دانشنامه قرآن و حدیث فارسی - عربی جلد 8

مشخصات كتاب

سرشناسه : محمدي ري‌شهري، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادي : موسوعه معارف الكتاب و السنه . فارسي

عنوان و نام پديدآور : دانشنامه قرآن و حديث فارسي - عربي/ محمدي‌ري‌شهري با همكاري جمعي از پژوهشگران ؛ ترجمه حميدرضا شيخي.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمي فرهنگي دارالحديث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳ -

مشخصات ظاهري : ج.

فروست : پژوهشكده علوم و معارف حديث؛ ۹۹ .

شابك : ۱۵۰۰۰۰۰ ريال: دوره : 978-964-493-494-0 ؛ ج. ۴ : 978-964-493-587-9 ؛ ج. ۵: 978-964-493-588-6 ؛ ج. ۷: 978-964-493-590-9 ؛ ج. ۸: 978-964-493-591-6 ؛ ج. ۹: 978-964-493-592-3 ؛ ج. ۱۰ : 978-964-493-593-0 ؛ ج. ۱۲: 978-964-493-595-4 ؛ ج. ۱۳: 978-964-493-596-1 ؛ ج. ۱۴: 978-964-493-597-8 ؛ ج. ۱۵ : 978-964-493-598-5 ؛ ج. ۱۶: 978-964-493-599-2

يادداشت : فهرستنويسي بر اساس جلد چهارم .

يادداشت : اين كتاب با حمايت و مشاركت معاونت امور فرهنگي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي چاپ شده است .

موضوع : احاديث شيعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : شيخي، حميدرضا، ۱۳۳۷ -، مترجم

شناسه افزوده : ايران. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي. معاونت امور فرهنگي

رده بندي كنگره : BP۱۳۶/۹/م۳۴د۲ ۱۳۹۰

رده بندي ديويي : ۲۹۷/۲۱۲

شماره كتابشناسي ملي : ۲۷۴۷۸۷۷

اشاره

۲۳ . ايمان

اشاره

۲۳ . ايماندرآمدفصل يكم : شناخت ايمانفصل دوم: چيزهايى كه ايمان به آنها واجب استفصل سوم: خاستگاه هاى ايمانفصل چهارم: پايدارى ايمانفصل پنجم: درجات ايمانفصل ششم: آثار و بركات ايمانفصل هفتم: ارزش ايمان·فصل هشتم: ويژگى هاى مؤمن·فصل نهم: زيان هاى بى ايمانى

.

درآمد

ايمان ، در لغت

درآمدايمان ، در لغتايمان ، مصدر است از مادّه «أمن» كه بر دو معناى نزديك به هم دلالت دارد : يكى آرامش دل و ديگرى تصديق ؛ زيرا انسان چيزى را تصديق مى كند و بر آن گواهى مى دهد كه به آن ، اطمينان داشته باشد و دلش آرام گيرد . ابن فارس در اين باره مى گويد : الهمزة و الميم و النون أصلان متقاربان: أحدهما الأمانة التى هى ضدّ الخيانة ، و معناها سكون القلب ، و الآخر التصديق ، و المعنيان كما قلنا متدانيان . ⁽¹⁾همزه و ميم و نون، دو ريشه معنايىِ نزديك به هم اند: يكى از آن دو، به معناى امانت است كه متضادّ خيانت است، يعنى آرامشِ دل ، و ديگرى به معناى تصديق (گواهى دادن بر درستى چيزى) است. همان گونه كه گفتيم، اين دو معنا به هم نزديك اند . خليل بن احمد فراهيدى در باره معناى لغوى «ايمان» مى گويد : الإيمان: التصديق نفسه ، و قوله تعالى: «وَ مَا أَنتَ بِمُؤْمِنٍ لَّنَا» ⁽²⁾أى بمصدِّق . ⁽³⁾ايمان ، به معناى تصديق است و اين كه خداوند [ از قول برادران يوسف عليه السلام به پدرشان] فرمود : «تو به ما مؤمن نيستى» ، يعنى: تصديق كننده ما نيستى .

.

ايمان ، در قرآن و حديث

اشاره

ابو منصور ازهرى در تبيين واژه شناختى ايمان مى گويد : و أمّا «الإيمان» فهو مصدر ، آمن يؤمن إيمانا ، فهو مؤمن . و اتّفق أهل العلم من اللّغويّين و غيرهم أنّ «الإيمان» معناه التصديق . ⁽¹⁾ايمان ، مصدر است : ايمان آورد ، ايمان مى آورد ، و او مؤمن است . دانشمندان لغت شناس و ديگران گفته اند كه ايمان به معناى تصديق است . بنا بر اين ، ريشه «ايمان» ـ كه «أمن» است ـ دو معناى نزديك به هم دارد ؛ امّا خودِ واژه «ايمان» ، در لغت به معناى تصديق است ، اعم از تصديق قلبى و زبانى و عملى . سخن فيروزآبادى نيز ـ كه ايمان را به «الثقة ، و إظهار الخضوع ، و قبول الشريعة ؛ ⁽²⁾اطمينان ، خاكسارى و پذيرش شريعت» تفسير كرده است ـ اشاره به همين معناست .

ايمان ، در قرآن و حديثدر باره مفهوم شرعى «ايمان»، فقها و محدّثان و متكلّمان و مفسّران ، سخن بسيار گفته اند و آراى گوناگونى ابراز داشته اند ⁽³⁾كه مجالى براى طرح و نقد آنها نيست . در اين جا ، با بهره گيرى از متن قرآن و احاديث اسلامى ، ابتدا مفهوم ايمان را بيان خواهيم كرد ، و تفاوت مفهومى ايمان و اسلام و نيز تفاوت ايمان و يقين را از منظر احاديث ، مورد بررسى قرار خواهيم داد و در ادامه ، به برجسته ترين عناوينى كه در ارزيابى تحقّق ايمان حقيقى كاربرد دارند ، مانند : «ملاك ايمان» ، «نظام ايمان» ، «پايه هاى ايمان» ، «اركان ايمان» و ... اشاره خواهيم داشت . در ادامه ، امورى كه از منظر قرآن ، ايمان به آنها واجب است ، ارائه مى شوند .

.

يك . كاربردهاى «ايمان» در قرآن

الف - آيين خاتم پيامبران

ب - اعتقادِ همراه با اقرار و عمل به حقايق دينى

سپس ارزش ايمان ، خاستگاه هاى ايمان ، پايدارى و ناپايدارى ايمان ، درجات ايمان ، بركات ايمان ، ويژگى هاى اهل ايمان و زيان هاى بى ايمانى ، در نُه فصل تقديم مى گردد . اينك، توضيحى كوتاه در باره مطالب ياد شده :

يك . كاربردهاى «ايمان» در قرآنبررسى مواردى كه قرآن كريم ، كلمه «ايمان» يا برگرفته هاى اين واژه را به كار برده، نشان مى دهد كه اين كلمه ، در قرآن ، در چارچوب معناى لغوى خود ، كاربردهاى مختلفى دارد . بنا بر اين ، ابتدا كاربردهاى «ايمان» در قرآن را بررسى مى كنيم و سپس به جمع بندى آنها خواهيم پرداخت :

الف ـ آيين خاتم پيامبراندر مواردى كه «ايمان» در كنار ساير اديان در قرآن آمده ، مقصود از آن ، شريعتى است كه محمّد صلى الله عليه و آله از جانب خداوند براى هدايت جامعه بشر آورده است ، مانند اين آيه : «إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَالَّذِينَ هَادُواْ وَالصَّابِئينَ وَالنَّصَارَى مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْاخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ . ⁽¹⁾كسانى كه ايمان آورده اند و كسانى كه يهودى اند و صابئيان و نصارا، هر كس به خدا و روز بازپسين ايمان آوَرَد و كار نيكو كند، پس نه بيمى بر ايشان است و نه اندوهگين خواهند شد» .

ب ـ اعتقادِ همراه با اقرار و عمل به حقايق دينىدر آياتى كه اهل ايمان مورد ستايش قرار گرفته اند ، مقصود از ايمان ، اعتقاد قلبىِ توأم با اقرار زبانى و عمل جوارحى است ، مانند اين آيه :

.

ج - اعتقاد همراه با اقرار به حقايق دينى

د - اقرار زبانى به حقايق دينى

«وَ الَّذِينَ ءَامَنُواْ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُوْلَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَ الشُّهَدَاءُ عِندَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ . ⁽¹⁾و كسانى كه به خدا و پيامبران وى ايمان آورده اند، آنان همان راستْ كرداران اند و پيش پروردگارشان گواه خواهند بود [ و ] ايشان راست اجر و نورشان» .

ج ـ اعتقاد همراه با اقرار به حقايق دينىدر آياتى كه واژه «ايمان» در كنار عمل صالح به كار رفته ، به معناى باورهاى دينىِ توأم با اعتراف به آنهاست ، مانند اين آيه : «إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّة . ⁽²⁾در حقيقت ، كسانى كه ايمان آورده اند و كارهاى شايسته كرده اند، آنان اند كه بهترين آفريدگان اند» .

د ـ اقرار زبانى به حقايق دينىدر برخى آيات ، مؤمن به كسانى اطلاق شده كه التزام عملى به دين ندارند يا از آنها خواسته شده كه ايمان بياورند . ايمان در اين آيات، به معناى اقرار زبانىِ تنها به كار رفته است ، مانند اين آيه : «يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ خُذُواْ حِذْرَكُمْ فَانفِرُواْ ثُبَاتٍ أَوِ انفِرُواْ جَمِيعًا * وَإِنَّ مِنكُمْ لَمَن لَّيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصَابَتْكُم مُّصِيبَةٌ قَالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ إِذْ لَمْ أَكُن مَّعَهُمْ شَهِيدًا * وَلَئِِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِّنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَن لَّمْ تَكُن بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَالَيْتَنِى كُنتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا . ⁽³⁾اى كسانى كه ايمان آورده ايد! [ در برابر دشمن ] آماده باشيد (اسلحه خود را برگيريد) و گروه گروه [ به جهاد ] بيرون رويد يا به طور جمعى روانه شويد .

.

و قطعاً از ميان شما كسى هست كه كندى به خرج دهد . پس اگر آسيبى به شما رسد ، مى گويد: «راستى كه خدا بر من نعمت بخشيد كه با آنان حاضر نبودم» و اگر غنيمتى از خدا به شما برسد ـ چنان كه گويى ميان شما و ميان او [ رابطه ]دوستى نبوده ـ خواهد گفت: كاش من با آنان بودم و به نواى بزرگى مى رسيدم!) . در تبيين اين آيات ، از امام صادق عليه السلام روايت شده است : لَو أنَّ هذِهِ الكَلِمَةَ قالَها أهلُ المَشرِقِ وَ المَغرِبِ لَكانوا بِها خارِجينَ مِنَ الإِيمانِ و لكِن سَمّاهُمُ اللّهُ مُؤمِنينَ بِإِقرارِهِم . ⁽¹⁾اگر اين سخن را مردم مشرق و مغرب گفته بودند ، از ايمان خارج بودند ؛ ولى خداوند ، آنان را به خاطر اقرارشان ، مؤمن ناميد . همچنين در آيه ديگرى آمده است : «يَـأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ ءَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ . ⁽²⁾اى كسانى كه ايمان آورده ايد! به خدا و پيامبر او ايمان بياوريد» . در اين آيه ، ايمان اوّل ، به معناى اقرار زبانى است و ايمان دوم ، به معناى تصديق قلبى . در برخى از احاديث نيز ايمان ، تنها در اقرار زبانى به كار رفته است ، مانند آنچه از پيامبر خدا نقل شده كه به جمعى از مسلمانان فرمود : يا مَعشَرَ مَن آمَنَ بِلِسانِهِ وَ لَم يَخلُصِ الإِيمانُ فى قَلبِهِ ، لا تَتَّبِعوا عَوراتِ المُؤمِنينَ . ⁽³⁾اى گروهى كه به زبان ايمان آورده ايد ، ولى ايمان در دلتان خالص نشده است ! در پىِ [ يافتن] عيب مؤمنان بر نياييد .

.

ه - تصديق قلبى

و - تصديق عملى

ه ـ تصديق قلبىدر قرآن ، ايمان ، گاه به معناى تقويت و تأييد تصديق قلبى حقايق دينى ، به كار رفته است ، مانند اين آيه : «أُوْلَئِكَ كَتَبَ فِى قُلُوبِهِمُ الْاءِيمَانَ وَ أَيَّدَهُم بِرُوحٍ مِّنْهُ . ⁽¹⁾در دل اينهاست كه [ خدا ] ايمان را نوشته و آنها را با روحى از جانب خود ، تأييد كرده است» . كتابت ايمان در قلب به وسيله خداوند ، همان تقويت آن ، با روح و نيرويى از جانب خويش است .

و ـ تصديق عملىمسلمانان پس از بعثت ، چهارده سال به سوى بيت المقدّس نماز مى خواندند كه سيزده سال آن در مكه و چند ماه ⁽²⁾بعد از هجرت در مدينه بوده است . پس از آن به دستور خداوند متعال ، كعبه قبله مسلمانان شد . در آن هنگام ، اين مسئله مطرح بود كه تكليف نمازهايى كه تا آن تاريخ رو به بيت المقدّس انجام داده اند ، چيست و آيا فايده اى در بر دارد ، يا كارى بيهوده و باطل بوده است؟ قرآن در پاسخ اين سؤال ، در ادامه آيات مربوط به تغيير قبله مى فرمايد : «وَ مَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ . ⁽³⁾و خدا بر آن نبود كه ايمان شما را ضايع گرداند ؛ زيرا خدا [ نسبت ] به مردم ، دلسوز و مهربان است» .

.

ز - تصديق مدّعا

ح - تصديق باورهاى موهوم

در اين جا ، ايمان به معناى عمل به مقتضاى عقيده ـ كه نماز است ـ به كار رفته است . در احاديث فراوانى نيز عمل ، جزء ايمان محسوب شده است . ⁽¹⁾

ز ـ تصديق مدّعايكى ديگر از كاربردهاى «ايمان» در قرآن ، «تصديق» و راست شمردن مدّعاست . هنگامى كه برادران يوسف عليه السلام او را در چاه انداختند ، گريه كنان پيش پدر آمدند و گفتند : «إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَ تَرَكْنَا يُوسُفَ عِندَ مَتَاعِنَا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ وَ مَآ أَنتَ بِمُؤْمِنٍ لَّنَا وَ لَوْ كُنَّا صَادِقِينَ . ⁽²⁾ما رفتيم كه مسابقه دهيم، و يوسف را پيش كالاى خود نهاديم. آن گاه ، گرگ ، او را خورد؛ ولى تو به ما ايمان ندارى ، هر چند راستگو باشيم» . در اين آيه ، «ايمان» در معناى «تصديق» به كار رفته است ؛ يعنى : تو ما را تصديق نمى كنى و سخن ما را راست نمى شمارى ، هر چند راستگو باشيم .

ح ـ تصديق باورهاى موهومقرآن كريم در آيات بسيارى ، در مقام نكوهش ، كلمه «ايمان» را در معناى تصديق باورهاى موهوم ، به كار برده است ، مانند : «أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ . ⁽³⁾آيا به باطل ايمان مى آورند و به نعمت خدا كفر مى ورزند؟» . و نيز : «وَالَّذِينَ ءَامَنُواْ بِالْبَاطِلِ وَ كَفَرُواْ بِاللَّهِ أُوْلَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ . ⁽⁴⁾

.

دو. «ايمان» از نگاه قرآن

كسانى كه باطل را باور دارند و به خداوند كافر اند ، آنان همان زيانكاران اند» . و نيز : «أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُواْ نَصِيبًا مِّنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ . ⁽¹⁾آيا كسانى را كه از كتاب [ آسمانى ] ، نصيبى يافته اند ، نديده اى، كه به «جِبت» و «طاغوت» ، ايمان دارند» . راغب اصفهانى در تبيين كاربرد «ايمان» در مورد اخير مى گويد : فذلك مذكور على سبيل الذمّ لهم ، و أنّه قد حصل لهم الأمن بما لا يقع به الأمن ، إذ ليس من شأن القلب ـ ما لم يكن مطبوعا عليه ـ أن يطمئنّ إلى الباطل ، وإنّما ذلك كقوله : «مَّن شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِّنَ اللَّهِ وَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ» ⁽²⁾و هذا كما يقال : إيمانه الكفر و تحيَّته الضرب و نحو ذلك . ⁽³⁾از ايمان آنان [به جبت و طاغوت] براى سرزنش آنها ياد شده است و اين كه آنها با چيزى آرامش يافتند كه مايه آرامش نيست ؛ زيرا دل ـ تا وقتى كه [ سراسر تيرگى نشده و] مهر باطل نخورده باشد ـ چنين ويژگى اى ندارد كه به باطل اطمينان و آرامش يابد و اين ، همانند آن سخن خداوند است كه : «هر كه سينه اش به كفر گشاده گردد ، خشم خدا بر آنان است و برايشان عذابى بزرگ خواهد بود» و نيز همانند آن است كه گفته مى شود : «ايمانش كفر است و شادباشش كتك كارى!» و امثال آن .

دو. ايمان ، از نگاه قرآنهمان طور كه ملاحظه شد ، در همه مواردى كه گذشت ، قرآن ، كلمه «ايمان» را در معناى لغوىِ آن ، يعنى «تصديق» ، به كار برده است ، با اين تفاوت كه گاه اين واژه ،

.

در تصديق شريعتى به كار رفته كه بر خاتم انبيا نازل شده ، گاه در تصديق قلبى و زبانى و عملىِ حقايق دينى ، گاه در تصديق قلبىِ حقايق دينى ، گاه در تصديق زبانى ، گاه در تصديق تقويت شده قلبى جدا از عمل ، گاه در تصديق عملىِ حقايق دينى ، گاه در تصديق مدّعا ، و سرانجام ، گاه در تصديق حق يا تصديق باطل . بر اين پايه ، واژه «ايمان» در قرآن ، كاربردهاى فراوانى دارد ، فراتر از وجوهى كه در تفسير القمّى آمده است . ۱ ايمانى را كه اين كتاب آسمانى ، جامعه را بدان دعوت

.

. .

مى كند، مى توان چنين تعريف كرد : ايمان ، عبارت است از تصديق حقايقى كه پيامبر خاتم از جانب خداوند ، براى هدايت انسان ها آورده ، همراه با باور قلبى و التزام عملى . از اين رو ، قرآن كريم با صراحت ، ايمان را از كسانى كه التزام عملى به آن ندارند ، نفى مى كند و مؤكّدا آنان را مؤمن نمى داند ، چنان كه مى فرمايد : «فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُواْ فِى أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُواْ تَسْلِيمًا . ⁽¹⁾ولى چنين نيست ! به پروردگارت سوگند كه ايمان نمى آورند، مگر آن كه تو را در مورد آنچه ميان آنان مايه اختلاف است ، داور گردانند و سپس از حكمى كه كرده اى ، در دل هايشان احساس ناراحتى [ و ترديد ] نكنند، و كاملاً سرِ تسليم فرود آورند» . امّا باور قلبى بدون تصديق زبانى و التزام عملى ، علم است نه ايمان ، چنان كه قرآن در باره فرعونيان مى فرمايد : «وَجَحَدُواْ بِهَا وَ اسْتَيْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ ظُلْمًا وَ عُلُوًّا . ⁽²⁾و با آن كه دل هايشان بِدان يقين داشت، از روى ظلم و تكبّر ، آن را انكار كردند» .

.

سه . «ايمان» از منظر احاديث

همچنين تصديق زبانى و التزام عملى بدون باور قلبى ، ايمان نيست ، چنان كه قرآن در باره ادّعاى ايمان جمعى از اعراب مى فرمايد : «قَالَتِ الْأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَ لَكِن قُولُواْ أَسْلَمْنَا . ⁽¹⁾باديه نشينان گفتند: ايمان آورديم . بگو: ايمان نياورده ايد؛ ليكن بگوييد: اسلام آورديم » .

سه . ايمان ، از منظر احاديثاحاديثى كه ايمان را تفسير كرده اند ، به چند دسته تقسيم مى شوند : دسته اوّل . احاديثى كه ايمان را به باور قلبىِ حقايق غيبى و تصديق آنها تعبير كرده اند ، در مقابل «كفر» به معناى انكار حقايق غيبى ، مانند اين حديث : الإِيمانُ أن يُصَدِّقَ اللّهَ فيما غابَ عَنهُ ... وَ الكُفرُ الجُحودُ . ⁽²⁾ايمان ، يعنى: آنچه را كه از او پنهان است، تصديق كند ... و كفر ، انكار كردن است . دسته دوم . احاديثى كه ايمان را به باور قلبى و اقرار زبانى و عمل به مقتضاى آن تفسير كرده اند ، مانند اين روايت : الإِيمانُ مَعرِفَةٌ بِالقَلبِ ، وَ قَولٌ بِاللِّسانِ وَ عَمَلٌ بِالأَركانِ . ⁽³⁾ايمان ، شناخت قلبى و گفتن به زبان و عمل به جوارح است . دسته سوم . احاديثى كه ايمان را به اقرار زبانى و عمل به مقتضاى آن ، تفسير كرده اند ، مانند : الإِيمانُ ، إقرارٌ بِالقَولِ وَ عَمَلٌ بِالجَوارحِ . ⁽⁴⁾

.

ايمان ، اقرار زبانى و عمل به جوارح است . دسته چهارم . احاديثى كه ايمان را به عمل كردن به مقتضاى باور قلبى ، تفسير كرده اند ، مانند : الإِيمانُ ، عَمَلٌ كُلُّهُ ، وَ القَولُ بَعضُ ذلِكَ العَمَلِ . ⁽¹⁾ايمان ، همه اش عمل است و اقرار ، بخشى از آن عمل است . گفتنى است كه اين احاديث ، ناظر به عقيده مرجئه هستند كه التزام عملى را شرط تحقّق ايمان نمى دانستند . همه آيات و احاديثى كه پايبندى به اوامر و نواهى الهى را شرط تحقّق ايمان واقعى مى دانند ، يا آثار و علايمى را براى ايمان حقيقى ارائه مى كنند ، در كنار اين طايفه از احاديث قرار دارند . دسته پنجم . احاديثى كه ايمان را به باور قلبى اى تفسير كرده اند كه عمل صالح ، آن را تصديق كند ، مانند : لكِنَّ الإِيمانَ ، ما خَلَصَ فِى القَلبِ وَ صَدَّقَهُ الأَعمالُ . ⁽²⁾ايمان ، چيزى است كه در دل ، خالص شود و اعمال ، آن را تصديق كنند . با تأمّل در طوايف پنجگانه احاديثى كه بدانها اشاره شد، معلوم مى گردد كه اختلافى ميان آنها نيست و همگى به يك نكته اشاره دارند و آن ، عبارت است از همان معنايى كه در طايفه پنجم از احاديث ذكر شد ، بدين سان كه ايمان ، همان تصديق حقيقىِ قلبى است ، و اقرار زبانى و اعمال شايسته ، تصديق عملىِ آن باور قلبى هستند . به سخن ديگر ، اقرار و عمل ، نشانه حقيقت داشتن باور قلبى و شرط اثباتىِ آن به شمار مى آيند . بنا بر اين ، احاديثى كه بدانها اشاره شد ، مفسّر و مبيّن همان جمع بندى اى هستند كه در تعريف ايمان از نگاه قرآن ، گفته شد . همچنين

.

چهار. فرق ميان ايمان و اسلام

اشاره

ساير احاديثى كه در فصل اوّل و ساير فصل ها در باره ويژگى ها و آثار ايمان حقيقى آمده اند، با اين تعريف ، هماهنگ اند .

چهار. فرق ميان ايمان و اسلامواژه اسلام ، در قرآن و احاديث ، دو گونه كاربرد دارد : گاه در اسلام حقيقى به كار رفته است ، مانند : «إِنِّى أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ . ⁽¹⁾بگو: من مأمورم كه نخستين كسى باشم كه اسلام آورده است» . امام على عليه السلام نيز در تعريف اسلام فرموده است : الإِسلامُ هُوَ التَّسليمُ ، وَ التَّسليمُ هُوَ اليَقينُ ، وَ اليَقينُ هُوَ التَّصديقُ ، وَ التَّصديقُ هُوَ الإِقرارُ وَ الإِقرارُ هُوَ الأَداءُ وَ الأَداءُ هُوَ العَمَلُ . ⁽²⁾اسلام ، تسليم شدن است و تسليم بودن ، يقين داشتن است و يقين ، تصديق كردن است و تصديق كردن ، اقرار نمودن است و اقرار ، انجام دادن است و انجام دادن ، همان عمل است . اين سخن ، بدان معناست كه شدّت ارتباط الفاظ هفتگانه اى كه ذكر شد ، تا حدّى است كه مى توان هر يك را به ديگرى تفسير و تبيين كرد . اسلام به اين معنا ، تفاوتى با ايمان ندارد ؛ امّا اسلام ، كاربرد ديگرى نيز در قرآن و حديث دارد و آن ، عبارت است از اسلام ظاهرى ، مانند اين آيه : «قَالَتِ الْأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَ لَكِن قُولُواْ أَسْلَمْنَا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْاءِيمَانُ فِى قُلُوبِكُمْ وَ إِن تُطِيعُواْ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَا يَلِتْكُم مِّنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ . ⁽³⁾

.

باديه نشينان گفتند: «ايمان آورديم» . بگو: ايمان نياورده ايد؛ ليكن بگوييد: «اسلام آورديم» و هنوز در دل هاى شما ايمان داخل نشده است. و اگر خدا و پيامبرِ او را فرمان بريد ، از [ ارزشِ ] كرده هايتان چيزى كم نمى كند. همانا خدا آمرزنده مهربان است» . اسلام ، در اين آيه ، با ايمان ، متفاوت است و عبارت است از اقرار ظاهرىِ بدون باور قلبى و ايمان ، عبارت است از باور قلبىِ همراه با همه لوازم آن . احاديثى كه اين آيه را تفسير كرده اند و يا با الهام از آن ، تفاوت ميان اسلام و ايمان را بيان كرده اند ، به هفت دسته مى توان تقسيم كرد : دسته اوّل . احاديثى كه دلالت دارند ايمان ، شريك اسلام است ؛ ولى اسلام، شريك ايمان نيست و نتيجه مى گيرند كه هر مؤمنى مسلمان نيز هست ؛ ولى هر مسلمانى مؤمن نيست . ⁽¹⁾دسته دوم . احاديثى كه دلالت دارند بر اين كه ايمان ، عبارت است از باور قلبى اى كه اعمال صالح ، آن را تصديق كنند و اسلام ، عبارت است از آنچه بر زبان جارى مى شود و زمينه را براى اجراى احكام ظاهرىِ اسلام ، مانند صحّت ازدواج ، فراهم مى سازد . ⁽²⁾دسته سوم . احاديثى كه مى گويند : ايمان ، عبارت است از اقرار و عمل ، و اسلام عبارت است از اقرار بدون عمل . ⁽³⁾دسته چهارم . احاديثى كه مى گويند: اسلام ، عبارت است از اقرار و انجام دادن ضروريات دين ، مانند نماز و روزه و حج ؛ ولى در ايمان ، افزون بر آن ، ترك معاصى

.

پاسخ يك سؤال

و بخصوص گناهان كبيره نيز لازم است . ⁽¹⁾دسته پنجم . احاديثى كه ايمان را اقرار و عمل و نيّت مى دانند و اسلام را اقرار و عمل بدون نيّت . ⁽²⁾مقصود از عملِ بدون نيت ، همان عمل كردن به ظواهر اسلام بدون باور قلبى است ؛ زيرا نيّت ، از باور قلبى ناشى مى گردد . دسته ششم . احاديثى كه دلالت دارند اسلام ، آشكار است و ايمان ، در قلب . ⁽³⁾دسته هفتم . احاديثى كه تفاوت اسلام و ايمان را در آثار آن ـ يعنى اجراى احكام و قوانين در دنيا ، و پاداش در آخرت ـ ذكر كرده اند . ⁽⁴⁾با تأمّل در اين احاديث ، روشن مى شود كه اختلاف اين احاديث ، ظاهرى است و در واقع ، همه آنها اشاره به يك واقعيت دارند .

پاسخ يك سؤالممكن است در اين جا اين شبهه مطرح شود كه : كلمه ايمان نيز در قرآن و حديث - همان طور كه پيش از اين اشاره شد ـ مانند كلمه اسلام ، در اقرار زبانى استعمال مى شود . پس تفاوتى در تعريف ايمان و اسلام نيست . به سخن ديگر ، تفاوت هاى ذكر شده ، تفاوت ميان اسلام و ايمان حقيقى و ظاهرى است ، نه تفاوت ميان اسلام و ايمان ؛ زيرا اسلام حقيقى ، همان ايمان حقيقى است و اسلام ظاهرى ، همان ايمان ظاهرى . پاسخ ، اين است كه :

.

پنج . تفاوت ميان ايمان و يقين

اوّلاً : استعمال ، اعم از حقيقى و مجازى است . بنا بر اين ، به استنادِ استعمال كلمه ايمان و اسلام در دو معناى مشابه ، نمى توان گفت كه تفاوتى در مفهوم حقيقى آنها وجود ندارد . ثانيا : ايمان و اسلام ، هم از نظر مفهوم لغوى و هم در قرآن و حديث و هم از نظر احكام مترتّب بر آنها ، تفاوت دارند . امّا از نظر لغت ، پيش از اين ، توضيح داده شد كه ايمان ، از ريشه «أمن» است كه دو معناى متقارب دارد : يكى سكون قلب و ديگرى تصديق كه هر دو ، فعل قلب هستند ؛ ولى اسلام ، به معناى تسليم است كه اعم از تسليم ظاهرى و واقعى است . همچنين در قرآن و احاديث اسلامى ـ همان طور كه تفصيلاً گذشت ـ تصريح شده كه ايمان و اسلام ، دو معناىِ متفاوت دارند و احكام مترتّب بر آنها نيز متفاوت است . به سخن ديگر ، خروج از ايمان ، به معناى خروج از اسلام و ورود به كفر نيست و اين تدبير در تشريع (قانون گذارى) ، از جلوه هاى حكمت و رحمت مكتب وحى است .

پنج . تفاوت ميان ايمان و يقينيقين ، در لغت ، به معناى آگاهىِ عميق و نيز به معناى علمى است كه با طمأنينه و آرامش دل نسبت به معلوم ، همراه باشد و در احاديث اسلامى ، به حالتى گفته مى شود كه انسان در اوج مراتب ايمان و پس از گذر از مرحله تقوا ، به نقطه اى مى رسد كه حقايق هستى براى او آشكار مى شوند . وصول به اين مرحله ، از ايمان ، يقين ناميده مى شود . بر اين اساس، كسى كه به مرتبه والاى يقين دست يابد ، حقايق نامحسوس جهان را با ديده دل مشاهده مى كند . با اين توضيح ، معلوم مى شود كه

.

شش . آنچه ايمان به آن ضرورى است

مقصود از آنچه امام حسن مجتبى عليه السلام در تبيين تفاوت ايمان و يقين فرموده ، چيست . متن حديث ، چنين است : لِأَنَّ الإِيمانَ ما سَمِعناهُ بِآذانِنا وَ صَدَّقناهُ بِقُلوبِنا ، وَ اليَقينَ ما أبصَرناهُ بِأَعيُنِنا وَ استَدلَلنا بِهِ عَلى ما غابَ عَنّا . ⁽¹⁾زيرا ايمان ، همان چيزى است كه با گوش هايمان شنيده ايم و با دل هايمان تصديق كرده ايم ؛ ولى يقين ، آن چيزى است كه با چشم هايمان ديده ايم و با آن ، به چيزى پى برده ايم كه از ما پنهان است . و به تعبير ديگر ، ايمان ، از راه استدلال و برهان ، به دل ، راه مى يابد و يقين ، از راه شهود و عرفان .

شش . آنچه ايمان به آن ، ضرورى استاز منظر قرآن كريم ، امورى كه ايمان به آنها واجب و ضرورى است ، عبارت اند از : خدا ، غيب ، فرشتگان ، كتب آسمانى ، انبياى الهى ، خاتم انبيا محمّد صلى الله عليه و آله ، آنچه بر پيامبر خدا نازل شده ، و قيامت . فصل دوم ، اختصاص به تبيين اجمالىِ اين امور دارد . در اين باره ، چند نكته قابل توجّه است : ۱ . ايمان به غيب و محدود ندانستن هستى به محسوسات ، اساسى ترين اصل در جهان بينى دينى به شمار مى آيد و نخستين نقطه اى است كه اهل ايمان را از منكران خدا و وحى و قيامت ، جدا مى كند . از اين رو ، قرآن آن را نخستين ويژگىِ پرهيزگاران دانسته است . ⁽²⁾۲ . ايمان به خدا ، شامل ايمان به يگانگى ، عدالت و ساير صفات الهى نيز هست .

.

هفت . ارزش ايمان

۳ . وجوب ايمان به آنچه بر پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نازل شده ، ايجاب مى كند كه پيروان ايشان به ساير حقايقى نيز كه ايشان اعتقاد به آنها را ضرورى دانسته ، ايمان داشته باشند ، مانند: ايمان به خاتميت نبوّت ايشان ، ولايت اهل بيت عليهم السلام ، قضا و قدر ، معراج ، سؤال قبر ، بهشت و دوزخ ، و نيز ايمان به اعمالى چون نماز و روزه و حج ، كه انجام دادن آنها را واجب دانسته است . ۴ . همه آنچه ايمان به آن در اسلام واجب است ، به دو اصل باز مى گردد : توحيد و نبوّت ؛ ليكن در مكتب پيروان اهل بيت عليهم السلام ، افزون بر اين ، ايمان به عدل الهى و امامت اهل بيت عليهم السلام نيز ـ به دليل اهمّيت و نقش آنها در سازندگىِ فرد و جامعه ـ از اصول دين شناخته شده اند . ⁽¹⁾۵ . در ايمان به فرشتگان ، انبياى الهى ، كتاب هاى آسمانى و امثال آن ، اعتقاد تفصيلى به خصوصيات فرشتگان ، عدد انبيا و تعداد كتب آسمانى ـ كه دليل قطعى از قرآن و احاديث ، بر آنها دلالت ندارد ـ ضرورى نيست و اعتقاد اجمالى به آنها كافى است .

هفت . ارزش ايماناحاديث اسلامى ، در تبيين ارزش ايمان ، نكات قابل تأمّلى را مطرح كرده اند ، مانند : «أحَبُّ الأَشياءِ إلَى اللّهِ ؛ محبوب ترين چيز در نزد خداوند» ، «لا يُعطيهِ إلّا مَن أحَبَّهُ ؛ آن را جز به كسانى كه دوستشان داشته باشد، نمى دهد» ، «أعلى غايةٍ ؛ برترين غايت» ، «أعلَى الشَّرَفِ ؛ بالاترين شرف» ، «أفضَلُ الذَّخيرَةِ ؛ بهترين اندوخته» و «ثَمَنُ الجَنَّةِ ؛ بهاى بهشت» . همچنين در باره عظمت اهل ايمان و جايگاه آنان نزد خداوند منّان ، روايت شده

.

هشت . مبادى ايمان

نُه . پايدارى و ناپايدارى ايمان

كه «قَلبُ المُؤمِنِ عَرشُ الرَّحمنِ ؛ دل مؤمن ، عرش خداست» و «المُؤمِنُ أعظَمُ حُرمَةً عِندَ اللّهِ مِنَ الكَعبَةِ وَ مِنَ المَلَكِ المُقَرَّبِ ؛ حرمت مؤمن در پيشگاه خداوند ، بالاتر از حرمت كعبه و فرشته مقرّب است» و «أطيَبُ الأَشياءِ ريحا فِى الآفاقِ ؛ خوش بوترين چيز در عالم است» و ... . همچنين روايت شده كه زندگى اهل ايمان در روى زمين ، بركات فراوانى براى نظام هستى و جامعه بشر دارد . با تأمّل در رواياتى كه بر ارزش ايمان و مؤمن دلالت دارند ، روشن مى شود كه همه اين فضيلت ها براى مطلق ايمان و مؤمن نيست ؛ بلكه ايمان درجاتى دارد كه ميزان ارزش آن ، وابسته به درجه آن است و هر چه مؤمن از نظر اخلاقى و عملى پيشرفت كند ، به مراتب بالاترى از فضايل ذكر شده دست مى يابد . نصوصى كه بر اين معانى دلالت دارد، در فصل سوم خواهند آمد .

هشت . مبادى ايماناز نگاه قرآن و حديث ، ايمان ، ريشه در فطرت و سرشت انسان دارد . عقل ، علم و وحى نيز از درون و بيرون ، به شكوفايى فطرت ايمان ، مدد مى رسانند . افزون بر اين ، كسانى كه از حجّت عقل و وحى پيروى كنند ، مشمول هدايت هاى ويژه الهى قرار مى گيرند و با كمك توفيق خداوند متعال ، به مراتب عالى ايمان دست مى يابند . در فصل چهارم، آيات و احاديثى كه بر اين نكات دلالت دارند ، عرضه خواهند شد .

نُه . پايدارى و ناپايدارى ايمانيكى از نكات تنبّه آفرينى كه در احاديث اهل بيت عليهم السلام مورد توجّه قرار گرفته است ، تقسيم بندى ايمان به پايدار و ناپايدار است .

.

ده . مراتب ايمان

ايمان پايدار ، ايمانى است كه براى هميشه ، همراه انسان است و ايمان «مُستَقَرّ» ناميده مى شود ، و ايمان ناپايدار ، ايمانى است كه پس از مدّتى ، از انسان جدا مى گردد و از اين رو ، «مستَوْدَع» ⁽¹⁾نام دارد ، بدين معنا كه گوهر ايمان ، مدّتى به صورت امانت ، در اختيار اوست ، امّا به دليل اين كه نمى تواند از آن خوب پاسدارى كند ، آن را از دست مى دهد . با تأمّل در اين نكته ، يك راز مهمّ سياسى و تاريخى گشوده مى شود كه چگونه در تاريخ اسلام ، افرادى مؤمن و فداكار ، پس از مدّتى به اسلام حقيقى پشت كردند و بلكه در برابر آن و حاميان واقعىِ اسلام صف كشيدند . از نگاهِ احاديث اهل بيت عليهم السلام ، عوامل پايدارى ايمان ، عبارت اند از: وَرَع ، هماهنگى گفتار و كردار ، استقامت در پيمودن راه حق ، كردار نيك ، يارى رساندن به بينوايان ، و استمداد از خداوند متعال . آفات ايمان نيز كه موجب ناپايدارىِ آن مى گردند ، عبارت اند از: شرك ، بدعت ، غُلُو ، لجاجت در برابر حق ، ترك تمسّك به ولايت اهل بيت عليهم السلام ، افشا كردن اسرار آنان ، دروغ بستن به آنان ، حلال دانستن محرّمات الهى ، بى تابى ، بى شرمى ، حسد ، آزار رساندن به اهل ايمان و يادداشت كردن لغزش هاى آنان ، آزار رساندن به همسايه و به طور كلّى ، هر نوع گناهى .

ده . مراتب ايمانپيش از اين ، روشن شد كه ايمان ، عبارت است از معرفت و باور قلبىِ همراه با التزام عملى ، و با عنايت به اين كه هم علم ، قابل افزايش و كاهش است و هم عمل ، و

.

ايمان از اين دو عنصر تشكيل شده ، ايمان نيز قابل افزايش و كاهش است و بر اين اساس، اختلاف مراتب و درجات ايمان ، بديهى و غير قابل ترديد است . آيات و احاديثى را كه در فصل ششم در اين خصوص وارد شده اند ، بدين سان مى توان جمع بندى كرد: ۱ . آياتى از قرآن ، بر قابل افزايش بودن ايمان و نيز متفاوت بودن درجات مؤمنان دلالت دارند و همچنين احاديث اهل بيت عليهم السلام به پيروى از قرآن كريم ، با صراحت، اختلاف مراتب و درجات ايمان را تأييد مى كنند . بنا بر اين ، آنچه از ابو حنيفه و امام الحرمين و امثال آنها نقل شده ـ كه ايمان ، افزايش و كاهش پذير نيست ـ ، سخنى سست و فاقد ارزش است . ⁽¹⁾۲ . كمترين درجه ايمان ، شناخت توحيد و نبوّت و امامت و التزام عملى به اين اصول سه گانه است . ⁽²⁾۳ . مؤمن ، در اوج التزام عملى به باورهاى دينى ، به مرتبه تقوا صعود مى كند و در اوج مراتب تقوا ، به مرتبه يقين مى رسد و در اين مرحله ، حقايق غيبى براى وى آشكار مى گردد و ايمانِ علمى او به شهود قلبى ارتقا مى يابد . ۴ . تنها راه صحيح سير و سلوك و ارتقا به مراتب بالاى ايمان و دستيابى به قلّه يقين ، تلاش براى آراستن جان به اخلاق نيكو و اعمال صالح است . ۵ . دعوت انسان ها به درجات بالاى ايمان و صعود به قلّه يقين ، بدون در نظر گرفتن ظرفيت و استعداد مخاطب ، خطرناك است و چه بسا سبب انحراف وى از مسير ايمان گردد .

.

يازده . فوايد و بركات ايمان

دوازده . زيان هاى بى ايمانى

فاصله ميان ايمان و كفر

يازده . فوايد و بركات ايمانايمان ، آثار و بركات فردى و اجتماعىِ فراوانى را براى اهل ايمان و جامعه اسلامى به همراه دارد . نخستين بركت ايمان ، بصيرت و هدايت الهى است كه در پرتو آن ، معرفت به حقايق هستى و جهان بينى صحيح ، براى انسان حاصل مى گردد و به دنبال آن ، وى داراى ويژگى هاى اخلاقى ، اجتماعى ، عملى و دينى ارزشمندى مى شود . انسان در پرتو ايمان ، از يوغ بردگىِ زراندوزان و زورمداران آزاد مى گردد و از دام تزوير شيطان و نفس امّاره نيز رهايى مى يابد و بدين سان ، به آرامش و سعادت ابدى و خير دنيا و آخرت دست مى يابد . نصوصى كه بدين بركات اشاره دارند ، در فصل هفتم و هشتم خواهند آمد .

دوازده . زيان هاى بى ايمانىنخستين زيان بى ايمانى ، محروميت از هدايت الهى و در نتيجه ، خطا در جهان بينى است . شخص بى ايمان ، جهان را فاقد شعور و هدف مى داند و بر اين پايه ، ارزش هاى اخلاقى را بى معنا مى انگارد و از اين رو ، به سادگى در دام شيطان هاى درونى و بيرونى قرار مى گيرد و راه ابتلا به انواع مفاسد و آلودگى هاى فردى و اجتماعى ، براى او هموار مى گردد و در نهايت ، بى ايمانى ، حاصلى جز حسرت و ندامت براى او در پى نخواهد داشت . آيات و رواياتى كه بر اين معنا دلالت دارند ، در فصل نهم ارائه مى شوند .

فاصله ميان ايمان و كفردر اين جا بايد به اين پرسش ، پاسخ داد كه : بر پايه آنچه در تبيين رابطه جهل و كفر گذشت ، ميان كفر و ايمان ، فاصله وجود دارد و كسى كه دچار ترديد و شك در

.

اصول اعتقادى اسلام است ، امّا آنها را انكار نمى كند ، نه مسلمان است و نه كافر ، در صورتى كه از نظر فقهى ، فاصله اى ميان كفر و ايمان نيست و هر كس مؤمن نباشد ، كافر است . چرا ؟ پاسخ اين سؤال ، اين است كه : آنچه در اين جا مورد بررسى است ، رابطه جهل و كفر از نظر معرفت شناسى است ، نه از نظر فقهى . درست است كه از نظر فقهى و بر اساس متون دينى فراوانى كه در اين زمينه وجود دارد ، ⁽¹⁾فاصله اى ميان ايمان و كفر نيست ؛ امّا از نظر معرفت شناسى ، قطعا ميان اين دو ، فاصله است . از نظر معرفت شناسى ، شك كننده ، تنها در صورتى كافر است كه منكر اصول اعتقادى اسلام باشد ؛ ولى در صورتى كه آنها را انكار نكند ، بويژه در صورتى كه در صدد تحقيق و يافتن حقيقت باشد ، كافر نيست ؛ بلكه جاهل و مستضعف اعتقادى محسوب مى گردد . بنا بر اين ، از نظر فقهى ، ميان كفر و ايمان ، فاصله نيست و هر كس حقيقتا يا حُكما مؤمن نباشد ، كافر محسوب مى شود ؛ ولى از نظر معرفت شناسى ، ميان كفر و ايمان ، فاصله است . به سخن ديگر ، از نظر معرفت شناسى ، فرق است ميان جاهلى كه جهل خود را انكار نمى كند و جاهلى كه جهل خود را انكار مى كند ، و كافر ، در واقع ، جاهلى است كه جهل خود را انكار مى كند و مدّعى علم است .

.

الفصل الأوّل : التعرف على الإيمان۱ / ۱مَعنَى الإِيمانِأ ـ التَّصديقُ بِالغَيبِ قَلبا ولِساناالكتاب«الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ» . ⁽¹⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَعاشِرَ النّاسِ ، إنَّهُ لَيسَ بِمُؤمِنٍ مَن آمَنَ بِلِسانِهِ ولَم يُؤمِن بِقَلبِهِ . ⁽²⁾

الاحتجاج :مِن سُؤالِ الزِّنديقِ الَّذي سَأَلَ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام عَن مَسائِلَ كَثيرَةٍ : . . . قالَ : فَبَينَ الكُفرِ وَالإِيمانِ مَنزِلَةٌ ؟ قالَ عليه السلام : لا ، قالَ : فَمَا الإِيمانُ ومَا الكُفرُ ؟ قالَ عليه السلام : الإِيمانُ أن يُصَدِّقَ اللّهَ فيما غابَ عَنهُ مِن عَظَمَةِ اللّهِ كَتَصديقِهِ بِما شاهَدَ مِن ذلِكَ وعايَنَ ، وَالكُفرُ الجُحودُ . ⁽³⁾

.

فصل يكم : شناخت ايمان

۱ / ۱ معناى ايمان

الف - باور قلبى به غيب و تصديق زبانى آن

فصل يكم : شناخت ايمان۱ / ۱معناى ايمانالف ـ باور قلبى به غيب و تصديق زبانى آنقرآن«آنان كه به غيب ايمان مى آورند، و نماز را بر پا مى دارند، و از آنچه به ايشان روزى داده ايم ، انفاق مى كنند» .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اى مردم! مؤمن نيست آن كسى كه با زبانش ايمان آورد و با دلش ايمان نياورد .

الاحتجاجـ در بيان يكى از فراوان پرسش هايى كه مردى زنديق ، از امام صادق عليه السلام پرسيد ـ :زِنديق گفت : پس ميان كفر و ايمان ، مرتبه اى وجود دارد؟ امام عليه السلام فرمود : «نه» . گفت : پس ايمان چيست و كفر ، كدام است ؟ امام عليه السلام فرمود : «ايمان، آن است كه شخص به آن بخش از عظمت خدا كه از او پنهان است ، همان گونه باور داشته باشد كه به آنچه از عظمت او مشاهده مى كند و آشكارا مى بيند، باور دارد ، و كفر به معناى انكار است» .

.

ب ـ ضِدُّ الكُفرِالإمام عليّ عليه السلام :ضادُّوا الكُفرَ بِالإِيمانِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ في ذِكرِ جُنودِ العَقلِ وَالجَهلِ ـ :الإِيمانُ وضِدُّهُ الكُفرُ . ⁽²⁾

ج ـ عَقدٌ بِالقَلبِ وإقرارٌ بِاللِّسانِ وعَمَلٌ بِالأَركانِالكتاب«وَ الَّذِينَ ءَامَنُواْ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ أُوْلَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَ الشُّهَدَاءُ عِندَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَ نُورُهُمْ وَ الَّذِينَ كَفَرُواْ وَ كَذَّبُواْ بِايَاتِنَا أُوْلَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ» . ⁽³⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ مَعرِفَةٌ بِالقَلبِ وقَولٌ بِاللِّسانِ وعَمَلٌ بِالأَركانِ . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ قَولٌ مَقولٌ ، وعَمَلٌ مَعمولٌ ، وعِرفانُ العُقولِ . ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ قَولٌ مَقولٌ ، وعَمَلٌ مَعمولٌ ، وعِرفانٌ بِالعُقولِ ، وَاتِّباعُ الرَّسولِ . ⁽⁶⁾

.

ب - ضدّ كفر

ج - شناخت قلبى و اظهار به زبان و به كار بستن در عمل

ب ـ ضدّ كفرامام على عليه السلام :به وسيله ايمان ، با كفر بستيزيد .

امام صادق عليه السلامـ در بيان لشكر خرد و نادانى ـ :ايمان ، كه ضدّ آن ، كفر است .

ج ـ شناخت قلبى و اظهار به زبان و به كار بستن در عملقرآن«و كسانى كه به خدا و پيامبران او ايمان آورده اند، آنان همان راستْ كرداران اند و پيش پروردگارشان ، گواه خواهند بود [ و ]ايشان راست اجر و نورشان ، و كسانى كه كفر ورزيده اند و آيات ما را تكذيب كرده اند ، آنان همدمان آتش اند» .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان ، شناخت به دل است و اظهار [آن باور] به زبان و به كار بستن آن با اندام ها .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان ، گفتار است و كردار و شناخت عقلى .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان ، گفتار است و كردار و شناخت عقلى و پيروى از پيامبر .

.

الإمام عليّ عليه السلام :سَأَلتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله عَنِ الإِيمانِ ؟ قالَ : تَصديقٌ بِالقَلبِ وإقرارٌ بِاللِّسانِ وعَمَلٌ بِالأَركانِ . ⁽¹⁾

معاني الأخبار عن أبي الصلت الهروي :سَأَلتُ الرِّضا عليه السلام عَنِ الإِيمانِ ؟ فَقالَ : الإِيمانُ عَقدٌ بِالقَلبِ ولَفظٌ بِاللِّسانِ وعَمَلٌ بِالجَوارِحِ ، لا يَكونُ الإِيمانُ إلّا هكَذا . ⁽²⁾

د ـ إقرارٌ بِالقَولِ وعَمَلٌ بِالجَوارِحِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ إقرارٌ بِالقَولِ وعَمَلٌ بِالجَوارِحِ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ قَولٌ وعَمَلٌ . ⁽⁴⁾

.

د - اقرار با گفتار و عمل با اندام ها

امام على عليه السلام :از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدم : ايمان چيست؟ فرمود : «تصديق با دل و اقرار با زبان و عمل با اندام ها».

معانى الأخبارـ به نقل از ابو صَلت هروى ـ:از امام رضا عليه السلام در باره ايمان پرسيدم . فرمود : «ايمان ، عبارت است از : باور قلبى ، اظهار به زبان و عمل با اندام ها . ايمان ، جز اين گونه نيست» .

د ـ اقرار با گفتار و عمل با اندام هاپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان ، اقرار با گفتار است و عمل با اندام ها .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان ، گفتار است و كردار .

.

عنه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ قَولٌ وعَمَلٌ ، أخَوانِ شَريكانِ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لُعِنَتِ المُرجِئَةُ عَلى لِسانِ سَبعينَ نَبِيّا ، الَّذينَ يَقولونَ : الإِيمانُ قَولٌ بِلا عَمَلٍ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :صِنفانِ مِن اُمَّتي لَعَنَهُمُ اللّهُ عَزَّ وجَلَّ عَلى لِسانِ سَبعينَ نَبِيّا : القَدَرِيَّةُ وَالمُرجِئَةُ ، الَّذينَ يَقولونَ : الإِيمانُ إقرارٌ لَيسَ فيهِ عَمَلٌ. ⁽³⁾

صحيح البخاري عن أبي جمرَةَ [نصر بن عمران الضبعي] :كُنتُ أقعُدُ مَعَ ابنِ عَبّاسٍ ، يُجلِسُني عَلى سَريرِهِ فَقالَ : أقِم عِندي حَتّى أجعَلَ لَكَ سَهما مِن مالي ، فَأَقَمتُ مَعَهُ شَهرَينِ ، ثُمَّ قالَ : إنَّ وَفدَ عَبدِ القَيسِ لَمّا أتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله قالَ : مَنِ القَومُ ؟ ـ أو مَنِ الوَفدُ ؟ ـ قالوا : رَبيعَةُ ، قالَ : مَرحَبا بِالقَومِ ـ أو بِالوَفدِ ـ غَيرَ خَزايا ولا نَدامى . فَقالوا : يا رَسولَ اللّهِ ، إنّا لا نَستَطيعُ أن نَأتِيَكَ إلّا في شَهرِ الحَرامِ ، وبَينَنا وبَينَكَ هذَا الحَيُّ مِن كُفّارِ مُضَرَ ، فَمُرنا بِأَمرٍ فَصلٍ نُخبِر بِهِ مَن وَراءَنا ونَدخُل بِهِ الجَنَّةَ ، وسَأَلوهُ عَنِ الأَشرِبَةِ . فَأَمَرَهُم بَأَربَعٍ ونَهاهُم عَن أربَعٍ ، أمَرَهُم بِالإِيمانِ بِاللّهِ وَحدَهُ . قالَ : أتَدرونَ ما الإِيمانُ بِاللّهِ وَحدَهُ ؟ قالوا : اللّهُ ورَسولُهُ أعلَمُ ، قالَ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ ، وإقامُ الصَّلاةِ ، وإيتاءُ الزَّكاةِ ، وصِيامُ رَمَضانَ ، وأن تُعطوا مِنَ المَغنَمِ الخُمُسَ . ⁽⁴⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان ، گفتار است و كردار ؛ دو برادرِ شريك هم .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مرجئه به زبان هفتاد پيامبر ، لعنت شده اند ؛ همان كسانى كه مى گويند : ايمان ، گفتار است بدون كردار .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دو گروه از امّت من هستند كه خداوند عز و جل آنان را به زبان هفتاد پيامبر ، لعنت كرده است : قَدَريّه و مُرجِئه ؛ همانان كه مى گويند : ايمان ، [تنها] اقرار است و [نيازى به] عمل در آن نيست .

صحيح البخارىـ به نقل از ابو جمره [نصر بن عمران ضبعى] ـ:من با ابن عبّاس مى نشستم و او مرا روى تخت خود مى نشانيد . او به من گفت : نزد من بمان تا سهمى از اموالم را براى تو قرار دهم . من دو ماه نزد او ماندم . روزى گفت : چون هيئت نمايندگىِ عبد القيس نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمدند ، فرمود : «چه قومى هستيد؟» يا : «چه هيئتى هستيد ؟». گفتند : ربيعه . فرمود : «خوش آمديد ! شرمنده و پشيمان نباشيد!» . گفتند : اى پيامبر خدا ! با وجود اين تيره از كفّار مُضَر در بين ما و تو ، فقط در ماه حرام مى توانيم نزد تو بياييم . پس دستور قاطعى به ما بدهيد كه آن را به اطّلاع مردم خود برسانيم و با انجام دادن آن ، به بهشت برويم . و از پيامبر خدا در باره [ظروف ]آشاميدنى ها پرسيدند . پيامبر صلى الله عليه و آله آنان را به چهار چيز ، فرمان داد و از چهار چيز ، نهى كرد . آنان را به ايمان داشتن به خداى يگانه فرمان داد ، و فرمود : «آيا مى دانيد ايمان به خداى يگانه چيست ؟». گفتند : خدا و پيامبرش داناترند . فرمود : «گواهى دادن به اين كه معبودى جز خداى يكتا نيست و محمّد ، فرستاده خداست ، و گزاردن نماز و دادن زكات و گرفتن روزه ماه رمضان ، و اين كه خمس غنايم را بپردازيد» .

.

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :ثَلاثٌ مَن كُنَّ فيهِ فَلَيسَ مِنّي ولا أنَا مِنهُ : بُغضُ عَلِيٍّ ، ونَصبُ أهلِ بَيتي ، ومَن قالَ : الإِيمانُ كَلامٌ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ قَولٌ وعَمَلٌ ، يَزيدُ ويَنقُصُ ، ومَن قالَ غَيرَ ذلِكَ فَهُوَ مُبتَدِعٌ . ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :قَد أوجَبَ الإِيمانُ عَلى مُعتَقِدِهِ إقامَةَ سُنَنِ الإِسلامِ وَالفَرضِ . ⁽⁴⁾

الكافي عن أبي الصباح الكناني عن الإمام الباقر عليه السلام :قيلَ لِأَميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام : مَن شَهِدَ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله كانَ مُؤمِنا ؟ قالَ : فَأَينَ فَرائِضُ اللّهِ ؟! قالَ : وسَمِعتُهُ يَقولُ : كانَ عَلِيٌّ عليه السلام يَقولُ : لَو كانَ الإِيمانُ كَلاما لَم يَنزِل فيهِ صَومٌ ولا صَلاةٌ ولا حَلالٌ ولا حَرامٌ . قالَ : وقُلتُ لِأَبي جَعفَرٍ عليه السلام : إنَّ عِندَنا قَوما يَقولونَ : إذا شَهِدَ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَهُوَ مُؤمِنٌ ، قالَ : فَلِمَ يُضرَبونَ الحُدودَ ولِمَ تُقطَعُ أيديهِم ؟! وما خَلَقَ اللّهُ عز و جل خَلقا أكرَمَ عَلَى اللّهِ عز و جل مِنَ المُؤمِنِ ، لِأَنَّ المَلائِكَةَ خُدّامُ المُؤمِنينَ ، وأنَّ جِوارَ اللّهِ لِلمُؤمِنينَ ، وأنَّ الجَنَّةَ لِلمُؤمِنينَ ، وأنَّ الحورَ العينَ لِلمُؤمِنينَ ، ثُمَّ قالَ : فَما بالُ مَن جَحَدَ الفَرائِضَ كانَ كافِرا؟! ⁽⁵⁾

الإمام الباقر أو الإمام الصادق عليهماالسلام :مَن قالَ : «لا إلهَ إلَا اللّهُ» فَلَن يَلِجَ مَلَكوتَ السَّماءِ حَتّى يُتِمَّ قَولَهُ بِعَمَلٍ صالِحٍ . ⁽⁶⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سه چيز است كه در هر كس وجود داشته باشد ، نه او از من است و نه من از اويم : دشمنى با على ، كينه توزى با اهل بيتم ، و اين كه كسى بگويد : ايمان فقط گفتار است . ⁽¹⁾

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان ، گفتار و كردار است و افزايش و كاهش مى يابد . هر كس جز اين را بگويد ، بدعت گذار است .

امام على عليه السلام :ايمان ، انجام دادن قوانين اسلام و فرايض [و تكاليف] آن را بر مؤمن ، واجب و لازم گردانيده است .

الكافىـ به نقل از ابو صباح كنانى ـ :امام باقر عليه السلام فرمود : «به امير مؤمنان گفته شد : آيا هر كس به يگانگى خدا و پيامبرى محمّد صلى الله عليه و آله گواهى دهد ، مؤمن است ؟ فرمود : پس فرايض خدا چه مى شود؟! ». شنيدم كه امام باقر عليه السلام مى فرمود : «على عليه السلام مى فرمود : اگر ايمان [فقط] گفتار [و اظهار شهادتين] مى بود ، روزه و نماز و حلال و حرامى در آن نازل نمى شد » . به امام باقر عليه السلام گفتم : نزد ما گروهى هستند كه مى گويند : هر گاه كسى [فقط] به يگانگى خدا و پيامبرى محمّد صلى الله عليه و آله گواهى دهد ، مؤمن است . فرمود : «پس چرا حد مى خورند و چرا [در هنگام دزدى] دستشان قطع مى شود؟! در صورتى كه خداوند عز و جل مخلوقى نيافريده است كه نزد او گرامى تر از مؤمن باشد؛ چرا كه فرشتگان ، خدمت گزار مؤمنان اند و مؤمنان در جوار خدايند ، بهشت براى مؤمنان است و حوريان بهشتى نيز براى مؤمنان هستند» و سپس فرمود : «پس چرا كسى كه فرايض را انكار مى كند ، كافر است ؟» .

امام باقر عليه السلام يا امام صادق عليه السلام :هر كس به يگانگىِ خدا شهادت بدهد ، اين [شهادت او] ، به ملكوت آسمان ، وارد نمى شود تا اين كه گفتارش را با كردار شايسته كامل گرداند .

.

الكافي عن جميل بن درّاج :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام عَنِ الإِيمانِ فَقالَ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ ، قالَ : قُلتُ : ألَيسَ هذا عَمَلٌ ؟ قالَ : بَلى ، قُلتُ : فَالعَمَلُ مِنَ الإِيمانِ ؟ قالَ : لا يَثبُتُ لَهُ الإِيمانُ إلّا بِالعَمَلِ ، وَالعَمَلُ مِنهُ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :لا إيمانَ إلّا بِعَمَلٍ، ولا عَمَلَ إلّا بِيَقينٍ. ولا يَقينَ إلّا بِالخُشوعِ. ⁽²⁾

ه ـ العَمَلُ بِما يَقتَضِي العَقدُ القَلبِيُّالكتاب«فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُواْ فِى أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُواْ تَسْلِيمًا» . ⁽³⁾

«وَ يَقُولُونَ ءَامَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِّنْهُم مِّن بَعْدِ ذَلِكَ وَ مَا أُوْلَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ * وَ إِذَا دُعُواْ إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِّنْهُم مُّعْرِضُونَ * وَ إِن يَكُن لَّهُمُ الْحَقُّ يَأْتُواْ إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ * أَفِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ أَمِ ارْتَابُواْ أَمْ يَخَافُونَ أَن يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ رَسُولُهُ بَلْ أُوْلَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ * إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُواْ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَن يَقُولُواْ سَمِعْنَا وَ أَطَعْنَا وَ أُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» . ⁽⁴⁾

الحديثتفسير ابن كثير عن الحسن :كانَ الرَّجُلُ إذا كانَ بَينَهُ وبَينَ الرَّجُلِ مُنازَعَةٌ فَدُعِيَ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله وهُوَ مُحِقٌّ أذعَنَ وعَلِمَ أنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله سَيَقضي لَهُ بِالحَقِّ ، وإِذا أرادَ أن يَظلِمَ فَدُعِيَ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله أعرَضَ وقالَ : أنطَلِقُ إلى فُلانٍ ، فَأَنزَلَ اللّهُ هذِهِ الآيَةَ ، ⁽⁵⁾فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : «مَن كانَ بَينَهُ وبَينَ أخيهِ شَيءٌ فَدُعِيَ إلى حَكَمٍ مِن حُكّامِ المُسلِمينَ فَأَبى أن يُجيبَ ، فَهُوَ ظالِمٌ لا حَقَّ لَهُ». ⁽⁶⁾

.

ه - عمل به مقتضاى باور قلبى

الكافىـ به نقل از جميل بن دَرّاج ـ:از امام صادق عليه السلام پرسيدم : ايمان چيست؟ فرمود : «گواهى دادن به اين كه خدايى جز خداى يكتا نيست و محمّد ، پيامبر خداست» . گفتم : آيا اين ، خود ، يك عمل نيست؟ فرمود : «چرا» . گفتم : پس عمل ، جزء ايمان است؟ فرمود : «ايمان او جز با عمل ، ثابت نمى شود . عمل ، جزئى از ايمان است» .

امام صادق عليه السلام :ايمان جز با عمل همراه نيست ، و عمل جز با يقين ، و يقين جز با خشوع .

ه ـ عمل به مقتضاى باور قلبىقرآن«ولى چنين نيست، به پروردگارت سوگند كه ايمان نمى آورند، مگر آن كه تو را در مورد آنچه ميان آنان مايه اختلاف است ، داور گردانند و سپس از حُكمى كه كرده اى ، در دل هايشان احساس ناراحتى [ و ترديد ]نكنند و كاملاً سرِ تسليم فرود آورند» .

