵ خواب صبحگاهان

امام صادق عليه السلام :كسى كه باغستان مى خرد، روزى مى يابد و كسى كه آن را مى فروشد ، زيان مى كند (مال باخته مى گردد).

امام كاظم عليه السلام :پولِ زمين [و مِلك]، از بين مى رود، مگر آن كه با آن، زمينى [يا مِلكى ]مانند همان خريده شود.

ر . ك : ص ۹ (بركت / فصل سيزدهم : شغل هاى با بركت / كشاورزى) .

۱۶ / ۲۴خريد از شخص كم بخت و كم روزىامام صادق عليه السلامـ به وليد بن صَبيح ـ :اى وليد! براى من از آدم كم بخت و روزى ، چيزى خريد مكن؛ چرا كه معامله و معاشرت با او، بى بركت است.

امام صادق عليه السلام :از آدم بى بخت و روزى ، خريد نكن ؛ چرا كه داد و ستد با او ، بركت ندارد.

۱۶ / ۲۵خواب صبحگاهانپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خوابِ بامدادى ، جلوى روزى را مى گيرد.

.

الإمام الصادق عليه السلام :نَومَةُ الغَداةِ مَشومَةٌ تَطرُدُ الرِّزقَ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ في قَولِهِ تَعالى : «فَالْمُقَسِّمَاتِ أَمْرًا» ⁽²⁾ـ :المَلائِكَةُ تُقَسِّمُ أرزاقَ بَني آدَمَ ما بَينَ طُلوعِ الفَجرِ إلى طُلوعِ الشَّمسِ ، فَمَن نامَ في ما بَينَهُما نامَ عَن رِزقِهِ . ⁽³⁾

۱۶ / ۲۶السُّؤالرسول اللّه صلى الله عليه و آله :ما فَتَحَ رَجُلٌ بابَ مَسأَلَةٍ يُريدُ بِها كَثرَةً إلّا زادَهُ اللّهُ عز و جل بِها قِلَّةً . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن يَستَعفِف يُعِفَّهُ اللّهُ ، ومَن يَستَغنِ يُغنِهِ اللّهُ . ⁽⁵⁾

الإمام عليّ عليه السلام :السُّؤالُ يُضعِفُ لِسانَ المُتَكَلِّمِ ، ويَكسِرُ قَلبَ الشُّجاعِ البَطَلِ ، ويوقِفُ الحُرَّ العَزيزَ مَوقِفَ العَبدِ الذَّليلِ ، ويُذهِبُ بَهاءَ الوَجهِ ، ويَمحَقُ الرِّزقَ . ⁽⁶⁾

.

۱۶ / ۲۶ درخواست

امام صادق عليه السلام :خواب صبحگاهان، شوم است و روزى را مى راند.

امام صادق عليه السلامـ در باره آيه : «سوگند به تقسيم كنندگان كار» ـ :فرشتگان، روزىِ آدمى زادگان را از طلوع سپيده تا طلوع آفتاب، تقسيم مى كنند. پس هر كس در اين فاصله بخوابد ، از روزى اش محروم مى شود. ⁽¹⁾

۱۶ / ۲۶درخواستپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ مردى درِ درخواستى را به قصد افزايش مال نگشود ، مگر آن كه خداوند ، به اين سبب، بر تنگ دستى او افزود .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس عفاف ورزد ، خداوند ، نگاهش مى دارد و هر كس بى نيازى نشان دهد [ و درخواست نكند] ، خداوند ، بى نيازش مى كند.

امام على عليه السلام :درخواست ، زبان گوينده را ناتوان مى كند، دلِ قهرمانِ شجاع را مى شكند ، آزاده عزّتمند را در جايگاه برده خوار قرار مى دهد ، آبرو را مى برد، و روزى را نابود مى سازد.

.

۱۶ / ۲۷الطَّعامُ الحارُّالإمام الصادق عليه السلام :الطَّعامُ الحارُّ غَيرُ ذي بَرَكَةٍ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :إنَّ النَّبِيَّ اُتِيَ بِطَعامٍ حارٍّ جِدّا ، فَقالَ : ما كانَ اللّهُ عز و جل لِيُطعِمَنَا النّارَ . أقِرّوهُ حَتّى يَبرُدَ ويَمكُنَ ؛ فَإِنَّهُ طَعامٌ مَمحوقُ البَرَكَةِ . ⁽²⁾

.

۱۶ / ۲۷ غذاى داغ

۱۶ / ۲۷غذاى داغامام صادق عليه السلام :غذاى داغ ، بركت ندارد.

امام صادق عليه السلام :نزد پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ، غذاى بسيار داغى آوردند . فرمود: «خداى متعال ، چنان نيست كه به ما آتش بخوراند . بگذاريد تا سرد و قابل خوردن شود ؛ چون غذاى داغ ، غذايى بى بركت است».

.

. .

۳۶ . برهان

اشاره

۳۶ . برهاندرآمدفصل يكم : ارزش برهانفصل دوم : ريشه برهانفصل سوم : آنچه «برهان» يا مشابه آن ، ناميده شده استفصل چهارم : ويژگى برهان هاى خدا

.

. .

درآمد

برهان ، در لغت

درآمدبرهان ، در لغتواژه «برهان» ، در لغت به معناى آوردن حجّت و دليل روشن و قاطع است . صاحب بن عبّاد ، در اين باره مى گويد : البُرهانُ : بَيانُ الحُجَّةِ وَ إيضاحُها . ⁽¹⁾برهان ، آوردن حجّت و واضح گردانيدن آن است . همچنين اَزهَرى ، به نقل از ليث ، آورده است : البُرهانُ : الحُجَّةُ وَ إيضاحُها . ⁽²⁾برهان ، حجّت و واضح گردانيدن آن است . واژه شناسان ، در ريشه شناسى «برهان» ، دچار اختلاف نظر شده اند : الف ـ برخى الف و نون آن را زايد شمرده اند و برهان را مصدر ثلاثى مجرّد از مادّه «بره» دانسته اند كه بر معناى روشن و واضح ، دلالت مى كند . زمخشرى

.

مى گويد : أبرَهَ فُلانٌ : جاءَ بِالبُرهانِ ؛ وَ «بَرهَنَ» مُوَلَّدٌ ؛ وَ البُرهانُ : بَيانُ الحُجَّةِ وَ إيضاحُها ؛ مِنَ البَرَهرَهَةِ ، وَ هِىَ البَيضاءُ مِنَ الجَوارى . ⁽¹⁾أبرَهَ فُلانٌ ، يعنى : «فلانى ، برهانى را آورد» و واژه «بَرهَنَ» ، مُوَلَّد (غير اصيل) است و بعدا ساخته شده است و برهان ، آوردن حجّت و واضح گردانيدن آن است و از واژه «بَرَهرَهَة» گرفته شده كه به معناى زنان سپيدروست . ب ـ برخى آن را رباعى مجرّد و فعل آن را «بَرهَنَ» دانسته اند . جوهرى ، در موضع ذكر مادّه «برهن» مى گويد : البُرهانُ : الحُجَّةُ ؛ وَ قَد بَرهَنَ عَلَيهِ ، أى أقامَ الحُجَّةَ . ⁽²⁾برهان ، به معناى حجّت است و «قَد بَرهَنَ عَلَيهِ» ، يعنى : بر آن ، برهان اقامه كرد . ج ـ گروهى نيز برهان را هم جزو ثلاثى ها آورده اند و هم جزو رباعى ها . ⁽³⁾در مقام داورى و رفع اختلاف در اين مقوله ، مى توان گفت : «برهان» ، در اصل مصدر و از مادّه «بره» است ، به معناى «آوردن حجّت و دليل روشن» ؛ ليكن در فرآيند كثرت استعمال و فزونىِ اُنس ذهنى ميان لفظ و معناى «برهان» ، از اين واژه ، فعل ثلاثى مزيدى بر وزن فَعْلَنَ ، ⁽⁴⁾«منحوت» گشت و «بَرهَنَ» به همان معناى «أبرَهَ» به كار رفته است . سپس فزونى كاربرد «بَرهَنَ» و غلبه استعمالى اش ، چنان بين اين لفظ و معنا در اذهان اهل گويش تازى ، اُنس و پيوند ايجاد نمود كه در كاربرد «بَرهَنَ» و مشتقّات آن ، ديگر عنايتى به مادّه «بره» نمى شد ؛ يعنى مادّه «برهن» ، خود وضع مستقلّ مى يابد و حقيقت ، در معناى دليل و برهان روشن آوردن ، مى گردد . با اين توجّه ، «بَرهَنَ» از وزن «فَعلَنَ» نيز به وزن «فَعلَلَ» در مى آيد . از شواهد اين سخن ، فرآيند تاريخى كاربرد واژه هاى «برهان» و «برهن» و مشتقّات آنها در گويش عرب و ذكر آنها در معاجم لغوى است ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

. .

فرق ميان «برهان» و «دليل»

برهان ، در قرآن و حديث

اشاره

فرق ميان «برهان» و «دليل»ابو هلال عسكرى ، در بيان فرق ميان برهان و دليل ، مى گويد : الفَرقُ بَينَ البُرهانِ وَالدَّليلِ : البُرهانُ : الحُجَّةُ القاطِعَةُ المُفيدَةُ لِلعِلمِ ، وَ أَمّا ما يُفيدُ الظَّنَّ فَهُوَ الدَّليلُ . ⁽¹⁾تفاوت ميان برهان و دليل ، اين است كه برهان ، به معناى حجّت قاطع و مفيد براى علم است ؛ امّا آنچه براى ظن ، مفيد باشد ، دليل است . بارى ! ريشه واژه «برهان» هر چه باشد ، ترديدى نيست كه اين واژه از نظر واژه شناسان ، به معناى دليلى است كه به روشنى و با قاطعيّت بتواند مدّعا را اثبات نمايد ؛ ⁽²⁾امّا به تدريج از معناى اصلى خود ، فاصله گرفته و در اصطلاح منطق ، به نوع خاصّى از استدلال ، اطلاق شده است . ⁽³⁾

برهان ، در قرآن و حديثدر قرآن و حديث ، «برهان» در معناى لغوى خود ، يعنى دليل واضح و روشن و مفيدِ براى علم ، اطلاق شده است . اين واژه در قرآن ، هفت بار به صورت مفرد ⁽⁴⁾و يك بار به صورت تثنيه آمده است . ⁽⁵⁾

.

۱ . واژه هاى مشابه برهان در قرآن

الف - سلطان

ب - آيه

مهم ترين نكاتى كه براى آشنايى با جايگاه برهان در قرآن و حديث ، قابل توجّه اند ، عبارت اند از :

۱ . واژه هاى مشابه برهان ⁽¹⁾در قرآندر قرآن و حديث ، واژه هايى وجود دارند كه در معناى برهان به كار مى روند . اين واژه ها عبارت اند از :

الف ـ سلطانبرهان ، از آن رو كه بر عقل ها و دل ها سلطه مى يابد ⁽²⁾و به انسان ، قدرت مقابله با مخالفان اعتقادى را مى دهد ، سلطان ناميده مى شود ، مانند : «أَمْ لَكُمْ سُلْطَانٌ مُّبِينٌ . ⁽³⁾يا دليلى آشكار [ در دست ] داريد؟»

ب ـ آيهبرهان ، دليلى روشن و آشكار بر حقّانيت آورنده آن است و از اين رو ، در برخى از موارد ، از آن به «آيه» ⁽⁴⁾تعبير شده است ، مانند :

.

ج - حجّت

د - بيّنه

«ثُمَّ أَرْسَلْنَا مُوسَى وَ أَخَاهُ هَارُونَ بِايَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُّبِينٍ . ⁽¹⁾سپس موسى و برادرش هارون را با آيات خود و حجّتى آشكار ، فرستاديم» . در اين آيه ، از عصاى موسى عليه السلام و «يد بيضاء (دست ...)» و ديگر امور خارق العاده اى كه به دست موسى عليه السلام ظاهر شد و حقّانيت او را ثابت كرد ، به «آيات» تعبير شده است ، در حالى كه در آيه اى ديگر ، از عصا و يد بيضا ، به عنوان دو برهان ، ياد گرديده است : «فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِن رَّبِّكَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَ مَلَاءِيْه . ⁽²⁾اين دو [ نشانه ] ، دو برهان از جانب پروردگار توست [ كه بايد ]به سوى فرعون و سران [ كشور ]او [ ببرى ]» .

ج ـ حجّتبرهان ، دليل قاطع و راهى روشن براى اِحقاق حق و اِبطال باطل است . از اين رو ، «حجّت» ⁽³⁾ناميده گرديده است ، مانند : «فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ . ⁽⁴⁾برهانِ رسا ، ويژه خداست» .

د ـ بيّنهبرهان ، دليلى واضح ، روشن و آشكار براى اثبات مدّعا و تشخيص حق از باطل

.

۲ . ارزش و اهمّيت برهان

۳ . تأمّلى در آنچه برهان ناميده شده

است . از اين رو ، به آن «بيّنه» ⁽¹⁾اطلاق گرديده است ، مانند : «أَفَمَن كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّهِ . ⁽²⁾آيا كسى كه از جانب پروردگارش بر حجّتى روشن است ؟ » . «لِّيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَن بَيِّنَةٍ وَيَحْيَى مَنْ حَىَّ عَن بَيِّنَةٍ . ⁽³⁾تا كسى كه [گم راه و] هلاك مى شود ، از روى برهان ، هلاك گردد ، و كسى كه زنده مى شود [و هدايت مى يابد] ، از روى برهان ، زنده بماند» .

۲ . ارزش و اهمّيت برهانبر اساس قرآن و احاديث نقل شده از پيامبر صلى الله عليه و آله و اهل بيت بزرگوار ايشان ، برهان ، پايه و اساس اسلام در عقيده ، اخلاق و عمل است .لذا مردم را بر مبناى برهان ، به توحيد ، نبوّت ، معاد و امامت ، و همچنين به ارزش هاى اخلاقى و عملى دعوت مى نمايند و در يك كلام ، از نظر اسلام ، برهان ، ميزان و معيار سنجش حق و باطل است . اسلام ، خود بر برهان تكيه مى كند و از مخالفان نيز برهان طلب مى نمايد . ⁽⁴⁾

۳ . تأمّلى در آنچه برهان ناميده شدهبا تأمّل در آنچه در قرآن و حديث ، برهان ناميده شده (مانند : خودِ قرآن ، انبيا ، معجزات انبيا و اهل بيت عليهم السلام ) ، در كنار آيات و احاديثى كه فطرت و عقل را معيار سنجش حق و باطل مى دانند ، به اين نتيجه مى رسيم كه از نظر اسلام ، عقل سليم و فطرت پاك ، پايه و اساس برهان است . معجزات انبيا ، بدان جهت برهان ناميده

.

۴ . اوصاف و انواع براهان هاى خداوند

شده كه عقل ، به روشنى دلالت آنها را بر صدق مدّعى نبوّت ، درك مى كند . انبيا ، قرآن ، اسلام و اهل بيت عليهم السلام ، از آن رو ، برهان ناميده شده اند كه برنامه هايى كه براى زندگى ارائه مى دهند ، منطبق با موازين عقلى و فطرى است . همچنين نام گذارى موارد ديگرى به برهان ، نشانه هماهنگى آنها با فطرت و عقل است . بر اين اساس ، در اسلام ، چيزى كه ضدّ عقل و فطرت باشد ، وجود ندارد و اگر چيزى به خدا و انبيا و اهل بيت عليهم السلام ، نسبت داده شود كه ضدّ عقل و فطرت است ، قطعا صحيح نيست . ⁽¹⁾

۴ . اوصاف و انواع برهان هاى خداوندبر پايه متون حديثى اى كه در فصل چهارم آمده ، برهان هاى الهى با چهار صفت ، توصيف شده اند : وضوح ، بلوغ ، شمول و دوام . آنچه قابل بحث و بررسى است ، اين كه : آيا همه برهان هاى الهى ، داراى اين اوصاف هستند يا ويژگى هاى ياد شده به نوع خاصّى از برهان هاى الهى اختصاص دارند؟ براى پاسخ به اين سؤال ، بايد گفت : برهان هاى الهى ، به دو دسته تقسيم مى شوند : برهان هاى ظاهر و برهان هاى باطن ، چنان كه از امام كاظم عليه السلام روايت شده كه فرمود : إنَّ للّهِِ عَلَى النّاسِ حُجَّتَينِ : حُجَّةً ظاهِرَةً وَ حُجَّةً باطِنَةً ؛ فَأَمَّا الظّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الأَنبِياءُ وَ الأَئِمَّةُ ، وَ أَمَّا الباطِنَةُ فَالعُقولُ . ⁽²⁾براى خدا بر مردم ، دو حجّت است : حجّتى بيرونى و حجّتى درونى . حجّت بيرونى ، فرستادگان و پيامبران و امامان اند ، و حجّت درونى ، خِردهايند .

.

برهان هاى باطنى خداوند متعال ، يعنى برهان هاى فطرى و عقلى ، داراى همه ويژگى هايى هستند كه بدانها اشاره شد ، بدين معنا كه همه انسان ها در طول تاريخ ، به طور واضح و روشن ، خوب و بد را ذاتا تشخيص مى داده اند و براى نمونه ، مى دانسته اند كه عدل ، نيكوست و ظلم ، بد است . خداوند متعال ، در قرآن كريم ، در اين باره فرموده است : «وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوَّاهَا فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا . ⁽¹⁾سوگند به نفْس و آن كه آن را درست كرد ، سپس پليدكارى و پرهيزگارى اش را به آن ، الهام كرد » . در حديثى از امام صادق عليه السلام ـ كه مى تواند به همين موضوع اشاره داشته باشد ـ ، آمده است : ما مِن عَبدٍ إلّا وَ للّهِِ عَلَيهِ حُجَّةٌ . ⁽²⁾هيچ بنده اى نيست ، مگر آن كه خدا را بر او حجّتى است . امّا برهان هاى ظاهرى خداوند ، يعنى انبيا و اوصياى آنان ، داراى همه اوصافى كه بدانها اشاره شد ، نيستند ؛ زيرا چه بسا حجّت هاى الهى به دليل وجود مانع ، آشكار نباشند يا دستيابى همه مردم به آنها امكان پذير نباشد ، چنان كه امام مهدى عليه السلام قرن هاست كه از ديده ها پنهان است . در اين باره ، از امام على عليه السلام روايت شده كه فرمود : لا تَخلُو الأَرضُ مِن قائِمٍ للّهِِ بِحُجَّةٍ ، إمّا ظاهِرا مَشهورا ، وَ إمّا خائِفا ⁽³⁾مَغمورا ؛ لِئَلّا تَبطُلَ حُجَجُ اللّهِ وَ بَيِّناتُهُ . ⁽⁴⁾

.

۵ . آثار پيروى از برهان

الف - رهايى از خرافه پرستى

زمين ، از كسى كه حجّت خدا را بر پا دارد ، خواه آشكار و شناخته يا بيمناك و گم نام ، خالى نمى مانَد تا آن كه حجّت ها و گواه هاى خدا از بين نروند . امّا اين كه برهانِ پنهان و امامِ غايب ، چه سودى براى جامعه دارد ، مسئله ديگرى است كه توضيح آن در مبحث امامت گذشت . ⁽¹⁾نكته قابل توجّه ، اين است كه برهان باطنى ، يعنى برهان فطرى و عقلى ، نمى تواند مبنا و معيار تكليف الهى باشد . قرآن كريم ، تصريح مى فرمايد : «وَ مَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا . ⁽²⁾و ما تا پيامبرى برنينگيزيم، به عذاب نمى پردازيم» . اين سخن ، بدين معناست كه هر چند انسان ، خود مى تواند اجمالاً خوب و بد را تشخيص دهد ؛ ليكن تا تكاليف الهى از طريق پيامبران يا اوصياى آنان به انسان ابلاغ نشود ، خداوند ، او را مؤاخذه نخواهد كرد .

۵ . آثار پيروى از برهانپيروى از برهان ، موجب معرفت يافتن به حقايق هستى و كاميابى مادّى و معنوى ، و دنيوى و اُخروى است . مهم ترين آثار پيروى از برهان را در اين عناوين مى توان خلاصه كرد :

الف ـ رهايى از خرافه پرستىقرآن كريم با دعوت كردن مردم به پيروى از برهان ، آنان را از خرافاتى مانند شرك و بت پرستى ، ⁽³⁾فرزنددار بودن خداوند متعال ، ⁽⁴⁾دخترانِ خدا خواندنِ

.

ب - رهايى از پيروى كوركورانه از ديگران

ج - دستيابى به يقين

د - برخوردارى از امنيت

ه - پيروزى بر مخالفان

فرشتگان ، ⁽¹⁾گروه گرايى و نژادپرستى ⁽²⁾و... باز مى دارد .

ب ـ رهايى از پيروى كوركورانه از ديگرانپيرو برهان ، نمى تواند بدون دليل روشن ، از كسى پيروى كند . از اين رو ، پيروان راستين قرآن ، هيچ گاه كوركورانه از پدر و مادر ، شخصيت هاى معروف ، احزاب و گروه هاى سياسى و اجتماعى ، دنباله روى نخواهند كرد . ⁽³⁾

ج ـ دستيابى به يقينپيروى از برهان ، انسان را از شك ـ كه آفت زندگى معنوى است ـ ، رهايى مى بخشد ⁽⁴⁾و به سرمنزل يقين رسانده ، به حقايق هستى ، ره نمون مى گردد . ⁽⁵⁾

د ـ برخوردارى از امنيتيكى از آثار مهمّ پيروى از برهان ، احساس آرامش و امنيت روانى است كه در نتيجه رسيدن به يقين ، براى انسان ، حاصل مى شود و بدين سان ، اولياى الهى در هيچ شرايطى احساس ناامنى ، ترس و وحشت ندارند . ⁽⁶⁾

ه ـ پيروزى بر مخالفانپيروان برهان ، هيچ گاه در ميدان مبارزه اعتقادى ، شكست نمى خورند ؛ زيرا برهان ، آنها را با حق همراه مى سازد . بر پايه سنّت هاى ثابت الهى ، حق ، همواره بر

.

۶ . آثار مخالفت با برهان

الف - پيروى از حدس و گمان

ب - پيروى از تمايلات نفسانى

ج - سرنوشت شوم

باطلْ پيروز است و در ميدان مبارزات سياسى نيز پيروزى نهايى با پيروان برهان است . ⁽¹⁾

۶ . آثار مخالفت با برهانبر عكس آنچه گفته شد ، مخالفت با برهان ، مايه گم راهى و ناكامى مادّى و معنوى است . شمارى از خطرهاى بى توجّهى و مخالفت با برهان ، عبارت اند از :

الف ـ پيروى از حدس و گمانكسى كه آمادگى ندارد از عقل و برهان عقلى پيروى كند ، طبعا در زندگى ، راهى جز پيروى از حدس و گمان ندارد . از اين رو ، در بسيارى از آيات قرآن ، هنگامى كه برهان يا علم نفى شده ، در كنار آن ، پيروى از گمان و تكيه بر تخمين ، مطرح گرديده است . ⁽²⁾

ب ـ پيروى از تمايلات نفسانىدومين خطرى كه در نتيجه مخالفت برهان ، دامنگير انسان مى شود ، پيروى از تمايلات نفسانى است . كسى كه برهان را رها كند ، ناگزير در دام هوس ها و خواسته هاى نامشروع مى افتد . لذا قرآن كريم ، پيروى از هواى نفس را در كنار پيروى از گمان ، نتيجه پيروى نكردن از برهان ، شمرده است . ⁽³⁾

ج ـ سرنوشت شومقرآن كريم ، سرشار از يادآورى سرگذشت دردناك و عبرت آموز اقوامى است كه در

.

برابر براهين روشن الهى ايستادند و خطرناك ترين سرنوشت ها را براى خويش ، رقم زدند . ⁽¹⁾روى گردانى اهل مَديَن از حجّت هاى روشنِ شعيب عليه السلام و فرجام هلاكتبار اين قوم ، از نمونه هاى بارز اين يادآورى هاست . ⁽²⁾

.

الفصل الأوّل : قيمة البرهان۱ / ۱مَبنَى الدَّعوَةِ إلَى المَبدَأالكتاب« أَمَّن يَبْدَؤُاْ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ مَن يَرْزُقُكُم مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَءِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ » . ⁽¹⁾

« أَمِ اتَّخَذُواْ مِن دُونِهِ ءَالِهَةً قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَن مَّعِىَ وَ ذِكْرُ مَن قَبْلِى بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُم مُّعْرِضُونَ » . ⁽²⁾

« وَ مَن يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا ءَاخَرَ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِندَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ » . ⁽³⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ في دُعاءِ الجَوشَنِ الكَبيرِ ـ :يا مَن فِي الآفاقِ آياتُهُ ، يا مَن فِي الآياتِ بُرهانُهُ ... يا مَن سَبيلُهُ واضِحٌ لِلمُنيبينَ ، يا مَن آياتُهُ بُرهانٌ لِلنّاظِرينَ . ⁽⁴⁾

.

فصل يكم : ارزش برهان

۱ / ۱ پايه دعوت به خدا

فصل يكم : ارزش برهان۱ / ۱پايه دعوت به خداقرآن«آيا آن كس كه آفرينش موجودات را مى آغازد ، سپس آنها را باز مى گردانَد ، و آن كس كه از آسمان و زمين به شما روزى مى دهد؟ آيا معبودى با خداست؟ بگو : اگر راست مى گوييد ، برهان خويش را بياوريد» .

«آيا به جاى خداوند ، خدايانى براى خود گرفته اند؟ بگو : برهانتان را بياوريد . اين است يادكردِ هر كه با من است و يادكردِ هر كه پيش از من بوده است ؛ [نه!] بلكه بيشترشان ، حق را نمى شناسند و در نتيجه ، از آن روى گردان اند» .

«و هر كس با وجود خداوند ، معبود ديگرى را بخواند كه براى آن برهانى ندارد ، حسابش فقط با پروردگارش است . بى ترديد ، كافران ، رستگار نخواهند شد» .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در دعاى «جوشن كبير» ـ :اى آن كه كران تا كران ، نشانه هاى [هستىِ ]اوست ! اى آن كه نشانه ها[يش] ، برهان [وجود و قدرت ]اوست !... اى آن كه راهش براى بازگشت كنندگان [به سويش] روشن است ! اى آن كه نشانه هايش براى بينندگان ، برهان است !

.

الإمام علي عليه السلامـ في دُعاءِ يَومِ الجُمُعَةِ ـ :سُبحانَكَ ما أعظَمَ شَأنَكَ ، وأَعلى مَكانَكَ ، وأَنطَقَ بِالصِّدقِ بُرهانَكَ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ خَطَبَها حينَما سَأَ لَهُ سائِلٌ أن يَصِفَ اللّهَ تَعالى ـ :... وأَرانا مِن مَلَكوتِ قُدرَتِهِ ، وعَجائِبِ ما نَطَقَت بِهِ آثارُ حِكمَتِهِ ، وَاعتِرافِ الحاجَةِ مِنَ الخَلقِ إلى أن يُقيمَها بِمِساكِ قُوَّتِهِ ، ما دَلَّنا بِاضطِرارِ قِيامِ الحُجَّةِ لَهُ عَلى مَعرِفَتِهِ ، فَظَهَرَتِ البَدائِعُ الَّتي أحدَثَتها آثارُ صَنعَتِهِ ، وأَعلامُ حِكمَتِهِ ، فَصارَ كُلُّ ما خَلَقَ حُجَّةً لَهُ ودَليلاً عَلَيهِ ؛ وإن كانَ خَلقا صامِتا ، فَحُجَّتُهُ بِالتَّدبيرِ ناطِقَةٌ ، ودَلالَتُهُ عَلَى المُبدِعِ قائِمَةٌ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :الحَمدُ للّهِِ المُتَجَلّي لِخَلقِهِ بِخَلقِهِ ، وَالظّاهِرِ لِقُلوبِهِم بِحُجَّتِهِ ... ، قَدِ انجابَتِ السَّرائِرُ لِأَهلِ البَصائِرِ ، ووَضَحَت مَحَجَّةُ الحَقِّ لِخابِطِها ⁽³⁾، وأَسفَرَتِ السّاعَةُ عَن وَجهِها ، وظَهَرَتِ العَلامَةُ لِمُتَوَسِّمِها . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلامـ في بَيانِ احتِجاجِ اللّهِ سُبحانَهُ عَلَى المُلحِدينَ في دينِهِ وكِتابِهِ ـ :... وَاحتَجَّ سُبحانَهُ عَلَيهِم ، وأَوضَحَ الحُجَّةَ وأَبانَ الدَّليلَ ، وأَثبَتَ البُرهانَ عَلَيهِم مِن أنفُسِهِم ، ومِنَ الآفاقِ ومِنَ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، بِمُشاهَدَةِ العِيانِ ، ودَلائِلِ البُرهانِ ، وأَوضَحَ البَيانَ في تَنزيلِ القُرآنِ ، كُلُّ ذلِكَ دَليلٌ عَلَى الصّانِعِ القَديمِ ، المُدَبِّرِ الحَكيمِ ، الخالِقِ العَليمِ . ⁽⁵⁾

الإمام زين العابدين عليه السلامـ مِن دُعائِهِ بَعدَ العَصرِ ـ :قَدَّمتُ الثِّقَةَ بِكَ وَسيلَةً فِي استِنجازِ مَوعودِكَ ... وَاستِرشادا لِبُرهانِ آياتِكَ . ⁽⁶⁾

.

امام على عليه السلامـ در دعاى روز جمعه ـ :پاكا تو! وه كه چه بزرگ است مقام تو ، و چه بلند است پايگاه تو ، و چه راستگوست برهان تو !

امام على عليه السلامـ از سخنانى كه چون خواهنده اى از او خواست تا خداى متعال را برايش وصف كند ، آن را بيان فرمود ـ :و از مظاهر قدرت بى كرانه اش ، و نشانه هاى شگفت انگيز حكمتش ، و نيازمندى گوياى مخلوقات به قدرت نگه دارنده اش ، به ما آن نشان داد كه لاجرم ، حجّت خداوندى را تمام مى كند و ما را به شناخت او ، ره نمون مى شود . پس بدايعى كه آثار صُنع او و نشانه هاى حكمتش پديد آورده اند ، آشكار است ، و آنچه آفريده ، حجّت او و دليل و راه نماى به سوى اوست . اگر مخلوقى خاموش [و بى زبان] باشد ، تدبير كردن آن ، خود ، حجّت گوياى اوست و دليل بر آفريننده اش .

امام على عليه السلام :سپاس ، خدايى را كه با آفرينش خود ، براى آفريدگانش آشكار گشته و با حجّت خويش ، در دل هاى آنان ، نمودار است ... . اسرار پنهان ، براى بينشوَرانْ هويدا شده و شاه راه حق ، براى گام زنندگان در آن ، روشن گرديده و قيامت ، پرده از رُخسارش بركشيده شده ، و نشانه هاى آن براى نشانه شناسان ، نمايان شده است .

امام على عليه السلامـ در بيان حجّت آورى خداوند سبحان براى انكار كنندگان دين و كتاب او ـ :خداوند سبحان ، براى آنانْ استدلال كرد ، و حجّت روشن و دليل آشكار آورد و از وجود خودشان ، و از عالم بيرون ، و از آسمان ها و زمين ، با مشاهدات عينى و دلايل برهان ، برايشان اقامه برهان كرد و در قرآن ، برايشان توضيحاتى آورد . همه اينها ، دليلى است بر وجود سازنده اَزَلى و مدبّر فرزانه و آفريننده دانا .

امام زين العابدين عليه السلامـ از دعاى ايشان بعد از نماز عصر ـ :اعتماد به تو را وسيله اى براى تحقّق بخشيدن وعده ات ... و راه نمايى جستن از برهان نشانه هايت ، قرار داده ام .

.

عنه عليه السلام :سُبحانَكَ يا إلهي ... أكرَمتَنا بِمَعرِفَتِكَ ، وأَظهَرتَ عَلَينا حُجَّتَكَ ، وأَسبَغتَ ⁽¹⁾عَلَينا نِعمَتَكَ ، وهَدَيتَنا إلى تَوحيدِكَ ، وسَهَّلتَ لَنَا المَسلَكَ إلَى النَّجاةِ ، وحَذَّرتَنا سَبيلَ المَهلَكَةِ ، فَكانَ جَزاؤُكَ مِنّا أن كافَأناكَ عَلَى الإِحسانِ بِالإِساءَةِ ، اجتِراءً مِنّا عَلى ما أسخَطَ ، ومُسارَعَةً إلى ما باعَدَ مِن رِضاكَ ، وَاغتِباطا بِغُرورِ آمالِنا ، وإعراضا عَلى زَواجِرِ آجالِنا . ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ اللّهَ احتَجَّ عَلَى النّاسِ بِما آتاهُم وعَرَّفَهُم . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :إنَّ أمرَ اللّهِ كُلَّهُ عَجيبٌ ، إلّا أنَّهُ قَدِ احتَجَّ عَلَيكُم بِما قَد عَرَّفَكُم مِن نَفسِهِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :قالَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام : أنزَلَ اللّهُ « الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ » ⁽⁵⁾. فَكانَ في هذِهِ الآيَةِ رَدٌّ عَلى ثَلاثَةِ أصنافٍ مِنهُم ، لَمّا قالَ : « الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ » فَكانَ رَدّا عَلَى الدَّهرِيَّةِ ⁽⁶⁾الَّذينَ قالوا : إنَّ الأَشياءَ لا بَدءَ لَها وهِيَ دائِمَةٌ ، ثُمَّ قالَ : « وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ » ، فَكانَ رَدّا عَلَى الثَّنَوِيَّةِ ⁽⁷⁾الَّذينَ قالوا : إنَّ النّورَ وَالظُّلمَةَ هُمَا المُدَبِّرانِ ، ثُمَّ قالَ : « ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ » فَكانَ رَدّا عَلى مُشرِكِي العَرَبِ الَّذينَ قالوا : إنَّ أوثانَنا آلِهَةٌ . ثُمَّ أنزَلَ اللّهُ : « قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ » إلى آخِرِها ، فَكانَ رَدّا عَلى مَنِ ادَّعى مِن دونِ اللّهِ ضِدّا أو نِدّا . قالَ : فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله لِأَصحابِهِ : قولوا : « إِيَّاكَ نَعْبُدُ » أي : نَعبُدُ واحِدا لا نَقولُ كَما قالَتِ الدَّهرِيَّةُ : إنَّ الأَشياءَ لا بَدءَ لَها وهِيَ دائِمَةٌ ، ولا كَما قالَتِ الثَّنَوِيَّةُ الَّذينَ قالوا : إنَّ النّورَ وَالظُّلمَةَ هُمَا المُدَبِّرانِ ، ولا كَما قالَ مُشرِكُو العَرَبِ : إنَّ أوثانَنا آلِهَةٌ ، فُلا نشرِكُ بِكَ شَيئا ، ولا نَدعو مِن دونِكَ إلها كَما يَقولُ هؤُلاءِ الكُفّارُ ، ولا نَقولُ كَما قالَتِ اليَهودُ وَالنَّصارى : إنَّ لَكَ وَلَدا تَعالَيتَ عَن ذلِكَ عُلُوّا كَبيرا . قالَ : فَذلِكَ قَولُهُ : « وَ قَالُواْ لَن يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَن كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى » ⁽⁸⁾وقالَت طائِفَةٌ غَيرُهُم مِن هؤُلاءِ الكُفّارِ ما قالوا ، قالَ اللّهُ تَعالى : يا مُحَمَّدُ : « تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ » الَّتي يَتَمَنَّونَها بِلا حُجَّةٍ : « قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَكُمْ » وحُجَّتَكُم عَلى دَعواكُم « إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ » كَما أتى مُحَمَّدٌ بِبَراهينِهِ الَّتي سَمِعتُموها . ⁽⁹⁾

.

امام زين العابدين عليه السلام :پاكى تو ، اى معبود من ! ... ما را به شناخت خودت ، گرامى داشتى و حجّتت را به ما شناساندى و نعمت هايت بر ما سرشار ساختى و به يكتايى ات ، ره نمونمان گشتى و راه رسيدن به نجات را برايمان ، هموار ساختى و از راهى كه به نابودى مى انجاميد ، هشدارمان دادى ؛ امّا پاداش تو از جانب ما اين بود كه نيكىِ تو را با بدى جبران كرديم ، بدين گونه كه به آنچه تو را ناخشنود مى سازد ، دست يازيديم ، و به آنچه از خشنودى تو دور مى گردانَد ، شتافتيم و به فريب آرزوهايمان ، شاد گشتيم و مرگ را كه [يادش] باز دارنده [از گناه و معصيت] است ـ ، از ياد برديم .

امام صادق عليه السلام :خداوند ، با آنچه به مردم داده (يعنى عقل و فهم) و به ايشان شناسانده (يعنى پيامبران و كتب آسمانى) ، بر آنانْ اقامه حجّت كرده است . ⁽¹⁾

امام صادق عليه السلام :كار خدا ، همه اش شگفت انگيز است ، جز آن كه با شناختى كه از خودش به شما داده ، بر شما اقامه حجّت كرده است .

امام صادق عليه السلام :امير مؤمنان عليه السلام فرمود : «خداوند ، فرو فرستاده است : «سپاس ، خداى را كه آسمان ها و زمين را آفريد و تاريكى ها و روشنايى ها را پديد آورد . با اين همه ، كسانى كه كفر ورزيده اند ، براى پروردگار خود ، همتا قرار مى دهند» . در اين آيه ، پاسخى به سه گروه از ايشان است . اين كه فرموده : «سپاس ، خداى را كه آسمان ها و زمين را آفريد» ، پاسخ به دَهْريان است كه مى گويند : عالم ، آغازى ندارد و هميشگى است . سپس فرمود : «و تاريكى ها و روشنايى ها را پديد آورد» . اين پاسخ ، به ثَنَويان است كه مى گويند : روشنايى و تاريكى ، تدبير كننده اُمورند . سپس فرمود : «با اين همه ، كسانى كه به پروردگارشان كفر ورزيده اند ، براى پروردگار خود ، همتا قرار مى دهند» . در اين [آيه] ، پاسخى است به مشركان عرب كه مى گفتند : بت هاى ما ، خدايان ما هستند . سپس خداوند ، «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» را تا آخرش ، نازل فرمود ، و اين ، پاسخى بود به كسانى كه براى خدا ، رقيب يا مانندى قائل بودند . پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به يارانش فرمود : بگوييد : «تو را مى پرستيم» ؛ يعنى : يك خدا را مى پرستيم و مانند دَهْريان نمى گوييم كه : جهان ، آغازى ندارد و هميشگى است ، و نه مانند ثَنَويان كه مى گويند : روشنايى و تاريكى ، مدبّر عالم اند ، و نه چون مشركان عرب كه مى گفتند : بت هاى ما ، جزو خدايان هستند . پس چيزى را شريك تو نمى سازيم و غير از تو ، خدايى را نمى خوانيم ، چنان كه اين كافران مى گويند ؛ و نه مانند يهود و نصارا كه مى گويند : تو داراى فرزند هستى ، در حالى كه تو بسى والاتر و برتر از اين سخنانى . خداوند مى فرمايد : «و گفتند : هرگز به بهشت نمى رود ، مگر كسى كه يهودى يا نصرانى باشد » ، و گروه ديگرى از اين كافران هم سخنانى ديگر گفتند . خداى متعال فرمود : اى محمّد ! «اين ، آرزوهاى ايشان است» كه بى دليل ، در سر مى پرورانند . «بگو : برهان خود را بياوريد» و حجّتتان را براى اين ادّعايتان ، «اگر راست مى گوييد» ، همچنان كه محمّد ، برهان هاى خود را كه شنيديد ، آورده است » .

.

بحار الأنوار عن صُحف إدريس عليه السلام :إنَّ فِي البَعوضَةِ الَّتي تَستَحقِرُها ، وَالذَّرَّةِ ⁽¹⁾الَّتي تَستَصغِرُها مِنَ العَظَمَةِ لِمَن تَدَبَّرَها ما في أعظَمِ العالَمينَ ، ومِنَ اللَّطائِفِ لِمَن تَفَكَّرَ فيها ما فِي الخَلائِقِ أجمَعينَ ، ما يَخلو صَغيرٌ ولا كَبيرٌ مِن بُرهانٍ عَلَيَّ وآيَةٍ فِيَّ . ⁽²⁾

مصباح المتهجّدـ فيما يُستَحَبُّ الدُّعاءُ بِهِ قَبلَ الشُّروعِ في نَوافِلِ الزَّوالِ ـ :وأَشهَدُ أنَّ السَّماواتِ وَالأَرَضينَ وما بَينَهُما آياتٌ دَليلاتٌ عَلَيكَ ، تُؤَدِّي عَنكَ الحُجَّةَ ، وتَشهَدُ لَكَ بِالرُّبوبِيَّةِ ، مَوسوماتٌ بِبُرهانِ قُدرَتِكَ ومَعالِمِ تَدبيرِكَ ، فَأَوصَلتَ إلى قُلوبِ المُؤمِنينَ مِن مَعرِفَتِكَ ما آنَسَها مِن وَحشَةِ الفِكرِ ، ووَسوَسَةِ الصَّدرِ . ⁽³⁾

.