«و مى گويند: «به خدا و پيامبر [ او ]گرويديم و اطاعت كرديم». آن گاه ، دسته اى از ايشان پس از اين [ اقرار] ، روى بر مى گردانند، و آنان مؤمن نيستند. و چون به سوى خدا و پيامبر او خوانده شوند تا ميان آنان داورى كند، به ناگاه ، دسته اى از آنها روى بر مى تابند. و اگر حق به جانب ايشان باشد، به حال اطاعت به سوى او مى آيند. آيا در دل هايشان بيمارى است، يا شك دارند، يا از آن مى ترسند كه خدا و فرستاده اش بر آنان ستم ورزند؟ [ نه، ]بلكه خودشان ستمكارند. گفتار مؤمنان ـ وقتى به سوى خدا و پيامبرش خوانده مى شوند تا ميانشان داورى كند - تنها اين است كه مى گويند: «شنيديم و اطاعت كرديم» . اينان اند كه رستگارند» .

حديثتفسير ابن كثيرـ به نقل از حسن ⁽¹⁾ـ:هر گاه از مردى كه ميان او و ديگرى دعوايى بود ، خواسته مى شد كه [براى داورى] نزد پيامبر صلى الله عليه و آله رود ، اگر حق با او بود ، مى پذيرفت و مى دانست كه پيامبر صلى الله عليه و آله به نفع او حكم خواهد داد ، و اگر قصد ظلم [و حق كشى ]داشت و از او خواسته مى شد كه نزد پيامبر صلى الله عليه و آله رود ، نمى پذيرفت و مى گفت : نزد فلانى مى روم. پس خداوند عز و جل اين آيه را فرو فرستاد ⁽²⁾و پيامبر خدا فرمود : «هر كس ميان او و برادرش دعوايى باشد و از وى خواسته شود كه به نزد داورى از داوران مسلمان رود و نپذيرد ، چنين كسى ظالم است و حق با او نيست» .

.

رسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ لَمّا سُئِلَ : مَا الإِيمانُ ؟ ـ :الصَّبرُ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الصَّبرُ نِصفُ الإِيمانِ ، وَاليَقينُ الإِيمانُ كُلُّهُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :الإِيمانُ عَمَلٌ كُلُّهُ ، وَالقَولُ بَعضُ ذلِكَ العَمَلِ بِفَرضٍ مِنَ اللّهِ بَيَّنَ في كِتابِهِ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :مَن عَمِلَ بِما أمَرَ اللّهُ عز و جل بِهِ فَهُوَ مُؤمِنٌ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :الإِيمانُ هُوَ أداءُ الفَرائِضِ وَاجتِنابُ الكَبائِرِ . ⁽⁵⁾

الكافي عن سلام الجعفي :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام عَنِ الإِيمانِ فَقالَ : الإِيمانُ أن يُطاعَ اللّهُ فَلا يُعصى . ⁽⁶⁾

الإمام عليّ عليه السلام :الإِيمانُ إخلاصُ العَمَلِ . ⁽⁷⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در پاسخ اين پرسش كه : ايمان چيست؟ ـ :صبر .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :صبر ، نصف ايمان است و يقين ، تمام ايمان .

امام صادق عليه السلام :ايمان ، همه اش كردار است ، و گفتار هم برخى از آن كردار است كه خداوند در كتاب خود، وجوب آن را بيان فرموده است .

امام صادق عليه السلام :هر كس به آنچه خداوند عز و جل فرمان داده ، عمل كند ، او مؤمن است .

امام صادق عليه السلام :ايمان ، همان انجام دادن واجبات و دورى كردن از گناهان بزرگ است .

الكافىـ به نقل از سلام جُعفى ـ:از امام صادق عليه السلام در باره ايمان پرسيدم . فرمود : «ايمان ، اين است كه از خدا فرمانبَرى شود و نافرمانى نشود» .

امام على عليه السلام :ايمان ، خالص گردانيدن عمل است .

.

الإمام الباقر عليه السلام :مَن أرادَ أن يَعلَمَ أنَّهُ مِن أهلِ الجَنَّةِ فَليَعرِض حُبَّنا عَلى قَلبِهِ ؛ فَإِن قَبِلَهُ فَهُوَ مُؤمِنٌ . ومَن كانَ لَنا مُحِبّا فَليَرغَب في زِيارَةِ قَبرِ الحُسَينِ عليه السلام ؛ فَمَن كانَ لِلحُسَينِ عليه السلام زَوّارا عَرَفناهُ بِالحُبِّ لَنا أهلَ البَيتِ وكانَ مِن أهلِ الجَنَّةِ ، ومَن لَم يَكُن لِلحُسَينِ زَوّارا كانَ ناقِصَ الإِيمانِ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :لا إيمانَ بِاللّهِ إلّا بِالبَراءَةِ مِن أعداءِ اللّهِ عز و جل . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :لا يَكونُ المُؤمِنُ مُؤمِنا حَتّى يَكونَ خائِفا راجيا ، ولا يَكونُ خائِفا راجِيا حَتّى يَكونَ عامِلاً لِما يَخافُ ويَرجو. ⁽³⁾

كمال الدين عن أبان بن تغلب :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : مَن عَرَفَ الأَئِمَّةَ ولَم يَعرِفِ الإِمامَ الَّذي في زَمانِهِ أمُؤمِنٌ هُوَ ؟ قالَ : لا ، قُلتُ : أمُسلِمٌ هُوَ ؟ قالَ : نَعَم . ⁽⁴⁾

التوحيد عن عمرو بن شمر عن جابر بن يزيد الجعفي عن الإمام الباقر عليه السلامـ في حَديثٍ يَقولُ فيهِ ـ : « لَا يُسْئلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئلُونَ » ⁽⁵⁾قالَ جابِرٌ : فَقُلتُ لَهُ : يَابنَ رَسولِ اللّهِ وكَيفَ لا يُسأَلُ عَمّا يَفعَلُ ؟ قالَ : لِأَنَّهُ لا يَفعَلُ إلّا ما كانَ حِكمَةً وصَوابا ، وهُوَ المُتَكَبِّرُ الجَبّارُ وَالواحِدُ القَهّارُ ، فَمَن وَجَدَ في نَفسِهِ حَرَجا في شَيءٍ مِمّا قَضَى اللّهُ فَقَد كَفَرَ ، ومَن أنكَرَ شَيئا مِن أفعالِهِ جَحَدَ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق عليه السلام : «وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُواْ أَنفُسَكُمْ» وسَلِّموا لِلإِمامِ تَسليماً «أَوِ اخْرُجُواْ مِن دِيَارِكُم» رِضاً لَهُ «مَّا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِّنْهُمْ وَلَوْ» أنَّ أهلَ الخِلافِ «فَعَلُواْ مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَّهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا» ⁽⁷⁾، وفي هذِهِ الآيَةِ: «ثُمَّ لَا يَجِدُواْ فِى أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَيْتَ» مِن أمرِ الوالي «وَيُسَلِّمُواْ» للّهِِ الطّاعَةَ «تَسْلِيمًا» ⁽⁸⁾. ⁽⁹⁾

.

امام باقر عليه السلام :هر كس مى خواهد بداند كه آيا اهل بهشت است ، دوستى ما را به دلش پيشنهاد كند . اگر آن را پذيرفت ، او مؤمن است . و هر كس دوستدار ماست ، بايد آرزومند زيارت قبر حسين عليه السلام باشد ، و هر كس زائر حسين عليه السلام باشد ، مى فهميم كه او دوستدار ما اهل بيت است و اهل بهشت خواهد بود و هر كس حسين عليه السلام را زيارت نكند ، ايمانش ناقص است .

امام صادق عليه السلام :ايمان به خدا ، جز با برائت از دشمنان خداوند عز و جل تحقّق نمى يابد .

امام صادق عليه السلام :مؤمن ، مؤمن [واقعى] نيست ، مگر آن كه در حال خوف و رجا (بيم از خشم خدا و اميد به رحمت او) باشد ؛ و حال خوف و رجا پيدا نمى كند ، مگر آن كه با ملاحظه آنچه [ از آن] مى ترسد و به [ آن ]اميد دارد ، عمل كند .

كمال الدينـ به نقل از ابان بن تغلب ـ:به امام صادق عليه السلام گفتم : كسى كه به امامان ، معرفت [و عقيده] داشته باشد ، ليكن امام زمان خود را نشناسد ، آيا او مؤمن است ؟ فرمود : «نه» . گفتم : آيا مسلمان است ؟ فرمود : «بله» .

التوحيدـ به نقل از عمرو بن شمر ، از جابر بن يزيد جعفى ، در باره آيه : «و [خدا] از آنچه مى كند ، بازخواست نمى شود ، در حالى كه مردمان ، بازخواست مى شوند» ـ:به امام باقر عليه السلام گفتم : اى فرزند پيامبر خدا ! چرا از آنچه مى كند ، بازخواست نمى شود؟ فرمود : «چون هيچ كارى نمى كند ، مگر از روى حكمت و درستى . او بزرگ و باشُكوه و يگانه و چيره بر همه چيز است . پس هر كس در باره آنچه خداوند حكم كرده است ، كمترين ناراحتى و ترديدى در دلش احساس كند ، كافر است ، و هر كس به چيزى از افعال او خرده بگيرد ، منكر است» .

امام صادق عليه السلام : «اگر به آنان فرمان مى داديم كه : خود را بكُشيد» و كاملاً تسليم امام باشيد «يا» براى خشنودى او «از خانه هايتان خارج شويد ، اين فرمان را به كار نمى بستند ، جز اندكى از آنان . و اگر» مخالفان «آنچه را بدان پند داده مى شوند، به كار مى بستند ، قطعا برايشان بهتر و در ثبات قدمشان مؤثّرتر بود» . و در اين آيه : «سپس از حكمى كه كرده اى» يعنى فرمان ولىّ امر، «در دل هايشان احساس ناراحتى [و ترديد ]نكنند و» در اطاعت از خدا «كاملاً سر تسليم فرود آورند» .

.

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :ما بالُ أقوامٍ يَتَحَدَّثونَ، فَإِذا رَأَوُا الرَّجُلَ مِن أهلِ بَيتي قَطَعوا حَديثَهُم؟! وَاللّهِ لا يَدخُلُ قَلبَ رَجُلٍ الإِيمانُ حَتّى يُحِبَّهُم للّهِِ ولِقَرابَتِهِم مِنّي. ⁽¹⁾

التوحيد عن إسحاق بن راهويه :لَمّا وافى أبُو الحَسَنِ الرِّضا عليه السلام بِنيسابورَ وأرادَ أن يَخرُجَ مِنها إلَى المَأمونِ اجتَمَعَ إلَيهِ أصحابُ الحَديثِ فَقالوا لَهُ : يَا ابنَ رَسولِ اللّهِ تَرحَلُ عَنّا ولا تُحَدِّثُنا بِحَديثٍ فَنَستَفيدَهُ مِنكَ وكانَ قَد قَعَدَ فِي العُمارِيَةِ فَأَطلَعَ رَأسَهُ وقالَ : سَمِعتُ أبي موسَى بنَ جَعفَرٍ يَقولُ : سَمِعتُ أبي جَعفَرَ بنَ مُحَمَّدٍ يَقولُ : سَمِعتُ أبي مُحَمَّدَ بنَ عَلِيٍّ يَقولُ : سَمِعتُ أبي عَلِيَّ بنَ الحُسَينِ يَقولُ : سَمِعتُ أبِي الحُسَينَ ابنَ عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ يَقولُ : سَمِعتُ أبي أميرَ المُؤمِنينَ عَلِيَّ بنَ أبي طالِبٍ عليه السلام يَقولُ : سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ : سَمِعتُ جَبرَئيلَ عليه السلام يَقولُ : سَمِعتُ اللّهَ جَلَّ جَلالُهُ يَقولُ : لا إلهَ إلَا اللّهُ حِصني فَمَن دَخَلَ حِصني أمِنَ مِن عَذابي . قالَ : فَلَمّا مَرَّتِ الرّاحِلَةُ نادانا : بِشُروطِها وأنَا مِن شُروطِها . ⁽²⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عدّه اى را چه شده است كه با هم سخن مى گويند و چون مردى از خاندان مرا مى بينند، سخن خود را قطع مى كنند؟! به خدا سوگند ، ايمان در دل هيچ كس جاى نمى گيرد، مگر آن گاه كه آنان (خاندانم) را به خاطر خدا و به واسطه خويشى شان با من ، دوست بدارند .

التوحيدـ به نقل از اسحاق بن راهويِه ـ:چون امام رضا عليه السلام به نيشابور رسيد و خواست از آن جا به سوى مأمون [در مرو] خارج شود ، اهل حديث نزد ايشان گرد آمدند و گفتند : اى پسر پيامبر خدا ! از نزد ما مى روى و حديثى برايمان نمى گويى كه از تو بهره مند شويم ؟! امام رضا عليه السلام كه در كجاوه نشسته بود ، سرش را بيرون آورد و فرمود : «از پدرم موسى بن جعفر شنيدم كه مى فرمايد : از پدرم جعفر بن محمّد شنيدم كه مى فرمايد : از پدرم محمّد بن على شنيدم كه مى فرمايد : از پدرم على بن الحسين شنيدم كه مى فرمايد : از پدرم حسين بن على بن ابى طالب شنيدم كه مى فرمايد : از پدرم امير مؤمنان، على بن ابى طالب شنيدم كه مى فرمايد : از پيامبر خدا شنيدم كه مى فرمايد : از جبرئيل شنيدم كه مى فرمايد : از خداوندِ پرشُكوه شنيدم كه مى فرمايد : لا إله إلّا اللّه (توحيد) ، دژ من است . هر كس به دژ من وارد شود ، از عذابم در امان است » . چون شتر به راه افتاد ، امام عليه السلام بانگ زد : «با شروط آن ، و من يكى از شروط آن هستم» .

.

و ـ ما خَلَصَ فِي القَلبِ وصَدَّقَتهُ الأَعمالُرسول اللّه صلى الله عليه و آله :لَيسَ الإِيمانُ بِالتَّحَلّي ولا بِالتَّمَنّي ، ولكِنَّ الإِيمانَ ما خَلَصَ فِي القَلبِ وصَدَّقَهُ الأَعمالُ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّمَا الإِيمانُ لَيسَ بِالتَّمَنّي ، ولكِن ما ثَبَتَ فِي القَلبِ وعَمِلَت بِهِ الجَوارِحُ وصَدَّقَتهُ الأَعمالُ الصّالِحَةُ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ وَالعَمَلُ شَريكانِ في قَرَنٍ ، لا يَقبَلُ اللّهُ عز و جلأحَدَهُما إلّا بِصاحِبِهِ. ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ وَالعَمَلُ قَرينانِ ، لا يَصلُحُ واحِدٌ مِنهُما إلّا مَعَ صاحِبِهِ. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا يُقبَلُ إيمانٌ بِلا عَمَلٍ ولا عَمَلٌ بِلا إيمانٍ. ⁽⁵⁾

الإمام عليّ عليه السلام :الإِيمانُ وَالعَمَلُ أخَوانِ تَوأَمانِ ورَفيقانِ لا يَفتَرِقانِ ، لا يَقبَلُ اللّهُ أحَدَهُما إلّا بِصاحِبِهِ . ⁽⁶⁾

مختصر بصائر الدرجات عن الهيثم بن عروة التميمي :قالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام : يا هَيثَمُ التَّميمِيُّ ، إنَّ قَوما آمَنوا بِالظّاهِرِ وكَفَروا بِالباطِنِ فَلَم يَنفَعهُم شَيءٌ ، وجاءَ قَومٌ مِن بَعدِهِم فَآمَنوا بِالباطِنِ وكَفَروا بِالظّاهِرِ فَلَم يَنفَعهُم ذلِكَ شيئا ، ولا إيمانَ بِظاهِرٍ إلّا بِباطِنٍ ، ولا بِباطِنٍ ⁽⁷⁾إلّا بِظاهِرٍ . ⁽⁸⁾

.

و - عقيده خالص درونىِ تقويت شده با عمل شايسته

و ـ عقيده خالص درونىِ تقويت شده با عمل شايستهپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان ، به آراستگى و آرزو نيست ؛ بلكه ايمان ، آن است كه در دل ، خالص باشد و اعمال ، آن را تأييد كنند .

امام صادق عليه السلام :ايمان ، به آرزو نيست ؛ بلكه ايمان ، آن است كه در دل ، استوار گردد و اندام ها آن را به كار زنند و كارهاى شايسته ، تصديقش كنند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان و عمل ، در كنار يكديگرند . خداوند عز و جل ، يكى از آنها را جز با ديگرى نمى پذيرد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان و عمل ، قرين هم اند . يكى از آنها بدون ديگرى به كار نمى آيد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ ايمانى بدون عمل و هيچ عملى بدون ايمان ، پذيرفته نمى شود .

امام على عليه السلام :ايمان و عمل ، دو برادر همزاد و دو يار جدا نشدنى هستند . خداوند ، يكى از آن دو را بدون ديگرى نمى پذيرد .

امام صادق عليه السلامـ خطاب به هيثم بن عروه تميمى ـ:اى هيثم تميمى ! گروهى در ظاهر ، ايمان آوردند و در باطن ، كفر ورزيدند و چنين ايمانى ، سودشان نبخشيد . پس از آنان ، مردمانى آمدند كه در باطن ، ايمان آوردند و در ظاهر ، كفر ورزيدند و اين نيز سودشان نبخشيد . نه ايمان ظاهرى بدون ايمانِ باطنى ، ايمان است و نه ايمان باطنى بدون ايمان ظاهرى .

.

۱ / ۲الفَرقُ بَينَ الإِسلامِ وَالإِيمانِأ ـ الإِيمانُ يُشارِكُ الإِسلامَ ولا عَكسَالكتاب«قَالَتِ الْأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَلَكِن قُولُواْ أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْاءِيمَانُ فِى قُلُوبِكُمْ وإِن تُطِيعُواْ اللّهَ وَرَسُولَهُ لَايَلِتْكُم مِّنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئا إِنَّ اللّهَ غَفُوُرُ رَّحِيمٌ» . ⁽¹⁾

الحديثالكافي عن أبي بصير عن الإمام الباقر عليه السلام ، قال :سَمِعتُهُ يَقولُ : «قَالَتِ الْأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَ لَكِن قُولُواْ أَسْلَمْنَا» فَمَن زَعَمَ أنَّهُم آمَنوا فَقَد كَذَبَ ، ومَن زَعَمَ أنَّهُم لَم يُسلِموا فَقَد كَذَبَ . ⁽²⁾

الكافي عن جميل بن درّاج :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «قَالَتِ الْأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَ لَكِن قُولُواْ أَسْلَمْنَا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْاءِيمَانُ فِى قُلُوبِكُمْ» فَقالَ لي : ألا تَرى أنَّ الإِيمانَ غَيرُ الإِسلامِ. ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ الإِيمانَ يُشارِكُ الإِسلامَ ولا يُشارِكُهُ الإِسلامُ ، إنَّ الإِيمانَ ما وَقَرَ فِي القُلوبِ وَالإِسلامَ ما عَلَيهِ المَناكِحُ وَالمَواريثُ وحَقنُ الدِّماءِ ، وَالإِيمانُ يَشرَكُ الإِسلامَ وَالإِسلامُ لا يَشرَكُ الإِيمانَ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۲ فرق ميان اسلام و ايمان

الف - ايمان در بردارنده اسلام است ، اما بر عكس نه

۱ / ۲فرق ميان اسلام و ايمانالف ـ ايمان در بر دارنده اسلام است ؛ امّا بر عكس ، نهقرآن«[ برخى ] باديه نشينان گفتند: ايمان آورديم . بگو: «ايمان نياورده ايد؛ ليكن بگوييد: اسلام آورديم. و هنوز ايمان در دل هاى شما داخل نشده است ، و اگر خدا و پيامبرِ او را فرمان بريد ، از [ ارزشِ ]كرده هايتان چيزى كم نمى كند. خدا آمرزنده مهربان است» .

حديثالكافىـ به نقل از ابو بصير ـ:از امام باقر عليه السلام شنيدم كه مى فرمايد : «باديه نشينان گفتند : ايمان آورديم . بگو : شما ايمان نياورده ايد؛ بلكه بگوييد : اسلام آورديم» . پس هر كس بگويد آنها ايمان آوردند ، دروغ گفته است، و هر كس هم بگويد اسلام نياوردند ، دروغ گفته است» .

الكافىـ به نقل از جميل بن دَرّاج ـ:از امام صادق عليه السلام در باره اين سخن خداوند عز و جل : «باديه نشينان گفتند : ايمان آورديم . بگو : شما ايمان نياورده ايد ؛ ليكن بگوييد : اسلام آورديم . و هنوز ايمان به دل هاى شما داخل نشده است» پرسيدم . به من فرمود : «آيا نمى بينى كه ايمان ، غير از اسلام است ؟».

امام صادق عليه السلام :ايمان ، شريك اسلام است ؛ امّا اسلام ، شريك ايمان نيست . ايمان ، آن است كه در دل ها جا مى گيرد (امر قلبى است) ، و اسلام ، چيزى است كه ازدواج ها و ميراث ها و حفظ خون ها به سبب آن صورت پذيرد . ايمان ، اسلام را در بر دارد ؛ امّا اسلام ، ايمان را در بر ندارد . ⁽¹⁾

.

الكافي عن أبي الصباح الكناني :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : أيُّهُما أفضَلُ : الإِيمانُ أوِ الإِسلامُ ؟ فَإِنَّ مَن قِبَلَنا يَقولونَ : إنَّ الإِسلامَ أفضَلُ مِنَ الإِيمانِ ، فَقالَ : الإِيمانُ أرفَعُ مِنَ الإِسلامِ . قُلتُ ؟ فَأَوجِدني ذلِكَ ، قالَ : ما تَقولُ فيمَن أحدَثَ فِي المَسجِدِ الحَرامِ مُتَعَمِّدا ؟ قالَ : قُلتُ : يُضرَبُ ضَربا شَديدا ، قالَ : أصَبتَ ، قالَ : فَما تَقولُ فيمَن أحدَثَ فِي الكَعبَةِ مُتَعَمِّدا ؟ قُلتُ : يُقتَلُ ، قالَ : أصَبتَ ، ألا تَرى أنَّ الكَعبَةَ أفضَلُ مِنَ المَسجِدِ وأنَّ الكَعبَةَ تَشرَكُ المَسجِدَ وَالمَسجِدَ لا يَشرَكُ الكَعبَةَ ، وكَذلِكَ الإِيمانُ يَشرَكُ الإِسلامَ وَالإِسلامُ لا يَشرَكُ الإِيمانَ . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :يَحتاجُ الإِسلامُ إلَى الإِيمانِ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :قَد يَكونُ الرَّجُلُ مُسلِما ولا يَكونُ مُؤمِنا ، ولا يَكونُ مُؤمِنا حَتّى يَكونَ مُسلِما . ⁽³⁾

ب ـ الإِيمانُ ما وَقَرَتهُ القُلوبُ وَالإِسلامُ ما جَرى بِهِ اللِّسانُمروج الذهب عن أبي دعامة :أتَيتُ عَلِيَّ بنَ مُحَمَّدِ بنِ عَلِيِّ بنِ موسى عائِدا في عِلَّتِهِ الَّتي كانَت وَفاتُهُ مِنها في هذِهِ السَّنَةِ ، فَلَمّا هَمَمتُ بِالاِنصِرافِ قالَ لي : يا أبا دِعامَةَ قَد وَجَبَ حَقُّكَ ، أفَلا اُحَدِّثُكَ بِحَديثٍ تُسَرُّ بِهِ ؟ قالَ : فَقُلتُ لَهُ : ما أحوَجَني إلى ذلِكَ يَا ابنَ رَسولِ اللّهِ ، قالَ : حَدَّثَني أبي مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ ، قالَ : حَدَّثَني أبي عَلِيُّ بنُ موسى ، قالَ : حَدَّثَني أبي موسَى بنُ جَعفَرٍ ، قالَ : حَدَّثَني أبي جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ ، قالَ : حَدَّثَني أبي مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ ، قالَ : حَدَّثَني أبي عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ ، قالَ : حَدَّثَني أبِي الحُسَينُ بنُ عَلِيٍّ ، قالَ : حَدَّثَني أبي عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ عليهم السلام ، قالَ : قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : اُكتُب يا عَلِيُّ . قالَ : قُلتُ : وما أكتُبُ ؟ قالَ لي : اُكتُب بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ ، الإِيمانُ ما وَقَرَتهُ القُلوبُ وصَدَّقَتهُ الأَعمالُ ، وَالإِسلامُ ما جَرى بِهِ اللِّسانُ وحَلَّت بِهِ المُناكَحَةُ . قالَ أبو دِعامَةَ : فَقُلتُ : يَا ابنَ رَسولِ اللّهِ ، ما أدري وَاللّهِ أيُّهُما أحسَنُ ، الحَديثُ أمِ الإِسنادُ ؟ فَقالَ : إنَّها لَصَحيفَةٌ بِخَطِّ عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ بِإِملاءِ رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله نَتَوارَثُها صاغِرا عَن كابِرٍ . ⁽⁴⁾

.

ب - ايمان در دل ها نقش مى بندد و اسلام بر زبان جارى مى شود

الكافىـ به نقل از ابو صباح كنانى ـ:به امام صادق عليه السلام گفتم : كدام يك برتر است : ايمان يا اسلام؟ زيرا كسانى كه نزد ما هستند ، مى گويند : اسلام از ايمان برتر است . امام صادق عليه السلام فرمود : «ايمان ، بالاتر از اسلام است» . گفتم : اين را برايم توضيح دهيد . فرمود : «چه مى گويى در باره كسى كه در مسجد الحرام عمدا نجاست كند؟». گفتم : بايد او را سخت تنبيه كرد . فرمود : «درست است . چه مى گويى در باره كسى كه در خانه كعبه ، عمدا نجاست كند ؟». گفتم : بايد كشته شود. فرمود : «درست است . پس مى بينى كه كعبه برتر از مسجد است ، و كعبه با مسجد شريك است؛ ولى مسجد با كعبه شريك نيست . همين سان ، ايمان با اسلام شريك است؛ امّا اسلام ، شريك ايمان نيست» .

امام على عليه السلام :اسلام ، به ايمان نياز دارد .

امام على عليه السلام :ممكن است انسان ، مسلمان باشد و مؤمن نباشد ؛ امّا براى اين كه مؤمن باشد ، بايد حتما مسلمان باشد .

ب ـ ايمان در دل ها نقش مى بندد و اسلام بر زبان جارى مى شودمروج الذهبـ به نقل از ابو دعامه ـ:در بيمارى امام هادى عليه السلام كه بر اثر آن در اين سال از دنيا رفت ، به عيادت ايشان رفتم . چون خواستم ايشان را ترك كنم ، به من فرمود : «اى ابو دعامه ! حقّ تو [بر ما] واجب گشت . پس آيا حديثى برايت نگويم كه تو را شادمان سازد؟». گفتم : چه قدر محتاج آنم ، اى فرزند پيامبر خدا ؟ فرمود : «پدرم محمّد بن على ، برايم نقل كرد و گفت : پدرم على بن موسى برايم نقل كرد و گفت : پدرم موسى بن جعفر برايم نقل كرد و گفت: پدرم جعفر بن محمّد برايم نقل كرد و گفت : پدرم محمّد بن على برايم نقل كرد و گفت : پدرم على بن الحسين برايم نقل كرد و گفت : پدرم حسين بن على برايم نقل كرد و گفت : پدرم على بن ابى طالب برايم نقل كرد و گفت : پيامبر خدا فرمود : بنويس ، اى على ! گفتم : چه بنويسم ؟ فرمود : بنويس : به نام خداى مهرگستر مهربان . ايمان ، چيزى است كه در دل ها جاى گيرد و كردار ، آن را تأييد كند و اسلام ، چيزى است كه بر زبان جارى شود و زناشويى با آن روا گردد » . گفتم : اى پسر پيامبر خدا ! به خدا سوگند كه نمى دانم كدام يك از اين دو ، نيكوتر است : خود حديث ، يا سند آن؟ فرمود : «اين حديث ، در كتابى است كه به خطّ على بن ابى طالب و با املاى پيامبر خدا نوشته شده و ما آن را پسر از پدر ، به ارث مى بريم» .

.

الكافي عن حمران بن أعين عن الإمام الباقر عليه السلام ، قال :سَمِعتُهُ يَقولُ : الإِيمانُ مَا استَقَرَّ فِي القَلبِ وأفضى بِهِ إلَى اللّهِ عز و جل وصَدَّقَهُ العَمَلُ بِالطّاعَةِ للّهِِ وَالتَّسليمِ لِأَمرِهِ ، وَالإِسلامُ ما ظَهَرَ مِن قَولٍ أو فِعلٍ وهُوَ الَّذي عَلَيهِ جَماعَةُ النّاسِ مِنَ الفِرَقِ كُلِّها ، وبِهِ حُقِنَتِ الدِّماءُ ، وعَلَيهِ جَرَتِ المَواريثُ وجازَ النِّكاحُ ، وَاجتَمَعوا عَلَى الصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَالصَّومِ وَالحَجِّ فَخَرَجوا بِذلِكَ مِنَ الكُفرِ واُضيفوا إلَى الإِيمانِ ، وَالإِسلامُ لا يَشرَكُ الإِيمانَ وَالإِيمانُ يَشرَكُ الإِسلامَ ، وهُما فِي القَولِ وَالفِعلِ يَجتَمِعانِ ، كَما صارَتِ الكَعبَةُ فِي المَسجِدِ وَالمَسجِدُ لَيسَ فِي الكَعبَةِ ، وكَذلِكَ الإِيمانُ يَشرَكُ الإِسلامَ وَالإِسلامُ لا يَشرَكُ الإِيمانَ ، وقَد قالَ اللّهُ عز و جل : «قَالَتِ الْأَعْرَابُ ءَامَنَّا قُل لَّمْ تُؤْمِنُواْ وَ لَكِن قُولُواْ أَسْلَمْنَا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْاءِيمَانُ فِى قُلُوبِكُمْ» ⁽¹⁾فَقَولُ اللّهِ عز و جل أصدَقُ القَولِ . قُلتُ : فَهَل لِلمُؤمِنِ فَضلٌ عَلَى المُسلِمِ في شَيءٍ مِنَ الفَضائِلِ وَالأَحكامِ وَالحُدودِ وغَيرِ ذلِكَ ؟ فَقالَ : لا ، هُما يَجرِيانِ في ذلِكَ مَجرى واحِدٍ ، ولكِن لِلمُؤمِنِ فَضلٌ عَلَى المُسلِمِ في أعمالِهِما وما يَتَقَرَّبانِ بِهِ إلَى اللّهِ عز و جل . قُلتُ : ألَيسَ اللّهُ عز و جل يَقولُ : «مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا» ⁽²⁾، وزَعَمتَ أنَّهُم مُجتَمِعونَ عَلَى الصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَالصَّومِ وَالحَجِّ مَعَ المُؤمِنِ ؟ قالَ : ألَيسَ قَد قالَ اللّهُ عز و جل : «يُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً» ⁽³⁾، فَالمُؤمِنونَ هُمُ الَّذينَ يُضاعِفُ اللّهُ عز و جل لَهُم حَسَناتِهِم لِكُلِّ حَسَنَةٍ سَبعونَ ضِعفا ، فَهذا فَضلُ المُؤمِنِ ، ويَزيدُهُ اللّهُ في حَسَناتِهِ عَلى قَدرِ صِحَّةِ إيمانِهِ أضعافا كَثيرَةً ، ويَفعَلُ اللّهُ بِالمُؤمِنينَ ما يَشاءُ مِنَ الخَيرِ . قُلتُ : أرَأَيتَ مَن دَخَلَ فِي الإِسلامِ ألَيسَ هُوَ داخِلاً فِي الإِيمانِ ؟ فَقالَ : لا ، ولكِنَّهُ قَد اُضيفَ إلَى الإِيمانِ وخَرَجَ مِنَ الكُفرِ ، وسَأَضرِبُ لَكَ مَثَلاً تَعقِلُ بِهِ فَضلَ الإِيمانِ عَلَى الإِسلامِ ، أرَأَيتَ لَو بَصُرتَ رَجُلاً فِي المَسجِدِ أكُنتَ تَشهَدُ أنَّكَ رَأَيتَهُ فِي الكَعبَةِ ؟ قُلتُ : لا يَجوزُ لي ذلِكَ . قالَ : فَلَو بَصُرتَ رَجُلاً فِي الكَعبَةِ أكُنتَ شاهِدا أنَّهُ قَد دَخَلَ المَسجِدَ الحَرامَ ؟ قُلتُ : نَعَم ! قالَ : وكَيفَ ذلِكَ ؟ قُلتُ : إنَّهُ لا يَصِلُ إلى دُخولِ الكَعبَةِ حَتّى يَدخُلَ المَسجِدَ . فَقالَ : قَد أصَبتَ وأحسَنتَ . ثُمَّ قالَ : كَذلِكَ الإِيمانُ وَالإِسلامُ . ⁽⁴⁾

.

الكافىـ به نقل از حُمران بن اَعيَن ـ:از امام باقر عليه السلام شنيدم كه مى فرمايد : «ايمان ، آن است كه در دل ، جاى گيرد و آن را به سوى خداوند عز و جلبكشاند و به كار بستن طاعت خدا و گردن نهادن به فرمان او آن را تصديق كند ؛ ولى اسلام ، گفتار و كردار ظاهرى است ، و اين همان است كه عموم مردم[مسلمان] از هر فرقه اى ، بر آن ، متّفق اند و به واسطه آن ، خون ها حفظ و ميراث ها برقرار و ازدواج ، جايز مى گردد و همه مسلمانان در نماز و زكات و روزه و حج ، هم داستان اند و بدان سبب ، از كفر در آمده اند و به ايمان ، منسوب مى شوند . اسلام، شريك ايمان نيست ؛ امّا ايمان ، شريك اسلام است و اين دو ، در گفتار (شهادتين) و كردار ، مشترك اند ، چنان كه كعبه در مسجد [الحرام] است ؛ ولى مسجد در كعبه نيست . همين سان ، ايمان با اسلام شريك است؛ ولى اسلام ، شريك ايمان نيست . خداوند عز و جلفرموده است : «باديه نشينان گفتند : ما ايمان آورديم . بگو : شما ايمان نياورده ايد ؛ ليكن بگوييد : ما اسلام آورديم . ايمان هنوز در دل هاى شما داخل نشده است» و سخن خداوند عز و جل، راست ترين سخن است» . گفتم : پس آيا مؤمن ، در چيزى از فضايل و احكام و حدود و غير اينها ، امتيازى بر مسلمان دارد؟ فرمود : «نه ، هر دو از اين جهت ، يكسان اند ؛ امّا در اعمالشان و در كارهايى كه با آنها به خداوند عز و جل تقرّب مى جويند ، مؤمن بر مسلمان برترى دارد» . گفتم : آيا نه اين است كه خداوند عز و جل مى فرمايد : «هر كس يك نيكى بياورد ، ده برابر آن پاداش دارد» ، در صورتى كه شما فرمودى آنان در نماز و زكات و روزه و حج ، با مؤمن يك حكم دارند؟ فرمود : «آيا نه اين است كه خداوند عز و جل فرموده است : «خدا براى او چندين برابر بيشتر مى كند» ؟ پس مؤمنان اند كه خداوند عز و جل نيكى هايشان را چند برابر مى سازد ؛ هر نيكى را هفتاد برابر. اين است برترىِ مؤمن [بر مسلمان] ، و خدا به اندازه درستىِ ايمانش ، چندين برابر بر نيكى هايش مى افزايد . خداوند نسبت به مؤمنان ، هر نيكى اى كه بخواهد ، مى كند» . گفتم : بفرماييد كه اگر كسى به اسلام در آيد ، آيا نه اين است كه وارد ايمان نيز شده است؟ فرمود : «خير ؛ بلكه منسوب به ايمان گشته و از كفر برون شده است . برايت مثالى مى زنم تا بدان وسيله، برترىِ ايمان بر اسلام را دريابى : به من بگو كه اگر مردى را در ميان مسجد الحرام ببينى ، آيا گواهى مى دهى كه او را در كعبه ديده اى؟». گفتم : چنين گواهى دادنى، بر من روا نيست . فرمود : «اگر وى را در داخل كعبه ببينى ، آيا گواهى مى دهى كه او داخل مسجد الحرام گشته است؟». گفتم : بله . فرمود : «به چه دليل ؟». گفتم : زيرا او به درون كعبه نمى رسد ، مگر آن كه [نخست] وارد مسجد شود . فرمود: «درست است، آفرين» و سپس فرمود: «ايمان و اسلام نيز اين گونه اند».

.

. .

. .

ج ـ الإِيمانُ إقرارٌ وعَمَلٌ وَالإِسلامُ إقرارٌ بِلا عَمَلٍرسول اللّه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ إقرارٌ وعَمَلٌ ، وَالإِسلامُ إقرارٌ بِلا عَمَلٍ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ لَمّا سُئِلَ : مَا الإِسلامُ ؟ ـ :دينُ اللّهِ اسمُهُ الإِسلامُ ، وهُوَ دينُ اللّهِ قَبلَ أن تَكونوا حَيثُ كُنتُم وبَعدَ أن تَكونوا ، فَمَن أقَرَّ بِدينِ اللّهِ فَهُوَ مُسلِمٌ ، ومَن عَمِلَ بِما أمَرَ اللّهُ عز و جل بِهِ فَهُوَ مُؤمِنٌ . ⁽²⁾

د ـ اِشتِراطُ اجتِنابِ الكَبائِرِ وَالصَّغائِرِ فِي الإِيمانِالخصال عن أبي بصير :كُنتُ عِندَ أبي جَعفَرٍ عليه السلام فَقالَ لَهُ رَجُلٌ : أصلَحَكَ اللّهُ إنَّ بِالكوفَةِ قَوما يَقولونَ مَقالَةً يَنسُبونَها إلَيكَ ، فَقالَ : وما هِيَ ؟ قالَ : يَقولونَ : الإِيمانُ غَيرُ الإِسلامِ ، فَقالَ أبو جَعفَرٍ عليه السلام : نَعَم ، فَقالَ الرَّجُلُ : صِفهُ لي قالَ : مَن شَهِدَ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله وأقَرَّ بِما جاءَ مِن عِندِ اللّهِ وأقامَ الصَّلاةَ وآتَى الزَّكاةَ وصامَ شَهرَ رَمَضانَ وحَجَّ البَيتَ فَهُوَ مُسلِمٌ ، قُلتُ : فَالإِيمانُ ؟ قالَ : مَن شَهِدَ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ وأقَرَّ بِما جاءَ مِن عِندِ اللّهِ وأقامَ الصَّلاةَ وآتَى الزَّكاةَ وصامَ شَهرَ رَمَضانَ وحَجَّ البَيتَ ولَم يَلقَ اللّهَ بِذَنبٍ أوعَدَ عَلَيهِ النّارَ فَهُوَ مُؤمِنٌ . قالَ أبو بَصيرٍ : جُعِلتُ فِداكَ وأيُّنا لَم يَلقَ اللّهَ بِذَنبٍ أوعَدَ عَلَيهِ النّارَ؟! فَقالَ : لَيسَ هُوَ حَيثُ تَذهَبُ إنَّما هُوَ [ مَن] ⁽³⁾لَم يَلقَ اللّهَ بِذَنبٍ أوعَدَ عَلَيهِ النّارَ ولَم يَتُب مِنهُ . ⁽⁴⁾

.

ج - ايمان ، اقرار همراه عمل است ، و اسلام ، اقرار بدون عمل

د - شرط دورى كردن از گناهان بزرگ و كوچك در ايمان

ج ـ ايمان ، اقرار همراه عمل است و اسلام ، اقرار بدون عملپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان ، گواهى دادن و كردار است ؛ ولى اسلام ، گواهى دادن بى كردار .

امام صادق عليه السلامـ در پاسخ اين پرسش كه : اسلام چيست؟ ـ :دين خدا نامش اسلام است ، و آن ، [ همواره ]دين خدا بوده است ، پيش از آن كه شما باشيد ـ هر جا بوده ايد ـ و پس از شما نيز چنين خواهد بود . پس هر كسى كه به دين خدا اقرار كند ، مسلمان است و كسى كه به دستورهاى خداوند عز و جل عمل كند ، مؤمن است .

د ـ شرط دورى كردن از گناهان بزرگ و كوچك در ايمانالخصالـ به نقل از ابو بصير ـ:در محضر امام باقر عليه السلام بودم كه مردى به ايشان گفت : خداوند ، تو را سلامت بدارد! در كوفه عدّه اى هستند كه سخنى مى گويند و آن را به شما نسبت مى دهند . فرمود : «چه سخنى ؟» . گفت : مى گويند : ايمان غير از اسلام است . امام باقر عليه السلام فرمود : «همين گونه است» . مرد گفت : برايم توضيحش دهيد . فرمود : «كسى كه به يگانگىِ خداوند يكتا و پيامبرىِ محمّد صلى الله عليه و آله گواهى دهد و به آنچه از نزد خدا آمده است، اقرار كند ، و نماز بخواند و زكات بپردازد و ماه رمضان ، روزه بدارد و حجّ خانه خدا بگزارد ، مسلمان است» . من گفتم : پس ايمان چه؟ فرمود: «كسى كه به يگانگىِ خداوند يكتا و پيامبرىِ محمّد صلى الله عليه و آله گواهى دهد و به آنچه او از نزد خدا آورده است، اقرار كند ، و نماز بخواند و زكات بپردازد و ماه رمضان ، روزه بدارد و حجّ خانه خدا بگزارد و خداوند را با گناهى ديدار نكند كه برايش وعده آتش داده است ، مؤمن است» . گفتم : قربانت گردم ! كدام يك از ماست كه خداوند را با گناهى ديدار نكند كه براى آن ، وعده آتش داده است؟! فرمود : «اشتباه فهميدى . مقصود ، اين است كه خدا را با گناهى ديدار نكند كه براى آن ، وعده آتش داده است و او از آن توبه نكرده باشد» .

.

الأمالي للطوسي عن أبي بصير :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام : مَا الإِيمانُ ؟ فَجَمَعَ لِيَ الجَوابَ في كَلِمَتَينِ فَقالَ: الإِيمانُ بِاللّهِ أن لا تَعصِيَ اللّهَ . قُلتُ : فَمَا الإِسلامُ ؟ فَجَمَعَهُ في كَلِمَتَينِ فَقالَ : مَن شَهِدَ شَهادَتَنا ونَسَكَ نُسُكَنا وذَبَحَ ذَبيحَتَنا . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ في مُكاتَبَتِهِ لِعَبدِ المَلِكِ بنِ أعيَنَ ـ :الإِيمانُ هُوَ الإِقرارُ بِاللِّسانِ وعَقدٌ فِي القَلبِ وعَمَلٌ بِالأَركانِ وَالإِيمانُ بَعضُهُ مِن بَعضٍ وهُوَ دارٌ ، وكَذلِكَ الإِسلامُ دارٌ ، وَالكُفرُ دارٌ ⁽²⁾فَقَد يَكونُ العَبدُ مُسلِما قَبلَ أن يَكونَ مُؤمِناً ، ولا يَكونُ مُؤمِنا حَتّى يَكونَ مُسلِما ، فَالإِسلامُ قَبلَ الإِيمانِ وهُوَ يُشارِكُ الإِيمانَ ، فَإِذا أتَى العَبدُ كَبيرَةً مِن كَبائِرِ المَعاصي أو صَغيرَةً مِن صَغائِرِ المَعاصِي الَّتي نَهَى اللّهُ عز و جل عَنها كانَ خارِجا مِنَ الإِيمانِ ، ساقِطا عَنهُ اسمُ الإِيمانِ وثابِتا عَلَيهِ اسمُ الإِسلامِ فَإِن تابَ وَاستَغفَرَ عادَ إلى دارِ الإِيمانِ وَلا يُخرِجُهُ إلَى الكُفرِ إلَا الجُحودُ وَالاِستِحلالُ ، أن يَقولَ لِلحَلالِ هذا حَرامٌ ولِلحَرامِ هذا حَلالٌ ودانَ بِذلِكَ ، فَعِندَها يَكونُ خارِجا مِنَ الإِسلامِ وَالإِيمانِ داخِلاً فِي الكُفرِ ، وكانَ بِمَنزِلَةِ مَن دَخَلَ الحَرَمَ ثُمَّ دَخَلَ الكَعبَةَ وأحدَثَ فِي الكَعبَةِ حَدَثا فَاُخرِجَ عَنِ الكَعبَةِ وعَنِ الحَرَمِ فَضُرِبَت عُنُقُهُ وصارَ إلَى النّارِ . ⁽³⁾

الإمام الرّضا عليه السلام :إنَّ الإِسلامَ غَيرُ الإِيمانِ ، وكُلُّ مُؤمِنٍ مُسلِمٌ ولَيسَ كُلُّ مُسلِمٍ مُؤمِناً ، ولا يَسرِقُ السّارِقُ حينَ يَسرِقُ وهُوَ مُؤمِنٌ ، ولا يَزنِي الزّاني حينَ يَزني وهُوَ مُؤمِنٌ ، وأصحابُ الحُدودِ مُسلِمونَ لا مُؤمِنونَ ولا كافِرونَ ، وَاللّهُ تَعالى لا يُدخِلُ النّارَ مُؤمِنا وقَد وَعَدَهُ الجَنَّةَ ، ولا يُخرِجُ مِنَ النّارِ كافِرا وقَد أوعَدَهُ النّارَ وَالخُلودَ فيها ؛ ولا يَغفِرُ أن يُشرَكَ بِهِ ويَغفِرُ ما دونَ ذلِكَ لِمَن يَشاءُ ومُذنِبو أهلِ التَّوحيدِ لا يُخَلَّدونَ ⁽⁴⁾فِي النّارِ ويُخرَجونَ مِنها ، وَالشَّفاعَةُ جائِزَةٌ لَهُم وإنَّ الدّارَ اليَومَ دارُ تَقِيَّةٍ ، وهِيَ دارُ الإِسلامِ لا دارُ كُفرٍ ولا دارُ إيمانٍ ، وَالأَمرُ بِالمَعروفِ وَالنَّهيُ عَنِ المُنكَرِ واجِبانِ إذا أمكَنَ ولَم يَكُن خيفَةٌ عَلَى النَّفسِ ، وَالإِيمانُ هُوَ أداءُ الأَمانَةِ وَاجتِنابُ جَميعِ الكَبائِرِ ، وهُوَ مَعرِفَةٌ بِالقَلبِ وإقرارٌ بِاللِّسانِ وعَمَلٌ بِالأَركانِ . ⁽⁵⁾

راجع : ص ۶۶ ( حديث جامع في حقيقة الإيمان والإسلام وفروقهما).

.

الأمالى ، طوسىـ به نقل از ابو بصير ـ:از امام صادق عليه السلام پرسيدم : ايمان چيست؟ ايشان پاسخ را در دو كلمه برايم گرد آورد و فرمود : «ايمان به خدا ، آن است كه خدا را نافرمانى نكنى» . پرسيدم : پس اسلام چيست؟ جواب آن را نيز در دو كلمه فرمود : «كسى كه به آنچه ما شهادت مى دهيم (شهادتين) ، شهادت دهد و عبادات ما را انجام دهد و مانند ما ذبح كند» .

امام صادق عليه السلامـ در مكاتبه اش با عبد الملك بن اَعيَن ـ :ايمان ، عبارت است از : اقرار به زبان و اعتقاد در دل و عمل با اعضا و جوارح . [اين] اجزاى ايمان ، به هم پيوسته اند و ايمان [مانند] يك خانه است ، چنان كه اسلام نيز [همانند] يك خانه است ، و كفر هم [مانند] يك خانه است . ⁽¹⁾گاهى بنده مسلمان است ، پيش از آن كه مؤمن باشد ؛ ولى مؤمن نيست، مگر آن كه مسلمان باشد . پس اسلام ، مقدّم بر ايمان و شريك ايمان است . بنا بر اين ، هر گاه بنده گناه كبيره اى يا گناه صغيره اى انجام دهد كه خداوند از آن نهى فرموده است ، از ايمان خارج مى شود و نام ايمان ، از او حذف مى گردد؛ ولى نام اسلام بر وى مى ماند . اگر توبه كرد و آمرزش خواست، به خانه ايمان باز مى گردد ؛ امّا او را [از اسلام] به كفر نمى برد ، مگر انكار و رواشمارى . رواشمارى ، اين است كه در باره چيز حلال بگويد : اين حرام است و در باره حرام بگويد : اين حلال است ، و به اين [ سخن]، باور داشته باشد . در اين صورت ، از اسلام و ايمان ، خارج مى شود و به كفر وارد مى شود و به سان كسى خواهد بود كه داخل مسجد الحرام گردد و سپس به درون كعبه رود و در كعبه حَدَثى از خود ، صادر نمايد ، و از كعبه و حرم [هر دو] ، بيرونش كنند و گردنش زده شود و به دوزخ رود» .

امام رضا عليه السلام :اسلام ، غير از ايمان است . هر مؤمنى مسلمان است؛ امّا هر مسلمانى مؤمن نيست . سارق در حين سرقت ، ايمان ندارد . زناكار در حين زنا كردن ، ايمان ندارد . كسانى كه سزاوار كيفر حد هستند، مسلمان اند ؛ امّا مؤمن نيستند ، كافر هم نيستند . خداوند متعال ، مؤمن را به دوزخ نمى برد ؛ چون به او وعده بهشت داده است . كافر را هم از آتش بيرون نمى آورد ؛ چون او را به آتش و جاودانگى در آن ، تهديد كرده است . شرك به خود را نمى بخشد و جز آن را [هر گناهى كه باشد] ، براى هر كس كه بخواهد ، مى بخشد . گنهكارانِ اهل توحيد ، در آتش ، جاودان نمى شوند ؛ بلكه [سرانجام] از آن بيرون آورده مى شوند و شفاعت در حقّ آنان ، جايز است . مرز و بومِ فعلى ، مرز و بوم تقيّه است ؛ يعنى مرز و بوم اسلام است ؛ نه سرزمين كفر است و نه سرزمين ايمان . امر به معروف و نهى از منكر ، در صورتى كه ممكن باشد و بيم بر جان نرود ، واجب است . ايمان گزاردن امانت است و دورى كردن از همه گناهان بزرگ ، و شناختِ به دل است و اقرار كردن با زبان و عمل با اركان (اعضا) .

ر . ك : ص ۶۷ (حديثى جامع در باره حقيقت ايمان و اسلام و تفاوت هاى آن دو).

.

ه ـ الإِيمانُ إقرارٌ وعَمَلٌ ونِيَّةٌ وَالإِسلامُ إقرارٌ وعَمَلٌالإمام الصادق عليه السلام :الإِيمانُ إقرارٌ وعَمَلٌ ونِيَّةٌ ، وَالإِسلامُ إقرارٌ وعَمَلٌ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ في صِفَةِ الإِسلامِ ـ :فَرقُ ما بَينَ المُسلِمِ وَالمُؤمِنِ ، أنَّ المُسلِمَ إنَّما يَكونُ مُؤمِنا أن يَكونَ مُطيعا فِي الباطِنِ مَعَ ما هُوَ عَلَيهِ فِي الظّاهِرِ ، فَإِذا فَعَلَ ذلِكَ بِالظّاهِرِ كانَ مُسلِما ، وإذا فَعَلَ ذلِكَ بِالظّاهِرِ وَالباطِنِ بِخُضوعٍ وتَقَرُّبٍ بِعِلمٍ كانَ مُؤمِنا ، فَقَد يَكونُ العَبدُ مُسلِما ولا يَكونُ مُؤمِنا إلّا وهُوَ مُسلِمٌ . ⁽²⁾

و ـ الإِسلامُ عَلانِيَةٌ وَالإِيمانُ فِي القَلبِتفسير الثعلبي :قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : الإِيمانُ سِرٌّ ـ وأشارَ إلى صَدرِهِ ـ وَالإِسلامُ عَلانِيَةٌ . ⁽³⁾

.

ه - ايمان ، اقرار و كردار و نيّت است ، و اسلام ، اقرار و كردار

و - اسلام آشكار است، و ايمان در دل

ه ـ ايمان ، اقرار و كردار و نيّت است ، و اسلام ، اقرار و كردارامام صادق عليه السلام :ايمان ، اقرار و كردار و نيّت است ؛ ولى اسلام ، اقرار و كردار است .

امام صادق عليه السلامـ در وصف اسلام ـ :فرق ميان مسلمان و مؤمن ، اين است كه مسلمان آن گاه مؤمن است كه در درون [و دل خود] ، فرمان بردار چيزى باشد كه در برون ، بر آن است . پس هر گاه در برون چنين كند، مسلمان است و هر گاه در برون و درون و با خضوع و تقرّب ، آگاهانه چنين كند ، مؤمن است . پس گاه ، بنده مسلمان است [و مؤمن نيست] ؛ ولى اگر مؤمن باشد ، حتما مسلمان نيز هست .

و ـ اسلام ، آشكار است، و ايمان ، در دلتفسير الثعلبى :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود : «ايمان ، درونى است» و به سينه اش اشاره فرمود [و افزود :] «و اسلام ، بيرونى» .

.

مسند ابن حنبل عن أنس :كانَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقولُ : الإِسلامُ عَلانِيَةٌ وَالإِيمانُ فِي القَلبِ . قالَ : ثُمَّ يُشيرُ بِيَدِهِ إلى صَدرِهِ ثَلاثَ مَرّاتٍ . قالَ : ثُمَّ يَقولُ : التَّقوى هاهُنا ، التَّقوى هاهُنا . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :إنَّ مَحَلَّ الإِيمانِ الجَنانُ وسَبيلَهُ الاُذُنانِ . ⁽²⁾

ز ـ الأَحكامُ عَلَى الإِسلامِ وَالثَّوابُ عَلَى الإِيمانِالإمام الصادق عليه السلام :الإِسلامُ يُحقَنُ بِهِ الدَّمُ ، وتُؤَدّى بِهِ الأَمانَةُ ، وتُستَحَلُّ بِهِ الفُروجُ؛ وَالثَّوابُ عَلَى الإِيمانِ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :إنَّ الإِسلامَ قَبلَ الإِيمانِ وعَلَيهِ يَتَوارَثونَ ويَتَناكَحونَ، وَالإِيمانُ عَلَيهِ يُثابونَ. ⁽⁴⁾

راجع : ص ۵۶ ح ۵۳ .

۱ / ۳حَديثٌ جامِعٌ في حَقيقَةِ الإِيمانِ وَالإِسلامِ وفُروقِهِماتحف العقول عن الإمام الصادق عليه السلامـ أنَّهُ دَخَلَ عَلَيهِ رَجُلٌ فَقالَ عليه السلام لَهُ ـ :مِمَّنِ الرَّجُلُ ؟ فَقالَ : مِن مُحِبّيكُم ومَواليكُم ، فَقالَ لَهُ جَعفَرٌ عليه السلام : لا يُحِبُّ اللّهَ عَبدٌ ⁽⁵⁾حَتّى يَتَوَلّاهُ ولا يَتَوَلّاهُ حَتّى يوجِبَ لَهُ الجَنَّةَ . ثُمَّ قالَ لَهُ مِن أيِّ مُحِبّينا أنتَ ؟ فَسَكَتَ الرَّجُلُ ، فَقالَ لَهُ سَديرٌ : وكَم مُحِبّوكُم يَابنَ رَسولِ اللّهِ ؟ فَقالَ : عَلى ثَلاثِ طَبَقاتٍ : طَبَقَةٍ أحَبّونا فِي العَلانِيَةِ ولَم يُحِبّونا فِي السِّرِّ ، وطَبَقَةٍ يُحِبّونا فِي السِّرِّ ولَم يُحِبّونا فِي العَلانِيَةِ ، وطَبَقَةٍ يُحِبّونا فِي السِّرِّ وَالعَلانِيَةِ ، هُمُ النَّمَطُ ⁽⁶⁾الأَعلى ، شَرِبوا مِنَ العَذبِ الفُراتِ ، وعَلِموا تَأويلَ الكِتابِ وفَصلَ الخِطابِ وسَبَبَ الأَسبابِ ، فَهُمُ النَّمَطُ الأَعلى ، الفَقرُ وَالفاقَةُ وأنواعُ البَلاءِ أسرَعُ إلَيهِم مِن رَكضِ الخَيلِ ، مَسَّتهُمُ البَأساءُ وَالضَّرّاءُ وزُلزِلوا وفُتِنوا ، فَمِن بَينِ مَجروحٍ ومَذبوحٍ ، مُتَفَرِّقينَ في كُلِّ بِلادٍ قاصِيَةٍ ، بِهِم يَشفِي اللّهُ السَّقيمَ ويُغنِي العَديمَ ، وبِهِم تُنصَرونَ ، وبِهِم تُمطَرونَ ، وبِهِم تُرزَقونَ ، وهُمُ الأَقَلّونَ عَدَدا ، الأَعظَمونَ عِندَ اللّهِ قَدرا وخَطَرا . وَالطَّبَقَةُ الثّانِيَةُ النَّمَطُ الأَسفَلُ ، أحَبّونا فِي العَلانِيَةِ وساروا بِسيرَةِ المُلوكِ ، فَأَلسِنَتُهُم مَعَنا وسُيوفُهُم عَلَينا . وَالطَّبَقَةُ الثّالِثَةُ النَّمَطُ الأَوسَطُ ، أحَبّونا فِي السِّرِّ ولَم يُحِبّونا فِي العَلانِيَةِ ، ولَعَمري لَئِن كانوا أحَبّونا فِي السِّرِّ دونَ العَلانِيَةِ ، فَهُمُ الصَّوّامونَ بِالنَّهارِ ، القَوّامونَ بِاللَّيلِ ، تَرى أثَرَ الرَّهبانِيَّةِ في وُجوهِهِم ، أهلُ سِلمٍ وَانقِيادٍ . قالَ الرَّجُلُ : فَأَنَا مِن مُحِبّيكُم فِي السِّرِّ وَالعَلانِيَةِ . قالَ جَعفَرٌ عليه السلام : إنَّ لِمُحِبّينا فِي السِّرِّ وَالعَلانِيَةِ عَلاماتٍ يُعرَفونَ بِها . قالَ الرَّجُلُ : وما تِلكَ العَلاماتُ ؟ قالَ عليه السلام : تِلكَ خِلالٌ أوَّلُها أنَّهُم عَرَفُوا التَّوحيدَ حَقَّ مَعرِفَتِهِ ، وأحكَموا عِلمَ تَوحيدِهِ ، وَالإِيمانُ بَعدَ ذلِكَ بِما هُوَ وما صِفَتُهُ . ثُمَّ عَلِموا حُدودَ الإِيمانِ وحَقائِقَهُ وشُروطَهُ وتَأويلَهُ. قالَ سَديرٌ: يَابنَ رَسولِ اللّهِ ما سَمِعتُكَ تَصِفُ الإِيمانَ بِهذِهِ الصِّفَةِ. قالَ : نَعَم يا سَديرُ ، لَيسَ لِلسّائِلِ أن يَسأَلَ عَنِ الإِيمانِ ما هُوَ حَتّى يَعلَمَ الإِيمانَ بِمَن ؟ قالَ سَديرٌ : يَابنَ رَسولِ اللّهِ ، إن رَأَيتَ أن تُفَسِّرَ ما قُلتَ ؟ قالَ الصّادِقُ عليه السلام : مَن زَعَمَ أنَّهُ يَعرِفُ اللّهَ بِتَوَهُّمِ القُلوبِ فَهُوَ مُشرِكٌ ، ومَن زَعَمَ أنَّهُ يَعرِفُ اللّهَ بِالاِسمِ دونَ المَعنى فَقَد أقَرَّ بِالطَّعنِ ، لِأَنَّ الاِسمَ مُحدَثٌ ، ومَن زَعَمَ أنَّهُ يَعبُدُ الاِسمَ وَالمَعنى فَقَد جَعَلَ مَعَ اللّهِ شَريكا ، ومَن زَعَمَ أنَّهُ يَعبُدُ المَعنى بِالصِّفَةِ لا بِالإِدراكِ فَقَد أحالَ عَلى غائِبٍ ، ومَن زَعَمَ أنَّهُ يَعبُدُ الصِّفَةَ وَالمَوصوفَ فَقَد أبطَلَ التَّوحيدَ ، لِأَنَّ الصِّفَةَ غَيرُ المَوصوفِ ، ومَن زَعَمَ أنَّهُ يُضيفُ المَوصوفَ إلَى الصِّفَةِ فَقَد صَغَّرَ بِالكَبيرِ ، وما قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدرِهِ . قيلَ لَهُ : فَكَيفَ سَبيلُ التَّوحيدِ ؟ قالَ عليه السلام : بابُ البَحثِ مُمكِنٌ ، وطَلَبُ المَخرَجِ مَوجودٌ ، إنَّ مَعرِفَةَ عَينِ الشّاهِدِ قَبلَ صِفَتِهِ ، ومَعرِفَةَ صِفَةِ الغائِبِ قَبلَ عَينِهِ ، قيلَ : وكَيفَ نَعرِفُ عَينَ الشّاهِدِ قَبلَ صِفَتِهِ ؟ قالَ عليه السلام : تَعرِفُهُ وتَعلَمُ عِلمَهُ وتَعرِفُ نَفسَكَ بِهِ ، ولا تَعرِفُ نَفسَكَ بِنَفسِكَ مِن نَفسِكَ ، وتَعلَمُ أنَّ ما فيهِ لَهُ وبِهِ ، كَما قالوا لِيوسُفَ : «أَءِنَّكَ لَأَنتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَ هَذَا أَخِى» ⁽⁷⁾فَعَرَفوهُ بِهِ ولَم يَعرِفوهُ بِغَيرِهِ ، ولا أثبَتوهُ مِن أنفُسِهِم بِتَوَهُّمِ القُلوبِ ، أما تَرَى اللّهَ يَقولُ : «مَّا كَانَ لَكُمْ أَن تُنبِتُواْ شَجَرَهَا» ⁽⁸⁾يَقولُ : لَيسَ لَكُم أن تَنصِبوا إماما مِن قِبَلِ أنفُسِكُم ، تُسَمّونَهُ مُحِقّا بِهَوى أنفُسِكُم وإرادَتِكُم ...

.

ز - احكام بر پايه اسلام اند و پاداش بر پايه ايمان

۱ / ۳ حديثى جامع درباره حقيقت ايمان و اسلام و تفاوت هاى آن دو

اشاره

مسند ابن حنبلـ به نقل از اَنس ـ:پيامبر خدا مى فرمود : «اسلام ، امرى بيرونى است؛ ولى ايمان ، در دل است» . سپس سه بار با دستش به سينه خود اشاره مى كرد و مى فرمود : «تقوا اين جاست ، تقوا اين جاست» .

امام على عليه السلام :جايگاه ايمان ، دل است و راه آن هم گوش هاست .

ز ـ احكام بر پايه اسلام اند و پاداش بر پايه ايمان استامام صادق عليه السلام :به واسطه اسلام ، خون [شخص] محفوظ مى ماند ، امانت ادا مى گردد و زناشويى حلال مى شود ؛ ولى پاداش بر پايه ايمان است .

امام صادق عليه السلام :اسلام ، پيش از ايمان است ، و بر پايه اسلام است كه از يكديگر ارث مى برند و زناشويى مى كنند ؛ امّا بر پايه ايمان است كه پاداش داده مى شوند .

ر . ك : ص ۵۷ ح ۵۳

حديثى جامع در باره حقيقت ايمان و اسلام و تفاوت هاى آن دو۱ / ۳تحف العقول :امام صادق عليه السلام به مردى كه نزد ايشان آمد ، فرمود : «آقا كه باشند ؟». گفت : از دوستداران و طرفداران شما هستم . امام صادق عليه السلام به او فرمود : «هيچ بنده اى خدا را دوست نمى دارد، ⁽¹⁾مگر آن كه خداوند ، او را تحت ولايت [و حمايت] خود گرفته باشد و هر گاه او را تحت ولايت خود بگيرد ، بهشت را بر وى واجب مى سازد» . سپس به او فرمود : «تو از كدامين دوستداران ما هستى؟». مرد خاموش ماند . سَدير به ايشان گفت : مگر دوستداران شما چند دسته اند ، اى پسر پيامبر خدا ؟ فرمود : «سه دسته : دسته اى ما را در ظاهر دوست دارند و در باطن دوستمان نمى دارند ، دسته اى ما را در باطن دوست دارند و در ظاهر دوستمان نمى دارند ، و دسته اى در باطن و ظاهر ، هر دو ، دوستمان مى دارند . اينان رده برترند ؛ از چشمه شيرين و گوارا نوشيده اند ، تأويل كتاب و فصل الخطاب و سبب سبب ها را مى دانند . پس رده برترند . فقر و بينوايى و انواع گرفتارى ها تندتر از تازِش اسب ، به سوى آنان مى شتابد . رنج و گزند ، فرا مى گيردشان و متزلزل مى شوند و سختى و شكنجه مى بينند . يكى زخم مى خورَد و ديگرى سرش از تن جدا مى شود و در سرزمين هاى دوردست ، آواره مى شوند . به واسطه آنان است كه خداوند ، بيمار را شفا مى بخشد و نادار را توانگر مى سازد . به واسطه آنان است كه نصرت الهى شامل حال شما مى شود . به بركت وجود آنان است كه باران بر شما مى بارد و به واسطه آنان است كه روزى داده مى شويد . آنان در شمار، كمترين اند؛ امّا نزد خداوند ، پر قدر و ارج ترين اند . دسته دوم ، رده پايين اند . ما را در ظاهر دوست دارند ؛ امّا [در عمل] به شيوه شاهان رفتار مى كنند . زبان هايشان با ماست و شمشيرهايشان بر ما . دسته سوم ، رده ميانه اند . در باطن ، ما را دوست مى دارند ؛ ولى در ظاهر ، دوستمان نمى دارند . به جان خودم سوگند كه اگر اينان [به راستى] در باطن ، ما را دوست داشته باشند، روزه دارانِ روز و عبادتگران شب خواهند بود و نشان عبادت پيشگى را در چهره هايشان مى بينى، و تسليم و فرمان بردار [ما] هستند» . آن مرد گفت : پس من از دوستداران باطنى و ظاهرىِ شما هستم . امام صادق عليه السلام فرمود : «دوستداران باطنى و ظاهرىِ ما نشانه هايى دارند كه با آنها شناخته مى شوند» . مرد گفت : آن نشانه ها چيست؟ امام صادق عليه السلام فرمود : «چند چيز است : نخستين آنها ، اين است كه ايشان يگانگىِ خداوند را چنان كه بايد، شناخته اند و علم توحيدش را استوار ساخته اند و آن گاه ، به چيستىِ او و چگونگى اش ايمان آورده اند و سپس مرزهاى ايمان و حقايق و شروط و تأويل آن را دانسته اند» . سدير گفت : اى فرزند پيامبر خدا ! من از شما نشنيده بودم كه ايمان را چنين وصف كنيد . فرمود : «بله ، اى سدير ! پرسنده را نشايد كه از چيستى ايمان بپرسد ، تا آن كه [نخست ]بداند ايمان به چه كسى است». سدير گفت : اى فرزند پيامبر خدا ! اگر صلاح مى دانيد ، آنچه را فرموديد ، شرح دهيد . امام صادق عليه السلام فرمود : «كسى كه مى پندارد خدا را با توهّم دل مى شناسد ، مشرك است . كسى كه مى پندارد خدا را به نام و بدون معنا [و حقيقت] مى شناسد ، به طعن [در حدوث خداوند] اعتراف كرده است؛ ⁽²⁾زيرا نام ، حادث است . كسى كه مى پندارد نام و معنا را مى پرستد ، با خداوند ، شريك قرار داده است . كسى كه مى پندارد معنا را با صفت و نه با ادراك مى پرستد ، به موجودى غايب ، حوالت داده است. ⁽³⁾كسى كه مى پندارد صفت و موصوف را مى پرستد ، توحيد را باطل ساخته است ؛ زيرا صفت ، غير از موصوف است ، و كسى كه مى پندارد موصوف را به صفت اضافه مى كند ، بزرگ را كوچك ساخته است . اينان خدا را چنان كه بايد و شايد ، نشناخته اند» . به ايشان گفته شد : پس راهِ رسيدن به توحيد چيست؟ فرمود : «باب جستجو باز است ، و راه خروج [از بن بست و شبهات] ، موجود است . شناختِ عين موجودِ حاضر ، پيش از [شناخت] صفت اوست و شناخت صفت موجود غايب ، مقدّم بر [شناخت] عين اوست» . گفته شد : چگونه عينِ موجودِ حاضر را پيش از صفتش بشناسيم؟ فرمود : «او را مى شناسى و علمش را مى دانى و خودت را نيز به وسيله او مى شناسى ، نه اين كه خودت را به وسيله خودت و از خودت بشناسى ، و مى دانى كه آنچه در اوست ، از آنِ او و قائم به اوست ، چنان كه [برادران يوسف عليه السلام ] به يوسف گفتند : «راستى تو يوسفى؟ گفت : من يوسفم و اين هم برادر من است» . پس يوسف را به خودِ او شناختند ، نه به واسطه غير او ، و از پيشِ خود و با توهّم دل ، او را اثبات نكردند . نمى بينى كه خداوند مى فرمايد : «كار شما نبود كه درختانِ آن را برويانيد » ؟ مى فرمايد : شما را نسزد كه امامى از پيشِ خود نصب كنيد و به دلخواه و خواست خود ، او را بر حق بناميد» ... .

.

. .

. .

[أ ـ صِفَةُ الإِيمانِ]قالَ عليه السلام : مَعنى صِفَةِ الإِيمانِ ، الإِقرارُ وَالخُضوعُ للّهِِ بِذُلِّ الإِقرارِ وَالتَّقَرُّبُ إلَيهِ بِهِ ، وَالأَداءُ لَهُ بِعِلمِ كُلِّ مَفروضٍ مِن صَغيرٍ أو كَبيرٍ ، مِن حَدِّ التَّوحيدِ فَما دونَهُ إلى آخِرِ بابٍ مِن أبوابِ الطّاعَةِ أوَّلاً فَأَوَّلاً ، مَقرونٌ ذلِكَ كُلُّهُ بَعضُهُ إلى بَعضٍ مَوصولٌ بَعضُهُ بِبَعضٍ . فَإِذا أدَّى العَبدُ ما فُرِضَ عَلَيهِ مِمّا وَصَلَ إلَيهِ عَلى صِفَةِ ما وَصَفناهُ ، فَهُوَ مُؤمِنٌ مُستَحِقٌّ لِصِفَةِ الإِيمانِ ، مُستَوجِبٌ لِلثَّوابِ ، وذلِكَ أنَّ مَعنى جُملَةِ الإِيمانِ الإِقرارُ ، ومَعنَى الإِقرارِ التَّصديقُ بِالطّاعَةِ ، فَلِذلِكَ ثَبَتَ أنَّ الطّاعَةَ كُلَّها صَغيرَها وكَبيرَها مَقرونَةٌ بَعضُها إلى بَعضٍ ، فَلا يَخرُجُ المُؤمِنُ مِن صِفَةِ الإِيمانِ إلّا بِتَركِ مَا استَحَقَّ أن يَكونَ بِهِ مُؤمِنا ، وإنَّمَا استَوجَبَ وَاستَحَقَّ اسمَ الإِيمانِ ومَعناهُ بِأَداءِ كِبارِ الفَرائِضِ مَوصولَةً ، وتَركِ كِبارِ المَعاصي وَاجتِنابِها . وإن تَرَكَ صِغارَ الطّاعَةِ وَارتَكَبَ صِغارَ المَعاصي ، فَلَيسَ بِخارِجٍ مِنَ الإِيمانِ ولا تارِكٍ لَهُ ، ما لَم يَترُك شَيئا مِن كِبارِ الطّاعَةِ ولَم يَرتَكِب شَيئاً مِن كِبارِ المَعاصي ، فَما لَم يَفعَل ذلِكَ فَهُوَ مُؤمِنٌ لِقَولِ اللّهِ : «إِن تَجْتَنِبُواْ كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُم مُّدْخَلاً كَرِيمًا» ⁽¹⁾يَعنِي المَغفِرَةَ ما دونَ الكَبائِرِ ، فَإِن هُوَ ارتَكَبَ كَبيرَةً مِن كَبائِرِ المَعاصي ، كانَ مَأخوذا بِجَميعِ المَعاصي صِغارِها وكِبارِها ، مُعاقَبا عَلَيها مُعَذَّبا بِها ، فَهذِهِ صِفَةُ الإِيمانِ وصِفَةُ المُؤمِنِ المُستَوجِبِ لِلثَّوابِ .

.

الف - تعريف ايمان

[الف ـ تعريف ايمان]امام صادق عليه السلام فرمود : «معناى ايمان ، عبارت است از : اقرار با زبان به خدا و كرنش در برابر او و تقرّب جستن به او به وسيله آن ، و گزاردن آگاهانه هر وظيفه اى ، از كوچك و بزرگ ، براى او : از توحيد گرفته به پايين ، تا آخرين باب از ابواب طاعت ، يكى پس از ديگرى ، همراه هم و پيوسته به هم . پس هر گاه بنده آنچه را بر او واجب گشته و به او رسيده است ، به نحوى كه وصفش كرديم ، به جاى آورَد، او مؤمن است و شايسته وصف ايمان و سزاوار پاداش خواهد بود . اين از آن روست كه معناى كلّىِ ايمان ، اقرار است و معناى اقرار ، سر در طاعت نهادن . پس ثابت شد كه همه اقسام طاعت ، كوچك و بزرگش ، به يكديگر پيوسته اند . بنا بر اين ، مؤمن از مؤمن بودن خارج نمى شود ، مگر با ترك آنچه به سبب آن ، سزامند مؤمن بودن است ، و آنچه هم در واقع ، او را مستوجب و سزامند نام و حقيقت ايمان مى كند ، به جا آوردنِ پيوسته وظايف بزرگ است و فرو نهادن گناهان بزرگ و دورى كردن از آنها . امّا اگر طاعت هاى كوچك را ترك كند و گناهان كوچك را مرتكب شود ، از ايمان خارج نمى شود و تا زمانى كه چيزى از طاعت هاى بزرگ را ترك نكند و گناه كبيره اى به جا نياورد ، ترك ايمان نكرده است. پس تا زمانى كه اين كار را نكرده باشد، مؤمن است ، به دليل اين سخن خداوند : «اگر از گناهان بزرگى كه از آنها نهى مى شويد ، دورى بورزيد ، بدى هاى شما را مى پوشانيم و شما را به مقام ارجمندى در مى آوريم» ، يعنى آمرزش گناهان غير كبيره . و اگر مرتكب گناه كبيره اى شود ، براى همه گناهان ، از كوچك و بزرگ ، مؤاخذه مى گردد و بر همه آنها كيفر و عذاب مى شود . اين بود وصف ايمان و وصف مؤمن كه سزاوار پاداش است .

.

[ب ـ صِفَةُ الإِسلامِ]وأمّا مَعنى صِفَةِ الإِسلامِ ، فَهُوَ الإِقرارُ بِجَميعِ الطّاعَةِ الظّاهِرِ الحُكمِ وَالأَداءِ لَهُ ، فَإِذا أقَرَّ المُقِرُّ بِجَميعِ الطّاعَةِ فِي الظّاهِرِ مِن غَيرِ العَقدِ عَلَيهِ بِالقُلوبِ ، فَقَدِ استَحَقَّ اسمَ الإِسلامِ ومَعناهُ ، وَاستَوجَبَ الوِلايَةَ الظّاهِرَةَ وإجازَةَ شَهادَتِهِ وَالمَواريثَ ، وصارَ لَهُ ما لِلمُسلِمينَ وعَلَيهِ ما عَلَى المُسلِمينَ فَهذِهِ صِفَةُ الإِسلامِ ، وفَرقُ ما بَينَ المُسلِمِ وَالمُؤمِنِ ، أنَّ المُسلِمَ إنَّما يَكونُ مُؤمِنا أن يَكونَ مُطيعا فِي الباطِنِ مَعَ ما هُوَ عَلَيهِ فِي الظّاهِرِ ، فَإِذا فَعَلَ ذلِكَ بِالظّاهِرِ كانَ مُسلِماً ، وإذا فَعَلَ ذلِكَ بِالظّاهِرِ وَالباطِنِ بِخُضوعٍ وتَقَرُّبٍ بِعِلمٍ كانَ مُؤمِنا ، فَقَد يَكونُ العَبدُ مُسلِما ولا يَكونُ مُؤمِنا إلّا وهُوَ مُسلِمٌ .

.

ب - تعريف اسلام

[ب ـ تعريف اسلام]امّا معناى اسلام ، عبارت است از : اقرار به هر طاعتى كه حكمِ ظاهر است و به جا آوردن آن . پس هر گاه شخصى به هر طاعتى در ظاهر اقرار كند ـ اگر چه در دل ، بدان معتقد نباشد ـ ، سزاوار نام و معناى اسلام است و بايسته دوستىِ ظاهرى است . [ پذيرفتنِ] گواهى او جايز است ، ارث مى برد و هر حق و وظيفه اى را كه مسلمانان دارند، او نيز دارد . اين است وصف [و معناى] اسلام . فرق ميان مسلمان و مؤمن ، اين است كه مسلمان ايمان دارد كه بايد از آنچه در ظاهر بدان اعتراف دارد ، در باطن نيز فرمان بردار باشد . پس هر گاه در ظاهر چنين باشد ، مسلمان است و هر گاه در ظاهر و باطن ، از سر خضوع و به قصد تقرّب [به خدا] و آگاهانه فرمان بردار باشد ، مؤمن است . بنا بر اين ، ممكن است بنده فقط مسلمان باشد [و مؤمن نباشد] ؛ امّا اگر مؤمن باشد ، حتما مسلمان نيز هست .

.

[ج ـ صِفَةُ الخُروجِ مِنَ الإِيمانِ]وقَد يَخرُجُ مِنَ الإِيمانِ بِخَمسِ جِهاتٍ مِنَ الفِعلِ ، كُلُّها مُتَشابِهاتٌ مَعروفاتٌ : الكُفرُ ، وَالشِّركُ ، وَالضَّلالُ ، وَالفِسقُ ، ورُكوبُ الكَبائِرِ . فَمَعنَى الكُفرِ كُلُّ مَعصِيَةٍ عَصَى اللّهَ بِها بِجِهَةِ الجَحدِ وَالإِنكارِ وَالاِستِخفافِ وَالتَّهاوُنِ في كُلِّ ما دَقَّ وجَلَّ ، وفاعِلُهُ كافِرٌ ، ومَعناهُ مَعنى كُفرٍ مِن أيِّ مِلَّةٍ كانَ ومِن أيِّ فِرقَةٍ كانَ ، بَعدَ أن تَكونَ مِنهُ مَعصِيَةٌ بِهذِهِ الصِّفاتِ فَهُوَ كافِرٌ . ومَعنَى الشِّركِ كُلُّ مَعصِيَةٍ عَصَى اللّهَ بِها بِالتَّدَيُّنِ فَهُوَ مُشرِكٌ صَغيرَةً كانَتِ المَعصِيَةُ أو كَبيرَةً ، فَفاعِلُها مُشرِكٌ . ومَعنَى الضَّلالِ الجَهلُ بِالمَفروضِ ، وهُوَ أن يَترُكَ كَبيرَةً مِن كبائِرِ الطَّاعَةِ الَّتي لا يَستَحِقُّ العَبدُ الإِيمانَ إلّا بِها بَعدَ وُرودِ البَيانِ فيها وَالاِحتِجاجِ بِها ، فَيَكونُ التّارِكُ لَها تارِكاً بِغَيرِ جِهَةِ الإِنكارِ ، وَالتَّدَيُّنِ بِإِنكارِها وجُحودِها ولكِن يَكونُ تارِكاً عَلى جِهَةِ التَّواني وَالإِغفالِ وَالاِشتِغالِ بِغَيرِها ، فَهُوَ ضالٌّ مُتَنَكِّبٌ عَن طَريقِ الإِيمانِ ، جاهِلٌ بِهِ خارِجٌ مِنهُ ، مُستَوجِبٌ لِاسمِ الضَّلالَةِ ومَعناها ما دامَ بِالصِّفَةِ الَّتي وَصَفناهُ بِها ، فَإِن كانَ هُوَ الَّذي مالَ بِهَواهُ إلى وَجهٍ مِن وُجوهِ المَعصِيَةِ بِجِهَةِ الجُحودِ وَالاِستِخفافِ وَالتَّهاوُنِ كَفَرَ ، وإن هُوَ مالَ بِهَواهُ إلَى التَّدَيُّنِ بِجِهَةِ التَّأويلِ وَالتَّقليدِ وَالتَّسليمِ وَالرِّضا بِقَولِ الآباءِ وَالأَسلافِ فَقَد أشرَكَ ، وقَلَّما يَلبَثُ الإِنسانُ عَلى ضَلالَةٍ حَتّى يَميلَ بِهَواهُ إلى بَعضِ ما وَصَفناهُ مِن صِفَتِهِ . ومَعنَى الفِسقِ فَكُلُّ مَعصِيَةٍ مِنَ المَعاصِي الكِبارِ ، فَعَلَها فاعِلٌ أو دَخَلَ فيها داخِلٌ بِجِهَةِ اللَّذَّةِ وَالشَّهوَةِ وَالشَّوقِ الغالِبِ فَهُوَ فِسقٌ ، وفاعِلُهُ فاسِقٌ خارِجٌ مِنَ الإِيمانِ بِجِهَةِ الفِسقِ ، فَإِن دامَ في ذلِكَ حَتّى يَدخُلَ في حَدِّ التَّهاوُنِ وَالاِستِخفافِ ، فَقَد وَجَبَ أن يَكونَ بِتَهاوُنِهِ وَاستِخفافِهِ كافِرا . ومَعنى راكِبِ الكَبائِرِ الَّتي بِها يَكونُ فَسادُ إيمانِهِ ، فَهُوَ أن يَكونَ مُنهَمِكا عَلى كَبائِرِ المَعاصي بِغَيرِ جُحودٍ ولا تَدَيُّنٍ ولا لَذَّةٍ ولا شَهوَةٍ ، ولكِن مِن جِهَةِ الحَمِيَّةِ وَالغَضَبِ ، يُكثِرُ القَذفَ وَالسَّبَّ وَالقَتلَ ، وأخذَ الأَموالِ وحَبسَ الحُقوقِ وغَيرَ ذلِكَ مِنَ المَعاصِي الكَبائِرِ الَّتي يَأتيها صاحِبُها بِغَيرِ جِهَةِ اللَّذَّةِ ، ومِن ذلِكَ الأَيمانُ الكاذِبَةُ وأخذُ الرِّبا وغَيرُ ذلِكَ ، الَّتي يَأتيها مَن أتاها بِغَيرِ استِلذاذٍ ، وَالخَمرُ وَالزِّنا وَاللَّهوُ ، فَفاعِلُ هذِهِ الأَفعالِ كُلِّها مُفسِدٌ لِلإِيمانِ خارِجٌ مِنهُ ، مِن جِهَةِ رُكوبِهِ الكَبيرَةَ عَلى هذِهِ الجِهَةِ ، غَيرُ مُشرِكٍ ولا كافِرٍ ولا ضالٍّ ، جاهِلٌ عَلى ما وَصَفناهُ مِن جِهَةِ الجَهالَةِ ، فَإِن هُوَ مالَ بِهَواهُ إلى أنواعِ ما وَصَفناهُ مِن حَدِّ الفاعِلينَ كانَ مِن صِنفِهِ . ⁽¹⁾

.

ج - چگونگىِ خارج شدن از ايمان

[ج ـ چگونگىِ خارج شدن از ايمان]مؤمن با يكى از پنج كار ـ كه همگى مانند هم و معروف اند ـ از ايمان خارج مى شود : كفر ، شرك ، گم راهى ، فسق ، و ارتكاب گناهان كبيره . معناى كفر : هر معصيتى است كه انسان با آن ، خدا را نافرمانى كند ، از سرِ نفى و انكار و سبك شمردن و حقير دانستن هر تكليف ريز و درشتى ، و مرتكب آن ، كافر است . اين ، معناى كفر است . از هر كيشى و از هر فرقه اى كه باشد، اگر معصيتى با اين ويژگى ها چگونگى از او سر زند ، كافر است . معناى شرك : هر معصيتى است كه شخص ، از سر اعتقاد، با آن ، خدا را نافرمانى كند . چنين شخصى مشرك است ، خواه آن معصيت ، خرد باشد يا بزرگ. در هر حال ، او مشرك است . معناى گم راهى : جهل به وظيفه و تكليف است؛ يعنى اين كه شخصى يكى از طاعت هاى بزرگ را كه بنده جز با انجام دادن آن سزاوار ايمان نيست، پس از آمدن بيان و اقامه دليل در باره آن ، ترك گويد كه در اين صورت، ترك آن طاعت از سوى او ، از سرِ انكار آن و اعتقاد به انكار و نفى آن نيست ؛ بلكه از روى سستى و غفلت و سرگرم شدن به كار ديگرى ، آن را ترك كرده است . چنين كسى گم راه است و از راه ايمان منحرف گشته ، و ندانسته از راه خارج شده است و تا زمانى كه بر اين وصفى باشد كه گفتيم ، سزامند نام و حقيقت گم راهى است . بنا بر اين ، اگر انسان از سر نفى و استخفاف (خوارشمارى) و حقير دانستن ، به يكى از گونه هاى نافرمانى گرويد ، كافر است و اگر از سر تأويل و تقليد و گردن نهان و پذيرفتن عقيده نياكان و گذشتگان بدان گرويد و آن را كيش خود گرفت، مشرك است. كسى كه در گم راهى است ، ديرى نمى پايد كه به يكى از اين دو كه وصفش كرديم، مى گرايد . معناى فسق : هر گناهى از گناهان بزرگ است كه شخص ، از روى لذّتجويى و شهوت و چيره آمدن هوس ، آن را انجام دهد يا به آن وارد شود . اين ، فسق است و مرتكب آن ، فاسق است و از جهت فسقش ، از ايمان خارج است . پس اگر بر اين فسق بپايد ، تا به حدّ تحقير نمودن و استخفاف [دين و احكام آن] رسد ، به جهت تحقير و استخفافش ، كفر او لازم مى آيد . و معناى ارتكاب گناهان كبيره كه به سبب آنها ايمان شخص تباه مى شود، اين است كه در گناهان كبيره فرو رود ؛ امّا نه از سر انكار يا اعتقاد يا لذّتجويى و شهوت ؛ بلكه از روى تندى و خشم ، بسيار تهمت بزند و ناسزا بگويد و بكُشد و مال مردم را بگيرد و حقوق را نپردازد و ديگر گناهان كبيره اى را انجام دهد كه شخص ، آنها را با انگيزه اى غير از لذّت ، انجام مى دهد ، از جمله : سوگندهاى دروغ و گرفتن ربا و مانند اينها كه هر كس آنها را انجام دهد ، از روى لذّتجويى انجام نمى دهد ، و شرابخوارى و زنا و لهو . انجام دهنده همه اين كارها ، ايمان خود را تباه كرده و از آن خارج شده است ، از آن جهت كه با اين انگيزه مرتكب كبيره شده است ؛ ولى مشرك و كافر و گم راه نيست ؛ بلكه جاهل است و به وصفى كه گفتيم ، از روى نادانى انجام داده است . و اگر با هوش به يكى از اقسام مرتكبانى كه شرح داديم ، بگرايد ، از صنف او خواهد بود» .

.

۱ / ۴الفَرقُ بَينَ الإِيمانِ وَاليَقينِمشكاة الأنوار :سَأَلَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام الحَسَنَ وَالحُسَينَ عليهماالسلام فَقالَ لَهُما : ما بَينَ الإِيمانِ وَاليَقينِ ؟ فَسَكَتا ، فَقالَ لِلحَسَنِ : أجِب يا أبا مُحَمَّدٍ ! قالَ : بَينَهُما شِبرٌ . قالَ : وكَيفَ ذاكَ ؟ قالَ : لِأَنَّ الإِيمانَ ما سَمِعناهُ بِآذانِنا وصَدَّقناهُ بِقُلوبِنا ، وَاليَقينَ ما أبصَرناهُ بِأَعيُنِنا وَاستَدلَلنا بهِ عَلى ما غابَ عَنّا. ⁽¹⁾

.

۱ / ۴ تفاوت ايمان و يقين

۱ / ۴تفاوت ايمان و يقينمشكاة الأنوار :امير مؤمنان عليه السلام از حسن و حسين عليهماالسلام سؤال كرد : «فرق ميان ايمان و يقين چيست ؟». آن دو ، خاموش ماندند . ايشان به حسن عليه السلام فرمود : «جواب بده ، اى ابو محمّد!» . حسن عليه السلام گفت : فرقشان يك وجب است . فرمود : «چگونه ؟». گفت : چون ايمان ، آن است كه با گوش هاى خود بشنويم و با دل هايمان تصديقش كنيم ، و يقين ، آن است كه با چشمان خود ببينيم و به وسيله آن ، به آنچه از ما پنهان است ، پى ببريم .

.

۱ / ۵حَقيقَةُ الإِيمانِ وعَلائِمُهُرسول اللّه صلى الله عليه و آله :لِكُلِّ شَيءٍ حَقيقَةٌ وما بَلَغَ عَبدٌ حَقيقَةَ الإِيمانِ حَتّى يَعلَمَ أنَّ ما أصابَهُ لَم يَكُن لِيُخطِئَهُ ، وما أخطَأَهُ لَم يَكُن لِيُصيبَهُ. ⁽¹⁾

الإمام الباقر عليه السلام :لا يَستَكمِلُ عَبدٌ حَقيقَةَ الإيمانِ حَتّى يَكونَ فيهِ خِصالٌ ثَلاثٌ : التَّفَقُّهُ فِي الدّينِ، وحُسنُ التَّقديرِ فِي المَعيشَةِ وَالصَّبرُ عَلَى الرَّزايا. ⁽²⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :ثَلاثٌ مِن حَقائِقِ الإِيمانِ : الإِنفاقُ مِنَ الإِقتارِ ، وإنصافُكَ النّاسَ مِن نَفسِكَ ، وبَذلُ العِلمِ لِلمُتَعَلِّمِ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :ثَلاثٌ مِنَ الإِيمانِ : الإِنفاقُ مِنَ الإِقتارِ ، وبَذلُ السَّلامِ لِلعالِمِ ، وَالإِنصافُ مِن نَفسِهِ . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن لَم يَأنَف مِن ثَلاثٍ فَهُوَ مُؤمِنٌ حَقّا : خِدمَةِ العِيالِ ، وَالجُلوسِ مَعَ الفُقَراءِ ، وَالأَكلِ مَعَ خادِمِهِ ، هذِهِ الأَفعالُ مِن عَلاماتِ المُؤمِنينَ الَّذينَ وَصَفَهُمُ اللّهُ في كِتابِهِ «أُوْلَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

۱ / ۵ حقيقت ايمان و نشانه هاى آن

۱ / ۵حقيقت ايمان و نشانه هاى آنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر چيزى حقيقتى دارد ، و هيچ بنده اى به حقيقت ايمان نمى رسد ، مگر آن گاه كه معتقد باشد آنچه به او رسيده ، نمى شد كه نرسد ، و آنچه به او نرسيده ، امكان نداشته است كه برسد .

امام باقر عليه السلام :هيچ بنده اى كاملاً به حقيقت ايمان نمى رسد ، مگر آن كه سه خصلت در او باشد : فهم در دين ، حسن تدبير در معيشت ، و شكيبايى در برابر مصائب .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سه چيز از [نشانه هاى] ايمانِ راستين است : انفاق كردن در تنگ دستى ، انصاف داشتن با مردم ، و آموختن علم به طالب علم .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سه چيز از ايمان است : انفاق كردن در تنگ دستى ، سلام كردن به همگان ، و انصاف داشتن .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس از سه كار عار نداشته باشد ، او مؤمن حقيقى است : خدمت كردن به خانواده ، نشستن با تهى دستان ، و غذا خوردن با خدمتكارش . اين كارها از نشانه هاى مؤمنانى است كه خداوند در كتابش آنها را چنين وصف فرموده است : «آنان ، همان مؤمنان حقيقى اند» .

.

عنه صلى الله عليه و آله :سَبعَةٌ مَن كُنَّ فيهِ فَقَدِ استَكمَلَ حَقيقَةَ الإِيمانِ وأبوابُ الجَنَّةِ مُفَتَّحَةٌ لَهُ : مَن أسبَغَ وُضوءَهُ ، وأحسَنَ صَلاتَهُ، وأدّى زَكاةَ مالِهِ ، وكَفَّ غَضَبَهُ ، وسَجَنَ لِسانَهُ ، وَاستَغفَرَ لِذَنبِهِ ، وأدَّى النَّصيحَةَ لِأَهلِ بَيتِ نَبِيِّهِ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :سِتٌّ مَن كُنَّ فيهِ كانَ مُؤمِنا حَقّا : إسباغُ الوُضوءِ ، ومُبادَرَةُ الصَّلاةِ في يَومِ دَجنٍ ⁽²⁾، وكَثرَةُ الصَّومِ في شِدَّةِ الحَرِّ ، وقَتلُ الأَعداءِ بِالسَّيفِ ، وَالصَّبرُ عَلَى المُصيبَةِ ، وتَركُ المِراءِ وإن كُنتَ مُحِقّا . ⁽³⁾

الإمام الباقر عليه السلام :بَينا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله في بَعضِ أسفارِهِ إذ لَقِيَهُ رَكبٌ ، فَقالوا : السَّلامُ عَلَيكَ يا رَسولَ اللّهِ ، فَقالَ : ما أنتُم ؟ فَقالوا : نَحنُ مُؤمِنونَ يا رَسولَ اللّهِ ، قالَ : فَما حَقيقَةُ إيمانِكُم ؟ قالوا : الرِّضا بِقَضاءِ اللّهِ وَالتَّفويضُ إلَى اللّهِ وَالتَّسليمُ لِأَمرِ اللّهِ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : عُلَماءُ حُكَماءُ كادوا أن يَكونوا مِنَ الحِكمَةِ أنبِياءَ ، فَإِن كُنتُم صادِقينَ فَلا تَبنوا ما لا تَسكُنونَ ، ولا تَجمَعوا ما لا تَأكُلونَ ، وَاتَّقُوا اللّهَ الَّذي إلَيهِ تُرجَعونَ. ⁽⁴⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هفت چيز است كه در هر كس وجود داشته باشد ، آن كس حقيقت ايمان را كامل كرده است و درهاى بهشت به رويش بازند : كسى كه وضويش را شاداب بگيرد ، نمازش را نيكو به جا آورد ، زكات مالش را بپردازد ، خشم خود را نگه دارد ، زبانش را به بند كشد ، براى گناهش آمرزش بطلبد ، و با خانواده پيامبرش خالص و يك دل باشد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :شش چيز است كه هر كس داراى آنها باشد ، مؤمن حقيقى است : شاداب وضو گرفتن ، شتافتن براى نماز در روز ابرى و بسيار بارانى ، بسيار روزه داشتن در گرماى سخت ، كشتن دشمنان با شمشير ، شكيبايى در برابر مصيبت ، و ترك مجادله اگر چه حق با تو باشد .

امام باقر عليه السلام :پيامبر صلى الله عليه و آله در يكى از سفرهايش بود كه كاروانى به ايشان برخوردند و به پيامبر صلى الله عليه و آله سلام كردند . پيامبر خدا فرمود : «شما كيستيد ؟». گفتند : ما مؤمن هستيم ، اى پيامبر خدا ! فرمود : «حقيقت ايمان شما چيست ؟». گفتند : خشنودى به قضاى خدا ، و واگذارىِ [كارهايمان] به خدا ، و گردن نهادن به فرمان خدا . پيامبر خدا [ در وصف آنان] فرمود : «دانشمندانى فرزانه كه نزديك است از فرزانگى ، پيامبر شوند ! اگر راست مى گوييد ، پس خانه اى نسازيد كه در آن ساكن نمى شويد ، و گرد مياوريد آنچه را كه نمى خوريد ، و از خدايى كه به سويش باز مى گرديد ، پروا كنيد» .

.

الإمام الكاظم عليه السلام :رَفَعَ إلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله قَومٌ في بَعضِ غَزَواتِهِ فَقالَ : مَنِ القَومُ ؟ فَقالوا : مُؤمِنونَ يا رَسولَ اللّهِ ، قالَ : وما بَلَغَ مِن إيمانِكُم ؟ قالوا : الصَّبرُ عِندَ البَلاءِ ، وَالشُّكرُ عِندَ الرَّخاءِ ، وَالرِّضا بِالقَضاءِ . فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : حُلَماءُ عُلَماءُ كادوا مِنَ الفِقهِ أن يَكونوا أنبِياءَ ، إن كُنتُم كَما تَصِفونَ فَلا تَبنوا ما لا تَسكُنونَ ، ولا تَجمَعوا ما لا تَأكُلونَ وَاتَّقُوا اللّهَ الَّذي إلَيهِ تُرجَعونَ . ⁽¹⁾

دعائم الإسلام :عَن رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله أنَّهُ مَرَّ عَلى قَومٍ مِنَ الأَنصارِ وهُم في بَيتٍ فَسَلَّمَ عَلَيهِم ووَقَفَ فَقالَ : كَيفَ أنتُم ؟ فَقالوا : إنّا مُؤمِنونَ يا رَسولَ اللّهِ ، قالَ : أفَمَعَكُم بُرهانُ ذلِكَ ؟ قالوا : نَعَم ، قالَ : هاتوا ، قالوا : نَشكُرُ اللّهَ فِي الرَّخاءِ ، ونَصبِرُ عَلَى البَلاءِ ، ونَرضى بِالقَضاءِ ، قالَ : أنتُم إذا أنتُم . ⁽²⁾

تنبيه الخواطر :قيلَ : إنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله مَرَّ بِقَومٍ فَقالَ لَهُم : ما أنتُم ؟ فَقالوا : مُؤمِنونَ ، فَقالَ : ما عَلامَةُ إيمانِكُم ؟ قالوا : نَصبِرُ عَلَى البَلاءِ ونَشكُرُ عِندَ الرَّخاءِ ونَرضى بِمَواقِعِ القَضاءِ ، فَقالَ : مُؤمِنونَ بِرَبِّ الكَعبَةِ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :لا يُؤمِنُ العَبدُ الإِيمانَ كُلَّهُ حَتّى يَترُكَ الكَذِبَ مِنَ المُزاحَةِ ، ويَترُكَ المِراءَ وإن كانَ صادِقا . ⁽⁴⁾

.

امام كاظم عليه السلام :در يكى از جنگ هاى پيامبر صلى الله عليه و آله ، گروهى نزد ايشان آمدند . پيامبر خدا پرسيد : «آقايان كيستند ؟». گفتند : جمعى مؤمن ، اى پيامبر خدا ! فرمود : «نشانه ايمانتان چيست؟». گفتند : شكيبايى در گرفتارى ، سپاس گزارى در برخوردارى ، و خرسندى به قضا[ى الهى] . پيامبر خدا [ در وصف آنان] فرمود : «خردمندانى دانا كه از [شدّت] دانايى ، نزديك است كه پيامبر باشند ! اگر راست مى گوييد ، پس مسازيد آنچه را كه در آن ساكن نمى شويد ، و گرد مياوريد آنچه را كه نمى خوريد ، و از خدايى كه به سوى او باز مى گرديد ، پروا بداريد» .

دعائم الإسلام :نقل شده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله بر گروهى از انصار گذشت كه در اتاقى جمع بودند . به آنان سلام گفت و ايستاد و فرمود : «شما چگونه ايد ؟» . گفتند : مؤمن ، اى پيامبر خدا ! فرمود : «آيا براى سخن خود ، دليلى هم داريد؟». گفتند : آرى . فرمود : «بگوييد» . گفتند : خداوند را در هنگام برخوردارى ، سپاس مى گوييم و در گرفتارى ، شكيب مى ورزيم و به قضا[ى الهى] خرسنديم . پيامبر خدا فرمود : «در اين صورت ، چنانيد كه گفتيد» .

تنبيه الخواطر :آورده اند كه پيامبر صلى الله عليه و آله بر گروهى گذشت و به آنان فرمود : «شما كيستيد ؟». گفتند : جمعى مؤمن . فرمود : «نشانه ايمانتان چيست؟». گفتند: بر گرفتارى مى شكيبيم، در برخوردارى سپاس مى گزاريم، و به قضا خرسنديم. پيامبر خدا فرمود : «به خداى كعبه سوگند كه مؤمنيد» .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بنده ، مؤمن كامل نيست ، مگر آن گاه كه حتّى به شوخى دروغ نگويد ، و مجادله نكند ، اگر چه حق با او باشد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :لا يَبلُغُ العَبدُ صَريحَ الإِيمانِ حَتّى يَترُكَ الكَذِبَ فِي المِزاحِ وحَتّى يَترُكَ المِراءَ وهُوَ مُحِقٌّ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنّا لا نَعُدُّ الرَّجُلَ مُؤمِنا حَتّى يَكونَ بِجَميعِ أمرِنا مُتَّبِعا مُريدا ، ألا وإنَّ مِنِ اتِّباعِ أمرِنا وإرادَتِهِ الوَرَعَ ، فَتَزَيَّنوا بِهِ يَرحَمكُمُ اللّهُ ، وكَبِّدوا ⁽²⁾أعداءَنا بِهِ يَنعَشكُمُ اللّهُ. ⁽³⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :لا يُؤمِنُ أحَدُكُم حَتّى أكونَ أحَبَّ إلَيهِ مِن والِدِهِ ووَلَدِهِ وَالنّاسِ أجمَعينَ. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا يُؤمِنُ عَبدٌ حَتّى أكونَ أحَبَّ إلَيهِ مِن نَفسِهِ ، وتَكونَ عِترَتي أحَبَّ إلَيهِ مِن عِترَتِهِ ، ويَكونَ أهلي أحَبَّ إلَيهِ مِن أهلِهِ ، وتَكونَ ذاتي أحَبَّ إلَيهِ مِن ذاتِهِ . ⁽⁵⁾

الإمام عليّ عليه السلام :إنَّ مِن حَقيقَةِ الإِيمانِ أن يُؤثِرَ العَبدُ الصِّدقَ حَتّى نَفَرَ عَنِ الكَذِبِ حَيثُ يَنفَعُ ، ولا يَعدُ المَرءُ بِمَقالَتِهِ عِلمَهُ. ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :الإِيمانُ ⁽⁷⁾أن تُؤثِرَ الصِّدقَ حَيثُ يَضُرُّك ، عَلَى الكَذِبِ حَيثُ يَنفَعُكَ ، وألّا يَكونَ في حَديثِكَ فَضلٌ عَن عَمَلِكَ وأن تَتَّقِيَ اللّهَ في حَديثِ غَيرِكَ . ⁽⁸⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بنده به ايمان ناب نمى رسد ، تا آن كه دروغ گفتن [حتّى] به شوخى را ترك گويد ، و تا آن كه مجادله را ، با آن كه حق با اوست ، ترك گويد .

امام صادق عليه السلام :ما مرد را مؤمن نمى شماريم ، مگر آن كه در همه امور ما ، پيرو و مريد باشد . بدانيد كه از نشانه هاى پيروى از امور ما و ارادت به آنها ، پارسايى است . پس بدان آراسته شويد ـ خدايتان رحمت كناد ـ و [با اين كار، ]دشمنان ما را به رنج افكنيد . خدايتان قوّت دهاد !

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ يك از شما مؤمن نيست ، مگر آن گاه كه من نزد او محبوب تر از پدرش و فرزندش و همه مردمان باشم .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ بنده اى مؤمن نيست ، مگر آن كه مرا از خودش دوست تر بدارد ، و خاندانم را از خاندان خودش دوست تر بدارد ، و بستگان مرا از بستگان خودش دوست تر بدارد ، و جان مرا از جان خودش دوست تر بدارد .

امام على عليه السلام :از [ نشانه هاى] ايمان راستين ، اين است كه [همواره] بنده ، راستگويى را برگزيند و از دروغ ، حتّى اگر به نفع او باشد ، بگريزد ، و [ديگر ، اين كه] انسان گفتارش را از دانشش فراتر نبرد .

امام على عليه السلام :ايمان ، آن است كه راستگويى را [حتّى] آن جا كه به زيان توست ، بر دروغ [ حتّى] آن جا كه به سود توست ، ترجيح دهى و در گفتارت ، فزونى بر كردارت نباشد و در سخن گفتن از ديگران ، از خدا پروا بدارى .

.

الإمام الباقر عليه السلام :مَن دَخَلَ قَلبَهُ خالِصُ حَقيقَةِ الإِيمانِ شَغَلَ عَمّا فِي الدُّنيا مِن زينَتِها ... إنَّ المُؤمِنَ لا يَنبَغي لَهُ أن يَركَنَ ويَطمَئِنَّ إلى زَهرَةِ الحَياةِ الدُّنيا . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :لا يَبلُغُ أحَدُكُم حَقيقَةَ الإِيمانِ حَتّى يُحِبَّ أبعَدَ الخَلقِ مِنهُ فِي اللّهِ ويُبغِضَ أقرَبَ الخَلقِ مِنهُ فِي اللّهِ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :إنَّ مِن حَقيقَةِ الإِيمانِ أن تُؤثِرَ الحَقَّ وإن ضَرَّكَ ، عَلَى الباطِلِ وإن نَفَعَكَ ، وأن لا تَجوزَ مَنطِقُكَ عِلمَكَ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :اِعلَموا أنَّهُ لَن يُؤمِنَ عَبدٌ مِن عَبيدِهِ حَتّى يَرضى عَنِ اللّهِ فيما صَنَعَ اللّهُ إلَيهِ وصَنَعَ بِهِ عَلى ما أحَبَّ وكَرِهَ. ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :لا يَمحَضُ رَجُلٌ الإِيمانَ بِاللّهِ حَتّى يَكونَ اللّهُ أحَبَّ إلَيهِ مِن نَفسِهِ وأبيهِ واُمِّهِ ووَلَدِهِ وأهلِهِ ومالِهِ ومِنَ النّاسِ كُلِّهِم. ⁽⁵⁾

عيسى عليه السلام :لا يَجِدُ العَبدُ حَقيقَةَ الإِيمانِ حَتّى لا يُحِبَّ أن يُحمَدَ عَلى عِبادَةِ اللّهِ عز و جل . ⁽⁶⁾

.

امام باقر عليه السلام :هر كس حقيقت ناب ايمان به قلبش وارد شود ، از زر و زيور دنيا دل بر مى كَند ... . براى مؤمن سزاوار نيست كه به زرق و برق زندگىِ دنيا بگرايد و بدان دل خوش كند .

امام صادق عليه السلام :هيچ يك از شما به حقيقت ايمان نمى رسد ، مگر آن كه دورترين كس از خود را براى خدا دوست بدارد ، و نزديك ترين كس به خود را براى خدا دشمن بدارد .

امام صادق عليه السلام :از نشانه هاى ايمان حقيقى ، آن است كه حق را ـ هر چند به زيان تو باشد ـ بر باطل ـ اگر چه به سود تو باشد ، ـ ترجيح دهى و اين كه گفتارت از دانشت فراتر نرود .

امام صادق عليه السلام :بدانيد كه هيچ بنده اى از بندگان او ايمان نياورده است ، مگر آن كه از خداوند در كارى كه به او و با او كرده است ـ خوشايندش باشد يا ناخوشايندش ـ ، خشنود باشد .

امام صادق عليه السلام :هيچ كس ايمانش به خدا خالص نمى گردد ، مگر آن كه خداوند در نزد او از خودش و پدرش و مادرش و زن و فرزندش و اموالش و از همه مردم ، محبوب تر باشد .

عيسى عليه السلام :بنده به حقيقت ايمان نمى رسد ، مگر آن گاه كه دوست نداشته باشد به سبب عبادت خداوند عز و جل ، او را بستايند .

.

۱ / ۶مِلاكُ الإِيمانِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :الصَّبرُ نِصفُ الإِيمانِ ، وَاليَقينُ الإِيمانُ كُلُّهُ. ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :مِلاكُ الإِيمانِ حُسنُ الإِيقانِ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :يَحتاجُ الإِيمانُ إلَى الإِيقانِ . ⁽³⁾

۱ / ۷نِظامُ الإِيمانِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ في عَشَرَةٍ : المَعرِفَةِ وَالطّاعَةِ وَالعِلمِ وَالعَمَلِ وَالوَرَعِ وَالاِجتِهادِ وَالصَّبرِ وَاليَقينِ وَالرِّضا وَالتَّسليمِ ، فَأَيَّها فَقَدَ صاحِبُهُ بَطَلَ نِظامُهُ . ⁽⁴⁾

۱ / ۸أصلُ الإِيمانِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :ثَلاثَةٌ مِن أصلِ الإِيمانِ : الكَفُّ عَمَّن قالَ : لا إلهَ إلَا اللّهُ ولا تُكَفِّرهُ بِذَنبٍ ولا تُخرِجهُ مِنَ الإِسلامِ بِعَمَلٍ ، وَالجِهادُ ماضٍ مُنذُ بَعَثَنِيَ اللّهُ إلى أن يُقاتِلَ آخِرُ اُمَّتِي الدَّجّالَ لا يُبطِلُهُ جَورُ جائِرٍ ولا عَدلُ عادِلٍ ، وَالإِيمانُ بِالأَقدارِ. ⁽⁵⁾

.

۱ / ۶ پايه ايمان

۱ / ۷ رشته ايمان

۱ / ۸ ريشه ايمان

۱ / ۶پايه ايمانپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :شكيبايى ، نيمى از ايمان است و يقين ، همه ايمان .

امام على عليه السلام :بُنياد ايمان ، يقينِ شايسته است .

امام على عليه السلام :ايمان ، نيازمند به يقين است .

۱ / ۷رشته ايمانپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان در ده چيز است : شناخت ، فرمانبرى ، علم ، عمل ، پارسايى ، سختكوشى ، شكيبايى ، يقين ، خشنودى ، و سرسپردگى . هر يك از اينها را كه صاحب ايمان از دست دهد ، رشته ايمانش از هم مى گسلد .

۱ / ۸ريشه ايمانپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سه چيز از اصول ايمان است : خوددارى از [كشتن] كسى كه گفته است : «لا إله إلّا اللّه » و اين كه او را به سبب گناهى كافر نشمارى و بر اثر كارى ، از اسلام بيرونش ندانى ، و [دوم] جهاد كه از وقتى خداوند عز و جل مرا بر انگيخت ، تا زمانى كه آخرين افراد امّت من با دجّال بجنگند ، بر قرار خواهد بود و ستمِ ستمگر و دادِ دادگر ، آن را از جريان نمى اندازد ، و [سوم] ايمان داشتن به مقدّرات .

.

الإمام عليّ عليه السلام :الإِيمانُ شَجَرَةٌ ، أصلُهَا اليَقينُ ، وفَرعُهَا التُّقى ، ونورُهَا الحَياءُ ، وثَمَرُهَا السَّخاءُ. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :أصلُ الإِيمانِ حُسنُ التَّسليمِ لِأَمرِ اللّهِ . ⁽²⁾

۱ / ۹دَعائِمُ الإِيمانِالإمام عليّ عليه السلام :الإِيمانُ لَهُ أركانٌ أربَعَةٌ : التَّوَكُّلُ عَلَى اللّهِ ، وتَفويضُ الأَمرِ إلَى اللّهِ ، وَالرِّضا بِقَضاءِ اللّهِ ، وَالتَّسليمُ لِأَمرِ اللّهِ عَزَّ وجَلَّ. ⁽³⁾

عنه عليه السلام :حُسنُ العَفافِ وَالرِّضا بِالكَفافِ مِن دَعائِمِ الإِيمانِ. ⁽⁴⁾

الإمام الباقر عليه السلام :سُئِلَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام عَنِ الإِيمانِ فَقالَ : إنَّ اللّهَ عز و جلجَعَلَ الإِيمانَ عَلى أربَعِ دَعائِمَ : عَلَى الصَّبرِ وَاليَقينِ وَالعَدلِ وَالجِهادِ . فَالصَّبرُ مِن ذلِكَ عَلى أربَعِ شُعَبٍ : عَلَى الشَّوقِ وَالإِشفاقِ وَالزُّهدِ وَالتَّرَقُّبِ ، فَمَنِ اشتاقَ إلَى الجَنَّةِ سَلا عَنِ الشَّهَواتِ ، ومَن أشفَقَ مِنَ النّارِ رَجَعَ عَنِ المُحَرَّماتِ ، ومَن زَهِدَ فِي الدُّنيا هانَت عَلَيهِ المُصيباتُ ، ومَن راقَبَ المَوتَ سارَعَ إلَى الخَيراتِ . وَاليَقينُ عَلى أربَعِ شُعَبٍ : تَبصِرَةِ الفِطنَةِ وتَأَوُّلِ الحِكمَةِ ومَعرِفَةِ العِبرَةِ وسُنَّةِ الأَوَّلينَ ، فَمَن أبصَرَ الفِطنَةَ عَرَفَ الحِكمَةَ ، ومَن تَأَوَّلَ الحِكمَةَ عَرَفَ العِبرَةَ ، ومَن عَرَفَ العِبرَةَ عَرَفَ السُّنَّةَ ، ومَن عَرَفَ السُّنَّةَ فَكَأَنَّما كانَ مَعَ الأَوَّلينَ وَاهتَدى إلَى الَّتي هِيَ أقوَمُ ونَظَرَ إلى مَن نَجا بِما نَجا ومَن هَلَكَ بِما هَلَكَ ، وإنَّما أهلَكَ اللّهُ مَن أهلَكَ بِمَعصِيَتِهِ وأنجى مَن أنجى بِطاعَتِهِ . وَالعَدلُ عَلى أربَعِ شُعَبٍ : غامِضِ الفَهمِ وغَمرِ العِلمِ وزُهرَةِ الحُكمِ ورَوضَةِ الحِلمِ ، فَمَن فَهِمَ فَسَّرَ جَميعَ العِلمِ ، ومَن عَلِمَ عَرَفَ شَرائِعَ الحُكمِ ، ومَن حَلُمَ لَم يُفَرِّط في أمرِهِ وعاشَ فِي النّاسِ حَميدا . وَالجِهادُ عَلى أربَعِ شُعَبٍ : عَلَى الأَمرِ بِالمَعروفِ وَالنَّهيِ عَنِ المُنكَرِ وَالصِّدقِ فِي المَواطِنِ وشَنَآنِ ⁽⁵⁾الفاسِقينَ ، فَمَن أمَرَ بِالمَعروفِ شَدَّ ظَهرَ المُؤمِنِ ، ومَن نَهى عَنِ المُنكَرِ أرغَمَ أنفَ المُنافِقِ وأمِنَ كَيدَهُ ، ومَن صَدَقَ فِي المَواطِنِ قَضَى الَّذي عَلَيهِ ، ومَن شَنِئَ الفاسِقينَ غَضِبَ للّهِِ ، ومَن غَضِبَ للّهِِ غَضِبَ اللّهُ لَهُ ، فَذلِكَ الإِيمانُ ودَعائِمُهُ وشُعَبُهُ. ⁽⁶⁾

.

۱ / ۹ ستون هاى ايمان

امام على عليه السلام :ايمان ، درختى است كه ريشه اش يقين است و شاخه اش تقوا و شكوفه اش حيا و ميوه اش سخاوت .

امام على عليه السلام :ريشه ايمان ، گردن نهادنِ كامل در برابر فرمان خداست .

۱ / ۹ستون هاى ايمانامام على عليه السلام :ايمان ، چهار ركن دارد : توكّل بر خدا ، سپردن كار به خدا ، خشنودى به قضاى خدا ، و سر سپردن به فرمان خداوند عز و جل .

امام على عليه السلام :خويشتندارىِ دُرست ، و خرسندى به مقدارِ كفاف [از روزى] ، از ستون هاى ايمان اند .

امام باقر عليه السلام :از امير مؤمنان عليه السلام درباره ايمان پرسيده شد . فرمود : «خداى عز و جل ايمان را بر چهار ستون نهاد : بر شكيب و يقين و داد و جهاد . شكيب ، بر چهار شاخه است : اشتياق و بيم و زهد و چشم به راهى . هر كه مشتاق بهشت باشد ، هوس ها را از ياد مى بَرَد . هر كه از دوزخ بيمناك باشد ، از حرام ها دست مى شويد . هر كه به دنيا بى رغبت باشد ، مصائب بر او آسان مى شود . هر كه چشم به راه مرگ باشد ، به انجام دادن كارهاى نيك مى شتابد . يقين ، بر چهار شاخه است : نگاه هوشمندانه ، دريافت حكمت ، شناخت عبرت ، و [شناخت] روش پيشينيان . آن كه هوشمندانه ببيند، حكمت را مى شناسد و آن كه حكمت را در يابد ، عبرت ها را مى شناسد و آن كه عبرت شناس باشد ، روش پيشينيان را مى شناسد و آن كه روش پيشينيان را بشناسد ، گويا با پيشينيان بوده و به راه درست تر پى برده و آنان را كه رهيده اند و علّت رهيدنشان را و آنان را كه نابود شدنده اند و علّت نابودى شان را ديده است ، و [ مى داند كه] خداوند ، آنان را كه نابود كرد ، در واقع ، به سبب نافرمانى شان نابود كرد و آنان را كه نجات داد ، در واقع ، به سبب فرمان بردارى شان نجات داد . داد بر چهار شاخه است : فهم عميق ، فزونىِ دانش ، شكوفه داورى و بُستان بردبارى . آن كه بفهمد ، همه دانش را تفسير مى كند و آن كه بداند ، آبشخورهاى حُكم را مى شناسد و آن كه بردبارى نمايد ، در كار خود ، كندى نمى ورزد و در ميان مردم ، خوش نام زندگى مى كند . و جهاد بر چهار شاخه است : بر توصيه كردن به خوبى ها ، و نهى كردن از بدى ها ، و پايدارى در آوردگاه ها ، و دشمنى با بدكاران . هر كه به خوبى ها فرمان دهد ، مؤمن را پشتيبانى كرده است . هر كه از بدى ها باز دارد، بينىِ منافق را به خاك ماليده و از نيرنگ او در امان مانده است . هر كه در آوردگاه ها پايدارى كند، وظيفه اش را به جا آورده است و هر كه با بدكاران دشمنى ورزد ، به خاطر خدا خشم گرفته و آن كه براى خدا خشم گيرد ، خداوند به خاطر او خشم مى گيرد . اين است ايمان و ستون ها و شاخه هاى آن» .

.

۱ / ۱۰ذِروَةُ الإِيمانِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ عيسَى بنَ مَريَمَ عليه السلام قالَ : ... إنّي لَأَجِدُ في كِتابِ اللّهِ المُنزَلِ الَّذي أنزَلَ اللّهُ فِي الإِنجيلِ : ... وخُلِقَ النَّهارُ لِتُؤَدّى فيهِ الصَّلاةُ المَفروضَةُ ... وأن تَأمُروا بِمَعروفٍ وتَنهَوا عَن مُنكَرٍ ، فَهُوَ ذِروَةُ الإِيمانِ وقِوامُ الدّينِ . ⁽¹⁾

.

۱ / ۱۰ قلّه ايمان

۱ / ۱۰قلّه ايمانپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :عيسى بن مريم عليه السلام گفت : ... من در كتاب آسمانىِ خدا كه خداوند در انجيل فرو فرستاده است ، چنين مى يابم : «... و روز آفريده شد تا نماز واجب ، در آن گزارده شود ... و به نيكى فرمان دهيد و از بدى نهى كنيد ، كه اين ، قلّه ايمان و جان مايه دين است» .

.

۱ / ۱۱حُدودُ الإِيمانِالكافي عن عجلان أبي صالح :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : أوقِفني عَلى حُدودِ الإِيمانِ ، فَقالَ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وأنَّ مُحَمَّدا رَسولُ اللّهِ ، وَالإِقرارُ بِما جاءَ بِهِ مِن عِندِ اللّهِ ، وصَلاةُ الخَمسِ ، وأداءُ الزَّكاةِ ، وصَومُ شَهرِ رَمَضانَ ، وحَجُّ البَيتِ ، ووِلايَةُ وَلِيِّنا ، وعَداوَةُ عَدُوِّنا ، وَالدُّخولُ مَعَ الصّادِقينَ . ⁽¹⁾

۱ / ۱۲كُنوزُ الإِيمانِالإمام عليّ عليه السلام :ثَلاثٌ مِن كُنوزِ الإِيمانِ : كِتمانُ المُصيبَةِ ، وَالصَّدَقَةُ ، وَالمَرَضُ . ⁽²⁾

عنه عليه السلامـ فيما أوصَى ابنَهُ الإِمامَ الحُسَينَ عليه السلام ـ :مِن كُنوزِ الإِيمانِ الصَّبرُ عَلَى المَصائِبِ . ⁽³⁾

۱ / ۱۳أبوابُ الإِيمانِالإمام عليّ عليه السلام :إنِّي الفاروقُ الأَكبَرُ ... وبابُ الإِيمانِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلامـ في وَصفِ آلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله ـ :فَهُم خاصَّةُ اللّهِ وخالِصَتُهُ ، وسِرُّ الدَّيّانِ وكَلِمَتُهُ ، وبابُ الإِيمانِ وكَعبَتُهُ . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۱۱ مرزهاى ايمان

۱ / ۱۲ گنج هاى ايمان

۱ / ۱۳ درهاى ايمان

۱ / ۱۱مرزهاى ايمانالكافىـ به نقل از عجلان ابو صالح ـ:به امام صادق عليه السلام گفتم : مرا بر مرزهاى ايمان ، آگاه گردان . فرمود : «گواهى دادن به اين كه معبودى جز خداوند يگانه نيست و محمّد ، فرستاده خداست و اقرار كردن به آنچه از نزد خدا آورده ، و [ خواندنِ] نمازهاى پنجگانه ، پرداخت زكات ، روزه ماه رمضان ، حجّ خانه [خدا] ، دوستى با دوست ما و دشمنى با دشمن ما ، و بودن با راستان» .

۱ / ۱۲گنج هاى ايمانامام على عليه السلام :سه چيز از گنج هاى ايمان است : پنهان داشتن مصيبت و صدقه و بيمارى .

امام على عليه السلامـ در سفارش به فرزندش امام حسين عليه السلام ـ :شكيبايى در برابر مصائب ، از گنج هاى ايمان است .

۱ / ۱۳درهاى ايمانامام على عليه السلام :من جدا كننده بزرگ[ـِ حق از باطل] ... و درِ ايمان هستم .

امام على عليه السلامـ در وصف خاندان محمّد عليهم السلام ـ :آنان خاصّان خدا و گزيدگان اويند ، و راز خداوندِ سزا دهنده و رمز اويند ، و درِ ايمان و كعبه آن اند .

.

الإمام الباقر والإمام الصادق عليهماالسلامـ فِي الزِّيارَةِ الجامِعَةِ ـ :السَّلامُ عَلَيكُم أئِمَّةَ المُؤمِنينَ وسادَةَ المُتَّقينَ ... وشُرَكاءَ القُرآنِ ومَنهَجَ الإِيمانِ ... يا حُجَّةَ اللّهِ لَقَد اُرضِعتَ بِثَديِ الإِيمانِ ، وفُطِمتَ بِنورِ الإِسلامِ . ⁽¹⁾

الإمام الهادي عليه السلامـ فِي الزِّيارَةِ الجامِعَةِ الكَبيرَةِ ـ :السَّلامُ عَلَيكُم يا أهلَ بَيتِ النُّبُوَّةِ ، ومَوضِعَ الرِّسالَةِ ، ومُختَلَفَ ⁽²⁾المَلائِكَةِ ، ومَهبِطَ الوَحيِ ، ومَعدِنَ الرَّحمَةِ ، وخُزّانَ العِلمِ ، ومُنتَهَى الحِلمِ ، واُصولَ الكَرَمِ ، وقادَةَ الاُمَمِ ، وأولِياءَ النِّعَمِ ، وعَناصِرَ الأَبرارِ ، ودَعائِمَ الأَخيارِ ، وساسَةَ العِبادِ ، وأركانَ البِلادِ ، وأبوابَ الإِيمانِ ، واُمَناءَ الرَّحمنِ ، وسُلالَةَ النَّبِيّينَ ، وصَفوَةَ المُرسَلينَ ، وعِترَةَ خِيَرَةِ رَبِّ العالَمينَ ، ورَحمَةُ اللّهِ بَرَكَاتُهُ. ⁽³⁾

الإمام المهدي عليه السلامـ فيما يُقالُ فِي التَّوَجُّهِ إلَى الأَئِمَّةِ عليهم السلام ـ :أنتُم خَزَنَتُهُ وشُهَداؤُهُ ، وعُلَماؤُهُ واُمَناؤُهُ ، وساسَةُ العِبادِ وأركانُ البِلادِ ، وقُضاةُ الأَحكامِ وأبوابُ الإِيمانِ. ⁽⁴⁾

۱ / ۱۴مُخُّ الإِيمانِالإمام عليّ عليه السلامـ فِي الحِكَمِ المَنسوبَةِ إلَيهِ ـ :مُخُّ الإِيمانِ التَّقوى وَالوَرَعُ وهُما مِن أفعالِ القُلوبِ وأحسَنُ أفعالِ الجَوارِحِ ألّا تَزالَ مالِئا فاكَ بِذِكرِ اللّهِ سُبحانَهُ . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۱۴ مغز ايمان

امام باقر و امام صادق عليهماالسلامـ در زيارت جامعه ـ :درود بر شما پيشوايان اهل ايمان و مهتران پرواپيشگان ... و انبازان قرآن و راه روشن ايمان ! ... اى حجّت خدا ! تو از پستان ايمان ، شير نوشانده شدى و با نور اسلام ، از شير گرفته شدى .

امام هادى عليه السلامـ در زيارت جامعه كبيره ـ :درود بر شما ـ اى خاندان پيامبرى ، و جايگاه پيام الهى ، و آمد و شدگاهِ فرشتگان ، و فرودگاه وحى ، و كان مهر ، و گنجوَران دانش ، و پايانه بردبارى ، و ريشه هاى بزرگوارى ، و رهبران مردمان ، و اولياى نعمت ها ، و بنيادهاى نيكان ، و ستون هاى خوبان ، و مهتران بندگان ، و پايه هاى شهرها ، و درهاى ايمان ، و امانتداران خداى مهربان ، و زاده پيامبران ، و چكيده فرستادگان [خداوند] و خانواده برگزيده پروردگار جهانيان ـ و رحمت و بركات خدا بر شما باد !

امام مهدى عليه السلامـ در آنچه براى زيارت ائمّه عليهم السلام از ايشان رسيده است ـ :شما خزانه داران و گواهان خداييد ، و دانش آموختگان او و امانتداران اوييد ، و مربّى بندگان و اركان شهرهاييد ، و قاضيان احكام و درهاى ايمانيد .

۱ / ۱۴مغز ايمانامام على عليه السلامـ در حكمت هاى منسوب به ايشان ـ :مغز ايمان ، پرهيزگارى و پارسايى است و اين دو ، از كارهاى دل اند ، و نيكوترين عمل جوارح ، اين است كه پيوسته دهانت را از ذكر خداوند سبحان ، پُر دارى .

.