بحار الأنوارـ به نقل از صحف ادريس عليه السلام ـ :در پشه اى كه شما به آن ، با ديده حقارت مى نگريد و در مورچه اى كه آن را خُرد [و بى مقدار] مى شماريد ، براى كسى كه در عظمت آنها تدبّر كند ، چنان عظمتى است كه در بزرگ ترين موجودات هستى است . براى كسى كه در آنها ريزبين باشد ، به اندازه همه موجودات عالم ، از ريزبينى و دقايق برخوردارند . هيچ موجود كوچك و بزرگى از برهانِ بر [وجود ]من و نشانه اى در باره من ، خالى نيست .

مصباح المتهجّدـ در دعاهاى مستحبّى پيش از شروع نافله هاى ظهر ـ :گواهى مى دهم كه آسمان ها و زمين ها و آنچه بين آنهاست ، نشانه هايى دالّ بر وجود تو هستند و از جانب تو ، حجّت مى آورند و بر پروردگارى تو ، گواهى مى دهند و برهان قدرت تو و علامت هاى تدبير تو هستند . پس ، [از ره گذر اينها] چنان شناختى از خودت به دل هاى مؤمنان رساندى كه آنها را از وحشت انديشه و وسوسه سينه رهانيد و آرامش بخشيد .

.

۱ / ۲مَبنَى الدَّعوَةِ إلَى المَعادِالكتاب« وَ هُوَ الَّذِى يَبْدَؤُاْ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ » . ⁽¹⁾

« وَ قَالُواْ لَن يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَن كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ » . ⁽²⁾

« وَ نَزَعْنَا مِن كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُواْ بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُواْ أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَ ضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُواْ يَفْتَرُونَ » . ⁽³⁾

الحديثالإمام الباقر عليه السلامـ في قَولِهِ تَعالى : « وَ نَزَعْنَا مِن كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا » ـ :مِن كُلِّ فِرقَةٍ مِن هذِهِ الاُمَّةِ إمامَها « فَقُلْنَا هَاتُواْ بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُواْ أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَ ضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُواْ يَفْتَرُونَ » . ⁽⁴⁾

راجع : ص ۱۲۰ (الفارق بين الحق والباطل) .

.

۱ / ۲ پايه دعوت به معاد

۱ / ۲پايه دعوت به معادقرآن«و اوست آن كه آفرينش موجودات را مى آغازد ، سپس آنها را باز مى گردانَد» .

«و گفتند : «هرگز به بهشت نمى رود ، مگر كسى كه يهودى يا نصرانى باشد» . اين ، آرزوهاى ايشان است . بگو : برهانتان را بياوريد ، اگر راست مى گوييد» .

«و از ميان هر امّتى ، گواهى را بيرون مى كشيم و مى گوييم : «برهان خود را بياوريد» . پس بدانند كه حق ، از آنِ خداست و آنچه بر مى بافتند ، از دستشان مى رود» .

حديثامام باقر عليه السلامـ در باره سخن خداوند متعال «و از ميان هر امّتى ، گواهى را بيرون مى كشيم» ـ :[يعنى] از هر گروهى از اين امّت ، پيشوايشان را [بيرون مى كشيم] «و مى گوييم : «برهان خود را بياوريد» ، پس بدانند كه حق ، از آنِ خداست و آنچه بر مى بافتند ، از دستشان مى رود» .

ر . ك : ص ۱۲۱ (جدا سازنده حق از باطل) .

.

۱ / ۳مَبنَى الدَّعوَةِ إلَى النُّبُوَّةِالكتاب« وَمَا قَدَرُواْ اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُواْ مَا أَنزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِّن شَىْ ءٍ قُلْ مَنْ أَنزَلَ الْكِتَابَ الَّذِى جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدىً لِّلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُم مَّا لَمْ تَعْلَمُواْ أَنتُمْ وَلَا ءَابَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِى خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ » . ⁽¹⁾

« قُل لَّوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَ لَا أَدْرَاكُم بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرًا مِّن قَبْلِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ » . ⁽²⁾

الحديثالطرائف في معرفة مذاهب الطوائف عن أبي رافع :لَمّا أحضَرَني أميرُ المُؤمِنينَ وقَد وَجَّهَ أبا موسَى الأَشعَرِيَّ فَقالَ لَهُ : اُحكُم بِكِتابِ اللّهِ ولا تُجاوِزهُ ؛ فَلَمّا أدبَرَ قالَ : كَأَنّي بِهِ وقَد خُدِعَ . قُلتُ : يا أميرَ المُؤمِنينَ فَلِمَ تُوَجِّهُهُ وأَنتَ تَعلَمُ أنَّهُ مَخدوعٌ ؟ فَقالَ : يا بُنَيَ ، لَو عَمِلَ اللّهُ في خَلقِهِ بِعِلمِهِ مَا احتَجَّ عَلَيهِم بِالرُّسُلِ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :يا أيُّهَا النّاسُ ! إلى كَم توعَظونَ ولا تَتَّعِظونَ ؟ فَكَم قَد وَعَظَكُمُ الواعِظونَ ، وحَذَّرَكُمُ المُحَذِّرونَ ، وزَجَرَكُمُ الزّاجِرونَ ، وبَلَّغَكُمُ العالِمونَ ، وعَلى سَبيلِ النَّجاةِ دَلَّكُمُ الأَنبِياءُ وَالمُرسَلونَ ، وأَقاموا عَلَيكُمُ الحُجَّةَ ، وأَوضَحوا لَكُمُ المَحَجَّةَ فَبادِرُوا العَمَلَ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۳ پايه دعوت به نبوّت

۱ / ۳پايه دعوت به نبوّتقرآن«و آن گاه كه [يهوديان] گفتند : «خدا ، چيزى را بر بشرى نازل نكرده است» ، بزرگى خدا را ـ چنان كه بايد ـ نشناختند . بگو : «چه كسى آن كتابى را كه موسى آورده ، نازل كرده است ؛ [همان كتابى را] كه براى مردم ، روشنايى و ره نمود است و آن را به صورت طومارها در مى آوريد ؟!» . [آنچه را] از آن [مى خواهيد] آشكار و بسيارى را پنهان مى كنيد ، در صورتى كه چيزى را كه نه شما مى دانستيد و نه پدرانتان ، [به وسيله آن] به شما آموخته شد . بگو : «خدا [همه را فرستاده] » . آن گاه بگذار تا در ژرفاى [باطل] خود ، به بازى سرگرم شوند» .

«بگو : اگر خدا مى خواست ، آن را بر شما نمى خواندم ، و خدا هم شما را به آن ، آگاه نمى گردانيد . قطعا پيش از [آوردن] آن ، روزگارى در ميان شما به سر برده ام [كه درس نخوانده و خط ننوشته ام و ادّعايى نداشته ام و به ناگاه ، اين كتاب ، بر زبانم جارى شده است] . پس آيا نمى انديشيد؟ » .

حديثالطرائف فى معرفة مذاهب الطوائفـ به نقل از ابو رافع ـ :امير مؤمنان عليه السلام مرا به حضور طلبيد و ابو موسى اشعرى را [براى حكميت] فرستاد و به او فرمود : «بر اساس كتاب خدا ، داورى كن و از آن ، فراتر مرو» . چون ابو موسى رفت ، امام عليه السلام فرمود : «مى بينم كه فريب خورده است» . من گفتم : اى امير مؤمنان! شما كه مى دانى فريبش مى دهند . پس چرا او را فرستادى؟ فرمود : «پسرم! اگر خدا با خلقش به علم خود عمل مى كرد ، پيامبران را به عنوان حجّت بر آنان نمى فرستاد» .

امام على عليه السلام :اى مردم! تا كى شما را موعظه كنند و پند نگيريد؟ چه بسيار كه اندرز دهندگان ، شما را اندرز دادند و هشدار دهندگان ، هشدارتان دادند و باز دارندگان ، بازتان داشتند و دانشمندان ، به شما ابلاغ كردند و پيامبران و فرستادگان [الهى] ، شما را به راه نجات ، ره نمون شدند و حجّت را بر شما تمام نمودند و راه راست را برايتان ، روشن ساختند . پس ، در عمل كردن بكوشيد .

.

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ النّاسَ عَلَى الفِطرَةِ الَّتي فَطَرَهُمُ اللّهُ عَلَيها ، لا يَعرِفونَ إيمانا بِشَريعَةٍ ولا كُفرا بِجُحودٍ ، ثُمَّ ابتَعَثَ اللّهُ الرُّسُلَ إلَيهِم ، يَدعونَهُم إلَى الإِيمانِ بِاللّهِ حُجَّةً للّهِِ عَلَيهِم ، فَمِنهُم مَن هَداهُ اللّهُ ومِنهُم مَن لَم يَهدِهِ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ لِلزِّنديقِ الَّذي سَأَ لَهُ : مِن أينَ أثبَتَّ الأَنبِياءَ والرُّسُلَ ؟ ـ :إنّا لَمّا أثبَتنا أنَّ لَنا خالِقا صانِعا مُتَعالِيا عَنّا وعَن جَميعِ ما خَلَقَ ، وكانَ ذلِكَ الصّانِعُ حَكيما مُتَعالِيا لَم يَجُز أن يُشاهِدَهُ خَلقُهُ ، ولا يُلامِسوهُ ، فَيُباشِرَهُم ويُباشِروهُ ، ويُحاجَّهُم ويُحاجُّوهُ ، ثَبَتَ أنَّ لَهُ سُفَراءَ في خَلقِهِ ، يُعَبِّرونَ عَنهُ إلى خَلقِهِ وعِبادِهِ ، ويَدُلُّونَهُم عَلى مَصالِحِهِم ومَنافِعِهِم وما بِهِ بَقاؤُهُم ، وفي تَركِهِ فَناؤُهُم ، فَثَبَتَ الآمِرونَ وَالنّاهونَ عَنِ الحَكيمِ العَليمِ في خَلقِهِ وَالمُعَبِّرونَ عَنهُ جَلَّ وعَزَّ ، وهُمُ الأَنبِيَاءُ عليهم السلام وصَفوَتُهُ مِن خَلقِهِ ، حُكَماءَ مُؤَدَّبينَ بِالحِكمَةِ ، مَبعوثينَ بِها ، غَيرَ مُشارِكينَ لِلنّاسِ ـ عَلى مُشارَكَتِهِم لَهُم فِي الخَلقِ وَ التَّركِيبِ ـ في شَيءٍ مِن أحوالِهِم ، مُؤَيَّدينَ مِن عِندِ الحَكيمِ العَليمِ بِالحِكمَةِ ، ثُمَّ ثَبَتَ ذلِكَ في كُلِّ دَهرٍ وزَمانٍ مِمّا أتَت بِهِ الرُّسُلُ وَالأَنبِياءُ مِنَ الدَّلائِلِ وَالبَراهينِ ، لِكَيلا تَخلُوَ أرضُ اللّهِ مِن حُجَّةٍ يَكونُ مَعَهُ عِلمٌ يَدُلُّ عَلى صِدقِ مَقالَتِهِ وجَوازِ عَدالَتِهِ . ⁽²⁾

۱ / ۴مَبنَى الدَّعوَةِ إلَى الإِمامَةِالإمام علي عليه السلامـ في خُطبَةِ الغَديرِ ـ :إنَّ هذا يَومٌ عَظيمُ الشَّأنِ ، فيهِ وَقَعَ الفَرَجُ ، ورُفِعَتِ الدَّرَجُ ⁽³⁾ووَضَحَتِ الحُجَجُ ... ويَومُ البُرهانِ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۴ پايه دعوت به امامت

امام صادق عليه السلام :خداوند عز و جل مردم را بر فطرتى كه در نهادشان سرشت (توحيد) ، آفريد . نه ايمان به شريعتى را مى شناختند و نه كفر و انكارى را . سپس خداوند ، پيامبران را به عنوان حجّت خود بر مردمان ، به سوى ايشان فرستاد تا آنها را به ايمان به خدا ، فرا خوانند . پس خدا ، برخى از ايشان را هدايت كرد و برخى شان را هدايت نكرد .

امام صادق عليه السلامـ به زنديقى كه از ايشان پرسيد : پيامبران و فرستادگان خداوند را از چه راهى اثبات مى كنى؟ ـ :چون ثابت كرديم كه براى ما ، آفريننده و سازنده اى است كه از ما و از همه آنچه آفريده ، برتر است و آن سازنده ، فرزانه و والاست ، به طورى كه ممكن نيست آفريدگانش ، او را ببينند يا با او در تماس باشند و در نتيجه ، بتوانند با يكديگر ، ارتباط مستقيم و بى واسطه برقرار كنند و براى هم حجّت بياورند ، ثابت شد كه براى او در ميان آفريدگانش سفيرانى است كه سخنان او را براى آفريدگان و بندگانش بيان مى كنند و ايشان را به مصالح و منافعشان و به عوامل ماندگارى و نابودى شان ، ره نمون مى شوند . بنا بر اين ، ثابت مى شود كه در ميان آفريدگانش ، كسانى هستند كه از جانب خداى فرزانه و دانا ، امر و نهى مى نمايند و سخنگوى او ـ كه بزرگ و عزّتمند است ـ هستند . اينان ، همان پيامبران صلى الله عليه و آله و برگزيدگان او از ميان آفريدگانش هستند ؛ حكيمانى كه به حكمت ، تربيت شده و به حكمت ، برانگيخته شده اند و با آن كه در خلقت و ساختمان بدنى ، مانند ديگر مردمان اند ، احوالشان به كلّى با آنان ، متفاوت است و از جانب خداى فرزانه دانا با حكمت ، تأييد شده اند . سپس ، آمدن فرستادگان و پيامبران در هر عصر و زمانى ، از طريق دلايل و براهينى كه آورده اند ، ثابت مى شود ، تا زمين خدا از حجّتْ خالى نباشد ؛ حجّتى كه با او علمى باشد كه بر راست بودن گفتارش و درستى عدالتش دلالت كند .

۱ / ۴پايه دعوت به امامتامام على عليه السلامـ در خطبه غدير ـ :امروز ، روزى بس ارجمند است . در اين روز ، گشايشْ حاصل شد ، و نوشته[ى الهى] ، بالا برده شد و حجّت ها[ ى خدا] ، آشكار شدند ... و روزِ برهان است .

.

الإمام الحسن عليه السلام :يَبعَثُ اللّهُ رَجُلاً في آخِرِ الزَّمانِ ... يَملَأُ الأَرضَ قِسطا وعَدلاً ونورا وبُرهانا . ⁽¹⁾

۱ / ۵الفارِقُ بَينَ الحَقِّ وَالباطِلِالكتاب«وَ قَالُواْ لَن يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَن كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ» . ⁽²⁾

«قَالُواْ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِىُّ لَهُ مَا فِى السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِى الْأَرْضِ إِنْ عِندَكُم مِّن سُلْطَانِ بِهَذَا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ» . ⁽³⁾

«قَالَ يَاقَوْمِ أَرَءَيْتُمْ إِن كُنتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّى وَ ءَاتَانِى مِنْهُ رَحْمَةً فَمَن يَنصُرُنِى مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِى غَيْرَ تَخْسِيرٍ» . ⁽⁴⁾

«هَؤُلَاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُواْ مِن دُونِهِ ءَالِهَةً لَّوْلَا يَأْتُونَ عَلَيْهِم بِسُلْطَانِ بَيِّنٍ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا» . ⁽⁵⁾

راجع : الروم : ۳۵ ، الطور : ۳۸ .

.

۱ / ۵ جدا سازنده حق از باطل

امام حسن عليه السلام :خداوند در آخرْزمان ، مردى را بر مى انگيزد ... كه زمين را از برابرى و دادگرى و روشنايى و برهان ، آكَنْده مى كند .

۱ / ۵جدا سازنده حق از باطلقرآن«و گفتند : «هرگز به بهشت نمى رود ، مگر كسى كه يهودى يا نصرانى باشد» . اين ، آرزوهاى [واهىِ ]ايشان است . بگو : اگر راست مى گوييد ، برهان خود را بياوريد» .

«گفتند : «خدا ، فرزندى براى خود اختيار كرده است» . منزّه است او ! او بى نياز است ! آنچه در آسمان ها و آنچه در زمين است ، از آنِ اوست . شما را بر اين [ادّعا] حجّتى نيست . آيا چيزى را كه نمى دانيد ، به دروغ ، بر خدا مى بنديد؟» .

«گفت : اى قوم من ! چه بينيد اگر [در اين دعوا] بر حجّتى روشن از پروردگار خود باشم و او از جانب خود ، رحمتى به من داده باشد ؟ پس اگر او را نافرمانى كنم ، چه كسى مرا در برابر خدا ، يارى مى كند؟ در نتيجه ، شما جز بر زيان من نمى افزاييد» .

«اين قوم ما ، جز او ، معبودانى اختيار كرده اند . چرا بر [حقّانيت] آنها ، برهانى آشكار نمى آورند؟ پس كيست ستمكارتر از آن كس كه بر خدا دروغ بندد؟! » .

ر . ك : روم : آيه ۳۵ ، طور : آيه ۳۸ .

.

الحديثالإمام الصادق عليه السلام :الجِدالُ بِالَّتي هِيَ أحسَنُ قَد قَرَنَهُ العُلَماءُ بِالدّينِ ، وَالجِدالُ بِغَيرِ الَّتي هِيَ أحسَنُ مُحَرَّمٌ حَرَّمَهُ اللّهُ عَلى شيعَتِنا ، وكَيفَ يُحَرِّمُ اللّهُ الجِدالَ جُملَةً وهُوَ يَقولُ : « وَ قَالُواْ لَن يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَن كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى » وقالَ اللّهُ تَعالى : « تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ » فَجَعَلَ عِلمَ الصِّدقِ وَالإِيمانَ بِالبُرهانِ ، وهَل يُؤتى بِبُرهانٍ إلّا فِي الجِدالِ بِالَّتي هِيَ أحسَنُ . ⁽¹⁾

.

حديثامام صادق عليه السلام :جدال به شيوه نيكو را ، علما با دينْ پيوند زده اند و جدال كردن به شيوه نانيكو ، حرام است و خداوند ، آن را بر پيروان ما ، تحريم كرده است . چگونه ممكن است خداوند ، جدال را به طور كلّى حرام كند ، در حالى كه خود مى فرمايد : «و گفتند : هرگز به بهشت نمى رود ، مگر كسى كه يهودى يا نصرانى باشد» و خداى متعال ، [در پاسخ آنان] فرمود : «اين ، آرزوهاى [ واهىِ ] آنان است . بگو : برهانتان را بياوريد ، اگر راست مى گوييد» . پس [خداوند] شناخت راستگويى و ايمان را در گرو آوردن برهانْ قرار داد ، و مگر برهان ، جز در جدال به شيوه نيكوتر آورده مى شود؟ !

.

الفصل الثاني : أصل البرهان۲ / ۱الفِطرَةُالكتاب« فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ » . ⁽¹⁾

«فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا» . ⁽²⁾

الحديثالمحاسن عن رفاعة عن الإمام الصادق عليه السلامـ في قَولِهِ تَعالى : « وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِن بَنِى ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُواْ بَلَى » ⁽³⁾ـ :قالَ [أبو عَبدِ اللّهِ] عليه السلام : نَعَم ، للّهِِ الحُجَّةُ عَلى جَميعِ خَلقِهِ ، أخَذَهُم يَومَ أخَذَ الميثاقَ هكَذا ـ وقَبَضَ يَدَهُ ـ . ⁽⁴⁾

.

فصل دوم : ريشه برهان

۲ / ۱ فطرت

فصل دوم : ريشه برهان۲ / ۱فطرتقرآن«پس ، روى خود را با گرايش تمام به حق ، به سوى اين دين (اسلام) بگردان ؛ همان آيين فطرى خدا كه مردم را بر پايه آن ، سرشته است . آفرينش خدا ، تغييرپذير نيست . اين است همان دين پايدار ؛ ولى بيشتر مردم نمى دانند» .

«پس ، پليدكارى و پرهيزگارى اش را به آن ، الهام كرد» .

حديثالمحاسنـ به نقل از رفاعه ، در باره اين سخن خداوند متعال : «و آن گاه كه پروردگارت از پشت فرزندان آدم ، ذريّه آنان را بر گرفت و ايشان را بر خودشان گواه ساخت كه : آيا پروردگار شما نيستم؟ گفتند : چرا » ـ :امام صادق عليه السلام فرمود : «آرى ! خدا را بر همه آفريدگانش حجّت است . آنان را در آن روزِ پيمان گيرى ، چنين بر گرفت» و دستش را مشت كرد .

.

الإمام الرضا عليه السلام :بِصُنعِ اللّهِ يُستَدَلُّ عَلَيهِ ، وبِالعُقولِ تُعتَقَدُ مَعرِفَتُهُ ، وبِالفِطرَةِ تَثبُتُ حُجَّتُهُ . ⁽¹⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج ۵ ص ۱۶۴ (اللّه / الفصل الثالث : مبادئ معرفة اللّه / الفطرة) .

۲ / ۲العَقلُالكتاب« كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ ءَايَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ » . ⁽²⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آله :كُن مَعَ الحَقِّ حَيثُ كانَ ، ومَيِّز مَا اشتَبَهَ عَلَيكَ بِعَقلِكَ ؛ فَإِنَّهُ حُجَّةُ اللّهِ عَلَيكَ ، ووَديعَتُهُ ⁽³⁾فيكَ ، وبَرَكاتُهُ ⁽⁴⁾عِندَكَ . ⁽⁵⁾

الإمام عليّ عليه السلام :العَقلُ رَسولُ الحَقِّ . ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :العَقلُ شَرعٌ مِن داخِلٍ ، وَالشَّرعُ عَقلٌ مِن خارِجٍ . ⁽⁷⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ خالِقَ الحَواسِّ جَعَلَ لَها قَلبا احتَجَّ بِهِ عَلَى العِبادِ ، وجَعَلَ لِلحَواسِّ الدَّلالاتِ عَلَى الظّاهِرِ الَّذي يُستَدَلُّ بِها عَلَى الخالِقِ سُبحانَهُ . ⁽⁸⁾

.

۲ / ۲ خِرَد

امام رضا عليه السلام :از ساخته هاى خدا ، به وجود او پى برده مى شود و با خِردها ، به شناخت او ، باور آورده مى شود و با فطرت ، حجّت او ثابت مى شود .

ر . ك : همين دانش نامه : ج ۵ ص ۱۶۵ (خدا / فصل سوم : ابزارهاى معرفت خدا / فطرت) .

۲ / ۲خِرَدقرآن«اين گونه خداوند ، آيات خود را براى شما بيان مى كند . باشد كه خِرد بورزيد» .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :با حق باش ، هر جا كه بود ، و آنچه را [از حق] بر تو مشتبه مى شود ، با خِردت تشخيص ده ؛ زيرا خِرد ، حجّت خدا بر تو و وديعه او در وجود تو و بركت هاى ⁽¹⁾او در نزد توست .

امام على عليه السلام :خِرد ، فرستاده حق است .

امام على عليه السلام :خِرد ، شريعتى درونى است و شريعت ، خِردى بيرونى .

امام صادق عليه السلام :آفريننده حواس ، براى آنها قلبى قرار داد و آن را بر بندگان ، حجّت قرار داد و حواس را راه نماى بر ظاهر (پديده هاى عينى) قرار داد كه از طريق آن ، به آفريدگار سبحان ، پى مى توان بُرد .

.

عنه عليه السلام :حُجَّةُ اللّهِ عَلَى العِبادِ النَّبِيُّ ، وَالحُجَّةُ فيما بَينَ العِبادِ وبَينَ اللّهِ العَقلُ . ⁽¹⁾

الإمام الكاظم عليه السلام :يا هِشامُ ، إنَّ للّهِِ عَلَى النّاسِ حُجَّتَينِ : حُجَّةً ظاهِرَةً وحُجَّةً باطِنَةً ؛ فَأَمَّا الظّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَالأَنبِياءُ وَالأَئِمَّةُ عليهم السلام ، وأَمَّا الباطِنَةُ فَالعُقولُ . ⁽²⁾

الكافي عن أبي يعقوب البغداديّ :قالَ ابنُ السِّكّيتِ لِأَبِي الحَسَنِ عليه السلام : ... تَاللّهِ ما رَأَيتُ مِثلَكَ قَطُّ ، فَمَا الحُجَّةُ عَلَى الخَلقِ اليَومَ ؟ قالَ : فَقالَ عليه السلام : العَقلُ ، يُعرَفُ بِهِ الصّادِقُ عَلَى اللّهِ فَيُصَدِّقُهُ ، وَالكاذِبُ عَلَى اللّهِ فَيُكَذِّبُهُ . قالَ : فَقالَ ابنُ السِّكّيتِ : هذا وَاللّهِ هُوَ الجَوابُ . ⁽³⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج ۵ ص ۱۸۶ (مبادئ معرفة اللّه / العقل) و موسوعة العقائد الإسلامية : ج ۱ ص ۲۲۳ (المعرفة / الفصل الثالث : التعقل / حجية العقل) .

.

امام صادق عليه السلام :حجّت خدا بر بندگان ، پيامبر است و حجّتِ ميان بندگان و خدا ، خِرد است .

امام كاظم عليه السلام :اى هشام! خدا را بر مردم ، دو حجّت است : حجّتى بيرونى و حجّتى درونى . حجّت بيرونى ، فرستادگان و پيامبران و امامان اند ، و حجّت درونى ، خِردهايند .

الكافىـ به نقل از ابو يعقوب بغدادى ـ:ابن سِكّيت ، به امام هادى عليه السلام گفت : ... به خدا سوگند ، هرگز مانند تويى را نديده ام . امروز ، حجّت بر مردم چيست؟ امام عليه السلام فرمود : «خِرد . به وسيله آن ، [امامِ] راستگو ، شناخته مى شود و تصديقش مى كند ، و دروغگو را مى شناسد و تكذيبش مى نمايد» . ابن سِكّيت گفت : به خدا سوگند كه پاسخ ، همين است .

ر .ك : دانش نامه عقايد اسلامى (معرفت شناسى) : ج ۱ ص ۲۹۱ (فصل سوم : خردورزى / حجّيت خرد) و همين دانش نامه : ج ۵ ص ۱۸۷ (مبانى شناخت خدا / خرد) .

.

الفصل الثالث : المسمى بالبرهان وما في معناه۳ / ۱القُرآنُأ ـ تَسمِيَةُ القُرآنِ بِالبُرهانِالكتاب«يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُم بُرْهَانٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَأَنزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُّبِينًا » . ⁽¹⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ في وَصِيَّتِهِ لِلأَنصارِ ـ :كِتابُ اللّهِ وأَهلُ بَيتي ، فَإِنَّ الكِتابَ هُوَ القُرآنُ ، وفيهِ الحُجَّةُ وَالنّورُ وَالبُرهانُ . ⁽²⁾

الإمام علي عليه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذي إليهِ مَصائِرُ الخَلقِ ، وعَواقِبُ الأَمرِ ، نَحمَدُهُ عَلى عَظيمِ إحسانِهِ ، ونَيِّرِ بُرهانِهِ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَريكَ لَهُ ، وأَنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ ... جاءَ بِالحَقِّ مِن عِندِ الحَقِّ ، لِيُنذِرَ بِالقُرآنِ المُنيرِ ، وَالبُرهانِ المُستَنيرِ . ⁽⁴⁾

.

فصل سوم : آنچه «برهان» يا مشابه آن ، ناميده شده است

۳ / ۱ قرآن

الف - برهان ناميده شدن قرآن

فصل سوم : آنچه «برهان» يا مشابه آن ، ناميده شده است۳ / ۱قرآنالف ـ برهان ناميده شدن قرآنقرآن«اى مردم ! براى شما از جانب پروردگارتان ، برهانى آمده است و ما به سوى شما ، نورى تابناك ، فرو فرستاده ايم» .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در سفارش ايشان به انصار ـ :[شما را به] كتاب خدا و اهل بيتم [سفارش مى كنم] . كتاب ، همان قرآن است ، و دليل و روشنايى و برهان ، در آن است .

امام على عليه السلام :سپاس ، خدايى را كه حركت آفريدگان و فرجام كار ، به سوى اوست . او را بر احسان بى پايانش و برهان روشنش ، سپاس مى گوييم .

امام على عليه السلام :گواهى مى دهم كه معبودى جز خداى يگانه و بى انباز نيست ، و محمّد ، فرستاده خداست ... . حق را از جانب حق آورد تا با قرآنِ روشنى بخش و برهان نورانى ، [به مردمان] هشدار دهد .

.

عنه عليه السلام :ثُمَّ أنزَلَ عَلَيهِ الكِتابَ ... جَعَلَهُ اللّهُ رِيّا لِعَطَشِ العُلَماءِ ، ورَبيعا لِقُلوبِ الفُقَهاءِ ... وبُرهانا لِمَن تَكَلَّمَ بِهِ ، وشاهِدا لِمَن خاصَمَ بِهِ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ في صِفَةِ النَّبِيِ صلى الله عليه و آله ـ :اِبتَعَثَهُ بِالنّورِ المُضيءِ ، وَالبُرهانِ الجَلِيِّ ، وَالمِنهاجِ البادي ، وَالكِتابِ الهادي . ⁽²⁾

عنه عليه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ بَيَّنَ فيها فَضلَ الإِسلامِ وَالقُرآنِ ـ :ثُمَّ أنزَلَ عَلَيهِ الكِتابَ ، نورا لا تُطفَأُ مَصابيحُهُ ... وفُرقانا لا يُخمَدُ بُرهانُهُ ، وتِبيانا لا تُهدَمُ أركانُهُ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :بَيَّنَ اللّهُ عز و جل بَينَ الحَقِّ وَالباطِلِ في كَثيرٍ مِن آياتِ القُرآنِ ، ولَم يَجعَل لِلعِبادِ عُذرا في مُخالَفَةِ أمرِهِ بَعدَ البَيانِ وَالبُرهانِ . ⁽⁴⁾

فاطمة عليهاالسلامـ في خُطبَتِها في حَديثِ فَدَكَ ـ :كِتابُ اللّهِ بَيِّنَةٌ بَصائِرُهُ ، وآيٌ مُنكَشِفَةٌ سَرائِرُهُ ، وبُرهانٌ مُتَجَلِّيَةٌ ظَواهِرُهُ . ⁽⁵⁾

الإمام الكاظم عليه السلام :بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ ، سُبحانَكَ اللّهُمَّ وبِحَمدِكَ ... كَذلِكَ وَصَفتَ نَفسَكَ في كِتابِكَ المَكنونِ ، المُطَهَّرِ المُنزَلِ ، البُرهانِ المُضيءِ . ⁽⁶⁾

الإمام الحسين عليه السلامـ في خَبَرِ احتِجاجٍ دارَ بَينَ أميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام وبَينَ يَهودِيٍّ كانَ قَد قَرَأَ التَّوراةَ وَالإِنجيلَ وَالزَّبورَ وصُحُفَ الأَنبِياءِ عليهم السلام وعَرَفَ دَلالاتِهِم ـ :قالَ لَهُ اليَهودِيُّ : فَإِنَّ هذا إبراهيمَ عليه السلام قَد بَهَتَ ⁽⁷⁾الَّذي كَفَرَ بِبُرهانِ نُبُوَّتِهِ ؟ قالَ لَهُ عَلِيٌّ عليه السلام : لَقَد كانَ كَذلِكَ ، ومُحَمَّدٌ صلى الله عليه و آله أتاهُ مُكَذِّبٌ بِالبَعثِ بَعدَ المَوتِ وهُوَ اُبَيُّ بنُ خَلَفِ الجُمَحِيُّ ، مَعَهُ عَظمٌ نَخِرٌ ، فَفَرَكَهُ ثُمَّ قالَ : يا مُحَمَّدُ « مَن يُحْىِ الْعِظَامَ وَ هِىَ رَمِيمٌ » ⁽⁸⁾فَأَنطَقَ اللّهُ مُحَمَّدا بِمُحكَمِ آياتِهِ ، وبَهَتَهُ بِبُرهانِ نُبُوَّتِهِ ، فَقالَ : « يُحْيِيهَا الَّذِى أَنشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ » ⁽⁹⁾، فَانصَرَفَ مَبهوتا . ⁽¹⁰⁾

.

امام على عليه السلام :سپس قرآن را بر او ، فرو فرستاد ... و آن را برطرف كننده عطش دانشمندان و بهار دل هاى دانايانْ قرار داد ... و برهانى براى آن كس كه بِدان ، سخن گويد و گواهى براى آن كه به وسيله آن ، اقامه دعوا كند .

امام على عليه السلامـ از سخنان ايشان در توصيف پيامبر صلى الله عليه و آله ـ :او را با نورى روشنگر ، برهانى آشكار ، راهى روشن و كتابى هدايتگر فرستاد .

امام على عليه السلامـ از سخنان ايشان در بيان برترى اسلام و قرآن ـ :سپس قرآن را بر او ، فرو فرستاد ، و آن ، نورى است كه چراغ هايش خاموش نمى شود ... و جدا كننده اى [بين حق و باطل] است كه [نورِ] برهانش ، فرو نمى نشيند و بيان روشنى است كه اركانش فرو نمى ريزند .

امام على عليه السلام :خداوند عز و جل در بسيارى از آيات قرآن ، حق و باطل را از هم متمايز ساخته است و پس از روشنگرى و برهان ، ديگر بهانه اى براى بندگان در سرپيچى از فرمانش باقى نگذاشته است .

فاطمه عليهاالسلامـ از سخنان ايشان در حديث فَدَك ـ :كتاب خدا ، شامل بصيرت هاى آشكار و آياتى مى شود كه اسرار آنها پيداست ، و برهانى است كه ظواهر آن ، روشن است .

امام كاظم عليه السلام :به نام خداى بخشنده مهربان . پاكى تو ـ اى خدا ـ و سپاس ، تو راست ... . اين چنين ، خويشتن را در كتاب محفوظ و پاك و فرو فرستاده ات ـ كه برهانى روشنگر است ـ ، وصف كرده اى .

امام حسين عليه السلامـ در خبر مباحثه اى كه ميان امير مؤمنان عليه السلام و يك يهودىِ عالِم به تورات و انجيل و زبور و كتاب هاى پيامبران عليهم السلام و آشنا به دلايل آنان ، صورت گرفت ـ :يهودى گفت : اين ابراهيم بود كه با برهان نبوّتش ، آن كافر را مبهوت كرد . على عليه السلام به او فرمود : «همين طور است . محمّد صلى الله عليه و آله نيز هنگامى كه آن شخص منكرِ حياتِ پس از مرگ ، يعنى اُبَىّ بن خَلَف جُمَحى ، نزدش آمد و استخوان پوسيده اى در دست داشت و آن را ساييد و سپس گفت : اى محمّد ! «چه كسى اين استخوان پوسيده را زنده مى كند؟» ، خداوند ، محمّد را به آيات استوار خويش ، گويا ساخت و با برهان نبوّتش ، آن مرد را مبهوت ساخت و فرمود : «آن را همان كسى زنده مى كند كه نخستين بار ، پديدش آورد . او بر هر آفرينشى ، داناست» . پس آن منكر ، بهت زده ، راه خويش را گرفت و رفت» .

.

الإمام زين العابدين عليه السلام :أشهَدُ أنَّ مُحَمَّدا نَبِيُّهُ المُرسَلُ ... بَعَثَهُ بِالأَوامِرِ الشّافِيَةِ ، وَالزَّواجِرِ النّاهِيَةِ ، وَالدَّلائِلِ الهادِيَةِ ، الَّتي أوضَحَ بُرهانَها ، وشَرَحَ بَيانَها ⁽¹⁾في كِتابٍ مُهَيمِنٍ عَلى كُلِّ كِتابٍ . ⁽²⁾

عنه عليه السلامـ في فَضلِ القُرآنِ ـ :وجَعَلتَهُ نورا نَهتَدي مِن ظُلَمِ الضَّلالَةِ وَالجَهالَةِ بِاتِّباعِهِ ... نورَ هُدىً لا يَطفَأُ عَنِ الشّاهِدينَ بُرهانُهُ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :الحَمدُ للّهِِ خالِقِ أمشاجِ ⁽⁴⁾النَّسَمِ ، ومولِجِ الأَنوارِ فِي الظُّلَمِ ... أحمَدُهُ عَلى جَزيلِ إحسانِهِ ، وأَعوذُ بِهِ مِن حُلولِ خِذلانِهِ ، وأَستَهديهِ بِنورِ بُرهانِهِ ، واُؤمِنُ بِهِ حَقَّ إيمانِهِ . ⁽⁵⁾

.

امام زين العابدين عليه السلام :گواهى مى دهم كه محمّد ، پيامبرِ فرستاده شده اوست ... . او را با دستورهايى شفابخش و نهى هايى باز دارنده و دلايلى هدايتگر فرستاد ؛ دلايلى كه برهانِ آنها را در كتابى حاكم بر همه كتاب ها[ى ديگر آسمانى] ، روشن ساخت و به شرح و بيان آنها پرداخت .

امام زين العابدين عليه السلامـ در فضيلت قرآن ـ :آن را نورى قرار دادى كه با پيروى از آن ، از تاريكى هاى گم راهى و نادانى بِرَهيم ... ؛ نور هدايتى كه فروغ برهانش از نظر بينندگان به خاموشى نمى گرايد .

امام زين العابدين عليه السلام :سپاس ، خدايى را كه آفريننده جانداران از در هم آميختن ⁽¹⁾نطفه هاست و فرو برنده روشنايى ها در دلِ تاريكى ها ... . او را بر احسان بى شمارش ، سپاس مى گويم و از سلب توفيقش ، به او پناه مى برم و به واسطه نور برهانش ، از او راه نمايى مى جويم و به او ـ چنان كه بايسته ايمان است ـ ، ايمان مى آورم .

.

الإمام الصادق عليه السلامـ في وَصفِ القُرآنِ ـ :ونَوَّرَهُ بِشِفاءٍ مِنَ البَيانِ ، وضِياءٍ مِنَ البُرهانِ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ ما يُدعى بِهِ عِندَ قِراءَةِ القُرآنِ ـ :اللّهُمَّ اجعَلهُ لَنا بُرهانا عَلى رُؤوسِ المَلَأِ يَومَ يُجمَعُ فيهِ أهلُ الأَرضِ وأَهلُ السَّماءِ . ⁽²⁾

ب ـ تَسمِيَةُ القُرآنِ بِالحُجَّةِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :القُرآنُ حُجَّةٌ لَكَ أو عَلَيكَ . ⁽³⁾

الإمام علي عليه السلام :... فَالقُرآنُ آمِرٌ زاجِرٌ ، وصامِتٌ ناطِقٌ ، حُجَّةُ اللّهِ عَلى خَلقِهِ ، أخَذَ عَلَيهِ ميثاقَهُم ، وَارتَهَنَ عَلَيهِم أنفُسَهُم . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :... فَالقُرآنُ آمِرٌ وزاجِرٌ ، حُدَّ فيهِ الحُدودُ ، وسُنَّ فيهِ السُّنَنُ ، وضُرِبَ فيهِ الأَمثالُ ، وشُرِعَ فيهِ الدّينُ ، إعذارا مِن نَفسِهِ ، وحُجَّةً عَلى خَلقِهِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :كَفى بِالكِتابِ حَجيجا وخَصيما . ⁽⁶⁾

عنه عليه السلامـ في وَصفِ القُرآنِ ـ :... شاهِدا لِمَن خاصَمَ بِهِ ، وفَلَجا ⁽⁷⁾لِمَن حاجَّ بِهِ . ⁽⁸⁾

.

ب - حجّت ناميده شدن قرآن

امام صادق عليه السلامـ در توصيف قرآن ـ :آن را با بيانى شفابخش و برهانى پُرفروغ ، روشنايى بخشيد .

امام صادق عليه السلامـ در دعاى هنگام تلاوت قرآن ـ :بار خدايا ! آن را براى ما در حضور همگان ـ آن روزى كه همه اهل زمين و آسمان را گِرد هم مى آورند ـ ، برهان قرار ده .

ب ـ حجّت ناميده شدن قرآنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :قرآن ، حجّتى است ، به سود يا زيان تو .