۱ / ۱۵زَينُ الإِيمانِالإمام عليّ عليه السلام :زَينُ الإِيمانِ طَهارَةُ السَّرائِرِ ، وحُسنُ العَمَلِ فِي الظّاهِرِ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :مِن زَينِ الإِيمانِ الفِقهُ . ⁽²⁾

۱ / ۱۶عَزيمَةُ الإِيمانِالإمام عليّ عليه السلامـ بَعدَ انصِرافِهِ مِن صِفّينَ ـ :أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَريكَ لَهُ ، شَهادَةً مُمتَحَنا إخلاصُها مُعتَقَدا مُصاصُها ⁽³⁾، نَتَمَسَّكُ بِها أبَدا ما أبقانا ، ونَدَّخِرُها لِأَهاويلِ ما يَلقانا ، فَإِنَّها عَزيمَةُ الإِيمانِ ، وفاتِحَةُ الإِحسانِ ، ومَرضاةُ الرَّحمنِ ، ومَدحَرَةُ الشَّيطانِ . ⁽⁴⁾

۱ / ۱۷تَجديدُ الإِيمانِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :إنَّ الإِيمانَ لَيَخلَقُ في جَوفِ أحَدِكُم كَما يَخلَقُ الثَّوبُ الخَلَقُ ، فَاسـأَ لُوا اللّهَ أن يُجَدِّدَ الإِيمانَ في قُلوبِكُم. ⁽⁵⁾

مسند ابن حنبل عن أبي هريرة :قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : جَدِّدوا إيمانَكُم . قيلَ : يا رَسولَ اللّهِ وكَيفَ نُجَدِّدُ إيمانَنا ؟ قالَ : أكثِروا مِن قَولِ لا إلهَ إلَا اللّهُ . ⁽⁶⁾

.

۱ / ۱۵ زيور ايمان

۱ / ۱۶ عزم ايمان

۱ / ۱۷ نوسازى ايمان

۱ / ۱۵زيور ايمانامام على عليه السلام :زيور ايمان ، پاكىِ درون است و كردار نيك در برون .

امام صادق عليه السلام :از زيورهاى ايمان ، ژَرف بينى ( / دين شناسى) است .

۱ / ۱۶عزم ايمانامام على عليه السلامـ پس از بازگشت از صفّين ـ:گواهى مى دهم كه معبودى جز خداى يگانه و بى انباز نيست ؛ گواهى اى كه خلوص آن آزموده شده و به نابى آن باور دارم ، و براى هميشه ـ تا آن گاه كه خدايمان زنده بدارد ـ بدان گواهى چنگ مى زنيم ، و آن را براى [رهايى از] وحشت هايى كه در انتظار ماست ، مى اندوزيم ؛ زيرا اين گواهى ، آهنگ (عزم) ايمان و آغاز احسان است و مايه خشنودى خداى مهربان و دور كردن شيطان .

۱ / ۱۷نوسازى ايمانپيامبر خدا صلى الله عليه و آلهايمان در درون هر يك از شما كهنه مى شود ، چنان كه جامه كهنه مى شود . پس ، از خداوند بخواهيد كه ايمان را در دل هاى شما نو سازد .

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابو هريره ـ:پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود : «ايمانتان را نو سازيد» . گفته شد : اى پيامبر خدا ! چگونه ايمانمان را نو سازيم؟ فرمود : «زياد لا إله إلّا اللّه بگوييد» .

.

رسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ قالَ لِأَصحابِهِ ـ :جَدِّدوا الإِيمانَ في قُلوبِكُم ، مَن كانَ عَلى حَرامٍ حُوِّلَ مِنهُ إِلى غَيرِهِ ومَن أحسَنَ مِن مُحسِنٍ وَقَعَ ثَوابُهُ عَلَى اللّهِ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آلهـ لِأَبي هُرَيرَةَ ـ :يا أبا هُرَيرَةَ جَدِّدِ الإِسلامَ ، أكثِر مِن شَهادَةِ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ. ⁽²⁾

الإمام الجواد عليه السلام :مَرِضَ رَجُلٌ مِن أصحابِ الرِّضا عليه السلام فَعادَهُ فَقالَ : كَيفَ تَجِدُكَ ؟ قالَ : لَقيتُ المَوتَ بَعدَكَ ـ يُريدُ ما لَقِيَهُ مِن شِدَّةِ مَرَضِهِ ـ فَقالَ : كَيفَ لَقيتَهُ ؟ فَقالَ : أليما شَديدا ، فَقالَ : ما لَقيتَهُ إنَّما لَقيتَ ما يُنذِرُكَ بِهِ ويُعَرِّفُكَ بَعضَ حالِهِ ، إنَّمَا النّاسُ رَجُلانِ : مُستَريحٌ بِالمَوتِ ، ومُستَراحٌ بِهِ مِنهُ ، فَجَدِّدِ الإِيمانَ بِاللّهِ وبِالوِلايَةِ تَكُن مُستَريحا ، فَفَعَلَ الرَّجُلُ ذلِكَ . ⁽³⁾

۱ / ۱۸أوثَقُ عُرَى الإِيمانِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :أوثَقُ عُرَى الإِيمانِ الحُبُّ فِي اللّهِ وَالبُغضُ فِي اللّهِ . ⁽⁴⁾

.

۱ / ۱۸ محكم ترين دستگيره هاى ايمان

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ به اصحابش ـ:ايمان را در دل هايتان نو كنيد . كسى كه حرامى انجام مى دهد ، از آن دست بر دارد و به كار ديگرى روى آورد و هر نيكوكارى كه نيكى مى كند ، ثوابش بر عهده خداوند است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ خطاب به ابو هريره ـ :اى ابو هريره! اسلام را [در خودت] نو گردان . شهادت «لا إله إلّا اللّه » را زياد بگو .

امام جواد عليه السلام :مردى از ياران [پدرم] رضا عليه السلام بيمار شد . ايشان به عيادت او رفت و پرسيد : «چگونه اى ؟». مرد گفت : دور از جان شما! مرگ را ديدم . و منظورش درد و رنجى بود كه از شدّت بيمارى مى كشيد . [پدرم] پرسيد : «چگونه بود؟» . گفت : دردناك و سخت . فرمود : «تو مرگ را نديده اى ؛ بلكه علامت هشدار دهنده آن و چيزى را ديده اى كه گوشه اى از احوال آن را به تو مى شناساند . مردم ، دو دسته اند : دسته اى كه با مردن آسوده مى شوند ، و دسته اى كه با مرگشان [ديگران] از آنان آسوده مى شوند . پس ايمان به خدا و به ولايت را نو گردان تا از آسوده شوندگان باشى» . و آن مرد چنين كرد .

۱ / ۱۸محكم ترين دستگيره هاى ايمانپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دوست داشتن براى خدا و دشمن داشتن براى خدا ، محكم ترين دستگيره هاى ايمان اند .

.

المستدرك على الصحيحين عن ابن مسعود :قالَ لِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله : يا عَبدَ اللّهِ بنَ مَسعودٍ ، فَقُلتُ : لَبَّيكَ يا رَسولَ اللّهِ ثَلاثَ مِرارٍ ، قالَ : هَل تَدري أيُّ عُرَى الإِيمانِ أوثَقُ ؟ قُلتُ : اللّهُ ورَسولُهُ أعلَمُ ، قالَ : أوثَقُ [عُرَى] الإيمانِ الوِلايَةُ فِي اللّهِ بِالحُبِّ فيهِ وَالبُغضِ فيهِ . ⁽¹⁾

المعجم الكبير عن ابن عبّاس :قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله لِأَبي ذَرٍّ : أيُّ عُرَى الإِيمانِ ـ أظُنُّهُ قالَ : ـ أوثَقُ ؟ قالَ : اللّهُ ورَسولُهُ أعلَمُ ، قالَ : المُوالاةُ فِي اللّهِ ، وَالمُعاداةُ فِي اللّهِ ، وَالحُبُّ فِي اللّهِ ، وَالبُغضُ فِي اللّهِ. ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله لِأَصحابِهِ : أيُّ عُرَى الإِيمانِ أوثَقُ ؟ فَقالوا: اللّهُ ورَسولُهُ أعلَمُ ، وقالَ بَعضُهُم : الصَّلاةُ ، وقالَ بَعضُهُم : الزَّكاةُ ، وقالَ بَعضُهُم : الصِّيامُ، وقالَ بَعضُهُم: الحَجُّ وَالعُمرَةُ ، وقالَ بَعضُهُم : الجِهادُ ، فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : لِكُلِّ ما قُلتُم فَضلٌ ولَيسَ بِهِ ، ولكِن أوثَقُ عُرَى الإِيمانِ الحُبُّ فِي اللّهِ وَالبُغضُ فِي اللّهِ وتَوالي أولِياءِ اللّهِ وَالتَّبَرّي مِن أعداءِ اللّهِ . ⁽³⁾

.

المستدرك على الصحيحينـ به نقل از ابن مسعود ـ:پيامبر صلى الله عليه و آله به من فرمود : «عبد اللّه بن مسعود!». سه بار گفتم : بله ، اى پيامبر خدا! فرمود : «آيا مى دانى كدام دستگيره ايمان ، محكم تر است ؟». گفتم : خدا و پيامبرش داناترند . فرمود : «محكم ترين ايمان ، عبارت است از پيروى ( / دوستى) كردن براى خدا ، از راه مِهروَرزى و كين ورزى براى اوست» .

المعجم الكبيرـ به نقل از ابن عبّاس ـ:پيامبر خدا به ابو ذر فرمود : «كدام دستگيره ايمان ، محكم تر است ؟» . به گمانم همين تعبير (محكم تر) را فرمود . ابو ذر گفت : خدا و رسول او بهتر مى دانند . فرمود : «دوستى ورزيدن براى خدا ، و دشمنى ورزيدن براى خدا ، و دوست داشتن براى خدا و نفرت داشتن براى خدا» .

امام صادق عليه السلام :پيامبر خدا به اصحابش فرمود : «كدام دستگيره ايمان ، استوارتر است ؟». [اصحاب] گفتند : خدا و پيامبرش داناترند . و يكى گفت : نماز . يكى گفت : زكات . يكى گفت : روزه . يكى گفت : حج و عمره . و ديگرى گفت : جهاد . پيامبر خدا فرمود : «هر يك از اينها كه گفتيد ، ارزش خود را دارد؛ امّا آن نيست [كه من مى خواهم] ؛ بلكه محكم ترين دستگيره هاى ايمان ، مهر و كين داشتن براى خدا ، و دوست داشتن دوستان خدا و بيزارى از دشمنان خداست» .

.

عنه عليه السلام :مِن أوثَقِ عُرَى الإِيمانِ أن تُحِبَّ فِي اللّهِ وتُبغِضَ فِي اللّهِ وتُعطِيَ فِي اللّهِ وتَمنَعَ فِي اللّهِ. ⁽¹⁾

۱ / ۱۹أعظَمُ شُعَبِ الإِيمانِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :وُدُّ المُؤمِنِ لِلمُؤمِنِ فِي اللّهِ مِن أعظَمِ شُعَبِ الإِيمانِ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ بِضعٌ وسَبعونَ شُعبَةً ، أفضَلُها لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأوضَعُها إماطَةُ الأَذى عَنِ الطَّريقِ ، وَالحَياءُ شُعبَةٌ مِنَ الإِيمانِ . ⁽³⁾

۱ / ۲۰حَلاوَةُ الإِيمانِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :ثَلاثٌ مَن كُنَّ فيهِ وَجَدَ بِهِنَّ حَلاوَةَ الإِيمانِ وطَعمَهُ : أن يَكونَ اللّهُ عز و جلورَسولُهُ أحَبَّ إلَيهِ مِمّا سِواهُما ، وأن يُحِبَّ فِي اللّهِ وأن يُبغِضَ فِي اللّهِ ، وأن توقَدَ نارٌ عَظيمَةٌ فَيَقَعَ فيها أحَبُّ إلَيهِ مِن أن يُشرِكَ بِاللّهِ شَيئا. ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :ثَلاثٌ مَن كُنَّ فيهِ وَجَدَ حَلاوَةَ الإِيمانِ : أن يَكونَ اللّهُ ورَسولُهُ أحَبَّ إلَيهِ مِمّا سِواهُما، وأن يُحِبَّ المَرءَ لا يُحِبُّهُ إلّا للّهِِ ، وأن يَكرَهَ أن يَعودَ فِي الكُفرِ كَما يَكرَهُ أن يُقذَفَ فِي النّارِ. ⁽⁵⁾

.

۱ / ۱۹ بزرگ ترين شعبه هاى ايمان

۱ / ۲۰ شيرينى ايمان

امام صادق عليه السلام :از محكم ترين دستگيره هاى ايمان ، اين است كه براى خدا دوست بدارى و براى خدا دشمن بدارى و براى خدا دِهِش كنى و براى خدا دريغ بوَرزى» .

۱ / ۱۹بزرگ ترين شاخه هاى ايمانپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دوستىِ مؤمن با مؤمن براى خدا ، از بزرگ ترين شاخه هاى ايمان است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان ، هفتاد و اندى شعبه دارد كه برترينِ آنها ، [عقيده] لا إله إلّا اللّه و پايين ترينش برداشتن چيزهاى آزارنده ، از سر راه [مردم ]است . حيا هم شاخه اى از ايمان است .

۱ / ۲۰شيرينى ايمانپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سه چيزند كه در هر كس وجود داشته باشند ، شيرينى و مزه ايمان را چشيده است : [اوّل] اين كه خدا و پيامبرش نزد او محبوب تر از هر چيز و هر كس ديگر باشند . [دوم] اين كه براى خدا دوست بدارد و براى خدا دشمن بدارد . و [سوم] اين كه اگر آتشى بزرگ برافروخته شود و در آن افتد ، برايش محبوب تر از آن باشد كه چيزى را شريك خدا قرار دهد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سه چيزند كه در هر كس وجود داشته باشند ، شيرينىِ ايمان را چشيده است : خدا و پيامبرش را از هر چيز ديگرى دوست تر بدارد ؛ هر كس را دوست دارد ، تنها براى خدا دوست داشته باشد ؛ و خوش نداشته باشد كه به كفر باز گردد ، همان گونه كه خوش ندارد در آتش افكنده شود .

.

مسند ابن حنبل عن أبي رزين العقيلي :أتَيتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، فَقُلتُ : ... يا رَسولَ اللّهِ! ومَا الإِيمانُ ؟ قالَ : أن تَشهَدَ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَريكَ لَهُ ، وأنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ ، وأن يَكونَ اللّهُ ورَسولُهُ أحَبَّ إلَيكَ مِمّا سِواهُما ، وأن تُحرَقَ بِالنّارِ أحَبُّ إلَيكَ مِن أن تُشرِكَ بِاللّهِ ، وأن تُحِبَّ غَيرَ ذي نَسَبٍ لا تُحِبُّهُ إلّا للّهِِ عز و جل ، فَإِذا كُنتَ كَذلِكَ فَقَد دَخَلَ حُبُّ الإِيمانِ في قَلبِكَ كَما دَخَلَ حُبُّ الماءِ لِلظَّمآنِ فِي اليَومِ القائِظِ. ⁽¹⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :ذاقَ طَعمَ الإِيمانِ مَن رَضِيَ بِاللّهِ رَبّا وبِالإِسلامِ دينا وبِمُحَمَّدٍ رَسولاً. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن أحَبَّ أن يَجِدَ طَعمَ الإِيمانِ فَليُحِبَّ المَرءَ لا يُحِبُّهُ إلَا للّهِِ عز و جل . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :ثَلاثٌ مَن فَعَلَهُنَّ فَقَد طَعِمَ طَعمَ الإِيمانِ : مَن عَبَدَ اللّهَ وَحدَهُ وأنَّهُ لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأعطى زَكاةَ مالِهِ طَيِّبَةً بِها نَفسُهُ رافِدَةً عَلَيهِ كُلَّ عامٍ ، ولا يُعطِي الهَرِمَةَ و لَا الدَّرِنَةَ ولَا المَريضَةَ ولَا الشَّرَطَ اللَّئيمَةَ ولكِن مِن وَسَطِ أموالِكُم ، فَإِنَّ اللّهَ لَم يَسأَلكُم خَيرَهُ ولَم يَأمُركُم بِشَرِّهِ. ⁽⁴⁾

.

مسند ابن حنبلـ به نقل از ابو رزين عقيلى ـ :نزد پيامبر خدا رفتم و گفتم : ... اى پيامبر خدا ! ايمان چيست؟ فرمود : «اين كه گواهى دهى معبودى جز خداى يگانه و بى انباز نيست و محمّد ، بنده و فرستاده اوست ، و اين كه خدا و پيامبرش نزد تو محبوب تر از هر چيز ديگر باشند و سوزانده شدن در آتش را خوش تر از آن داشته باشى كه به خداوند ، شرك ورزى و اين كه اگر غير خويشاوندى را دوست دارى ، تنها براى خداوند عز و جلدوستش بدارى . اگر چنين بودى ، عشق به ايمان ، همان گونه در دلت وارد شده است كه عشق به آب ، وجود شخص تشنه را در يك روز داغ ، فرا مى گيرد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :كسى كه به پروردگارىِ خدا و دين اسلام و پيامبرى محمّد ، خشنود باشد ، طعم ايمان را چشيده است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كس دوست دارد كه طعم ايمان را بيابد ، بايد هر كس را كه دوست مى دارد، فقط براى خدا دوستش بدارد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سه چيز است كه هر كس آنها را انجام دهد ، به راستى ، طعم ايمان را چشيده است : كسى كه خداى يگانه را ـ كه معبودى جز او نيست ـ ، بپرستد و كسى كه هر سال زكات مالش را با ميل و رغبت بپردازد ، و [از دام هاى] پير و گر و بيمار و بنجل و پست ⁽¹⁾خود ندهد ؛ بلكه از اموال متوسّطتان باشد ؛ زيرا خداوند ، نه بهترينش را از شما خواسته است و نه به دادنِ بدترينش دستور داده است .

.

الإمام الكاظم عليه السلام :إنَّ المَسيحَ عليه السلام قالَ لِلحَوارِيّينَ : ... يا عَبيدَ السَّوءِ نَقُّوا القَمحَ وطَيِّبوهُ وأدِقّوا طَحنَهُ تَجِدوا طَعمَهُ ويَهنِئكُم أكلُهُ ، كَذلِكَ فَأَخلِصُوا الإِيمانَ وأكمِلوهُ تَجِدوا حَلاوَتَهُ ويَنفَعكُم غِبُّهُ ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ في خُطبَةٍ لَهُ يَذكُرُ فيها حالَ الأَئِمَّةِ عليهم السلام وصِفاتِهِم ـ :إنَّ اللّهَ عز و جلأوضَحَ بِأَئِمَّةِ الهُدى مِن أهلِ بَيتِ نَبِيِّنا عَن دينِهِ ، وأبلَجَ بِهِم عَن سَبيلِ مِنهاجِهِ ، وفَتَحَ بِهِم عَن باطِنِ يَنابيعِ عِلمِهِ ، فَمَن عَرَفَ مِن اُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله واجِبَ حَقِّ إمامِهِ وَجَدَ طَعمَ حَلاوَةِ إيمانِهِ ، وعَلِمَ فَضلَ طِلاوَةِ ⁽³⁾إسلامِهِ . ⁽⁴⁾

۱ / ۲۱مَن لا يَجِدُ حَلاوَةَ الإِيمانِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :لا يَجِدُ عَبدٌ طَعمَ الإِيمانِ حَتّى يُؤمِنَ بِالقَدَرِ كُلِّهِ . ⁽⁵⁾

.

۱ / ۲۱ كسانى كه شيرينى ايمان را نمى چشند

امام كاظم عليه السلام :مسيح عليه السلام به حواريان گفت : «... اى بندگان بد! گندم را پاك و تميز كنيد و نيكو آردش نماييد تا مزه آن را بيابيد و از خوردنش لذّت ببريد . همچنين ايمان را نيز ناب و كامل گردانيد تا شيرينىِ آن را بچشيد و سرانجامش شما را سود بخشد» .

امام صادق عليه السلامـ در سخنرانى اى در باره احوال و صفات امامان عليهم السلام ـ :خداوند عز و جل به واسطه پيشوايان هدايت از خاندان پيامبرمان ، دين خود را روشن ساخت و راهش را هويدا نمود و درون چشمه هاى علمش را گشود . پس هر كس از امّت محمّد ، حقّ واجب امامش را بشناسد، شيرينىِ ايمانش را در مى يابد و به ارزشِ زيبايىِ اسلامش پى مى برد .

۱ / ۲۱كسانى كه شيرينى ايمان را نمى چشندپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ بنده اى طعم ايمان را نمى چشد ، مگر آن گاه كه به تقدير ، به همه اش ، ايمان آورد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :لا يَجِدُ العَبدُ حَلاوَةَ الإِيمانِ حَتّى يُؤمِنَ بِالقَدَرِ خَيرِهِ وشَرِّهِ وحُلوِهِ ومُرِّهِ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا يَجِدُ الرَّجُلُ حَلاوَةَ الإِيمانِ في قَلبِهِ حَتّى لا يُبالِيَ مَن أكَلَ الدُّنيا . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا تَدخُلُ حَلاوَةُ الإِيمانِ قَلبَ امرِىً حَتّى يَترُكَ بَعضَ الحَديثِ لِخَوفِ الكَذِبِ وإن كانَ صادِقا ، ويَترُكَ بَعضَ المِراءِ وإن كانَ مُحِقّا. ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :كَيفَ يَجِدُ حَلاوَةَ الإِيمانِ مَن يَسخَطُ الحَقَّ؟! ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :لا يَجِدُ عَبدٌ طَعمَ الإِيمانِ حَتّى يَترُكَ الكَذِبَ هَزلَهُ وجِدَّهُ. ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :لا يَذوقُ المَرءُ مِن حَقيقَةِ الإِيمانِ حَتّى يَكونَ فيهِ ثَلاثُ خِصالٍ : الفِقهُ فِي الدّينِ ، وَالصَّبرُ عَلَى المَصائِبِ ، وحُسنُ التَّقديرِ فِي المَعاشِ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق عليه السلام :كانَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام يَقولُ : لا يَجِدُ عَبدٌ طَعمَ الإِيمانِ حَتّى يَعلَمَ أنَّ ما أصابَهُ لَم يَكُن لِيُخطِئَهُ وأنَّ ما أخطَأَهُ لَم يَكُن لِيُصيبَهُ ، وأنَّ الضّارَّ النّافِعَ هُوَ اللّهُ عز و جل . ⁽⁷⁾

عنه عليه السلام :حَرامٌ عَلى قُلوبِكُم أن تَعرِفَ حَلاوَةَ الإِيمانِ حَتّى تَزهَدَ فِي الدُّنيا . ⁽⁸⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بنده شيرينى ايمان را نمى چشد ، تا آن گاه كه به تقدير، چه نيك و چه بدش ، و چه شيرين و چه تلخش ، ايمان بياورد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :انسان ، شيرينى ايمان را در دلش نمى يابد ، مگر آن گاه كه برايش مهم نباشد چه كسى دنيا را خورد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :شيرينى ايمان به دل هيچ كس وارد نمى شود ، مگر آن كه پاره اى سخنان را از ترس دروغ بودن ، ترك گويد ، اگر چه [در واقعْ ]راست باشند ، و برخى مجادلات را ترك گويد ، هر چند حق با او باشد .

امام على عليه السلام :چگونه شيرينى ايمان را بچشد كسى كه از حق مى رنجد؟!

امام على عليه السلام :بنده طعم ايمان را نمى يابد ، مگر آن كه دروغ گفتن را ، به شوخى يا جدّى ، ترك گويد .

امام على عليه السلام :انسان ، حقيقت ايمان را نمى چشد ، مگر آن گاه كه سه خصلت در او وجود داشته باشد : فهم در دين ، شكيبايى در برابر سختى ها ، و حسابگرى در معاش .

امام صادق عليه السلام :امير مؤمنان مى فرمود : «هيچ بنده اى طعم ايمان را در نمى يابد ، مگر آن گاه كه بداند آنچه به او رسيده است ، نمى شده نرسد و آنچه به او نرسيده است ، ممكن نبوده كه برسد ، و اين كه زيان رسان و سودبخش، تنها خداوند عز و جل است و بس» .

امام صادق عليه السلام :بر دل هاى شما حرام است كه شيرينىِ ايمان را بچشند، مگر آن گاه كه به دنيا بى رغبت شوند .

.

الفصل الثّاني : ما يجب الإيمان به۲ / ۱الغَيْبُ«الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ» . ⁽¹⁾

۲ / ۲اللّه عزّوجلُّ ومَلائِكَتُهُ وكُتُبُهُ ورُسُلُهُالكتاب«قُلْ ءَامَنتُ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِن كِتَابٍ» . ⁽²⁾

«ءَامَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَمَلَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ» . ⁽³⁾

«فَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ» . ⁽⁴⁾

«فَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِن تُؤْمِنُواْ وَتَتَّقُواْ فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ» . ⁽⁵⁾

.

فصل دوم: چيزهايى كه ايمان به آنها واجب است

۲ / ۱ غيب

۲ / ۲ خدا و فرشتگان و كتاب ها و فرستادگان او

فصل دوم: چيزهايى كه ايمان به آنها واجب است۲ / ۱غيب«آنان كه به غيب ايمان مى آورند و نماز را بر پا مى دارند و از آنچه به ايشان روزى داده ايم ، انفاق مى كنند» .

۲ / ۲خدا و فرشتگان و كتاب ها و فرستادگان اوقرآن«بگو: به هر كتابى كه خدا نازل كرده است ، ايمان آوردم» .

«پيامبر [ خدا ] بدانچه از جانب پروردگارش بر او نازل شده ، ايمان آورده است، و مؤمنان همگى ، به خدا و فرشتگان و كتاب ها و فرستادگانش ايمان آورده اند» .

«پس به خدا و فرستادگان او ايمان آوريد» .

«پس به خدا و فرستادگان او ايمان آوريد ، و اگر ايمان آوريد و پرهيزگارى پيشه كنيد ، برايتان مزد بزرگى هست» .

.

«قُولُواْ ءَامَنَّا بِاللَّهِ وَ مَا أُنزِلَ إِلَيْنَا وَ مَا أُنزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ وَ إِسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْبَاطِ وَ مَا أُوتِىَ مُوسَى وَ عِيسَى وَمَا أُوتِىَ النَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ» . ⁽¹⁾

الحديثالإمام الباقر والإمام الصادق عليهماالسلامـ في قَولِ اللّهِ : «الْعُرْوَةِ الْوُثْقَى» ـ :هِيَ الإِيمانُ بِاللّهِ ، يُؤمِنُ بِاللّهِ وَحدَهُ . ⁽²⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :أوثَقُ العُرَى الإِيمانُ بِاللّهِ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ ثَلاثَةٌ .... : مَن آمَنَ بِاللّهِ العَظيمِ ، وصَدَّقَ المُرسَلينَ أوَّلَهُم وآخِرَهُم ، وعَلِمَ أنَّهُ مَبعوثٌ. ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلام :قالَ لُقمانُ لِابنِهِ : ... لِلإِيمانِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : الإِيمانُ بِاللّهِ ، وكُتُبِهِ ، ورُسُلِهِ. ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :كَيفَ يَهتَدي مَن لَم يُبصِر ؟ وكَيفَ يُبصِرُ مَن لَم يَتَدَبَّر ؟ اِتَّبِعوا رَسولَ اللّهِ وأهلَ بَيتِهِ وأقِرُّوا بِما نَزَلَ مِن عِندِ اللّهِ وَاتَّبِعوا آثارَ الهُدى ، فَإِنَّهُم عَلاماتُ الأَمانَةِ وَالتُّقى ، وَاعلَموا أنَّهُ لَو أنكَرَ رَجُلٌ عيسَى بنَ مَريَمَ عليه السلام وأقَرَّ بِمَن سِواهُ مِنَ الرُّسُلِ لَم يُؤمِن ، اِقتَصُّوا ⁽⁶⁾الطَّريقَ بِالتِماسِ المَنارِ ، وَالتَمِسوا مِن وَراءِ الحُجُبِ الآثارَ تَستَكمِلوا أمرَ دينِكُم وتُؤمِنوا بِاللّهِ رَبِّكُم. ⁽⁷⁾

.

«بگوييد: ما به خدا و به آنچه بر ما نازل شده و به آنچه بر ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب و اسباط ، نازل آمده و به آنچه به موسى و عيسى داده شده و به آنچه به همه پيامبران از سوى پروردگارشان داده شده، ايمان آورده ايم . ميان هيچ يك از ايشان فرق نمى گذاريم و در برابر او تسليم هستيم» .

حديثامام باقر و امام صادق عليهماالسلامـ در باره اين سخن خداوند : «دستگيره محكم» ـ :آن ، ايمان به خداست . [يعنى] به خداى يگانه ايمان بياورد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :محكم ترينِ دستگيره ها ، ايمان به خداست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان ، سه تاست ... : كسى كه به خداى بزرگ ايمان آورَد (توحيد) و پيامبران را ، از نخستينِ آنان تا آخرينشان ، تصديق كند (نبوّت) و بداند كه برانگيخته خواهد شد (معاد) .

امام صادق عليه السلام :لقمان به فرزندش گفت : ايمان ، سه نشانه دارد : باور داشتن خدا و كتاب هاى او و پيامبرانش .

امام صادق عليه السلام :چگونه ره يابد آن كه بينا نيست ؟ و چگونه بينا شود آن كه انديشه نكند ؟ از پيامبر خدا و اهل بيت او پيروى كنيد و به آنچه از نزد خدا فرود آمده است ، اقرار كنيد و آثار هدايت را دنبال كنيد ؛ زيرا اينان نشانه هاى امانت و پرهيزگارى اند . و بدانيد كه اگر كسى [ تنها] عيسى بن مريم عليه السلام را انكار كند ، ولى به [حقّانيت] ديگر پيامبران اقرار نمايد ، او مؤمن نيست . از طريق چراغ راه نما ، راه را بپوييد ، و از پسِ پرده ها نشانه ها را بجوييد تا كار دينتان كامل گردد و به خداوند ـ كه پروردگارتان است ـ ، ايمان آورده باشيد .

.

۲ / ۳الآخِرَةُ«وَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ وَ بِالْاخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ» . ⁽¹⁾

«مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْاخِرِ وَ عَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَا هُمْ يَحْزَنُونَ» . ⁽²⁾

راجع : البقرة : ۱۷۷ و ۲۳۲ ، آل عمران : ۱۱۴ ، النساء : ۳۹ و ۱۶۲ ، المائدة : ۶۹ ، الأنعام : ۹۲ ، التوبة : ۱۸ و ۴۴ و ۹۹ ، النمل : ۲ و ۳ ، لقمان : ۴ ، المجادلة : ۲۲ ، الطلاق : ۲ .

۲ / ۴خاتَمُ الأَنبِياءِ وما اُنزِلَ إلَيهِالكتاب«فَامِنُواْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِى أَنزَلْنَا وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ» . ⁽³⁾

«لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ» . ⁽⁴⁾

«الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِىَّ الْأُمِّىَّ الَّذِى يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِندَهُمْ فِى التَّوْرَاةِ وَالإِْنجِيلِ يَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَْغْلَالَ الَّتِى كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ ءَامَنُواْ بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُواْ النُّورَ الَّذِى أُنزِلَ مَعَهُ أُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ * قُلْ يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنِّى رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِى لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَْرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْىِ وَيُمِيتُ فَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِىِّ الأُْمِّىِّ الَّذِى يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ» . ⁽⁵⁾

.

۲ / ۳ آخرت

۲ / ۴ خاتم پيامبران صلى الله عليه وآله و آنچه بر او نازل شده است

۲ / ۳آخرت«و آنان كه بدانچه به سوى تو فرود آمده و به آنچه پيش از تو نازل شده است، ايمان مى آورند و به آخرت ، يقين دارند» .

«هر كس به خدا و روز بازپسين ايمان داشت و كار شايسته كرد، پس اجرشان را پيش پروردگارشان خواهند داشت، و نه بيمى بر آنان است و نه اندوهناك خواهند شد» .

ر. ك : بقره : آيه ۱۷۷ و ۲۳۲ ، آل عمران : آيه ۱۱۴ ، نساء : آيه ۳۹ و ۱۶۲ ، مائده : آيه ۶۹ ، انعام : آيه ۹۲ ، توبه : آيه ۱۸ و ۴۴ و ۹۹ ، نمل : آيه ۲ ـ ۳ ، لقمان : آيه ۴ ، مجادله : آيه ۲۲ و طلاق : آيه ۲ .

۲ / ۴خاتم پيامبران و آنچه بر او نازل شده استقرآن«پس ، به خدا و پيامبر او و نورى كه فرو فرستاديم ، ايمان آوريد ، و خدا به آنچه انجام مى دهيد ، آگاه است» .

«ليكن از ميان آنان ، راسخان در دانش و مؤمنان، به آنچه بر تو نازل شده و به آنچه پيش از تو نازل گرديده ، ايمان دارند» .

«همانان كه از اين فرستاده، پيامبرِ درس نخوانده -كه [ نام ]او را نزد خود، در تورات و انجيل نوشته مى يابند ـ پيروى مى كنند؛ [ همان پيامبرى كه ]آنان را به كار پسنديده فرمان مى دهد و از كار ناپسند باز مى دارد و چيزهاى پاكيزه را براى آنان حلال و چيزهاى ناپاك را بر ايشان حرام مى گردانَد و از [ دوش ] آنان ، قيد و بندهايى را كه بر ايشان بوده است ، بر مى دارد. پس كسانى كه به او ايمان آوردند و بزرگش داشتند و يارى اش كردند و از نورى كه با او نازل شده است ، پيروى كردند، آنان همان رستگاران اند. بگو: «اى مردم! من پيامبر خدا به سوى همه شما هستم ؛ همان [ خدايى ] كه فرمان روايى آسمان ها و زمين، از آنِ اوست. هيچ معبودى جز او نيست [و] زنده مى كند و مى ميراند. پس به خدا و فرستاده او -كه پيامبر درس نخوانده اى است كه به خدا و كلمات او ايمان دارد- بگرويد و او را پيروى كنيد. اميد كه هدايت شويد»» .

.

راجع : النساء : ۱۳۶ ـ ۱۷۰ ، التوبة : ۸۶ ، الأحقاف : ۳۱ ، الحديد : ۷ ـ ۲۸ .

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آله :لا يُؤمِنُ بِاللّهِ مَن لَم يُؤمِن بي . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ موسى لَو أدرَكَني ثُمَّ لَم يُؤمِن بي وبِنُبُوَّتي ما نَفَعَهُ إيمانُهُ شَيئا ولا نَفَعَتهُ النُّبُوَّةُ . ⁽²⁾

الأمالي للطوسي عن أبي سعيد عنه صلى الله عليه و آله :ما آمَنَ بِاللّهِ مَن لَم يُؤمِن بي ، ولَم يُؤمِن بي مَن لَم يَتَوَلَّ ـ أو قالَ : لَم يُحِبَّ ـ عَلِيّا . ⁽³⁾

الإمام الرضا عليه السلام :إنَّما اُمِرَ النّاسُ بِالأَذانِ لِعِلَلٍ كَثيرَةٍ ... وجُعِلَ بَعدَ التَّكبيرِ الشَّهادَتانِ لِأَنَّ أوَّلَ الإِيمانِ هُوَ التَّوحيدُ وَالإِقرارُ للّهِِ تَبارَكَ وتَعالى بِالوَحدانِيَّةِ . وَالثّاني : الإِقرارُ لِلرَّسولِ صلى الله عليه و آله وسلم بِالرِّسالَةِ ، وأنَّ إطاعَتَهُما ومَعرِفَتَهُما مَقرونَتانِ ، ولِأَنَّ أصلَ الإِيمانِ إنَّما هُوَ الشَّهادَتانِ ، فَجُعِلَ شَهادَتَينِ شَهادَتَينِ ، كَما جُعِلَ في سائِرِ الحُقوقِ شاهِدانِ ، فَإِذا أقَرَّ العَبدُ للّهِِ عز و جل بِالوَحدانِيَّةِ وأقَرَّ لِلرَّسولِ صلى الله عليه و آله وسلمبِالرِّسالَةِ فَقَد أقَرَّ بِجُملَةِ الإِيمانِ ، لِأَنَّ أصلَ الإِيمانِ إنَّما هُوَ بِاللّهِ وبِرَسولِهِ. ⁽⁴⁾

.

ر . ك : نساء : آيه ۱۳۶ ـ ۱۷۰ ، توبه : آيه ۸۶ ، احقاف : آيه ۳۱ ، حديد : آيه ۷ ـ ۲۸ .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :به خدا ايمان ندارد كسى كه به من ايمان نياورد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اگر موسى عليه السلام در زمان من مى بود و به من و به پيامبرىِ من ايمان نمى آورد ، نه ايمانش [به خدا ]كمترين نفعى برايش داشت و نه پيامبرى[اش ]فايده اى داشت .

الأمالى ، طوسىـ به نقل از ابو سعيد ـ :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود : «كسى كه به من ايمان نياورده باشد ، به خدا ايمان نياورده است و كسى كه ولايت على را نداشته باشد ، به من ايمان نياورده است» يا فرمود : «محبّت على را [نداشته باشد]» .

امام رضا عليه السلام :به دلايل بسيارى ، مردم ، مأمور به گفتن اذان شده اند ... و پس از تكبير ، شهادتين قرار داده شده است ؛ چون [اوّلاً] گام آغازينِ ايمان ، توحيد و اقرار به يگانگى خداوند ـ تبارك و تعالى ـ و گام دوم ، اقرار به پيامبرىِ پيامبر صلى الله عليه و آله است و [ثانيا ]براى اين كه فرمان بردارى از آن دو و شناخت آنها ، به يكديگر وابسته اند و [ثالثا ]براى اين كه اساس ايمان ، شهادتين است ، و شهادتين ، دو تا قرار داده شد ، چنان كه در ديگر امور حقوقى ، دو شاهد ، مقرّر گشته است . بنا بر اين ، هر گاه بنده به يگانگى خداوند عز و جل و پيامبرىِ پيامبر صلى الله عليه و آله اقرار كرد ، به كلّ ايمان ، اقرار كرده است ؛ زيرا ايمان در اصل ، همان اقرار به خدا و پيامبر اوست .

.

۲ / ۵جَوامِعُ ما يَجِبُ الإِيمانُ بِهِالكتاب«ذَ لِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ * الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ * وَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ وَ بِالْاخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ» . ⁽¹⁾

«ءَامَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَمَلَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ وَقَالُواْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ» . ⁽²⁾

«قُولُواْ ءَامَنَّا بِاللَّهِ وَ مَا أُنزِلَ إِلَيْنَا وَ مَا أُنزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ وَ إِسْحَاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْبَاطِ وَ مَا أُوتِىَ مُوسَى وَ عِيسَى وَمَا أُوتِىَ النَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ» . ⁽³⁾

«إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَالَّذِينَ هَادُواْ وَالصَّابِئينَ وَالنَّصَارَى مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْاخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ» . ⁽⁴⁾

«يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ ءَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِى نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِى أَنزَلَ مِن قَبْلُ وَمَن يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْاخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالَاً بَعِيدًا». ⁽⁵⁾

«لَّكِنِ الرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْاخِرِ أُوْلَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا * إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِن بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَا هِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَءَاتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا» . ⁽⁶⁾

.

۲ / ۵ مجموعه آنچه ايمان به آنها واجب است

۲ / ۵مجموعه آنچه ايمان به آنها واجب استقرآن«اين است كتابى كه در [ حقّانيتِ] آن ، هيچ ترديدى نيست، [و]مايه هدايت تقواپيشگان است؛ آنان كه به غيب ايمان مى آورند و نماز را بر پا مى دارند و از آنچه به ايشان روزى داده ايم ، انفاق مى كنند و آنان كه بدانچه به سوى تو فرود آمده و به آنچه پيش از تو نازل شده است، ايمان مى آورند و به آخرت ، يقين دارند» .

«پيامبر [ خدا ] بدانچه از جانب پروردگارش بر او نازل شده است ، ايمان آورده است، و مؤمنان همگى ، به خدا و فرشتگان و كتاب ها و فرستادگانش ايمان آورده اند [ و گفتند ] : «ميان هيچ يك از فرستادگانش ، فرق نمى گذاريم» و گفتند: «شنيديم و گردن نهاديم . پروردگارا! آمرزش تو را [ خواستاريم ] و فرجام ، به سوى توست»» .

«بگوييد: ما به خدا و به آنچه به سوى ما نازل شده و به آنچه بر ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب و اسباط ، نازل آمده و به آنچه به موسى و عيسى داده شده و به آنچه به همه پيامبران از سوى پروردگارشان داده شده، ايمان آورده ايم . ميان هيچ يك از ايشان ، فرق نمى گذاريم و در برابر او تسليم هستيم» .

«كسانى كه ايمان آورده اند و كسانى كه يهودى اند و صابئيان و نصارا، هر كس به خدا و روز بازپسين ايمان آوَرَد و كار نيكو كند، پس نه بيمى بر ايشان است و نه اندوهگين خواهند شد» .

«اى كسانى كه ايمان آورده ايد! به خدا و پيامبر او و كتابى كه بر پيامبرش فرو فرستاد و به كتاب هايى كه پيش تر نازل كرده ، بگرويد ، و هر كس به خدا و فرشتگان او و كتاب ها و پيامبرانش و روز بازپسين كفر ورزد، در حقيقت ، دچار گم راهىِ دور و درازى شده است» .

«ليكن از ميان آنان ، راسخان در دانش و مؤمنان، به آنچه بر تو نازل شده و به آنچه پيش از تو نازل گرديده ، ايمان دارند . به زودى ، به نمازگزاران و زكات دهندگان و ايمان آورندگان به خدا و روز بازپسين ، پاداشى بزرگ خواهيم داد . ما همچنان كه به نوح و پيامبران پس از او، وحى كرديم، به تو [ نيز ]وحى كرديم و به ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب و اسباط و عيسى و ايّوب و يونس و هارون و سليمان [ نيز ] وحى كرديم، و به داوود ، زبور را بخشيديم» .

.

«وَهَـذَا كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُّصَدِّقُ الَّذِى بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْاخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ» . ⁽¹⁾

«فَلِذَلِكَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَ لَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَ قُلْ ءَامَنتُ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِن كِتَابٍ وَ أُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ اللَّهُ رَبُّنَا وَ رَبُّكُمْ لَنَا أَعْمَالُنَا وَ لَكُمْ أَعْمَالُكُمْ لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمُ اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنَا وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ» . ⁽²⁾

«وَ الَّذِينَ هُم بِايَاتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ» . ⁽³⁾

«وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِايَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنكُمْ سُوءَا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِن بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ» . ⁽⁴⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ في جَوابِ مَن سَأَلَهُ عَن عَلامَةِ الإِيمانِ ـ :أمّا عَلامَةُ الإِيمانِ فَأَربَعَةٌ ، الإِقرارُ بِتَوحيدِ اللّهِ ، وَالإِيمانُ بِهِ ، وَالإِيمانُ بِكُتُبِهِ ، وَالإِيمانُ بِرُسُلِهِ. ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :بَخٍ بَخٍ لِخَمسٍ ؛ مَن لَقِيَ اللّهَ مُستَيقِنا بِهِنَّ دَخَلَ الجَنَّةَ : يُؤمِنُ بِاللّهِ ، وَاليَومِ الآخِرِ ، وبِالجَنَّةِ ، وَالنّارِ ، وَالبَعثِ بَعدَ المَوتِ وَالحِسابِ . ⁽⁶⁾

.

«و اين ، خجسته كتابى است كه ما آن را فرو فرستاديم، [ و ]كتاب هايى را كه پيش از آن آمده ، تصديق مى كند ، و براى اين كه [ مردمِ ] امّ القرى ( مكّه ) و كسانى را كه پيرامون آن اند ، هشدار دهى ، و كسانى كه به آخرت ايمان مى آورند، به آن [ قرآن نيز ]ايمان مى آورند و آنان بر نمازهاى خود ، مراقبت مى كنند» .

«بنا بر اين ، به [ايمان] دعوت كن و همان گونه كه مأمورى ، ايستادگى نما و هوس هاى آنان را پيروى مكن و بگو: به هر كتابى كه خدا نازل كرده است ، ايمان آوردم و مأمور شدم كه ميان شما عدالت كنم . خدا پروردگار ما و پروردگار شماست . اعمال ما از آنِ ما و اعمال شما از آنِ شماست . ميان ما و شما خصومتى نيست . خدا ميان ما را جمع مى كند ، و فرجام ، به سوى اوست» .

«و كسانى كه به آيات پروردگارشان ايمان دارند» .

«و چون كسانى كه به آيات ما ايمان دارند، نزد تو آيند، بگو: «درود بر شما! پروردگارتان رحمت را بر خود ، مقرّر كرده كه هر كس از شما به نادانى ، كار بدى كند و آن گاه به توبه و صلاح آيد، پس وى آمرزنده مهربان است»» .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در پاسخ شخصى كه از ايشان در باره نشانه ايمان پرسيد ـ :نشانه ايمان ، چهار تاست : گواهى دادن به يگانگى خدا ، و باور داشتن او ، و باور داشتن كتاب هاى او ، و باور داشتن فرستادگان او .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بَه بَه از پنج چيز كه هر كس با يقين به آنها خداى را ديدار كند ، به بهشت مى رود : به خدا ، به روز واپسين ، به بهشت و دوزخ ، به زنده شدن پس از مرگ، و به حسابرسى ، ايمان داشته باشد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :لا يُؤمِنُ عَبدٌ حَتّى يُؤمِنَ بِأَربَعَةٍ : حَتّى يَشهَدَ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَريكَ لَهُ ، وأنّي رَسولُ اللّهِ بَعَثَني بِالحَقِّ ، وحَتّى يُؤمِنَ بِالبَعثِ بَعدَ المَوتِ ، وحَتّى يُؤمِنَ بِالقَدَرِ . ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لَم يُؤمِن عَبدٌ حَتّى يُؤمِنَ بِأَربَعٍ : يُؤمِنَ بِاللّهِ ، وأنَّ اللّهَ بَعَثَني بِالحَقِّ ، ويُؤمِنَ بِالبَعثِ بَعدَ المَوتِ ، ويُؤمِنَ بِالقَدَرِ خَيرِهِ وشَرِّهِ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ أن تُؤمِنَ بِاللّهِ ومَلائِكَتِهِ وكُتُبِهِ ورُسُلِهِ ، وتُؤمِنَ بِالجَنَّةِ وَالنّارِ وَالميزانِ ، وتُؤمِنَ بِالبَعثِ بَعدَ المَوتِ ، وتُؤمِنَ بِالقَدَرِ خَيرِهِ وشَرِّهِ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ أن تُؤمِنَ بِاللّهِ ومَلائِكَتِهِ وكُتُبِهِ ورُسُلِهِ وَاليَومِ الآخِرِ ، وتُؤمِنَ بِالقَدَرِ خَيرِهِ وشَرِّهِ . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلام :الإِيمانُ هُوَ أداءُ الفَرائِضِ وَاجتِنابُ الكَبائِرِ ، وَالإِيمانُ هُوَ مَعرِفَةٌ بِالقَلبِ وإقرارٌ بِاللِّسانِ وعَمَلٌ بِالأَركانِ وَالإِقرارُ بِعَذابِ القَبرِ ومُنكَرٍ ونَكيرٍ وَالبَعثِ بَعدَ المَوتِ وَالحِسابِ وَالصِّراطِ وَالميزانِ ، ولا إيمانَ بِاللّهِ إلّا بِالبَراءَةِ مِن أعداءِ اللّهِ عز و جل . ⁽⁵⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بنده مؤمن نيست ، مگر آن گاه كه به چهار چيز ، ايمان داشته باشد : شهادت دهد كه معبودى جز خداى يگانه و بى انباز نيست ، و اين كه من فرستاده خدايم و مرا به حق به پيامبرى برانگيخته است ، و به زنده شدنِ پس از مرگ ، ايمان داشته باشد ، و به تقدير ، ايمان داشته باشد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ بنده اى ايمان نياورده ، تا آن گاه كه به چهار چيز ، ايمان آورد : به خدا ايمان آورد و به اين كه خداوند ، مرا به حق به پيامبرى برانگيخته است ، و به رستاخيزِ پس از مرگ ، ايمان آورَد و به تقدير ، خوب و بدش ، ايمان آورَد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان ، آن است كه به خدا و فرشتگان او و كتاب ها و پيامبرانش ايمان آورى ، به بهشت و دوزخ و ترازو (حسابرسى كارها) ايمان آورى ، به رستاخيزِ پس از مرگ ايمان آورى و به سرنوشت ، نيك و بدش ، ايمان آورى .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان ، آن است كه به خدا و فرشتگان او و كتاب ها و فرستادگانش و به آخرت ، ايمان آورى و به تقدير ، نيك و بدش ، باور داشته باشى .

امام صادق عليه السلام :ايمان ، به جا آوردنِ واجبات است و دورى كردن از گناهان بزرگ . ايمان ، شناختِ به دل است و گواهى به زبان و به كار بستن در عمل و گواهى به وجود عذاب قبر و وجود مُنكِر و نَكير (دو فرشته بازپرس در قبر) و برانگيخته شدن پس از مرگ ، و حسابرسى و صراط و ترازو . ايمان به خدا تحقّق نمى يابد ، مگر با بيزارى جستن از دشمنان خداوند عز و جل .

.

عنه عليه السلام :لَمّا كانَتِ اللَّيلَةُ الَّتي اُصيبَ حَمزَةُ في يَومِها دَعاهُ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَقالَ : يا حَمزَةُ يا عَمَّ رَسولِ اللّهِ ، يوشِكُ أن تَغيبَ غَيبَةً بَعيدَةً ، فَما تَقولُ لَو وَرَدتَ عَلَى اللّهِ تَبارَكَ وتَعالى وسَأَلَكَ عَن شَرائِعِ الإِسلامِ وشُروطِ الإِيمانِ ؟ فَبَكى حَمزَةُ وقالَ : بِأَبي أنتَ واُمّي أرشِدني وفَهِّمني ، فَقالَ : يا حَمزَةُ تَشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ مُخلِصا ، وأنّي رَسولُ اللّهِ بَعَثَني بِالحَقِّ . فَقالَ حَمزَةُ : شَهِدتُ . قالَ : وأنَّ الجَنَّةَ حَقٌّ ، وأنَّ النّارَ حَقٌّ ، وأنَّ السّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيبَ فيها ، وَالصِّراطَ حَقٌّ ، وَالميزانَ حَقٌّ ، و « مَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ * وَ مَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ» ⁽¹⁾و « فَرِيقٌ فِى الْجَنَّةِ وَ فَرِيقٌ فِى السَّعِيرِ » ⁽²⁾وأنَّ عَلِيّاً أميرُ المُؤمِنينَ . قالَ حَمزَةُ : شَهِدتُ وأقرَرتُ وآمَنتُ وصَدَّقتُ . ⁽³⁾

كمال الدين عن عبد العظيم بن عبد اللّه الحسني :دَخَلتُ عَلى سَيِّدي عَلِيِّ بنِ مُحَمَّدٍ عليهماالسلام ، فَلَمّا بَصُرَ بي ، قالَ لي: مَرحَبا بِكَ يا أبَا القاسِمِ، أنتَ وَلِيُّنا حَقّا. قالَ: فَقُلتُ لَهُ: يَابنَ رَسولِ اللّهِ، إنّي اُريدُ أن أعرِضَ عَلَيكَ ديني، فَإِن كانَ مَرضِيّا ثَبَتُّ عَلَيهِ حَتّى ألقَى اللّهَ عز و جل . فَقالَ: هاتِ يا أبَا القاسِمِ . فَقُلتُ: إنّي أقولُ: إنَّ اللّهَ ـ تَبارَكَ وتَعالى ـ واحِدٌ لَيسَ كَمِثلِهِ شَيءٌ، خارِجٌ عَنِ الحَدَّينِ؛ حَدِّ الإِبطالِ وحَدِّ التَّشبيهِ، وإنَّهُ لَيسَ بِجِسمٍ ولا صورَةٍ، ولا عَرَضٍ ولا جَوهَرٍ، بَل هُوَ مُجَسِّمُ الأَجسامِ، ومُصَوِّرُ الصُّوَرِ، وخالِقُ الأَعراضِ وَالجَواهِرِ، ورَبُّ كُلِّ شَيءٍ ومالِكُهُ وجاعِلُهُ ومُحدِثُهُ ، وأنَّ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله عَبدُهُ ورَسولُهُ خاتَمُ النَّبِيّينَ ، فَلا نَبِيَّ بَعدَهُ إلى يَومِ القِيامَةِ ، وأنَّ شَريعَتَهُ خاتِمَةُ الشَّرائِعِ فَلا شَريعَةَ بَعدَها إلى يَومِ القِيامَةِ . وأقولُ : إنَّ الإِمامَ وَالخَليفَةَ ووَلِيَّ الأَمرِ بَعدَهُ أميرُ المُؤمِنينَ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ ، ثُمَّ الحَسَنُ ثُمَّ الحُسَينُ ثُمَّ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ ثُمَّ مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ ثُمَّ جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ ثُمَّ موسَى بنُ جَعفَرٍ ثُمَّ عَلِيُّ بنُ موسى ثُمَّ مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ ثُمَّ أنتَ يا مَولايَ . فَقالَ عليه السلام : ومِن بَعدِيَ الحَسَنُ ابني ، فَكَيفَ لِلنّاسِ بِالخَلَفِ مِن بَعدِهِ ؟ فَقُلتُ : وكَيفَ ذاكَ يا مَولايَ ؟ قالَ : لِأَ نَّهُ لا يُرى شَخصُهُ ولا يَحِلُّ ذِكرُهُ بِاسمِهِ حَتّى يَخرُجَ فَيَملَأَ الأَرضَ قِسطاً وعَدلاً كَما مُلِئَت جَوراً وظُلما . قالَ: فَقُلتُ : أقرَرتُ . وأقولُ : إنَّ وَلِيَّهُم وَلِيُّ اللّهِ، وعَدُوَّهُم عَدُوُّ اللّهِ، وطاعَتَهُم طاعَةُ اللّهِ ، ومَعصِيَتَهُم مَعصِيَةُ اللّهِ . وأقولُ : إنَّ المِعراجَ حَقٌّ ، وَالمُساءَلَةَ فِي القَبرِ حَقٌّ ، وإنَّ الجَنَّةَ حَقٌّ ، وَالنّارَ حَقٌّ ، وَالصِّراطَ حَقٌّ ، وَالميزانَ حَقٌّ ، وإنَّ السّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيبَ فيها ، وإنَّ اللّهَ يَبعَثُ مَن فِي القُبورِ . وأقولُ : إنَّ الفَرائِضَ الواجِبَةَ بَعدَ الوِلايَةِ : الصَّلاةُ وَالزَّكاةُ وَالصَّومُ وَالحَجُّ وَالجِهادُ وَالأَمرُ بِالمَعروفِ وَالنَّهيُ عَنِ المُنكَرِ . فَقالَ عَلِيُّ بنُ مُحَمَّدٍ عليه السلام : يا أبَا القاسِمِ، هذا وَاللّهِ دينُ اللّهِ الَّذِي ارتَضاهُ لِعِبادِهِ، فَاثبُت عَلَيهِ، ثَبَّتَكَ اللّهُ بِالقَولِ الثّابِتِ فِي الحَياةِ الدُّنيا وفِي الآخِرَةِ . ⁽⁴⁾

.

امام صادق عليه السلام :در شبِ آن روزى كه حمزه به شهادت رسيد ، پيامبر خدا او را فرا خواند و فرمود : «اى حمزه ، اى عموى پيامبر خدا ! زودا كه تو از ميان ما بروى . پس اگر بر خداوند ـ تبارك و تعالى ـ وارد شدى و از تو در باره باورهاى اسلام و شروط ايمان پرسيد ، چه مى گويى؟» . حمزه گريست و گفت : پدر و مادرم به فدايت ! مرا راه نمايى كن و به من تعليم ده . پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «اى حمزه ! از سرِ اخلاص ، گواهى مى دهى كه معبودى جز خداى يگانه نيست و من ، فرستاده خدايم و مرا به حق فرستاده است» . حمزه گفت : گواهى مى دهم . پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «و گواهى مى دهى كه بهشت ، راست است ، دوزخ ، راست است ، قيامت ، آمدنى است و ترديدى در آن نيست ، صراط راست است ، ترازو راست است و «هر كس به اندازه ذرّه اى كار نيك كند ، آن را مى بيند و هر كس به اندازه ذرّه اى كار بد كند ، آن را مى بيند» و «گروهى در بهشت اند و گروهى در دوزخ» ، و اين كه على ، امير مؤمنان است» . حمزه گفت : [به همه اينها] شهادت مى دهم و گواهى مى دهم و ايمان دارم و تصديق مى كنم .

كمال الدينـ به نقل از عبد العظيم بن عبد اللّه حسنى ـ :بر سَروَرم على بن محمّد (امام هادى) عليه السلام وارد شدم . چشمش كه به من افتاد ، فرمود : «خوش آمدى ، اى ابو القاسم ! تو دوست راستين ما هستى» . گفتم : اى پسر پيامبر خدا! مى خواهم دينم را براى شما باز گويم تا اگر رضايت بخش بود ، بر آن پايدارى ورزم ، تا آن گاه كه خداوند عز و جل را ديدار مى كنم . فرمود : «بگو ، اى ابو القاسم!» . گفتم : من معتقدم كه : خداوند ـ تبارك و تعالى ـ يكى است و چيزى همانند او نيست و از دو مرز ، بيرون است : مرز ابطال [و تعطيل و نفى صفات] و مرز تشبيه ، و اين كه او نه جسم است و نه صورت و نه عَرَض و نه جوهر ؛ بلكه خود ، پديد آورنده اجسام است و صورت بخش صورت ها و آفريننده عَرَض ها و جوهرها ، و او پروردگار هر چيز و مالك و آفريننده و پديد آورنده آن است و معتقدم كه محمّد صلى الله عليه و آله ، بنده و فرستاده او و واپسينِ پيامبران است كه پس از او تا روز قيامت ، پيامبرى نخواهد آمد و شريعت او پايان بخش همه شريعت هاست كه پس از آن تا روز قيامت ، هيچ شريعتى نخواهد آمد . معتقدم كه : پيشوا و جانشين و زمامدارِ پس از او ، امير مؤمنان على بن ابى طالب عليه السلام است ، سپس حسن ، سپس حسين ، سپس على بن الحسين ، سپس محمّد بن على ، سپس جعفر بن محمّد ، سپس موسى بن جعفر ، سپس على بن موسى ، سپس محمّد بن على عليهم السلام و سپس شما ، اى سَرورم ! امام هادى عليه السلام فرمود : «و پس از من ، فرزندم حسن . مردم با جانشينِ پس از او چگونه خواهند بود؟!» . گفتم : سَرورم! [مگر] چگونه است ؟ فرمود : «چون او از ديده ها غايب مى شود و بردن نامش روا نيست ، تا آن گاه كه ظهور مى كند و زمين را همچنان كه از ستم و كژى آكنده شده است ، از داد و راستى مى آكَنَد» . گفتم : [اينها را نيز] مى پذيرم و معتقدم كه : دوست ايشان ، دوست خداست و دشمن ايشان ، دشمن خدا ، و فرمان بردارى از ايشان ، فرمان بردارى از خدا و نافرمانى ايشان ، نافرمانى خداست . معتقدم كه : معراج [پيامبر صلى الله عليه و آله ] ، راست است . پرسش در قبر ، راست است . بهشت ، راست است . آتش دوزخ ، راست است . صراط ، راست است . ترازو راست است . قيامت ، آمدنى است و ترديدى در آن نيست و خداوند ، آنان را كه در گورهايند ، بر مى انگيزد . معتقدم كه : وظايف واجب ، پس از ولايت ، عبارت اند از : نماز و زكات و روزه و حج و جهاد و امر به معروف و نهى از منكر . امام هادى عليه السلام فرمود : «اى ابو القاسم ! به خدا سوگند ، اين همان دينى است كه خداوند براى بندگانش پسنديده است . پس بر آن ، استوار بمان . خداوند در دنيا و آخرت ، تو را با گفتار [و عقيده] ثابت ، استوار بدارد !» .

.

. .

. .

الكافي عن إسماعيل الجعفي :دَخَلَ رَجُلٌ عَلى أبي جَعفَرٍ عليه السلام ومَعَهُ صَحيفَةٌ ، فَقالَ لَهُ أبو جَعفَرٍ عليه السلام : هذِهِ صَحيفَةُ مُخاصِمٍ يَسأَلُ عَنِ الدّينِ الَّذي يُقبَلُ فيهِ العَمَلُ ، فَقالَ : رَحِمَكَ اللّهُ هذَا الَّذي اُريدُ . فَقالَ أبو جَعفَرٍ عليه السلام : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَريكَ لَهُ ، وأنَّ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله عَبدُهُ ورَسولُهُ ، وتُقِرُّ بِما جاءَ مِن عِندِ اللّهِ ، وَالوِلايَةُ لَنا أهلَ البَيتِ ، وَالبَراءَةُ مِن عَدُوِّنا ، وَالتَّسليمُ لِأَمرِنا وَالوَرَعُ وَالتَّواضُعُ ، وَانتِظارُ قائِمِنا فَإِنَّ لَنا دَولَةً إذا شاءَ اللّهُ جاءَ بِها . ⁽¹⁾

رجال الكشّي عن أبي سلمة الجمال :دَخَلَ خالِدٌ البَجَلِيُّ عَلى أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام وأنَا عِندَهُ فَقالَ لَهُ : جُعِلتُ فِداكَ إنّي اُريدُ أن أصِفَ لَكَ دينِيَ الَّذي أدينُ اللّهَ بِهِ ، وقَد قالَ لَهُ قَبلَ ذلِكَ : إنّي اُريدُ أن أسأَلَكَ ، فَقالَ لَهُ : سَلني ، فَوَ اللّهِ لا تَسأَلُني عَن شَيءٍ إلّا حَدَّثتُكَ بِهِ عَلى حَدِّهِ لا أكتُمُهُ . قالَ : إنَّ أوَّلَ ما اُبدي أنّي أشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَريكَ لَهُ ، لَيسَ إلهٌ غَيرَهُ . قالَ : فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام : كَذلِكَ رَبُّنا لَيسَ مَعَهُ إلهٌ غَيرُهُ . ثُمَّ قالَ : وأشهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ ورَسولُهُ . قالَ : فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام : كَذلِكَ مُحَمَّدٌ ، عَبدُ اللّهِ مُقِرٌّ لَهُ بِالعُبودِيَّةِ ورَسولُهُ إلى خَلقِهِ . ثُمَّ قالَ : وأشهَدُ أنَّ عَلِيّاً عليه السلام كانَ لَهُ مِنَ الطّاعَةِ المَفروضَةِ عَلَى العِبادِ مِثلُ ما كانَ لِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله عَلَى النّاسِ . قالَ : كَذلِكَ كانَ عليه السلام . قالَ : وأشهَدُ أنَّهُ كانَ لِلحَسَنِ بنِ عَلِيٍّ بَعدَ عَلِيٍّ عليه السلام مِنَ الطّاعَةِ الواجِبَةِ عَلَى الخَلقِ مِثلُ ما كانَ لِمُحَمَّدٍ وعَلِيٍّ صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِما . فَقالَ : كَذلِكَ كانَ الحَسَنُ . قالَ : وأشهَدُ أنَّهُ كانَ لِلحُسَينِ مِنَ الطّاعَةِ الواجِبَةِ عَلَى الخَلقِ بَعدَ الحَسَنِ ما كانَ لِمُحَمَّدٍ وعَلِيٍّ وَالحَسَنِ عليهم السلام . قالَ : فَكَذلِكَ كانَ الحُسَينُ . قالَ : وأشهَدُ أنَّ عَلِيَّ بنَ الحُسَينِ كانَ لَهُ مِنَ الطّاعَةِ الواجِبَةِ عَلى جَميعِ الخَلقِ كَما كانَ لِلحُسَينِ عليه السلام . قالَ : كَذلِكَ كانَ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ . قالَ : وأشهَدُ أنَّ مُحَمَّدَ بنَ عَلِيٍّ عليه السلام كانَ لَهُ مِنَ الطّاعَةِ الواجِبَةِ عَلَى الخَلقِ مِثلُ ما كانَ لِعَلِيِّ بنِ الحُسَينِ . قالَ : فَقالَ : كَذلِكَ كانَ مُحَمَّدُ بنُ عَلِيٍّ . قالَ : وأشهَدُ أنَّكَ أورَثَكَ اللّهُ ذلِكَ كُلَّهُ . قالَ : فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام : حَسبُكَ اسكُتِ الآنَ ، فَقَد قُلتَ حَقّاً ، فَسَكَتُّ . فَحَمِدَ اللّهَ وأثنى عَلَيهِ ، ثُمَّ قالَ : ما بَعَثَ اللّهُ نَبِيّاً لَهُ عَقِبٌ وذُرِّيَّةٌ إلّا أجرى لِاخِرِهِم مِثلَ ما أجرى لِأَوَّلِهِم ، وإنّا نَحنُ ذُرِّيَّةُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله ، أجرى لِاخِرِنا مِثلَ ما أجرى لِأَوَّلِنا ، ونَحنُ عَلى مِنهاجِ نَبِيِّنا صلى الله عليه و آله ، لَنا مِثلُ ما لَهُ مِنَ الطّاعَةِ الواجِبَةِ. ⁽²⁾

.

الكافىـ به نقل از اسماعيل جُعفى ـ :مردى به نزد امام باقر عليه السلام آمد و نوشته اى با او بود . امام باقر عليه السلام بدو فرمود : «اين ، نوشته فردى ستيزه جوست كه در باره دينى مى پرسد كه عمل در آن پذيرفته مى شود» . آن مرد گفت : رحمت خدا بر تو باد ! اين ، همان چيزى است كه من مى خواهم . امام باقر عليه السلام فرمود : «[آن دين ، عبارت است از] گواهى دادن به اين كه معبودى جز خداى يگانه و بى انباز نيست و اين كه محمّد صلى الله عليه و آله ، بنده و فرستاده اوست ، و گواهى دادن به آنچه از نزد خداوند آمده است ، و دوستى و پيروى ما اهل بيت ، و بيزارى از دشمن ما ، و گردن نهادن به فرمان ما ، و خويشتندارى از حرام ، و فروتنى و منتظر قائم ما بودن همانا ما دولتى داريم كه خداوند ، هر گاه بخواهد ، آن را مى آورد» .

رجال الكشّىـ به نقل از ابو سَلَمه جمّال ـ :خدمت امام صادق عليه السلام بودم كه خالد بَجَلى نيز وارد شد و گفت : مى خواهم از شما سؤال كنم . امام صادق عليه السلام به او فرمود : «سؤال كن . به خدا سوگند ، در باره هر چه از من سؤال كنى ، در اندازه اش به تو پاسخ مى دهم و پنهانش نمى دارم» . خالد گفت : فدايت شوم! مى خواهم دينم را ـ كه با آن ، خدا را مى پرستم ـ براى شما بازگو كنم . سپس گفت : نخستين چيزى كه اظهار مى دارم ، اين است كه گواهى مى دهم معبودى جز خداى يگانه و بى انباز نيست و جز او خدايى وجود ندارد . امام صادق عليه السلام فرمود : «چنين است پروردگار ما . هيچ معبودى جز او نيست» . خالد سپس گفت : و گواهى مى دهم كه محمّد صلى الله عليه و آله ، بنده و فرستاده اوست . امام صادق عليه السلام فرمود : «آرى ، محمّد صلى الله عليه و آله چنين است . بنده خدا به اين كه او بنده خدا و فرستاده او به سوى خلق اوست ، گواهى مى دهد» . خالد گفت : و گواهى مى دهم كه اطاعت از على عليه السلام ، همان گونه بر بندگان واجب بود كه اطاعت از محمّد صلى الله عليه و آله بر مردم واجب بود . فرمود : «آرى ، على عليه السلام چنين بود» . خالد گفت : و گواهى مى دهم كه اطاعت از حسن بن على عليه السلام ، همان گونه بر خلق واجب بود كه از محمّد و على ـ كه درودهاى خدا بر آن دو ـ . فرمود : «آرى ، حسن عليه السلام نيز چنين بود» . خالد گفت : و گواهى مى دهم كه پس از حسن ، اطاعت از حسين عليه السلام ، همان گونه بر خلق واجب بود كه از محمّد و على و حسن عليهم السلام . فرمود : «آرى ، حسين عليه السلام نيز چنين بود» . خالد گفت : و گواهى مى دهم كه اطاعت از على بن الحسين (زين العابدين) عليه السلام ، همان گونه بر همه مردمان واجب بود كه از حسين عليه السلام . فرمود : «آرى ، على بن الحسين نيز چنين بود» . گفت : و گواهى مى دهم كه اطاعت از محمّد بن على (باقر) عليه السلام ، همان گونه بر خلق واجب بود كه از على بن الحسين ( عليه السلام ) . فرمود : «آرى ، محمّد بن على نيز چنين بود» . گفت : و گواهى مى دهم كه خداوند ، شما را وارث همه اين [مقامات] قرار داد . امام صادق عليه السلام فرمود : «كافى است . ديگر چيزى مگو ؛ چرا كه تو حق را گفتى و من ساكت شدم» . سپس خداى را ستود و او را ثنا نمود و آن گاه فرمود : «خداوند ، هيچ پيامبرى را مبعوث نكرد كه فرزند و ذريّه اى داشته باشد ، مگر آن كه آنچه بر اوّلينِ آنان جارى ساخت ، بر آخرينشان نيز جارى ساخت . ما نيز ذريّه محمّد هستيم ـ كه درود خدا بر او و خاندانش باد ـ و خدا براى آخرينِ ما ، همان چيزى را جارى ساخت كه براى اوّلين ما جارى گردانيد . ما بر راه و روش پيامبرمان هستيم ـ كه درود خدا بر او و خاندانش باد ـ و اطاعت از ما ، همان گونه واجب است كه اطاعت از او واجب بود» .

.

الإمام الصادق عليه السلام :لَيسَ مِن شيعَتِنا مَن أنكَرَ أربَعَةَ أشياءَ : المِعراجَ ، وَالمُساءَلَةَ فِي القَبرِ ، وخَلقَ الجَنَّةِ وَالنّارِ ، وَالشَّفاعَةَ . ⁽¹⁾

.

امام صادق عليه السلام :از شيعيان ما نيست كسى كه چهار چيز را انكار كند : معراج ، سؤال در قبر ، آفريده شدنِ بهشت و دوزخ ، و شفاعت .

.

الإمام الرضا عليه السلام :مَن أقَرَّ بِتَوحيدِ اللّهِ ونَفيِ التَّشبيهِ عَنهُ ، ونَزَّهَهُ عَمّا لا يَليقُ بِهِ ، وأقَرَّ أنَّ لَهُ الحَولَ وَالقُوَّةَ وَالإِرادَةَ وَالمَشِيَّةَ ، وَالخَلقَ وَالأَمرَ ، وَالقَضاءَ وَالقَدَرَ ، وأنَّ أفعالَ العِبادِ مَخلوقَةٌ خَلقَ تَقديرٍ لا خَلقَ تَكوينٍ ، وشَهِدَ أنَّ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله رَسولُ اللّهِ وأنَّ عَلِيّاً وَالأَئِمَّةَ بَعدَهُ حُجَجُ اللّهِ ، ووالى أولِياءَهُم وعادى أعداءَهُم وَاجتَنَبَ الكَبائِرَ ، وأقَرَّ بِالرَّجعَةِ وَالمُتعَتَينِ ، وآمَنَ بِالمِعراجِ ، وَالمُساءَلَةِ فِي القَبرِ ، وَالحَوضِ وَالشَّفاعَةِ ، وخَلقِ الجَنَّةِ وَالنّارِ ، وَالصِّراطِ وَالميزانِ ، وَالبَعثِ وَالنُّشورِ ، وَالجَزاءِ وَالحِسابِ ، فَهُوَ مُؤمِنٌ حَقّاً ، وهُوَ مِن شيعَتِنا أهلَ البَيتِ . ⁽¹⁾

.

امام رضا عليه السلام :كسى كه به يگانگى خدا و مانندْ نداشتن او گواهى دهد و او را از آنچه سزاوارش نيست ، پاك بداند و نيز گواهى دهد كه نيرو و توان ، اراده و خواست ، آفريدن و فرمان دادن ، و قضا و قدر ، همه از آنِ اوست و افعال بندگان ، مخلوق به خلق تقديرى است و نه خلق تكوينى ، و گواهى دهد كه محمّد صلى الله عليه و آله فرستاده خداست و على و امامانِ پس از او عليهم السلام حجّت هاى خدايند ، و دوستان آنان را دوست بدارد و دشمنانشان را دشمن بدارد و از گناهان بزرگ دورى كند و به رجعت و دو مُتعه (متعه نساء و متعه حج) باور داشته باشد و به معراج و سؤال در قبر و به حوض [كوثر] و شفاعت و آفريده شدنِ بهشت و دوزخ ، و [به] صراط و ميزان و به رستاخيز و زنده شدنِ دوباره مردگان و به پاداش و حسابرسى ايمان داشته باشد ، او مؤمن حقيقى و از شيعيان ما اهل بيت است .

.

الفصل الثّالث : مبادئ الإيمان۳ / ۱الفِطرَةُالكتاب«فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ» . ⁽¹⁾

«صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَ نَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ» . ⁽²⁾

«حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ» . ⁽³⁾

الحديثالكافي عن عبد اللّه بن سنان عن الإمام الصادق عليه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا» ما تِلكَ الفِطرَةُ ؟ قالَ : هِيَ الإِسلامُ فَطَرَهُمُ اللّهُ حينَ أخَذَ ميثاقَهُم عَلَى التَّوحيدِ قالَ : « أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ » ⁽⁴⁾وفيهِ المُؤمِنُ وَالكَافِرُ . ⁽⁵⁾

.

فصل سوم: خاستگاه هاى ايمان

۳ / ۱ سرشت

فصل سوم: خاستگاه هاى ايمان۳ / ۱سرشتقرآن«پس روى خود را با گرايش تمام به حق، به سوى اين دين كن ؛ با همان سرشتى كه خدا مردم را بر آن سرشته است. آفرينش خدا تغييرپذير نيست. اين است همان دين پايدار ؛ ولى بيشترِ مردم نمى دانند» .

«اين است نگارگرىِ خدا ، و كيست خوش نگارتر از خدا؟ و ما پرستنده او هستيم» .

«گرونده خالص به خدا باشيد ، نه شريك گيرنده براى او» .

حديثالكافىـ به نقل از عبد اللّه بن سنان ـ :از امام صادق عليه السلام پرسيدم : مقصود از سرشت ، در اين سخن خداوند عز و جل : «با همان سرشتى كه خدا مردم را بر آن سرشته است» چيست؟ فرمود : «اسلام است . خداوند ، مردم را به سرشت يكتاپرستى آفريد و آن ، هنگامى بود كه از آنان پيمان گرفت و فرمود : «آيا من پروردگار شما نيستم؟» . در اين [پيمان گرفتن] ، مؤمن و كافر ، هر دو ، حاضر بودند .

.

الإمام الصادق عليه السلامـ في قَولِ اللّهِ عز و جل : «صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً» ـ :الإِسلامُ . ⁽¹⁾

الكافي عن زرارة عن الإمام الباقر عليه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ» ؟ قالَ : الحَنيفِيَّةُ مِنَ الفِطرَةِ الَّتي فَطَرَ اللّهُ النّاسَ عَلَيها «لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ» قالَ : فَطَرَهُم عَلَى المَعرِفَةِ بِهِ . ⁽²⁾

الإمام الباقر عليه السلامـ في تَفسيرِ قَولِهِ عز و جل : «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا» ـ :هُوَ لا إلهَ إلَا اللّهُ ، مُحَمَّدٌ رَسولُ اللّهِ ، عَلِيٌّ أميرُ المُؤمِنينَ وَلِيُّ اللّهِ ، إلى هاهُنَا التَّوحيدُ ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

.

امام صادق عليه السلامـ در باره اين سخن خداوند عز و جل : «اين است نگارگرىِ خدا ، و كيست خوش نگارتر از خدا؟» ـ :[مقصود از نگارگرىِ خدا ]اسلام است .

الكافىـ به نقل از زراره ـ :از امام باقر عليه السلام در باره اين سخن خداوند عز و جل : «گرونده خالص به خدا باشيد ، نه شريك گيرنده براى او» پرسيدم . فرمود : «گرايش ناب به خداوند ، از همان سرشتى است كه خداوند ، مردم را بر آن سرشت آفريد «و آفرينش خدا تغييرپذير نيست» . آنان را بر سرشت شناخت خود (خداشناسى) آفريد» .

امام باقر عليه السلامـ در تفسير اين سخن خداوند عز و جل : «با همان سرشت خدا كه مردم را بر آن سرشته است» ـ :آن سرشت ، شهادت دادن به اين است كه معبودى جز خداى يگانه نيست ، محمّد صلى الله عليه و آله فرستاده خداست ، و على امير مؤمنان ولىّ خداست . توحيد تا اين جاست . ۱

.

۳ / ۲العَقلُالكتاب«إِنَّ فِى خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَايَاتٍ لِّأُوْلِى الْأَلْبَابِ * الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِى خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ» . ⁽¹⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آله :قَسَّمَ اللّهُ العَقلَ ثَلاثَةَ أجزاءٍ ، فَمَن كُنَّ فيهِ كَمُلَ عَقلُهُ ، ومَن لَم يَكُنَّ [فيهِ ]فَلا عَقلَ لَهُ : حُسنُ المَعرِفَةِ بِاللّهِ ، وحُسنُ الطّاعَةِ للّهِِ ، وحُسنُ الصَّبرِ عَلى أمرِ اللّهِ . ⁽²⁾

تحف العقول :قَدِمَ المَدينَةَ رَجُلٌ نَصرانِيٌّ مِن أهلِ نَجرانَ ، وكانَ فيهِ بَيانٌ ولَهُ وَقارٌ وهَيبَةٌ ، فَقيلَ : يا رَسولَ اللّهِ ، ما أعقَلَ هذَا النَّصرانِيَّ ؟! فَزَجَرَ القائِلَ وقالَ : مَه ! إنَّ العاقِلَ مَن وَحَّدَ اللّهَ وعَمِلَ بِطاعَتِهِ. ⁽³⁾

الإمام عليّ عليه السلام :بِصُنعِ اللّهِ يُستَدَلُّ عَلَيهِ، وبِالعُقولِ تُعتَقَدُ مَعرِفَتُهُ، وبِالنَّظَرِ تَثبُتُ حُجَّتُهُ. ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :الحَمدُ للّهِِ ... الَّذي بَطَنَ مِن خَفِيّاتِ الاُمورِ ، وظَهَرَ فِي العُقولِ بِما يُرى في خَلقِهِ مِن عَلاماتِ التَّدبيرِ ، الَّذي سُئِلَتِ الأَنبِياءُ عَنهُ فَلَم تَصِفهُ بِحَدٍّ ولا بِبَعضٍ ، بَل وَصَفَتهُ بِفِعالِهِ ودَلَّت عَلَيهِ بِآياتِهِ ، لا تَستَطيعُ عُقولُ المُتَفَكِّرينَ جَحدَهُ ؛ لِأَنَّ مَن كانَتِ السَّماواتُ وَالأَرضُ فِطرَتَهُ وما فيهِنَّ وما بَينَهُنَّ وهُوَ الصّانِعُ لَهُنَّ ، فَلا مَدفَعَ لِقُدرَتِهِ. ⁽⁵⁾

.

۳ / ۲ خِرَد

۳ / ۲خِرَدقرآن«مسلّماً در آفرينش آسمان ها و زمين، و در آمد و شدِ شب و روز، براى خردمندان ، نشانه هايى [ قانع كننده ]هست ؛ همانان كه خدا را [ در همه احوالِ ] ايستاده و نشسته و به پهلو آرميده ، ياد مى كنند و در آفرينش آسمان ها و زمين مى انديشند [ و مى گويند ] : «پروردگارا! اينها را بيهوده نيافريده اى . تو منزّهى! پس ما را از عذاب آتش [دوزخ] ، در امان بدار» .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند ، خِرَد را سه بخش كرده است كه در هر كس اين سه بخش باشد ، خِردش كامل است و در هر كس نباشد ، از خِرد ، بى بهره است : نيكو شناختن خدا ، نيكو فرمان بردن از خدا و نيكو شكيبايى كردن در كار خدا .

تحف العقول :مردى نصرانى از نجرانيان ، به مدينه آمد . او مردى سخنور بود و وقار و هيبتى داشت . يكى گفت : اى پيامبر خدا ! چه خردمند است اين نصرانى! پيامبر صلى الله عليه و آله بر آن گوينده نهيب زد كه : «خاموش! خردمند ، كسى است كه خداى را يگانه بداند و طاعت او را به جاى آورد» .

امام على عليه السلام :با ساخته هاى خدا ، به [وجود] او پى برده مى شود ، و با خردها ، شناخت او حاصل مى شود و با انديشه كردن ، حجّتش ثابت مى گردد .

امام على عليه السلام :سپاس ، خداوند را... كه از امورِ نهان ، آگاه است و براى خِردها آشكار ؛ از آن رو كه نشانه هاى تدبير ، در آفريده هاى او نمايان است ؛ همو كه از پيامبران در باره اش پرسيدند و آنان او را به حد (تمام ذات) يا به جزء (بعض ذات) نشناساندند ؛ بلكه با كارهايش او را شناساندند و با نشانه هايش به او ره نمون شدند . خِردهاى انديشه گران نمى توانند انكارش كنند ؛ زيرا كسى كه آسمان ها و زمين و آنچه در آنها و ما بين آنهاست ، آفريده اويند و او سازنده آنهاست ، هيچ چيزى نمى تواند قدرت او را پس زند [و انكار كند] .

.

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ أوَّلَ الاُمورِ ومَبدَأَها وقُوَّتَها وعِمارَتَهَا ـ الَّتي لا يُنتَفَعُ بِشَيءٍ إلّا بِهِ ـ العَقلُ الَّذي جَعَلَهُ اللّهُ زينَةً لِخَلقِهِ ونورا لَهُم ، فَبِالعَقلِ عَرَفَ العِبادُ خالِقَهُم وأنَّهُم مَخلوقونَ ، وأنَّهُ المُدَبِّرُ لَهُم وأنَّهُمُ المُدَبَّرونَ ، وأنَّهُ الباقي وهُمُ الفانونَ ، وَاستَدَلّوا بِعُقولِهِم عَلى ما رَأَوا مِن خَلقِهِ ؛ مِن سَمائِهِ وأرضِهِ ، وشَمسِهِ وقَمَرِهِ ، ولَيلِهِ ونَهارِهِ ، وبِأَنَّ لَهُ ولَهُم خالِقا ومُدَبِّرا لَم يَزَل ولا يَزولُ ، وعَرَفوا بِهِ الحَسَنَ مِنَ القَبيحِ ، وأنَّ الظُّلمَةَ فِي الجَهلِ ، وأنَّ النّورَ فِي العِلمِ ، فَهذا ما دَلَّهُم عَلَيهِ العَقلُ . قيلَ لَهُ : فَهَل يَكتَفِي العِبادُ بِالعَقلِ دونَ غَيرِهِ ؟ قالَ : إنَّ العاقِلَ لِدَلالَةِ عَقلِهِ الَّذي جَعَلَهُ اللّهُ قِوامَهُ وزينَتَهُ وهِدايَتَهُ عَلِمَ أنَّ اللّهَ هُوَ الحَقُّ ، وأنَّهُ هُوَ رَبُّهُ ، وعَلِمَ أنَّ لِخالِقِهِ مَحَبَّةً ، وأنَّ لَهُ كَراهِيَةً ، وأنَّ لَهُ طاعَةً ، وأنَّ لَهُ مَعصِيَةً ، فَلَم يَجِد عَقلَهُ يَدُلُّهُ عَلى ذلِكَ ، وعَلِمَ أنَّهُ لا يوصَلُ إلَيهِ إلّا بِالعِلمِ وطَلَبِهِ ، وأنَّهُ لا يَنتَفِعُ بِعَقلِهِ إن لَم يُصِب ذلِكَ بِعِلمِهِ ، فَوَجَبَ عَلَى العاقِلِ طَلَبُ العِلمِ وَالأَدَبِ الَّذي لا قِوامَ لَهُ إلّا بِهِ. ⁽¹⁾

الإمام الكاظم عليه السلامـ في وَصِيَّتِهِ لِهِشامٍ ـ :يا هِشامُ ، إنَّ ضَوءَ الجَسَدِ في عَينِهِ ، فَإِن كانَ البَصَرُ مُضيئا استَضاءَ الجَسَدُ كُلُّهُ . وإنَّ ضَوءَ الرّوحِ العَقلُ ، فَإِذا كانَ العَبدُ عاقِلًا كانَ عالِما بِرَبِّهِ ، وإذا كانَ عالِما بِرَبِّهِ أبصَرَ دينَهُ . وإن كانَ جاهِلًا بِرَبِّهِ لَم يَقُم لَهُ دينٌ . وكَما لا يَقومُ الجَسَدُ إلّا بِالنَّفسِ الحَيَّةِ فَكَذلِكَ لا يَقومُ الدّينُ إلّا بِالنِّيَّةِ الصّادِقَةِ ؛ ولا تَثبُتُ النِّيَّةُ الصّادِقَةُ إلّا بِالعَقلِ. ⁽²⁾

.

الكافىـ به نقل از حسن بن عمّار ـ :امام صادق عليه السلام فرمود : «آغاز و پايه كارها و [مايه] نيرو و آبادانى آنها ـ كه هيچ چيز جز با وجود آن ، نفعى ندارد ـ ، خِرد است كه خداوند ، آن را زيور خلق خود و روشنايى آنان قرار داده است . با خِرد است كه بندگان ، آفريدگار خويش را مى شناسند و مى دانند كه آنان مخلوق اند و در مى يابند كه او تدبير كننده آنان است و آنان تحت تدبير اويند ، و او ماندگار است و آنان فناپذيرند . به وسيله خِردهايشان است كه با ديدن هر مخلوقى ، از آسمان و زمين و مهر و ماه و شب و روزش ، پى مى برند كه هم خودشان و هم آن [مخلوق] ، آفريدگارى مدبّر دارند كه بى آغاز و بى انجام است . با خِرد است كه خوبى را از بدى باز مى شناسند ، و در مى يابند كه تاريكى در نادانى است ، و روشنايى در دانش و دانايى . اينها امورى هستند كه خِرد به آنها ره نمون گشته است» . گفته شد : پس آيا بندگان مى توانند تنها به خِرد ، بسنده كنند؟ فرمود : «خردمند ، به راه نمايىِ همان خِردش كه خداوند ، آن را جان مايه و زيور و راه نماى او قرار داده است ، مى داند كه خدا حق است و پروردگار اوست ، و مى داند كه آفريدگارش چيزهايى را خوش دارد و چيزهايى را خوش ندارد ، و او را طاعتى است و هم معصيتى ، و خِردش را [به تنهايى ، قادر] نمى بيند كه او را به اين امور راه نمايى كند و در مى يابد كه رسيدن به اينها ، جز با دانش و تحصيل آن ممكن نيست و اگر با دانشش به اينها نرسد ، خِردش او را سودى نمى بخشد . پس تحصيل دانش و ادب ـ كه جان مايه خِرد است ـ ، بر خردمند واجب است» .

امام كاظم عليه السلامـ در سفارش به هشام ـ :اى هشام ! روشنايىِ تن ، در چشم آن است . پس اگر چشمْ بينا بود ، همه تن ، روشن مى شود . روشنايىِ جان نيز به خِرد است . پس اگر بنده خردمند بود ، پروردگار خويش را مى شناسد و هر گاه پروردگارش را بشناسد ، در دينش بينا مى شود ؛ اما اگر به پروردگارش نادان باشد ، هيچ دينى برايش بر پا نمى ماند . همان گونه كه تن ، جز با جانِ زنده (خون) بر پا نمى ماند ، دين نيز جز با نيّت درست ، استوار نمى ماند و نيّت درست هم جز با خِرد ، استوار نمى ماند .

.

الإمام عليّ عليه السلام :هَبَطَ جَبرَئيلُ عَلى آدَمَ عليه السلام فَقالَ : يا آدَمُ ، إنّي اُمِرتُ أن اُخَيِّرَكَ واحِدَةً مِن ثَلاثٍ ، فَاختَرها ودَعِ اثنَتَينِ ، فَقالَ لَهُ آدَمُ : يا جَبرَئيلُ ، ومَا الثَّلاثُ ؟ فَقالَ : العَقلُ وَالحَياءُ وَالدّينُ ، فَقالَ آدَمُ : إنّي قَدِ اختَرتُ العَقلَ ، فَقالَ جَبرَئيلُ لِلحَياءِ وَالدّينِ : اِنصَرِفا ودَعاهُ ، فَقالا : يا جَبرَئيلُ ، إنّا اُمِرنا أن نَكونَ مَعَ العَقلِ حَيثُ كانَ ، قالَ : فَشَأنَكُما ، وعَرَجَ. ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :ما آمَنَ المُؤمِنُ حَتّى عَقَلَ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :الدّينُ وَالأَدَبُ نَتيجَةُ العَقلِ. ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام :مَن كانَ عاقِلًا كانَ لَهُ دينٌ، ومَن كانَ لَهُ دينٌ دَخَلَ الجَنَّةَ. ⁽⁴⁾

۳ / ۳العِلمُالكتاب«شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَئِكَةُ وَأُوْلُواْ الْعِلْمِ قَائِمَاً بِالْقِسْطِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» . ⁽⁵⁾

.

۳ / ۳ دانش

امام على عليه السلام :جبرئيل عليه السلام بر آدم عليه السلام فرود آمد و گفت : «اى آدم ! من فرمان دارم كه تو را در انتخاب يكى از سه چيز ، مخيّر گردانم . پس يكى از آنها را بر گزين و دو ديگر را وا گذار» . آدم گفت : اى جبرئيل ! آن سه چيست؟ جبرئيل گفت : «خِرد و آزَرْم (حيا) و دين» . آدم گفت : من خِرد را برگزيدم . جبرئيل به آزرم و دين گفت : «شما دو برويد و او را وا گذاريد» . آن دو به جبرئيل گفتند : اى جبرئيل ! ما دستور داريم كه هر كجا خِرد باشد ، با او باشيم . جبرئيل گفت : «پس خود دانيد» و بالا رفت .

امام على عليه السلام :مؤمن ، ايمان نمى آورد ، مگر آن گاه كه خِرد ورزد .

امام على عليه السلام :دين و ادب ، ثمره خِرَدند .

امام صادق عليه السلام :كسى كه خردمند باشد ، ديندار است و كسى كه ديندار باشد ، به بهشت مى رود .

۳ / ۳دانشقرآن«خدا كه همواره به عدل، قيام دارد، گواهى مى دهد كه جز او هيچ معبودى نيست ، و فرشتگان و دانشوران [ نيز چنين گواهى مى دهند ] . جز او ـ كه توانا و حكيم است ـ ، هيچ معبودى نيست» .

.

«وَ يَرَى الَّذِينَ أُوتُواْ الْعِلْمَ الَّذِى أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ هُوَ الْحَقَّ وَ يَهْدِى إِلَى صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ» . ⁽¹⁾

«وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَيُؤْمِنُواْ بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَ إِنَّ اللَّهَ لَهَادِ الَّذِينَ ءَامَنُواْ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ» . ⁽²⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آله :العِلمُ حَياةُ الإِسلامِ وعِمادُ الإِيمانِ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آلهـ في حَديثٍ طَويلٍ ـ :أمّا عَلامَةُ العِلمِ فَأَربَعَةٌ : العِلمُ بِاللّهِ، وَالعِلمُ بِمُحِبّيهِ وَالعِلمُ بِفَرائِضِهِ ، وَالحِفظُ لَها حَتّى تُؤَدّى. ⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه السلام :أصلُ الإِيمانِ العِلمُ. ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :الإِيمانُ وَالعِلمُ أخَوانِ تَوأَمانِ ، ورَفيقانِ لا يَفتَرِقانِ. ⁽⁶⁾

الإرشاد عن كُمَيل عن الإمام عليّ عليه السلامـ في ذِكرِ أوصافِ حُجَجِ اللّهِ عَلَى الخَلقِ ـ :هَجَمَ بِهِمُ العِلمُ عَلى حَقائِقِ الإِيمانِ، فَاستَلانوا روحَ اليَقينِ ، فَأَنِسوا بِمَا استَوحَشَ مِنهُ الجاهِلونَ ، وَاستَلانوا مَا استَوعَرَهُ المُترَفونَ ، صَحِبُوا الدُّنيا بِأَبدانٍ أرواحُها مُعَلَّقَةٌ بِالمَحَلِّ الأَعلى . اُولئِكَ خُلَفاءُ اللّهِ في أرضِهِ ، وحُجَجُهُ عَلى عِبادِهِ . ثُمَّ تَنَفَّسَ الصُّعَداءَ وقالَ عليه السلام : هاه هاه شَوقا إلى رُؤيَتِهِم ! ⁽⁷⁾

.

«و كسانى كه از دانش بهره يافته اند، مى دانند كه آنچه از جانب پروردگارت به سوى تو نازل شده، حق است و به راه آن عزيزِ ستوده[ صفات ] ، راهبرى مى كند» .

«و تا آنان كه دانش يافته اند ، بدانند كه اين [ قرآن ]حق است [ و ]از جانب پروردگار توست. پس بِدان ايمان آورند و دل هايشان براى او خاضع گردد ، و به راستى ، خداوند ، كسانى را كه ايمان آورده اند، به سوى راهى راست ، راهبر است» .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دانش ، جان اسلام و ستون ايمان است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در حديثى طولانى ـ :نشانه دانش ، چهار چيز است : شناخت خدا ، و شناخت دوستان او ، و شناخت واجبات او و پاسداشت آنها تا آن كه به جا آورده شوند .

امام على عليه السلام :ريشه ايمان ، دانش (شناخت) است .

امام على عليه السلام :ايمان و دانش ، دو برادر همزاد و دو همراه جدا ناشدنى اند .

الإرشادـ به نقل از كميل ، در بيان ويژگى هاى حجّت هاى خدا بر خلق ـ :امام على عليه السلام فرمود : «دانش [و شناخت] ، آنان را به حقايق ايمان رسانيد . پس به جان يقين ، دست يافتند و با آنچه نادانان از آن گريزان اند ، خو گرفتند و آنچه را كه نازپروردگان ، درشت و دشوارش مى يابند ، نرم و آسان يافتند . در دنيا با بدن هايى زندگى مى كنند كه روح آنها به جايگاه برين تعلّق دارد . اينان ، جانشينان خدا در زمين او هستند ، و حجّت هاى او بر بندگانش» . آن گاه نفس عميقى كشيد و فرمود: «وَه ، وَه ، كه چه شوقى به ديدن آنها دارم!» .

.

عنه عليه السلام :لِلعِلمِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : المَعرِفَةُ بِاللّهِ عَزَّ وجَلَّ ، وبِما يُحِبُّ ، ويَكرَهُ . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :ثَمَرَةُ العِلمِ مَعرِفَةُ اللّهِ. ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :ثَلاثَةٌ مِن عَلاماتِ المُؤمِنِ: العِلمُ بِاللّهِ ، ومَن يُحِبُّ، ومَن يَكرَهُ. ⁽³⁾

الإمام الكاظم عليه السلامـ لِهِشامِ بنِ الحَكَمِ ـ :يا هِشامُ ، ما بَعَثَ اللّهُ أنبِياءَهُ ورُسُلَهُ إلى عِبادِهِ إلّا لِيَعقِلوا عَنِ اللّهِ ، فَأَحسَنُهُمُ استِجابَةً أحسَنُهُم مَعرِفَةً. ⁽⁴⁾

۳ / ۴الوَحيُالكتاب«وَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِى إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ » . ⁽⁵⁾

«رَّبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِى لِلْاءِيمَانِ أَنْ ءَامِنُواْ بِرَبِّكُمْ فَامَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ» . ⁽⁶⁾

.

۳ / ۴ وحى

امام على عليه السلام :دانش ، سه نشانه دارد : شناخت خداوند عز و جل ، شناخت آنچه او دوست دارد ، و شناخت آنچه او خوش نمى دارد .

امام على عليه السلام :ميوه دانش ، شناخت خداست .

امام صادق عليه السلام :سه چيز ، از نشانه هاى مؤمن است : شناخت خدا ، شناخت كسى كه خدا دوستش دارد ، و شناخت كسى كه خدا او را ناخوش مى دارد .

امام كاظم عليه السلامـ به هشام بن حكم ـ :اى هشام ! خداوند ، پيامبران و رسولانش را به سوى بندگانش نفرستاد ، مگر براى آن كه خدا را بشناسند . پس آنان كه شناختشان بهتر است ، پذيرششان [نسبت به فرمان هاى خدا] بهتر است .

۳ / ۴وحىقرآن«و پيش از تو هيچ پيامبرى نفرستاديم ، مگر اين كه به او وحى كرديم كه: «معبودى جز من نيست . پس مرا بپرستيد»» .

«پروردگارا! ما شنيديم كه دعوتگرى به ايمان فرا مى خواند كه: «به پروردگار خود ، ايمان آوريد» . پس ايمان آورديم. پروردگارا! پس گناهان ما را بيامرز و بدى هاى ما را بزداى و ما را در زمره نيكان بميران» .

.

«فَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِن تُؤْمِنُواْ وَتَتَّقُواْ فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ» . ⁽¹⁾

«يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ ءَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِى نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِى أَنزَلَ مِن قَبْلُ وَمَن يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْاخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالَاً بَعِيدًا» . ⁽²⁾

راجع : النساء : ۴۷ و ۱۷۰ ـ ۱۷۱ ، المائدة : ۱۱۱ ، الأعراف : ۱۵۸ ، التوبة : ۸۶ ، الحديد : ۷ ـ ۲۸ .

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آله :الحَمدُ للّهِِ ... المُحتَجِبِ بِنورِهِ دونَ خَلقِهِ ... وَابتَعَثَ فيهِمُ النَّبِيِّينَ ... لِيَعقِلَ العِبادُ عَن رَبِّهِم ما جَهِلوهُ؛ فَيَعرِفوهُ بِرُبوبِيَّتِهِ بَعدَما أنكَروا ، ويُوَحِّدوهُ بِالإِلهِيَّةِ بَعدَما عَضَدوا ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه السلامـ مِن خُطبَتِهِ في وَصفِ القُرآنِ ـ :ثُمَّ أنزَلَ عَلَيهِ الكِتابَ ... شِفاءً لا تُخشى أسقامُهُ ، وعِزّا لا تُهزَمُ أنصارُهُ ، وحَقّا لا تُخذَلُ أعوانُهُ ، فَهُوَ مَعدِنُ الإِيمانِ وبُحبوحَتُهُ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

۳ / ۵التَّوفيقُالكتاب«وَ لَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَامَنَ مَن فِى الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا أَفَأَنتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُواْ مُؤْمِنِينَ * وَ مَا كَانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ يَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ» . ⁽⁷⁾

.

۳ / ۵ توفيق

«پس به خدا و فرستگادن او ايمان آوريد ، و اگر ايمان آوريد و پروا كنيد ، براى شما مزدى بزرگ است » .

«اى كسانى كه ايمان آورده ايد! به خدا و پيامبر او و كتابى كه بر پيامبرش فرو فرستاد و كتاب هايى كه قبلاً نازل كرده ، بگرويد . و هر كس به خدا و فرشتگان او و كتاب ها و پيامبرانش و روز بازپسين كفر ورزد، در حقيقت ، دچار گم راهىِ دور و درازى شده است» .

ر . ك : نساء : آيه ۴۷ و ۱۷۰ ـ ۱۷۱ ، مائده : آيه ۱۱۱ ، اعراف : آيه ۱۵۸ ، توبه : آيه ۸۶ ، حديد : آيه ۷ ـ ۲۸ .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سپاس ، خداوندى را كه ... به واسطه نورانيّتش ، از خلق خويش در پرده است ... و خدا در ميان آنان ، پيامبران را به پيامبرى برانگيخت ... تا بندگان آنچه را در باره پروردگار خويش نمى دانستند ، بدانند و ربوبيت او را كه منكرش بودند ، بشناسند ، و از كژراهه[ ى شرك] به در آيند و او را در اُلوهيتش يگانه بدانند .

امام على عليه السلامـ در گفتارى در وصف قرآن ـ :آن گاه بر او كتاب را فرستاد ... [و آن ، ]بهبودى است كه در آن ، بيم بيمارى نيست و قدرتى است كه طرفدارانش شكست نمى خورند ، و حقّى است كه يارانش وا نهاده نمى شوند . قرآن ، معدن ايمان و كانون آن است .

۳ / ۵توفيققرآن«اگر پروردگار تو بخواهد ، همه كسانى كه در روى زمين اند ، ايمان مى آورند . آيا تو مردم را به اجبار وا مى دارى كه ايمان بياورند؟ جز به اذن خدا ، هيچ كس را نرسد كه ايمان بياورد ، و او پليدى را بر كسانى كه خِرد خويش را به كار نمى بندند ، مقرّر مى كند» .

.

«وَالَّذِينَ اهْتَدَوْاْ زَادَهُمْ هُدًى وَ ءَاتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ» . ⁽¹⁾

«وَ الَّذِينَ جَاهَدُواْ فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا» . ⁽²⁾

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آله :قالَ اللّهُ ـ جَلَّ جَلالُهُ ـ : عِبادي ، كُلُّكُم ضالٌّ إِلّا مَن هَدَيتُهُ ، وكُلُّكُم فَقيرٌ إِلّا مَن أغنَيتُهُ ، وكُلُّكُم مُذنِبٌ إلّا مَن عَصَمتُهُ . ⁽³⁾

الإمام زين العابدين عليه السلامـ فِي المُناجاةِ الإِنجيلِيَّةِ ـ :سَيِّدي لَو لَم تَهدِني إلَى الإِسلامِ لَضَلَلتُ ، ولَو لَم تُثَبِّتني إذاً لَذَلَلتُ ، ولَو لَم تُشعِر قَلبِيَ الإِيمانَ بِكَ ما آمَنتُ ولا صَدَّقتُ ، ولَو لَم تُطلِق لِساني بِدُعائِكَ ما دَعَوتُ ، ولَو لَم تُعَرِّفني حَقيقَةَ مَعرِفَتِكَ ما عَرَفتُ ، ولَو لَم تَدُلَّني عَلى كَريمِ ثَوابِكَ ما رَغِبتُ ، ولَو لَم تُبَيِّن لي أليمَ عِقابِكَ ما رَهِبتُ ، فَأَسأَلُكَ تَوفيقي لِما يوجِبُ ثَوابَكَ وتَخليصي مِمّا يَكسِبُ عِقابَكَ . ⁽⁴⁾

.

«و[ لى ] آنان كه به هدايت گراييدند ، [ خدا ]آنان را هر چه بيشتر ، هدايت بخشيد و [ توفيقِ ]پرهيزگارى شان داد» .

«و به تحقيق ، كسانى را كه در راه ما مجاهدت كنند ، به راه هاى خويش هدايتشان مى كنيم » .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند - كه بزرگى اش شكوهمند باد ـ فرمود : «بندگان من! همه شما گم راهيد ، مگر كسى كه من راه نمايى اش كنم . همه شما نيازمنديد ، مگر كسى كه من بى نيازش كنم . همه شما گنهكاريد ، مگر كسى كه من مصونش بدارم» .

امام زين العابدين عليه السلامـ در مناجات اِنجيليه ـ :سَرورم! اگر تو مرا به اسلامْ ره نمون نشده بودى ، من گم راه شده بودم . اگر تو مرا پا بر جا نمى داشتى ، من سست شده بودم . اگر تو دلم را با ايمان به خودت آشنا نمى كردى ، من به تو ايمان نياورده و تو را تصديق نكرده بودم . اگر تو زبانم را به دعايت باز نمى كردى ، من تو را نمى خواندم . اگر تو خودت را به من ـ چنان كه بايد ـ نمى شناساندى ، من تو را نمى شناختم . اگر تو مرا به پاداش كريمانه ات ره نمون نمى شدى ، من [به آن ]رغبت نمى كردم . اگر تو دردناكىِ عذابت را برايم بيان نمى كردى ، من [از آن ]نمى ترسيدم . پس ، از تو مى خواهم كه مرا به آنچه موجب پاداش تو مى شود ، توفيق دهى و از آنچه كيفر تو را به بار مى آورد ، رهايى ام بخشى .

.

الفصل الرّابع : ثبات الإيمان۴ / ۱أصنافُ الإِيمانِالكتاب«وَهُوَ الَّذِى أَنشَأَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْايَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ» . ⁽¹⁾

«إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ ازْدَادُواْ كُفْرًا لَّمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلَا» . ⁽²⁾

«يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ مَن يَرتَدَّ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِى اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِى سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ» . ⁽³⁾

راجع : آل عمران : ۸۶ ـ ۹۱ ـ ۱۴۴ ، محمّد : ۲۵ .

الحديثالإمام عليّ عليه السلام :فَمِنَ الإِيمانِ ما يَكونُ ثابِتا مُستَقِرّا فِي القُلوبِ ، ومِنهُ ما يَكونُ عَوارِيَّ ⁽⁴⁾بَينَ القُلوبِ وَالصُّدورِ إلى أجَلٍ مَعلومٍ فَإِذا كانَت لَكُم بَراءَةٌ مِن أحَدٍ فَقِفوهُ حَتّى يَحضُرَهُ المَوتُ ، فَعِندَ ذلِكَ يَقَعُ حَدُّ البَراءَةِ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

.

فصل چهارم: پايدارى ايمان

۴ / ۱ اقسام ايمان

فصل چهارم: پايدارى ايمان۴ / ۱اقسام ايمانقرآن«و او همان كسى است كه شما را از يك تن ، پديد آورد . پس [ براى شما ] قرارگاهى و سِپُردگاهى است . بى ترديد، ما آيات [ خود ] را براى مردمى كه مى فهمند ، به روشنى بيان كرده ايم» .

«كسانى كه ايمان آوردند و سپس كافر شدند و باز ايمان آوردند و سپس كافر شدند و آن گاه ، به كفر خود افزودند، قطعاً خدا آنان را نخواهد بخشيد و راهى به ايشان نخواهد نمود» .

«اى كسانى كه ايمان آورده ايد! هر كس از شما از دين خود برگردد، به زودى ، خدا گروهى [ ديگر ] را مى آورد كه آنان را دوست مى دارد و آنان [ نيز ] او را دوست دارند ؛ [كسانى كه] در برابر مؤمنان، فروتن و بر كافران سرفرازند ، در راه خدا جهاد مى كنند و از سرزنش هيچ ملامتگرى نمى ترسند. اين ، فضل خداست. آن را به هر كه بخواهد ، مى دهد ، و البته خدا گشايشگر داناست» .

ر . ك : آل عمران : آيه ۸۶ و ۹۱ و ۱۴۴ ، محمّد : آيه ۲۵ .

حديثامام على عليه السلام :قسمتى از ايمان ، در دل ها استوار و پا بر جاست و قسمتى از آن ، ميان دل ها و سينه ها عاريت [و ناپايدار] است ، تا زمانى معيّن (زمان مرگ) . بنا بر اين ، اگر مى خواهيد از كسى بيزارى بجوييد ، صبر كنيد تا زمان مرگش فرا رسد . در آن هنگام ، سزاوار بيزارى مى شود . ⁽¹⁾

.

تفسير العيّاشي عن سعيد بن أبي الأصبغ :سَمِعتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام وهُوَ يُسأَلُ عَن مُستَقَرٍّ ومُستَودَعٍ ، قالَ : مُستَقَرٌّ فِي الرَّحِمِ ومُستَودَعٌ فِي الصُّلبِ ، وقَد يَكونُ مُستَودَعَ الإِيمانِ ثُمَّ يُنزَعُ مِنهُ، ولَقَد مَشَى الزُّبَيرُ في ضَوءِ الإِيمانِ ونورِهِ حينَ قُبِضَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله حَتّى مَشى بِالسَّيفِ وهُوَ يَقولُ : لا نُبايِعُ إلّا عَلِيّا. ⁽¹⁾

الإمام الكاظم عليه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن قَولِهِ تَعالى : «فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ» ـ :المُستَقَرُّ : الإِيمانُ الثّابِتُ ، وَالمُستَودَعُ : المُعارُ . ⁽²⁾

تفسير العيّاشي عن محمّد بن الفضيل عن أبي الحسن [الرضا أو الكاظم] عليه السلامـ في قَولِهِ تَعالى : «هُوَ الَّذِى أَنشَأَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ» ـ :ما كانَ مِنَ الإِيمانِ المُستَقَرِّ فَمُستَقَرٌّ إلى يَومِ القِيامَةِ ـ أو [ قالَ ]أبَدا ـ وما كانَ مُستَودَعا سَلَبَهُ اللّهُ قَبلَ المَماتِ. ⁽³⁾

.

تفسير العيّاشىـ به نقل از سعيد بن ابى اَصبغ ـ :از امام صادق عليه السلام شنيدم كه در پاسخ سؤال از قرارگاه و سپردگاه ، فرمود : «قرار گرفته در رحم و سپرده در صُلب . گاهى به شخص ، ايمان سپرده مى شود و سپس از او گرفته مى شود . [مثلاً ]زبير در پرتو ايمان و روشنايى آن حركت مى كرد ، به طورى كه وقتى پيامبر خدا از دنيا رفت ، او با شمشيرش به راه افتاد و مى گفت : با كسى جز على بيعت نمى كنيم» .

امام كاظم عليه السلامـ در پاسخ پرسش از اين سخن خداوند متعال : «پس [براى شما ]قرارگاهى و سپردگاهى است» ـ :قرارگاه ، ايمان پايدار است و سپردگاه ، [ايمان ]عاريتى .

تفسير العيّاشىـ به نقل از محمّد بن فُضَيل ـ :امام ابو الحسن عليه السلام ⁽¹⁾در باره آيه : «او كسى است كه شما را از يك تن آفريد . پس [براى شما ]قرارگاهى است و سپردگاهى» فرمود : «ايمانى كه پا بر جا باشد ، تا روز رستاخيز ، پا بر جاست» يا فرمود : «تا اَبَد ، پا بر جاست» [و افزود :] «و آنچه سپردنى [و عاريتى ]باشد ، خداوند ، آن را پيش از مرگ مى گيرد» .

.

الكافي عن عيسى شلقان :كُنتُ قاعِدا فَمَرَّ أبُو الحَسَنِ موسى عليه السلام ومَعَهُ بَهمَةٌ ⁽¹⁾. قالَ : قُلتُ يا غُلامُ ما تَرى ما يَصنَعُ أبوكَ ؟ يَأمُرُنا بِالشَّيءِ ثُمَّ يَنهانا عَنهُ ، أمَرَنا أن نَتَوَلّى أبَا الخَطّابِ ثُمَّ أمَرَنا أن نَلعَنَهُ ونَتَبَرَّأَ مِنهُ ؟ فَقالَ أبُو الحَسَنِ عليه السلام وهُوَ غُلامٌ : إنَّ اللّهَ خَلَقَ خَلقا لِلإِيمانِ لا زَوالَ لَهُ، وخَلَقَ خَلقا لِلكُفرِ لا زَوالَ لَهُ ، وخَلَقَ خَلقا بَينَ ذلِكَ أعارَهُ الإِيمانَ يُسَمَّونَ المُعارينَ ، إذا شاءَ سَلَبَهُم، وكانَ أبُو الخَطّابِ مِمَّن اُعيرَ الإِيمانَ . قالَ : فَدَخَلتُ عَلى أبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام فَأَخبَرتُهُ ما قُلتُ لِأَبِي الحَسَنِ عليه السلام وما قالَ لي ، فَقالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام : إنَّهُ نَبعَةُ نُبُوَّةٍ ⁽²⁾. ⁽³⁾

تفسير العيّاشي عن أحمد بن محمّد :وَقَفَ عَلَيَّ أبُو الحَسَنِ الثّاني عليه السلام في بَني زُرَيقٍ ، فَقالَ لي وهُوَ رافِعٌ صَوتَهُ : يا أحمَدُ، قُلتُ : لَبَّيكَ، قالَ : إنَّهُ لَمّا قُبِضَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله جَهَدَ النّاسُ عَلى إطفاءِ نورِ اللّهِ ، فَأَبَى اللّهُ إلّا أن يُتِمَّ نورَهُ بِأَميرِ المُؤمِنينَ . فَلَمّا تُوُفِّيَ أبُو الحَسَنِ عليه السلام جَهَدَ ابنُ أبي حَمزَةَ ⁽⁴⁾وأصحابُهُ في إطفاءِ نورِ اللّهِ فَأَبَى اللّهُ إلّا أن يُتِمَّ نورَهُ . وإنَّ أهلَ الحَقِّ إذا دَخَلَ فيهِم سُرّوا بِهِ ، وإذا خَرَجَ مِنهُم خارِجٌ لَم يَجزَعوا عَلَيهِ ، وذلِكَ أنَّهُم عَلى يَقينٍ مِن أمرِهِم . وإنَّ أهلَ الباطِلِ إذا دَخَلَ فيهِم داخِلٌ سُرّوا بِهِ ، وإذا خَرَجَ مِنهُم خارِجٌ جَزِعوا عَلَيهِ ، وذلِكَ أنَّهُم عَلى شَكٍّ مِن أمرِهِم ، إنَّ اللّهَ يَقولُ : «فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ» . قالَ : ثُمَّ قالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام : المُستَقَرُّ الثّابِتُ ، وَالمُستَودَعُ المُعارُ . ⁽⁵⁾

راجع : العنوان الآتي .

.

الكافىـ به نقل از عيسى شلقان ـ :نشسته بودم كه كاظم عليه السلام در حالى كه برّه اى با خود داشت ، بر من گذشت . گفتم : اى پسر! چرا پدرت [امام صادق] چنين مى كند ؟ ما را به چيزى فرمان مى دهد و سپس از آن ، بازمان مى دارد . به ما دستور مى دهد كه ابو الخطّاب را دوست بداريم و سپس دستور مى دهد كه او را لعنت كنيم و از او بيزارى بجوييم؟ او كه نوجوانى بيش نبود ، فرمود : «خداوند ، عدّه اى را براى ايمان آفريد و ايمانشان زايل ناشدنى است ، و عدّه اى را براى كفر آفريد و كفرشان زايل ناشدنى است . در اين ميان هم ، عدّه اى را آفريد و ايمان را به آنان عاريت داد كه ايشان را عاريت داده شدگان نامند و هر گاه [خداوند] بخواهد ، ايمانشان را از آنها مى گيرد . ابو الخطّاب ، از كسانى است كه ايمانش عاريتى بود» . من خدمت امام صادق عليه السلام رسيدم و آنچه را به [فرزندش] كاظم عليه السلام گفته بودم و پاسخى را كه او به من داده بود ، به آگاهى ايشان رسانيدم . امام صادق عليه السلام فرمود : «او از تبار نبوّت است» . ⁽¹⁾

تفسير العيّاشىـ به نقل از احمد بن محمّد ـ :امام رضا عليه السلام در [محلّه] بنى زُرَيق ، مقابل من ايستاد و با صداى بلند به من فرمود : «اى احمد!» . گفتم : بله آقا ! فرمود : «چون پيامبر خدا از دنيا رفت ، مردم كوشيدند تا نور خدا را خاموش كنند ؛ امّا خداوند خواست كه نور خويش را با امير مؤمنان استمرار بخشد . هنگامى هم كه [پدرم ]كاظم عليه السلام از دنيا رفت ، پسر ابو حمزه ⁽²⁾و طرفدارانش كوشيدند تا نور خدا را خاموش كنند ؛ امّا خداوند خواست كه نور خود را همچنان روشن بدارد . پيروان حق ، چنين اند كه هر گاه كسى به آنان بپيوندد ، از پيوستن او خوش حال مى شوند ؛ ولى هر گاه كسى از آنان جدا شود ، از رفتنش بى تابى نمى كنند ؛ چرا كه به حقّانيت خود ، يقين دارند . امّا اهل باطل ، هر گاه كسى به آنها بپيوندد ، خوش حال مى شوند و هر گاه كسى از آنان جدا شود ، از رفتنش ناراحت مى شوند و اين از آن روست كه در حقّانيت خويش شك دارند . خداوند مى فرمايد : «پس قرارگاهى است و سپردگاهى» » . امام صادق عليه السلام [پس از قرائت اين آيه] فرمود : «قرار گرفته ، به معناى [ايمان ]پايدار است و سپرده ، به معناى عاريتى» .

ر . ك : عنوان بعدى (عوامل پايدارى ايمان) .

.

۴ / ۲أسبابُ ثَباتِ الإِيمانِأ ـ العَمَلُ بِمُقتَضَى الإِيمانِالكتاب«يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ فِى الْاخِرَةِ وَ يُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَ يَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ» . ⁽¹⁾

الحديثالكافي عن المفضّل الجُعفيّ عن الإمام الصادق عليه السلام ، قال :قُلتُ لَهُ : فَبِمَ يُعرَفُ النّاجي مِن هؤُلاءِ جُعِلتُ فِداكَ ؟ قالَ : مَن كانَ فِعلُهُ لِقَولِهِ مُوافِقا فَأَثبِت لَهُ الشَّهادَةَ بِالنَّجاةِ ، ومَن لَم يَكُن فِعلُهُ لِقَولِهِ مُوافِقا فَإِنَّما ذلِكَ مُستَودَعٌ . ⁽²⁾

الكافي عن محمّد بن مسلم ، عن الإمام الصادق عليه السلام ، قال :سَأَلتُهُ عَنِ الإِيمانِ فَقالَ : شَهادَةُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَالإِقرارُ بِما جاءَ مِن عِندِ اللّهِ ⁽³⁾ومَا استَقَرَّ فِي القُلوبِ مِنَ التَّصديقِ بِذلِكَ ، قالَ : قُلتُ : الشَّهادَةُ ألَيسَت عَمَلاً ؟ قالَ : بَلى، قُلتُ: العَمَلُ مِنَ الإِيمانِ ؟ قالَ : نَعَم ، الإِيمانُ لا يَكونُ إلّا بِعَمَلٍ وَالعَمَلُ مِنهُ ، ولا يَثبُتُ الإِيمانُ إلّا بِعَمَلٍ . ⁽⁴⁾

.

۴ / ۲ عوامل پايدارى ايمان

الف - عمل كردن به مقتضاى ايمان

۴ / ۲عوامل كردن پايدارى ايمانالف ـ عمل كردن به مقتضاى ايمانقرآن«خدا كسانى را كه ايمان آورده اند، در زندگى دنيا و در آخرت ، با سخن استوار ، ثابت مى گرداند و ستمگران را بى راه مى گذارد، و خدا هر چه بخواهد ، انجام مى دهد» .

حديثالكافىـ به نقل از مفضّل جُعفى ـ :به امام صادق عليه السلام گفتم : قربانت گردم ! [حال كه ايمان ، گاهى پايدار است و گاهى عاريتى ،] پس ، از كجا دانسته مى شود كه چه كسى از ايشان نجات مى يابد ؟ فرمود : «كسى كه كردارش با گفتارش سازگار باشد ، اين خود ، گواه بر نجاتْ يافتن اوست و كسى كه كردارش با گفتارش سازگار نباشد ، ايمانش عاريتى است» .

الكافىـ به نقل از محمّد بن مسلم ـ :از امام صادق عليه السلام در باره ايمان پرسيدم . فرمود : «[ايمان ، عبارت است از] شهادت دادن به اين كه معبودى جز خداى يگانه نيست و اقرار كردن به آنچه [كتاب و پيامبر كه]از نزد خدا آمده و پذيرش آن در دل» . گفتم : مگر شهادت دادن ، عمل نيست ؟ فرمود : «چرا» . گفتم : عمل ، جزء ايمان است ؟ فرمود : «آرى . ايمان جز با عمل نيست و عمل ، جزء ايمان است . ايمان جز با عمل ، پايدار نمى شود» .

.

ب ـ الوَرَعُ وَالتَّقوىالكتاب«وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْئلُكَ رِزْقًا نَّحْنُ نَرْزُقُكَ وَ الْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى» . ⁽¹⁾

«تِلْكَ الدَّارُ الْاخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِى الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَ الْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ» . ⁽²⁾

الحديثالإمام عليّ عليه السلام :صَلاحُ الإِيمانِ الوَرَعُ ، وفَسادُهُ الطَّمَعُ . ⁽³⁾

الإمام الحسن عليه السلام :سُئِلَ أميرُ المُؤمِنينَ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ عليه السلام : ما ثَباتُ الإِيمانِ ؟ فَقالَ : الوَرَعُ ، فَقيلَ لَهُ : ما زَوالُهُ ؟ قالَ : الطَّمَعُ . ⁽⁴⁾

الكافي عن سعدان عن الإمام الصادق عليه السلام قال:قُلتُ لَهُ : [ مَا ] الَّذي يُثبِتُ الإِيمانَ فِي العَبدِ ؟ قالَ : الوَرَعُ ، وَالَّذي يُخرِجُهُ مِنهُ ؟ قالَ : الطَّمَعُ. ⁽⁵⁾

ج ـ لُزومُ الجادَّةِ الواضِحَةِالإمام عليّ عليه السلامـ لِكُميلِ ـ :...يا كُمَيلُ ، إنَّهُ مُستَقَرٌّ ومُستَودَعٌ ، فَاحذَر أن تَكونَ مِنَ المُستَودَعينَ ، وإنَّما يَستَحِقُّ أن يَكونَ مُستَقَرّا إذا لَزِمتَ الجادَّةَ الواضِحَةَ الَّتي لا تُخرِجُكَ إلى عِوَجٍ ولا تُزيلُكَ عَن مَنهَجٍ. ⁽⁶⁾

.

ب - پارسايى و پرهيزگارى

ج - جدا نشدن از راه روشن

ب ـ پارسايى و پرهيزگارىقرآن«و كسان خود را به نماز فرمان ده و [خود نيز] بر آن شكيبا باش. ما از تو جوياى روزى نيستيم ؛ [بلكه] ما به تو روزى مى دهيم ، و فرجام [ نيك ] ، براى پرهيزگارى است» .

«آن سراى آخرت را براى كسانى قرار مى دهيم كه در زمين ، خواستار برترى و فساد نيستند ، و فرجام [ خوش ] ، از آنِ پرهيزگاران است» .

حديثامام على عليه السلام :درستىِ ايمان ، به پارسايى است و تباهىِ آن ، در آزمندى .

امام حسن عليه السلام :از امير مؤمنان على بن ابى طالب عليه السلام پرسيده شد : پايدارى ايمان به چيست ؟ فرمود : «به پارسايى» . پرسيده شد : زايل گشتن آن به چيست؟ فرمود : «به آزمندى» .

الكافىـ به نقل از سعدان ـ :از امام صادق عليه السلام پرسيدم : چه چيز ، ايمان را در بنده ، پايدار مى دارد؟ فرمود : «پارسايى» . پرسيدم : و چه چيز ، آن را از او بيرون مى برد؟ فرمود : «آزمندى» .

ج ـ جدا نشدن از راه روشنامام على عليه السلامـ به كميل بن زياد ـ :اى كميل! [ايمان ،] استوار و عاريتى دارد . پس هشدار كه از عاريت داران نباشى . ايمان ، آن گاه استوار مى شود كه پيوسته ، راه روشن را بپويى ؛ راهى كه تو را به كژى نكشاند و از راهت به در نبرد .

.

د ـ قَضاءُ حَوائِجِ الإِخوانِالإمام الكاظم عليه السلام :إنّ خَواتيمَ أعمالِكُم قَضاءُ حَوائِجِ إخوانِكُم ، وَالإِحسانُ إلَيهِم ما قَدَرتُم ، و إلّا لَم يُقبَل مِنكُم عَمَلٌ . حِنُّوا عَلى إخوانِكُم ، وَارحَموهُم تَلحَقوا بِنا. ⁽¹⁾

ه ـ الدُّعاءُالإمام الصادق عليه السلام :إنَّ اللّهَ جَبَلَ النَّبِيّينَ عَلى نُبُوَّتِهِم ، فَلا يَرتَدّونَ أبَدا ، وجَبَلَ الأَوصِياءَ عَلى وَصاياهُم فَلا يَرتَدّونَ أبَدا ، وجَبَلَ بَعضَ المُؤمِنينَ عَلَى الإِيمانِ فَلا يَرتَدّونَ أبَدا ، ومِنهُم مَن اُعيرَ الإِيمانَ عارِيَّةً ، فَإِذا هُوَ دَعا وألَحَّ فِي الدُّعاءِ ماتَ عَلَى الإِيمانِ. ⁽²⁾

تهذيب الأحكام عن محمّد بن سليمان الديلمي :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام فَقُلتُ لَهُ : جُعِلتُ فِداكَ إنَّ شيعَتَكَ تَقولُ : إنَّ الإِيمانَ مُستَقَرٌّ ومُستَودَعٌ ، فَعَلِّمني شَيئا إذا أنَا قُلتُهُ استَكمَلتُ الإِيمانَ ، قالَ : قُل في دُبُرِ كُلِّ صَلاةٍ فَريضَةٍ : رَضيتُ بِاللّهِ رَبّا ، وبِمُحَمَّدٍ نَبِيّا ، وبِالإِسلامِ دينا ، وبِالقُرآنِ كِتابا ، وبِالكَعبَةِ قِبلَةً ، وبِعَلِيٍّ وَلِيّا وإماما ، وبِالحَسَنِ وَالحُسَينِ وَالأَئِمَّةِ صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِم ، اللّهُمَّ إنّي رَضيتُ بِهِم أئِمَّةً فَارضَني لَهُم إنَّكَ عَلى كُلِّ شَيءٍ قَديرٌ . ⁽³⁾

.

د - برآوردن نيازهاى برادران

ه - دعا

د ـ برآوردن نيازهاى برادرانامام كاظم عليه السلام :مُهرِ [تأييد] كارهاى شما ، برآوردن نيازهاى برادرانتان است و نيكى كردن به آنان ، تا آن جا كه مى توانيد ، وگر نه ، هيچ كارى از شما پذيرفته نمى شود . با برادرانتان مهربان باشيد و به آنان رحم كنيد تا به ما بپيونديد .

ه ـ دعاامام صادق عليه السلام :خداوند ، پيامبران را با نبوّتشان عجين كرد . از اين رو ، هرگز بر نمى گردند ، و اوصيا را با وصاياشان عجين كرد . از اين رو ، هرگز بر نمى گردند . برخى از مؤمنان را نيز با ايمان عجين كرد . از اين رو ، هرگز بر نمى گردند ؛ امّا برخى ديگر از ايشان ، ايمان ، به آنان عاريت داده شده است . از اين رو ، هر گاه دعا كنند و در دعا پاى فشارند ، با ايمان مى ميرند [وگرنه ، ايمانشان از دست مى رود] .

تهذيب الأحكامـ به نقل از محمّد بن سليمان ديلمى ـ :از امام صادق عليه السلام پرسيدم و گفتم : فدايت شوم ! شيعيانت مى گويند كه ايمان ، استوار و عاريتى دارد . پس چيزى به من بياموزيد كه هر گاه آن را بگويم ، ايمانم كامل شود . فرمود : «در پىِ هر نماز واجبى ، بگو : پذيرفتم كه خدا پروردگار من است ، محمّد پيامبرم ، اسلام دينم ، قرآن كتابم و كعبه قبله ام ، و پذيرفتم كه على و حسن و حسين و نيز ديگر امامان ـ كه درودهاى خدا بر آنان باد ـ ، ولى و پيشوا[ى من ]هستند . بار خدايا! من به پيشوايىِ آنان [براى خويش] ، راضى ام . پس مرا نيز مورد رضايت آنان قرار ده ، كه تو بر هر چيز ، توانايى» .