امام على عليه السلام :قرآن ، امر كننده اى باز دارنده و خاموشى ، گوياست . حجّت خدا بر آفريدگان اوست . از ايشان ، نسبت به آن ، پيمان گرفته و جانشان را بر آنان [براى عمل به قرآن] ، در گرو گرفته است . ⁽¹⁾

امام على عليه السلام :قرآن ، مشتمل بر اوامر و نواهى است . حدود ، در آن تعيين شده و سنّت ها ، وضع شده و مَثَل ها ، زده شده و دين ، مقرّر گشته است ، تا عذرى باشد از جانب خدا و حجّتى باشد بر خلق او .

امام على عليه السلام :كافى است كه قرآن ، حجّت آور و خصم باشد .

امام على عليه السلامـ در توصيف قرآن ـ :[قرآن] ... براى كسى كه به وسيله آنْ اقامه دعوا كند ، گواه است و براى كسى كه به واسطه آنْ حجّت آورى كند ، [مايه] پيروزى است .

.

عنه عليه السلام :إنَّهُ لَم يَكُن للّهِِ تَبارَكَ وتَعالى في أرضِهِ حُجَّةٌ ولا حِكمَةٌ أبلَغُ مِن كِتابِهِ . ⁽¹⁾

الإمام زين العابدين عليه السلام :إنَّ اللّهَ لَم يَخلُقكُم عَبَثا ، ولَم يَترُككُم سُدىً ⁽²⁾، قَد عَرَّفَكُم نَفسَهُ ، وبَعَثَ إلَيكُم رَسولَهُ ، وأَنزَلَ عَلَيكُم كِتابَهُ ، فيهِ حَلالُهُ وحَرامُهُ وحُجَجُهُ وأمثالُهُ ، فَاتَّقُوا اللّهَ ، فَقَدِ احتَجَّ عَلَيكُم رَبُّكُم فَقالَ : « أَلَمْ نَجْعَل لَّهُ عَيْنَيْنِ * وَ لِسَانًا وَ شَفَتَيْنِ * وَ هَدَيْنَاهُ النَّجْدَيْنِ » ⁽³⁾، فَهذِهِ حُجَّةٌ عَلَيكُم . ⁽⁴⁾

الإمام الرضا عليه السلامـ في وَصفِ القُرآنِ ـ :هُوَ حَبلُ اللّهِ المَتينُ ، وعُروَتُهُ الوُثقى ، وطَريقَتُهُ المُثلى ، المُؤَدّي إلَى الجَنَّةِ ، وَالمُنجي مِنَ النّارِ ، لا يَخلُقُ ⁽⁵⁾عَلَى الأَزمِنَةِ ، ولا يَغِثُّ ⁽⁶⁾عَلَى الأَلسِنَةِ ؛ لِأَنَّهُ لَم يُجعَل لِزَمانٍ دونَ زَمانٍ ، بَل جُعِلَ دَليلَ البُرهانِ وَالحُجَّةَ عَلى كُلِّ إنسانٍ ، لا يَأتيهِ الباطِلُ مِن بَينِ يَدَيهِ ولا مِن خَلفِهِ ، تَنزيلٌ مِن حَكيمٍ حَميدٍ . ⁽⁷⁾

ج ـ تَسمِيَةُ التَّوراةِ بِالبُرهانِالكافي عن علي بن عيسى رفعه :إنَّ موسى عليه السلام ناجاهُ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالى فَقالَ لَهُ في مُناجاتِهِ : يا موسى ... اُحكُم بَينَهُم بِما أنزَلتُ عَلَيكَ ، فَقَد أنزَلتُهُ [أيِ التَّوراةَ ]حُكما بَيِّنا ، وبُرهانا نَيِّرا . ⁽⁸⁾

.

ج - برهان ناميده شدن تورات

امام على عليه السلام :براى خداوند ـ تبارك و تعالى ـ در زمينش ، حجّتى و حكمتى رساتر از كتابش نيست .

امام زين العابدين عليه السلام :خداوند ، شما را بيهوده نيافريده و بى هدف ، رهايتان نكرده است . خودش را به شما شناسانده و پيامبرش را سوى شما فرستاده و كتابش را بر شما نازل كرده كه حلال و حرامش ، و حجّت ها و مَثَل هايش در آن است . پس ، از خدا پروا كنيد ؛ زيرا پروردگارتان ، براى شما حجّت آورده و فرموده است : «آيا براى او دو چشم ، قرار نداديم ، و يك زبان و دو لب ؟ و دو راه [نيك و بد] را به او نشان داديم» . اين ، حجّتى بر شماست .

امام رضا عليه السلامـ در توصيف قرآن ـ :آن ، ريسمانِ محكم خدا و دستاويز استوار و راه برتر اوست كه به بهشت مى كشانَد و از آتش [دوزخ ]مى رهانَد و با گذر زمان ها ، كهنه نمى شود و [بر اثر تكرار] بر زبان ها ، تباه [و بى رونق ]نمى گردد ؛ چرا كه قرآن ، براى زمانى خاص قرار داده نشده است ؛ بلكه راه نماى برهان و حجّتى براى همه مردمان در نظر گرفته شده است . باطل ، از پيش رو و از پشتِ سرش ، بدان راه نمى يابد . فرود آمده از سوى فرزانه اى ستوده است .

ج ـ برهان ناميده شدن توراتالكافىـ به نقل از على بن عيسى كه سند حديث را به يكى از اهل بيت عليهم السلام رسانده است ـ :خداوند ـ تبارك و تعالى ـ در مناجاتش با موسى عليه السلام به او چنين گفت : «اى موسى ! ... در ميان بنى اسرائيل ، بر اساس آنچه بر تو نازل كرده ام ، حكم كن ؛ چرا كه تورات را به صورت حكمى آشكار و برهانى نورانى و روشن ، نازل كرده ام» .

.

۳ / ۲الأَنبِياءُ عليهم السّلامأ ـ تَسمِيَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله بِالبُرهانِالكتاب«يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُم بُرْهَانٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَأَنزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُّبِينًا » . ⁽¹⁾

الحديثتفسير العيّاشي عن عبد اللّه بن سليمان :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : قَولُهُ : « قَدْ جَاءَكُم بُرْهَانٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَأَنزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُّبِينًا » . قالَ : البُرهانُ مُحَمَّدٌ عَلَيهِ وآلِهِ السَّلامُ ، وَالنّورُ عَلِيٌّ عليه السلام . ⁽²⁾

الدرّ المنثور عن سفيان الثوري عن أبيه عن رجل لا يحفظ اسمهـ في قَولِهِ : « قَدْ جَاءَكُم بُرْهَانٌ مِّن رَّبِّكُمْ » ـ :قالَ : مُحَمَّدٌ صلى الله عليه و آله ، « وَأَنزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُّبِينًا » قالَ : الكِتابُ . ⁽³⁾

الإمام الهادي عليه السلامـ فِي الزِّيارَةِ الجامِعَةِ ـ :... بَعيثِكَ بِالحَقِّ ، وبُرهانِكَ عَلى جَميعِ الخَلقِ ، خاتَمِ أنبِيائِكَ ، وحُجَّتِكَ البالِغَةِ في أرضِكَ وسَمائِكَ . ⁽⁴⁾

ب ـ تَسمِيَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله بِالبَيِّنَةِالكتاب« لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَ الْمُشْرِكِينَ مُنفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ » . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲ پيامبران عليهم السلام

الف - برهان ناميده شدن پيامبرصلى الله عليه وآله

ب - دليل روشن ناميده شدن پيامبرصلى الله عليه وآله

۳ / ۲پيامبران عليهم السّلامالف ـ برهان ناميده شدن پيامبر صلى الله عليه و آلهقرآن«اى مردم! در حقيقت ، براى شما از جانب پروردگارتان ، برهانى آمده است ، و ما به سوى شما ، نورى تابناك فرو فرستاده ايم» .

حديثتفسير العيّاشىـ به نقل از عبد اللّه بن سليمان ـ :از امام صادق عليه السلام در باره آيه شريف «در حقيقت ، براى شما از جانب پروردگارتان ، برهانى آمده است ، و ما به سوى شما ، نورى تابناك فرو فرستاديم» پرسيدم . فرمود : «برهان ، محمّد است ـ كه بر او و خاندانش سلام باد ـ و نور ، على عليه السلام است» .

الدرّ المنثورـ به نقل از سفيان ثُورى ، از پدرش ، از مردى كه نامش را به ياد نداشت ، در باره آيه شريف : «در حقيقت ، براى شما از جانب پروردگارتان ، برهانى آمده است» ـ :گفت : [يعنى] محمّد صلى الله عليه و آله . «و ما به سوى شما ، نورى تابناك فرو فرستاديم» ، گفت : [يعنى ]قرآن را .

امام هادى عليه السلامـ در «زيارت جامعه» ـ :فرستاده بر حقّ تو و برهان تو براى همه آفريدگان ، پايان بخش سلسله پيامبرانت ، و حجّت رساى تو در زمين و آسمانت .

ب ـ دليل روشن ناميده شدن پيامبر صلى الله عليه و آلهقرآن«كافرانِ اهل كتاب و مشركان ، دست بردار نبودند تا آن كه دليلى روشن برايشان بيايد» .

.

الحديثالإمام الباقر عليه السلامـ في قَولِهِ تَعالى : « حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ » ـ :البَيِّنَةُ مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله . ⁽¹⁾

ج ـ تَسمِيَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله بِالحُجَّةِالإمام عليّ عليه السلام :أشهَدُ أنَّ مُحَمَّدا صلى الله عليه و آله عَبدُهُ ورَسولُهُ ، بَعَثَهُ بِكِتابِهِ حُجَّةً عَلى عِبادِهِ ، مَن أطاعَهُ أطاعَ اللّهَ ومَن عَصاهُ عَصَى اللّهَ صَلَّى اللّهُ عَلَيهِ وآلِهِ وسَلَّمَ كَثيرا ، إمامُ الهُدى ، وَالنَّبِيُّ المُصطَفى . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :أشهَدُ أنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ الصَّفِيُّ ، وأَمينُهُ الرَّضِيُّ صلى الله عليه و آله ، أرسَلَهُ بِوُجوبِ الحُجَجِ ، وظُهورِ الفَلَجِ ، وإيضاحِ المَنهَجِ ، فَبَلَّغَ الرِّسالَةَ صادِعا بِها ، وحَمَلَ عَلَى المَحَجَّةِ دالّاً عَلَيها . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :أشهَدُ أنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ ، أرسَلَهُ بِالدّينِ المَشهورِ ، وَالعَلَمِ المَأثورِ ، وَالكِتابِ المَسطورِ ، وَالنّورِ السّاطِعِ ، وَالضِّياءِ اللّامِعِ ، وَالأَمرِ الصّادِعِ ، إزاحَةً لِلشُّبُهاتِ ، وَاحتِجاجا بِالبَيِّناتِ ، وتَحذيرا بِالآياتِ ، وتَخويفا بِالمَثُلاتِ ⁽⁴⁾. ⁽⁵⁾

عنه عليه السلامـ في وَصفِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله ـ :صَدَعَ ⁽⁶⁾بِما أمَرَهُ رَبُّهُ ، وبَلَّغَ ما حَمَّلَهُ ، حَتّى أفصَحَ بِالتَّوحيدِ دَعوَتَهُ ، وأَظهَرَ فِي الخَلقِ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَريكَ لَهُ ، حَتّى خَلَصَت لَهُ الوَحدانِيَّةُ ، وصَفَت لَهُ الرُّبوبِيَّةُ ، وأَظهَرَ اللّهُ بِالتَّوحيدِ حُجَّتَهُ ، وأَعلى بِالإِسلامِ دَرَجَتَهُ . ⁽⁷⁾

.

ج - حجّت ناميده شدن پيامبرصلى الله عليه وآله

حديثامام باقر عليه السلامـ در باره اين سخن خداى متعال : «تا دليلى روشن برايشان بيايد» ـ :دليل روشن ، محمّد پيامبر خدا صلى الله عليه و آله است .

ج ـ حجّت ناميده شدن پيامبر صلى الله عليه و آلهامام على عليه السلام :گواهى مى دهم كه محمّد ، بنده و فرستاده اوست . او را با كتابش ، به عنوان حجّتى بر بندگانش فرستاد . هر كه از او فرمان بَرَد ، از خدا فرمان بُرده است ، و هر كه نافرمانى اش كند ، خدا را نافرمانى كرده است . سلام و درود فراوان خدا بر او و خاندانش باد ؛ او كه پيشواى راه راست و پيامبرِ برگزيده[ ى خدا] است !

امام على عليه السلام :گواهى مى دهم كه محمّد ، بنده او و فرستاده برگزيده و امينِ پسنديده اوست . او را با حجّت هاى لازم [و قانع كننده] و پيروزى آشكار ، و [براى] روشن ساختن راه فرستاد ، و او پيام خداوند را آشكارا ابلاغ كرد و با راه نمايى كردن مردم ، آنان را به راه راستْ كشاند .

امام على عليه السلام :گواهى مى دهم كه محمّد ، بنده و فرستاده اوست . او را با دينِ بلندآوازه و نشانه برگزيده و كتاب نوشته و نور درخشان و پرتو تابان و فرمان آشكار فرستاد تا شُبهات را بزُدايد و با دلايل روشن ، احتجاج كند و با آيات ، هشدار دهد و به وسيله كيفرها[يى كه بر سر گذشتگانِ كفرپيشه آمد] ، بترساند .

امام على عليه السلامـ در توصيف پيامبر صلى الله عليه و آله ـ :آنچه را پروردگارش به او دستور داد ، آشكارا ابلاغ نمود و پيامى را كه بر دوش او نهاد ، [به مردم ]رساند ، تا اين كه دعوت به يكتاپرستى اش را علنى نمود و اقرار به يگانگى و بى شريك بودن خدا را در ميان مردمان ، آشكار ساخت تا جايى كه يگانگى براى خداوند ، خالص گشت و ربوبيّت ، منحصر به او شد و خداوند به وسيله توحيد ، حجّتِ او را پيروز گردانيد و به واسطه اسلام ، درجه اش را بالا بُرد .

.

عنه عليه السلام :يا أيُّهَا النّاسُ ! إنَّهُ لَم يَكُن للّهِِ سُبحانَهُ حُجَّةٌ في أرضِهِ أوكَدُ مِن نَبِيِّنا مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله ، ولا حِكمَةٌ أبلَغُ مِن كِتابِهِ القُرآنِ العَظيمِ ... ⁽¹⁾

د ـ تَسمِيَةُ الأَنبِياءِ عليهم السلام بِالحُجَّةِرسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ في بَعضِ خُطَبِهِ ـ :الحَمدُ للّهِِ الَّذي كانَ في أوَّلِيَّتِهِ وَحدانِيّا ... استَتَرَ عَن خَلقِهِ ، وبَعَثَ إلَيهِمُ الرُّسُلَ لِتَكونَ لَهُ الحُجَّةُ البالِغَةُ عَلى خَلقِهِ ، ويَكونَ رُسُلُهُ إلَيهِم شُهَداءَ عَلَيهِم ، وَابتَعَثَ فيهِمُ النَّبِيّينَ مُبَشِّرينَ ومُنذِرينَ ، لِيَهلِكَ مَن هَلَكَ عَن بَيِّنَةٍ ، ويَحيى مَن حَيَّ عَن بَيِّنَةٍ . ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلامـ مِن خُطبَةٍ لَهُ يَذكُرُ فيها بَني آدَمَ وما بَعَثَهُ اللّهُ إلَيهِم مِن بَيِّناتٍ وحُجَجٍ ـ :.. . فَبَعَثَ فيهِم رُسُلَهُ ، وواتَرَ ⁽³⁾إلَيهِم أنبِياءَهُ ، لِيَستَأدوهُم ميثاقَ فِطرَتِهِ ، ويُذَكِّروهُم مَنسِيَّ نِعمَتِهِ ، ويَحتَجّوا عَلَيهِم بِالتَّبليغِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :بَعَثَ اللّهُ رُسُلَهُ بِما خَصَّهُم بِهِ مِن وَحيِهِ ، وجَعَلَهُم حُجَّةً لَهُ عَلى خَلقِهِ ، لِئَلّا تَجِبَ الحُجَّةُ لَهُم بِتَركِ الإِعذارِ إلَيهِم . ⁽⁵⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ اللّهُ سُبحانَهُ يَحتَجُّ بِأَربَعَةِ أنفُسٍ عَلى أربَعَةِ أجناسٍ مِنَ النّاسِ : عَلَى الأَغنِياءِ بِسُلَيمانَ ، وعَلَى الفُقَراءِ بِعيسى ، وعَلَى العَبيدِ بِيوسُفَ ، وعَلَى المَرضى بِأَيّوبَ عَلَيهِم أفضَلُ الصَّلاةِ وَالسَّلامِ . ⁽⁶⁾

.

د - حجّت ناميده شدن پيامبران

امام على عليه السلام :اى مردم! براى خداوند سبحان در زمين ، حجّتى محكم تر از پيامبر ما ، محمّد صلى الله عليه و آله ، و حكمتى رساتر از كتابش ، قرآن بزرگ ، نيست ... .

د ـ حجّت ناميده شدن پيامبرانپيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در يكى از سخنرانى هاى ايشان ـ :سپاس ، خدايى را كه از آغاز ، يگانه بود ⁽¹⁾... . خويش را از آفريدگانش ، در پرده داشت و فرستادگان را سوى ايشان فرستاد تا حجّت رساى او بر آفريدگانش باشند و اين فرستادگان بر آنها ، گواهانى بر ايشان ؛ و پيامبران را در ميان آنان ، نويد دهنده و هشدار دهنده بر انگيخت ، تا آن كه نابود مى شود ، از روى دليلْ نابود شود و آن كه زنده مى ماند ، به جهت دليل روشن داشتن ، زنده بمانَد .

امام على عليه السلامـ از سخنان ايشان كه در آن ، از آدميان و دلايل روشن و حجّت هايى كه خداوند به سويشان فرستاده ، ياد مى كند ـ :فرستادگان خود را در ميان آنان بر انگيخت و پيامبرانش را پياپى [و در فاصله هاى معيّن] به سويشان فرستاد تا از آنان بخواهد كه پيمان الهى را كه در سرشت آنان نهاده ، ادا كنند و نعمت فراموش شده او را به يادشان آورند و با رساندن پيام ، حجّت را بر آنانْ تمام كنند .

امام على عليه السلام :خداوند ، فرستادگانش را با وحى خويش ـ كه به آنان اختصاص داده ـ ، فرستاد و ايشان را حجّت خود بر آفريدگانش قرار داد تا مردم ، بهانه نياورند كه بيم داده نشده اند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند سبحان ، به چهار نفر بر چهار گروه از مردم ، احتجاج مى كند : بر توانگران به سليمان ، بر تهى دستان به عيسى ، بر بردگان به يوسف ، و بر بيماران به ايّوب ـ كه برترين درود و سلام بر ايشان باد ـ .

.

۳ / ۳مُعجِزاتُ الأَنبِياءِ عليهم السّلامأ ـ تَسمِيَةُ الإِعجازِ بِالبُرهانِالكتاب« اسْلُكْ يَدَكَ فِى جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَ اضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِن رَّبِّكَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَ مَلَاءِيْهِ إِنَّهُمْ كَانُواْ قَوْمًا فَاسِقِينَ » . ⁽¹⁾

الحديثالإمام الصادق عليه السلامـ في ذِكرِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ـ :الَّذي بَعَثَهُ بِالآياتِ المُحكَمَةِ ، وَالبَراهينِ الواضِحَةِ . ⁽²⁾

عنه عليه السلامـ لِلزِّنديقِ الَّذي سَأَ لَهُ : مِن أينَ أثبَتَّ الأَنبِياءَ وَالرُّسُلَ ؟ ـ :ثَبَتَ ذلِكَ في كُلِّ دَهرٍ وزَمانٍ ، مِمّا أتَت بِهِ الرُّسُلُ وَالأَنبِياءُ مِنَ الدَّلائِلِ وَالبَراهينِ ، لِكَيلا تَخلُوَ أرضُ اللّهِ مِن حُجَّةٍ ، يَكونُ مَعَهُ عِلمٌ يَدُلُّ عَلى صِدقِ مَقالَتِهِ ، وجَوازِ عَدالَتِهِ . ⁽³⁾

.

۳ / ۳ معجزات پيامبران

الف - برهان ناميده شدن معجزه

۳ / ۳معجزات پيامبرانالف ـ برهان ناميده شدن معجزهقرآن«دست خود را در گريبانت ببر تا سپيد و بى گزند ، بيرون آيد ؛ و [ براى رهايى ] از اين هراس ، بازويت را به [بدن] خودت بچسبان . اين دو [ معجزه ] ، دو برهان از جانب پروردگار توست به سوى فرعون و سران او ؛ زيرا آنان ، قومى نافرمان اند» .

حديثامام صادق عليه السلامـ در يادكردِ پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ـ :كسى است كه خداوند ، او را با آياتى محكم و برهان هايى روشن فرستاد .

امام صادق عليه السلامـ به زنديقى كه از ايشان پرسيد : چگونه [ضرورت وجود ]پيامبران و رسولان را اثبات مى كنى؟ ـ :ثابت شد كه در هر عصر و زمانى ، رسولان و پيامبران ، دلايل و برهان هايى آوردند تا زمينِ خدا از حجّتى كه با خود ، دانشى گواه بر راستگويى و عادل بودنش دارد ، خالى نباشد .

.

الإمام المهدي عليه السلامـ في وَصفِ الأَنبِياءِ عليهم السلام ـ :بايَنَ ⁽¹⁾بَينَهُم وبَينَ مَن بَعَثَهُم إلَيهِم بِالفَضلِ الَّذي جَعَلَهُ لَهُم عَلَيهِم ، وما آتاهُم مِنَ الدَّلائِلِ الظّاهِرَةِ وَالبَراهينِ الباهِرَةِ ، وَالآياتِ الغالِبَةِ . فَمِنهُم مَن جَعَلَ النّارَ عَلَيهِ بَردا وسَلاما وَاتَّخَذَهُ خَليلاً ، ومِنهُم مَن كَلَّمَهُ تَكليما وجَعَلَ عَصاهُ ثُعبانا مُبينا ، ومِنهُم مَن أحيَا المَوتى بِإِذنِ اللّهِ ، وأَبرَأَ الأَكمَهَ ⁽²⁾وَالأَبرَصَ بِإِذنِ اللّهِ ، ومِنهُم مَن عَلَّمَهُ مَنطِقَ الطَّيرِ واُوتِيَ مِن كُلِّ شَيءٍ . ثُمَّ بَعَثَ مُحَمَّدا صلى الله عليه و آله رَحمَةً لِلعالَمينَ ، وتَمَّمَ بِهِ نِعمَتَهُ ، وخَتَمَ بِهِ أنبِياءَهُ ، وأَرسَلَهُ إلَى النّاسِ كافَّةً ، وأَظهَرَ مِن صِدقِهِ ما أظهَرَ ، وبَيَّنَ مِن آياتِهِ وعَلاماتِهِ ما بَيَّنَ . ⁽³⁾

ب ـ تَسمِيَةُ الإِعجازِ بِالبَيِّنَةِ« حَقِيقٌ عَلَى أَن لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ قَدْجِئْتُكُم بِبَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِىَ بَنِى إِسْرَاءِيلَ » . ⁽⁴⁾

« وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُواْ اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُم بَيِّنَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ ءَايَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِى أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ » . ⁽⁵⁾

راجع : البقرة : ۸۷ و ۹۲ و ۲۵۳ ، آل عمران : ۱۰۵ و ۱۸۳ و ۱۸۴ ، المائدة : ۳۲ و ۱۱۰ ، الأنعام : ۱۵۷ ، الأعراف : ۸۵ و ۱۰۱ ، التوبة : ۷۰ ، يونس : ۷۴ ، هود : ۱۷ و ۲۸ و ۶۳ و ۶۴ و ۸۸ ، إبراهيم : ۹ ، النحل : ۴۴ ، طه : ۷۲ ، العنكبوت : ۳۹ ، فاطر : ۲۵ ، غافر : ۳۴ و ۵۰ و ۸۳ ، الزخرف : ۶۳ ، الحديد : ۲۵ ، الصفّ : ۶ .

ج ـ تَسمِيَةُ الإِعجازِ بِالآيَةِ« قَالَ إِن كُنتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِهَا إِن كُنتَ مِنَ الصَّادِقِينَ * فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِىَ ثُعْبَانٌ مُّبِينٌ * وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِىَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ » . ⁽⁶⁾

.

ب - دليل روشن ناميده شدن معجزه

ج - آيه ناميده شدن معجزه

امام مهدى عليه السلامـ در توصيف پيامبران عليهم السلام ـ :[ خداوند ، ] ميان پيامبران و كسانى كه پيامبران را سوى ايشان فرستاد ، با امتيازى كه پيامبران را بر ايشان داد و به واسطه دلايل آشكار و برهان هاى روشن و نشانه هاى چيره گرى كه به آنان عطا فرمود ، متمايز ساخت . بر يكى ، آتش را سرد و بى گزند ساخت و دوست حقيقى خود ، قرارش داد . با يكى ، سخن گفت و چوب دستش را به اژدهايى نمايان ، تبديل كرد . يكى از آنان ، به اذن خداوند ، مُردگان را زنده مى ساخت و با اجازه خداوند ، كور مادرزاد و پيس را شفا مى داد . به يكى ، زبانِ مرغان را آموخت و از هر چيزى به او داده شد . سپس محمّد صلى الله عليه و آله را به عنوان رحمتى براى جهانيانْ بر انگيخت و نعمتش را با او تمام كرد و سلسله پيامبرانش را بدو پايان بخشيد و او را به سوى همه مردمان فرستاد و در باره حقّانيت و راستگويى او ، نشانه هايى را نمودار ساخت و آيات و علامت هاى بسيارى را از او نشان داد .

ب ـ دليل روشن ناميده شدن معجزه«شايسته است كه بر خدا ، جز [ سخن ] حق نگويم . من ، در حقيقت ، دليلى روشن از سوى پروردگارتان ، براى شما آورده ام . پس فرزندان اسرائيل را همراه من بفرست» .

«و به سوى [ قوم ] ثمود ، برادرشان صالح را [ فرستاديم] . گفت : اى قوم من! خدا را بپرستيد . براى شما ، هيچ معبودى جز او نيست . در حقيقت ، براى شما از جانب پروردگارتان ، دليلى آشكار آمده است . اين ، ماده شترِ خدا براى شماست كه پديده اى شگرف است . پس آن را بگذاريد تا در زمين خدا بخورد و گزندى به او نرسانيد ، تا [ مبادا به سبب آن ، ] شما را عذابى دردناك ، فرو گيرد» .

ر . ك : بقره : آيه ۸۷ ، ۹۲ و ۲۵۳ ، آل عمران : آيه ۱۰۵ ، ۱۸۳ ـ ۱۸۴ ، مائده : آيه ۳۲ و ۱۱۰ ، انعام : آيه ۱۵۷ ، اعراف : آيه ۸۵ و ۱۰۱ ، توبه : آيه ۷۰ ، يونس : آيه ۷۴ ، هود : آيه ۱۷ و ۲۸ و ۶۳ ـ ۶۴ و ۸۸ ، ابراهيم : آيه ۹ ، نحل : آيه ۴۴ ، طه : آيه ۷۲ ، عنكبوت : آيه ۳۹ ، فاطر : آيه ۲۵ ، غافر : آيه ۳۴ و ۵۰ و ۸۳ ، زخرف : آيه ۶۳ ، حديد : آيه ۲۵ ، صف : آيه ۶ .

ج ـ آيه ناميده شدن معجزه«[ فرعون ] گفت : «اگر معجزه اى آورده اى ، پس اگر راست مى گويى ، آن را ارائه كن» . پس [ موسى ] عصايش را افكند و ناگاه ، اژدهايى آشكار شد . نيز دست خود را [ از گريبان ] بيرون كشيد و ناگهان ، براى تماشاگران ، سپيد [ و درخشنده ] بود» .

.

د ـ تَسمِيَةُ الإِعجازِ بِالسُّلطانِ« يَسْئلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَن تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِّنَ السَّمَاءِ فَقَدْ سَأَلُواْ مُوسَى أَكْبَرَ مِن ذَ لِكَ فَقَالُواْ أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُواْ الْعِجْلَ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَن ذَلِكَ وَءَاتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُّبِينًا » . ⁽¹⁾

« وَ لَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جَاءَهُمْ رَسُولٌ كَرِيمٌ * أَنْ أَدُّواْ إِلَىَّ عِبَادَ اللَّهِ إِنِّى لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ * وَ أَن لَا تَعْلُواْ عَلَى اللَّهِ إِنِّى ءَاتِيكُم بِسُلْطَانٍ مُّبِينٍ » . ⁽²⁾

۳ / ۴أهلُ بَيتِ النَّبِيِ عليهم السّلامالإمام الصادق عليه السلام :نَحنُ الحُجَّةُ البالِغَةُ عَلى مَن دونَ السَّماءِ وفَوقَ الأَرضِ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :اللّهُمَّ إنَّهُ لا بُدَّ لَكَ مِن حُجَجٍ في أرضِكَ ، حُجَّةٍ بَعدَ حُجَّةٍ عَلى خَلقِكَ ، يَهدونَهُم إلى دينِكَ ، ويُعَلِّمونَهُم عِلمَكَ كَيلا يَتَفَرَّقَ أتباعُ أولِيائِكَ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :اُخرُجوا إلَى اللّهِ بِمَا افتَرَضَ عَلَيكُم مِن حَقِّهِ ، وبَيَّنَ لَكُم مِن وَظائِفِهِ ، أنَا شاهِدٌ لَكُم وحَجيجٌ يَومَ القِيامَةِ عَنكُم . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلامـ في ذَمِّ العاصينَ مِن أصحابِهِ ـ :قَد دارَستُكُمُ الكِتابَ ، وفاتَحتُكُمُ الحِجاجَ ، وعَرَّفتُكُم ما أنكَرتُم ، وسَوَّغتُكُم ⁽⁶⁾ما مَجَجتُم ، لَو كانَ الأَعمى يَلحَظُ ، أوِ النّائِمُ يَستَيقِظُ . ⁽⁷⁾

.

د - سلطان ناميده شدن معجزه

۳ / ۴ خاندان پيامبرعليهم السلام

د ـ سلطان ناميده شدن معجزه«اهل كتاب ، از تو مى خواهند كه كتابى را از آسمان [ يكباره ] بر آنان ، فرود آورى . البتّه از موسى ، بزرگ تر از اين را خواستند و گفتند : «خدا را ، آشكارا به ما بنماى» . پس به سزاى ظلمشان ، صاعقه آنان را فرو گرفت . سپس ، بعد از آن كه دلايل آشكار برايشان آمد ، گوساله را [ به پرستش ]گرفتند ، و ما از آن هم در گذشتيم و به موسى ، برهانى (معجزه اى) روشن ، عطا كرديم» .

«و به يقين ، پيش از آنان ، قوم فرعون را آزموديم ، و فرستاده اى بزرگوار ، برايشان آمد كه [ به آنان گفت] : بندگان خدا را به من بسپاريد ؛ زيرا من براى شما ، فرستاده اى امينم ؛ و بر خدا برترى مجوييد كه من براى شما ، حجّتى (معجزه اى) آشكار آورده ام» .

۳ / ۴خاندان پيامبر صلى الله عليه و آلهامام صادق عليه السلام :ما بر هر آن كه در زيرِ آسمان و روى زمين است ، حجّتى رسا هستيم .

امام على عليه السلام :خدايا ! ناگزير ، براى تو در زمينت ، حجّت هايى لازم است ؛ حجّتى از پىِ حجّتى بر آفريدگانت ، كه ايشان را به دين تو ، راه نمايى كنند و علم تو را به آنان بياموزند تا پيروان اولياى تو ، پراكنده نشوند .

امام على عليه السلام :شما از عهده حقوقى كه خداوند براى خويش بر شما واجب كرده و وظايفى كه برايتان مشخّص كرده است ، بيرون آييد من هم روز قيامت ، براى شما شهادت مى دهم و از شما ، دفاع مى كنم .

امام على عليه السلامـ در نكوهش ياران نافرمانش ـ :من كتاب [خدا] را به شما آموختم و برايتان ، دليل آوردم ( / باب احتجاج و استدلال را به روى شما گشودم) و آنچه را نمى شناختيد ، به شما شناساندم و آنچه را كه از دهانتان بيرون مى افكنديد ، به مذاق شما گوارا ساختم . اى كاش كه نابينا ، بينا مى گشت يا كه خفته ، بيدار مى شد!

.

عنه عليه السلام :إنّي لَعَلى إقامَةِ حُجَجِ اللّهِ اُقاوِلُ ، وعَلى نُصرَةِ دينِهِ اُجاهِدُ واُقاتِلُ . ⁽¹⁾

الإمام زين العابدين عليه السلامـ في زِيارَةِ الإِمامِ عَلِيٍ عليه السلام المَعروفَةِ بِزِيارَةِ أمينِ اللّهِ ـ :ألزَمَ أعداءَكَ الحُجَّةَ في قَتلِهِم إيّاكَ ، مَعَ ما لَكَ مِنَ الحُجَجِ البالِغَةِ عَلى جَميعِ خَلقِهِ . ⁽²⁾

الإمام الجواد عن الإمام الصادق عن أبيه الإمام الباقر عليهم السلامـ لِرَجُلٍ سَأَ لَهُ عَن مَسائِلَ ـ :كَما أنَّ الأَمرَ لا بُدَّ مِن تَنزيلِهِ مِنَ السَّماءِ يَحكُمُ بِهِ أهلُ الأَرضِ ، كَذلِكَ لا بُدَّ مِن والٍ ، فَإِن قالوا : لا نَعرِفُ هذا ، فَقُل لَهُم : قولوا ما أحبَبتُم ، أبَى اللّهُ عَزَّ وجَلَّ بَعدَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله أن يَترُكَ العِبادَ ولا حُجَّةَ عَلَيهِم . قالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام : ثُمَّ وَقَفَ [ الرَّجُلُ ] فَقالَ : هاهُنا يَابنَ رَسولِ اللّهِ بابٌ غامِضٌ ، أرَأَيتَ إن قالوا : حُجَّةُ اللّهِ : القُرآنُ ؟ قالَ : إذَن أقولُ لَهُم : إنَّ القُرآنَ لَيسَ بِناطِقٍ يَأمُرُ ويَنهى ، ولكِنَّ لِلقُرآنِ أهلٌ يَأمُرونَ ويَنهَونَ . ⁽³⁾

الإمام الباقر عليه السلامـ في وَصفِ أهلِ البَيتِ عليهم السلام ـ :هؤُلاءِ أهلُ بَيتٍ أكرَمَهُمُ اللّهُ بِسِرِّهِ ، وشَرَّفَهُم بِكَرامَتِهِ ، وأَعَزَّهُم بِالهُدى ، وثَبَّتَهُم بِالوَحيِ ، وجَعَلَهُم أئِمَّةَ هُدىً ونوراً فِي الظُّلَمِ لِلنَّجاةِ ، وَاختَصَّهُم لِدينِهِ ، وفَضَّلَهُم بِعِلمِهِ ، وآتاهُم ما لَم يُؤتِ أحَداً مِنَ العالَمينَ ، وجَعَلَهُم عِماداً لِدينِهِ ، ومُستَودَعا لِمَكنونِ سِرِّهِ ، واُمَناءَ عَلى وَحيِهِ ، وشُهَداءَ عَلى بَرِيَّتِهِ ، وَاختارَهُمُ اللّهُ وحَباهُم ، وخَصَّهُم وَاصطَفاهُم ، وفَضَّلَهُم وَارتَضاهُم، وَانتَجَبَهُم وَانتَقاهُم ، وجَعَلَهُم لِلبِلادِ وَالعِبادِ عُمَّاراً ، وأَدِلّاءَ لِلاُمَّةِ عَلَى الصِّراطِ، فَهُم أئِمَّةُ الهُدى، وَالدُّعاةُ إلَى التَّقوى، وكَلِمَةُ اللّهِ العُليا ، وحُجَّةُ اللّهِ العُظمى . ⁽⁴⁾

.

امام على عليه السلام :هر آينه ، من براى اقامه حجّت هاى خدا ، گفتگو مى كنم و براى يارى دادن دين خدا ، جهاد و جنگ مى نمايم .

امام زين العابدين عليه السلامـ در زيارت امام على عليه السلام ، معروف به «زيارت امين اللّه » ـ :در كنار حجّت هاى رسايى كه تو را بر همه آفريدگان اوست ، [خداوند] كشته شدنت به دست دشمنانت را نيز حجّتى [بر حقّانيت تو] عليه دشمنانت قرار داد .

امام جواد عليه السلامـ به نقل از امام صادق عليه السلام ـ :پدرم باقر عليه السلام ، در پاسخ به مردى كه از ايشان سؤالاتى پرسيد ، فرمود : «همان گونه كه فرمان [و قانون ]بايد از آسمان فرو فرستاده شود كه مردم زمين ، بر اساس آنْ حكم كنند ، وجود زمامدارى [از جانب خداوند ]هم لازم است . اگر گفتند : ما آن زمامدار را نمى شناسيم ، به آنها بگو : هر چه دوست داريد ، بگوييد ؛ امّا خداوند عز و جل نخواسته است كه بعد از محمّد صلى الله عليه و آله ، بندگان را بدون حجّتى بر ايشان ، رها كند» . [آن مرد] ايستاد و گفت : اى فرزند پيامبر خدا ! در اين جا ، موضوع پيچيده اى وجود دارد . بفرما كه اگر گفتند : «حجّت خدا ، [فقط] قرآن است»[ ، چه بگويم]؟ [پدرم] فرمود : «آن گاه به ايشان مى گويم : قرآن ، زبان ندارد كه امر و نهى كند ؛ بلكه قرآن ، اهلى دارد كه آنها ، امر و نهى مى كنند» .

امام باقر عليه السلامـ در توصيف اهل بيت عليهم السلام ـ :اينان ، خاندانى هستند كه خداوند ، اسرار خويش را به آنان عطا فرموده و به كرامت خود ، مفتخرشان ساخته است و به هدايت ، ارجمندشان داشته و به وحى ، ثابتْ قدمشان نموده است . ايشان را پيشوايانِ هدايت و نورى در تاريكى ها ، براى نجات [بشر] قرار داده است و به دين خود ، ويژه شان گردانيده و به علم خود ، برترى شان داده و به آنها چيزى عطا كرده كه به هيچ يك از مردمان نداده است . آنان را ستون دينش و سپردگاه راز نهانش و امين بر وحى اش و گواهانِ بر آفريدگانش قرار داده است . خداوند ، ايشان را انتخاب كرد و به آنان بخشيد و از بندگان ويژه خود ، قرارشان داد . آنها را برگزيد و برترى شان داد و پسنديد . آنها را دستچين كرده ، جدا ساخت و آباد كنندگان شهرها گردانيد و آنها را بندگان و راه نمايان امّت به راه راستْ قرار داد . پس ايشان ، پيشوايان هدايت و دعوتگران به پرهيزگارى و كلمه برتر خدا و بزرگ ترين حجّت خدا هستند .

.