.

الإمام الصادق عليه السلام :اللّهُمَّ إنّي أسأَلُكَ إيمانا لا أجَلَ لَهُ دونَ لِقائِكَ ، تَوَلَّني ما أبقَيتَني عَلَيهِ ، وتُحييني ما أحيَيتَني عَلَيهِ ، تَوَفَّني إذا تَوَفَّيتَني عَلَيهِ ، وتَبعَثُني إذا بَعَثتَني عَلَيهِ ، وتُبرِئُ بِهِ صَدري مِنَ الشَّكِّ وَالرَّيبِ في ديني . ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ فِي الدُّعاءِ بَينَ الرَّكَعاتِ ـ :اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ ، وفَرِّغني لِما خَلَقتَني لَهُ ، ولا تَشغَلني بِما قَد تَكَفَّلتَ لي بِهِ ، اللّهُمَّ إنّي أسأَلُكَ إيمانا لا يَرتَدُّ ، ونَعيما لا يَنفَدُ ، ومُرافَقَةَ نَبِيِّكَ صَلَواتُكَ عَلَيهِ وآلِهِ في أعلى جَنَّةِ الخُلدِ . ⁽²⁾

و ـ تِلكَ الخِصالُالإمام عليّ عليه السلام :إن أرَدتَ أن يُؤمِنَكَ اللّهُ سوءَ العاقِبَةِ فَاعلَم أنَّ ما تَأتيهِ مِن خَيرٍ فَبِفَضلِ اللّهِ وتَوفيقِهِ ، وما تَأتيهِ مِن شَرٍّ فَبِإِمهالِ اللّهِ وإنظارِهِ إيّاكَ وحِلمِهِ عَنكَ . ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ لِبَعضِ النّاسِ ـ :إن أرَدتَ أن يُختَمَ بِخَيرٍ عَمَلُكُ حَتّى تُقبَضَ وأنتَ في أفضَلِ الأَعمالِ ، فَعَظِّم للّهِِ حَقَّهُ أن تَبذُلَ ⁽⁴⁾نَعماءَهُ في مَعاصيهِ ، وأن تَغتَرَّ بِحِلمِهِ عَنكَ ، وأكرِم كُلَّ مَن وَجَدتَهُ يُذكَرُ مِنّا ⁽⁵⁾أو يَنتَحِلُ مَوَدَّتَنا. ⁽⁶⁾

.

و - و اين چند عمل

امام صادق عليه السلامـ در نيايش ـ :بار خدايا ! ايمانى را از تو درخواست مى كنم كه سررسيدى جز ديدار تو نداشته باشد (تا روز قيامت ، بپايد) ؛ ايمانى كه تا وقتى مرا باقى مى دارى ، بر آن پايدار بدارى و تا وقتى زنده ام مى دارى ، بر آن زنده ام بدارى و هر گاه مرا ميراندى ، بر آن بميرانى و هر گاه مرا بر انگيختى ، بر آن بر انگيزانى و به واسطه آن ، سينه ام را از شك و دو دلى در دينم ، پاك گردانى .

امام صادق عليه السلامـ در دعاى ميان ركعت هاى نماز ـ :بار خدايا ! بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و مرا براى آنچه به خاطر آن خلقم كردى (عبادت) ، فراغت ببخش و به آنچه تو خود آن را برايم تضمين كرده اى (رزق و روزى دنيا) ، مشغولم مدار . بار خدايا! از تو چنان ايمانى را درخواست مى كنم كه برگشت نپذيرد و چنان نعمتى را كه پايان نپذيرد ، و همنشينى با پيامبرت را ـ كه درودهاى تو بر او و خاندانش باد ـ در بالاترين درجه بهشت جاويدان .

و ـ و اين چند عملامام على عليه السلام :اگر مى خواهى كه خداوند ، تو را از بدىِ فرجام ، در امان بدارد ، پس بدان كه هر كار خوبى كه انجام مى دهى ، با لطف و توفيق الهى است و هر بدى اى كه انجام مى دهى ، از آن روست كه خداوند به تو مهلت و فرصت داده و نسبت به تو بردبارى نشان داده است .

امام صادق عليه السلامـ خطاب به يكى از مردم ـ :اگر مى خواهى كردارت به نيكى پايان پذيرد، به طورى كه وقتى از دنيا مى روى ، مشغول بهترين اعمال باشى ، پس حقّ (حرمت) خداى را بزرگ تر از آن بدان كه نعمت هايش را در راه نافرمانىِ او صرف كنى و به بردبارى اش در برابر تو ، غرّه شوى . و هر كس را ديدى كه گفته مى شود از ماست يا دم از دوستىِ ما مى زند ، گرامى بدار .

.

۴ / ۳آفاتُ الإِيمانِأ ـ كَثرَةُ السَّيِّئاتِالكتاب«ثُمَّ كَانَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاءُواْ السُّوأَى أَن كَذَّبُواْ بِايَاتِ اللَّهِ وَ كَانُواْ بِهَا يَسْتَهْزِءُونَ» . ⁽¹⁾

«كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِم مَّا كَانُواْ يَكْسِبُونَ * كَلَّا إِنَّهُمْ عَن رَّبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَّمَحْجُوبُونَ» . ⁽²⁾

الحديثالاحتجاج :لَمّا دَخَلَ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ عليه السلام وحَرَمُهُ عَلى يزيدَ ، وجيءَ بِرَأسِ الحُسَينِ عليه السلام ووُضِعَ بَينَ يَدَيهِ في طَستٍ، فَجَعَلَ يَضرِبُ ثَناياهُ بِمِخصَرَةٍ ⁽³⁾كانَت في يَدِهِ وهُوَ يَقولُ: لَعِبَت هاشِمُ بِالمُلكِ فَلاخَبَرٌ جاءَ ولا وَحيٌ نَزَل ... فَقامَت إلَيهِ زَينَبُ بِنتُ عَلِيٍّ عليهماالسلام ... وقالَت : الحَمدُ للّهِِ رَبِّ العالَمينَ وَالصَّلاةُ عَلى جَدّي سَيِّدِ المُرسَلينَ ، صَدَقَ اللّهُ سُبحانَهُ كَذلِكَ يَقولُ : «ثُمَّ كَانَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاءُواْ السُّوأَى أَن كَذَّبُواْ بِايَاتِ اللَّهِ وَ كَانُواْ بِهَا يَسْتَهْزِءُونَ» . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلام :ولَعَمري ما اُتِيَ الجُهّالُ مِن قِبَلِ رَبِّهِم وإنَّهُم لَيَرَونَ الدَّلالاتِ الواضِحاتِ وَالعَلاماتِ البَيِّناتِ في خَلقِهِم ، وما يُعايِنونَ مِن مَلَكوتِ السَّماواتِ وَالأَرضِ ، وَالصُّنعِ العَجيبِ المُتقَنِ الدَّالِّ عَلَى الصَّانِعِ ، ولكِنَّهُم قَومٌ فَتَحوا عَلى أَنفُسِهِم أَبوابَ المَعاصي ، وسَهَّلوا لَها سَبيلَ الشَّهَواتِ ، فَغَلَبَتِ الأَهواءُ عَلى قُلوبِهِم ، وَاستَحوَذَ الشَّيطانُ بِظُلمِهِم عَلَيهِم ، وكَذلِكَ يَطبَعُ اللّهُ عَلى قُلوبِ المُعتَدينَ . ⁽⁵⁾

.

۴ / ۳ آفت هاى ايمان

الف - گناه بسيار

۴ / ۳آفت هاى ايمانالف ـ گناه بسيارقرآن«آن گاه ، فرجام كسانى كه بدى كردند ، [ بسى ]بدتر بود ؛ [ چرا ]كه آيات خدا را تكذيب كردند و آنها را به ريشخند مى گرفتند» .

«نه چنين است ؛ بلكه آنچه مرتكب مى شدند ، بر دل هايشان زنگار بسته است. زهى پندار! كه آنان در آن روز، از پروردگارشان سخت محجوب اند» .

حديثالاحتجاج :چون امام زين العابدين عليه السلام و اهل بيت او به مجلس يزيد وارد شدند ، و سرِ امام حسين عليه السلام را آوردند و در تشتى در برابرش نهادند، يزيد با عصايى كه در دستش بود ، شروع به زدن بر دندان هاى امام حسين عليه السلام كرد و مى گفت : هاشميان ، با سلطنت ، بازى كردند نه خبرى آمد و نه وحى اى نازل شد . ... زينب دختر على عليه السلام رو به يزيد كرد ... و فرمود : سپاس ، خداوندى را كه پروردگار جهانيان است ، و درود بر جدّم سَرور پيامبران . راست فرمود خداوند پاك كه مى فرمايد : «سپس فرجام كسانى كه بدى كردند ، [بسى] بدتر بود ؛ [چرا] كه آيات خدا را تكذيب كردند و آنها را به ريشخند مى گرفتند» .

امام صادق عليه السلام :به جان خودم سوگند كه نادانان ، از سوى پروردگارشان ضربه نخوردند . آنان دلالت هاى آشكار و نشانه هاى روشن را در وجود خويش مى بينند و [مى بينند كه] آنچه از ملكوت آسمان ها و زمين و آفرينش شگفت انگيز و استوار گيتى مشاهده مى كنند ، نشان از وجود سازنده دارد ؛ امّا اين مردمان ، درهاى گناهان را به روى خويش گشودند و راه هاى شهوات را بر خود هموار ساختند و از اين رو ، هوس ها بر دل هايشان چيره گشت و بر اثر ستم خودشان ، شيطان ، وجود آنان را تسخير كرد . و اين چنين ، خداوند بر دل هاى تجاوزگران ، مُهر مى زند .

.

ب ـ الظُّلمُالكتاب«بَلْ هُوَ ءَايَاتُ بَيِّنَاتٌ فِى صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُواْ الْعِلْمَ وَ مَا يَجْحَدُ بِايَاتِنَا إِلَّا الظَّالِمُونَ» . ⁽¹⁾

«وَجَحَدُواْ بِهَا وَ اسْتَيْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ ظُلْمًا وَ عُلُوًّا فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ» . ⁽²⁾

«قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِى يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِايَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ» . ⁽³⁾

الحديثتفسير الطبري عن أبي صالح :جاءَ جِبريلُ إلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله ذاتَ يَومٍ وهُوَ جالِسٌ حَزينٌ ، فَقالَ لَهُ : ما يَحزُنُكَ ؟ فَقالَ : كَذَّبَني هؤُلاءِ . فَقالَ لَهُ جِبريلُ : إنَّهُم لا يُكَذِّبونَكَ ، هُم يَعلَمونَ أنَّكَ صادِقٌ «وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِايَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ» . ⁽⁴⁾

الإمام عليّ عليه السلام :إنَّ أبا جَهلٍ قالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه و آله : إنّا لا نُكَذِّبُكَ ولكِن نُكَذِّبُ بِما جِئتَ بِهِ ، فَأَنزَلَ اللّهُ : «فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِايَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ» . ⁽⁵⁾

راجع : ص ۱۶۸ ح ۲۱۴ .

.

ب - ستم

ب ـ ستمقرآن«بلكه اين [قرآن] ، آياتى است روشن در سينه هاى كسانى كه به آنان دانش داده شده است . آيات ما را [كسى] جز ستمكاران ، انكار نمى كند» .

«و آنها [آيات ما] را ـ با آن كه جان هايشان بدانها يقين داشت ـ [تنها] از سرِ ستم و سركشى ، انكار كردند . پس بنگر كه فرجام تباهكاران ، چگونه بوده است » .

«ما مى دانيم كه آنچه آنها مى گويند ، تو را اندوهناك مى سازد . آنان تو را تكذيب نمى كنند ؛ بلكه اين ستمكاران ، آيات خدا را انكار مى كنند» .

حديثتفسير الطبرىـ به نقل از ابو صالح ـ :جبرئيل عليه السلام روزى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله ـ كه اندوهگين نشسته بود ـ آمد و پرسيد : چرا اندوهگينى؟ پيامبر خدا فرمود : «اينها مرا دروغزن شمردند» . جبرئيل عليه السلام به ايشان گفت : آنان تو را دروغزن نمى شمارند . آنها مى دانند كه تو راستگويى ؛ «بلكه اين ستمكاران ، آيات خدا را انكار مى كنند» .

امام على عليه السلام :ابو جهل به پيامبر صلى الله عليه و آله گفت : ما تو را دروغزن نمى شماريم ؛ بلكه آنچه را آورده اى ، دروغ مى دانيم . پس خداوند ، اين آيه را فرو فرستاد : «آنان تو را دروغزن نمى شمارند ؛ بلكه اين ستمكاران ، آيات خدا را انكار مى كنند» .

ر . ك : ص ۱۶۹ ح ۲۱۴ .

.

ج ـ الاِستِكبارُالكتاب«سَأَصْرِفُ عَنْ ءَايَاتِىَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِى الأَْرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِن يَرَوْاْ كُلَّ ءَايَةٍ لَا يُؤْمِنُواْ بِهَا وَإِن يَرَوْاْ سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِن يَرَوْاْ سَبِيلَ الْغَىِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُواْ بِايَاتِنَا وَكَانُواْ عَنْهَا غَافِلِينَ» . ⁽¹⁾

راجع : النمل: ۱۴ ، المؤمنون: ۴۶ ، الجاثية: ۸ و ۳۱ ، الأحقاف: ۱۰ ، غافر: ۳۵ ، لقمان : ۷ ، الزمر: ۵۹ ـ ۶۰ .

الحديثالإمام عليّ عليه السلام :بُنِيَ الكُفرُ عَلى أربَعِ دَعائِمَ: الفِسقِ ، وَالغُلُوِّ ، وَالشَّكِّ ، وَالشُّبهَةِ . وَالفِسقُ عَلى أربَعِ شُعَبٍ: عَلَى الجَفاءِ، وَالعَمى، وَالغَفلَةِ، وَالعُتُوِّ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :مَنِ استَكبَرَ أدبَرَ عَنِ الحَقِّ . ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام :اُصولُ الكُفرِ ثَلاثَةٌ: الحِرصُ ، وَالاِستِكبارُ ، وَالحَسَدُ . ⁽⁴⁾

د ـ الشِّركُالكتاب«الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَلَمْ يَلْبِسُواْ إِيمَانَهُم بِظُلْمٍ أُوْلَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُم مُّهْتَدُونَ» . ⁽⁵⁾

«وَ إِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَ هُوَ يَعِظُهُ يَابُنَىَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ» . ⁽⁶⁾

.

ج - گردنكشى

د - شرك

ج ـ گردنكشىقرآن«به زودى ، كسانى را كه در زمين، به ناحق تكبّر مى ورزند، چنان از آياتم روى گردان مى سازم كه اگر هر نشانه اى را [ از قدرت من ]بنگرند، بدان ايمان نياورند و اگر راه صواب را ببينند ، آن را برنگزينند و اگر راه گم راهى را ببينند ، آن را راه خود قرار دهند. اين ، بدان سبب است كه آنان آيات ما را دروغ انگاشتند و از آنها غفلت ورزيدند» .

ر . ك : نمل : آيه ۱۴ ، مؤمنون : آيه ۴۶ ، جاثيه : آيه ۸ و ۳۱ ، احقاف : آيه ۱۰ ، غافر : آيه ۳۵ ، لقمان : آيه ۷ ، زمر : آيه ۵۹ ـ ۶۰ .

حديثامام على عليه السلام :كفر ، بر چهار ستون بنا گشته است : فسق (زشتكارى) ، غُلُو (گزافكارى) ، دو دلى و شُبهه . فسق نيز چهار شاخه دارد : بى انصافى ، كوردلى ، غفلت و گردنكشى .

امام على عليه السلام :كسى كه گردنكش باشد ، از حق ، روى مى گرداند .

امام صادق عليه السلام :ريشه هاى كفر ، سه چيزند : آزمندى ، گردنكشى و بدخواهى .

د ـ شركقرآن«آنان كه ايمان آوردند و ايمان خويش را به ستم [ شرك] نياميختند ، آنان اند كه ايمنى دارند و آنان ره يافته اند» .

«و آن گاه [را به ياد آور] كه لقمان ـ در حالى كه پسرش را پند مى داد ـ به او گفت : اى پسرك من ! براى خدا شريكى مگير ؛ [چرا كه] شرك ، ستمى بزرگ است» .

.

الحديثصحيح البخاري عن عبد اللّه :لَمّا نَزَلَت « الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَلَمْ يَلْبِسُواْ إِيمَانَهُم بِظُلْمٍ » شَقَّ ذلِكَ عَلَى المُسلِمينَ فَقالوا : يا رَسولَ اللّهِ ، أيُّنا لا يَظلِمُ نَفسَهُ؟ قالَ صلى الله عليه و آله : لَيسَ ذلِكَ ، إنَّما هُوَ الشِّركُ ، ألَم تَسمَعوا ما قالَ لُقمانُ لِابنِهِ وهُوَ يَعِظُهُ : «يَابُنَىَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ» . ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :آفَةُ الإِيمانِ الشِّركُ . ⁽²⁾

ه ـ البِدعَةُ فِي الدّينِالكتاب«وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِّنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِى الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ» . ⁽³⁾

«وَ الَّذِينَ كَسَبُواْ السَّيِّئاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةِ بِمِثْلِهَا وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَّا لَهُم مِّنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِّنَ الَّيْلِ مُظْلِمًا أُوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ» . ⁽⁴⁾

«قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُم بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالاً * الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا * أُوْلَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُواْ بِايَاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا» . ⁽⁵⁾

راجع : الكهف :۲۶ ، الروم : ۲۹ ، ص : ۲۶ ، الشورى : ۱۵ و ۲۱ ، الجاثية : ۱۸ و ۱۹ ، محمّد : ۱۴ ، النجم : ۲۳ .

.

ه - بدعت در دين

حديثصحيح البخارىـ به نقل از عبد اللّه ـ :چون آيه «آنان كه ايمان آوردند و ايمان خويش را به ستم نياميختند » نازل شد ، اين مطلب ، بر مسلمانان سخت آمد و گفتند : اى پيامبر خدا ! كدام يك از ماست كه [با گناهانش] به خويش ستم نكند ؟! پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «مقصود ، اين نيست . مراد از اين [ستم] ، شرك است . مگر نشنيده ايد آنچه را لقمان در مقام پند ، به پسرش گفت كه : «اى پسرك من ! براى خدا شريكى مگير ؛ [چرا كه] شرك ، ستمى بزرگ است» ؟» .

امام على عليه السلام :آفت ايمان ، شرك است .

ه ـ بدعت در دينقرآن«كيست گم راه تر از آن كه از هوس خويش ، پيروى كند ، بى هيچ ره نمودى از جانب خدا ؟! خدا مردمِ ستمكار را هدايت نمى كند» .

«آنان كه بدى كنند ، كيفرِ هر بدى اى ، همانند آن است و آنان را خوارى اى فرو مى گيرد . آنان از دست خدا ، هيچ نگاهدارى ندارند . گويى كه پاره هايى از شب تاريك را بر چهره شان كشيده اند . آنان دوزخى اند و در آن ، جاويدان اند» .

«بگو : آيا شما را از زيانكارترين كسان ، آگاه كنيم ؟ آنان كه كوشش شان در اين زندگى ، گم شده است ؛ ولى خود مى پندارند كه كار نيك مى كنند . آنان كسانى هستند كه نشانه هاى پروردگارشان و ديدار او را باور نكرده اند و [از اين رو ،] كارهايشان تباه شده است . پس ما به روز رستاخيز ، برايشان ترازويى برپا نخواهيم كرد» .

ر . ك : كهف : آيه ۲۶ ، روم : آيه ۲۹ ، ص : آيه ۲۶ ، شورا : آيه ۱۵ و ۲۱ ، جاثيه : آيه ۱۸ ـ ۱۹ ، محمّد : آيه ۱۴ ، نجم : آيه ۲۳ .

.

الحديثالإمام الباقر عليه السلامـ في قَولِهِ تَعالى : «وَ الَّذِينَ كَسَبُواْ السَّيِّئاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةِ بِمِثْلِهَا وَ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَّا لَهُم مِّنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ» ـ :هؤُلاءِ أهلُ البِدَعِ وَالشُّبُهاتِ وَالشَّهَواتِ يُسَوِّدُ اللّهُ وُجوهَهُم ثُمَّ يَلقَونَهُ. ⁽¹⁾

عنه عليه السلامـ في قَولِهِ تَعالى : «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُم بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالاً * الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا» ـ :هُمُ النَّصارى وَالقِسّيسونَ وَالرُّهبانَ وأهلُ الشُّبُهاتِ وَالأَهواءِ مِن أهلِ القِبلَةِ وَالحَرورِيَّةُ وأهلُ البِدَعِ. ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ في قَولِ اللّهِ تَعالى : «وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِّنَ اللَّهِ» ـ :اِتَّخَذَ رَأيَهُ ديناً. ⁽³⁾

الكافي عن ابن أبي نصر عن أبي الحسن [الرضا] عليه السلامـ في قَولِ اللّهِ تَعالى : «وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِّنَ اللَّهِ» ـ :يَعني مَنِ اتَّخَذَ دينَهُ رَأيَهُ بِغَيرِ إمامٍ مِن أئِمَّةِ الهُدى. ⁽⁴⁾

بصائر الدرجات عن محمّد بن الفضيل عن أبي الحسن [الكاظم أو الرضا] عليه السلامـ في قَولِ اللّهِ تَعالى : «وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِّنَ اللَّهِ» ـ :يَعنِي اتَّخَذَ دينَهُ هَواهُ بِغَيرِ هُدىً مِن أئَمَّةِ الهُدى. ⁽⁵⁾

الإمام عليّ عليه السلام :إنَّما بَدءُ وُقوعِ الفِتَنِ أهواءٌ تُتَّبَعُ وأحكامٌ تُبتَدَعُ يُخالَفُ فيها كِتابُ اللّهِ ويَتَوَلّى عَلَيها رِجالٌ رِجالاً عَلى غَيرِ دينِ اللّهِ. ⁽⁶⁾

.

حديثامام باقر عليه السلامـ در باره اين سخن خداوند متعال : «و آنان كه بدى كنند ، كيفرِ هر بدى اى ، همانند آن است و آنان را خوارى اى فرو گيرد . آنان از دست خدا ، هيچ نگاهدارى ندارند» ـ :اينان ، اهل بدعت ها و شُبَهات و شهوات هستند كه خداوند ؛ [نخست] آنان را روسياه مى كند و سپس او را ديدار مى كنند .

امام باقر عليه السلامـ در باره اين سخن خداوند متعال : «بگو : آيا شما را از زيانكارترينِ شما آگاه كنم ؟ آنان كه كوشششان در اين زندگى ، گم شده است ؛ ولى خود مى پندارند كه كار نيك مى كنند» ـ :مقصود ، نصرانيان و كشيشان و راهبان و مسلمانان پيرو شبهات و گرايش ها[ى فرقه اى] و حَروريه (خوارج) و بدعت گذاران اند .

امام صادق عليه السلامـ در باره اين سخن خداى متعال : «و كيست گم راه تر از كسى كه هوس خويش را پيروى كند ، بى هيچ ره نمودى از جانب خدا؟!» ـ :يعنى كسى كه رأى خود را دين مى شمرد .

الكافىـ به نقل از ابن ابى نصر ، از امام ابو الحسن (رضا) عليه السلام ـدر باره اين سخن خداى متعال : «و كيست گم راه تر از كسى كه هوس خويش را پيروى كند ، بى هيچ ره نمودى از جانب خدا؟!» ـ : يعنى كسى كه در دين ، از رأى خود پيروى كند و هيچ پيشوايى از پيشوايانِ راه راست ، نداشته باشد .

بصائر الدرجاتـ به نقل از محمّد بن فُضَيل از امام ابو الحسن عليه السلام ⁽¹⁾ـ درباره اين سخن خداوند متعال : «و كيست گم راه تر از كسى كه هوس خويش را پيروى كند ، بى هيچ ره نمونى از جانب خداوند؟!» ـ :يعنى در دينش ، طبق رأى خود عمل كند ، بى ره نمودى از سوى پيشوايان هدايت .

امام على عليه السلام :سرآغاز پيدايش فتنه ها ، پيروى از هوس هاست و بدعت نهادن احكامى كه در آنها با كتاب خدا مخالفت مى شود و در راهِ [عمل به ]آنها ، گروهى ، بر خلاف دين خدا ، سرپرستىِ گروهى ديگر را مى پذيرند .

.

معاني الأخبار عن الحلبي :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : ما أدنى ما يَكونُ بِهِ العَبدُ كافِراً؟ قالَ : أن يَبتَدِعَ شَيئا فَيَتَوَلّى عَلَيهِ ويَتَبَرَّأَ مِمَّن خالَفَهُ . ⁽¹⁾

معاني الأخبار عن بريد العجلي :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : ما أدنى ما يَصيرُ بِهِ العَبدُ كافراً؟ قالَ: فَأَخَذَ حَصاةً ⁽²⁾مِنَ الأَرضِ فَقالَ: أن يَقولَ لِهذِهِ الحَصاةِ إنَّها نَواةٌ ويَبرَأَ مِمَّن خالَفَهُ عَلى ذلِكَ ويدينَ اللّهَ بِالبَراءَةِ مِمَّن قالَ بِغَيرِ قَولِهِ فَهذا ناصِبٌ قَد أشرَكَ بِاللّهِ وكَفَرَ مِن حَيثُ لا يَعلَمُ. ⁽³⁾

و ـ الغُلُوُّالكتاب«يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُواْ فِى دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُواْ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَاتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِّنْهُ فَامِنُواْ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَا تَقُولُواْ ثَلَاثَةٌ انتَهُواْ خَيْرًا لَّكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَن يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَّهُ مَا فِى السَّمَاوَاتِ وَمَا فِى الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلاً» . ⁽⁴⁾

«لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَن يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئا إِنْ أَرَادَ أَن يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَن فِى الْأَرْضِ جَمِيعًا وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْ ءٍ قَدِيرٌ» . ⁽⁵⁾

.

و - غُلوْ

معانى الأخبارـ به نقل از حلبى ـ :به امام صادق عليه السلام گفتم : كمترين چيزى كه بنده به سبب آن كافر مى شود ، چيست ؟ فرمود : «اين كه چيزى را بدعت نهد و از آن دفاع كند و از هر كه با آن مخالفت مى ورزد ، بيزارى جويد» .

معانى الأخبارـ به نقل از بريد عجلى ـ :به امام صادق عليه السلام گفتم : كمترين چيزى كه به سبب آن ، بنده كافر مى گردد ، چيست؟ امام صادق عليه السلام ريگى ⁽¹⁾را از روى زمين برداشت و فرمود : «اين كه به اين ريگ بگويد : هسته است ، و از هر كه با اين سخن او مخالفت ورزيد ، بيزارى بجويد و برائت از كسى را كه به غير عقيده او قائل باشد ، شرط دين خدا بداند . چنين كسى ، ناصبى است و به خدا شرك ورزيده ، و ندانسته كافر شده است» .

و ـ غُلُوقرآن«اى اهل كتاب! در دين خود ، غُلُو مكنيد و در باره خدا جز حق مگوييد . مسيح ، عيسى بن مريم ، فقط پيامبر خدا و كلمه اوست كه آن را به سوى مريم افكنده ، و روحى از جانب اوست . پس به خدا و پيامبرانش ايمان بياوريد و نگوييد : «[خدا] سه گانه است» . باز ايستيد كه براى شما بهتر است . خدا فقط معبودى يگانه است . منزّه از آن است كه براى او فرزندى باشد . آنچه در آسمان ها و آنچه در زمين است ، از آنِ اوست ، و خداوند ، بس كارساز است» .

«كسانى كه گفتند : «خدا همان مسيح پسر مريم است» ، مسلّما كافر شده اند . بگو : «اگر خدا اراده كند كه مسيح پسر مريم و مادرش و هر كس را كه در زمين است ، جملگى به هلاكت رساند ، چه كسى در مقابل خدا اختيارى دارد؟ فرمان روايىِ آسمان ها و زمين و آنچه ميان آن دو است ، از آنِ خداست . هر چه بخواهد ، مى آفريند ، و خدا بر هر چيزى تواناست»» .

.

الحديثالإمام عليّ عليه السلام :ما غَلا أحَدٌ مِنَ القَدَرِيَّةِ إلّا خَرَجَ مِنَ الإِيمانِ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :أدنى ما يَخرُجُ بِهِ الرَّجُلُ مِنَ الإِيمانِ أن يَجلِسَ إلى غالٍ فَيَستَمِعَ إلى حَديثِهِ ويُصَدِّقَهُ عَلى قَولِهِ. ⁽²⁾

عيون أخبار الرضا عليه السلام عن إبراهيم بن أبي محمود :قُلتُ لِلرِّضا عليه السلام : يَابنَ رَسولِ اللّهِ إنَّ عِندَنا أخباراً في فَضائِلِ أميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام وفَضلِكُم أهلَ البَيتِ وهِيَ مِن رِوايَةِ مُخالِفيكُم ولا نَعرِفُ مِثلَها عَنكُم أفَنَدينُ بِها؟ فَقالَ : يَابنَ أبي مَحمودٍ لَقَد أخبَرَني أبي عَن أبيهِ عن جَدِّهِ عليهم السلام أنَّ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله قالَ : مَن أصغى إلى ناطِقٍ فَقَد عَبَدَهُ فَإِن كانَ النّاطِقُ عَنِ اللّهِ عز و جل فَقَد عَبَدَ اللّهَ وإن كانَ النّاطِقُ عَن إبليسَ فَقَد عَبَدَ إبليسَ . ثُمَّ قالَ الرِّضا عليه السلام : يَابنَ أبي مَحمودٍ! إنّ مُخالِفينا وَضَعوا أخباراً في فَضائِلِنا وجَعَلوها عَلى أقسامٍ ثَلاثَةٍ أحَدُهَا الغُلُوُّ وثانيهَا التَّقصيرُ في أمرِنا وثالِثُهَا التَّصريحُ بِمَثالِبِ أعدائِنا فَإِذا سَمِعَ النّاسُ الغُلُوَّ فينا كَفَّروا شيعَتَنا ونَسَبوهُم إلَى القَولِ بِرُبوبِيَّتِنا وإذا سَمِعُوا التَّقصيرَ اعتَقَدوهُ فينا وإذا سَمِعوا مَثالِبَ أعدائِنا بِأَسمائِهِم ثَلَبونا بِأَسمائِنا وقَد قالَ اللّهُ عز و جل : «وَلَا تَسُبُّواْ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّواْ اللَّهَ عَدْوَا بِغَيْرِ عِلْمٍ» . ⁽³⁾يَابنَ أبي مَحمودٍ إذا أخَذَ النّاسُ يَميناً وشِمالاً فَالزَم طريقَتَنا فَإِنَّهُ مَن لَزِمَنا لَزِمناهُ ومَن فارَقَنا فارَقناه إنَّ أدنى ما يُخرِجُ الرَّجُلَ مِنَ الإِيمانِ أن يَقولَ لِلحَصاةِ : هذِهِ نَواةٌ ثُمَّ يَدينَ بِذلِكَ ويَبرَأَ مِمَّن خالَفَهُ . يَابنَ أبي مَحمودٍ احفَظ ما حَدَّثتُكَ بِهِ فَقَد جَمَعتُ لَكَ فيهِ خَيرَ الدُّنيا وَالآخِرَةِ. ⁽⁴⁾

.

حديثامام على عليه السلام :هيچ يك از قَدَريّه غُلُو نكرد ، مگر اين كه از ايمان خارج شد .

امام صادق عليه السلام :كمترين چيزى كه انسان به سبب آن از ايمان خارج مى شود ، اين است كه با غالى مسلكى بنشيند و به سخنش گوش دهد و او را در گفته اش تصديق كند .

عيون أخبار الرضا عليه السلامـ به نقل از ابراهيم بن ابى محمود ـ :به امام رضا عليه السلام گفتم : اى فرزند پيامبر خدا ! ما در باره فضايل امير مؤمنان و فضايل شما اهل بيت ، اخبارى در دست داريم كه راويانِ آنها ، مخالفان شما هستند و چنان اخبارى را از شما سراغ نداريم . آيا آنها را بپذيريم؟ امام رضا عليه السلام فرمود : «اى پسر ابو محمود ! پدرم از پدرش از جدّش به من خبر داد كه پيامبر خدا فرمود : هر كس به گوينده اى گوش دهد ، او را عبادت كرده است . بنا بر اين ، اگر گوينده ، از خدا بگويد ، [شنونده] در واقع ، خدا را عبادت كرده است و اگر از ابليس بگويد ، ابليس را عبادت كرده است » . امام رضا عليه السلام سپس فرمود : «اى پسر ابو محمود ! مخالفان ما ، در باره فضايل ما اخبارى را جعل كرده اند كه بر سه دسته اند : يك دسته از آنها غلو آميزند . دسته دوم ، كوتاهى در حقّ ماست و دسته سوم ، تصريح به معايب دشمنان ماست . هر گاه مردم اخبار غلوآميز را در باره ما بشنوند ، شيعيان ما را تكفير مى كنند و آنان را معتقد به ربوبيت ما مى خوانند . هر گاه اخبار تقصيرآميز در حقّ ما را بشنوند ، به آنها معتقد مى شوند . هر گاه اخبارى را بشنوند كه در آنها به نامِ دشمنان ما ، بد گفته شده است ، از ما صراحتا بد مى گويند ، حال آن كه خداوند عز و جل فرموده است : «آنان را كه [مشركان] به جاى خدا مى خوانند ، دشنام مدهيد كه آنان نيز خدا را ، به ستم و از روى نادانى ، دشنام خواهند داد» . اى پسر ابو محمود ! وقتى مردم به راست و چپ مى روند ، تو از راه ما جدا مشو ؛ زيرا هر كس با ما همراه باشد ، ما با او همراه هستيم و هر كه از ما جدا شود ، ما نيز از او جدا مى شويم . كمترين چيزى كه انسان را از ايمان بيرون مى برَد ، اين است كه به ريگى بگويد : اين يك هسته است ، و سپس به آن معتقد شود و از كسى كه با او مخالفت ورزيد ، تبرّى جويد . اى پسر ابو محمود ! آنچه را برايت گفتم ، حفظ كن ؛ زيرا خير دنيا و آخرت را در آن ، براى تو گردآورى كردم» .

.

ز ـ اللَّجاجَةُ عَلى خِلافِ الحَقِّالمحاسن عن أبي الربيع الشامي :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : ما أدنى ما يُخرِجُ العَبدَ مِنَ الإِيمانِ ؟ فَقالَ : الرَّأيُ يَراهُ مُخالِفاً لِلحَقِّ فَيُقيمُ عَلَيهِ. ⁽¹⁾

ح ـ تَركُ التَّمَسُّكِ بِوِلايَةِ أهلِ البَيتِ عليهم السلامالإمام الباقر عليه السلام :وِلايَةُ عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ عليه السلام الحَبلُ الَّذي قالَ اللّهُ تَعالى فيهِ : «واعتصموا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُواْ» فَمَن تَمَسَّكَ بِهِ كانَ مُؤمِنا، ومَن تَرَكَهُ خَرَجَ مِنَ الإِيمانِ. ⁽²⁾

ط ـ إذاعَةُ أسرارِ أهلِ البَيتِ عليهم السلامالإمام الصادق عليه السلام :مَن أذاعَ عَلَينا حَديثَنا سَلَبَهُ اللّهُ الإِيمانَ. ⁽³⁾

.

ز - سرسختى در مخالفت با حق

ح - رها كردن تمسّك به ولايت اهل بيت عليهم السلام

ط - فاش كردن اسرار اهل بيت عليهم السلام

ز ـ سرسختى در مخالفت با حقالمحاسنـ به نقل از ابو ربيع شامى ـ :به امام صادق عليه السلام گفتم : كمترين چيزى كه بنده را از ايمان خارج مى گرداند ، چيست؟ فرمود : «اين كه نظرى بر خلاف حق داشته باشد و بر آن ، ايستادگى كند» .

ح ـ رها كردن تمسّك به ولايت اهل بيت عليهم السلامامام باقر عليه السلام :ولايت على بن ابى طالب عليه السلام ، همان ريسمانى است كه خداوند متعال در باره اش فرموده است : «همگى به ريسمان خدا چنگ زنيد و پراكنده مشويد» . پس هر كه به آن چنگ زند ، مؤمن است و هر كه رهايش كند ، از ايمان برون شده است .

ط ـ فاش كردن اسرار اهل بيت عليهم السلامامام صادق عليه السلام :هر كس به زيان ما حديث ما را فاش سازد ، خداوند ، ايمان را از او مى گيرد .

.

ي ـ الكَذِبُ ولا سِيَّما عَلى أهلِ البَيتِ عليهم السلامالكتاب«إِنَّمَا يَفْتَرِى الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِايَاتِ اللَّهِ وَأُوْلَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ» . ⁽¹⁾

الحديثكنز العمّال عن عبد للّه بن جراد :قالَ أبُو الدَّرداءِ : يا رَسولَ اللّهِ هَل يَسرِقُ المُؤمِنُ ؟ قالَ : قَد يَكونُ ذلِكَ ، قالَ : فَهَل يَزنِي المُؤمِنُ ؟ قالَ : بَلى وإن كَرِهَ أبُو الدَّرداءِ . قالَ : هَل يَكذِبُ المُؤمِنُ ؟ قالَ : إنَّما يَفتَرِي الكَذِبَ مَن لا يُؤمِنُ ، إنَّ العَبدَ يَزِلُّ الزَّلَّةَ ثُمَّ يَرجِعُ إلى رَبِّهِ فَيَتوبُ فَيَتوبُ اللّهُ عَلَيهِ. ⁽²⁾

تفسير العيّاشي عن العبّاس بن هلال عن الإمام الرضا عليه السلامـ أنَّهُ ذَكَرَ رَجُلاً كَذّاباً ثُمَّ قالَ ـ :قالَ اللّهُ : «إِنَّمَا يَفْتَرِى الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ» . ⁽³⁾

الكافي عن يونس عن بعض أصحابنا عن أبي الحسن [الكاظم] عليه السلام :إنَّ اللّهَ خَلَقَ النَّبِيّينَ عَلَى النُّبُوَّةِ فَلا يَكونونَ إلّا أنبِياءَ، وخَلَقَ المُؤمِنينَ عَلَى الإِيمانِ فَلا يَكونونَ إلّا مُؤمِنينَ ، وأعارَ قَوما إيمانا ، فَإِن شاءَ تَمَّمَهُ لَهُم وإن شاءَ سَلَبَهُم إيّاهُ ، قالَ : وفيهِم جَرَت: « فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ » ⁽⁴⁾وقالَ لي : إنَّ فُلانا كانَ مُستَودَعا إيمانُهُ ، فَلَمّا كَذَبَ عَلَينا سُلِبَ إيمانُهُ ذلِكَ . ⁽⁵⁾

راجع : ص ۲۷۴ (آثار الإيمان وبركاته / التجنّب عن الكذب) .

.

ى - دروغ گفتن ، بويژه در باره اهل بيت عليهم السلام

ى ـ دروغ گفتن ، بويژه در باره اهل بيت عليهم السلامقرآن«تنها كسانى دروغ پردازى مى كنند كه به آيات خدا ايمان ندارند و آنان خود ، دروغگويان اند» .

حديثكنز العمّالـ به نقل از عبد اللّه بن جراد ـ :ابو دردا گفت : اى پيامبر خدا ! آيا مؤمن دزدى مى كند ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «ممكن است» . گفت : آيا مؤمن زنا مى كند ؟ فرمود : «بله ، اگر چه ابو دردا خوش نداشته باشد» . گفت : آيا مؤمن دروغ مى گويد ؟ فرمود : «تنها آن كس دروغ مى گويد كه ايمان ندارد . بنده لغزشى مى كند ، سپس به سوى پروردگارش بر مى گردد و توبه مى كند و خدا هم توبه اش را مى پذيرد» .

تفسير العيّاشىـ به نقل از عبّاس بن هلال ـ :امام رضا عليه السلام از مرد دروغگويى ياد كرد و سپس فرمود : «خداوند فرموده است : «تنها كسانى دروغ پردازى مى كنند كه ايمان ندارند» » .

الكافىـ به نقل از يونس ، از يكى از شيعيان ـ :امام كاظم عليه السلام فرمود : «خداوند ، پيامبران را براى پيامبرى آفريد . پس آنان ، جز پيامبر نيستند . و مؤمنان را براى ايمان آفريد . پس اينان ، جز مؤمن نيستند . به عدّه اى هم ، ايمان را به عاريت داد كه اگر خواست ، آن را برايشان تا پايان نگه دارد و اگر خواست ، از آنان بگيرد . و در باره همينان است [اين سخن خداوند] : «پس [براى شما] قرارگاهى و سپردگاهى است» » . و به من فرمود : «فلانى ايمانش سپردنى [و عاريتى] بود و از اين رو ، هنگامى كه بر ما دروغ بست ، آن ايمانش از او باز ستانده شد» .

ر . ك : ص ۲۷۵ (آثار و بركات ايمان / پرهيز از دروغ بستن) .

.

ك ـ اِستِحلالُ المَحارِمِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :ما آمَنَ بِالقُرآنِ مَنِ استَحَلَّ مَحارِمَهُ. ⁽¹⁾

تاريخ بغداد عن علقمة :خَطَبَنَا الإِمامُ عَلِيُّ بنُ أبي طالِبٍ فَقالَ: قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : لا يَزنِي الزّاني حينَ يَزني وهُوَ مُؤمِنٌ ، ولا يَسرِقُ السّارِقُ حينَ يَسرِقُ وهُوَ مُؤمِنٌ ، ولا يَشرَبُ الخَمرَ حينَ يَشرَبُها وهُوَ مُؤمِنٌ . فَقالَ رَجُلٌ : يا أميرَ المُؤمِنينَ فَهُوَ كافِرٌ ؟ قالَ : لا ، ولَم يَأمُرنا رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله أن نُحَدِّثَكُم بِالرُّخَصِ ، إنَّما قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : لا يَزنِي الزّاني حينَ يَزني وهُوَ مُؤمِنٌ ؛ إذا قالَ هُوَ لي حَلالٌ ، ولا يَسرِقُ حينَ يَسرِقُ وهُوَ مُؤمِنٌ ؛ إذا قالَ هُوَ لي حَلالٌ ، ولا يَشرَبُ الخَمرَ حينَ يَشرَبُها وهُوَ مُؤمِنٌ ؛ إذا قالَ هُوَ لي حَلالٌ. ⁽²⁾

الكافي عن عبد اللّه بن سنان :سَأَلتُ أبا عَبدِ اللّهِ عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَرتَكِبُ الكَبيرَةَ مِنَ الكَبائِرِ فَيَموتُ هَل يُخرِجُهُ ذلِكَ مِنَ الإِسلامِ ؟ وإن عُذِّبَ كانَ عَذابُهُ كَعَذابِ المُشرِكينَ أم لَهُ مُدَّةٌ وَانقِطاعٌ ؟ فَقالَ : مَنِ ارتَكَبَ كَبيرَةً مِنَ الكَبائِرِ فَزَعَمَ أنَّها حَلالٌ أخرَجَهُ ذلِكَ مِنَ الإِسلامِ وعُذِّبَ أشَدَّ العَذابِ ، وإن كانَ مُعتَرِفا أنَّهُ أذنَبَ وماتَ عَلَيهِ أخرَجَهُ مِنَ الإِيمانِ ولَم يُخرِجهُ مِنَ الإِسلامِ ، وكانَ عَذابُهُ أهوَنَ مِن عَذابِ الأَوَّلِ. ⁽³⁾

.

ك - روا شمردن حرام ها

ك ـ روا شمردن حرام هاپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :به قرآن ، ايمان نياورده است كسى كه حرام هاى آن را حلال شمارد .

تاريخ بغدادـ به نقل از علقمه ـ :على عليه السلام براى ما سخنرانى كرد و فرمود : «پيامبر خدا فرمود : زناكار ، آن گاه كه زنا مى كند ، با ايمان زنا نمى كند . سارق ، آن گاه كه سرقت مى كند ، با ايمان سرقت نمى كند . شرابخوار نيز آن گاه كه شراب مى نوشد ، با ايمان شراب نمى نوشد » . مردى گفت : اى امير مؤمنان ! پس چنين كسى كافر است ؟ امير مؤمنان فرمود : «نه . [البتّه] پيامبر خدا به ما نفرمود كه رخصت ها را براى شما توضيح دهيم . ⁽¹⁾همانا پيامبر خدا فرمود : زناكار ، هنگام زنا كردن ، آن گاه كه بگويد : زنا براى من حلال است ، مؤمن نيست (ايمان از او سلب مى شود) . سارق ، هنگام سرقت ، آن گاه كه بگويد : سرقت براى من حلال است ، مؤمن نيست و شرابخوار نيز هنگام نوشيدن شراب ، آن گاه كه بگويد : شراب براى من حلال است ، مؤمن نيست » .

الكافىـ به نقل از عبد اللّه بن سنان ـ :از امام صادق عليه السلام پرسيدم : شخصى مرتكب گناهان كبيره مى شود و با چنين وضعى ، از دنيا مى رود . آيا اين او را از اسلام خارج مى سازد؟ و اگر عذاب شود ، آيا عذابش مانند عذاب مشركان ، [هميشگى] خواهد بود ، يا عذاب او مدّتى و پايانى دارد؟ فرمود : «هر كس گناه كبيره اى را مرتكب شود و آن را روا بداند ، اين او را از اسلام خارج مى كند و به سخت ترين عذاب ، كيفر مى شود ؛ ولى اگر معترف باشد كه مرتكب گناه شده است و بميرد ، اين او را از ايمان خارج مى سازد ؛ امّا از اسلام بيرونش نمى برد و عذابش سبك تر از عذاب شخص اوّل است» .

.

ل ـ الجَزَعُالإمام زين العابدين عليه السلام :لا إيمانَ لِمَن لا صَبرَ لَهُ. ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :الصَّبرُ مِنَ الإِيمانِ بِمَنزِلَةِ الرَّأسِ مِنَ الجَسَدِ ، فَإِذا ذَهَـبَ الـرَّأسُ ذَهَبَ الجَسَدُ ، كَذلِكَ إذا ذَهَبَ الصَّبرُ ذَهَبَ الإِيمانُ. ⁽²⁾

م ـ الوَقاحَةُرسول اللّه عليه السلام :لا إيمانَ لِمَن لا حَياءَ لَهُ. ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ الحَياءَ وَالعَفافَ وَالعِيَّ ـ عِيَّ اللِّسانِ لا عِيَّ القَلبِ ـ مِنَ الإِيمانِ ، وَالفُحشَ وَالبَذاءَ وَالسَّلاطَةَ مِنَ النِّفاقِ. ⁽⁴⁾

ن ـ الحَسَدُرسول اللّه صلى الله عليه و آله :لا يَجتَمِعانِ في قَلبِ عَبدٍ الإِيمانُ وَالحَسَدُ. ⁽⁵⁾

.

ل - ناشكيبى

م - بى شرمى

ن - حسادت

ل ـ ناشكيبىامام زين العابدين عليه السلام :آن را كه شكيب نيست ، ايمان نيست .

امام صادق عليه السلام :شكيبايى براى ايمان ، چونان سر براى بدن است . هر گاه سر برود ، بدن هم از بين مى رود . همچنين هر گاه شكيبايى برود ، ايمان نيز مى رود .

م ـ بى شرمىپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :آن را كه شرم نيست ، ايمان نيست .

امام صادق عليه السلام :آزَرم و خويشتندارى و كُندى ـ كندى زبان ، نه كندى دل ـ از ايمان اند و بى شرمى و ناسزاگويى و بدزبانى ، از نفاق .

ن ـ حسادتپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :در دل هيچ بنده اى ، ايمان و حسادت ، با هم گرد نمى آيند .

.

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ الحَسَدَ يَأكُلُ الإِيمانَ كَما تَأكُلُ النّارُ الحَطَبَ اليابِسَ. ⁽¹⁾

س ـ إيذاءُ المُؤمِنِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :ألا وإنَّ أذَى المُؤمِنِ مِن أعظَمِ سَبَبِ سَلبِ الإِيمانِ. ⁽²⁾

ع ـ إحصاءُ زَلّاتِ المُؤمِنِالإمام الباقر عليه السلام :إنَّ أقرَبَ ما يَكونُ العَبدُ إلَى الكُفرِ أن يُؤاخِيَ الرَّجُلُ الرَّجُلَ عَلَى الدّينِ فَيُحصِيَ عَلَيهِ عَثَراتِهِ وزَلّاتِهِ لِيُعَنِّفَهُ بِها يَوما ما. ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلام :أبعَدُ ما يَكونُ العَبدُ مِن اللّهِ أن يَكونَ الرَّجُلُ يُؤاخِي الرَّجُلَ وهُوَ يَحفَظُ عَلَيهِ زَلّاتِهِ لِيُعَيِّرَهُ بِها يَوما ما. ⁽⁴⁾

ف ـ إيذاءُ الجارِالكافي عن عمرو بن عكرمة عن الإمام الصادق عليه السلام :أمَرَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله عَلِيّا عليه السلام وسَلمانَ وأبا ذرٍّ ـ ونَسيتُ ⁽⁵⁾آخَرَ وأظُنُّهُ المِقدادَ ـ أن يُنادوا فِي المَسجِدِ بِأَعلى أصواتِهِم بِأَنَّهُ لا إيمانَ لِمَن لَم يَأمَن جارُهُ بَوائِقَهُ ⁽⁶⁾، فَنادَوا بِها ثَلاثاً. ⁽⁷⁾

.

س - آزردن مؤمن

ع - شماره كردن لغزش هاى مؤمن

ف - آزردن همسايه

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :حسادت ، ايمان را مى خورد ، آن چنان كه آتش ، هيزم خشك را مى خورد .

س ـ آزُردن مؤمنپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بدانيد كه آزردن مؤمن ، از بزرگ ترين اسبابِ از دست رفتنِ ايمان است .

ع ـ شماره كردن لغزش هاى مؤمنامام باقر عليه السلام :نزديك ترين زمانِ بنده به كفر ، زمانى است كه شخصى با شخصى بر اساس دينش برادرى [و دوستى] كند و آن گاه ، آمار لغزش ها و اشتباهات وى را بگيرد تا روزى با آنها او را سركوفت زند .

امام صادق عليه السلام :دورترين زمانِ بنده از خدا ، زمانى است كه انسان با كسى برادرى [و دوستى] كند ، ولى لغزش هاى وى را به ياد بسپارد تا روزى ، با [بر شمردن ]آنها او را سرزنش كند .

ف ـ آزُردن همسايهالكافىـ به نقل از عمرو بن عِكرِمه ـ :امام صادق عليه السلام فرمود : «پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به على عليه السلام و سلمان و ابو ذر» و يك نفر ديگر كه من (عكرمه) فراموش كردم و به گمانم فرمود مقداد ⁽¹⁾ـ «دستور داد تا در مسجد فرياد زنند كه : ايمان ندارد آن كس كه همسايه اش از شر و گزند او در امان نباشد و آنها سه بار اين مطلب را جار زدند» .

.

ص ـ تِلكَ الآفاتُرسول اللّه صلى الله عليه و آله :لا يَجتَمِعُ الشُّحُّ وَالإِيمانُ في قَلبِ عَبدٍ أبَدا. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا إيمانَ لِمَن لا تَقِيَّةَ لَهُ. ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلام :كَذَبَ مَنِ ادَّعَى الإِيمانَ وهُوَ مَشغوفٌ مِنَ الدُّنيا بِخُدَعِ الأَمانِيِّ وزورِ المَلاهي. ⁽³⁾

الإمام الباقر عليه السلام :مَن قُسِمَ لَهُ الخُرقُ حُجِبَ عَنهُ الإِيمانُ. ⁽⁴⁾

المحاسن عن الإمام الصادق عليه السلام :سِتَّةٌ لا تَكونُ في مُؤمِنٍ . قيلَ : وما هِيَ ؟ قالَ : العُسرُ وَالنَّكَدُ وَاللَّجاجَةُ وَالكَذِبُ وَالحَسَدُ [وَالبَغيُ]. ⁽⁵⁾وقالَ : لا يَكونُ المُؤمِنُ مُجازِفا ۶ . ⁽⁶⁾

.

ص - و اين چند آفت

ص ـ و اين چند آفتپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بخل و ايمان ، هرگز در دل هيچ بنده اى ، با هم جمع نمى شوند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :كسى كه تقيّه نداشته نباشد ، ايمان ندارد .

امام على عليه السلام :دروغ مى گويد آن كه ادّعاى ايمان دارد ، در حالى كه شيفته آرزوهاى فريبنده و كامجويى هاى دروغين دنياست .

امام باقر عليه السلام :كسى كه تندخويى بهره اش شود ، از ايمان محروم مى ماند .

المحاسن :امام صادق عليه السلام فرمود : «شش چيز در هيچ مؤمنى نيست» . پرسيده شد : آنها چيستند؟ فرمود : «سختى ، ⁽¹⁾بى خيرى ، ⁽²⁾سرسختى ، دروغگويى ، حسادت [و زورگويى] ⁽³⁾» . و فرمود : «مؤمن ، گزافه كار هم نيست» .

.

الإمام الباقر عليه السلام :لا يُؤمِنُ رَجُلٌ فيهِ الشُّحُّ وَالحَسَدُ وَالجُبنُ ، ولا يَكونُ المُؤمِنُ جَبانا ولا حَريصا ولا شَحيحا . ⁽¹⁾

الكافي عن عليّ بن سويد :كَتَبتُ إلى أبِي الحَسَنِ موسى عليه السلام وهُوَ فِي الحَبسِ كِتابا أسأَلُهُ عَن حالِهِ وعَن مَسائِلَ كَثيرَةٍ ، فَاحتُبِسَ الجَوابُ عَلَيَّ أشهُراً ، ثُمَّ أجابَني بِجَوابٍ هذِهِ نُسخَتُهُ : بِسمِ اللّهِ الرّحمنِ الرَّحيمِ... لَيسَ مِن أخلاقِ المُؤمِنينَ الغِشُّ ولَا الأَذى ولَا الخِيانَةُ ولَا الكِبرُ ولَا الخَنا ⁽²⁾ولَا الفُحشُ ⁽³⁾ولَا الأَمرُ بِهِ. ⁽⁴⁾

.

امام باقر عليه السلام :ايمان نياورده است مردى كه در او بُخل و حسد و ترسويى باشد . مؤمن ، ترسو و آزمند و بخيل نيست .

الكافىـ به نقل از على بن سُوَيد ـ :هنگامى كه امام كاظم عليه السلام در زندان بود ، نامه اى براى او نوشتم و از حال ايشان جويا شدم و سؤالات بسيارى را هم پرسيدم . چند ماهى گذشت و از پاسخ نامه ام خبرى نشد . سپس پاسخم را داد كه متن آن ، چنين است : «بسم اللّه الرحمن الرحيم ... ناراستى و آزاررسانى و خيانت كردن و تكبّر و ناسزاگويى و زشتكارى و دستور دادن به آن ، از اخلاق مؤمنان نيست» .

.

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :لَيسَ المُؤمِنُ بِالطَّعّانِ ، ولَا اللَّعّانِ ، ولَا الفاحِشِ ، ولَا البَذيءِ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :خَلَّتانِ لا تَجتَمِعانِ في مُؤمِنٍ : الشُّحُّ وسوءُ الخُلُقِ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :خَصلَتانِ لا تَجتَمِعانِ في مُؤمِنٍ : البُخلُ ، وسوءُ الخُلُقِ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :خَلَّتانِ لا تَجتَمِعانِ في مُؤمِنٍ : البُخلُ وسُوءُ الظَّنِّ بِالرِّزقِ . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا تَجتَمِعُ خَصلَتانِ في مُؤمِنٍ : البُخلُ ، وَالكَذِبُ . ⁽⁵⁾

فقه الرضا :قالَ العالِمُ عليه السلام : إيّاكُم وَالبُخلَ فَإِنَّهُ عاهَةٌ لا يَكونُ في حُرٍّ ولا مُؤمِنٍ ، إنَّهُ خِلافُ الإِيمانِ . ⁽⁶⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ المُؤمِنَ لا يَكونُ سَجِيَّتُهُ الكَذِبَ وَالبُخلَ وَالفُجورَ ، ورُبَّما ألَمَّ مِن ذلِكَ شَيئا لا يَدومُ عَلَيهِ . ⁽⁷⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :النَّميمَةُ وَالشَّتيمَةُ وَالحَمِيَّةُ فِي النّارِ، ولا يَجتَمِعنَ في صَدرِ مُؤمِنٍ. ⁽⁸⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مؤمن ، طعنه زن و لعنتگر و دشنامگو و بددهن نيست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دو خصلت است كه در مؤمن جمع نمى شوند : بخل و بدخويى .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دو خصلت است كه در مؤمن با هم گرد نمى آيند : بخل و بداخلاقى .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دو خصلت است كه در مؤمن گرد نمى آيند : بخل و بدگمانى به روزى .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :دو خصلت در مؤمن جمع نمى شوند : بخل و دروغ .

الفقه المنسوب للإمام الرضا عليه السلام :عالم عليه السلام ⁽¹⁾فرمود : «از بُخْل ، دورى كنيد ؛ زيرا بخل ، آفتى است كه در انسان آزاده و در مؤمن ، يافت نمى شود . بخل ، با ايمان نمى سازد» .

امام صادق عليه السلام :مؤمن ، خصلتش دروغ گفتن و بخل ورزيدن و زنا كردن نيست . گاهى به چيزى از اينها دست مى يازد ؛ ولى ادامه نمى دهد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سخن چينى و دشنامگويى و حَميّت ، ⁽²⁾در آتش اند و در سينه هيچ مؤمنى جمع نمى شوند .

.

عنه صلى الله عليه و آله :لا يُجمَعُ الخَمرُ وَالإِيمانُ في جَوفٍ أو قَلبِ رَجُلٍ أبَدا. ⁽¹⁾

الإمام عليّ عليه السلام :الإِيمانُ بَريءٌ مِنَ النِّفاقِ. ⁽²⁾

عنه عليه السلام :الحَذَرَ الحَذَرَ وَالجِدَّ الجِدَّ ، فَإِنَّهُ «لَا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ» ⁽³⁾. إنَّ مِن عَزائِمِ اللّهِ فِي الذِّكرِ الحَكيمِ الَّتي لَها يَرضى ولَها يَسخَطُ ولَها يُثيبُ وعَلَيها يُعاقِبُ أنَّهُ لَيسَ بِمُؤمِنٍ وإن حَسُنَ قَولُهُ وزَيَّنَ وَصفَهُ وفَضلَهُ غَيرُهُ ، إذا خَرَجَ مِنَ الدُّنيا فَلَقِيَ اللّهَ بِخَصلَةٍ مِن هذِهِ الخِصالِ لَم يَتُب مِنها : الشِّركِ بِاللّهِ فيمَا افتَرَضَ عَلَيهِ مِن عِبادَتِهِ ، أو شِفاءِ غَيظٍ بِهَلاكِ نَفسِهِ ، أو يُقِرُّ بِعَمَلٍ فَعَمِلَ بِغَيرِهِ ، أو يَستَنجِحُ حاجَةً إلَى النّاسِ بِإِظهارِ بِدعَةٍ في دينِهِ أو سَرَّهُ أن يَحمَدَهُ النّاسُ بِما لَم يَفعَل مِن خَيرٍ ، أو مَشى فِي النّاسِ بِوَجهَينِ ولِسانَينِ وَالتَّجَبُّرِ وَالاُبَّهَةِ . وَاعلَم [ وَاعقِل ذلِكَ فَ] ـإِنَّ المِثلَ دَليلٌ عَلى شِبهِهِ ، إنَّ البَهائِمَ هَمُّها بُطونُها ، وإنَّ السِّباعَ هَمُّهَا التَّعَدِّي وَالظُّلمُ ، وإنَّ النِّساءَ هَمُّهُنَّ زينَةُ الدُّنيا وَالفَسادُ فيها ، وإنَّ المُؤمِنينَ مُشفِقونَ مُستَكينونَ خائِفونَ. ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ في صِفَةِ الخُروجِ مِنَ الإِيمانِ ـ :وقَد يَخرُجُ مِنَ الإِيمانِ بِخَمسِ جِهاتٍ مِنَ الفِعلِ كُلُّها مُتَشابِهاتٌ مَعروفاتٌ : الكُفرُ ، وَالشِّركُ ، وَالضَّلالُ ، وَالفِسقُ ، ورُكوبُ الكَبائِرِ. ⁽⁵⁾

الأمالي للطوسي عن عمار بن موسى الساباطيّ :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : إنَّ أبا اُمَيَّةَ يوسُفَ بنَ ثابِتٍ حَدَّثَ عَنكَ أنَّكَ قُلتَ : لا يَضُرُّ مَعَ الإِيمانِ عَمَلٌ ، ولا يَنفَعُ مَعَ الكُفرِ عَمَلٌ ؟ فَقالَ عليه السلام : إنَّهُ لَم يَسأَلني أبو اُمَيَّةَ عَن تَفسيرِها ، إنَّما عَنَيتُ بِهذا أنَّهُ مَن عَرَفَ الإِمامَ مِن آلِ مُحَمَّدٍ عليهم السلام وتَوَلّاهُ ثُمَّ عَمِلَ لِنَفسِهِ بِما شاءَ مِن عَمَلِ الخَيرِ قُبِلَ مِنهُ ذلِكَ وضوعِفَ لَهُ أضعافا كَثيرَةً فَانتَفَعَ بِأَعمالِ الخَيرِ مَعَ المَعرِفَةِ ، فَهذا ما عَنَيتُ بِذلِكَ . وكَذلِكَ لا يَقبَلُ اللّهُ مِنَ العِبادِ الأَعمالَ الصّالِحَةَ الَّتي يَعمَلونَها إذا تَوَلَّوُا الإِمامَ الجائِرَ الَّذي لَيسَ مِنَ اللّهِ تَعالى . فَقالَ لَهُ عَبدُ اللّهِ بنُ أبي يَعفورٍ : ألَيسَ اللّهُ تَعالى قالَ : «مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِّنْهَا وَ هُم مِّن فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ ءَامِنُونَ» ⁽⁶⁾فَكَيفَ لا يَنفَعُ العَمَلُ الصّالِحُ مِمَّن تَوَلّى أئِمَّةَ الجَورِ؟ فَقالَ لَهُ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام : وهَل تَدري مَا الحَسَنَةُ الَّتي عَناهَا اللّهُ تَعالى في هذِهِ الآيَةِ؟ هِيَ وَاللّهِ مَعرِفَةُ الإِمامِ وطاعَتُهُ ، وقالَ عز و جل : «وَ مَن جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِى النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ» ⁽⁷⁾. وإنَّما أرادَ بِالسَّيِّئَةِ إنكارَ الإِمامِ الَّذي هُوَ مِنَ اللّهِ تَعالى ، ثُمَّ قالَ أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام : مَن جاءَ يَومَ القِيامَةِ بِوِلايَةِ إمامٍ جائِرٍ لَيسَ مِنَ اللّهِ وجاءَ مُنكِرا لِحَقِّنا جاحِدا بِوِلايَتِنا أكَبَّهُ اللّهُ تَعالى يَومَ القِيامَةِ فِي النّارِ . ⁽⁸⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :شراب و ايمان ، هرگز در درون يا دل مردى جمع نمى شوند .

امام على عليه السلام :ايمان ، مبرّا از نفاق است .

امام على عليه السلام :زينهار ، زينهار! بكوشيد ، بكوشيد ؛ زيرا «هيچ كس چون شخص آگاه ، تو را آگاه نمى كند» . از جمله احكام قطعىِ خداوند در قرآن حكيم ـ كه خشنودى و ناخشنودىِ او در آنهاست و پاداش و كيفرش بر پايه آنهاست ـ ، اين است كه هر گاه كسى از دنيا برود و با يكى از اين خصلت ها خداى را ملاقات كند و توبه نكرده باشد ، مؤمن نيست ، هر چند گفتارش نيكو باشد و ديگران او را به نيكى و فضل بستايند : شريك گرفتن براى خداوند در عبادتش كه بر او واجب كرده است ، يا فرو نشاندن خشم با كشتن خود ، يا كارى را بپذيرد و خلاف آن عمل كند ، يا با پديد آوردن بدعتى در دينش ، بخواهد به هدف خود در ميان مردم برسد ، يا دوست داشته باشد كه مردم او را براى كار نيكى كه نكرده است ، بستانيد ، يا با مردم ، دو رو و دو زبان باشد و با تكبّر و غرور رفتار كند . بدان [و اين را درياب ؛ چرا] كه نمونه ، دليل بر همانند آن است . ⁽¹⁾دام ها همّ و غمشان شكمشان است . درندگان ، همّ و غمشان تجاوز و ستم است . زنان ، همّ و غمشان ، زيور دنيا و تباهى در آن است ، و مؤمنان ، [از خداوندْ] بيمناك و فرمان بردار و ترسان اند .

امام صادق عليه السلامـ در بيان برون رفتن از ايمان ـ :آدمى با پنج كار ـ كه همگى همانند و شناخته شده اند ـ از ايمان بيرون مى رود : كفر ، شرك ، گم راهى ، فسق ، و ارتكاب گناهان كبيره .

الأمالى ، طوسىـ به نقل از عمّار بن موسى ساباطى ـ :به امام صادق عليه السلام گفتم : ابو اُميّه يوسف بن ثابت ، از شما چنين نقل كرده است كه فرموده ايد : «با وجود ايمان ، هيچ عملى زيان نمى زند ، و با وجود كفر ، هيچ عملى سود نمى بخشد» . [آيا درست است؟] فرمود : «ابو اُميه تفسيرش را از من نپرسيد . مقصودم از اين جمله ، آن بود كه هر كس امام از خاندان محمّد عليهم السلام را بشناسد و از او پيروى كند و سپس هر كار نيكى كه خواست ، براى خود انجام دهد ، آن كار از او پذيرفته مى شود و برايش چندين برابر مى گردد . پس با بودنِ شناخت ، از كارهاى نيك ، بهره مند شده است . مقصود من از آن جمله ، اين بوده است . همچنين اگر بندگان از پيشواى باطل غير الهى پيروى كنند ، خداوند ، كارهاى شايسته اى را كه انجام مى دهند ، از آنها نمى پذيرد» . عبد اللّه بن ابى يعفور پرسيد : مگر نه اين است كه خداى متعال فرموده : «هر كس كار نيك بياورد ، او را [پاداشى] بهتر از آن است و آنان از هراس آن روز ، آسوده اند» ؟ پس چگونه كار نيك كسى كه از پيشوايان ستم و باطل پيروى كند ، سودمند نيست؟ امام صادق عليه السلام فرمود : «آيا مى دانى مقصود از كار نيكى كه خداوند متعال در اين آيه فرموده است ، چيست؟ به خدا سوگند ، مقصود ، شناخت امام و فرمان بردارى از اوست . همچنين خداوند عز و جل فرموده است : «و كسانى كه كار بد بياورند ، به رو ، در آتش مى افتند . آيا جز آنچه انجام مى داديد ، سزا مى بينيد؟» و مرادش از بدى ، انكار پيشوايى است كه از جانب خداى متعال است» . امام صادق عليه السلام سپس فرمود : «هر كس در روز قيامت ، با ولايت پيشواى ناحق و غير الهى و با انكار حقّ ما و نفى ولايت ما بيايد ، خداوند متعال در روز قيامت ، او را در آتش ، سرنگون مى كند» .

.

. .

. .

پژوهشى درباره امكان يا عدم امكان زوال ايمان

نظريه اوّل ، ايمان حقيقى قابل زوال است

پژوهشى در باره امكان يا عدم امكان زوال ايمانبر پايه آيات و احاديثى كه در اين فصل آمد ، ايمان ، دو گونه است : پايدار و ناپايدار . ايمان پايدار ، ايمانى است كه تا هنگام مرگ ، همراه مؤمن است و ايمان ناپايدار ، ايمانى است كه همراهى آن با انسان ، موقّتى است و پس از مدّتى ، زايل مى گردد . همچنين عمل به مقتضاى ايمان ، موجب پايدارى آن ، و ترك عمل ، سبب ناپايدارى آن است . در اين جا اين بحث قابل طرح است كه : آيا اساسا ايمان ناپايدار ، حقيقتا ايمان است ؟ و آيا ايمان حقيقى ، قابل زوال است يا خير؟ در اين باره ، چند نظر وجود دارد :

نظريه اوّل . ايمان حقيقى ، قابل زوال استعلّامه مجلسى ، اين نظريه را به بيشتر متكلّمان نسبت داده است و در اين باره مى گويد : متكلّمان ، در اين كه اگر كسى در واقع امر و حقيقتا ايمان بياورد ، آيا امكان كافر شدنش وجود دارد يا خير ، اختلاف دارند . در اين كه چنين شخصى تا زمانى كه واجد صفت ايمان باشد ، كافر شمرده نمى شود ، حرفى نيست . حرف در اين است كه آيا : ايمان ، با ضدّش و غير ضدّش ، از بين رفتنى است يا نه ؟ بيشتر متكلّمان بر آن اند كه چنين چيزى ، شدنى است و بلكه واقع هم شده است ، به دليل اين كه از بين رفتن ضد با ضدّش يا مثل ضدّش (بنا بر عقيده به عدم اجتماع امور مشابه)

.

نظريه دوم ، ايمان حقيقى قابل زوال نيست

اشاره

ممكن است ؛ براى اين كه از فرض وقوع چنين چيزى ، محال پيش نمى آيد و ظاهر آيات بسيارى ، بر آن دلالت مى كنند ، مثل اين سخن خداوند متعال : «إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ ازْدَادُواْ كُفْرًا ؛ ⁽¹⁾كسانى كه ايمان آوردند ، سپس كافر شدند و باز ، ايمان آوردند ، سپس كافر شدند و آن گاه به كفر خود افزودند» و اين سخن خداوند متعال : «يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ إِن تُطِيعُواْ فَرِيقًا مِّنَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ يَرُدُّوكُم بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ ؛ اى كسانى كه ايمان آورده ايد! اگر از فرقه اى از اهل كتاب ، فرمان بريد، شما را پس از ايمانتان، به حال كفر بر مى گردانند» ⁽²⁾. ⁽³⁾افزون بر اين ، اگر ايمان حقيقى قابل زوال نباشد ، اصولاً توصيه به عوامل پايدارى ايمان و هشدار نسبت به آفات آن ، بى معناست ؛ زيرا ايمانِ حقيقى بر مبناى ياد شده ، حتما همراه با عوامل پايدارى آن است . از اين رو ، توصيه به آن ، تأكيد بر تحصيلِ حاصل است . بنا بر اين ، همه متونى كه بر ملازمت عوامل پايدارى ايمان و مفارقت اسباب ناپايدارى آن تأكيد دارند ، دليل قابل زوال بودن ايمان حقيقى نيز هستند.

نظريه دوم . ايمان حقيقى ، قابل زوال نيستشيخ مفيد ، اين نظريه را به بسيارى از فقهاى اماميّه ، محدّثان و متكلّمان نسبت مى دهد و نوبختيان و معتزله را مخالف اين نظريه معرّفى مى كند و مى گويد : مى گويم : هر كس در روزى از روزگاران ، خداوند را بشناسد و در زمانى به او ايمان بياورد ، جز بر ايمان نخواهد مُرد و هر كس بر كفر به خداوند متعال از دنيا

.

برود ، چنين كسى هرگز و لحظه اى ، به خدا ايمان نداشته است . اين نظر مرا ، احاديثى از امام باقر و امام صادق عليهماالسلام تأييد مى كنند و فقها و محدّثان شيعى بسيارى همين نظر را دارند و بسيارى از متكلّمان در اقصا نقاط عالم اسلام ، بر همين نظرند . نوبختيان ـ كه رحمت خدا بر آنان باد ـ با آن مخالف اند و اهل اعتزال هم با آنان هم رأى اند . ⁽¹⁾امّا علّامه مجلسى ، اين نظريه را به برخى از متكلّمان نسبت داده است . ⁽²⁾ظاهرا نخستين بار ، سيّدِ مرتضى عَلَم الهدى ، اين نظريه را ابراز داشته و پس از او ابو اسحاق نوبختى ، شيخ طوسى ، طبْرِسى ، ابو الفتوح رازى ، علّامه حلّى و سپس شيخ حرّ عاملى ⁽³⁾از او پيروى كرده اند . سيّدِ مرتضى چنين گفته است : به اجماع ، ثابت شده كه مؤمن ، سزامند ثواب دائمى است و [از سوى ديگر ، ]باطل بودن حبط عمل را هم كه بيان كرديم ، و چون اين دو ثابت شد ، ناگزير ، مؤمنِ به خداى متعال و پيامبرش ، بايد به ايمانش وفادار باشد و روا نيست كه كافر شود ؛ زيرا اگر كافر شود ، اجماع بر اين است كه كفر ، كيفر دائمى دارد . چنين چيزى ، منجر به اجتماع ثواب و كيفر دائمى مى شود . ⁽⁴⁾توضيح مطلب ، اين كه : بر مبناى نظر سيّدِ مرتضى رحمه الله ، ايمان ، علّت ثواب دائم ، و كفر ، علّت عقاب دائم است و با عنايت به اين كه جمع ميان ثواب دائم و عقاب دائم ، عقلاً محال است ، بايد گفت : ايمان حقيقى ـ كه موجب ثواب دائم است ـ قابل زوال نيست ، مگر اين كه قائل به «حبط» شويم ؛ يعنى بگوييم كه عروض «كفر» پس از «ايمان» ، موجب از بين رفتن ثواب دائم مى گردد . اين مطلب نيز باطل

.

نقد نظريه دوم

است ، زيرا لازمه آن ، اين است كه كسى كه خوبى و بدى او برابر است ، مانند كسى باشد كه هيچ كارى انجام نداده است و يا اگر بدى هاى او بيش از كارهاى نيك اوست ، مانند كسى باشد كه هيچ كار نيكى انجام نداده است و امورى از اين قبيل ، كه باطل و محال اند . ⁽¹⁾گفتنى است كه طرفداران اين نظريه ، بر پايه استدلالى كه بدان اشاره شد ، اطلاق «مؤمن» در آيات و احاديث را بر كسانى كه ايمان آنها موقّتى است ، مَجازى مى دانند ، مانند آنچه در قرآن در باره منافقان آمده است : «قَالُواْ ءَامَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ . ⁽²⁾با دهانشان گفتند : «ايمان آورديم» ، در حالى كه دلشان مؤمن نبود » .

نقد نظريه دوماين نظريه ، مبتنى بر اين مبناست كه ايمان حقيقى ، علّت تامّه ثواب ابدى است و عقلاً ممكن نيست كه خداوند متعال ، پاداش ايمان و عمل به مقتضاى آن را به وسيله «كفر» و اعمال ناشايست از بين ببرد ؛ ليكن اين مبنا صحيح نيست و متون فراوانى از جمله آيه زير به روشنى دلالت بر بطلان آن دارند : «وَمَن يَرْتَدِدْ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُوْلَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِى الدُّنْيَا وَالْأَخِرَةِ وَأُوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ . ⁽³⁾و كسانى از شما كه از دين خود برگردند و در حال كفر بميرند ، آنان ، كردارهايشان در دنيا و آخرت، تباه مى شود، و ايشان اهل آتش اند و در آن ، ماندگار خواهند بود» .

.

نظريه سوم، تفصيل ميان ايمانِ مستند به علم قطعى و ايمانِ مستند به ظنّ قوى

همچنين استدلال به اجماع براى اثبات اين كه مؤمن استحقاق پاداش دائم دارد ، با عنايت به اختلافى بودن مسئله ، بويژه اين كه بيشتر متكلّمان ، مخالف اين نظريه اند ، صحيح نيست ؛ امّا آنچه براى اثبات بطلان «حبط» از نظر عقلى بدان استناد شده ، صحيح نيست و مشروح بحث در اين باره ، در مَدخل «عمل» از اين دانش نامه خواهد آمد ، إن شاء اللّه !

نظريه سوم . تفاوت ايمانِ مستند به علم قطعى و ايمانِ مستند به ظنّ قوىعلّامه مجلسى ، پس از طرح مباحث كلامى مربوط به اين نظريه ، در بحار الأنوار مى گويد : اگر در ايمان ، به گمان [حاصل از تقليد و غير آن] بسنده شود ، ترديدى نيست كه تبديل ايمان به كفر ، شدنى خواهد بود ؛ امّا اگر در ايمان ، علم يقينى شرط باشد ، تبديل آن به كفر ، مشكل است ... . آرى ! اگر يقين در ايمان شرط باشد و آن هم ، به عقيده قطعى تغييرناپذير منطبق با واقع تفسير گردد ، از بين رفتنى نخواهد بود . [اگر از بين رفت ،] پس از زوال چنين ايمانى ، معلوم مى شود كه آن شخص ، در واقع ، مؤمن نبوده است ؛ امّا اعتبار اين سخن ، جاى حرف دارد . ⁽¹⁾ايشان ، نظر خود را در مرآة العقول با توضيح بيشترى بيان كرده ، مى گويد : حقيقت ، اين است كه ايمان ، هر گاه به حدّ يقين برسد ، زايل شدنى نخواهد بود ؛ امّا رسيدن آن به حدّ يقين ، بسيار اندك است . تكليف كردن عموم مردم ، به رساندن ايمان به يقين نيز حرجى است ؛ بلكه ظاهر ، اين است كه در ايمان بيشتر مردم ، گمان قوى اى كه جان آدمى به آن آرامش پيدا كند ، كافى است ، و البتّه از بين رفتن چنين ايمانى ، ممكن است . ايمان ـ همان گونه كه دانستى ـ مراتب بسيار دارد كه از ميان رفتن برخى از آن

.

مراتب و بازگشت به شك و حتّى رسيدن به مرتبه انكار ، ممكن است و اين ، در ايمان به معاد است . برخى از مراتب ايمان ، از ميان رفتنى نيست ، نه با گفتار ، نه با عمل ، و نه در باور . برخى از آن مراتب ، در گفتار و عمل ، زايل شدنى است ؛ امّا در باور ، ماندگار است ، مثل كافرانى كه به درستىِ رسالت پيامبر ، معتقد بودند (همچون ابو جهل و امثال او) و به دليل غرض هاى تبهكارانه و خواست هاى دنيايى ، با پيامبر صلى الله عليه و آله دشمنى كردند و شديدا منكر رسالت او شدند . بسيارى از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله ، نصب على عليه السلام را به مقام ولايت در روز غدير به چشم ديدند و صراحت كلام پيامبر صلى الله عليه و آله را در جاهاى بسيارى به گوش شنيدند ؛ امّا بدبختى و دنيادوستى بر آنها سايه انداخت و آن را منكر شدند . ⁽¹⁾مقصود علاّمه مجلسى از «يقين» ، به قرينه مقابله با «ظن» ، همان علم قطعى است . بنا بر اين ، ايشان ، ظنّ قوى و اطمينان آور را هم در تحقّق ايمان ، كافى مى داند و بر اين باور است كه ايمان ، اگر مستند به «علم» باشد ، از آن جا كه تبديل «علم» به «جهل» ممكن نيست ، زوال ايمان به اين معنا نيز ممكن نيست ؛ امّا اگر ايمان ، مستند به ظنّ قوى باشد ، قابل زوال است . البتّه ايشان در ادامه سخن مى گويد : اگر در ايمان ، جزم هم شرط باشد ، از آن جا كه علاوه بر معرفت قلبى ، اعتراف زبانى و نيز عدم صدور عملى كه موجب كفر گردد ، شرط تحقّق و تداوم آن است ، زوال ايمان از طريق انكار زبانى و يا ايجاد اسباب كفر ، امكان پذير است . ۲ بر اين اساس ، هر چند مرحوم مجلسى در بحار الأنوار و در بخش نخست

.

نظريه چهارم ، درجات والاى ايمان ، غير قابل زوال است

مطالب خود در مرآة العقول ، ايمانِ مستند به علم قطعى را غير قابل زوال مى داند ، ليكن با عنايت به آنچه در مرآة العقول ، در تفسير «ايمان» آورده ، بايد گفت نظر نهايى ايشان با نظر بيشتر متكلّمان ، تفاوتى ندارد .

نظريه چهارم . درجات والاى ايمان ، غير قابل زوال استظاهرا نظريه صحيح در مسئله مورد بحث ، همين نظريه است كه به روشنى مى توان آن را از احاديث اهل بيت عليهم السلام استنباط كرد ، چنان كه در حديثى ، با سند معتبر ، از امام باقر عليه السلام و يا امام صادق عليه السلام آمده است : إنَّ اللّهَ خَلَقَ خَلقا لِلإِيمانِ لا زَوالَ لَهُ ، وَ خَلَقَ خَلقا لِلكُفرِ لا زَوالَ لَهُ ، وَ خَلَقَ خَلقا بَينَ ذلِكَ وَ استَودَعَ بَعضَهُمُ الإِيمانَ ، فإِن يَشأ أن يُتِمَّهُ لَهُم أتَمَّهُ ، وَ إن يَشَأ أن يَسلُبَهُم إيّاهُ سَلَبَهُم . خداوند ، آفريدگانى را براى ايمان ، به گونه اى آفريده كه [ايمانشان] از ميان رفتنى نيست و براى كفر نيز آفريدگانى را چنان پديد آورده كه آن [كفر] هم زوال پذير نيست و در اين ميان ، آفريدگانى را پديد آورده و در برخى از آنها ، ايمان را به وديعه گذاشته است . اگر بخواهد آن را برايشان كامل كند ، كامل مى كند و اگر بخواهد از آنها سلب كند ، سلب مى كند . ⁽¹⁾و در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام نقل شده است : إنَّ اللّهَ ... جَبَلَ بَعضَ المُؤمِنينَ عَلَى الإِيمانِ فَلا يَرتَدّونَ أبَدا ، وَ مِنهُم مَن اُعيرَ الإِيمانَ عارِيَّةً ، فَإِذا هُوَ دَعا وَ ألَحَّ فِى الدُّعاءِ ماتَ عَلَى الإِيمانِ . خداوند ... ، طبيعت برخى از مؤمنان را چنان بر ايمان سرشته كه هرگز مرتد نمى شوند ، و براى برخى ديگر ، ايمان را به عاريت گذاشته كه اگر دعا كند و اصرار بورزد ، بر ايمان خواهد مُرد . ⁽²⁾

.

اين دو حديث به روشنى دلالت دارند كه انسان در سير تكاملى خود ، گاه در اثر مجاهدت ، به مرتبه والايى از ايمان دست مى يابد كه ديگر ، قابل زوال نيست ، بدين معنا كه خداوند متعال ، مصونيت وى را از لغزش ، تضمين مى كند . در چنين مرتبه اى ، ايمان ، جزء لاينفكّ طبيعت انسان مى گردد و بدين سان ، آفرينش او در جهت ايمانى پايدار قرار مى گيرد . به عكس ، گاه انسان در نتيجه كارهاى ناشايست ، به نقطه اى از كُفر مى رسد كه اين صفت ، ضميمه ذات او مى گردد و آفرينش او در جهت كُفرى پايدار كه هرگز روى سعادت را نخواهد ديد ، قرار مى گيرد . بر پايه اين نظريه ، ايمان حقيقى تا زمانى كه به درجه اى از كمال نرسد كه جزء طبيعت انسان گردد ، قابل زوال است و هنگامى كه به درجه مورد اشاره رسيد ، قابل زوال نيست ؛ امّا نه به دلايلى كه علم الهُدى بدانها استناد جسته است و نه به جهت محال بودنِ تبديل علم قطعى به جهل ، و نه بر اساس تفصيل قائل شدن ميان ايمانِ مستند به علم قطعى و ايمانِ مستند به ظنّ قوى ـ چنان كه علّامه مجلسى آورده است ـ ؛ بلكه به دليل آن كه وقتى ايمانْ كمال يافت ، مؤمن ، مصونيت الهى مى يابد .

.

الفصل الخامس : درجات الإيمان۵ / ۱الكتابتَفاضُلُ دَرَجاتِ المُؤمِنينَ بِزِيادَةِ الإِيمانِ وَالعِلمِ وَالعَمَلِ الصّالِحِ«هُمْ دَرَجَاتٌ عِندَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ» . ⁽¹⁾

«أُوْلَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَّهُمْ دَرَجَاتٌ عِندَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ» . ⁽²⁾

«يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ» . ⁽³⁾

«ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِّنَفْسِهِ وَ مِنْهُم مُّقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سَابِقُ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ» . ⁽⁴⁾

راجع : طه : ۷۵ ، آل عمران : ۱۷۳ ، الأحزاب : ۲۲ ، المدّثّر : ۳۱ .

الحديثرسول اللّه صلى الله عليه و آلهـ في قَولِهِ تَعالى : « فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِّنَفْسِهِ وَ مِنْهُم مُّقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سَابِقُ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ » ـ :السّابِقُ يَدخُلُ الجَنَّةَ بِغَيرِ حِسابٍ ، وَالمُقتَصِدُ يُحاسَبُ حِسابا يَسيرا ، وَالظّالِمُ لِنَفسِهِ يُحبَسُ في يَومٍ مِقدارُهُ خَمسونَ ⁽⁵⁾ألفَ سَنَةٍ حتّى يَدخُلَ الحَزَنُ في جَوفِهِ ثُمَّ يَرحَمُهُ فَيُدخِلُهُ الجَنَّةَ . ⁽⁶⁾

.

فصل پنجم: درجات ايمان

۵ / ۱ افزايش درجات مؤمنان ، با فزونى ايمان و دانش و كار نيك

فصل پنجم: درجات ايمان۵ / ۱افزايش درجات مؤمنان ، با فزونى ايمان و دانش و كار نيكقرآن«ايشان نزد خداوند ، درجاتى [گوناگون] دارند و خدا به آنچه مى كنند ، بيناست » .

«آنان هستند كه حقّاً مؤمن اند . براى آنان نزد پروردگارشان ، درجاتى [گوناگون] و آمرزش و روزىِ نيكو خواهد بود» .

«تا خدا ، مرتبه كسانى از شما را كه گرويده اند و كسانى را كه دانشمندند ، بلند گرداند ، و البته خدا به آنچه مى كنيد ، آگاه است» .

«سپس كتاب را به كسانى از بندگان خود كه [ آنان را ] برگزيديم ، ميراث داديم . پس برخى از آنان ، به خود ستمكارند و برخى از ايشان ، ميانه رو و برخى از آنان در خوبى ها ، به اذن خدا پيشتازند . اين است توفيق بزرگ» .

ر . ك : طه : آيه ۷۵ ، آل عمران : آيه ۱۷۳ ، احزاب : آيه ۲۲ ، مدّثّر : آيه ۳۱ .

حديثپيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در باره اين سخن خداوند متعال : «و برخى از ايشان ، ميانه رو و برخى از ايشان ، به اذن خدا ، در خوبى ها پيشتازند» ـ :پيشتاز ، بدون حسابرسى به بهشت مى رود . ميانه رو ، حسابرسىِ اندكى مى شود و ستم كننده به خويش ، يك روز ـ كه اندازه اش پنجاه هزار سال است ـ نگه داشته مى شود ، چندان كه اندوه ، وجودش را فرا مى گيرد و سپس خداوند به او رحم مى آورد و وارد بهشتش مى كند .

.

الإمام عليّ عليه السلامـ أيضاً ـ :السّابِقُ مَن يُؤَدِّي الفَرضَ وَالسُّنَنَ وَالفَضائِلَ ، وَالمُقتَصِدُ الَّذي يُؤَدِّي الفَرضَ ويُقَصِّرُ فِي السُّنَنِ وَالفَضائِلِ . ⁽¹⁾

الإمام الباقر عليه السلامـ أيضاً ـ :أمَّا الظّالِمُ لِنَفسِهِ مِنّا فَمَن عَمِلَ عَمَلاً صالِحا وآخَرَ سَيِّئا ، وأمَّا المُقتَصِدُ فَهُوَ المُتَعَبِّدُ المُجتَهِدُ ، وأمَّا السّابِقُ بِالخَيراتِ فَعَلِيٌّ وَالحَسَنُ وَالحُسَينُ عليهم السلام ومَن قُتِلَ مِن آلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله شَهيدا. ⁽²⁾

الكافي عن سالم :سَأَلتُ أبا جَعفَرٍ عليه السلام عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِّنَفْسِهِ وَ مِنْهُم مُّقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سَابِقُ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ» قالَ : السّابِقُ بِالخَيراتِ : الإِمامُ ، وَالمُقتَصِدُ : العارِفُ لِلإِمامِ ، وَالظّالِمُ لِنَفسِهِ : الَّذي لا يَعرِفُ الإِمامَ . ⁽³⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ لَمّا سُئِلَ عَن قَولِ اللّهِ عز و جل : «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِّنَفْسِهِ وَ مِنْهُم مُّقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سَابِقُ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ» ـ :الظّالِمُ يَحومُ حَومَ نَفسِهِ وَالمُقتَصِدُ يَحومُ حَومَ قَلبِهِ وَالسّابِقُ يَحومُ حَومَ رَبِّهِ عز و جل . ⁽⁴⁾

.

امام على عليه السلامـ در باره همين آيه ـ :پيشتاز ، كسى است كه واجبات و مستحبّات و فضايل را به جا مى آورد و ميانه رو ، كسى است كه واجبات را به جا مى آورد ؛ ولى در مستحبّات و فضايل ، كوتاهى مى كند .

امام باقر عليه السلامـ در همين باره ـ :ستم كننده به خويش كه از ما باشد ، كسى است كه هم كار نيك كند و هم بد . ميانه رو ، عبادت پيشه سختكوش است و پيشتاز در خوبى ها ، عبارت اند از على و حسن و حسين عليهم السلام و هر كس از خاندان محمّد صلى الله عليه و آله كه شهيد شود .

الكافىـ به نقل از سالم ـ :از امام باقر عليه السلام در باره اين سخن خداوند عز و جل : «سپس كتاب را به كسانى از بندگان خود كه برگزيديم ، ميراث داديم . پس برخى از ايشان ، به خود ستمكارند و برخى از ايشان ميانه روند و برخى از ايشان ، به اذن خدا ، در خوبى ها پيشتازند» پرسيدم . فرمود : «پيشتاز در خوبى ها ، امام است . ميانه رو ، كسى است كه امام را مى شناسد [و به امامت اعتقاد دارد] . ستم كننده به خويش ، كسى است كه امام را نمى شناسد [و به وى اعتقاد ندارد]» .

امام صادق عليه السلامـ در پاسخ سؤال از اين آيه شريف : «سپس كتاب را به كسانى از بندگان خود كه برگزيديم ، ميراث داديم . پس برخى از آنان ، به خود ، ستمكارند و برخى از ايشان ميانه روند و برخى از ايشان ، به اذن خدا ، در خوبى ها پيشتازند» ـ :ستم كننده ، بر گِرد نفس خود مى چرخد . ميانه رو ، گِرد دلش مى چرخد ، و پيشتاز ، گِرد پروردگارش مى چرخد .

.

الإمام الرضا عليه السلامـ في قَولِ اللّهِ تَعالى : «هُمْ دَرَجَاتٌ عِندَ اللَّهِ» ـ :الدَّرَجَةُ ما بَينَ السَّماءِ إلَى الأَرضِ . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :المُؤمِنونَ فِي الدُّنيا عَلى ثَلاثَةِ أجزاءٍ : « الَّذِينَ ءَامَنُواْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُواْ وَ جَاهَدُواْ بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَنفُسِهِمْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ » ⁽²⁾، وَالَّذي يَأمَنُهُ النّاسُ عَلى أموالِهِم وأنفُسِهِم ، ثُمَّ الَّذي إذا أشرَفَ عَلى طَمَعٍ تَرَكَهُ للّهِِ عز و جل . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ قَولٌ وعَمَلٌ يَزيدُ ويَنقُصُ . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ ثَلاثُمِئَةٍ وثَلاثَةٌ وثَلاثونَ شَريعَةً ، مَن وافى بِواحِدَةٍ مِنها دَخَلَ الجَنَّةَ ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

الإمام عليّ عليه السلام :إنَّ الإِيمانَ يَبدو لُمظَةً ⁽⁷⁾فِي القَلبِ ، كُلَّمَا ازدادَ الإِيمانُ ازدادَتِ اللُّمظَةُ . ⁽⁸⁾

.

امام رضا عليه السلامـ در باره اين سخن خداوند بزرگ : «ايشان نزد خدا درجاتى [گوناگون ]دارند» ـ :هر درجه ، به اندازه فاصله آسمان تا زمين است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مؤمنان در دنيا ، سه دسته اند : «كسانى كه به خدا و پيامبر او ايمان آوردند ، سپس ترديد نكردند و با مال و جان خود ، در راه خدا جهاد كردند» ؛ و كسى كه مردم او را بر مال و جان خود امين مى دانند ؛ و سپس كسى كه هر گاه با طمعى رو به رو شود ، براى خداوند عز و جل آن را ترك گويد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان ، گفتار و كردار است و افزايش و كاهش مى يابد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان ، از سيصد و سى و سه شريعت است . هر كه از يكى از آنها وارد شود ، وارد بهشت مى گردد . ⁽¹⁾

امام على عليه السلام :ايمان ، چون نقطه سفيدى ، در دل ، آشكار مى شود . هر چه ايمان افزوده شود ، آن نقطه افزايش مى يابد .

.

عنه عليه السلام :إنَّ الإِيمانَ يَبدَأُ لُمظَةً بَيضاءَ فِي القَلبِ ، فَكُلَّمَا ازدادَ الإِيمانُ عِظَما ازدادَ ذلِكَ البَياضُ ، فَإِذَا استُكمِلَ الإِيمانُ ابيَضَّ القَلبُ كُلُّهُ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :المُؤمِنُ مُؤمِنانِ : مُؤمِنٌ وَفى للّهِِ بِشُروطِهِ الَّتي شَرَطَها عَلَيهِ ، فَذلِكَ مَعَ النَّبِيّينَ وَالصِّدّيقينَ وَالشُّهَداءِ وَالصّالِحينَ وحَسُنَ اُولئِكَ رَفيقا ، وذلِكَ مَن يَشفَعُ ولا يُشفَعُ لَهُ ، وذلِكَ مِمَّن لا تُصيبُهُ أهوالُ الدُّنيا ولا أهوالُ الآخِرَةِ . ومُؤمِنٌ زَلَّت بِهِ قَدَمٌ، فَذلِكَ كَخامَةِ الزَّرعِ كَيفَما كَفَأَتهُ الرّيحُ انكَفَأَ ، وذلِكَ مِمَّن تُصيبُهُ أهوالُ الدُّنيا وَالآخِرَةِ ويُشفَعُ لَهُ، وهُوَ عَلى خَيرٍ. ⁽²⁾

الكافي عن أبي عمرو الزبيري عن أبي عبد اللّه عليه السلام ، قال :قُلتُ لَهُ : إنَّ لِلإِيمانِ دَرَجاتٍ ومَنازِلَ ، يَتَفاضَلُ المُؤمِنونَ فيها عِندَ اللّهِ؟ قالَ : نَعَم . قُلتُ : صِفهُ لي رَحِمَكَ اللّهُ حَتّى أفهَمَهُ . قالَ : إنَّ اللّهَ سَبَّقَ بَينَ المُؤمِنينَ كَما يُسَبَّقُ بَينَ الخَيلِ يَومَ الرِّهانِ ، ثُمَّ فَضَّلَهُم عَلى دَرَجاتِهِم فِي السَّبقِ إلَيهِ ، فَجَعَلَ كُلَّ امرِىً مِنهُم عَلى دَرَجَةِ سَبقِهِ لا يَنقُصُهُ فيها مِن حَقِّهِ ، ولا يَتَقَدَّمُ مَسبوقٌ سابِقاً ، ولا مَفضولٌ فاضِلاً ، تَفاضَلَ بِذلِكَ أوائِلُ هذِهِ الاُمَّةِ وأواخِرُها ، ولَو لَم يَكُن لِلسّابِقِ إلَى الإِيمانِ فَضلٌ عَلَى المَسبوقِ إذاً لَلَحِقَ آخِرُ هذِهِ الاُمَّةِ أوَّلَها . نَعَم ولَتَقَدَّموهُم إذا لَم يَكُن لِمَن سَبَقَ إلَى الإِيمانِ الفَضلُ عَلى مَن أبطَأَ عَنهُ ، ولكِن بِدَرَجاتِ الإِيمانِ قَدَّمَ اللّهُ السّابِقينَ وبِالإِبطاءِ عَنِ الإِيمانِ أخَّرَ اللّهُ المُقَصِّرينَ ، لِأَنّا نَجِدُ مِنَ المُؤمِنينَ مِنَ الآخِرينَ مَن هُوَ أكثَرُ عَمَلاً مِنَ الأَوَّلينَ ، وأكثَرُهُم صَلاةً وصَوماً وحَجّاً وزَكاةً وجِهاداً وإنفاقاً ، ولَو لَم يَكُن سَوابِقُ يَفضُلُ بِهَا المُؤمِنونَ بَعضُهُم بَعضاً عِندَ اللّهِ لَكانَ الآخِرونَ بِكَثرَةِ العَمَلِ مُقَدَّمينَ عَلَى الأَوَّلينَ ، ولكِن أبَى اللّهُ عز و جل أن يُدرِكَ آخِرُ دَرَجاتِ الإِيمانِ أوَّلَها ، ويُقَدَّمَ فيها مَن أخَّرَ اللّهُ أو يُؤَخَّرَ فيها مَن قَدَّمَ اللّهُ . قُلتُ : أخبِرني عَمّا نَدَبَ اللّهُ عز و جل المُؤمِنينَ إلَيهِ مِنَ الاِستِباقِ إلَى الإِيمانِ . فَقالَ : قَولُ اللّهِ عز و جل : « سَابِقُواْ إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ» ⁽³⁾وقالَ : « السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُوْلَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ » ⁽⁴⁾وقالَ : « وَ السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنصَارِ وَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ رَّضِىَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُواْ عَنْهُ » ⁽⁵⁾فَبَدَأَ بِالمُهاجِرينَ الأَوَّلينَ عَلى دَرَجَةِ سَبقِهِم ، ثُمَّ ثَنّى بِالأَنصارِ ثُمَّ ثَلَّثَ بِالتّابِعينَ لَهُم بِإِحسانٍ ، فَوَضَعَ كُلَّ قَومٍ عَلى قَدرِ دَرَجاتِهِم ومَنازِلِهِم عِندَهُ ثُمَّ ذَكَرَ ما فَضَّلَ اللّهُ عز و جلبِهِ أولِياءَهُ بَعضَهُم عَلى بَعضٍ فَقالَ عز و جل : «تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِّنْهُم مَّن كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ» إلى آخِرِ الآيَةِ ⁽⁶⁾، وقالَ : « وَ لَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ » ⁽⁷⁾وقالَ : « انظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَ لَلْاخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَ أَكْبَرُ تَفْضِيلاً » ⁽⁸⁾وقالَ : « هُمْ دَرَجَاتٌ عِندَ اللَّهِ » ⁽⁹⁾وقالَ : « وَ يُؤْتِ كُلَّ ذِى فَضْلٍ فَضْلَهُ» ⁽¹⁰⁾وقالَ : « الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِندَ اللَّهِ » ⁽¹¹⁾وقالَ : «وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا * دَرَجَاتٍ مِّنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً» ⁽¹²⁾وقالَ : « لَا يَسْتَوِى مِنكُم مَّنْ أَنفَقَ مِن قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قَاتَلَ أُوْلَئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِّنَ الَّذِينَ أَنفَقُواْ مِن بَعْدُ وَ قَاتَلُواْ» ⁽¹³⁾وقالَ : « يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ » ⁽¹⁴⁾وقالَ : « ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لَا نَصَبٌ وَ لَا مَخْمَصَةٌ فِى سَبِيلِ اللَّهِ وَ لَا يَطَئونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَ لَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَّيْلاً إِلَّا كُتِبَ لَهُم بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ » ⁽¹⁵⁾وقالَ : « وَ مَا تُقَدِّمُواْ لِأَنفُسِكُم مِّنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِندَ اللَّهِ » ⁽¹⁶⁾وقالَ : « فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ * وَ مَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ » ⁽¹⁷⁾فَهذا ذِكرُ دَرَجاتِ الإِيمانِ ومَنازِلِهِ عِندَ اللّهِ عز و جل . ⁽¹⁸⁾

.

امام على عليه السلام :ايمان ، چون نقطه سفيدى ، در دل آغاز مى شود . پس هر چه ايمان زيادتر شود ، آن سفيدى نيز زيادتر مى شود و چون ايمان كامل گردد ، تمام دل ، سفيد مى گردد .

امام صادق عليه السلام :مؤمن ، دو گونه است : [يكى] مؤمنى كه به شروطى كه خداوند با او كرده است ، وفا مى كند . چنين مؤمنى ، با پيامبران و صدّيقان و شهيدان و شايستگان است ، و چه نيكو همدمانى هستند اينان! اين مؤمن ، كسى است كه شفاعت مى كند و خود نياز به شفاعت ندارد ؛ كسى است كه نه هراس هاى دنيا به او مى رسد و نه هراس هاى آخرت . و [دوم ،] مؤمنى كه پايش مى لغزد . او مانند ساقه نازك گياه است كه به هر سو باد ، آن را خم كند ، خم مى شود . او كسى است كه هراس هاى دنيا و آخرت ، به وى مى رسند و برايش شفاعت مى شود و البتّه در مسير خير است .

الكافىـ به نقل از ابو عمرو زبيرى ـ :به امام صادق عليه السلام گفتم : آيا ايمان درجات و مراتبى دارد كه مؤمنان با آنها نزد خدا ، بر يكديگر برترى داشته باشند؟ فرمود : «آرى» . گفتم : رحمت خدا بر شما باد ! برايم توضيحش دهيد تا بدانم . فرمود : «خداوند ، ميان مؤمنان مسابقه نهاد ، همان گونه كه در روز مسابقه ، اسبان را به مسابقه مى گذارند . سپس آنها را بر حسب درجه اى كه در پيش افتادن به سوى او ، به دست آوردند ، برترى بخشيد و هر يك از آنان را در درجه سبقتش قرار داد كه از حقّ او در آن درجه ، كاسته نمى شود . نه هيچ عقب افتاده اى بر جلو افتاده اى پيشى مى گيرد ، و نه هيچ كمترى بر آن كه برتر است . بدين سان ، پيشينيان اين امّت ، بر پسينيان آنان ، برترى دارند و اگر پيش گام در ايمان ، بر آن كه ديرتر ايمان آورده ، برترى نداشت ، آخر اين امّت ، در رديف اوّل آن جاى مى گرفت . آرى ، اگر پيش گام در ايمان ، بر آن كه بعد ايمان آورده ، برترى نداشت ، آن آخرين ها بر اوّلين ها پيشى مى گرفتند ؛ امّا به سبب درجات ايمان ، خداوند ، پيش گامان را مقدّم داشت و به سبب پس گامى در ايمان ، خداوند ، كوتاهى كنندگان را مؤخّر داشت ؛ زيرا در ميان مؤمنانِ پسين ، كسانى را مى بينيم كه پُرعمل تر از پيشينيان اند و نماز و روزه و حج و زكات و جهاد و انفاقشان ، از آنان بيشتر است . اگر نبود پيشينه هايى كه مؤمنان به واسطه آنها نزد خداوند ، يكى بر ديگرى برترى دارد ، پسينيان به سبب بسيارىِ عمل ، بر پيشينيان مقدّم مى بودند ؛ امّا خداوند عز و جل هرگز نخواسته است آن كه در آخرين درجات ايمان است ، به اوّلينِ آن برسد و كسى كه خدا در اين درجات ، او را پس داشته ، پيش داشته شود يا كسى كه خدا پيشش داشته ، پس داشته شود» . گفتم : مرا از پيشى گرفتن به سوى ايمان ـ كه خداوند عز و جل مؤمنان را به آن فرا خوانده است ـ ، آگاه فرما . امام صادق عليه السلام فرمود : «خداوند عز و جل فرموده است : «به سوى آمرزشى از سوى پروردگارتان و بهشتى كه پهناى آن ، چون پهناى آسمان و زمين است و براى كسانى آماده شده است كه به خدا و فرستادگان او ايمان آورده اند ، پيشى بگيريد» ، و فرموده است : «و پيش گامان ، مقدّم اند . آنان مقرّب اند» ، و فرموده است : «و پيش گامانِ نخستين از مهاجران و انصار ، و كسانى كه به نيكى از آنان پيروى كردند ، خدا از ايشان خشنود است و آنان [نيز] از او خشنودند» . در اين جا ، خداوند از مهاجران نخستين ، بر پايه پيش گامى شان آغاز نمود و در درجه دوم ، از انصار و در درجه سوم ، از پيروان نيكِ آنان ياد كرد . پس هر گروهى را بر حسب درجه و منزلتى كه نزد او دارند ، جاى داد . سپس آنچه را كه خداوند عز و جل به سبب آن ، دوستانش را بر يكديگر برترى داده ، بيان كرد و فرمود : «اين پيامبران ، يكى از ايشان را بر ديگرى برترى داديم . در ميان آنان ، كسى بود كه خدا با او سخن گفت و درجات بعضى از آنان را بالا برد » تا آخر آيه . و فرموده است : «هر آينه ، بعضى از پيامبران را بر بعضى ديگر برترى داديم» ، و فرموده است : «بنگر كه چگونه برخى از ايشان را بر برخى ديگر برترى داديم ، و البتّه درجات آخرت ، بزرگ ترند و برترىِ آنها بيشتر است» ، و فرموده است : «ايشان نزد خداوند ، درجاتى دارند» ، و فرمود: «و برترىِ هر صاحب فضلى را به وى مى دهد» ، و فرموده است : «آنان كه ايمان آوردند و هجرت كردند و در راه خدا ، با مال و جان خويش جهاد كردند ، نزد خداوند ، بلندپايه ترند» ، و فرموده است : «خدا جهاد كنندگان را بر جهاد نرفتگان ، به مزدى بزرگ ، برترى داده است ؛ به درجاتى از جانب خود و آمرزشى و رحمتى» ، و فرموده است : «از ميان شما ، آنان كه پيش از فتح [مكّه] ، انفاق كردند و رزميدند ، [با ديگران ]يكسان نيستند . آنان ، بلندپايه تر از كسانى هستند كه پس از فتح ، انفاق كردند و رزميدند» ، و فرموده است : «خدا كسانى از شما را كه ايمان آورده اند و كسانى را كه دانش داده شده اند ، درجاتى بالا مى برد» ، و فرموده است : «اين ، بدان سبب است كه به آنان در راه خدا ، تشنگى و خستگى و گرسنگى اى نرسد و پاى در جايى ننهند كه كافران را در خشم بَرَد ، و گزندى به دشمن نزنند ، مگر آن كه بدان سبب ، برايشان كار نيكى نوشته شود» ، و فرموده است : «و هر خوبى اى كه براى خود پيش فرستيد ، آن را نزد خدا مى يابيد» ، و فرموده است : «پس هر كه هم وزن ذرّه اى ، كار نيك كند ، آن را مى بيند و هر كس هم وزن ذرّه اى ، كار بد كند ، آن را مى بيند» . اين بود بيان درجات و مراتب ايمان در نزد خداوند عز و جل» .

.

. .

. .

الإمام الصادق عليه السلام :المُؤمِنونُ عَلى سَبعِ دَرَجاتٍ ، صاحِبُ دَرَجَةٍ مِنهُم في مَزيدٍ مِنَ اللّهِ عز و جل لا يُخرِجُهُ ذلِكَ المَزيدُ مِن دَرَجَتِهِ إلى دَرَجَةِ غَيرِهِ ، ومِنهُم شُهَداءُ اللّهِ عَلى خَلقِهِ ، ومِنهُمُ النُّجَباءُ ، ومِنهُمُ المُمتَحَنَةُ ، ومِنهُمُ النُّجَداءُ ، ومِنهُم أهلُ الصَّبرِ ، ومِنهُم أهلُ التَّقوى ، ومِنهُم أهلُ المَغفِرَةِ. ⁽¹⁾

تفسير العيّاشي عن عبد الرحمن بن كثير الهاشمي عن الإمام الصادق عليه السلامـ في قَولِهِ تَعالى : «الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَلَمْ يَلْبِسُواْ إِيمَانَهُم بِظُلْمٍ» ⁽²⁾ـ :قالَ عليه السلام : أمَّا الإِيمانُ فَلَيسَ يَتَبَعَّضُ كُلُّهُ ولكِن يَتَبَعَّضُ ⁽³⁾قَليلاً قَليلاً . قُلتُ : بَينَ الضَّلالِ وَالكُفرِ مَنزِلَةٌ ؟ قالَ : ما أكثَرَ عُرَى الإِيمانِ ! ⁽⁴⁾

.

امام صادق عليه السلام :مؤمنان به هفت درجه تقسيم مى شوند كه صاحب هر درجه اى ، در افزايشى از جانب خداوند عز و جل است ؛ امّا اين افزايش ، او را از درجه اى كه دارد ، به درجه ديگرى نمى برد : برخى از ايشان گواهانِ خدا بر خلق او هستند ، برخى از ايشان برگزيدگان اند ، برخى از ايشان آزموده شدگان اند ، برخى از ايشان دستگيرى كنندگان اند ، برخى شان اهل شكيبايى اند ، برخى شان اهل پرهيزگارى اند ، و برخى شان اهل بخشايش اند .

تفسير العيّاشىـ به نقل از عبد الرحمان بن كثير هاشمى ـ :امام صادق عليه السلام در باره آيه : «كسانى كه ايمان آوردند و ايمان خود را به ستم نيالودند» ـ فرمود : «ايمان ، يكباره تجزيه نمى شود ؛ بلكه اندك اندك تجزيه مى گردد» . پرسيدم : آيا ميان گم راهى و كفر ، مرتبه اى هست؟ فرمود : «چه بسيارند دستگيره هاى ايمان !» .

.

الإمام الكاظم عليه السلام :إنَّ الإِيمانَ حالاتٌ ودَرَجاتٌ وطَبَقاتٌ ومَنازِلُ ، فَمِنهُ التّامُّ المُنتَهى تَمامُهُ ، ومِنهُ النّاقِصُ المُنتَهى نُقصانُهُ ، ومِنهُ الزّائِدُ الرّاجِحُ زِيادَتُهُ. ⁽¹⁾

راجع : بحار الأنوار : ج ۶۹ ص ۲۰۱ ـ ۲۱۱ (في بيان أنّ الإيمان هل يقبل الزيادة والنقصان أم لا؟) و الميزان في تفسير القرآن : ج ۱۸ ص ۲۵۹ (كلام في الإيمان و ازدياده) .

۵ / ۲أدنى دَرَجاتِ الإِيمانِالكافي عن سليم بن قيس :سَمِعتُ عَلِيّا صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِ يَقولُ ـ وأتاهُ رَجُلٌ فَقالَ لَهُ : ما أدنى ما يَكونُ بِهِ العَبدُ مُؤمِنا؟ ... فَقالَ لَهُ : قَد سَأَلتَ فَافهَمِ الجَوابَ ـ : أمّا أدنى ما يَكونُ بِهِ العَبدُ مُؤمِنا أن يُعَرِّفَهُ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالى نَفسَهُ فَيُقِرَّ لَهُ بِالطّاعَةِ ، ويُعَرِّفَهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه و آله فَيُقِرَّ لَهُ بِالطّاعَةِ ، ويُعَرِّفَهُ إمامَهُ وحُجَّتَهُ في أرضِهِ وشاهِدَهُ عَلى خَلقِهِ فَيُقِرَّ لَهُ بِالطّاعَةِ . قُلتُ لَهُ : يا أميرَ المُؤمِنينَ وإن جَهِلَ جَميعَ الأَشياءِ إلّا ما وَصَفتَ ؟ قالَ : نَعَم ، إذا اُمِرَ أطاعَ وإذا نُهِيَ انتَهى. ⁽²⁾

.

۵ / ۲ پايين ترين درجه ايمان

امام كاظم عليه السلام :ايمان ، داراى حالات و درجات و طبقات و مراتبى است . درجه اى از آن ، كامل و در نهايتِ كمال است ، درجه اى ناقص و در نهايتِ نقص است و درجاتى [ميان اين دو] كه يكى بر ديگرى فزونى دارد .

ر . ك : بحار الأنوار : ج ۶۹ ص ۲۰۱ ـ ۲۱۱ (در بيان اين كه ايمان ، قابل كاهش و افزايش هست يا نه) و الميزان فى تفسير القرآن : ج ۱۸ ص ۲۵۹ (سخنى در باره ايمان و افزايش آن) .

۵ / ۲پايين ترين درجه ايمانالكافىـ به نقل از سُلَيم بن قيس ـ :مردى نزد على ـ كه درود خدا بر او باد ـ آمد و گفت : كمترين چيزى كه بنده به سبب آن مؤمن است ، چيست؟ ... امام عليه السلام به او فرمود : «پرسيدى ؛ اكنون پاسخ را درياب : كمترين چيزى كه بنده به سبب آن مؤمن است ، اين است كه خداوند ـ تبارك و تعالى ـ خود را به او بشناسانَد و او به طاعتش گردن نهد ، و پيامبرش صلى الله عليه و آله را به او بشناساند و او به فرمان بردارى از وى اقرار كند ، و امام و حجّت خود در زمين و گواه خويش بر خَلقش را به او بشناساند و او به فرمان بردارى از وى اقرار كند» . من به ايشان گفتم : اى امير مؤمنان ! اگر چه غير از آنچه فرمودى ، ديگر چيزها را نشناسد؟ فرمود : «آرى ، [به شرط آن كه] هر گاه به او امر يا نهى شود ، اطاعت كند» .

.

معاني الأخبار عن حفص الكناسي :قُلتُ لِأَبي عَبدِ اللّهِ عليه السلام : ما أدنى ما يَكونُ بِهِ العَبدُ مُؤمِنا ؟ قالَ : يَشهَدُ أن لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأنَّ مُحَمَّدا عَبدُهُ ورَسولُهُ ، ويُقِرُّ بِالطّاعَةِ ويَعرِفُ إمامَ زَمانِهِ ، فَإِذا فَعَلَ ذلِكَ فَهُوَ مُؤمِنٌ . ⁽¹⁾

راجع: موسوعة معارف الكتاب والسنة: ج۴ ص۱۹۹ (دراسة حول أحاديث التّحذير من الموت على غير معرفة الإمام).

۵ / ۳أعلى دَرَجاتِ الإِيمانِرسول اللّه صلى الله عليه و آله :الإِسلامُ دَرَجَةٌ، وَالإِيمانُ فَوقَ الإِسلامِ دَرَجَةٌ، وَالتَّقوى فَوقَ الإِيمانِ دَرَجَةٌ، وَاليَقينُ فَوقَ التَّقوى دَرَجَةٌ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ أعلى مَنازِلِ الإِيمانِ دَرَجَةٌ واحِدَةٌ ، مَن بَلَغَ إلَيها فَقَد فازَ وظَفِرَ ، وهُوَ أن يَنتَهِيَ بِسَريرَتِهِ فِي الصَّلاحِ إلى أن لا يُبالِيَ بِها إذا ظَهَرَت ، ولا يَخافَ عُقباها ⁽³⁾إذَا استَتَرَت . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ أفضَلَ الإِيمانِ أن تَعلَمَ أنَّ اللّهَ مَعَكَ حَيثُما كُنتَ . ⁽⁵⁾

الإمام عليّ عليه السلام :غايَةُ الإِيمانِ الإِيقانُ. ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :أفضَلُ الإِيمانِ ، حُسنُ الإِيقانِ. ⁽⁷⁾

.

۵ / ۳ بالاترين درجه ايمان

معانى الأخبارـ به نقل از حفص كُناسى ـ :به امام صادق عليه السلام گفتم : كمترين چيزى كه بنده به سبب آن مؤمن باشد ، چيست؟ فرمود : «اين كه گواهى دهد معبودى جز خداوند يگانه نيست و محمّد صلى الله عليه و آله ، بنده و فرستاده اوست و به طاعت ، اقرار كند و امام زمانش را بشناسد . هر گاه چنين كند ، او مؤمن است» .

ر . ك : همين دانش نامه : ج ۶ ص ۳۲۹ (سخنى در باره وجوب معرفت امام عصر عليه السلام و هشدار نسبت به عدم معرفت او) .

۵ / ۳بالاترين درجه ايمانپيامبر خدا صلى الله عليه و آله :اسلام ، پلّه اوّل است . ايمان ، يك پلّه بالاتر از آن است . تقوا يك پلّه بالاتر از ايمان است و يقين ، يك پلّه بالاتر از تقواست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بالاترين مرتبه ايمان ، يك درجه است كه هر كس به آن درجه برسد ، برنده و پيروز شده است ، و آن ، اين است كه باطن او به آن حد از پاكى برسد كه هر گاه آشكار شود ، باكى نداشته باشد و هر گاه پوشيده بماند ، از عاقبت آن ( / از كيفر خدا بر آن) بيم نداشته باشد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :برترين درجه ايمان ، اين است كه بدانى خداوند ، همه جا با توست .

امام على عليه السلام :نهايت ايمان ، يقين است .

امام على عليه السلام :برترين مرتبه ايمان ، يقين نيكو داشتن است .

.

الكافي عن أبي بصير :قالَ لي أبو عَبدِ اللّهِ عليه السلام : يا أبا مُحَمَّدٍ ، الإِسلامُ دَرَجَةٌ؟ قالَ : قُلتُ : نَعَم . قالَ : وَالإِيمانُ عَلَى الإِسلامِ دَرَجَةٌ ؟ قالَ : قُلتُ : نَعَم . قالَ : وَالتَّقوى عَلَى الإِيمانِ دَرَجَةٌ ؟ قالَ : قُلتُ : نَعَم . قالَ : وَاليَقينُ عَلَى التَّقوى دَرَجَةٌ ؟ قالَ : قُلتُ : نَعَم . قالَ : فَما اُوتِيَ النّاسُ أقَلَّ مِنَ اليَقينِ ، وإنَّما تَمَسَّكتُم بِأَدنَى الإِسلامِ فَإِيّاكُم أن يَنفَلِتَ ⁽¹⁾مِن أيديكُم. ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلامـ لِجابِرٍ الجُعفِيِّ ـ :يا أخا جُعفٍ إنَّ الإِيمانَ أفضَلُ مِنَ الإِسلامِ ، وإنَّ اليَقينَ أفضَلُ مِنَ الإِيمانِ وما مِن شَيءٍ أعَزُّ مِنَ اليَقينِ. ⁽³⁾

۵ / ۴أسبابُ نَيلِ دَرَجاتِ الإِيمانِالكتاب«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ ءَايَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ» . ⁽⁴⁾

.

۵ / ۴ عوامل دستيابى به درجات ايمان

الكافىـ به نقل از ابو بصير ـ :امام صادق عليه السلام به من فرمود : «اى ابو محمّد! اسلام ، پلّه اوّل است؟» . گفتم : آرى . فرمود : «و ايمان ، يك پلّه بالاتر از اسلام است؟» . گفتم : آرى [همين طور است] . فرمود : «و تقوا يك پلّه بالاتر از ايمان است؟» . گفتم : آرى . فرمود : «و يقين ، يك پلّه بالاتر از تقواست» . گفتم : آرى . فرمود : «پس به مردم ، چيزى به كمىِ يقين داده نشده است . شما در حقيقت ، به پايين ترين مرتبه اسلام چنگ زده ايد . پس مواظب باشيد كه از دستتان در نرود» .

امام صادق عليه السلامـ خطاب به جابر جُعفى ـ :اى جعفى ! ايمان از اسلام ، برتر ، و يقين از اسلام ، برتر است و چيزى كمياب تر از يقين نيست .

۵ / ۴عوامل دستيابى به درجات ايمانقرآن«مؤمنان، همان كسانى اند كه چون خدا ياد شود ، دل هايشان مى ترسد و چون آيات او بر آنان خوانده شود ، بر ايمانشان مى افزايد، و بر پروردگار خود توكّل مى كنند» .

.