الكافي عن منصور بن حازم :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : إنَّ اللّهَ أجَلُّ وأَكرَمُ مِن أن يُعرَفَ بِخَلقِهِ ، بَلِ الخَلقُ يُعرَفونَ بِاللّهِ ، قالَ : صَدَقتَ ، قُلتُ : إنَّ مَن عَرَفَ أنَّ لَهُ رَبّا ، فَيَنبَغي لَهُ أن يَعرِفَ أنَّ لِذلِكَ الرَّبِّ رِضا وسَخَطا ، وأَنَّهُ لا يُعرَفُ رِضاهُ وسَخَطُهُ إلّا بِوَحيٍ أو رَسولٍ ، فَمَن لَم يَأتِهِ الوَحيُ فَقَد يَنبَغي لَهُ أن يَطلُبَ الرُّسُلَ ، فَإِذا لَقِيَهُم عَرَفَ أنَّهُمُ الحُجَّةُ ، وأَنَّ لَهُمُ الطّاعَةَ المُفتَرَضَةَ . وقُلتُ لِلنّاسِ : تَعلَمونَ أنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله كانَ هُوَ الحُجَّةَ مِنَ اللّهِ عَلى خَلقِهِ ؟ قالوا : بَلى ، قُلتُ : فَحينَ مَضى رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله مَن كانَ الحُجَّةَ عَلى خَلقِهِ ؟ فَقالوا : القُرآنُ . فَنَظَرتُ فِي القُرآنِ فَإِذا هُوَ يُخاصِمُ بِهِ المُرجِيُّ وَالقَدَرِيُّ وَالزِّنديقُ الَّذي لا يُؤمِنُ بِهِ ، حَتّى يَغلِبَ الرِّجالَ بِخُصومَتِهِ ، فَعَرَفتُ أنَّ القُرآنَ لا يَكونُ حُجَّةً إلّا بِقَيِّمٍ ، فَما قالَ فيهِ مِن شَيءٍ كانَ حَقّا ، فَقُلتُ لَهُم : مَن قَيِّمُ القُرآنِ ؟ فَقالوا : اِبنُ مَسعودٍ قَد كانَ يَعلَمُ وعُمَرُ يَعلَمُ ، وحُذَيفَةُ يَعلَمُ . قُلتُ : كُلَّهُ ؟ قالوا : لا! فَلَم أجِد أحَدا يُقالُ : إنَّهُ يَعرِفُ ذلِكَ كُلَّهُ إلّا عَلِيّا عليه السلام ، وإذا كانَ الشَّيءُ بَينَ القَومِ فَقالَ هذا : لا أدري ، وقالَ هذا : لا أدري ، وقالَ هذا : لا أدري ، وقال هذا : أنَا أدري ، فَأَشهَدُ أنَّ عَلِيّا عليه السلام كانَ قَيِّمَ القُرآنِ ، وكانَت طاعَتُهُ مُفتَرَضَةً ، وكانَ الحُجَّةَ عَلَى النّاسِ بَعدَ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، وأَنَّ ما قالَ فِي القُرآنِ فَهُوَ حَقٌّ . فَقالَ : رَحِمَكَ اللّهُ . ⁽¹⁾

.

الكافىـ به نقل از منصور بن حازِم ـ :به امام صادق عليه السلام گفتم : خدا ، بزرگ تر و ارجمندتر از آن است كه به واسطه مخلوقش شناخته شود ؛ بلكه مخلوق ، به خدا شناخته مى شود . فرمود : «درست است» . گفتم : كسى كه بداند پروردگارى دارد ، لازم است بداند كه براى آن پروردگار ، خشنودى و ناخشنودى اى است و اين خشنودى و ناخشنودى او ، دانسته نمى شود ، مگر از طريق وحى يا پيامبر ، و كسى كه به خودِ او وحى نمى شود ، لازم است تا در جستجوى پيامبران بر آيد ؛ و چون ايشان را يافت ، در مى يابد كه آنان ، حجّت هستند و اطاعتشان ، واجب است . من به مردم (مخالفان) گفتم : آيا شما مى دانيد [و معتقديد] كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ، حجّت خدا بر خلقش بود؟ آنها گفتند : آرى . گفتم : پس هنگامى كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله رفت ، چه كسى حجّت بر خلقش بود؟ گفتند : قرآن . من در قرآن نگريستم و ديدم كه مُرجئى و قَدَرى و [حتّى] زنديق كه به آن ايمان ندارد ، براى چيره آمدن بر افراد در مجادله اش ، به قرآن استدلال مى كند . پس دريافتم كه قرآن ، حجّت نيست ، مگر با متولّى ، و آنچه آن متولّى در باره قرآن بگويد ، همان درست است . پس به آنها گفتم : متولّىِ قرآن كيست؟ گفتند : ابن مسعود ، قرآن را مى دانست . عمر هم مى دانست . حُذَيفه هم مى دانست . گفتم : همه آن را [مى دانستند]؟ گفتند : نه . پس من هيچ كس را نيافتم كه گفته شود : «او ، همه قرآن را مى داند» ، مگر على عليه السلام . هر گاه مسئله اى ميان مردم به وجود مى آمد ، اين (ابن مسعود) مى گفت : «نمى دانم» و اين (عمر) مى گفت : «نمى دانم» و اين (حُذَيفه) مى گفت : «نمى دانم» . اين (على عليه السلام ) مى فرمود : «مى دانم» . پس گواهى مى دهم كه على ، متولّى قرآن بود و اطاعت از او ، واجب است و بعد از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ، او حجّت بر مردم بود و هر چه او در باره قرآن گفته ، همان درست است . امام صادق عليه السلام فرمود : «رحمت خدا بر تو باد !» .

.

الإمام الصادق عليه السلامـ في زِيارَةِ الإِمامِ الحُسَينِ عليه السلام ـ :السَّلامُ عَلَيكَ يا وارِثَ الأَنبِياءِ ، السَّلامُ عَلَيكَ يا وَصِيَّ الأَوصِياءِ ، السَّلامُ عَلَيكَ وعَلى ذُرِّيَّتِكَ الَّذينَ حَباهُمُ اللّهُ بِالحُجَجِ البالِغَةِ ، وَالنّورِ وَالصِّراطِ المُستَقيمِ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام : كُنّا نُجوما يُستَضاءُ بِناولِلبَرِيَّةِ نَحنُ اليَومَ بُرهانُ ⁽²⁾

الإمام الهادي عليه السلامـ في زِيارَةِ الإِمامِ عَلِيٍّ عليه السلام يَومَ الغَديرِ ـ :مَولايَ أنتَ الحُجَّةُ البالِغَةُ ، وَالمَحَجَّةُ ⁽³⁾الواضِحَةُ ، وَالنِّعمَةُ السّابِغَةُ ، وَالبُرهانُ المُنيرُ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلامـ في إحدَى الزِّياراتِ الجامِعَةِ ـ :كُلَّما غابَ مِنكُم حُجَّةٌ ، أو أفَلَ مِنكُم عَلَمٌ ، أطَلعَ اللّهُ لِخَلقِهِ مِن عَقِبِ الماضي خَلَفا ، إماما ونورا هادِيا ، وبُرهانا مُبينا نَيِّرا ، داعِيا عَن داعٍ ، وهادِيا بَعدَ هادٍ . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلامـ فِي الزِّيارَةِ الجامِعَةِ الكَبيرَةِ ـ :السَّلامُ عَلَى الأَئِمَّةِ ⁽⁶⁾الدُّعاةِ ، وَالقادَةِ الهُداةِ ، وَالسّادَةِ الوُلاةِ ، وَالذّادَةِ الحُماةِ ، وأَهلِ الذِّكرِ ، واُولِي الأَمرِ ، وبَقِيَّةِ اللّهِ وخِيَرَتِهِ وحِزبِهِ ، وعَيبَةِ ⁽⁷⁾عِلمِهِ ، وحُجَّتِهِ وصِراطِهِ ، ونورِهِ وبُرهانِهِ ... أعَزَّكُم بِهُداهُ ، وخَصَّكُم بِبُرهانِهِ ، وَانتَجَبَكُم لِنورِهِ ... آياتُ اللّهِ لَدَيكُم وعَزائِمُهُ فيكُم ، ونورُهُ وبُرهانُهُ عِندَكُم . ⁽⁸⁾

.

امام صادق عليه السلامـ در زيارت امام حسين عليه السلام ـ :سلام بر تو ، اى وارث پيامبران ! سلام بر تو ، اى وصىّ اوصيا ! سلام بر تو و بر فرزندان تو كه خداوند ، حجّت هاى رسا و نور و راه راست را به ايشان بخشيد !

امام صادق عليه السلام :ما ستارگانى هستيم كه از نور ما ، راه ، جُسته مى شود و براى مردمان ، امروز ، ما برهانيم .

امام هادى عليه السلامـ در زيارت امام على عليه السلام در روز غدير ـ :مولاى من! تويى حجّت رسا و راه روشن و نعمت سرشار و برهان روشنگر .

امام هادى عليه السلامـ در يكى از زيارت هاى جامعه ـ :هر زمان كه حجّتى از شما در گذرد يا نشانه اى از شما اُفول كند ، خداوند براى خلق خود ، از نسل آن درگذشته ، جانشينى بر مى آورد كه پيشوا و نورى هدايتگر و برهانى روشن و نورانى باشد كه يكى از پىِ ديگرى [به راه حق] دعوت مى كند و يكى بعد از ديگرى ، [مردمان را ]هدايت مى نمايد .

امام هادى عليه السلامـ در «زيارت جامعه كبيره» ـ :سلام بر پيشوايان دعوتگر ، و رهبران هدايتگر ، و سَروران حكومتگر ، و مدافعان حمايتگر [از دين خدا] ، و اهل ذكر ، و اولياى امر ، و يادگاران و برگزيدگان خدا و حزب او ، و صندوق دانش او ، و حجّت و راه او ، و نور و برهان او ... خداوند ، شما را به هدايتش ، گرامى داشت و برهانش را به شما اختصاص داد و براى نور خويش ، شما را برگزيد ... . نشانه هاى خدا ، در نزد شماست ، و اراده و مشيّت هاى او [همراه] با شماست ، و نور و برهانش ، پيش شماست .

.

المزار الكبير عن أبي جعفر محمّد بن عبد اللّه الحميريـ فيما خَرَجَ إلَيهِ مِنَ النّاحِيَةِ المُقَدَّسَةِ في زِيارَةِ صاحِبِ الأَمرِ عليه السلام ـ :أنتُم حُجَجُهُ وبَراهينُهُ . ⁽¹⁾

المزار الكبير عن محمّد بن الحسين البزوفريـ في دُعاءِ النُّدبَةِ لِصاحِبِ الزَّمانِ عليه السلام ـ :يَابنَ الآياتِ البَيِّناتِ ، يَابنَ الدَّلائِلِ الظّاهِراتِ ، يَابنَ البَراهينِ الباهِراتِ ، يَابنَ الحُجَجِ البالِغاتِ . ⁽²⁾

۳ / ۵الإِسلامُالإمام عليّ عليه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذي شَرَعَ الإِسلامَ فَسَهَّلَ شَرائِعَهُ لِمَن وَرَدَهُ ، وأَعَزَّ أركانَهُ عَلى مَن غالَبَهُ ، فَجَعَلَهُ أمنا لِمَن عَلِقَهُ ، وسِلما لِمَن دَخَلَهُ ، وبُرهانا لِمَن تَكَلَّمَ بِهِ ، وشاهِدا لِمَن خاصَمَ عَنهُ ، ونورا لِمَنِ استَضاءَ بِهِ . ⁽³⁾

عنه عليه السلامـ في فَضلِ الإِسلامِ ـ :هُوَ عِندَ اللّهِ وَثيقُ الأَركانِ ، رَفيعُ البُنيانِ ، مُنيرُ البُرهانِ ، مُضيءُ النّيرانِ ، عَزيزُ السُّلطانِ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۵ اسلام

المزار الكبيرـ به نقل از ابو جعفر محمّد بن عبد اللّه حِميَرى ، در زيارت صاحب امر عليه السلام كه از ناحيه مقدّسه براى او صادر شد ـ :شما ، حجّت ها و برهان هاى خدا هستيد .

المزار الكبيرـ به نقل از محمّد بن حسين بَزوفرى ، در «دعاى ندبه» براى صاحبْ زمان عليه السلام ـ :اى پسر نشانه هاى روشن ! اى پسر دلايل آشكار ! اى پسر برهان هاى درخشان ! اى پسر حجّت هاى رسا !

۳ / ۵اسلامامام على عليه السلام :سپاس ، خدايى را كه شريعت اسلام را بر نهاد و آبشخورهاى آن را براى كسى كه بخواهد بِدان در آيد ، آسان ساخت ، و اركانش را در برابر كسى كه بخواهد بر آن چيرگى يابد ، استوار گردانيد ، و آن را براى كسى كه بِدانْ چنگ زند ، وسيله اى امن قرار داد ، و براى كسى كه به آن در آيد ، [مايه] سلامت ، و براى كسى كه با آن سخن گويد ، برهان ، و براى كسى كه از آن دفاع كند ، گواه ، و براى كسى كه بخواهد از آن پرتو گيرد ، روشنايى قرار داد .

امام على عليه السلامـ در بيان فضيلت اسلام ـ :آن در نزد خداوند ، پايه هايى استوار دارد و بنايى بلند ، و برهانى روشنگر ، و آتش هايى فروزان ، و قدرتى شكست ناپذير است .

.

فاطمة عليهاالسلامـ في دُعائِها عَقيبَ فَريضَةِ الظُّهرِ ـ :اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ خاتَمِ النَّبِيّينَ ، ... اللّهُمَّ بَيِّض وَجهَهُ ، وأَعلِ كَعبَهُ ، وأَفلِج ⁽¹⁾حُجَّتَهُ ، وأَتمِم نورَهُ ، وثَقِّل ميزانَهُ ، وعَظِّم بُرهانَهُ . ⁽²⁾

الإمام الرضا عليه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذي شَرَعَ الإِسلامَ ⁽³⁾دينا ... وجَعَلَ فيهِ النّورَ وَالبُرهانَ ، وَالشِّفاءَ وَالبَيانَ . ⁽⁴⁾

۳ / ۶العِلمُالإمام عليّ عليه السلام :العِلمُ كُلُّهُ حُجَّةٌ إلّا ما عُمِلَ بِهِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :أيُّهَا النّاسُ ! إذا عَلِمتُم فَاعمَلوا بِما عَلِمتُم لَعَلَّكُم تَهتَدونَ ، إنَّ العالِمَ العامِلَ بِغَيرِهِ كَالجاهِلِ الحائِرِ الَّذي لا يَستَفيقُ عَن جَهلِهِ ، بَل قَد رَأَيتُ أنَّ الحُجَّةَ عَلَيهِ أعظَمُ ، وَالحَسرَةَ أدوَمُ عَلى هذَا العالِمِ المُنسَلِخِ مِن عِلمِهِ ، مِنها عَلى هذَا الجاهِلِ المُتَحَيِّرِ في جَهلِهِ . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۶ علم

فاطمه عليهاالسلامـ در دعايش بعد از نماز ظهر ـ :بار خدايا ! بر محمّد ، خاتم پيامبران ، درود فرست ... . بار خدايا ! او را روسپيد گردان ، و مقامش را بلند دار ، و حجّتش را پيروز ساز ، و نورش را كامل و ترازويش را سنگين كن ، و برهانش را عظمت بخش .

امام رضا عليه السلام :سپاس ، خداى را كه دين اسلام را بنا نهاد ... و در آن ، روشنايى و برهان ، و شفابخشى و بيانْ قرار داد .

۳ / ۶علمامام على عليه السلام :علم ، همه اش حجّت است ، مگر آنچه كه بدان عمل شود .

امام على عليه السلام :اى مردم! چون دانا شويد ، به آنچه مى دانيد ، عمل كنيد ، باشد كه هدايت شويد . عالِمى كه بر خلاف علمش عمل كند ، مانند نادانِ سرگردانى است كه از [مستىِ] نادانى اش به هوش نيايد ؛ بلكه به نظر من ، حجّت بر او تمام تر است و افسوسِ چنين عالِمى كه از علم خويش جدا گشته ، پايدارتر باشد تا افسوس آن نادانى كه در نادانى خويش ، سرگردان است .

.

عنه عليه السلام :عِلمٌ بِلا عَمَلٍ ، حُجَّةٌ للّهِِ عَلَى العَبدِ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :مَن لَم يَعمَل بِالعِلمِ ، كانَ حُجَّةً عَلَيهِ ووَبالاً . ⁽²⁾

عنه عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ :يا عالِمُ ، قَد قامَ عَلَيكَ حُجَّةُ العِلمِ ، فَاستَيقِظ مِن رَقدَتِكَ . ⁽³⁾

عنه عليه السلامـ أيضا ـ :مَنِ ازدادَ عِلما ، فَليَحذَر مِن تَوكيدِ الحُجَّةِ عَلَيهِ . ⁽⁴⁾

۳ / ۷رُواةُ حَديثِ أهلِ البَيتِ عليهم السّلامالغيبة للطوسي عن إسحاق بن يعقوب :سَأَلتُ مُحَمَّدَ بنَ عُثمانَ العَمرِيَ رحمه الله ⁽⁵⁾أن يوصِلَ لي كِتابا قَد سَأَلتُ فيهِ مَسائِلَ أشكَلَت عَلَيَّ ، فَوَرَدَ التَّوقيعُ بِخَطِّ مَولانا صاحِبِ الدّارِ عليه السلام : ... أمَّا الحَوادِثُ الواقِعَةُ ، فَارجِعوا فيها إلى رُواةِ حَديثِنا ؛ فَإِنَّهُم حُجَّتي عَلَيكُم ، وأَنَا حُجَّةُ اللّهِ عَلَيكُم . ⁽⁶⁾

۳ / ۸الصُّلَحاءُالكافي عن إسماعيل الهاشمي :شَكَوتُ إلى أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام ما ألقى مِن أهلِ بَيتي مِنِ استِخفافِهِم بِالدّينِ . فَقالَ : يا إسماعيلُ ، لا تُنكِر ذلِكَ مِن أهلِ بَيتِكَ ، فَإِنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى جَعَلَ لِكُلِّ أهلِ بَيتٍ حُجَّةً يَحتَجُّ بِها عَلى أهلِ بَيتِهِ فِي القِيامَةِ ، فَيُقالُ لَهُم : ألَم تَرَوا فُلانا فيكُم ؟ ألَم تَرَوا هَديَهُ فيكُم ؟ ألَم تَرَوا صَلاتَهُ فيكُم ؟ ألَم تَرَوا دينَهُ ؟ فَهَلَا اقتَدَيتُم بِهِ ؟ ! فَيَكونُ حُجَّةً عَلَيهِم فِي القِيامَةِ . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۷ راويان حديث اهل بيت عليهم السلام

۳ / ۸ نيكان

امام على عليه السلام :علمِ بدون عمل ، حجّتى است براى خدا بر بنده .

امام على عليه السلام :كسى كه به علمْ عمل نكند ، آن علم ، حجّتى عليه او و [مايه] مشقّت است .

امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ :اى عالِم ! حجّتِ علم ، بر تو اقامه شده است . پس ، از خواب خود ، بيدار شو .

امام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ :كسى كه علمش بيشتر است ، بايد از قوى تر بودن حجّت بر خود ، بر حذر باشد .

۳ / ۷راويان حديث اهل بيت عليهم السّلامالغيبة ، طوسىـ به نقل از اسحاق بن يعقوب ـ :از محمّد بن عثمان عَمْرى ⁽¹⁾خواهش كردم تا نامه مرا ـ كه در آن ، مسائلى را كه برايم مشكل شده بود ، پرسيده بودم ، به امام [مهدى] عليه السلام برساند . پس توقيعى (پاسخى) با دستْ خطّ مولايمان صاحب خانه عليه السلام رسيد كه [در آن آمده بود ] : « ... در مسائل جديدى كه پيش مى آيد ، به راويان حديث ما مراجعه كنيد ؛ زيرا آنان ، حجّت من بر شما هستند ، و من ، حجّت خدا بر شما هستم» .

۳ / ۸نيكانالكافىـ به نقل از اسماعيل هاشمى ـ :از اين كه مى ديدم خانواده ام به دين ، بى توجّهى مى كنند ، به امام صادق عليه السلام شكايت بردم . ايشان فرمود : «اى اسماعيل ! اين رفتار خانواده ات ، تو را ناراحت نكند ؛ ⁽²⁾زيرا خداوند ـ تبارك و تعالى ـ براى هر خانواده اى ، حجّتى قرار داده است كه با آن در روز قيامت ، بر خانواده او احتجاج مى كند و به آنها گفته مى شود : مگر فلانى را در ميان خود نديديد؟ آيا راه و روش او را در جمع خود ، مشاهده نكرديد؟ آيا نماز خواندن او را در ميان خود نديديد؟ آيا دين او را نديديد؟ پس چرا از او سرمشق نگرفتيد؟! . بدين ترتيب ، آن شخص در قيامت ، عليه آنان ، حجّت است» .

.

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ الرَّجُلَ مِنكُم لَيَكونُ فِي المَحَلَّةِ فَيَحتَجُّ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ يَومَ القِيامَةِ عَلى جيرانِهِ بِهِ فَيُقالُ لَهُم : ألَم يَكُن فُلانٌ بَينَكُم ؟ ألَم تَسمَعوا كَلامَهُ ؟ ألَم تَسمَعوا بُكاءَهُ فِي اللَّيلِ ؟ فَيَكونُ حُجَّةَ اللّهِ عَلَيهِم . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :المُؤمِنُ وَحدَهُ حُجَّةٌ ، وَالمُؤمِنُ وَحدَهُ جَماعَةٌ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :دُخولُ المُؤمِنِ عَلَى المُؤمِنِ تُرعَةٌ ⁽³⁾، ودُخولُ المُؤمِنِ عَلَى الكافِرِ حُجَّةٌ ، وَالمُؤمِنُ يَزهو نورُهُ لِأَهلِ السَّماءِ ! ⁽⁴⁾

الإمام العسكري عليه السلام :المُؤمِنُ بَرَكَةٌ عَلَى المُؤمِنِ ، وحُجَّةٌ عَلَى الكافِرِ . ⁽⁵⁾

۳ / ۹فُقَراءُ شيعَةِ أهلِ البيتِ عليهم السّلامالإمام علي عليه السلام :فُقَراءُ شيعَتِنا حُجَّةٌ عَلى أغنِيائِهِم . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۹ پيروان تهى دست اهل بيت عليهم السلام

امام صادق عليه السلام :فردى از شما در محلّه اى زندگى مى كند و خداوند عز و جل در روز قيامت ، با او بر همسايگانش احتجاج مى كند و به ايشان گفته مى شود : «آيا فلانى ، در بين شما نبود؟ آيا سخنان او را نشنيديد؟ آيا صداى گريه هاى شبانه او به گوش شما نرسيد؟» . بدين ترتيب ، او حجّت خدا بر آنان مى شود .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مؤمن ، به تنهايى حجّت است . مؤمن ، به تنهايى ، يك جماعت است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :وارد شدن مؤمن بر مؤمن [به منزله] بوستانى است ، و وارد شدن مؤمن بر كافر ، حجّت است . مؤمن ، نورش براى اهل آسمان مى درخشد .

امام عسكرى عليه السلام :مؤمن ، براى مؤمن [ديگر] ، بركت است و بر كافر ، حجّت .

۳ / ۹پيروان تهى دست اهل بيت عليهم السّلامامام على عليه السلام :پيروان تهى دست ما ، حجّت بر توانگرانشان هستند .

.

۳ / ۱۰ما يَمنَعُ العِصيانَالكتاب« وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَن رَّءَا بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ » . ⁽¹⁾

الحديثالإمام عليّ عليه السلامـ في قَولِهِ تَعالى : « وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ » ـ :طَمِعَت فيهِ ، فَقامَت إلى صَنَمٍ مُكَلَّلٍ بِالدُّرِّ وَالياقوتِ ، في ناحِيَةِ البَيتِ ، فَسَتَرَتهُ بِثَوبٍ أبيَضَ بَينَها وبَينَهُ . فَقالَ : أيُّ شَيءٍ تَصنَعينَ ؟ ! فَقالَت : أستَحي أنَا مِن إلهي أن يَرانِيَ عَلى هذِهِ السَّوءَةِ . فَقالَ يوسُفُ عليه السلام : تَستَحيينَ مِن صَنَمٍ لا يَأكُلُ ولا يَشرَبُ ، ولا أستَحي أنَا مِن إلهِيَ الَّذي هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفسٍ بِما كَسَبَت ؟ ثُمَّ قالَ : لا تَنالينَها مِنّي أبَدا . وهُوَ البُرهانُ ⁽²⁾. ⁽³⁾

الإمام زين العابدين عليه السلامـ في قَولِ اللّهِ عز و جل : « لَوْلَا أَن رَّءَا بُرْهَانَ رَبِّهِ » ـ :قامَتِ امرَأَةُ العَزيزِ إلَى الصَّنَمِ فَأَلقَت عَلَيهِ ثَوبا . فَقالَ لَها يوسُفُ : ما هذا ؟ قالَت : أستَحيي مِنَ الصَّنَمِ أن يَرانا . فَقالَ لَها يوسُفُ : أتَستَحيينَ مِمَّن لا يَسمَعُ ولا يُبصِرُ ، ولا يَفقَهُ ولا يَأكُلُ ولا يَشرَبُ ، ولا أستَحيي أنَا مِمَّن خَلَقَ الإِنسانَ وعَلَّمَهُ ! فَذلِكَ قَولُهُ تَعالى : « لَوْلَا أَن رَّءَا بُرْهَانَ رَبِّهِ » . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۰ آنچه مانع نافرمانى مى شود

۳ / ۱۰آنچه مانع نافرمانى مى شودقرآن«و در حقيقت ، [ آن زن ، ] آهنگِ وى كرد و [ يوسف نيز ] اگر برهان پروردگارش را نديده بود ، آهنگِ او مى كرد . چنين [ كرديم ]تا بدى و زشتكارى را از او باز گردانيم ؛ چرا كه او از بندگانِ با اخلاص ما بود» .

حديثامام على عليه السلامـ در باره اين سخن خداوند متعال : «و در حقيقت ، [ آن زن ، ] آهنگِ وى كرد» ـ :يعنى هوسِ او (يوسف عليه السلام ) كرد . پس به سوى بتى آراسته به دُر و ياقوت ـ كه در گوشه اتاق بود ـ ، رفت و آن را با پارچه اى سفيد پوشاند . يوسف عليه السلام گفت : «چه مى كنى؟!» . آن زن گفت : از خدايم خجالت مى كشم كه مرا با اين وضع بد ببيند . يوسف عليه السلام گفت : «تو از بتى كه نمى خورد و نمى آشامد ، شرم مى كنى . من ، از خداى خود كه بر كردار هر كس آگاه [و ناظر] است ، شرم نكنم؟» . سپس گفت : «هرگز به مراد خود از من ، نخواهى رسيد» . اين بود آن برهان [كه يوسف عليه السلام ديد] .

امام زين العابدين عليه السلامـ در باره سخن خداوند عز و جل : «اگر برهان پروردگارش را نديده بود» ـ :همسر عزيز [مصر] به سوى بت رفت و پارچه اى بر آن افكند . يوسف عليه السلام به او گفت : «اين ، چه كارى است؟» . زن گفت : از اين كه بت ، ما را ببيند ، شرم دارم . يوسف عليه السلام به او گفت : «آيا تو از چيزى كه نه مى شنود و نه مى بيند و نه مى فهمد و نه مى خورد و نه مى آشامد ، شرم مى كنى و من ، از كسى كه انسان را آفريد و به او علم آموخت ، شرم نكنم؟!» . اين است معناى سخن خداوند متعال كه : «اگر برهان پروردگارش را نديده بود» .

.

تفسير العيّاشي عن بعض أصحابنا :قالَ أبو جَعفَرٍ عليه السلام : أيُّ شَيءٍ يَقولُ النّاسُ في قَولِ اللّهِ جَلَّ وعَزَّ : « لَوْلَا أَن رَّءَا بُرْهَانَ رَبِّهِ » ؟ قُلتُ : يَقولونَ رَأى يَعقوبَ عاضّا عَلى إصبَعِهِ . فَقالَ : لا ، لَيسَ كَما يَقولونَ ، فَقُلتُ : فَأَيَّ شَيءٍ رَأى ؟ قالَ : لَمّا هَمَّت بِهِ وهَمَّ بِها ، قامَت إلى صَنَمٍ مَعَها فِي البَيتِ ، فَأَلقَت عَلَيهِ ثَوبا ، فَقالَ لَها يوسُفُ : ما صَنَعتِ ؟ قالَت : طَرَحتُ عَلَيهِ ثَوبا أستَحيي أن يَرانا ، قالَ : فَقالَ يوسُفُ : فَأَنتِ تَستَحينَ مِن صَنَمِكِ وهُوَ لا يَسمَعُ ولا يُبصِرُ ، ولا أستَحي أنَا مِن رَبّي ؟ ! ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :لَمّا هَمَّت بِهِ وهَمَّ بِها ، قامَت إلى صَنَمٍ في بَيتِها ، فَأَلقَت عَلَيهِ المُلاءَةَ ⁽²⁾لَها ، فَقالَ لَها يوسُفُ : ما تَعمَلينَ ؟ قالَت : اُلقي عَلى هذَا الصَّنَمِ ثَوبا لا يَرانا فَإِنّي أستَحيي مِنهُ . فَقالَ يوسُفُ : فَأَنتِ تَستَحيينَ مِن صَنَمٍ لا يَسمَعُ ولا يُبصِرُ ، ولا أستَحيي أنَا مِن رَبّي ؟ ! فَوَثَبَ وعَدا وعَدَت مِن خَلفِهِ ، وأَدرَكَهُمَا العَزيزُ عَلى هذِهِ الحالَةِ . ⁽³⁾

عيون أخبار الرضا عليه السلام عن عليّ بن محمّد بن الجهم :حَضَرتُ مَجلِسَ المَأمونِ وعِندَهُ الرِّضا عَلِيُّ بنُ موسى عليهماالسلام ، فَقالَ لَهُ المَأمونُ : يَابنَ رَسولِ اللّهِ ، ألَيسَ مِن قَولِكَ : إنَّ الأَنبِياءَ مَعصومونَ ؟ قالَ : بَلى ، قالَ : فَما مَعنى قَولِ اللّهِ عز و جل : « وَ عَصَى ءَادَمُ رَبَّهُ فَغَوَى » ⁽⁴⁾. . . إلى أن قالَ : فَأَخبِرني عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : « وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَن رَّءَا بُرْهَانَ رَبِّهِ » . فَقالَ الرِّضا عليه السلام : لَقَد هَمَّت بِهِ ، ولَولا أن رَأى بُرهانَ رَبِّهِ لَهَمَّ بِها كَما هَمَّت بِهِ ، لكِنَّهُ كانَ مَعصوما ، وَالمَعصومُ لا يَهُمُّ بِذَنبٍ ولا يَأتيهِ ، ولَقَد حَدَّثَني أبي عَن أبيهِ الصّادِقِ عليه السلام أنَّهُ قالَ : هَمَّت بِأَن تَفعَلَ وهَمَّ بِأَن لا يَفعَلَ . فَقالَ المَأمونُ : للّهِِ دَرُّكَ ⁽⁵⁾يا أبَا الحَسَنِ . ⁽⁶⁾

.

تفسير العيّاشىـ به نقل از يكى از راويان شيعه ـ :امام باقر عليه السلام به من فرمود : «مردم ، در باره اين سخن خداوند عز و جل : «اگر برهان پروردگارش را نديده بود» ، چه مى گويند؟» . گفتم : مى گويند : [پدرش] يعقوب عليه السلام را ديد كه انگشتش را به دندان مى گزد . فرمود : «نه . چنين نيست كه مى گويند» . گفتم : پس چه ديد؟ فرمود : «چون [زن عزيز] آهنگِ يوسف عليه السلام كرد و يوسف ، آهنگ او ، آن زن به طرف بتى كه با خود در خانه داشت ، رفت و پارچه اى روى آن انداخت . يوسف عليه السلام به او گفت : چه كردى؟ . گفت : پارچه اى روى آن انداختم . شرم دارم كه ما را [اين چنين] ببيند . يوسف عليه السلام گفت : تو از بت خويش كه نه مى بيند و نه مى شنود ، شرم دارى و من ، از پروردگارم شرم نكنم؟! » .

امام صادق عليه السلام :چون [زن عزيز] آهنگِ يوسف عليه السلام كرد و يوسف ، آهنگِ او ، به طرف بتى كه در خانه اش بود ، رفت و ملافه اى روى آن انداخت . يوسف عليه السلام به او گفت : «چه كار مى كنى؟» . گفت : پارچه اى روى اين بت مى اندازم تا ما را نبيند ؛ زيرا من از او شرم مى كنم . يوسف عليه السلام گفت : «تو از يك بت كه نه مى شنود و نه مى بيند ، شرم مى كنى و من ، از پروردگارم شرم نكنم؟!» . پس برخاست و [به طرف درِ اتاق] دويد و زليخا هم به دنبال او دويد . در اين حال ، عزيز از راه رسيد .

عيون أخبار الرضا عليه السلامـ به نقل از على بن محمّد بن جَهْم ـ :در مجلس مأمون ، حاضر شدم و على بن موسى الرضا عليه السلام نزد او بود . مأمون به ايشان گفت : اى پسر پيامبر خدا ! مگر نمى گويى كه پيامبران ، معصوم اند؟ فرمود : «چرا» . مأمون گفت : پس اين سخن خداوند عز و جل كه : «آدم ، پروردگارش را نافرمانى كرد و بيراهه رفت» ، چه معنايى دارد ... ؟ تا آن كه گفت : مرا از اين سخن خداوند عز و جل خبر ده كه : «و در حقيقت ، [ آن زن ، ] آهنگِ وى كرد و [ يوسف نيز ] اگر برهان پروردگارش را نديده بود ، آهنگِ او مى كرد» . امام رضا عليه السلام فرمود : «آن زن آهنگِ يوسف عليه السلام كرد و يوسف عليه السلام هم اگر برهان پروردگارش را نديده بود ، همانند آن زن ، آهنگِ او مى كرد ؛ امّا او معصوم بود و معصوم ، نه آهنگِ گناهى را مى كند و نه مرتكب آن مى شود . پدرم ، از پدرش صادق عليه السلام برايم حديث كرد كه فرمود : آن زن ، تصميم گرفت كه انجام دهد و يوسف عليه السلام تصميم گرفت كه انجام ندهد » . مأمون گفت : خدايت خير دهد ، اى ابو الحسن !

.

۳ / ۱۱الشُّهودُ فِي القَضاءِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّما أقضي بَينَكُم بِالبَيِّناتِ وَالأَيمانِ ، وبَعضُكُم ألحَنُ بِحُجَّتِهِ ⁽¹⁾مِن بَعضٍ ، فَأَيُّما رَجُلٍ قَطَعتُ لَهُ مِن مالِ أخيهِ شَيئا فَإِنَّما قَطَعتُ لَهُ بِهِ قِطعَةً مِنَ النّارِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :مَن ذَهَبَ حَقُّهُ عَلى غَيرِ بَيِّنَةٍ لَم يُؤجَر . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :أربَعَةٌ لا تُستَجابُ لَهُم دَعوَةٌ : ... ورَجُلٌ كانَ لَهُ مالٌ فَأَدانَهُ بِغَيرِ بَيِّنَةٍ ، فَيُقالُ لَهُ : ألَم آمُركَ بِالشَّهادَةِ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۱ گواه در داورى

۳ / ۱۱گواه در داورىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جز اين نيست كه من ، ميان شما بر اساس گواهان و سوگندها ، داورى مى كنم ، و بعضى از شما در استدلالش ، قوى تر از ديگرى است . بنا بر اين ، هر مردى كه من [با توجّه به گواه و سوگند] چيزى از مال برادرش را به نفع او حكم كنم [و او بداند كه حقّش نيست و بگيرد] ، در حقيقت ، تكّه اى آتش در اختيار او گذارده ام .

امام صادق عليه السلام :هر كس دليل آشكارى (گواهى) بر نگيرد و [در نتيجه] حقّش از بين برود ، [نزد خدا هم ]مأجور نيست .

امام صادق عليه السلام :چهار نفرند كه دعايشان ، مستجاب نمى شود : ... و مردى كه مالى داشته باشد و آن را قرض دهد و مدرك و گواهى نگيرد ؛ زيرا به او گفته مى شود : «آيا تو را به گرفتن گواه ، فرمان ندادم؟» .

.

۳ / ۱۲النَّوادِرُالإمام علي عليه السلامـ في وَصِيَّتِهِ ـ :فَيا لَها حَسرَةً عَلى كُلِّ ذي غَفلَةٍ ، أن يَكونَ عُمُرُهُ عَلَيهِ حُجَّةً ، أو تُؤَدِّيَهُ أيّامُهُ إلى شِقوَةٍ . ⁽¹⁾

الإمام زين العابدين عليه السلامـ فِي المُناجاةِ الإِنجيلِيَّةِ ـ :سَيِّدي أسأَ لُكَ مَسأَلَةَ مِسكينٍ ضارِعٍ ⁽²⁾، مُستَكينٍ خاضِعٍ ، أن تَجعَلَني مِنَ الموقِنينَ خَبَرا وفَهما ، وَالمُحيطينَ مَعرِفَةً وعِلما ، إنَّكَ لَم تُنزِل كُتُبَكَ إلّا بِالحَقِّ ، ولَم تُرسِل رُسُلَكَ إلّا بِالصِّدقِ ، ولَم تَترُك عِبادَكَ هَمَلاً ولا سُدىً ، ولَم تَدَعهُم بِغَيرِ بَيانٍ ولا هُدىً ، ولَم تَرضَ مِنهُم بِالجَهالَةِ وَالإِضاعَةِ ، بَل خَلَقتَهُم لِيَعبُدوكَ ، ورَزَقتَهُم لِيَحمَدوكَ ، ودَلَلتَهُم عَلى وَحدانِيَّتِكَ لِيُوَحِّدوكَ ، ولَم تُكَلِّفهُم مِنَ الأَمرِ ما لا يُطيقونَ ، ولَم تُخاطِبهُم بِما يَجهَلونَ ، بَل هُم بِمَنهَجِكَ عالِمونَ ، وبِحُجَّتِكَ مَخصوصونَ ، أمرُكَ فيهِم نافِذٌ ، وقَهرُكَ بِنَواصيهِم آخِذٌ ، تَجتَبي مَن تَشاءُ فَتُدنيهِ ، وتَهدي مَن أنابَ إلَيكَ مِن مَعاصيكَ فَتُنجيهِ ، تَفَضُّلاً مِنكَ بِجَسيمِ نِعمَتِكَ ، عَلى مَن أدخَلتَهُ في سَعَةِ رَحمَتِكَ ، يا أكرَمَ الأَكرَمينَ ، وأَرأَفَ الرّاحِمينَ . ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ اللّهَ لَم يُنعِم عَلى عَبدٍ نِعمَةً إلّا وقَد ألزَمَهُ فيهَا الحُجَّةَ مِنَ اللّهِ ؛ فَمَن مَنَّ اللّهُ عَلَيهِ فَجَعَلَهُ قَوِيّا فَحُجَّتُهُ عَلَيهِ القِيامُ بِما كَلَّفَهُ ، وَاحتِمالُ مَن هُوَ دونَهُ مِمَّن هُوَ أضعَفُ مِنهُ ؛ ومَن مَنَّ اللّهُ عَلَيهِ فَجَعَلَهُ مُوَسَّعا عَلَيهِ فَحُجَّتُهُ عَلَيهِ مالُهُ ، ثُمَّ تَعاهُدُهُ الفُقَراءَ بَعدُ بِنَوافِلِهِ ؛ ومَن مَنَّ اللّهُ عَلَيهِ فَجَعَلَهُ شَريفا في بَيتِهِ ، جَميلاً في صورَتِهِ ، فَحُجَّتُهُ عَلَيهِ أن يَحمَدَ اللّهَ تَعالى عَلى ذلِكَ ، وأَن لا يَتَطاوَلَ عَلى غَيرِهِ ، فَيَمنَعَ حُقوقَ الضُّعَفاءِ لِحالِ شَرَفِهِ وجَمالِهِ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۲ و اين چند چيز

۳ / ۱۲و اين چند چيزامام على عليه السلامـ در سفارش ايشان ـ :دريغا بر هر غافلى كه عمرش بر او حجّت باشد ، يا دوران زندگانى اش ، او را به سوى بدبختى بكشانَد !

امام زين العابدين عليه السلامـ در «مناجات انجيليه» ـ :سَرور من! از تو درخواست مى كنم ، چونان درخواست كردن بينواى خوار و مستمندِ خاكسار ، كه مرا از كسانى قرار دهى كه به يقين ، خبر دارند و مى فهمند و شناخت و دانشى فراگير دارند ، به اين كه تو كتاب هايت را جز به حق ، نازل نكردى و پيامبرانت را جز با راستى نفرستادى و بندگانت را بيهوده و بى هدف ، رها ننمودى و بدون بيان و راه نمايى كردن نگذاشتى و از آنان ، نادانى و فروگذارى را نپسنديدى ؛ بلكه ايشان را آفريدى تا تو را عبادت كنند و روزى شان دادى تا تو را سپاس گويند و بر يگانگى ات ، راه نمايى شان كردى تا تو را به يگانگى بپرستند و بيش از توانشان بر آنها تكليف نكردى ، و با آنان به آنچه نمى دانند ، سخن نگفتى ؛ بلكه بندگانت با راه تو آشنايند ، و حجّتت بر آنان ، تمام است . فرمان تو در ميانشان ، روان است و زمام آنان، در دست توست. هر كه را خواهى ، بر مى گزينى و به خودت نزديكش مى سازى . آن را كه از نافرمانى هايش به سوى تو باز گردد ، راه نمايى مى كنى و نجاتش مى دهى ، و اين همه ، از فضل و نعمتِ عظيم تو بر كسى است كه او را به گستره رحمتت ، در آورده اى ، اى كريم ترينِ كريمان و اى رئوف ترينِ مهربانان !