«وَ إِذَا مَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُم مَّن يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ ءَامَنُواْ فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَ هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ» . ⁽¹⁾

«هُوَ الَّذِى أَنزَلَ السَّكِينَةَ فِى قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُواْ إِيمَانًا مَّعَ إِيمَانِهِمْ وَ لِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ كَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا» . ⁽²⁾

«وَ مَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَئِكَةً وَ مَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ وَ يَزْدَادَ الَّذِينَ ءَامَنُواْ إِيمَانًا» . ⁽³⁾

«يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ * الَّذِينَ اسْتَجَابُواْ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِن بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُواْ مِنْهُمْ وَاتَّقَوْاْ أَجْرٌ عَظِيمٌ * الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُواْ لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُواْ حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ» . ⁽⁴⁾

«وَ لَمَّا رَءَا الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُواْ هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ مَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا» . ⁽⁵⁾

الحديثالكافي عن أبي عمرو الزبيري عن أبي عبد اللّه عليه السلام ، قال :قُلتُ لَهُ أيُّهَا العالِمُ ، أخبِرني أيُّ الأَعمالِ أفضَلُ عِندَ اللّهِ؟ قالَ : ما لا يَقبَلُ اللّهُ شَيئاً إلّا بِهِ . قُلتُ: وما هُوَ؟ قالَ : الإِيمانُ بِاللّهِ الَّذي لا إلهَ إلّا هُوَ أعلَى الأَعمالِ دَرَجَةً وأشرَفُها مَنزِلَةً وأسناها حَظّاً . قالَ : قُلتُ : ألا تُخبِرُني عَنِ الإِيمانِ ، أقَولٌ هُوَ وعَمَلٌ ، أم قَولٌ بِلا عَمَلٍ؟ فَقالَ : الإِيمانُ عَمَلٌ كُلُّهُ، وَالقَولُ بَعضُ ذلِكَ العَمَلِ ، بِفَرضٍ مِنَ اللّهِ بَيَّنَ في كِتابِهِ ، واضِحٍ نورُهُ ، ثابِتَةٍ حُجَّتُهُ ، يَشهَدُ لَهُ بِهِ الكِتابُ ويَدعوهُ إلَيهِ . قالَ : قُلتُ : صِفهُ لي جُعِلتُ فِداكَ حَتّى أفهَمَهُ . قالَ : الإِيمانُ حالاتٌ ودَرَجاتٌ وطَبَقاتٌ ومَنازِلُ. فَمِنهُ التّامُّ المُنتَهى تَمامُهُ ، ومِنهُ النّاقِصُ البَيِّنُ نُقصانُهُ ، ومِنهُ الرّاجِحُ الزّائِدُ رُجحانُهُ . قُلتُ : إنَّ الإِيمانَ لَيَتِمُّ ويَنقُصُ ويَزيدُ؟ قالَ : نَعَم. قُلتُ: كَيفَ ذلِكَ؟ قالَ: لِأَنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى فَرَضَ الإِيمانَ عَلى جَوارِحِ ابنِ آدَمَ وقَسَّمَهُ عَلَيها وفَرَّقَهُ فيها فَلَيسَ مِن جَوارِحِهِ جارِحَةٌ إلّا وقَد وُكِّلَت مِنَ الإِيمانِ بِغَيرِ ما وُكِّلَت بِهِ اُختُها ، فَمِنها قَلبُهُ الَّذي بِهِ يَعقِلُ ويَفقَهُ ويَفهَمُ وهُوَ أميرُ بَدَنِهِ الَّذي لا تَرِدُ الجَوارِحُ ولا تَصدُرُ إلّا عَن رَأيِهِ وأمرِهِ ، ومِنها عَيناهُ اللَّتانِ يُبصِرُ بِهِما ، واُذُناهُ اللَّتانِ يَسمَعُ بِهِما، ويَداهُ اللَّتانِ يَبطِشُ بِهِما ، ورِجلاهُ اللَّتانِ يَمشي بِهِما وفَرجُهُ الَّذِي الباهُ مِن قِبَلِهِ، ولِسانُهُ الَّذي يَنطِقُ بِهِ ، ورَأسُهُ الَّذي فيهِ وَجهُهُ ، فَلَيسَ مِن هذِهِ جارِحَةٌ إلّا وقَد وُكِّلَت مِنَ الإِيمانِ بِغَيرِ ما وُكِّلَت بِهِ اُختُها بِفَرضٍ مِنَ اللّهِ تَبارَكَ اسمُهُ ، يَنطِقُ بِهِ الكِتابُ لَها ويَشهَدُ بِهِ عَلَيها . فَفَرَضَ عَلَى القَلبِ غَيرَ ما فَرَضَ عَلَى السَّمعِ، وفَرَضَ عَلَى السَّمعِ غَيرَ ما فَرَضَ عَلَى العَينَينِ ، وفَرَضَ عَلَى العَينَينِ غَيرَ ما فَرَضَ عَلَى اللِّسانِ ، وفَرَضَ عَلَى اللِّسانِ غَيرَ ما فَرَضَ عَلَى اليَدَينِ ، وفَرَضَ عَلَى اليَدَينِ غَيرَ ما فَرَضَ عَلَى الرِّجلَينِ، وفَرَضَ عَلَى الرِّجلَينِ غَيرَ ما فَرَضَ عَلَى الفَرجِ ، وفَرَضَ عَلَى الفَرجِ غَيرَ ما فَرَضَ عَلَى الوَجهِ . فَأَمّا ما فَرَضَ عَلَى القَلبِ مِنَ الإِيمانِ ، فَالإِقرارُ وَالمَعرِفَةُ وَالعَقدُ وَالرِّضا وَالتَّسليمُ بِأَن لا إلهَ إلَا اللّهُ وَحدَهُ لا شَريكَ لَهُ ، إلهاً واحِداً لَم يَتَّخِذ صاحِبَةً ولا وَلَداً ، وأنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ ورَسولُهُ صَلَواتُ اللّهِ عَلَيهِ وآلِهِ، وَالإِقرارُ بِما جاءَ مِن عِندِ اللّهِ مِن نَبِيٍّ أو كِتابٍ ، فَذلِكَ ما فَرَضَ اللّهُ عَلَى القَلبِ مِنَ الإِقرارِ وَالمَعرِفَةِ وهُوَ عَمَلُهُ ، وهُوَ قَولُ اللّهِ عز و جل : « إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنُّ بِالْاءِيمَانِ وَ لَكِن مَّن شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا » ⁽⁶⁾، وقالَ : « أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ » ⁽⁷⁾، وقالَ ⁽⁸⁾: « الَّذِينَ قَالُواْ ءَامَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ » ⁽⁹⁾وقالَ : « إِن تُبْدُواْ مَا فِى أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُم بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ وَ يُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ » ⁽¹⁰⁾، فَذلِكَ ما فَرَضَ اللّهُ عز و جل عَلَى القَلبِ مِنَ الإِقرارِ وَالمَعرِفَةِ وهُوَ عَمَلُهُ وهُوَ رَأسُ الإِيمانِ . وفَرَضَ اللّهُ عَلَى اللِّسانِ القَولَ وَالتَّعبيرَ عَنِ القَلبِ بِما عَقَدَ عَلَيهِ وأقَرَّ بِهِ ، قالَ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالى : « وَ قُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا » ⁽¹¹⁾وقالَ : « وَ قُولُواْ ءَامَنَّا بِالَّذِى أُنزِلَ إِلَيْنَا وَ أُنزِلَ إِلَيْكُمْ وَ إِلَـهُنَا وَ إِلَـهُكُمْ وَ حِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ » ⁽¹²⁾فَهذا ما فَرَضَ اللّهُ عَلَى اللِّسانِ وهُوَ عَمَلُهُ . وفَرَضَ عَلَى السَّمعِ أن يَتَنَزَّهَ عَنِ الاِستِماعِ إلى ما حَرَّمَ اللّهُ وأن يُعرِضَ عَمّا لا يَحِلُّ لَهُ مِمّا نَهَى اللّهُ عز و جل عَنهُ ، وَالإِصغاءِ إلى ما أسخَطَ اللّهَ عز و جل فَقالَ في ذلِكَ : « وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِى الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ ءَايَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُواْ مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُواْ فِى حَدِيثٍ غَيْرِهِ» ⁽¹³⁾ثُمَّ استَثنَى اللّهُ عز و جلمَوضِعَ النِّسيانِ فَقالَ : « وَإِمَّا يُنسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ » ⁽¹⁴⁾وقالَ : « فَبَشِّرْ عِبَادِ * الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَ أُوْلَئِكَ هُمْ أُوْلُواْ الْأَلْبَابِ » ⁽¹⁵⁾وقالَ عز و جل : « قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ هُمْ فِى صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ * وَ الَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ * وَ الَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ » ⁽¹⁶⁾وقالَ : « وَ إِذَا سَمِعُواْ اللَّغْوَ أَعْرَضُواْ عَنْهُ وَ قَالُواْ لَنَا أَعْمَالُنَا وَ لَكُمْ أَعْمَالُكُمْ » ⁽¹⁷⁾وقالَ : « وَ إِذَا مَرُّواْ بِاللَّغْوِ مَرُّواْ كِرَامًا » ⁽¹⁸⁾فَهذا ما فَرَضَ اللّهُ عَلَى السَّمعِ مِنَ الإِيمانِ ألّا يُصغِيَ إلى ما لا يَحِلُّ لَهُ وهُوَ عَمَلُهُ وهُوَ مِنَ الإِيمانِ . وفَرَضَ عَلَى البَصَرِ أن لا يَنظُرَ إلى ما حَرَّمَ اللّهُ عَلَيهِ وأن يُعرِضَ عَمّا نَهَى اللّهُ عَنهُ مِمّا لا يَحِلُّ لَهُ وهُوَ عَمَلُهُ وهُوَ مِنَ الإِيمانِ ، فَقالَ تَبارَكَ وتَعالى : « قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّواْ مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَ يَحْفَظُواْ فُرُوجَهُمْ » ⁽¹⁹⁾فَنَهاهُم أن يَنظُروا إلى عَوراتِهِم وأن يَنظُرَ المَرءُ إلى فَرجِ أخيهِ ويَحفَظَ فَرجَهُ أن يُنظَرَ إلَيهِ وقالَ : « وَ قُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ » ⁽²⁰⁾مِن أن تَنظُرَ إحداهُنَّ إلى فَرجِ اُختِها وتَحفَظَ فَرجَها مِن أن يُنظَرَ إلَيها وقالَ : كُلُّ شَيءٍ فِي القُرآنِ مِن حِفظِ الفَرجِ فَهُوَ مِنَ الزِّنا إلّا هذِهِ الآيَةَ فَإِنَّها مِنَ النَّظَرِ . ثُمَّ نَظَمَ ما فَرَضَ عَلَى القَلبِ وَاللِّسانِ وَالسَّمعِ وَالبَصَرِ في آيَةٍ اُخرى فَقالَ : « وَ مَا كُنتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَن يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَ لَا أَبْصَارُكُمْ وَ لَا جُلُودُكُمْ » ⁽²¹⁾يَعني بِالجُلودِ الفُروجَ وَالأَفخاذَ وقالَ : « وَ لَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ كُلُّ أُوْلَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئولًا » ⁽²²⁾فَهذا ما فَرَضَ اللّهُ عَلَى العَينَينِ مِن غَضِّ البَصَرِ عَمّا حَرَّمَ اللّهُ عز و جلوهُوَ عَمَلُهُما وهُوَ مِنَ الإِيمانِ . وفَرَضَ اللّهُ عَلَى اليَدَينِ أن لا يَبطِشَ بِهِما إلى ما حَرَّمَ اللّهُ وأن يَبطِشَ بِهِما إلى ما أمَرَ اللّهُ عز و جل وفَرَضَ عَلَيهِما مِنَ الصَّدَقَةِ وصِلَةِ الرَّحِمِ وَالجِهادِ في سَبيلِ اللّهِ وَالطَّهورِ لِلصَّلاةِ فَقالَ : « يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُواْ وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُواْ بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ » ⁽²³⁾وقالَ : « فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُواْ فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَآ أَثْخَنتُمُوهُمْ فَشُدُّواْ الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنَّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِدَاءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا » ⁽²⁴⁾فَهذا ما فَرَضَ اللّهُ عَلَى اليَدَينِ لِأَنَّ الضَّربَ مِن عِلاجِهِما . وفَرَضَ عَلَى الرِّجلَينِ ألّا يَمشِيَ بِهِما إلى شَيءٍ مِن معاصِي اللّهِ وفَرَضَ عَلَيهِمَا المَشيَ إلى ما يُرضِي اللّهَ عز و جل فَقالَ : « وَ لَا تَمْشِ فِى الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَن تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَن تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا » ⁽²⁵⁾وقالَ : « وَ اقْصِدْ فِى مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِن صَوْتِكَ إِنَّ أَنكَرَ الْأَصْوَ تِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ » ⁽²⁶⁾وقالَ فيما شَهِدَتِ الأَيدي وَالأَرجُلُ عَلى أنفُسِهِما وعَلى أربابِهِما من تَضييعِهِما لَما أمَرَ اللّهُ عز و جل بِهِ وفَرَضَهُ عَلَيهِما : « الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَ اهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُم بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ » ⁽²⁷⁾فَهذا أيضا مِمّا فَرَضَ اللّهُ عَلَى اليَدَينِ وعَلَى الرِّجلَينِ وهُوَ عَمَلُهُما وهُوَ مِنَ الإِيمانِ. وفَرَضَ عَلَى الوَجهِ السُّجودَ لَهُ بِاللَّيلِ وَالنَّهارِ في مَواقيتِ الصَّلاةِ فَقالَ : « يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ ارْكَعُواْ وَ اسْجُدُواْ وَ اعْبُدُواْ رَبَّكُمْ وَ افْعَلُواْ الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ » ⁽²⁸⁾فَهذِهِ فَريضَةٌ جامِعَةٌ عَلَى الوَجهِ وَاليَدَينِ وَالرِّجلَينِ . وقالَ في مَوضِعٍ آخَرَ : « وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُواْ مَعَ اللَّهِ أَحَدًا » ⁽²⁹⁾وقالَ فيما فَرَضَ عَلَى الجَوارِحِ مِنَ الطَّهورِ وَالصَّلاةِ بِها وذلِكَ أنَّ اللّهَ عز و جل لَمّا صَرَفَ نَبِيَّهُ صلى الله عليه و آله إلَى الكَعبَةِ عَنِ البَيتِ المَقدِسِ فَأَنزَلَ اللّهُ عز و جل : « وَ مَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ » ⁽³⁰⁾فَسَمَّى الصَّلاةَ إيماناً فَمَن لَقِيَ اللّهَ عز و جل حافِظا لِجَوارِحِهِ مُوفِيا كُلَّ جارِحَةٍ مِن جَوارِحِهِ ما فَرَضَ اللّهُ عز و جلعَلَيها لَقِيَ اللّهَ مُستَكمِلاً لِاءِيمانِهِ وهُوَ مِن أهلِ الجَنَّةِ ومَن خانَ في شَيءٍ مِنها أو تَعَدّى ما أمَرَ اللّهُ عز و جل فيها لَقِيَ اللّهَ ناقِصَ الإِيمانِ . قُلتُ : قَد فَهِمتُ نُقصانَ الإِيمانِ وتَمامَهُ ، فَمِن أينَ جاءَت زِيادَتُهُ ؟ فَقالَ : قَولُ اللّهِ عز و جل : «وَ إِذَا مَا أُنزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُم مَّن يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ ءَامَنُواْ فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَ هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَ أَمَّا الَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ» ⁽³¹⁾وقالَ : «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُم بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ ءَامَنُواْ بِرَبِّهِمْ وَ زِدْنَاهُمْ هُدًى» ⁽³²⁾ولَو كانَ كُلُّهُ واحِدا لا زِيادَةَ فيهِ ولا نُقصانَ لَم يَكُن لِأَحَدٍ مِنهُم فَضلٌ عَلَى الآخَرِ ولَاستَوَتِ النِّعَمُ فيهِ ولَاستَوَى النّاسُ وبَطَلَ التَّفضيلُ ، ولكِن بِتَمامِ الإِيمانِ دَخَلَ المُؤمِنونَ الجَنَّةَ وبِالزِّيادَةِ فِي الإِيمانِ تَفاضَلَ المُؤمِنونَ بِالدَّرَجاتِ عِندَ اللّهِ وبِالنُّقصانِ دَخَلَ المُفَرِّطونَ النّارَ. ⁽³³⁾

.

«و چون سوره اى نازل شود، از ميان آنان ، كسى است كه مى گويد: «اين [ سوره ] ايمان كدام يك از شما را افزود؟!» ؛ امّا كسانى كه ايمان آورده اند ، بر ايمانشان مى افزايد و آنان شادمانى مى كنند» .

«اوست آن كس كه در دل هاى مؤمنان ، آرامش را فرو فرستاد تا ايمانى بر ايمان خود بيفزايند، و سپاهيانِ آسمان ها و زمين ، از آنِ خدايند، و خدا همواره داناى سنجيده كار است» .

«و ما موكّلان آتش را جز فرشتگان نگردانيديم و شماره آنها را جز آزمايشى براى كسانى كه كافر شده اند ، قرار نداديم، تا آنان كه اهل كتاب اند ، يقين كنند و بر ايمان مؤمنان بيفزايد» .

«بر نعمت و فضل خدا و اين كه خداوند ، پاداش مؤمنان را تباه نمى گرداند، شادى مى كنند. كسانى كه [ در نبرد اُحُد ] پس از آن كه زخم برداشته بودند، دعوت خدا و پيامبر [ او ]را اجابت كردند، براى كسانى از آنان كه نيكى و پرهيزگارى كردند ، پاداشى بزرگ است ؛ همان كسانى كه [ برخى از ]مردم به ايشان گفتند: «مردمان براى [ جنگ با ]شما ، گرد آمده اند. پس، از آن بترسيد» ؛ و[ لى اين سخن ]بر ايمانشان افزود و گفتند: خدا ما را بس است و نيكو حمايتگرى است!» .

«و چون مؤمنان ، دسته هاى دشمن را ديدند، گفتند: «اين ، همان است كه خدا و فرستاده اش به ما وعده دادند و خدا و فرستاده اش راست گفتند» و جز بر ايمان و فرمان بردارى آنان نيفزود» .

حديثالكافىـ به نقل از ابو عمرو زبيرى ـ :به امام صادق عليه السلام گفتم : اى دانا ! مرا خبر دهيد كه كدام كار ، نزد خدا برتر است ؟ فرمود : «آن كارى كه خداوند ، چيزى را جز با آن نمى پذيرد» . گفتم : آن چيست؟ فرمود : «ايمان به خداى يگانه ، بلندترين درجه و ارجمندترين مقام و بالاترين بهره است» . گفتم : آيا مرا آگاه نمى كنى كه آيا ايمان ، گفتارِ همراه با كردار است ، يا گفتار است بى كردار؟ فرمود : «ايمان ، سراسر ، كردار است ، و گفتار هم جزئى از آن كردار است ، به حكم خداوند كه در كتابش بيان فرموده ، و نورش روشن است و حجّتش استوار ، و قرآن بدان گواهى مى دهد و به آن دعوت مى كند» . گفتم : قربانت گردم ! برايم شرح كن تا مطلب را دريابم . فرمود : «ايمان ، حالات و درجات و طبقات و منازلى [گوناگون] دارد . يك مرتبه آن ، كامل و در نهايت كمال است . مرتبه ديگر ، ناقص است و نقصانش آشكار است و برخى از آنها كامل ترند و كمالشان [بر نقص آنها] مى چربد» . گفتم : مگر ايمان ، كمال و نقص دارد و كم و زياد مى شود؟ فرمود : «آرى» . گفتم : چگونه چنين است ؟ فرمود : «چون خداوند ـ تبارك و تعالى ـ ايمان را بر اندام هاى آدميان واجب ساخت و آن را ميان اين اندام ها قسمت كرد و در ميان آنها پراكند ، بنا بر اين، هيچ اندامى از اندام ها نيست ، مگر آن كه نسبت به ايمان ، وظيفه اى غير از وظيفه اندام ديگر ، به او محوّل شده است . مثلاً يكى از اندام ها دل اوست كه به وسيله آن ، تعقّل و درك و فهم مى كند و فرمانده بدن اوست ، به طورى كه اندام ها جز با رأى و فرمان او كارى نمى كنند . ديگر از اندام هايش ، دو چشم اوست كه با آنها مى بيند ، و دو گوش او كه با آنها مى شنود ، و دو دست او كه با آنها كار مى كند ، و دو پاى او كه با آنها راه مى رود ، و اندام تناسلى اش كه با آن مجامعت مى كند ، و زبان او كه با آن سخن مى گويد ، و سر او كه چهره اش در آن است . پس هيچ يك از اين اندام ها نيست ، مگر آن كه آنچه از وظيفه ايمانى به او محوّل شده ، غير از آن چيزى است كه به اندام ديگر محوّل گشته است ، به حكمى كه از جانب خداوند خجسته نام ، رسيده و قرآن آن را برايش بيان كرده و بر آن گواهى داده است . مثلاً وظيفه اى كه بر دل واجب ساخته ، غير آن است كه بر گوش واجب ساخته و آنچه بر گوش واجب ساخته ، جز آن است كه بر دو چشم واجب ساخته و آنچه بر دو چشم واجب ساخته ، جز آن است كه بر زبان واجب ساخته و آنچه بر زبان واجب ساخته ، جز آن است كه بر دستان واجب ساخته و آنچه بر دستان واجب ساخته ، جز آن است كه بر پاها واجب ساخته و آنچه بر پاها واجب ساخته ، جز آن است كه بر آلت تناسلى واجب ساخته و آنچه بر آلت تناسلى واجب ساخته ، جز آن است كه بر چهره واجب ساخته است . آنچه از ايمان بر دل واجب ساخته ، اقرار است و شناخت و اعتقاد و خشنودى و گردن نهادن به اين كه معبودى جز خداى يگانه بى انباز نيست ، معبودى يكتاست و همسر و فرزند نگرفته است ، و پذيرفتنِ اين كه محمّد ـ كه درودهاى خدا بر او و خاندانش باد ـ بنده او و فرستاده اوست ، و اقرار كردن به هر پيامبر و كتابى كه از جانب خدا آمده است . پس اقرار و شناخت ، وظيفه اى است كه خداوند بر عهده دل نهاده و اين ، عمل دل است . اين است [معناى] سخن خداوند عز و جل كه : «مگر كسى كه مجبور شود ؛ ولى دلش به ايمان مطمئن است . امّا كسى كه سينه اش به كفر گشاده گردد» و فرموده است : «آگاه باشيد كه با ياد خدا دل ها آرام مى گيرد» و فرموده است : «كسانى كه با دهان هاى خود ايمان آورده اند ، ولى با دل هايشان ايمان نياورده اند» ، و فرموده است : «اگر آنچه را در درون خود داريد ، آشكار سازيد يا پنهانش داريد ، خدا شما را براى آن ، حسابرسى مى كند . سپس آن كس را كه بخواهد ، مى آمرزد و آن كس را كه بخواهد ، عذاب مى كند» . پس اقرار و شناخت ، چيزى است كه خداوند عز و جل بر دل واجب ساخته و اين ، عمل دل است و در رأس ايمان قرار دارد . وظيفه اى كه خداوند بر زبان واجب ساخته ، گفتار است و اظهار آنچه در دل ، آن را باور دارد و بدان اقرار كرده است . خداوند ـ تبارك و تعالى ـ فرموده است : «و به مردم ، سخن نيك بگوييد» و فرموده است : «و بگوييد : به آنچه به سوى ما نازل شده و آنچه به سوى شما نازل گرديده است ، ايمان آورديم ، و خداى ما و خداى شما يكى است و ما تسليم اوييم» . اين است آنچه خداوند بر زبان واجب ساخته و همين ، عمل زبان است . وظيفه اى كه بر عهده گوش نهاده ، اين است كه از گوش دادن به آنچه خدا حرام كرده ، دورى كند و از آنچه برايش روا نيست و خداوند عز و جل از آن نهى كرده است و نيز از شنيدن آنچه خداوند عز و جل را ناخشنود مى سازد ، روى گرداند . خداوند عز و جل در اين باره فرموده است : «و در كتاب ، بر شما نازل كرده كه : هر گاه شنيديد آيات خدا مورد انكار و ريشخند قرار مى گيرد ، با آنان منشينيد تا به سخنى غير از آن بپردازند» . سپس خداوند عز و جلمورد فراموشى را جدا كرده و فرموده است : «و اگر شيطان تو را به فراموشى انداخت ، پس از توجّه ، ديگر با قوم ستمكار منشين» . نيز فرموده است : «پس نويد ده بندگانم را ؛ همانان كه سخن را مى شنوند و بهترينش را پيروى مى كنند . اينان ، كسانى هستند كه خدا هدايتشان كرده است و اينان ، همان خردمندان اند» و فرموده است : «به راستى كه مؤمنان ، رستگار شدند ؛ همانان كه در نمازشان خاكسارند و همانان كه از [كار و سخنِ] بيهوده روى گردان اند و همانان كه زكات را مى پردازند» و فرموده است : «و هر گاه ياوه اى بشنوند ، از آن روى بر مى تابند و مى گويند : كردارهاى ما از آنِ ماست و كردارهاى شما از آنِ شماست» و فرموده است : «و هر گاه بر ياوه اى بگذرند ، بزرگوارانه مى گذرند» . اين است آنچه خداوند از ايمان ، بر گوش واجب ساخته و [خلاصه ]آن ، اين است كه به آنچه برايش روا نيست ، گوش نسپارد . اين ، عمل گوش است و اين ، خود ، از ايمان است . همچنين بر چشم واجب ساخت كه به آنچه خداوند بر او حرام ساخته است ، ننگرد و از آنچه خداوند ، نهى كرده است و برايش روا نيست ، روى بگرداند . همين ، عمل چشم است و اين عمل ، از ايمان است . خداوند ـ تبارك و تعالى ـ فرموده است : «به مردان مؤمن بگو كه ديدگان خويش را فرو پوشند و عورت هايشان را نگه دارند» . پس آنان را از نگريستن به عورت يكديگر نهى فرموده تا كسى به عورت برادر [دينىِ] خويش نگاه نكند و [دستور داده كه] هر كسى ، عورت خود را از نگاه ديگران بپوشاند . نيز فرموده است : «به زنان مؤمن بگو كه ديدگانِ خود را فرو پوشند و عورت هاى خويش را نگاه دارند» ، [يعنى خوددارى كنند] از اين كه زنى به عورت زنى ديگر بنگرد و بايد عورت خود را حفظ كند از اين كه ديگرى به عورت او نگاه كند» . امام صادق عليه السلام فرمود : «آنچه در باره حفظ عورت در قرآن آمده ، در باره زناست ، بجز اين آيه كه مربوط به نگاه كردن است . سپس خداوند ، آنچه را كه بر دل و زبان و گوش و چشم واجب ساخته ، در آيه اى ديگر ، يك جا آورد و فرمود : «شما پنهان نمى داريد كه گوش و چشمان و پوست هايتان ، بر ضدّ شما گواهى دهند» و مقصود از پوست ها ، عورت ها و ران هاست ، و فرمود : «از آنچه بدان علم ندارى ، پيروى مكن كه گوش و چشم و دل ، همگى مورد بازخواست قرار مى گيرند» . پس اين است آنچه خداوند بر چشمان واجب ساخته است ؛ يعنى چشمپوشى از آنچه خداوند عز و جل حرام ساخته . همين ، عمل دو چشم است و اين ، خود ، از ايمان است . خداوند بر دو دست واجب ساخت كه با آنها كارى را كه خداوند حرام كرده است ، انجام ندهند و آنچه را خداوند فرمان داده است ، انجام دهند ، و صدقه دادن و كمك به خويشاوند و جهاد در راه خدا و وضو گرفتن براى نماز را بر آنها واجب كرده و فرموده است : «اى كسانى كه ايمان آورده ايد! هر گاه براى نماز برخاستيد ، صورت ها و دست هايتان را تا آرنج بشوييد و سرهاى خود را و پاهايتان را تا برآمدگىِ آن ، مسح كنيد» و فرموده است : «هر گاه به كافران برخورديد ، گردن ها[يشان ]را بزنيد و چون آنها را از پاى در آورديد ، پس [اسيران را] استوار در بند كشيد . سپس يا منّت نهيد [و آزادشان كنيد ]و يا فديه بگيريد ، تا اين كه جنگ ، فرو بنشيند» . اين است آنچه خداوند بر دست ها واجب ساخته ؛ چرا كه ضربه زدن ، كار آنهاست . بر دو پا نيز واجب ساخت كه با آنها به سوى معاصى خداوند نروند و در راهى كه خداوند عز و جل مى پسندد ، گام بردارند ، و فرموده است : «و در زمين ، متكبّرانه راه مرو كه تو هرگز زمين را نخواهى شكافت و هرگز به بلندى كوه ها نخواهى رسيد» و فرموده است : «و در راه رفتنت ، معتدل باش و صداى خود را آهسته ساز كه بدترين بانگ ها ، بانگ خران است» و در باره اين كه دست ها و پاها بر ضدّ خودشان و صاحبانشان ، به فرو نهادن آنچه خداوند عز و جل بدان فرمان داده و بر آنها واجب ساخته است ، گواهى مى دهند ، مى فرمايد : «امروز بر دهان هايشان مهر مى زنيم و دست هايشان با ما سخن مى گويند و پاهايشان به كارهايى كه مى كرده اند ، گواهى مى دهند» . اين نيز از وظايفى است كه خداوند بر عهده دست ها و پاها نهاده است . همين ، عمل آنهاست و اين ، خود ، از ايمان است . نيز بر چهره واجب ساخته كه شب و روز ، در اوقات نماز ، براى او به خاك افتد ، و فرموده است : «اى كسانى كه ايمان آورده ايد! ركوع و سجود به جاى آوريد و پروردگارتان را بندگى كنيد و كار نيك انجام دهيد . شايد كه رستگار شويد» . اين است وظايف همه جانبه چهره و دست ها و پاها . و در جاى ديگر فرموده است : «سجده گاه ها از آنِ خداست . پس هيچ كس را با خدا مخوانيد» و [اين را] در باره طهارت (وضو) و نماز كه بر اعضا[ى هفتگانه] واجب ساخته ، فرموده است و دليلش آن است كه چون خداوند عز و جل پيامبرش را از بيت المقدّس به سوى كعبه برگردانْد ، اين آيه را نازل فرمود : «خدا كسى نيست كه ايمان شما را تباه كند . همانا خدا با مردم ، دلسوز و مهربان است» و نماز را ايمان ناميد . حال ، كسى كه خداوند عز و جل را در حالى ديدار كند كه اعضاى خود را حفظ كرده باشد و وظيفه اى را كه خداوند عز و جل بر عهده هر عضوى از اعضايش نهاده ، انجام داده باشد ، با ايمان كامل ، خداوند را ديدار مى كند و از اهل بهشت خواهد بود ؛ ولى كسى كه چيزى از اين وظايف را كم بگزارد يا از آنچه خداوند عز و جل در باره آنها فرمان داده است ، تجاوز كند ، با ايمان ناقص ، خداوند عز و جل را ديدار مى كند» . گفتم : معناى كاستى و كمال ايمان را دريافتم . افزايش آن چگونه است ؟ امام صادق عليه السلام فرمود : «خداوند عز و جل فرموده است : «و چون سوره اى نازل شود ، در ميان ايشان كسى هست كه بگويد : «اين [سوره] ، ايمان كدام يك از شما را افزود؟» ؛ امّا كسانى كه ايمان آورده اند ، بر ايمانشان مى افزايد و ايشان شادمانى مى كنند . امّا كسانى كه در دل هايشان بيمارى است ، پليدى اى بر پليدى شان مى افزايد» ، و [در باره اصحاب كهف] فرموده است : «ما خبرشان را بر تو درست حكايت مى كنيم : آنان جوانانى بودند كه به پروردگارشان ايمان آورده بودند و بر هدايتشان افزوديم» . اگر ايمان ، سراسر يك نواخت بود و فزونى و كاستى اى در آن نبود ، كسى بر ديگرى برترى نمى داشت و نعمت ايمان ، يك سان مى بود و مردم برابر مى شدند و ترجيح از ميان مى رفت ؛ امّا به سبب تماميت ايمان است كه مؤمنان به بهشت مى روند و به سبب فزونىِ ايمان [ در يكى نسبت به ديگرى] است كه درجات مؤمنان در نزد خداوند ، متفاوت خواهد بود و به سبب كاستىِ آن است كه كوتاهى كنندگان ، به دوزخ مى روند» .

.

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

. .

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :لا يَكونُ المُؤمِنُ مُؤمِنا ولا يَستَكمِلُ الإِيمانَ حَتّى يَكونَ فيهِ ثَلاثُ خِصالٍ : اِقتِباسُ العِلمِ ، وَالصَّبرُ عَلَى المَصائِبِ ، ويَرفُقُ ⁽¹⁾فِي المَعاشِ . ⁽²⁾

تفسير العيّاشي عن أبي حمزة الثمالي :قُلتُ [لِأَبي جَعفَرٍ عليه السلام ] : أصلَحَكَ اللّهُ أيُّ شَيءٍ إذا عَمِلتُهُ أنَا استَكمَلتُ حَقيقَةَ الإِيمانِ ؟ قالَ : تُوالي أولِياءَ اللّهِ وتُعادي أعداءَ اللّهِ ، وتَكونُ مَعَ الصّادِقينَ كَما أمَرَكَ اللّهُ . ⁽³⁾

الإمام الباقر عليه السلام :لا يَستَكمِلُ عَبدٌ الإِيمانَ حَتّى يَعرِفَ أنَّهُ يَجري لِاخِرِنا ما يَجري لِأَوَّلِنا ، وهُم فِي الطّاعَةِ وَالحُجَّةِ وَالحَلالِ وَالحَرامِ سَواءٌ ، ولِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله وأميرِ المُؤمِنينَ عليه السلام فَضلُهُما . ⁽⁴⁾

الإمام الصادق عليه السلام :مَن سَرَّهُ أن يَستَكمِلَ الإِيمانَ كُلَّهُ فَليَقُل : القَولُ مِنّي في جَميعِ الأَشياءِ قَولُ آلِ مُحَمَّدٍ ، فيما أسَرّوا وما أعلَنوا وفيما بَلَغَني عَنهُم وفيما لَم يَبلُغني . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلام :مَن سَرَّهُ أن يُتِمَّ اللّهُ لَهُ إيمانَهُ حَتّى يَكونَ مُؤمِنا حَقّاً حَقّاً فَليَفِ للّهِِ بِشُروطِهِ الَّتِي اشتَرَطَها عَلَى المُؤمِنينَ ، فَإِنَّهُ قَدِ اشتَرَطَ ـ مَعَ وِلايَتِهِ ووِلايَةِ رَسولِهِ ووِلايَةِ أئِمَّةِ المُؤمِنينَ ـ إقامَ الصَّلاةِ ، وإيتاءَ الزَّكاةِ ، وإقراضَ اللّهِ قَرضا حَسَنا ، وَاجتِنابَ الفَواحِشِ ما ظَهَرَ مِنها وما بَطَنَ ، فَلَم يَبقَ شَيءٌ مِمّا فُسِّرَ مِمّا حَرَّمَ اللّهُ إلّا وقَد دَخَلَ في جُملَةِ قَولِهِ ⁽⁶⁾... . ⁽⁷⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :مؤمن ، مؤمن نخواهد بود و ايمان را كامل نمى گرداند ، مگر آن كه سه خصلت در او باشد : فرا گرفتن دانش ، شكيبايى در گرفتارى ها ، و مدارا در امر معاش .

تفسير العيّاشىـ به نقل از ابو حمزه ثمالى ـ :[به امام باقر عليه السلام ] گفتم : خدايت به سلامت دارد ! چه چيز است كه اگر انجامش دهم ، حقيقت ايمان را كامل كرده ام ؟ فرمود : «همين كه دوستان خدا را دوست بدارى و دشمنان خدا را دشمن بدارى و چنان كه خداوند به تو دستور داده است ، با راستان باشى» .

امام باقر عليه السلام :هيچ بنده اى ايمان را كامل نمى كند ، تا آن گاه كه دريابد : آنچه براى اوّلينِ ما [اهل بيت] بوده ، براى آخرين ما نيز هست و همه آنان ، در [وجوب ]اطاعت [از آنان] و حجّت بودن و [بيان] حلال و حرام ، يك سان اند ، و [البتّه ]محمّد صلى الله عليه و آله و امير مؤمنان عليه السلام فضيلت خود را دارند .

امام صادق عليه السلام :هر كس خوش دارد كه تمام مراتب ايمان را كامل گرداند ، بايد بگويد : «سخن [و عقيده ]من در باره همه چيز ، سخن خاندان محمّد عليهم السلام است ، در باره آنچه پنهان داشته اند و آنچه آشكار ساخته اند و در باره آنچه از ايشان به من رسيده و آنچه به من نرسيده است» .

امام صادق عليه السلام :هر كس خوش دارد كه خداوند ، ايمان او را برايش كامل گرداند تا مؤمن حقيقى و واقعى باشد ، بايد به شروطى كه خداوند براى مؤمنان نهاده است ، عمل كند . خداوند ، افزون بر شرط ولايت خود و ولايت پيامبرش و ولايت امامان مؤمنان ، گزاردن نماز و پرداختن زكات و وامِ نيكو دادن به خداوند و دورى كردن از زشتكارى ها را ، چه آشكارش و چه پنهانش را نيز شرط كرده است . آنچه خداوند ، حرام كرده و بيانش نموده است ، همگى در ضمن اين سخن او جاى دارد . ⁽¹⁾

.

الإمام عليّ عليه السلام :لا يَكمُلُ إيمانُ عَبدٍ حَتّى يُحِبَّ مَن أحَبَّهُ اللّهُ سُبحانَهُ ، ويُبغِضَ مَن أبغَضَهُ اللّهُ سُبحانَهُ . ⁽¹⁾

الإمام الصادق عليه السلام :مَن أحَبَّ للّهِِ وأبغَضَ للّهِِ وأعطى للّهِِ فَهُوَ مِمَّن كَمَلَ إيمانُهُ . ⁽²⁾

الإمام عليّ عليه السلام :يا نَوفُ ، إنَّهُ مَن أحَبَّ فِي اللّهِ لَم يَستَأثِر عَلى مُحِبّيهِ ، ومَن أبغَضَ فِي اللّهِ لَم يُنِل مُبغِضيهِ خَيرا . عِندَ ذلِكَ استَكمَلتُم حَقائِقَ الإِيمانِ . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :مَن أحَبَّ أن يَكمُلَ إيمانُهُ فَليَكُن حُبُّهُ للّهِِ وبُغضُهُ للّهِِ ورضِاهُ للّهِِ وسَخَطُهُ للّهِِ . ⁽⁴⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :مَن أحَبَّ أن يَلقَى اللّهَ وقَد كَمَلَ إيمانُهُ وحَسُنَ إسلامُهُ فَليُوالِ الحُجَّةَ صاحِبَ الزَّمانِ القائِمَ المُنتَظَرَ المَهدِيَّ م ح م د بنَ الحَسَنِ . ⁽⁵⁾

.

امام على عليه السلام :ايمان هيچ بنده اى كامل نمى شود ، مگر آن گاه كه هر كس را كه خداوند سبحان دوست دارد ، او نيز دوست بدارد و هر كس را كه خداوند سبحان دشمن مى دارد ، او نيز دشمن دارد .

امام صادق عليه السلام :هر كس دوستى و دشمنى اش براى خدا باشد و به خاطر خدا عطا كند ، او كسى است كه ايمانش كامل است .

امام على عليه السلامـ خطاب به نوف بكالى ـ :اى نوف! آن كه براى خدا دوست بدارد ، هيچ كس را بر دوستدارانِ او ترجيح نمى دهد و آن كه براى خدا دشمن بدارد ، به دشمنان او خوبى نمى كند . در اين صورت است كه حقايق ايمان را كامل كرده ايد .

امام على عليه السلام :هر كه دوست دارد ايمانش كامل باشد ، بايد مهر و كينش ، و خرسندى و ناخرسندى اش ، براى خدا باشد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه دوست دارد خداوند را با ايمان كامل و اسلام نيكو ديدار كند ، بايد حجّت خدا ، صاحب زمان ، قائم منتظر مهدى ، م ح م د بن حسن ، را دوست بدارد .

.

عنه صلى الله عليه و آله :مَن أعطى للّهِِ ومَنَعَ للّهِِ وأحَبَّ للّهِِ وأبغَضَ للّهِِ وأنكَحَ للّهِِ فَقَدِ استَكمَلَ إيمانَهُ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :إنَّ أفضَلَ عُرَى الإِيمانِ الحُبُّ فِي اللّهِ وَالبُغضُ فِي اللّهِ . ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آلهـ لَمّا سَأَلَهُ مُعاذٌ عَن أفضَلِ الإِيمانِ ـ :أفضَلُ الإِيمانِ أن تُحِبَّ للّهِِ ، وتُبغِضَ فِي اللّهِ ، وتُعمِلَ لِسانَكَ في ذِكرِ اللّهِ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا يَستَكمِلُ العَبدُ الإِيمانَ حَتّى يَكونَ قِلَّةُ الشَّيءِ أحَبَّ إلَيهِ مِن كَثرَتِهِ وحَتّى يَكونَ أن لا يُعرَفَ أحَبَّ إلَيهِ مِن أن يُعرَفَ . ⁽⁴⁾

عنه صلى الله عليه و آله :ثَلاثُ خِصالٍ مَن كُنَّ فيهِ استَكمَلَ خِصالَ الإِيمانِ : إذا رَضِيَ لَم يُدخِلهُ رِضاهُ في باطِلٍ ، وإذا غَضِبَ لَم يُخرِجهُ الغَضَبُ مِنَ الحَقِّ ، وإذا قَدَرَ لَم يَتَعاطَ ما لَيسَ لَهُ . ⁽⁵⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا يَستَكمِلُ العَبدُ الإِيمانَ حَتّى يُحسِنَ خُلُقَهُ ولا يَشفِيَ غَيظَهُ. ⁽⁶⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا يَكمُلُ الإِيمانُ بِاللّهِ حَتّى يَكونَ فيهِ خَمسُ خِصالٍ : التَّوَكُّلُ عَلَى اللّهِ وَالتَّفويضُ إلَى اللّهِ ، وَالتَّسليمُ لِأَمرِ اللّهِ وَالرِّضا بِقَضاءِ اللّهِ ، وَالصَّبرُ عَلى بَلاءِ اللّهِ . إنَّهُ مَن أحَبَّ للّهِِ ، وأبغَضَ للّهِِ وأعطى للّهِِ ومَنَعَ للّهِِ فَقَدِ استَكمَلَ الإِيمانَ . ⁽⁷⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر كه دادن و ندادنش و مهر و كينش ، براى خدا باشد و براى [ اطاعت از] خدا ازدواج كند ، ايمانش را به كمال رسانده است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بهترين دستگيره ايمان ، دوست داشتن براى خدا و دشمن داشتن براى خداست .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ در پاسخ معاذ كه از ايشان در باره برترين ايمان پرسيد ـ :برترين [درجه] ايمان ، اين است كه براى خدا دوست بدارى و براى خدا دشمن بدارى ، و زبانت را در ياد خدا به كار اندازى .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بنده ايمان را كامل نمى گرداند ، مگر آن گاه كه كم داشتن را از زياد داشتن ، دوست تر بدارد و آن گاه كه ناشناخته بودن ، نزد او محبوب تر از معروف بودن باشد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سه خصلت است كه هر كس داشته باشد ، خصلت هاى ايمان را كامل دارد : هر گاه خشنود مى شود ، خشنودى اش او را به ناحق نكشاند ، و هر گاه خشمگين مى شود ، خشمش او را از حق برون نَبَرد ، و هر گاه قدرت مى يابد ، به آنچه از او نيست ، دست دراز نكند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :بنده ، ايمانش كامل نيست ، مگر آن گاه كه اخلاقش را نيكو گرداند و انتقامگيرى نكند . ⁽¹⁾

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان به خدا كامل نيست ، مگر آن گاه كه پنج خصلت در بنده باشد : توكّل به خدا ، وا گذاردن [كارها] به خدا ، گردن نهادن به فرمان خدا ، خشنود بودن به قضاى خدا ، و شكيبايى در بلا [و آزمايش] خدا . هر كس براى خدا دوست بدارد و براى خدا دشمن بدارد ، و براى خدا عطا كند و براى خدا از عطا كردن خوددارى نمايد ، ايمان را كامل گردانيده است .

.

عنه صلى الله عليه و آله :ثَلاثٌ مَن كُنَّ فيهِ استَكمَلَ إيمانَهُ : لا يَخافُ فِي اللّهِ لَومَةَ لائِمٍ ، ولا يُرائي بِشَيءٍ مِن عَمَلِهِ ، وإذا عُرِضَ عَلَيهِ أمرانِ أحَدُهُما لِلدُّنيا وَالآخَرُ لِلآخِرَةِ آثَرَ أمرَ الآخِرَةِ عَلى أمرِ الدُّنيا . ⁽¹⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله عن جبرئيل :لا تَكمُلُ شَجَرَةٌ إلّا بِالثَّمَرِ ، كَذلِكَ الإِيمانُ لا يَكمُلُ إلّا بِالكَفِّ عَنِ المَحارِمِ . ⁽²⁾

المعجم الكبير عن ابن عبّاس :قالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : لَيسَ بِمُؤمِنٍ مُستَكمِلِ الإِيمانِ مَن لَم يَعُدَّ البَلاءَ نِعمَةً وَالرَّخاءَ مُصيبَةً قالوا : كَيفَ يا رَسولَ اللّهِ؟ قالَ : لِأَنَّ البَلاءَ لا يَتبَعُهُ إلَا الرَّخاءُ وكَذلِكَ الرَّخاءُ لا تَتبَعُهُ إلَا المُصيبَةُ ، ولَيسَ بِمُؤمِنٍ مُستَكمِلِ الإِيمانِ مَن لَم يَكُن في غَمٍّ ما لَم يَكُن في صَلاةٍ ، قالوا : ولِمَ يا رَسولَ اللّهِ ؟ قال : لِأَنَّ المُصَلِّيَ يُناجي رَبَّهُ ، وإذا كانَ في غَيرِ صَلاةٍ إنَّما يُناجِي ابنَ آدَمَ . ⁽³⁾

رسول اللّه صلى الله عليه و آله :وَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ إنَّ القُرآنَ وَالذِّكرَ لَيُنبِتانِ الإِيمانَ فِي القَلبِ كَما يُنبِتُ الماءُ العُشبَ . ⁽⁴⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سه چيز است كه در هر كس وجود داشته باشند ، ايمانش كامل است : در راه خدا از نكوهش هيچ نكوهشگرى نهراسد ، در هيچ كار خود ريا نكند ، و هر گاه دو امر برايش پيش آيد كه يكى دنيايى و ديگرى آخرتى بود ، كار آخرت را بر كار دنيا برگزيند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهـ به نقل از جبرئيل عليه السلام ـ :درخت به كمال نمى رسد ، مگر آن گاه كه به بار بنشيند . ايمان نيز به كمال نمى رسد ، مگر با خوددارى از حرام ها .

المعجم الكبيرـ به نقل از ابن عبّاس ـ :پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود : «مؤمنِ كامل ايمان نيست كسى كه گرفتارى را نعمت ، و آسايش را مصيبت نشمارد» . اصحاب پرسيدند : چرا ، اى پيامبر خدا؟ فرمود : «چون گرفتارى ، حتما آسايش در پى دارد و آسايش نيز حتما مصيبت به دنبال دارد . همچنين مؤمنِ كامل ايمان نيست كسى كه وقتى در حال نماز نيست ، در غم و اندوه نباشد» . اصحاب پرسيدند : چرا ، اى پيامبر خدا؟ فرمود : «چون نمازگزار ، با پروردگارش سخن مى گويد و هر گاه در غير نماز باشد ، لاجرم با آدميزاد سخن مى گويد» .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :سوگند به آن كه جانم در دست اوست ، قرآن و ذكر ، ايمان را در دل مى رويانند ، آن سان كه آب ، گياه را مى روياند .

.

عنه صلى الله عليه و آله :أكمَلُ المُؤمِنينَ مَن سَلِمَ المُسلِمونَ مِن لِسانِهِ ويَدِهِ. ⁽¹⁾

عنه صلى الله عليه و آله :لا يُؤمِنُ أحَدُكُم حَتّى يُحِبَّ لِأَخيهِ ما يُحِبُّ لِنَفسِهِ. ⁽²⁾

عنه صلى الله عليه و آله :مَن رَأى مِنكُم مُنكَرا فَليُغَيِّرهُ بِيَدِهِ ، فَإِن لَم يَستَطِع فَبِلِسانِهِ ، فَإِن لَم يَستَطِع فَبِقَلبِهِ؛ وذلِكَ أضعَفُ الإِيمانِ . ⁽³⁾

عنه صلى الله عليه و آله :الإِيمانُ بِضعٌ وسَبعونَ ـ أو بِضعٌ وسِتّونَ ـ شُعبَةً ، فَأَفضَلُها قَولُ لا إلهَ إلَا اللّهُ ، وأدناها إماطَةُ الأَذى عَنِ الطَّريقِ . ⁽⁴⁾

عيسى عليه السلام :بِحَقٍّ أقولُ لَكُم : إنَّ الزَّرعَ لا يَصلُحُ إلّا بِالماءِ وَالتُّرابِ ، كَذلِكَ الإِيمانُ لا يَصلُحُ إلّا بِالعِلمِ وَالعَمَلِ . ⁽⁵⁾

الإمام عليّ عليه السلام :غايَةُ الإِيمانِ المُوالاةُ فِي اللّهِ ، وَالمُعاداةُ فِي اللّهِ ، وَالتَّباذُلُ فِي اللّهِ ، وَالتَّواصُلُ فِي اللّهِ سُبحانَهُ . ⁽⁶⁾

.

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :كامل ترينِ مؤمنان ، كسى است كه مسلمانان از دست و زبان او آسوده باشند .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هيچ يك از شما مؤمن نيست ، مگر آن كه آنچه را براى خود دوست دارد ، براى برادرش نيز دوست بدارد .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :هر يك از شما مُنكرى را ديد ، با دستش مخالفت كند . اگر نتوانست ، با زبانش و اگر نتوانست ، با دلش و اين ، ضعيف ترين مرتبه ايمان است .

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :ايمان ، هفتاد و چند ـ يا شصت و چند ـ شاخه دارد كه برترينِ آنها ، گفتنِ «لا إله إلّا اللّه » [و عقيده توحيد] است و كمترينِ آنها ، كنار زدن چيزهاى آزارنده ، از سر راه مردم .

عيسى عليه السلام :راستش را به شما بگويم : زراعت ، جز با آب و خاك ، آباد نمى شود . همين طور ، ايمان جز به دانش و كردار ، آباد نمى شود .

امام على عليه السلام :نهايت ايمان ، دوست داشتن براى خدا و دشمن داشتن براى خدا و بخشش كردن براى خدا و ارتباط داشتن براى خداست .

.

عنه عليه السلام :لا يَكمُلُ إيمانُ المُؤمِنِ حَتّى يَعُدَّ الرَّخاءَ فِتنَةً وَالبَلاءَ نِعمَةً . ⁽¹⁾

عنه عليه السلام :ثَلاثٌ مَن كُنَّ فيهِ كَمَلَ إيمانُهُ : العَقلُ ، وَالحِلمُ ، وَالعِلمُ . ⁽²⁾

عنه عليه السلام :لَن يُكمِلَ العَبدُ حَقيقَةَ الإِيمانِ حَتّى يُؤثِرَ دينَهُ عَلى شَهوَتِهِ ، ولَن يَهلِكَ حَتّى يُؤثِرَ شَهوَتَهُ عَلى دينِهِ. ⁽³⁾

عنه عليه السلام :ثَلاثٌ مَن كُنَّ فيهِ فَقَد أكمَلَ الإِيمانَ : العَدلُ فِي الغَضَبِ وَالرِّضا ، وَالقَصدُ فِي الفَقرِ وَالغِنى ، وَاعتِدالُ الخَوفِ وَالرَّجاءِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :مِن كَمالِ الإِيمانِ مُكافَأَةُ المُسيءِ بِالإِحسانِ . ⁽⁵⁾

عنه عليه السلامـ في دُعائِهِ في قُنوتِ الوَترِ ـ :اللّهُمَّ أنتَ مُنتَهى غايَتي ورَجائي ومَسأَلَتي وطَلِبَتي ، أسأَلُكَ يا إلهي كَمالَ الإِيمانِ وتَمامَ اليَقينِ وصِدقَ التَّوَكُّلِ عَلَيكَ وحُسنَ الظَّنِّ بِكَ . ⁽⁶⁾

عنه عليه السلام :حَبيبي رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله أمَرَني أن أدعُوَ بِهِنَّ عِندَ خَتمِ القُرآنِ : اللّهُمَّ إنّي أسأَلُكَ إخباتَ المُخبِتينَ وإخلاصَ الموقِنينَ ومُرافَقَةَ الأَبرارِ وَاستِحقاقَ حَقائِقِ الإِيمانِ . ⁽⁷⁾

الأمالي للصدوق عن الأصبغ بن نباتة :سَمِعتُ أميرَ المُؤمِنينَ عَلِيَّ بنَ أبي طالِبٍ عليه السلام يَقولُ : سَأَلتُ رَسولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله عَن صِفَةِ المُؤمِنِ ، فَنَكَسَ رَأسَهُ ثُمَّ رَفَعَهُ فَقالَ : فِي المُؤمِنينَ عِشرونَ خَصلَةً ، فَمَن لَم تَكُن فيهِ لَم يَكمُل إيمانُهُ . يا عَلِيُّ إنَّ المُؤمِنينَ هُمُ الحاضِرونَ لِلصَّلاةِ ، وَالمُسارِعونَ إلَى الزَّكاةِ ، وَالحاجّونَ لِبَيتِ اللّهِ الحَرامِ ، وَالصّائِمونَ في شَهرِ رَمَضانَ ، وَالمُطعِمونَ المِسكينَ ، وَالماسِحونَ رَأسَ اليَتيمِ ، المُطَهِّرونَ أظفارَهُم ، المُتَّزِرونَ عَلى أوساطِهِمُ ، الَّذينَ إن حَدَّثوا لَم يَكذِبوا ، وإذا وَعَدوا لَم يُخلِفوا ، وإذَا ائتُمِنوا لَم يَخونوا ، وإن تَكَلَّموا صَدَقوا ، رُهبانٌ بِاللَّيلِ اُسدٌ بِالنَّهارِ ، صائِمونَ بِالنَّهارِ ، قائِمونَ بِاللَّيلِ ، لا يُؤذونَ جارا ، ولا يَتَأَذّى بِهِم جارٌ ، الَّذينَ مَشيُهُم عَلَى الأَرضِ هَونٌ ⁽⁸⁾، وخُطاهُم إلى بُيوتِ الأَرامِلِ ، وعَلى أثَرِ الجَنائِزِ ، جَعَلَنَا اللّهُ وإيّاكُم مِنَ المُتَّقينَ . ⁽⁹⁾

.

امام على عليه السلام :ايمان مؤمن ، كامل نمى شود ، مگر آن گاه كه آسايش را فتنه (آزمايش) بشمارد و گرفتارى را نعمت .

امام على عليه السلام :سه چيز است كه در هر كس وجود داشته باشند ، ايمانش كامل است : خِرد و بردبارى و دانايى .

امام على عليه السلام :بنده هرگز حقيقت ايمان را كامل نمى گرداند ، مگر آن گاه كه دينش را بر هوس خود برگزيند ، و هرگز به هلاكت در نمى افتد ، مگر آن گاه كه هوس خود را بر دينش برگزيند .

امام على عليه السلام :سه خصلت است كه هر كس داراى آنها باشد ، ايمانش كامل است : خارج نشدن از جادّه عدالت به هنگام خشم و خشنودى ، ميانه روى به هنگام نادارى و توانگرى ، و هم اندازه بودنِ بيم و اميد .

امام على عليه السلام :نيكى كردن به آن كه بدى كرده ، از كامل بودن ايمان است .

امام على عليه السلامـ در دعاى ايشان در قنوت نماز وَتْر ـ :بار خدايا! تو مقصد و اميد و خواست و مطلوب نهايىِ من هستى . معبود من! ايمان كامل و يقين تام و توكّل صادقانه بر تو و خوش گمانى به تو را از تو درخواست مى كنم .

امام على عليه السلام :محبوبم پيامبر خدا صلى الله عليه و آله به من فرمود كه هنگام ختم قرآن ، اين دعا را بخوانم : «بار خدايا! خاكسارىِ خاكساران و اخلاص اهل يقين و همراهى با نيكان و سزامندى [درك] حقايق ايمان را از تو درخواست مى كنم» .

الأمالى ، صدوقـ به نقل از اصبغ بن نباته ـ :از امير مؤمنان على بن ابى طالب عليه السلام شنيدم كه مى فرمايد : «از پيامبر خدا در باره اوصاف مؤمن پرسيدم . ايشان سرش را پايين انداخت و سپس سر برداشت و فرمود : در مؤمنان ، بيست خصلت هست كه در هر كس وجود نداشته باشد ، ايمان او كامل نيست . اى على! مؤمنان ، آنان اند كه در نماز [جماعت] حاضر مى شوند ؛ در زكات دادن مى شتابند ؛ حجّ خانه محترم خدا را به جا مى آورند ؛ در ماه رمضان ، روزه مى دارند ؛ بينوا را اطعام مى كنند ؛ دست نوازش بر سر يتيم مى كشند ؛ ناخن هاى خود را تميز نگه مى دارند ؛ اِزار مى پوشند ؛ همانان كه هر گاه سخن بگويند ، دروغ نمى گويند ؛ هر گاه وعده دهند ، خلف وعده نمى كنند ؛ هر گاه به آنان امانتى سپرده شود ، خيانت نمى كنند ؛ هر گاه سخن بگويند ، راست مى گويند ؛ پارسايان شب و شيران روزند ؛ روزها روزه دارند ؛ شب ها به عبادت مى پردازند ؛ نه همسايه اى را مى آزارند و نه همسايه اى به سبب آنها آزار مى بيند ؛ كسانى هستند كه بر زمين ، آرام گام مى زنند ؛ به بيوه زنان كمك مى رسانند ؛ در تشييع جنازه شركت مى كنند . خداوند ، ما و شما را از تقواپيشگان قرار دهد! » . ⁽¹⁾

.

الإمام زين العابدين عليه السلام :اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وآلِهِ وبَلِّغ بِإِيماني أكمَلَ الإِيمانِ. ⁽¹⁾

الإمام الباقر عليه السلام :كانَ أبي عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ عليهماالسلام يَقولُ : أربَعٌ مَن كُنَّ فيهِ كَمَلَ إيمانُهُ ومُحِّصَت عَنهُ ذُنوبُهُ ولَقِيَ رَبَّهُ وهُوَ عَنهُ راضٍ : مَن وَفى للّهِِ بِما جَعَلَ عَلى نَفسِهِ لِلنّاسِ ، وصَدَقَ لِسانُهُ مَعَ النّاسِ ، وَاستَحيى مِن كُلِّ قَبيحٍ عِندَ اللّهِ وعِندَ النّاسِ ، وحَسُنَ خُلُقُهُ مَعَ أهلِهِ . ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :صاحِب بِمِثلِ ما يُصاحِبونَكَ بِهِ تَزدَد إيماناً . ⁽³⁾

عنه عليه السلام :كانَ عَلِيُّ بنُ الحُسَينِ عليهماالسلام يَقولُ : إنَّ المَعرِفَةَ بِكَمالِ دينِ المُسلِمِ تَركُهُ الكَلامَ فيما لا يَعنيهِ ، وقِلَّةُ مِرائِهِ ، وحِلمُهُ ، وصَبرُهُ ، وحُسنُ خُلُقِهِ . ⁽⁴⁾

.

امام زين العابدين عليه السلام :بار خدايا! بر محمّد و خاندان او درود فرست و ايمان مرا به كامل ترين مرتبه ايمان برسان .

امام باقر عليه السلام :پدرم على بن الحسين عليه السلام مى فرمود : «چهار چيز است كه هر كس آنها را داشته باشد ، ايمانش كامل و گناهانش از او زدوده شده است و پروردگارش را در حالى ديدار مى كند كه از او خشنود است : كسى كه به خاطر خدا به تعهّداتش نسبت به مردم عمل كند ، زبانش با مردم راست باشد ، از هر كار زشتى در نزد خدا و نزد مردم ، شرم كند و با خانواده اش خوش اخلاق باشد» .

امام صادق عليه السلام :آن سان كه ديگران با تو دوستى مى كنند ، دوستى كن تا بر ايمانت بيفزايى .

امام صادق عليه السلام :[جدّم] على بن الحسين عليه السلام مى فرمود : «راه شناختِ كامل بودنِ دين مسلمان ، اين است كه سخنِ بيهوده نمى گويد ، كمتر ستيزه مى كند ، بردبار و شكيبا و خوش خوى است» .

.

عنه عليه السلام :ثَلاثٌ مَن كُنَّ فيهِ استَكمَلَ الإِيمانَ : مَن إذا غَضِبَ لَم يُخرِجهُ غَضَبُهُ مِنَ الحَقِّ ، وإذا رَضِيَ لَم يُخرِجهُ رِضاهُ إلَى الباطِلِ ، ومَن إذا قَدَرَ عَفا. ⁽¹⁾

عدّة الداعي عنهم عليهم السلام :لا يُكمِلُ عَبدٌ حَقيقَةَ الإِيمانِ حَتّى يُحِبُّ أخاهُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :لا يَكمُلُ إيمانُ العَبدِ حَتّى يَكونَ فيهِ أربَعُ خِصالٍ : يُحَسِّنُ خُلُقَهُ ، ويُسَخّي نَفسَهُ ⁽³⁾، ويُمسِكُ الفَضلَ مِن قَولِهِ ، ويُخرِجُ الفَضلَ مِن مالِهِ . ⁽⁴⁾

عنه عليه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل وَضَعَ الإِيمانَ عَلى سَبعَةِ أسهُمٍ عَلَى البِرِّ وَالصِّدقِ وَاليَقينِ وَالرِّضا وَالوَفاءِ وَالعِلمِ وَالحِلمِ ، ثُمَّ قَسَّمَ ذلِكَ بَينَ النّاسِ ، فَمَن جَعَلَ فيهِ هذِهِ السَّبعَةَ الأَسهُمِ فَهُوَ كامِلٌ. ⁽⁵⁾

عنه عليه السلامـ لأبي بصيرـ :قُل : اللّهُمَّ إنّي أسأَلُكَ قَولَ التَّوّابينَ وعَمَلَهُم ، ونورَ الأَنبِياءِ وصِدقَهُم ، ونَجاةَ المُجاهِدينَ وثَوابَهُم ، وشُكرَ المُصطَفَينَ ونَصيحَتَهُم ، وعَمَلَ الذّاكِرينَ ويَقينَهُم ، وإيمانَ العُلَماءِ وفِقهَهُم. ⁽⁶⁾

.

امام صادق عليه السلام :سه چيز است كه در هر كس وجود داشته باشد ، ايمان او كامل است : كسى كه هر گاه به خشم آيد ، خشمش او را از مسير حق ، خارج نسازد و كسى كه هر گاه خشنود شود ، خشنودى اش او را به باطل نكشاند و كسى كه هر گاه [بر كسى كه به او ستم كرده ،] قدرت يافت ، عفو كند .

عدّة الداعىـ به نقل از امامان اهل بيت عليهم السلام ـ :بنده ، حقيقت ايمان را كامل نمى گرداند ، تا آن گاه كه برادرش را دوست داشته باشد .

امام صادق عليه السلام :ايمانِ بنده كامل نمى شود ، تا آن كه چهار خصلت در او باشد : اخلاقش را نيكو گرداند ، نفْس خود را بخشنده سازد ، از زياده گويى بپرهيزد ، و زيادىِ مال خود را ببخشد .

امام صادق عليه السلام :خداوند عز و جل ، ايمان را هفت سهم قرار داد : نيكوكارى ، راستگويى ، يقين ، خرسندى ، وفادارى ، دانش و بردبارى . سپس آن را ميان مردم پخش كرد . پس به هر كس همه اين هفت بهره را داد ، او كامل است .

امام صادق عليه السلامـ خطاب به ابو بصير ـ :بگو : «بار خدايا ! از تو درخواست مى كنم گفتار و كردارِ توبه كنندگان را ، و روشنايى و راستىِ پيامبران را ، و رهيدن و پاداش مجاهدان را ، و سپاس گزارى و خلوص برگزيدگان را ، و كردار و يقين يادكنندگانِ خدا را ، و ايمان و آگاهىِ عالمان را» .

.

الكافي عن أيّوب بن يقطين أو غيره عنهم عليهم السلام :تَقولُ فِي اللَّيلَةِ الاُولى [أي مِن لَيالِي العَشرِ الأَواخِرِ مِن شَهرِ رَمَضانَ] : أسأَلُكَ ... أن تَهَبَ لي يَقينا تُباشِرُ بِهِ قَلبي ، وإيمانا يَذهَبُ بِالشَّكِّ عَنّي وتُرضِيَني بِما قَسَمتَ لي ⁽¹⁾. ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :ثَلاثٌ تَناسَخَهَا الأَنبِياءُ ⁽³⁾مِن آدَمَ عليه السلام حَتّى وَصَلنَ إلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله كانَ إذا أصبَحَ يَقولُ : اللّهُمَّ إنّي أسأَلُكَ إيمانا تُباشِرُ بِهِ قَلبي ⁽⁴⁾ويَقينا حَتّى أعلَمَ أنَّهُ لا يُصيبُني إلّا ما كَتَبتَ لي ورَضِّني بِما قَسَمتَ لي. ⁽⁵⁾

۵ / ۵كَيفِيَّةُ التَّعامُلِ مَعَ الأَدنينَ إيماناأ ـ التَّجَنُّبُ عَنِ البَراءَةِالإمام الصادق عليه السلام :ما أنتُم وَالبَراءَةَ يَبرَأُ بَعضُكُم مِن بَعضٍ ؟! إنَّ المُؤمِنينَ بَعضُهُم أفضَلُ مِن بَعضٍ ، وبَعضُهُم أكثَرُ صَلاةً مِن بَعضٍ وبَعضُهُم أنفَذُ بَصَرا مِن بَعضٍ ، وهِيَ الدَّرَجاتُ. ⁽⁶⁾

.

۵ / ۵ چگونگى برخورد با كسانى كه در پايين ترين مرتبه ايمان قرار دارند

الف - پرهيز از بيزارى جستن

الكافىـ به نقل از ايّوب بن يقطين يا شخصى ديگر ، از امامان اهل بيت عليهم السلام ـ :در شب اوّل [از دهه آخر ماه رمضان] مى گويى : «از تو درخواست مى كنم كه ... مرا يقينى ببخشى كه آن را در دلم بياميزى و ايمانى كه شك را از من ببَرد ، و مرا به آنچه قسمتم كرده اى ، خرسند گردانى» . ⁽¹⁾

امام صادق عليه السلام :سه خصلت اند كه پيامبران ، آنها را يكى پس از ديگرى ، از آدم عليه السلام به ارث بردند ، تا آن كه به پيامبر خدا [محمّد] صلى الله عليه و آله رسيدند . ايشان چون صبح مى شد ، مى فرمود : «بار خدايا ! از تو ، چنان ايمانى را درخواست مى كنم كه آن را به قلبم در آميزى ، و چنان يقينى را كه بدانم جز آنچه تو برايم رقم زده اى ، چيزى به من نمى رسد و [سوم آن كه] مرا به آنچه برايم قسمت كرده اى ، خرسند بدارى» .

۵ / ۵چگونگى برخورد با مؤمنانِ مرتبه پايين ترالف ـ پرهيز از بيزارى جستنامام صادق عليه السلام :شما را چه به بيزارى ، كه از يكديگر بيزارى مى جوييد؟! مؤمنان ، برخى شان برتر از برخى ديگرند : يكى بيشتر از ديگرى نماز مى خوانَد و يكى بينشِ عميق ترى نسبت به ديگرى دارد . اينها ، درجات اند .

.

الإمام عليّ عليه السلام :فَمِنَ الإِيمانِ ما يَكونُ ثابِتا مُستَقِرّا فِي القُلوبِ ، ومِنهُ ما يَكونُ عَوارِيَّ بَينَ القُلوبِ وَالصُّدورِ إلى أجَلٍ مَعلومٍ ، فَإِذا كانَت لَكُم بَراءَةٌ مِن أحَدٍ فَقِفوهُ حَتّى يَحضُرَهُ المَوتُ ، فَعِندَ ذلِكَ يَقَعُ حَدُّ البَراءَةِ . ⁽¹⁾

ب ـ التَّجَنُّبُ عَنِ التَّحميلِالإمام الباقر عليه السلام :إنَّ المُؤمِنينَ عَلى مَنازِلَ ، مِنهُم عَلى واحِدَةٍ ، ومِنهُم عَلَى اثنَتَينِ ، ومِنهُم عَلى ثَلاثٍ ، ومِنهُم عَلى أربَعٍ ، ومِنهُم عَلى خَمسٍ ، ومِنهُم عَلى سِتٍّ ، ومِنهُم عَلى سَبعٍ . فَلَو ذَهَبتَ تَحمِلُ عَلى صاحِبِ الواحِدَةِ ثِنتَينِ لَم يَقوَ ، وعَلى صاحِبِ الثِّنتَينِ ثَلاثا لَم يَقوَ ، وعَلى صاحِبِ الثَّلاثِ أربَعا لَم يَقوَ ، وعَلى صاحِبِ الأَربَعِ خَمسا لَم يَقوَ ، وعَلى صاحِبِ الخَمسِ سِتّا لَم يَقوَ ، وعَلى صاحِبِ السِّتِّ سَبعا لَم يَقوَ ، وعَلى هذِهِ الدَّرَجاتُ . ⁽²⁾

الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل وَضَعَ الإِيمانَ عَلى سَبعَةِ أسهُمٍ : عَلَى البِرِّ وَالصِّدقِ وَاليَقينِ وَالرِّضا وَالوَفاءِ وَالعِلمِ وَالحِلمِ ، ثُمَّ قَسَّمَ ذلِكَ بَينَ النّاسِ ، فَمَن جَعَلَ فيهِ هذِهِ السَّبعَةَ الأَسهُمِ فَهُوَ كامِلٌ مُحتَمِلٌ ، وقَسَّمَ لِبَعضِ النّاسِ السَّهمَ ولِبَعضٍ السَّهمَينِ ولِبَعضٍ الثَّلاثَةَ حَتَّى انتَهَوا إلَى السَّبعَةِ . ثُمَّ قالَ : لا تَحمِلوا عَلى صاحِبِ السَّهمِ سَهمَينِ ، ولا عَلى صاحِبِ السَّهمَينِ ثَلاثَةً فَتَبهَضوهُم ⁽³⁾ثُمَّ قالَ : كَذلِكَ حَتّى يَنتَهِيَ إلَى السَّبعَةِ . ⁽⁴⁾

.