امام صادق عليه السلام :خدا به هيچ بنده اى ، نعمتى ارزانى نداشت ، مگر اين كه در آن نعمت ، حجّتى از خود بر او قرار دهد . كسى كه خداوند بر او منّت گذاشته و نيرومندش گردانيده است ، حجّتش بر او اين است كه آنچه را به وى تكليف كرده است ، به جا آورد و به زيردستانش كه از او ناتوان ترند ، يارى رسانَد . كسى كه خدا بر او منّت نهاده و بى نيازش ساخته است ، حجّت خدا بر او ، دارايى [و حقوق مالى] اوست كه به تهى دستان و نيازمندان ، با اضافىِ آن مال ، رسيدگى كند . كسى كه خدا به او لطف كرده و در ميان خاندانش ، او را بزرگ و محترم و خوش چهره قرار داده ، حجّت خدا بر او اين است كه خداوند متعال را بر آن نعمت ، سپاس گويد و به [مال] ديگران ، دست اندازى نكند و به واسطه مقام و خوش نامى اش ، ناتوانان را از حقوقشان محروم نگردانَد .

.

الأمالي للطوسي عن داود بن سرحان :كُنّا عِندَ أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام إذ دَخَلَ عَلَيهِ سَديرٌ الصَّيرَفِيُّ فَسَلَّمَ وجَلَسَ ، فَقالَ لَهُ : يا سَديرُ ، ما كَثُرَ مالُ رَجُلٍ قَطُّ إلّا عَظُمَتِ الحُجَّةُ للّهِِ تَعالى عَلَيهِ ، فَإِن قَدَرتُم أن تَدفَعوها عَن أنفُسِكُم فَافعَلوا . فَقالَ لَهُ : يَابنَ رَسولِ اللّهِ بِماذا ؟ قالَ : بِقَضاءِ حَوائِجِ إخوانِكُم مِن أموالِكُم . ⁽¹⁾

الإمام علي عليه السلام :إنَّمَا النّاسُ رَجُلانِ : مُتَّبِعٌ شِرعَةً ، ومُبتَدِعٌ بِدعَةً ؛ لَيسَ مَعَهُ مِنَ اللّهِ سُبحانَهُ بُرهانُ سُنَّةٍ ، ولا ضِياءُ حُجَّةٍ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ لِعَلِيٍّ عليه السلام ـ :مُحِبّوكَ ... يَدينونَ للّهِِ بِما أمَرَهُم بِهِ في كِتابِهِ ، وجاءَهُم بِهِ البُرهانُ مِن سُنَّةِ نَبِيِّهِ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الصَّلاةُ بُرهانٌ ، وَالصَّومُ جُنَّةٌ حَصينَةٌ . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آلهـ في فَضلِ الحِفاظِ عَلَى الصَّلاةِ وذَمِّ تَضييعِها ـ :مَن حافَظَ عَلَيها كانَت لَهُ نورا وبُرهانا ونَجاةً يَومَ القِيامَةِ ، ومَن لَم يُحافِظ عَلَيها لَم يَكُن لَهُ نورٌ ولا بُرهانٌ ولا نَجاةٌ ، وكانَ يَومَ القِيامَةِ مَعَ قارونَ وفِرعَونَ وهامانَ واُبَيِّ بنِ خَلَفٍ . ⁽⁵⁾

.

الأمالى ، طوسىـ به نقل از داوود بن سَرحان ـ :در محضر امام صادق عليه السلام بوديم كه سَدير صيرفى وارد شد و سلام كرد و نشست . امام عليه السلام به او فرمود : «اى سَدير ! هرگز دارايى مردى فراوان نشد ، مگر آن كه حجّت خداى متعال بر او ، بزرگ تر شد . پس اگر توانستيد اين حجّت را از خود برداريد ، چنين كنيد» . سَدير گفت : اى پسر پيامبر خدا ! از چه طريق؟ فرمود : «با بر آوردن نيازهاى برادران خود از دارايى هايتان» .

امام على عليه السلام :مردم ، دو دسته اند : پيرو شريعت ، و گذارنده بدعت كه با خود ، نه سنّتى [و راه و قاعده اى ]واضح از جانب خدا دارد ، و نه حجّتى روشن .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ به على عليه السلام ـ :دوستداران تو ... از آنچه خداوند در كتابش به آنان فرمان داده است ، و از سنّت پيامبرِ او كه آن را برهانى براى ايشان قرار داده است ، پيروى مى كنند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نماز ، برهان است ، و روزه ، حِفاظى استوار .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در فضيلت مواظبت بر نماز و نكوهشِ كوتاهى كردن در آن ـ :كسى كه بر نمازها ، مواظبت نمايد ، در روز قيامت ، نمازْ برايش نور و برهان و [مايه ]نجات باشد ، و كسى كه بر آنها مواظبت نكند ، او را نه نورى باشد ، نه برهانى و نه نجاتى ، و روز قيامت ، با قارون و فرعون و هامان و اُبَىّ بن خَلَف باشد .

.

مشكاة الأنوار :قالَ اللّهُ تَعالى لِموسى : هَل عَمِلتَ لي عَمَلاً قَطُّ ؟ قالَ : إلهي صَلَّيتُ لَكَ ، وصُمتُ وتَصَدَّقتُ وذَكَرتُكَ كَثيرا ! قالَ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالى لَهُ : أمَّا الصَّلاةُ فَلَكَ بُرهانٌ ، وَالصَّومُ جُنَّةٌ ، وَالصَّدَقَةُ ظِلٌّ ، وَالزَّكاةُ نورٌ وذِكرُكَ لي قُصورٌ ، فَأَيَّ عَمَلٍ عَمِلتَ لي ؟ ! ⁽¹⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :الصَّلاةُ نورٌ ، وَالصَّدَقَةُ بُرهانٌ ، وَالصَّبرُ ضِياءٌ ، وَالقُرآنُ حُجَّةٌ لَكَ أو عَلَيكَ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الصَّلاةُ نورٌ ، وَالزَّكاةُ بُرهانٌ . ⁽³⁾

.

مشكاة الأنوار :خداى متعال به موسى عليه السلام فرمود : «آيا هرگز عملى را براى من انجام داده اى؟» . موسى عليه السلام گفت : معبودا ! من براى تو نماز گزاردم و روزه گرفتم و صدقه دادم ، و فراوانْ يادت كرده ام . خداى ـ تبارك و تعالى ـ به او فرمود : «امّا نماز ، برهانى است براى خودت ، و روزه ، حِفاظى [در برابر آتش دوزخ] ، و صدقه ، سايه اى [در برابر آفتاب سوزان قيامت] ، و زكات ، نورى ، و ياد كردنت از من ، كاخ هايى است [براى خودت] . پس ، چه عملى را براى من ، انجام داده اى؟» .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نماز ، نور است ، و صدقه ، برهان است و شكيبايى ، روشنايى است و قرآن ، حجّت است ، به سود يا به زيان تو .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :نماز ، نور است و زكات ، برهان .

.

الفصل الرابع : صفة براهين اللّه۴ / ۱التَّبيينُ وَالوُضوحُالكتاب« إِذْ أَنتُم بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُم بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنكُمْ وَلَوْ تَوَاعَدتُّمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِى الْمِيعَادِ وَلَـكِن لِّيَقْضِىَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا لِّيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَن بَيِّنَةٍ وَيَحْيَى مَنْ حَىَّ عَن بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ » . ⁽¹⁾

« وَ مَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمَا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُم مَّا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَىْ ءٍ عَلِيمٌ » . ⁽²⁾

الحديثالإمام الصادق عليه السلامـ في قَولِ اللّهِ عز و جل : « وَ مَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمَا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُم مَّا يَتَّقُونَ » :حَتّى يُعَرِّفَهُم ما يُرضيهِ وما يُسخِطُهُ . ⁽³⁾

.

فصل چهارم : ويژگى برهان هاى خدا

۴ / ۱ روشنگرى و وضوح

فصل چهارم : ويژگى برهان هاى خدا۴ / ۱روشنگرى و وضوحقرآن«آن گاه كه شما بر دامنه نزديك تر[ـِ كوه ] بوديد و آنان ، در دامنه دورتر[ـِ كوه ] و كاروان [تجارى قريش] ، در قسمت پايين تر از شما بودند [كه توانستند بگريزند] ، و اگر با يكديگر ، وعده گذارده بوديد ، قطعاً در وعده گاه خود ، اختلاف مى كرديد ؛ ولى [ چنين شد ] تا خداوند ، كارى را كه انجام شدنى بود ، به انجام رساند [ و ] تا كسى كه هلاك [و گم راه ]مى شود ، از روى دليل و برهان ، هلاك گردد ، و كسى كه زنده مى شود [و هدايت مى يابد] ، از روى حجّت و برهان ، زنده بماند ؛ و خداست كه در حقيقت ، شنواى داناست» .

«و خدا بر آن نيست كه گروهى را ، پس از آن كه هدايتشان نمود ، بى راه بگذارد ، مگر آن كه چيزى را كه بايد از آن پروا كنند ، برايشان بيان كرده باشد . همانا . خدا ، به هر چيزى داناست» .

حديثامام صادق عليه السلامـ در باره اين سخن خداى عز و جل : «و خدا بر آن نيست كه گروهى را ، پس از آن كه هدايتشان نمود ، بى راه بگذارد ، مگر آن كه چيزى را كه بايد از آن پروا كنند ، برايشان بيان كرده باشد» ـ :[يعنى] آنچه را كه موجب خشنودى و ناخشنودى اوست ، به ايشان بشناسانَد .

.

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :قالَ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالى : يَابنَ آدَمَ ... بِسوءِ ظَنِّكَ بي قَنَطتَ ⁽¹⁾مِن رَحمَتي ، فَلِيَ الحَمدُ وَالحُجَّةُ عَلَيكَ بِالبَيانِ ، ولِيَ السَّبيلُ عَلَيكَ بِالعِصيانِ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آلهـ في دُعاءِ الجَوشَنِ الكَبيرِ ـ :اللّهُمَّ إنّي أسأَ لُكَ بِاسمِكَ ... يا ذَا القُدسِ وَالسُّبحانِ ، يا ذَا الحِكمَةِ وَالبَيانِ ، يا ذَا الرَّحمَةِ وَالرِّضوانِ ، يا ذَا الحُجَّةِ وَالبُرهانِ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :الحَمدُ للّهِِ الَّذي لا يَموتُ ولا تَنقَضي عَجائِبُهُ ... الَّذي خَلَقَ خَلقَهُ لِعِبادَتِهِ ، وأَقدَرَهُم عَلى طاعَتِهِ بِما جَعَلَ فيهِم ، وقَطَعَ عُذرَهُم بِالحُجَجِ ، فَعَن بَيِّنَةٍ هَلَكَ مَن هَلَكَ ، وبِمَنِّهِ نَجا مَن نَجا ، وللّهِِ الفَضلُ مُبدِئا ومُعيدا . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :مُعتَصَمُ السُّعَداءِ بِالإِيمانِ ، وخِذلانُ الأَشقِياءِ بِالعِصيانِ ، مِن بَعدِ إيجابِ الحُجَّةِ عَلَيهِم بِالبَيانِ ، إذا وَضَحَ لَهُم مَنارُ الحَقِّ وسَبيلُ الهُدى . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :إنَّ اللّهَ قَد أعذَرَ إلَيكُم بِالجَلِيَّةِ ، وَاتَّخَذَ عَلَيكُمُ الحُجَّةَ ، وبَيَّنَ لَكُم مَحابَّهُ مِنَ الأَعمالِ ، ومَكارِهَهُ مِنها ، لِتَتَّبِعوا هذِهِ وتَجتَنِبوا هذِهِ . ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :أوصيكُم بِتَقوَى اللّهِ الَّذي أعذَرَ بِما أنذَرَ ، وَاحتَجَّ بِما نَهَجَ ، وحَذَّرَكُم عَدُوّا نَفَذَ فِي الصُّدورِ خَفِيّا . ⁽⁷⁾

عنه عليه السلام :فَإِنَّ اللّهَ سُبحانَهُ ... ألقى إلَيكُم المَعذِرَةَ ، وَاتَّخَذَ عَلَيكُمُ الحُجَّةَ ، وقَدَّمَ إلَيكُم بِالوَعيدِ ، وأَنذَرَكُم بَينَ يَدَي عَذابٍ شَديدٍ ، فَاستَدرِكوا بَقِيَّةَ أيّامِكُم . ⁽⁸⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند ـ تبارك و تعالى ـ فرمود : «اى پسر آدم ! ... تو با بدگمانى ات به من ، از رحمتم نوميد گشتى . پس مرا سپاس كه با روشنگرى ، مرا بر تو حجّت است ، و در برابر نافرمانى ات ، مرا بر تو راه [مؤاخذه و مجازات ]باشد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در دعاى «جوشن كبير» ـ :بار خدايا ! من به نام تو ، از تو درخواست مى كنم ... اى خداوندگار تقدّس و پاكى ! اى خداوندگار حكمت و روشنگرى ! اى خداوندگار مهر و خشنودى ! اى خداوندگار حجّت و برهان !

امام على عليه السلام :سپاس ، خداى را كه نمى ميرد و شگفتى هايش پايان نمى گيرد ؛ ... خدايى كه آفريدگانش را براى پرستشش آفريد و با آنچه در ايشان قرار داد ، بر طاعت خويش ، توانايشان ساخت و با حجّت ها ، راه بهانه را بر آنان بست . پس هر كه هلاك [و دوزخى] شود ، با وجود دلايل و براهين آشكار ، هلاك گشته است و آن كه نجات يابد ، به لطف او نجات يافته است و خدا را از آغاز تا پايان ، همه ، لطف و فضل است .

امام على عليه السلام :نگهداشتِ نيك بختان ، مرهون ايمان است و محروم ماندن شوربختان از يارى خداوند ، بر اثر نافرمانى خودِ ايشان است ، پس از آن كه با روشنگرى ، حجّت بر آنان تمام شد ؛ زيرا چراغْ خانه حق و راه راست ، برايشان روشن گشته است .

امام على عليه السلام :همانا خداوند ، آشكارا به شما هشدار داده و حجّت را بر شما تمام كرده و كارهايى را كه براى او خوشايند و ناخوشايند است ، برايتان بيان كرده است تا به آن دسته [از كارها] عمل كنيد و از اين دسته ، دورى نماييد .

امام على عليه السلام :شما را به پروا كردن از آن خدايى سفارش مى كنم كه با هشدارهايش جاى عذرى باقى نگذاشته و با نشان دادن راه ، حجّت را تمام كرده است و از دشمنى كه پنهانى در سينه ها رخنه مى كند ، بر حذر داشته است .

امام على عليه السلام :خداوند سبحان ، ... جاى بهانه اى براى شما نگذاشت و حجّت را بر شما تمام كرد و پيشاپيش ، شما را [از عذاب الهى] بيم داد و از عذابى سخت كه پيش رو داريد ، هشدارتان داد . پس باقى مانده عمر خود را در يابيد [و براى آخرت خويش ، كارى بكنيد] .

.

عنه عليه السلامـ في ذِكرِ المُلحِدينَ ـ :اِحتَجَّ سُبحانَهُ عَلَيهِم وأَوضَحَ الحُجَّةَ ، وأَبانَ الدَّليلَ ، وأَثبَتَ البُرهانَ عَلَيهِم مِن أنفُسِهِم ، ومِنَ الآفاقِ ومِنَ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، بِمُشاهَدَةِ العِيانِ ، ودَلائِلِ البُرهانِ ، وأَوضَحَ البَيانَ ، في تَنزيلِ القُرآنِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :مَن شَكَّ أو ظَنَّ فَأَقامَ عَلى أحَدِهِما أحبَطَ اللّهُ عَمَلَهُ ، إنَّ حُجّةَ اللّهِ هِيَ الحُجَّةُ الواضِحَةُ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :يا مَن أهلَكَ بَعدَ البَيِّنَةِ ، وأَخَذَ بَعدَ قَطعِ المَعذِرَةِ ، وأَقامَ الحُجَّةَ ، ودَرَأَ ⁽³⁾عَنِ القُلوبِ الشُّبهَةَ ، وأَقامَ الدَّلالَةَ ، وقادَ إلى مُعايَنَةِ الآيَةِ . ⁽⁴⁾

مصباح المتهجّدـ في تَسبيحِ يَومِ الخَميسِ ـ :سُبحانَكَ لا إلهَ إلّا أنتَ ، ما أوسَعَ حُجَّتَكَ ، وأَوضَحَ بُرهانَكَ ! ⁽⁵⁾

۴ / ۲البُلوغُالكتاب« قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ » . ⁽⁶⁾

.

۴ / ۲ رسايى

امام على عليه السلامـ در يادكرد از كفر ورزندگان به خدا و قيامت ـ :خداوند سبحان ، براى آنانْ حجّت هاى روشن آورد و دلايل را بيان كرد و از وجود خودشان و از جهان بيرون و از آسمان ها و زمين ، از طريق مشاهده عينى و برهان هاى روشن ، برايشان برهان استوار آورد و در قرآن نازل شده ، همه چيز را براى آنان بيان كرد .

امام صادق عليه السلام :هر كس شك كند يا دچار گمان شود و بر يكى از آن دو بِايستد ، خداوند ، عمل او را باطل مى گردانَد ؛ زيرا حجّت خدا ، حجّتى روشن است .

امام صادق عليه السلام :اى آن كه بعد از بيان ، [بندگان گنهكار را] هلاك مى كند و پس از گرفتن بهانه ها ، مؤاخذه مى نمايد و حجّت را تمام كرده ، شُبهه را از دل ها دور مى سازد و راه را نشان داده ، به ديدن نشانه ، ره نمون شده است !

مصباح المتهجّدـ در تسبيح روز پنجشنبه ـ :منزّهى تو ! معبودى جز تو نيست . وه كه چه گسترده است ، حجّت تو ! و چه روشن است ، برهان تو!

۴ / ۲رسايىقرآن«بگو : برهانِ رسا ، ويژه خداست و اگر [ خدا ] مى خواست ، قطعاً همه شما را هدايت مى كرد» .

.

الحديثالإمام عليّ عليه السلام :اُوصيكُم عِبادَ اللّهِ ! بِتَقوَى اللّهِ الَّذي ضَرَبَ الأَمثالَ ... وآثَرَكُم بِالنِّعَمِ السَّوابِغِ ، وَالرِّفَدِ الرَّوافِغِ ، وأَنذَرَكُم بِالحُجَجِ البَوالِغِ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ اللّهَ حَليمٌ ذو أناةٍ ، لا يَعجَلُ بِالعُقوبَةِ قَبلَ البَيِّنَةِ ، ولا يَأخُذُ المُذنِبَ عِندَ أوَّلِ وَهلَةٍ ، ولكِنَّهُ يَقبَلُ التَّوبَةَ ، ويَستَديمُ الأَناةَ ، ويَرضى بِالإِنابَةِ ⁽²⁾، لِيَكونَ أعظَمَ لِلحُجَّةِ ، وأَبلَغَ فِي المَعذِرَةِ . ⁽³⁾

الإمام زين العابدين عليه السلامـ مِن دُعائِهِ في عيدِ الفِطرِ وَالجُمُعَةِ ـ :لَم يَهِن عَلى طولِ مُدَّتِهِم سُلطانُكَ ، ولَم يَدحَض ⁽⁴⁾لِتَركِ مُعاجَلَتِهِم بُرهانُكَ ، حُجَّتُكَ قائِمَةٌ لا تُدحَضُ ، وسُلطانُكَ ثابِتٌ لا يَزولُ ، فَالوَيلُ الدّائِمُ لِمَن جَنَحَ ⁽⁵⁾عَنكَ ، وَالخَيبَةُ الخاذِلَةُ لِمَن خابَ مِنكَ ، وَالشَّقاءُ الأَشقى لِمَنِ اغتَرَّ بِكَ ، ما أكثَرَ تَصَرُّفَهُ في عَذابِكَ ، وما أطوَلَ تَرَدُّدَهُ في عِقابِكَ ، وما أبعَدَ غايَتَهُ مِنَ الفَرَجِ ، وما أقنَطَهُ مِن سُهولَةِ المَخرَجِ ! عَدلاً مِن قَضائِكَ لا تَجورُ فيهِ ، وإنصافا مِن حُكمِكَ لا تَحيفُ عَلَيهِ ، فَقَد ظاهَرتَ الحُجَجَ ، وأَبلَيتَ الأَعذارَ ، وقَد تَقَدَّمتَ بِالوَعيدِ ، وتَلَطَّفتَ فِي التَّرغيبِ ، وضَرَبتَ الأَمثالَ ، وأَطَلتَ الإِمهالَ ، وأَخَّرتَ وأَنتَ مُستَطيعٌ لِلمُعاجَلَةِ ، وتَأَنَّيتَ وأَنتَ مَليءٌ بِالمُبادَرَةِ ، لَم تَكُن أناتُكَ عَجزا ، ولا إمهالُكَ وَهنا ، ولا إمساكُكَ غَفلَةً ، ولَا انتِظارُكَ مُداراةً ، بَل لِتَكونَ حُجَّتُكَ أبلَغَ ، وكَرَمُكَ أكمَلَ ، وإحسانُكَ أوفى ، ونِعمَتُكَ أتَمَّ ، كُلُّ ذلِكَ كانَ ولَم تَزَل ، وهُوَ كائِنٌ ولا تَزالُ ، حُجَّتُكَ أجَلُّ مِن أن توصَفَ بِكُلِّها ، ومَجدُكَ أرفَعُ مِن أن تُحَدَّ بِكُنهِهِ ، ونِعمَتُكَ أكثَرُ مِن أن تُحصى بِأَسرِها ، وإحسانُكَ أكثَرُ مِن أن تُشكَرَ عَلى أقَلِّهِ . ⁽⁶⁾

.

حديثامام على عليه السلام :سفارش مى كنم شما را ـ اى بندگان خدا ـ به پروا از خدايى كه نمونه ها آورد ... و نعمت هاى سرشار و عطاهاى فراوانى به شما ارزانى داشت و با حجّت هاى رسا ، هشدارتان داد .

امام على عليه السلام :امّا بعد ، همانا خداوند ، بردبار و شكيباست ، پيش از روشنگرى به كيفر دادن نمى شتابد و گنهكار را در همان بار نخست ، مجازات نمى كند ؛ بلكه توبه را مى پذيرد و بسى درنگ مى كند و به بازگشت [بنده از گناه و باز آمدن به راه] ، رضايت مى دهد تا حجّتش ، قوى تر و عذرش ، رساتر باشد .

امام زين العابدين عليه السلامـ از دعاى ايشان در عيد فطر و روز جمعه ـ :از به درازا كشيدن زمان سركشىِ سركشان ، سلطنت تو سستى نمى گيرد و از اين كه در مجازات كردن آنانْ شتاب نكنى ، حجّت تو باطل نمى گردد . حجّت تو ، هماره ، بر پاست و بطلان نمى پذيرد و سلطنتت ، پيوسته بر جاست و زوال نمى گيرد . پس واىِ پاينده بر كسى است كه از تو ، رُخ برتافته است و نوميدىِ شكننده ، براى كسى است كه از تو نوميد گردد و بدترين بدبختى ، براى كسى است كه از تو غافل شود . چه بسيار كس كه در عذاب تو ، دست و پا مى زند ! و چه روزگارانِ درازى كه در كيفر تو ، به سر مى برد ! و چه دور است فاصله اش تا گشايش [و رفع گرفتارى] ! و چه نوميد است از رهيدن به آسانى! و اين همه ، از سرِ داورىِ عادلانه توست كه در آن ، ستمى روا نمى دارى ، و از روى حكمِ منصفانه توست كه در آن ، از جاده عدالتْ بيرون نمى شوى ؛ چرا كه تو حجّت ، از پشتِ حجّت آورده اى و عذرها را كهنه كرده اى [ ، از ديرباز ، هماره عذر و دليل آورده اى] ، و پيشاپيش ، بيم داده اى و با لطافت ، تشويق كرده اى و مثال ها زده اى و مهلت هاى دراز داده اى و [مجازات و عذاب را] به تأخير افكنده اى ، در حالى كه مى توانستى زود ، فرو گيرى ، و درنگ ورزيده اى ، در صورتى كه توانِ شتافتن را داشتى . نه درنگ كردنت ، از ناتوانى بوده ، نه مهلت دادنت از سرِ ضعف . نه خوددارى كردنت ، از غفلت بوده ، نه انتظار كشيدنت ، ازروى مدارا ؛ بلكه [اين همه ، براى آن بوده است] تا حجّتت ، رساتر باشد و كَرَمت ، كامل تر و احسانت ، جامع تر و لطف و نعمتت ، تمام تر ؛ و همه اينها پيوسته بوده و هست و خواهد بود . حجّت تو ، فراتر از آن است كه همه اش به وصف در آيد و عظمت تو ، بالاتر از آن است كه بر كُنه آن ، توان رسيد و نعمتت ، فراوان تر از آن است كه تمام آن ، شمارش شود و احسانت ، افزون تر از آن است كه كم ترين آن را سپاس توان گفت .

.

الإمام الكاظم عليه السلام :جَميعُ اُمورِ الأَديانِ أربَعَةٌ : أمرٌ لَا اختِلافَ فيهِ ، وهُوَ إجماعُ الاُمَّةِ عَلَى الضَّرورَةِ الَّتي يُضطَرُّونَ إلَيها ، وَالأَخبارُ المُجمَعُ عَلَيها وهِيَ الغايَةُ المَعروضُ عَلَيها كُلُّ شُبهَةٍ ، وَالمُستَنبَطُ مِنها كُلُّ حادِثَةٍ ، وأَمرٌ يَحتَمِلُ الشَّكَّ وَالإِنكارَ فَسَبيلُهُ استيضاحُ أهلِهِ لِمُنتَحِليهِ بِحُجَّةٍ مِن كِتابِ اللّهِ مُجمَعٍ عَلى تَأويلِها ، وسُنَّةٍ مُجمَعٍ عَلَيها لَا اختِلافَ فيها ، أو قِياسٍ تَعرِفُ العُقولُ عَدلَهُ ولا يَسَعُ خاصَّةَ الاُمَّةِ وعامَّتَهَا الشَّكُّ فيهِ وَالإِنكارُ لَهُ ، وهذانِ الأَمرانِ مِن أمرِ التَّوحيدِ فَما دُونَهُ وأَرشِ الخَدشِ فَما فَوقَهُ فَهذَا المَعروضُ الَّذييُعرَضُ عَلَيهِ أمرُ الدّينِ؛ فَما ثَبَتَ لَكَ بُرهانُهُ اصطَفَيتَهُ وما غَمَضَ عَلَيكَ صَوابُهُ نَفَيتَهُ . فَمَن أورَدَ واحِدَةً مِن هذِهِ الثَّلاثِ فَهِيَ الحُجَّةُ البالِغَةُ الَّتي بَيَّنَهَا اللّهُ في قَولِهِ لِنَبِيِّهِ : «قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ » ⁽¹⁾، يَبلُغُ الحُجَّةُ البالِغَةُ الجاهِلَ فَيَعلَمُها بِجَهلِهِ ، كَما يَعلَمُهُ العالِمُ بِعِلمِهِ ؛ لِأَنَّ اللّهَ عَدلٌ لا يَجورُ ، يَحتَجُّ عَلى خَلقِهِ بِما يَعلَمونَ ، ويَدعوهُم إلى ما يَعرِفونَ لا إلى ما يَجهَلونَ ويُنكِرونَ . ⁽²⁾

الإمام الرضا عليه السلامـ مِن دُعائِهِ في قُنوتِهِ ـ :يا مَن خَلَقَ فَرَزَقَ ، وأَلهَمَ فَأَنطَقَ ، وَابتَدَعَ فَشَرَعَ ، وعَلا فَارتَفَعَ ، وقَدَّرَ فَأَحسَنَ ، وصَوَّرَ فَأَتقَنَ ، وَاحتَجَّ ⁽³⁾فَأَبلَغَ ، وأَنعَمَ فَأَسبَغَ ، وأَعطى فَأَجزَلَ . ⁽⁴⁾

.

امام كاظم عليه السلام :همه امور دين ، [در] چهار امر است : امرى كه در آن ، اختلافى نيست و آن ، اجماع امّت بر ضرورتى است كه از آن ناگزيرند و اخبارى كه بر آنها اتّفاق صورت مى گيرد و هدف نهايى است و هر شبهه اى با آنها سنجيده مى شود و هر رُخداد تازه اى ، از آنها استنباط مى گردد ؛ امرى كه محلّ شك و انكار است و راهش ، اين است كه از اهل (كارشناس) آن ، براى معتقدان به آن ، توضيح مى خواهند تا با دليلى از كتاب خدا ـ كه بر معنا و تفسير آن ، اجماع است ـ و با سنّتى ـ كه مقبول همگان است ـ و اختلافى در آن نيست يا با قياسى (برهانى عقلى) كه خِردها ، درستىِ آن را مى دانند ، و خواص و عوام امّت ، نتوانند در آن ترديد كرده يا آن را انكار كنند ، آن امر را توضيح دهند . اين دو امر ، (امور دين در اصول عقايد) ، از امر توحيد به پايين را و [در فروع و احكام] از ديه يك خراش تا بالاتر را شامل مى شوند . اين است معيار و سنجه اى كه امر دين ، با آن سنجيده مى شود . پس هر چه برهانش براى تو ثابت شد ، آن را مى پذيرى ، و هر چه درستى اش بر تو پوشيده بود ، كنار مى نهى . پس هر كس [براى اثبات درستى امرى از امور دين] ، يكى از اين سه [ ، يعنى قرآن ، سنّت و قياس يا برهان عقلى ]را آورد ، آن ، همان حجّت رسايى است كه خداوند ، آن را خطاب به پيامبرش بيان فرموده است كه : «بگو : برهانِ رسا ، ويژه خداست و اگر [ خدا ]مى خواست ، قطعاً همه شما را هدايت مى كرد» . اين حجّت رسا ، به نادان مى رسد و با وجود نادانى خود ، آن را در مى يابد ، چنان كه دانا با دانش خود ، آن را مى شناسد ؛ چرا كه خدا ، عادل است و ستم نمى كند ، و بر خلق خويش ، به آنچه مى دانند ، احتجاج مى نمايد ، و آنان را به آنچه مى شناسند و درك مى كنند ، فرا مى خواند ، نه به آنچه نمى دانند و انكار مى كنند .

امام رضا عليه السلامـ از دعاى ايشان در قنوتش ـ :اى آن كه [آفريدگان را] آفريد و روزى داد ، و سخن گفتن را الهام فرمود ، و شريعت را بنا نهاد ، و خود ، بلندْمرتبه و رفعتْ جايگاه است ، و همه چيز را اندازه نيكو داد ، و استادانه صورتگرى كرد ، و حجّت رسا آورد ، و نعمتِ سرشار بخشيد ، و دَهِش بى شمار كرد .

.

الإمام الصادق عليه السلامـ وقَد سُئِلَ عَن قَولِهِ تَعالى : «قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ » ـ :إذا كانَ يَومُ القِيامَةِ قالَ اللّهُ تَعالى : أكنُتَ عالِما ؟ فَإِن قالَ : نَعَم ، قالَ لَهُ : أفَلا عَمِلتَ بِما عَلِمتَ ؟ وإن قالَ : كُنتُ جاهِلاً ، قالَ لَهُ : أفَلا تَعَلَّمتَ ؟ فَيَخصِمُهُ ، فَتِلكَ الحُجَّةُ البالِغَةُ للّهِِ عَزَّ وجَلَّ عَلى خَلقِهِ . ⁽¹⁾

تاريخ دمشق عن أبي الدرداء :قالَ لي رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : كَيفَ أنتَ يا عُوَيمِرُ إذا قيلَ لَكَ يَومَ القِيامَةِ : أعَلِمتَ أم جَهِلتَ ؟ فَإِن قُلتَ : عَلِمتُ ، قيلَ لَكَ : فَماذا عَمِلتَ فيما عَلِمتَ ؟ وإن قُلتَ : جَهِلتُ ، قيلَ لَكَ : فَما كانَ عُذرُكَ فيما جَهِلتَ ؟ ألا تَعَلَّمتَ . ⁽²⁾

۴ / ۳الشُّمولُالإمام الصادق عليه السلام :إذا نَظَرتَ في جَميعِ الأَشياءِ لَم تَجِد أحَدا في ضيقٍ ، ولَم تَجِد أحَدا إلّا وللّهِِ عَلَيهِ الحُجَّةُ . ⁽³⁾

الأمالي للطوسي عن سفيان بن عيينة :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام يَقولُ : ما مِن عَبدٍ إلّا وللّهِِ عَلَيهِ حُجَّةٌ ، إمّا في ذَنبٍ اقتَرَفَهُ ، وإمّا في نِعمَةٍ قَصَّرَ عَن شُكرِها . ⁽⁴⁾

۴ / ۴الدَّوامُالإمام الصادق عليه السلام :عاشَ نوحٌ عليه السلام بَعدَ الطّوفانِ خَمسَمِئَةِ سَنَةٍ ، ثُمَّ أتاهُ جَبرَئيلُ عليه السلام فَقالَ : يا نوحُ ، إنَّهُ قَدِ انقَضَت نُبُوَّتُكَ وَاستَكمَلتَ أيّامَكَ ، فَانظُر إلَى الاِسمِ الأَكبَرِ وميراثِ العِلمِ وآثارِ عِلمِ النُّبُوَّةِ الَّتي مَعَكَ فَادفَعها إلَى ابنِكَ سامٍ ، فَإِنّي لا أترُكُ الأَرضَ إلّا وفيها عالِمٌ تُعرَفُ بِهِ طاعَتي ، ويُعرَفُ بِهِ هُدايَ ، ويَكونُ نَجاةً فيما بَينَ مَقبِضِ النَّبِيِّ ومَبعَثِ النَّبِيِّ الآخَرِ ، ولَم أكُن أترُكُ النّاسَ بِغَيرِ حُجَّةٍ لي ، وداعٍ إلَيَّ ، وهادٍ إلى سَبيلي ، وعارِفٍ بِأَمري ، فَإِنّي قَد قَضَيتُ أن أجعَلَ لِكُلِّ قَومٍ هادِيا ، أهدي بِهِ السُّعَداءَ ، ويَكونُ حُجَّةً لي عَلَى الأَشقِياءِ . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۳ فراگيرى

۴ / ۴ استمرار

امام صادق عليه السلامـ در پاسخ پرسشى از اين سخن خداى متعال : «بگو : برهانِ رسا ، ويژه خداست » ـ :چون روز قيامت شود ، خداى متعال مى فرمايد : «آيا مى دانستى؟» . اگر [بنده ]بگويد : «آرى» ، خداوند به او مى فرمايد : «پس چرا به آنچه مى دانستى ، عمل نكردى؟» و اگر بگويد : «نمى دانستم» ، به او مى فرمايد : «چرا نياموختى؟» . بدين سان ، او را محكوم مى كند . اين است حجّت رساى خداوند عز و جل بر آفريدگانش .

تاريخ دمشقـ به نقل از ابو دَردا ـ :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به من فرمود : «اى عُوَيمر! چگونه خواهى بود ، آن گاه كه در روز قيامت به تو گفته شود : آيا مى دانستى يا نمى دانستى؟ ؛ زيرا اگر بگويى : مى دانستم ، به تو گفته مى شود : پس در باره آنچه مى دانستى ، چه عملكردى دارى؟ و اگر بگويى : نمى دانستم ، به تو گفته مى شود : چه عذرى براى ندانستن دارى؟ چرا نياموختى؟ » .

۴ / ۳فراگيرىامام صادق عليه السلام :اگر در همه چيز بنگرى ، هيچ كس را در تنگنا نخواهى يافت ، و هيچ كس را نمى يابى ، مگر آن كه خدا را بر او حجّت است .

الأمالى ، طوسىـ به نقل از سفيان بن عُيَينه ـ :از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مى فرمايد : «هيچ بنده اى نيست ، مگر آن كه خدا را بر او حجّت است ، چه در گناهى كه مرتكب شده ، چه در نعمتى كه از شكر آن ، فروگذار كرده است» .

۴ / ۴استمرارامام صادق عليه السلام :نوح عليه السلام بعد از توفان ، پانصد سال زندگى كرد . سپس جبرئيل عليه السلام نزد او آمد و گفت [ كه خداوند مى فرمايد ] : اى نوح! نبوّتت ، تمام شد و عمرت به سر آمد . پس ، نام اكبر (اسم اعظم) و ميراث علم و آثار علم نبوّت را كه با خود دارى ، به فرزندت سام ، تحويل ده ؛ زيرا من ، زمين را بدون عالِمى كه به واسطه او دستورهاى من دانسته و راهم شناخته شود و از درگذشت يك پيامبر تا بر انگيخته شدن پيامبرِ ديگر [مايه ]نجات باشد ، و مردم را بدون حجّتى از جانب خود ، رها نمى كنم و كسى كه به من دعوت كند و به راه من ، ره نمون شود و فرمان مرا بشناسد ، وا نمى گذارم ؛ زيرا من حكم كرده ام كه براى هر قومى ، راه نمايى قرار دهم تا به وسيله او ، نيك بختان را هدايت كنم و حجّت من بر شوربختان باشد .

.

الإمام عليّ عليه السلامـ في إرسالِ اللّهِ تَعالَى الحُجَجَ إلى خَلقِهِ ـ :اِختارَ آدَمَ عليه السلام ... فَأَهبَطَهُ بَعدَ التَّوبَةِ لِيَعمُرَ أرضَهُ بِنَسلِهِ ، ولِيُقيمَ الحُجَّةَ بِهِ عَلى عِبادِهِ . ولَم يُخلِهِم بَعدَ أن قَبَضَهُ ، مِمّا يُؤَكِّدُ عَلَيهِم حُجَّةَ رُبوبِيَّتِهِ ، ويَصِلُ بَينَهُم وبَينَ مَعرِفَتِهِ ، بَل تَعاهَدَهُم بِالحُجَجِ عَلى ألسُنِ الخِيَرَةِ مِن أنبِيائِهِ ، ومُتَحَمِّلي وَدائِعِ رِسالاتِهِ ، قَرنا فَقَرنا حَتّى تَمَّت بِنَبِيِّنا مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله حُجَّتُهُ ، وبَلَغَ المَقطَعَ عُذرُهُ ونُذُرُهُ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :اِصطَفى سُبحانَهُ مِن وَلَدِهِ [آدَمَ عليه السلام ] أنبِياءَ أخَذَ عَلَى الوَحيِ ميثاقَهُم ، وعَلى تَبليغِ الرِّسالَةِ أمانَتَهُم ، لَمّا بَدَّلَ أكثَرُ خَلقِهِ عَهدَ اللّهِ إلَيهِم فَجَهِلوا حَقَّهُ ، وَاتَّخَذُوا الأَندادَ مَعَهُ ، وَاجتالَتهُمُ ⁽²⁾الشَّياطينُ عَن مَعرِفَتِهِ ، وَاقتَطَعَتهُم عَن عِبادَتِهِ . فَبَعَثَ فيهِم رُسُلَهُ ، وواتَرَ إلَيهِم أنبِياءَهُ ، لِيَستَأدوهُم ميثاقَ فِطرَتِهِ ، ويُذَكِّروهُم مَنسِيَّ نِعمَتِهِ ، ويَحتَجّوا عَلَيهِم بِالتَّبليغِ ، ويُثيروا لَهُم دَفائِنَ العُقولِ ، ويُروهُم آياتِ المَقدِرَةِ مِن سَقفٍ فَوقَهُم مَرفوعٍ ، ومِهادٍ تَحتَهُم مَوضوعٍ ، ومَعايِشَ تُحييهِم ، وآجالٍ تُفنيهِم ، وأَوصابٍ ⁽³⁾تُهرِمُهُم ، وأَحداثٍ تَتابَعُ عَلَيهِم . ولَم يُخلِ اللّهُ سُبحانَهُ خَلقَهُ مِن نَبِيٍّ مُرسَلٍ ، أو كِتابٍ مُنزَلٍ ، أو حُجَّةٍ لازِمَةٍ ، أو مَحَجَّةٍ قائِمَةٍ . رُسُلٌ لا تُقَصِّرُ بِهِم قِلَّةُ عَدَدِهِم ، ولا كَثرَةُ المُكَذِّبينَ لَهُم ، مِن سابِقٍ سُمِّيَ لَهُ مَن بَعدَهُ ، أو غابِرٍ عَرَّفَهُ مَن قَبلَهُ ، عَلى ذلِكَ نَسَلَتِ القُرونُ ، ومَضَتِ الدُّهورُ ، وسَلَفَتِ الآباءُ ، وخَلَفَتِ الأَبناءُ . ⁽⁴⁾

.

امام على عليه السلامـ در باره حجّت فرستادنِ خداى متعال به سوى خلقش ـ :آدم عليه السلام را برگزيد ... و او را ، پس از توبه ، به زمينْ فرو فرستاد تا زمينش را با نسل او ، آباد گردانَد و به واسطه او ، بر بندگانش حجّت آورد و پس از آن كه جان او را ستانْد ، آنان را از وجود آنچه حجّت پروردگارى اش را بر آنان استوار سازد و ايشان را به شناخت او برساند ، خالى نگذاشت ؛ بلكه در هر قرنى و نسلى ، با حجّت ها و برهان هايى كه از زبان پيامبران برگزيده و امانتداران پيام هايش فرستاد ، به مردم رسيدگى كرد تا اين كه حجّت او به پيامبر ما محمّد صلى الله عليه و آله ختم شد و حجّت ها و هشدارهايش به پايان كار رسيد .

امام على عليه السلام :خداى سبحان ، از فرزندان او (آدم عليه السلام ) ، پيامبرانى را برگزيد و آنان را پيماندار وحى و امانتدار رساندن پيام [خويش] قرار داد ، در آن هنگام كه بيشتر خلايق ، پيمانِ خدا را پاى مال كردند و حقّ او را نشناختند و برايش شريك گرفتند و اهريمنان ، ايشان را از شناخت حق ، روى گردان ساختند و از بندگى او ، جدايشان كردند . پس خداوند ، فرستادگان خود را در ميان آنان بر انگيخت و پيامبرانش را پياپى ، به سوى ايشان فرستاد تا از آنان بخواهند تا پيمان الهى را كه در فطرت ايشان بود ، ادا كنند و نعمت هاى فراموش شده اش را به يادشان آورند و با رساندن [پيام الهى] ، حجّت را برايشان تمام كنند و خِردهاى نهفته شان را پديدار سازند و نشانه هاى قدرت [خويش] را نشانشان دهد ؛ از بامِ بلندِ فرازِ سرشان گرفته تا بسترِ گسترده زير پايشان ، و [مايه هاى] زندگى و حياتشان ، و اجل هايى كه نابودشان مى كند و بيمارى هايى كه پير و فرستوده شان مى سازد و پيشامدهايى كه پياپى ، بر آنان مى رسد . خداى سبحان ، آفريدگان خود را از پيامبرى مُرسَل يا كتابى آسمانى يا حجّتى مُتقَن يا راهى پايدار ، بى بهره نگذاشت ؛ فرستادگانى كه نه اندك بودنِ شمارشان ، آنان را [از اداى رسالتشان] سست كرد ، نه فراوانىِ تكذيب كنندگانشان . براى پيامبرِ پيشين ، نام پيامبرِ پس از او برده مى شد و پيامبر گذشته ، پيامبر آينده را معرّفى مى كرد . بدين سان ، نسل ها گذشت و روزگاران ، سپرى شد و پدران رفتند و پسران ، جاى آنان را گرفتند .

.

عنه عليه السلام :لا تَخلُو الأَرضُ مِن قائِمٍ للّهِِ بِحُجَّةٍ ، إما ظاهِرا مَشهورا ، وإمّا خائِفا ⁽¹⁾مَغمورا ؛ لِئَلّا تَبطُلَ حُجَجُ اللّهِ وبَيِّناتُهُ . ⁽²⁾

الإمام الباقر عليه السلامـ لِأَبي خالِدٍ الكُناسِيِّ ـ :لَيسَ تَبقَى الأَرضُ ـ يا أبا خالِدٍ ـ يَوما واحِدا بِغَيرِ حُجَّةٍ للّهِِ عَلَى النّاسِ . ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام :الحُجَّةُ قَبلَ الخَلقِ ، ومَعَ الخَلقِ ، وبَعدَ الخَلقِ . ⁽⁴⁾

راجع : هذه الموسوعة : ج ۶ ص ۲۳۸ (الإمامة / استمرار الإمامة) .

.

امام على عليه السلام :زمين ، از كسى كه حجّت خدا را بر پا دارد ، خواه آشكار و شناخته يا بيمناك و گم نام ، خالى نمى مانَد تا آن كه حجّت ها و گواه هاى خدا از بين نرود .

امام باقر عليه السلامـ به ابو خالد كُناسى ـ :اى ابو خالد! زمين ، حتّى يك روز ، بدون حجّت خدا بر مردم ، باقى نمى مانَد . ⁽¹⁾

امام صادق عليه السلام :حجّت [خدا] ، پيش از خلق بوده و با خلق هست و پس از خلق نيز خواهد بود .

ر . ك : همين دانش نامه : ج ۶ ص ۲۳۹ (فصل سوم : تداوم جريان امامت) .

.

. .

۳۷ . بَسمَله

اشاره

۳۷ . بَسمَلهدرآمدفصل يكم : تفسير «بسم اللّه الرحمن الرحيم»فصل دوم : ويژگى هاى (بسم اللّه الرحمن الرحيم)فصل سوم : جايگاه هاى ذكر (بسم اللّه )فصل چهارم : آثار «بسم اللّه »فصل پنجم : آداب «بسم اللّه الرحمن الرحيم»

.

درآمد

بَسْمَله ، در لغت

اشاره

درآمدبَسْمَله ، در لغتواژه «بَسْمَلة» ، مصدرى است كه از جمله «بسم اللّه الرحمن الرحيم» گرفته شده است و به همين جهت ، به آن ، مصدر جعلى يا مَنحوت گفته مى شود ؛ مانند «حَوقَلة» كه مصدر جعلى «لا حول و لا قوّة إلّا بِاللّه » است و «هَيلَلة» كه مصدر جعلى «لا إله إلّا اللّه » است . بنا بر اين ، معناى كلمه «بسملة» ، گفتن يا نوشتنِ ذكر «بسم اللّه الرحمن الرحيم» است . ابن سِكّيت مى گويد : يُقالُ : قَد أكثَرتُ مِنَ البَسمَلَةِ ، إذا أكثَرَ مِن قَولِهِ «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» . ⁽¹⁾گفته مى شود : «من بسمله را افزودم» ؛ يعنى : «بسم اللّه الرحمن الرحيم» را بسيار گفتم . امّا مقصود ما از «بَسمَله» در اين مجال ، اشاره به متونى است كه در باره تفسير «بسم اللّه الرحمن الرحيم» و ويژگى ها ، فضائل ، كاربردها و آداب گفتن اين ذكر مبارك ، وارد شده است . البته پيش از آن ، توجّه به اين نكات ، سودمند است :

.

۱ . معناى «اسم»

۲ . فرق اسم و صفت

۳ . اتّحاد اسم و صفت در باره خداوند عزّوجلّ

۱ . معناى «اسم»در باره ريشه واژه «اسم» ، اختلاف نظر وجود دارد . برخى آن را برگرفته از «وَسْم» به معناى علامت مى دانند و برخى آن را مشتق از «سُمُوّ» به معناى علوّ و رفعت گفته اند ؛ ولى با اين وصف ، مى پذيرند كه از لحاظ معناى لغوى به مفهوم نشانه است . ⁽¹⁾

۲ . فرق اسم و صفتصفت ، دو معنا دارد . گاه به معناى مصدر «وصف» است و گاه به معناى اسم مصدر ، يعنى علامت و نشانه اى كه يكى از ويژگى هاى موصوف را بيان مى كند . بنا بر معناى دوم ، اسم و صفت ، هر دو به معناى علامت و نشانه مسمّا و موصوف اند و تنها تفاوت آنها اين است كه اسم ، شامل هر گونه علامتى مى شود ؛ امّا صفت ، علامتى خاصّ است و در اصطلاح ، نسبت ميان آنها ، عموم و خصوصِ مطلق است ؛ يعنى هر صفتى ، اسم نيز هست ؛ ولى هر اسمى ، صفت نيست . مثلاً «زيد» اسم است ، ولى صفت نيست ؛ ليكن «عالم» ، هم اسم است و هم صفت .

۳ . اتّحاد اسم و صفت در باره خداوند عز و جلدر احاديث اسلامى ، اسم و صفت ، در مورد خداوند متعال ، يك معنا دارند . براى مثال «سميع» و «بصير» در برخى از احاديث ، به عنوان صفت آمده اند ⁽²⁾و در برخى از احاديث ، به عنوان اسم ⁽³⁾و برخى از احاديث نيز تصريح مى كنند كه اسما و صفات خداوند ، تفاوتى ندارند ، چنان كه از امام باقر عليه السلام نقل شده كه فرمود :

.

۴ . معناى اَسما و صفات الهى

إنَّ الأَسماءَ صِفاتٌ وَصَفَ بِها نَفسَهُ . ⁽¹⁾نام ها[ ى خدا ] ، صفاتى هستند كه خداوند ، با آنها خود را وصف كرده است . امام رضا عليه السلام نيز در پاسخ محمّد بن سنان كه از «اسم» پرسيده بود ، فرمود : صِفَةٌ لِمَوصوفٍ ⁽²⁾. ⁽³⁾صفتى است براى يك موصوف . بر اين اساس ، از منظر احاديث اسلامى ، همه نام هاى خداوند (اَسماءُ اللّه ) ، صفات اويند و همه صفات خداوند ، نام هاى او . به سخن ديگر ، ظاهرا خداوند متعال ، اسم جامد و غير مشتقّى كه فقط علامت باشد ، ندارد و در همه اسماى او ، صفتى از صفات الهى لحاظ شده و حتّى نام «اللّه » ، ريشه اشتقاق دارد . ⁽⁴⁾

۴ . معناى اَسما و صفات الهىنكته بسيار دقيقى كه در احاديث اهل بيت عليهم السلام در تبيين معناى اسما و صفات الهى آمده ، اين است كه آنها هويّتى جدا از ذات مقدّس الهى ندارند ، چنان كه از امام رضا عليه السلام روايت شده كه فرمود : أسماؤُهُ تَعبيرٌ ، وَ أفعالُهُ تَفهيمٌ ، وَ ذاتُهُ حَقيقَةٌ . ⁽⁵⁾نام هاى او ، براى بيان است و افعالش ، براى فهماندن است و ذاتش ، حقيقت است .

.

۵ . معناى ذكر «بسم اللَّه»

همچنين امام رضا عليه السلام مى فرمايد : الاِسمُ غَيرُ المُسَمّى ، فَمَن عَبَدَ الاِسمَ دونَ المَعنى فَقَد كَفَرَ وَ لَم يَعبُد شَيئا ، وَ مَن عَبَدَ الاِسمَ وَ المَعنى فَقَد كَفَر وَ عَبَدَ اثنَينِ ، وَ مَن عَبَدَ المَعنى دونَ الاِسمِ فَذاكَ التَّوحيدُ . ⁽¹⁾نام ، غير از ناموَر است . پس هر كه نام را بپرستد ، نه معنا را ، او كافر است و چيزى را نپرستيده است ، و هر كه نام و معنا را بپرستد ، او كافر است و دو چيز را پرستيده است ، و هر كه معنا را بپرستد ، نه نام را ، اينْ يكتاپرستى است . بنا بر اين ، استعمال اسماى الهى ، از يك سو نبايد فاقد مفهوم و معنا باشد تا موجب تعطيل معرفت خداوند متعال گردد ، چنان كه از سوى ديگر ، نبايد براى آنها مفهومى جدا از ذات بارى تعالى ، تصوّر كرد تا به تشبيه و شركْ منتهى گردد ؛ بلكه اسما و صفات الهى ، چيزى جز تعبير از ذات واجد همه كمالات و فاقد تمام كاستى ها نيستند .

۵ . معناى ذكر «بسم اللّه »بر پايه آنچه شيخ صدوق در تفسير «بسم اللّه الرحمن الرحيم» از امام رضا عليه السلام روايت كرده است ، ذكر «بسم اللّه » ، در حقيقت ، به معناى «نشان بندگى خدا را بر خود گذاشتن» است . متن روايت ، چنين است : مَعنى قَولِ القائِلِ : «بِسمِ اللّهِ» ، أى أسِمُ عَلى نَفسى سِمَةً مِن سِماتِ اللّهِ عز و جل وَ هِىَ العِبادَةُ . ⁽²⁾وقتى گوينده مى گويد : «به نام خدا» ، يعنى : نشان و داغى از نشان ها و داغ هاى خداوند عز و جل را بر خود مى نهم كه همان بندگى باشد .

.

اين تفسير زيبا و دقيق ، بدان معناست كه تنها كسى مى تواند در گفتن اين ذكر ، هنگام انجام دادن كارها صادق باشد كه حقيقتا خود را مستقل نداند ، بلكه بنده خدا بداند ؛ چرا كه اين ذكر ، نشانه بندگى است . به تعبير ديگر ، كسى مى تواند صادقانه «بسم اللّه » بگويد كه باور كرده باشد هيچ توان و نيرويى براى انجام دادن كار ، جز از جانب خداوند متعال نيست : «و لا حول و لا قوّة إلّا بِاللّه » . چنين كسى به بيان منقول از امير مؤمنان در تفسير «بسم اللّه » ، مى تواند بگويد : بِهذَا الإِسمِ أعمَلُ هذَا العَمَلَ . ⁽¹⁾با اين نام ، اين كار را به انجام مى رسانم . امّا كسى كه براى خداوند متعال ، در كار خود ، نقشى قائل نيست ، نمى تواند علامت بندگى بر خود بگذارد و ذكر شريف «بسم اللّه » را صادقانه بر زبان ، جارى سازد . گفتنى است كه در برخى از منابع ، در تفسير «بسم اللّه » از امام على عليه السلام نقل شده كه فرمود : لَو شِئتُ لَأَوقَرتُ سَبعينَ بَعيرا مِن باءِ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِيمِ» . ⁽²⁾اگر مى خواستم ، هفتاد شتر را از تفسير باى «بسم اللّه الرحمن الرحيم» ، بار مى كردم . امّا در برخى روايات ، به جاى «مِن باء بسم اللّه الرحمن الرحيم» ، عبارت «فى تفسير فاتحة الكتاب» ⁽³⁾آمده است كه در اين صورت ، ارتباطى با اين بحث ندارد ؛

.

۶ . عظمتِ ذكر «بسم اللَّه»

ليكن هر دو روايت ، فاقد سند معتبرند و از اين دو روايتْ ضعيف تر ، حديثى است كه به امام على عليه السلام نسبت داده شده كه فرمود : أنَا النُّقطَةُ الَّتى تَحتَ الباءِ المَبسوطَةِ . ⁽¹⁾من ، همان نقطه زير باىِ كشيده هستم .

۶ . عظمتِ ذكر «بسم اللّه »در احاديث اسلامى ، شش ويژگى برجسته براى «بسم اللّه الرحمن الرحيم» آمده است . اين ويژگى ها عبارت اند از : ۱ . نزديك ترينِ نام خدا به اسم اعظم است ؛ ۲ . همه كتاب هاى آسمانى ، با اين نام آغاز شده اند ؛ ۳ . نخستين سخنى است كه بر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نازل شد ؛ ۴ . ارجمندترين آيه قرآن است ؛ ۵ . تاج سوره هاى قرآن است ؛ ⁽²⁾۶ . جزئى از نماز است . هر چند حكمت و حقيقت اين ويژگى ها ، براى ما به طور كامل معلوم نيست ؛ ليكن بى ترديد ، اين ويژگى ها نشان دهنده عظمت اين ذكر و نقش مؤثّر و تعيين كننده آن در خودسازى و سازندگى است . همچنين آداب گفتن ⁽³⁾و نوشتن و تأكيد

.

۷ . فضيلت تعليم «بسم اللَّه»

۸ . بركات ذكر «بسم اللَّه»

در برخوردِ توأم با احترام با نوشته اين ذكر ، دليل ديگرى بر اهمّيت آن است .

۷ . فضيلت تعليم «بسم اللّه »عظمت اين ذكر و نقش آن در خودسازى و سازندگى ، ايجاب مى كند كه تعليم آن ، از فضيلت فوق العاده اى برخوردار باشد . از اين رو ، شگفت آور نيست كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله مى فرمايد : إنَّ المُعَلِّمَ إذا قالَ لِلصَّبِىِّ : قُل : « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ » ، فَقالَ الصَّبِىُّ : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، كَتَبَ اللّهُ بَراءَةً لِلصَّبِىِّ ، وَ بَراءَةً لِلمُعَلِّمِ ، وَ بَراءَةً لِأَبَوَيهِ مِنَ النّارِ . ⁽¹⁾معلّم ، هر گاه به كودك بگويد : بگو : «بسم اللّه الرحمن الرحيم» و كودك بگويد : «بسم اللّه الرحمن الرحيم» ، خداوند ، يك بَرات آزادى از دوزخ براى كودك ، يكى براى معلّم و يكى براى پدر و مادر او مى نويسد .

۸ . بركات ذكر «بسم اللّه »گفتن ذكر «بسم اللّه » در آغاز هر كار ، همان طور كه نشانه عبوديت ذاكر است ، صبغه الهى بودنِ كار را نيز مى رساند ، بدين معنا كه اين ذكر ، كار را در جهت اهداف خداپسند قرار مى دهد و از اين رو ، كارى كه با «بسم اللّه » آغاز شود ، رنگ الهى مى گيرد و چون خداوند متعال ، باقى بوده ، مبدأ بركات است ، آن كار نيز باقى و پُربركت و سودمند خواهد بود ، چنان كه در حديث قدسى آمده است : إذا قالَ العَبدُ : « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ » ، قالَ اللّهُ ـ جَلَّ جَلالُهُ ـ : بَدَأَ عَبدى بِاسمى ، وَ حَقٌّ عَلَىَّ أن اُتَمِّمَ لَهُ اُمورَهُ ، وَ اُبارِكَ لَهُ فى أحوالِهِ ... . ⁽²⁾

.

۹ . چه كارى را بايد با «بسم اللَّه» آغاز كرد؟

هر گاه بنده بگويد : «به نام خداوند مهرگسترِ مهربان» ، خداوند ـ جلّ جلاله ـ مى فرمايد : «بنده ام به نام من آغاز كرد . بر من است كه كارهايش را براى او تمام گردانم و به او در احوالش بركت دهم ...» . بر اين اساس ، آنچه در فصل چهارم ، در تبيين خواصّ «بسم اللّه » آمده (مانند : پناهجويى ، درمان ، اجابت دعا ، تسبيح گفتن كوه ها همراه با ذاكر ، حقير شدن شيطان ، مصون بودن از شرّ اشرار ، مصون بودن از غرق شدن ، دفع بلا و وحشت ، سنگين شدن ميزان عمل و رهايى از آتش دوزخ) ، همه اين امور ، در حقيقتْ تبيين و تفصيل بركات اين ذكر مبارك است . البته بايد توجّه داشت كه اين بركات ، در صورتى تحقّق خواهند يافت كه ذاكر ، صادقانه اين ذكر را بر زبان جارى سازد و هر چه صداقت او در گفتن اين ذكر بيشتر شود ، بركات بيشترى نصيب او خواهد شد .

۹ . چه كارى را بايد با «بسم اللّه » آغاز كرد؟با عنايت به آنچه در تبيين بركات «بسم اللّه » بدان اشارت رفت ، گفتن اين ذكر در آغاز هر كارى نيكوست . از امام على عليه السلام روايت شده است : فَكُلُّ أمرٍ يَعمَلُهُ يَبدَأُ فيهِ ب « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ » ، فَإِنَّهُ يُبارَكُ لَهُ فيهِ . ⁽¹⁾هر كارى را كه [ آدمى ] انجام مى دهد ، چنانچه با «بسم اللّه الرحمن الرحيم» آغاز كند ، در آن كار به او بركت داده مى شود . ليكن در موارد خاصّى ، گفتن اين ذكر از اهمّيت و بركت بيشترى برخوردار است و آن ، مواردى است كه در فصل سوم ، به تفصيل خواهد آمد .

.

الفصل الأوّل : تفسير البسملة۱ / ۱مَعنَى الاِسمِالكافي عن محمّد بن سنان عن الإمام الرضا عليه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عليه السلام عَنِ الاِسمِ ما هُوَ؟ قالَ : صِفَةٌ لِمَوصوفٍ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الكافي عن عبد الرحمن بن أبي نجران :كَتَبتُ إلى أبي جَعفَرٍ عليه السلام ـ أو قُلتُ لَهُ ـ : جَعَلَنِيَ اللّهُ فِداكَ! نَعبُدُ الرَّحمنَ الرَّحيمَ الواحِدَ الأَحَدَ الصَّمَدَ؟ قالَ : فَقالَ : إِنَّ مَن عَبَدَ الاِسمَ دونَ المُسَمّى بِالأَسماءِ أشرَكَ وكَفَرَ وجَحَدَ ولَم يَعبُد شَيئا ، بَلِ اعبُدِ اللّهَ الواحِدَ الأَحَدَ الصَّمَدَ المُسَمّى بِهذِهِ الأَسماءِ دونَ الأَسماءِ ، إِنَّ الأَسماءَ صِفاتٌ وَصَفَ بِها نَفسَهُ . ⁽³⁾

.

فصل يكم : تفسير «بسم اللَّه الرحمن الرحيم»

۱ / ۱ معناى «اسم»

فصل يكم : تفسير «بسم اللّه الرحمن الرحيم»۱ / ۱معناى «اسم»الكافىـ به نقل از محمّد بن سنان ـ :از امام رضا عليه السلام در باره اسم [نام] پرسيدم . فرمود : «صفتى است براى يك موصوف» . ⁽¹⁾

الكافىـ به نقل از عبد الرحمان بن ابى نجران ـ :به امام باقر عليه السلام نوشتم(/ گفتم) : خداوند ، مرا فدايت كند! ما بخشنده مهربان ، يگانه يكتاى بى نياز را مى پرستيم؟ فرمود : «هر كه نام را به جاى ناميده شده به نام ها بپرستد ، مشرك و كافر و منكر است و چيزى نپرستيده است ؛ بلكه تو ، خداى يگانه يكتاى بى نيازى را كه ناميده شده به اين نام هاست ، عبادت كن ، نه نام ها را . نام ها ، صفاتى هستند كه او با آنها ، صفات خود را بيان كرده است» .

.

الكافي عن هشام بن الحكم عن الإمام الرضا عليه السلامـ عِندَما سَأَ لَهُ عَن أسماءِ اللّهِ وَاشتِقاقِها ـ :يا هِشامُ ، اللّهُ مُشتَقٌّ مِن إلهٍ ، وَالإِلهُ يَقتَضي مَألوها ، وَالاِسمُ غَيرُ المُسَمّى ، فَمَن عَبَدَ الاِسمَ دونَ المَعنى فَقَد كَفَرَ ولَم يَعبُد شَيئا ، ومَن عَبَدَ الاِسمَ وَالمَعنى فَقَد كَفَر ⁽¹⁾وعَبَدَ اثنَينِ ، ومَن عَبَدَ المَعنى دونَ الاِسمِ فَذاكَ التَّوحيدُ ، أفَهِمتَ يا هِشامُ؟ قالَ : فَقُلتُ : زِدني ! قالَ : إنَّ للّهِِ تِسعَةً وتِسعينَ اسما ، فَلَو كانَ الاِسمُ هُوَ المُسَمّى لَكانَ كُلُّ اسمٍ مِنها إلها ، ولكِنَّ اللّهَ مَعنىً يُدَلُّ عَلَيهِ بِهذِهِ الأَسماءِ ، وكُلُّها غَيرُهُ . يا هِشامُ ، الخُبزُ اسمٌ لِلمَأكولِ ، وَالماءُ اسمٌ لِلمَشروبِ ، وَالثَّوبُ اسمٌ لِلمَلبوسِ ، وَالنّارُ اسمٌ لِلمُحرِقِ ، أفَهِمتَ يا هِشامُ فَهما تَدفَعُ بِهِ وتُناضِلُ ⁽²⁾بِهِ أعداءَنا وَالمُتَّخِذينَ مَعَ اللّهِ جَلَّ وعَزَّ غَيرَهُ؟ قُلتُ : نَعَم ، قالَ : فَقالَ : نَفَعَكَ اللّهُ بِهِ وثَبَّتَكَ يا هِشامُ . قالَ هِشامٌ : فَوَاللّهِ ما قَهَرَني أحَدٌ فِي التَّوحيدِ حَتّى قُمتُ مَقامي هذا . ⁽³⁾

الكافي عن الفتح بن يزيد الجرجاني عن أبي الحسن عليه السلام ، قال :سَمِعتُهُ يَقولُ : وهُوَ اللَّطيفُ الخَبيرُ ، السَّميعُ البَصيرُ ، الواحِدُ الأَحَدُ الصَّمَدُ ، لَم يَلِد ولَم يولَد ولَم يَكُن لَهُ كُفُوا أحَدٌ ، لَو كانَ كَما يَقولُ المُشَبِّهَةُ لَم يُعرَفِ الخالِقُ مِنَ المَخلوقِ ، ولَا المُنشِئُ مِنَ المُنشَإِ ، لكِنَّهُ المُنشِئُ ، فَرَّقَ بَينَ مَن جَسَّمَهُ وصَوَّرَهُ وأَنشَأَهُ ، إذ كانَ لا يُشبِهُهُ شَيءٌ ، ولا يُشبِهُ هُوَ شَيئا . يا فَتحُ ، أحَلتَ ثَبَّتَكَ اللّهُ! إنَّمَا التَّشبيهُ فِي المَعاني ، فَأَمّا فِي الأَسماءِ فَهِيَ واحِدَةٌ وهِيَ دالَّةٌ عَلَى المُسَمّى ، وذلِكَ أنَّ الإِنسانَ وإن قيلَ واحِدٌ فَإِنَّهُ يُخبَرُ أنَّهُ جُثَّةٌ واحِدَةٌ ولَيسَ بِاثنَينِ ، وَالإِنسانُ نَفسُهُ لَيسَ بِواحِدٍ ؛ لِأَنَّ أعضاءَهُ مُختَلِفَةٌ وأَلوانَهُ مُختَلِفَةٌ ، ومَن ألوانُهُ مُختَلِفَةٌ غَيرُ واحِدٍ ، وهُوَ أجزاءٌ مُجَزَّأَةٌ لَيسَت بِسَواءٍ ؛ دَمُهُ غَيرُ لَحمِهِ ، ولَحمُهُ غَيرُ دَمِهِ ، وعَصَبُهُ غَيرُ عُروقِهِ ، وشَعرُهُ غَيرُ بَشَرِهِ ، وسَوادُهُ غَيرُ بَياضِهِ ، وكَذلِكَ سائِرُ جَميعِ الخَلقِ ، فَالإِنسانُ واحِدٌ فِي الاِسمِ لا ⁽⁴⁾واحِدٌ فِي المَعنى ، واللّهُ جَلَّ جَلالُهُ هُوَ واحِدٌ لا واحِدَ غَيرُهُ ، لَا اختِلافَ فيهِ ولا تَفاوُتَ ولا زِيادَةَ ولا نُقصانَ ... ⁽⁵⁾

.

الكافىـ به نقل از هِشام بن حكم ـ :از امام رضا عليه السلام ، در باره نام هاى خدا و اشتقاق آنها پرسيدم . فرمود : «اى هشام! اللّه ، برگرفته از إلاه (پرستيدن) است و إلاه ، مقتضى مألوه (پرستش شونده) اى است . نام ، غير از ناموَر است . پس هر كه نام ، نه معنا [و ذات] را بپرستد ، كافر است و در حقيقت ، چيزى را نپرستيده است . هر كه نام و معنا (ذات) ، هر دو را بپرستد ، كافر است و دو چيز را پرستيده است ، و هر كه معنا را بپرستد ، نه نام را ، اين ، يكتاپرستى است . فهميدى ، اى هشام؟» . گفتم : بيشتر توضيح بده . فرمود : «خداوند ، نود و نُه نام دارد . بنا بر اين ، اگر نام ، همان ناموَر باشد ، براى هر نامى از اين نام ها ، خدايى خواهد بود ؛ امّا خدا ، معنايى (ذاتى) است كه اين نام ها ، همگى بر او دلالت دارند ؛ ولى همه اين نام ها غير از اوست (هيچ كس از اين نام ها ، او نيست) . اى هشام! نان ، نامى است براى خوردنى ها ، و آب ، نامى است براى نوشيدنى ها ، و پوشاك ، نامى است براى پوشيدنى ها ، و آتش ، نامى است براى آنچه سوزنده است [ ؛ ولى هيچ يك از اين نام ها مصداق خارجى خود نيستند] . فهميدى ـ اى هشام ـ ، آن چنان كه بتوانى پاسخ دشمنان ما و كسانى را كه غير خداوند عز و جل را با او شريك مى گردانند ، بدهى و با آنان ، مبارزه كنى؟» . گفتم : آرى . فرمود : «اى هشام ! خداوند ، تو را با اين توضيحات ، سود دهد و استوارت بدارد!» . به خدا سوگند ، از زمانى كه از آن مجلس برخاستم ، ديگر كسى در بحث توحيد ، مرا شكست نداد .

الكافىـ به نقل از فتح بن يزيد جُرجانى ـ :از امام رضا عليه السلام شنيدم كه مى فرمايد : «و اوست ريزبينِ آگاه ، شنواى بينا ، يگانه يكتاى بى نياز . نه فرزندى دارد و نه خود ، فرزند كسى است و هيچ كس ، همتاى او نيست . اگر او چنان باشد كه تشبيه كنندگان مى گويند ، آن گاه ، نه آفريننده از آفريده شناخته مى شود ، و نه پديد آورنده از پديد آورده ، در حالى كه او پديد آورنده است . او ميان كسى كه جسم داده و صورت داده و پديد آورده ، تفاوت گذاشته است ؛ زيرا هيچ چيز به او نمى مانَد و او نيز به چيزى مانند نيست» . گفتم : همين طور است ، فدايت شوم! امّا فرمودى : «يكتاى بى نياز» و فرمودى : «هيچ چيز به او نمى مانَد» ، در حالى كه مى گوييم : خداى واحد و انسانِ واحد . آيا نه اين است كه در واحد بودن ، همانندند؟ فرمود : «سخن ناشدنى اى گفتى . اى فتح ! خدايت استوار بدارد ! تشبيه ، فقط در حوزه معانى است ؛ امّا در نام ها [و لفظ] ، همه يكى هستند و نام ها بر ناموَر ، دلالت دارند . توضيح ، اين كه وقتى گفته شود : انسانِ واحد ، در واقع ، گزارش مى شود كه او ، يك فرد است ، نه دو فرد ؛ امّا خودِ انسان ، واحد (بسيط) نيست ؛ چرا كه اندام ها و رنگ هايش گونه گون است و كسى كه رنگ هايش گونه گون باشد ، واحد نيست و داراى اجزاى جدا از هم و نايكسان است ، خون او غير از گوشت اوست و گوشتش ، غير از خونش و عصبش ، غير از رگ هايش و مويش ، غير از پوستش و سياهى اش ، غير از سفيدى اش . ديگر مخلوقات نيز همين گونه اند . پس انسان در نام [و لفظ] ، واحد است ، در معنا [و حقيقت] ، واحد نيست ، در حالى كه خداوند عز و جل يكتاست و جز او يكتايى نيست . هيچ دوگونگى و تفاوت و فزونى و كاستى اى وجود ندارد ... » .

.

الكافي عن ابن رئاب عن الإمام الصادق عليه السلام :مَن عَبَدَ اللّهَ بِالتَّوَهُّمِ فَقَدَ كَفَرَ ، ومَن عَبَدَ الاِسمَ دونَ المَعنى فَقَدَ كَفَرَ ، ومَن عَبَدَ الاِسمَ وَالمَعنى فَقَد أشرَكَ ، ومَن عَبَدَ المَعنى بِإِيقاعِ الأَسماءِ عَلَيهِ بِصِفاتِهِ الَّتي وَصَفَ بِها نَفسَهُ ، فَعَقَدَ عَلَيهِ قَلبَهُ ونَطَقَ بِهِ لِسانُهُ في سَرائِرِهِ وعَلانِيَتِهِ ؛ فَاُولئِكَ أصحابُ أميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام حَقّا . ـ وفي حَديثٍ آخَرَ ـ : اُولئِكَ هُمُ المُؤمِنونَ حَقّا . ⁽¹⁾

الإمام الرضا عليه السلامـ مِن كَلامِهِ فِي التَّوحيدِ ـ :أسماؤُهُ تَعبيرٌ، وأَفعالُهُ تَفهيمٌ، وذاتُهُ حَقيقَةٌ. ⁽²⁾

.

الكافىـ به نقل از ابن رِئاب ـ :امام صادق عليه السلام فرمود : «هر كه خدا را با به وهم در آوردنش بپرستد ، كافر است . هر كس نام بدون معنا (ذات) را بپرستد ، كافر است . هر كس نام و معنا ، هر دو را بپرستد ، مشرك است . هر كس معنا را بپرستد ، با اطلاق كردن نام ها بر او با همان صفاتى كه خود ، خويشتن را بدان ها وصف كرده است و به اين ، اعتقاد قلبى داشته باشد و در نهان و آشكارش آن را به زبان آورد ، چنين كسانى ، پيروان راستين امير مؤمنان عليه السلام هستند» . و در حديثى ديگر ، آمده است كه فرمود : «چنين كسانى ، مؤمن راستين هستند» .

امام رضا عليه السلامـ از سخنان ايشان در باره توحيد ـ :نام هاى او ، براى بيان است و افعالش ، براى فهماندن است و ذاتش ، حقيقت است .

.

۱ / ۲مَعنَى اللّه عزّوجلِّالإمام الكاظم عليه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن مَعنَى اللّهِ ـ :اِستَولى عَلى ما دَقَّ وجَلَّ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ في جَوابِ الزِّنديقِ حينَ سَأَ لَهُ : فَما هُوَ؟ ـ :هُوَ الرَّبُّ ، وهُوَ المَعبودُ ، وهُوَ اللّهُ ، ولَيسَ قَولي : «اللّهُ» إثباتَ هذِهِ الحُروفِ : ألِفٍ ولامٍ وهاءٍ ، ولا راءٍ ولا باءٍ ، ولكِن أرجِعُ ⁽²⁾إلى مَعنىً وشَيءٍ خالِقِ الأَشياءِ وصانِعِها ، ونَعتِ هذِهِ الحُروفِ ، وهُوَ المَعنى سُمِّيَ بِهِ اللّهُ ، وَالرَّحمنُ ، وَالرَّحيمُ ، وَالعَزيزُ ، وأَشباهُ ذلِكَ مِن أسمائِهِ ، وهُوَ المَعبودُ جَلَّ وعَزَّ . ⁽³⁾

الإمام العسكريّ عليه السلامـ في تَفسيرِ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ـ :اللّهُ هُوَ الَّذي يَتَأَلَّهُ إلَيهِ عِندَ الحَوائِجِ وَالشَّدائِدِ كُلُّ مَخلوقٍ عِندَ انقِطاعِ الرَّجاءِ مِن كُلِّ مَن هُوَ دونَهُ ، وتَقَطُّعِ الأَسبابِ مِن جَميعِ ما سِواهُ ، يَقولُ : بِسمِ اللّهِ ؛ أي أستَعينُ عَلى اُموري كُلِّها بِاللّهِ الَّذي لا تَحِقُّ العِبادَةُ إلّا لَهُ ، المُغيثِ إذَا استُغيثَ ، وَالمُجيبِ إذا دُعِيَ . وهُوَ ما قالَ رَجُلٌ لِلصّادقِ عليه السلام : يَابنَ رَسولِ اللّهِ ، دُلَّني عَلَى اللّهِ ما هُوَ؟ فَقَد أكثَرَ عَلَيَّ المُجادِلونَ وحَيَّروني! فَقالَ لَهُ : يا عَبدَ اللّهِ ، هَل رَكِبتَ سَفينَةً قَطُّ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَهَل كُسِرَ بِكَ حَيثُ لا سَفينَةَ تُنجيكَ ولا سِباحَةَ تُغنيكَ؟ قالَ : نَعَم . قالَ : فَهَل تَعَلَّقَ قَلبُكَ هُنالِكَ أنَّ شَيئا مِنَ الأَشياءِ قادِرٌ عَلى أن يُخَلِّصَكَ مِن وَرطَتِكَ؟ فَقالَ : نَعَم . قالَ الصّادِقُ عليه السلام : فَذلِكَ الشَّيءُ هُوَ اللّهُ القادِرُ عَلَى الإِنجاءِ حَيثُ لا مُنجِيَ ، وعَلَى الإِغاثَةِ حَيثُ لا مُغيثَ . ثُمَّ قالَ الصَادِقُ عليه السلام : ولَرُبَّما تَرَكَ بَعضُ شيعَتِنا فِي افتِتاحِ أمرِهِ «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» فَيَمتَحِنُهُ اللّهُ بِمَكروهٍ لِيُنَبِّهَهُ عَلى شُكرِ اللّهِ تبَارَكَ وتَعالى وَالثَّناءِ عَلَيهِ ، ويَمحَقَ عَنهُ وَصمَةَ ⁽⁴⁾تَقصيرِهِ عِندَ تَركِهِ قَولَ بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ . قالَ : وقامَ رَجُلٌ إلى عَليِّ بنِ الحُسَينِ عليه السلام ، فَقالَ : أخبِرني ما مَعنى «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ»؟ فَقالَ عَليُّ بنُ الحُسَينِ عليه السلام : حَدَّثَني أبي عَن أخيهِ الحَسَنِ عَن أبيهِ أميرِ المُؤمِنينَ عليهم السلام أنَّ رَجُلاً قامَ إلَيهِ فَقالَ : يا أميرَ المُؤمِنينَ ، أخبِرني عَن «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» ما مَعناهُ؟ فَقالَ : إنَّ قَولَكَ «اللّهُ» أعظَمُ اسمٍ مِن أسماءِ اللّهِ عز و جل ؛ وهُوَ الاِسمُ الَّذي لا يَنبَغي أن يُسَمّى بِهِ غَيرُ اللّهِ ، ولَم يَتَسَمَّ بِهِ مَخلوقٌ . فَقالَ الرَّجُلُ : فَما تَفسيرُ قَولِهِ : «اللّهُ»؟ قالَ : هُوَ الَّذي يَتَأَلَّهُ إلَيهِ عِندَ الحَوائِجِ وَالشَّدائِدِ كُلُّ مَخلوقٍ عِندَ انقِطاعِ الرَّجاءِ مِن جَميعِ مَن دونَهُ ، وتَقَطُّعِ الأَسبابِ مِن كُلِّ مَن سِواهُ ، وَذلِكَ أنَّ كُلَّ مُتَرَئِّسٍ في هذِهِ الدُّنيا ومُتَعَظِّمٍ فيها ، وإن عَظُمَ غِناؤُهُ وطُغيانُهُ ، وكَثُرَت حَوائِجُ مَن دونَهُ إلَيهِ ، فَإِنَّهُم سَيَحتاجونَ حَوائِجَ لا يَقدِرُ عَلَيها هذَا المُتَعاظِمُ ، وكَذلِكَ هذَا المُتَعاظِمُ يَحتاجُ حَوائِجَ لا يَقدِرُ عَلَيها ، فَيَنقَطِعُ إلَى اللّهِ عِندَ ضَرورَتِهِ وفاقَتِهِ ، حَتّى إذا كُفِيَ هَمَّهُ عادَ إلى شِركِهِ . أما تَسمَعُ اللّهُ عز و جل يَقولُ : «قُلْ أَرَءَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ * بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِن شَاءَ وَتَنسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ» . ⁽⁵⁾فَقالَ اللّهُ عز و جل لِعِبادِهِ : أيُّهَا الفُقَراءُ إلى رَحمَتي ، إنّي قَد ألزَمتُكُمُ الحاجَةَ إليَّ في كُلِّ حالٍ ، وذِلَّةَ العُبودِيَّةِ في كُلِّ وَقتٍ ، فَإِلَيَّ فَافزَعوا في كُلِّ أمرٍ تَأخُذونَ فيهِ وتَرجونَ تَمامَهُ وبُلوغَ غايَتِهِ ، فَإِنّي إن أرَدتُ أن اُعطِيَكُم لمَ يَقدِر غَيري عَلى مَنعِكُم ، وإن أرَدتُ أن أمنَعَكُم لَم يَقدِر غَيري عَلى إعطائِكُم ، فَأَنَا أحَقُّ مَن سُئِلَ ، وأَولى مَن تُضُرِّعَ إلَيهِ . فَقولوا عِندَ افتِتاحِ كُلِّ أمرٍ صَغيرٍ أو عَظيمٍ : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ ؛ أي أستَعينُ عَلى هذَا الأَمِرِ بِاللّهِ الَّذي لا يَحِقُّ العِبادَةُ لِغَيرِهِ ، المُغيثِ إذَا استُغيثَ ، المُجيبِ إذا دُعِيَ ، الرَّحمنِ الَّذي يَرحَمُ بِبَسطِ الرِّزقِ عَلَينا ، الرَّحيمِ بِنا في أديانِنا ودُنيانا وآخِرَتِنا ، خَفَّفَ عَلَينَا الدِّينَ وجَعَلَهُ سَهلاً خَفيفا ، وهُوَ يَرحَمُنا بِتَمييزِنا مِن أعدائِهِ . ثُمَّ قالَ : قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَن حَزَنَهُ أمرٌ تَعاطاهُ فَقالَ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» وهُوَ مُخلِصٌ للّهِِ يُقبِلُ بِقَلبِهِ إلَيهِ ، لم يَنفَكَّ مِن إحدَى اثنَتَينِ : إمّا بُلوغِ حاجَتِهِ فِي الدُّنيا ، وإِمّا يُعَدُّ لَهُ عِندَ رَبِّهِ ويُدَّخَرُ لَدَيهِ ، وما عِندَ اللّهِ خَيرٌ وأَبقى لِلمُؤمِنينَ . ⁽⁶⁾

راجع : ص ۲۱۶ ح ۱۰ و ص ۲۱۸ ح ۱۴ . و هذه الموسوعة : ج ۵ ص ۵۱۲ (معنى اللّه ) .

.

۱ / ۲ معناى اللَّه

۱ / ۲معناى اللّهامام كاظم عليه السلامـ در پاسخ پرسش در باره معناى اللّه ـ :[يعنى] هر ريز و درشتى ، در قبضه قدرت اوست .

امام صادق عليه السلامـ در پاسخ زنديقى كه از ايشان پرسيد : پس او (خداوند) چيست؟ ـ :او ، پروردگار است . او ، معبود است . او ، اللّه است . مقصودم از «اللّه » ، حروف الف و لام و ها ، و [مقصودم از ربّ] حروف راء و باء نيست ؛ بلكه مقصود ، معنا و آن وجودى است كه آفريننده و سازنده موجودات و مصداق اين حروف [و كلمات ]است . او ، [ذات و] معنايى است كه اللّه و رحمان و رحيم و عزيز و مانند اين نام ها بر او نهاده شده است . او معبود عز و جلاست .

امام عسكرى عليه السلامـ در تفسير «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ـ :اللّه ، آن موجودى است كه هر آفريده اى به هنگام نيازها و سختى ها ، آن گاه كه اميدش از هر آنچه جز اوست ، قطع مى گردد و رشته ها از ما سِواى او به كلّى بُريده مى شود ، به او پناه مى برد ، مى گويد : «بسم اللّه » ؛ يعنى در همه كارهايم ، از آن خدايى كمك مى جويم كه پرستش ، جز حقّ او نيست ؛ همو كه هر گاه فريادخواهى شود ، به فرياد مى رسد و هر گاه او را بخوانند ، پاسخ مى دهد . اين ، همان چيزى است كه مردى به صادق عليه السلام گفت : اى فرزند پيامبر خدا ! مرا به خدا ، راه نمايى كن كه چيست؟ زيرا مجادله كنندگان ، بر من هجوم آورده اند و سرگشته ام ساخته اند! به او فرمود : «اى بنده خدا ! آيا هرگز سوار كشتى شده اى؟» . گفت : آرى . فرمود : «آيا شده كه كشتى ات در هم شكند و نه كشتىِ ديگرى باشد كه نجاتت دهد ، و نه شنا كردن به كارت آيد ؟» . گفت : آرى . فرمود : «آيا در آن هنگام ، از دلت گذشته است كه موجودى از موجودات مى تواند تو را از نابودى بِرَهاند؟» . گفت : آرى . فرمود : «آن موجود ، همان خداست كه مى تواند آن گاه كه نجات بخشى نيست ، نجاتت دهد و آن گاه كه فريادرسى نيست ، به فريادت برسد» . سپس فرمود : «گاه يكى از شيعيان ما در آغاز كار خود ، «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» نمى گويد و خداوند ، او را به رنجى گرفتار مى سازد تا او را متوجّه سپاس گزارى از خداوند ـ تبارك و تعالى ـ گردانَد و لكّه ننگِ كوتاهى در گفتن «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» را از او بزُدايد» . مردى نيز رو به على بن الحسين (زين العابدين) عليه السلام كرد و گفت : مرا از معناى «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ»خبر ده كه چيست؟ فرمود : «پدرم [حسين عليه السلام ] ، از برادرش حسن عليه السلام ، از پدرش امير مؤمنان عليه السلام برايم نقل كرد كه مردى خطاب به امير مؤمنان گفت : اى امير مؤمنان ! به من بگو كه معناى «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِيمِ» چيست ؟ [امير مؤمنان] فرمود : كلمه اللّه ، بزرگ ترين نام از نام هاى خداوند عز و جل است . اين ، نامى است كه جز بر خدا نسِزَد كه بر كسى نهاد و هيچ مخلوقى ، بِدان ناميده نمى شود» . مرد گفت : [معنا و] تفسير كلمه «اللّه » چيست ؟ فرمود : «يعنى موجودى كه هر مخلوقى در وقت نيازها و سختى هايش ، آن گاه كه از هر آنچه جز اوست ، قطعِ اميد شود و رشته ها از هر كسى جز او به كلّى بُريده گردد ، به او پناه مى برد ؛ چرا كه هر رئيسى و هر بزرگى در اين دنيا ، هر اندازه هم توانگر و قدرتمند باشد و فرودستانش به او نيازمند باشند ، باز اين فرودستان ، نيازهايى خواهند داشت كه آن بزرگ ، از عهده برآوردن آنها بر نمى آيد . خودِ آن بزرگ نيز نيازهايى پيدا مى كند كه قادر به تأمين آنها نيست . در اين صورت ، دست نياز و درويشى به سوى خدا دراز مى كند ؛ امّا چون خواسته اش بر آورده شد ، به شرك خويش باز مى گردد . نشنيده اى كه خداوند عز و جلمى فرمايد : «بگو : آيا ديده ايد اگر عذاب خدا يا رستاخيز بر شما در آيد ، آيا جز خدا را مى خوانيد ، اگر راستگوييد؟ نه ، كه تنها او را مى خوانيد و او ـ اگر بخواهد ـ اندوهى را كه او را بدان مى خوانيد ، از شما باز مى گشايد و آنچه را شريك قرار مى دهيد ، از ياد مى بريد» ؟ پس خداوند عز و جل به بندگانش مى فرمايد : اى نيازمندانِ به رحمت من ! شما را در هر حال ، نيازمند خودم ، و در هر زمان ، بنده خوار خودم قرار داده ام . پس در هر كارى كه در پيش مى گيريد و به اِتمام آن و رسيدن به نهايتش چشم اميد بسته ايد ، به من متوسّل شويد ؛ زيرا من اگر بخواهم به شما عطا كنم ، هيچ كس نمى تواند مانع شود ، و اگر بخواهم مانع شوم ، هيچ كس نمى تواند به شما عطا كند . پس من ، سزاوارترين كس هستم براى اين كه از او چيزى بخواهند ، و شايسته ترين كس هستم براى اين كه به او التماس شود . بنا بر اين ، در آغاز هر كارى ، كوچك يا بزرگ ، «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» بگوييد ؛ يعنى در اين كار ، از خدايى كمك مى گيريم كه بندگى ، سزاوارِ غير از او نيست ؛ همو كه هر گاه از وى فريادخواهى شود ، به فرياد مى رسد و هر گاه خوانده شود ، پاسخ مى دهد . بخشنده اى كه از سرِ مهر ، سفره روزى را بر ما گسترده است ؛ مهربانى كه در دين ما و دنيا و آخرتمان ، با ما مهربان است . دين را بر ما سبُك گرفته و آن را آسان قرار داده است و با جدا ساختن ما از دشمنان خود ، به ما رحم مى آورد» . سپس فرمود : «پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود : هر كه را پيشامدى اندوهگين گردانَد و از روى اخلاص و توجّه قلبى به خداوند بگويد : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، از دو حالْ خارج نخواهد بود : يا در دنيا به حاجتش مى رسد ، يا اين كه نزد پروردگارش براى او به حساب مى آيد و برايش ذخيره مى شود ؛ و البته آنچه نزد خداست ، براى مؤمنان ، بهتر و ماندگارتر است » .

ر . ك : ص ۲۱۷ ح ۱۰ و ص ۲۱۹ ح ۱۴ . همين دانش نامه : ج ۵ ص ۵۱۳ (معناى «اللّه ») .

.

. .

. .

. .

. .

۱ / ۳مَعنى «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ»رسول اللّه صلى الله عليه و آله : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» سُنَّةُ اللّهِ ، سَبَقَت رَحمَةُ اللّهِ غَضَبَهُ . ⁽¹⁾

التوحيد عن الحسن بن عليّ بن فضّال :سَأَلتُ الرِّضا عَليَّ بنَ موسى عليه السلام عَن «بِسمِ اللّهِ» ، قالَ : مَعنى قَولِ القائِلِ : «بِسمِ اللّهِ» أي أسِمُ عَلى نَفسي سِمَةً مِن سِماتِ اللّهِ عز و جلوهِيَ العِبادَةُ . قالَ : فَقُلتُ لَهُ : مَا السِّمَةُ؟ فَقالَ : العَلامَةُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :لَقَد دَخَلَ عَبدُ اللّهِ بنُ يَحيى عَلى أميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام فَقالَ : ... يا أميرَ المُؤمِنينَ ، ما تَفسيرُ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ؟ قالَ عليه السلام : إنَّ العَبدَ إذا أرادَ أن يَقرَأَ أو يَعمَلَ عَمَلاً ويَقولُ «بِسمِ اللّهِ» : أي بِهذَا الاِسمِ أعمَلُ هذَا العَمَلَ ، فَكُلُّ أمرٍ يَعمَلُهُ يَبدَأُ فيهِ ب «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» فَإِنَّهُ يُبارَكُ لَهُ فيهِ . ⁽³⁾

معاني الأخبار عن صفوان بن يحيى عمّن حدّثه عن الإمام الصادق عليه السلام :أنَّهُ سُئِلَ عَن «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ؟ فَقالَ : الباءُ بَهاءُ اللّهِ ، وَالسِّينُ سَناءُ اللّهِ ، وَالميمُ مُلكُ اللّهِ . قالَ : قُلتُ : اللّهُ؟ قالَ : الأَلِفُ آلاءُ اللّهِ عَلى خَلقِهِ مِنَ النِّعَمِ بِوِلايَتِنا ، وَاللّامُ إلزامُ اللّهِ خَلقَهُ وِلايَتَنا . قُلتُ : فَالهاءُ؟ فَقالَ : هَوانٌ لِمَن خالَفَ مُحَمَّدا وآلَ مُحَمَّدٍ صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِم . قُلتُ : الرَّحمنُ؟ قالَ : بِجَميعِ العالَمِ . قُلتُ : الرَّحيمُ؟ قالَ : بِالمُؤمِنينَ خاصَّةً . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۳ معناى (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ)

۱ / ۳معناى (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِيمِ)پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، قانون خداست . رحمت خدا ، بر غضب او پيشى دارد .

التوحيدـ به نقل از حسن بن على بن فضّال ـ :از امام رضا عليه السلام در باره «بسم اللّه » پرسيدم . فرمود : «وقتى كسى مى گويد : بسم اللّه ، يعنى [مى گويد] : سِمه اى از سِمات خداوند را بر خود مى نهم و آن ، سِمه بندگى است» . ⁽¹⁾گفتم : «سِمه» چيست؟ فرمود : «نشانه» .

امام صادق عليه السلام :عبد اللّه بن يحيى بر امير مؤمنان عليه السلام وارد شد و گفت : ... اى امير مؤمنان! تفسير «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» چيست؟ فرمود : «بنده ، هر گاه بخواهد بخواند ⁽²⁾يا كارى را انجام دهد و بسم اللّه بگويد ، معنايش اين است كه : من با اين نام ، اين كار را انجام مى دهم . پس اگر هر كارى را كه انجام مى دهد ، با «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» آغاز كند ، در آن كار به او بركت داده مى شود» .

معانى الأخبارـ به نقل از صفوان بن يحيى ، از كسى كه از امام صادق عليه السلام روايت كرده است ـ :از امام [صادق عليه السلام ]در باره «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» سؤال شد . فرمود : «باء ، به معناى بهاى (نورانيّت / زيبايى) خداست ، سين ، به معناى سناى (رفعت) خداست و ميم ، به معناى مُلك (سلطنت و مالكيت) خدا» . من گفتم : «اللّه » چه؟ فرمود : «الف ، به معناى آلاء (نعمت هاى) خدا كه نعمت ولايت ما را به خلقش ارزانى داشته است و لام ، به اين معناست كه خداوند ، خلقش را به ولايت ما ، ملزم ساخته است» . گفتم : «هاء» چه؟ فرمود : «اشاره به هوانِ (خوارى) كسى كه با محمّد و خاندان محمّد ـ كه درودهاى خدا بر ايشان باد ـ ، مخالف است» . گفتم : «الرحمن» چه؟ فرمود : «[به معناى رحمت او] نسبت به همه عالم است» . گفتم : «الرحيم» چه؟ فرمود : «[به معناى رحمت او] در خصوص مؤمنان است» .

.

الكافي عن عبد اللّه بن سنان :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام عَن تَفسيرِ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، قالَ : الباءُ بَهاءُ اللّهِ ، وَالسِّينُ سَناءُ اللّهِ ، وَالميمُ مَجدُ اللّهِ ـ ورَوى بَعضُهُم : الميمُ مُلكُ اللّهِ ـ ، وَاللّهُ إلهُ كُلِّ شَيءٍ ، الرَّحمنُ بِجَميعِ خَلقِهِ ، وَالرَّحيمُ بِالمُؤمِنينَ خاصَّةً . ۱

راجع : هذه الموسوعة : ج ۳ ص ۵۰۵ (المبحث الثالث : أسماء اللّه عز و جل وصفاته) .

.

الكافىـ به نقل از عبد اللّه بن سنان ـ :از امام صادق عليه السلام در باره تفسير «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» پرسيدم . فرمود : «باء ، [اشاره به] بهاى خداست ، سين ، به سناى خدا و ميم ، به مجد (شُكوه و بزرگوارى) خدا» . برخى روايت كرده اند [كه فرمود]: «ميم، به مُلك خدا [اشاره دارد]، و اللّه ، به اين كه او معبود هر چيزى ، است و رحمان ، به مهربانى او با همه خلقش ، و رحيم ، به مهربانى اش با مؤمنان» .

ر . ك : همين دانش نامه : ج ۵ ص ۴۸۹ (مبحث سوم : نام ها و صفات خدا) .

.

. .

. .

الفصل الثاني : خصائص البسملة۲ / ۱أقرَبُ شَيءٍ إلَى الاِسمِ الأَعظَمِالمستدرك على الصحيحين عن ابن عبّاس :إنَّ عُثمانَ بنَ عَفّانَ سَأَلَ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله عَن «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» ، فَقالَ : هُوَ اسمٌ مِن أسماءِ اللّهِ ، وما بَينَهُ وبَينَ اسمِ اللّهِ الأَكبَرِ إلّا كَما بَينَ سَوادِ العَينِ وبَياضِها مِنَ القُربِ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر عليه السلام :«بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» أقرَبُ إلَى اسمِ اللّهِ الأَعظَمِ مِن ناظِرِ العَينِ إلى بَياضِها . ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلامـ في مَعنى بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ ـ :إنَّ قَولَكَ «اللّهُ» أعظَمُ اسمٍ مِن أسماءِ اللّهِ ... ⁽³⁾

.

فصل دوم : ويژگى هاى (بسم اللَّه الرحمن الرحيم)

۲ / ۱ نزديك ترين چيز به اسم اعظم است

فصل دوم : ويژگى هاى (بسم اللّه الرحمن الرحيم)۲ / ۱نزديك ترين چيز به اسم اعظم استالمستدرك على الصحيحينـ به نقل از ابن عبّاس ـ :عثمان بن عفّان ، از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ، در باره «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» پرسيد . ايشان فرمود : «آن ، نامى از نام هاى خداست و نزديكى آن به اسم اعظم خدا ، چونان نزديكى سياهىِ چشم به سفيدىِ آن است» .

امام باقر عليه السلام : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، به اسم اعظم خدا نزديك تر از مردمكِ چشم به سفيدىِ آن است .

امام على عليه السلامـ در باره معناى «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ـ :كلمه «اللّه » ، بزرگ ترين نام از نام هاى خداست .

.

الإمام الصادق عليه السلامـ في قَولِ اللّهِ عز و جل : «وَ لَقَدْ ءَاتَيْنَاكَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِى وَ الْقُرْءَانَ الْعَظِيمَ» ⁽¹⁾ـ :«بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» هُوَ اسمُ اللّهِ الأَكبَرُ ، وَالسَّبعُ المَثاني اُمُّ الكِتابِ ، يُثَنّى بِها في كُلِّ صَلاةٍ . ⁽²⁾

مُهج الدعوات عن معاوية بن عمّار عن الإمام الصادق عليه السلام :«بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» اسمُ اللّهِ الأكبَرُ ـ أو قالَ ـ : الأَعظَمُ . ⁽³⁾

الإمام الرضا عليه السلام :مَن قالَ بَعدَ صَلاةِ الفَجرِ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ ، لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ العَليِّ العَظيمِ» مِئَةَ مَرَّةٍ ، كانَ أقرَبَ إلَى اسمِ اللّهِ الأَعظَمِ مِن سَوادِ العَينِ إلى بَياضِها ، وإِنَّهُ دَخَلَ فيهَا اسمُ اللّهِ الأَعظَمُ . ⁽⁴⁾

۲ / ۲مِفتاحُ كُلِّ كِتابٍ سَماوِيٍّرسول اللّه صلى الله عليه و آله : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» مِفتاحُ كُلِّ كِتابٍ . ⁽⁵⁾

الإمام الباقر عليه السلام :أوَّلُ كُلِّ كِتابٍ نَزَلَ مِنَ السَّماءِ «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» ، فَإِذا قَرَأتَ «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» فَلا تُبالي أن لا تَستَعيذَ ، وإذا قَرَأتَ «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» سَتَرَتكَ فيما بَينَ السَّماءِ وَالأَرضِ . ⁽⁶⁾

.

۲ / ۲ سرآغاز هر كتاب آسمانى

امام صادق عليه السلامـ در باره اين سخن خداوند عز و جل : «ما به تو ، سَبْعِ مثانى و قرآن بزرگ را داديم» ـ : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، بزرگ ترين نام خداست و سَبْعِ مَثانى ، همان «اُمّ الكتاب (سوره فاتحه)» است كه در هر نمازى ، دو بار خوانده مى شود .

مهج الدعواتـ به نقل از معاوية بن عمّار ـ :امام صادق عليه السلام فرمود : « «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، اسم اكبر خداست» يا فرمود : «اسم اعظم خداست» .

امام رضا عليه السلام :هر كس بعد از نماز صبح ، صد مرتبه بگويد : « «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، لا حول و لا قوّة إلّا باللّه العلىّ العظيم» ، به نام اعظم خدا ، نزديك تر از سياهى چشم به سفيدىِ آن باشد و اسم اعظم خدا ، در اين جمله ، نهفته است .

۲ / ۲سرآغاز هر كتاب آسمانى استپيامبر خدا صلى الله عليه و آله : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، سرآغاز هر كتاب [آسمانى] است .

امام باقر عليه السلام :سرآغاز هر كتابى كه از آسمان فرود آمده ، «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» بوده است . پس هر گاه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» گفتى ، ديگر باكى نيست كه استعاذه (أعوذ بِاللّه منَ الشيطان الرجيم) نگويى ؛ زيرا هر گاه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» بگويى ، تو را از [گزند] آنچه ميان آسمان و زمين است ، مى پوشانَد .

.

الإمام الصادق عليه السلام :ما نَزَلَ كِتابٌ مِنَ السَّماءِ إلّا وأَوَّلُهُ «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :ما أنزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ كِتابا إلّا وفاتِحَتُهُ «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» ، وإنَّما كانَ يُعرَفُ انقِضاءُ السّورَةِ بِنُزولِ «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» ابتِداءً لِلاُخرى . ⁽²⁾

.

امام صادق عليه السلام :هيچ كتابى از آسمان نازل نشد ، مگر آن كه آغازش «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» بود .

امام صادق عليه السلام :خداوند ، هيچ كتابى از آسمان فرو نفرستاد ، مگر اين كه آغازش «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» بود و پايان يافتن هر سوره و آغاز شدن سوره اى ديگر ، با نازل شدنِ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» دانسته مى شد .

.

سخنى در باره آغاز شدن كتاب هاى آسمانى با «بسم اللَّه»

سخنى در باره آغاز شدن كتاب هاى آسمانى با «بسم اللّه »ظاهرا نبايد ترديد كرد كه همه كتاب هاى آسمانى ، با نام خدا آغاز شده اند ؛ ولى آيا جمله «بسم اللّه » در آغاز كتاب هاى آسمانى ، با پسوند «الرحمن الرحيم» بوده يا نه؟ در اين باره ، دو دسته حديث ، نقل شده است : دسته اوّل ، احاديثى كه تصريح مى كنند همه كتاب هاى آسمانى ، با جمله «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» شروع شده اند ، مانند احاديثى كه ملاحظه شد . دسته دوم ، احاديثى كه تصريح مى كنند آيه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، قبل از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ، بر هيچ پيامبرى جز سليمان عليه السلام ، نازل نشده است ؛ ⁽¹⁾مانند اين حديث نقل شده از امام على عليه السلام : إنَّ اللّهَ خَصَّ مُحَمَّدا صلى الله عليه و آله وَ شَرَّفَهُ بِها وَ لَم يُشرِك مَعَهُ فيها أحَدا مِن أنبِيائِهِ ما خَلا سُلَيمانَ عليه السلام ، فَإِنَّهُ أعطاهُ مِنها «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» ، يَحكى عَن بِلقيسَ حينَ قالَت : «أُلْقِىَ إِلَىَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَان وَإِنَّهُ بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ⁽²⁾. ⁽³⁾

.

خداوند ، «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» را به محمّد صلى الله عليه و آله اختصاص داد و او را به آن ، مفتخر ساخت و هيچ يك از پيامبرانش جز سليمان عليه السلام را در آن ، شريك او نكرد ؛ چرا كه به او نيز «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» را عطا كرد ، آن جا كه به نقل از بلقيس مى فرمايد : «نامه اى ارجمند به من رسيده است . آن نامه از سليمان است و [در] آن [آمده]است: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» . گفتنى است كه از نظر سند ، هر دو دسته از احاديث ، ضعيف هستند ؛ امّا از نظر دلالت ، مى توان ميان اين دو دسته ، بدين شكل جمع كرد كه امام عليه السلام فرموده باشد : «أوّل كلّ كتاب نُزِّل من السماء بسم اللّه ؛ آغاز هر كتابى كه از آسمان نازل شده ، بسم اللّه است» ؛ ولى راوى پنداشته كه مقصود امام ، آيه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» است ؛ امّا با توجّه به تعدّد احاديث دسته اوّل ، بعيد به نظر مى رسد كه همه راويان ، مرتكب چنين اشتباهى شده باشند . وجوه ديگرى نيز براى جمع دلالىِ اين دو دسته روايت ، گفته شده كه از اين وجه ، ضعيف ترند.

.

۲ / ۳أوَّلُ ما نَزَلَ عَلَى النَّبيِّ صلّي الله عليه و آلهرسول اللّه صلى الله عليه و آله :كانَ جَبرَئيلُ عليه السلام إذا جاءَني بِالوَحيِ أوَّلَ ما يُلقي عَلَيَّ : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» . ⁽¹⁾

الدرّ المنثور عن ابن عبّاس :أوَّلُ ما نَزَلَ جِبريلُ عليه السلام عَلى مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله قالَ لَهُ جِبريلُ عليه السلام : «بِسْمِ اللَّهِ» يا مُحَمَّدُ ، يَقولُ : اِقرَأ بِذِكرِ اللّهِ ، وَ «اللَّهِ» ذُو الاُلوهِيَّةِ وَالمَعبودِيَّةِ عَلى خَلقِهِ أجمَعينَ ، وَ «الرَّحْمَنِ» الفَعلانِ مِنَ الرَّحمَةِ ، وَ «الرَّحِيمِ» الرَّفيقُ الرَّقيقُ بِمَن أحَبَّ أن يَرحَمَهُ ، وَالبَعيدُ الشَّديدُ عَلى مَن أحَبَّ أن يُضعِفَ عَلَيهِ العَذابَ . ⁽²⁾

۲ / ۴أعظَمُ آيَةٍ في كِتابِ اللّه عزّوجلِّتفسير العيّاشي عن سليمان الجعفري :سُئِلَ أبُو الحَسَنِ عليه السلام : أيُّ آيَةٍ أعَظَمُ في كِتابِ اللّهِ؟ فَقالَ : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» . ⁽³⁾

السنن الكبرى عن ابن عبّاس :إنَّ الشَّيطانَ استَرَقَ مِن أهلِ القُرآنِ أعظَمَ آيَةٍ فِي القُرآنِ : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» . ⁽⁴⁾

۲ / ۵تيجانُ السُّوَرِصحيح مسلم عن أنس :قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : اُنزِلَت عَلَيَّ آنِفا سُورَةٌ ، فَقَرَأَ : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ... » . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۳ نخستين چيزى كه بر پيامبرصلى الله عليه وآله ، نازل شد

۲ / ۴ باعظمت ترين آيه در كتاب خدا

۲ / ۵ تاجِ سوره ها

۲ / ۳نخستين چيزى كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله ، نازل شدپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :جبرئيل عليه السلام هر گاه برايم وحى مى آورد ، نخستين چيزى كه بر من مى افكند ، «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» بود .

الدرّ المنثورـ به نقل از ابن عبّاس ـ :نخستين بار كه جبرئيل عليه السلام بر محمّد صلى الله عليه و آله فرود آمد ، به او گفت : «بسم اللّه » ـ اى محمّد ـ ؛ يعنى : با نام خدا بخوان . «اللّه » ، يعنى كسى كه اِلاه و معبود همه خلق است . «الرحمن» ، بر وزن «فَعْلان» است ، [كه] از رحمت [خدا به همگان ، سخن مى گويد] ، و «الرحيم» ، يعنى نرم خو و مهربان است با كسى كه دوست دارد به او رحم كند، و دور و سختگير است نسبت به كسى كه دوست دارد عذابش را دوچندان سازد .

۲ / ۴باعظمت ترين آيه در كتاب خداتفسير العيّاشىـ به نقل از سليمان جعفرى ـ :از ابو الحسن عليه السلام ⁽¹⁾سؤال شد : باعظمت ترين آيه در كتاب خدا ، كدام آيه است ؟ فرمود : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» .

السنن الكبرىـ به نقل از ابن عبّاس ـ :شيطان ، باعظمت ترين آيه قرآن را از اهل قرآن دزديد : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» را .

۲ / ۵تاجِ سوره هاصحيح مسلمـ به نقل از اَنَس ـ :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود : «لَختى پيش ، سوره اى بر من فرود آمد . آن گاه ، خواند : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ... .» .

.

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :إذا قَرَأَ جِبريلُ عليه السلام «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» عَلِمتُ أنَّ السّورَةَ قَد خُتِمَت . ⁽¹⁾

المعجم الكبير عن ابن عبّاس :كانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله إذا نَزَلَت عَلَيهِ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» عَلِمَ أنَّ السّورَةَ قَد خُتِمَت ، وَاستَقبَلَ الاُخرى . ⁽²⁾

المستدرك على الصحيحين عن ابن عبّاس :كانَ النَّبيُّ صلى الله عليه و آله لا يَعلَمُ خَتمَ السّورَةِ حَتّى تَنزِلَ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» . ⁽³⁾

المستدرك على الصحيحين عن ابن عبّاس :كانَ المُسلِمونَ لا يَعلَمونَ انقِضاءَ السّورَةِ حَتّى تَنزِلَ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، فَإِذا نَزَلَت «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» عَلِموا أنَّ السّورَةَ قَدِ انقَضَت . ⁽⁴⁾

أسباب نزول القرآن عن عبد اللّه بن مسعود :كُنّا لا نَعلَمُ فَصلَ ما بَينَ السّورَتَينِ حَتّى تَنزِلَ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» . ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر گاه جبرئيل عليه السلام «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» مى گفت ، مى فهميدم كه سوره[ ى قبلى ]پايان يافته است .

المعجم الكبيرـ به نقل از ابن عبّاس ـ :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ، هر گاه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» بر او نازل مى شد ، در مى يافت كه سوره[ى قبلى] ، پايان يافته و سوره ديگرى آغاز شده است .

المستدرك على الصحيحينـ به نقل از ابن عبّاس ـ :پيامبر صلى الله عليه و آله زمانى به پايان يافتنِ سوره پى مى برد كه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» [ديگرى ]نازل مى شد .

المستدرك على الصحيحينـ به نقل از ابن عبّاس ـ :مسلمانان ، پايان يافتن سوره[ها ]را نمى دانستند تا آن كه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» نازل مى شد ، و چون «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» نازل مى شد ، مى فهميدند كه آن سوره به پايان رسيده است .

أسباب نزول القرآنـ به نقل از عبد اللّه بن مسعود ـ :ما جدايىِ ميان دو سوره را نمى دانستيم ، مگر آن گاه كه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» نازل مى شد .

.

أسباب نزول القرآن عن عبد اللّه بن عمر :نَزَلَت «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» في كُلِّ سورَةٍ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» تيجانُ السُّوَرِ . ⁽²⁾

۲ / ۶مُفتَتَحُ الصَّلاةِسنن الترمذي عن ابن عبّاس :كانَ النَّبيُّ صلى الله عليه و آله يَفتَتِحُ صَلاتَهُ بِ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» . ⁽³⁾

الكشف والبيان عن أبي هريرة :كُنتُ مَعَ النَّبيِّ صلى الله عليه و آله وَالنَّبيُّ صلى الله عليه و آله يُحَدِّثُ أصحابَهُ ، إذ دَخَلَ رَجُلٌ يُصَلّي ، وَافتَتَحَ الصَّلاةَ وتَعَوَّذَ ، ثُمَّ قالَ : «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» ، فَسَمِعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله فَقالَ : يا رَجُلُ! قَطَعتَ عَلى نَفسِكَ الصَّلاةَ ، أما عَلِمتَ أنَّ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» مِنَ الحَمدِ ؛ فَمَن تَرَكَها فَقَد تَرَكَ آيَةً ، ومَن تَرَكَ آيَةً مِنهُ فَقَد قُطِعَت عَلَيهِ صَلاتُهُ؟! ⁽⁴⁾

الإمام الباقر عليه السلام عن جابر بن عبد اللّه الأنصاري :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله قالَ لي : كَيفَ تَقرَأُ إذا قُمتَ فِي الصَّلاةِ؟ قُلتُ : «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» ، قالَ : قُل : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۶ آغازِ نماز

أسباب نزول القرآنـ به نقل از عبد اللّه بن عمر ـ : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، با هر سوره اى نازل شده است .

امام صادق عليه السلام : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، تاج سوره هاست .

۲ / ۶آغازِ نمازسنن التِرمذىـ به نقل از ابن عبّاس ـ :پيامبر صلى الله عليه و آله نمازش را با «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» آغاز مى كرد .

الكشف و البيانـ به نقل از ابو هُرَيره ـ :با پيامبر صلى الله عليه و آله بودم و ايشان براى يارانش سخن مى گفت كه مردى وارد شد و به نماز ايستاد و نمازش را آغاز كرد و استعاذه كرد («أعوذ بِاللّه » گفت) و سپس گفت : «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» . پيامبر صلى الله عليه و آله شنيد و فرمود : «اى مرد! نمازت را شكستى . مگر نمى دانى كه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، جزء [سوره] حمد است و هر كه آن را ترك كند ، در واقع ، آيه اى را ترك كرده است و هر كس آيه اى از حمد را ترك كند ، نمازش شكسته شده است؟!» .

امام باقر عليه السلامـ به نقل از جابر بن عبد اللّه انصارى ـ :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به من فرمود : «هر گاه به نماز مى ايستى ، قرائتت را چگونه شروع مى كنى ؟» . گفتم : [مى گويم :] «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» . فرمود : «بگو : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ . الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» » .

.

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :إذا قَرَأتُم «الحَمدُ للّهِِ» فَاقرَؤوا : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، إنَّها اُمُّ القُرآنِ ، واُمُّ الكِتابِ ، وَالسَّبعُ المَثاني ، وَ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» إحداها . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آلهـ كانَ يَقولُ ـ :«الحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمينَ» سَبعُ آياتٍ ، إحداهُنَّ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، وَهِيَ السَّبعُ المَثاني وَالقُرآنُ العَظيمُ ، وَهِيَ اُمُّ القُرآنِ ، وَهِيَ فاتِحَةُ الكِتابِ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن تَرَكَ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» فَقَد تَرَكَ آيَةً مِن كِتابِ اللّهِ . ⁽³⁾

سنن الدارقطني عن أبي هريرة :إنَّ النَّبيَّ صلى الله عليه و آله كانَ إذا قَرَأَ وهُوَ يَؤُمُّ النّاسَ ، اِفتَتَحَ الصَّلاةَ بِ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» . ⁽⁴⁾

المستدرك على الصحيحين عن اُمّ سلمة :إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله قَرَأَ فِي الصَّلاةِ : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» فَعَدَّها آيَةً ، «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» آيَتَينِ ، «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ثَلاثَ آياتٍ ، «مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» أربَعَ آياتٍ ، وقالَ هكَذا : «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» وجَمَعَ خَمسَ أصابِعِهِ . ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر گاه «الْحَمْدُ لِلَّهِ» را [در نماز] مى خوانيد ، «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» را هم بخوانيد . سوره حمد ، اُمّ القرآن و اُمّ الكتاب ⁽¹⁾بوده ، سَبعِ مَثانى ⁽²⁾است (هفت آيه دارد) و «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، يكى از آن هفت تاست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سوره حمد ، هفت آيه دارد . يكى از آنها «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» است . اين سوره ، سَبعِ مثانى ، قرآن عظيم ، اُمّ القرآن و فاتحة الكتاب ⁽³⁾است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» را ترك گويد ، آيه اى از كتاب خدا را ترك گفته است .

سنن الدار قُطنىـ به نقل از ابو هُرَيره ـ :پيامبر صلى الله عليه و آله هر گاه با مردم نماز جماعت مى خواند ، قرائت نماز را با «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» آغاز مى كرد .

المستدرك على الصحيحينـ به نقل از اُمّ سلمه ـ :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در نماز «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» را خواند و آن را يك آيه شمرد ، «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» را آيه دوم ، «الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» را آيه سوم ، «مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ» را آيه چهارم شِمُرد و «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» را كه گفت ، پنج انگشتش را [به نشانه آيه پنجم ]جمع كرد .

.

الدر المنثور عن اُمّ سلمة :قَرَأَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ * الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ * إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ * اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ * صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ» ، وقالَ : هِيَ سَبعٌ يا اُمَّ سَلَمَةَ . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :إنَّ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» آيَةٌ مِن فاتِحَةِ الكِتابِ ، وهِيَ سَبعُ آياتٍ تَمامُها «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» . ⁽²⁾

الإمام الحسين عليه السلام :قيلَ لِأَميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام : يا أميرَ المُؤمِنينَ ، أخبِرنا عَن «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» أهِيَ مِن فاتِحَةِ الكِتابِ؟ فَقالَ : نَعَم ، كانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقرَأُها ويَعُدُّها آيَةً مِنها ، ويَقولُ : فاتِحَةُ الكِتابِ هِيَ السَّبعُ المَثاني . ⁽³⁾

سنن الدار قطني عن عبد خير :سُئِلَ عَليٌّ عليه السلام عَنِ السَّبعِ المَثاني ، فَقالَ : «الحَمدُ للّهِِ» ، فَقيلَ لَهُ : إنَّما هِيَ سِتُّ آياتٍ ! فَقالَ : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» آيَةٌ . ⁽⁴⁾

السنن الكبرى عن سعيد بن جبير :عَنِ ابنِ عَبّاسٍ في قَولِهِ : «وَ لَقَدْ ءَاتَيْنَاكَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِى» قالَ : فاتِحَةُ الكِتابِ . قيلَ لِابنِ عَبّاسٍ : فَأَينَ السّابِعَةُ؟ قالَ : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» . ⁽⁵⁾

.

الدرّ المنثورـ به نقل از اُمّ سلمه ـ :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله خواند : « «به نام خداوند بخشنده مهربان . سپاس ، خداى را كه پروردگار جهانيان است . بخشنده مهربان است . صاحب روز جزاست . تنها تو را مى پرستيم و تنها از تو يارى مى خواهيم . ما را به راه راست ، راه نمايى كن . راه آنان كه به ايشان نعمت دادى ، نه آنان كه مورد خشم قرار گرفته اند و نه گم راهان» » . سپس فرمود : «اين ، شد هفت آيه ، اى امّ سلمه ! » .

امام على عليه السلام : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، آيه اى از فاتحة الكتاب است . فاتحة الكتاب ، هفت آيه دارد و «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، يكى از آنهاست .

امام حسين عليه السلام :به امير مؤمنان عليه السلام گفته شد : اى امير مؤمنان ! بفرما كه آيا «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، جزء فاتحة الكتاب است ؟ فرمود : «آرى . پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ، آن را [در قرائت نماز] مى خواند و آيه اى از «حمد» به شمار مى آورد و مى فرمود : فاتحة الكتاب ، هفت آيه است » .

سنن الدار قُطْنىـ به نقل از عبد الخير ـ :از على عليه السلام در باره سَبعِ مثانى سؤال شد . فرمود : «سوره حمد است» . گفته شد : آن كه شش آيه است! فرمود : « «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» هم آيه است» .

السنن الكبرىـ به نقل از سعيد بن جُبَير ـ :از ابن عبّاس در باره آيه «و هر آينه ، به تو ، آن هفت آيه را داديم» ، نقل شده كه گفت : مقصود ، فاتحة الكتاب است . به ابن عبّاس گفته شد : پس كو آيه هفتم؟! گفت : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» است .

.

الكافي عن معاوية بن عمّار :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّه عليه السلام : إذا قُمتُ لِلصَّلاةِ أقرَأُ : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» في فاتِحَةِ القُرآنِ؟ قالَ : نَعَم . قُلتُ : فَإِذا قَرَأتُ فاتِحَةَ القُرآنِ أقرَأُ : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» مَعَ السّورَةِ؟ قالَ : نَعَم . ⁽¹⁾

.

الكافىـ به نقل از معاوية بن عمّار ـ :به امام صادق عليه السلام گفتم : هر گاه به نماز مى ايستم ، در سوره فاتحه قرآن (حمد) ، «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» را هم بخوانم؟ فرمود : «آرى» . گفتم : پس هر گاه سوره فاتحه را خواندم ، «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» را نيز با سوره بخوانم ؟ فرمود : «آرى» .

.

الفصل الثالث : مواضع البسملة۳ / ۱الكِتابَةُالكتاب«إِنَّهُ مِن سُلَيْمَانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» . ⁽¹⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آله : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» مِفتاحُ كُلِّ كِتابٍ . ⁽²⁾

الدرّ المنثور عن الشعبيّ :كانَ أهلُ الجاهِلِيَّةِ يَكتُبونَ «بِاسمِكَ اللّهُمَّ» ، فَكَتَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله أوَّلَ ما كَتَبَ «بِاسمِكَ اللّهُمَّ» ، حَتّى نَزَلَت : «بِسْمِ اللَّهِ مَجْراهَا وَ مُرْسَاهَا» ⁽³⁾فَكَتَبَ «بِسمِ اللّهِ» . ثُمَّ نَزَلَت : «ادْعُواْ اللَّهَ أَوِ ادْعُواْ الرَّحْمَنَ» ⁽⁴⁾فَكَتَبَ «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ» . ثُمَّ اُنزِلَتِ الآيَةُ الَّتي في طس : «إِنَّهُ مِن سُلَيْمَانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» فَكَتَبَ «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» . ⁽⁵⁾

.

فصل سوم : جايگاه هاى ذكر (بسم اللَّه)

۳ / ۱ نگارش

فصل سوم : جايگاه هاى ذكر (بسم اللّه )۳ / ۱نگارشقرآن«آن ، [نامه اى] از طرف سليمان است و [ مضمون ] آن ، چنين است: به نام خداوند بخشنده مهربان» .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آله : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، سرآغازِ هر كتابى است .

الدرّ المنثورـ به نقل از شَعْبى ـ :مردم عصر جاهلى مى نوشتند : «به نام تو ، اى خداوند!» . پيامبر صلى الله عليه و آله نيز در نخستين نوشته اش ، نگاشت : «به نام تو ، اى خداوند!» ، تا آن كه آيه «رفتن و لنگر انداختنش ، به نام خداست» نازل شد . پس از آن ، پيامبر صلى الله عليه و آله مى نوشت : «بسم اللّه » . سپس آيه «خدا را بخوانيد يا رحمان را بخوانيد» نازل شد . پس از آن ، پيامبر صلى الله عليه و آله مى نوشت : «بسم اللّه الرحمن» . سپس آيه اى كه در سوره نمل است ، نازل شد : «اين ، [نامه اى] از طرف سليمان است و [مضمون] آن ، چنين است : به نام خداوند بخشنده مهربان» » . پس از آن ، پيامبر خدا صلى الله عليه و آله مى نوشت : «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» .

.

صحيح البخاري عن المسوّر بن مخرمة ومروانـ في ذِكرِ خَبرِ صُلحِ الحُدَيبِيَةِ ـ :جاءَ سُهَيلُ بنُ عَمرٍو ، فَقالَ [ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه و آله ] : هاتِ اكتُب بَينَنا وبَينَكُم كِتابا ، فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله الكاتِبَ ، فَقالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» . قالَ سُهَيلٌ : أمَّا الرَّحمنُ ، فَوَاللّهِ ما أدري ما هُوَ؟! ولكِنِ اكتُب «بِاسمِكَ اللّهُمَّ» كَما كُنتَ تَكتُبُ . فَقالَ المُسلِمونَ : وَاللّهِ لا نَكتُبُها إلّا «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» . فَقالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله : اُكتُب «بِاسمِكَ اللّهُمَّ» . ⁽¹⁾

المراسيل عن أبي مالك :كانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله يَكتُبُ «بِاسمِكَ اللّهُمَّ» ، فَلَمّا نَزَلَت : «إِنَّهُ مِن سُلَيْمَانَ وَ إِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» كَتَبَها . ⁽²⁾

تحف العقول عن داود الصرمي :أمَرَني سَيِّدي [ الإِمامُ الهادي عليه السلام ] بِحَوائِجَ كَثيرَةٍ ، فَقالَ عليه السلام لي : قُل ، كَيفَ تَقولُ؟ فَلَم أحفَظ مِثلَما قالَ لي ، فَمَدَّ الدَّواةَ وكَتَبَ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ أذكُرُهُ إن شاءَ اللّهُ ، وَالأَمرُ بِيَدِ اللّهِ» ، فَتَبَسَّمتُ . فَقالَ عليه السلام : ما لَكَ؟ قُلتُ : خَيرٌ . فَقالَ : أخبِرني؟ قُلتُ : جُعِلتُ فِداكَ ، ذَكَرتُ حَديثا حَدَّثَني بِهِ رَجُلٌ مِن أصحابِنا عَن جَدِّكَ الرِّضا عليه السلام ، إذا أمَرَ بِحاجَةٍ كَتَبَ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ أذكُرُ إن شاءَ اللّهُ» فَتَبَسَّمتُ . ⁽³⁾

.

صحيح البخارىـ به نقل از مُسَوّر بن مِخرَمه و مروان ، در نقل ماجراى صلح حُدَيبيه ـ :سهيل بن عمرو ، پيش آمد و [به پيامبر صلى الله عليه و آله ] گفت : بيا تا ميان خود و شما ، پيمانى بنويسيم . پيامبر صلى الله عليه و آله كاتب را فرا خواند و فرمود : «[بنويس :] «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» » . سهيل گفت : به خدا سوگند كه من نمى دانم رحمان چيست ؛ بلكه همچنان كه پيش تر مى نوشتى ، بنويس : «به نام تو ، اى خداوند!» . مسلمانان گفتند : به خدا سوگند ، جز «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» نمى نويسيم . پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «بنويس : به نام تو ، اى خداوند!» .

المراسيلـ به نقل از ابو مالك ـ :پيامبر صلى الله عليه و آله [در مكتوباتش] مى نوشت : «به نام تو ، اى خداوند!» ؛ امّا چون اين آيه نازل شد : «اين ، [نامه اى] از طرف سليمان است و [مضمون ]آن ، چنين است : «به نام خداوند بخشنده مهربان»» . پس از آن ، پيامبر صلى الله عليه و آله همين «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» را مى نوشت .

تحف العقولـ به نقل از داوود صَرمى ـ :سَرورم [امام هادى عليه السلام ] دستورهاى بسيارى به من داد كه انجام بدهم . سپس به من فرمود : «بگو كه چه مى گويى» . من ، عينِ آنچه را به من فرموده بود ، به ياد نداشتم . لذا دوات را برداشت و نوشت : « «به نام خداوند بخشنده مهربان» . به خواستِ خدا ، به يادم خواهد ماند ؛ و كارها در دست خداست» . من لبخندى زدم . ايشان فرمود : «چه شد؟» . گفتم : خير است ! فرمود : «به من بگو» . گفتم : فدايت شوم ! به ياد حديثى افتادم كه يكى از شيعيان ، از جدّ شما امام رضا عليه السلام برايم نقل كرد كه هر گاه دستور كارى را مى داد ، مى نوشت : « «به نام خداوند بخشنده مهربان» . به خواست خدا ، يادم خواهد ماند» . پس لبخند زدم .

.

تحف العقول :كانَ [ الإِمامُ الرِّضا] عليه السلام إذا أرادَ أن يَكتُبَ تَذَكُّراتِ حَوائِجِهِ ، كَتَبَ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ أذكُرُ إن شاءَ اللّهُ» ، ثُمَّ يَكتُبُ ما يُريدُ . ⁽¹⁾

كشف الغمّة :رُوِيَ عَن جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ الصّادِقِ عليه السلام أنَّهُ قالَ لِمَولاهُ نافِذٍ : إذا كَتَبتَ رُقعَةً أو كِتابا في حاجَةٍ ، فَأَرَدتَ أن تُنجِحَ حاجَتَكَ الَّتي تُريدُ ، فَاكتُب رَأسَ الرُّقعَةِ بِقَلَمٍ غَيرِ مَديدٍ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ ، إنَّ اللّهَ وَعَدَ الصّابِرينَ المَخرَجَ مِمّا يَكرَهونَ ، وَالرِّزقَ مِن حَيثُ لا يَحتَسِبونَ ، جَعَلَنَا اللّهُ وَإيّاكُم مِنَ الَّذينَ لا خَوفٌ عَلَيهِم ولا هُم يَحزَنونَ» . قالَ نافِذٌ : فَكُنتُ أفعَلُ ذلِكَ فَتُنجِحُ حَوائِجي . ⁽²⁾

مستدرك الوسائل عن بعض الرواة من أصحابنا :قالَ : مِن حَقِّ القَلَمِ عَلى مَن أخَذَهُ ، إذا كَتَبَ أن يَبدَأَ بِبِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ . ⁽³⁾

راجع : ص ۳۱۲ (آداب البسملة / تجويد الكتابة) .

۳ / ۲الصَّباحُ وَالمَساءُرسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ مِن وَصاياهُ لِعَلِيٍّ عليه السلام ـ :يا عَلِيُّ ، اُغدُ بِسمِ اللّهِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ بارَكَ لِاُمَّتي في بُكورِها . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ عَليَّ بنَ الحُسَينِ ـ صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِما ـ كانَ إذا أصبَحَ قالَ : «أبتَدِئُ يَومي هذا بَينَ يَدَي نِسياني وعَجَلَتي بِاسمِ اللّهِ وما شاءَ اللّهُ» ، فإذا فَعَلَ ذلِكَ العَبدُ أجزَأَهُ مِمّا نَسِيَ في يَومِهِ . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲ بامداد و شامگاه

تحف العقول :[امام رضا عليه السلام ] هر گاه مى خواست كارهاى خود را يادداشت كند ، مى نوشت : «به نام خداوند بخشنده مهربان . به خواست خدا ، به يادم خواهد ماند» . سپس مطالب خود را مى نوشت .

كشف الغمّة :روايت شده است كه امام صادق عليه السلام به غلامش نافذ فرمود : «هر گاه كاغذى يا نامه اى براى حاجتى نوشتى و خواستى به حاجت خود برسى ، در بالاى كاغذ ، با قلمى ناآغشته به مركّب بنويس : به نام خداوند بخشنده مهربان . خدا به شكيبايان وعده داده است كه از آنچه ناخوش دارند ، نجات يابند و از جايى كه گمان نمى كنند ، روزى داده شوند . خدا ، ما و شما را از آن كسانى قرار دهد كه نه بيمى به آنان مى رسد و نه اندوهگين مى شوند » . نافذ مى گويد : از آن پس ، من به اين دستور ، عمل مى كردم و حاجت هايم برآورده مى شد .

مستدرك الوسائلـ به نقل از يكى از راويان شيعه ـ :يكى از حقوق قلم بر كسى كه آن را به دست مى گيرد ، اين است كه هر گاه چيزى مى نويسد ، با «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» آغاز كند .

ر . ك : ص ۳۱۳ (آداب «بسم اللّه » / نيكو نوشتن «بسم اللّه ») .

۳ / ۲بامداد و شامگاهپيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در سفارش به على عليه السلام ـ :اى على ! بامدادان ، با نام خدا ، در پىِ كار خود بيرون شو ؛ زيرا خداوند براى امّت من ، در بامدادانشان ، بركت نهاده است .

.

عنه عليه السلام :مَن قالَ إذا أصبَحَ : «أبتَدِئُ في يَومي هذا بَينَ يَدَي نِسياني وعَجَلَتي بِاسمِ اللّهِ» ، أجزَأَهُ عَلى ما نَسِيَ مِن طَعامٍ أو شَرابٍ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :لا تَدَع أن تَقولَ : «بِسمِ اللّهِ وبِاللّهِ» في كُلِّ صَباحٍ ومَساءٍ ، فَإِنَّ في ذلِكَ إصرافا لِكُلِّ سُوءٍ . ⁽²⁾

۳ / ۳الخُروجُ مِنَ البَيتِ وَالدُّخولُ فيهِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إذا خَرَجَ الرَّجُلُ مِن بَيتِهِ فَقالَ : «بِسمِ اللّهِ» ، قالَتِ المَلائِكَةُ لَهُ : سَلِمتَ . فَإذا قالَ : «لا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» ، قالَت لَهُ المَلائِكَةُ : كُفيتَ . فَإِذا قالَ : «تَوَكَّلتُ عَلَى اللّهِ» ، قالَتِ المَلائِكَةُ لَهُ : وُقيتَ . ⁽³⁾

الإمام الباقر عليه السلام :مَن قالَ حينَ يَخرُجُ مِن مَنزِلِهِ : «بِسمِ اللّهِ ، حَسبِيَ اللّهُ ، تَوَكَّلتُ عَلَى اللّهِ ، اللّهُمَّ إنّي أسأَ لُكَ خَيرَ اُموري كُلِّها ، وأَعوذُ بِكَ مِن خِزيِ الدُّنيا وعَذابِ الآخِرَةِ» ، كَفاهُ اللّهُ ما أهَمَّهُ مِن أمرِ دُنياهُ وآخِرَتِهِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إذا دَخَلتَ مَنزِلَكَ ، فَقُل : «بِسمِ اللّهِ ، أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأَنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ صَلَّى اللّهُ عَلَيهِ وعَلى أهلِ بَيتِهِ» ، وسَلِّم عَلى أهلِكَ . وإن لَم يَكُن فيهِ أحَدٌ فَقُل : «بِسمِ اللّهِ وسَلامٌ عَلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، السَّلامُ عَلَينا وعَلى عِبادِ اللّهِ الصّالِحينَ» ؛ فَإِذا قالَ ذلِكَ فَرَّ الشَّيطانُ مِن مَنزِلِهِ . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۳ هنگام خارج شدن از خانه يا وارد شدن به آن

امام صادق عليه السلام :على بن الحسين ـ كه درودهاى خدا بر آن دو باد ـ ، هر گاه صبح خود را آغاز مى كرد ، مى فرمود : « امروزِ خود را ، پيش از فراموش كردنم و شتاب ورزيدنم ، با نام خدا و به خواست خدا ، آغاز مى كنم» . پس هر گاه بنده اى چنين كند ، او را از آنچه در آن روز فراموش كند ، بسنده باشد . ⁽¹⁾

امام صادق عليه السلام :هر كس هنگام صبح بگويد : «امروزِ خود را پيش از فراموشى و شتابكارى ام ، به نام خدا آغاز مى كنم» ، همين ذكر ، او را براى آنچه [از ذكر بسم اللّه ]كه در هنگام خوردن يا نوشيدن فراموش كند ، كفايت مى نمايد .

امام صادق عليه السلام :گفتن ذكرِ «به نام خدا و به يارى خدا» را در هر بامداد و شامگاه ، ترك مكن ؛ زيرا اين ذكر ، هر گونه بدى اى را مى گردانَد .

۳ / ۳هنگام خارج شدن از خانه يا وارد شدن به آنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر گاه شخص در هنگام خارج شدن از خانه اش بگويد : «به نام خدا» ، فرشتگان به او مى گويند : به سلامت ! هر گاه بگويد : «هيچ نيرو و توانى نيست ، مگر به [مدد] خداوند» ، فرشتگان به او مى گويند : «خدا ، يارَت باد !» و هر گاه بگويد : «به خدا توكّل كردم» ، فرشتگان مى گويند : «خدا ، نگهدارت باد !» .

امام باقر عليه السلام :هر كس در هنگام بيرون رفتن از خانه اش بگويد : «به نام خدا . خدا ، مرا بس است . به خدا توكّل مى كنم . بار خدايا! در همه كارهايم ، از تو خير درخواست مى كنم ، و از خوارى در دنيا و عذاب آخرت ، به تو پناه مى آورم» ، خداوند ، غم ها و نگرانى هاى دنيا و آخرت او را برطرف مى سازد .

.

الإمام الرضا عليه السلام :كانَ أبي عليه السلام إذا خَرَجَ مِن مَنزِلِهِ قالَ : بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ ، خَرَجتُ بِحَولِ اللّهِ وقُوَّتِهِ ، لا بِحَولٍ مِنّي ولا قُوَّتي ، بَل بِحَولِكَ وقُوَّتِكَ يا رَبِّ ، مُتَعَرِّضا لِرِزقِكَ ، فَائتِني بِهِ في عافِيَةٍ . ⁽¹⁾

راجع : نهج الذكر : ج ۲ ص ۸۸ (أهمّ مواضع الحوقلة / عند الخروج من البيت) .

۳ / ۴الوُضوءُرسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ مِن وَصاياهُ لِعَلِيٍّ عليه السلام ـ :يا عَلِيُّ ، إذا تَوَضَّأتَ فَقُل : «بِسمِ اللّهِ ، اللّهُمَّ إنّي أسأَ لُكَ تَمامَ الوُضوءِ ، وتَمامَ الصَّلاةِ ، وتَمامَ رِضوانِكَ ، وتَمامَ مَغفِرَتِكَ» ، فَهذا زَكاةُ الوُضوءِ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إن قالَ [ العَبدُ] في أوَّلِ وُضوئِهِ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» ، طَهُرَت أعضاؤُهُ كُلُّها مِنَ الذُّنوبِ . ⁽³⁾

.

۳ / ۴ هنگام وضو گرفتن

امام صادق عليه السلام :هر گاه وارد خانه خويش شدى ، بگو : «به نام خدا . گواهى دهم كه معبودى جز خداى يگانه نيست و محمّد ـ كه درود خدا بر او و بر خاندانش باد ـ ، فرستاده خداست» و بر خانواده خود نيز سلام كن ، و اگر كسى در خانه نبود ، بگو : «به نام خدا ، و درود بر پيامبر خدا ! درود بر ما و بر بندگان شايسته خدا !» . پس هر گاه كسى چنين بگويد ، شيطان از خانه اش مى گريزد .

امام رضا عليه السلام :پدرم [امام كاظم] عليه السلام هر گاه از خانه اش بيرون مى آمد ، مى گفت : «به نام خداوند بخشنده مهربان» . با توش و توان [از جانب] خدا بيرون مى آيم ، نه با توش و توانى از خويش ، كه با توش و توان تو ـ اى پروردگار من ـ ، در جستجوى روزىِ تو مى روم . پس آن را با عافيت به من عطا فرما» .

ر . ك : نهج الذكر(با ترجمه فارسى) : ج ۳ ص ۱۴۹ (مهم ترين اوقات گفتن «لا حول و لا قوّة إلّا بِاللّه » / هنگام بيرون رفتن از خانه) .

۳ / ۴هنگام وضو گرفتنپيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در سفارش به على عليه السلام ـ :اى على ! هر گاه وضو مى گيرى ، بگو : « به نام خدا . بار خدايا ! از تو درخواست مى كنم وضوى كامل و نماز كامل و خشنودىِ كاملت و آمرزش كاملت را» ؛ زيرا اين [ذكر] ، زكات وضوست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر گاه [بنده] در آغاز وضويش بگويد : «به نام خداوند بخشنده مهربان» ، همه اعضايش از گناهان ، پاك مى شود .

.

الإمام عليّ عليه السلام :لا يَتَوَضَّأُ الرَّجُلُ حَتّى يُسَمِّيَ ؛ يَقولُ قَبلَ أن يَمَسَّ الماءَ : «بِسمِ اللّهِ وبِاللّهِ ، اللّهُمَّ اجعَلني مِنَ التَّوّابينَ ، وَاجعَلني مِنَ المُتَطَهِّرينَ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر عليه السلام :إذا قُمتَ بِاللَّيلِ مِن مَنامِكَ فَقُل : «الحَمدُ للّهِِ الَّذي رَدَّ عَلَيَّ روحي لِأَحمَدَهُ وأَعبُدَهُ ...» . ثُمَّ استَك وتَوَضَّأ ، فَإِذا وَضَعتَ يَدَكَ فِي الماءِ ، فَقُل : «بِسمِ اللّهِ وبِاللّهِ ، اللّهُمَّ اجعَلني مِنَ التَّوّابينَ ، وَاجعَلني مِنَ المُتَطَهِّرينَ» . فَإِذا فَرَغتَ فَقُل : «الحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمينَ» . ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إذا تَوَضَّأَ أحَدُكُم ولَم يُسَمِّ ، كانَ لِلشَّيطانِ في وُضوئِهِ شِركٌ ، وإن أكَلَ أو شَرِبَ أو لَبِسَ ، وكُلُّ شَيءٍ صَنَعَهُ يَنبَغي لَهُ أن يُسَمِّيَ عَلَيهِ ، فَإِن لَم يَفعَل كانَ لِلشَّيطانِ فيهِ شِركٌ . ⁽³⁾

۳ / ۵القِيامُ إلَى الصَّلاةِالإمام الباقر عليه السلام :إذا قُمتَ ⁽⁴⁾إلى صَلاتِكَ فَقُل : «بِسمِ اللّهِ وبِاللّهِ ، وإلَى اللّهِ ، ومِنَ اللّهِ ، وما شاءَ اللّهُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ ، اللّهُمَّ اجعَلني مِن زُوّارِ بَيتِكَ ، وعُمّارِ مَساجِدِكَ ، وَافتَح لي بابَ تَوبَتِكَ، وأَغلِق عَنّي بابَ مَعصِيَتِكَ وكُلِّ مَعصِيَةٍ، الحَمدُ للّهِِالَّذي جَعَلَني مِمَّن يُناجيهِ ، اللّهُمَّ أقبِل عَلَيَّ بِوَجهِكَ ، جَلَّ ثَناؤُكَ» ، ثُمَّ افتَتِحِ الصَّلاةَ بِالتَّكبيرِ . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۵ هنگام ايستادن براى نماز

امام على عليه السلام :انسان نبايد بدون بردن نام خدا ، وضو بگيرد . پيش از آن كه دست به آب بزند ، بگويد : «به نام خدا و به يارى خدا . بار خدايا! مرا از توبه كنندگان و از پاكيزه كاران قرار ده» .

امام باقر عليه السلام :هر گاه شب [براى نماز] از خواب برخاستى ، بگو : « سپاس ، خداوند را كه روح مرا به من ، باز گردانْد تا او را سپاس و عبادت كنم ... » . سپس مسواك بزن و وضو بگير ، و چون دستت را در آب گذاشتى ، بگو : «به نام خدا و به يارى خدا . بار خدايا ! مرا از توبه كاران و از پاكيزه كاران ، قرار ده» . و چون وضويت را تمام كردى ، بگو : «سپاس ، خداى را كه پروردگار جهانيان است» .

امام صادق عليه السلام :هر گاه يكى از شما وضو بگيرد و نام خدا را نبرد ، شيطان در وضوى او شريك مى شود . هنگام خوردن يا آشاميدن يا پوشيدن و هر كار ديگرى كه انجام مى دهد ، بايد نام خدا را ببرد ؛ زيرا اگر چنين نكند ، شيطان با او شريك مى شود .

۳ / ۵هنگام ايستادن براى نمازامام باقر عليه السلام :هر گاه به نماز ايستادى ، بگو : «به نام خدا و به [يارى] خدا ، و به سوى خدا و از جانب خدا . آنچه خدا بخواهد [ ، خواهد شد] . هيچ توش و توانى نيست ، مگر به [مدد] خدا . بار خدايا ! مرا از زيارت كنندگان خانه ات و آباد كنندگان مسجدهايت قرار ده و درِ توبه ات را برايم بگشاى ، و درِ نافرمانى ات و هر نوع گناه و نافرمانى را بر من ببند . سپاس ، خداى را كه مرا از مناجات كنندگانش قرار داد . بار خدايا ! با وجه خودت ، به من رو كن . بزرگ است ثناى تو !» . سپس نماز را با تكبير (گفتن «أللّه أكبر») آغاز كن .

.

۳ / ۶دُخولُ المَسجِدِ وَالخُروجُ مِنهُفاطمة عليهاالسلام :إنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله كانَ إذا دَخَلَ المَسجِدَ يَقولُ : «بِسمِ اللّهِ ، اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ ، وَاغفِر ذُنوبي ، وَافتَح لي أبوابَ رَحمَتِكَ» ، وإذا خَرَجَ يَقولُ : «بِسمِ اللّهِ ، اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَاغفِر ذُنوبي ، وَافتَح لي أبوابَ فَضلِكَ» . ⁽¹⁾

عنها عليهاالسلام :كانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله إذا دَخَلَ المَسجِدَ يَقولُ : «بِسمِ اللّهِ ، وَالسَّلامُ عَلى رَسولِ اللّهِ ، اللّهُمَّ اغفِر لي ذُنوبي ، وَافتَح لي أبوابَ رَحمَتِكَ» ، وإذا خَرَجَ قالَ : «بِسمِ اللّهِ ، وَالسَّلامُ عَلى رَسولِ اللّهِ ، اللّهُمَّ اغفِر لي ذُنوبي ، وَافتَح لي أبوابَ فَضلِكَ» . ⁽²⁾

المصنّف لعبد الرزّاق عن المطَّلب بن عبد اللّه بن حنطب :كانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله إذا دَخَلَ المَسجِدَ قالَ : بِسمِ اللّهِ ، اللّهُمَّ افتَح لي أبوابَ رَحمَتِكَ ، وسَهِّل لي أبوابَ رِزقِكَ . ⁽³⁾

.

۳ / ۶ هنگام وارد شدن به مسجد و خارج شدن از آن

۳ / ۶هنگام وارد شدن به مسجد و خارج شدن از آنفاطمه عليهاالسلام :پيامبر صلى الله عليه و آله هر گاه وارد مسجد مى شد ، مى گفت : «به نام خدا . بار خدايا! بر محمّد ، درود فرست ، گناهانم را بيامرز و درهاى رحمتت را به رويم بگشاى» . و هر گاه از مسجد بيرون مى آمد ، مى گفت : «به نام خدا . بار خدايا! بر محمّد ، درود فرست ، گناهانم را بيامرز و درهاى بخششت را بر من بگشاى» .

فاطمه عليهاالسلام :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ، هر گاه وارد مسجد مى شد ، مى گفت : «به نام خدا . سلام بر پيامبر خدا ! بار خدايا! گناهانم را بيامرز و درهاى رحمتت را براى من بگشاى» . و هر گاه از مسجد بيرون مى آمد ، مى گفت : «به نام خدا . سلام بر پيامبر خدا . بار خدايا ! گناهانم را بيامرز و درهاى بخششت را برايم بگشاى» .

المصنّف ، عبد الرزّاقـ به نقل از عبد المطّلب بن عبد اللّه بن حَنطَب ـ :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ، هر گاه وارد مسجد مى شد ، مى گفت : «به نام خدا . بار خدايا ! درهاى رحمتت را بر من بگشاى و راه هاى روزى ات را برايم آسان گردان» .

.

جامع الأخبار :كانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إذا دَخَلَ المَسجِدَ يَضَعُ رِجلَهُ اليُمنى ويَقولُ : «بِسمِ اللّهِ ، وعَلَى اللّهِ تَوَكَّلتُ ، ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللّهِ» ، و إذا خَرَجَ ، يَضَعُ رِجلَهُ اليُسرى ويَقولُ : «بِسمِ اللّهِ ، أعوذُ بِاللّهِ مِنَ الشَّيطانِ الرَّجيمِ» . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلامـ أنّه كانَ إذا دَخَلَ المَسجِدَ قالَ ـ :بِسمِ اللّهِ وبِاللّهِ ، السَّلامُ عَلَيكَ أيُّهَا النَّبِيُّ ورَحمَةُ اللّهِ وبَرَكاتُهُ ، السَّلامُ عَلَينا وعَلى عِبادِ اللّهِ الصّالِحينَ . ⁽²⁾

تهذيب الأحكام عن سماعة :إذا دَخَلتَ المَسجِدَ فَقُل : «بِسمِ اللّهِ ، وَالسَّلامُ عَلى رَسولِ اللّهِ ، إنَّ اللّهَ ومَلائِكَتَهُ يُصَلّونَ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وَالسَّلامُ عَلَيهِم ورَحمَةُ اللّهِ وبَرَكاتُهُ ، رَبِّ اغفِر لي ذُنوبي ، وَافتَح لي أبوابَ فَضلِكَ» ، وإذا خَرَجتَ فَقُل مِثلَ ذلِكَ . ⁽³⁾

۳ / ۷الذَّبحُالكتاب«فَكُلُواْ مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِن كُنتُم بِايَاتِهِ مُؤْمِنِينَ» . ⁽⁴⁾

الحديثالإمام عليّ عليه السلام :إذا ذَبَحَ أحَدُكُم فَليَقُل : بِسمِ اللّهِ وَاللّهُ أكبرُ . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۷ هنگام ذبح حيوان

جامع الأخبار :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ، هر گاه وارد مسجد مى شد ، ابتدا پاى راستش را داخل مى گذاشت و مى گفت : «به نام خدا . به خدا توكّل كردم . نيرو و توانى نيست ، مگر به [مدد] خدا» . و هر گاه از مسجد بيرون مى آمد ، نخستْ پاى چپش را بيرون مى گذاشت و مى گفت : «به نام خدا . به خدا پناه مى برم از شيطان رانده شده» .

امام على عليه السلامـ در ذكر هنگام ورود به مسجد ـ :به نام خدا و به يارى خدا . سلام و رحمت و بركات خدا بر تو ، اى پيامبر ! سلام بر ما و بر بندگان شايسته خدا !

تهذيب الأحكامـ به نقل از سماعه ـ :هر گاه وارد مسجد شدى ، بگو : «به نام خدا . سلام بر پيامبر خدا ! خدا و فرشتگانش بر محمّد و خاندان محمّد ، درود مى فرستند . درود و رحمت و بركات خدا ، بر ايشان باد . پروردگارا ! گناهان مرا بيامرز و درهاى بخششت را بر من بگشاى» . در هنگام خارج شدن نيز همين را بگو .

۳ / ۷هنگام ذبح حيوانقرآن«پس اگر به آيات او ايمان داريد ، از آنچه نام خدا [ به هنگام ذبح ]بر آن برده شده است ، بخوريد» .

حديثامام على عليه السلام :هر گاه يكى از شما [حيوانى را] ذبح مى كند ، بگويد : «به نام خدا . خدا ، بزرگ تر است [از آنچه وصف مى شود]» .

.

۳ / ۸الأَكلُ وَالشُّربُرسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ مِن وَصاياهُ لِعَلِيٍّ عليه السلام ـ :يا عَلِيُّ ، إذا أكَلتَ فَقُل : «بِسمِ اللّهِ» ، وإذا فَرَغتَ فَقُل : «الحَمدُ للّهِِ» ؛ فَإِنَّ حافِظَيكَ لا يَبرَحانِ يَكتُبانِ لَكَ الحَسَناتِ حَتّى تُبعِدَهُ عَنكَ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن أكَلَ الفاكِهَةَ وبَدَأَ بِبِسمِ اللّهِ لَم تَضُرَّهُ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :زَيِّنوا مَوائِدَكُم بِالبَقلِ ؛ فَإِنَّها مَطرَدَةٌ لِلشَّياطينِ مَعَ التَّسمِيَةِ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :مَن أكَلَ طَعاما فَسَمَّى اللّهَ عَلى أوَّلِهِ ، وحَمِدَ اللّهَ عَلى آخِرِهِ ، لَم يُسأَل عَن نَعيمِ ذلِكَ الطَّعامِ كائِنا ما كانَ . ⁽⁴⁾

الكافي عن داود بن فرقد :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : كَيفَ اُسَمّي عَلَى الطَّعامِ؟ فَقالَ : إذَا اختَلَفَتِ الآنِيَةُ ، فَسَمِّ عَلى كُلِّ إناءٍ . قُلتُ : فَإِن نَسيتُ أن اُسَمِّيَ؟ قالَ : تَقولُ : بِسمِ اللّهِ عَلى أوَّلِهِ وآخِرِهِ . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۸ هنگام خوردن و آشاميدن

۳ / ۸هنگام خوردن و آشاميدنپيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در سفارش به على عليه السلام ـ :اى على! هر گاه شروع به خوردن مى كنى ، بگو : «به نام خدا» ، و چون تمام كردى ، بگو : «سپاس ، خداى را» ؛ زيرا [اگر چنين كنى ،] دو [فرشته] نگهبان تو ، تا وقتى آن غذا را از خودت دفع كنى ، پيوسته برايت ثواب مى نويسند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس ميوه اى بخورد و به نام خدا شروع كند ، آن ميوه به او زيان نمى رساند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سفره هايتان را با سبزى بياراييد ؛ زيرا [خوردن] سبزى ها همراه با بردن نام خدا ، شياطين را دور مى كنند .

امام على عليه السلام :هر كس غذايى بخورد و در آغاز آن ، نام خدا را ببرد و در پايانش ، خدا را سپاس بگويد ، در باره نعمت آن غذا ـ هر چه باشد ـ ، بازخواست نخواهد شد .

الكافىـ به نقل از داوود بن فَرقَد ـ :از امام صادق عليه السلام پرسيدم : هنگام غذا خوردن ، چگونه «بسم اللّه » بگويم؟ فرمود : «اگر ظرف ها متعدّد بود ، براى هر ظرف غذايى ، بسم اللّه بگو» . گفتم : اگر فراموش كردم كه «بسم اللّه » بگويم ، چه؟ فرمود : «مى گويى : به نام خدا ، براى آغاز و پايان اين [غذا] » .

.

مكارم الأخلاق :كانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله إذا شَرِبَ بَدَأَ فَسَمّى وحَسا حَسوَةً وحَسوَتَينِ ، ثُمَّ يَقطَعُ فَيَحمَدُ اللّهَ ، ثُمَّ يَعودُ فَيُسَمّي ، ثُمَّ يَزيدُ فِي الثّالِثَةِ ، ثُمَّ يَقطَعُ فَيَحمَدُ اللّهَ ، فَكانَ لَهُ صلى الله عليه و آله في شُربِهِ ثَلاثُ تَسمِياتٍ وثَلاثُ تَحميداتٍ ، ويَمُصُّ الماءَ مَصّا ولا يَعُبُّهُ عَبّا ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إذا شَرِبَ أحَدُكُمُ الماءَ فَقالَ : «بِسمِ اللّهِ» ثُمَّ شَرِبَ ، ثُمَّ قَطَعَهُ فَقالَ : «الحَمدُ للّهِِ» ، ثُمَّ شَرِبَ فَقالَ : «بِسمِ اللّهِ» ، ثُمَّ قَطَعَهُ فَقالَ : «الحَمدُ للّهِِ» ، ثُمَّ شَرِبَ فَقالَ : «بِسمِ اللّهِ» ، ثُمَّ قَطَعَهُ فَقالَ : «الحَمدُ للّهِِ» ؛ سَبَّحَ ذلِكَ الماءُ لَهُ مادامَ في بَطنِهِ إلى أن يَخرُجَ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :إنَّ الرَّجُلَ مِنكُم لَيَشرَبُ الشَّربَةَ مِنَ الماءِ فَيوجِبُ اللّهُ لَهُ بِهَا الجَنَّةَ! ـ ثُمَّ قالَ : ـ إنَّهُ لَيَأخُذُ الإِناءَ فَيَضَعُهُ عَلى فيهِ فَيُسَمّي ثُمَّ يَشرَبُ ، فَيُنَحّيهِ وهُوَ يَشتَهيهِ ، فَيَحمَدُ اللّهَ ، ثُمَ يَعودُ فَيَشرَبُ ، ثُمَّ يُنَحّيهِ فَيَحمَدُ اللّهَ ، ثُمَّ يَعودُ فَيَشرَبُ ، ثُمَّ يُنَحّيهِ فَيَحمَدُ اللّهَ ؛ فَيوجِبُ اللّهُ عز و جل بِها لَهُ الجَنَّةَ . ⁽⁴⁾

راجع : ص ۲۸۲ ح ۱۲۵ .

۳ / ۹النَّومُرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إذا قالَ العَبدُ عِندَ مَنامِهِ : «بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ» ، يَقولُ اللّهُ : مَلائِكَتِي! اُكتُبوا بِالحَسَناتِ نَفَسَهُ إلَى الصَّباحِ . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۹ هنگام خوابيدن

مكارم الأخلاق :پيامبر صلى الله عليه و آله هنگام آشاميدن ، نخستْ نام خدا را مى گفت و يكى دو جرعه مى نوشيد . سپس ، [نوشيدن را] قطع مى كرد و خدا را سپاس مى گفت . آن گاه ، دوباره نام خدا را مى برد و در مرتبه سوم ، بيشتر مى نوشيد . سپس [نوشيدن را] قطع مى كرد و خدا را سپاس مى گفت . ايشان ، در هنگام آشاميدنش ، سه بار «بسم اللّه » و سه بار «الحمد للّه » مى گفت . آب را جرعه جرعه مى آشاميد و يكباره ، سر نمى كشيد .

امام صادق عليه السلام :هر گاه فردى از شما خواست كه آب بنوشد ، بگويد : «به نام خدا» و سپس بياشامد . آن گاه ، قطع كند و بگويد : «سپاس ، خداى را» . سپس بياشامد و بگويد : «به نام خدا» . آن گاه ، قطع كند و بگويد : «سپاس ، خداى را» . سپس بياشامد و بگويد : «به نام خدا» . آن گاه ، قطع كند و بگويد : «سپاس ، خداى را» . [اگر چنين كند ، ]آن آب از زمانى كه در شكم او جاى مى گيرد ، تا زمانى كه دفع شود ، تسبيح [خدا ]مى گويد .

امام صادق عليه السلام :گاه ، مردى از شما جرعه اى آب مى نوشد و خداوند ، بدان سبب ، بهشت را بر او واجب مى گرداند! ... [بدين سان كه] ظرف را بر مى دارد و بر دهانش مى گذارد و نام خدا را مى برد و آن گاه مى آشامد . سپس آن را از دهانش دور مى كند ـ با آن كه هنوز آب ميل دارد ـ و خدا را سپاس مى گويد . سپس دوباره شروع به آشاميدن مى كند و باز ، ظرف را از دهانش دور مى كند و خدا را سپاس مى گويد . آن گاه ، سه باره شروع به آشاميدن مى كند و باز ، ظرف را از دهانش دور مى كند و خدا را سپاس مى گويد . پس خداوند عز و جل به سبب اين كارش ، بهشت را بر او واجب مى گردانَد .

ر . ك : ص ۲۸۳ ح ۱۲۵ .

۳ / ۹هنگام خوابيدنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر گاه بنده در هنگام خوابيدن بگويد: «به نام خداوند بخشنده مهربان» ، خداوند مى فرمايد : «فرشتگان من! نفَس هاى او را تا صبح ، ثواب بنويسيد» .

.

عنه صلى الله عليه و آلهـ كانَ يَقولُ عِندَ مَنامِهِ ـ :بِسمِ اللّهِ أموتُ وأَحيا وإلَى اللّهِ المَصيرُ ، اللّهُمَّ آمِن رَوعَتي ، وَاستُر عَورَتي ، وأَدِّ عَنّي أمانَتي . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :إذا أرادَ أحَدُكُمُ النَّومَ فَليَضَع يَدَهُ اليُمنى تَحتَ خَدِّهِ الأَيمَنِ ، وَليَقُل : «بِسمِ اللّهِ ، وَضَعتُ جَنبي للّهِِ ، عَلى مِلَّةِ إبراهيمَ ودينِ مُحَمَّدٍووِلايَةِ مَنِ افتَرَضَ اللّهُ طاعَتَهُ ، ما شاءَ اللّهُ كانَ وما لَم يَشَأ لَم يَكُن» ، فَمَن قالَ ذلِكَ عِندَ مَنامِهِ حُفِظَ مِنَ اللِّصِّ ، وَالمُغيرِ ، وَالهَدمِ ، وَاستَغفَرَت لَهُ المَلائِكَةُ . ⁽²⁾

الإمام الباقر عليه السلام :إذا تَوَسَّدَ الرَّجُلُ يَمينَهُ ، فَليَقُل : «بِسمِ اللّهِ ، اللّهُمَّ إنّي أسلَمتُ نَفسي إلَيكَ ، ووَجَّهتُ وَجهي إلَيكَ ، وفَوَّضتُ أمري إلَيكَ ، وأَلجَأتُ ظَهري إلَيكَ ، تَوَكَّلتُ عَلَيكَ رَهبَةً مِنكَ ورغبَةً إلَيكَ ، لا مَلجَأَ ولا مَنجى مِنكَ إلّا إلَيكَ ، آمَنتُ بِكِتابِكَ الَّذي أنزَلتَ ، وبِرَسولِكَ الَّذي أرسَلتَ» ، ثُمَّ يُسَبِّحُ تَسبيحَ فاطِمَةَ الزَّهراءِ عليهاالسلام . ⁽³⁾

۳ / ۱۰اللُّبسُالإمام الباقر عليه السلامـ حينَ سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ يَلبَسُ الثَّوبَ الجَديدَ ـ :يَقولُ : بِسمِ اللّهِ وبِاللّهِ ، اللّهُمَّ اجعَلهُ ثَوبَ يُمنٍ وتَقوى وبَرَكَةٍ ، اللّهُمَّ ارزُقني فيهِ حُسنَ عِبادَتِكَ ، وعَمَلاً بِطاعَتِكَ ، وأَداءَ شُكرِ نِعمَتِكَ ، الحَمدُ للّهِِ الَّذي كَساني ما اُواري بِهِ عَورَتي ، وأَتَجَمَّلُ بِهِ فِي النّاسِ . ⁽⁴⁾

.

۳ / ۱۰ هنگام پوشيدن جامه

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در ذكر هنگام خوابيدن ـ :به نام خدا مى ميرم و زندگى مى كنم ، و حركت ، به سوى خداست. بار خدايا ! ترس مرا به آرامش ، تبديل فرما و عيبم را بپوشان و امانتم را از طرف من بپرداز .

امام على عليه السلام :هر گاه يكى از شما خواست كه بخوابد ، دست راستش را زير گونه راستش بگذارد و بگويد : «به نام خدا . پهلويم را براى خدا [بر زمين] نهادم ، در حالى كه بر آيين ابراهيم و دين محمّد و دوستى [و پيروى ]كسى هستم كه خداوند ، فرمانبرى از او را واجب گردانيده است . آنچه خدا بخواهد ، همان مى شود و آنچه نخواهد ، نمى شود» . هر كس اين [دعاها] را در هنگام خوابش بگويد ، از دزد و غارت و زير آوار رفتن ، محفوظ مى ماند و فرشتگان ، برايش آمرزش مى طلبند .

امام باقر عليه السلام :هر گاه كسى گونه راست خود را بر بالين نهاد ، بگويد : «به نام خدا . بار خدايا ! خودم را تسليم تو كردم و رو به سوى تو نمودم . كارم را به تو وا نهادم و تو را پشت و پناهم قرار دادم و از سرِ بيم و اميد به تو ، بر تو توكّل كردم . هيچ پناهى و گريزى از تو نيست ، مگر به سوى خود تو . به كتابت كه آن را نازل كردى و به پيامبرت كه او را فرستادى ، ايمان آوردم» . سپس تسبيح فاطمه زهرا عليهاالسلام را بگويد .